Операцион система

[thumb|350px|right|'''[Windows 7** операцион системасы]]
**Операцион система**, кыска **ОС** ()&nbsp;— [[санак]]ның җиһазы (''hardware''), програм (''software'') ресурслары белән идарә итүче һәм кулланучы белән үзара бәйләнешен оештыручы тәэмин ителеш (''үзара бәйләнешле програмнар җыелмасы''). Шуңа күрә яңа ОС-ның барлыкка килүе санакның аппарат өлеш [[үсеш]]е белән бәйле. [[Микропроцессор]]ның яңа [[модель]]ләрен, яңа төр [[бирелмә]]ләр [[туплагыч]]ларын төзү операцион системаларның үсешенә ярдәм итә.

Җиһазга тегелгән микропрограммалардан (, ) кала, барлык санак программалары башкарылышы өчен операцион система кирәк.

Вакыт-бүленешле операцион системалар системаны эффектив куллану өчен биремнәрне (''tasks'') тәртипкә (''кирәкле җәдвәлгә'') сала һәм шулай&nbsp;ук процессор вакыты, хәтер җайланмасы, басак (''printing'') һәм башка ресурсларны бүлеп бирү өчен махсус хисап программасын (''accounting software'') үз эченә алырга мөмкин.

ОС кулланучы белән үзара бәйләнешен оештыра, төрле [[җайланма]]ларның эше белән идарә итә.

== Операцион системаларның төрләре ==
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензиясенә һәм башкарылачак максатына арасыннан күп төрләргә бүленә. Төрләр исә үз чиратында тармакларга бүленә.

Санакларда киләсе ике операцион система төрләре киң таралган: **Microsoft Windows**, **Unix** һәм **Unix системасына хас** (шул исәптән **Macintosh*') операцион системалары.

== Тарихы ==
[[XX&nbsp;гасыр]]ның [[70-еллар|70-нче елларында]] барлыкка килгән беренче сигез [[разряд]]лы ПК-лар [[СР/М]] операцион системасын куллана (*эшләүчесе&nbsp;— Digital Research ширкәте*). [[IBM]] [[фирма]]сының *(1981)* беренче персональ санагы 16&nbsp;разрядлы микропроцессор белән җиһаз-ландырыла. Аның өчен [[MS-DOS&nbsp;1.0]] *(*[[Microsoft]] [[ширкәт]]е*)* операцион системасы төзелә.

[[MS-DOSHUH]] үсешенә ПК-да [[каты диск]]ларның барлыкка килүе һәм аларның [[мәгълүмат]] [[сыйдырышлык]]ларының зураюы [[йогынты]] ясый. Әгәр [[MS-DOS&nbsp;2.0]] *(1983)* каты дискның 10&nbsp;[[Мбайт]]ка кадәр [[күләм]]дәге эшен тотып торса, [[MS-DOS]]&nbsp;3.2 *(1985)* [[версия]]се каты дискта 32&nbsp;Мбайт күләмдәге [[логик бүлек]]ләрне *(логик дискларны)* төзергә [[мөмкинлек]] бирә. [[MS-DOS&nbsp;2.0]] [[юрама]]сын башлап, кулланучылар [[агачсыман структура]]да оештырылган [[файл]]лар белән идарә итү мөмкинлегенә ирешәләр.

[[1985&nbsp;ел]]да [[Intel]] фирмасы 32&nbsp;разрядлы яңа 80386&nbsp;[[микропроцессор]] иҗат итә, һәм бер елдан соң әлеге [[процессор]] [[нигез]]ендә яңа санак барлыкка килә. MS-DOSHbm, командалы [[интерфейс]]ы белән чагыштырганда дустанә файдалану интерфейсы булган көчле операцион система эшләү [[ихтыяҗ]]ы туа.
[[Рәсем:PC-DOS 1.10 screenshot.png|thumb|left|270px|MS-DOSHbm экраны]]
[[1985&nbsp;ел]]ның [[ноябрь|ноябрендә]] Microsoft фирмасы [[Windows&nbsp;1.0]] операцион [[тышча]]сын чыгаруы турында белдерә. MS-DOSTaH башка эшли алмау сәбәпле, [[80-еллар|80-нче елларда]] [[Windows]] операцион системага әверелми.

[[1990&nbsp;ел]]да Intel&nbsp;80386 микропроцессоры ярдәм итүче [[Windows&nbsp;3.0]] барлыкка килә. Әлеге версиядә санакның эчке [[хәтер]]е нәтиҗәлерәк файдаланыла һәм компьютерда бер&nbsp;үк [[вакыт]] эчендә берничә [[программа]]ны башкару мөмкинлеге [[гамәл]]гә ашырыла. [[1995&nbsp;ел]]да бик яхшы [[сыйфат]]лы [[Windows&nbsp;95]] операцион системасы иҗат ителә.
Әлеге ОС, MS-DOSKa караганда, нинди өстенлекләргә ия соң?

* Беренчедән, барлык [[кушымта]]лар өчен&nbsp;дә стандарт [[график интерфейс]]тан файдалану мөмкинлеге туа. Кулланучы монитор [[экран]]ында күренгән [[график объект]]лар белән эшли. [[WindowsHbin]] һәр объектына үз график сурәте туры килә. Кулланучы, Windows өчен эшләнгән бер генә [[программа продукты]]н гына үзләштергән булса&nbsp;да, теләсә кайсы башка Windows-кушымтаның интерфейсын җиңел үзләштерә

* Икенчедән, бер&nbsp;үк вакытта берничә программа башкару мөмкинлеге барлыкка килә. Процессорный вакыты әлеге программалар буенча бүленеп бирелә һәм аларның параллель [[рәвеш]]тә башкарылу [[тәэсир]]е барлыкка килә.

* Өченчедән, бер&nbsp;үк вакытта [[текст]], [[графика]], [[табын]]нан һәм башкалардан торган [[документ]] төзү мөмкинлеге бар. Бу кушымталар арасында [[бирелмә]]ләр алмашу ярдәмендә мөмкин була.

Хәзерге көндә Microsoft Windows операцион системалары [[гаилә]]се яши дип әйтсәк&nbsp;тә була. [[1998&nbsp;ел]]да [[Windows&nbsp;95]]-нең [[дәвамчы]]сы булган [[Windows&nbsp;98]] [[юрама]]сы барлыкка килә. Бу операцион система [[мультимедиа]]ның иң яңа [[стандарт]]ларына һәм [[чара]]ларынa&nbsp;— санлы видеога ([[DVD]]&nbsp;— [[Digital Versatile Disk]]) һәм санлы TV-га ярдәм итә, [[Интернет]]ка керү шактый дәрәҗәдә гадиләштерелде. Internetran [[яңалык]]ларны яисә башка мәгълүматларны [[Эш өстәле]]нә куелган актив [[канал]]лар буенча алу мөмкинлеге туды. [[2000&nbsp;ел]]да [[Windows&nbsp;2000]] операцион системалар гаиләлеге уйлап табыла. ОС (*Windows&nbsp;2000 Professional*) нигезе [[өстәл санак]]лары һәм [[мобиль санак]]лар өчен билгеләнгән, ул ике процессорный эшенә ярдәм итә.
[[Рәсем:Linus Torvalds.jpeg|thumb|right|150px|[[Линус Торвальдс]]]]
[[Мәгълүмат технологияләре]] [[кеше]] тормышының бөтен өлкәләрендә: [[фән]]дә, [[җитештерү]]дә, [[мәгариф]] өлкәсендә, [[бизнес]]та һ.&nbsp;б.&nbsp;да киңрәк кулланыла бара. [[Мәгълүмат]]лар күләме күбәю белән, аларны [[эшкәртү]] һәм [[саклау]] ихтыяҗы&nbsp;да арта. Күп процессорлы [[исәпләү комплекс]]лары, санак [[челтәр]]ләре булдырыла.

Санак челтәрләре барлыкка килү белән, челтәрле операцион системаларга ихтыяҗ туа. Мондый системага [[мисал]] булып беренче версиясе инде [[1993&nbsp;ел]]да&nbsp;ук эшләнгән [[Windows&nbsp;NT]] системасы тора. Windows&nbsp;2000 гаиләлеге составына дүрт процессорның эшенә ярдәм күрсәтүче күпмаксатлы Windows&nbsp;2000 Server челтәрле операцион система керә. [[Windows&nbsp;ХР Professional]] *(2001)* шулай&nbsp;ук күп процессорлы системага ярдәм итә.

[[Рәсем:Unix history-simple.svg|thumb|left|270px|[[Unix]] системасының үсеше]] Соңгы вакытта Microsoft Windows белән [[Linux]] операцион системасы [[ярыш]]а. [[Linux]]-ның иң зур өстенлеге&nbsp;— төрле [[конструкция]]дәге (*кесә компьютерларын&nbsp;да кертеп*) компьютерларда эшләү мөмкинлеге. Аның [[тарих]]ы [[1991&nbsp;ел]]да башланам/Һелсинки университеты студенты [[Линус Торвальдс]] [[Intel]]&nbsp;80386 процессоры өчен [[Unix]] операцион системасының [[код]]ы нигезендә эшләнгән [[Minix]] системасының беренче версиясен чыгара. Вакытлар үтү белән бу система тулаем күчереп языла. Linux җитәкчелегендә бер&nbsp;үк вакытта берничә программа кертергә мөмкин, һәм алар барысы&nbsp;да [[процессор ресурслары]]ннан бергәләп файдаланалар. Компьютер күп процессорлы система булганда, системаның [[нәтиҗәлелек|нәтиҗәлелеге]] бик күпкә арта.

Linux-ның үсеше уннарча мең [[программачы]]ларның [[хезмәт]]енә бәйле. Linux&nbsp;— Internet аша башкарылган [[идея]]ләр [[алмаш]]ы, [[коллектив]] эш ул. Әлеге операцион системага [[үзгәртү]]ләр кертергә&nbsp;дә мөмкин. Бу системаны кулланучылар бер&nbsp;үк вакытта шул&nbsp;ук системаны [[эшкәртүче]]ләр&nbsp;дә була алалар. Программа белән [[тәэмин ителеш]]кә мондый якын килү *open-source* дигән исем алды. Linux-ны [[яклаучы]]лар, ирешелгән [[уңыш]]ны [[ныгыту]] өчен, әлеге операцион системага ярдәм итүче гамәли программа белән тәэмин ителешне [[җитештерүче]]ләрнең күбрәк булуы кирәк дип саныйлар.

== Операцион системаларның үрнәкләре ==

=== Unix һәм Unix-охшаш операцион системалар ===

Unix&nbsp;– операцион системалар группасы.

==== BSD һәм анан чыгарылмалар ====

BSD&nbsp;— программ тәэминатен чыгыш кодлар буенча тарату системасы. Ул уку-укыту оешмалары арасында тәҗрибә белән алмашу өчен ясалган. Бу программ тәэминате пакетларының үзенчәлеге&nbsp;— махсус BSD лицензия, аңа менә болай кыскача сыйфатлама бирергә була: бөтен чыгыш код&nbsp;— BSD-ның милеке, бөтен төзәтүләр&nbsp;— шушы төзәтүләрнең авторларының милеке.

==== Linux ====

Linux&nbsp;— Unix операцион системалар гаиләсенә керә торган һәм нигезендә Linux төше (*Linux kernel*) булган операцион система. Хәзерге вакытта Linux ачык кодлы (*open source*) программаларның иң күренекле мисалларыннан берсе булып санала; барлык язылган код һәрбер кеше тарафыннан үзгәртелергә, кулланылырга һәм таратылырга мөмкин.

=== Microsoft Windows ===

Windows&nbsp;— Microsoft ширкәте тарафынннан ясалучы, җитештерелүче һәм сатылучы график операцион системалар метагаиләсе. Үз эченә берничә, һәрберсе санак индустрисенең билгеле бер секторын канәгатьләндерүче, операцион системалар гаиләсен ала.

=== BeOS ===

1990 елда төзелгән яңа буын мультимедиалы бер кулланучылы системасы.

== Сылтамалар ==



* [http://www.cbi.umn.edu/iterations/haigh.html Multics тарихы] 
* [http://computer.howstuffworks.com/operating-system.htm Stuff Works&nbsp;— Операцион системалары]
* [http://whatsmyos.com Help finding your Операцион системаларның төрләре]
* [http://millosh.wordpress.com/2007/09/07/the-worlds-first-computer-operating-system-implemented-at-general-motors-research-labs-in-warren-michigan-in-1955/ *Дөньядагы беренче операцион система тарихы'']

*
*
Төркем:Технология