open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әсхәт Җиһаншин

**Әсхәт Җиһаншин**, Әсхәт Рәхимҗан улы Җиһаншин, , *[[1938 ел]]ның [[13 июнь|13 июне]], [[Самара өлкәсе]], [[Шонталы районы]], Шонталы — [[2017 ел]]ның [[20 июнь|20 июне]], [[Санкт-Петербург]], [[Ломоносов (шәһәр)|Ломоносов]]*) — хәрби төзүче, кече сержант, каһарманлык күрсәткән үзйөрешле «Т-36» баржасы экипажы әгъзасы. «Кызыл йолдыз» ордены кавалеры (*[[1960]]*). Сан-Франциско шәһәренең (*[[АКШ]]*) шәрәфле ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның 13 июнендә Самара өлкәсе Шонталы районы үзәге Шонталы авылында туган. Әти-әнисе Чирмешән районы Иске Үтәмеш авылыныкы. Ломоносов шәһәрендә хәрби-диңгез укуханәсен тәмамлаган (*[[1966]]*).

## Батырлык
1960 елның 17 гыйнварында дүрт совет солдаты (Әсхәт Җиһаншин, Филипп Поплавский, Анатолий Крючковский, Иван Федотов) утырган «Т-36» баржасын көчле җил Тын океанга алып киткән. Икенче көнне баржада ягулык беткән, рация эштән чыккан. 30 көннән ашарга бер валчык әйбер дә калмаган. Егетләр күн итекләрен һәм гармун күреген өзгәләп ашаганнар, ә эчәр су бер кешегә тәүлегенә 3 йотым гына тәшкил иткән. Аларны 51 көннән соң американ авианосецы «Kearsarge» («Кирсардж») экипажы коткарган.

## Кызыклы факт
* Ә. Җиһаншин иптәшләре белән диңгездә үлем белән көрәшкәндә, гаиләләренә «алар үлделәр» дип хәбәр иткән булганнар. 
* Нәкъ шул вакытта әтисе Рәхимҗан абыйның Шонталыдагы өендә КГБ тентү үткәрә.  
* Диңгездә булу көне 49 дип ялгыш әйтелә, чөнки Никита Хрущев үзенең телмәрендә «Каһарманнар диңгездә 49 көн булды» дип әйтә (чынбарлыкта 51 көн). Ил башлыгының ялгышын төзәтергә берәү дә җөрьәт итмәгән. 
* Владимир Высоцкий диңгезчеләрнең батырлыгына «*Суров же ты климат охотский…*» җырын багышлый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1960 «Кызыл йолдыз» ордены.
* Сан-Франциско шәһәренең (*[[АКШ]]*) шәрәфле ватандашы. 
* Шонталы урамына исеме бирелгән.
* Сызран, Артём шәһәрләрендә урамга исеме бирелгән.

## Сылтамалар
* Ә.Р. Җиһаншин «Үтәмешем» сайтында
* Әсхәт Җиһаншин — 1960 еллар легендасы 
* Тын океанда 49 көн 
## Моны да карагыз
* Т-36 үзйөрешле баржасының дрейфы
## Искәрмәләр

Төркем:Диңгезчеләр
Төркем:Самар татарлары
Василий Кузнецов

**Василий Кузнецов** (, , Софиловка, Кострома губернасы — , Мәскәү) — Совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.

ССРБ Югары Шурасының 2—11 чакырылары депутаты. Ике мәртәбә Социалистик хезмәт каһарманы, Сталин премиясе лауреаты.
## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. 1915-1919 да Порецкое укытучылар семинариясендә укыган. 1926 да Ленинград политехника институтын тәмамлый. 1926 ның ноябреннән Макеевка металлургия заводында: инженер-сынаучы, смена инженеры, башлык урынбасары, мартен цехы башлыгы. 1927 дә фиркагә кергән. 1931—1932 дә Карнеги технология институтында (АКШ) белем ала. 1933-1936 да Ногинскидагы «Элетросталь» заводында: өлкән инженер, лаборатория башлыгы урынбасары, металлографик лаборатория башлыгы.

* 1937 дән ССРБ кара металлургия халык кәмисәриятендә. 
* 1940-1943 дә ССРБ ы рәисе урынбасары. 
* 1943 тән профсоюз эшендә: 1944—1953 дә ҺББҮШ рәисе. Бер үк вакытта 1946—1950 дә ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасы рәисе. 
* 1953 тән дипломатик эштә: КХҖдә ССРБ илчесе, 1953-1977 дә ССРБ чит ил эшләре министрының беренче урынбасары (1953-55 тә — урынбасар). Кариб кризисын, 1969 елгы кытай-Совет низагын, 1971 елгы һинд-пакстан низагын җайга салуга зур өлеш керткән.
* 1977-1986 да ССРБ ЮШ рәисе беренче урынбасары; өч мәртәбә ССРБ ЮШ рәисе вазифаларын башкарган (1982-83, 1984, 1985).

1986 дән пинсәдә. Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Александр Бендецкий

**Александр Бендецкий**, Александр Григорий улы Бендецкий,  (*[[1911]]-[[1943]]*) — язучы, тәрҗемәче, Татар дәүләт филармониясе артисты. Бөек Ватан сугышында фронтта концерт куйганда мина кыйпылчыгы тиеп, госпитальдә  вафат була. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1940]]*). КПСС әгъзасы (*[[1942]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1911 елның 16 гыйнварында Полтава губернасы  (*хәзерге* Украинаның Черкассы өлкәсе) Золотоноша шәһәрендә   гаиләсендә туган.

## Хезмәт юлы
Туган шәһәрендә 7 еллык мәктәпне тәмамлагач, Ташкәнтка күчеп китә. Анда тире-күн заводында өйрәнчек булып, мамык игү трестында хисапчы булып, химик чистарту әртиле идарәсендә экономист булып эшли.

1932 елда Казанга күчеп килә. 1934 елга кадәр Торгсинның Татарстан конторында экономист, 1939 елга кадәр Татарстан китап нәшриятының план бүлегендә экономист. Эштән аерылмыйча укып, рабфак тәмамлагач, Казан коммуналь төзелеш  институтына укырга керә. 3 нче курстан Казан дәүләт педагогия институтының кичке бүлегенә күчә.
1939 елның августыннан Татар дәүләт филармониясе артисты.

## Бөек Ватан сугышы
Сугыш башлангач, ТАССР халык комиссарлары шурасы каршындагы сәнгать эшләре буенча идарә А. Бендецкийны ансамбль составында хәрби бүлгеләргә хезмәт күрсәтү өчен фронтка җибәрә. 
1942 елның февралендә Костромада, мартта Ивановода хәрбиләр алдында чыгыш ясыйлар. 1942 елда КПСС сафына алына.

1943 елның 29 апрелендә снаряд кыйпылчыгы тиеп, авыр яралана һәм госпитальдә вафат була.

## Иҗаты
Кыска иҗат гомерендә (1938-1943) Татарстан китап нәшриятында 4 китабы басылып чыга. Күмәк җыентыкларда — «Ватан» (*Родина*, *[[1940]]*), «Канга кан» (*Кровь за кровь*, *[[1942]]*), «''Советская Татария''» газетасында шигырьләре, хикәяләре, очерклары басылган.

#### Тәрҗемәләре
Татар әдипләренең әсәрләрен русчага тәрҗемә итә. Габдулла Тукайның «Шүрәле», «Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш», «Туган авыл», Абдулла Алишның «Әнием әкиятләре», Таҗи Гыйззәтнең «Ташкыннар» пьесасын (*[[Гадел Кутуй]] белән бергә*), Сибгат Хәким, Гадел Кутуй, Нәби Дәүли шигырьләрен тәрҗемә иткән. 
Иң соңгы тәрҗемә әсәре — Ш. Зәйнинең «Шүрәле» пьесасы.

## Китаплары
# Он вернется. Казан, ТКН, 1938.
# Ёлка. Казан, ТКН, 1939.
# На границе. Казан, ТКН, 1940.
# Азбука Великой Отечественной войны. Казан, ТКН, 1941.
# За честь родной страны. Казан, ТКН, 1941.

## Әдәбият
# Гиниятуллина А. Писатели Советского Татарстана (*биобиблиографик белешмәлек*). Казан, ТКН, 1970.
# Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары (*биобиблиографик белешмә*). Казан, ТКН, 1986.
# Гиниятуллина А. И поднялись его сыновья. «Советская  Татария», 1968 ел, 2 июнь.
# Мубаракшина Р. Вечер памяти артиста.  «Казанские ведомости»,  2006 ел,  18 гыйнвар.
# Мөбәрәкшина Р. Язучы,тәрҗемәче һәм артист. «Шәһри Казан», 2006 ел,  20 гыйнвар.
 
## Сылтамалар
*   А.Г. Бендецкий Татар милли китапханәсе айтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:Артистлар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Пётр Викман

**Пётр (Роберт) Викман** (, , , , Рәсәй империясе — , , ЛатССР, ССРБ) — Совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1906 елдан алып РСДЭФ әгъзасы. Ватандашлар сугышында катнашкан. 1906 елдан Рига һәм Тверь шәһәрләре заводларында эшли. 1914 тә кулга алына, 2 еллык сөргенгә хөкем ителә. Җәза мөддәтен Псков, Холм, Тверь, Кимры шәһәрләрендә тутыра. 1916-1917 дә Кимры электр ыстансасында электромонтер булып эшли.

Фвераль инкыйлабыннан соң РСДЭ(б)Фның Кимры шәһәр комитеты рәисе. 1918 дән БК(б)Фнең Тверь губерна комитеты, бер үк вакытта 1919 елдан Тверь губерна  комиссиясе рәисе. 1920 нең июле - 1921 нең маенда БК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты сәркәтибе, бер үк вакытта 1920 нең июнь-июлендә Башкортстан ы рәисе урынбасары. 1922-24 елларда БК(б)Фнең Смоленск губерна комитеты сәркәтибе. 1925 тән ССРБ Эшче-керәстиән инспекция халык кәмисәрияте хезмәткәре, 1927 дән - БК(б)Фнең Үзәк контроль комиссиясе әгъзасы. 1930-35 елларда БҮБКнең җаваплы инструкторы.

1935-1936 да Сталинградта фирка эшендә. 1936-1941 дә, ССРБ урман сәнәгате халык кәмисәрияте хемәткәре, эзләнүчеләр партиясе башлыгы ярдәмчесе,  паркы директоры (Сочи).  1941 дә Латвия БК(б)Ф ҮК инструкторы. Совет-алман сугышы вакытында Киров Совет һәм фирка төзелеше мәктәбе директоры урынбасары, аннары  (Киров) гәҗите экспедиторы, 1943-44 елларда гаскәрдә.

1944-1946 да Латвия коммунистик фиркасенең Кулдига өяз комитеты сәркәтибе. 1946-1958 елларда Ригада  вазыйфаларында эшли.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Башкорт энциклопедиясе 
* «Псков төбәге» сайтында

Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Сэмюэл Морзе

**Сэмюэл Финли Бриз Морзе** (, , Чарлзтаун, , АКШ — , , АКШ) — АКШ рәссамы һәм телеграфия сахәсендәге уйлап табучысы. Тарихи композицияләр һәм портретлар авторы. Нью-Йорктагы Милли рәссамлык академиясенең нигезләүчесе һәм беренче президенты (1826—1845).

1837 елда электромагнит телеграф аппаратын уйлап тапкан, 1838 елда шул аппарат өчен Морзе кодын (телеграф кодын) эшкәрткән. Куллану өчен яраклы аппаратны 1844 елда ясаган. Морзе аппараты беренче мәртәбә Вашингтон — Балтимор телеграф линиясендә кулланылган. 
## Шәхси тормышы
Сәмүел Финли Бриз Морзе Массачуссетста, Чарлзтаунда пастор һәм географ булган Дҗедидия Морзеның (1761-1826) беренче баласы буларак һәм аның хатыны Элизабет Энн Финлида (1766-1828) туган булган. Аның әтисе Кальвинизм ышануының бөек дәгъвачысы һәм Федералист фиркасе яклы булган.
Массачуссетста, Эндоверда Филипс Академиясендә укыганнан соң Сәмүел Морзе Йель Колледжында дини фәлсәфә, математика һәм химия/биология буенча сабак алган.

## Моны да карагыз
* Телеграф
* Морзе әлифбасы
## Искәрмәләр
Донато Браманте

**Донато Браманте** (, ,  — , , Рим)) — Италия мигъмары. Яңарыш дәвере архитектураенең күренекле вәкиле.

Башта рәссам булып иҗат иткән.

Браманте 1477 елдан Миланда яшәп, Сан-Сатиро (1479—83), Санта Мария делла Грацие (1492 елдан) һәм башка чиркәүләрне реставрацияләгән. 1499 да Римга күчеп килгән. 1500—1504 елларда Санта Мария делла Паче монастире ишегалдындагы Сан-Пьетро ин Монторио (Темпьетто) чәсәүнәсен корган. 1514 елга хәтле Изге Петр чиркәве  өстендә эшләгән. 1503 елда Ватикан сарае комплексын үзгәртеп коруда катнашкан (Бельведер һәм Сан-Дамазо йортлары сакланып калган).
Браманте иҗаты Европа архитектурае үсешенә зур йогынты ясаган.
## Искәрмәләр
Луи Дагер

**Луи Жак Манде Дагер** (, (, , Франция — , , Франция) — франсуз рәссамы һәм уйлап табучысы, фотография уйлап табучыларыннан берсе. Беренче ны ясаган (1822). Җозеф Нисефор Ньепс тәҗрибәләреннән файдаланып беренче булып яктыга сизгер матдә сыйфатында көмеш йодидын кулланып фотография алу ысулын — дагерротипияны уйлап тапкан (1839).

## Искәрмәләр
Годовников

**Годовников** (Годовников) — Краснодар краенең Апшеронск районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 29,4%, урыслар — 52,9%, әрмәннәр — 17,6%.

## Искәрмәләр

Төркем:Апшеронск районы торак пунктлары
Төркем:Краснодар крае торак пунктлары
Садовое (Әстерхан өлкәсе)

**Садовое** (Садовое) — Әстерхан өлкәсенең Актүбә районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 33,5%, урыслар — 58%, даргиләр — 5,8%.

## Искәрмәләр

Төркем:Актүбә районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Яңа Кундрау

**Яңа Кундрау** (Тулугановка) — Әстерхан өлкәсенең Володарск районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 37,4%, казакълар — 55,6%, нугайлар — 3,8%.

## Искәрмәләр

Төркем:Володарск районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Иске Урыс

**Иске Урыс** (Староурусовка) — Әстерхан өлкәсенең Красный Яр районында урнашкан авыл. Урысов морзалар авылы булып торган.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 16,5%, нугайлар — 75,5%, казакълар — 4,3%.

## Искәрмәләр

Төркем:Красный Яр районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Дельта (Әстерхан өлкәсе)

**Дельта** (Дельта) — Әстерхан өлкәсенең Красный Яр районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 32,1%, казакълар — 32,1%, урыслар — 30,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Красный Яр районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Карагач (Әстерхан өлкәсе)

**Карагач** (Караагаш) — Әстерхан өлкәсенең Нариман районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 21,4%, урыслар — 38,2%, казакълар — 22,7%, нугайлар — 15,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Нариман районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Линейная (Әстерхан өлкәсе)

**Линейная** (Линейная) — Әстерхан өлкәсенең Нәриман районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 53,2%, казакълар — 21,4%, урыслар — 12,8%, чеченнар — 4,6%.

## Искәрмәләр

Төркем:Нариман районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Киләче

**Киләче** (Килинчи) — Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 66,8%, казакълар — 16,9%, руслар — 12,9%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Азамат Тасимов
* Габдрахман Гомәри
* Касыйм Биккол
* *[[:d:Q3313673|Михаил Луконин]]*
* Муса Җәлил
* Рәшит Әҗимев

## Искәрмәләр

Төркем:Идел буе районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Ярлы Түбә

**Ярлы Түбә** (Осыпной Бугор) — Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 62,8%, урыслар — 20,5%, казакълар — 8,1%.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q124049829|Бердиев Азамат Фаильевич]]*
* Габдрахман Гомәри
* Зөләйха Хәкимҗанова

* Зөләйха Хәкимҗанова (1950), 1974 елдан Тинчурин театры актрисасы, Татарстанның халык артисты (2003).

## Искәрмәләр

Төркем:Идел буе районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Кызан

**Кызан** (Татарская Башмаковка) — Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 88,7%, урыслар — 8,3%.

## География һәм климат
Авыл Идел елгасы дельтасында урнашкан. Авылның урнашуы янында Идел елгасы Иске Идел, Бахтемир һәм Кизань якаларына бүленә.

## Тарихи белешмә
Биредәге йорт татарлары тарафыннан нигезләнгән. Нигезләү датасы төгәл билгеле түгел. Документларда беренче искә алу 1614 елга карый. Нигезләүче булып Гила Кызан дигән биредәге татарларның җитәкчесе санала. С.Гмелин (1768) һәм П.Небольсин эшләрендә тасвирлана. Элеккеге заманда дүрт даирә - мәхәлләгә бүленгән: Курнат авыл, Базар авыл, Хуҗа авыл һәм Кинегас авыл. Авыл янында Хәзәр Каханлыгы һәм Алтын Урда чоры археологик һәйкәлләре күп.

## Икътисад
Халыкның төп шөгыле булып теплицаларда яшелчә культураларын үстереп аларны Әстерхан һәм ил базарларына илтү тора. Шулай ук халык төрле шәһәр һәм биредәге предприятие һәм учреждениеләрендә эшли.

## Шәхесләр
* Бикбулат Салиев (*Пулат Салиев*, 1882—1942), тарихчы, публицист, укытучы, Ташкәнт педагогика институты профессоры (1930 елдан).
* Дәүләт Умеров (1966), хореограф, культурология кандидаты (2018), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2019).

## Искәрмәләр

Төркем:Идел буе районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Растопуловка

**Растопуловка** (Растопуловка) — Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): нугайлар — 50,1%, казакълар — 30,5%, татарлар — 10,1%, урыслар — 6,8%.

## Искәрмәләр

Төркем:Идел буе районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Лапас

**Лапас** (Лапас) — Әстерхан өлкәсенең Хәрәбәле районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): нугайлар — 47,2%, казакълар — 41,8%, чеченнар — 4,5%, татарлар — 3,5%.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрәбәле районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Сарай (Волгоград өлкәсе)

**Сарай** (Сарай) — Волгоград өлкәсенең Ленинск районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 42,2%, урыслар — 33,7%, казакълар — 19,3%, ингушлар — 4,8%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Ленинск районы торак пунктлары
Төркем:Волгоград өлкәсе торак пунктлары
Кызыл Авыл

**Кызыл Авыл** (Кзыл-Аул) — Ростов өлкәсенең Обливская районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 40,2%, урыслар — 38,6%, таҗиклар — 7%.

## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1930-елларда бик матур далалы җирлектә нигез салынган. Узган елларда ул үсеш алган инфраструктуралы һәм бай тарихлы чәчәк атучы бистәгә әйләнгән.

2024 елның 7 сентябрендә «Гражданлык инициативаларын үстерү агентлыгы»  ярдәме белән «Якташлар» татар-башкорт мәдәни үзәге Ростов өлкәсе җәмәгать оешмасы () Кызыл Авылның 90 еллык юбилеен уздыра.
## Искәрмәләр

Төркем:Обливская районы торак пунктлары
Төркем:Ростов өлкәсе торак пунктлары
Карагач (Адыгея)

**Карагач** (Киров) — Адыгеянең Шовгенов районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 54,1%, урыслар — 27%, адыгейлар — 9%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Шовгенов районы торак пунктлары
Төркем:Адыгея торак пунктлары
Яңа Болгар (Әстерхан өлкәсе)

**Яңа Болгар** (Ново-Булгары) — Әстерхан өлкәсенең Икряное районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 59,3%, казакълар — 16,9%, урыслар — 13,2%.

## Искәрмәләр

Төркем:Икряное районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Кәменни (Нариман районы)

**Кәменни** (Линейное) — Әстерхан өлкәсенең Нәриман районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 79,8%, казакълар — 10,3%, урыслар — 5,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Нариман районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Төрекмән (Әстерхан өлкәсе)

**Төрекмән** (*Урта Авыл, Туркменка*) — Әстерхан өлкәсенең Нариман районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 90,3%, казакълар — 8,7%.

## Искәрмәләр

Төркем:Нариман районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Каргалы (Әстерхан өлкәсе)

**Каргалы** (Карагали, үз атама: Каргалык) — Әстерхан өлкәсенең Идел буе районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 46%, урыслар — 42,9%, казакълар — 6,7%.
## Шәхесләр
* Басыйр Абдуллин (1892-1938) — язучы, драматург.

## Искәрмәләр

Төркем:Идел буе районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Кәменни (Янкала районы)

**Кәменни** яки Ташлыяр (Каменный Яр) — Әстерхан өлкәсенең Янкала районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 29,7%, урыслар — 49,6%, даргиләр — 6,1%.

## Мәдәният

* 2014 елда авыл халкы инициативасы белән Газизә Сәмитова музее ачылды.
* Тарих музее 1970 елда ачылган.
* Авылда «Мир» авылара мәдәни-ял үзәге эшли.

## Кәменнидә туып-үскән танылган шәхесләр
Газизә Сәмитова - Әстерхан җирдә беренче шагыйрә.

## Искәрмәләр

Төркем:Янкала районы торак пунктлары
Төркем:Әстерхан өлкәсе торак пунктлары
Отрадный (Адыгея)

**Отрадный** (Отрадный) — Адыгеянең Кошехабль районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 43,7%, урыслар — 43,7%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Кошехабль районы торак пунктлары
Төркем:Адыгея торак пунктлары
Державин (мәгънәләр)

**Державин** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гавриил Державин, шагыйрь.

## <small>Топонимнар</small>
* Державин — Лаеш районындагы авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Державин — кратер.
* Державин премиясе

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Милләт Мәҗлесе

**Милләт Мәҗлесе** (*Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милләт Мәҗлесе*) - 1917-1918 елларда төрки-татарлар парламенты.

Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае (1917, июль) карары жирлегендә Эчке Россия һәм Себер мөселманнарының киләчәген билгеләү өчен Уфа шәһәрендә жыела.

1917 елның 20 ноябреннән 1918 елның 11 гыйнварына кадәр  Идел-Урал Штаты башкаласы Уфа шәһәрендә эшли. 110 лап депутат катнаша (чама белән һәр 50 мең сайлаучыдан 10 кеше),

Мәҗлестә булачак мохтариятның башкарма идарәсе — Милли Идарә сайлана. Мәҗлес барышында кануннар проектын әзерләү, мандат, мәгариф, финанс, дини мәсьәләләр һ.б. буенча кәмисияләр эшли.

Милләт Мәҗлесе Совет хакимиятен рәсми танымый, Идел-Урал Штатын төзү турында карар кабул итә. Шул максатка ирешү өчен Идел-Урал Штатын гамәлгә кертү һәйәтен (01-04.1918) сайлый.

Бәхәсләр барышында булачак дәүләт төзелешенә кагылышлы ике төркем («төркичеләр», «тупракчылар») барлыкка килә. Баштарак милли-мәдәни мохтарият тарафдарлары - төркичеләр (Садри һәм Әхмәтһади Максудилар, Гаяз Исхакый, Закир Кадыйри, Гомәр Терегулов һ.б. — барлыгы 50 ләп депутат) өстенлек итә, аннары тупракчылар — территориаль автономия тарафдарлары (Ильяс Алкин, Һади Атласи, Галимҗан Ибраһимов, Сәлах Атнагулов, Габделбари Баттал, Сәлимгәрәй Җантурин, Сәгыйтьмөхәммәт Янкылычев, Галимҗан Шәрәф һ.б. — баштарак 37 депутат) җиңә.

## Шулай ук карагыз
* Милли Шура
* Милли Мәҗлес

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.azatliq.org/z/3488.html

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Парламент
Төркем:Уфа тарихы
Борис Нимвицкий

**Борис Нимвицкий** (, , Везенберг, Эстляндия губернасы, Рәсәй империясе — ., Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — Совет дәүләт-партия эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Дворян гаиләсендә туган. 1903 елдан РСДЭФ әгъзасы. Өфе, Казан, Петроградта инкыйлаби хәрәкәттә катнашкан. 1907-14 елларда эмиграциядә. Февраль инкыйлабыннан соң Колпино, Петроград эшче һәм салдат депутатлары шуралары, РСДЭ(б)Фнең Петроград комитеты әгъзасы, Колпино инкыйлаби комитеты рәисе. Оештыру җыелышының бәлшәвикләр фракциясе әгъзасы. 1918 елдан башлап Өфе губерна ы рәисе урынбасары, Өфе губерна инкыйлаби комитеты рәисе. 1919 елның гыйнвар-февралендә Башкорт хөкүмәте һәм Башкорт корпусының Совет хакимияте ягына чыгуы турында сөйләшүләрдә катнаша. 1920-21 елларда РК(б)Фнең Өфе губерна комитеты сәркәтибе, 1923 елда РК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты сәркәтибе. 1923-33 елларда игенчелек халык кәмисәриятендә, да, РСФСР эшче-керәстиян инспекциясендә эшли. 1933 елдан пинсәдә, Мәскәү югары уку йортларында укытучы булып эшли.
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
* Урал тарих энциклопедиясе 
## Искәрмәләр
Державин премиясе

*Хокук белеме өлкәсендә Г.Р. Державин иҗтимагый премиясе ([[Мәскәү]]) белән бутамаска.*


**Державин премиясе**, Г.Р. Державин исемендәге премия — Татарстанда 2000 елда булдырылган әдәби премия, 2010 елдан РФ дәрәҗәсендәге бүләк, 2016 елның мартыннан Г.Р. Державин исемендәге республика (*дәүләт*) премиясе
Оештыручылары — Татарстан язучылар берлеге, Лаеш районы хакимияте.
Шагыйрь Гавриил Романович Держа́вин (*[[1743]]-[[1816]]*) исемен йөртә.

2021 елдан премия ике елга бер (чиратлаштырып, әдәбият буенча, юриспруденция буенча) тапшырыла башлый. 2021 елдан әдәбият буенча бер кешегә, 2022 елда юриспруденция буенча бер кешегә тапшырыла. Премия күләме 200 мең сумга күтәрелә .

## Максат

Россия тарихында күренекле шәхес булган данлыклы якташ язучы Г.Р. Державинның исемен мәңгеләштерү өчен булдырылган.

## Статут
* Кагыйдә буларак, ССРБ язучылар берлеге, Татарстан язучылар берлеге әгъзаларына бирелә. 
* Алдагы елда рус телендә язылган югары зәвыклы әдәби әсәр өчен бирелә.
* Искәрмә буларак, русчага тәрҗемә ителгән башка телдәге әсәр өчен дә бирелергә мөмкин.
* Лауреатларны Татарстан язучылар берлеге билгели.
* Ел саен бирелә, 2005 елдан, гадәттә, ике премия билгеләнә.
* Лауреатларга диплом  һәм акчалата сәрмая бирелә.
* Акчалата бүләк — 2000 елда 30-ар мең, 2010 елдан 100-әр мең.
* Кагыйдә буларак, Г.Р. Державинның туган көнендә, 3(14) июльдә, аның туган ягы — Лаеш районы үзәге Лаеш бистәсендә (*[[2004 ел]]дан* шәһәр) тапшырыла.

## Лауреатлар

## Сылтамалар
* Державин премиясе

## Искәрмәләр


## Моны да карагыз

Төркем:Россия әдәби премияләре
Төркем:Лаеш районы
Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:Гавриил Державин
Төркем:Татарстан премияләре
Тарханов

**Тарханов** — фамилия. Борынгы төрки «Тархан» «*салым җыючы*» (борынгы кытай tadxan «*үзе идарә итүче хан*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Барый Тарханов (1892-1935), актер, режиссер. ТАССР атказанган артисты (1926).
----
* Флера Тарханова, шагыйрә, тәрҗемәче.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Фамилияләр
Devid Bowi

**Devid Bowi** (inglizçä *David Bowie*, çın iseme **Devid Robert Cons**, ing. *David Robert Jones*) (1947-2016) - Böyekbritaniä kürenekle rok-cırçısı, cırlar avtorı, prodüser, tawış rejissörı, rässam häm aktör.

Üz icatında üzençälekle stil buldıra, küp cırçılarğa zur yoğıntı yasağan.

Anıñ iñ mäşhür cırları: ***«Space Oddity»*** ("Ğälämdäge ğädättän tış xäl", 1969), ***«Starman», «Ashes to Ashes», «Let's Dance», "Life On Mars?" , "Heroes", "The man who sold the world"***, şuşı cırnı "Nirvana" töp cırçısı Kurt Kobeyn soñğı konsertında başqara. Devid Bowi "Queen" törkeme belän xezmättäşlegendä ***"Under the pressure"***, ä Con Lennon belän ***"Fame"*** cırların icat itä.

1972 yılda *Ziggi Stardast* quşamatı astında glem-rok xäräkätendä qatnaşa, anıñ *"The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars"* albomı Böyekbritaniäneñ hit-paradına kerä.

2016 yılnıñ 8 ğinwarında Devid Bowi *"Blackstar"* digän soñğı albomnı çığara häm ike könnän ülä.

*"New Musical Express"* jurnalınıñ soraştıruı buyınça Devid Bowi XX ğasırdağı başqa muzıkantlarğa iñ zur yoğıntı yasağan şäxes.

Devid Bowi berniçä filmdä töşerelä: *The Man Who Fell to Earth* (Saturn premiäse iäse), *The Hunger*, *Labyrinth*.

Dönyanıñ tarixında iñ mäşhür 100 rok-başqaruçı isemlegenä kerä.

«Space Oddity» ("Ğälämdäge ğädättän tış xäl") cırı Devidnı mäşhür itä, häm ğälämi himnga äwerelä, bu cırda mayor Tom ğälämdäge fäciğäse xaqında äytelä, Devid Bowi cırğa klip ğälämdä töşerergä xıyallanğan, läkin çire säbäple tormışqa aşıra almağan, ämmä anıñ dustı *Chris Hadfield* Xalıqara ğälämi stantsiändä ul klipnı töşerä.

2016 yılnıñ 10 ğinwarında yaman şeştän wafat bula.

## Albomnar
*    David Bowie (1967)
*    Space Oddity (1969)
*    The Man Who Sold the World (1970)
*    Hunky Dory (1971)
*    The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars (1972)
*    Aladdin Sane (1973)
*    Pin Ups (1973)
*    Diamond Dogs (1974)
*    Young Americans (1975)
*    Station to Station (1976)
*    Low (1977)
*    Heroes (1977)
*    Lodger (1979)
*    Scary Monsters (and Super Creeps) (1980)
*    Let’s Dance (1983)
*    Tonight (1984)
*   Never Let Me Down (1987)
*    Tin Machine (1989) 
*    Tin Machine II (1991) 
*    Black Tie White Noise (1993)
*    1.Outside (1995)
*    Earthling (1997)
*    ‘hours…’ (1999)
*    Heathen (2002)
*    Reality (2003)
*    The Next Day (2013)
*    Blackstar (2016)

## Sıltamalar
* Официальный сайт Дэвида Боуи
* ''Charlie Rose'' interview (1998) 
* Интервью Дэвида Боуи и Уилльяма Берроуза
* Статья о Дэвиде Боуи в журнале ''GQ''
* Сайт посвящённый синглам Дэвида Боуи 
* «Дневники Натана Адлера» (перевод Дмитрия Борца) 
* «12 жизней Дэвида Боуи»  — краткий путеводитель по творчеству
* Правила жизни.  Цитаты разных лет, из интервью журналу *[[Esquire]]*
## İskärmälär

Төркем:Җырчылар
Рубен Восканов

**Рубен Восканов (Восканян)** (,  (1894?), Полторацк, Каспий арты өлкәсе, Рәсәй империясе — , Сарытау, РСФСР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәле
1908-1913 елларда телеграфчы (Нәмәнгән, Велисцихе), телеграфчы- (Яулах ыстансасы, Кавказ арты тимер юлы), 1913-1917 елларда Амур тимер юлы ыстансларында телеграфчы-, Малоградово, Посьет ыстансаларында телеграф ыстансасы мөдире.
1914 елдан БК(б)Ф әгъзасы. Ватандашлар сугышында катнашкан. 1920-1922 елларда Кавказ артында, ӘССР элемтә юллары, аннары почта һәм телеграф халык кәмисәре. 1922-1923 елларда Төркистанда РСФСР  вәкәләтлесе урынбасары, аннары . 1923-24 елларда БК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе. 1924-1925 елларда Алтай краенда шул ук вазифада. 1927 дән БК(б)Фнең Каспий арты, 1928 дән — Казакъ крайлары, 1929 дан — Гурьев округ комитетлары хезмәткәре. 1932 дән башлап БК(б)Фнең Көньяҡ Казакъстан край комитеты беренче сәркәтибе. 1933 тән алып Екатеринослав һәм Тум тимер юлларында эшли, 1935 тән СССР элемтә юллары халык кәмисәриятенең Көньяк-Көнчыгыш төзелеш материаллары тресты башлыгы ярдәмчесе (Сарытау).

1937 нең 2 февралендә кулга алына. *«Шура хакимиятенә каршы оешма әгъзасы булуда һәм корткычлык эшчәнлеген алып бару»да* гаепләнгән. 1938 нең 29 октябрендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән атып үтерелүгә хөкем ителгән. Мәхкәмә карары шул ук көнне гамәлгә ашырылган.

1957 нең 28 ноябрендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән акланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
* «Һайазг» энциклопедиясе

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Көньяк Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Гафуров

**Гафуров** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «Гафур» («*ярлыкаучы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Бабаҗан Гафуров (1904-1977), таҗик тарихчысы һәм дәүләт эшлеклесе.
* Галиәсгар Гафуров (*Галиәсгар Чыгътай*, 1867-1942), язучы, журналист.
* Ибраһим Гафуров 
** Ибраһим Гафуров (1910—1972), драма актеры, ТАССР халык артисты (1970).
** Ибраһим Гафуров (1937), үзбәк язучысы.
* Илшат Гафуров (01.08.1961), КФУ ректоры (?―2021).
* Марсель Гафуров (1933-2013), язучы, тәрҗемәче.
* Мәҗит Гафури (Гафуров) (1880-1934), язучы. 
* Сибгатулла Гафуров (1888―1938), партия эшлеклесе, сәяси репрессия корбаны. Г. З. Гафурованың ире.
----
;Гафурова
* Гөлчирә Гафурова (1901-1967), журналист, «Азат хатын» журналына нигез салуда катнашучы. С. С. Гафуровның хатыны.
* Зөһрә Гафурова (1940), медицина фәннәре докторы (1997), профессор (1997).

## Топонимнар
* Гафуров (Карамалы-Вәлит) —  БР Туймазы районындагы авыл.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Är-Raqqa

**Är-Raqqa** yäki **Raqqa** (ğäräpçä *الرّقّة‎‎*) - Süriä tönyağında urnaşqan şähär, Raqqa möxäfäzäseneñ üzäge.

Yefrat yılğasınıñ tönyaq yarında, Xäleb şähärennän 160&nbsp;km aralığında urnaşqan.

1970 yıldan şähärneñ iqtisadı Tabqa Buasında energiä çığaru, awıl xucalığı häm neft çığaru nigezendä tora.

Şähärdä tarixi saray, Ğäbbässidlär sarayı, VIII ğasırda tözegän Zur mäçet bar.

2013 yılnıñ martında İGİL tarafınnan basıp alına, şul çaqtan İGİL xakimiäte astında tora, şähärdä şäriğät idäräse urnaştırılğan, İGİL başqalası wazifaların başqara.

## Tarix

BEQ 242 yäki 244 yılda **Selevk Kallinik** patşa Kallinik digän şähärgä nigez sala.

Vizantiä çorında şähärgä Leontopol yaña iseme birelgän.

542 yılda Farsı İle Sasanidları Xosrov I Anuşirvan citäklägän ğäskäre şähärne cimergän, soñraq Vizantiä imperatorı Yustinian I şähärne torğıza.

639 yılda möselman qäbiläläre şähärne basıp ala häm Raqqa yaña isemen quşa.

771-772 yılda xälifä Äl-Mansur Raqqa yanında xärbi nığıtmanı tözi.

796-826 yıllarda Harun Äl-Räşid Raqqa imperiäneñ başqalası itep yasıy.

Ğosman imperiäse çorında biredä Tamğaxanä postı bulğan.

2013 yıldan İGİLnıñ başqalası.

## Sıltamalar
* Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4
*Michael Meinecke. Raqqa on the Euphrates. Recent Excavations at the Residence of Harun er-Rashid, in: Susanne Kerner (ed.), The Near East in Antiquity. German Contributions to the Archaeology of Jordan, Palestine, Syria, Lebanon and Egypt II, Amman 1991, pp.&nbsp;17–32.

Төркем:Башкалалар
Төркем:Сүрия шәһәрләре
Рафаэль Салихов

**Рафаэль Салихов**, Рафаэль Гыйрфан улы Салихов, (,  —) — драма актеры. Авыргазы колхоз-совхоз татар театрында (*[[1953]]-[[1956]]*), Салават дәүләт башкорт драма театрында уйнаган (*[[1956]]-[[2006]]*), БАССР атказанган (*[[1972]]*), БР халык (*[[1993]]*) артисты. ССРБ театр әһелләре берлеге әгъзасы (*[[1954]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 11 апрелендә БАССР Кырмыскалы районы Иске Муса авылында туган. Башкорт театр-сәнгать укуханәсен тәмамлаган (*[[1949]]*). 
* 1953 Авыргазы колхоз-совхоз татар театрында (*[[1956 ел]]дан [[Салават (шәһәр)|Салаватка]] күчерелә*) уйный башлый.
* 1956-2006 Салават дәүләт башкорт драма театры сәхнәсендә уйный. 1988 елдан театр музее мөдире, 1991 елдан әдәби бүлек мөдире.

## Иҗаты
Музыкаль мелодрамаларда баш рольләрдә уйный. Җырлый, уен коралларында уйный  торган лирик каһарманнарны гәүдәләндерә.
 
#### Уйнаган рольләре
* *Марат* — «Рәйхан» Нәкый Исәнбәт, **дебют** (*[[1953]]*)
* *Хәлил* — «Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи
* *Булат* — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
* *Галимҗан* — «Башмагым» Хәбибулла Ибраһимов
* *Әскәр* — «Аршин мал алан» Гозәер Хаҗибәков
* *Айбулат* — «Ыргыз» Һәдия Дәүләтшина (Лек Вәлиев пьесасы, В. Сәйфуллин сәхнәләштергән)
* *Михаил* — «Туй көне» (*День свадьбы*) Виктор Розов (В. Сәйфуллин сәхнәләштергән)
* *Җабагаев* — «Айгөл иле» Мостай Кәрим
* *Әмирхан* — «Якты су өстендә» (*Над светлой водой*) В. Белов
* *Исламгали* — «Әниләр көтәләр улларын» Әсгать Мирзаһитов
* *Мәхмүди* — «Утлы өермә» Әсгать Мирзаһитов
* *Нуретдин*  — «Шикаять кабул ителми» Т. Абдумомунов
* *Закир*, *Гыймади* — «Кара йөзләр» Мәҗит Гафури (А. Нурмөхәммәтов редакциясендә)
* *Абдуллов* — «Әбиләр кияүгә чыга» Флорид Бүләков (В. Сәйфуллин сәхнәләштергән)
* *Г. Инан* — «Көзән башкорты» Нәҗип Асанбаев (Наилә Байкова сәхнәләштергән)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1972 БАССР атказанган артисты
* 1993 БР халык артисты
* 1967 Бөтенсоюз театр сәнгате смотры лауреаты
* 1986 «Хөрмәт билгесе» ордены

## Сылтамалар
* Салават драмтеатры сайты 
*  Рафаэль Салихов 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстан артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Андрей Жеханов

**Андрей Жеханов** (, ,  — , ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

1905 тән РСДЭ(б)Ф әгъзасы. Беренче бөтендөнья һәм Ватандашлар сугышларында катаншкан. 1906-08 елларда һәм 1914-17 елларда патша гаскәрендә; 1918-19 елларда Кызыл Гаскәрдә. 1908-14 елларда инкыйлаби эшчәнлек өчен Орёл губернасында сөргендә була. 1917 дә Петроградта РСДЭ(б)Фнең полк комитеты рәисе. 1918-19 елларда Көнчыгыш фронтта хезмәт итә. 1920-1922 елларда Түбән Новгородда фирка эшендә. 1922 нең апрель-сентябрендә РК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты сәркәтибе. 1922 нең ноябреннән РК(б)Ф Царицын губерна комитетынең бүлек мөдире, 1923 дән - сәркәтибе.

1924 нең 5 маенда (апрельдә?) Мәскәүдә үз-үзен үтерә.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Иван Аношин

**Иван Аношин** (, , Шепелёвка, , Рәсәй империясе — , ), Совет фирка‑дәүләт эшлеклесе. Генерал‑лейтенант (1945).

ССРБ һәм РСФСР ЮШның 1‑че һәм 2-че чакырылыш депутаты.
## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсендә туган. 10 яшьтән таза тормышлы керәстияннәрдә көтүче, батрак булып эшләгән. Башлангыч мәктәпне тәмамлаган.

1919-1926 елларда комсомол ячәйкәсе сәркәтибе, комсомолның вулыс комитеты җаваплы сәркәтибе. 1926 дан Кызыл Гаскәрдә,  чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә, аннары (1930 га хәтле) фирканең Махачкала шәһәр кәмититендә эшли. 1930-32 елларда БК(б)Ф ҮК каршысындагы Кадрлар әзерләү институтында укый. 1932—35 елларда БК(б)Фнең Чита шәһәр кәмититендә бүлек мөдире. 1937 дә Кызыл профессура икътисад институтын тәмамлый.  1938 дән алып — Идел буе алманнары АССРы БК(б)Ф өлкә кәмититенең, 1939 ның ноябреннән башлап Башкортстан өлкә кәмититенең беренче сәркәтибе. 1943 дә Фрунзе ис. Хәрби академиясе каршысындагы Махсус курсларны тәмамлый, аннары хәрәкәттәге әрмедә: 37‑че гаскәрнең Хәрби шурасы әгъзасы, 3‑че Украина фронты, Мәскәү хәрби округынең сәяси идарәлекәре җиткәчесе. 1947—68 елларда Одесса хәрби округы гаскәре командиры урынбасары, Ерак Көнчыгыш хәрби округынең Хәрби шурасы әгъзасы, ССРБ  Генераль штабы Хәрби‑топография идарәлеге башлыгы урынбасары. 1939—52 елларда БК(б)Ф Үзәк  комиссиясе әгъзасы. 1968 елдан пинсәдә. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында БАССРдан депутатлар
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Александр Заликин

**Александр Заликин** (, , , Мәскәү губернасы — ?), Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

1912 дән РСДЭФ әгъзасы. Беренче бөтендөнья һәм Ватандашлар сугышларында катнашкан. 1914-18 елларда Балтыйк флотында; 1919-20 елларда ЭККГда. 1918-19 елларда һәм 1920 дән Самар губернасында, Кемерово, Мәскәү һәм Чиләбе өлкәләрендә Совет һәм фирка эшендә. Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаган (1924). 1937-1939 елларда БК(б)Ф Башкортстан өлкә кәмититенең беренче сәркәтибе, бер үк вакытта 1938-1939 елларда БАССР Югары Шурасы рәисе. Башкортстаннан БК(б)Ф ҮК карамагына чакырып алына. 1939-1942 елларда трест башлыгы, совхоз директоры. Алдагы язмышы билгесез.
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Habbl qanunı

**Habbl qanunı** yäki **ğomumi galaktikalar taralışı qanunı** - Ğälämneñ kiñäyüen taswirlawçı kosmologik qanun.

Habbl üz mäqäläsendä bu qanunnı bolay taswirlağan:
: v=H_0 r,

biredä v - galaktika tizlege, r - aña qädär aralıq,  H_0 — Habbl daimie

Zamança eşlärdä bu qanun bolay birelä:

: cz=H_0r,

c -yaqtılıq tizlege, z - qızıl taypılma

Şulay uq Habbl qanunı bolay taswirlana:

: H = \frac{\dot a (t_1)}{a(t_1)}, 

biredä  a -  masştab faktorı

Habbl qanunı kosmologiädä iñ küzätelä torğan fakt. Anıñ yärdämendä Ğälämneñ yäşen tabırğa bula:

: t_H = \frac{r}{V} = \frac{1}{H_0}.

Bu qimmät Fridman Ğäläme modelendä isäplängän zurlıqqa turı kilä.

Ğäläm kiñäygändä, Habbl daimie kimi bara, H0 bügenge zamanğa turı kilä. Ğälämneñ yäşe Habbl daimienä kire proportsional'.

## Tarix
1913-1914 yılda **Vesto Slayfer** Andromeda Tomanlığı häm bütän obyektlar Qoyaş sistemasına qarata zur tizleklär belän xäräkät itülären taba.

1927 yılda **Jorj Lemetr** täcribälärdä Ğälämneñ yäşen taba.

1929 yılda Habbl proportsionallek koeffitsentın taba, tik xäzer ul şaqtıy tögällängän.

2014 yılda Habbl daimie H0 = 67,80 ± 0,77) (km/s)/Mpk bulıp tabılğan.

## Sıltamalar
* Космология 
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, Не боги расширение вселенной наблюдают.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, За горизонтом вселенских событий.
* 

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галәм
Төркем:Гравитация
Habbl daimie

**Habbl daimie** - galaktikadan tışqı obyektqa (galaktika, kvazar) qädär aralıqnı häm anıñ yıraqlaşuı tizlege belän bäyläwçe koeffitsient, Habbl qanunında kerä, *H* xärefe belän bilgelänä. Waqıtqa kire ülçäneşle (), läkin km/sek megaparsekta itep kürsätelä.

2013 yılda Habbl daimieneñ iñ ışanıçlı qimmäte tabılğan:  , dimäk bügenge zamanda 1 Megaparsek aralığında torğan ike galaktika ber-bersennän 70&nbsp;km/s tizlege belän yıraqlaşa.

Çınnan da Habbl daimie waqıt belän kimi bara, läkin Ğälämneñ barlıq noqtalarında ul daimi bula.

Habbl daimie Ğälämneñ yäşenä kire proportsional', Habbl daimie bügenge qimmäte **67,80 ± 0,77 (km/s)/Mpk yäki (2,197 ± 0,025)·10<sup>−18</sup> s<sup>−1</sup>**  täşkil itä, ul Ğälämneñ yäşe   **(4,354 ± 0,012)·10<sup>17</sup> s yäki (13,798 ± 0,037)·10<sup>9</sup> yıl**ğa turı kilä.

Qayçaqta tigezlämälärdä ülçämsez Habbl daimie qullanıla.

## Sıltamalar
* Ю. Н. Ефремов, Постоянная Хаббла
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, Не боги расширение вселенной наблюдают.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, За горизонтом вселенских событий.
* 

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галәм
Төркем:Гравитация
Николай Антипов

**Николай Антипов** (, , Лисичкино, , Новгород губернасы — , ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

1—7 чакырылышлары ССРБ ҮБК әгъзасы һәм БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1924—1937), БК(б)Ф ҮК Оештыру бюросы әгъзалыгына нәмзәт (1924—1925, 1928—1930).
## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсендә туган.

Адмиралтейство суднолар төзү заводының техник мәктәбен тәмамлый (Петербург, 1910), аннары  булып эшли. 1912-14 елларда Мәскәүнең төрле предприятиеләрендә эшли. 1912 дән РСДЭ(б)Ф әгъзасы, яшерен түгәрәкләр эшчәнлегендә актив катнаша. 1914 нең ноябрендә кулга алына, 1915 нең августында иреккә чыга. 1915-16 да Мәскәүдә «Динамо» заводында эшли, инкыйлаби эшчәнлеге өчен берничә тапкыр кулга алына. 1916 да Петроградта яшерен  җитәкчесе. 1916 ның ахырыннан 1917 нең февраленә кадәр төрмәдә утыра. РСДЭ(б)Фнең Петроград комитеты һәм Һелсингфорс оешмасы әгъзасы. 1917 елгы Апрель конференциясендә катнаша. 1917-18 дә  президиумы әгъзасы, Петроградта ЧК рәисе. 1919-20 дә РК(б)Фнең Казан губерна комитеты 1 нче сәркәтибе, губернаның ЧК һәм Башкарма комитеты рәисе, Җөмһүрият запас армиясенең  әгъзасы. 1921-24 тә  президиумы әгъзасы. 1925-27 елларда БК(б)Фның Урал һәм Ленинград өлкә комитетлары сәркәтибе. 1928-31 дә ССРБның почта һәм телеграф халык кәмисәре, 1931-35 тә Эшче-керәстиян инспекциясе халык кәмисәре урынбасары, 1935-37 дә ССРБ ХКШ рәисе урынбасары.

1937 нең 21 июнендә кулга алына. *«Контринкыйлаби террористик оешмада катнашу»*да гаепләнеп, ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән үлем җәзасына хөкем ителә. Икенче көнне үк атып үтерелә.

30 июня 1956 ның 30 июнендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән аклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
* «Һронос» сайты

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Семён Игнатьев

**Семён Игнатьев** (, , , , Елизаветград өязе, Херсон губернасы — , Мәскәү) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәле
Ярлы керәстиян гаиләсендә дөньяга килгән. Украин милләтеннән. 1914-1919 да Термездә мамык тазарту заводында, аннары Бохара тимер юлы һөнәрханәләрендә слисер ярдәмчесе булып эшли.

1919 елда Бохара тимер юлының баш депосы комсомол ячәйкәсе сәркәтибе. 1920 дән Бөтенбохара Гадәттән тыш комиссия органнарында, 1921-22 дә шунда ук хәрби бүлек вәкиле. 1922-25 тә Төркестан АССР Коммунистик яшьләр берлеге ҮКның оештыру бүлеге мөдире урынбасары. 1925-28 дә Ташкәнттә Совет сәүдә хезмәткәрләре берлегенең өлкә бүлеге идарәсе сәркәтибе, рәисе. 1928-29 да Кыргызстан АССР Һөнәри берлекләр шурасының тариф-икътисад бүлеге мөдире. 1929-31 дә Ташкәнттә ҺББҮШнең (ВЦСПС) Урта Азия бюросы массалар белән эшләү бүлеге мөдире. 1931-1935 тә Сталин исемендәге Бөтенсоюз сәнәгать академиясеннең авиация факультетында укый. 1935-37 дә Мәскәүдә БК(б)Ф ҮКның сәнәгать бүлеге мөдире ярдәмчесе. 1937-43 тә — БК(б)Фнең Бурят-Монголия, 1943-46 да Башкортстан өлкә комитетлары сәркәтибе. 1947-49 да Белоруссия коммунистик фиркасе ҮКның авыл хуҗалыгы һәм әзерләүләр буенча сәркәтибе. 1949-51 дә яңадан Ташкәнттә: БК(б)Ф ҮКның Урта Азия бюросы сәркәтибе, БК(б)Ф ҮКның Үзбәкстан ССР буенча се.

1951-53 тә ССРБ дәүләт иминлеге министры, 1952-53 тә СБКФ ҮК Президиумы әгъзасы, 1953 тә СБКФ ҮК сәркәтибе. 1953-57 дә СБКФнең Башкортстан, 1957-60 та Татарстан өлкә комитетлары 1 нче сәркәтибе. 
### ТАССРда эшчәнлеге
1958 нең маенда *«Татар гомуми белем бирү мәктәпләренең хәле һәм аларның эшен яхшырту турында»*гы мәсьәлә буенча СБКФнең Татарстан өлкә комитеты пленумы утырышы уздырыла. Игнатьевның яклавы нигезендә пленум карарларында татар мәктәпләрен югары квалификацияле педагогик кадрлар белән тәэмин итү, дәреслекләр белән тулыландыру, туган тел һәм әдәбиятны укыту дәрәҗәсен күтәрү, шулай ук халык хуҗалыгы өчен татар телен белгән белгечләр әзерләүне яхшырту чаралары күздә тотыла; бу проблемаларга карата игътибарның кимүе өчен ТАССР Министрлар Шурасы, ТАССР Мәгариф министрлыгы, СБКФнең Татарстан өлкә комитеты бюросы, район, шәһәр комитетлары нык тәнкыйть ителә.

1955-59 да — РСФСР, 1958-62 дә — ССРБ, 1959-63 тә ТАССР Югары Шуралары депутаты. СБКФнең 19 нчы һәм 20 нче җыеннарында СБКФ ҮК әгъзасы итеп сайлана.

1960 тан пинсәдә. 1983 нең 27 ноябрендә вафат булган. Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Бөтенсоюз сәнәгать академиясен тәмамлаучылар
Григорий Растёгин

**Григорий Растёгин** (, , , Сембер губернасы — , ), Совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

Югары фирка мәктәбен тәмамлаган (Мәскәү, 1941). 1926 дан БК(б)Ф әгъзасы. 1931 дән Самар һәм Сембер шәһәрләрендә, Урта Идел парахутчылыгының сәяси бүлегендә фирка эшендә. 1937 нең октябреннән башлап БК(б)Ф Сембер шәһәр комитетынең беренче сәркәтибе, 1939 ның гыйнвар-ноябрендә — БК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе, 1939-1941 елларда БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына кандидат. 1940 ның гыйнвар-мартында БК(б)Фның Куйбышев өлкә комитеты икенче сәркәтибе. Бөек Ватан сугышында катнашкан. 1946 дан — Семберның ВКП(б) Сталин, Ленин район комитетларынең беренче сәркәтибе, 1953 нең августыннан — СБКФ Сембер өлкә комитетынең фирка комиссиясе әгъзасы.
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
СБКФ ҮК

**СБКФ ҮК, Советлар Берлеге Коммунистик Фиркасенең Үзәк Комитеты** () — СБКФ съездлары арасында аның иң югары органы.

ҮК фирканең эшчәнлеге белән, җирле фирка органнары, фирканең кардрлар сәясәте белән идарә иткән. СБКФ ҮК үзәк дәүләт һәм җәмәгать оешмалары, фирка төркемнәре аша хезмәт ияләре эшен тәртипкә салган; төрле органнарны, тәшкиләтләрне һәм предприятиеләрне булдыру, алар белән идарә итү, ҮК котроле астында эшләгән үзәк гәҗит-журналларның редакцияләрен билгеләү, фирка бюджетын бүлү һәм бюджет башкаруны контрольдә тоту белән шөгыльләнгән.

Коллегиаль җитәкче орган буларак, СБКФ ҮК даими рәвештә пленумнарны уздырылган. Пленумнарда барлык ҮК әгъзалары һәм әгъзалыкка кандидатлар катнашкан; кандидатлар  хокукына ия булганнар.

Пленумнарда ҮК Сәяси бюроны, Сәркәтибәтне, Оештыру бюроны һәм Фирка контроль комиссиясен сайлаган (1934—1990).

## СБКФ ҮК Сәяси бюросы
СБКФ ҮК Сәяси бюросы ҮК пленумнары арасында аның эше белән идарә иткән иң югары фирка органы булган. Даими орган буларак РК(б)Фнең VII съездыннан эшли башлаган. Иң әһәмиятле сәяси, хуҗалык һәм фирка эче мәсьәләләрне хәл иткән.

- әгъзадан торган. Гадәт буларак, СБКФ ҮК составына түбәндәге вазифаларны биләүче кешеләр кергән:

*СБКФ генерль сәркәтибе
*ССРБ Министрлар Шурасы рәисе
*ССРБ Министрлар Шурасы президиумы рәисе
*КГБ рәисе, саклану һәм чит ил эшләре министрлары (1973 дән)
*Украина коммунистик фиркасе ҮКның беренче сәркәтибләре, СБКФнең Мәскәү һәм Ленинград шәһәр комитетлары беренче сәркәтибләре.

Төркем:СБКФ ҮК
Төркем:ССРБ дәүләт төзелеше
Төркем:Советлар Берлеге коммунистик фиркасе
Алтын Урда (мәгънәләр)

**Алтын Урда** — күп мәгънәле сүзтезмә. Бер караш буенча Урда - Урта (Үзәк) дигән борынгы төрки сүз, Алтын Урда дәүләте бик үзәкләштерелгән ил булган һәм бөтен салым-алтын дәүләт үзәгенә - уртасына тупланган булган, шуңа күрә Алтын Урда - Алтын Үзәк дәүләте дигән сүзтезмә дип фаразы бар, икенче караш буенча Урда борынгы төрки телләргә монгол теленнән кергән «орду»/«ордо» («*хан сарае*», «*зур тирмә*») сүзеннән ясалган. «*Алтын Урда*» сүзе Батый ханның алтынланган зур тирмәсе булуыннан дип фаразлана.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзтезмәне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алтын Урда — Ауразиянең иң зур дәүләте (*[[1224]]-[[1483]]*).
* «Алтын Урда» — 2013 елда Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган балет.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Алтын Урда ханнары исемлеге
* Алтын Урда тәңкәсе

## <small>Искәрмәләр</small>