Кислоталар

**Кислоталар** (яки *әчелекләр*) - водород катионын бирерлек химик кушылмалар (Брөнстед Кислоталаре) яки электрон парны алырлык һәм ковалент бәйләнешне төзерлек кушылмалар (Льюис Кислоталаре).

Көндәлек тормышта һәм техникада кислоталар дип гадәттә нәкъ Брөнстед кислоталары йөртәләр, алар су эремәләрендә H3O+ гидроксоний ионнары артыгын булдыра. Әлеге ионнар булуы сәбәпле кислоталар эремәләренең тәме әче була, индикаторларның төсләре үзгәрә һәм югары концентрациясендә кислота зыян китерә ала.

Кислоталарның водород хәрәкәтчән атомнары металл атомнарына алмаштырыла ала һәм тозларны булдыра, әлеге тозларда металл катионнары һәм кислота калдыгы бар.

## Кислота төрләре

Формаль үзлекләре буенча кислоталар түбәндәгечә бүленә:

:* кислородсыз (HCl, H<sub>2</sub>S, HCN);
:* кислородлы (HNO<sub>3</sub>, H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>).
* водород әче атомнары саны буенча:
:* бернигезле (HNO<sub>3</sub>);
:* икенигезле (H<sub>2</sub>SeO<sub>4</sub>);
:* өчнигезле (H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub>, H<sub>3</sub>BO<sub>3</sub>);
:* күпнигезле.
* Көч буенча
** Көчле - тулысынча диссоцияләнә диярлек, диссоциация константасы  1 зуррак (HNO<sub>3</sub>);
** Зәгыйфь — диссоциация константасы  1 ким (серкә кислотасы Kд= 1,7).
* Тотрыклылык буенча
** Тотрыклы (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>);
** Тотрыксыз (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>).
* Химик кушылмалар сыйныфлары буенча
** Органик булмаган (HBr);
** Органик (HCOOH,CH<sub>3</sub>COOH);
* Тиз очып бетүчәнлек буенча:
** Очучан (HNO3,H<sub>2</sub>S);
** Очмаучы (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) ;
* Суда эрүчәнлеге буенча:
** Эрүчән (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>);
** Эреми торган (H<sub>2</sub>SiO<sub>3</sub>);
* Металл атомнары саны буенча
** Металл белән (HMnO<sub>4</sub>, H<sub>2</sub>TiO<sub>3</sub>);
** Металлсыз (HNO<sub>3</sub>,
HCN).

## Химик үзлекләре

*Төп оксидлар белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су  хасил була:

: \mathsf{CaO + 2 HCl \longrightarrow CaCl_2 + H_2O}

*  амфотер оксидлар белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су  хасил була:

: \mathsf{ZnO + 2 HNO_3 \longrightarrow Zn(NO_3)_2 + H_2O}

* селте белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су  хасил була: *([[нейтральләштерү реакциясе]])*:

: \mathsf{NaOH + HCl \longrightarrow NaCl + H_2O}

* Эреми торган химик нигезләр белән тәэсир итешкәндә тоз һәм су  хасил була, эрүчән кислота өчен :

: \mathsf{Cu(OH)_2 \downarrow + H_2SO_4 \longrightarrow CuSO_4 + 2 H_2O}

* Тозлар белән тәэсир итешкәндә, утырма яки  газ хасил була:

: \mathsf{BaCl_2 + H_2SO_4 \longrightarrow BaSO_4 \downarrow + 2 HCl \uparrow}

* Көчле кислоталар зәгыйфь кислоталарны тозлардан этеп чыгара:

: \mathsf{K_3PO_4 + 3 HCl \longrightarrow 3 KCl +  H_3PO_4}

: \mathsf{Na_2CO_3 + 2 HCl \longrightarrow 2 NaCl + H_2O + CO_2 \uparrow}

* Металларның активлыгы электрохимик рәтендә водородка кадәр торган металлар водородны кислота эремәсеннән этеп чыгара (азот кислотасы HNO3 һәм куертылган күкерт кислотасыннән H2SO4 кала), хасил булган тоз эрүчән булган очракта: 
: \mathsf{Mg + 2 HCl \longrightarrow MgCl_2 + H_2 \uparrow}

: \mathsf{Mg + 2 H_2SO_4 \longrightarrow MgSO_4 + SO_2 \uparrow + 2 H_2O}

* Органик кислоталар өчен этерификация реакциясе бара : спиртлар белән тәэсир итешкәндә катлаулы эфирлар һәм су хасил була:

: \mathsf{R_1-COOH + R_2-OH \longrightarrow R_1-COO-R_2 + H_2O}

мәсәлән:

: \mathsf{CH_3COOH + C_2H_5OH \longrightarrow CH_3COOC_2H_5 + H_2O}

### Кислоталарны чыгару

* металл булмаган кушылма белән водород  тәэсир итешкәндә:

:: \mathsf{H_2 + Cl_2 \rightarrow 2HCl}

:: \mathsf{H_2 + S \rightarrow H_2S}

* Күкерт кислотасы белән каты тозлар тәэсир итешкәндә:

:: \mathsf{2NaCl + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + 2HCl}

:: \mathsf{Na_2SO_3 + H_2SO_4 \rightarrow Na_2SO_4 + SO_2 + H_2O}

* кислотале оксидлар су белән тәэсир итешкәндә:

:: \mathsf{P_2O_5 + 3H_2O \rightarrow 2H_3PO_4}

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*Реутов О. А., Курц А. Л., Бутин К. П. Органическая химия. — 3-е изд. — М: Бином. Лаборатория знаний, 2010. — Т. 1. — 567 с. — ISBN 978-5-94774-613-6.
*Шрайвер Д., Эткинс П. Неорганическая химия = Inorganic Chemistry / Пер. с англ. М. Г. Розовой, С. Я. Истомина, М. Е. Тамм, под ред. В. П. Зломанова. — М: Мир, 2004. — Т. 1. — 679 с. — ISBN 5-03-003628-8

## Искәрмәләр


Төркем:Химия
Төркем:Кислоталар