open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калининград өлкәсе

**Калинингра́д өлкәсе́** ( 1946 елның 7 апреленнән алып 4 июленә кадәр — *Көнигсберг өлкәсе*) – Россия Федерациясенең Үзәк Европа өлеше субъекты.

Калининград өлкәсе Россиянең аның башка территориясеннән тулысынча аерылган иң көнбатыш төбәге булып тора. Өлкәдә 941,8 мең кеше яши, шул исәптән шәһәрләр халкы аларның 80 процентын тәшкил итә. Өлкә үзәге – Калининград (Көнигсберг) шәһәрендә 421,1 мең кеше яши. 1996 елда Калининград өлкәсенә аерым икътисади зона статусы бирелде. Өлкә икътисады нигезен сәнәгать тәшкил итә.

## География
Калининград өлкәсе Балтыйк диңгезе көньяк-көнчыгыш яр буеның бер өлешен били. Көньякта Польша белән чиктәш. Рельеф — бераз күтәрелгән түбәнлек, көньяк-көнчыгышта Балтыйк тезмәсе бар. Яр буе комлы пляжлардан гыйбарәт. Төньякта Калининград өлкәсе территориясенең бер өлеше диңгез дәрәҗәсеннән түбәнрәк ята.

Файдалы казылмаларда таш тоз, көрән күмер, балчык, төзелеш комнары, нефть, торф бар.

Климат — диңгез климаты белән уртача континенталь арасында. Гыйнварның уртача температурасы —3°…—5°С, июльнеке 15…17°. Еллык явым төшмнәр саны 700 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере 155—180 көн. Территориясенең 12% эчке сулар алып тора.

Эре елгалар: Неман вә Преголя. Йөздән артык күл бар. Өлкә территориясенең 7% баткаклы. Туфраклары көлсу һәм кәсле-көлсу.
## Халык
### Торак пунктлар

## Административ бүленеш
### Шәһәр округләре

### Районнар

## Икътисад
Балык, машина төзелеше, ягулык, целлюлоза-кәгазь, азык-төлек тармаклары сәнәгатьнең төп тармаклары булып тора. Машина төзелеше комплексы предприятиеләренең күпчелеге Калининградта тупланган, алар суднолар, вагоннар, краннар, яктылык техникасы җиһазлары, катлаулы технология җиһазлары эшләп чыгара. Күрше дәүләтләр, Польша, Алмания һәм Литва төп тышкы сәүдә партнерлары булып тора.

#### Туризм
* 2016 елда РФ да бердәнбер пляж — Калиниград өлкәсенең Янтарный бистәсе пляжы халыкара стандартларга җавап биргән һәм халыкара бүләккә — Зәңгәр байракка лаек булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Калининград өлкәсе
Төркем:Россия эксклавлары
Белгород өлкәсе

**Белгоро́д өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Белгород шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

## Административ-территориаль бүленеше
### Муниципаль районнары

Төркем:Белгород өлкәсе
Адыгея

**Адыге́я Респу́бликасы** (*Адыгея*, , )&nbsp;— Россия Федерациясе белән берләшкән, Россия Федерациясе субъекты, Көньяк федератив округына керә.

1922 елда Адыгея автономияле өлкәсе буларак нигезләнә.

Башкаласы — Майкоп шәһәре.

## Географик мәгълүмат
left|300px|thumb|Адыгеяның физик харитасы

### Рельеф
Республиканың төньяк өлеше тигезлек, көньякта — Зур кавказ таулары урнаша. Адыгея территориясенең якынча 40 % урманнар алып тора.

### Климат
Республикада уртача-континенталь климат, җәй көне июль аенда уртача температура +28 °С, кыш көне гыйнвар  аенда −2 °С.

### Гидрография
Адыгеяның иң зур елгалары: Кубань, Лаба, Белая.

### Чиктәшлек
Адыгея Россия Федерациясе субъектлары һәм чит ил дәүләтләре белән чиктәш түгел.

## Тарих
Адыгея территориясе 1922 елда формалаша. Республика территориясендә археологик бронза һәм тимер гасырларга караган һәйкәлләр бар. Адыгейлар төрле вакытларда ирекле халык булып яши, әмма Кавказ сугышы нәтиҗәсендә, 1859-1864 елларда адыгейларның күбесе Госман империясенә, калганнары Кубаньның сул ягына күченә.

Адыгея Республикасы 1922 елның 27 июлендә Чиркәс (Адыгея) автоном өлкәсе буларак барлыкка килә, үзәге — Краснодар шәһәре, соңрак 1928 елда исеме Адыгея автоном өлкәсе дип үзгәртелә. 1936 елның 10 апрелендә өлкәнең үзәге Майкоп шәһәре күчерелә. 1990 елның 5 октябрендә Адыгея АССРы формалаша, ә 1992 елның 24 мартынан Адыгея Республикасы төзелә.

## Халык
Халык — 500 700 кеше (2025), шәһәрдә яшәүчеләр — 50 % (2025).

Татарлар Адыгеядә Киров (Шовгенов районы), Политотдел, Отрадный (Кошехабль районы), Афипсип (Тахтамукай районы) авылларында, Майкоп шәһәрендә яшиләр.

## Административ-территориаль бүленеш
Республикада 2 шәһәр округы — Майкоп һәм Адыгейск, 7 муниципаль район, 5 шәһәр җирлеге — шәһәрсыман бистәсе, 48 авыл җирлеге, 225 авыл торак пункты (2006).

**Шәһәр округлары:**

* Адыгейск шәһәре;
* Майкоп шәһәре.

**Муниципаль районнар:**

* Гиагинская районы;
* Кошехабль районы;
* Красногвардейское районы;
* Майкоп районы;
* Тахтамукай районы;
* Теучеж районы;
* Шовгенов районы.

### Торак пунктлар

## Дин
190px|thumb|right|Майкоп җәмигъ мәчете

Адыгеяда яшәүчеләр төрле дин вәкилләре.

Адыгейларның күпчелеге һәм анда яшәүче татарлар да нигездә мөселманнар.

Адыгеяда яшәүче руслар, украиннар һәм беларуслар христиан динендә.

Халыкның берничә өлеше атеист.

1994 елда Майкоп шәһәрендә чиркәү төзелә. Мөселман гыйбадәтханәләре бик аз була. 2000 елның 2 ноябрендә Майкоп җәмигъ мәчете ачыла. Мәчет ачылышы республика мөселманнары өчен истә калырлык вакыйга була.

## Мәдәният
* «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт академия халык бию ансамбле.
   
## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Рус википедиясе
* Адыгея республикасы

## Сылтамалар
* Адыгея Республиканың рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Адыгея
Төркем:Көньяк федераль округы
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Смоленск өлкәсе

**Смоле́нск өлкәсе́** () – Россия Федерациясенең Европа өлешендәге субъекты. Өлкә үзәге – Смоленск шәһәре.

## География
*Мәйдан* —  км².

### Чиктәшлек

Халык саны - 985 500 кеше (2010 елда).

250px|thumb|right
1937 елның 27 сентябрендә Көнбатыш өлкә территориясендә барлыкка килә.

## Административ-территориаль бүленеше

### Муниципаль районнары
thumb|right|400px| Смоленск өлкәсе

## Халык саны

 кеше (). Халык тыгызлыгы —  кеше./км2. Шәһәр халкы — 72,6 % (2012).

## Өлкәдә туган күренекле шәхесләр
* Павел Нахимов, *адмирал*.
* Николай Носков  (*[[1956 ел|1956]], [[Гагарин (Смоленск өлкәсе)|Гжатск]]*), рок-музыкант, җырлар авторы.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Смоленск өлкәсе
Алтай Республикасы

**Алта́й Респу́бликасы** (*Таулы Алтай*, , )&nbsp;— Россия Федерациясе белән берләшкән  , Алтай таулары эчендә урнашкан Россия Федерациясе субъекты, Себер федераль округына керә.

Башкаласы — Таулы Алтай шәһәре.

## Тарих
1922 елда Ойрот автоном өлкәсе буларак оеша, 1948 елда Таулы Алтай өлкәсе исемен ала. 1990 елдан Таулы Алтай АССР, 1991 елдан Таулы Алтай Республикасы, 1992 елдан Алтай Республикасы.

## Географик мәгълүмат
Республика Алтай таулары белән уратып алынган, бер-бер артлы тезелгән тау сыртларында урнашкан.

Алтай Республикасы алтын, мәрмәр, тау бәллүре, төрле сирәк металларга бай.

Климаты — уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Гыйнварьда уртача температура -15°Cтан алып, тауларда -32°Cка кадәр җитә. Июль аенда уртача температура +19°C, +22°C, тауларда исә +14°C, +16°C.

Тауларда уртача еллык температура -6°C.

## Административ-территориаль бүленеш
thumb|left|290px|Алтай Республикасының районнары

## Икътисад
Хуҗалыкның төп юнәлеше — терлекчелек, пантлы боланчылык, дөячелек, аучылык.

Биредә агач эшкәртү, җиңел, күн сәнәгате үсеш ала. Төзелеш материаллары җитештерелә. Алтын табыла (Веселый руднигы һәм Майск, Талон бистәсе). Чемал ГЭСы бар. Туризм — Телецкое (Алтынкүл, ) күле.

Республиканың төп магистрале — Чуйск тракты (Бийсктан алып Монголиягә кадәр бара).

## Дәүләт гимны

Алтай Җөмһүрияте гимны (алтай телендә — **Алтай Республиканыҥ Гимны**) көен — **Владимир Пешняк**, сүзләрен **Аржан Адаров язган**. Гимн 2001 елның 11 сентябрендә кабул ителде. Башта алтай телендәге өч куплет, аннары урысча ике куплет башкарыла.
Хор гимнны “Алтай!” өндәмәсе белән тәмамлый.

**Гимн сүзлекчәсе**

## Татарлар һәм алтайлылар
«Алтай таулары төрки халыкларның алтын бишеге» — дигән әһәмиятле сүзләр Казахстанда да, Төркиядә дә, Татарстанда да, һ.б. өлкәләрдә дә еш ишетелә. Бу әйтем Алтай тауларының төрки халыклар тарихында һәм мәдәниятендә мөһим урын алып торуыннан гыйбарәт.«**Алтай — төрки-татар башлангычының мәдәни бишеге.** Татарстан өчен бу бик әһәмиятле. Сентябрь аенда Алтайда төрки халыклар цивилизациясенә багышланган конференция узачак. Болгарда булачак музейның беренче катына – борынгы төрки цивилизация өчен анда материаллар бик күп булыр, — дип уйлыйм. Аннан туризм проектлары да күтәрелә. Шулай итеп мәдәнияттән башланган эшчәнлек экономик яктан беркетелсә, Татарстан-Алтай багланышлары яңа дәрәҗәгә күтәрелер дигән өмет бар», — Фәрит Уразаев, «Бөтендөнья татар конгрессы», июнь 2012.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Алтай Республикасы
Бурятия

**Буря́т Респу́бликасы** () — Россия Федерациясенең Азия өлеше субъекты.

Республика үзәге — Улан-Удэ шәһәре.

## Географик мәгълүмат

## Тарих

## Халык
### Милли состав
#### Бүрәтләр
#### Татарлар

## Мәдәният
* Байкал — Бүрәтиянең милли җыр һәм бию театры.

## Икътисад
## Административ-территориаль бүленеш

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бурят Республикасы
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Баш бит/Үзгәртү

Калып:Баш бит/MainPageBanner
Калып:Баш бит/Сайланган мәкалә
Калып:Баш бит/Белгән идеңме
Калып:Баш бит/Сайланган рәсем
Калып:Баш бит/Вакыйгалар/
Калып:Баш бит/Өмә
Калып:Баш бит/Башка бүлекләр
Калып:Баш бит/Тугандаш проектлар
Калып:Баш бит/Википедия телләре
Калып:Баш бит/MainPageInterwikis
Брянск өлкәсе

**Брянск өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Брянск шәһәре.
[200 px|right|thumb|[Россия почта маркасы, 2010 год]]

## Чиктәшлек

## Халык

2002 ел
	
* Рус халкы – 1404,0 мең кеше
* Украин халкы – 20,2 мең кеше
* Белорус халкы – 7,7 мең кеше
* Әрмән халкы – 3,6 мең кеше
* Чегән халкы – 3,6 мең кеше
* Әзербайҗан халкы – 2,4 мең кеше
* Яһүд халкы – 2,3 мең кеше
* Татар халкы – 1,2 мең кеше
* Молдова халкы – 1,2 мең кеше

## Дин

## Административ-территориаль бүленеше
### Шәһәр округлары

### Муниципаль районнары
thumb|right|200px|Брянск өлкәсенең административ-территориаль бүленеше

Төркем:Брянск өлкәсе
Евразия

**Авразия**, **Евразия** яисә **Ауразия** — Җир шарындагы иң зур кыйтга. Ул барлык коры җирнең 1/3ен алып тора.

Авразияне ике дөнья кисәге — Европа (*Көнбатыш Авразия*) һәм Азия (*Урта һәм Көнчыгыш Авразия*) тәшкил итә.

## Авразия дәүләтләре
##### Азия

##### Европа

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:География
Төркем:Кыйтгалар
Алтай крае

**Алта́й крае** – Россия Федерациясенең Азия өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Барнавыл шәһәре.

## Чиктәшлек

## Халык

2002 ел
	
* Рус халкы – 92%
* Алман халкы – 3,05%
* Украин халкы – 2%
* Казакъ халкы – 0,38%
* Татар халкы – 0,34%
* Белорус халкы – 0,32%
* Әрмән халкы – 0,31%
* Кумандылар - 0,1% (1 600 кеше)

## Административ-территориаль бүленеш
### Муниципаль районнар
* Алейск районы
* Бийск районы
* Быстрый Исток районы
* Бурла районы
: Петровка — авыл
* Мамонтово районы
* Павловск районы
* Панкрушиха районы
* Романово районы
* Солонешное районы
* Третьяково районы
* Троицкое районы
* Чарышское районы
* Шипуново районы

## Шәхесләр
* Гариф Сәгыйтов (1900-1941, Краснощёково), ТАССР баш мәхкәмәсе рәисе.

Төркем:Алтай крае
Тасмания

**Тасмания** () — Австралия штатларының берсе.

Административ үзәге —  шәһәре.
## Тарих
1901 елдан хәзерге статуста.
## Халык

## Административ бүленеш
29 җирле идарә районы (2019).
## Искәрмәләр

Төркем:Австралия штатлары
Башкала

**Башкала́** – дәүләтнең яки административ берәмлекнең (өлкә, төбәк, автоном җөмһүрият, штат, провинция һ. б.) төп шәһәре. Гадәттә башкалада дәүләтнең яки административ берәмлекнең югары идарә органнары урнаша.

Башкалада дәүләтнең югары хакимият һәм идарә итү әгъзалары урнашкан:
* Дәүләт башлыгы резиденциясе
* Парламент
* Министырлыклар
* Югары хөкем һ.б.

Кайбер әгъзаларның бүтән шәһәрләрдә дә урнашуы мөмкин.

## Шулай ук карагыз
* Дәүләтләр башкалалары исемлеге

Төркем:Шәһәрләр
Төркем:Башкалалар
Орёл өлкәсе

**Орё́л өлкәсе́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты.

Өлкә үзәге – Орёл шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Орӗл өлкәсе Урта Россия калкулыгында урнашкан. Елга үзәннәре һәм ерганаклар күп. Файдалы казылмалары: , доломит, бур, балчык, ком, тимер . Климат — уртача континенталь. Гыйнварның уртача температурасы —9°, июльнеке 18°. Еллык явым 500 мм тәшкил итә. Вегетация дәвере 190—200 көн. Төп елга — Ука һәм аның кушылдыклары. Туфраклар — каратуфрак, көрән урман, кәсле-көлсу туфраклар. Бүре, төлке, кыр тычканы, йомран һ.б. яши. Өлкә территориясендә «Орёл Полесьесы» милли паркы урнашкан.

## Халык

2002 ел

* Рус халкы – 820,0 мең кеше
* Украин халкы – 11,2 мең кеше
* Әрмән халкы – 3,5 мең кеше
* Белорус халкы – 2,4 мең кеше
* Әзербайҗан халкы – 2,1 мең кеше
* Чечен халкы – 1,6 мең кеше
* Татар халкы – 1,4 мең кеше

Төркем:Орел өлкәсе
Мәскәү өлкәсе

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Мәскә́ү өлкәсе́** (, *Подмосковье*)  – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Өлкә үзәге – Мәскәү шәһәре (өлкә составына керми).

## География
### Чиктәшлек

Мәскәү өлкәсе Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәгендә, Ука һәм Идел елгалар арасында, катнаш һәм яфраклы урманнары чигендә урнашкан.

### Климат
Климат — уртача континенталь, июльнең уртача температурасы — +17…+18 °С, гыйнварның уртача температурасы — -10…-11 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 450 мм (көньяк-көнчыгыш) — 650 мм (төньяк, көнбатыш).

### Елгалар
Мәскәү өлкәсе елгалары тулысынча Идел бассейнына карыйлар. Өлкәненң төньягы аша Иделне Мәскәү белән тоташтыручы судно йөрешле Мәскәү исемендәге канал үтә.

## Тарих
Мәскәү өлкәсе 1929 елда туды. Тарихи яктан Мәскәү губернасына карый. 36 районнан, 31 каланан һәм 5 Ябык административ-территориаль территориаль берекмәсен тора.
## Дин
;Православие
;Ислам
* Мәскәү өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте

## Халык
Халык саны буенча Мәскәү өлкәсе, Мәскәүдән генә калышып, икенче урыныда тора. Шәһәр халкы 81,4 % тәшкил итә.

### Милли состав
2002 ел:
* Руслар – 6 022 763 кеше
* Украиннар – 147 808 кеше
* Татарлар – 52 851 кеше
* Беларуслар – 42 212 кеше
* Әрмәннәр – 39 660 кеше
* Мордва – 21 856 кеше
* Әзериләр – 14 651 кеше
* Чуашлар – 12 530 кеше
* Молдаваннар – 10 418 кеше
* Яһүдләр – 9 899 кеше
* Гөрҗиләр – 9 888 кеше
* Алманнар – 4 607 кеше
* Үзбәкләр – 4 183 кеше
* Башкортлар – 3 565 кеше
* Таҗиклар – 3 404 кеше
* Кореялылар – 3 232 кеше
* Марилар – 2 554 кеше
* Казакълар – 2 493 кеше
* Осетиннар – 2 389 кеше
* Лезгиннар – 2 130 кеше
* Чеченнар – 1 941 кеше
* Юнаннар – 1 850 кеше
* Арлар – 1 847 кеше
* Болгар – 1 511 кеше
* Чегәннәр – 1 511 кеше
* Аварлар – 1 2428 кеше
* Литвалар – 1 172 кеше
* Үз милләтен әйтмәгән кешеләр саны – 172 090

### Торак пунктлар
**Мәскәү өлкәсе торак пунктлары**


## Административ-территориаль бүленеше

### Муниципаль районнары

### Административ-территориаль берәмлекләр исемлеге

## Мәскәү өлкәсендә туган танылган шәхесләр
* Руслан Әхмәтов *([[1940]]-[[2005]])* — кино һәм театр артисты, *Россиянең атказанган артисты ([[2003]]).*
* Равил Исьянов — татар чыгышлы Америка кино артисты.
* Владимир Васильев — Россия Дәүләт думасы депутаты.
* Максим Шакиров *([[1967]], [[Ногинск]])* — спортчы (*альпинизм*), «Красная звезда» гәҗите корреспонденты (1999).
* Габдрахман Кадыйров *([[1941]], [[Шатур]]—[[1993]], [[Сочи]])* — спортчы (*спидвей, мотоузыш*), 6 тапкыр дөнья чемпионы.
* Дмитрий Живов *([[1896]], Селиваниха—[[1938]])* — фирка эшлеклесе.
* Михаил Касьянов *([[1957]], Солнцево)* — РФ хөкүмәте рәисе (*[[2000]]-[[2004]]*), **ПАРНАС** фиркасе рәисе (*[[2015 ел]]дан*).
* Нина Дорошина *([[1934]], Лосиноостров — [[2018]], [[Мәскәү]])*, кино һәм театр актрисасы, театр педагогы, РСФСР халык артисты.
* Павел Фәхертдинов (*1982, [[Электросталь]]*) ― россияле шагыйрь, музыкант, автор-башкаручы.

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү губернасы

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе
Шәүкәт Галиев

**'
**'
**Шәүкәт Галиев**, чын исеме **Шәүкәт Галиулла улы Һидиятуллин** — татар язучысы, балалар шагыйре, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (*[[1972 ел|1972]]*).

## Тормыш юлы
Шәүкәт Галиев 1928 елның 20 ноябрендә Татарстанның Кайбыч районы Олы Бакырчы (хәзер Апас районына керә) авылында туа. Аның малай чагы сугыш елларына туры килә. Шагыйрьнең «Әткәйгә хат» (1958) поэмасы сугыш чоры балаларының барысына да моңсу һәйкәл булып тора.

1953 елны ул Казанга килә. Кичке урта мәктәпне тәмамлагач, белемен тирәнәйтү өчен Мәскәүдә Язучылар берлегенең югары әдәби курсларында укый. Шул ук вакытта иҗат эше белән дә шөгыльләнә, төрле елларда «Чынлык», «Шалт, Мөхәммәтҗан!», «Фикердәшкә». «Сөенечләрем, көенечләрем» кебек әйбәт шигырь җыентыклары басылып чыга.

1961 елдан бирле балалар һәм үсмерләр газетасы «Сабантуй» («Яшь ленинчы») белән хезмәттәшлек итә.

Әдип 2011 елның 7 маенда якты дөньядан китте.

## Иҗат
Әдәбият өлкәсенә Шәүкәт Галиев Икенче дөнья сугышыннан соң килә. 1948 елдан республика басмаларында аның шигырьләре басыла башлый. Шагыйрь үз иҗатында юморга зур урын бирә.

Беренче чиратта, Шәүкәт Галиев балалар әдәбиятында шаян шигырләре белән таныла. Ул, тормышның кызыклы якларын табып, балалар белән бүлешә, аларны рәхәтләнеп көлдерә, яхшыны начардан, затлыны затсыздан аерып күрсәтә. Шуңа да шагыйрь сурәтләгән хәлләр үтемле булып йөрәккә керә, онытылмый, гел укучыны үзенә тарта.
**Туган тел**
Туган тел – иң татлы тел,
Туган тел – иң тәмле тел.
Тәмле дип, телең йотма –
Туган телне онытма!
**Без – Тукай оныклары**
Халкым бер тумыш көндә дә
Тукаен онытмады:
Без – «Туган тел»дән туганнар –
Без – Тукай оныклары! 
* «Шәвәли» (1965)
* «Котбетдин мәргән» (1971)
* «Заяц на зарядке» (1980 ел, Почётный диплом Ганса Христиана Андерсена, 1982 ел.),
* «Исәнме, дус!» (1985)
* «Кто играет на курае?» Стихи/пер.с татар.; рәссам А.Матрёшина.—М.:Дет.лит-ра,1985.—111б.
* «Сайланма әсәрләр» (1987)
* «Яңа көйләр» (1954)
* «Кичке утлар» (1956)
* «Уены-чыны бергә» (1966)
* «Дөресен әйткәндә» (1989)

## Бүләкләр
Шәүкәт  Галиев игелекле хезмәте өчен Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләген (1972) алды, 1982 елда Халыкара бүләк – Х. К. Андерсен исемендәге Почетлы Дипломга һәм Халык шагыйре дигән олы исемгә лаек булды.

Әдип «Мактау билгесе» ордены, Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәте өчен» медале, Татарстан Республикасы Мактау грамотасы, медальләр, Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты белән бүләкләнгән.

## Гаиләсе
Хатыны Фәридә. Балалары: Җәмил, Җәмилә, Алсу, Җәүдәт.
Кода-кодагыйлары: Рәис һәм Диләрә (*[[Галиәсгар Камал]] оныгы*) Даутовлар.

## Хәтер
* 2019 елда Яр Чаллының «Көмеш кыңгырау» газетасы ТР Язучылар берлеге белән әдип исемендәге әдәби-иҗтимагый премия булдырган.
* 2023 елда Апас районы үзәге Апас шәһәр тибындагы бистәсенең яңа урамына исеме бирелгән һәм истәлек тактасы куелган .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тулы биографиясе
* 
* 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Шәүкәт Галиев
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык шагыйрьләре
Атмосфера

**Һава** яки **Атмосфера** (  — "пар" һәм  — "сфера") — гравитация ярдәмендә күк җисеме тирәсендә тотылып торган, аның газлы тышчасы. Атмосфера һәм планетаарa киңлек арасында кискен чик булмаганлыктан, гадәттә атмосфераны, газ тирәлеге белән бергә бер бөтен булып әйләнгән, күк җисеме тирәсендәге өлкә дип санарга кабул ителгән. Нигездә газлардан торган (газ планеталары), кайбер планеталарның атмосферасы калынлыгы бик зур булырга мөмкин.

## Һава басымы (яки Атмосфера басымы)

## Атмосфера составы

Төркем:Планеталар катламнары
Төркем:Планетология
Төркем:Атмосфера
Һава

**Һава** – кеше, хайван һәм үсемлекләрнең тереклеге өчен кирәк булган, күбесенчә азот белән кислородтан торган җирнең атмосферасындагы газлар катнашмасы; Җирнең атмосферасы газларының табигый катнашмасы (катнашмада күпчелеге азот һәм кислород — 98-99 %; углекислый газ, су, водород һәм башкалар).

Һавадан инерт газлар алалар (гелий, неон, аргон, криптон, ксенон, радон).

## Химик составы

Атмосфера һавасында азот – 78%, кислород – 21%, ә калган газлар барысы бергә нибары 1% тәшкил итә. Аларга углекислый газ, су пары, озон, гелий һ. б. газлар керә.

## Чыганаклар

* Воздух // Символы, знаки, эмблемы: Энциклопедия / авт.-сост. В. Э. Багдасарян, И. Б. Орлов, В. Л. Телицын; под общ. ред. В. Л. Телицына. — 2-е изд. — М.: ЛОКИД-ПРЕСС, 2005. — 494, [1] с., [16] л. цв. ил.

Төркем:Газлар
Төркем:Атмосфера
*
Мамадыш

**Мамадыш** (, ) — ндәге ның Мамадыш районы үзәге, Казаннан 167 км көнчыгышта урнашкан. Кама алды төбәгендә, Нократ елгасының (Чулманның кушылдыгы) уң ярына, Ушмы елгасы койган урында, Казан-Екатеринбург линиясендәге Кукмара тимер юл станциясеннән 80 км көньяк-көнчыгышта урнашкан. Нократ елгасында пристань.
Халык саны: 14 432 кеше (2010).

## Тарих
Татар авылы буларак барлыкка килә. Аның урынына беренче күчеп утыручының исемен йөртә. ХVII гасырдан анда руслар күченеп утыра башлый. Изге  храмы җиткерелгәч, Троицкое авылы дип атала. 1781 елдан Мамадыш – өяз шәһәре. Район 1930 елда оештырыла.
1921 елның ахырында Мамадышта эшләп килгән педагогия курслары ябыла. Сәбәбе: укыту өчен әсбаплар, кабинетлар, мастерскойлар һәм иң мөһиме — педагоглар җитешмәү. Күп кенә фәннәр бөтенләй укытылмый. Курсларны Алабугадагы шундый ук курсларга кушалар.
## Халык

Төп милләтләр: 
* 1989 елгы җанисәп буенча: татарлар — 59,0%, руслар — 39,4%.
* 2002 елгы җанисәп буенча: татарлар — 65,3%, руслар — 30,1%.
## Сәнәгать
* "Мамадышнефтепродукт" ҖЧҖ
* шәһәр электр челтәрләре
* "Мамадыш агач эшкәртү комбинаты" ААҖ
* "Мамадыш спирт заводы"
* "Мамадыш сыр-май комбинаты"
* "Мамадыш ашлык кабул итү предприятиесе" ААҖ
* "Мамадыш балык заводы" ААҖ
* Мамадыш урман хуҗалыгы
## Авыл хуҗалыгы
Бодай, арыш, арпа, солы, борчак, бәрәңге, җитен үстерелә. Терлекчелекнең төп юнәлешләре-сөтчелек, дуңгызчылык, җәнлекчелек.
Авыл хуҗалыгына хезмәт күрсәтүче ширкәтләр: "Агрохимсервис".
## Матбугат
"Нократ" ("Вятка") матбугат-мәгълүмат дәүләт учреждениесе.
## Мәдәният
* Мамадыш татар театры
* Туган якны өйрәнү музее
## Монда туганнар

* Галина Ибраһимова (1928), ССРБ халык табибы.
* Ирек Мәгасумов (1988), подполковник (2022), Россия Федерациясе Каһарманы (2023).
* Олег Сорокин (1995–2022), өлкән лейтенант, Россия Федерациясе Герое (2023, үлгәннән соң).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.tatmedia.com/tat/region/153 
* Рәсми сайт
## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Мамадыш
Джеймс Кук

**Джеймс Кук** *(, [[7 ноябрь]], [[1728 ел]], Мартон (Йоркшир) – [[14 февраль]], [[1779 ел]] [[Гавайлар]])* – Англия географы, сәяхәтчесе. Дөнья океаның өйрәнү өчен 3 экспедициядә катнаша, шуның икесе Җир шары тирәли сәяхәтләр була. Экспедицияләр вакытында күп географик ачышларны эшли. Канаданың, Австралиянең, Яңа Зеландиянең көнчыгыш ярларын, Ньюфаундленд, Төньяк Америка, Тын, Һинд һәм Атлантик океаннарны гизә, аларны өйрәнә һәм харитага төшерә.

**1770** ел –

* 31 март — Джеймс Кук Яңа Зеландия утрау икәнлеген аңлап, Австралиягә юл тота.
* 20 апрель — Джеймс Кук (*James Cook*) Яңа Көньяк Велсны (Австралия) ача.
* 21 август — Джеймс Кук Австралияне британ җире дип игълан итеп, аны Яңа Көньяк Велс дип атый.

## Шулай ук карагыз

Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Диңгезчеләр
Eurovision җыр бәйгесе 2009

200px|right
**Eurovision җыр бәйгесе 2009** (урысча *"Евровидение 2009"* җыр бәйгесе) - Eurovision җыр бәйгесенең 54нче ярышы булды. 12нче майдан алып 16нчы майга кадәр Мәскәүдә Олимпийский спорт комплексында үткәрелде. Башта бөтен 44 ил бәйгедә катнашачак дип әйтте, ләкин соңарак Сан-Марино һәм Гөрҗистан бәйгедә катнашмаячаклар дип әйтте. Финалны алып баручылар - Иван Ургант һәм Алсу булдылар.

## Урыны

2008нче елның бәйгесендә Россия вәкиле Дима Билан җиңеп чыкты, һәм Евровидение бәйгесен Мәскәүдә үткәрергә хокук алды. 
Россиянең Беренче каналы бәйге Олимпийскийда узачак дип әйтте. Туплам алганда, бәйгегә 42 млн АКШ доллары тотылды.
## Җиңүче
Бәйгенең җиңүче - Норвегия вәкиле Александр Рыбак. Ул **Әкият** дигән җырны башкарды.
## Харита
center|thumb|700px|
## Нәтиҗәләр

#### 12 балл
Below is a summary of the maximum 12 points each country awarded to another in the final:

## Кызык фактлар

Франция вәкиле, дөньякүләм танылган җырчы Патрисия Каас «Et s'il fallait le faire» балладасы белән катнашып, 8нче урынны гына ала.

## Шулай ук карагыз
## Сылтамалар
* '''Әкият''' җыры (видео)

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Мәскәү тарихы
Төркем:2009 ел
Eurovision җыр бәйгесе 2008

**"Eurovision җыр бәйгесе 2008"** — 2008 елда узган Eurovision җыр бәйгесенең чират буенча 53нчесе. Чара Белградта (Сербия) уза.

Бәйге тарихында беренче тапкыр Россия вәкиле җиңүгә ирешә. Believe җыры белән Дима Билан (Россия) беренче урынга лаеклы дип табыла.

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Елизавета II

**Елизавета Икенче**, Елизавета Александра Мария Виндзор (; 1926 елның 21 апрелендә Лондонда туган - 2022 елның 8 сентябрендә Шотландияда) – идарә итүче патшабикә һәм Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыгы дәүләтенең башлыгы.

Елизавета Икенче Виндзор династиясеннән. 1952 елда 25 яшендә ул патшалык итә башлый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөекбритания
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Александр Рыбак

**Александр Игорь улы Рыбак** *([[13 май]] [[1986 ел|1986]], [[Минск]], [[Беларус]])* – Норвегия музыканты һәм җырчысы, Мәскәүдәге Евровидение 2009 җыр бәйгенең җиңүчесе.
## «Әкият» җыры
Бу җыр белән Александр Евровидение 2009 бәйгесендә рекордлы (387) бал җыйды.

**Fairytale**

Көй: Александр Рыбак
Сүзләр: Александр Рыбак

Years ago when I was younger
I kinda’ liked a girl I knew.
She was mine, and we were sweethearts,
That was then, but then it’s true

I’m in love with a fairytale
Even though it hurts.
‘Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed

Every day we started fighting,
Every night we fell in love.
No one else could make me sadder,
But no one else could lift me high above

I don’t know what I was doing
But suddenly we fell apart.
Nowadays I cannot find her.
But when I do we’ll get a brand new start

I’m in love with a fairytale
Even though it hurts.
Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed

She’s a fairytale
Yeah
Even though it hurts.
Cause I don’t care if I lose my mind; 
I’m already cursed
## Моны да карагыз

## Сылтамалар
* '''Әкият''' җыры (видео)

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Норвегия җырчылары
Башкортстан гимны

thumb
thumb|200px|Ноталар

**Башкортстан Республикасы Дәүләт гимны** — Башкортстанның дәүләт символы. 2008 елның 18 сентябрендә куллануга кертелгән.

## Текст
### Башкорт телендә

### Татар телендә

### Рус телендә

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Төркем:Башкортостан дәүләт символлары
Әстерхан өлкәсе

**Әстерхан өлкәсе** () – Россия Федерациясенең субъекты.

Өлкә үзәге – Әстерхан шәһәре.

44,1 мең квадрат километр мәйдан били. Халкы 1 миллион 6,6 мең кеше исәпләнгән өлкәдә кырыктан артык милләт вәкиле яши.

## Чиктәшлек

Әстерхан өлкәсе Каспий буе түбәнлегендәге ярымчүлләрне, Идел-Актүбә тугаен һәм Идел елгасы дельтасын үз эченә ала. Әстерхан өлкәсе территориясендә тозлаклар, тозлы күлләре һәм дә комлы калкулыклар бар. Тозлы күлләрдән иң эресе — Баскынчак күле.

Климаты кискен континенталь һәм коры. Гыйнварның уртача температурасы төньякта —10°, көньякта —6°, июльнеке исә төньякта 24° һәм көньякта 25°. Уртача еллык явым 200 ммны тәшкил итә. Иң эр елгасы — Идел һәм аныңтармагы Актүбә.

Туфраклары аксыл  тозлак һәм коңгырт туфраклар. Кыяклылар, әрем, тозлак үләне, болын үсемлекләре үсә. Сайгак, төрле кимерүчеләр, сөйрәлүчеләр, бөҗәкләр яши. Иделдә илледан артык балык төре очрый. Нефть, газ, тоз, гипс кебек файдалы казылмалар бар. Идел дельтасында Әстерхан тыюлыгы булдырылган.
## Тарих
Әстерхан өлкәсендз төрле гасырларда скифлар, һуннар, хәзәрләр, болгарлар һәм башка халыклар гомер итеп, бу территория Төрек вә Хазар каһанлыклары, Алтын Урда, Нугай Урдасы, Әстерхан ханлыгы составына кергән. Әстерхан патшалыгы буларак, бу җирләр 1460 еллардан башлап билгеле. 1554 елда кенәз Шемякин үз гаскәрләре белән Әстерханны яулап алып тәхеткә аннан куылган Дәрбиш ханны утырта, әмма 1557 елда Явыз Иван гаскәрләре Әстерхан патшалыгын рәсми рәвештә Мәскәү дәүләтенә куша. 1708 елда ул Казан губернасы составына керә, әмма 1717 елдан башлап Әстерхан инде үзе яңа губерна үзәгенә әверелеп китә. Унҗиденче гасырда шәһәрдә Казан татарлары бистәсе барлыкка килә.
## [[Халык]]
*Моны да карагыз: *'Әстерхан татарлары**'

1989 елда Әстерхан өлкәсендә 71,6 мең татар яши. Алар Нәриман һәм Идел буе районнарында, 3 татар һәм 21 катнаш авылда күпләп яши. Сан буенча татарлар, рус һәм казакълардан соң өченче урында торып, шәһәрдә 18 процент, ә гомуми өлкәдә 7,2 процент тәшкил итә.
## Дин
; Православие
;Ислам
* Әстерхан өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
2010 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, «мөселман» этнослары вәкилләре өлкә халкының гомуми саныннан 25 % тәшкил иткән. 
## Идарә-җир төзелеше
Әстерхан өлкәсе 11 муниципаль районга һәм 2 шәһәр округынә бүленә:
* Әстерхан шәһәр округы
* Знаменск шәһәр округы
# Актүбә районы
# Володарский районы
# Янтау районы
# Икряное районы
# Камышак районы
# Кызыл Яр районы
# Лиман районы
# Нәриман районы
# Идел буе районы
# Хәрәбәле районы
# Янкала районы
## Шулай ук карагыз
* Әстерхан ханлыгы
* Әстерхан губернасы
* Әстерхан театры
* Зур Богдо
* Россиядә һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан өлкәсе
Герон

thumb|left|Геронның парлы турбинасы
thumb|left|Герон эшләгән фонтан
**Герон** *(Ήρων ο Αλεξανδρεύς, [[10]] – [[75]])* – Борынгы Греция математика һәм механика галиме.

## Ачышлар
Герон «Механика», «Пневматика», «Беллопоэтика», «Диоптр турында» китапларның авторы.
Төркем:Математиклар
Татарстан Республикасы гимны

**Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны** (лат. ***Tatarstan Cömhüriäte Däwlät himnı***)&nbsp;— 1992 елда кабул ителгән. Җөмһүриятнең Дәүләт гимны авторы&nbsp;— бөек татар композиторы Рөстәм Яхин. Дәүләт гимнын куллану кагыйдәләре «Татарстан Җөмһүрият дәүләт символлары» канунында күрсәтелгән. 1998 елда аранжировка ясаучы һәм симфоник оркестр өчен әзерләүче (*транскрипция ясаучы*)&nbsp;— Муса Мирзәев (1933—2016), азәрбайҗан композиторы.

## Сүзләре
2013 елның 21 февралендә Татарстан парламенты депутатлары җөмһүриятнең сүзле гимнын кабул итте. Татарстан гимны ике телдә язылган.

Татар телендәгесе 33, рус телендәгесе 39 сүздән тора. гимн сүзләренең һәр ике телдәгесе дә 8-әр юлга сыйдырылган. гимн башта татар телендә, аннан соң рус телендә башкарыла. гимнның ике телдәгесендә дә соңгы ике юл ике тапкыр кабатлана.

Татарстан гимнының сүзләрен Рамазан Байтимеров шигыре нигезендә татарча Гәрәй Рәхим язган һәм бу текст Филипп Пираев тарафыннан рус теленә тәрҗемә ителгән.

### Татарстан гимнының тексты

Тавыш бирүдә 89 депутат катнашты, бөтенесе бу гимн сүзләрен хуплады.

## Тарихы
гимнның сүзләренә нигез итеп Рамазан Байтимеров тарафыннан 70-нче елларда язылган «Туган ягым» шигыренең тексты алынды. Заманында нәкъ менә әлеге сүзләр Рөстәм Яхинны нәтиҗәдә җөмһүрият гимнына әверелгән музыканы язуга илһамландырган булган. Рус телендәге гимн исә Филипп Пираев тәрҗемәсендә яңгырый. Рамазан Байтимеров оригиналь текст чыганагы.

### Татарча сүзләре

2010 елның 27 май көнне Казанда ТАССР-ның 90 еллыгына багышланган тантаналы утырышта дәүләт шурасы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин үзенең чыгышында якын арада Татарстан гимнына сүзләр язу бәйгесе игълан ителәчәген әйтте. Бу бәйге 2012 елда игълан ителде. Бәйгедә 182 автор катнашты, ләкин комиссия объектив рәвештә эшли алмады. Моның сәбәбе Рамазан Байтимеровның кызы Кушелкова Гөлшат авторлык хокуклары бозыла дип каршы төшүе булды. 2013 елның 21 февралендә Татарстан парламенты депутатлары кабул иткән текст Рамазан Байтимеровның оригиналь текст чыганагыннан аерыла һәм аны Рамазан Байтимеровныкы дип раслап булмый.

2013 елда яңа кабул ителгән текстта «Барс» вариантында булган идеялар һәм сүзләр күп булуы ачыктан-ачык күренеп тора.

## Шулай ук карагыз
* Татарстан байрагы

## Сылтамалар
* Медиа: Татарстан гимны 
* Гимнга сүзләр кирәкме?
* Гимн, вөҗдан һәм математика 
* Моя твоя не понимает?

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан
Төркем:Россия Федерациясе субъектлары гимннары
Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә

**«Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә»** ()&nbsp;— кинофильм, эпик жанрда башкарылган маҗара-комедия циклының өченче өлеше. 2007 елда эшләнелә. Фильмның дөнья премьерасы 2007 елның 19 маенда IMAX форматында, АКШ-та, Калифорния штатында, Анахайм, Диснейлендта үткәрелә. Тасма татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

Трилогиянең алдагы ике фильмы кебек үк, аның режиссеры Гор Вербински була. Фильмга карата тәнкыйтьчеләр һәм тамашачылар тарафыннан төрле фикерләр яңгырый, әмма фильм прокатта уңышлы бара.  бюджет белән бөтен дөньяда  АКШ доллары җыеп, фильм 2007 елның иң күп кассалы фильмы була.

## Актёрлар

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Өч аяклы ат

**«Өч аяклы ат»** — Айдар Хәлим әсәре буенча төшерелгән фильм. Фильм Алтын Мөнбәр 2008 Халыкара бәйгесендә катнашты. Режиссеры Нурания Җамали.

## Эчтәлеге
Фильм 1948 ел вакыйгаларын тасвирлый. Авыл малае Кәбир «Бамбук» атлы аксак аты белән авыр һәм куркыныч сәяхәткә чыга: Кәбирнең әнисе, фронтовикның тол калган хатыны Санияне төрмәдән коткарыр өчен алар тиз арада туган авылларына барып җитәргә тиеш. Санияне совет милкенә зарар китерүдә гаеплиләр.

Әлеге драма үз таянычын югалткан, кыргый җанварлардан зарар күргән, аксак атка охшый башлаган халык турында...

## Актёрлары

## Бүләкләр
* Алтын мөнбәр

## Сылтамалар
* Нурия ханым белән интервью
* «Өч аяклы ат» фильмы 
* Фильмны интернет аша йөкләргә

Төркем:Татар телендәге фильмнар
Төнлә музейда 2

**Төнлә музейда 2** (&nbsp;— «Төнлә музейда: Смитсон институтында сугыш»)&nbsp;— Америка комедиясе, Төнлә музейда фильмның дәвамы. Дөньяда премьера 2009 елның 20 маенда булды.

## Эчтәлеге
Табигый тарих музееның элекеге сакчысы Лэрри Дейли хәзер уңышлы бизнесмен. Зур эш вакытында ул элекеге эшкә килә, һәм шунда ул аның дусларны-экспонатларны хәзер Смитсон институтының федераль архивына җибәрелүен күрә. Камунраһ исемле фиргавен аларны тереткән пластинаны урларга тели. Лэрри дусларга ярдәмгә Вашингтонга юл тота.

## Актёрлары
300px|left

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Канада фильмнары
Биология

**Биология** *(биялугия**, юнанча Βìο — яшәү һәм Λoγος — өйрәнү)* — тереклекне һәм аның әйләнә-тирә дөнья белән мөнәсәбәтләрен өйрәнүче фән. Тере тормышның барлык аспектларын, ягъни Җир шарында яшәүче барлык организмнарның төзелешен, яшәешен, үсешен, үсүен, килеп чыгышын һәм эволюциясен өйрәнә. Тере организмнарны классификацияли, төрләрнең килеп чыгышын ачыклый, аларның бер-берсе йәм әйләнә-тирә дөнья белән мөнәсәбәтен тикшерә.

Биология тормышның бөтен якларын, барлык тере организмнарны өйрәнә. Тере табигатьнең оешу катларын биологик классификация нигезендә аералар.

«Биология» терминын беренче тапкыр **1802-нче елда** Ламарк, Жан Батист кулланылышка керткән, дип исәпләнә.

Мөстәкыйль фән буларак биология табигать фәннәреннән XIX гасырда аерылып чыга. Бу чорда галимнәр тере организмнарның терек булмаган дөньядан аерылып торучы уртак үзлекләргә һәм сыйфатларга ия булуларына игътибар итәләр. «Биология» терминын беренчеләрдән булып бер-берсенә бәйсез рәвештә Фридрихом Бурдахом (1800-нче елда), Готфридом Рейнхольдом Тревиранус һәм Жан Батист Ламарком (1802-нче елда) кулланалар.

## Дөньяның биологик картинасы
Бүгенге көндә биология — бөтен дөньяның урта һәм югары белем бирү оешмаларындагы стандарт фән. Ел саен биология, медицина, биоинженерия тармакларына караган миллионлаган мәкаләләр басылып чыга.

Барлык биология фәннәрен тере материя турындагы бербөтен фәнгә беләштерүче принципларны аералар:

* Күзәнәк теориясе — күзәнәкләргә караган барлык мәгълүматны өйрәнү. Бардык тере организмнар ким дигәндә бер күзәнәктән торалар. Күзәнәк — ул организмның структура һәм функция берәмлеге. Җирдәге барлык күзәнәкләрнең яшәеш механизмнары һәм биохимиясе нигездә уртак. Күзәнәкләр бары тик моңарчы яшәгән күзәнәктән килеп чыгалар һәм бүленү ярдәмендә үрчиләр. Күзәнәк теориясе аларның төзелешен, бүленүен, тирә-як белән мөнәсәбәтләрен, эчке тирәлекнең һәм күзәнәк тышчасының составын, аерым өлешләрнең бүленүен һәм үзара мөнәсәбәтләрен өйрәнә.
* Эволюция. Табигый сайланыш һәм геннар дрейфы аша популяциянең нәселдәнлек сыйфатлары буыннар аша тапшырыла һәм үзгәрә.
* Ген теориясе. Тере организмнарның сыйфатлары буыннан-буынга ДНК молекуласында кодлаштырылган геннар тарафыннан тапшырыла. Организмның төзелеше турындагы мәгълүмат (генотип) күзәнәкләр тарафыннан фенотип ясалышы өчен кулланыла. Фенотип физик яки биохимик үзенчәлекләрдә чагыла. Фенотип организмны тирәлектә яшәү өчен әзерли алса да, тирәлек турындагы мәгълүмат геннарга кире тапшырыла алмый. Геннар эволюция барышы ярдәмендә генә үзгәрә алалар.
* Гомеостаз. Тышкы тирәлекләрдәге үзгәрешләргә бәйле булмаган рәвештә организмнар эчендә физиологик процессларның даимилеге саклана.
* Энергия. Теләсә кайсы тере организмга хас.

## Галерея

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биология
Җирне өйрәнүче фәннәр

**Җирне өйрәнүче фәннәр (геофәннәр)** - Җирне һәм аның якын тирәлеген төрле яктан өйрәнүче фәннәрнең уртак атамасы. 

## Җирне өйрәнүче фәннәрнең исемлеге
* Астрогеодезия
* Атмосфера фәннәре
* Вулканология
* География
* Геодезия
* Геоинформатика
* Геология
* Геоморфология
* Геостатистика
* Геотехнология
* Геофизика
* Геохимия
* Гидрология
** Океанология
* Гляциология
* Картография
* Климатология
* Кристаллография
* Литология
* Метеорология
* Минералогия
* Океанография
* Палеогеография
* Палеоокеанология
* Палеоклиматология
* Палеонтология
* Туфрак белеме
* Петрология һәм Петрография
* Петрофизика
* Седиментология
* Сейсмология
* Стратиграфия
* Тектоника

Төркем:Җирне өйрәнүче фәннәрТөркем:Исемлекләр:Фән
Зөләйха (фильм)

**«Зөләйха»**&nbsp;— Рамил Төхвәтуллинның Гаяз Исхакыйның «Зөләйха» пьесасы буенча төшергән фильмы.

## Эчтәлеге
Фильмда татарларны көчләп чукындыру күренеше зур чагылыш таба. Сюжет нигезендә диненнән мәхрүм ителгән, иреннән, балаларыннан аерылган мөселман хатын-кызының тормышы.

## Актёрлар

## Төшерү төркеме
* Режиссёр: Рамил Төхвәтуллин
* Сценаричылар: Юныс Сафиуллин, Рамил Төхфәтуллин
* Оператор: Әмир Золотдинов
* Рәссам: Сергей Скоморохов
* Көйязар: Марат Әхмәтшин

## Искәрмәләр
Барак Обама

**Барак Хөсәен Обама II** (, 1961 елның 4 августында туган) – 2009 елның 20 гыйнварыннан башлап Америка Кушма Штатларының 44нче президенты. Президент булуына кадәр Иллинойс штатыннан сенатор булган.

## Тормыш юлы
Барак Обама 1961 елның 4 август көнне Америка Кушма Штатларының Һавайя штатындагы Гонолулу каласында чыгышы белән Кениянең луо кабиләсеннән булган ир-ат һәм актәнле америкалы хатын-кыз гаиләсендә дөньяга килә. Атасы да Барак Хөсәен Обама (1936-1982) атлы булганга күрә, кайвакыт аның исем-фамилиясенә латинча II саны өстиләр. Анасы – Стэнли Энн Данһем (Stanley Ann Dunham, 1942–1995), Канзас штатыннан, нәселендә чыгышы белән Бөекбританиядән, Ирландиядән, Алманиядән һәм Швейцариядән булган кешеләр бар.

Президент Обаманың әтисе һәм әнисе Һавайя университетында укыган вакытта өйләнешкәннәр. Ул елларда әле АКШның башка төбәкләрендә ак һәм кара тәнле кешеләренең никахы тыелган булган. 1964 елда алар аерылышалар, булачак президент анасы тәрбиясендә кала. Озакламый әнисе, Индонезия кешесенә тормышка чыга һәм баласын ияртеп әлеге ил башкаласына күчеп китә.

Барак Обама атасы белән соңгы тапкыр ун яше туларак очраша, Биш ел дәвамында ул Җакарта мәктәпләрендә инглизчә белем ала, 1971 елда аны кабат Һавайяга кайтаралар, һәм Барак әнисе ягыннан булган бабасы белән әбисе тәрбиясендә үсә.

1979 елда урта мәктәпне тәмамлый. Колумбия университетында белем ала, аннары Һарвард университетының хокук бүлегендә укый, АКШ конституциясе хокукы буенча белгечлек ала.

1992 елда АКШның Демократлар фиркасенә килеп кушыла. 1997 ел белэн 2004 ел арасында Иллинойс штатының жирле сенат әгъзасы буларак өч мәртәбә сайлана. 2004 елда АКШ Сенаты әгъзасы булып китә.

2008 елда Демократлар фиркасеннән АКШ президентлыгына дәгъвачы буларак тәкъдим ителә һәм сайлауларда Республика фиркасе кандидаты Джон Маккейнны (John McCain) җиңә. 2012 елдагы сайлауларда Митт Ромнидан (Mitt Romney) өстенрәк була. Ике президентлык мөддәтендә дә аның белән бергә АКШ вице-президенты булып Джо Байден (Joe Biden) сайлана

2009 елның 10 декабрендә аңа тынычлык саклау буенча Нобель бүләге бирелә..

## Сылтамалар
* Обама “җаваплылык чорын” игълан итте
* АКШ президенты Барак Обамага 50 тулды

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:АКШ демократлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Вашингтон (башкала)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Вашингтон (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Вашингто́н** (ингл. *Washington*, *D.C.*) – Америка Кушма Штатларының башкаласы. Административ рәвештә **Колумбия округын** тәшкил итәләр (ингл. *District of Columbia* – кыскача D.C., шуңа күрә америкалылар, Вашингтон штаты белән бутамас өчен, сөйләм телендә шәһәрне «Ди-Си» яки «Вашингтон Ди-Си» дип йөртәләр).

Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:Вашингтон
Төркем:Төньяк Америка башкалалары
Андорра

**Андорра кенәзлеге** (*[[Испан теле|исп.]] Principado de Andorra*) – Европаның диңгезгә чыгышы булмаган кече илләреннән берсе. Пиреней ярымутравында, Франция белән Испания арасында урнашкан.
Андорра каталон телендә:[ənˈdorə], җирле сөйләмдә:[anˈdɔra], рәсми рәвештә Андорра Кенәзлеге (каталонча:Principat d'Andorra), шулай ук Андорра Үзәннәре Кенәзлеге дип атала. Ил Көньяк-көнбатыш Европада, Көнчыгыш Пиреней тауларында урнашкан, Испания һәм Франция белән чиктәш, суверен микродәүләт. Хартия нәтиҗәсендә 988 елда, хәзерге вакыт кенәзлеге рәвешендә 1278 елда барлыкка килгән. Ул кенәзлек буларак мәгълүм, чөнки ул Испания/Рим католик Ургелл Епископы һәм Франция президенты билгеләгән ике ко-принц тарафыннан җитәкләнә. 
Андорра Европада кечкенәлек буенча алтынчы дәүләт, аның мәйданы 468 кв. км (181 кв. миля) һәм халкы якынча 85 000 кеше. Аның башкаласы Андорра-ла-Велья Европада иң биек башкала, ул диңгез өстеннән 1023 метр (3556 фут) биеклектә урнашкан. Рәсми теле — каталан теле, ләкин шулай ук испанча, португалча һәм французча сөйләшүчеләр дә байтак.
Андорраның туризм оешмасы ел саен 10,2 млн. чамасы зиярәт кылучыга хезмәт күрсәтә. Ул Европа Берлеге әгъзасы түгел, әмма евро рәсми валюта булып тора. Ил 1993 елдан бирле Берләшкән Милләтләр әгъзасы булып тора. 2013 елда Андорра кешеләренең Лансет буенча дөньяда иң югары фаразланган тормыш озынлыгы (81 яшь) булган. 2023 елда — 83 яшьтән артыграк.

## Дин
Андорра халкының күбесе (88,2%) — католиклар. Андоррада 1 000—2 000 Төньяк Африкадан (Мәгърибтән), Төркиядән, Пакистаннан килгән мөселман, шулай ук Һинд дине, Яһүд дине вәкилләре дә яши.
* Андоррада ислам

## Искәрмәләр


### Чыганаклар
* Инглиз телендәге Андорра турындагы мәкалә

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Андорра гимны
* Андорралылар

Төркем:Андорра
«Шәһри Казан» газетасы

**Шәһри Казан** – Татарстан башкаласының көндәлек иҗтимагый-сәяси һәм мәдәни газетасы. Газета татар телендә нәшер ителә.

Беренче саны 1990 елның 17 августында дөнья күрде.

Атнага ике тапкыр ― чәршәмбе һәм җомга көннәрендә чыга. Чәршәмбе санының тиражы – 4 228 данә (17.01.2024, № 3 (6784)), гомуми атналык тираж ― 12 480.

## Баш мөхәррирләр
Беренче мөхәррире Хәлим Гайнуллин була. Ул «Шәһри Казан»га «Татарстан яшьләре»ндә баш мөхәррир вазифасында тәҗрибә туплап килә.

1996 елның апрель аенда «Шәһри Казан»ның редакторы итеп Илдус Илдарханов билгеләнә. Ул бу газетада , бүлек мөхәррире буларак эшләп, баш мөхәррир дәрәҗәсенә ирешә һәм бу вазифада 2003 елга кадәр хезмәт итә.

2003 елда редакциягә баш мөхәррир итеп Мирсил Әһлетдинов билгеләнә. Ул редакциягә килгәнче ТНВ каналының мәдәният-сәнгать бүлегендә мөхәррир вазифасын башкара.

2007 елның апрель аеннан бүгенге көнгә кадәр «Шәһри Казан» газетасының баш мөхәррире – Мансур Мортазин. Ул моңа кадәр «Татарстан яшьләре», «Ватаным Татарстан» газеталары, «Аргамак» журналы, «Татарстан» радиосында төрле вазифаларда хезмәт иткән.

2014 елдан гәзитне бишенче баш мөхәррир — танылган журналист Гөлнара Сабирова җитәкли (*[[2018 ел]]ның [[гыйнвар]]ыннан [[Сөембикә (журнал)|«Сөембикә» журналының]] баш мөхәррире вазифасын да алып бара башлады*).

2019 елда газетаның баш мөхәрире - Радик Рәшит улы Сабиров. 

## Галерея
«ПАР КҮГӘРЧЕННӘР КЕБЕК» Майя Мохтарова.jpg|1999 елда чыккан сан
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шәһри Казан газетасының рәсми сайты

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Казан гәҗитләре
Төркем:Шәһәр газеталары
Бельгия

**Бе́льгия** (, ХФА: ; , ), **Бе́льгия Корольлеге́** (, , ) — Көнбатыш Европада урнашкан федератив дәүләт. Европа Берлеге әгъзасы һәм шул оешмадагы күп структураларның штаб-фатирлар урнашу урыны. Шулай ук НАТО штаб-фатиры да Бельгиядә урын тота. БМО әгъзасы. Төньякта Нидерланд белән, көнчыгышта Алмания белән, көньяк-көнчышышта Люксембург белән, көньякта Фәрәнсә белән, һәм төньяк-көнбатышта Төньяк диңгез белән чиктәш.

Бельгия мәйданы — 30,528 км². Халык саны — якынча 11 миллион кеше. Башкаласы — Брүссел каласы.

Тарихи процесслар нәтиҗәсендә Бельгия ике милли регионга бүленә. Илнең төньягында нидерландтелле фламаннар яшәгән Фландрия урнаша. Көньякта французтелле Валлония урын тота. Әлеге милли һәм тел бүленеше күпсанлы конфликтларга сәбәп булып чыга.

Бельгиядә татарларның яшәве мәгълүм. Ләкин күпме һәм ничек яшәүләре турында мәгълүматлар юк.

## Географик мәгълүмат
Бельгия җире өч географик районга бүленә: төньяк-көнбатыштагы су буендагы тигезлек, үзәк плато (Урта Бельгия, диңгездән 100—200 метрбиеклектә) һәм көньяк-көнчыгыштагы Арденн калкулыгы.

## Тарих
* 1795 елның 1 октябрендә — Бельгия Франциягә кушыла.

### Беренче бөтендөнья сугышы
Алман империясе хәрби идарәсе Шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә, һәм бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Алманиянең алдынгы хәрби төркеме Чик буе сугышта тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Герман дәүләтләре
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Федератив дәүләтләр
Дублин

**Ду́блин** (ингл. *Dublin*; [dʌblɪn]; ирл. *Baile Átha Cliath*; [bˠalʲə a:ha klʲiəh] яисә [bˠɫaː cliə(ɸ)]) – Ирландия Җөмһүриятнең башкаласы.

## Дин
### [[Христианлык]]
#### [[Католиклык]]
#### [[Протестантлык]]
##### [[Пресвитерианлык]]
##### [[Лютеранлык]]
##### [[Методизм]]
##### [[Баптистлык]]
#### [[Православие]]
### [[Ислам]]
* Клонски мәчете 
### [[Буддачылык]]
### [[Һинд дине]]
### [[Яһүд дине]]

*
Төркем:Ирландия шәһәрләре
Евро

**Евро** – Европа берлегендә булган 27&nbsp;дәүләтнең акча беремлеге.
2002 елның 1 гыйнварында кулланыла башлады.

Бер евро 100 центка бүленә.

## Евро акчасы

## Сылтамалар
*   

Төркем:Европа Берлеге икътисады
Төркем:Европа акча берәмлекләре
Нидерланд теле

**Нидерланд теле** (*de Nederlandse taal, het Nederlands* ) — нидерландлыларның һәм фламандларның милли телләре. Герман телләре төркеменә карый.

Тел латин әлифбасына нигезләнгән.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Википедияләр исемлеге

## Сылтамалар

* http://www.taalklas.nl/
* http://en.wikibooks.org/wiki/Dutch Инглиз теллеләр өчен нидерланд теле (Wikibooks)
* Dutch 101 Learn Dutch online

Төркем:Нидерланд теле
Төркем:Нидерландлар телләре
Төркем:Бельгия телләре
Европада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге

Бу биттә Европада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге бирелә:
## Дәүләтләр исемлеге

*
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Көнбатыш Аурупа

300px|мини|Көнбатыш Европа харитада.

**Көнбатыш [[Европа]]** илләре: Австрия, Алмания, Андорра, Бөекбритания, Бельгия, Ватикан, Греция, Дания, Ирландия, Исландия, Испания, Италия, Лихтенштейн, Люксембург, Мальта, Монако, Нидерланд, Норвегия, Португалия, Сан-Марино, Финляндия, Швейцария, Швеция. Бүгенге көндә бу термин еш кына Европа берлеге һәм НАТОның әгъза-дәүләтләре өчен дә кулланыла. Территориясе – 3,7 млн км². Халкы – 390 млн кеше.

## Искәрмәләр

*
Бөекбритания (утрау)

**Бөекбритания** (ингл. *Great Britain* вал. *Prydain Fawr*, гэльча *Breatainn Mhòr*, корн. *Breten Veur*, шотл. *Great Breetain*) — 218 595 км² мәйданлы Бөекбритания утрауларының иң зур утравы. Утрауда Берләшкән Патшалыкның иң зур өлеше урнашкан: Англия, Шотландия һәм Велс.

Утрауның озынлыгы 900 км (төньяктан көньякка). Төньякта һәм көнбатышта Атлантик океаны сулары белән, көнчыгышта Төньяк диңгезе сулары белән юыла. Көньякта Аурупадан Ла-Манш белән аерылган.

Төркем:Аурупа утраулары