open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муса Җәлил һәйкәле (Казан)

Казанда Муса Җәлилгә һәйкәлләр куелган:
* Муса Җәлил һәйкәле — 1960 елда ачылган (сынчы Бакый Урманче).
* Муса Җәлил һәйкәле — 1966 елда ачылган (скульпторы В. Е. Цигаль, архитекторы Л. Г. Голубовский).

Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
«Казан Кирмәне төзүчеләренә» һәйкәл

**Казан Кирмәне төзүчеләренә һәйкәл** - Татарстанның Казан шәһәре Казан Кирмәнендә урнашкан һәйкәл.

Авторлар фабуласы буенча һәйкәлдә уйдырма ситуациядә ике кеше сурәтләнә: берсе - Хан сарае сызымнарын тоткан татар архитекторы, икенчесе - Спас манарасы сызымнарын тоткан рус төзүчесе.

Һәйкәл скульпторлары - А.Голованов, В.Демеченко, Р.Забиров. Куелу вакыты - 2003 ел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Рәшидә Җиһаншина

**Рәшидә Җиһаншина** (*1917-2003*) — Татар академия театрының танылган сәхнә остасы, җәмәгать эшлеклесе. ТАССРның һәм РСФСРның халык артисты (1966, 1981 еллар).
## Тәрҗемәи хәл
Рәшидә Җиһаншина Казан шәһәрендә туа. 1936 елда Татар сәнгать техникумын тәмамлый һәм шул елдан бөтен гомерен Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театры белән бәйли.

1964 елда Р.Җиһаншина театрның директоры итеп билгеләнә. Ул директор булып хезмәт иткән унбер ел  дәверендә театр яңа югарылыкка күтәрелүгә ирешә.

Бөтенсоюз театр җәмгыятенең Татарстан бүлеге оешуның беренче елларыннан ук Р.Җиһаншина җитәкче вазифаларга сайлана. Башта Идарә әгъзасы, рәис урынбасары, соңрак егерме елга якын (1971-1988) җәмгыятьнең рәисе була. Бу еллар Актерлар йорты һәм Театр эшлеклеләре берлеге өчен иң гөрләп эшләгән, вакыйгаларга бай чор була.  ТАССРның Югары  депутаты (1967-1975).

## Иҗаты
Уйнаган рольләре: Нәфисә - "Дәүләт Бәдриев" (Г.Иделле); Коринкина - "Гаепсездән гаеплеләр", Смельская -"Талантлар һәм аңа баш иючеләр" (А. Островский); Надя, Клеопатра - "Дошманнар", Надежда - "Варварлар" (M. Горький); Беатриче - "Ике хуҗаның хезмәтчесе" (K. Гольдони); Фаншетта - "Фигароның өйләнүе" (П. Бомарше); Бәрбәрия - "Чын мәхәббәт", Голчирә - "Ташкыннар" (T. Гыйззәт); Зоһрә - "Эңгер-меңгер" (A. Гыйләҗев); Екатерина II - "Канкай углы Бәхтияр", Хәмдебану - "Әлдермештән Әлмәндәр", Ана - "Моңлы бер җыр" (T. Миңнуллин); Зәйнәп - "Синең урыныңа кайттым" (P. Хәмид); Фатыйма - "Әбиләргә ни җитми" (Ф. Бүләков); Диана Владимировна - "Сагыш" (A. Галип) һ. б.

Р. Җиһаншина үзе сәхнә әсәрләре иҗат итә: "Сөйдергеч ботие" (1992), "Улларым" (1994), "Көтелмәгән кунак" (1998), "Кодагыйлар" (2000) пьесалары.  Алар Академия театрының 1991 елның гыйнварында Рәшидә ханым үзе оештырган һәм өлкән артистлардан – сәхнә ветераннарыннан торган “Инсаният” труппасында уйнала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры. Йөз ел. Ике томда. Икенче том бит62 
*Актерлар йортында Рәшидә Җиһаншинаны искә алу кичәсе була 16.10.2012

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Комык теле

**Комык теле** (үзатамасы — *къумукъ тил*) — комыкларның туган теле, Дагстанда, Чичәнстанда, Төньяк Осетиядә киң таралган. Төрки телләрнең кыпчак төркеменә карый (бу төркемгә карачай-балкар, нугай һ.б. телләр дә керә әле). Сөйләшүчеләр саны якынча 400–500 мең кеше.

Комык теле — Дагстанның 6 әдәби теленең берсе. Кайчандыр Кавказда лингва-франка ролен үтәгән. Комык телендә «Ёлдаш» гәҗите чыга.

Комык әлифбасы: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.

Диалектлары:
* буйнакск,
* хасавюрт,
* кайтак,
* тауасты,
* терек.

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар

* кумыкский-язык.рф  Обучающая литература, электронный словарь с поиском, интересные книги и форум
* Выходящая в Дагестане на кумыкском языке газета «Ёлдаш»  (архив последних номеров)
* Кумыкский язык на сайте «Языки народов России»
* Русско-кумыкский словарь (1960)  (DjVu, tiff)
* Священные Писания на кумыкском языке 

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Кумык теле
Кушкүл

* Кушкүл - Башкортстан Республикасының Аскын районында урнашкан авыл.
* Кушкүл - Башкортстан Республикасының Иглин районында урнашкан авыл.
* Кушкүл - Башкортстан Республикасының Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
* Кушкүл - Башкортстан Республикасының Авыргазы районында урнашкан авыл.
* Кушкүл - Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан авыл.
Красногорский (Мари Иле)

**Красногорский** (, ) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 6 698 кеше (2010).

## География
Красногорский Илләт елгасында, Звениговодан 25 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша. Яшел Үзән — Яраң тимер юлында *43 км тукталыш пункты* тимер юл станциясе.

Красногорский «Марий Чодра» милли паркы территориясендә урнашкан, аның идәрәсе нәкъ бистәдә урнашкан.

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 28,8%, руслар – 56,9%, татарлар – 11,9%.

## Икътисад
* Автофургоннар комбинаты
* "Элетродвигатель" заводы, һ.б.

Дәвалау чыганаклары нигезендә посёлок янында санаторийлар эшлиләр.
## Танылган шәхесләр
* Камил Сәмигуллин - ислам дин әһеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Дэвид Уайнлэнд

**Дэ́вид Уа́йнленд** () — АКШ галиме, физик, Америка физика җәмгыяте һәм Америка оптика җәмгыяте әгъзасы. 1992 елдан — АКШ Милли фәннәр академиясе әгъзасы. Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (2012).

Дэвид Уайнленд 1944 елның 24 февралендә Висконсин штатының Милуоки шәһәрендә туа. Энсин мәктәбен тәмамлагач, 1965 елда ул Берклидагы Калифорния университетында бакалавр дәрәҗәсенә ирешә. 1970 елда Гарвард университетында PhD дәрәҗәсенә лаек була.

Диссертацияне яклаганнан соң Уайнленд Вашингтон университетында эшли. 1975 елда ул хәзерге NIST институтына (Боулдер) күчә. Аның тикшеренү эшләре оптика фәненә бәйле.

2012 елда Серж Һарош белән бергә «аерым квант элементларын үлчәү һәм идарә итү мөмкинлеген тудырган яңа эксперименталь методлар өчен» Физика өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:АКШ галимнәре
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Физиклар
Дубовский (Мари Ил)

**Дубовский** () — Мари Илнең Килемары районында урнашкан бистә, 1966—1984 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 16 кеше.

## География
Дубовский Визимьярдан 18 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. 2000-елларга кадәр — Килемары тимер юлында станция.

## Тарих
Дубовский бер үк исемле станция һәм пристән нигезендә нигезләнә.

1966 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1984 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

1985 елда Дубовский Чабаксар ГЭСы суга батыру зонага кала, халык Визимьяр бистәсенә күчерелә.

2004 елда Дубовскийның суга батыру зонага калмаган өлешендә 7 кеше яшәгән.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Килемар районы торак пунктлары
Көлмез (Удмуртия)

**Көлмез**, шулай ук *Килмез* (, ) — Удмуртиянең Сөмсә районында урнашкан село, 1958—1992 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 2 585 кеше (2010 ел).
## География
Кильмезь бер үк исемдәге елгада, Ижаудан 150 километрга көнбатышрак урнаша. Ижау — Кильмезь тимер юлында соңгы станция, 1998 елга кадәр —  башлангыч станция.
## Тарих
Көлмез 1942 елда нигезләнә.

1958 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1992 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 67,5%, арлар — 19,0%, татарлар — 10,4%.

## Искәрмәләр

Төркем:Сөмсә районы
Төркем:Сөмсә районы торак пунктлары
Көлмез

:

* Көлмез (Киров өлкәсе) — Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Көлмез районының административ үзәге.
* Көлмез (Удмуртия) — Удмуртиянең Сөмсә районында урнашкан село, 1958—1992 елларда – шәһәр тибындагы бистә.
* Көлмез (елга) – Киров өлкәсендәге һәм Удмурт Республикасындагы елга.
Лу Синь

**Лу Синь** (, *кайбер диалектларда - Синь дип укыла*; 25 сентябрь 1881 — 19 октябрь 1936), чын исеме **Чжоу Шужэнь** () — XX гасырның беренче яртысында кытай әдәбияты һәм Кытай җәмгыяви-сәяси фикеренләре үсешенә бик зур йогынты ясаган кытай язучысы. Аны бүгенге кытай әдәбиятына нигез салучы дип тә атыйлар. Аеруча танылган әсәрләре: «А-Кьюның чын тарихы» (), «Юләр көндәлеге» ().

Лу Синь неоконфуцийчылыкны нигезләүче Чжоу Дуньиның 32 буын тугына булып тора.

Меркурийда Лу Синь хөрмәтенә кратер аталган.

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай язучылары
Төркем:Пекин университеты мөгалимнәре
Олы Какшан

**Олы Какшан** (, ) – Россиянең Европа өлешендә елга, Иделнең сул кушылдыгы. Киров өлкәсе һәм Мари Ил аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 297 км, бассейн мәйданы – 6 330 км². Кар һәм яңгырлар белән туендырыла. Ноябрь башында туңа, апрель уртасында ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Идел елгасы (Чабаксар сусаклагычыннан Казан шәһәренә кадәр (Зөя һәм Чуел елгалардан башка).  – Идел (Ока елгасы кушылу урыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры елга бассейннан башка)), елга бассейны – Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010201612111100025841
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111102584
* Бассейн коды – 10.01.02.016
* ГӨ буенча томы – 11
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Кушылдыклар
* Зур Кундыш, Мамокша, һ.б.

## Торак пунктлары
### Киров өлкәсе
* Кикнур
* Санчурск
### Мари Ил
Мари Ил территориясендә «Большая Кокшага» тыюлыгы урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле елгалары
Суслонгер

**Суслонгер** (, бол. чир. *Сӱзлэҥер*) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 3 159 кеше (2010).

## География
Суслонгер Звениговодан 43 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Яшел Үзән — Яраң тимер юлында станция; 2004 елга кадәр — Юшут тимер юлының башлангыч пункты.

## Тарих

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1959 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 58,4%, чирмешләр – 28,8%, татарлар – 11,9%.

## Истәлекле урыннар
* Серебряное (Пошым Ер) күле.
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Ихлас» мәчете
## Чыганаклар
* http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=12 
* http://ruspostindex.ru/12/0.html
* https://web.archive.org/web/20110727003054/http://sbchf.narod.ru/28/uchut.html

## Искәрмәләр

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Baradj

**Baradj (Barac)** — Bolğar folk-metal törkeme. «Baradj» Alabuğa şähärendä (Tatarstan) 2004 yılda nigezlände. «Baradj» cırları iske Bolğar ğädätlärenä, oyalalarına häm İdel Bolğarstan däwlätçelegenä bağışlanğan. 

"Baradj" törkeme tatarça da rusça cırlıy. 

Bolğar riwäyätläre buyınça Barac — izge ajdaha, «Bolğar İle» cırında şul süzläre bar: 
Cir, cir bezgä köçne bir,
Watan, Watan bezğä señsen añ.
Bu süzlärne qabul itkäç,
Zäñğär küktä kürende Barac. 
 
## Diskografiä

**Studiä albomı**

*«Altınçäç» (2006)

*«Narduğan» (2011)

## Tışqı sıltamalar

*Räsmi saytı  
*Baradj  Baradj VKontakte
*Baradj   Myspace

Төркем: Tatarça rok
Käcä bistäse

right|300px|thumb|"Käcä bistäse" stansiäseneñ küreneşe
**Käcä bistäse** (рус. Козья слобода) - Qazan Metropolitenınıñ 7-nçe stansiase. Qazansu yılğasınıñ astı şähär cirendä İbragimov, Dekabrist häm Çistay uramnarınıñ kiseşendä urnaşqan.
Stansiäneñ dürt çığuları bar: berençese EnerğoUniversitetına, ikençese - Çistay uramına, öçençese häm dürtençese (2011 yılda açılğan) "Aq Bars" bankına häm "Qırlay" parkına çığa.
## İsem
İske şähär riwäyäte buyınça käcälär 16-nçe ğasırda Qazannı wabadan qotqarğannar. Bütän iseme: Kizläw (Çişmä) bistäse.
"Käca bistäse" stansiäse 30 dekäbrendä 2010 yılda açıldı. Açqannan soñ passajirlar sanı Qazan metrosında 2.5 märtäbägä kütärelde.

## Tışqı sıltamalar
* Станция «Козья слобода» на сайте «Метроэлектротранс»
* В Казани открылась новая станция метро — «Козья слобода» 
* Станция «Козья слобода» на сайте «Мир метро»
* Станция «Козья слобода» на сайте «Казанский метрополитен»
* Станция «Козья слобода» на сайте «К-метро»
* Станция «Козья слобода» на сайте «Метрострой»
* О самой Козьей слободе 

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Mişärlär

**Mişärlär** — tatar xalqınıñ etnik törkeme. Tuğan tele — tatar teleneñ könbatış dialektı, üze dä ike dialektqa ayırıla: ţ- häm ç- dialektlarına. Dinnäre - islam.

Tönyaq Ural yaqlarda 1798 - 1855 yıllarda şul ük atalış belän Başqort-Mişär Ğäskäre (Rus.: Башкиро - Мещерякское войско) xärbi äğzaları bulğannar.

Төркем:Татарлар
Беренче сызык (Казан метрополитены)

**Беренче сызык** — Казан метросының беренче сызыгы. Хәзерге вакытта — Казан метросының бердәнбер сызыгы, унбер станциядән тора: «Яшьлек», «Төньяк вокзал», «Авиатөзелеш», «Кәҗә бистәсе», «Кремль», «Тукай мәйданы», «Сукно бистәсе», «Әмәт», «Горки», «Җиңү проспекты», «Имәнлек».

Сызыкның эксплуатацион озынлыгы — 15,4 км, тулы озынлыгы (депога төшү юлы белән) — 17,2 км.

## Депо һәм хәрәкәттәге состав
Сызыкта «Әмәт» электродепосы хезмәт күрсәтә, линия буенча дүрт вагонлы 81-55x.3 «Казань» составлары һәм өч вагонлы 81-74x.4 «Русич» составлары баралар.

## Станцияләр

## Моны да карагыз
* Савин линиясе

Төркем:Казан метрополитены
Көлмез (елга)

**Көлмез** (, , ) – Россиянең Европа өлешендә елга, Нократның сул кушылдыгы. Киров өлкәсе һәм Удмуртия аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 270 км, бассейн мәйданы – 17 200 км2. Кар һәм яңгырлар белән туендырыла. Ноябрь башында туңа, апрельның икенче яртысында ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Аркүл штб-дан Нократ Аланы шәһәренә кадәр Нократ елгасы.  – Нократ, елга бассейны – Чулман бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафынан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010300512111100038569
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111103856
* Бассейн коды – 10.01.03.005
* ГӨ буенча томы – 11
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Торак пунктлар
* Көлмез (Киров өлкәсе)
* Көлмез (Удмуртия)

## Кушылдыклар

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Брайан Кобилка

**Брайан Кобилка** () — АКШ галиме, кристаллограф, Стэнфорд университетының Медицина мәктәбе хезмәткәре. Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2012).

1955 елда Миннесота штатының Литл-Фолс шәһәрендә туа. Миннесотаның Дулут университетын тәмамлый, шунда бакалавр дәрәҗәсенә ирешә. Соңыннан Йель университетының медицина факультетын уңышлы тәмамлый. Аннан соң Дьюка университетында тикшеренүләр үткәрә башлый. 1989 елда Кобилка Стэнфордка күчә.

1994 елда Кобилка фармакология буенча Җон Абель исемендәге премиягә лаек була. 2007 елда Science журналы аның GPCR-рецепторлары структурасын өйрәнү эшен әһәмияте буенча елның икенче фәнни яңалыгы дип таный.

2012 елда Роберт Лефковиц белән бергә «тере күзәнәкләрдә биохимик сигналлар җибәрүдә катнашкан универсаль молекулларны өйрәнү» Химия өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

Өйләнгән, ике баласы бар.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:АКШ галимнәре
Төркем:Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Роберт Лефковиц

**Роберт Джозеф Лефковиц** () — АКШ галиме, табиб, Төньяк Каролина штатының Дьюк университеты Медицина үзәге хезмәткәре. Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2012).

1943 елның 15 апрелендә Бронкста туа. Колумбия университетының Колумбия көллиятендә белем ала, 1962 елда анда бакалавр дәрәҗәсен ала. 1966 елда Колумбия университеты каршындагы Терапевтлар һәм хирурглар көллиятен тәмамлый.

1970-1973 елларда Лефковиц Массачусетс хастаханәсендә эшли. 1973 елда Дьюка университеты хастаханәсендә медицинаның адъюнкт-профессоры һәм биохимия буенча өлкән укытучы дәрәҗәсен ала. 1976 елдан галим Һовард Һьюз медицина институтында эшли.

2012 елда Брайан Кобилка белән бергә «тере күзәнәкләрдә биохимик сигналлар җибәрүдә катнашкан универсаль молекулларны өйрәнү» Химия өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:АКШ галимнәре
Төркем:Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Яшьлек (метро станциясе)

**«Яшьлек» метро станциясе** (tat.lat. [Yäşlek](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Яшьлек_(метро_станциясе)) ) — Казан метрополитенының Үзәк сызыгының метро станциясе. Станциянең ачылуы 2013 елның Җәйге Универсиадага туры китергән.

2013 елның 9 маенда ачылды.

«Кәҗә бистәсе» һәм «Төньяк вокзалы» станцияләре арасында, Шамил Усманов, Волгоград һәм Декабристлар урамнары кисешү урынында урнаша.

Мәскәү базарны һәм якында торган торак массивларның торучы халыкка хезмәт күрсәтергә тиеш.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* «Төньяк вокзалы» метро станциясе
* «Авиатөзелеш» метро станциясе

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kzn.ru/old/upload/documents/18655.doc
* http://www.kzn.ru/page3991.htm 

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Икенче сызык (Казан метрополитены)

**Икенче сызык** — Казан метросының төзеләчәк икенче сызыгы. Сызыкта 13—15 станция булачак, шул исәптән Үзәк, Идел буе һәм Нөксә арты линияләре поездларына күчеп утыру станциясе.

Сызыкның беренче участогы («Академик Сахаров урамы», «ТАССРның 100 еллыгы», «10 нчы микрорайон», «Юлиус Фучик урамы» станцияләре) 2023 елда ачылырга тиеш. Аннан соң бу участокны көнчыгышка «Компрессормаш» станциясенә кадәр, көнбатышка Горький шоссесына кадәр озайталар; «Имәнлек» станциясеннән Азинога кадәр аерым сызык төзеләчәк. Соңрак ике участокны Мамадыш тракты һәм Царицыно аша берләштерәчәкләр.

## Искәрмәләр


Төркем:Казан метрополитены
Yäşlek (metro stantsiäse)

**«Yäşlek»** metro stantsiäse — Qazan metropolitenınıñ Üzäk sızığınıñ tözelä torğan metro stantsiäse. Stantsiäneñ açıluı 2013 yılnıñ Cäyge Universiadağa turı kiterelgän.

«Käcä bistäse» häm «Tönyaq vokzalı» stantsiäläre arasında, Şamil Usmanov, Volgograd häm Dekabristlar uramnarı kiseşü urınında urnaşa.

Mäskäw bazarın häm yaqında torğan toraq massiwlarnıñ toruçı xalıqqa xezmät kürsätergä tieş. 

## İsem
Berençe eşlekle iseme "Dekabristlar" buldı, läkin bu atı Qazan tarixı belän bäyle bulmağanlıqtan Qazan meriäse üzeneñ saytında saylawlar oyıştırdı. Bu saylawlarda "Alat stantsiase" iseme ciñde. İdel Bolğarstan häm Qazan xanlığı çorında bu cirdä "Alat yulı" bulğan, riwäyätlär buyınça monda caydaqlar atlarınnı almaştırğannar ide (**Alat**). Läkin İlsür Metşin citäkçelegendä Qazan meriäse İnternet saylawları näticälären xuplamadı, häm "Yäşlek" isemen rasladı. 

## Tışqı sıltamalar
* http://www.kzn.ru/old/upload/documents/18655.doc
* http://www.kzn.ru/page3991.htm 

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Чүпче

**Чүпче** (, ) — Россиянең Европа өлешендә елга, Нократның сул кушылдыгы. Киров өлкәсе, Пермь крае һәм Удмуртия аша ага.

Чүпче елгасы- Пермь өлкәсендә, Удмуртиядә һәм Россиянең Киров өлкәсендәге елга, Вятка елгасының иң зур сул кушылдыгы (Идел бассейны). Озынлыгы 501 [2] км, бассейн мәйданы 20 400 [2] км², уртача агызу - 141 м³ / с.

Ул Пермь территориясендәге Вернекамск тау башыннан башлана һәм Удмуртия һәм Киров өлкәсе аша ага. Киров өлкәсе Кирово-Чепецк шәһәре эчендә Вятка елгасына агып тора.

Елга ярында урнашкан (чыганактан авызга): Дебосы авылы, Малайя Чепца авылы, Варни авылы, Гордяр авылы, Озон авылы, Чепца авылы, Каменное Задели авылы, Балезино авылы, Балезино авылы, Глазов шәһәре, Дизмино авылы, Яр авылы, Уст-Лекма авылы, Элово авылы, Боблы авылы, Зыряново авылы, Косино авылы, Чепецкий авылы, Кордяга авылы, Ряхи авылы, Волчея авылы, Низовцы авылы, Кривобор авылы, Здравница авылы, Эдинени авылы, Илиновое авылы, һәм Кировое авылы Авыз булган шәһәр.

Чепца ток юнәлешендәге кискен үзгәрешләр белән (төньяктан көньяк-көнбатышка, аннары көньяк-көнчыгышка) һәм бөтен озынлыгы буенча зур ташбака белән характерлана. Чепца - гадәттә яссы елга, йомшак тау белән киң үзәнлектә ага. Түбән агымнарда, үзәннең киңәйтелгән һәм тарланган өлешләре 1-5 км саен алышыналар. Күп аермалар бар.

Капка балыкка чагыштырмача бай: брем, роах, тенч, сабрефиш, мәче балыгы, тормоз, перчатка, торбалар һ.б.

Россиянең дәүләт су реестры мәгълүматлары буенча, ул Кама бассейны районына, елганың су белән идарә итү бүлегенә - Чептса чыганактан авызга керә

## Характеристика

Елганың озынлыгы 501 км, бассейн мәйданы — 20 400 км². Күбесенчә кар белән туендырыла. Ноябрь башында туңа, апрель-майда ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — башыннан тамагына кадәр Чүпче елгасы.  — Нократ, елга бассейны — Чулман бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300112111100032349
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды — 111103856
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Торак пунктлар

### [[Удмуртия]]
* Дебёсы
* Балезино
* Глазов
* Яр

### [[Киров өлкәсе]]
* Кирово-Чепецк

## Кушылдыклар
Лоза, Пызеп, Лекма, Убыть, Святица, Коса, һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Дебёсы

**Дебёсы** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Дебёсы районының административ үзәге, 1921—1923 елларда — шәһәр.

Халык саны — 5 720 кеше (2010 ел).

## География
Авыл Чүпче елгасында, Ижаудан 141 километрга төньяк-көнчыгшрак урнаша. Авыл янында Р242 (Пермь — Екатеринбург) трассасы уза. Иң якын тимер юл станциясе — Кез.

## Тарих
Беренче тапкыр 1646 елда телгә алына.

XIX гасырдан авыл аша Себер тракты уза башлаган; шуның өстенә, авылда Себер трактының ике тармак тоташканнар. Тракт ихтыяҗлары өчен монда почта һәм зимства станцияләре, , этап төрмәсе һәм хәрби лазарет төзелә.

1920 елда Вәтәк автономияле өлкәсе составына кертелә, Дебёсы өязе үзәге була һәм шәһәр статусын ала.

1923 елда Дебёсы өязе юкка чыгарыла һәм Глазов өязе составына кертелә, Дебёсы шәһәр статусы югалта.

1929 елдан — Дебёсы районының үзәге.

## Халык

Милли состав: арлар — 64,4%, руслар — 32,2%, татарлар — 0,5%.

## Социаль инфраструктура
Мәктәп, балалар бакчасы, сәнгать мәктәбе, хастаханә, клуб, Себер тракты музее.

## Искәрмәләр

Төркем:Дебёсы районы
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Восстание урамы (Казан)

**Восстание урамы** () — Яңа Савин, Мәскәү һәм Киров районнарда урнашкан алты лы транспорт магистрале.

## Исем чыганагы
Урам исемен 1905 елның беренче рус революциясе барышында Казан Заречьеның эшчеләренең фетнәсе хөрмәтенә 1949 елда алган.

## Урнашуы
Урам Голубятников, Короленко һәм Чуйков урамнары кисешү урынында (Яңа Савин районы) башланып, Мәскәү районы аша үтә, һәм Фрунзе, Болотников һәм Горький шоссесы белән  тәмамлана.

Октябрь, Воровский бистәсе, Фурманов, Тунаков, Партизаннар, Декабристлар, Восход, Исаев, Коләхмәтов, Васильченко, Бакалея, Окольная, Краснококшайск урамнарын һәм Ибраһимов проспектын кисеп үтә.

## Урамда урнашкан объектлар
* **Восстание мәйданы** — Декабристлар урамы белән кисешү урынында.
* **Васильченко исемле скверы** — Васильченко урамы белән кисешү урынында.
* **[[Галимҗан Ибраһимов]]ка куелган һәйкәл** — Г. Ибраһимов исемле 17-нче татар гимназиянең ишегалдында, Восстание урамы, 48.
* **[[Казанның Мәскәү районы|Мәскәү районы]]ның прокуратурасы** — Восстание урамы, 33.
* **[[Казанның Мәскәү районы|Мәскәү районы]]ның администрациясе** — Восстание урамы, 55.
* **«Тасма» фәнни-җитештерү предприятиесе** — Восстание урамы, 100.
* **«Пороховое» зираты һәм чиркәү** — Восстание урамы, 131 йорты артында.

## Иҗтимагый транспорт
Восстание урамы буенча 19 (10,10а,18,20,22,36,44,45,46,47,48,49,53,62,76,79,92,97,98) автобус маршруты, 4 һәм 10 номерлы боҗра маршруты буенча йөрүче троллейбуслар баралар.

1950—1959 елларда урам буенча трамвай да йөрергән.

## Кызыклы фактлар
1980 елның 26 ноябрендә Восстание һәм Декабристлар урамнары кисешү урынында Күмертаудан Североморскка очкан Ка-27 вертолёты җиргә төшкән.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Аяз Гыйләҗев
* Васили Иванов
* Владимир Лушников
* Всеволод Сластников
* Вячеслав Иванов
* Илдар Гыйльметдинов
* Исмәгыйль Милушев
* Николай Бурмистров
* Рөстәм Яхин
* Татьяна Зәбликова
* Фатыйх Булатов
* Юрий Нәзмиев

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Яңа Савин районы урамнары
Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Можга (мәгънәләр)

**Можга** — удмурт воршудларның бересенең исеме.

## Торак пунктлар

### [[Башкортстан]]
* Можга (Яңавыл районы) — Башкортстанның Яңавыл районында авыл.

### [[Удмуртия]]
* Можга — Удмурт Республикасында шәһәр (1926 елдан).
* Можга (Можга районы) — Удмуртиянең Можга районында авыл, 1921—1924 елларда — шәһәр.
Şäymorza (Bua rayonı)

**Yaña Şäymorza (Şäymorza)** — Tatarstan Respublikasınıñ Bua rayonındağı tatar awılı.
Poçta indeksı — 422452.
## Milli sostav
Şäymorzada barı tik tatarlar millätlärendä bulğan keşelär genä yaşi.
## Din
Şäymorzada möselmannar wäkillläre genä yaşi.
## Klimat

Klimat urtaça kontinental’. Köppen-Geyger klimatlar klassifikatsiäse buyınça klimatnıñ kodı: Dfb. Urtaça yıllıq hawa temperaturası 4.7&nbsp;°C.
## İskärmälär

## Ädäbiät
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Валамаз

**Валамаз**:

* Валамаз (Красногорское районы) — Удмурт Республикасының Красногорское районында авыл, 1927—1992 елда — шәһәр тибындагы бистә.
* Валамаз (Селты районы) — Удмурт Республикасының Селты районында авыл.
Аргаяш

**Аргаяш** (, ) — Чиләбе өлкәсендә урнашкан авыл, Аргаяш районының административ үзәге, 1928 — 1991 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 10 061 кеше (2010 ел).

## География
Аргаяш бер үк исемле күлендә, Чиләбедән 58 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Чиләбе — Екатеринбург тимер юлында станция.

## Тарих
Аргаяш 1895 елда Чиләбе — Екатеринбург тимер юлы төзелеше вакытында нигезләнә.

1917 елдан — баштан Кече Башкортстан, аннан соң Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы составында булган Аргаяш кантонының үзәге.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1934 елның гыйнвар-ноябрьдә — Аргаяш милли округының үзәге.

1991 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

## Икътисад
* «Полёт» радиозаводының филиалы
* Кош фабрикасы
* Консервлар заводы
* Сөт заводы
* Икмәк заводы
* Урман хуҗалыгы

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Аргаяш районы торак пунктлары
Удмуртия байрагы

**Удмуртия байрагы** — Россия Федерациясе cастaфында Удмурт җɵмһүрᴎятсының дәүләт символы. 1993 елның 4 ноябрендә Удмурт җɵмһүрᴎятсының Югары  карары нигезендә оештырыла. 1993 елның 3 декабрендә Удмурт җɵмһүрᴎятсының Дәүләт флагы турында кагыйданамә кабул ителә.

## Байрак тасвирламасы
Удмурт җɵмһүрᴎятсының Дәүләт флагы кара, ак һәм кызыл төстәге вертикаль тигеззурлыктагы полосалардан гыйбарәт. Флагның киңлеге озынлыгына карата 1:2 нисбәтендә.

Ак полосаның үзәгендә ак полоса киңлегенең 5/6 өлешенә тигез дүрткелына туры килеп торган кара һәм кызыл полосаларга кагылмаган кызыл төсле сигез очлы соләр билгесе урнаша.

Соләр билгесенең вертикаль һәм горизонталь полосаларның киңлеге дүрткелның 1/3 өлешенә тигез. Һәр полоса ике симметрик чыгынтылар белән тәмамлана. Чыгынтыларның эчке почмаклары билге үзәгенә полоса киңлегенең 1/2 өлешенә тирәнәйгән түбәләр белән 90 градуслы почмакны ясыйлар.

## Симоволика нигезләү
* Кара төсе — җир һәм стабильлек символы
* Ак төсе — космос һәм әхлак нигезләрнең сафлыкның символы
* Кызыл төсе — кояш һәм тормыш символы.

## Моны да карагыз
* Удмуртия гербы

## Искәрмәләр

Төркем:Россия регионнары байраклары
Төркем:Удмуртия дәүләт символлары
Төркем:Удмуртия
Мөхәммәтша Мамин

**Мөхәммәтша Мамин** – Бөек Ватан сугышыннан әйләнеп кайтмаган татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
## Тәрҗемәи хәл
Мамин Мөхәммәтша Гомәр улы 1905 елда хәзерге Мордовия Республикасының Зубова Поляна районы Горенка авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. 1906 елда әтисе Гомәр озак авырудан соң вафат була, ишле гаилә Мөхәммәтшаның әнисе җилкәсендә кала. Мөхәммәтша дөньяның әчесен-төчесен бик яшьли татый.

Ул 1918 елга кадәр авыл мәктәбендә укый, аннары Пенза шәһәрендәге укытучылар әзерләү курсына китә. Ләкин өйдән материаль ярдәм булмый. Өстәвенә, 1921 елда ачлык башлана, шулар нәтиҗәсендә укуын төгәлли алмый, 1922 елда туган авылына кайта һәм авыл хуҗалыгында хезмәт куя.

М.Мамин 1924 елдан 1930 елга кадәр укытучы булып эшли. 1930 елда Казанга килә һәм Казан педагогия институтына укырга керә. 1933-1936 елларда аспирантурада укый. Шул елларда әдәби эшчәнлеге киң колач белән җәелеп китә.

1936 елдан Мөхәммәтша Мамин педагогия институтында татар әдәбияты укыта.

М.Мамин татар әдәбиятына караган берничә фәнни хезмәт яза. Шулар арасында иң популяры – «Һади Такташ поэзиясе» дигән хезмәте. 1941 елда ул аерым китап булып басылып чыга, белгечләр, укытучылар һәм студентлар тарафыннан югары бәя ала.

1941 елда М.Мамин Бөек Ватан сугышына китә. Өлкән лейтенант буларак фронтта иң җаваплы участокларда хәрби заданиеләрне җиренә җиткереп үти, шәхси батырлыклар күрсәтә.

1943 елның августыңда өлкән лейтенант М.Мамин, Воронеж шәһәре янында барган каты сугышларның берсендә яраланып, госпитальгә керә. Озак та тормый, шул ярасыннан үлә. Аның гәүдәсе Воронеж өлкәсенең Воробьевка авылында күмелә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* Каләм белән җиңдем дошманны 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Илләт

**Илләт** (, , ) — Россиянең Европа өлешендә елга, Иделнең сул кушылдыгы. Мари Ил һәм Татарстан аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 204 км, бассейн мәйданы — 6 471 км². Күбесенчә карлар белән туендырыла. Ноябрь уртасында туңа, апрель уртасында ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Идел елгасы Чабаксар сусаклагычыннан Казан шәһәренә кадәр (Зөя һәм Цивиль елгалардан башка).  — Идел (Ока елгасы кушылу урыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры елга бассейннан башка)), елга бассейны — Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400712112100001524
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100152
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буенча томы — 12
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Торак пунктлар
* Красногорский

## Кушылдыклар
Ашыт, Вонча, Петьялка, Юшут, Ировка, һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Вала

**Вала** (, ) – Россиянең Европа өлешендә елга, Көлмезнең сул кушылдыгы. Киров өлкәсе һәм Удмуртия аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 196 км, бассейн мәйданы – 7 360 км². Кар һәм яңгырлар белән туендырыла. Ноябрь—декабрь башында туңа, апрель—май башында ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Аркүл штб-дан Нократ Аланы шәһәренә кадәр Нократ елгасы.  – Нократ, елга бассейны – Чулман бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафынан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010300512111100039085
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111103908
* Бассейн коды – 10.01.03.005
* ГӨ буенча томы – 11
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Торак пунктлар
* Вавож

## Кушылдыклар

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Можга өязе

**Можга өязе** (, ) — Вотяк автономияле өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — 1921—1924 елларда — Можга шәһәре, 1924—1929 елларда Красный шәһәре.

## Тарих
1921 елга кадәр Можга өязенең җирләре Вятка губернасының Алабуга өязе составына кергәннәр. 1921 елда, Татарстан һәм Удмурт республикалар оештырылу нәтиҗәсендә өязнең көньяк вулыслары Татарстан АССРның Алабуга кантоны составына кертелә, ә калган вулыслары — Можга өязе составна кертелә.

Башта өяз үзәге Можга шәһәрендә урнашкан (хәзерге Можга районының Можга авылы), ләкин 1924 елның 8 майда ул янгын белән бетерелә. Можга шәһәр статусын югалта, ә өяз үзәге Красный бистәсенә күчерелә; 1926 елда Красный шәһәр статусын ала.

### [[1924 ел]]ның административ реформасы
1924 елның административ реформасы нәтиҗәсендә өязләр саны 5-тән 3-кә киметелә, Можга өязе составына Ижау өязеннән 3 вулыс, Селты өязеннән — Ува-Тукля вулысның бер өлеше кертелә, 5 вулыс Ижау өязе составына кертелә.

1929 елда Можга өязе составына Вятка губернасының Малмыж өязенең Волипельга вулысының бер өлеше кертелә.

## Административ бүленеш
1922 елда — 7 вулыска, 1924 елда 14 вулыска бүленгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмурт автономияле өлкәсе
Төркем:Удмуртия тарихы
Можга (Можга районы)

**Можга** (, ) — Удмуртиянең Можга районында урнашкан авыл, 1921—1924 елларда — шәһәр.

Халык саны — 824 кеше (2010 ел).

## География
Можга Ныша елгада, Можга шәһәреннән 8 километр көньяктарак урнаша. Авыл янында <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» «Идел» автоюлы уза.

## Тарих
Риваять буенча, авылына Мардан исемле удмурт батыры нигез салынган, ә авылны үзенең яшь улы исеме буенча аталган.

Беренче тапкыр 1716 елда *Басурмань-Можга* исеме астында телгә алына.

1780 елдан — Вятка губернасының Алабуга өязе составында.

1859 елдагы  нәтиҗәләре буенча, авылда 93 йорт һәм 517 кеше яшәгән.

1921 елда Можган шәһәр стаусын ала һәм Удмурт автономияле өлкәсенең Можга өязенең үзәге була. 1924 елның 8 майда Можга янгын белән бетерелә; Можга шәһәр статусын югалта, ә өяз үзәге Красный бистәсенә күчерелә.

## Халык

Милли состав (2002): арлар — 50,6%, арлар — 43,5%, татарлар — 2,6%, украиннар — 2,3%.

## Социаль инфраструктурасы
Мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният сарае, сәнгать мәктәбе, фельдшер-акушерлык пункты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://avi.udm.ru/spirit/369/ 

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Болгар теле (славян)

*[[Төрки телләр]] гаиләсенең [[Огур телләре|огур]] төркеменә керүче* ***[[борынгы болгар теле]]*** *белән бутамагыз*.

**Болгар теле** () — һинд-аурупа телләренең көньяк славян телләре теркеменә керүче тел.

## Статусы һәм үзенчәлекләре
Сөйләшүчеләр саны — 9 млн кеше. Болгариянең дәүләт теле. Язмасы кирилл әлифбасына нигезләнгән. Якын бәйле македон теле белән көнчыгыш көньяк славян төркемен тәшкил итә.

## Таралуы
Болгария, Украина, Сербия, Румыния, Греция, Төркия, Македония, Молдавия, Албания илләрендә болгар телендә сөйләшүчеләр саны зур.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Болгар теле
Төркем:Көньяк славян телләре
Селты өязе

**Селты өязе** (, ) — Вәтәк автономияле өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Селты шәһәре.

## Тарих
Селты өязе БҮБК декреты нигезендә 1921 елның 8 декабрендә барлыкка килә. Өяз составына элекке Вятка губернасының Малмыж өязенең вулыслары кертелә.

Өяз 1924 елның административ реформасы нәтиҗәсендә юкка чыгарыла; Глазов өязе составына ике вулыс, Ижау өязе тугыз вулыс кертелә.

## Административ бүленеш
11 вулыска бүленгән.

## Моны да карагыз
* Селты районы

Төркем:Вәтәк автономияле өлкәсе
Төркем:Удмуртия тарихы
Селты

**Селты** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Селты районының административ үзәге, 1921—1924 елларда — шәһәр.

Халык саны — 5 276 кеше (2010 ел).

## Исем чыганагы
Селты үз исемен  (удмурт нәселенең исеме) сүзеннән ала.

## География
Селты Палавйка елгада (Көлмез кушылдыгы), Ижаудан 138 километрга төньяк-көнбатышрак урнаша, иң якын тимер юл станциясе — Ува.

## Тарих
Беренче тапкыр 1610 елда телгә алына. Авыл аша Себер тракты узган.
 
1790 елда сөрген урынына юнәлү вакытында авылда Александр Радищев булган.

1870 елдан — Вятка губернасы Малмыж өязенең Селты волостеның үзәге.

1921 елда, Вәтәк автономияле өлкәсе оештырылу нәтиҗәсендә, өлкәсенең Селты өязе үзәге була һәм шәһәр статусын ала. 1924 елда Селты өязе юкка чыгарыла, Селты шәһәр статусын югалта һәм Ижау өязенә кертелә..

1929 елда административ-территориаль реформа үткәрелә, өяз-волостьларга бүленеше юкка чыгарыла, районнарга бүленеше индерелә. Селты районы оештырыла һәм Селты аның үзәге була.

## Халык

Милли состав: арлар — 45,7%, руслар — 51,9%, татарлар — 0,7%.

## Икътисад
Җитен заводы, урман хуҗалыгы, әсфәлт җитештерү.

## Социаль инфраструктурасы
Мәктәп, профессиональ училищесы, район китапханәсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Селты районы
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Кече Какшан

**Кече Какшан** (, ) – Россиянең Европа өлешендә елга, Иделнең сул кушылдыгы. Мари Ил аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 194 км, бассейн мәйданы – 5 130 км². . Ноябрьдә туңа, апрельдә ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
200px|thumb|left
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Идел елгасы Чабаксар сусаклагычыннан Казан шәһәренә кадәр (Зөя һәм Цивиль елгалардан башка).  – Идел (Ока елгасы кушылу урыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры елга бассейннан башка)), елга бассейны – Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ока елгасы бассейныннан башка)).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 08010400712112100001005
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 112100100
* Бассейн коды – 08.01.04.007
* ГӨ буенча томы – 12
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Торак пунктлары
* Йошкар-Ола

## Кушылдыклар
Нурма (сул кушылдыгы), Шулка (уң), Кордемка (сул), Пуялка (сул), Шуда-Сола (сул), Пувид (уң), Руя-Сола (сул), Шуарка (сул), Ошла (уң), Монага (сул), Зур Ошла (уң), Семёновка (сул), Нолька (сул), Куярка (сул), Чернушка (уң), Кече Кундыш (сул), Норка (сул), Кугушатка (сул), Ирка (сул), Шуйка (сул), Нурда (сул).

## Моны да карагыз
* Олы Какшан

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле елгалары
Дебёсы өязе

**Дебёсы өязе** (, ) — Вотяк автономияле өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Дебёсы шәһәре.

## Тарих
Дебёсы өязе БҮБК декреты нигезендә 1921 елның 8 декабрендә барлыкка килә. Өяз составына элекке Вятка губернасының Глазов һәм Сарапул өязләренең волостьлары кертеләләр.

1923 елның 26 ноябрендә БҮБК декреты нигезендә Дебёсы өязе юкка чыгарыла; 9 волость Глазов өязе составына, ә 3 волость — Ижау өязе составына кертеләләр.

## Административ бүленеш
12 вулыска бүленгән.

## Моны да карагыз
* Дебёсы районы

## Тышкы сылтамалар
* http://old.gasur.ru/Databases/bd_on-line/af/info.php?&idkey=69448

Төркем:Удмурт автономияле өлкәсе
Төркем:Удмуртия тарихы
Ижау өязе

**Ижау өязе** (, ) — Вәтәк автономияле өлкәсе эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Ижау шәһәре.

## Тарих
1921 елга кадәр Ижау өязе җирләренең күбесе Вятка губернасының Сарапул өязе составына кергәннәр. 1921 елда, Татарстан һәм Удмурт республикалар оештырылу нәтиҗәсендә өязнең көньяк-көнбатыш волостьлары Татарстан АССРның Әгерҗе кантоны составына, төньяк волостьлары — Дебёсы өязе составына, төньяк-көнбатыш волостьлары Ижау өязе кертеләләр, ә калган волостьлары — Пермь губернасының Сарапул өязе составна кертеләләр.

1923 елда Дебёсы өязе, 1924 елда Селты өязе юкка чыгарылалар, территория башка өязләре арасында бүленәләр өлешләре Ижау өязе составына кертеләләр.

1924 елда Ижау өязе Можга өязе белән волостьлар белән алмашалар.

## Административ бүленеш
1926 елда 12 вулыска бүленгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмурт автономияле өлкәсе
Үзбәк Гыймадиев

**Үзбәк Гыймадиев** (5.8.1920, хәзерге Авыргазы районы Яңа Карамалы авылы - 13.9.1987, Уфа ш.), әдәбият галиме, филология фәннәре докторы (1984). 
## Тәрҗемәи хәл
Гыймадиев Үзбәк Ибраһим улы Эстәрлетамак педагогия училищесын тәмамлаганнан соң (1939) мәктәптә эшли. 1941-43, 1945-46 елларда «Җиңү өчен» газетасының мөхәррире (Эстәрлетамак ш.). 
1944 тә КПССның Авыргазы райкомында партия кабинеты мөдире. КПССның Башкортстан өлкә комитеты каршындагы партия мәктәбен (1949), КПСС ҮК каршындагы Югары партия мәктәбен тәмамлый (1955). 1949-68 дә «Кызыл таң» газетасының баш мөхәррире урынбасары. 1968 дән Башкортстан университетында укыта. Хезмәтләре революциягә кадәрге татар сатирик матбугатының идея-эстетик эчтәлегенә, 1917 дән соңгы башкорт матбугатына, Г.Ибраһимов иҗатына карый. Гыймадиев шигырьләр, пьесалар, хикәяләр, очерклар һәм Г.Ибраһимов турындагы тәмамланмыйча калган роман авторы. 
## Хезмәтләре
* Сила сатирического слова. Роль и значение татарских сатирических журналов дооктябрьского периода в развитии национальной литературы. Казан, 1987; 
* Галимьян Ибраһимов  - журналист. Өфе, 1967. 
## Әдәбият
* Узбек Ибрагимович Гимадиев: Библиогр. указ. Уфа, 1981.
## Чыганак
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Чабаксар сусаклагычы

**Чабаксар сусаклагычы** (, , , ) — Идел-Чулман каскады сусаклагычыннан берсе. Идел елгада, Мари Ил, Чуашстан һәм Түбән Новгород өлкәсе территориясендә урнаша.

## Характеристика
Чабаксар сусаклагычы 1980 елда Чабаксар ГЭСы плотинасы төзелгәннән соң барлыкка килә. Мәйданы — 2 190 км²; су күләме — 13,58 км³; озынлыгы — 310 км; иң зур тирәнлеге — 35 км; уртача тирәнлеге — 6 м.

Керженец, Сыры һәм Ветлуга үзәнлекләрдә — эре култыклар. Сусаклагыч буенча Мәскәү — Әстерхан, Мәскәү — Тындагы Ростов, Мәскәү — Пермь, һ. б. туристик теплпход маршрутлары баралар.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Идел елгасы (Ока елгасы кушылу урыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры һәм Ветлуга елга бассейннарыннан башка)).  — Идел (Ока елгасы кушылу урыннан Куйбышев сусаклагычына кадәр (Сыры елга бассейннан башка)), елга бассейны — Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400312112100000019
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100001
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буенча томы — 12
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Торак пунктлар
* Түбән Новгород
* Васильсурск
* Козьмодемьянск
* Чабаксар

## Моны да карагыз
* Куйбышев сусаклагычы

## Искәрмәләр

Төркем:Россия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Воткинск сусаклагычы

**Воткинск сусаклагычы** () — Пермь крае һәм Удмурт Республикасы территориясендә сусаклагыч.

1962—1964 елларда Воткинск ГЭСы плотинасы төзелгәннән соң барлыкка килә. Чулман елганың суның биеклеген 23 метрга күтәрә.

## Характеристика
Мәйдан — 1 120 км²; су күләме — 9,4 км³; озынлыгы — 365 км; иң зур тирәнлеге — 28 км; уртача тирәнлеге — 8,5 м.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулман елгасы (Кама сусаклагычыннан Воткинск сусаклагычына кадәр).  — Чулман елгасы (Куйбышев сусаклагычына кадәр), елга бассейны — Чулман елгасы..

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101021411100002703
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 211100270
* Бассейн коды — 10.01.01.010
* ГӨ буенча томы — 11
* ГӨ буенча чыгарылыш — 1

## Торак пунктлар
* Оханск
* Оса
* Чайковски

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00015/26000.htm

Төркем:Россия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Новый (Удмуртия)

**Новый** () — Удмуртиянең Воткинск районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 5 719 кеше (2010).

## Җәгърафия
Новый Воткинскидан 26 километр көньяктарак һәм Чайковскидан 6 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. *Построечная* тимер юл стaнсaсе.

## Тарих
Новый бистәсе 1950-елларда Воткинск ГЭСын төзүчеләр бистәсе буларак нигезләнә.

1989 елда шәһәр тибындагы бистә статыcын ала.

2005 елда Новый cаcтафына Построечная һәм Волковcкᴎ бистәләре кертелә.

## Халык

Милли cаcтаф: руслар — 84,9%, арлар — 5,9%, татарлар — 5,8%

## Икътисад
* Тимер-бетон конструкцияләре ɜаʙуты;
* «Волковcкᴎ» агач эшкәртү комбинаты; һ. б.

### Социаль инфраструктура
Мәктәп, 3 балалар бакчасы, сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, филшeр-акушерлык пункты.

## Искәрмәләр

Төркем:Воткинск районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия шәһәр тибындагы бистәләре
Тампере

**Та́мпере** ( ,   — Финляндиянең Һелсинкидән соң икенче зур шәһәре. Тампере (Таммерфорс) Тампере эреләр рәтеннән саналса да, биредә нибары 200 мең кеше яши.

Тампере илнең көньягында, ике зур күл арасында урнашкан. 
Шәһәргә нигез 1775 елны салына. Швеция патшасы Густав биредә сәүдә бистәсен нигезләргә әмер бирә. 1905 елда Таммерфорста Россия социал-демократлар фиркасенең 1нче оештыру корылтае уза. Биредә әле дә В.И. Ленин музее эшли.

Тампере башкаладан ерактарак, пуез белән 2 сәгать барасы. Бу шәһәр зур сәнәгать үзәге булып санала, фабрикалар күплегенә ишәрәләп, Финляндиянең “Манчестер”е дип тә йөртәләр. Шул ук вакытта шәһәрдә яшеллек күп. Тампере илдә тору өчен иң уңайлы шәһәр санала. 
## Тампере татарлары
Укытучы Муаззез апа язган “Тампере Ислам мәхәлләсе: нигезе һәм тарихы” китабы буенча Тамперега татарлар 1890нчы елларда килеп урнашалар. Совет-фин сугышыннан соң басып алынган Выборг татарлары да бирегә килеп урнаша. 1930нчы елларда ел саен Тукай кичәләре оештырыла. 1943 елда мәхәллә пәйда була. 
## Халык саны

Төркем:Финляндия шәһәрләре
Төркем:Тампере
Ардатау өязе

**Ардатау өязе**:

* Ардатау өязе (Түбән Новгород губернасы)
* Ардатау өязе (Сембер губернасы)
Алатыр (елга)

**Алатыр** (, , ) — Россиянең Европа өлешендә елга, Сырының сул кушылдыгы. Чуашия, Мордовия һәм Түбән Новгород өлкәсе аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 296 км, бассейн мәйданы — 11 200 км². Кар һәм яңгырлар белән туендырыла. Ноябрь башында туңа, апрель башында ачыла.

Эре кушылдыклар — Рудня, Инсар.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Алатыр елгасы (башыннан тамагына кадәр).  — Сыры елгасы, елга бассейны — Идел (Куйбышев сусаклагычына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафынан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500212110000037782
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003778
* Бассейн коды — 08.01.05.002
* ГӨ буенча томы — 10
* ГӨ буенча чыгарылыш — 0

## Торак пунктлар
* Алатыр
* Ардатов
* Тургенево

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан елгалары
Төркем:Мордовия елгалары
Алатыр (мәгънәләр)

**Алатыр**:

* Алатыр — Чуашиядә шәһәр.
* Алатыр (елга) — Чуашиядә, Мордовиядә һәм Түбән Новгород өлкәсендә елга
Мәчәләй

**Иске Мәчәләй** — Самар өлкәсендәге татар авылы. Ырынбур өлкәсе белән чиктәш Похвистнево районына карый. Олы Кенәле кушылдыгы Шарла елгасы буенда урнашкан.

Мәчәләй авылын 1850 елда Пенза губернасының 9 татар авылыннан күченеп килүчеләр нигезли. Ул авыллар: Иске Ил, Мачали, Шалдавыч, Лакау, Таракан (Аккүл-Тараклы) һ.б.

1934 елда мәчетне ябып китәләр. Иске Мәчәләй авылыннан Ватан сугышына 370 ир-егет китә. Шуларның 167се яу кырларында ятып кала. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен 120 авылдаш орденнар һәм медальләр белән бүләкләнгәннәр. 1957 елда мәчетне яңадан ачарга дигән үтенечкә тискәре җавап алына.

Авыл бик иркен урнашкан. Авылның бер башыннан икенчесенә 3 чакрымлап булыр. 540 йортта 1348 кеше яши. Авылда 4 мәчет, мәдәният йорты, 9-еллык мәктәп бар.

Авыл зур булса да, производстволар беркайчан булмады. 1990 еларга кадәр авыл халкы 5 автобуска төялеп, Подбельски кошчылык фабиркасына эшкә йөри. Ул ябылгач, авыл халкы суган белән чөгендер үстерергә керешә. Әле күпләр парник тота. 2010 елда базарда аларга бәя төшкәч, туктадылар.

Әле халыкка эшне Ринат Искәндәровның көнбагыш чистарту хуҗалыгы бирә. Ул шулай ук 1900 га пай җирне эшкәртә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәдәни Җомга гәзите. 26.10.2012. М. Галиуллина. Самараның татар салалары.

Төркем:Самар өлкәсе татар авыллары
Төркем:Похвистнево районы торак пунктлары