open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makswell tigezlämäläre

[300px|мини|уңда|[Ceyms Klerk Makswell]]
**Makswell tigezlämäläre** - elektromagnit qırın häm elektrik qorğılar häm ağımnar belän anıñ bäylelegen taswirlawçı differentsial' häm integral' formasındağı tigezlämälär sisteması.
[300px|мини|уңда|[Elektr ağımı magnit induktsiäsen buldıra (Amper qanunı)]]
Lorents köçen taswirlıy torğan tigezlämä belän Makswell tigezlämäläre bergä klassik elektrodinamikasınıñ tigezlämäläre tulı sistemasın buldıralar, ul Makswell-Lorents tigezlämäläre dip atala.

XIX ğasırda tuplanğan täcribälär näticäläre nigezendä Ceyms Klerk Makswell şuşı möhim tigezlämälärne icat itä. Makswell tigezlämäläre teoretik fizikağa, şul isäptäm Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsenä zur yoğıntı yasağan.

### Makswell tigezlämäläre
#### Differentsial' küreneş

İzotrop, berişle, dispersiäsez moxitta Makswell tigezlämäläre:

Turı kilüçe qanunnar:

#### İntegral' küreneş

## Ädäbiät
*    Ампер А. М. Электродинамика. — М.: АН СССР, 1954. — 492 с. — 5000 экз.
*    Максвелл Дж. К. Избранные сочинения по теории электромагнитного поля. — М.: ГИТТЛ, 1952. — 687 с. — 4000 экз.
*    Максвелл Дж. К. Статьи и речи. — М.: Наука, 1968. — 423 с.
*    Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. — М.: АН СССР, 1947—1959. — Т. I—III.
*    Maxwell J. C. A dynamical theory of the electromagnetic field // Philosophical Transactions of the Royal Society of London. — 1865. — Т. 155. — С. 459—512.
*    Maxwell J. C., A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 1 — 1873 — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University
*    Maxwell J. C., A Treatise on Electricity And Magnetism — Volume 2 — 1873 — Posner Memorial Collection — Carnegie Mellon University
*    Maxwell J. C. On Physical Lines of Force // Philosophical Magazine : Ser. 4. — 1861,1862. — Т. 11,13. — С. 161—175, 281—291, 338—347; 12—23, 85—95.
*    Maxwell J. C. On Faraday's Lines of Force // Transactions of the Cambridge Philosophical Society. — 1856. — Т. 10. — № 1. — С. 155—229.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Алма-Ата (мәгънәләр)

* Алма-Ата (Алматы) — Казакъстан Республикасының иң эре шәһәре.
* Алма-Ата — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
* Алма-Ата — Татарстан Республикасының Ютазы районына керүче авыл.
Футбол буенча Россия җыелмасы

**Футбол буенча Россия җыелмасы** () — халыкара ярышларда Россиянең вәкиле булып торучы милли такым. Җитәкчелек итүче оешмасы — Россия футбол берлеге. Такымның иң югары казанышы булып 2008 елгы Европа чемпионатының Төркия җыелмасы белән бүленгән өченче урын булып тора.

## Чыгышлар тарихы
### Дөнья чемпионатлары

## Шулай ук карагыз
* Футбол буенча Россия империясе җыелмасы
* Футбол буенча ССРБ җыелмасы
* Футбол буенча БДБ җыелмасы
## Искәрмәләр
Суботак (елга)

**Суботак** — Россия территориясеннән агучы елга, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Гөмбәй елгасының сул ярыннан 39 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Магнитогорски гидротөененнән  Ириклинск гидротөененә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек(су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12010000312112200001847
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112200184
* Бассейн коды — 12.01.00.003
* ГӨ буенча саны (номеры) — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Россия Федерациясе чит ил эшләре министрлыгы

**Россия Федерациясе чит ил эшләре министрлыгы** () —  *[[Россия Федерациясе Хөкүмәте|башкарма хакимиятенең]]* дәүләт органы. РФ чит дәүләтләре һәм халыкара оешмалар белән мөнәсәбәтләре өлкәсендә дәүләт идәрәсен тормышка ашыра.

Конституциядә *[[Россия Федерациясе Президенты|РФ президенты]]* артыннан теркәлгән очракларда яки РФ канаунбирү актларына туры китереп, министрлык Россия Федерациясе президентына карамагында була.

Чит эшләр министры тарафыннан идарә ителә.

Россия ЧИЭМ 1944 елда РСФСР Чит ил эшләре халык комиссариаты буларак барлыкка килгән һәм ССРБ ЧИЭМы белән бер үк вакытта эшләгәннәр.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Төркем:Россия Чит ил эшләре министрлыгы
Изге Андрей

**Апостол Андрей** (**Беренче дәшелгән Андрей**, , ) — христианлыкта Гайсә Мәсихнең унике апостолының (шәкертенең) берсе, апостол Петрның бертуганы. 
## [[Инҗил]]ләрдә
Андрей хакында *Маттай* (10:2), *Марк* (3:18), *Лүк* (6:14) Инҗилләрендә һәм Апостолларның эшләре китабында (1:13) бирелгән апостол исемлекләрендә хәбәр итәләр.

Андрей, бертуганы Петр кебек үк, Вифсаида шәһәрендә туа һәм балыкчылык белән шөгыльләнә.

Андрей Гайсә чакыруына җавап биреп, дингә килгән беренче шәкерт була, шуңа күрә аны еш кына Беренче дәшелгән дип атыйлар.

Яхъя Инҗиле буенча, Андрей дингә Гайсәнең чукынуыннан соң килә. Ул, Гайсәнең биш мең кешене ашату могҗизасы алдыннан, балык һәм икмәкләр турында әңгәмә кора, соңрак, апостол Филипп белән бергә, Гайсә янына еллиннарны китерә.

## Риваятьләрдә
Беренче дәшелгән Андрей белән бик күп дини риваятьләр бәйле. Аның, христианлык өчен традицион җирләрдән тыш, Скифиядә һәм хәтта борынгы рус җирләрендә дә дин таратуы турында легендалар таралган.

Апостол Андрейны Патра шәһәрендә, 70 еллар тирәсендә, кыек итеп куелган тәрегә асып үтерәләр. Ул үлгән урында хәзер Грециянең иң зур чиркәве, Беренче дәшелгән Андрей җәмигы урнашкан. Апостолны җәзалау өчен кулланылган кыек тәрене Андрей тәресе дип атыйлар. 
## Табыну
Император Констанций II идарәсе чорында, 357 елның 3 мартында апостол Андрейның калдыкларын тантаналы рәвештә Патрадан Константинопольгә күчерәләр һәм Изге Апостоллар гыйбадәтханәсендә урнаштыралар.

Апостол Андрей Константинополь праваслау чиркәвенең нигезләүчесе һәм күктәге химаячесе дип санала.

Апостолның хәтер көне, юлиан тәкъвиме буенча, 30 ноябрьдә (13 декабрь) һәм 30 июньдә (13 июль) бәйрәм ителә.

Изге Андрей — Украина, Россия,Шотландия, Румыния, Греция, Сицилия, Амальфаның һәм балыкчылар, диңгезчеләрнең изге химаячысы.
## Сылтамалар

* Апостол Беренче дәшелгән Андрей // праваслау илаһият энциклопедиясе. Том 1. Петроград, «Странник» рухи журналыныж 1900 елгы кушымтасы. 
* Изге апостол Андрей  
* Апостол Беренче дәшелгән Андей  
* ''Летописный рассказ об Андрее Первозванном и флагеллантство.''  
* Дөнья патриархатының рәсми сайтында Андрей турында 

Төркем:Апостоллар
Төркем:Христиан изгеләре
Төркем:Бердәм Чиркәү изгеләре
Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгы

[right|thumb|Юбилей монетасы, 10 [сум,  2002 ел]]
**Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгы** () –  *[[Россия Федерациясе Хөкүмәте|башкарма хакимиятенең]]* Мәгариф һәм фән өлкәсе сәясәте буенча дәүләт органы.

2018 елның 15 маеннан, ике министрлыкка (*[[Россия Федерациясе мәгариф министрлыгы]] һәм [[Россия Федерациясе фән һәм югары белем министрлыгы]]*) бүленү сәбәпле, гамәлдә булудан туктый.

## Буйсынган хезмәтләр

### Мәгариф һәм фән өлкәсендә күзәтчелек федераль хезмәте
Вазифалар:
* мәгариф оешмаларын рәсмиләштерү, аттестация, аккредитацияләү 
* мәгариф оешмаларын фән эшчеләрен аттестацияләу
* мәгариф оешмаларын тәмамлаучыларны аттестацияләү
* белем турында документларны теркәү
* БДИ үткәрү
* белем турында документларны исемлек төзү

### Яшьләр сәясәте буенча федераль хезмәт

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгы 
* Из истории министерства образования 
* Россия Федерациясе мәгариф һәм фән министрлыгы актлары
* Проект Паспорт Школьника Министерства 
* Институциональные конфликты в сфере высшего образования, Евгений Балацкий, «Свободная мысль — XXI», № 11 (1561), 2005 
* Олимпиада школьников 
## Структурасы
#Халык-ара департамент ()

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Төркем:Мәгариф сәясәте
Россия Федерациясе мәдәният министрлыгы

**Россия Федерациясе мәдәният министрлыгы** () —Россия Федерациясе башкарма хакимиятенең дәүләт органы. Мәдәният, сәнгать, кинематогарфия һәм архив эше өлкәсендә дәүләт сәясәтен хәзерләү һәм норматив-хокукый көйләү эшләрен тормышка ашыра.

2008 елның 12 маенда Россия Федерациясе киңкүләм коммуникациялар һәм мәдәниәт министрлыгы нигезендә булдырылган.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсим сайт 

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Россия Федерациясе саклану министрлыгы

**Россия Федерациясе саклану министрлыгы** () — Россия Федерациясе башкарма хакимиятенең дәүләт органы. Саклану өлкәсендә дәүләт сәясәтне һәм саклану яктан башкарма хакимиятенең башка дәүләт органнарның, федераль министрлыкларның һәм РФ субъектларның башкарма хакимиятенең дәүләт органнарның эшчәнлекне килештерү буенча эшне тормышка ашыра.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Россия Федерациясе кораллы көчләре

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Төркем:Россия кораллы көчләре
Zur Başlıq yarışları (tennis)

[300px|мини|уңда|''[Rocer Federer* - Zur Başlıq yarışlarında iñ küp ciñü yawlağan tennisçı]]
*'Zur Başlıq yarışları*' (inglizçä *Grand Slam tournaments*) - zamança [[tennis]]ta dürt iñ zur yıl sayın ütkärelä torğan yarışlar:
*    [[AQŞ açıq tennis yarışı]]
*    [[Avstraliä açıq tennis yarışı]]
*    [[Frantsiä açıq tennis yarışı]]
*  [[Wimbldon tennis yarışı]]

== Tarix ==

"Zur başlıq" töşençäse *bric'' kartalar uyınınnan alınğan. Zur Başlıqnı ciñü - barlıq dürt yarışta otu - härber tennisçı öçen yuğarı maqsat, ä Altın Başlıqnı yawlap alu - Olimpiä uyınnarında ciñü - iñ yuğarı maqsat.

Töşençä 1933 yılda barlıqqa kilä. Berençe Zur Başlıq 1938 yılda Donald Bac tarafınnan alına.

Rocer Federer - Zur Başlıq yarışlarında iñ küp ciñü yawlağan (17 tapqır, 7 Wimbldon, 5 AQŞ A.Y.)

Karyera Zur başlığı - barlıq 4 yarışta ciñügä 8 tennisçı ireşkän: 
*Fred Perri (Rolan Garros-1935)
* Donald Bac (Rolan Garros-1938)
* Rod Leywer (US Open-1962)
* Roy Emerson (Wimbldon-1964)
* Andre Agassi (Rolan Garros-1999)
* Rocer Federer (Rolan Garros-2009) 
* Rafael Nadal (US Open-2010).
* Novak Cokoviç (Rolan Garros-2016) 

## Sıltamalar

* Official website of the Australian Open
* Official website of the French Open 
* Official website of Wimbledon
* Official website of the US Open
* All-times Grand Slam tournaments finals - Reference book.

Төркем:Теннис
Rocer Federer

**Rocer Federer** (almança *Roger Federer*; 1981, Bazel, İswiçrä) - İswiçrä tennisçısı, dönya elekke berençe raketkası (yalğız tör). Zur Başlıq barlıq yarışlarında 50 artıq cinü yawlağan dönya tarixında berdänber tennisçı.

Federer alman-şveytsar-afrikaner ğailäsendä tuğan, inlizçä, almança, frantsuzça söyläşä.

Buyı 185 sm, awırlığı 85&nbsp;kg.

## Qazanışlar

*İke Zur Başlıq yarışında rättän ciñde, biş tapqır Wimbldon tennis yarışı (2003-2007) häm AQŞ açıq tennis yarışında (2004-2008) ciñde.
*Zur Başlıq iñ küp finalında qatnaşqan tennisçı (24 tap)
* Zur Başlıq barlıq yarışlarında 50 artıq cinü yawlağan dönya tarixında berdänber tennisçı
* İTF versiäse buyınça dönya çempionı (2004-2007, 2009)
* Zur Başlıqnıñ barlığı 4 yarışta ciñgän tennisçı

## Sıltamalar
* Сайт Роджера Федерера 
* Фан-сайт Роджера Федерера  

Төркем:Теннисчылар
Төркем:Швейцария теннисчылары
Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәте

**Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәте** () — үз вәкаләтләр чикләрендә дәүләт иминлеген тәэмин итү буенча мәсьәләләрен чишүче башкарма хакимиятенең федераль органы. 

Башлангыч тикшерүне алып бару һәм сорау алу, оператив-эзәрләү эшчәнлеге һәм күзәтү хокукларына ия була. Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәте белән җитәкчелек итү Россия президенты тарафыннан тормышка ашырыла.

## Бурычлары
РФ Дәүләт иминлеге органнарының төп бурычлары:
# РФ-ның директив дәүләт органнарын именлегенә янаган хәвефләр турында искәртү;
# чит илләрнең махсус хезмәтләре һәм оешмаларының, аерым кешеләрнең разведкалау һәм башка төр эшмәкәрлеген күзәтү, искәртү һәм кисәтү;
# терроризм һәм диверсия эшмәкәрлегенә каршы көрәш алып бару;
# дәүләт власте органнары белән бергә оешкан җинаятьчелеккә, коррупциягә, контрабандага, җинаять киемнәрне легальләштерүгә, халык миграциясенә түрә тирәсендә бозуларга, корал, сугыш припаслары, наркотик һәм психотроп матдәләр, мәглүмәтле яшерен юл белән алу өчен кулланыла торган техник чаралар әйләнешенә көрәшү;
# көч кулланып, конституцион королошо бозу, власты басу я кулда тоту максатын куйган кораллы фетнәләрне оештыруга кораллану;
# үз вәкаләтләре чикләрендә дәүләт серенә кертелгән мәглүмәтләрне саклау;
# РФ именлеге, аның иктисадый, фәнни һәм техник оборона потенциалын күтәрү мәнфәгатләрендә үткәрелүче чараларны тормышка ашыруда дәүләт власы органнарына булышу

## Россия федераль иминлек хезмәте җитәкчелеге

**Директор:**
* Александр Бортников, армия генералы.
**Директор урынбасарлары:**
;Гамәлдәгеләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.fsb.ru/

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Fäza-waqıt

300px|мини|уңда|Massivlı cisem yanında geodezik sızıqlarnıñ taypılışı - Fäza-waqıtnıñ käkrelege misalı
**Fäza-waqıt** yäki **fäza-waqıt kontinuumı** -  fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.

Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça **Lorents metrikası**na buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).
[300px|мини|уңда|[Cir tiräsendäge Fäza-waqıtnıñ käkrelege]]
Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan  Minkovskiy yassı fäzası buyınça:
:(x^0, x^1, x^2, x^3)=(ct, x, y, z) \ 

Anıñ metrik tenzorı:
: g = \begin{bmatrix} 1 & 0 & 0 & 0\\ 0 & -1 & 0 & 0 \\ 0 & 0 & -1 & 0 \\ 0 & 0 & 0 & -1\end{bmatrix} \ 

İnterval:
:  ds = \sqrt{g_{ij}dx^i dx^j} =  \sqrt{c^2 (dt)^2 - (dx)^2 - (dy)^2 - (dz)^2},

Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.

Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.

Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.

Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.

## Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.

Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt *[[Albert Eynştein#Eynşten tigezlämäse gravitatsiä öçen|Eynşteyn tigezlämäläre]]* belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep g_{\mu\nu} — metrik tenzorı  ~T_{\mu\nu} - energiä-impuls tenzorına bäyle:

: R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},

:~R_{\mu\nu} — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)   
~R_{\rho \mu \sigma \nu} )
: R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},

: R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},
~\Lambda — kosmologik daimie, ~T_{\mu\nu} - energiä-impuls tenzorı, ~c — vakuumda *[[yaqtılıq tizlege]]*, ~G — Nyuton gravitatsion daimie.

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Eynşteyn tenzorı

\varkappa={8 \pi G \over c^4} — Eynşteyn gravitatsion daimie.

## İskärmälär

## Ädäbiät
* Пространство и время — Физическая энциклопедия


Төркем:Вакыт-фәза
Төркем:Топология
Интернационал (гимн)

**Интернационал** () — халыкара пролетарийлар гимны, коммунистик фиркаләре гимны, анархиячеләр һәм социалчылар гимны; РСФСР (1918—1944), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе (1922—1944), Ерак Көнчыгыш Җөмһүрияте (1920—1922), Украин ССР (1918—1949), Беларус ССР (1919—1952) рәсми гимны. Әлеге вакытта Россия Федерациясе Коммуначыл фиркасе гимны булып тора.
Башлангыч тексты 1871 елда француз телендә язылган “Интернационал”ның рус теленнән татар теленә тәрҗемәсе Нәкый Исәнбәтнең, Әхмәт Исхакның һәм Нури Арслановның күмәк эше дип санала.
## Текстлар
### Большевизм һәм совет чорларында кулланылган рәсми текстлар

ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2023
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791
Define $dx = 13
PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:" Гром победы, раздавайся! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1816 till:1833   text:" Молитва русских " shift:($dx,10)
 from:1833 till:1917   text:" Ходай, Патшаны сакла! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1917  till:1917   text:" Рабочая Марсельеза " shift:($dx,0)
 from:1917  till:1944   text:" Интернационал " shift:($dx,0)
 from:1944  till:1992   text:"  СССР гимны" shift:($dx,0) color:blue
 from:1992  till:2001   text:" Патриотик җыр" shift:($dx,0)
 from:2001  till:2023 text:"Россия гимны" shift:($dx,0) color:blue


### Француз телендәге тулы тексты

## Моны да карагыз
* Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Интернационал аудиоязмалары  рус телендә һәм 30 дан артык башка телләрдә
* Интернационал текстлары  92 телдә
* Интернационал тексты һәм аккордлар

Төркем:Гимннар
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе мәдәнияте
Төркем:Россия гимннары
Түбән Барханчак

**Түбән Барханчак** () — Ставрополь краеның Ипатово районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 елгы җанисәпкә күрә авылда 342 кеше яшәгән, татарлар исә халыкның якынча 14% алып торалар. Калганнары нигездә төрекмәннәр.

## Моны да карагыз
*Югары Барханчак

Төркем:Ставрополь крае татар авыллары
Төркем:Ипатово районы торак пунктлары
Малай (Волгоград өлкәсе)

**Маляевка** – Волгоград өлкәсенең Ленинск районы составына керүче татар авылы.

## Тарих

Авылны 1865 елда Пенза мишәрләре нигезли.

## Халык
2010 елгы җанисәп буенча авылда 1262 кеше яши. Күпчелеге татарлардан тора (76.1%)
## Мәдәният

* Муса Җәлил бюсты
## Мәгариф
* төп гомуми урта белем бирү мәктәбе
* балалар бакчасы

## Шәхесләр

* Гаяз Акҗегетов

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе татар авыллары
Төркем:Ленинск районы торак пунктлары
İmpuls

**İmpuls** (**xäräkät miqdarı**) - vektor fizik zurlığı, cisem mexanik xäräkäteneñ miqdarı bulıp tora.

Klassik mexanikada impuls cisemneñ massası häm anıñ tizlege tapqırçığışına tigez, impuls yünäleşe tizlek vektorınıñ yünäleşenä täñgäl kilä.

: \vec p=m\vec v.

Ğomumi oçraqta impuls Nöter teoremasınnan alına:

İmpuls - mexanik sistemanıñ xäräkäte additiv integralı bulıp tora, Nöter teoreması buyınça impuls fundamental' simmetriäse - fäza berişlelegenä turı kilä.


## Nyuton mexanikası

Klassik mexanikada impuls:

: \vec p=\sum_{i}m_i \vec{v}_i,
: \vec p_i=m_i \vec{v}_i

İntegral' küreneş

: \vec p=\int \rho(x,y,z)\vec{v}(x,y,z)dx dy dz

Ägär sistemağa tışqı köçlär tä'sir itmäsä, sistema impulsı saqlana:

: \frac{d\vec p}{dt}=0. 

Bäreleşlärdä impulslar almasuı sığılmalı bäreleşlärdä häm sığılmasız bäreleşlärdä törleçä bara.

## Relätivistik mexanika

3-ülçäneşle impuls:

: \vec p = \sum_i \frac{m_i \vec v_i}{\sqrt{1-v_i^2/c^2}}

Yomıq sistemada, tışqı köçlär bulmağanda impuls saqlana.

4-ülçäneşle impuls:

: p_{\mu}=(E/c,\vec p)=\left(\frac{m_0 c}{\sqrt{1-v_i^2/c^2}},\frac{m_0 \vec v}{\sqrt{1-v_i^2/c^2}}\right).

Energiä häm impuls nisbäte:

: E^2-\mathbf{p}^2c^2=m^2c^4~~~~~~~~~~~~~~~~ \mathbf{p} =   \frac{E}{c^2}\, \mathbf{v}.

## Ğomumi impuls

Teoretik mexanikada ğomumi impuls tizlek buyınça Lagranjiannıñ çığarılmasına tigez:

:  p_i =  \over {\partial \dot{q}_i}}. 

Lagranjian

:\mathcal L=-mc^2 \sqrt{1-v^2/c^2},

şuña kürä

: \vec {p}= \frac{m \vec {v}}{ \sqrt{1-v^2/c^2}}

## Ğomumi impuls elektromagnit qırında

: \mathbf {p} = \frac{m \mathbf {v}}{ \sqrt{1-v^2/c^2}} + q \mathbf A

biredä \mathbf A  - vektor potentsialı

## Elektromagnit qırınıñ impulsı

: \mathbf p = \frac{1}{c^2}\int \mathbf S dV = \frac{1}{c^2} \int [\mathbf E \times \mathbf H] dV

Sİ

## İmpuls kvant mexanikasında

Kvant mexanikasında impuls operatorı kertelä:

: \hat{\mathbf{P}}=\sum_j\hat{\mathbf{p}}_j=\sum_j -i\hbar\nabla_j

Hamiltonian:

: \hat{H} = \sum_i \frac{1}{2m_i}\hat{\mathbf{p}}_i^2 + U(\mathbf{r_1},\dots)

## De Broyl dulqınnarı

De Broyl  tigezlämäse buyınça:

::p = \frac h \lambda

biredä  \lambda - De Broyl dulqını ozınlığı

## Ädäbiät

*    Арнольд В. И. Математические методы классической механики. — 5-е изд., стереотипное. — М.: Едиториал УРСС, 2003. — 416 с. — 1500 экз. — ISBN 5-354-00341-5
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 215 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-02-013850-9
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7
*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 4-е. — М.: Физматлит, 2002. — Т. I. Механика. — 792 с. — ISBN 5-9221-0225-7

Төркем:Физик зурлыклар
Көнбатыш Украинада саклану операциясе

**Көнбатыш Украинада саклану операциясе** - Бөек Ватан сугышының башында (22.06.1941 — 6.07.1941) Совет-Алман фронтында чик янындагы бәрелеш.

## 1941 елның 22 июненә хәл
200px|thumb|right
### Алмания
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелегендә армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиясе, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4 нче һава флоты - румын авиациясе ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1 нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6 нчы *(ком. Фридрих Паулюс)*, 11 нчы *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17 нчы *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армияләре, 3 нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4 нче *(ком. Николае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы. Төркемнең бурычы: Киевны яулап алу, Галициядә һәм Украинаның көнбатышында дошманның гаскәрләрен бетерү, көньякта һөҗүм итүне тәэмин итү.

### ССРБ
Киев аерым хәрби округының *(ком. Михаил Кирпонос)* гаскәрләренә 5 нче *(ком. Михаил Потапов)*, 6 нчы *(ком. Иван Музыченко)*, 12 нче *(ком. Павел Понелелин)* һәм 26 нчы *(ком. Фёдор Костенко)* армияләре кергән. Шуның өстенә Минск, Слуцк һәм Могилёв янында 13 нче армия формалашкан. Алар Припять елгасыннан Липканыга кадәр 860 километрлы фронтта саклану тотканнар.

### 1941 елның җәй-көз кампаниясе
200px|thumb|left|Алман гаскәрләрнең ССРБ территориясенә басып керүе

22 июнь көнне Көньяк-Көнбатыш фронтының Көнбатыш Украинадагы саклану операциясе башлана.

22 июньдә румын һәм алман гаскәрләре Прут аша чыккен һәм Дунай аша чыгарга тырышып караган, ләкин совет гаскәрләре аларга бу мөмкинлекләрне бирмәгән, хәтта Румыния территориясендә плацдармнар да алган.

28 һәм 29 июнь көннәрендә Дубно районда баскыннар сугыш хәрәкәтләрен дәвам итте. 2 июльдә 1 нче танк төркеме Острог районында Горынь елгасы аша чыкты һәм һөжүмне дәвам итте.

3 июльдә 1 нче танк төркеме  Острогтан 20 км көнчыгышрак булган Крупец районына чыкты.

5 июльдә 1 нче танк төркеме Новоград-Волынский, Шепетовка чигеннән көнбатышрак һөжүмне дәвам итте.


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Арыслан (бистә, Чиләбе өлкәсе)

**Арыслан** () — Чиләбе өлкәсенең Нязепетровск районы составына керүче бистә. Бу бистәдә Арыслан дип аталган тимер юл станциясы урнашкан.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (88%), татарлар (9%).

## Искәрмәләр

Төркем:Назыпетровск районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Бәхтияр (Волгоград өлкәсе)

**Бәхтияр** – Волгоград өлкәсенең Ленинск районы составына керүче татар авылы.

## Тарих

Авылны Пенза мишәрләре нигезли.

## Халык
2002 елда авылда 740 кеше яшәсә, 2010 елгы җанисәп буенча авылда 825 кеше яши. Күпчелеге татарлардан тора (якынча 50%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе татар авыллары
Төркем:Ленинск районы торак пунктлары
Sığılmalı bäreleşlär

300px|мини|уңда|Tigez massalı cisemnärneñ absolüt sığılmalı bäreleşe
300px|мини|уңда|Törle massalı cisemnärneñ absolüt sığılmalı bäreleşe
300px|мини|уңда|Tigez massalı läkin törle yünäleşle tizlekle cisemnärneñ absolüt sığılmalı bäreleşe
200px|мини|уңда|Termik yarsığan atomnar (absolüt qara cisemdä) bäreleşläre - sığılmalı bäreşlärneñ misalı
**Sığılmalı bäreleşlär** - sistemanıñ tulı kinetik energiäse saqlanğan bereleşlär modele.

Klassik mexanikada cisemnär deformatsiäse isäpkä alınmıy, şuña kürä energiä deformatsiägä yuğalmıy dip sanala.

Billiard şarları yäki sığılmalı tuplar bäreleşe - absolüt sığılmalı bäreleşneñ yaxşı modele bulıp sanala.

## Matematik model

# İke absolüt nıq cisem
# Kontakt noqtasında sığılmalı deformatsiä genä bar.
# Formasın üzgärtelgän cisemnär elekke formasın qaytara häm deformatsiä energiäse kinetik energiägä äwerelä.
# Cisemnär kontaktı tuqtala, alar xäräkät itälär.

İmpuls saqlanuı qanunı
: \,\! m_{1}\vec{u}_{1}+m_{2}\vec{u}_{2}=m_{1}\vec{v}_{1} + m_{2}\vec{v}_{2}.

Energiä saqlanuı qanunı
: \frac{m_1u_1^2}2+\frac{m_2u_2^2}2=\frac{m_1v_1^2}2+\frac{m_2v_2^2}2.

Çişeleş:
: v_{1} = \left( \frac{m_1 - m_2}{m_1 + m_2} \right) u_{1} + \left( \frac{2 m_2}{m_1 + m_2} \right) u_{2}\,
: v_{2} = \left( \frac{m_2 - m_1}{m_1 + m_2} \right) u_{2} + \left( \frac{2 m_1}{m_1 + m_2} \right) u_{1}\,.

Absolüt sığılmalı bäreleşlär elementar kisäkçelär bäreleşlärendä baralar. Bu Pauli mäslägeneñ näticäse.

## Ädäbiät

*    Арнольд В. И. Математические методы классической механики. — 5-е изд., стереотипное. — М.: Едиториал УРСС, 2003. — 416 с. — 1500 экз. — ISBN 5-354-00341-5
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 4-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 215 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-02-013850-9
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7
*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Издание 4-е. — М.: Физматлит, 2002. — Т. I. Механика. — 792 с. — ISBN 5-9221-0225-7

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Механика
İnertsiä momentı

300px|мини|уңда|Qayber cisemnärneñ inertsiä momentları
**İnertsiä momentı** - skalär häm ğomumi oçraqta tenzor zurlığı, küçär tiräsendäge äylänü xäräkäteneñ inertlıq däräcäse. Alğa bara torğan xäräkättä cisem massası - inertsiä däräcäse bulıp torsa, äylänü xäräkätendä inertsiä momentı - inertsiä däräcäse bula.

Cisemdä massalar büleneşe belän sıyfatlana.

Si sistemasında ülçäw berämlege: **kg*m²**, İ yäki J dip bilgelänä.

## Küçärdäge inertsiä momentı

Xäräkätsez küçärgä qarata sistemanıñ inertsiä momentı:

:J_a=\sum_{i=1}^n m_i r_i^2\,\!,
* *r<sub>i</sub>* - i-nçe noqtadan küçärgä qädär aralıq

: J_a=\int\limits_{(m)} r^2dm=\int\limits_{(V)} \rho r^2dV\,\!,

Berişle cisemdä tığızlığı daimi bula, şuña kürä:

: J_a=\rho\int\limits_{(V)} r^2dV\,\!

## Güygens-Şteyner teoreması

Qatı cisem inertsiä momentı massağa, formağa, cisem zurlığına, häm küçärgä qarata urnaşuğa bäyle.

Şteyner teoreması buyınça:
:~J=J_c+md^2,

biredä
***J** - härtörle küçärgä qarata inertsiä momentı
* *J<sub>c</sub>* - massalar üzäge aşa barğan küçärgä qarata inertsiä momentı
* **d** - küçärlär arasındağı yıraqlıq

Mäsälän tayaq oçı aşa barğan küçärgä qarata inertsiä momentı:

: ~J=J_c+md^2=\frac{1}{12}ml^2+m\left(\frac{l}{2}\right)^2=\frac{1}{3}ml^2

## Qayber cisemnär inertsiä momentları

## Ädäbiät

*    Матвеев. А. Н. Механика и теория относительности. М.: Высшая школа, 1986. (3-е изд. М.: ОНИКС 21 век: Мир и Образование, 2003. — 432с.)
*    Трофимова Т. И. Курс физики. — 7-е изд. — М.: Высшая школа, 2001. — 542 с.
*    Алешкевич В. А., Деденко Л. Г., Караваев В. А. Механика твердого тела. Лекции. Издательство Физического факультета МГУ, 1997. http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1186208&s=120000000 
*    Павленко Ю. Г. Лекции по теоретической механике. М.: ФИЗМАТЛИТ, 2002. — 392с.
*    Яворский Б. М., Детлаф А. А. Физика для школьников старших классов и поступающих в вузы: учебное пособие — М.: Дрофа, 2002, 800с. ISBN 5-7107-5956-3
*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. В 5 т. Том I. Механика. 4-е изд. М.: ФИЗМАТЛИТ; Изд-во МФТИ, 2005. — 560 с.
*    Беляев Н. М., Сопротивление материалов. Главная редакция физико-математической литературы изд-ва «Наука», 1976. — 608 с.

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Механика
Sferik funktsiälär

300px|мини|уңда|Sferik funktsiälärneñ berençe harmonikaları vizual' küreneşe. Zäñgär öleş - uñay bilge, sarı - tiskäre bilge.
300px|мини|уңда| Sferik funktsiälär küreneşe - atom orbitalläre küreneşenä turı kilä
**Sferik funktsiälär** - kvant, atom-töş häm gravitatsiä  fizikasında kiñ qullanıla torğan funktsiälär - Laplas tigezlämäläre ğailäseneñ sferik koordinatlarda yazılğan ortogonal' çişeleşläreneñ öleşe.

Sferik funktsiälär differentsial' tigezlämälär teoriäsendä, teoretik fizikada, xosusan atomdağı elektron orbitallären isäpläwdä, geoid gravitatsion qırın, planetalar magnit qırın, relikt nurlanışın xisaplawda kiñ qullanıla.

## Taswir

Sferik funktsiälär Y_{l m}(\theta, \varphi) - Laplas operatorınıñ sferik koordinatlarda üz funktsiäläre bulıp toralar.

Laplas tigezlämäse:

: \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial z^2} = 0

yäki

\Delta u = 0

biredä  Laplas operatorı:
: \Delta = \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2} + \frac{\partial^2}{\partial z^2} + ...

## Üzleklär

Ortonormik sistema

: \langle Y_{l m}; Y_{l m} \rangle = \iint |Y_{l m}|^2 \sin{\theta}\,d\theta\,d\varphi = 1
: \langle Y_{l m}; Y_{l' m'} \rangle = \int\limits_0^{2 \pi} \int\limits_0^{\pi} Y^*_{l' m'} Y_{l m} \sin{\theta}\,d\theta \,d\varphi = \delta_{l l'} \delta_{m m'},

biredä  \delta_{l l'} — Kroneker bilgese.

Sferik funktsiälär küreneşe:

: Y_{l m}= \frac{1}{\sqrt{2 \pi}} e^{i m \varphi} \Theta_{l m}(\theta),

\Theta_{l m}(\theta)  -

: \frac{1}{\sin{\theta}} \frac{d}{d\theta}\left(\sin{\theta} \frac{d \Theta_{l m}}{d\theta}\right) - \frac{m^2}{\sin^2{\theta}} \Theta_{l m} + l(l+1) \Theta_{l m} = 0

: \Theta_{l m} = (-1)^m \sqrt{\frac{2l+1}{2} \frac{(l-m)!}{(l+m)!}} P^m_l (\cos\theta)

biredä   P^m_l (\cos\theta) — Lejandr küpbuını,   m! — faktorial.

## Ädäbiät

*    Биденхарн Л., Лаук Дж. Угловой момент в квантовой физике. Теория и приложения. — М.: Мир, 1984. — Т. 1. — 302 с.
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. — М.: Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. — М.: Мир, 1990. — 720 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Издание 4-е. — М.: Наука, 1989. — 768 с. — («Теоретическая физика», том III). — ISBN 5-02-014421-5 — математические дополнения
*    Зар Р. Теория углового момента. О пространственных эффектах в физике и химии. — М.: Мир, 1993. — 352 с.

Төркем:Дифференциаль тигезләмәләр
Төркем:Махсус функцияләр
Төркем:Атом-төш физикасы
Россия Федерациясе ватандашлар саклануы эшләре, гадәттән тыш хәлләр һәм бәла-каза нәтиҗәләрен бетерү министрлыгы

**Россия Федерациясе ватандашлар саклануы эшләре, гадәттән тыш хәлләр һәм бәла-каза нәтиҗәләрен бетерү министрлыгы** () — федераль министрлык, Россия Федерациясенең һәлакәт-коткару хезмәтләреннән берсе.

Территориаль коткару хезмәтләре, муниципаль коткару хезмәтләре, РФ субъектлары янгынга каршы хезмәтләре, идарәчелек янгынга каршы хезмәтләре, муниципаль янгыннан саклану, аерым янгыннан саклану һ. б. хезмәтләре белән берлектә эшли.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Эрих Һөпнер

Берлинда Истәлек тактасы|thumb
thumb|200px|Эрих Һөпнер (уңда) , 1941 ел.

**Эрих Һөпнер** (;  — 8 август 1944) — Икенче бөтендөнья сугышы вакытында алман хәрби эшлеклесе. Генерал-полковник (1940 елдан).

ССРБга бәреп кергәндә вакытында 4-нче танк төркеме белән җитәкчелек иткән. Мәскәү сугышы вакытында командалыктан читкә этәрелгән һәм отставкага чыгарылган.

1944 елның 20 июлендәге түнтәрелештә катнашуы сәбәпле җәзалап үтерелгән (асып үтерелгән).

Алманиядә Һөпнер Каршылык хәрәкәтенең (*Widerstand*) вәкиле булып санала.

## Икенче бөтендөнья сугышы
### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
24 июньдә 56-нчы моторлаштырылган корпусның 4-нче танк төркеме совет территориясенә 170 км эченә керә һәм Укмерге шәһәренә чыга.

25 июньдә 4-нче танк төркеме Екабпилс шәһәренә  һәм Даугавпилска, ә Вермахтның 18-нче армиясе Ригага һөжүм итә.

26 июньдә Һөпнерның 4-нче танк төркеме Даугавпилс янына үтә.

28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

2 июльдә Һөпнерның 4-нче танк төркеме Төньяк-Көнбатыш фронтының 8-нче һәм 27-нче армиялар бертерелгән арасына китереп бәреп керде.

5 июльдә Остров районында совет гаскәрләре дошманны контрһөҗүм иттеләр һәм алман гаскәрләрен  шәһәрдән бәреп чыгардылар.

6 июльдә 4-нче танк төркеме Островны яңадан алды.

### [[Мәскәү өчен сугыш]]
1941 елның 5 декабрьне 20-нче армия (Андрей Власов) алман 4-нче танк армиясының (Эрих Һөпнер) частьларен Красная Поляна авылы районында (Кремльдән 27 км) туктатты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар

* Биография Эриха Гёпнера на сайте «Хронос»
* Биография Эриха Гёпнера на сайте Немецкого исторического музея
Весь (кабилә)

[thumb|300px|[IX гасырда — X гасыр башында көнчыгыш Европа халыклары]]
**Весь** — Балтыйк буе фин кабиләсе, аннан вепслар һәм өлешчә кареллар килеп чыккан. Кабилә Ладога, Онега һәм Ак күл арасындагы һәм алардан көньяктарак җирләрне биләп торган.

## Весь һәм вису
X—XIV гасыр гарәп географлары *вису* халкын искә алып китәләр. Алар язганча, бу халык югра белән күршедә Идел Болгарыннан төньякта яшәгән. Әхмәт ибн Фадлан һәм әл-Гарнати китапларында вису *арв* халкы белән беррәттән искә алына. Болгар сәүдәгәрләре вису белән сәүдә иткәннәр: аларга тимер әйберләр сатып тире алганнар. Гарәпләрнең вису исеме астындагы кабилә рус чыганакларындагы весь кабиләсе белән тәңгәл килә дигән фараз бар.

## Археология истәлекләре
Археологлар весь һәм мерә белән Көнчыгыш-Европа тигезлегенең төньягында V—VI гасырларга кадәр көн күргән Дьяков мәдәниятен бәйлиләр.

Төркем:Фин-угыр халыклары
Молдавиядә чик янындагы бәрелешләр

**Молдавиядә чик янындагы сугышлар** - Бөек Ватан сугышының башында (01.07.1941 — 26.07.1941) Совет-Алман фронтында чик янындагы бәрелеш.

## Тарих
1 июльне Молдавиядә саклану операциясе башлана, 1941 елның 1 июленнән 26 июленә хәтле үтүче.

2 июльне иртән алман-румыннар гаскәрләре Яссы — Бельцы ягына иң нык һөҗумен китерделәр

5 июльне дошман Черновцыны басып алды. Румын гаскәрләре Хушидан төньяк-көнчыгышрак Прут елгасы аша аркылы чыктылар һәм һөжүмне Кишенәүгә көчәйттеләр.

## Әдәбият
* Военная энциклопедия в 8 томах. М.: Военное издательство, 1994—2001. — Том 6.
* Русский архив: Великая Отечественная: Ставка ВГК. Документы и материалы. 1941 год. Т. 16 (5-1). — M.: TEPPA, 1996. — Документы № 2, 28, 31, 73, 75, 105; Приложение — документы № 1, 4.
* Россия и СССР в войнах ХХ века. Потери вооружённых сил. Статистическое исследование. Под общей редакцией Г. Ф. Кривошеева. — М.: «ОЛМА-ПРЕСС», 2001. — С. 314.


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Балтыйк илләре

thumb|220px|''Балтыйк буе бүгенге көндә'': Калининград өлкәсе, Литва, Латвия, Эстония
**Балтыйк буе** — якынча бүгенге көндәге Эстония, Латвия, Литва һәм элеккеге Көнчыгыш Пруссия (шул исәптән бүгенге Калининград өлкәсен) территориясен тәшкил итүче Төньяк Европадагы өлкә. Көнбатышта башка тарихи өлкә белән — Поморье белән чиктәш.

1991 елда Эстония, Латвия һәм Литваның бәйсезлек алуы белән Балтыйк буе (яки Прибалтика) илләре дип алар атала башлый.

## География
Балтыйк буе Көнчыгыш Европа тигезлегенең көнбатыш өлешендә урнашкан. Төньяк-көнбатыштан һәм төньяктан ул Балтыйк диңгезе белән юыла.

## Тарих

## Шулай ук кара
* Балтыйк регионы
* Литва
* Латвия
* Эстония
* Калининград өлкәсе

Төркем:Балтыйк буе
Төркем:Европаның тарихи өлкәләре
Төркем:Көнчыгыш Европа
Kinetik energiä

300px|мини|уңда|Cisem xäräkät itkändä genä kinetik energiägä iä
**Kinetik energiä** - saylanğan xisap sistemasındağı noqtalar xäräkäte tizleklärenä bäyle energiä. Alğa bara torğan häm äylänü xäräkätläre kinetik energiäläre ayırım qayçaqta qarala.

Kinetik energiä - xäräkät säbäple bulğan tulı energiäneñ öleşe bulıp tora.

**Cisem xäräkät itkändä genä kinetik energiägä iä.**

## Fizik mäğnä

İkençe Nyuton qanunı buyınça:
: m \vec a = \vec F.

yul zurlığına  {\rm d} \vec s = \vec v {\rm d}t tapqırlap:


{\rm d} \left(  \right) = \vec F {\rm d} \vec s.


Yomıq sistema öçen tışqı köçlär bulmağanda:

 d \left(  \right) = 0 

Kinetik energiä   
T = -m c^2

Tulı energiä:

: T = \frac{m v^2}{1- v^2/c^2 + \sqrt{1- v^2/c^2 }}

keçe tizleklär bulğanda (\ v \ll c) kinetik energiä klassik formulağa äylänä:

: {1 \over 2} m v^2

## Ädäbiät

*   Батыгин В. В., Топтыгин И. Н. 3.2. Кинематика релятивистских частиц // Современная электродинамика, часть 1. Микроскопическая теория. — Москва-Ижевск: Институт компьютерных исселдований, 2002. — С. 238. — 736 с. — 1000 экз. — ISBN 5-93972-164-8
* Сивухин Д. В. § 22. Работа и кинетическая энергия. // Общий курс физики. — М.: Наука, 1979. — Т. I. Механика. — С. 131. — 520 с.
* Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теоретическая физика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — Т. I. Механика. — 224 с. — ISBN 5-9221-0055-6

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Механика
Руслан Хәсбулатов

**Руслан Имран улы Хасбулатов** (, ) — Россия сәясәт эшлеклесе, галим һәм публицист, Россия фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1991), Россия Югары Шурасының соңгы рәисе, 1993 елның октябренә кадәр —  Россия конституцион кризисының актив катнашучысы.

## Тәрҗемәи хәл
Руслан Хәсбулатов 1942 елның 22 ноябернең Грозный шәһәрендә туган. Чичән һәм ингушларның туган җирләреннән сөрелү вактында Казакъстанга күчерелгән, биредә аның балчагы һәм яшьлеге узган. 1962 елда ул, Мәскәүгә китеп, 1966 елда Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетны, һәм 1970 елда шунда ук аспирантураны тәмамлый.

1970 елда МДУ галимнәр шурасында кандидтлык диссертациясен, 1980 елда — докторлык диссертациясен яклый.

### Сәяси тормыш
1980-елларның азагында Хәсбулатов Борис Ельцин белән якын эшли башлый; 1990 елның башында ул Россия халык депутаты бклып сайланылган. 1991 елның августында Ельцинны яклаган. Шул ук вакытта ул коммуначычыл фиркасеннән чыга, ә 29 октябрендә РСФСР Югары Шурасы спикеры булып сайланылган.

### 1993 елгы Конституцицион кризисы
Хәсбулатов элек Ельцинның якташы булса, Советлар Берлеге таркалуыннан соң алар карашлары аерыла башлаган. ССРБ таркалуыннан соң Хәсбулатов Россия парламенты өстендә контролен урнаштырды һәм Ельцин үзеннән соң Россиядә икенче кешесе дәрәҗәсенә җиткән.

1993 елда Хәсбулатов, Руцкой белән берлектә, Россия Югары Шурасы куып таратылуы белән тәмамланган президент белән хакимият өчен көрәшендә Россия Югары Шурасы башында торган. Ельцин җиңүеннән соң ул, башка парламент лидерлары белән кулга алынган. Хәсбулатовка карата РСФСР Җинаять кодексының 79 маддәсе (масакүләм тәртипсезлекләр оештыру) буенча гаепләү белдерелә. Ел̄ьцин таләпләренә карамастан, 1994 елның 25 февралендә ярлыкау буенча иреккә чыгарылган.
### Моннан соңгы тормышы

1994 елдан —  дөнья икътисады кафедрасы мөдире.

1994 елда Хәсбулатов тынычлык урнаштыручы миссиясе дигән чарасында катнашкан; ул Ичкерия җитәкчесе Җоһар Дудаевның аңа каршы торучылар һәм Россия хакимияте белән сөйләшүләрне оештырырга кереште, әмма аның миссиясе уңышсыз булган, чөнки яклар бернинди үзара килешүгә барырга риза булмаганнар.

2003 елда Хәсбулатов Чечня президентлыгына үтү теләге белән чыгыш ясаган, әмма сайлауларда катаншмаган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Руслан Хәсбулатов белән әңгәмәләр (Мәскәү авазы радиостанциясе)

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Эхо Москвы

**Эхо Москвы** (*Мәскәү кайтавазы*) радиостанциясе — Россиядәге тәүлек буе эшли торган мәгълүмати-сөйләшү радиостанциясе. Беренче тапкыр 1990 елның 22 августында Мәскәүдә «Радио-М» исеме астында 1206 кҺц ешлыгында эфирга чыккан.

Август путчы вакыйгасы булган вакытында зур мәшһүрлекне алган — ул вакытта «Мәскәү кайтавазы» ГКЧПга каршы чыгыш ясаган.

Радиостанциянең атналык аудиториясе Мәскәүдә 2,2 миллион кеше, ә Россиядә — якынча 7 миллион кеше тәшкил итә.

Казанда 105,8 МҺц ешлыгында эфирга чыга.
## Тышкы сылтамалар
* «Мәскәү кайтавазы» рәсми сайты 
* Казандагы «Мәскәү кайтавазы» сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Россия радиостанцияләре
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
ATR (телеканал)

**ATR** — беренче кырымтатар телеканалы. Тапшырулар кырымтатарча, русча һәм украинча эфирга чыгалар.

Радиостанция тапшырулары мәгълүмат-аналитик, музыкаль, белем арттыру, күңел ачу программалардан тора. Телеканалны бөтен Кырым территориясендә карап булган.

2015 елның 1 апрельның сәгать 0:00 дә кабат теркәүне үтмәү сәбәпле канал тапшыруларын туктатты. Шуның белән бергә, шул ук сәбәп аркасында ATR мәгълүмати холдингына керүче «Lâle» кырымтатар балар телеканалы, «Meydan» (кырымтатартелле) һәм «Лидер» (рустелле) радиостанцияләре үз ташпыруларын туктатканнар.

2015 елның июненнән ATR тапшырулары Киев шәһәреннән эфирга чыга башлыйлар.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.atr.ua/pages/default.aspx 
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым телеканаллары
Төркем:Кырымтатар телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Украин телендә эшләүче телеканаллар
Хантлар

**Ха́нтлар** (үзатамалары — *ханти*, *хандэ*, *кантэк*, иске рус телендә *остяклар*) — Көнбатыш Себернең төньягында, нигездә Ханты-Манси автоном округында яшәүче аз санлы җирле халык. *Ханти* атамасы *кешеләр* буларак тәрҗемә ителә.

## Саннары һәм яшәү җирләре
Хантлар арасында өч этнографик төркем аерып чыгарыла: төньяк, көньяк һәм көнчыгыш, көньяк (Иртыш буе) хантлары рус һәм татар халыклары белән нык катыш. Рус телендәге тарихи *остяк* атамасының татар сүзе *хант* (башкорт) белән бәйләнеше бар дип санала.

2002 елгы халык санын алу буенча Россиядәге хантлар саны 28 678 кеше тәшкил итә, шулардан 59,7% Ханты-Манси автоном округында яши торган була, 30,5% - Ямал-Ненец автоном округында, 3,0% — Тум өлкәсендә, 3,0% — ХМАО белән ЯНАОларын исәпкә алмыйча Төмән өлкәсендә, 0,3 % — Коми Республикасында.

2010 елгы халык санын алу буенча хантларның саны 30 943 га кадәр үсә, шуларның 61,6% Ханты-Манси автоном округында, 30,7% — Ямал-Ненец автоном округында, 2,3% — ХМАО белән ЯНАОларын исәпкә алмыйча Төмән өлкәсендә, 2,3% — Тум өлкәсендә, 1,4% — Новосибирск өлкәсендә яши торган була.

## Тарих
[thumb|right|310px|[Когалымда «Болан көтүчесе» бәйрәмен котлау, 2010 ел]]
Хантларның бабалары көньяктан Обь елгасының аскы агымына күченеп киләләр һәм бүгенге Ханты-Манси автоном округын һәм Ямал-Ненец автоном округының көньяк районнарында урнашалар, I меңьеллыкның азагыннан аборигеннарның һәм күчеп килгән угор кабиләләренең кушылуы нәтиҗәсендә бүгенге хантларның этногенезы башлана.

Хантлар үзләрен нигездә яшәгән елгалары белән бәйлиләр, мәсәлән Kondikhou ï = «Конды кешеләре», As-jah = «Обь халкы». Самоедлар (ненецлар, энцлар, нганасаннар һәм селькупларның гомуми атамасы) аларны *яран* яки *ярган* дип атап йөрткәннәр.

Гадәти шөгыльләре - балык тоту, ау һәм боланчылык. Гадәти диннәре - шаманизм һәм православие (XVIII гасырдан).

## Телләре
## Мәдәният

## Сылтамалар


Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Хантлар
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Хант-Манси автономияле округы
Max mäsläge

**Max mäsläge** - härber fizik cisem inertlıq üzlekläre qalğan Ğälämdä barlıq fizik cisemnär belän tä'sir iteşü näticäsendä kilep çığuın taswirlawçı täğlimat.

Klassik mexanikada häm maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä cisem inertlıq üzlekläre (mäsälän massa) başqa cisemnär bulu-bulmawğa bäysez bulıp sanala.

Läkin ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä lokal' inertsiä xisap sistemaları üzlekläre tışqı matdäğä bäyle bula, şulay itep Max mäsläge tormışqa aşırıla.

Ernst Max 1896 yılda bu mäsläkne täqdim itkän.

Max mäslägeneñ berniçä matematik taswirı bar, qayberläre ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsenä turı kilä, qayberläre turı kilmi.

## Ädäbiät

* Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. § 21.12. «Принцип Маха и происхождение инерции», и примечание редакторов перевода на странице 200 // Гравитация. Т. 2. = Gravitation. — Мир, 1977. — С. 192—202. — 526 с.
* Bondi, Hermann; and Samuel, Joseph. The Lense-Thirring Effect and Mach's Principle. arXiv eprint server. Проверено 4 июля 1996..
* А. Эйнштейн Собрание научных трудов. — М.: Наука, 1965. — Т. 1.
* В. Паули Теория относительности. — М.: Наука, 1983.
* Киттель Ч., Найт В., Рудерман М. Берклеевский курс физики. — М.: Наука, 1983. — Т. 1, Механика.

Төркем:Физик зурлыклар
Төркем:Механика
Эвальд фон Клейст

**Па́уль Лю́двиг Э́вальд фон Клейст** (; 8 август 1881, Браунфельс — 13 ноябрь 1954, Владимир) - фашист Алманиянең гаскәр башлыгы (1943 елдан фельдмаршал), ССРБга һөҗүм иткәндә көньяк юнәлешендәге танк армиясе белән җитәкчелек иткән. Совет әсирлегендә бер генә үлгән фельдмаршал.

## Икенче бөтендөнья сугышы
### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *(Эвальд фон Клейст)* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

2 июльдә 1-нче танк төркеме Острог районында Горынь елгасы аша чыкты һәм һөжүмне дәвам итте.

3 июльдә 1-нче танк төркеме Крупец районына чыкты, Острогтан 20 км көнчыгышрак.

5 июльдә 1-нче танк төркеме Новоград-Волынский, Шепетовка чигәннән көнбатышрак һөжүмне дәвам итте.

##### [[Донбасс операциясе (1941)]]
29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчтә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны ертты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. Т. 1., Мн., 1997. ISBN 985-437-268-5
* 
*
Татар иле

**«Татар иле» укучылар өчен электрон энциклопедиясе** — кайчандыр Татарстан хөкүмәте финанслаган мәктәп программаларының этно-региональ өлешенә багышланган коммерцияле булмаган мәгариф-агарту проекты була, соңрак эшләүдән туктый.

Проект координаторы буларак Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы, төп җаваплы башкаручысы буларак — Татарстан Республикасының Мәгарифне үстерү институты билгеләнгән.

## Партнерлары
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Казан (Идел буе) федераль университеты
* ТР Фәннәр академиясенең Ш.Мәрҗәни ис. тарих институты
* ТР Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы
* «Татмедиа» матбугат һәм гаммәви багланышлар буенча республика агентлыгы
* Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе
* Татарстан Республикасының милли музее
* Бөтендөнья татар конгрессы
* «Традицион мәдәниятне үстерү буенча республика үзәге»
* Татарстан Республикасының мәгълүмат технологияләре үзәге

## Тарих
Проект **«Tatarile»** (*Татар иле*) татар телендәге социаль челтәр һәм татар энциклопедиясе материалларын тәкъдим итүче портал буларак башланган иде. Шул этапта проектны Белем җәүһәрләре бәйгесен алып баручысы Гатауллин Раил Мәүлет улы җитәкләгән иде..

## Сайт аудиториясе
* tatarile.org аудиториясе: 
**   @ alexa.com  
** @ hypestat.com 
** @ liveinternet.ru: бүген  aтна  31 көн
* test.ebook.tatar аудиториясе: 
**   @ alexa.com  
** @ hypestat.com 
** @ liveinternet.ru: бүген  aтна  31 көн

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Татар сайтлары