open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Николае Тимофти

**Николае Тимофти**, Николае Василий улы Тимофти,   (*[[1948 ел]]ның [[22 декабрь|22 декабре]], [[Молдаван ССР]], Флорешты районы, Чутулешты*) — Молдова сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе. Молдова магистратурасы югары шурасы рәисе (*[[2010 ел|2010]], март — [[2012 ел|2012]], май*).  2012 — 2016 елларда Молдованың парламент сайлаган президенты. Югары класслы .

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның  22 декабрендә Молдаван ССР, Флорешты районы Чутулешты авылында туган. «*Хокук белгече*» белгечлеге буенча Кишенәүдә Молдова дәүләт университетының () юридик факультетын тәмамлаган (*[[1972 ел|1972]]*). 1972-1974 елларда хәрби хезмәттә булган, өлкән лейтенант.

## Хезмәт юлы
* 1964-1967 елларда Флорешты шәһәре юл төзелеше идарәсе эшчесе, слесарь-автомобильче.
* 1974-1976 елларда Молдаван ССР юстиция министрлыгында киңәшче.
* 1976-1980 елларда Кишенәү шәһәренең Фрунзе районы казые судья.
* 1980-1990 елларда Молдаван ССР югары суды казые.
* 1990-1996 елларда Югары суд пулаты рәисе урынбасары, суд коллегиясе рәисе.
* 1996-2001 елларда Молдова апелляция пулаты рәисе, казыйлар ассоциациясе рәисе.
* 2005 елда Молдова югары суды казые.
* 1995-2000 һәм 2005-2009 елларда Молдова магистратурасы югары шурасы әгъзасы.
* 2011 елның мартыннан Молдова магистратурасы югары шурасы рәисе.
* 2012 елның 23 мартыннан 2016 елның 23 декабренә кадәр Молдова президенты.

## Президент сайлаулар
2012 елның 16 мартында Молдова парламенты 62 тавыш белән Молдова президенты итеп сайлый.

## Гаиләсе
Хатыны Маргарита, «*китапханәче*» белгечлеге буенча Молдова дәүләт университетын тәмамлаган, Молдова парламенты секретариатының хокукый бүлегендә эшли.
Балалары:
*Улы* Алексей (1979), юрист, АКШта яши.
*Улы* Николай (1983), юрист, журналист.
*Улы* Штефан (1991), спортчы.

## Сылтамалар
*  Рәсми твиттер
* Profile: Who Is Moldova's New President-Elect? 
* News in Moldova about Nicolae Timofti 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Молдова
Төркем:Президентлар
Төркем:Молдова президентлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Молдова дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хокук белгечләре
Георгий Воробьёв

**Георгий Воробьёв** (, Кидекша, Владимир губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.
К.А. Тимирәзев ис. Мәскәү авыл хуҗалыгы академисен (1946) бетергән. СБКФ Ленинград өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1953-1954), Ленинград өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1954-1957), СБКФ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1957-1959), СБКФ ҮКнең РСФСР буенча авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире (1959-1960), СБКФ Краснодар край (авыл край) комитеты беренче сәркәтибе (1960-1965), РСФСР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1966-1970), ССРБ урман хуҗалыгы дәүләт комитеты рәисе (1970-1984). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1976-1986), 4 нче, 6 нчы һәм 9-10 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Икътисад фәннәре докторы, профессор.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Александр Кидин

**Александр Кидин** (, Калуга, Калуга губернасы, Россия империясе—, Ижау, Удмурт АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Калуга механика тимер юл технкумын (1929), югары юридик курсларын (1936) бетергән. БК(б)Ф Верея (1938-1941), Клин (1941-1942) район комитетлары беренче сәркәтибе, Мәскәү өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1942-1945), Смоленск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1945-1950), СБКФ Владимир өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1951-1955), СБКФ ҮК сәүдә-финанс һәм план органнары мәдире (1955-1956), СБКФ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1959). СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1956), 4 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Валерий Марисов

**Валерий Марисов** (, Әстерхан, Әстерхан губернасы, Россия империясе—, Ижау, Удмуртия, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Горький сәнәгать институтын (1940) бетергән. Түбән Идел парахутлыгында машиналар майлаучы, парахут технигы ярдәмчесе (1931-1934), Воткинск машиналар төзү завутында цех башлыгы, инженер, өлкән оста, цех башлыгы урынбасары (1940-1944), дәүләт куркынычсызлыгы органнарында (1944-1947), БК(б)Ф Воткинск шәһәр һәм Воткинск машиналар төзү завуты фирка комитетлары сәркәтибе урынбасары (1947-1948), БК(б)Ф Воткинск шәһәр комитеты сәркәтибе (1948-1951), Воткинск машиналар төзү завутында СБКФ ҮК фирка оештыручысы (1951-1953), СБКФ Удмурт өлкә комитетында сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире (1953-1957), сәркәтип (1957-1963), беренче сәркәтип (1963-1985). СБКФ ҮК әгъзасы (1971-1986), 7, 9-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Пётр Грищенко

**Пётр Грищенко** (, Новомихайловка,  Көнчыгыш Себер крае, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Новосибирск тимер юл транспорты инженерлары институтын (1955) бетергән. Магнитогорскида юл, станция кизү торучысы, станция диспетчеры, район комитеты сәркәтибе, металлургия комбинатында комсомол комитеты сәркатибе (1955-1961), станция башлыгы, комбинат тимер юл транспорты башлыгы урынбасары, сәркатиб урынбасары, комбинат фирка комитеты сәркатибе (1961-1979), СБКФ Магнитогорски шәһәр комитеты беренче сәркатибе (1979-1983), СБКФ Чиләбе өлкә комитеты сәркатибе, икенче сәркатип (1983-1985), СБКФ ҮК инспекторы (1985), СБКФ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркатибе (1985-1990), Удмурт Җөмһүрияте профсоюзлар укыту-өйрәнү үзәге директоры, директор урынбасары (1991-2006).
## Искәрмәләр
Николай Сапожников

**Николай Сапожников** (, Иске Никольcкᴎ, Әгерҗе районы, Татарстан АССР, СССР) — совет һәм россияле дәүләт эшлеклесе.

Ижау механика институтын (1949) бетергән. Технолог, өлкән мастер, цех башлыгы урынбасары, Ижау радиозаводы партия комитеты секретаре (1968–1983), Воткинск радиотехник җиһазлау заводы директоpы (1983–1986); КПСС Удмурт өлкә комитеты саклау сәнәгате бүлеге мөдире  (1986–1988), КПСС Ижау шәһәр комитеты беренче секретаре (1988–1990), КПСС Удмурт өлкә комитеты беренче секретаре (1990–1991), РФА Удмурт бүлегендә өлкә фәнни хезмәткәр, сектыр мөдире, директоp урынбасары  (1991–1995), РФКФ Удмурт җөмһүрият комитеты беренче сәркәтибе (1993–2004). КПСС Үзәк комитеты әгъзасы (1990-1991), 2-6 чакырылыш Россия Дәүләт думасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Игорь Скулков

**Игорь Скулков** (, Красноярск, Енисей губернасы, Россия империясе—, Кастрама, Кастрама өлкәсе, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Ленинград югары хәрби-диңгез укуханәсен (1934), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1941) бетергән. БЛКЯБ Новосибирск шәһәр комитеты инструкторы (1934-1935), кызылармияче, сәяси җитәкче (1935-1937), Новосибирскидагы «Большевик» комбинаты фирка комитеты сәркәтибе (1937-1938); БК(б)Ф Октябрь район комитеты (Новосибирск) сәркәтибе (1938-1939), БК(б)Ф ҮК агитация-пропаганда идарәсе инструкторы (1941-1942), БК(б)Ф Алтай край комитеты беренче сәркәтибе (1945-1951), БК(б)Ф ҮК фирка, һөнәри берлек һәм комсомол органнары бүлеге инспекторы, бүлек мөдире (1951-1952), СБКФ Сембер өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1952-1958), РСФСР МШ каршындагы Совет контроле комиссиясе рәисе (1958-1959), СБКФ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1959-1963), СБКФ Кастрама өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1965-1971). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1952-1971), 4, 7-9 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Җияң Зымин

**Җияң Зымин** (кыт. *江泽民,* 1926 елның 17 августы - 2022 елның 30 ноябре) — Кытай дәүләт эшлеклесе.

Шанхайдагы заводларда баш инженер урынбасары (1950-1955), Сталин ис. заводында (Мәскәү) стажер (1955-1956), Чәнчүн машиналар төзү заводында җиткәче вазифаларында (1956-1962), Ухан механика фәнни-тикшеренү институты директоры, механика министрлыгы тышкы эшләр идарәсе башлыгы (1962-1980), энергетика сәнәгате министры урынбасары, министр, Шанхай меры, Кытай КФ Шанхай шәһәр комитеты сәркәтибе (1980-1989).  Кытай Халык Җөмһүрияте президенты (1993-2002), Кытай КФ ҮК баш сәркәтибе (1989-2002), Кытай Үзәк хәрби шурасы рәисе (1990-2004).

Төркем:Генераль секретарьлары һәм рәисләре компартии Кытай
Төркем:1926 елда туганнар
Төркем:КХР сәясәтчеләренең берсе Цзянсу провинциясенең
Дулкын озынлыгы

**Дулкын озынлыгы** —  бертигез фазада тирбәнүче ике иң якын нокталар арасындагы ераклык, бу нокталарның тибәнешләр фазасы аермасы 2π тигез.

Гадәттә  дулкын озынлыгы төшенчәсе гармоник һәм квазигармоник дулкыннар өчен кулланыла. Ләкин гармоник булмаган дулкыннар өчен дулкын озынлыгы да билгеләнә, ул иң түбән ешлыклы гармониканың дулкын озынлыгына тигез (төп гармоника).

Дулкын озынлыгы (тапшыру линиясендә) — таралу юнәлеше буенча электромагнитик дулкынның фазасы 2π үзгәргән ераклык.

**[[Вакыт]] периоды**  T  аналогиясе буенча дулкын озынлыгы  λ  - дулкын күренешенең **[[фәза]] периоды** булып тора. Вакыт әйләнүле ешлыгына ω = 2π*f* = 2π/*T*  "фәза әйләнүле ешлыгы" - дулкын саны *k* = 2π/λ  туры килә.

Дулкын озынлыгы ешлык ярдәмендә исәпләп була:
:\lambda = vT = \frac{v}{f} =  \frac{2\pi v}{\omega}.
биредә: f - сызыкча ешлык, {\omega} - әйләнүле ешлык яки почмакча тизлек

## Дулкын озынлыгы мохитта

Мохитта таралучы электромагнитик дулкын озынлыгы вакуумныкыннан кыскарак була:

: \lambda = \frac{c}{n\nu},
биредә n=\sqrt{\varepsilon\mu} > 1 — мохитнең  сыну күрсәткече ; ε — мохитнең диэлектрик чагыштырма үткәрүчәнлеге; μ — мохитнең магнит чагыштырма үткәрүчәнлеге.  *n*, μ һәм  ε  ешлыкка бәйле булырга мөмкин, шушы күренеш дисперсия дип атала.

## Де Бройль дулкыннары

Квант механикасынең  нигезе булып Де Бройль дулкыны һәр кисәкчеккә туры килә.

Е энергияле һәм р импульслы кисәкчеккә түбәндәге зурлыклар туры килә:
* ешлык : \nu = \frac{E}{h}
* дулкын озынлыгы: \lambda = \frac{h}{p}
биредә *h* — Планк даимие.

## Мисаллар
* Элекр челтәрендә электр агымы: ешлык  50 Гц , дулкын озынлыгы 6000 км; 
*FM-радиодиапазоны: ешлык 100 МГц (УКВ CCIR)  дулкын озынлыгы 3 м; 
*Мобиль телефоннар: ешлык 900 (1800) МГц (GSM), дулкын озынлыгы 33,3 (16,7) см; 
*Wi-Fi: ешлык 2,4 ГГц ,  дулкын озынлыгы  12,5 см; 
*Хәрби очкычта (бетерүче очкычта) радиолокацион әсбап: ешлык 10 ГГц, дулкын озынлыгы   3 см. 
*Күренмә яктылык: ешлык 380 (шәмәхә төс) - 780 (кызыл төс) нанометр (10−8 м)

## Сылтамалар
*Волны де Бройля / В. И. Григорьев // Вешин — Газли. — М. : Советская энциклопедия, 1971. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 5).
*Длина волны // Дебитор — Евкалипт. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 8).
*    Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Дулкын теориясе
Григорий Иванов (1897)

**Григорий Иванов** (, Шолоково, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—1963) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

Казан авыл хуҗалыгы институтын (1926) бетергән. Глазов өяз шурасы башкарма комитеты сәркәтибе (1918-1919), Глазов өяз әсирләр һәм качаклар эшләре комиссиясе рәисе (1919-1920), Вот өлкә җир идарәсе башлыгы (1927-1928), Глазов өяз шурасы башкарма комитеты сәркәтибе (1928-1929), Вот өлкә план комиссиясе рәисе урынбасары (1929-1930), Түбән Новгород край план кәмисиясе авыл хуҗалыгы секциясе рәисе (1930-1931), Вот-Удмурт автономияле өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1931-1935), Удмурт АССР Үзәк башкарма комитеты (1935-1937), Удмурт АССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1935-1938), кулга алынган (1938), азат ителгән (1941).
## Искәрмәләр
Андрей Тронин

**Андрей Тронин** (, Селигурт, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Ижау, Удмурт АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — удмурт сәвит дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

Зура район шурасы башкарма комитеты рәисе (1929-1931), Удмурт өлкә җир идарәсе рәисе урынбасары (1932-1933), Балезино район шурасы башкарма комитеты рәисе (1933-1934), УАССР сәламәтлек саклау халык комиссары (1935-?), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты мәдәният-агарту бүлеге мөдире (?-1937), Удмурт АССР Халык комиссарлары шурасы (Министрлар шурасы) рәисе (1937-1948). 1-2 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркиядә Русия илчесен үтерү

**Төркиядә Россия илчесен үтерү** яки **Андрей Карловны үтерү** — 2016 елның 19 декаберендә кичке сәгать 19:30  Әнкарада Заманча сәнгать галереясында "Россия төрекләр күзлегеннән" дип аталган күргәзмә ачылышында Россиянең Төркиядәге гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе **Андрей Геннадий улы Карлов**ка атып һөҗүм итү, алынган җәрәхәтләрдән илче хастаханәдә үлә.

Төркиянең мәгълүмат чаралары буенча үтерүче Әнкара полициясенең 22 яшьлек хезмәткәре Мәүлүт Мерт Алтынташ (Mevlüt Mert Altıntaş) булды. Егет полициянең махсус бүлегендә, каршылык чараларындагы халыкны куып тарату бүлегендә эшләгән. Полиция аны үзен атып үтерде

Үтерүче атканда: "Аллаһу әкбәр. Бу Хәлеб өчен үч. Бу Сүрия өчен үч. Сез безнең җирләрдә кылганнарыгыз өчен җавап тотарсыз. Без иминсез булганда, сез дә иминсез булырсыз. Китегез аннан. Мин моннан үлми китмәм",— дип кычкырган.

Матбугат чаралары үтерүне төшерде һәм Пәрәвездә таратты.

Үтерү Россия, Төркия, Иран тышкы эшләр министрлары Сүрия буенча сөйләшүләре алдыннан булды, кайбер юрамаларга караганда әлеге очрашуны бозуга юнәлгән.

Тикшерүне Төркия һәм Россия махсус хезмәтләре алап баралар.
## Илчеләрне үтерү вакыйгалары

Моңарчы Россия-Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе тарихында нибары 3 Россия/Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе  илчесе үтерелгән булган:
*1829 елның 11 феврвлендә — Тәһранда бөек рус язучысы, дипломат, илче Александр Грибоедов дини фанатиклар тарафыннан үтерелгән.
*1923 елның 10 маенда Италия Лозанна шәһрендә РСФСР илчесе Вацлав Воровский Ак гвардия офицеры тарафыннан үтерелгән.
*1927 елның 7 июнендә Польша Варшава шәһәренең вокзалында Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе илчесе Петр Войков 20 яшьлек ак-мөһәҗир тарафыннан үтерелгән.
## Сылтамалар

* http://www.azatliq.org/a/28185455.html
* «Russian ambassador to Turkey Andrei Karlov shot dead in Ankara» — информационная статья BBC.
* Заявление МИД России в связи с убийством А. Г. Карлова

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:19 ноябрь
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Россия тарихы
Berlin Raştua bazarında terror ğämäle (2016)

**Berlin Raştua bazarında terror ğämäle** - 2016 yılnıñ 19 dekaberendä Berlin Şarlotenburg rayonı, Braytşaydplats mäydanında, "Awrupa üzäge" häm İstälek çirkäw yanında Raştua bazarına bärep kerep yök maşinası kimendä **12 keşene** taptap ütergän.

Yök maşinası bazar mäydanındağı säwdä kibetläre arasında 50–80 m bärep kerä, ber kibetne cimerä, Budapeşt uramına kilep tuqtattı. Näticädä 12 keşe häläk, 50 keşe yaralanğan.

Yörtüçe cinäyät urınınnan qaçqan.

Yök maşinası Polşadan kilgän häm soñraq urlanğan axrı.

Qulğa alınğan 23 yäşlek Pakstannan qaçaq üz ğäyebeñne inqär itä.

Terror ğämäle öçen älegä  berkem üzenä cawaplılığın almağan.

Tikşerü däwam itä.

Soñraq İGİL oyışması terrakt öçen cawaplığın tanıdı.

Yök maşinasında Tunistan qaçaq Anis Amri tanıqları tabılğan, älege waqıtta ul qılınğan cinäyättä töp şiklänelgän şäxes.
## Sıltamalar
* http://www.azatliq.org/a/28185360.html
* 

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:19 декабрь
Төркем:Алмания тарихы
Ильмира Нәгыймова

**Ильмира Нәгыймова**, Ильмира Рафаил кызы Нәгыймова (*[[1992 ел]]ның [[6 март]]ы, [[Россия Федерациясе]], [[Татарстан Республикасы]], [[Менделеевск районы]], [[Ижевка]]*) ― татар эстрада җырчысы. «Татар җыры» фестивале лауреаты (2012, 2013, 2014, 2016).

## Тәрҗемәи хәле
1992 елның 6 мартында Менделеевск районының Ижевка бистәсендә,  машина йөртүче Рафаил һәм аш-су остасы Рәхиләнең күпбалалы гаиләсендә туа. Гаиләдә биш бала булган ― апасы Лилия (*26 яшендә юл һәлакәтендә вафат*), абыйсы Динар (*36 яшендә коронавирустан вафат*), сеңлесе Гөлназ һәм энесе Айнур (махсус хәрби операциядә һәлак булган).

Менделеевскида 1нче урта мәктәптә укый. 7нче сыйныфта укыганда, музыка мәктәбенә йөри башлый, 9нчы сыйныфны тәмамлагач, белемен Казан музыка көллиятендә (2008―2012) дәвам итә.

Казан мәдәният институтында (2012―2017) белем ала.

;Башкарган җырлары: 
Үзе иҗат иткән 100гә якын җыры бар .
* «Ярат димим», 
* «Ташлама», 
* «Гомер үтеп бара» 
* һәм башкалар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Дүрт тапкыр “Татар җыры” фестивале лауреаты (2012, 2013, 2014, 2016)
* 2016 ел бәйгесендә «Иң популяр автор-башкаручы» номинациясендә хатын-кызлар арасында «Ак алмагач» җыры белән «Алтын барс» сынын ала.
* 2024 ― ТР Мәдәният министрлыгының «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе

## Шәхси тормышы
Беренче никахы җырчы Руслан Кираметдинов
балалары: улы Камил, кызы Ясминә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кешедән үч алырга яратмыйм
*  Ильмира Нагимова - биография певицы и личная жизнь

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучыларТөркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Боратынский

**Боратынский** (*Баратынский*) — поляк фамилиясе. Галициядәге Боратынь кирмәне атамасыннан ясалган.

* Евгений Боратынский — рус шагыйре.
* Ираклий Боратынский — Казан губернаторы (*1846-1857*).
* Казимир Боратынский — химик ашламалар даирәсендә поляк химигы (*1846-1857*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Боратынский музее — Казандагы дәүләт музее, ТР милли музее филиалы.

Төркем:Фамилияләр
Павел Никитин (1907)

**Павел Никитин** (, Вукогурт, Вәтке губернасы, Россия империясе—1972) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

Мәктәптә, кичке эшфакта укытучы (Ижау) (1927-1929), Якшур-Бодья җир бүлеге мөдире (1929-1930), Глазов җиртөзүчелек тихникумы директоры (1930-1931), Вот өлкә шурасы башкарма комитеты оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире, Удмурт өлкә җир идарәсе мөдире (1931-1933), Мәжгә район җир бүлеге мөдире (1933-1935), Мәжгә район шурасы башкарма комитеты рәисе (1935-1937), Сарапул механизатырлар мәктәбе директоры (1938-1940), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире урынбасары (1940-1943), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты сәркәтибе (1943-1948). 3 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Пётр Сысоев

**Пётр Сысоев** (, Попанево, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—1986) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1949) бетергән. Кызылармияче (1934-1936), Бежым машина-трактыр стансасы башлыгы (1936-1939), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты авыл хуҗалыгы бүлегендә инструктор, мөдир урынбасары (1939-1943), БК(б)Ф Грах район комитеты беренче сәрәктибе (1943-1946), БК(б)Ф Глазов район комитеты беренче сәрәктибе (1949-1952), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты сәрәктибе (?-1952), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе (1952-1959), Удмурт АССР Югары шурасы президиумы рәисе (1959-1977). 6-9 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты, 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Степан Ефремов

**Степан Ефремов** (, Абагурт, Глазов өязе, Вятка губернасы, Россия империясе—билгесез) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Мәскәү җиртөзүчелек институтын бетергән. Удмурт АССР игенчелек халык комиссариатында баш инженер, идарә башлыгы (1937-1939), Мәскәү җиртөзүчелек институтында ассистент (1939-1941), Көнбатыш Кытайда (1941-1943), Кызыл Гаскәрдә (1943-1946), ССРБ МШ каршындагы колхозлар эшләре буенча шурасында сиктыр мөдире (1947-1950), ССРБ мамыкчылык министрлыгы җиртөзүчелек һәм яңа җирләрне хуҗалык ягыннан үзләштерү идарәсе башлыгы (1950-1951), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1951-1956), Удмурт АССР авыл хуҗалыгы министры (1956-1959), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе (1959-1967). 4-5 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты, 6-7 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Аркадий Марков

**Аркадий Марков** (, Кече Бодья, Сарапул өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Ижау, Удмуртия, Россия) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1954) бетергән. Якшур-Бодья район халык мәгарифе бүлеге мөдире (1946-1947), Якшур-Бодья район шурасы башкарма комитеты рәисе (1947-1951), СБКФ Воткинск район комитеты беренче сәркәтибе (1954-1956), СБКФ Якшур-Бодья район комитеты беренче сәркәтибе (1956-1958), СБКФ Удмурт өлкә комитеты фирка органнары бүлеге мөдире (1958-1963), СБКФ Удмурт өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1963-1967), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе (1967-1978). 6-7 чакырылышлары РСФСР Югары шурасы депутаты, 8-9 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Трофим Борисов

**Трофим Борисов** (, Кизеково, Алабуга өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Актүбә хезмәт-төзәтү лагере, ССРБ) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы, язучы.

Казан дәүләт университетының медицина факультетын (1916) бетергән. Алабуга өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1918), Удмурт укытучылар семинариясе директоры (1918), РСФСР милләтләр эшләре халык комиссариаты вот (удмурт) бүлеге мөдире (1919), Вот өлкә халык мәгарифе бүлеге мөдире (1921-1922), Вот өлкә җир идарәсе мөдире (1922-1923), РК(б)Ф Калмык мөхтәр өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1923-1925), Вот өлкә план комиссиясе рәисе (1925), Вот мөхтәр өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1925-1927), кулга алынган һәм 5 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1927), азат ителгән (1928), Коми өлкә сәламәтлек саклау бүлеге мөдире (?), кулга алынган һәм 5 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1933), кулга алынган һәм 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1942).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Удмурт язучылары
Николай Грозных

**Николай Грозных** (1896—1950) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Рәсәй ватандашлар сугышларында катнашучы.

Дебес сәяси бюросында, РК(б)Ф Дебес өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1922), Дебес өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1922-1924), Вот мөхтәр өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты оештыру бүлеге (1924-1925), Можга өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1925-1927), Вот мөхтәр өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1927-1928).
## Искәрмәләр
Александр Медведев (1899)

**Александр Медведев** (1899—1977) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

Казан укытучылар семинариясен бетергән. авыл китапханәсе мөдире (Казан губернасы) (1918-1919), ЭККГ Көнчыгыш фронты 2-нче гаскәр сәяси бүлеге каршындагы гәҗит корректоры (1919), РК(б)Ф Алабуга шәһәр комитеты рәисе (1920), Можга өяз инкыйлаб комитеты рәисе, Можга өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1921-1922), Вот өлкә халык мәгарифе бүлеге мөдире (1922-1926), РК(б)Ф Глазов өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1927), БК(б)Ф Вот мөхтәр өлкәсе өлкә комитеты оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире (1927-1928), Вот мөхтәр өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1928-1931).
Мирон Решетников

**Мирон Решетников** (, , Юмьяшур, Алабуга өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—билгесез) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Казан авыл хуҗалыгы институтында укыган (1930—1934, бетермәгән). Мәжгә өяз җир идарәсе авыл хуҗалыгы асбүлеге башлыгы, Мәжгә өязе белән идарә итү оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире, Мәжгә өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1922—1925), Ижау куланучылар җәмгыяте идарәсе рәисе, оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире, Төньяк район кустар, авыл хуҗалыгы һәм кредит кооперативлары Глазов идарәсе рәисе урынбасары, рәис, Вот өлкә авыл хуҗалыгы һәм кредит кооперативлары берлеге мөдире, Вот өлкә финанс бүлеге мөдире (1925—1930), Удмурт өлкә план комиссиясе рәисе (1933—1936), Удмурт АССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1937), Удмурт АССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1937).
## Искәрмәләр
Иван Ворончихин

**Иван Ворончихин** (, Тугбулат, Глазов өязе, Вятка губернасы, Россия империясе—билгесез) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

БК(б)Ф ҮК каршындагы марксизм-ленинизм курсларында (1934-1935), Кызыл профессура институтында (1935-1937) укыган. БК(б)Ф Вавож өяз комитеты сәркәтибе (1926-1927), Төньяк район кустар, авыл хуҗалыгы һәм кредит кооперативлары Глазов идарәсе әгъзасы, Вот өлкә авыл хуҗалыгы кәликтифләре берлеге рәисе урынбасары (1927-1930), БК(б)Ф Вот мөхтәр өлкәсе өлкә комитеты массакүләм агитация бүлеге мөдире урынбасары (1930-1931), «Удмурт коммуна» гәҗите мөхәррире (1931), БК(б)Ф Можга район комитеты сәркәтибе (1931-1932), БК(б)Ф Удмурт мөхтәр өлкәсе өлкә комитеты кадрлар бүлеге мөдире (1932-1933), Удмурт АССР мәгариф халык комиссары (1937-1938), Удмурт АССР Югары шурасы президумы рәисе (1938-1939).
## Искәрмәләр
Артемий Павлов

**Артемий Павлов** (, Кычино, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Ижау, Удмурт АССР, Cəʙет Социалистик Җɵмhүpиятләр Беpлеге) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышларында катнашучы.

Казан коммунистик университетында (1925-1927), Ленинград югары авыл хуҗалыгы мәктәбе крашындагы машин-трактор стансасы директорлары курсларында (1935-1937) укыган. Глазов авыл хуҗалыгы продукциясе белән тәэмин итү бүлеге мөдире, Вот өлкә авыл хуҗалыгы, кредит һәм кустар кооперациясе берлеге бүлеге мөдире, «Коопхлеб» оешмасы Глазов идарәсе рәисе, Балезино, Кез машина-трактор стансалары директоры (1928-1936), Глазов район шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), печән чабу ат стансасы директоры (Улан-Батор, Монголия) (1937), Глазов район шурасы башкарма комитеты рәисе (1938), Удмурт АССР халык комиссарлары шурасы икенче урынбасары (1938), Удмурт АССР урман сәнәгате халык комиссары (1938-1939), Удмурт АССР югары шурасы президиумы рәисе (1939-1949).
## Искәрмәләр
Хуарес

**Хуарес** — испан фамилиясе һәм топоним.
;Фамилия
* Бенито Хуарес (1806-1872) — Мексика президенты (*1858-1872*).
* Мигель Хуарес (1844-1909) — Аргентина президенты (*1886-1890*).
;Топоним
* Хуарес, Техас штатында (АКШ) халык санын алу урыны. 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Хуарес — һөнәри футбол командасы (Мексика, Сьюдад-Хуарес).

Төркем:Фамилияләр
Василий Вотинцев

**Василий Вотинцев** (1897, Чүрчүвай, Сарапул өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

Ижау шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1927-1928), Вот өлкә финанс бүлеге мөдире, Глазов урман сәнәгать хуҗалыгы директоры (1928-1930), Укан район шурасы башкарма комитеты рәисе (1930-1931), Удмурт өлкә халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1931-1932), БҮБК президиумыда Удмурт мөхтәр өлкәсе вәкиле (1932-1933), Удмурт мөхтәр өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1933-1935), Удмурт АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1935-1936), Ижау шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1936-1938), Ижау сәнәгать комбинаты идарәчесе (1938-1939), Удмурт АССР ХКШ төзелеш материаллары сәнәгате идарәсе башлыгы (1939-1941), «Росглавхлеб» оешмасы Удмурт тресты башлыгы (1941-1949), Удмурт АССР югары шурасы президиумы рәисе (1949-1952). 
## Искәрмәләр
Арсений Караваев

**Арсений Караваев** (, Кыпка, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Россия империясе—, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

БК(б)Ф Мәжгә өяз комитеты пропагандисты (1926-1927), Вот өлкә Совет-фирка төзелеше мәктәбе мөдире (1929-1931), БК(б)Ф Вот-Удмурт өлкә комитеты мәдәни-пропаганда бүлеге мөдире урынбасары (1931-1932), БК(б)Ф Вавож район комитеты сәрәктибе (1932-1933), БК(б)Ф Мәжгә район комитеты сәрәктибе (1933-1938), БК(б)Ф Сарапул район комитеты сәрәктибе (1938-1939), БК(б)Ф Сарапул шәһәр комитеты сәрәктибе (1939), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты оештыру-инструкторлык бүлеге мөдире (1939-1940), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1940-1952), Удмурт АССР югары шурасы рәисе (1952-1952), Удмурт АССР югары шурасы президиумы рәисе (1952-1959).
## Искәрмәләр
Җузеппе Маззини

**Җузеппе Маззини**,  (*[[1805 ел]]ның [[22 июнь|22 июне]], [[Италия]], Генуя — [[1872 ел]]ның [[10 март]]ы, [[Италия]], Пиза*) — Италия сәясәтчесе, юрист, язучы, философ, публицист, Италиянең милли азатлыгы һәм бердәмлеге өчен көрәшүче. 1849 елда Рим республикасының җитәкче триумвираты башлыгы.

## Тәрҗемәи хәле

1805 елның 22 июнендә Италиянең Генуя шәһәрендә җирле университетның анатомия профессоры гаиләсендә туган. Балачактан әдәбиятка тартыла. 1827 елда Генуя университетының юридик факультетын тәмамлый һәм Генуяда, Ливорнода нәшер ителүче газеталарда һәм әдәби-тәнкыйть журналларында хезмәттәшлек итә башлый.

1830 елда карбонарийларның яшерен идән асты оешмасына керә. Кулга алынып, Савона кирмәне төрмәсенә ябыла, соңыннан Франциягә сөрелә.

1831 елның җәендә Марсельдә (*[[Франция]]*) Италиянең бердәмлеге, республика строен булдыру һәм Австро-Венгрия хакимлегеннән бәйсезлеге өчен көрәшне җитәкләячәк «Яшь Италия» оешмасы төзи, шул ук исемдә журнал нәшер итә башлый. Швейцария территориясеннән Италиянең Пьемонт өлкәсенә һөҗүм итүне оештыра. Һөҗүм барып чыкмагач, Җ. Маззинины Франциядән чыгарып җибәрәләр, ул Женевада урнаша. Италия хөкүмәте «Яшь Италия» әгъзаларын җәзага тарта, читтән торып Җ. Маззинины үлем җәзасына хөкем итә.

1834 елда Швейцариядә «Яшь Италия»не «Яшь Европа» исеме астында яңартып кору тырышлыгы барып чыкмый.

1837 елның гыйнварында Лондонга барып урнаша. Анда Италия эшчеләре берлеге төзи.

1848 елда Италиядә инкыйлаб башлангач, Ватанына кайта, Җузеппе Гарибальди гаскәренә кушыла. Рим республикасының триумвираты (*Саффи, Армелини белән бергә*) башлыгы итеп сайлана. Рим милли җыелышы карары белән шәһәр Франция генералы Удинога бирелгәч, Лондонга китә. Мөһаҗирлектә вакытта акча җыю һәм волонтерлар туплап җибәрү юлы белән Гарибальди хәрәкәтенә ярдәм итә.

Берничә рәт Италия парламентына депутат булып сайлана, ләкин Ватанына кайту өчен 1866 елда игълан ителгән амнистиядән файдаланмый.

1872 елда Луганодан (*[[Швейцария]]*) Альп таулары аша Италиягә кайтканда салкын тиеп авырый, 10 мартта Пиза шәһәрендә вафат була. Генуяда җирләнә.

40 ел буе Италия милли-азатлык хәрәкәтенең сул буржуаз-демократик канаты  була.

Иң әһәмиятле хезмәте — «*Кешенең вазифалары турында*». Аның уенча, Европадагы империяләр — Австро-Венгрия империясе, Россия империясе, Госманлы империясе җимерелергә, ә барлык халыклар тигез хокуклы булып үз тарихи җирләрендә яшәргә тиеш була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Ф.Н. Баһаутдинов. Музы и право. Казан: ТКН, 2010. ISBN 978-5-298-01883-8

## Сылтамалар
*  Биографиясе Кругосвет белешмәлегендә 

## Моны да карагыз

Төркем:Революционерлар
Төркем:Карбонарийлар
Төркем:Италия язучылары
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Италия сәясәтчеләре
Төркем:Генуя университетын тәмамлаучылар
Soçi yanındağı Tu-154 häläkäte

**Soçi yanındağı Tu-154 häläkäte** — 2016 yılnıñ 25 dekäberendä irtänge säğät 05:27 Räsäy Saqlanu ministrlığınıñ Tu-154 Soçi yanında Qara diñgezgä töşte. Tu-154 oçqıçı Çkalovskiy hawa alanınnan Süriäneñ Xmeymin hawa alanına yul totqan, Soçi hawa alanında yağulıqnı tulılandırsın öçen utıra.  Soçi-Adler hawa alanınnan kütärelep kitkändä, diñgezgä töşep häläkätkä yulıqtı.

Oçqıç Adlerdan hawağa kütärelä başlap borılış yasağanda diñgezgä töşkän. Ekipaj häläkät signalı birmägän. Oçqıç qaldıqları 70 metr tiränlektä tabılğan.

2016 yılda dönyanıñ iñ zur hawa häläkäte.

## Qorbannar
Hawa häläkätendä 92 keşe qorban buldı, alar arasında mäşhür Aleksandrov isemendäge ansambl muzıkantları (64 artist, böten xor diäärlek), tanılğan **Tabibä Liza** (Yelizaveta Glinka), ansambl citäkçese Valeriy Xälilov, "Berençe kanal", "Yoldız", NTV kanalları jurnalistları, Aleksandrov ansamblendä biüçe törkemdä eşlägän Qazan qızı Ralina Ğilmanova h.b.

Aleksandrov ansamble Süriädäge xärbilärne Yaña yıl belän qotlaw öçen , Täbibä Liza Süriä xastaxanälärenä, yaralanğan keşelärgä darular kitersen öçen älege oçqıçta barğan.

Dönya illäre citäkçeläre Räsäygä qayğı urtaqlaşu belderülären cibärä. Möräcäğätlär AQŞ, Almaniä, Frantsiä, Çexiä, İtaliä, Törkiä häm başqa illärdän kilä. Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov ta häläkättä tuğannarın yuğaltqannarnıñ qayğıların urtaqlaştı. Qorbannar arasında başqa tatarlar da bar.

## Tikşerü

Räsäy Tikşerü komitetı oçış qağidalären bozu maddäse belän cinäyät eşen açqan. Rusiä räsmi xäkimiät wäkilläre, terror ğämäle ixtimalın kire qağa, ämma aviatsiä belgeçläre oçqıç qaldıqlarınıñ bik zur arağa taraluına iğtibarnı yünältep, ul hawada kisäklärgä taralğan bulırğa mömkin dip farazlıy.

Mäğlümat çaraları xäbär itüençä, älege Tu-154kä 33 yıl bulğan.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/a/28195755.html
* Брифинги официального представителя Минобороны России по ситуации с крушением самолета ТУ-154 в районе Сочи на сайте Минобороны России
* Список пассажиров, находившихся на борту Ту-154 на сайте Минобороны России

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2016 ел
Төркем:Россия тарихы
Елизавета Глинка

**Елизавета Петр кызы Глинка**, **Доктор Лиза** яки **Табибә Лиза** буларак киң танылган (русча *Елизаве́та Петро́вна Гли́нка*, 1962, Мәскәү&nbsp;—2016, Сочи янындагы Кара диңгез акваториясе)&nbsp;— Россия иҗтимагый эшлеклесе, хокук яклаучы, табибә һәм хәйрияче. Һөнәре буенча табиб-реаниматолог, паллиатив медицина өлкәсендә белгеч (АКШ), «Гадел ярдәм» дигән вакыфның башкарма җитәкчесе. Ватандашлар җәмгыятен үстерү һәм кеше хокуклары буенча РФ президенты карамагындагы Шураның әгъзасы.

Йортсыз кешеләргә, онкологиядән авырту кешеләргә, факыйрьләргә ярдәм итүче оешмага нигез салган. Донбасс сугышында яраланган авырту балаларын коткаруны оештыра, Сүрия тыныч ватандашларына медицина ярдәмен тәэмин итү, даруларны китерү белән шөгыльләнә.

2016 елның 25 декабрендә Сочи янындагы Ту-154 һәлакәтендә һәлак була. Табибә Лиза Латакиядәге Тишрин хастаханәсенә даруларны китерергә тиеш иде.

## Тормыш юлы

## Истәлек
Елизавета Глинка исемен РФ Саклану министрлыгы хастаханәсе, Грозный шәһәрендә клиник хастаханә, Екатеринбург шәһәренең хосписы йөртәчәк.

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Хокук яклаучылар
Афанасий Тубылов

**Афанасий Тубылов** (, Кече Кибья, Можга өязе, Вот автоном өлкәсе, ССРБ—, Ижау, Удмуртия, Россия) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе.

Можга педагогия училещесын, Удмурт дәүләт педагогия университетын бетергән. Башлангыч сыйныфлар, физика, математика укытучысы, укыту бүлеге мөдире (Пычас районы, Удмурт АССР) (1946-1949), җидееллык мәктәп дириктыры (1952-1958), сигезьеллык мәктәп, аннары ятимнәр йорты дириктыры (1958-1966), урты мәктәп дириктыры (Ува) (1966-1967), Ува район хезмәт ияләре депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе (1967-1974), Удмурт АССР мәгариф министры (1974-1977), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (1977-1990), Удмурт Җөмһүрияте Үзәк сайлау комиссиясе рәисе (1990-2000). 
## Искәрмәләр
Юрий Кудяшев

**Юрий Кудяшев** (, Лекшур, Чүмчи районы, Удмурт АССР, Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Ижау, Удмуртия, Россия) — сәвит дәүләт эшлеклесе.

Ижау механика институтын (1961), СБКФ ҮК каршындагы җәмгыять фәннәре академиясен (1976) бетергән. «Ижтәжбуммаш» завутында мɵһәʜдис-технолог (1961-1962), «Ижтәжбуммаш» завуты техник бүросы башлыгы (1962-1964), БЛкәБ Индустриаль район комитеты беренче сәркәтибе (1964-1965), БЛкәБ Удмурт өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1965-1969), БЛкәБ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1969-1973), Удмурт АССР югары шурасы рәисе урынбасары (1976-1978), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (1978-1988).
## Искәрмәләр
Геннадий Дмитриев

**Геннадий Дмитриев** (, Яңа Казмаска, Завьялово районы, Удмурт АССР, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Ижау, Удмуртия, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Ижау сәнәгать техникумын (1963), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1971) бетергән. Ижау икмәк комбинатында эшче (1950-1953), Ижау механика завутында кырдыручы, мачтыр, өлкән мачтыр (1953-1964), СБКФ Удмурт өлкә комитеты инструкторы (1964-1971), Удмурт АССР көнкүреш хезмәт күрсәтү министрлыгында министр урынбасары, өлкән инженер (1971-1972), Удмурт АССР көнкүреш хезмәт күрсәтү министры (1972-1988), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (1988-1990), Удмурт АССР икътисад буенча дәүләт комитеты рәисе урынбасары (1990-1992), Удмурт Җөмһүрияте икътисад министры урынбасары (1992-1995).
## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Николай Миронов (1936)

**Николай Миронов** (, Иске Ятче, Грах районы, Удмурт АССР, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Ижау, Удмуртия, Россия) — совет дәүләт эшлеклесе.

Ижау механика институтын (1961) бетергән. Ижау механика завутында электрик-технолог, мачтыр, өлкән мачтыр, цех башлыгы урынбасары (1955-1965), СБКФ Удмурт өлкә комитеты сәнәгать-танспорт бүлеге инструктыры (1965-1969), СБКФ Индустриаль район комитеты беренче сәркәтибе (1969-1981), 13 нче дәүләт подшипниклар (муентерәкләр) завуты директоры (1981-1990), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (1990-1993), «Ижевский подшипниковый завод» АҖ генераль директоры ярдәмчесе (1993-1998).
Александр Болодурин

**Александр Болодурин** (1895, Копань, Чикмә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—1926, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Чикмә өяз шурасы башкарма комитетында асбүлек мөдире (1919), гәҗит мөхәррире (1920), РК(б)Ф Чикмә өяз комитетындә (1920-1921), РК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921), БҮБК Президиумы каршындагы Мари мохтар өлкәсенең даими вәкиллеге мәгълүмат бүлеге мөдире (1921-1922), РСФСР тышкы сәүдә комиссарлыгында (1922), РК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты агитация-пропаганда бүлеге матбугат асбүлеге мөдире (1922-1923), Мәскәү журналистика институты студенты (1923-1926).
## Искәрмәләр
Николай Бутенин

**Николай Бутенин** (, Абдай, Чар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Укытучы (1903-?), патша гаскәрендә (1914-1917), укытучы (Казан губернасы) (1917-1918), РСФСР милләтләр эшләре халык комиссарлыгы мари бүлеге мөдире урынбасары (1919), 2-нче армиянең сәяси идарәсендә (1919), мари халкы яшәгән районнарда эш итү өчен РК(б)Ф ҮК Көнчыгыш секциясе вәкиле (1919-1920), РК(б)Ф ҮК пропаганда-агтиация бүлеге каршындагы Үзәк мари бюросы сәркәтибе (1920-?), РК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1922), Мари мохтар өлкәсе кулланучылар җәмгыятьләре берлеге идарәсе рәисе (1922-1924), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1924-1928), Краснококшайск шәһәр шурасы рәисе (1927-1928),  БҮБК Президиумы каршындагы Мари мохтар өлкәсенең даими вәкиллегендә (1928-?), «Союзхлебторг» оешмасында кадрлар буенча өлкән киңәшчесе (?-1938), кулга алынган һәм атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр
Пётр Лежнёв-Финьковский

**Пётр Лежнёв-Финьковский** (, Глушково, Тверь губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Тимирәзев ис. Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясен (1929), Кызыл профессура аграр институтын (1934) бетергән. Чикмә кантун җир бүлеге мөдире (?-?), Чикмә кантун уңыш сату буенча гадәттән тыш комитеты рәисе (1921), РК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1922-1923), РСФСР игенчелек халык комиссарлыгында бүлек башлыгы (1923-?), Бөтенроссия җир һәм урман эшчеләре берлеге ҮК президиумы әгъзасы (?-?), Мәскәү зоотехника институты директоры урынбасары (1935-1936), Бөтенсоюз мех хуҗалыгы институты директоры (1936-1937).
## Искәрмәләр
Иван Иванов (1889)

**Иван Иванов** (сентябрь 1889, Попова, Тверь губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Пенза шәһәр шурасы рәисе (?-1920), Пенза губерна шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1920-1921), РК(б)Ф Пенза губерна комитеты оештыру бүлеге мөдире (1922-1923), РК(б)Ф-БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1923-1926), Брянск губерна транспорт эшчеләре берлеге рәисе (1927-1928), металлислар берлеге Мәскәү губерна комитеты кадрлар бүлеге мөдире (1928-?), кулланучылар җәмгыятьләре үзәк берлегендә (1930-?), капиталь төзелеш бүлеге башлыгы, химия машинатөзүчелеге баш идарәсе башлыгы урынбасары (1937-?).
## Искәрмәләр
Василий Куликов

**Василий Куликов** (, Бушуиха, Вологда губернасы, Россия империясе—, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Сарытау губерна һөнәри берлекләр шурасы рәисе (?), Көньяк-Көнбатыш фронт хәрби-инкыйлаби трибунал рәисе (1919), БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1929), Татарстан өлкә һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1929-1930), БК(б)Ф Сәхәлин өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1936-1937), Сәхәлин өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), Зея өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1940).
## Искәрмәләр
Сергей Кутузов

**Сергей Кутузов** (, Никоново, Калуга губернасы, Россия империясе—май 1976, Ленинград, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Кулга алынган (1912), азат ителгән (1912), Киевка сөрелгән (1914), казый, инкыйлаби трибунал әгъзасы (1918), РК(б)Ф Түбән Новгород шәһәр комитеты рәисе (1918-1920), Донецк губерна һөнәри берлекләр шурасы президиумы әгъзасы (1920), Түбән Новгород губерна һөнәри берлекләр шурасы эшче куллары асбүлеге мөдире, президиум әгъзасы (1920-1923), Түбән Новгород губерна хезмәт бүлеге мөдире (1924-1926), БК(б)Ф Выкса район комитеты әгъзасы (1928-?), БК(б)Ф Дзержинск район комитеты әгъзасы (?-1929), БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1929-1930), Түбән Новгород край халык хуҗалыгы шурасында президиум әгъзасы, план, авыл хуҗалыгы, фәнни-тикшеренү эшләре сиктырлары башлыгы (1930-1931), Түбән Новгород край шурасы башкарма комитеты каршындагы баш арбитр (1931-1932), Совет эшендә (Ленинград) (1932-?), кулга алынган (1949), 10 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1951), азат ителгән (1954).
## Искәрмәләр
Куршевель

**Куршевель**,  — Франциянең Савойя департамантындагы тау климаты курорты һәм дөньядагы иң популяр һәм кыйммәтле тау чаңгысы спорты үзәкләренең берсе. Халкы: ~32 мең кеше (*[[2008 ел|2008]]*).

## Урнашу
Альп тауларында, 1300-1850 *м* биеклектәге Өч үзән () — Мерибель (), Ле-Менюир (), Валь-Торан ) — җирлегендә урнашкан. Курортның территориясе 4 өлешкә бүленә: Ля Праз () (1300 *м*), Куршевель 1550 *м*, Куршевель 1650 *м*, Куршевель 1850 *м*.

Аворьяс () һәм Валь-Гардена () белән беррәттән дөньядагы иң эре чаңгы спорты үзәге исәпләнә.

Куршевель белән янәшәдә *Валь-д’ Изер* тау климаты курорты урнашкан.

## Тарих
1946 елда нигезләнгән. Тау чаңгысы спортының кышкы сезоны якынча ноябрь ахырыннан май башына кадәр дәвам итә, мәсәлән, 2014 елның 6 декабреннән 2015 елның 24 апреленә кадәр.

## Җиһазлану
Куршевель үзәнендә 70 ләп канат юлы, фуникулерлар, күтәрткечләр эшли.
 
Альбервильдә үткән 1992 елгы Кышкы Олимпия уеннары өчен салынган трамплиннар хәзерге вакытта ил чемпионатлары уздыру өчен файдаланыла.

Трассалары киң һәм тигез, аларның гомуми озынлыгы 600 *км* дан күбрәк. Иң авыр трассалар булып «Jean Blanc» һәм «Couloir Emile Allais» исәпләнә.

Кыйбатлы кибетләр, рестораннар, кунакханәләр.

Шугалак, боулинг, картинг, сквош, фитнес-үзәкләр.

## Килү юллары

Куршевельгә Шамбери һава аланы (100 *км*), Женева халыкара һава аланы (140 *км*), Сент-Экзюпери исемендәге Лион һава аланы (180 *км*), Гренобль һава аланы (180 *км*) аша килергә мөмкин. Куршевельнең үзендә дә кечкенә һава аланы бар (очып китү юлы 525 *м*). Дөньядагы иң куркыныч һава аланнарының берсе булганга күрә, анда махсуслашкан очучыларга гына очып килү рөхсәт ителә.

## Галерея

Image:200604 - Courchevel 1300 6.JPG
Image:200604 - Courchevel 1850 3.JPG
Image:200604 - Courchevel 1850 4.JPG
Image:200604 - Saint-Bon.JPG


## Чыганаклар
# Большая Российская Энциклопедия. Том 16 (К-Л). М.: НИ «БРЭ», 2010. ISBN 978-5-85270-347-7

## Сылтамалар
* Рәсми сайты 
* Өч үзәннең рәсми сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Франция курортлары
Гали Хәйдәр Ширвани

**Гали Хәйдәр Ширвани** (1896, Тәһран, Иран—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Иранда идәнасты эшендә (1918), Бакыда идәнасты эшендә (1919), АзССР халык комиссарлары шурасы эшләре белән идарә итүче (1920-1921), РСФСР ХКШда Азәрбаҗан ССРның даими вәкиле (1921-1922), АзССР буенча РСФСР - ССРБ чит ил эшләре халык комиссарлыгы вәкаләтлесе (1922-1923), Азәрбайҗан ССР чит ил эшләре халык комиссары (1922), *«Вестник ЦИК СССР»*, *«Собрание постановлений и узаконений ЦИК и [[ССРБ Халык Комиссарлары Шурасы|СНК СССР]]»* журналлары җаваплы мөхәррире (1923-1926), Үзбәкстан К(б)Ф ҮК Таҗик өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1927-1929), БК(б)Ф Түбән Новгород край комитеты инструктыры (1929-?), БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (беренче сәркәтип) (1930-1935), «Сатурн» әртиле идарәсе рәисе (Мәскәү өлкәсе) (?-1938), кулга алынган һәм атып үтерелгән (1938).

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Чеслав Врублевский

**Чеслав Врублевский** (, Рига, Лифләндия губернасы, Рәсәй империясе—май 1986, Харковь, УССР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

«Каучук» завутында (Мәскәү) РК(б)Ф ячәйкәсе сәркәтибе (1922-1925), Песковка завуты (Вәтке губернасы) РК(б)Ф ячәйкәсе сәркәтибе, РК(б)Ф Омутнинск өяз комитеты агитация-пропаганда бүлеге мөдире (1925 - 11.1927), РК(б)Ф Омутнинск өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1927-1929), БК(б)Ф Котельнич округ комитеты авылда эш итү бүлеге мөдире (1929), БК(б)Ф Котельнич округ комитеты оештыру-бүлеп бирү бүлеге мөдире (1929-1930), БК(б)Ф Котельнич округ комитеты җаваплы сәркәтибе (1930), БК(б)Ф Котельнич район комитеты җаваплы сәркәтибе (1930-1931), Түбән Новгород край авыл хуҗалыгы идарәсе башлыгы (1931-?), Горьки край кулланучылар җәмгыятьләре берлеге рәисе (?-1934), БК(б)Ф Мари мохтар өлкәсе өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1935-1936), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1936-1937), «Красная застава» (Сталинград) завуты дириктыры (1937-1938), кулга алынган (1938), 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1939), азат ителгән (1946), зоотехник (Владимир өлкәсе) (1946-1948), кулга алынган (1948), Красноярск краена сөрелгән (1949), акланган (1955).
## Искәрмәләр
Вениамин Кушнарёв

**Вениамин Кушнарёв** (, Новорговская, Кубан өлкәсе, Россия империясе—, Переделкино, Мәскәү өлкәсе, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Ташкәнт фирка мәктәбендә (1921-1922) һәм Сәнәгать академиясендә (1934-1937) укыган. Кызыл Гаскәрдә (1924-1926), Ташкәнттә хуҗалык эшендә (1926-1934), Орҗоникидзе край шурасы башкарма комитеты рәисе вазифаларын башкаручы (1937-1938), БК(б)Ф ҮК җаваплы инструктыры (1938-1939), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1942), Кызыл Гаскәрдә (1942-1946), Курск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе вазифаларын башкаручы (1946-1948), Курск өлкә җиңел сәнәгать бүлеге мөдире (1948-1955), Курск өлкә икмәк тресты идарәчесе (1955-1957).
## Искәрмәләр
Василий Архипов (1908)

**Василий Архипов** (, Омск, Акмола өлкәсе, Россия империясе—, Смоленск тирәсендә, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

БЛКЯБ II нче район комитеты сәркәтибе (Омск), БЛКЯБ Омск шәһәр комитетында бүлек мөдире, БЛКЯБ Омск округ комитетында бүлек мөдире, сәркәтип, БЛКЯБ Себер край комитеты оештыру бүлеге мөдире (1925-1934), БЛКЯБ ҮК әгъзасы (1931-1936), БЛКЯБ Курск өлкә комитеты әгъзасы (1934-1936), РСФСР мәгариф халык комиссарлыгы баш инспиктыры (?-?), РСФСР мәгариф халык комиссарлыгы җитәкче кадрлар бүлеге мөдире (?-?), БК(б)Ф РСФСР мәгариф халык комиссарлыгы комитеты сәркәтибе (1937-1938), БЛКЯБ ҮК әгъзасы (1938 -?), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе вазыйфаларын башкаручы (1938), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1938-1939), РСФСР җиңел сәнәгать халык комиссарлыгында бүлек мөдире (1939-1942), РСФСР халык кәмисәрләре шурасында (?-1943).
## Искәрмәләр