open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтын Гыйбадәтханә

**Алтын Гыйбадәтханә** яки **Һармандир-Саһиб** (Ходай йорты дигән сүз)(пәнҗәби ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ) — Һиндстанның Амритсар шәһәрендә урнашкан сикх диненең үзәк гыйбадәтханәсе (гурдвара).

## Тарих

1577 елда сикхлар 4-нче дини җитәкчесе (гуру) **Рам Дас** ясалма сулыкны казыган, соңрак ул Амритсар йөртелә башлаган ("мәңгелекнең нектар чишмәсе" дигән сүз). Аннары чишмә тирәсендә Амритсар шәһәре үскән.

Сулык үзәгендә гурдвара урнашкан, аның югары катлары алтын белән капланган, шуннан Алтын гыйбадәтханә атамасы чыккан.

1588 елда Лахор шәһәреннән килгән бөек суфий **Хәзрәт Миян Мир** гыйбадәтханәгә нигез салган. 1604 елда төзелеше тәмамланган.

1604 елдан биредә Гуру Арҗан Дэв язган "Ади Грантх" оригиналы саклана.

Гыйбадәтханәнең төп өлешенә керсен өчен изге буа өстендәге тар мәрмәр күпер буйлап барырга кирәк. Әлеге күпер тәкъвалар гөнаһлы кешеләрдән аера торган юлны билгели.

Алтын Гыйбадәтханә көне буе ачык, тик 23:00 - 3:00 төнге сәгатьләрдә ябык.

1891 елда Алтын Гыйбадәтханәгә киләчәк патша  Николай II килгән.

1984 елда Һиндстан гаскәре гыйбадәтханәдә яшеренгән сикх сугышчыларына каршы хәрби чараларны үткәрә. Нәтиҗәдә 492 тыныч яшәүче һәлак була, ә гыйбадәтханәгә зур зыян китерелә.  Әлеге хәрби чарага үч итеп эшләп, сикх сугышчылары Һиндстан премьер-министры Индира Ганди не үтерә.

## Күренешләре


Goldener Tempel Amritsar 2022-11-21 4.jpg|Гыйбадәтханә төндә
Ceiling of the Golden Temple in gold and precious stones.JPG|Бизәлгән түшәме
Entrance to Golden Temple, Amritsar.jpg|Алтын Гыйбадәтханәгә керү 
Goldentemple (82).JPG|Ramgarhia bunga



## Сылтамалар

* Official website |http://www.goldentempleamritsar.org/ 
*Website of Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee 
*Official iPhone application
*photos from the 1880s

Төркем:Һиндстан
Төркем:Диннәр
Эленмә кәшишханә

**Эленмә кәшишханә**, **асылма монастырь**, яки **Сюанькун-сы** (кытайча 懸空寺, пиньинь: *Xuánkōng Sì*)&nbsp;— Кытайның Шәнси вилаятендә Хәншән изге тавы янында кыяда төзелгән гыйбәдатханә комплексы. Кәшишханә Датун шәһәреннән  ераклыкта урнашкан. Датун янында шулай ук Юньган мәгарәләре бар.

Әлеге кәшишханә зур тарихи әһәмияткә ия, биредә күп туристлар килә.

## Тарих
491 елда **Төньяк Вэй династиясе** идарә иткән чорда кәшишханә төзелгән. Гыйбадәтханәләр буддист, даос, конфуциан алтарьларын берләштерә.

Кәшишханәнең текә дивары буенча 40 зал һәм павильон урнашкан. Биналар кыяга тереп куелган субайларда тотылып тора.

Кәшишханәдә 80 төрле сын урнашкан, иң зуры&nbsp;— Татхата сыны.

1982 елдан кәшишханә Кытай Милли Һәйкәле буларак саклана.

Сюанькун-сы&nbsp;— буддизм, даосизм, конфуцийчылык дини-фәлсәфи тәгълиматларын берләштергән Кытайның бердәнбер гыйбадәтханәсе.

## Күренешләре

Image:Hanging Temple.jpg|Эленмә кәшишханә
Image:HangingMonasterySculptures.jpg|Гыйбадәтханә эчендә сыннар
Image:Thunder Hall.jpg|Күкрәү залы
Image:Hanging Monastery entrance.jpg
Image:Hanging Monastery Shanxi.jpg


## Сылтамалар
* Николишин Александр Сокровища династии Северная Вэй. / А. Николишин // Дыхание Китая. – 2014. – № 4(229). – С. 44–45. 
* Das "Hängende Kloster", in dem Buddhismus, Taoismus und Konfuzianismus gleichzeitig zusammen gelebt werden
* Xuankong-Tempel

Төркем:Кытай һәйкәлләре
Төркем:Буддизм
Төркем:Гыйбадәтханәләр
Төркем:Истәлекле урыннар
Төркем:Кытай архитектурасы
Төркем:Даочылык
Төркем:Конфуцийчылык
Николай Патоличев

**Николай Патоличев** (, Золино, Владимир губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, ССРБ) — сәвит дәүләт эшлеклесе.
Мәскәү технология институтында (1931-1932), ЭККГ химик саклану академиясендә (1932-1937) укыган. БК(б)Ф Яpьıслау өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1942), БК(б)Ф Чиләбе өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1946), БК(б)Ф Ростов өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1947-1950), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1950-1956), ССРБ эчке эшләр министры урынбасары (1956-1958), ССРБ тышкы сәүдә министры (1958-1985). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1941-1986), 1-11 чакрылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Кирилл Мазуров

**Кирилл Мазуров** (, Рудня-Прибытковская, Могилөв губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

Һомел автоюл техникумын (1933), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1947) бетергән. Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК икенче (1943-1946), беренче сәркәтибе (1946-1947), Беларус К(б)Ф Минск шәһәр комитеты икенче (1949-1950), беренче сәркәтибе (1950), Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1950-1953), БССР министрлар шурасы рәисе (1953-1956), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1956-1965), ССРБ министрлар шурасы рәисе беренче урынбасары (1965-1978).

БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1952-1981), СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1966-1978), 3-4 һәм 6-9 чакрылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Кһаҗураһо

**Кһаҗураһо** (, IX-XII гасыр төзелгән) — Һиндстанның Мадхья-Прадеш штатында урнашкан торак пункт, 1986 елда  тарафыннан  Бөтендөнья мәдәни мирас исемлегенә матди мирас объекты буларак кертелгән һиндуизм һәм җәйничелек гыйбадәтханәләр төркеме белән таныла (иң зуры - Кандарья-Маһадева).

Гыйбәтханәләр төньяк һинди стилендә ясалган, биредә әлеге стил иң югары дәрәҗәгә җиткән.

## Тарих
Барлык биналар  IX-XII гасырларда төзелгән. Әлеге чорда Һиндстанда һиндуизм торгызыла башлаган.

Кһаҗураһо шәһәре Чандела династиясенең дини һәм мәдәни башкаласы булган. Баштарак 85 гыйбадәтханә һәм күп кенә өстәмә корылма төзелгән. Дөньяви биналар сакланмаган.

XIII гасырдан соң Чандела нәселен телгә алынмаган һәм дөнья өчен Кһаҗураһо югалган булган.

Тик 1838 елда британ инженере  аша бу искиткеч урынга үтеп керә һәм  Кһаҗураһо яңадан ача.

Хәзерге вакытка нибары 25 гыйбадәтханә сакланган, бөтен комплекс 21 км² мәйданын били.

1986 елда Кһаҗураһо ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирасы исемлегенә кертелгән.

## Күренешләре


Khajuraho 140.jpg|Гомуми манзара
Lakshman Temple 9.jpg|Үзәк залының өлеше
Khajuraho JagdambiTempel 4813.jpg|Лакшмана гыйбадәтханәсенең сыннары
Khajuraho Devi Jagadambi Temple 2010.jpg|Җагадамби гыйбадәтханәсе
Khajuraho Dulhadeo 2010.jpg|Дуладео гыйбадәтханәсе
Khajuraho-Lakshmana temple.JPG|Лакшмана гыйбадәтханәсе
File:13. Khajuraho Devi Jgadambi apsara.jpg|Апсаралар, Дэви Дҗагадамби гыйбадәтханәсе
File:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Sculpture Outer Wall - Photographed 10-March-2012.JPG|Дуладео гыйбадәтханәсенең тышкы диварында Шиваның сыны
File:Khajuraho India, DulaDeo Temple, Nandi and other Sculptures Outer Wall- Photographed 10-March-2012.JPG|Дуладео гыйбадәтханәсенең тышкы диварында Нанди, дэвалар һәм башка сыннар



## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Word Heritage Series:KHAJURAHO. Based on the text Krishna Deva, Published by ASI, New Delhi, 2002. — 98 с.
*Жуковский В. И., Копцева Н. П. Искусство Востока. Индия: Учеб. пособие.. — Красноярск: Краснояр. гос. ун-т, 2005. — 402 с. — ISBN 5-7638-0575-5.

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Һиндстан һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Әвәзов (мәгънәләр)

**Әвәзов** () — фамилия.
* Мохтар Әвәзов (1897―1961), казакъ классик язучысы.
* Морат Әвәзов (1943―2024), кытай теле белгече, илче. М. О. Әвәзовның улы.
----
* Әвәзов — Казакъстанның Көнчыгыш-Казакъстан өлкәсе Җарма районындагы бистә.
* Әвәзов районы — Алматы шәһәренең районы.
* Әвәзов — Алматы метрополитенының тукталышы.

Төркем:Фамилияләр
Кинкаку-җи

**Кинкаку-җи** яки **Алтын павильон** (японча 金閣寺) — Япониянең Киото шәһәре Кито районында урнашкан  Рокун-җи яки **Болан бакчасы гыйбадәтханә комплексы**ның (鹿苑寺)  бер кәшишханәсе.

1397 елда сөгун Асикага Йөсимицу ял урыны буларак төзелгән.

Кәшишханәнең үтә изге әйбере - Авалокитешвара сыны булып тора,  кадерле һәйкәлләр арасында да сөгун Асикаги Йөсимицу сурәте, Дайсө фрескалары, кәшишханә бакчасы.

Кинкаку-җи - **Китаяма мәдәнияте**нең һәйкәле дип атала.

1994 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирас исемлегенә кертелгән.

## Тасвир

Бөтен бина (аскы каттан тыш) саф алтын белән капланган. Бина Будданың истәлекле әйберләре саклагычы булып кулланыла.

Бина тирәсендә XIV гасырда утыртылган бакча бар. Кәшишханә янында *Көкоти* (Көзге-күл) исемле тирән, үтә күренмәле су белән, зур күл урнашкан.

Көкоти күлендә Ташбака һәм Торна утраулары бар. Утраулар һәм калкып торган ташлар Кикакуҗи гыйбадәтханәсен урап ала.

## Тарих

1397 елда Кинкаку-җи сөгун Асикага Йөсимицу ял урыны буларак төзелгән. Баштарак бина - сөгун сарае буларак кулланылган.

Дүртенче сөгун **Асикага Йөсимоти** әтисеенең вәсыяте үтәп, сарайны кәшишханәгә әйләндергән. Әлеге кәгшишхәдә күп кенә зиннәтле биналар төзелгән:
* шәмәхә болытлар залы  (яп. 紫雲殿, しうんでん сиун-дэн)
* күк бүлмә (яп. 天上間, てんじょうのま тэндзё-но-ма),
*Гонбэй манарасы (яп. 拱北楼, きょうほくろう кёхоку-ро),
*Алтын павильон, һ.б.

1466-1467 һәм 1467-1477 елгы онин сугышында кәшишханәдә күп биналар янып беткән.

1950 елда 21 яшьлек кәшиш-талиб **Һаяси Җөкан**  (яп. 林承賢, はやしじょうかん)  үз-үзенә кул салганмакчы, Алтын павильонны яндыра. Кәшиш коткарыла,  ләкин бина һәм барлык хәзинәләре янып бетә. Шуны күреп, Һаясинең әнисе үз-үзенә кул сала, ә Һаяси 1956 елда төрмәдә туберкулездан үлә.

Әлеге фаҗигане Юкио Мисимо "Алтын гыйбадәтханә" китабында тасвирлаган, ә Борис Акунин рус теленә тәрҗемә иткән.

1955 елда көлдән яңа Алтын павильон төзелә башлый. Бөтен кәшишханә тик 2003 елда торгызып яңартыла.

## Күренешләре


Yoshimitsu Ashikaga enlarged.jpg| Нигез салучы - Асикага Йөсимицу
Kinkakuji 2004-09-21.jpg| "Көзге-күл" - Көкоти
Kinkaku-ji 04.jpg|  Кытай фениксы түбәдә
Burned Kinkaku.jpg| Яшь укучы кәшиш Һаяси Җөкан тарафыннан янып бетерелгән Алтын бина, 1950
Kinkaku-ji 01.jpg| Торгызылган Алтын бина, 2008


## Сылтамалар

*Кинкакудзи // Япония от А до Я. Популярная иллюстрированная энциклопедия. (CD-ROM). — М.: Directmedia Publishing, «Япония сегодня», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.

Төркем:Япония һәйкәлләре
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Pusan

**Pusan** yäki **Busan**  (koreyçä 부산, 釜山) — Korea Cömhüriäteneñ ere şähär-mtropoliäse.

Xalıq sanı buyınça ilneñ ikençe şähäre (Seuldan soñ).

Koreyänıñ iñ zur portı, Koreyanıñ diñgez başqalasl dip tanılğan.

Şähärneñ räsmi ataması - Pusan şähär-metropoliäse (부산광역시, 釜山廣域市).

Koreya yarımutrawınıñ könyaq-könçığışında, Koreya buğazı yarında urnaşqan.

Naktongan häm Suyöngan yılğaları arasındağı üzändä iñ küp keşe yäşi.

2002 yılda Pusanda Aziä uyınnarı häm 2002 yılğı futbol buyınça Dönya çempionatı uza.

2005 yılda ATİX cıyılışı ütkärelä.

Pusan Aziäneñ iñ zamança şähärläreneñ berse, küp kükteräwlär belän tanılğan. Biredä dönyanıñ iñ ere kibete häm Koreyanıñ iñ biek binası urnaşqan.

## Tarix

Bezneñ era başında **Koçhilstanguk** iseme astında barlıqqa kilgän.

757 yılda şähärgä **Tonne** iseme birelä.

Çoson çorında (1392 - 1897) Pusan ataması telgä alına inde.

Pusan ataması - "çülmäk-taw" süzennän çıqqan.

1592 yılda Toyötomi Hideyösi citäklägän Yapunstan ğäskärläre şähärne yawlap alğaç, İmdin suğışı başlana.

1598-1876 yıllarda Pusan tışqı säwdä öçen yabıq bulğam, 1883 yılğa qädär tik Yapunstan belän säwdä itä.

1910 yıldan Yapunstan protektoratı astına küçenä.

1950-1953 yılğı Korea suğışı waqıtında Pusan - Koreanıñ waqıtlı başqalası, biredä AQŞnıñ töp xärbi bazası urnaşqan.

Pusan şähärendä Koreya birjası häm Pusan xalıqara finans üzäge urnaşqan.

Kican öyäzendä Könçığış Aziädä iñ zur AES  Kori urnaşqan.

## Şähär klimatı



## Kürenekle urınnarı

View from Igidae.jpg
Airport Gimhae 7.jpg|Kimhe Xalıqara hawa alanı 
National Maritime Museum in Busan, South Korea.jpg|Diñgez muzeyı


## Sıltamalar
* Räsmi sayt
* Пусан: Добро пожаловать в Южную Корею! 
* Официальный сайт города 
* Туристическая информация 
* Отели города 
* Пусанский Международный Кинофестиваль 

Төркем:Көньяк Корея шәһәрләре
Осака Кирмәне

**Осака Кирмәне** (японча 大坂城, Ōsaka-jō) — Япониянең Осака шәһәрендәге биш катлы самурай кирмәне, XVI — XVII гасырларда төп роль уйнаган.

## Тарих

1585-1598 елларда гаскәр башлыгы Тойотоми Һидэйөси Осака кирмәненә нигез салган. Моңарчы 10 ел элек күренекле самурай Нобунага Ода Азучи кирмәнен төзегән, ул Осака кирмәне өчен үрнәк булып саналган.

Һидэйөси идарә иткән чорда Осака кирмәне тирәсендәге җирләр илнең икътисади үзәгенә әверелгән.

Кирмәннең мәйданы 1 квадрат километр. Дошманнар һөҗүменнән саклансын өчен кирмән таш өемдә калкып тора, нигезендә зур йомры ташлар салынган.

Кирмән биш каттан тора, тагы өч җир асты дәрәҗәсе өем эчендә урнашкан.

Төзелештә 20-30 мең кеше катнашкан.

1614 елда сөгун Токугава Иэясу Һидэйөри Һидэйөси улына каршы сугышында 200 меңле гаскәр белән Осака кирмәнен камалышка алган, ләкин яулап ала алмаган, тик кирмән тирәсендәге чокырларны күмгән. Һидэйөри кирмәнне торгыза башлаган, әмма сөгун Токугава яңа гаскәр белән Осака кирмәнен басып алган, ә Һидэйөри әнисе белән үзләренә кул салганнар. Аларның вафат урыны хәтер тактасы белән билгеләнгән.

1620 елда Токугава кирмәнне торгыза һәм киңәйтә башлаган.

1655 һәм 1868 елларда янгын кирмәнгә зур зыян китергән. Мәйҗи инкыйлабыннан соң кирмән хәрәбәләргә әйләнгән.

1931 елда кирмәннең төп манарасы яңадан торгызыла.

Икенче Бөтендөнья сугышында АКШ хәрби-һава көчләре кирмәнгә зур зыян китерә.

1995-1997 елларда кирмән янә торгызыла, ләкин төп манарасының интерьерлары заманча төзелгән инде.

## Күренешләре

OsakaCastleM0783.jpg
Osaka Castle Sakura April 2005.JPG
OsakaCastle1.jpg
大阪城天守閣と梅林 Plum Grove and Osaka Castle.jpg
Osaka Castle 02bs3200.jpg| Кирмән һәм шәһәр


## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә
* Знаменитые замки Японии

Төркем:Япония һәйкәлләре
Төркем:Япония
Көя тавы

**Көя тавы** яки **Көя-сан** (японча  高野山 Ко:я-сан) — буддист сингон мәктәбенә караган күп кенә гыйбадәтханәләр һәм кәшишханәләр  урнашкан тау. Осака шәһәреннән көньяккарак Япониянең Вакаяма вилаятендә урнашкан.

## Тарих
819 елда буддизм кәшише Кукай 8 тау түбәсе арасындагы үзәндә 800 м биеклегендә беренче гыйбадәтханәгә нигез салган. Хәзер анда якынча 100 кәшишханә урнашкан.
Тауда түбәндәге танылган кәшишханәләр урнашкан:
*Окуно-ин (奥の院), Кукай төрбәсе
*Компон-дайто (根本大塔), пагода
*Конгобу-җи (金剛峰寺), сингон мәктәбенең төп гыйбадәтханәсе
* Өченче сөгун Токугава Иэмицу төзегән Тогугава нәселенең төрбәсе

## Урнашу
Көя тавыннан синтоист изге урыннарына ( Кумано-Хонгу-тайся (яп. 熊野本宮大社)、Кумано-Хаятама-тайся (яп. 熊野速玉大社) һәм Кумано-Нати-тайся (яп. 熊野那智大社)  борынгы сукмак бара.

Осака шәһәренең Намба вокзалыннан тауга кадәр  (станция Гокуракубаси  極楽橋駅) тимер юл бара. Кабель тимер юлы 5 минут эчендә юлчыларны тау түбәсенә күтәрә.

2004 елда ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирас исемлегенә кертелгән.

## Күренешләре


Файл:Danjogaran Koyasan01n3200.jpg|Кондо, Көя тавының төп залы
File:Danjogaran Koyasan16n4272.jpg|Компон-дайто, Көя тавы үзәгендәге пагода
File:Okunoin Cemetery, Koyasan, Japan.JPG|Окуно-ин
File:Kongobuji.JPG|Конгобу-дзи  яктылыкта
Danjogaran Koyasan23n3200.jpg|Данҗогарам-тото
Tokugawa Mausoleums, Koyasan, Japan.JPG|Токугава төрбәсе


## Сылтамалар

* Wikivoyage: Mount Koya
* Sacred Sites and Pilgrimage Routes in the Kii Mountain Range (UNESCO)
* Farstrider.net Photos and Travel Information 
* Koya-san’s Ancient Cemetery: photo gallery at FudoMouth.net 

Төркем:Япония һәйкәлләре
Төркем:Буддизм
Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Пётр Машеров

**Пётр Машеров** (, Шырки, Могилөв губернасы, РСФСР—, Минск өлкәсе, БССР, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Киров ис. Витебск педагогия институтын (1939) бетергән. Беларус комсомолы Вилейка (1943-1944), Молодзечно  (1944-1946) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе (1946-1947), Беларус комсомолы ҮК беренче сәркәтибе (1947-1954), Беларус КФ Минск өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1954-1955), Беларус КФ Брест өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1955-1959), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1959-1965), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1965-1980). СБКФ ҮК әгъзасы (1964-1980), 3-5 һәм 7-10 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Тихон Киселёв

**Тихон Киселёв** (, Огородня-Кузьминичская, Могилөв губернасы, Россия империясе—, Минск, БССР, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.
Речица педагогик укуханәсен (1936), читтән торып Һомел педагогия институтын (1941), БК(б)Ф ҮК карышндагы Югары фирка мәктәбен (1946) бетергән. Беларус КФ Брест өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1952-1955), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1956-1959), Беларус ССР минситрлар шурасы рәисе (1959-1978), ССРБ Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1978-1980), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1980-1983). CБКФ ҮК әгъзасы (1961-1983), ССРБ Югары шурасы президиумы әгъзасы (1980-1983), 4-10 чакрылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Николай Слюньков

**Николай Слюньков** (, Городец, БССР, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.
Минск автомеханика техникумын (1950), Беларус авыл хуҗалыгын механиклаштыру институтын (1962) бетергән. Минск трактор запас чәсләре (1960-1965), Минск трактор (1965-1972) заводлары директоры, Беларус КФ Минск шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1972-1974), ССРБ Дәүләт планы рәисе урынбасары (1974-1983), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1983-1987). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1990), СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1987-1990), 4-10 чакрылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Ефрем Соколов

**Ефрем Соколов** (, Ревячино, БССР, ССРБ – 5 апрель, 2022 ел) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.
Беларус авыл хуҗалыгы институтын (1956) бетергән. Беларус КФ Брест өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1977-1987), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1987-1990). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1991), СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1990), 11 чакрылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Анатолий Малофеев

**Анатолий Малофеев** (, Һомел, БССР, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.

Беларус халык хуҗалыгы институтын (1967), читтән торып СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1974) бетергән. Беларус КФ Мозыр шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1971-1975), Беларус КФ Һомел өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1975-1978, 1982-1985), Һомел өлкә башкарма комитеты рәисе (1978-?), Беларус КФ Минск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1985-?), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1990-1991), Беларус Милли мәҗлесе вәкилләр пулаты рәисе (1996-2000). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1991), СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1990), 11 чакрылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты, Беларус Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Беларус Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Беларус вәкилләр пулаты депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Станислав Шушкевич

**Станислав Шушкевич** (, Минск, БССР, ССРБ - 3 май 2022) — беларус һәм совет дәүләт эшлеклесе.
Беларус дәүләт университетын (1957) бетергән. Минск радиозаводы өлкән инженере (1960-1961), Беларус дәүләт университетында бүлек мөдире (1961-1967), Минск радиотехника университетында фән эше буенча проректор (1967-1969), Беларус дәүләт университеты төш физикасы кафедрасы мөдире (1969-1986), проректор (1986-1990), Беларус Җөмһүрияте Югары шурасы рәисе (1991-1994). Физика-математика фәннәре докторы (1970), профессор (1973), Беларус фәннәр академиясе әгъза-мөхбире (1991), ССРБ халык депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ халык депутатлары
Александр Червяков

**Александр Червяков** (, Дукорка, Минск губернасы, Рәсәй империясе—, Минск, БССР, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Вильно укытучылар институтын (1915), Александр хәрби училищесын (1916) бетергән.

Литва-Беларус ССР халык мәгарифе комиссары (1919-1920), Беларус ССР Хәрби-инкыйлаби комитеты рәисе (1920), Беларус ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1920-1937), БССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1920-1924), БССР чит ил эшләре министры (1921-1923), ССРБ Үзәк башкарма комитеты рәистәше (1922-1937).
## Искәрмәләр
Иосиф Адамович

**Иосиф Адамович** (, Борисов, Минск губернасы, Рәсәй империясе—, Петропавловск-Камчатский, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

ЭККГ Хәрби академиясендә (1922-1924) укыган.

Литва-Беларус ССР эчке эшләр комиссары (1921-1924), Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (?-1924), БССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1924-1927), Дәүләт шикәр сәнәгате берләшмәсе идарәсе рәисе (1927-1930), ССРБ чит ил сәүдәсе министры урынбасары (1930-1931), Камчатка акционер җәмгыяте рәисе (1934-1937).
## Искәрмәләр
Николай Голодед

**Николай Голодед** (, Старый Кривец, Чернигов губернасы, Россия империясе—, Минск, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сәвит дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Россия ватандашлар сугышыларында катнашучы.

Литва-Беларус ССР эчке эшләр комиссары (1921-1924), Беларус К(б)Ф ҮК икенче сәркәтибе (1925-1927), БССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1927-1937), БССР саклану, авиация һәм химик төзелеш оешмасы (Осоавиахим) үзәк шурасы рәисе (1931-?). БК(б)Ф ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1930-1937).

## Искәрмәләр
Данила Волкович

**Данила Волкович** (, Занеманск, Һродна губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

РК(б)Ф Малмыж өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1920), Беларус К(б)Ф ҮК Минск округ комитеты җаваплы сәркәтибе (?-1930), БССР игенчелек халык комиссары рәисе урынбасары (1934), Беларус К(б)Ф ҮК икенче сәркәтибе (1934-1937), БССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1937). Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Габитов

**Габитов** — фамилия. **Абитов** язылышы да бар.
* Азат Абитов (1993), җырчы.
* Барый Габитов (1909―1991), Бөек Ватан сугышында атлы гаскәри, старшина.
* Булат Габитов (1937-2004), кинематографист. Ф. Габитованың улы.
* Габдулла Габитов (1910-?), ТАССР эчке эшләр (1941-1943) һәм дәүләт куркынычысызлыгы (1943-1944) халык комиссары.
* Исмәгыйль Габитов (*Исмәгыйль Габди*, 1890-?), имам-хатыйп, Милли Мәҗлес депутаты.
* Мулланур Габитов (1955), музыкант, педагог, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Мидхәт Габитов (1925-2010), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1961) (*[[Сибай]]*). 
* Рәфкать Габитов (*[[Михаил Львов (1917)|Михаил Львов]]*), шагыйрь.
* Ринат Габитов (1943—2016), юридик фәннәр докторы (2000), профессор (2001). БР атказанган юристы (2000).
* Риф Габитов, биюче.
* Сафиулла Габитов (1872-?), әкиятче.
* Хәбибулла Габитов, язучы.
----
* Фатыйма Габитова (1903-1968), мөгаллимә.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Габитовлар — җәмәгать эшлеклеләре гаиләсе:
** Шәрәфетдин Габитов (XIX гасыр), Синьцзяньда Россия империясе консуллыгы хезмәткәре.
*** Исмәгыйль Шәрәфетдин улы (?-1937), «Тәрәккый» газетасы (Сәмәрканд) нәшире.
*** Зәйнәп Шәрәфетдин кызы, «Шимбә» әдәби түгәрәген оештыручы.
*** Рабига Шәрәфетдин кызы (?-1954), җир тетрәүдән каза күргән Җидесу казакъларына ярдәм фонды оештыручы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шәхсәй-вахсәй

**Шәхсәй-вахсәй** (фарсы теленнән) — ислам динендә шигый мөселманнар арасында таралган, Гашура көнне үткәрелүче кайгы белдерү (матәм) йоласы. Шигыйларның өченче имамы  Хөсәеннең (*[[620 ел|620]]-[[680 ел|680]]*) үлеменнән соң, аның тарафдарларыннан башланып киткән үз-үзеңне газаплау күренеше. Йола Хөсәен үтерелгән көндә – мөхәррәм аеның унынчы көнендә (Гашура, Гашир көн) үткәрелә.

## Йола исеме
Үз-үзләрен газаплаучылар, кайгы белдереп: «Шах, Хөсәен, вах, Хөсәен!» - дип кычкыралар, шуннан кыскартылып, Европа телләренә, «шәхсәй-вахсәй» булып калган.

## Тарих
Б.э. 680нче елында, дүртенче хәлиф Галинең (*[[599 ел|599]]-[[661 ел|661]]*) кече улы Хөсәен (*[[620 ел|620]]-[[680 ел|680]]*), үзенә хәлифәлек дәгъвалап, Гыйракка юнәлгән вакытта, үзе һәм 73 тарафдары Кәрбала бистәсендә үтерелә. Шигый мөселманнар Хөсәенне дин өчен газап чигеп үлгән, дин юлында шәһит киткән изге дип саныйлар. 
 
## Йола
Йола шигыйлар күпләп яшәгән илләрдә (Гыйрак, Иран, Һиндстан, Мьянма, Пакистан, Әфганстан, Лөбнан, Төркия, Лөбнан, Баһрәйн һ.б.) урамда, күп кеше катнашында уза. Фанатик шигыйлар, күп очракта руханиларга ялланган кешеләр, «Шах, Хөсәен, вах, Хөсәен !», дип кычкырып, күкрәкләренә йодрык белән сугалар, утлы күмер өстендә йөриләр, үзләрен чылбырлар белән кыйныйлар, кылыч яки пычак белән тәннәрен җәрәхәтлиләр, чөнки риваятьләр буенча Хөсәен тәненә 33 кылыч, 34 пычак ярасы алган, дип исәпләнелә.

Иран шаһы Риза Пәһләви (*[[1878 ел|1878]]-[[1944 ел|1944]]*) үзе ил белән идарә иткән чорда (*[[1925 ел|1925]]-[[1941 ел|1941]]*) урамнарда шәхсәй-вахсәй йоласын уздыруны тыя. Ләкин Ислам инкыйлабыннан соң әлеге тыю көчен югалта.

## Максаты
Шәхсәй-вахсәй шигый мөселманнар арасында дини хисләрне көчәйтү, милли һәм дини дошманлыкны үстерү максатына хезмәт итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Ислам. Белешмә-сүзлек (*төзүче* Заһид Шәфигый). Казан: ТКН, 1993. ISBN 5-298-00949-2

## Сылтамалар

*    Шәхсәй-вахсәй Зур белешмә сүзлегендә
* Шәхсәй-вахсәй 
* День Ашура и ритуал самобичевания «Шахсей-Вахсей»

## Моны да карагыз
* Гашура көне 
*  «Шәхсәй-вахсәй» йоласының төрле илләрдәге фотолары 

Төркем:Ислам
Төркем:Шигыйчылык
Төркем:Йолалар
Румен Радев

**Румен Радев**, Румен Георгиев Радев () — Болгариянең бишенче президенты (2017 елның 22 гыйнварннан 2026 елның 22 гыйнварына кадәр). Болгария Хәрби-һава көчләре  (*[[2014 ел|2014]]-[[2016 ел|2016]]*), 1нче класслы очучы, генерал-майор (*[[2014 ел|2014]]*). Хәрби фәннәр докторы. Болгария социалистик фиркасеннән кандидат итеп күрсәтелгән.

## Тәрҗемәи хәле

1963 елның 18 июнендә Болгариянең көньягында урнашкан социалистик шәһәр Димитровградта туган. Хасковода математика мәктәбен алтын медальгә (*[[1982 ел|1982]]*), Болгария һава көчләренең Георги Бенковски исемендәге югары мәктәбен (*[[1987 ел|1987]]*) тәмамлаган. 1992 елда АКШта Maxwell эскадрон әфисәр мәктәбендә 5 атналык башлангыч әзерлек курсы уза. 2003 елда АКШ Хәрби-һава көчләренең Air War College югары өйрәнү программасын бик яхшыга тәмамлый. Болгариядә «*Очу экипапажларын тактик әзерләүне камилләштерү һәм һава һөҗүмен имитацияләү*» темасына хәрби фәннәр докторлыгына диссертация яклый. Инглиз телен камил белә.

## Хәрби карьерасы
* 1994-1996 Болгария Хәрби-һава көчләрендә (ХҺЧ) истребительләр авиация полкы белән җитәкчелек итә.  
* 1996-1998 эскадрилья башлыгы.  
* 2009-2014 Болгария ХҺЧ сәргаскәре урынбасары була.  
* 2014-2016 елларда Болгария ХҺЧ сәргаскәре.

## 2016 елгы президент сайлаулар
2016 елның августында Болгария социалистик фиркасе (*оппозициядәге фирка*) «Болгария өчен Яңарыш альтернативасы» белән берлектә Р. Радевны 2016 елның ноябрь президент сайлауларына кандидат итеп күрсәтә. Р. Радев II турга үтә. II турда хакимиятнең Ватандашлар Болгариянең Аурупача үсеше өчен фиркасе вәкиле Цецка Цачеваны ~59:~36 чагыштырмасында җиңеп, Болгариянең киләсе президенты итеп сайлана. Вице-президент итеп Илияна Йотова сайлана.

Болгария Президенты Румен Радев 2026 елның 22 гыйнварыннан отставкага киткән.
## Гаиләсе
I хатыны Гинка. Балалары:
* *улы* Георги (*[[2003 ел|2003]]*), *кызы* Дарина (*[[2001 ел|2001]]*).
II хатыны Десислава (Свиленска). Радев — Десиславаның икенче ире. Беренче иреннән улы бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Азатлык Радиосы
*  Халыкара манзара, 13.11.2016
* Болгарияның сайланган президенты Россия белән диалогны үстерергә өметләнә

Төркем:Болгария президентлары
Төркем:Болгария сәясәтчеләре
Төркем:Хәрби фәннәр докторлары
Төркем:Очучылар
Димитровград (мәгънәләр)

**Димитровград** — топоним. Болгария сәясәтчесе Г.М. Димитров (1882-1949) исемен мәңгеләштерү максатында куелган.

* Димитровград — Болгариядәге шәһәр. 
* Димитровград — Сембер өлкәсендәге шәһәр, тарихи исеме Мәләкәс. 

Төркем:Топонимнар
Афанасий Ковалёв

**Афанасий Ковалёв** (, Лошница, Минск губернасы, Россия империясе—) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.

Витебск кооператив техникумын (1931), Ленинград югары педагогик курсларын (1935) бетергән.

Беларус К(б)Ф Витебск шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (?-1937), Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1937-1938), МССР кулланучылар җәмгыяте берлеге идарәсе рәисе урынбасары (1944-1947), БССР кулланучылар җәмгыяте берлеге идарәсе рәисе урынбасары (1947-1960). 1 чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Россия дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Кузьма Киселёв

**Кузьма Киселёв** (, Лобковичи, Могилөв губернасы, Россия империясе—) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.
Кричев педагогия техникумында (1918-1919), Смоленск дәүләт университетында (1923-1924, бетермәгән), Воронеж дәүләт университетында (1924-1928), Свердлов ис. коммунистик академиясендә (1930-1933) укыган.

Беларус ССР сәләмәтлек саклау халык комиссары (1937-1938), Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1938-1940), Сембер өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1943), Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы (Министрлар шурасы) рәисе урынбасары (1943-1958), Беларус ССР чит ил эшләре министры (1944-1966). 3-4 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Табибият фәннәре нәмзәте.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Иван Былинский

**Иван Былинский** (, Якубовка, Могилөв губернасы, Россия империясе—) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.

Һомел урман техникасы институтында (1931-1936) укыган.

Беларус К(б)Ф Полесье өлкә комитеты сәркәтибе (?-1940), Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1940-1944), рәис урынбасары (1944), Беларус ССР урман хуҗалыгы министры урынбасары (1948-1949), министр (1949-1953), Беларус ССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1953-1955), Беларус ССР минситрлар шурасы каршындагы урман хуҗалыгы баш идарәсе башлыгы (1957-1960). 1-2 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Александр Аксёнов

**Александр Аксёнов** (, Куторовка, Һомел округы, БССР,  ССРБ—, Минск, Беларус) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Һомел педагогик укуханәсен (1941), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1957) бетергән.

БЛКЯБ Гавриловка район комитеты беренче сәркәтибе (1944), Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге Барановичи шәһәр (1945), Барановичи өлкә (1945-1950), Һродна өлкә (1950-1953) комитетлары беренче сәркәтибе, Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК икенче (1954), беренче сәрәтибе (1956-1957), БК(б)Ф Һродна өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1953-1953), БЛКЯБ ҮК сәрәкәтибе (1956-1959), Беларус ССР МШ крашындагы ДИК рәисе урынбасары (1959-1960), БССР эчке эшләр (1960-1962), җәмгыять тәртибен саклау (1962-1965) министры, Беларус КФ Витебск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1965-1971), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1971-1983), Беларус ССР Министрлар шурасы рәисе (1978-1983), ССРБның Польшадагы илчесе (1983-1986). СБКФ ҮК әгъзасы (1976-1990), 7-10 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Владимир Бровиков

**Владимир Бровиков** (, Ветка, БССР,  ССРБ—, Мәскәү, РСФСР) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.

Беларус дәүләт университетын (1955), СБКФ ҮК каршындагы җәмгыять фәннәре академиясен (1959) бетергән.

Беларус КФ Витебск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1970-1972), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1978-1983), Беларус ССР Министрлар шурасы рәисе (1983-1986), ССРБның Польшадагы илчесе (1986-1990). СБКФ ҮК әгъзасы (1979-1989), 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Фәлсәфә фәннәре нәмзәте (1969).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Беларус илчеләре
Михаил Ковалёв

**Михаил Ковалёв** (, Дубровица, Климавичи бүлесе, БССР,  ССРБ—, Минск, Беларус) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Ленинград тау институтын (1954) бетергән.

Беларус ССР төзелеш министры урынбасары (1966-1967), Минск шәһәр башкарма комитеты рәисе (1967-1977), Беларус ССР дәүләт планы рәисе урынбасары (1977-1978), БССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1984-1986), рәис (1986-1990). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1990), 11 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Вячеслав Кебич

**Вячеслав Кебич** (, Конюшевшчина, Новогрудек воеводалыгы, Польша – 9 декабрь 2020 ел) — беларус һәм совет дәүләт эшлеклесе.

Беларус политехника институтын (1958) бетергән.

Минск станоклар төзү заводы баш инженеры, директоры (1973-1978), Киров ис. Минск кискеч һәм  станколар чыгару заводы генераль директоры (1978-1980), Беларус КФ Минск шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1980-еллар), БССР дәүләт планы рәисе (1985-1990), Беларус ССР, аннары бәйсез Беларус Министрлар шурасы рәисе (1990-1994), Беларус сәүдә-икътисад берлеге рәисе (1994-х.в.). СБКФ ҮК әгъзасы (1990-1991), ССРБ халык депутаты, 1-2 чакырылышлары Беларус Милли мәҗлесе вәкилләр пулаты депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Беларус вәкилләр пулаты депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Беларусия сәясәтчеләре
Төркем:Беларусия премьер-министрлары
Төркем:COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булучылар
Әлмәндәр авыл җирлеге

**Әлмәндәр авыл җирлеге**  — Татарстан Республикасының Апас районы составына керүче муниципаль берәмлек.

## Халык

Җирлеккә 3 авыл керә: Әлмәндәр, Борнаш, Әҗем.

## Искәрмәләр

Төркем:Апас районы авыл җирлекләре
Алексей Клещёв

**Алексей Клещёв** (, Михновичи, Минск губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы, генеарл-майор.

СБКФ ҮК каршындагы яңадан әзерләү курсларында (1953-1954) укыган.

Пинск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1943), БК(б)Ф Пинск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1944-1946), БК(б)Ф Полотск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1946-1948), Беларус ССР Министрлар шурасы рәисе (1948-1953), Казакстан КФ Костанай өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1955-1960). 2-3 һәм 5 нче чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Николай Авхимович

**Николай Авхимович** (, Борисов, Минск губернасы, Рәсәй империясе—, Минск, Беларус) — беларус совет дәүләт эшлеклесе.

Минск югары коммунистик авыл хуҗалыгы академиясендә (1930-1933), БК(б)Ф ҮК каршындагы яңадан әзерләү курсларында (1947-1948) укыган.

Беларус К(б)Ф Һомел өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1948-1951), Беларус КФ Һродна өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1951-1953), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1953-1956), Беларус ССР Министрлар шурасы рәисе (1956-1959), БССР икмәк мәхсулатлары министры (1959-1961), БССР социаль тәэминат министры (1961-1973). СБКФ ҮК әгъзасы (1956-1961), 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Капитал

**Капитал**, *сума* (лат. capitalis — мөлкәт, хәзинә) — табыш, хәзинә алырга юнәлтелгән мал, мөлкәт, милек, активлар җыелмасы. Тар мәгънәдә — җитештерү чаралары (физик капитал) формасында табыш чыганагы. Физик дәүләт алуга юнәлтелә акчаны акча капиталы дип атыйлар. Матди һәм акча средстволарын икътисадка, мал җитештерүгә юнәлтүне капитал салу яки инвестиция дип атыйлар. Куллануга тотылган ресурслар капитал була алмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* К. Маркс. Капитал. Критика политической экономии. = нем. Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie (1867).

Төркем:Капитал
Төркем:Икътисад
Нарухито

**Нарухито** (, *[[1960 ел]]ның [[3 февраль|23 феврале]], [[Япония]], [[Токио]]*) — 2019 елның 1 маеннан Япониянең 126нчы императоры. 2019 елның 30 апрелендә тәхеттән ваз кичкән император Акихитоның өлкән улы.

## Тәрҗемәи хәле

1960 елның 23 февралендә Токиода туган. Балачакта Хиро шаһзадә исемле булган.
 
1989 елның 7 гыйнварында (*бабасы император [[Хирохито]] вафатыннан соң*) тәхет варисы булып калган.

1983-1985 елларда Бөекбританиядә Оксфордта Merton College да укый. 1989 елда Гакусюин университетында тарих фәннәре магистры дәрәҗәсе ала.

2019 елның 30 апрелендә тәхеттән ваз кичкән император Акихито урынына Япония императоры булды.

## Гаиләсе
1993 елның 9 июнендә Япония тышкы эшләр министрлыгында дипломат булып эшләгән Масако Овадага өйләнгән.
**кызлары* шаһбикә Айко (*[[2001 ел|2001]]*). Шаһбикә Айко белән шаһзадә Хисахито (*Нарухитоның энесе Акисино (Фумихито) улы*) арасында тәхет варисы булу проблемасы туган.

## Иҗтимагый эшчәнлеге

* Япония исеменнән ил эчендә һәм чит илләрдә вәкиллек итә.
* 1998 елга хәтле Япония олимпия комитеты патроны, 1998 елдан соң ХОК әгъзасы.
* Җирнең су запасы һәм аны саклау мәсьәләләре белән кызыксына, чыгышлар ясый. XXI гасырның Халыкара су комиссиясе шәрәфле әгъзасы, Глобаль су җәмгыяте патроны.
 
## Шәҗәрә

## Сылтамалар
* The Imperial Household Agency (Император Йорты)

## Искәрмәләр


Төркем:Монархлар
Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Япония
Төркем:Япония императорлары
Михаил Стакун

**Михаил Стакун** (1893, Нидәны, Вилнә губернасы, Рәсәй империясе—, Тамбов, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья һәм Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.

БК(б)Ф ҮК каршындагы марксизм-ленинизм курсларында (1930-1932) укыган.

РК(б)Ф Новочеркасск округ комитеты җаваплы сәркәтибе (?-1923), БК(б)Ф Ставрополь край комитеты җаваплы сәркәтибе (1927-1929), БК(б)Ф Чита округ комитеты җаваплы сәркәтибе (19??-1930), БК(б)Ф Көнчыгыш Казакъстан өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1932-1934), Беларус К(б)Ф Һомел шәһәр комитеты җаваплы сәркәтибе (1935-1937), Беларус ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1937), ССРБ ҮБК рәистәше (1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Тамбов

**Тамбов** () — Россия шәһәре, Тамбов өлкәсенең мәркәзе.

## Тарих
Шәһәр статусын 1719 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Тамбов өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Тамбов
Василий Козлов (1903)

**Василий Козлов** (, Заградье, Могилөв губернасы, Рәсәй империясе—, Минск, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы, генерал-майор.

Ленин ис. Минск коммунистик университетында (1929-1933) укыган.

Беларус ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1940-1941), Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1941-1942), Минск партизан берләшмәсе командиры (1941-1944),  Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1948), Беларус ССР Югары Шурасы рәисе (1947-1948), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1948-1967). СБКФ ҮК әгъзасы (1966-1967), 2-7 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза партизанам, особо отличившимся в партизанской борьбе в тылу против немецких захватчиков» от 1 сентября 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 10 сентября (№ 37 (196)). — С. 1.

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Сергей Притыцкий

**Сергей Притыцкий** (, Һаркавиче, Һродна губернасы, Россия империясе—, Минск, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы, генерал-майор.

ЭККГ командирлар составы хәзерлеген камилләштерү курсларында (1941-1942), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1945-1948) укыган.

Белосток өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1939-1941), Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК икенче сәрәктибе (1942-1944), Польша партизан хәрәкәте штабы башлыгы урынбасары (1944), башлык (1944-1945), Беларус К(б)Ф Һродна өлкә комитеты икенче сәрәктибе (1948), беренче сәркәтиб (1948-1951), Беларус К(б)Ф Барановичи өлкә (1953-1954), Молодечно өлкә (1954-1960), Минск өлкә (1960-1963) комитетлары беренче сәрәктибе, Беларус ССР Югары Шурасы рәисе урынбасары (1962-1965), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1968-1971). СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1971), 1-8 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Фёдор Сурганов

**Фёдор Сурганов** (, Судники, Витебск губернасы, Рәсәй империясе—, Брест өлкәсе, ССРБ) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

Беларус авыл хуҗалыгы институтында (1932-1934) укыган.

Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге Горки район (1939-1940), Могилөв өлкә (1940-1944) комитетлары беренче сәрәктибе, Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты икенче сәрәктибе (1947-1954), Минск өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1954-1955), Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты икенче сәрәктибе (1955-1956), Беларус КФ ҮК икенче сәркәтибе (1959-1962, 1965-1971), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1971-1976). СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1976), 4-9 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Иван Поляков

**Иван Поляков** (, Һомел, Могилөв губернасы, Россия империясе—, Минск, Беларус) — беларус совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.

БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1946-1949) укыган.

Беларус ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге Һомел өлкә (1944-1945), Минск өлкә (1945-1946) комитетлары беренче сәркәтибе, Беларус К(б)Ф Витебск шәһәр (?-1953), Речица район (1953-1956) комитетлары беренче сәркәтибе, Һомел өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1956-1957), Беларус К(б)Ф Һомел (1963-1964 елларда — Һомел авыл) өлкә комитеты беренче сәрәктибе (1957-1964), Беларус К(б)Ф Минск өлкә комитеты беренче сәрәктибе (1964-1977), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1977-1985). СБКФ ҮК әгъзасы (1966-1986), 5-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Георгий Таразевич

**Георгий Таразевич** (, Слобода, Вилнә воеводалыгы, Польша—, Минск, Беларус) — беларус һәм совет дәүләт эшлеклесе.

Илбау политехника институтын (1959) бетергән.

Беларус К(б)Ф Минск шәһәр комитеты икенче сәркәтибе (1977-1980), Минск шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1980-1983), Беларус КФ Минск шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1983-1985), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1985-1989), ССРБ Югары шурасының Милләтләр шурасы каршындагы милли сәясәт һәм милләтара мөнәсәбәтләр комиссиясе рәисе (1989-1991), Беларус чит ил эшләре министры урынбасары (199?-199?), Беларусның Польшадагы илчесе (1994-1995). СБКФ ҮК әгъзасы (1986-1990), 11 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Илчеләр
Николай Дементей

**Николай Дементей** (, Хотлино, Витебск округы, БССР, ССРБ) — беларус һәм совет дәүләт эшлеклесе.

Беларус авыл хуҗалыгы академиясен (1959), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1964) бетергән.

Беларус КФ Витебск өлкә комитеты сәркәтибе (1974-1977), Беларус КФ ҮК сәркәтибе (1979-1989), Беларус ССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1989-1990). ССРБ халык депутаты, 1 нче чакырылыш Беларус Җөмһүрият шурасы әгъзасы. 
## Искәрмәләр

Төркем:Беларус Милли мәҗлесе Җөмһүрият шурасы әгъзалары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Игорь Додон

**Игорь  Додон**, Игорь Николае улы Додон (, *[[1975 ел]]ның [[18 февраль|18 феврале]], [[Молдаван ССР]], Калараш районы,Садова*) — Молдова сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе. 2016—2020 елларда Молдова президенты. Икътисад фәннәре докторы. Социалистлар фиркасе лидеры (2020 елдан).

## Тәрҗемәи хәле

1975 елның 18 февралендә Молдаван ССР Калараш районы Садова авылында туган. Кишенәүдә дәүләт аграр университетының икътисад факультетын, Молдова икътисади гыйлемнәр академиясенең менеджмент факультетын, Халыкара икътисад институтының менеджмент факультетын тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 2005, май — 2006, сентябрь Молдованың икътисад һәм сәүдә министры урынбасары.
* 2006 елның 18 сентябреннән Молдованың икътисад һәм сәүдә министры.
* 2008, март — 2009, апрель Молдованың премьер-министры урынбасары — икътисад һәм сәүдә министры.
* 2009 елның 5 апреленнән Молдова парламенты депутаты.

## Сәяси эшчәнлеге
* 2009 елның 5 апрелендә МРКФ фиркасеннән Молдова парламентына депутат булып сайлана.
* 2011 елның июнендә узган Кишенәү генераль примарын сайлауларда Киртоакэ Доринга җиңелә.
* 2011 елның ноябрендә Молдова коммунистлар фиркасеннән чыга, МСФ фиркасенә кушыла.
* 2011 елның 18 декабрендә узган МСФнең X корылтаенда фирка рәисе итеп сайлана.
* 2014 елның 30 ноябрендә узган парламент сайлауларында Игорь Додон җитәкләгән МСФ 20,25 % тавыш җыя, Молдованың XX чакырылыш парламентында иң зур фракция төзи. Европа яклы фиркаләрнең программасын кабул итмичә, МСФ оппозициягә күчә.
* 2016 елның 13 ноябрендә узган Молдова президентын сайлауларның () 2нче турында 52,18:47,82 чагыштырмасында «Хәрәкәт һәм теләктәшлек фиркасе» вәкиле, Молдова мәгариф министры (*[[2015 ел]]га кадәр*) Майя Сандуны җиңеп, Молдованың бөтен халкы сайлаган 3нче президенты (*Мирча Снегур, Игор Лучинскийдан соң*) була .
Европа берлеге белән, ассоциациягә берләшмичә генә, тыгыз элемтәләр булдыру, шул ук вакытта РФ белән мөнәсәбәтләрне яхшырту яклы сәясәтче. Президентлыкка кандидат И. Додонның «*Кырым — РФ территориясе*» дигән фикере өчен Молдованың тышкы эшләр министры гафу үтенергә мәҗбүр була.

2020 елның 1 ноябрендә узган Молдова президентын сайлауларда сайлаучыларның 32,61 % тавышын җыеп, икенче урынны ала һәм икенче турга үтә. Беренче турда беренче урынны алган PAS фиркасе нәмзәте Майя Санду сайлаучыларның 36,16 % тавышын җыйган. Икенче тур Додон белән Санду катнашында 2020 елның 15 ноябрендә уза.

15 ноябрьдә узган икенче тур нәтиҗәләре буенча, Майя Санду Игорь Додонны җиңә. Үзәк сайлау комиссиясе белдерүенчә, Санду сайлаучыларның 57,7 %, Додон 42,25 % тавышын җыйган
.

## Гаиләсе
Хатыны Галина (Galina). 1999 елның августында өйләнешкәннәр.
* *уллары* Богдан (Bogdan), Влад (Vladut), Николае (Nicolae)

## Сылтамалар
*   Рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Молдова президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Молдова
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Кишенәү авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
1960 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1960 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1960 елда узган беренче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 6 июльдән 10 июльгә кадәр Франциянең ике шәһәрендә (Париж һәм Марсел) үткәрелгән.

Ярышта 4 җыелма такым катнашкан.

Ярыш финалның 1/2 өлешеннән башланып, «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Чемпионатның 4 уенында 17 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Валентин Иванов, Виктор Понеделник (икесе дә - ССРБ), Милан Галич, Дражан Еркович (икесе дә - Югославия), Франсуа Үтт (Франция) - 2 туп.

Финалда ССРБ җыелмасы Югославияне өстәмә вактыта 2:1 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Чехсловакия җыелмасы Францияне 2:0 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1960 ел спортта
1964 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1964 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1964 елда узган икенче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 17 июльдән 21 июльгә кадәр Испаниянең ике шәһәрендә (Мадрид һәм Барселона) үткәрелгән.

Ярышта 4 җыелма такым катнашкан.

Ярыш финалның 1/2 өлешеннән башланып, «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Чемпионатның 4 уенында 13 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Ференц Бене, Дежө Новак (икесе дә - Маҗарстан), Мария Переда (Испания) - 2 туп.

Финалда Испания җыелмасы ССРБны 2:1 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Маҗарстан җыелмасы Данияне өстәмә вакытта 3:1 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Футбол
1968 елгы Аурупа футбол чемпионаты

**1968 елгы Европа футбол чемпионаты** () — 1968 елда узган өченче УЕФА Европа футбол чемпионаты. Чара 5 июньнән 10 июньгә кадәр Италиянең өч шәһәрендә (Рум, Неаполь һәм Флоренция) үткәрелгән.

Ярышта 4 җыелма такым катнашкан.

Ярыш финалның 1/2 өлешеннән башланып, «җиңелгән очракта төшеп калу» схемасы буенча үткәрелгән.

Чемпионатның 5 уенында 7 туп кертелгән. Иң күп туп кертүчеләр: Драган Драйич (Югославия) - 2 туп.

Финалда Италия җыелмасы Югославияне икенче матчта (беренче матч уртак исәп белән тәмамланды) 2:0 исәбе белән җиңеп, беренче тапкыр Европа чемпионы исеменә лаек булган. Өченче урын өчен мачта Англия җыелмасы ССРБны өстәмә вакытта 2:0 исәбе белән җиңгән.

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:1968 ел спортта