open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәммәтҗан Сәйдәшев

**Мөхәммәтҗан  Сәйдәшев**, Мөхәммәтҗан Әхмәтҗан улы Сәйдәшев (, *[[1865 ел]], [[Казан губернасы]], [[Казан]] —[[1914 ел]], шунда ук*) — Казанның 2нче гильдия  сәүдәгәре, эшмәкәр, хәйрияче. «А.Я. Сәйдәшев уллары белән һәм Б. Субаевның Сәүдә-сәнәгать иптәшлеге» ширкәте хуҗасы,  «Бәян әл-хак» газетасын оештыручыларның берсе, нәшире һәм мөхәррире, 1907-1912 елларда «Бәян әл-хак» басмаханәсен оештыручы һәм хуҗасы, Казан мөселман хәйрия җәмгыяте идарәсе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1865 елда Казанда сәүдәгәр Әхмәтҗан Яхъя улы Сәйдәшев (*[[1840 ел|1840]]-[[1912 ел|1912]]*) гаиләсендә туган. Башта  сәүдәсе белән шөгыльләнүче «Субаев Б., Борнаев И. Һәм М. Сәйдәшев Сәүдә Йорты» хуҗаларының берсе була. 1894 елның 17 июненнән 500 мең устав капиталы белән ачылган «Казанда А.Я. Сәйдәшев уллары белән һәм Баки Субаевның Сәүдә-сәнәгать иптәшлеге» фирмасы хуҗаларының берсе. Бераздан өлкән Сәйдәшев белән кече Сәйдәшев сәүдә эшләрен (*бизнесларын*) берләштерәләр.

1906 елның 31 мартында Сәйдәшевлар милли буржуазиянең салмак канаты мәнфәгатьләрен кайгыртучы, татар телендә атнага 2-3 (*[[1912 ел]]дан көн дә*) чыгучы «Бәян әл-хак» (*хакны бәян итү, дөресен сөйләү*) газетасы нәшер итә башлыйлар. 1914 елның 6 апреленә кадәр газетаның 1 307 саны чыга. Соңгы мөхәррире — Ш. Иманаев була.

1906 елда М. Сәйдәшев «Бәян әл-хак» газетасын бастыру өчен Казанда «Бәян әл-хак» басмаханәсен ача. Моның өчен Сул як Болак (Комсомол, *хәзерге* Мәрҗани) урамы, 46нчы йорт адресы буенча урнашкан ике катлы кирпеч йортның беренче катын йорт хуҗабикәсе баронесса фон Симолиннан арендага ала. 1907 елдан әлеге басмаханә татар китапларын бастыруга заказлар кабул итә башлый. 1912 елга кадәр басмаханәдә гомуми тиражы **220 100** булган 75 китап һәм  басма (*әдәби һәм дини китаплар, вәгазьләр, календарьлар, реклама проспектлары*) басыла.

Сәүдәгәр Сәйдәшевләр иганәче һәм хәйрияче буларак, Казанда мәчетләр һәм мәдрәсәләр (шул исәптән  «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе) төзелешенә зур акчалар кертәләр. М. Сәйдәшев Казан мөселман хәйрия җәмгыятенең әгъзасы булып тора.

1880 елда архитектор П.И. Романов тарафыннан Зур Мещан (*хәзерге* Нариманов) урамында кирпечтән төзелгән ике катлы йортларында (*«Сәйдәшевләр утары»*) яши.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7
# Исмәгыйль Рәмиев, Рәис Даутов. «БӘЯНЕЛХАК» // Әдәби сүзлек. К.: ТКН, 2001, 399нчы бит.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Нәширләр
Аркатау вулысы

**Аркатау вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чыпчык (Казан өязе), Олы Кибәхуҗа, Ключищи, Панау, Сәләнгеш һәм Чирмеш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 24 торак пунктта 7963 кеше яшәгән.
1923 яки 1924 елда бетерелә, территориясе Панау вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Нурминкә вулысы

**Нурминкә вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сталбишчы (Казан өязе), Тимерче, Державин һәм Саралы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 12818 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Әстерхан вулысы дип аталган. 1923/1924 елда Державин вулысы исәбенә зурайтыла. 1927 елда бетерелә, территориясе Лаеш районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Бәтке вулысы

**Бәтке вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алексеевски, Анатыш, Казиле, Карабаян һәм Уракчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 12516 кеше яшәгән.
1923 яки 1924 елда бетерелә, территориясе Балык Бистәсе һәм Яңа Арыш вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Теләче вулысы

**Теләче вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чыпчык (Казан өязе), Яңа Чүриле, Бөкмеш, Сатыш, Елыш (Мамадыш өязе), Келүчишче һәм Аркатау вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 8837 кеше яшәгән.
Октябрь инкыйлабына кадәр Олы Кибәхуҗа вулысы дип аталган. 1924 елда күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Саба районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан өязе вулыслары	
Төркем:Арча кантуны вулыслары
Агайбаш вулысы

**Державин вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кулай (Казан өязе), Әстерхан, Саралы, Чырпы, Җүҗи, Сәләнгеш һәм Тимерче вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 10377 кеше яшәгән.

1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Нурминкә вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Алексеевски вулысы

**Алексеевски вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Иванай, Кызылъяр (Чистай өязе), Леавшов, Пичкас (Ыспас өязе), Саралы, Чырпы, Маслау, Анатыш, Бәтке һәм Уракчы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 12126 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Алексеевски районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Балык Бистәсе вулысы

**Балык Бистәсе (Анатыш) вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Казиле, Бәтке, Алексеевски, Маслау һәм Җүҗи вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 7530 кеше яшәгән.
1922 елга хәтле (вулыс үзәген Балык Бисәсенә күчерелгәнче) Анатыш вулысы дип аталган. 1924 елда Масловка һәм Бәтке вулыслары исәбенә зурайтыла. 1927 елда бетерелә, территориясе Балык Бистәсе районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Җүҗи вулысы

**Җүҗи вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сәләнгеш, Казиле, Анатыш, Маслау, Чырпы һәм Державин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 6093 кеше яшәгән.
1923 яки 1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Нурминкә һәм Чырпы вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Дин вә мәгыйшәт (журнал)

**«Дин вә мәгыйшәт»** (*Дин һәм тормыш*) — 1906 елның 31 декабреннән 1918 елга кадәр Ырынбурда татар телендә айга 2 (*соңрак [[атна]]га бер*) тапкыр чыгып килгән сәяси, дини һәм әдәби журнал. Нәшире — мулла һәм сәүдәгәр, басмаханә хуҗасы, хәйрияче Вәли Хөсәенов (*Мөхәммәтвәли Габделгани улы Вәлиев, [[1871 ел|1871]]-[[1933 ел|1933]]*). 1918 елда ябылганчы журналның 555 саны дөнья күргән.

## Тарих
1907 елның апреленә кадәр «Дөнья вә мәгыйшәт» исеме белән чыгып килгән. Нәширләре — Ш. К. Шәһидуллин (*Шәфигуллин — ?*), М.А.  Дәүләтшин, соңыннан мулла һәм сәүдәгәр Вәли Хөсәенов (*Мөхәммәтвәли Габделгани улы Вәлиев, [[1871 ел|1871]]-[[1933 ел|1933]]*). Мөхәррирләре — башта Вәли Хөсәенов, аннары З. Хәйруллин, Ф. Даутов, Г. Ханисламов.

1906 елда Вәли Хөсәенов «Дөнья вә мәгыйшәт» (*[[1907 ел]]дан «Дин вә мәгыйшәт»*) журналын бастыру өчен Ырынбурда «Дин вә мәгыйшәт»  ача. Әлеге басмаханә 1917 елда ябылганчыга кадәр **180 000** тираж белән 104 исемдә татарча китап бастырып чыгара.

Журнал нигездә ислам дине мәсьәләләрен чагылдыра һәм дин әһелләренә атап чыгарыла. Мәкалә авторлары мәктәп-мәдрәсәләрдәге җәдитчелек хәрәкәтенә кире карашта тора. Шул ук вакытта журнал битләрендә ислам тарихына, ислам фәлсәфәсенә һәм дини әдәп-әхлак мәсьәләләренә багышланган мәкаләләр дә урнаштырыла. Журнал Идел-Урал буе, гомумән, Россия империясе төрки халыкларның әхлакый йөзе, әхлаксызлык куркынычы мәсьәләләрен күтәрә, укыту-тәрбия эшләрендәге җәдитчелекне яклаучыларга, хуплаучыларга каршы була, ягъни кадимчелек тарафдары булып кала. Журналда Г. Әхмәров, Г. Мансур, Ф. Саймани, Г. Ургани мәкаләләр бастыра, ләкин күпчелек мәкалә имзасыз яки псевдоним белән басыла.
 
Журнал сәясәте алдынгы карашлы татар зыялылары (*бигрәк тә, [[Габдулла Тукай]]*) тарафыннан каты тәнкыйтьләнә.

## Моны да карагыз
* Кадимчелек

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Ислам. Белешмә-сүзлек (*төзүче* Заһид Шәфигый). Казан:ТКН, 1993. ISBN 5-298-00949-2
# *[[Мөхәммәт Гайнуллин|Гайнуллин М.]]* Татарская литература и публицистика начала ХХ века. Казань, 1983.
# Ислам на Урале: энциклопедический словарь (сост. и отв. редактор Д.З. Хайретдинов). М.- Н.Новгород: ИД «Медина», 2009. ISBN 978-5-9756-0054-7

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:1906 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Ырынбур
В
Төркем:Кадимчелек
Уракчы вулысы

**Уракчы вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Иванай (Чистай өязе), Бәтке, Карабаян, Шомбыт һәм Алексеевски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 12889 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Балык Бистәсе, Күгәрчен һәм Яңа Арыш вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Num Lock

**Num Lock** (*сүзгә-сүз тәрҗемә «саннарны теркәүләү»*)&nbsp;— саннар теркәүен теркәүләү һәм күчереп ялгау өчен кулланыла торган санак төймәсарының төймәсе. Төймәсарның саннар бүлегенең уң югары почмагында урнашкан.

Саннар төймәләре&nbsp;— Num Lock индикаторы кабынган чакта, калькулятордагы кебек уңайлы урнашкан, саннар һәм арифметик операцияларының билгеләре белән төймәле панель. Кабынган чакта (*Num Lock индикаторы янып тора*) саннар җыелмасын саннар кертү режимына күчерә, ә&nbsp;сүнгән чакта саннар җыелмасы курсор белән идарә итү режимында эшли. Мондый режим җыйнак, курсор белән идарә итү аерым төймәләре булмаган, төймәсарлар максатына ярашлы.

Ноутбукларның аерым саннар бүлеге булмаган төймәсарларында, Num Lock режимын кабызу хәрефләр төймәләренең бер өлешен саннарны кертүгә үзгәртеп кора: , ,  дигән төймәләр «4», «5», «6» саннарына алмаша, , ,  төймәләр&nbsp;— «1», «2», «3» саннарына, һ.&nbsp;б.

## Num Lock тәэсир итә торган төймәләр

Microsoft Windows операцион система гайләсенда *MouseKeys* режимын кабызган очракта  төймәсе санак тычканының эмуляция (*Num Lock кабынган чакта*) һәм текст курсоры белән идарә итү режимнарын алмаштырып тора.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Чирмеш вулысы

**Чирмеш вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Чыпчык, Сабакай, Кучак, Кулай (Казан өязе), Аркатау һәм Сәләнгеш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 12 торак пунктта 5100 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Чырпы вулысы

**Чырпы вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алексеевски, Саралы, Державин, Җүҗи һәм Маслау вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 9658 кеше яшәгән.
1927 елда бетерелә, территориясе Лаеш районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Шомбыт вулысы

**Шомбыт вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Түбән Сон, Шомырбаш (Мамадыш өязе), Олы Талкыш, Иске Иванай (Чистай өязе), Уракчы һәм Карабаян вулыслары белән чиктәш булган (1890). 19 торак пунктта 12119 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Күгәрчен вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Сәләнгеш вулысы

**Сәләнгеш вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кулай (Казан өязе), Чирмеш, Аркатау, Пановка, Җүҗи һәм Державин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 9811 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Салтан һәм Пановка вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Иван Харитонов (1859)

**Иван Харитонов**, Иван Николай улы Харитонов (*, [[1859 ел]]ның [[20 июль|20 июле]], [[Казан]] — [[1927 ел]]ның [[27 август]]ы, шунда ук*) — матбагачы, нәшир, Харитонов матбагасы басмаханәсенең оештыручысы һәм  хуҗасы. Татар китапларын нәшер итүгә, татар (*[[гарәп теле|гарәп]]*) шрифтларын камилләштерүгә зур өлеш кертә.

## Тәрҗемәи хәле

1859 елның 20 июлендә Казанда туган. Казан университеты басмаханәсендә балачактан (*[[1869 ел|1869]]-[[1881 ел|1881]]*)  һөнәренә (Ибраһим Кәвәлиевтан) өйрәнә, чит телләр үзләштерә, татар телен камил белә. 1881-1888 елларда Казан губерна идарәсе басмаханәсендә өлкән хәреф җыючы булып эшли, Г.М. Вечеславның шәхси басмаханәсе идарәчесе була. Әлеге басмаханәдә 1882-1894 елларда **1 500 000** тираж белән 225 татар китабы дөнья күрә, гарәп, фарсы, азәри телләрендә китаплар басыла. Г.М. Вечеслав акчасына Берлин, Вена, Дрезден, Лейпцигка барып, Европа басмаханәләрендә, шулай ук Мәскәү, Петербургта булып, тәҗрибә туплый. 1896 елның 13 февралендә Воскресенская (Ленин, *хәзерге* Кремль) урамындагы Александр (*Александрова*) пасссажы бинасында үзенең басмаханәсен (*лито-типография*) ача. Аны заманның алдынгы техникасы белән җиһазлый, табыш китерә торган итә. Харитонов матбагасында 1902-1916 елларда **3 300 126** тираж белән 666 татар китабы дөнья күрә.

1916 елда «Харитонов матбагасы»н «Өмет» басмаханәсе хуҗасы В. Әхмәтовка сатып, эшмәкәрлекне ташлый.

1920 елда НЭП вакытында басмаханә ачарга талпынып карый, ләкин дәүләт басмаханәләренә көндәшлектән курыккан Совет хакимияте аңа яңадан басмаханә ачарга рөхсәт итми. Аннан соңгы язмышы ачыкланмаган.

## Кызыклы фактлар
* 1909 елда 40 еллык һөнәри бәйрәмендә татар газеталары И.Н. Харитоновка мактау мәкаләләре багышлыйлар, «*Татар [[Иоһанн Гутенберг|Гутенбергы]]*» дип атыйлар.
* 1912 елда рәсемле «Бүләк» татар әлифбасы басылып чыгуы уңае белән, Габдулла Тукайның «*Сабитның укырга өйрәнүе*» шигырендә И.А. Харитонов телгә алына.

Укуы өзек аның, — балачарак баланың
«Бу ә-лиф-ба — бүләге **Харитонов** бабаның»

* 1913 елда И.Н. Харитонов матбагасында чыккан Коръәндә техник хаталар китә: кайбер юллар ике тапкыр кабатлана, ә кайбер юллар бөтенләй төшеп кала. Татар матбугаты (беренче булып Фатих Әмирхан) Харитоновны гаепләп чыга.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# Радик Салихов, Рамиль Хайрутдинов. Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
# Купечество Казани. Дела и люди. Казань, 1998. 
# Татар китабы. Татарская книга (*төзүчеләр* Рәүф Мәрдәнов, Ирек Һадиев). К.: ТКН, 2013.

## Сылтамалар
*   ''Азат Ахунов.'' Мәгърифәтчеләр. «Татар дөньясы» (газета), 2003 ел, № 12.
*  Харитонов матбагасында басылып чыккан кайбер басмалар 

## Искәрмәләр

Төркем:XIX гасыр нәширләре
Төркем:XX гасыр нәширләре
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Россия империясе мәгърифәтчеләре
Мөхәммәд Вәлишин

**Мөхәммәт Вәлишин**, Мөхәммәд Мифтахетдин улы Вәлишин (*[[1891 ел]]ның [[16 сентябрь|16 сентябре]], [[Казан]] — ?* ) — татар драма актёры. «Сәйяр», Кызыл Октябрь исемендәге беренче татар дәүләт үрнәк драма театрында , Әстерхан татар театрында эшләгән.

## Тәрҗемәи хәле
1891 елның 16 сентябрендә Казанда 2нче гилдия сәүдәгәре Мифтахетдин Вәлишин (*[[1811 ел|1811]]-[[1904 ел|1904]]*) гаиләсендә туган. Әтисе чыгышы белән Казан өязе (*хәзерге* Арча районы) Кушлавыч авылыннан, бераздан Казанга күчеп, бакалея һәм икмәк, соңрак тире белән сәүдә итә башлый, 1870 елда 2нче гилдия сәүдәгәре була. Диндар кеше буларак, ел да мәчет-мәдрәсәләр файдасына зур-зур иганә акчалары бирә. Мулла Иле, Атабай, Аты, Мәрҗән авылларында мәчетләр, Яңа Татар бистәсендә (*сәүдәгәр Г.Х. Абдуллин белән берлектә*) кирпечтән мәдрәсә бинасы төзетә, Мәрҗани мәчетен төзекләндерүгә акчалар тота.

Башта Вәлишиннар гаиләсе Мәрҗани мәчете ихатасындагы ике катлы агач йортта яши. 1872 елда  урамында (*хәзерге* К. Насыйри ур., 19а) кирпечтән ике катлы (*архитектор Шмаков проекты буенча*) йорт салып керә.
 
Әтисенең вафатыннан соң (*[[1904 ел|1904]]*), әлеге йорт мирас буенча Мөхәммәт Вәлишинга кала. Ләкин ул сәүдәгәрлек эшен озак дәвам итми. 1915 елда Габдулла Кариев чакыруы буенча «Сәйяр» театр төркеменә актер булып урнаша.

1922-1924 елларда «Сәйяр» труппасыннан төзелгән Кызыл Октябрь исемендәге беренче татар дәүләт үрнәк драма театрында (булачак Камал театры) эшли.

Соңрак Әстерхан татар театрына күчә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# *[[Ильтани Илялова]].*  Артисты театра им. Галиаскара Камала: Библиографический справочник. К.: ТКН, 2005.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.:Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7
# Татар театры (1906-1926). Казан: Мәгариф, 2003. ISBN 5-7761-1316-4
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
# Купечество Казани. Дела и люди. Казань, 1998.

## Сылтамалар
*  Артисты театра им. Галиаскара Камала: Библиографический справочник

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Елыш (Татарстан)

**Елыш** — Татарстан Республикасының Саба районындагы авыл. 
## Географиясе
Елыш Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 87 чакрым, ә район үзәге Байлар Сабасыннан көньяк-көнчыгышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1716 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 85 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,82%,
башка халыклар — 1,18%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Төркем:Саба районының торак пунктлары
Әбде вулысы

**Әбде вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Елыш, Сатыш, Иске Җумыя, Петропавел, Кабык Күпер һәм Шомырбаш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 10026 кеше яшәгән.
1920-елларда Кабык Күпер вулысы исәбенә зурайтыла. 1920-елларның азагында бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Гомәр вулысы

**Гомәр вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Чишмә, Олы Талкыш (Чистай өязе), Түбән Сон, Кече Кирмән, Кызылтау һәм Сикәнәс вулыслары белән чиктәш булган (1890). 8 торак пунктта 9204 кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше (Түбән Сон, Сикәнәс) вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Мамадыш районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Бөкмеш вулысы

**Бөкмеш вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Олы Кибәхуҗа (Лаеш өязе), Яңа Чүриле, Ядегәр, Иске Юмья һәм Сатыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 10967 кеше яшәгән.
1924 елда бетерелә, территориясе Саба вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Елыш вулысы

**Елыш (Мамалай) вулысы** (рус. *Елышевская волость*) — 1781 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының һәм Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Көньбатышка 58 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Елыш авылы.

## Тарих
Елыш вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1781 елда Мамадыш өязе составында барлыкка килә.

Олы Кибәхуҗа, Келүчишче (Лаеш өязе), Сатыш, Әбде һәм Шомыртбаш вулыслары белән чиктәш булган.

1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Мамадыш өязе составына, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Мамадыш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Мамадыш кантоны составына керә.
## Административ бүленеш
1883 елда Елыш вулысында 21 община, 20 торак пункты (Елыш, Мамалай, Иске Җөри һ.б.) һәм 1589 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 28,37 км², сөрү җирләре 186,8 км² тәшкил иткән.

1890 елда вулыста 21 торак пункты һәм 1985 йорт хуҗалыгы булган. Вулысның мәйданы 227,2 км² тәшкил иткән.

## Халык
1883 елда халык саны 8858 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 4393 җан, хатын-кызлар - 4456.

1890 елда халык саны 12546 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 6211 җан, хатын-кызлар - 6335.

1897 елда халык саны 12118 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Мамадыш өязе
* Мамадыш кантоны

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. &#91;Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская&#93;. - 1883.
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* [ЕЛЫШ ВУЛЫСЫ (Елышевская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЕЛЫШ_ВУЛЫСЫ_(Елышевская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : Вып. 1 - 8. - СПб. : Центр. статист. комитет, 1880 - 1886. - 8 т. Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. [Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская]. - 1883. - VI, 247 с.
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР
Келүчишче вулысы

**Келүчишче вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Елыш, Шомырбаш (Мамадыш өязе), Карабаян, Казиле, Панау, Аркатау, һәм Олы Кибәхуҗа вулыслары белән чиктәш булган (1890). 21 торак пунктта 10755 кеше яшәгән.
1923 яки 1924 елда бетерелә, күпчелек территориясе Теләче һәм Яңа Арыш вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Үсәли вулысы

**Үсәли (Түбән Сон) вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Шомбыт (Лаеш өязе), Олы Талкыш (Чистай өязе), Гомәр, Кече Кирмән һәм Шомырбаш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 11490 кеше яшәгән. 1920-елларга кадәр Түбән Сон вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелгән, күпчелек территориясе Мамадыш районына кушылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Петропавел вулысы

**Петропавел вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Кабык Күпер, Әбде, Сатыш, Иске Юмья, Әсән-Елга һәм Лыябаш-Келәүш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 27 торак пунктта 13405 кеше яшәгән.
1922-1925 еллар аралыгында бетерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Саба вулысы

**Саба вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Олы Кибәкхуҗа (Лаеш өязе), Бөкмеш, Иске Җумыя, Петропавел, Әбде, Елыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 11279 кеше яшәгән.
1924 елга кадәр Сатыш вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелә, территориясе Саба районынаа кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Ядегәр вулысы

**Ядегәр вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Арбур, Янгол (Вәтке губернасының Малмыж өязе), Балтач (Казан өязе), Яңа Чүриле, Бөкмеш һәм Иске Юмья вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 10163 кеше яшәгән.
1922-1925 еллар аралыгында бетерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Плюс

**Плюс**, яки **Кушу билгесе** (иск. *пелүс*,  «күбрәк» — ’ның (*«күп»*) чагыштыру дәрәҗәсе) — кушу операциясының график символы, шулай ук уңай санның (+) символы.

ASCII’да аның менә мондый коды бар: 43 (0x2B), Юникодта — 002B. Шулай ук плюсның калын символы бар: ➕, Юникодта — 2795.

## Тарих
Басуда «+» символын иң иртә (1489 елда) Иоганн Видман арттыру билгесе итеп кулланган. XVI гасырның беренче яртысында «+» символы кушу билгесе итеп куллану Генрих Грамматеуста һәм аның укучысы — Кристоф Рудольфта күренә. Франсуа Виет (1540 — 1603), алгебраның символик телен ясаган кеше, еш кына кушу билгесе итеп «+» символы белән кулланган.

## Санак төймәсарының  төймәсе
Төймәсарның  төймәсе плюс символын җыяр өчен кулланыла. Шулай ук Калькулятор программасында кушу операциясын ясар өчен кулланыла.  төймәсе (*үзе, яки*  *төймәсе белән тиңдәшлектә*) күп төрле программаларда масштабны үзгәртү өчен файдаланыла (*масштабны эреләтә*).

Төймәсарда  төймәсенең берсе әлифба-саннар бүлегендә, икенчесе (*аерым саннар бүлеге булган төймәсарларда*) саннар бүлегендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Төркем:Математика билгеләре
Аксубай вулысы

**Аксубай вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Әдәмсу, Иске Мукшы, Котыш, Күтәмә һәм Яңа Чишмә вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 15841 кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Аксубай районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Биләр вулысы

**Биләр вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Мәрәсә, Пүләнке (Ыспас өязе), Кызылъяр, Мөслим, Яңа Әдәмсу һәм Иске Әлмәт вулыслары белән чиктәш булган (1890). 9 торак пунктта 13370 кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Биләр районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан губернасы вулыслары
Иске Комазан вулысы

**Иске Комазан вулысы** (рус. *Старо-Кумызанская волость*) — 1781 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының һәм Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Төньякка 11 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк — Малмыжка авылы.

## Тарих

Иске Комазан вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1781 елда Мамадыш өязе составында барлыкка килә.

Чиркәс (Вәтке губернасының Алабуга өязе), Җөри, Кабык Күпер, Кече Кирмән һәм Кызылтау вулыслары белән чиктәш булган.

1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Мамадыш өязе составына, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Мамадыш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Мамадыш кантоны составына керә.
## Административ бүленеш
1883 елда Иске Комазан вулысында 10 община, 12 торак пункты (Малмыжка, Иске Комазан, Каргалы һ.б.) һәм 1048 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 36,82 км², сөрү җирләре 79,8 км² тәшкил иткән.

1890 елда вулыста 12 торак пункты һәм 1270 йорт хуҗалыгы булган. Вулысның мәйданы 136,3 км² тәшкил иткән.

## Халык
1883 елда халык саны 5 991 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар — 2943 җан, хатын-кызлар — 3048.

1890 елда халык саны 7 160 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар — 3547 җан, хатын-кызлар — 3613.

1897 елда халык саны 7 849 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Мамадыш өязе
* Мамадыш кантоны

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. &#91;Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская&#93;. — 1883.
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская — XXV Нижегородская. — 1892. — (Статистика Российской империи; 15).
* [ИСКЕ КОМАЗАН ВУЛЫСЫ (Старо-Кумызанская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ИСКЕ_КОМАЗАН_ВУЛЫСЫ_(Старо-Кумызанская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. — 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. — СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. — (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская — XXV Нижегородская. — 1892. — 380 с. разд. паг. — (Статистика Российской империи; 15).
# Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : Вып. 1 — 8. — СПб. : Центр. статист. комитет, 1880 — 1886. — 8 т. Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. [Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская]. — 1883. — VI, 247 с.
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. — Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Төркем:ТАССР
Богородски вулысы (Чистай өязе)

**Богородски вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Сухарев (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Сикәнәс (Мамадыш өязе), Иске Чишмә һәм Ерыклы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 6 торак пунктта 4365 кеше яшәгән.
1922-1925 еллар аралыгында бетерелә, территориясе Иске Чишмә вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Олы Талкыш вулысы

**Олы Талкыш вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Шомбыт (Лаеш өязе), Түбән Сон (Мамадыш өязе), Иске Иванай, Каргалы һәм Ерыклы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 17 торак пунктта 15532 кеше яшәгән.
1922-1925 еллар аралыгында бетерелә, территориясе Галактионов вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Ерыклы вулысы

**Ерыклы вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Тәкмәк, Зәй, Троицки (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Күтәмә, Яңа Чишмә, Каргалы, Олы Талкыш, Иске Чишмә һәм Богордски вулыслары белән чиктәш булган (1890). 22 торак пунктта 18720 кеше яшәгән.
1920 елда Үтәш һәм Ракаш вулысларына бүленә. 1925 елда кире төзелә. 1930 елда бетерелә, территориясе Яңа Чишмә районына кушыла.
## Волость белән бәйле шәхесләр
* Исмәгыйль Гайфетдинов (1905―?), Алабуга (1937-1940) Азнакай (1949-1954) районнары партия оешмаларын җитәкләгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Богородски вулысы

* Богородски вулысы (Тәтеш өязе)

* Богородски вулысы (Чистай өязе)
Изгар вулысы

**Изгар вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Аксубай, Яңа Әдәмсу, Мөслим, Каргалы һәм Яңа Чишмә вулыслары белән чиктәш булган (1890). 20 торак пунктта 12224 кеше яшәгән.
1920-елларның беренче яртысында бетерелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Ягүрки вулысы

**Ягүрки вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ышлама, Тени (Самар губернасының Самар өязе), Иске Чаллы, Иске Максимкин, Иске Әлмәт һәм Иске Мукшы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 13608 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Норлат районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Каргалы вулысы (Чистай өязе)

**Каргалы вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Иванай, Олы Талкыш, Ерыклы, Яңа Чишмә һәм Аксубай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 13 торак пунктта 14761 кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Чистай районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Чистай өязе вулыслары
Кызылъяр вулысы

**Кызылъяр вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алексеевски (Лаеш өязе), Пүләнке (Ыспас өязе), Биләр, Мөслим, Иске Иванай вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 7774 кеше яшәгән.

1924 елда бетерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Күтәмә вулысы

**Күтәмә вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Троицки, Ырысби (Уфа губернасының Минзәлә өязе), Югары Карамалы (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Котыш, Аксубай һәм Яңа Чишмә вулыслары белән чиктәш булган (1890). 15 торак пунктта 18136 кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Беренче Май районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Котыш вулысы

**Котыш вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Карамалы (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Сидилкин, Иске Чаллы, Иске Мукшы, Аксубай һәм Күтәмә вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 15873 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Беренче Май һәм Аксубай районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Якубия мәдрәсәсе

**Казанның «Якубия» мәдрәсәсе** (*Унынчы мәчет мәдрәсәсе, Тәбәнәк мәчет мәдрәсәсе, Тәбәнәк Бохара мәчете мәдрәсәсе*) — Казанда 1808 елда төзелгән Тәбәнәк мәчет мәхәлләсендә оештырылган дини уку йорты (*[[мәдрәсә]]*). 1890 елдан  җәдит мәдрәсәсе. Мәчет Зөбәйдә Муса кызы Апанаева (Якубова)ның мирас акчасына салынганлыктан, мәдрәсә дә аның истәлегенә «Якубия» дип аталган.

## Тарих
Казанның Унынчы мәчете (*Тәбәнәк мәчет, Тәбәнәк Бохара мәчете*) 1808 елда Казанның  1нче гильдия сәүдәгәре Муса Исмәгыйль улы Апанаев (*[[1761 ел|1761]]-[[1826 ел|1826]]*) тарафыннан вафат булган кызы Зөбәйдә Апанаева (Якубова) истәлегенә аның мирас өлеше булган акчага төзелгән. Мәчет мәхәлләсенә Кече Сембер (*хәзерге* Мәҗит Гафури урамы һәм аның янәшәсендәге тыкрыклар кергән. XX гасыр башына мәхәлләдә 127 хуҗалыкта 486 мөселман ир-ат яшәве мәгълүм.

Шиһабетдин Мәрҗани мәчетнең беренче имамы дип Казан өязе (*хәзерге* Биектау районы) Әлдермеш авылында туган Хәмит Мортазинны атый. Х. Мортазин - 1552 елдан соң беренче мәртәбә Казанда мөселманнар өчен дини уку йорты ачарга кирәклеге мәсьәләсен күтәргән шәхес. Әтисеннән соң, 1832 елга кадәр, мәчет имамы һәм мәдрәсә мөдәррисе булып улы Мөхәммәт Хәмит улы Мортазин хезмәт итә. 1879 елда имам Габделгани Шаһиәхмәт улы Иманкуловны Казан губернасы Зөя өязе (*хәзерге* Кайбыч районы) Олы Урсак авылында туган Габделкаюм Габделбәдигов алыштыра. 1863-1879 елларда Казан өязе (*хәзерге* Арча районы) Зур Бирәзә авылы мәчете имамы булып хезмәт иткән Г. Габделбәдигов Казанда да алдынгы карашлы рухани буларак таныла. 1890 елда Мөхәммәтҗан Галиевның үзенә ярдәмче итеп билгеләнгән өченче улы Салихҗан Мөхәммәтҗан улы Галиев белән (*[[1862 ел|1862]]-[[1932 ел|1932]]*) мәдрәсәдә җәдиди укыту ысуллары урнаштыра. С.М. Галиев — җәдитчелекнең күренекле вәкиле, берничә дәреслек һәм ислам дине буенча китаплар авторы. 1908 елда абыйсы Галимҗан Галиев (Баруди) (*[[1857 ел|1857]]-[[1921 ел|1921]]*) белән унынчы (*[[Тәбәнәк мәчет|Тәбәнәк]]*) мәчет мәхәлләсе мәдрәсәсендә җәдит мәдрәсәләре мөгаллимнәре өчен курслар оештырган өчен, Вологда губернасына сөрелә.

1907 елның 24 маенда вафат булган әтисе урынына мәчет имамы һәм мөдәррис булып калган Габдулла Бәдигов (*Мөхәммәтгабдулла Габделкаюм улы Габделбәдигов, [[1883 ел|1883]] -?*) «Якубия» мәдрәсәсенә әтисе Г. Габделбәдигов белән С.М. Галиев керткән барлык яңалыкны саклап кала. Мәдрәсә Казанның эре уку йортларыннан санала: 1910 елда биредә 90 шәкерт укый.

## Моны да карагыз
* Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге мәдрәсә
## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
#  Казань в памятниках истории и культуры. К.:ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.:Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

## Сылтамалар
*   Казан мәчетләре Рөстәм Ахунов сайтында (''rustik68.narod.ru'')
*    Ш. Мәрҗани. Казан һәм Болгар хәлләре турында файдаланылган хәбәрләр. 2нче том 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәдрәсәләре
Яңа Әдәмсу вулысы

**Яңа Әдәмсу вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Мөслим, Изгар, Яңа Чишмә, Аксубай, Иске Мукшы, Иске Әлмәт, Биләр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 18 торак пунктта 14388 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, территориясе Аксубай һәм Биләр районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Яңа Чишмә вулысы

**Яңа Чишмә вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ерыклы, Күтәмә, Аксубай, Яңа Әдәмсу, Изгар һәм Каргалы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 10 торак пунктта ? кеше яшәгән.
1920-еллар уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Яңа Чишмә районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Сиделле вулысы

**Сидилкин вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Югары Карамалы, Тимәш, Костюнькин (Самар губернасының Бөгелмә өязе), Елагин, Смольков (Самар губернасының Сергиевск өязе), Зубовка, Ышлама (Самар губернасының Самар өязе), Иске Чаллы һәм Котыш вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 15132 кеше яшәгән.
1921 елда ТАССР составыннан Самар губернасының Самар өязе составына күчерелә, 1924 елда - шул ук губернаның Мәләкәс өязенә күчерелә. 1928 елда бетерелә, территориясе Чаллыбаш районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Иске Әлмәт вулысы

**Иске Әлмәт вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Төньякта Биләр һәм Яңа Әдәмсу, көнчыгышта Иске Мукшы, көньяк-көнчыгышта Ягүрки, көньякта Иске Максимкин, көнбатышта Спас өязендәге Юхмачы, Әлки, Мораса вулыслары белән чиктәш булган (1890). 12 торак пунктта 15 522 кеше яшәгән.

1930 елда бетерелә, территориясең күпчелеге төньякта Биләр районына, калганы көнчыгышта Аксубай, көньякта Октябрь районнырына кушыла.

## Волость белән бәйле булган кешеләр
* Абруй Сәйфи (1890-1960) — педагог, журналист, тәрҗемәче, язучы.
* Әхмәтзәки Сафиуллин (1896-1994) — дин галиме, хәзрәт, күренекле педагог.
* Валентин Ерашов (1927-1999) — язучы.
* Габдулла Кариев (Миңлебай Хәйруллин) (1886-1920) — беренче татар профессиональ театр труппасына нигез салучыларның берсе.
* Кыям Юлдашев (1890-1955) — җәдитче мөгаллим, шагыйрь.
* Лотфулла әл-Әлмәти (1832-1911) — каллиграф, картограф һәм ташбилгеләр язу остасы.
* Мәхмүтфуат Туктаров (1880-1938) — сәяси эшлекле, публицист, журналист.
* Михаил Сергеев (1924-1991) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
* Баһаветдин Кәбиров (1895―1965), 1923 елның июленнән 1925 елның августына кадәр волость башкарма комитеты рәисе.

## Искәрмәләр

Төркем:Чистай өязе вулыслары
Төркем:Чистай кантуны вулыслары
Иске Иванай вулысы

**Иске Иванай вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Алексеевски (Лаеш өязе), Уракчы, Шомбыт (Мамадыш өязе), Олы Талкыш, Каргалы, Мөслим һәм Кызылъяр вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 8444 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында бетерелә, территориясе Галактионов вулысына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Николай Столбов урамы (Казан)

**Николай Столбов урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Париж Коммунасы урамы белән киселештән башланып, Галиәсгар Камал урамы белән киселештә тәмамлана. Казанда туып-үскән  Советлар Берлеге Каһарманы Н.Г. Столбов (*[[1910 ел|1910]]-[[1942 ел|1942]]*) исемен йөртә.

## Тарих
XX гасыр башыннан 1965 елга кадәр Гараж урамы дип йөртелгән; моңа кадәр урам Печән мәйданының (хәзерге Мәскәү, Г. Камал, Столбов һәм Париж Коммунасы урамнары арасындагы квадрат) бер өлеше дип саналган. Казанда туып-үскән Советлар Берлеге Каһарманы Н.Г. Столбов (*[[1910 ел|1910]]-[[1942 ел|1942]]*) истәлегенә 1965 елда Николай Столбов урамы итеп үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек обьектлар
* Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (2011 елдан КФУ составында)
* С.М. Киров исемендәге бакча
* 1/3, 3 нче, 5 нче, 7 нче, 9 нчы йортлар — Печән базары лаукалары (XIX гасыр, 2000-елларда сүтелгәннәр)

## Галерея

## Сылтамалар
* Николай Столбов урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Иске Чаллы вулысы

**Иске Чаллы вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Ышлама, Тени (Самар губернасының Самар өязе), Ягүрки, Иске Мукшы, Котыш һәм Сидилкин вулыслары белән чиктәш булган (1890). 11 торак пунктта 11121 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Норлат районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Иске Чишмә вулысы

**Иске Чишмә вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Гомәр, Сикәнәс (Мамадыш өязе), Олы Талкыш, Богородски һәм Ерыклы вулыслары белән чиктәш булган (1890). 14 торак пунктта 12173 кеше яшәгән.
1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Ширәәт һәм Чистай районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Девятаев урамы (Казан)

**Девятаев урамы** () — Казанның Вахитов районында урнашкан урам. Казан елга портының вокзалыннан Татарстан урамына, автовокзалга кадәр сузыла. Порт, Мехчылар, М. Гафури, К. Якуб урамнары белән кисешә. Елга вокзалы белән «Водник» стадионы арасында урамны тимер юл кисеп үтә. Советлар Берлеге каһарманы М.П. Девятаев (*чын фамилиясе* Девятайкин) (*[[1917 ел|1917]]-[[2002 ел|2002]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элек урам  урамының (1920-еллардан 1965 елга кадәр Вокзал урамы, 1920-елларга кадәр *исемсез* урам) бер өлеше булган. 2005 елда Казан шәһәре администрациясе башлыгының 741нче карары (*08.04.2005*) белән, Порт урамының Елга портыннан автовокзалга кадәр булган өлеше Казанда елга техникумын тәмамлаган, сугыштан соң Казан елга портында тиз йөрешле елга пассажир суднолары (*«Ракета-001»,  «Метеор-002»*) капитаны булып эшләгән Советлар Берлеге каһарманы М.П. Девятаев (*[[1917 ел|1917]]-[[2002 ел|2002]]*) истәлегенә Девятаев урамы дип үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек объектлар
* Елга порты һәм вокзал
* Автовокзал
*  
* «Водник» стадионы

## Галерея

Файл:Rachport.jpg|Елга вокзалы. *[[Идел|Идел елгасыннан]] күренеше*


## Сылтамалар
* [''Гараева Ильсия.''  В каком состоянии казанские улицы, названные в честь героев войны? «[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]», 23.04.2015] 
*  Улица Девятаева. kznportal.ru, 24.08.2011 
* Девятаев урамы Яндекс картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Фәрит Фәтхуллин урамы (Казан)

**Фәрит Фәтхуллин урамы** () — Казанның Идел буе районында, шәһәрнең тарихи үзәгендә урнашкан урам. Ш. Камал урамы белән киселештән башланып, Г. Тукай урамы белән киселештә тәмамлана. Яшьләр, Җитештерү,  С. Садыйкова урамнары белән кисешә. Казанда туган  Советлар Берлеге Каһарманы хәрби очучы Фәрит Фәтхуллин (*[[1914 ел|1914]]-[[1942 ел|1942]]*) исемен йөртә.

## Тарих
Элекке исемнәре — Сабын кайнату урамы (? — 1920-еллар), *[[Әҗем мәчете|Әҗем]] урамы* (1914?), Сабынчы (вариант: Сабанчы, 1920-еллар — 1965). Казанда туып-үскән, укыган, «Заря» фабрикасында кондитер ярдәмчесе булып эшләгән Советлар Берлеге Каһарманы Фәрит Фәтхуллин (*[[1914 ел|1914]]-[[1942 ел|1942]]*) истәлегенә урам исеме үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек обьектлар
* Әҗем мәчете
* Ф. Фәтхуллинга багышланган стела
 
## Галерея

Файл:Acem Mosque.JPG|Әҗем мәчете


## Сылтамалар
* [''Гараева Ильсия.'' В каком состоянии казанские улицы, названные в честь героев войны? «[Казанские ведомости (гәҗит)|Казанские ведомости]», 23.04.2015] 
*  Фәрит Фәтхуллин урамы Казан картасында
 
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Идел буе районы урамнары
Казан ислам көллияте

**Казан ислам көллияте** () — Казанда 2003 елда ачылган урта һөнәри дини белем бирүче уку йорты. Рәсми исеме: Үзәкләшкән дини оешма — Татарстан Республикасы Мөселманнарының Диния Нәзарәтенең мөселман дини оешмасы  «Һөнәри белем бирү оешмасы «Казан ислам көллияте». Көллияттә укыту татар һәм рус телләрендә алып барыла, кайбер фәннәр гарәп һәм инглиз телләрендә укытыла, төрек теле дә кулланыла.
Гамәлгә куючысы — ТР мөселманнары Диния нәзарате. «Әль-Мәрҗани» ислам-агарту үзәгенә карый.
Көллият мөдире — Җәләлетдинов Мансур Тәлгат улы, *[[Мәрҗани мәчете]] имамы.*

## Тарих
Казан ислам көллияте 2003 елда Казанның тарихи үзәгендә — Иске Бистәдә элекке Мәрҗания мәдрәсәсенең флигеле булган бинада (*хәзерге* К. Насыйри урамы, 15нче йорт) ачыла.

## Белгечлекләр
* имам-хатыйб
* ислам нигезләре укытучысы
* ислам гыйлеме һәм гарәп теле укытучысы
* гарәп теленнән тәрҗемәче

Көллияттә укыту ТР мәгариф һәм фән министрлыгыннан 2015 елның 25 декабрендә алынган вакыты чикләнмәгән лицензия нигезендә алып барыла. Укыту планы 3 блоктан тора: дини (*Коръән, ислам тәгълиматы, фикһ, тәфсир һ.б.*), гомуми белем бирү (*[[тарих]], [[психология]], педагогика, сөйләм мәдәнияте һ.б.*) һәм телләрне өйрәнү (*[[татар теле|татар]], [[рус теле|рус]], [[төрек теле|төрек]], [[гарәп теле|гарәп]]*) дәресләре. Көллияттә уку көндезге һәм читтән  торып уку бүлекләрендә алып барыла, уку срогы – 3 ел, сукыр студентлар өчен аерым программа белән эшләүче көндезге бүлек бар. Көллияткә РФ һәм БДБ илләреннән 25 яшькә кадәрге мөселман ир-егетләр кабул ителә. Көллият каршында 2 еллык кичке башлангыч курслар эшли.

Көллияттә укучы шәкертләргә барлык шартлар да тудырылган (*уку, ашау, тору мәдрәсә исәбенә*).

Көллиятне тәмамлаучыларга урта һөнәри дини белем алу турында шәһадәтнәмә бирелә.

## Сылтамалар
*   Көллиятнең рәсми сайты
*   Казан ислам көллияте 
*   Көллият турында Мәрҗани мәчете сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан уку йортлары
Sälät Montreal

**Sälät Montreal** - böten Cir şarı buyınça yäşäwçe tatar yäşlären berläşterügä yünälgän Kanadanıñ Montreal şähärendä uzuçı Sälät alanı.

Berençe tapqır 2017 yılnıñ 2-12 avgust könnäre arasında uza.

## 2017
2017 alanı Montreal tönyağındağı Laurentides regionınıñ Val-David awılı tiräsendäge Parker's Lodge turistlıq uzägenda oyıştırıldı.
### Qatnaşuçılar
* :
**  Raley (en) ( Tönyaq Karolina)
**  Kolambus (en)  ( Ohayo)  
**  San-Fransisko ( Kaliforniä)
* :  Praha
*  :  Montreal ( Kvebek)
* :
**  Aqtanış ( Tatarstan)
**  Bögelmä ( Tatarstan)
**  Mäskäw
**  Qazan ( Tatarstan)
**  Yar Çallı ( Tatarstan)

### Töp waqıyğaları
#### 2 avgust
* Kilep urnaşu
* Tanışu
#### 3 avgust
#### 4 avgust
#### 5 avgust
#### 6 avgust
#### 7 avgust
#### 8 avgust
* Färhad Fatkullin "Wiki-möxit mömkinlekläre" master-klassı
* İlşat Räximbay "Kino töşerü nigezläre" master-klassı häm kino teşerü bäygese
### Galereya

## İskärmälär

Төркем:Сәләт
Төркем:Монреаль
Чулпан вулысы

**Чулпан вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Сакчы (Самар губернасының Ыстарапул өязе), Шонталы, Константин, Тени (Самар губернасының Самар өязе), Юхмачы (Ыспас өязе), Иске Әлмәт һәм Ягүрки вулыслары белән чиктәш булган (1890). 23 торак пунктта 15675 кеше яшәгән.
1920-елларга кадәр Иске Максимкин вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Норлат районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Кәкрекүл вулысы

**Кәкрекүл вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Яңа Әдәмсу, Аксубай, Котыш, Иске Чаллы, Ягүркин һәм Иске Әлмәт вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 17279 кеше яшәгән.
1920-елларга кадәр Иске Мукшы вулысы дип аталган. 1930 елда бетерелә, күпчелек территориясе Аксубай һәм Норлат районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Әлки вулысы (Спас өязе)

**Әлки вулысы** (, , ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек.

Иске Әлмәт (Чистай өязе), Юхмачы, Күзничиха, Матак, Рамадан һәм Мораса вулыслары белән чиктәш булган (1890). 16 торак пунктта 12393 кеше яшәгән.
1920-елларның уртасында күрше вулыслар исәбенә зурайтыла. 1930 елда бетерелә, территориясе Әлки районына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Әлки вулысы

* Әлки вулысы (Бөгелмә өязе)
* Әлки вулысы (Тәтеш өязе)
* Әлки вулысы (Спас өязе)