open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кубизм

**Кубизм** (, сube — куб) — XX гасырның беренче чирегендәге модерн агымнарының берсе. Аңа нигез салучылар булып француз рәссамнары төркеме — Пабло Пикассо, Жорж Брак, Фернан Леже һ. б. тора. Аларның эшләрендә туры сызыклар, почмак чикләре һәм кубка охшаган формалар өстенлек итә. Моннан тыш, үз картиналарына Пикассо һәм Брак кәгазь һәм тукыма кисәкләре ябыштыра башлыйлар. Сәнгатьтә шундый алым коллаж исеме ала.

## Галерея

Файл:Robert Delaunay, 1912, Les Fenêtres simultanée sur la ville (Simultaneous Windows on the City), 40 x 46 cm, Kunsthalle Hamburg.jpg|Р. Делаунай. Симультан тәрәзәләр. 1912. Кунштал, Гамбург
Файл:Kubista, Bohumil - Pierot (1911).jpg|Б. Кубиста. Пиррот. 1911. Милли Галерея, Прага
Файл:Antonín Procházka - Still life.jpg|А.Волкер. Гөлчәчәкләр букеты. 1921
Файл:Popova Philosopher.jpg|Л. С. Попова . Философ портреты. 1915
Файл:Woman Combing Her Hair by Alexander Archipenko, 1915, bronze, velvet, wood - Chazen Museum of Art - DSC01882.JPG|А. П. Арчипенко. Чәчләрен төзәтүче хатын. 1915. Бронза


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Власов В. Г. Кубизм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. — СПб.: Азбука-Классика.- Т. 4. 2006. С. 710—713.
* Гомбрих Эрнст. История искусства. — М., 1995.
* Лифшиц, Мих.; Рейнгардт, Л. Я. Кризис безобразия. От кубизма к поп-арт. — М.: Искусство, 1968. — 200 с. Архивная копия от 5 октября 2016 на Wayback Machine
* Крючкова В. А.Кубизм. Орфизм. Пуризм. — М.: ОЛМА-Пресс. — 2000.
* Кубизм / Крючкова В. А. // Крещение Господне — Ласточковые. — М. : Большая российская энциклопедия, 2010. — С. 227. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 16). — ISBN 978-5-85270-347-7.
* Рыков А. В. Пикассо и политика. Проблемы философской интерпретации кубизма // Studia Culturae. Вып. 1 (23). 2015. С. 74-84.
* Рыков, А. В. Кубизм. Нина Яворская, Михаил Лифшиц, Лидия Рейнгардт (Из истории советского искусствознания) // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики, 2017. № 12(86)-3
* Рыков А. В. Искусство авангарда перед публикой и критикой (О книге Дэвида Коттингтона «Кубизм в тени войны»)
* Яворская Н. В. Кубизм и футуризм // Модернизм: Анализ и критика основных направлений / ред. В. В. Ванслов, Ю. Д. Колпинский. — М.: Искусство, 1969. — С. 37—78.
* Cottington D. Kubismus. — Hatje Cantz, Ostfildern-Ruit. — 2002. ISBN 3-7757-1151-1
* Düchting H. Die Kunst und der Kubismus. — Belser, Stuttgart. — 2007. ISBN 978-3-7630-2477

Төркем:Модернизм
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Сөмбаш

**Сөмбаш** () — сөләйман балыклылар гаиләлегеннән бер балык. Тиз йөзә, әкрен генә ашый.

## Искәрмәләр

Төркем:Балыклар
Сибрук

**Сибрук** ():
* Сибрук (Мэриленд)
* Сибрук (Массачусетс)
* Сибрук (Техас)
* Сибрук-Бич (Нью-Гэмпшир)
* Сибрук-Фармс (Нью-Джерси)
* Сибрук (Нью-Гэмпшир)
* Сибрук-Айленд (Көньяк Каролина)
Мексика муниципалитетлары

**Мексика муниципалитетлары** () — Мексикада штатлардан соң икенче дәрәҗәдәге административ бүленеш төрләре. (шәһәр) районнарга (исп.delegaciones) бүленгән федераль округтан тыш, муниципалитетлар Мексиканың барлык штатларында да бар.

2005 елдагы соңгы халык санын алу вакытында Мексикада 2441 муниципалитет һәм 16 федераль округ районы исәпләнә. Муниципалитетлар саны даими рәвештә үзгәрә, шуңа күрә төрле чыганакларда төрле саннар очрарга мөмкин. Һәр штатның муниципалитетлары саны штатның зурлыгына һәм халкына карап берничәдән берничә йөзгә кадәр үзгәрергә мөмкин. Бер муниципалитетның уртача халкы якынча 45 мең кеше тәшкил итә.

Муниципалитетның эчке сәяси оешмасы һәм хокуклары һәм бурычлары 1917 елгы Мексика Конституциясенең 115 статьясында билгеләнә, һәм аерым штатлар конституцияләрендә җентекләбрәк ачыла.

Күп кенә муниципалитетлар Мексиканың административ бүленешенең өченче дәрәҗәсе булган общиналарга яки районнарга бүленәләр. Төрле штатларда алар төрлечә аталалар:  delegaciones, comisarías, alcaldías, juntas municipales, гомуми сүз (исп. secciones) белән берләшәләр. Җәмгыять башлыкларын халык сайламый, ә муниципалитет рәисе билгели.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Mexican government structure
* История испанской конституции
* Mexico Portal de Información Municipal
Чичимеклар

мини|300пкс|Чичимек кабиләләре

**Чичимеклар** — хәзерге Мексиканың төньяк өлеше һәм АКШның көньягында урнашкан чүл җирлегендә яшәгән күчмә яки ярым күчмә индеец кабиләләренең гомумиләштерелгән исеме. Чичимек билгеләмәсе, ацтеклар һәм Үзәк Американың башка индеецлары тарафыннан бирелгән, мыскыллаучы характерга ия булган, чичимекларны цивилизациясез агрессив кыргыйлар дип атаганнар.

Чичимеклар телен өйрәнгән лингвист Димазу тарафыннан тәкъдим ителгән версия абруйлы дип санала. Ул өйрәнүе вакытында чичимекларның ике кулын да өскә күтәрү һәм «чи» авазларын күп тапкыр кабатлау белән бер-берсен ритуалсәламләгәннәрен билгели, шулай ук чичимекларның барлык сүзләре дә Чи авазлары белән тулы, мөгаен, алар теленең бу үзенчәлеге  "чичимек" экзонимы таралуга ярдәм иткәндер. Бу исем соңрак испан яулап алучылары тарафыннан да кабул ителә. Испаннар өчен чичимеклар Мехико үзәнлегеннән төньякта яшәүче "кыргый күчмә халыклар" булган. Аларның даими тораклары булмаган, алар аучылык белән яшәгәннәр, минималь кием кигәннәр һәм испаннар үзләренә алырга теләгән көмеш рудниклар урнашкан территорияләрдә чит ил һөҗүменә бик нык каршылык күрсәткәннәр.

Испан һөҗүме чичимеклар санының кискен кимеүенә китергән, чөнки күчмә халыклар испаннарга буйсынырга теләмәгән, нәтиҗәдә XVI һәм XVII гасырларда канкойгыч сугышлар булган. Ахыр чиктә чичимек кабиләләренең барысы да диярлек юкка чыккан, алар я юк ителгән, я башка индеец халыклары арасында метизацияләнгән яки ассимиляцияләнгән. Кайбер халыкларның исемнәре дә безнең көннәргә кадәр сакланмаган, бүген Сан-Луис-Потосидан паме халкы һәм Сьерра-Гордадан чичимека йоназ чичимекларның токымнары дип саналалар. Хәзерге вакытта чичимека йоназ этник төркемен чичимек дип атау кабул ителгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Альва Иштлильшочитль, Фернандо де. История народа чичимеков, его поселения и обоснования в стране Анауак. — пер. с исп. - В. Талах, Украина, Киев, 2010. 
* Сказания о Солнцах. Мифы и исторические легенды науа / Ред. и пер. С. А. Куприенко, В. Н. Талах.. — К.: Видавець Купрієнко С.А., 2014. — 377 с. — ISBN 978-617-7085-11-8.
* Талах В.Н., Куприенко С.А. Америка первоначальная. Источники по истории майя, науа (астеков) и инков / Ред. В. Н. Талах, С. А. Куприенко.. — К.: Видавець Купрієнко С.А., 2013. — 370 с. — ISBN 978-617-7085-00-2.

## Әдәбият
* Сычев, Николай «Книга Династий». Издательство АСТ. 2005. — ISBN 5-17-032495-2.

## Сылтамалар

Төркем:Мезоамерика археологик мәдәниятләре
Төркем:Үзәк Америка индеецлары
Сергач сөйләше

**Сергач сөйләше** () — татар теленең мишәр диалекты сөйләше, нижгар мишәрләре арасында таралган.

## Таралышы
Сергач сөйләше Түбән Новгород өлкәсе татарлары арасында таралган. Фин татарлары сөйләше дә сергач сөйләше нигезендә формалашкан.

## Үзенчәлекләре
Сергач сөйләменең аерым үзенчәлеге булып ц-кылдау тора, ул ц-кылдаучы мишәр сөйләшләренә керә. Бу үзенчәлек Түбән Новгород өлкәсенең барлык татар авылларына хас, Камка авылында гына ц белән беррәттән ч кулланалар. Бу XIX гасырда әлеге авылга Сембер губернасының Буа өязеннән җирле чуалышлар белән бәйле рәвештә казан татарлары төркеме куылуы белән бәйле булырга мөмкин. Ц-кылдау озак вакыт дәвамында хәтта интеллигенция вәкилләренең сөйләмендә дә сакланып килгән.

Сергач сөйләше өч урынчылыкка бүленә: төньяк, көнбатыш һәм көнчыгыш.

Төньяк урынчылык з-лаштыручы, Пьянадан төньяктарак урнашкан авылларда таралган. Җил, җыен һ.б. кебек сүзләр зил һәм зыен дип әйтелә. Шулай ук төньяк урынчылыкта әтәч сүзе куцат дип әйтелә, калганнарда әцәт сүзен кулланалар. Чүмеч сүзе олы кашык була, башка сөйләмнәрдә күпе дип әйтәләр. Сөйләмгә Татар Моклокасы, Ишавыл, Тукай, Бозлау, Анды, Ырга һәм Мөтеравыл керә. 

Көнбатыш сөйләм — җ-лаштыручы, биредә [й] белән бергә [җ] да кулланыла. Таралышы буенча иң зур төркемчә булып тора.

Көнчыгыш сөйләм — й-лаштыручы. Сөйләмгә Яңа Мочали, Иске Мочали, Питрәксе, Кучкай Пажары һәм Кызыл Атау авыллары керә.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, сөйләштә бөтен җирдә дә «юк» сүзен «йок» дип әйтәләр.

## Кызыклы фактлар
Мари теле сөйләшләрендәге татар теленнән кергән сүзләрдә ц-кылдау (цэвэр — цибәр, чибәр; цырэ, цырэй, цыри — цырай, чырай) алар белән бәйләнешләрдә торган сергач татарларыннан күчкән дип санала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Махмутова Л. Т. Опыт исследования тюркских диалектов: мишарский диалект татарского языка. — М.: Наука, 1978. — 271 с.
* Баязитова Ф.С. Татар-мишәр рухи мирасы: гаилә-көнкүреш, йола терминологиясе һәм фольклор. Саранск, 2003.

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Хәсән Пономарев

**Хәсән Пономарев** (Хәсән бине мулла Әхмәд әл-Кызылҗари) — татар дин эшлеклесе, имам. 1870 елның 13 февралендә Кызылҗар шәһәрендә туган. Кызылҗар, Троицк мәдрәсәләрендә һәм Казанның Мөхәммәдия мәдрәсәсендә укыган. Шиһабетдин Мәрҗани шәкерте. 1906 елда Кызылҗар шәһәрендә җәдит ысулы буенча укыта торган мәктәп ача. Бу мәктәп 1910 елга кадәр эшли. Өлфәт, Вакыт газеталарына, Шура журналында мәкаләләре басыла. 1916 елда Омскида имам Ниязмөхәммәт Сөләйманов вафат булган, бу шәһәрдә берничә ел имам булып тора. 1934 елда Омскидан дәүләт органнары тарафыннан мәчет кешеләренә каршы барган сәяси көрәш нәтиҗәсендә Ташкент шәһәренә сөрелергә хөкем ителә. 1936 елның сентябрендә яңадан кулга алына һәм шул ук елның ноябрендә төрмәдә үлә. 1958 елның 28 июлендә Үзбәкстан ССРның Югары суды аны реабилитацияләү турында карар чыгара.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Павел Шаблей. Верхом на тигре: Хасан Пономарёв и край империи
Кениядә Арья Самадж

Найробида **Арья Самадж** 1903 елның 5 июлендә Дҗай Гопалның өендә илле биш кеше очрашуында ачылган булган. Арья Самаджиларның кечкенә төркеме шундук үзәк өчен планнар башлаганнар һәм 1903 елның 11 сентябрендә Көнчыгыш Африкада беренче Арья Самадж бинасы өчен нигез салынган булган. Хәзер ул урында җиде катлы бина бар.
## Белем бирүгә кертем
Найробида Һиндлеләр халкы артуы белән уку-укытуга ирешүгә ихтыяҗ арткан һәм Арья Самадж Найробида кызлар өчен беренче мәктәбен башлаганнар. Соңрак Найробида Арья Самадж тарафыннан тагын өч мәктәп нигезләнгән булган. 1950-нче елда Арья Самадж асаба Кениялеләр өчен Һинди дәресләрен башлаган.
Арья Самадж шулай ук җәмәгать китапханәсен тәэмин иткән.
Шулай ук эшчәнлеккә табигый бәла-казаларда ярдәм итү һәм крематорий тәэмин итү кергән.

## Арья Стри Самадж
Арья Стри Самадж (Хатын-Кызларныкы Арья Самадж) Найробида 1919 елда нигезләнгән булган. Ул бары тик берничә әгъза белән башланган һәм ике йөздән артыкка кадәр үскән. Ул даими очрашуларны алып бара һәм дини һәм иҗтимагый мәсьәләләр буенча лекцияләр оештыра. Аның бинасы бар һәм 1949 елда нигезләнгән балалар бакчасы бар. Ул шулай ук хатын-кызлар өчен тегү һәм музыка дәресләрен бирә.

## Зиярәт итүче дәгъвачылар
Арья Самадж берничә атаклы дәгъвачы өчен Көнчыгыш Африкага зиярәтләр оештырган. Бу дәгъвачылар җирле Һиндулар өчен илһам чыганагы булып киткән. Алар Африка кешеләренә Ведик дин өйрәткән, Көнчыгыш Африкада кечкенә шәһәрчекләргә барган һәм Ведик дингә өстәп Һинди укытыла торган берничә үзәк нигезләгәннәр.

## Иҗтимагый һәм мәдәни кертем
Найробида барлык раса кешеләре өчен ачык Арий Клубы нигезләнгән булган һәм клуб әгъзалары спорт эшчәнлегендә әйдәп баручы итеп күрсәткән. Найробида Арья Самадж тарафыннан җәмәгать диспансеры идарә ителә.

## Көнчыгыш Африкада Арья Партинидһи Сабһа
Кениянең икенче иң зур шәһәрендә Момбасада Арья Самадж 1904 елда нигезләнгән булган. Аның эшчәнлеге Найробида Самаджныкының көзге чагылышы булган, чөнки ул гыйбадәтханә нигезләгән, Яшьләр Канатын нигезләгән, атна саен хезмәтләр алып барган, балалар бакчасы төзегән һәм Арий Клубын нигезләгән. 1922 елда Көнчыгыш Африкада бөтен Арья Самаджиларның эшчәнлеген координацияләү өчен Арья Партинидһи Сабһа оештырылган булган һәм хәзерге вакытта аффилирланган унтугыз Арья Самадж бар.

## Көнчыгыш Африкада Арья Самаджның киләчәге
Арья Самадж иң элек Британия колониаль идарәсе вакытында Көнчыгыш Африкага Һиндлеләрнең зур Һиндле миграциясе күп булганда нигезләнгән булган, әмма аңа үзгәрүче шартларга җайлашырга туры килгән. Бәйсезлектән соң Көнчыгыш Африкадан Һиндлеләрнең миграциясе күп булган, әмма Самадж Көнчыгыш Африкада булуын дәвам итүен тәэмин иткән. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һинд дине юнәлешләре
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Күршә сөйләше

**Күршә сөйләше** () — татар теленең мишәр диалекты сөйләше, ц-кылдаучы сөйләшләргә керә.

## Таралышы
Сөйләш хәзерге Тамбов өлкәсе Күршә авылында яшәүче татарлар арасында таралган.

## Үзенчәлекләре

## Әдәбият
* Баязитова Ф.С. Говор нас.п. Татарщино (Куршэ) Тамбовской области // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Казань. 1985.
* Баязитова Ф.С. Татарщино (Күршә) сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. – Икенче китап. – Казан: Мәгариф, 2008. – 215–222 б.

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Мозамбикта Арья Самадж

Мозамбикта Арья Самадж Арья Самаджи дәгъвачысы Бһавани Даял зиярәтеннән соң 1933 елда башкала Луреншу Маркеста Ведик тәгълимат нигезендә "Бһарат Сабһа"ны оештырганнан соң башланган булган. 1937 елда Веда *мандир*ы (гыйбадәтханә) төзелгән булган һәм дәвам иткән елларда күп Арья Самаджи дәгъвачылары *Мандир*га килгән булган.
1962 елда Һиндстан һәм Португалия арасында мөнәсәбәтләр Португалиянең суб-кыйтгада территориясе Гоаның Һиндстан тарафыннан аннексациясеннән соң киеренкеләшкән. Диңгез арты территорияләрендә Һиндлеләр бу колонияләрдән китәргә мәҗбүр булганнар. Шулай итеп, Мозамбикта Арья Самадж эшчәнлеге туктатылышка дучар булган.

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һинд дине юнәлешләре
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Свами Омананд Сарасвати

**Свами Омананд Сарасвати** (1911 - 2003 елның 23 марты) Һиндстанда, Һарьянада белем бирүче һәм борынгы артефактлар туплаучысы булган.
Сарасвати Җһаҗҗарда археологик музей мөдире булган, шул музейның тупламаларына ул бөтен Һиндстаннан әһәмиятле кертем ясаган. Ул шулай ук Арья Самадж әгъзасы булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Таиландта Арья Самадж

*[[Сатьяртһ Пракаш]]* (Хакыйкать Нуры) ирешүдә булуы Бангкокта Һинд чыгышлы кайбер кешеләрне Свами Даянанд Сарасвати тәгълиматыннан иярергә һәм 1920 елның 5 маенда *Ведик Дһарма Прачарни Сабһа*ны барлыкка китерергә илһамландырган. Ведик дин дәгъвасы өчен атна саен җыелышлар үткәрелгән булган. Җир сатып алынган булган һәм Ведик *мандир* (гыйбадәтханә) төзелгән булган. Китапханә нигезләнгән булган. 1922 елда *Сабһа* (оешмасы) Арья Самаджка үзгәртелгән булган һәм 1923 елда Һиндстанда Уттар-Прадешта *Арья Пратинидһи Сабһа* (Арья Вәкилләр Оешмасы) белән кушылган булган. Гәрчә кечкенә оешма булса да, Сабһа Һиндстанда табигый бәла-каза вакытында ярдәм өчен финанс җыя алган. Ул шулай ук Һинд дине фестивальләре бәйрәм итүне оештыра.

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һинд дине юнәлешләре
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Бирмада Арья Самадж

Арья Самадж Бирмада беренче мәртәбә Мандалай һәм Рангун шәһәрләрендә нигезләнгән булган. 1930-ынчы елда Рангунда *Арья Пратинидһи Сабһа* оештырылган вакытка Бирмада егерме ике Арья Самаджи булган. 1937-нче елда Бирманың Һиндстаннан аерылуы Арья Самаджның кире чигенүе булган һәм Икенче Бөтендөнья Сугышы аның эшчәнлеген тәмам бүлдергән.
1952-нче елның 14 апрелендә Рангунның *Арья Партинидһи Сабһасы* Һиндстаннан Бирмага Һиндстаннан килгән Пандит Ганга Прасад Упадһьяя тарафыннан яңартылган булган. Бирмага башка Арья Самадж практикалаучылары килгән һәм Арья Самаджка янә тормыш кергән. 1959 елда башка Арья Самадж әдәбияты белән беррәттән *[[Сатьяртһ Пракаш]]* (Яктылык Нуры) Бирма теленә тәрҗемә ителгән булган. Төрле Арья Самадж урнашкан үзәкләрдә ел саен конференцияләр үткәрелә башлаган.

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һинд дине юнәлешләре
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Умарта (татар теле курслары)

**«Умарта» телләр өйрәнү мектәбе** (рус. *Языковая школа «Умарта»*) — Мәскәү шәһәре төбәк татар милли-мәдәни автономиясе каршындагы шәхси өстәмә белем бирү учреждениясе.

## Тарихы
Кусларны 2004 елда, Мәскәү дәүләт педагогия институтында укыган вакытында филология фәннәре кандидаты Лилиана Сафина оештырган.

## Төркемнәр
Татар телен өйрәнергә теләүчеләр өч төркемгә бүлгәннәр:
* «Нулевиклар»
* «Укуның икенче елы»
* «Сөйләшүче»
    
Иң кечкенә тыңлаучыларга килгәндә, алар өчен «Нәни Умарта» балалар төркеме ачылачак дип көтелә.

## Гомуми характеристика
«Умарта» тел мәктәбе җитәкчесе, филология фәннәре кандидаты Лилиана Сафина сүзләренчә, тыңлаучыларның төп массасы татар телен белү дәрәҗәсе белән аерылып тора. Шул ук вакытта кайберәүләр сөйләмне генә аңлыйлар, әмма сөйләшә белмиләр дип белдерә, әмма аралашу вакытында алар җитәрлек дәрәҗәдә грамоталы җөмләләр төзи алганнар. Димәк, алар татар телен беләләр, әмма курсларда үтәргә тиешле тел киртәсе бар. Татарча яхшы сөйләшүчеләр дә бар, ләкин бер сүз дә укый алмыйлар – бу күнекмәләрне алар «сөйләшүче» төркемендә дәресләрдә алачак.

Ә әзерлек дәрәҗәсе нуль булган тыңлаучыларга килгәндә, алар өчен кыска вакыт эчендә татар телен үзләштерергә мөмкинлек бирүче тулы бер методика эшләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар теле курслары
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Мәскәү оешмалары
Төркем:Мәскәү мәгарифе
Ли Цян

*Цян – исеме, Ли – фамилиясе.*

**Ли Цян** (, *[[1959 ел]]ның [[23 июль|23 июле]], [[Кытай]], Чжэцзян првинциясе, Вэньчжоу махсус районы, Жуйань шәһәр өязе*) – Кытайның дәүләт, сәясәт һәм фирка эшлеклесе, 2023 елның 11 мартыннан Кытай Халык Республикасы Дәүләт Советы премьеры. 2017 елдан Кытай Коммунистлар партиясе Үзәк комитеты (КПК ҮК) Политбюросы әгъзасы, 2022 елдан КПК ҮК Политбюросы Даими комитеты әгъзасы.

2017-2022 елларда ККП Шанхай шәһәр комитеты башлыгы, 2016-2017 елларда ККП Цзянсу провинциясе парткомы башлыгы, 2012-2016 елларда Чжэцзян провинциясе губернаторы. 1983 елдан Кытай Коммунистлар партиясе әгъзасы, XVIII чакырылыш КПК Үзәк комитеты әгъзалыгына кандидат, XIX һәм XX чакырылыш КПК Үзәк комитеты политбюросы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 23 июлендә Кытайның Чжэцзян провинциясе Вэньчжоу махсус районы Жуйань шәһәр өязендә туган. Чжэцзян авыл хуҗалыгы институтында (Нинбо шәһәре) «Механизация» белгечлеге буенча белем ала, шулай ук Үзәк партия мәктәбендә һәм Гонконг политехник университетында икътисад белеме ала. Хезмәт эшчәнлеген 1976 елда фабрикада эшче булып башлый, аннары комсомол эшенә күчә. 24 яшендә Кытай Коммунистлар партиясенә керә.

Утыз еллап туган Чжэцзян провинциясендә эшли, аерым алганда, 2004-2007 елларда ул вакытта аның парткомы башлыгы булган Си Цзиньпинның турыдан-туры җитәкчелегендә эшли, хәзер аның протежесы дип атала. . 2015 елда АКШка сәфәре вакытында Си Цзиньпинны озата бара. 2011 елдан туган провинциясе парткомы башлыгы урынбасары һәм бер ук вакытта 2012-2016 елларда провинция губернаторы.

2016-2017 елларда – Цзянсу провинциясе парткомы башлыгы. 

2017 елның октябреннән 2022 елның 28 октябренә кадәр – партиянең Шанхай шәһәр комитеты башлыгы. COVID-19 пандемиясе  вакытында Шанхай халкын ике ай өйләрендә бикләп тота, кешеләр хәтта ашарга алырга, табибларга чыга алмауга зарлана.

XX съездга кадәр аның, Кытай Халык Республикасы җитәкчеләренең «алтынчы буыны» вәкиле буларак,  2022 елда Кытай Коммунистлар партиясе Үзәк комитеты Политбюросы Даими комитетына эләгү мөмкинлеге бар дип санала,  аны хәтта Си Цзиньпинның Политбюроның Даими комитетына күтәрелү өчен төп кандидатларының берсе дип атаганнар.  Ул премьер-министр вазифасын биләргә мөмкин дигән фикер яңгыраган.  Икенче версия буенча, ул Кытай Коммунистлар партиясенең дисциплинаны тикшерү үзәк комиссиясе рәисе вазифасында аның башлыгы Чжао Лэцзины алыштыра алган.  Шул ук вакытта Линың сәяси перспективаларын 2022 елда Шанхайда COVID-19 таралу киметкән дип санала. 

2022 елның октябрендә Кытай Коммунистлар партиясенең XX съездыннан соң, Ли Цян XX чакырылыш Политбюроның Даими комитеты әгъзасы итеп сайлана.

2023 елның 11 мартында XIV чакырылыш Бөтенкытай халык вәкилләре җыелышының I сессиясенең IV пленар утырышында КХР Дәүләт Советы премьеры вазифасына расланган. Шул ук көнне Кытай Халык Республикасы Рәисе Си Цзиньпин хөкүмәт башлыгы вазифасына Ли Цянны билгеләү турында тиешле указга кул куйган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ли Цян
* Li Qiang 

## Шулай ук карагыз

Төркем:КХҖ премьер-министрлары
Шри Сатья Саи Үзәк Трасты

**Шри Сатья Саи Үзәк Трасты** (**SSSCT**) — ул 1972 елда Шри Сатья Саи Баба тарафыннан нигезләнгән теркәлгән җәмәгать иганә трасты. Алар эчү суы проектларын, сәламәтлек саклау һәм мәгариф өлкәсен кертеп иганә һәм гуманитар эше өчен мәгълүм.
1991 елда Һиндстан премьер-министры П В Нарасимһа Рао тарафыннан эшкә кертелгән Путтапартһида Югары Медицина Фәннәре Шри Сатья Саи Институты (SSSIHMS) SSSCT-ның иң мәшһүр хастаханәләрнең берсе.
2020 елда Шри Сатья Саи Үзәк Трасты Берләшкән Милләтләр Икътисади һәм Иҗтимагый Шурасы тарафыннан махсус киңәшмә статусы бирелгән булган. 2021 елның ноябрендә, SSSCT Андһра-Прадеш хөкүмәте тарафыннан YSR Гомер Буе Ирешү Бүләге бирелгән булган.

## Трастилар Шурасы

* Т. K. K Бһагават
* K. Чакравартһи
* Доктор Виджай Келкар
* Доктор В. Моһан
* Рюко Һира
* С. С. Нагананд
* Р. Джей. Ратнакар

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Puttaparthi
* Сатья Саи Баба
* Прашанти Нилаям
* :en:Sri Sathya Sai Institute of Higher Learning
* Sri Sathya Sai University

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Сатья Саи Баба
Air Rajneesh

**Air Rajneesh** Биг Мадди Ранч Аэропортында 1981-енче елдан 1985-енче елга кадәр урнашкан ташучы булган.
Air Rajneesh-ның операцияләре турында аның беренчел максаты булып йөк ташу һәм Раджниш хәрәкәтенең Раджнишпурам коммунасына яңа рекрутлар алып килүдән башка аз мәгълүм. Операцияләрнең мөдирәсе булып Ма Прем Патипада булган.

## Һава флоты
1984 елга Эйр Раджниш һава флотының мәгълүм булган очу чаралары булып түбәндәгеләр тора:

* 3 Douglas DC-3
* 1 Convair 240 (аның хуҗасы булып берьюлы Һовард Һьюс булган)
* 1 Britten-Norman BN-2 Islander (Air Rajneesh-ка өстәлгән беренче очак)
* 1 боралак (хәрби стильдә)

## Галерея

File:Convair 240-0 N314H Rajneesh Carlsbad 02.08.87 edited-2.jpg|Биг Мадди Ранч Аэропортында Air Rajneesh-ның Convair 240 очагы
File:Douglas C-47 Skytrain (DC-3), Air Rajneesh AN0076713.jpg|Биг Мадди Ранч Аэропортында Air Rajneesh-ның Douglas DC-3-е
File:Air Rajneesh Convair 240 Quackenbush.jpg|Air Rajneesh-ның тагын бер Convair 440-ы
File:Douglas C-47 Skytrain (DC-3), Air Rajneesh AN0076714.jpg|Air Rajneesh-ның берничә DC-3-е 
File:Air Rajneesh Big Muddy Ranch Airport Quackenbush.jpg|Биг Мадди Ранч Аэропорты


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Operator: Air Rajneesh
* Air Rajneesh And The Rajneeshi Commune
* Air Rajneesh on Sannyas Wiki

Төркем:Раджниш хәрәкәте
Раджниш

**Раджниш** (туганда исеме **Чандра Моһан Дҗайн**; 1931 елның 11 декабре - 1990 елның 19 январе), шулай ук **Ачарья Раджниш**, **Бһагван Шри Раджниш** һәм соңрак **Ошо** буларак мәгълүм Һиндле харизматик гуру, мистигы һәм Раджниш хәрәкәте нигезләүчесе булган. Ул тормышы дәверендә бәхәсле яңа дини хәрәкәт җитәкчесе буларак кабул ителгән булган. Ул диннең оешмалы булуыннан баш тарткан һәм рухи тәҗрибә дини догмаларның бер системага оеша алмавы карашлы булган. Гуру буларак ул динамик медитация дигән медитация формасын өйрәткән, тугърыларына традицион аскетик практикасыннан баш тартырга һәм бәйлелексез тулысынча яшәргә өндәгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Медитация
Төркем:Раджниш хәрәкәте
Нагайбәк сөйләше

**Нагайбәк сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләше.

## Таралышы
Чиләбе өлкәсенең Нагайбәк һәм Чибәркүл районнарында яшәүче нагайбәкләр арасында таралган. Әлеге торак пунктлар элегрәк Оренбург губернасы Верхнеуральск өязе караганнар. XIX гасыр уртасына кадәр Уфа губернасының Бәләбәй өязендә Нагайбәк ныгытмасы янында яшәгәннәр.

## Үзенчәлекләре
Сөйләштә татар теленең урта диалектының Казан арты керәшеннәре сөйләшләреннән аерылмый диярлек, үзенчәлекләре нигездә янәшәдәге башкорт һәм казакъ телләре йогынтысында барлыкка кигән.

Нагайбәкләр сөйләшенә казан арты керәшеннәренә хас: фигыльләрдә -ыйым\-ийем (барыйым — барыйм, күрийем — күрим), -мын\-мен (Мин аны җакшы беләмен) кушымчалары кулланыла. Хәл фигыльләрдә әдәби телдәге -мый, -мыйча урыынна -мастан/ -мәстән кулланыла (курыкмастан җырлагыз — курыкмыйча җырлагыз.)

*Нинди* алмашлыгы урынына *кандай* куллану да үзенчәлек булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Баязитова Ф.С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. М.: Наука, 1986. 248 с.

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең алабуга урынчылыгы

**Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең алабуга урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган Түбән Кама керәшеннәре сөйләшләре төркеме урынчылыгы. Үз атамасын Алабуга шәһәре исеменнән ала, элек бу территорияләр Алабуга өязенә кергән.

## Таралышы
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең алабуга урынчылыгы Алабуга районы Айталан, Үмәк, Олы Шүрнәк, Югары Шурнәк, Иске Үтәгән (юкка чыккан), Чиркәс, Кызыл Тау, Түбән Күклек, Атиаз, Гәр авыларында таралган алабга төркемендә һәм Менделеевск районы Монай, Иске Бигәш, Тагай Бөрешле, Илкә, Сәйтәк, Ашпайка, Максимково һәм Удмуртиянең Грахово районы Порым, Тулабай, Җанка, Мишәр, Тайшиперка, Шарберды авылларында киң таралган бондюг төркемнәренә бүленә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Баязитова, Ф. С. Обрядовая одежда крещеных татар Елабужского района / Ф. С. Баязитова // Тезисы докладов научно-краеведческой конференции, посвященной 25-летию г. Менделеевска. — Менделеевск, 1992. — С. 6-9.
* Суслова, С. В., Традиционная женская одежда елабужских кряшенок / С. Суслова, Г. А. Кадырова // Материалы научно-практической конференции на тему «Этнические и конфессиональные традиции кряшен: история и современность / Кряшенский приход г. Казани. — Казань, 2001. — С. 163 — 172.
* Магницкий, В. К. Елабужский уезд. Старокрщеные татары / В. К. Магницкий // Волжский вестник. — 1891. — № 70.

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Гамир Яруллин

**Гамир Яруллин**, Гамир Рәшит улы  Яруллин  (*[[1926 ел]]да [[Бөгелмә]]дә туган*) ― табиб-паразитолог, медицина фәннәре докторы (1966), профессор (1968). Волгоград (1964-1991) һәм Махачкала (1960-1964) медицина институтларының кафедра мөдире.

Төрки телләр белгече, профессор Әхмәт Тимернең (Төркиядә: Ahmet Temir, Әхмәт Рәшит улы Яруллин, 1912–2003) бертуган энесе.
 
## Тәрҗемәи хәле
1926 елда Бөгелмәдә туган. Әтисе Рәшит Ярулла улы (1880―1938), Самар губернасы Ставрополь өязе Яңа Майна волосте (хәзерге Сембер өлкәсенең Мәләкәс районы) Мөси авылында туган, Әлмәт авылының икенче мәхәлләсе мәчете имамы, Бөгелмә өязенең икенче мөхтәсибәте имам-мөхтәсибе була, 1938 елда «Атласов» эше буенча гаепләнеп, атып үтерелгән. Әнисе Зәйнәп Габделфәттах кызы (1888-1978, Әстерхан), Бөгелмә өязе Түбән Чыршылы (Шәлчәле) авылында мәдрәсә мөгаллиме гаиләсендә туган, үзе дә Бөгелмә татар кызлары мәктәбендә укыткан. 

Бертуганнары Мөхәммәт (1908―1943), Әхмәт (1912―2003), Бәшир (1915―1955), Һава (1919―), Сәгыйт (1923―).

## Хезмәт юлы
1951 елдан ― Дагстан медицина институтында (Махачкала шәһәре), 1960-1964 елларда доцент, зоология кафедрасы  мөдире.  

1964-1991 елларда ― Волгоград медицина институтының биология кафедрасы мөдире. . 
 
## Фәнни кызыксынулар өлкәсе
Паразитология, гельминтология, иммунопаразитология һәм эпидемиология мәсьәләләре. Гомуми һәм шәхси паразитология, гельминтология, эхинококкоз эпидемиологиясе һәм иммунологиясе буенча гыйльми хезмәтләр авторы.

## Гаиләсе
Хатыны Роза, кызлары Фәридә, Наилә, улы Рәшит.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ахмет Тимер: Возвращение / авт.-сост. Р. Абзалова-Сальманова. – Казань: Яз, 2012, стр.40. ISBN 978-5-904-449-14-8
## Сылтамалар
*    Яруллин Гамир Рашидович. Милләттәшләр

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Әлифба буенча табиблар
Төркем:Россия табиблары
Төркем:Волгоград дәүләт медицина университеты укытучылары
Төркем:Дагстан медицина университеты укытучылары
Румыниянең Мөселман Татар Төрекләре Демократик Берлеге

**Румыниянең Мөселман Татар Төрекләре Демократик Берлеге** ( , UDTTMR;   , RMTTDB) - Румыниядә татар җәмгыятен күрсәтүче этник азчылык сәяси партиясе.

## Логотип

UDTTMR logo ro.png|румын телендә

UDTTMR logo crh.png|татар телендә

UDTTMR logo en.png|инглиз телендә


## Мәгълүмат
* UDTTMR; Despre noi 

Төркем:Румыния
Төркем:1989 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Румыниядә ислам
Александр Прядко

**Александр Прядко**,  Александр Александр улы Прядко (, *[[1964 ел]]ның [[28 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чиләбе өлкәсе]], [[Коркино районы]], [[Коркино]]*) ― эчке эшләр хезмәткәре, полиция генерал-лейтенанты (2024 елдан), 2023 елның 6 мартыннан Башкортстан буенча Эчке эшләр министрлыгы җитәкчесе. Россия Эчке эшләр министрлыгының Архангельск өлкәсе буенча Баш идарәсе начальнигы (2019―2022), Самар өлкәсе буенча Баш идарәсе начальнигы урынбасары (2018―2019). 

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 28 мартында Чиләбе өлкәсенең Коркино районы үзәге Коркино шәһәрендә эшче гаиләдә туган, әтисе – слесарь, әнисе – нормировщица булып эшләгән. Ростов өлкәсендә урта мәктәп һәм төзелеш техникумын тәмамлаган һәм шунда ук армия сафларына алынган, аннан соң укуын РФ Эчке эшләр министрлыгының Ростов югары мәктәбендә дәвам итә. 1994 елдан эчке эшләр органнарында хезмәт итә башлаган – карьерасын Новочеркасск полициясендә башлый, җинаятьчеләрне эзләү бүлеге оперуполномоченные вазифасында эшли.   

1997 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының Ростов югары мәктәбен (1998 елдан Россия Федерациясе Эчке эшләр министрлыгының Ростов юридик институты, ) тәмамлаган. Җинаятьләрне тикшерү бүлеге оперуполномоченныеннан алып оператив подразделениеләрдә җитәкче вазифаларга күтәрелгән. 

## Хезмәт юлы
2011 елның июненнән ― Россия Эчке эшләр министрлыгының Волгоград өлкәсе буенча Баш идарәсенең полиция башлыгы урынбасары (оператив эш буенча) вазифасында.

2018 елның 2 октябрендә Россия Эчке эшләр министрлыгының Самар өлкәсе буенча Баш идарәсе начальнигы урынбасары – полиция башлыгы итеп билгеләнә. 

2019 елның 25 декабреннән ―  Россия Эчке эшләр министрлыгының Архангельск өлкәсе буенча идарәсе башлыгы вазифасында.   

2023 елның 6 мартыннан ― Башкортстан буенча Эчке эшләр министрлыгы җитәкчесе. 

Берничә тапкыр Төньяк Кавказ федераль округы территориясенә махсус командировкага барган. Генерал Чечняда үзен яхшы яктан күрсәтә алган. 

## Махсус дәрәҗәләре
* 2019 елның 4 ноябрендә Россия Федерациясе Президенты указы белән «полиция генерал-майоры» махсус дәрәҗәсе бирелә. 
* 2024 елның 6 ноябрендә РФ Президенты Указы белән «полиция генерал-лейтенанты» махсус дәрәҗәсе бирелә.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Җәмәгать тәртибен саклаудагы хезмәте өчен» медале, 
* «Хезмәттәге батырлык өчен» медале, 
* өч дәрәҗә «Хезмәттә фидакарьлек өчен» медале, 
* «Хәрби берлек өчен», 
* 3нче дәрәҗә «Идарә итү эшчәнлегендә казанышлары өчен» медале, 
* бүләк итеп бирелгән «Макаров пистолеты»,
* Россия Эчке эшләр министрлыгының «И. Д. Путилин» медале 
* һәм башкалар.

## Гаиләсе
Өйләнгән,  ике баласы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  МВД по Башкирии возглавил Александр Прядко. ИА «Башинформ», 10.03.2023
*    Александр Прядко возглавил МВД по Башкортостану. Глава Республики Башкортостан, 10.03.2022

## Моны да карагыз
* Артем Хохорин

Төркем:Полиция генерал-лейтенантлары (РФ)
Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Ростов юридик институтын тәмамлаучылар
Ведалар

**Ведалар** («веда» сүзе белем мәгънәсен бирүче санскрит ,  сүзе тамырыннан ясала) — изге сүз (текст), бәхәссез хакыйкать хәзинәсе һәм какшамас яшәеш кагыйдәләре җыелмасы буларак Һиндстанда бүгенге көнгә кадәр зур ихтирам казанган борынгы һинд әдәбиятының бөек ядкярләре.

Индуслар Ведалар мәңге булган Һәм Ведаларны бервакытта да беркем дә иҗат итмәгәнгә, ягъни авторы булмаганга күрә, аларда бер генә ялгыш
фикернең дә булуы мөмкин түгел, чөнки бары берәр зат — я кеше, я алла гына ялгыша ала, дип уйлаганнар.

Ведалар дүртәү: Ригведа (мәдхияләр Ведасы), Самаведа (мөнәҗәтләр Ведасы), Яджурведа (яджуслар — йола «әфсеннәре»
Ведасы) һәм, ниһаять, Атхарваведа (ырым сүзләре Ведасы). Дөрес, барлык брахман юнәлешләре дә Атхарваведаны танымый, аны «тулы кыйммәтле» Веда дип санамаучылар изге китапларның беренче өчесен генә үз эченә алган «өч өлештән гыйбарәт гыйлем» (трайи видья) турында сүз алып баралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Дөньякүләм таралган диннәр: Татар урта гомуми белем мәкт. 10—11 нче с-флары өчен д-лек/ Л. Г. Жукова, А. В. Журавский, А. В. Пименов, Н. В. Шабуров. Русчадан Л. Г. Шэрифуллина тәрҗ. — М.: Дрофа; Казан: Мәгариф, 2002. — 240 б.

Төркем:Ведалар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Татар мәхәлләсе (Балчык, Болгария)

**Татар мәхәлләсе**, *шулай ук* Татар кварталы () ― Балчик шәһәренең (Болгария) кварталы (мәхәлләсе), бу җирдә шәһәрнең күпчелек татарлары яши.

Джордж Барбиери яки Екатерина Кристеску Делигиос кебек бөек рәссамнар төбәк өчен сәнгать әсәрләре иҗат иткәннәр. "Севастопол" (Левски кварталында) һәм "Крим" (Левски кварталында) исемле урамнар бар. 

Татар мәхәлләсе исемле кварталлар (кайберләре юкка да чыккан) Варна, Шумен, Ветово, Кула, Велино авылы (Шумен муниципалитеты) шәһәрләрендә дә бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Балчик серләре, myplanet.bg 

Төркем:Болгария
Вайшешика

**Вайшешика** - Веданың абруенда нигезләнгән һинд дине фәлсәфәсе мәктәбе. Нигезләүчесе - Канада.
## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Свами Даянанда Сарасвати

**Свами Даянанда Сарасвати** (महर्षि स्वामी दयानन्द सरस्वती; 1824 елның 12 феврале, Танкара, Гөҗәрат —  1883 елның 31 октябре, Аджмер, Раджастхан) — Һиндстан фәйләсуф-теологы һәм Һинд диненең дини реформаторы булган.
1875 елда Бомбейда "Арья самадж" (арийлар җәмгыяте) оешмасын нигезләгән, ул үзенә "Ведаларга кайту" - Арийларның борынгы динен яңарту максатын куйган. Даянанда потка табынуны, политеизмны, каһиннәрнең көч куллануына, артта калган гореф-гадәтләргә, хорафатларга каршы чыгып Һинд динен "тазартуга" омтылган. Даянандада дини реформаторлык белән мәгариф фикерләре таң калдырырдай кушылган булган. Ул табигый фәннәрне бирү кирәк икәнен яклап гыйльми нәтиҗәләрен Веда кагыйдәләренең дәвамы итеп күрсәтергә тырышкан. Фәлсәфәдә *Даянанда Матхваның* двайта-веданталарының дәвамчысы булып, соңгысының кагыйдәләре нигезендә борынгы 6 ортодокс философик системасын бөтенесен берләштерүгә омтылган. 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Арья Самадж
Капма-каршылык законы

**Капма-каршылык законы** — бер-берсенә капма-каршы ике расламаның бер үк вакытта була алмавын күрсәткән логика законы. 

Математика язылышы:
:  P \wedge \neg P = 0,
биредә: \wedge — конъюнкция билгесе, \neg — инкарь итү билгесе.

Капма-каршылык законының иң элек концепциясен Аристотель ясаган. Капма-каршылык законын болай дип тә әйтергә була: раслама бер үк мизгелдә чын да, ялган да була алмый. Формаль каршылыкларны фикерләүгә яки гыйльми теориягә кертү аны нигезсез капма-каршылыкларга әйләнедрә. Капма-каршылык законы карашны объектлардан, объектның үзгәрешеннән юнәлтсәк, аның бер үк вакытта бер-берсен инкарь итә торган хасиятләргә ия була алмау турында фактның уйлау системасының фактында чагыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Мантыйк
Төркем:Математика
Дҗордҗ Буль

**Дҗордҗ Буль** (инглиз телендә: George Boole); (2 ноябрь 1815, Линкольн — 8 декабрь 1864, Баллинтемпл, Корк графлыгы, Ирландия) —  инглиз математигы һәм мантыйк белгече (логик). Математик мантыйкның иң элек ситемасын эшләгән. Аның мантыйк өйрәнүләренең барлык юнәлешләрен билгеләгән алгебра һәм мантыйк арасындагы аналогия фикере нигезен *"Логиканың математика анализы"* (1847) һәм *"Уйлау законнарын өйрәнү"* (1854) дип аталган эшләрендә тәкъдим ителгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Төркем:1815 елда туганнар
Төркем:Бөекбритания галимнәре
Татаркино (мәгънәләр)

**Татаркино**:
;Авыл
* Тат'''а́'''ркино ― БР Яңавыл районы торак пункты.
;Оешма
* Татаркин'''о''' ― ТР мәдәният оешмасы.
Югары математика

**[[Югары математика]]** – техник, һ.б. кайбер уку йортларының уку җәдвәленә кергән математика фәннәре тупланмасының атамасы. Гадәттә, югары математика курсына аналитик геометрия, сызыкча алгебра, дифференциаль исәпләү, интеграль исәпләү, дифференциаль тигезләмәләр, комбинаторика фәннәренең нигезләре керә.
## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Санау системасы

**Санау системасы** — ул саннарны атау һәм билгеләү өчен кулланылган ысул. Унарлап санау системасы киң кулланылган санау система булып тора. Санау системасының нигезе 10 саны гына булмаска да мөмкин, башка саннар да булуы мөмкин: сигезәрләп санау системасы, икешәрләп санау системасы (бинар саннар), уналтышарлап санау системасы, егермешәрләп санау системасы да кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Интеграль-дифференциаль тигезләмә

**Интеграль — дифферециаль тигезләмә** — билгесез функция интеграл астында да, дифференциал астында да булган тигезләмә.

## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Төркем:Дифференциаль хисап
Төркем:Интеграль хисап
Төркем:Тигезләмәләр
Геометрик урын

**Геометрик урын** — нокталарның, туры сызыкларның, һ. б. күплекләрне билгеләү өчен файдалана торган гыйлми атама (термин). Нокталарның кайбер геометрик урыннары мисаллары:
* Бирелгән ("O") ноктасыннан тигез R арада яткан нокталарның геометрик урыны — әйләнә.
* A һәм B нокталарының тигез арада яткан нокталарның геометрик урыны — AB сегментының уртасы аша уза торган перпендикуляр.
* Бирелгән туры сызыктан h арада яткан нокталарның геометрияк урыны — параллель туры сызык.
* Үзара кисешә торган ике турыдан бер арада яткан нокталарның геометрик урыны — почмакның биссектрисасы.
Төркем:Геометрия
Төркем:Математика
Сызыкча корылышлы алгоритм

**Сызыкча корылышлы алгоритм** (русча: алгоритм линейной структуры; инглизчә: serial algorithm) — тармаклану һәм кабатлау гамәлләре булмаган бер сызык буенда урнашкан алгоритм төре. Алгоритм схемасында барлык операцияләр бирелгән табигый дәвамлылыгы буенча урнашкан алгоритм корылышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Алгоритмнар
Төркем:Санак
Төркем:Математика
Тапкырлаучыларга таркату

**Тапкырлаучыларга таркату** (я мәгънәсенә төгәлрәк туры килә торган итеп: **алгебраик гыйбарәне түбәнрәк дәрәҗә тапкырлаучылар рәвешендә чагылдыру**) — алгебраик гыйбарәне баштагы дәрәҗәсеннән түбәнрәк дәрәҗәле берничә тапкырлаучыларның тапкырчыгышына тәңгәл килгән рәвештә әйләндерү.

Мисалы,

* ~x^{2}-1=\left( x-1\right) \left( x+1\right) ,
* ~x^{2}-\left( a+b\right) x+ab=\left( x-a\right) \left( x-b\right) ,
* ~x^{4}-a^{4}=\left( x+a\right) \left( x-a\right) \left( x^{2}+a^{2}\right)

Тапкырлаучыларга таркатуның гади ысуллары:
* 1) уртак тапкырлаучыны җәя тышына чыгару;
* 2) әзер формулаларны куллану:
* 3) төркемләштерү ысулы;
* 4) ~n-дәрәҗәле тапкырлаучыларны тамырларының аермасы буенча таркату.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Полином

## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Төркем:Алгебра
Импликация

**Импликация** - «әгәр… шул чакта…» мәгънәсен бирүче бинар логик бәйләнеш.
Импликация *шарт* \Rightarrow *нәтиҗә* рәвешендә языла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Мантыйк
Төркем:Программалау
Төркем:Математика
Рациональ саннар

**Рациональ саннар** күплеге  \mathbb{Q} = \{ \frac{a}{b} : a \isin \mathbb{Z}, b \isin \mathbb{N}^+ \} \,\! 
**Рациональ саннар** — ике бөтен сан вакланмасы рәвешендә күрсәтеп була торган саннар.
## Сылтамалар
Төркем:Математика
Рибоза

**Рибоза** - пентоз (альдопентоз) төркеменә кергән моносахарид. Молекуляр массасы 150,4, суда яхшы эри, спиртта начар эри, эфирда эреми. Табигатьтә D, L төрендә очрый һәм сәнәгый ысул белән табыла. Рибоза рибонуклеин кислотасы, нуклеопротеидлар, коферментлар, витаминнар һ.б. составына керә.

## Сылтамалар

Төркем:Химия
Төркем:Биохимия
То Сокэн

**То Сокэн** (кытайча: 杜祖健, инглизчә: **Энтони Ту**) — ул Америка химигы булган.

## Тәрҗемәи хәле
1930-ынчы елда Тайбэйда туган булган. Тайбэйда башлангыч мәктәпкә йөргән. Тайвань Университетында укыган.
Соңыннан химия буенча фәнни эшләр авторы, 1967 елда Колорадо Дәүләт Университетында профессор, Чиба Химия Университетында профессор булган.
Колорадо Дәүләт Университетының ат казанган профессоры дәрәҗәсенә ирешкән.
Хоббисы булып пианинода уйнау булган. Японча белгән шәхес булган.

## Сылтамалар
* http://www.alaken.com/ Alaken Inc.
Төркем:Химиклар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Петер Амбрович

**Петер Амбрович** (1939 елның 23 декабре, Братислава — † 2019 елның 21 августы) Словакиядән химик һәм дипломат булган.

## Тормыш юлы
Амбрович Братиславада Словакия Техника Университетында химик технология факультетын тәмамлаган булган. Америка Кушма Штатларында (1970—1971) һәм Германиядә (1990—1991) уку вакытында ул химияне дәвам итеп өйрәнгән.
Озак вакыт ул Словакия Фәннәр Академиясенең полимерлар институтында гыйльми өйрәнү белән шөгыльләнгән булган, анда ул академия мөдире булган.
1995 елның маенда Петер Амбрович Индонезиядә Словакия илчесе постына кергән. Шул вакытта ул Көньяк-Азия дәүләтендә илнең беренче илчесе булган. Джакартада урнашып Амбрович Бруней, Малайзия, Филипиннар һәм Сингапур өчен аккредитациягә ия булган. Амбровичның Көньяк Азиядә хезмәт итү вакыты 1998 елның маенда тәмамланган булган һәм ул Словакия Фәннәр Академиясенә кире кайткан.

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Төркем:Илчеләр
Якуб Шинкевич

**Якуб Шинкевич** (; 16 апрель, 1884, Ляховичи, Слуцк өязе (хәзерге Беларусия) — 1966 елның 1 ноябре, Ватербери, АКШ) — философия һәм көнчыгышны өйрәнү докторы, 1925 елда яңа бәйсез Польшаның беренче мөфтие булып сайлана.

## Тәрҗемәи хәле
Якуб Шинкевич 1884 елның 16 апрелендә Россия империясенең Минск губернасы Ляхавичы авылында татарлар гаиләсендә туган (1921—1939 елларда Польшаның бер өлеше, бүгенге көнбатыш Беларусия). Атасы — Сөләйман, анасы — Фатима . Аның абыйсы — Мостафа Шинкевич, Литва татарлары җәмгыяте рәисе (), апасы — Әминә исемле>.

1904 елда ул Минск гимназиясен тәмамлый (Męska Szkoła Realna), аннан соң ул башта моһәндискә укый, соңрак 1907 елда Санкт-Петербургта көнчыгышны өйрәнергә була. 1925 елда ул Берлин университетында немец теле буенча диссертация яклап фәлсәфә докторы дәрәҗәсен ала . Шул ук елның 28 октябрендә ул төп офисы Вильнюста урнашкан Польша мөселманнары җәмгыяте мөфтие итеп сайлана.

Ул гарәп теленнән поляк теленә Коръәннең берничә аятен тәрҗемә итә, һәм 1935 елда «Wersety z Koranu» исеме астында бастыра. Җитәкчелек иткән вакытында ул мөселман дөньясының күпчелеге, шул исәптән Һиндстан, Палестина, Мисыр һәм башкалар белән элемтә урнаштыруга ирешә. Мөфти Шинкевич шулай ук 1926 елда Каһирә хәлифәте конгрессында катнашкан . 1935 елда Европа мөселман конгрессы вакытында ул «иң оста катнашучыларның берсе» дип атала. Конгресста драматик эпизодта Мөфти Шинкевич Көнчыгыш Университеты директоры, граф Бернардо Барбиеллини Амидейдан ислам динен тотуының рәсми рәвештә раслануын белдерү өчен конгресс катнашучылары алдында өч тапкыр иман (шәһадәт) китерергә куша . Мөфти Шинкевич шулай ук 1936 елда яңа бәйсез Польша дәүләтендә поляк мөселманнарының хокукый статусын рәсми җайга салуны күзәтә. Ул Варшавада 1939 елда нацистларның Польшага һөҗүме нәтиҗәсендә өзелгән мәчет төзү планнарында төп роль уйнаган.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында ул басып алынган Көнчыгыш территорияләр өчен Император министрлыгының мөфтие булып эшли. 1944 азагында ул күченеп китә һәм коммунистик Польшага кире кайтудан баш тарта. Сугыштан соң ул Мисырда урнаша, ләкин 1952 елда Совет яклы июль революциясеннән соң АКШка күченә. 1966 елның 1 ноябрендә Коннектикутның Уотербери шәһәрендә үлә.

## Бүләкләре

* Польша Яңарышы (Polonia Restituta) ордены йолдызы белән Командор тәресе (1936 елның 24 апреле).

## Искәрмәләр

Төркем:Польшада ислам
Төркем:Имамнар
Төркем:Липка татарлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1966 елда вафатлар
Төркем:1 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:16 апрель көнне туганнар
Муйнак районы

**Муйнак районы** — Үзбәкстанда, Каракалпакстанда урнашкан район. 1931 елның 19 сентябрендә барлыкка килгән. Караөзәк, Шимбай, Бозатау районнары, Казакъстан Республикасының Актүбә, Кызылорда өлкәләре белән чиктәш. Мәйданы 37,94 мең км². Xалык саны 28,8 мең (2003). Район үзәге булып Муйнак каласы булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Orol dengizi ekologik halokati markazida (Мойнакъ шәһәре турында мәкалә)
* Муйнак шәһәре тирә ягы топографик харитасы
* Qoraqalpogʻiston norasmiy sayti

Төркем:Каракалпакстан районнары
Төркем:Муйнак районы
Төркем:Үзбәкстан географиясе
Альберт Шиһабиев

**Альберт Шиһабиев**, Альберт Хазинур улы Шиһабиев (*Альберт Хазинурович Шиабиев; Albert Shiabiev; Альберт Шах; [[1970 ел]]ның [[19 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― рәссам, график, 2020 елдан Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе, сәнгать проектлары (мәсәлән, «Кырым минем йөрәгемдә», «Борынгы Чистай. Яңарыш», «Рәссам белән бер көн» һ. б.) авторы. Төрле сәнгать техникасы, стиль һәм жанрларында эшли.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 19 мартында Казанда туган.  Яшь чакта фехтование белән шөгыльләнә, республика җыелма командасы составына керә. Әлеге спорт төре белән актив мавыгу КХТИга алып килә. Казан дәүләт химия-технология институтын «Суыткыч-компрессор машиналары һәм суыткыч җайланмалар» белгечлеге буенча тәмамлаган (1992). Картиналарын декоратив манерада иҗат итүе Казан халык сәнгать кәсепләре техникумына алып килгән, аны 2013 елда тәмамлаган.

2013―2020 елларда ― Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе урынбасары.

2020 елның 27 апреленнән – Татарстан рәссамнарының иҗади берлеге – Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе. 

## Иҗаты
Беренче шәхси күргәзмәсе «Эбиволь» галереясында ачыла. Картиналары үзенчәлеге һәм оригинальлеге белән аерылып тора. Һәр тема импрессионизмнан алып конструктивизмга һәм төсле минимализмга кадәр үз манерасын билгели. Рәссам төрле сәнгать техникасын куллана, реалистик, модерн һәм дизайнер стильләрендә эшли. Образларны булдыру өчен акрил һәм майлы буяу, текстура пасталары һәм коллаж алымнары куллана. 
## Каткашкан күргәзмәләре
* 2006, февраль ― КАИ юбилеена күргәзмә, Казан шәһәре.
* 2014,  февраль ― ВИКО, Арт-галерея, Казан шәһәре, ел саен үткәрелә торган күргәзмә.
* 2015,  август ― Халыклар дуслыгы йорты, шәһәр һәм Республика көненә багышланган күргәзмә, Казан шәһәре.
* 2018, март ― «Татарстан ― край души нашей», РФ Федерация Шурасы бинасы, Мәскәү шәһәре 
* һ. б.

Рәссамның әсәрләре Россия Федерациясенең дәүләт музейлары һәм галереяләре җыентыкларында, шул исәптән Болгар музей-тыюлыгында, Бакчасарай сәнгать музеенда, Феодосия туган як музеенда (*[[:ru:Феодосийский краеведческий музей|ru]]*), Мәскәүдә наив сәнгать музеенда, шулай ук шәхси коллекцияләрдә саклана.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 – Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы 
* Россия Рәссамнар берлегенең  алтын медале 

## Гаиләсе
Кызы Александра (1997).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Шиабиев Альберт Хазинурович.  Союз художников Республики Татарстан
* Шиабиев Альберт Хазинурович. Татцентр.ру

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Бибишев

**Бибишев** ― фамилия.
* Вячеслав Бибишев (1963–2018), рәссам-карикатурачы.
* Марат Бибишев (1929—2016), төзүче.

Төркем:Фамилияләр