Ямал Ири

**Ямал Ири** (*нен. Ямал Ири — Ямал бабае*) — Ямал-Ненец автоном округының төп кышкы персонажы, Кыш бабай аналогы Бу әкият персонажы төньякның хант, манси, селькуп, ненец халыкларының иң яхшы сыйфатларын үз эченә ала һәм бары тик милли кием кия һәм мамонт сөягеннән эшләнгән әйберләр белән бизәлгән стильле милли билбау белән билбаулана. Могҗизалы таяктан тыш, аның болан тиресеннән ясалган тылсымлы бубены бар, аның тавышлары явыз рухларны куып чыгара. Төньяк бабай Горнокнязевск поселогында яши (Салехардтан 12 километр ераклыкта). Аның тугры дусты һәм юлдашы гадәттәгечә Кар кызы түгел, ә хаски этләре. Туган көне булып 28 ноябрь санала.

## Ямал Ири җире
Гадәти көннәрдә Ямал Ири Тундрада яши, ә Яңа ел бәйрәмнәрендә Горнокнязевск бистәсендәге резиденциясенә килә, анда кунакларны сыйлар һәм тәмле чәй белән каршы ала.

Ямал Ири җиренең башкаласы булып Салехард шәһәре тора дөньяда поляр түгәрәктә урнашкан бердәнбер шәһәр. Салехардның географик урыны уникаль. Шуңа күрә төп тылсымлы эштән буш вакытта Ямал Ири Ямал кунаклары арасында популяр экскурсия оештыра, ул көчле итеп «Поляр түгәрәкнең тантаналы киселеше» дип атала. «Поляр түгәрәк» стеласы янында Ямал Ири туристларны «Төньяк туганлыкка» багышлау өчен махсус йола үткәрә.

## Ямал Ири турында риваять
Бабай Ак дөньяга бик борынгы заманнарда килгән. Бу Поляр Урал һәм матур мәһабәт Ямал тундрасы белән бер үк вакытта булган дип сөйлиләр. Төньякның көчле рухлары Ямал Ирига гадәти булмаган могҗизалы көч биргәннәр.

Шул вакыттан бирле Ямал Ири Ямал тундрасында, үзенең тылсымлы резиденциясендә яши, анда ул үзе чум урнаштырган. Әлбәттә, иртә таңнан бозлы су сибелә.

Ел саен декабрь башында Ямал Ири Горнокнязевскида үзенең туган көнен билгеләп үтә. Аны күрергә Салехардтан һәм Ямалның башка урыннарыннан балалар килә. Ямал Ириның милли Ямал мифлары һәм легендалары халыкның зирәклеге чыганагы. Ул барлык әкиятләрне, әйтемнәрне һәм мәкальләрне белә. Аның шаяртулары бик көлкеле генә түгел, ә гыйбрәтле дә.

Ямал Ири турындагы риваять нигезендә Төньяк халыкларының Беренче кеше — ата-баба Терлее турындагы борынгы мифларының берсе ята. Бу миф тарих фәннәре кандидаты Е. Т. Пушкарева тарафыннан эшкәртелә һәм яраклаштырыла. Ул рус төньягының төп халыклары этнографиясе һәм фольклоры буенча 50дән артык хезмәт авторы булып тора.

## Ямал сихерчесе образы ничек барлыкка килгән
Ямал Кыш бабай образы бөтен дөнья тарафыннан барлыкка китерелгән дип әйтергә була. 2007 елның мартында Ямал Кыш бабайны булдыру өчен балалар рәсемнәре һәм декоратив-кулланма иҗат конкурсы игълан ителә. Жюрига сайлау өчен бик күп кызыклы эшләр тәкъдим ителде. Ә Каменный Мыс бистәсендә яшәүче Худи Яна җиңә. Нәкъ менә аның иҗади эше нәтиҗәдә Ямал Кыш бабай образын тудыруда ориентир булып тора. 24 ноябрьдә аңа Бөек Устюгтан Салехардка махсус килгән Россия Кыш бабае төп бүләген тапшыра.

## Тышкы кыяфәт тасвирламасы һәм тылсымлы атрибутлар

Ямал Ири башка традицион тылсымчы-бүләк итүчеләр белән бутау авыр. Ул төньяк халыкларының традицион киемнәрен кия. Костюмның тагын бер мөһим элементы - «балалар» бизәге белән бизәлгән билбау, шулай ук аю тешләреннән ясалган обереглар. Аяк киеме күннән тегелгән. Ул каты салкыннарга да, эссегә дә түзә. Аның аучылык билбавы мамонтның сөягеннән ясалган «болан мөгезе» орнаментлары белән бизәлгән. Ямал Ириның чәчләре аксыл һәм озын, артында сихерче, кагыйдә буларак, чәчен үреп тора. Сакал һәм мыек шулай ук аксыл һәм бик гөрләп тора.

Подолда, төньяк күктәге кебек, төньяк балкышы» агыла, ә аның астында боланнар арбасы үтә. Хайваннарның аяклары астында ягел чигелгән.

Башка Кыш бабайлардан аермалы буларак, Ямал Ириның ике тылсымлы атрибуты бар, алар аңа могҗизалар эшләргә ярдәм итә: тылсымлы таяк һәм бубен. Аның таягы агачтан, матур милли орнаментлар белән бизәлгән. Шаһитлар хәтта тылсымлы таякка җиңел генә кагылу да җитәрлек булыр дип әйтәләр, һәм бу теләк чынга ашкан.

Ләкин төньяк бабайны аеруча үзенең тылсымлы бубены кадерли. Ямал Ири бубен ярдәмендә ул тылсымлы дөнья тавышын ишетә дип белдерә. Барабан аңа игелекле эшләрдә бик ярдәм итә, Якты энергия һәм көчнең бетмәс чыганагы булып тора. Ямал Ири бубенга кагылгач, начар уйлар кешеләрне ташлап китә. Яхшы кешеләр шунда ук көчлерәк була, ә явыз кешеләрнең күңелләрендә игелек үсентеләре үсә.

## Резиденциясе

Тылсымчының резиденциясе Горнокнязевск шәһәрендә, Салехардтан 12 километр ераклыкта урнашкан. Ямал Кыш Бабай монда кечкенә һәм зур кунакларны каршы ала, сыйлый һәм бүләкләр бирә. Ямал Ири чумда яши, аны үз куллары белән җыя һәм кунакларны кабул итү өчен җайлаштыра.

Кайчандыр Горнокнязевскида Тайшиннар кенәзләренең нәсел җирләре булган.

## «Ямал Ири белән Арктик әкият» бәйрәме
20 декабрьдә Салехардта «Ямал Иридан Арктик әкият» бәйрәме үткәрелә. Традиция буенча Яңа ел алдыннан Ямал Ири бәйрәмдә катнашу өчен округ башкаласы Салехардка килә. Бабай шәһәрдә үзенең вакытлыча резиденциясен урнаштыра.

Бәйрәм кунаклары Ямал Иридан фотога төшәләр, акыллы сихерчегә мөһим сораулар бирәләр, болан арбаларында йөриләр. Һәркем аның таягына кагылырга һәм Яңа ел теләген әйтергә тиеш. Шулай ук әкияттәге Лукоморья Хакиме бәйрәмнәргә балалар йортыннан малайлар һәм кызларның үз куллары белән ясалган бүләкләрне рәхәтләнеп кабул итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ненец мифологиясе
Төркем:Яңа ел персонажлары
Төркем:Әлифба буенча персонажлар