open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кабул итү урыннары (Казан)

**Кабул итү урыннары** (**Губерна канцлериясе** ) — Казандагы, Казан Кремле территориясендә тарихи бина. XVIII гасыр ахыры—XIX гасыр башында төзелгән. Кагыйдә буларак, ул элеккеге Дини консиситория белән бер комплекс булып санала. Федераль әһәмияткә ия мәдәни мирас объекты .

## Тарих
Кабул итү урыннары бинасы XVIII гасыр ахыры — XIX гасыр башында төзелгән. Төзелеш проектының авторы - В.И.Кафтырев, ул Казанда 1767 елдан  эшләгән.  Аның янәшәсендәге Консистория бинасы XVI гасырга караган Архиерей ишегалды корпусыннан XVIII гасырда яңадан үзгәртеп корылган. XIX гасырда бинаның бизәлеше гадиләштерелгән. 2006—2009 елларда  һәм 2017—2018 елларда  Кабул итү  урыннары бинасы Консистория  бинасы белән бергә торгызылган .

## Архитектура

Бина, төп өлешендә, ике катлы, Кремльнең төп урамы (хәзерге Шейнкман Пассаж ) буйлап сузылган, әгәр Спас башнясыннан караганда аның уң ягында урнашкан. Консистория бинасы төп бинага перпендикуляр, төньяктан, Кремль консерваториясе манарасына кадәр урнашкан. Төп бина өч бүлеккә бүленгән һәм урамнан берничә керү  урыны бар. Үзәк бүлектә Суд палатасы урнашкан, аның төп бүлмәләре   икенче катта урнашкан, түр  аңа баскычлар алып бара.  Баскычлар белән янәш «яшерен» һәм «секретарь» бүлмәләре кушыла. Икенче катта төрле бүлекләрне тоташтыручы озын коридор бар. Коридор буендагы бүлмәләр клиентлар өчен булган. Подвалда гөмбәзле бүлмәләр сакланган, алар тәрәзә чокырлары аша яктыртылган. Бина белән Кремль стенасы арасында ишегалдына алып баручы ике юл бар . 1815 елда көчле янгыннан соң, бинаны А.Шмидт сызымнары буенча торгызалар. Хәзерге вакытта реставрацияләү планын озак әзерлиләр, ә торгызу эшләре алты ел дәвамында дәвам итә һәм 2005 елда гына тәмамлана. Бүген анда Татарстанның тарих институты урнашкан

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Здание присутственных мест, кон. XVIII-нач. XIX в. с постройкой бывшей консистории, к. XVIII в. (неопр.). Центр культурного наследия Татарстана. Дата обращения: 10 июня 2020.
* http://lions-guides.ru/Tatarstan/interesting-places-of-Kazan/the-complex-of-offices 

Төркем:Казан кирмәне
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Боз спорт сарае (Яр Чаллы)

**Боз спорт сарае** - Яр Чаллы шәһәрендәге спорт корылмасы. 1 500 тамашачы сыйдыра ала. «Чаллы» хоккей командасының өй аренасы, шулай ук шәһәрнең төп концерт мәйданчыкларының берсе булып тора. Яңа шәһәрдә, Вахитов проспектында урнашкан

## Тарих

Яр Чаллыда шәһәр һәм автозавод төзелеше башланганнан бирле  хоккей үсешә башлый. Кыска вакыт эчендә шәһәрнең иске өлешендә трибуналар һәм чишенү бүлмәләре булган кечкенә ачык стадион төзелә. Хоккейда СССР чемпионатында уңышлы уйнаган  «КАМАЗ» осталары командасы оештырыла. Ләкин командага түбән хоккей лигасыннан чыгу өчен ябык стадион кирәк иде. Шуңа бәйле рәвештә 1979 елда тамашалар һәм спорт корылмаларының фәнни-тикшеренү институты тарафыннан 5000 урынга исәпләнгән һәм җиһазланышы буенча Советлар Союзында өченче булырга тиеш булган спорт сарае проекты эшләнә . Корылма төзелеше 1982 елда Ленинград проспектында (хәзерге Чулман проспекты ) башлана, ләкин ул чокырга тимер-бетон өемнәре куюдан ерак китми. «КАМАЗ» хоккей командасы таркатыла.

1990 еллар башында Яр Чаллы Татарстанның бердәнбер ябык спорт сарае булмаган бердәнбер зур шәһәр булып кала, гәрчә бу объектны төзү омтылышы бик еш ясалса да.

2000 еллар башында  «Чаллы» хоккей командасы оештырыла, һәм 2003 ел ахырында Сөембикә праспиктендә 1500 урынга исәпләнгән спорт сарае төзелә башлый.

Боз спорт сарае 2005 елның 1 сентябрендә ачыла. Беренче матчта «Чаллы» хоккей командасы  аренада Нефтехимик-2 ( Нижнекамск ) командасын 3: 2 исәбе белән җиңә  .

## Тасвирлау
Боз сараенда төп хоккей мәйданчыгы, хужалар һәм кунаклар өчен бүлмәләр,  ял итү үзәгеннән тыш, 109 квадрат метрлы хореографик зал, 87,6 квадрат метрлы акробатик зал һәм 105 квадрат метрлы спорт залы була.

ЗЯБ бистәсендә Боз сарае һәм ябык шугалак базасында 500дән артык яшь хоккейчы һәм 200 фигурист белем ала. Хоккей мәйданчыгында  Югары хоккей лигасы  беренчелегендә уйнаучы «Чаллы» хоккей командасы матчлары уза

## Инфраструктура

хоккей мәйданчыгы

1500 урынга трибуна

VIP-затлар өчен урыннар

сауна, бассейнны үз эченә алган сәламәтлек һәм фитнес үзәге

хореографик зал

акробатик зал

спортзал

конференц-зал

кунаклар өчен 2 бүлмә

хуҗаларның шкаф бүлмәсе

буфет

## Җитәкчелек
Рөстәм Талгатович Файзрахманов - Боз спорт сарае директоры һәм «Чаллы» хоккей командасының генераль директоры.

## Халыкара ярышлар

* Традицион Фудокан каратэ-до XIV Европа чемпионаты ( 2007 )

## Концертлар

— Алла Пугачева ( 2005 ) 

— Надежда Кадыйшева ( 2006, 2008 ) 

— Филип Киркоров ( 2009, 2012 )  

— «Ранетки» ( 2009 ) 

— DDT ( 2011 ) 

— Григорий Лепс ( 2011 ) 

— Елена Ваенга ( 2012 ) 

— Томас Андерс («Modern Talking»)  ( 2012 ) 

— Scooter (2013)

— Иван Кучин (2014)

## Сылтамалар

* История строительства Ледового дворца в фотографиях на официальном сайте города Набережные Челны

## Шулай ук карагыз

* Стадион «КАМАЗ» (Набережные Челны)
* Стадион «Строитель» (Набережные Челны)

## Искәрмәләр

Төркем:Яр Чаллы спорт корылмалары
Фехтование буенча 2014 елгы дөнья чемпионаты

**Фехтование буенча 2014 елгы дөнья чемпионаты** — 2014 елның 15—23 июлендә Казан шәһәрендә Халыкара фехтование федерациясе эгидасы астында узган фехтование буенча дөнья чемпионаты.

Башта чемпионатны Болгариянең София шәһәрендә үткәрү планлаштырылган була, әмма финанс проблемалар аркасында ул Казанга күчерелә. Турнирда 12 комплект медаль уйнатыла: ир-атлар һәм хатын-кызлар арасында шпага, рапира һәм кылыч белән фехтовкалау буенча шәхси һәм команда беренчелекләрендә.

## Җәдвәл

15 июльдә кылыччылар арасында квалификация ярышлары уза, аларда 1/32 финалда катнашучылар билгеләнә. Россиялеләр Вениамин Решетников, Алексей Якименко, Камил Ибраһимов һәм Николай Ковалев квалификациядә катнашмыйлар, чөнки рейтинг буенча топ-16га керәләр һәм 1/32 финалга турыдан-туры чыгалар. Россия кылыччылары Софья Великая, Динә Галиәкбәрова һәм Яна Егорян квалификация этабы аша 1/32 финалга чыга, Екатерина Дьяченко 1/32 финалга турыдан-туры чыга.

16 июльдә рапирачылар арасында квалификация раунды уза. Россиялеләр Тимур Сафин һәм Алексей Хованский 1/32 финалга квалификация аша уза, ә Дмитрий Ригин һәм Алексей Черемисинов анда турыдан-туры югары рейтинг ярдәмендә эләгә. Россия рапирачылары — Инна Дериглазова, Лариса Коробейникова, Диана Яковлева һәм Юлия Бирюкова шулай ук финалның 1/32 өлешенә квалификация раундларын узып эләгәләр.

17 июльдә шпагачылар арасында квалификация раунды уза. Сергей Ходос 1/32 финалга квалификация аша эләгә, Павел Сухов һәм Антон Авдеев 1/32 финалга туры эләгә. Хатын-кызлар арасында Любовь Шутова 1/32 финалга квалификация аша үтә, Виолетта Колобова һәм Яна Зверева 1/32 финалга туры эләгә.

## Медальләр

### Гомуми балл

## Медалистлар

### Ир-атлар

### Хатын-кызлар

## Нәтиҗәләр

### Ир-атлар

#### Шпага. Шәхси беренчелек
67 илдән 196 катнашучы. Россия данын Павел Сухов (6 урын), Антон Авдеев (7 урын), Сергей Ходос (29 урын) һәм Антон Глебко (105 урын) яклыйлар.

#### Рапира. Шәхси беренчелек
50 илдән 135 катнашучы. Россия данын Алексей Черемисинов (1 урын), Тимур Сафин (3 урын), Дмитрий Ригин (10 урын) һәм Алексей Хованский (53 урын) яклыйлар.

#### Кылыч. Шәхси беренчелек
50 илдән 132 катнашучы. Россия данын Николай Ковалев (1 урын), Алексей Якименко (3 урын), Вениамин Решетников (17 урын) һәм Камил Ибраһимов (20 урын) яклыйлар.

#### Шпага. Команда беренчелеге
Барлыгы 36 команда катнаша.

#### Рапира. Команда беренчелеге
Барлыгы 26 команда катнаша.

#### Кылыч. Команда беренчелеге
Барлыгы 25 команда катнаша.

## Шулай ук карагыз

* Су спорт төрләре буенча 16нчы ФИНА дөнья чемпионаты 2015

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Календарь чемпионата на сайте FIE
* Официальный сайт Чемпионата мира
* Фоторепортаж финал Мужчины-Сабля. Николай Ковалёв — Бонгил Гу.

Төркем:Татарстанда спорт
Төркем:2014 ел спортта
Мөһаҗирләр хәрәкәте

**Мөһаҗирләр хәрәкәте** — Россиядә XIX гасырның икенче яртысында — ХХ гасыр башында татарларның Төркиягә күченүе.

«Мөһаҗир» гарәп сүзе күптән. 6-7 гасырларда ук, танылган Пәйгамбәр Мөхәммәд вакытында килеп чыккан. Әлбәттә, бу сүзне «хиҗрәт кылган кеше» дип тәрҗемә итәргә мөмкин, ягъни Мәккә шәһәреннән Мәдинәгә күчеп килгән.

Соңрак, киң мәгънәсендә Мөһажирләр дип, үз диннәрен коткару өчен ниндидер илләрдән һәм территорияләрдән киткән мөселман кешеләрне атый башлыйлар. Мәсәлән, Һиндстаннан Пакистанга күчеп яки туган илен ташлап, Госманлы империясенә күчеп китүче мөселманнар. Ә Төркиядә, дине белән мөселман булган очракта, башка халыклар вәкилләрен һәрвакыт бик теләп кабул иткәннәр.

Россиядә XIX гасырның икенче яртысында — ХХ гасыр башында патша хөкүмәтенең милли, дини һәм социаль изүе сәбапле татарлар күпләп мөһаҗирлек кылалар.

Тәтеш өязе, Спас өязе һәм Казан губернасы Чистай өязе, Уфа губернасы Бөре өязе һәм Минзәлә өязе, Нократ губернасы Сарапул өязе, Алабуга өязеннән 1865-66 елларда һәм 1894 елда татарлар күпләп Төркияга күчеп китә. ХХ гасыр башына Казан губернасыннан 350 дән артык татар гаиләсе чыгып китә.

Идел буе һәм Урал буе мөселманнарының Төркиягә күпләп күчеп килүенең төп сәбәбе аларның гражданлык хокукларын кысу булган. Патша хөкүмәтенең 1888 елның 16 июлендә чыккан законы нигезендә, ислам руханиларына рус телен белү мәҗбүри булган, Россия цензурасы хупламаган әдәбиятны уку максатларында куллану тыелган. Властьның халык санын алу тырышлыгын чираттагы көчләп христианлаштыру омтылышы буларак кабул итеп, йөзләгән мөселман, дини һәм милли үзенчәлекләрен саклап калу өчен, бердәм Төркиягә күчәргә карар кылган.

1894 елда хөкүмәт мөселманнарның илдән күпләп китү очракларын туктату өчен берничә чара күрергә мәҗбүр булган. Мәктәп һәм мәдрәсәләрдә кулъязма һәм чит ил әдәбияты куллану рөхсәт ителгән; чит илгә чыгу паспортларын бирү туктатылган; хәрәкәтне башлап җибәрүчеләр кулга алынган һәм җаваплылыкка тарттырылган.

## Моны да карагыз
* Мөһаҗир

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14
* *Габдуллин И. Р.* Социально-экономическое развитие Альметьевского региона в ХIХ веке // Элмэт — Альметьевск. Казань, 2003. С.126-127.

Төркем:Мөһаҗирләр
Төркем:Эмиграция
Казанское авиапредприятие

**Казан авиапредприятиясе** (юридик атамасы — *«Казанское авиапредприятие» ААҖ*) — Казан халыкара аэропортында урнашкан Россия авиакомпаниясе.

## Тарих
Казан авиапредприятиесенә 1994 елның 1 гыйнварында, 1932 елдан бирле эшләгән 168 очу отряды базасында нигез салына. 2011 елның октябрендә авиапредприятие Bell 407, Bell 427, Bell 430, Bell 206(А/В) вертолетларына хезмәт күрсәтү буенча рәсми вәкил сертификаты алды. Шул ук елны «Казан авиапредприятиесе» ачык акционерлык җәмгыяте, билгеләнгән үрнәктәге сертификат алып, 250 нче серия двигательләре буенча Rolls-Royce фирмасының Техник ярдәм үзәге буларак авторизацияне тәмамланды.

## Эшчәнлек
Авиакомпания түбәндәге хезмәтләрне тәкъдим итә:

* Нефть үткәргечләрне, газ үткәргечләрне, автомагистральләрне һәм элемтә линияләрен күзәтү;
* Ашыгыч медицина ярдәме күрсәтү һәм парашютчыларны десантлау буенча очышлар;
* Тәүлек буе эзләү һәм авария-коткару эшләрен башкару;
* Һавадан төшерүнең барлык төрләрен башкару;
* Авиация-химия эшләре;
* Вертолётка тышкы подвеска асып йөк ташу;
* Елга һәм каналларның яр буйларын тикшерү;
* Урман хуҗалыгына хезмәт күрсәтү.

Шулай ук Ми-8ПС (пассажирлар модификациясе), Ми-2, Robinson R44 вертолетларында чартер очышлар тәкъдим ителә. Авиация персоналын медицина тикшерүе уздыруга сертификат бар.

Элегрәк (2010 елга кадәр) Казан — Уфа — Екатеринбург маршрутлары буенча Л-410УВП самолетларында авиарейслар башкарылды. Маршрут икътисади сәбәпләр аркасында ябылган.

## Флот

Авиапредприятиенең рәсми сайты мәгълүматлары буенча авиакомпания флоты түбәндәге һава судноларыннан тора:

Вертолётлар:

* Bell 407 — 1 данә
* Robinson R44 — 7 данә
* Bell 430 — 2 данә
* Bell-429 — 1 данә
* Bell 206В3 — 1 данә
* Ми-2 — 7 данә
* Ми-8 —11 данә

Элегрәк флотта башка авиалайнерлар да бар иде, шул исәптән өч Ил-86.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Компаниянең рәсми сайты 

Төркем:Татарстан авиациясе
Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Русия ширкәтләре
Кукмара районы гербы

**Кукмара районы гербы** — Татарстан Республикасының Кукмара муниципаль районы гербы.

Герб Кукмара район Советының 44 нче номерлы карары белән 2006 елның 3 ноябрендә расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына 2738 номерлы теркәү номеры астында һәм 78 номерлы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

## Гербның тасвирламасы

«Сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) өске өлештә алтын белән каймаланган өч түбәле яшел тау урнашкан җете кызыл (кызыл) җирлектә — җилпәзә сыман җәелгән ике алтын чыршы ботагы; икегә аерылган чыршы ботагы уртасында өсте тау белән төгәлләнүче яшел җирлек; барлыкка килгән яшел фигура эченә очлары ян-якка караган бер пар көмеш киез итек куелган».

## Герб символикасы
Кукмара районы гербының символикасы күп мәгънәле, символик формадагы геральдик фигуралар районның тарихи-мәдәни, икътисади тормышының барлык төрлелеген, аның табигый үзенчәлекләрен чагылдыра.

Алтын коймаланган Яшел өч тау район табигатен аллегорик рәвештә символлаштыра: район рельефы урта һәм кече елгаларның үзәннәре белән бүленгән калкулык тигезлегеннән гыйбарәт.

Острий (таулар) катламнарыннан үсә торган Алтын ботаклар «Кукмара тауы» табигать ландшафтлы һәйкәлен символлаштыра. Бу урман массивына 1966 елда нигез салына. Хәзер монда Цингер ракитнигы, киң яфраклы шөпшә күкеяше, сератлы чина һәм башка бик күп үсемлекләр үсә.
Алтын тармаклар сурәте шулай ук эретелгән металл агымын хәтерләтә, бу металлургия производствосына — Кукмара металл савыт-саба заводына аллегорик рәвештә күрсәтә.

Төсле бизәкләр белән бизәлгән киез итекләр сурәтен Гербта районда тарихи килеп чыккан киез итек-аяк киеме һөнәренә күрсәтә, ул вакытлар узу белән фабрика производствосы белән алышынган. Хәзерге вакытта Кукмара осталарының эшләнмәләре район һәм хәтта республикадан читтә дә билгеле.

Алтын һәм яшел төс районның авыл хуҗалыгы аллегорик рәвештә күрсәтә. Алтын-уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт символы; яшел төс-табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Көмеш-камиллек, иминлек, чисталык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.

Зәңгәр төс — намус, намуслылык, Рухият, күк киңлекләре һәм су агымнары символы.

## Герб тарихы
Район гербын эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан башкарылды:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Чулпан Йосыпова (Яр Чаллы) катнашында.

## Моны да карагыз
Кукмара районы флагы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Кукмара районы
Кукмара районы флагы

**Татарстан Республикасы Кукмара муниципаль районы флагы** — Кукмара районы муниципаль берәмлегенең рәсми символы, шулай ук танып-белү-хокукый билгесе. 2007 елның 26 гинуарында кабул ителгән.. Россия Федерациясе Дәүләт Геральдика реестрына 2885 номеры белән теркәлгән.

## Тасвирлама
«Киңлеге-озынлыгына 2:3 нисбәттәге, өске чиге буйлап тукыма киңлегенең 5/18 өлеше киңлегендәге күк буйга тоташкан туры почмаклы кызыл тукыма; тукыма уртасында — өстә калкулыкларның контурлары, аста башаклар белән хасил ителгән фигуралы кысада киез итекләр рәвешендә гербтан күчерелгән композиция; композиция кара контурлы яшел, соры, ак һәм сары төсләрдә башкарылган һәм аста тукыма читенә тоташа».

## Символиканың нигезләнүе
Флаг Кукмара районы гербы нигезендә эшләнгән.

Сары төс белән әйләндереп алынган яшел өч тау район табигатен аллегорик рәвештә символлаштыра: район рельефы урта һәм кече елгаларның үзәннәре белән бүленгән калкулык тигезлегеннән гыйбарәт.

Острий (таулар) катламнарыннан үсә торган Алтын ботаклар «Кукмара тауы» табигать ландшафтлы һәйкәлен символлаштыра.

Алтын тармаклар сурәте шулай ук эретелгән металл агымын хәтерләтә, бу металлургия производствосына — Кукмара металл савыт-саба заводына аллегорик рәвештә күрсәтә.

Төсле бизәкләр белән бизәлгән киез итекләр сурәтен районда тарихи килеп чыккан киез итек-аяк киеме һөнәренә күрсәтә.

Сары һәм яшел төсләр районның авыл хуҗалыгын аллегорик рәвештә күрсәтә. Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт символы; яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Ак төс (көмеш) — камиллек, иминлек, чисталык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс — батырлык, көч, хезмәт сөючәнлек, матурлык һәм бәйрәм символы.

Зәңгәр төс — намус, намуслылык, Рухият, күк киңлекләре һәм су агымнары символы.

## Моны да карагыз
Кукмара районы гербы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:2007 ел байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Кукмара районы
Вахитов проспекты

**Вахитов проспекты** — Яр Чаллыда Яңа шәһәрнең иң мөһим магистральләренең берсе. Автозавод һәм Үзәк районнар чикләре булып тора. Татар революционеры һәм иҗтимагый-сәяси эшлеклесе  Мулланур Вахитов  хөрмәтенә аталган. Шәһәрнең бизнес-сәүдә үзәгенең мөһим өлеше.

## Тарих
Вахитов проспекты төзелеше 1970 елларда Яңа шәһәр торак массивларын төзү белән бергә алып барыла. 1990 һәм 2010 елларда проспект буенча советлардан соң Россиядә яңа трамвай линияләренең аз санлы участоклары салына.

## Урнашу һәм төзекләндерү
Проспект Яңа шәһәрдә эре сәнәгать предприятиеләреннән ерак түгел урнашкан. Проспект Чулман проспекты киселешеннән башлана һәм Вахитов боҗрасы белән кисешү белән тәмамлана. Проспектның озынлыгы 3,5 км тәшкил итә. Проспектта үзәк өлешендә җир асты юллары бар.

Проспект янындагы мәйданның бер өлеше тротуарлар белән җиһазландырылган, таш блоклар белән бизәлгән. Аның Сөембикә проспекты белән кисешкән урында урнашкан проспект өстендә күрше Яңа "Sunrise City" микрорайоны өчен автостоянка булдырылган, шулай ук пыяла галерея да планлаштырыла. Шулай ук проспектта мәдәни һәм күңел ачу учреждениеләре һәм тагы бер күпер төзү планлаштырыла.

## Проспектта урнашкан объектлар

### Боз спорт сарае

Шәһәрдәге беренче ябык Боз сарае 2005 елда проспектта ачылган һәм күп функцияле корылма булып тора,  төп хоккей кортына өстәп, анда хореографик, акробатик һәм  сәламәтлек һәм ял итү үзәге дә бар. Бу "Чаллы" хоккей клубының төп аренасы.

### Җиңү Паркы

### Бүтәннәр

Казан федераль университеты филиалы

5 нче шәһәр хастаханәсе

Берничә зур сәүдә үзәге 

## Җәмәгать транспорты

Вахитов проспектындагы җәмәгать транспорты трамвайлар, автобуслар һәм микроавтобуслардан гыйбәрәт. Проспектта Мәскәү проспекты белән ике баскычлы трамвай кичүе бар.

## Шулай ук карагыз
* Сөембикә проспекты
* Тынычлык проспекты
* Чулман проспекты
* Мәскәү проспекты
## Искәрмәләр

Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Калыпны чакыруда кабатлап торган аргументларны кулланган битләр
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Төркем:Мулланур Вахитов хөрмәтенә аталган объектлар
Арча күтәрелеше

**Арча күтәрелеше** (яки **Арча фетнәсе**) - Казан губернасының Лаеш һәм Мамадыш өязләре территорияләрендә крестьян/кулакларның советларга каршы чыгышы. 1918 елның 25 октябреннән 15 ноябренә кадәр дәвам иткән. Бик каты басым белән бастырылган.

## Тарихы
Казан большевиклар тарафыннан алынганнан соң, губернага сентябрь аеннае хәрби куркыныч янамый башлый, яңа нигездә тормышны үзгәртеп кору дәвам ителә. Яңа большевик оешмалары торгызыла һәм барлыкка килә башлый. 1918 ел ахырында коммунистлар конференциясендә Е. И. Вегер җитәкчелегендәге РКП(б) беренче комитеты сайлана. Сәнәгатьне национальләштерү процессы башлана. Көзен регионда комбедлар эшли башлый, алар байлы крестьяннардан икмәкне тартып алалар. 1918 елның сентябрь аеннан 1919 мартына чаклы халыктан җүн бәядән яки бушлай 6 миллион пот ашлык алына. Крестьяннар, бөтенләй икмәксез һәм мал-туарсыз калабыз, дип шикләнәләр.

Ул вакыт документлары нигезендә, крестьяннар күпчелек очракта комбедлар һәм продтрядлар эшчәнлегенә тискәре карый, ә кайчагында агрессив була, чөнки аларның гамәлләре нигездә мародерлык белән чикләнгән була. Бу болай да авыр хәлдә калган крестьяннар арасында дулкынлану тудыра.

## Фетнә барышы
Совет хакимиятенә каршы күтәрелеш Казан губернасының Казан, Лаеш һәм Мамадыш өязләрен колачлый. Күтәрелеш 1918 елның 25 октябренә туры килә, крестьяннар бушлай икмәк тапшырудан баш тарта. 10 ноябрьдә фетнәчеләр Арча шәһәрен яулап ала алалар.

Күтәрелешне басу өчен артиллерия батареясы булган күп санлы отрядлар җибәрелә. 15 ноябрьдә крестьяннар тар-мар ителә. Нәтиҗәдә, 31 кеше үтерелә, 11 кеше яралана.

### Икенче версия
«Татарстанда Советлар властеның барлыкка килүе һәм ныгуы» () китабында күтәрелеш эсерлар, меньшевиклар һәм башка контрреволюцион көчләр белән рухландырылган кулаклар күтәрелеше буларак искә алына

## Нәтиҗәләре
Әлеге күтәрелеш басылуга карамастан, канәгатьсезлек дәвам итә. Совет хакимиятләренең югарыда телгә алынган гамәлләре большевикларга каршы иң зур күтәрелешләрдән булган чапан сугышы сәбәпләренең берсе була. Шулай ук Чуел өязендәге хәлләр дә тыныч булмый. Мамадыш өязендә күтәрелеш барышында Кызыл Армиячеләр һәм коммунистлардан торган отряд крестьяннар белән бәрелешә. Ике кеше үтерелә һәм алтысы яралана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* В пламени гражданской войны
* Арское восстание. Милләттәшләр.
* Казанская губернская Чрезвычайная комиссия (1917–1922): сборник документов и материалов. Казань, 1989.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Күтәрелешләр
Әгерҗе районы гербы

**Әгерҗе районы гербы** — Татарстан Республикасы Әгерҗе муниципаль районы гербы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы һәм танып-белү-хокукый билгесе.

Герб Әгерҗе муниципаль районы Советының № 7-4 карары белән 2006 елның 1 августында расланды.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2624 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 70 нче номер белән кертелде.

## Гербның тасвирламасы

«Сыек зәңгәр очлык өстендәге яшел җирлектә — көмеш баш киеме (кәләпүш), шундый ук металл күлмәк, чалбар, кара җиңсез өс киеме (кәзәки) һәм итекләр кигән, җете кызыл дирбияле көмеш атка атланган, сул кулы белән тезген тоткан, уң кулын алга сузган җайдак; аның уң ягында өстә — сигез нурлы көмеш йолдыз, йолдызның кыек нурлары кыскарак, түбәнге нурлары башкаларыннан озынрак; йолдыздан уңга таба алтын канат җәелгән». 

## Герб символикасы

Әгерҗе җире үзенең тарихы һәм традицияләре белән бай. Район үзәге — Әгерҗе шәһәре 1646 елдан бирле билгеле. Район гербында аның тарихи, этнографик һәм социаль-хуҗалык үзенчәлекләре чагылдырылган.

Герб милли татар киемнәрендәге җайдак — гербның төп фигурасы.  Авылга нигез салучы Әгерҗе (Эгерҗе) исемле  җайдак турында риваятьне символик рәвештә чагылдыра. Җайдакның алга омтылган кулы Әгерҗе районы халкының якты киләчәккә омтылуын, ә калкан өскә урнашкан  сигез нурлы йолдыз — «Роза ветров» — районда яшәүче барлык халыкларның уртак максатка ирешү өчен көчләрен берләштерүенә күрсәтә. Алтын канат — тимер юл транспорты символы (Әгерҗе станциясе — Татарстан Республикасының иң эре тимер юл төйнәлеше). Әгерҗе районының көньяктан Түбән Кама сусаклагычы сулары белән юылуы гербның очлыгындагы сыек зәңгәр җирлек белән күрсәтелә.

Авыл хуҗалыгы юнәлеше районның төп үзенчәләге: биредә бөртекле культуралар (сабан бодае, көзге арыш) игелә, бәрәңге, шикәр чөгендере үстерелә, ит-сөт җитештерү үсеш алган. Болар барысы да герб калканының яшел кырында символик рәвештә чагылдырылган.

Көмеш төс — ачыклык, ачыклык, татулык, гаепсезлек символы.

Алтын төс — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.

Яшел төс — яз, сәламәтлек, табигатьне, уңдырышлылыкны символлаштыра.

Кызыл төс — батырлык, көч һәм матурлык, бәйрәм символы.

Сыек зәңгәр төс — югары омтылышлар, намус, дан, тугрылык, үлемсезлек символы.

## Герб тарихы
Герб идеясе авторы: Камил Мөхәммәтшин (Әгерҗе).

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелде:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Вячеслав Мишин (Химки).

## Моны да карагыз
Әгерҗе районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Әгерҗе районы
Сәет Ягафәров

**Сәет Ягафәров** (*Сәет батыр, Сәфәр хан*) — 1681-1684 еллардагы башкорт күтәрелеше җитәкчеләренең берсе. Башкорт старшинасы, мулла.

## Биографиясе
Сәет Ягафәров чыгышы белән руханилар гаиләсеннән була.

## Башкорт күтәрелешләрендә катнашуы
Дин иреген саклау - Башкортстанның Россия составына кушылу шартларының берсе иде, әмма акрынлап христиан диненә көчләп күчерү сәясәте кырыс төс ала. 1681 елның 16 маенда чукынмаган алпавытлардан һәм вотчиннардан утарларын тартып алу турында боерык чыга. Әлеге патша указы игълан ителгәннән соң, җирле түрәләр һәм православие дин әһелләре мөселман феодалларын чукындыруга мәҗбүр итәргә, ә алар аша төбәкнең крестьян халкын да христианлаштырырга омтылганнар.

Сәет Ягафәров 1681 елның июненнән Башкортстанның Казан, Нугай, Усы һәм Себер даругалары территориясендә ихтилалга әзерлек буенча агитацион эш алып бара. 

1681 елның көзендә башланган башкортлар восстаниесе мөселманнарның ризасызлыгы басылып чыга. Аның төп юлбашчысы Сеит Ягъфәров булды, ул исламның эшлекле остазы булды. 

1682 елның апреленнән алып баш күтәрүчеләрнең Кама аръягындагы ныгытмаларына һөжүменә, Көңгер һәм Уфаны камауга җитәкчелек итә. Күтәрелеш барышында **Сәфәр хан** исеме астында башкорт ханы дип игълан ителә.

Күтәрелеш май аена бөтен төбәкне чолгап алды. Баш күтәрүне бастыру буенча уңышсыз омтылышлар хөкүмәтне, указны гамәлдән чыгару һәм восстаниедә катнашучыларның барысын да гафу итү вәгъдәсе белән, башкортларга мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр итте. Көчек Юлаев җитәкчелегендәге баш күтәрүчеләрнең берләшүе көрәшне туктата һәм хөкүмәткә үтенеч язуы белән мөрәҗәгать итә, ә икенче өлеше - Сәет җитәкчелегендә - көрәшне дәвам итә. Күтәрелеш барышында ул үзен «Сәфәр хан» дип игълан итә.

Баш күтәрүне бастыру буенча гомуми җитәкчелек Казан воеводасы П. В. Шереметевка йөкләнә. 1682 елның 28 маенда баш күтәрүчеләргә каршы Уфа шәһәреннән Уфа дворяннарыннан зур отряд килә, Мәәскәүдән дә укчылардан, казаклардан торган отряд та килгән. 1682 елның июнь башында Ык елгасы буенда Кама аръягы ныгытмалары янында патша хөкүмәт гаскәрләре белән зур сугыш була, аның барышында баш күтәрүчеләр җиңелә, ә фетнә башлыгы Сәет Ягъфәров яралана. 

Баш күтәрүчеләр арасында килеп чыккан низагтан соң, 1682 елда июлендә калмык ханы Әюкә белән ихтилалга кораллы ярдәм турында килешү төзи. Башкорт һәм калмыкларның Сәет батыр җитәкчелегендәге берләшкән отрядлары башлыча Ҡазан, Нугай һәм Усы даругалары  территорияләрендә сугыша. 1683 ел башында калмыклар ихтилалдан читләшә, башкорт отрядлары көрәшне 1684 елның көзенә кадәр дәвам итә. Сәет батырның ртабангы язмышы билгесез.

Әхмәтзәки Вәлиди Туган язуынча, 1704-1711 елгы баш күтәрүләр чорында башкортлар Бәрсүән буендагы Казый мәчетендә королтайга җыелалар, анда Алдар  тархан (750 башкорт белән бергә), 1707 елда казакълар арасына качкан Сәет батырның улы (500 казакъ белән бергә) килә. Корылтайда алар Уфага һөжүм итергә карар итәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аҡманов И. Ғ. Сәйет Йәғәфәров // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* 

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Әгерҗе районы флагы

**Россия Федерациясе «Татарстан Республикасы Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлеге флагы** — муниципаль берәмлекнең рәсми символы һәм танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 1 августында расланган һәм теркәү номеры 2625 булган Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм 71 нче номерлы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

## Тасвирлама
«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, туры почмаклы яшел тукыма, аскы чиге тукыма киңлегенең 1/6 өлеше киңлегендәге күк буйга тоташа; тукыма уртасында — күк буйга баскан, район гербындагы ак, соры, кара һәм кызыл төсләр белән башкарылган җайдак сыны; өстәге сул почмакта — флаг сабы кырыеннан җәелеп киткән алтын канатлы, сигез нурлы көмеш йолдыз».

## Символиканың нигезләнүе
Флаг Әгерҗе муниципаль районы гербы нигезендә төзелде.
Флаг вексиллологиянең кагыйдәләр,тиешле традицияләре буенча һәм тарихи, мәдәни, социаль-икътисади, милли һәм башка җирле традицияләрне саклап төзелде.

Әгерҗе җире үзенең тарихы һәм традицияләре белән бай. Район үзәге — Әгерҗе шәһәре 1646 елдан бирле билгеле.

Татар милли киемнәре кигән җайдак — Гербның төп фигурасы.  Ул символик рәвештә әлеге төбәккә нигез салучы Әгерҗе турындагы риваять каһарманын сурәтли.

Җайдакның алга омтылган кулы Әгерҗе районы халкының якты киләчәккә омтылуын, ә түбәдә урнашкан сигез нурлы йолдыз («роза ветров») шулай ук районда яшәүче барлык халыкларның уртак максатларга ирешүдә көчләрен берләштерүне символлаштыра. Алтын канат тимер юл транспорты символы булып тора (Әгерҗе станциясе-Татарстан Республикасының иң зур тимер юл төене).

Әгерҗе районын көньяктан Түбән Кама сусаклагычының суларын юа, ул Флагта зәңгәр полоса белән күрсәтелгән.

Районның үзенчәлеге — аның авыл хуҗалыгы юнәлеше: бөртекле культуралар (сабан бодае, көзге арыш) игелә, бәрәңге, шикәр чөгендере үстерелә, ит-сөт җитештерү үсеш ала. Болар барысы да флагта яшел төс белән чагылдырылган.

Ак төс (көмеш) - ачыклык, ачыклык, татулык, сафлык символы.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.

Яшел төс яз, сәламәтлек, табигатьне, уңдырышлылыкны символлаштыра.

Кызыл төс — батырлык, көч һәм матурлык, бәйрәм символы.

Зәңгәр төс  —  югары омтылышлар, намус, дан, тугрылык, үлемсезлек символы.

## Моны да карагыз
Әгерҗе районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Әгерҗе  районы
Синтез (ватерполо клубы)

**«Синтез»** — Казан шәһәреннән ир-атлар су тубы клубы.

## Тарих
«Синтез» су тубы клубы 1974 елның ноябрендә нигезләнә.

1975 елда «Синтез» РСФСР чемпионатынның беренче лигадасында катнаша башлый. 1977 елда команда РСФСР чемпионатының көмеш медальләрен яулый. Команданың биш уенчысы РСФСР җыелма командасы составына кертелә. Шул ук елда Казан су полочылары Бөтенроссия яшьләр уеннарында җиңү яулый.

1980 елда «Синтез» РСФСР чемпионатының алтын медальләрен яулый. 1985 һәм 1989 елларда су тубы клубы янәдән РСФСР чемпионатының чемпионы булалар.Су тубы буенча Россия чемпионатының югары лигасында «Синтез» командасы 1993 елдан бирле чыгыш ясый башлый. 1995 елда Казан су полочылары Европа Кубокларында катнашу хокукына ирешә.

2004 елның июнендә команданың баш тренеры итеп Захаров Владимир Николаевич билгеләнә. 2006—2007 еллар сезонында «Синтез» су тубы клубы үз тарихында беренче тапкыр су тубы буенча Россия чемпионы була, шулай ук «Len Trophy» Кубогын яулый..

2010-2011 еллар сезонында команда икенче тапкыр су тубы буенча Россия Кубогына ия була. 2017 елда Андрей Белофастов клубның баш тренер итеп билгеләнә. 2018 елның 2 маенда «Синтез» су тубы клубы тарихта беренче тапкыр су тубы буенча Россия Суперкубогына — «Адмирал Феодор Ушаковов Кубогы»на ия була.

## Казанышлар

### Милли

* Россия чемпионы (2007, 2020);
* Россия чемпионатының көмеш призеры (2006, 2008; 2010; 2012; 2013; 2014; 2016; 2017);
* Россия чемпионатының бакыр призеры (2005, 2009, 2011, 2018);
* 2005 һәм 2010 елгы Россия Кубогы иясе
* РСФСР чемпионы (1980, 1985, 1989);
* РСФСРның көмеш призеры (1977);
* Бөтенроссия яшьләр Уеннары җиңүчесе (1977, 1980);

### Халыкара

* ЛЕН-трофи иясе (2007)
* ЛЕН-трофи финалисты (2006, 2016).

## Состав

2018—2019 еллар сезонында «Синтез» су тубы командасы түбәндәге составта тәкъдим ителә:

## Бассейн
«Синтез» ватерполо командасының базасы — «Оргсинтез» бассейны. Ул 1973 елда Казан Органик синтез заводы акчасына төзелә. Нигез салынганнан алып бүгенге көнгә кадәр (2021 ел) Казаноргсинтез тарафыннан финанслана. Бассейн бинасын реконструкцияләү һәм коммуникацион системаларны һәм җиһазларны модернизацияләү 2018 елда үткәрелә.

Бассейнда өч ванны урнашкан, шуларның берсе — 50 метрлы, 8 юл һәм 550 урынлык трибуналар бар.

## Искәрмәләр



## Сылтамалар

* «Синтез» рәсми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Казан спорт клублары
Азнакай районы гербы

**Азнакай районы гербы** — Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы гербы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы һәм танып-белү-хокукый билгесе.
Герб Татарстан Республикасы Азнакай район Советының 47-8 номерлы карары белән 2006 елның 19 маенда расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2380 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 56 нчы номер белән кертелгән.
## Гербның тасвирламасы
«Җете кызыл җирлектә алтын белән каймаланган яшел калкулык өстеннән аякларын җыеп һәм очлары кара канатларын җәеп уң якка очучы көмеш лачын».

## Герб символикасы
Азнакай җире кызыклы тарихи һәм бай традицияләргә бар. Район үзәге — Азнакай шәһәре 1762 елдан бирле билгеле. Район гербында аның тарихи һәм хуҗалык үзенчәлекләре күрсәтелгән.

Гербның төп фигурасы: лачын, очыш, максатчанлык, ирек символы. Гербта район һәм аның халкын гәүдәләндерә; кара силуэт, ыргылап атылган фонтан рәвешендә югары күтәрелгән кошлар районның икътисади нигезен — нефть, районның динамик үсешен, киләчәккә омтылышын, иртәгәсе көнгә ышанычны гәүдәләндерә. Шул ук вакытта оча торган кош җирле халыкның мәдәни традицияләрен һәм рухи дәвамчанлыгын раслый.

Көмеш төс — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Район территориясендә авыл хуҗалыгы үсеш алган: биредә бөртеклеләр, көнбагыш, шикәр чөгендере үстерәләр, мөгезле эре терлек, сарыклар үрчетәләр. Икътисадның аграр өлеше алтын буй белән күрсәтелгән.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, экология, тормыш үсеше символы.

Кызыл төс — хезмәт, көч, батырлык, матурлык һәм бәйрәм символы буларак, Азнакай районы республиканың иң алга киткән сәнәгать төбәкләреннән берсе буларак символлаштыра.

## Герб тарихы
Герб идеясе авторы: Тимкин Рафыйк Әнәс улы (Азнакай)

Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә эшләп бетерелә:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Константин Моченов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Кирилл Переходенко (Конаково).

## Моны да карагыз
Азнакай районы флагы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

 

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Азнакай районы
Азнакай районы флагы

**Азнакай районы флагы** — Татарстан Республикасы Азнакай муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 19 маенда расланган һәм теркәү номеры 2381 белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына кертелгән. Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2380 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 56 нчы номер белән кертелгән.

## Тасвирлама

«Азнакай муниципаль районы флагы нисбәте 2: 3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул горизонталь буенча тигез булмаган 3 буйга бүленгән: кызыл, сары һәм Яшел (34/1/10) буйлар, Кызыл буйның уртасында очучы лачын сурәтләнгән» .

## Символиканың нигезләнүе
Флаг Азнакай районы гербы нигезендә эшләнгән.

Азнакай җире кызыклы тарих һәм бай традицияләргә бар. Район үзәге — Азнакай шәһәре 1762 елдан бирле билгеле. Район флагында аның тарихи һәм хуҗалык үзенчәлекләре күрсәтелә.

Флагның төп фигура: очып баручы лачын, очыш, максатчанлык, ирек символы. Лачын флагта район һәм аның халкын гәүдәләндерә; югары күтәрелгән кош канатлары — ыргылап  торган фонтан рәвешендә районның икътисади нигезен — нефть, аның динамик үсешен, киләчәккә омтылышын, иртәгәсе көнгә ышаныч символлаштыра. Шул ук вакытта оча торган кош җирле халыкның мәдәни традицияләрен һәм рухи дәвамчанлыгын раслый. Ак төс (көмеш төс) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Район территориясендә авыл хуҗалыгы үсеш алган: биредә бөртеклеләр, көнбагыш, шикәр чөгендере үстерәлә, мөгезле эре терлек, сарыклар үрчетәләр. Икътисадның аграр өлеше сары (алтын) буй белән күрсәтелгән. Яшел төс — табигать, сәламәтлек, экология, тормыш үсеше символы.

Кызыл төс — хезмәт, көч, батырлык, матурлык һәм бәйрәм символы буларак, Азнакай районын республиканың иң алга киткән сәнәгать төбәкләреннән берсе буларак символлаштыра.

## Моны да карагыз
Азнакай районы гербы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:2006 ел байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Азнакай районы
Аксубай районы гербы

**Аксубай районы гербы** — Татарстан Республикасы Аксубай муниципаль районы гербы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Герб Аксубай муниципаль районының вәкиллекле органының 20 нче номерлы карары белән 2005 елның 20 декабрендә расланган.

Герб 2171 номерлы теркәү номеры астында Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 24 номерлы астында кертелгән.

## Гербның тасвирламасы
«Сәнәксыман рәвештә зәңгәрсу (күк), яшел һәм җете кызыл (кызыл) өлешләргә бүленгән җирлектә аңа каршы очучы, арка якларыннан сурәтләнгән һәм канат очлары белән бер-берсенә орынган өч (бер һәм ике) көмеш күгәрчен белән чолгап алынган яктыртучы алтын кояш».

## Герб символикасы
Герб символлар һәм аллегорияләр теле белән районның мәдәни, тарихи һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Канатлар һәм тирә-юньдәгеләр белән тоташучы өч көмеш кош район территориясендә өч халыкның: чуашларның, татарларның һәм русларның тыныч һәм гармонияле яшәвен символлаштыра. Көмеш төс — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Гебтагы алтын кояш Аксубай районын борынгы бабалар истәлеген саклап, киләчәк буыннарны кайгыртып яшәүче, бай традицияле төбәк буларак сурәтли. Кояш — уңдырышлылык, хакыйкать, ихласлык, дан символы.

Гербның өчкелт җирлеге күп мәгънәгә ия: район икътисадының юнәлешләрен символлаштыра: нефть, игенчелек, терлекчелек;
басулар ел фасыллары алмашын һәм аңа нигезләнгән еллык циклны күрсәтә, шулай итеп, район җитештерүнең авыл хуҗалыгы юнәлешенә басым ясам ясала.

Алтын төс — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

җете кызыл — caбатырлык, көч, хезмәт, матурлык символы.

Ачык зәңгәр төс — намус, намуслылык, рухият символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше, яңарыш символы.

## Герб тарихы
Гербны эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Россия составында башкарылды:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).

## Моны да карагыз
Аксубай районы флагы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Аксубай районы
Агалак

**Агалак** (*Әл-Җаһир*, туган вакыты билгесез — 1508 елда үлгән) - Төмән ханлыгы ханы (1496-1505) Шәйбанидлар нәселеннән, Мәхмүднең улы. Казан ханы Шаһ-Галиның бабасы.

## Биографиясе
1496 елда Ногай кенәзе Ямгурчы һәм Казан аксөякләренең бер өлеше ярдәме белән, моңарчы Төмән ханлыгы тәхетендә утырган абыйсы Мәмүкне Казан тәхетенә урнаштыруда катнаша. Аны Мәскәүгә киткән мәскәүлеләр тарафыннан куелган Мөхәммәт Әмин урынына куялар.

1496 елда абыйсы Мәмүк хан Казан тәхетенә утыргач Агалак хан Төмән ханлыгы белән идарә итә башлый. Агалак ханның идарәчелек дәвере 1505 елга кадәр бара. Төмән тәхетен ул үзенең улы - Ибраһим Котлыкка калдыра.

Алар икесе дә Урал һәм Арал буйларында, шул исәптән бу регионга русларның үтеп керүенә каршы көрәштә уңышсыз сәясәт алып барганнар.

Төмән ханлыгы җирле ханнарның ерак төбәкләр белән идарәдә сәясәте нәтиҗәсендә бик начар шартларда үсеш алган. XV гасыр уртасыннан климат салкынаю ягына үзгәрә башлаган, ул кече боз чоры буларак билгеле. Бу Көнбатыш Себернең көньягында традицион күчмә терлекчелекне алып бару кыенлаштыра, бу исә халыкның нугай һәм үзбәк лидерлары арасына, көньяк күршеләренә китүенә китерә. Бу чорда төмән халкы көньякка, Арал буена һәм Сырдарьяга китә, анда Бохара һәм Хивә ханлыклары төзүдә катнаша.

Ул вакытта династия исеме буенча җирле халык та «шибан татарлары» яки территория һәм башкала атамасы буенча «төмән татарлары» дип аталган, тик ханлык халкы Себер халкы белән бергә булган.

Әлеге чорда Көнбатыш Себернең көньягында урнашкан Төмән ханлыгы, көчле Нугай урдасыннан хәрби ярдәм алып, халыкара сәясәтнең мөһим өлешенә әверелә. Шуннан файдаланып хан  Мәскәү князе Иван III белән юлламалар алмашкае, Казан хакимиятләре турындагы мәсьәләне хәл итүгә тыкшынган, Арал буе һәм Сырдарьядагы җирләрне саклау өчен көрәшкән, шулай ук Әстерханга ике поход кылган. Болар барысы да тышкы табыш алу өчен кирәк була, аны тарату ханның абруен арттыруга һәм аның хакимиятен тотрыкландыруга ярдәм иткән.

Мәскәү Казан тәхетенә Абдул-Латифны куя алганнан соң, 1499 елда Агалак хан аны алып ташларга маташа, тик рус гаскәрләренең Казанга юл тотканнары дигән хәбәр таралгач әлеге гамәленнән тыелырга мәҗбүр була.

1508 еллар тирәсендә Нугай бие Хәсән үзенең абруен күтәрү өчен аны хан итеп куеп үзен аның каршында бәкләребәк итеп калдырырга  тырышса да, бу ниятен ашыру өчен Нугай ханнарыннан ярдәм ала алмаган. Шуннан соң Хәсән дә, Агалак та искә алынмый. Бәлки, алар шул чордан соң үтерелгәннәрдер.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Славянская энциклопедия. Киевская Русь — Московия: в 2 т. / Автор-составитель В. В. Богуславский. — Т. 1. — С. 10.
* Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства. «ИНСАН», Москва, 1991
* Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. Москва. Издательская фирма «Восточная литература», РАН.

Төркем:Себер ханлыгы
Төркем:Казан ханлыгы
Төркем:Себер ханнары
Яр Чаллы елга порты

**Яр Чаллы елга порты** - Кама елгасындагы елга порты,  Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан . Бу шәһәрнең генә түгел, ә Татарстан Республикасының һәм бөтен Кама буеның иң борынгы предприятияләренең берсе  .

Совет чорында Яр Чаллы елга порты СССРдагы иң зур ун портның берсе булып һәм зур милек комплексына ия булган.

## Тарихы
Чаллы пристаненең нигезе, башка мәгълүматлар булмаганда, якынча 1850 ел белән бәйле булырга мөмкин. Беренче чиратта, төрле товарлар, күбесенчә икмәк, ташу һәм сәүдә үсеше белән бәйле.

Кама буендагы суднолар йөреше үсеше, суднолар санының тиз үсүе Чаллв пристаненең мөһимлеген арттыруга ярдәм итә. Түбән Камада утыздан артык пирс була. Алар арасында иң мөһимнәре булып Яр Чаллы пристаньнәре саналган.

ХХ гасыр башында Чаллы пристаненнән җибәрелгән товар бәясе 610 мең сум дип бәяләнгән, (чагыштыру өчен: Чистайдан - 5467, Уфа - 6348, Пермь - 5243; Идел ярларыннан: Тәтештән - 3291, Кострома - 3833, Камышлыдан - 6056 һ.б.).

Чаллы пристане башкалардан яхшы якка аерылып торган, чөнки биредә кышлаучы кораблар өчен иң яхшы сулыкларның берсе була. Ул Яр Чаллы каршында, уң ярда, Тарловский утравы артында урнашкан була. Биредә берьюлы 45кә кадәр кораб кышлый алган.

Чаллы присте йөк пристане генә булып калмыйча, пассажир пристане буларак та билгеле. Минзәлә һәм башка берничә районда яшәүчеләр өчен бу иң мөһим үзәкләр булган Казан, Уфа һәм башка шәһәрләргә барып җитү өчен иң арзан һәм иң кулай юл була.

Чаллы пристане, Казан белән Уфа арасында сәяхәт ясаучы пароходларны да кабул иткән.

Пассажирлар өчен уңайлык дәрәҗәсе сизелерлек арта. Пароходлар күбесенчә ике катлы, электр белән яктыртылган һәм пар белән җылытылганга әйләнә.

Чаллы пристаненә кагылышлы тагын бер сорау - Кама елгасы аша чыгу була. Башта ул конкрет бүлек карамагында була һәм паром белән башкарылган. 1876 елның мартында  ул земствога күчерелгән.

Чаллы пристаненең эшләве, һичшиксез, Яр Чаллыда яшәүчеләрнең эшенә тәэсир иткән. Шулай итеп, 1912-1913 елгы өйдән-өйгә йөреп халык санын алу мәгълүматлары буенча, Борын Чаллысы волосте халкының күпчелек өлеше баржалар һәм көймәләр төзелешендә, пароходларда хезмәт күрсәтүдә, транспортта эшләгән.
ХХ гасыр башында Чаллы пристане Идел һәм Камадагы иң зур йөк тукталышларының берсенә әверелгән.

## Гомуми мәгълүмат

Яр Чаллы елгасы порты коры йөк һәм катнаш "елга-диңгез" пассажир судноларын эшкәртергә мөмкинлек бирә. Биредә  товарларны һәм контейнерларны эшкәртү һәм саклау өчен причал бар. Аның озынлыгы - 217 йөгерү метры, товар ташу өчен конструкция сыйдырышлыгы навигация өчен 112 мең тоннага кадәр җитә. Портта пассажир елга станциясе дә бар, анда берьюлы дүрт кораб тукталырга мөмкин. Станция инфраструктурасы навигация өчен 200 меңгә кадәр пассажирга хезмәт күрсәтергә мөмкинлек бирә.

2011 елдан башлап, Яр Чаллы елга порты директоры булып икътисад фәннәре кандидаты  Гайнетдинов Әнвәр Билал улы тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Чаллы елга порты сайты 
Чаллы елга порты. Татарстан Республикасы Транспорт министрлыгы сайтында 
* Чаллы елга портының тарихи фотогалереясе
* Чаллы елга портының тулы исемлеге

Төркем:Яр Чаллы транспорты
Төркем:Россия портлары
Җиңү проспекты һәм Рихард Зорге урамнары киселешендә транспорт чишелеше

**Җиңү проспекты һәм Рихард Зорге урамы киселешендәге юл хәрәкәте чишелеше** —  ике борылмалы эстакада һәм башка корылмалы юл хәрәкәте үткәргече, Казанның Идел буе районында урнашкан.

## Урнашуы
Бу юл киселеше шәһәрнең көньяк өлешендә,  Горки дигән зур торак районы үзәгендә, иң мөһим шәһәр магистральләре - Җиңү проспекты һәм Ричард Зорге урамы киселешендә урнашкан .

## Төзелеш үзенчәлекләре
Җиңү проспекты белән Ричард Зорге урамы киселешендәге ике катлы юл киселеше шәһәр өчен иң зур һәм әһәмиятлесе. Бу Ричард Зорге урамы аша узучы күпер, Җиңү проспекты буйлап ике эстакада, Ричард Зорге урамы аша биек җәяүлеләр кичүе, шулай ук Җиңү проспектында җир асты җәяүлеләр кичүе һәм Җиңү проспекты метро станциясенә ике керү павильоны һәм ике трамвай тукталышына чыга торган юлдан гыйбарәт. 

Юлүткәргечнең озынлыгы - 342,15 м, киңлеге - 33,6 м; ул өч эстакададан тора: дүрт полосалы ике автомобиль һәм ике трассалы бер трамвай юлы. Бер борылышлы эстакада озынлыгы (Җиңү проспекты белән Сыртланова урамы киселешендә) озынлыгы 281 м, икенчесенең озынлыгы (Җиңү проспектының Сафиуллин урамы киселешендә) - 208 м; ике хәрәкәт полосасы булган борылыш күперләренең киңлеге 14,28 м. Борылыш күперләренең экстремаль нокталары арасы 1,15 км. Җиңү проспекты күпер аша узучы 8-10 юл хәрәкәтеннән һәм ике трамвай линиясеннән тора. Барлык юл киселешендәге асфальт-бетон тротуарның гомуми мәйданы 94 113 м2 

Чынлыкта, бу транспорт чишелеше Җиңү проспекты метро станциясе һәм күрше җәмәгать транспорты тукталышлары, автобус, троллейбус, трамвай тукталышларын да кертеп, зур шәһәр транспорт чишелеше функциясен башкара.

## Төзелеше
Җиңү проспекты белән Ричард Зорге урамы киселешендәге транспорт чишелеше Казанның транспорт инфраструктурасын модернизацияләү программасы кысаларында төзелгән, шәһәрнең 27-нче Бөтендөнья җәйге универсиадасына әзерлек кысаларында тормышка ашырыла. Ул төзелеш транспорт хәрәкәте чишелеше өчен планлаштырылган 12 чишелешнең берсенә әверелә, (ахырда 11 төзелә).

Җиңү проспекты белән Ричард Зорге урамы киселешендәге юл чишелеше "Татдорпроект" юл объектларын проектлау институты тарафыннан эшләнгән.

2012 елның 29 августында Җиңү проспекты белән Ричард Зорге урамы киселешендәге юл чишелеше тантаналы рәвештә Татарстан Республикасы Президенты Р. Н. Минниханов һәм Казан мэры И.Р. Метшин катнашында ачыла. Ачылу тантанасы "Оригами" реклама агентлыгы тарафыннан оештырыла һәм алып барыла.
Файл:395=2019.07.16=Развязка пр.Победы-Зорге(Казань)=DSC 0049.JPG|Төнге яктырту астында юл чишелеше (*2019 елның июле*)
Файл:2020.04.01=Развязка пр.Победы-Зорге(Казань)=DSC 0057.JPG|Ричард Зорге урамы аша узу(*апрель, 2020*)
Файл:396=2019.09.08=Развязка пр.Победы-Зорге(Казань)=DSC 0076.JPG|Җиңү проспекты белән Сафиуллин урамы киселешендәге борылмалы күпер (*сентябрь, 2019*)
Файл:397=2019.08.01=Развязка пр.Победы-Зорге(Казань)=DSC 0251.JPG|Җиңү проспекты белән Сыртланова урамы киселешендәге борылылмалы күпер (*2019 елның августы*)
Файл:399=2018.11.18=Развязка пр.Победы-Зорге(Казань)=DSC 0340.JPG|Рихард Зорге урамы аша җәяүлеләр кичүе (*ноябрь, 2018*)


## Искәрмәләр

Төркем:Казан күперләре