Тәтеш төбәге тарихы музее

**Тәтеш төбәге тарихы музее** () — Татарстанның Тәтеш шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Тәтеш төбәге тарихы белән таныштыра.

## Филиаллары
* Иван Яковлев мемориаль музее (Күшки-Яңа Тимбай)
* Озын Алан утар-комплексы (Сүле)

## Тарих
Тәтеш шәһәрендә музей оештыру эшен 1910 елда  Тәтеш гимназиясе укытучылары башлап җибәрә. Музейның нигезе рәссам А. Ф. Мантель һ. б. РИ рәссамнары картиналары һәм графика әсәрләре тупланмасыннан башлана. Беренче экспонатлар миллиләштерелгән (*тартып алынган*) хосусый  һәм Казаннан һәйкәлләрне саклау фондыннан кайтарылган экспонатлар була. Тәтештә музейның барлыкка килүенә җирле энтузиаст-туган якны өйрәнүче Тәтеш педтехникумы укытучылары: Н. К. Енгурин, И. В. Басманов, рәссам-коллекционер А. Ф. Мантель, танылган галим-тарихчы, археолог Н. Ф. Калинин , ТАССР Үзәк музее хезмәткәре П. Е. Корнилов, инкыйлабчы В. Н. Фигнер зур өлеш керткән.

1919 елның 1 декабрендә нигез салынган. 1920 елның 11 июлендә рәсми рәвештә, Тәтеш кантоны белем бирү бүлеге буларак, «Туган як музее» булып ачыла. Музейга нигез салучы — Н. К. Енгурин (*[[1890 ел|1890]]—[[1972 ел|1972]]*), беренче директоры — китапханә мөдире С. К. Нюберг.

1982 елдан — ТАССР Берләштерелгән Дәүләт музее (*[[2001 ел]]дан [[ТР милли музее]]*) филиалы, 2006—2010 елларда — ТР Тәтеш районы мәдәният бүлегенә караучы «Тәтеш туган як музее».

2010 елдан — «Тәтеш төбәге тарихы музее» муниципаль бюджеттагы мәдәният оешмасы.

## Бина
1920—1925 елларда музей китапханә белән берлектә Халык йортында, 1925—1930 елларда педтехникум бинасында, 1959 елдан Чембарцевларның Чәй йортында эшләп килә.

2001 елның декабреннән музей Тәтеш һәм Буа шәһәрләренең , 1нче гильдия сәүдәгәре Петр Василий улы Серебряковның 1870 елда салынган йортында урнашкан. Әлеге бина — XIX гасырның икенче яртысы архитектура һәйкәле.

## Экспонатлар
Музейның гомуми мәйданы 274,7 кв. м., вакытлыча күргәзмәләр мәйданы 52,3 кв. м. Музей фондында 40 494 саклау берәмлеге (*[[2015 ел]]*) исәпләнә. Экспозициядә Тәтеш төбәге тарихы яктыртыла. Тәтеш тарихы XVIII — XIX гасырлар фотосурәтләрендә һәм документларында чагыла. Экспонатлар арасында 2003—2010 елларда тарих фәннәре кандидаты К. А. Руденко җитәкчелегендә «Тәтеш II» шәһәрчегендә (*Вшиха тавы*) алып барылган археологик казынулар вакытында табылган табылдыклар, кораллар җыелмасы (*[[XI гасыр]] көбәсе,  (1670-1671) һәм [[1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы|Емельян Пугачев]] (1773-1775) җитәкчелегендәге керәстиян сугышларында катнашкан туплар, [[XIX гасыр]] башы Кавалергард полкы кирасасы, [[XIV гасыр]] рус укчылары айбалтасы, [[XVII гасыр]] протазаны*) урын алган. Татар, рус, чуаш, мордва халкының көнкүреш кирәк-яраклары, хатын-кызларның милли киемнәре күрсәтелә.

Тәтеш төбәгенең күренеке шәхесләре — профессор Г. Х. Камай, ССРБ халык рәссамы М. В. Куприянов ( *Кукрыниксларның берсе*), спортчылар: Олимпия уеннары чемпионнары    (1924-2012),    , табиблар: фән докторы А. М. Боголюбов, Н. Я. Соколов, чуаш шигъриятенә нигез салучы Михаил Кузьмин-Сеспель, чуаш мәгърифәтчесе И. Я. Яковлев, язучы , инкыйлабчы  В. Н. Фигнер, опера җырчысы Н. Н. Фигнер, шагыйрә, мөгаллимә Маһруй Мозаффария, шагыйрь  В. И. Панаев, рәссам В. М. Заверткин, И. В. Гугоров, И. С. Кузнецов һ. б. турында мәгълүмат тупланган.

Экспозициядә сигез Советлар Берлеге Каһарманы — Тәтеш төбәгендә туучылар турында материал күрсәтелә.

## Экскурсияләр
* Кече шәһәрләргә зур тарих эзләп. *Автобус экскурсиясе. [[Тәтеш районы]] тарихы белән танышу*. 
* Борынгы Болгар җирендә бар Тәтеш шәһәре. *Автобус экскурсиясе. Тәтеш шәһәренең барлыкка килүе һәм үсеш тарихы. «Гаҗәеп кырпы» () скульптур композициясе, Хәтер Монументы, стендка ату буенча булачак чемпионнар хәзерләү үзәге — [[Солтан Яруллин|С. С. Яруллин]] исемендәге балалар-яшүсмерләр стендлы ату мәктәбе белән танышу*.
* Борынгы утар серләре. *Автобус экскурсиясе.  [[Молоствовлар]] нәселе тарихы һәм [[Сүле]] ([[Долгая Поляна]]) авылында урнашкан Молоствовлар нәселе утары  - [[Озын Алан утар-комплексы (Сүле)|Озын Алан утар-комплексы]] белән танышу*. 
* Кунакчыл татар авылы. *Автобус экскурсиясе. «Садрия апада»  шәхси музеенда булу. [[XIX гасыр]] ахыры — [[ХХ гасыр]] башы [[татар]] йорты мохиты*. 
* Чуаш мәгърифәтчесенең туган ягына. *Автобус экскурсиясе. Чуаш мәгърифәтчесе [[Иван Яковлев|Иван Яков улы Яковлевның]] [[Күшки-Яңа Тимбай]] авылындагы [[Иван Яковлев мемориаль музее (Күшки-Яңа Тимбай)|мемориаль музеенда]], аның туган нигезендә төзелгән кәшәнәдә, Хулаш борынгы шәһәрчегендә, «Изге рухлар» курганында, изге чишмәдә булу*. 
* Сәүдәгәрләр Тәтеше. *Тәтеш шәһәре урамнары буенча җәяүле экскурсия*.

## Әдәбият
# Объекты культурного наследия Тетюшского района РТ (*төзүчеләр Панягина Н. Г., Гарустович Н. Г., Старшинина Т. В.*). Тәтеш, 2006.

## Сылтамалар
*   Музей истории Тетюшского края.  Тәтеш районы сайты
*   Музей истории Тетюшского края. Музеи России
*   Музей истории Тетюшского края. tatfrontu.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Тәтеш районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары