Викрам Самват

**Викрам Самват** (IAST: Vikrama Samvat; кыскартылмасы V.S. (яки VS) һәм B.S. (яки BS); ) шулай ук **Викрами календарь** буларак мәгълүм, ул Һиндстан суб-кыйтгасында тарихи Һинд дине календаре. Ул Непалның рәсми календаре. Һиндстанда ул берничә штатларда кулланыла. Календарьда ай күренүе буенча айлар һәм Кояш  сидериаль еллар куллана.
## Тарихы

Берникадәр борынгы һәм урта гасыр язмаларында Викрам Самват кулланыла. Гәрчә ул игълан ителгәнчә риваять патша Викрамадитья хөрмәтенә аталса да, "Викрама Самват" 9-ынчы гасырга кадәр тарихи язмаларда очрамый; шул ук календарь системасы башка исемнәрдә бар, мәсьәлән, Крита һәм Малава. Колониаль өйрәнү буенча эра Патша Викрамадитьяның Уджджайннан Сакаларны кууда нигезләнгән. Шулай да, соңрак эпиграфик шәһадәтнамәләр һәм өйрәнүләр бу теориянең тарихи нигезе булмаган дип фараз итә. 9-ынчы гасыр дәвамында эпиграфик сәнгать эше Викрам Самватны куллана башлаган (бу кулланылышта Һинду календарь эрасы Викрам Самват буларак популяр булып киткән дип фараз итәргә бирә); Буддачылык һәм Җәйничелек эпиграфиясе Будда һәм Маһавирага нигезләнеп эра санавын дәвам иткән.
### Викрамадитья риваяте

Популяр традиция буенча Уджджайнның патшасы Викрамадитья Викрама Самват эрасын Һиндо-Скифларны (Сакаларны) тар-мар иткәннән соң нигезләгән.
Җәйничелек тарафдары олы фикер иясе Маһесарасуриның *Калакачарья Катһанака* (*Монах Калакачарья язмасы*) түбәндәге мәгълүматны бирә: шул вакытта көчле булган Уджджайнның патшасы Гандһарвасена монахның кыз туганын Сарасвати исемле монахинясын урлаган. Ярсуланган монах Систанның Сака хөкемдары Патша Саһиның ярдәмен сорган. Кырыс киртәләр булып, әмма могъҗизалы итеп ярдәм килеп Сака патшасы Гандхарвасенаны тар-мар иткән һәм аны әсирлеккә алган. Сарасвати кайтарылган булган, гәрчә Гандһарвасена үзе кичерелгән булса да. Тар-мар ителгән патша урманга киткән, анда ул юлбарыс тарафыннан үтерелгән булган. Аның улы Викрамадитья урманда тәрбия алып Пратиштһанадан (Махараштрадан хәзерге Паитһан) хөкем итәргә тиеш булган. Соңрак Викрамадитья Уджджайнны яулап алган һәм Сакаларны кысрыклап чыгарган. Бу чараны искә алып "Викрама чоры" дигән яңа эра башланган. Уджджайн эрасы якынча безнең эраның 58–56 елында башланган булган һәм аннан соң Шака чоры календаре безнең эраның 78 елында Пратиштһанада башланган булган.
### Тарихи килеп чыгышы
Безнең эраның 57-енче елы белән башланган чорны Викрамадитья белән ассоциацияләү безнең эраның 9-ынчы гасырга кадәр теләсә-нинди чыганакта табылмаган; иртәрәк чыганаклар эраны "Крта" (безнең эраның 343 һәм 371 елы), "Критаа" (404), "Малава кабиләсе" (424) чоры дип яки гади итеп "Самват" дип атаганнар. Эраны "Викрама" дип атаган иң иртә язма 842 елга карый. Чауһана хөкемдарыннан язма, Дһолпурда табылган булган һәм "Викрама Самват 898, Вайсакһа Шукла пакша 2, Чанда" (842 елның 16 апреле). Эраны Викрамадитья патшасы белән бәйли торган иң иртә язма 971 ел белән даталана һәм эраны Викрамадитья белән бәйләүче иң иртә эш, Җәйничелек авторы Амитагатиның *Субһашита-Ратна-Сандоһа* (993-994).
Күп авторлар ышануы буенча Викрам Самват Викрамадитья тарафыннан башланмаган булган, ул риваять патша яки эраны үз хөрмәтенә янә атама биргән патша титулы булырга мөмкин булган. Винсент Артур Смит һәм Д. Р. Бһандакар ышануынча Чандрагупта II Викрмадитья титулын кабул иткән һәм эраның исемен "Викрама Самват" дип алыштырган. Рудольф Хёрнле буенча бу үзгәрү өчен җаваплы патша Яшодһарман булган. Хёрнле ул Кашмирны яулап алган һәм Калһананың “Раджатарангини”сында искә алынган “Харша Викрамадитья”.
Кайбер элегрәк галимнәр ышануынчы Викраа Самват Һиндо-Скиф (Сака) патшасы Азес I-нең Азес чорына карый. Моның турында Роберт Брэйси ике эра белән даталанган Виджаямитра язмасын ачканнан соң сүз алып барган. Теориягә Фолк һәм Беннетт ышанмаган, алар Азэс эрасының башын безнең эрага кадәр 47–46 ел дип күрсәтәләр.

## Мәдәният
Гөҗаратта һәм Махараштрада  Дивалидан соң көн Викрам Самватның беренче көне дип бәйрәм ителә (Картик аеның беренче көне).
## Популярлыгы
Викрам Самват Һиндулар һәм Сикхлар кулланганнар . Һиндстан суб-кыйтгасында кулланылган берничә Һинду календарьларының берсе унике , синодик ай айларында һәм 365 Кояш көннәрендә нигезләнгән. Ай елы Чайтра аеның яңа ае белән башлана. Бу Чайтра Сухлади буларак мәгълүм көн Һиндстанда чикләнгән бәйрәм булып тора.
Календарь Непалның Һиндулары тарафыннан һәм төньяк, көнбатыш һәм үзәк Һиндстанда кулланыла. Көньяк Һиндстанда һәм көнчыгыш һәм көнбатыш Һиндстанның өлешләрендә (мәсьәлән, Ассамда, Көнбатыш Бенгалиядә һәм Гөҗаратта), Һиндстан милли календаре киң кулланыла.
Мөселманнар яулап алуларыннан соң Һиҗри календарь солтанатларның һәм Моголлар Империясенең рәсми календаре булып киткән. Һиндстан суб-кыйтгасының Британия Раджы вакытында  Григориан календаре кабул ителгән булган һәм Һиндстанның шәһәр даирәләрендә киң кулланыла. Пакистанның һәм Бангладешта мөселманнар күпчелек булып Ислам календарен 1947 елдан бирле кулланалар, әмма элегрәк текстларда Викрам Самват һәм Григориан календарьлар кертелгән булган. 2003 елда Һиндстанга нигезләнгән Сикх Широмани Гурдвара Парбандһак Комитеты бәхәсләр булып Нанакшаһи календарена кабул иткән. Викрам Самват Непалның рәсми календаре булып тора.

## Календарь системасы
Викрам Самват дизайны буенча Григориан календарена охшаш, әмма Яһүди календареннан аерылып тора. Көннәрне унике ай циклларының (354 ай көне) арасында тәңгәл килмәвенә җайлашу  өчен календарь аена куша торган Григориан календареннән аермалы буларак һәм якынча 365 Кояш көне булып, Викрам Самват һәм Яһүди календарьлар ай календаре аеның бөтенлеген тәэмин итә; өстәмә ай кырыс фәнни нигездә һәр өч елны пәйда була (яки төгәлрәк итеп әйткәндә 19 еллык циклда 7 мәртәбә), бу фестивальләр һәм уңышка караган ритуаллар тиешле фасылга төшә икәнен төгәл белү өчен. Өстәмә ай шулай ук Кытай һәм Яһүди календарьларда була; Һиндстанда ул адһик маас дип атала. Викрам Самват борынгы кеше мәдәниятләре тудырган Ай-Кояш календарьларының берсе. Һиндстанда иртә Буддачылык җәмәгатьләре борынгы Һинду календарьларны кабул иткәннәр,шуннан соң Викрам Самват һәм асаба Буддачылык календарьлары булган. Буддачылык фестивальләре һаман да ай системасы буенча билгеләнә.
Викрам Самватның ике системасы бар. Ул көньяк Һиндстан календаре системасы (“ааманта”)да безнең эрага кадәр 56 елга кадәр башланган һәм төньяк системасында (“пурнимаанта”) безнең эрага кадәр 57–56 елда. Күпчелек фестивальләр булган Шукла Пакша ике системага да туры килә. Ай-Кояш Викрам Самват календаре Кояш Григориан календареннән 56,7 яшь алдан килә; 2075 VS безнең эраның 2018 елында башланган һәм безнең эраның 2019 елында бетә.
Непалның Рана династиясе Викрам Самватны 1901 елда рәсми календарь иткән, ул Самват 1958 елда башланган. Непалда яңа ел Байсакһ аеның беренче көне белән башлана, ул гадәттә Григориан календаренең якынча 13–15 апреленә туры килә. Яңа елның беренче көне Бискет Джатрада бәйрәм ителә, бу Бхактапурда ел саен карнавал. 2007 елда, Непал Самбат милли календарь дип таныла.
Һиндстанда реформаланган Һинд милли календаре рәсми рәвештә кулланыла (традицион фестивальләрнең даталарын исәпләүдән тыш). Һиндстан конституциясенең Һинди юрамасы преамбуласында кабул итү датасы (1949 елның 26 ноябре) Викрам Самватта Маргширш Шукла Саптами Самват 2006 дип күрсәтелә. Викрам Самватны Һиндстанның милли календаре (Сака календаренә) алмаштыру өчен мөрәҗәгать ясалган булган.
## Ел бүлемнәре
Викрам Самват ай календарьларын һәм Кояш сидериаль елларын куллана. 12 ай сидериаль айга тәңгәл килмәгәнгә, коррекцион айлар (*[[адһика маса]]*) өстәлә (очраклы рәвештә) яки алына (*кшая маса*). Ай елы 12 айдан тора һәм һәр айның ике ике атналыгы бар. Ай көннәре *[[титһи]]лар* дип атала. Һәр айның 30 *титхи*сы бар, алар озынлыгы буенча 20-дән алып 27 сәгатькә кадәр. Айның үсүче фазасы, яңа айдан соң көн белән башлана *([[амавасья]])*, ул *гаура* яки *[[шула пакша]]* дип атала (якты яки алкышлы ике-атналык). Кимүче фаза *[[Кришна пакша]]* яки *Вадһья пакша* (караңгы ике атналык, алкышлы булмаган дип таныла).
### Ай үлчәмнәре
* *[[Титхи]]* ул Ай һәм Кояш арасында почмакка 12 градуска кадәр үсү өчен кирәк булган вакыт. *Титхи*лар төрле вакытларда була һәм вакыты буенча төрле булып тора.
* *[[Пакша]]* – ул ай икеатналыгы һәм  15 *титхи*дан тора.
* *маса*, яки ай календаре ае (якынча 29,5 көн), ике *пакша*га бүленгән.
* *риту* (фасыл) ике *маса*дан тора.
* *Аньяна* ул өч *риту*.
* Елда ике *аяна*.
### Айлар
Викрам Самватта айлар, якынча туры килгән Григориан айлар белән түбәндәгечә:
#*[[Чайтра]]* (март–апрель)
# *[[Вайсакһа]]* (апрель–май)
# *[[Джйетһа]]* (май–июнь)
# *[[Ашадһа]]* (июнь–июль)
# *[[Шравана]]* (июль–август)
# *[[Бһадрапада]]* (август–сентябрь)
# *[[Ашвина]]* (сентябрь–октябрь)
# *[[Картика]]* (октябрь–ноябрь)
# *[[Аграһаяна]]* (ноябрь–декабрь)
# *[[Пауша]]* (декабрь–январь)
# *[[Магһа]]* (январь–февраль)
# *[[Пһалгуна]]* (февраль–март)
## Шулай ук карарга мөмкин
* Вакытның Һинд дине берәмлекләре
* Һинду календаре
* Вира Нирвана Самват
*Муһуртам
## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
* Harry Falk and Chris Bennett (2009). "Macedonian Intercalary Months and the Era of Azes." *Acta Orientalia* 70, pp.&nbsp;197–215.
* "The Dynastic Art of the Kushan", John Rosenfield.

## Тышкы сылтамалар
* Kyoto University Gregorian – Saka – Vikrami Calendar Converter Tool, M. YANO and M. FUSHIMI
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе