open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Франц Абромайт

**Франц Абромайт** (; *[[1907 ел]]ның [[8 август]]ы, [[Алман империясе]], [[Советск (Калининград өлкәсе)|Тильзит]] — [[1964 ел]]ның [[30 июнь|30 июнендә]] вафат дип игълан ителгән*) — СС гауптштурмфүреры, Хорватиядә яһүд эшләре буенча консультант.

## Тәрҗемәи хәле
Франц Абромайт 1907 елның 8 августында Тильзит шәһәрендә туган. Һөнәре буенча коммерсант булган. 1930 елның 1 октябрендә НСДАПка кергән (билет №  329305). 1932 елның 1 гыйнварында СС сафларына кабул ителгән (№ 272353). 1937 елда аңа СС унтерштурмфүреры, ә 1938 елда СС оберштурмфүреры исеме бирелгән. 1939 елда СС гауптштурмфюрерына кадәр күтәрелгән. 1939 елдан 1941 елга кадәр Данцигтан һәм Көнчыгыш Пруссиядән полякларны һәм яһүдләрне эвакуацияләү буенча СД махсус бүлеге җитәкчесе булган.

1942 елда Империя иминлеге баш идарәсендә IV B4 бүлегендә Хорватиядә яһүдләр мәсьәләләре буенча консультант («Хорватиядә Эйхманның җәллады») булган. 5500 яһүд депортацияләнгән һәм күпчелек өлеше үтерелгән. 1944 елда Маҗарстанга Адольф Эйхман командасына яһүдләрне Освенцим концлагерына депортацияләү өчен җибәрелгән. Маҗарстандан 430 000 яһүд депортацияләнгән, шуларның 200 000е үтерелгән.

1945 елда ул Мисырга кача алган. 1964 елда вафат дип игълан ителгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
*

Төркем:СС офицерлары
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Нацист җинаятьчеләре
Төркем:Качкын нацистлар
Август Вилһелм Пруссияле (1887—1949)

**Август Вилһелм Пруссияле**, Август Вилһелм Генрих Гүнтер Виктор Пруссияле () — Һоэнцоллерннар династиясеннән Пруссия һәм Алмания принцы, СА обергруппенфүреры (9 ноябрь 1939).

## Яшь еллары
Август Вилһелм Потсдамда туган, ул вакытта Алманиядә аның карт бабасы Вилһелм I идарә иткән. Ул булачак Алмания императоры Вильгельм II һәм аның беренче хатыны Августа Викториянең дүртенче улы булган. Гаиләдә принцны «Ауви» дип йөрткәннәр. Август Вилһелм, барлык Прусия принцлары кебек үк, Плөндә белем алган.

1905 елда офицерга имтихан тапшырган, июнь аеннан 1-нче гвардия пехота полкында хәрби хезмәттә торган. 1906—1908 елларда Бонн, Страсбург һәм Берлин университетларында курслар тыңлаган, аннары төрле югары хөкүмәт учреждениеләрендә стажировка үткән. 1907 елда политология докторы фәнни дәрәҗәсен алган.

## Беренче бөтендөнья сугышы
Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан, 2-нче армия штабы офицеры, аннары 7-нче армия, Македония һәм Россиядәге (Белосток) армияләр төркеме инспекторы. 1918 елның октябрендә полковник чинында отставкага җибәрелгән.

## Сугышлар арасындагы еллар
Монархия җимерелгәннән соң Алманиядә кала, «Ф. В. Краузе» банкында эшләгән, Шарлоттенбургта сәнгать академиясендә рәсем сәнгате буенча белем алган. 1927 елдан — «Тимер шлем» әгъзасы, 1929 елда аның җитәкчелеге белән фикер каршылыклары аркасында оешма составынан чыккан.

## Нацистлар белән элемтә
1929 елның көзендә НСДАП белән хезмәттәшлек итә башлаган, ә 1930 елның мартында партиягә кергән. Нацистларның сайлау алды кампанияләрендә актив катнашкан, 1931 елда Көнигсбергта митинг вакытында полиция тарафыннан кулга алынган. Август Вилһелм исеме нацист пропагандасы тарафыннан НСДАП ягына халыкның монархияле катламнарын җәлеп итү өчен киң кулланыла. 1931 елда СА кергән һәм штандартенфүрер чинын алган. 1932 елдан — Пруссия ландтагы депутаты. 1933 елның мартында Потсдамнан Рейхстагка сайланган; 1933 елның 23 июленнән — Пруссия дәүләт киңәшчесе.

НСДАП хакимияткә килгәч, зур сәяси роль уйнамаган, әмма нацизм тарафдары булып калган.

1945 елның маенда америкалылар тарафыннан кулга алынган һәм өч елга төрмәгә хөкем ителгән.

Азат ителгәннән соң ук Август Вилһелмга каршы яңа эш кузгатылган. Потсдамда, совет оккупация зонасында, суд аңа кулга алу ордеры биргән. Әмма шуннан соң Вильгельм җитди авырый һәм 62 яшендә Штутгарт хастаханәсендә вафат булган. Лангенбургта кенәзләр зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *[[Константин Залесский|Залесский К. А]].* Кто был кто в Третьем рейхе. — М.: АСТ, 2002. — 944 с. — 5000 экз. — .
* Родословная роспись Гогенцоллернов на сайте «An Online Gotha»
* Биография принца Августа Вильгельма на сайте 

Төркем:Һоэнцоллерннар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:СА офицерлары
Габдулла Гыйльмияров

**Габдулла Гыйльмияров**, Габдулла Гыйльмияр улы Гыйльмияров (; *[[1912 ел]], [[Карач]] — ?*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы. 112-нче Башкорт атлы төмәне яугиры, ефрейтор, кызылармияче. Фронт сызыгында күрсәткән батырлыклары өчен I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән.

## Тәрҗемәи хәле
Габдулла Гыйльмияр улы Гыйльмияров 1912 елда Карач авылында туа. Соңыннан Мишкә авылында яши. Фронтка 1941 елда Мишкә районы хәрби комиссариаты тарафыннан алына. Дим касабасында оештырылган 112-нче Башкорт атлы төмәне составында сугыша. Хәрби дәрәҗәсе — ефрейтор. Яуда яраланып 1944 елда саулыгына бәйле демобилизацияләнә һәм туган авылына кайтарыла. Сугыштан соң сәнәгать комбинатында ат караучысы булып эшли.

## Бүләкләре

* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены 1985 ел

## Искәрмәләр

Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Хәдисә Колдәүләтова

**Хәдисә Колдәүләтова**, Хәдисә Хәлфетдин кызы Колдәүләтова (; *[[1941 ел|1941 елның]] [[5 май|5 мае]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]], [[Иске Собхангол (Бөрҗән районы)|Иске Собхангол]]*) — сәламәтлек саклау өлкәсе ветераны. 1960—2016 елларда Бөрҗән районы үзәк хастаханәсенең табиб-акушеры һәм гинекологы. Башкорт АССРның атказанган табибы (1984), ССРБның сәламәтлек саклау отличнигы (1974), «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры, районның мактаулы гражданы.

## Тәрҗемәи хәле
Хәдисә Хәлфетдин кызы Колдәүләтова Башкорт АССР Бөрҗән районы Иске Собхангол авылында 1941 елның 5 маенда туган. 1960 елда Белорет медицина училищесын (2010 елдан көллият), 1969 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый. 

Хәдисә Хәлфетдин кызы 1960—1962 елларда Мәһәди авылында фельдшер булып эш башлый. 1969 елдан алып хаклы ялга чыкканчы Бөрҗән район үзәк хастаханәсендә акушер-гинеколог була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССРның атказанган табибы (1984)
* ССРБның сәламәтлек саклау отличнигы (1974)
* «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры (1981)
* Бөрҗән районы мактаулы гражданины (2020)
* Рабига Кушаева исемендәге «Хатын-кыз — милләт әнисе» медале (2018)

## Әдәбият

* Кулдавлетова Хадиса Халфитдиновна // Бурзянская энциклопедия / гл. ред. Г. М. Манапов. — Уфа: НИК Башкирская энциклопедия, 2022. — С. 301. — 640 с. — .

Төркем:Табиблар
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Бөрҗән районы мактаулы гражданнары
Төркем:Башкорт АССРның атказанган табиблары
Юлия Абдреева

**Юлия Абдреева**, Юлия Иван кызы Абдреева (*[[1974 ел]]ның [[4 август]]ы, [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]]*) — Татарстан Республикасының хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министры урынбасары.
Татарстан Республикасының атказанган икътисадчысы (2009).
## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 4 августында туган.

1 сентябрь 1991 — 22 июнь 1995 — Казан финанс-икътисад институтында уку.

10 июль 1995 — 13 май1997 — Казгорфинуправление бюджет бүлегендә әйдәп баручы белгеч.

14 май 1997 — 24 июнь 2001 — социаль өлкә һәм хокук саклау органнарының финанслау бүлеге баш икътисадчысы.

25 июнь 2001 — 2 декабрь 2001 — социаль өлкә һәм хокук саклау органнарының финанслау бүлеге җитәкчесе урынбасары вазифаларын башкаручы.

3 декабрь 2001 — 30 ноябрь 2003 — бюджет бүлеге җитәкчесе урынбасары.

1 декабрь 2003 — 31 май 2006 — сәламәтлек саклау, социаль сәясәт һәм хокук саклау финанслау бүлеге җитәкчесе.

1 июнь 2006 — 21 гыйнвар 2007 — социаль өлкә һәм хокук саклау органнары финанслау бүлеге җитәкчесе.

22 гыйнвар 2007 — 3 май 2009 — социаль өлкәдә һәм фәндә бюджет сәясәте бүлеге җитәкчесе.

4 май 2009 — 8 ноябрь 2011 — бюджет өлкәсе тармакларында бюджет сәясәте бүлеге җитәкчесе.

9 ноябрь 2011 — 27 июнь 2012 — социаль-мәдәни өлкәдә бюджет сәясәте бүлеге җитәкчесе.

2012 елның июненнән — Татарстан Республикасы финанс министры урынбасары.

2014 елның 30 декабреннән — Татарстан Республикасы Хезмәт, халыкны эш белән тәэмин итү һәм социаль яклау министры урынбасары.

## Бүләкләре

* «Казанның 1000-еллыгы истәлегенә» (2005) медале, РФ финанс Министрлыгының «Финанс эше отличнигы» (2005) күкрәк билгесе белән бүләкләнгән.
* 2007 елда ТР Президенты һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты рәхмәт хатлары тапшырылган.
* 2009 елда «Татарстан Республикасының атказанган икътисадчысы» исеме бирелгән.

## Гаиләсе
Кияүдә, ике кыз тәрбияли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Коммунизмга каршы рок

**Коммунизмга каршы рок** () — 1980 елларда Бөекбританиядә неонацизм, ак өстенлек идеяләре белән бәйле рок хәрәкәте.

## Хәрәкәт тарихы
1978 елда «Милли фронт» (*National Front*) ультрауң партиясенә якын эшлеклеләр нигез салган. «Расизмга каршы рок» хәрәкәтенә каршылык буларак төзелгән. Җырлар тематикасы милләтчелек, неонацизм, антисемитизм, расизм белән бәйле, ә «коммунизмга каршы» дигән гыйбарә эвфемизм буларак кулланыла.

Бер концерт 1979 елда булган, һәм бары тик 1983 елда гына регуляр чыгышлар башланган. Концертлар еш кына хакимиятнең игътибарын җәлеп итмәү өчен яшеренлек хәлдә уздырылган. Хедлайнер буларак еш кына *[[Skrewdriver]]* төркеме (лидер — Ян Стюарт Дональдсон), шулай ук Brutal Attack чыгыш ясаган. 

1980 еллар уртасында җәйге концертлар Саффолкта Эдгар Гриффин (Консерватив фирка активисты һәм Ник Гриффинның әтисе) йортында еш үткәрелгән.

## Моны да карагыз

* Национал-социалистик блэк метал
* Хейткор

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Section about RAC in ''Encyclopedia of White Power: A Sourcebook on the Radical Racist Right''
* Section about RAC in ''Urban Culture: Critical Concepts in Literary and Cultural Studies''
* Hate on Display: RAC
* Information about RAC in ''Punk Rock: So What? — The Cultural Legacy of Punk''
* The Growth of White Power Music
* 1980—1989 Blood & Honour — Britain’s fascists split
* Information about RAC in ''Popular Music and Society''
* 

Төркем:Бөекбританиядә расизм
Төркем:Неонацист музыкасы
Төркем:Бөекбританиядә антикоммунизм
Обь буе аты

**Обь буе аты** — төньяк урман атлары тибындагы атлар токымы, Көнбатыш Себер тигезлегендә, Хант-Манси округында киң таралган.

## Тарихы
Обь буе ханты-манси автономияле округының җирле халыклары арасында таралган ат токымы. Элек остяк-вогул аты дип аталган, бу атамасы Остяк-Вогул милли округы округының элеккеге исеменнән килеп чыккан. Нарым краенда ул шулай ук җирле халыкта нарым аты (нарымка), ә манси һәм хантларда ат вогулка буларак билгеле булган. 

Обь буе (вогул) атларын беренче тикшерүләр Совет хакимиятенең беренче дистә елларында үткәрелгән. 1930 елларда атларның абориген токымнарын халык хуҗалыгында куллану мөмкинлекләрен өйрәнү максатыннан Бөтенсоюз программасы кысаларында Остяк-Вогул милли округына М. И. Рогалевич җитәкчелегендәге Бөтенсоюз атчылык институты (ВНИИК) экспедициясе килә.

Традицион рәвештә обь буе атлары авыл хуҗалыгында, урман хуҗалыгында һәм йөк аты сыйфатында кулланылган.

Егерменче гасырда, совет режимы вакытында, аны эстон аборигеннары белән катнаштыру өчен кулланганнар.

## Хәзерге торышы
Обь буе атының хәзерге торышын өйрәнү өстендә эш Ханты-Мансийск, Октябрскиое, Кондинское, Белоярский һәм Березовский районнары территориясендә алып барыла. Токымның төп үрчетү урыннары булып Белогорье һәм Цингали, Шеркалы, Тугияны торак пунктлары тора.

## Әдәбият

* Афанасьев, С. В., Ляхов, В. Н. «Альбом пород лошадей СССР». Москва-Ленинград, Сельхозгиз, 1953 г. стр. 130—131

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Ат токымнары
Төркем:Россия ат токымнары
Татар-монгол игосы

**Монгол-татар игосы, татар-монгол игосы, монгол игосы, татар игосы, Урда игосы** — рус кенәзлекләренең Монгол империясенә, ә соңрак 1242 елдан XV гасыр ахырына кадәр Алтын Урдага сәяси һәм ясаклы бәйлелек системасы. Игоны урнаштыру 1237-1242 елларда Руська монголлар һөҗүме нәтиҗәсендә мөмкин була; иго һөҗүмнән соң ике дистә ел дәвамында, шул исәптән таланмаган җирләрдә дә урнаштырыла. Төньяк — Көнчыгыш Русьта Иван III идарә иткән чорга кадәр дәвам итә (традицион рәвештә игоны бетергән вакыйга булып 1480 елда Уграда тору санала). Башка рус җирләрендә иго XIV гасырда аларны Бөек Литва кенәзлегенә һәм Речь Посполитаяга кушу белән юкка чыгарыла.

## Әдәбият
* Большая советская энциклопедия
* Полное собрание русских летописей. — 2001. — ISBN 5-94457-011-3.
* Вернадский Г. В. Монголы и Русь / Пер. Е. П. Беренштейн, Б. Л. Губман, О. В. Строганова. — Тверь; М.: Леан; Аграф, 1997. — 480 с. — ISBN 5-85929-004-6.
* Гальперин Ч. Глава 7.1 Внутренняя политика Улуса Джучи. Центральная власть и русские княжества // История татар с древнейших времен (в семи томах). Улус Джучи (Золотая Орда) XIII - середина XV в. — Казань: Академия Наук Республик Татарстан. Институт Истории им. Ш. Шарджани, 2009. — Т. 3. — 1055 с.
* Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. Золотая Орда и её падение. — «Богородский печатник», 1998. — ISBN 5-89589-005-9.
* Гумилёв Л.Н. Чёрная легенда. — М., 2005. — ISBN 5-8112-1276-3.
* Каргалов В. В. Освободительная борьба Руси против монголо-татарского ига // Вопросы истории. — 1969. — № 2—4.
* 
## Искәрмәләр

*
Бикбау (Ырынбур өлкәсе)

**Бикбау** (*Аккуҗа*, ) — хәзерге Ырынбур өлкәсе Гай районы биләмәсендә урнашкан юкка чыккан авыл.

## Тарихы
Үсәргән ыруы башкортларының Гөберле елгасы ярында (хәзерге Ырынбур өлкәсенең Гай районы) Бикбау (Аккуҗа) исемле авыллары булган. Башкорт ихтилалларын бастыру барышында авыл каратель отрядлары тарафыннан юк ителгән. Ә аның халкының бер өлеше Кече Сүрәм ярында (хәзерге Башкортстанның Зиянчура районы) Бикбау авылына, икенче өлеше — Сакмар ярында (хәзерге Башкортстанның Хәйбулла районы) Бикбау авылына нигез сала.

## Искәрмәләр

Төркем:Гай районы торак пунктлары
Төркем:Ырынбур өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Милош Тихи

**Милош Тихи** (; *[[1966 ел|1966 елның]] [[17 декабрь|17 декабре]],* **) — чех астрономы, кометаларны һәм астероидларны беренче булып ачучы.  эшли. 1994—2005 елларда хатыны , шулай ук тагын ике Чехия астрономы белән бергә барлыгы 199 астероид тапкан. Моннан тыш, бу астроном шулай ук 196P/Тихи кометасын ачкан.

Аның хезмәтләрен тану билгесе итеп астероидларның берсенә аның исеме бирелгән.

## Моны да карагыз

* Ленка Коткова
* Зденька Ваврова
* Петр Правец

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Miloš Tichý - Head of the Kleť Observatory, hardware and technology 

Төркем:Галимнәр
Төркем:Астрономнар
Төркем:XX гасыр астрономнары
Төркем:Чехия астрономнары
Aleksandr Zaboyev

**Aleksandr Zaboyev**, Aleksandr Stepan ulı Zaboyev (ädäbi psevdonimı — **San-Antus**; komi *Александр Степанович Забоев*; *[[7 март|7 mart]] [[1904 ел|1904]], [[Rusiä İmperiäse|RI]], [[Вологда губернасы|Vologda gubernası]], [[Мыёлдино|Mıyoldino]] — [[23 июнь|23 iüyn]] [[1980 ел|1980]], [[Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Komi ASSR]], [[Сыктывкар|Sıktıvkar]]*) — komi ädäbiätın tikşerüçe, komi ädäbi tänqitenä nigez saluçı.

## Tärcemäi xäle
1904 yılnıñ 7 martında Vologda gubernasınıñ Ust-Sısolsk öyäze Mıyıldino awılında tuğan. 

1919 yılda ikençe däräcä mäktäpne tämamlağannan soñ Derevänsk yuğarı başlanğıç uçilişçesına uqıtuçılar kurslarına uqırğa kergän, annarı uqıtuçı, şulay uq xalıq mäğärife bülegendä politprosvet citäkçese bulıp eşlägän. 1922—1925 yıllarda Mäskäw universitetınıñ eşçe fakultetında uqığan. 1925 yıldan 1930 yılğa qädär Leningrad politexnik institutınıñ iqtisad fakultetında uqığan. Anı tämamlağannan soñ Zaboyev Däwlät bankınıñ Tönyaq bülekçäseneñ Arxangelsk krayı kontorasında ölkän konsultant bulıp eşlägän. 

Suğış başlanğaç armiägä alınğan. 1943 yılda Aleksandr Zaboyevnı «millätçelektä» ğäyeplägänär. «Xalıq doşmanı» bularaq 8 yılğa lagerlarğa xökem itelgän.

Cäzasın ütägännän soñ 1951 yıldan «Komiles» trestında, sovnarxozda iqtisadçı bulıp eşlägän. 

1980 yılnıñ 23 iyünendä Sıktıvkar şähärendä wafat bulgan.

## Ädäbiät

* Александр Степанович Забоев (Сан Антус) (1904-1980) // Писатели Коми : биобиблиогр. слов. / ГБУ Респ. Коми «Нац. б-ка Респ. Коми», Пн-т яз., лит. и истории КНЦ УрО РАН ; науч. рук. Т. Л. Кузнецова. - Сыктывкар : Анбур. 2017. С. 261—262.
* Книга памяти. Республика Коми. Том 9.С. 408.

## Sıltamalar

* Усть-Куломская межпоселенческая библиотека
Төркем:Коми язучылары
Төркем:Петербург политехник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Latinça
Ялчык күле

**Ялчык** яки **Яльчик** ()  — Мари Элда урнашкан күл. Республиканың Марий Чодра милли паркында урнашкан. Мари Илнең иң зур күле. 

## Искәрмәләр

Төркем:Күлләр
Төркем:Мари Иле күлләре
Бикбау (мәгънәләр)

**Бикбау** ― топоним.
;Башкортстан
* Бикбау ― Зиянчура районы торак пункты.
*  Бикбау ― Хәйбулла районында бетерелгән авыл.
;Татарстан
* Бикбау ― Минзәлә районы торак пункты.
;Ырынбур өлкәсе
*  Бикбау ― Гай районында бетерелгән авыл.
## Моны да карагыз
* Бекбау, авыл.
Төркем:Топонимнар
Ruslar doğası

**Ruslar doğası** () — Rossiäneñ berençe yuğarı däräcädä raslanğan däwlät gimnı.

1816 yıl axırında Aleksandr I gimnnı başqaru tärtiben bilgelägän ukaz çığarğan. Anıñ muzıkası Britaniä gimnı köye bulğan (Genri Kerinıñ süzläre häm muzıkası). Gimn İmperator oçraşularında başqaru öçen bilgelängän bulğan. 1833 yılğa qädär Rossiäneñ däwlät gimnı bulıp qalğan, ul waqıtta «Xoday, Patşanı saqla!» gimnı belän alıştırılğan.

Gimnnıñ süzläre V. A. Jukovskiy şiğerennän alınğan.

## Süzläre

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Valaam xorı başqaruwında

Төркем:Россия дәүләт символлары
Төркем:Россия империясе дәүләт символлары
Төркем:Россия һәм ССРБ гимннары
Төркем:Элекке гимннар
Төркем:Россия патриотик җырлары
Төркем:Православие мөнәҗәтләре
Төркем:Latinça
Karl Harrer

**Karl Harrer** (; *[[1890 ел|1890 yılnıñ]] [[8 октябрь|8 oktäbere]], [[Алман империясе|Almaniä imperiäse]], [[Байльнгрис|Baylngris]] — [[1926 ел|1926 yılnıñ]] [[5 сентябрь|5 sentäbere]], [[Мүнхен|Münxen]], [[Веймар җөмһүрияте|Veymar cömhüriäte]]*) — Almaniä sport jurnalistı häm säyäsätçese. Alman eşçelär firqäsenä nigez saluçılarnıñ berse (Anton Dreksler häm Gotfrid Feder belän bergä), annan Natsional-sotsialistik alman eşçelär firqäse (NSDAP) barlıqqa kilgän.

## Tärcemäi xäle

### Alman eşçelär firqäsenä nigez salu
1913 yılda ul baliğ bulğan irekle sıyfatında 2-nçe Bavariä pexota polkına kergän. Harrer 1914 yılda Berençe bötendönya suğışı waqıtında Vermandovillersta (Fransiä) yaralanğan. Annan soñ frontta bulmağan häm 1918 yılnıñ iyün axırında armiädän azat itelgän.

Harrer Tule cämğiätenä qarağan häm «milli häm säyäsi tormışnıñ bäysez gazetası» bularaq pozitsiälängän «Münxen küzätüçese»neñ sport jurnalistı bulğan. Tule cämğiäteneñ baş möxärrire häm nigezläwçese Rudolf fon Zebottendorf isemennän Harrer suğıştan soñ kommunistik häm sotsial-demokratik moxit eşçelärenä yoğıntı yasarğa tieşle Alman eşçelär firqäsen buldıruğa kereşkän. Firqä alarnıñ käyeflären antisemit häm millätçe yunäleşkä küçerergä tieş bulğan. 1919 yılnıñ 5 ğinwarında ul Alman eşçelär firqäseneñ berençe räise bulğan. Anton Dreksler Münxen törkeme räise bulğan. Ul waqıtta firqädä 24 keşe, nigezdä Dreksler tiräsendäge timer yulçılar bulğan.

### Dreksler häm Hitler belän köräş
Karl Harrer Alman eşçelär firqäsen Tule cämğiäte ürnägendä oyıştırılğan yäşeren cämğiät bularaq oyıştırırğa telägän. Bu Adolf Hitler (1919 yılnıñ 19 oktäberendä firqäğä kergän) häm Anton Dreksler niätlärenä qarşı kilgän. Alarnıñ fikerençä, firqä massalarğa çığarğa tieş bulğan. 1919 yılnıñ axırına Harrer häm Hitler arasında köndäşlek kiskenläşkän (ul Hitlernı böyeklek maniäsendä ğäyeplägän). Harrer 1920 yılnıñ başında Hitlernıñ massaküläm çaralar ütkärü niätlären tuqtatırğa tırışqan, läkin ul barıp çıqmağan. Harrer 1920 yılnıñ 24 fevralendä uñışsız omtılışınnan soñ barlıq firqä uçrejdenielärennän otstavkağa kitkän. Firqädä räislek Drekslerğa, ä berazdan Hitlerğa tapşırılğan.

Karl Harrer 35 yaşendä 1926 yılnıñ 5 sentäberendä Münxenda kinät yöräk tuqtap ülgän.

## Ädäbiät

* Roger Repplinger: Karl Harrer. Wie die NSDAP den Gründer der DAP aus dem Gedächtnis löschte. In: Zeitschrift für Geschichtswissenschaft. 62 (2014), S. 997—1012.
* Wolfram Selig: Harrer, Karl, in: Handbuch des Antisemitismus, Band 2/1, 2009, S. 331f.
* *Гейден К.* История германского фашизма. — —: Госсоцэкономиздат, 1935.

## Sıltamalar

* Третий Рейх в лицах: именной указатель.
* Тайные общества Третьего рейха
* ''В. В. Трушников''. «О ЧЕМ УПОРНО МОЛЧАТ ОФИЦИАЛЬНЫЕ ИСТОЧНИКИ ИЛИ НЕСКОЛЬКО МАЛОИЗВЕСТНЫХ И ПРЕЛЮБОПЫТНЫХ ФАКТОВ ИЗ ИСТОРИИ ПРИХОДА К ВЛАСТИ АДОЛЬФА ГИТЛЕРА».
*

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:НСДАП җитәкчеләре
Төркем:Latinça
Акмалов

**Акмалов**, Әкмәлов ― фамилия.
* Икрам Акмалов (1922—*билгесез*), бакырчы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1962, Ташкент).
* Наиф Акмалов (*[[Наиф Акмал]]*, 1973), Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе журналисты. 
* Нәсим Акмалов (*[[Нәсим Акмал]]*, 1960), радиожурналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2010).
* Нияз Акмалов (*[[Нияз Акмал]]*, 1954―2007), шагыйрь, публицист, С. Сөләйманова исемендәге премия лауреаты (2006).
Төркем:Фамилияләр
Ernst Al

**Ernst Al,** Kristof Gustav Ernst Al (; *[[1898 ел|1898 yılnıñ]] [[1 сентябрь|1 sentäbere]], [[Алман империясе|Alman imperiäse]], [[Берлин|Berlin]] — [[1943 ел|1943 yıl]], [[Yugoslaviä]]*) —  Almaniä zoologı, ixtiologı häm gerpetologı. 

## Tärcemäi xäle
1921 yılda *Zur Kenntnis der Knochenfischfamilie Chaetodontidae insbesondere der Unterfamilie Chaetodontinae* eşe öçen Fridrix Vilhelm isemendäge Berlin universitetında fännär kandidatı ğilmi däräcäsen alğan. 

1921 yıldan 1941 yılğa qädär Berlin universitetınıñ  eşlägän. Anda balıq häm söyrälüçelär bülekçäläre citäkçese bulğan. Monnan tış, 1927 yıldan 1934 yılğa qädär *Das Aquarium* jurnalınıñ baş möxärrire bulğan. NSDAPnıñ aktiv äğzası bulğan. 

1939 yılnıñ 27 avgustında vermaxt saflarına kergän; Polşada yaralanğan. Savıqqannan soñ başta Tönyaq Afrikada, annarı Yugoslaviädä xärbi xäräkätlärdä qatnaşqan, anda xäbärsez yuğalğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Hans-Joachim Paepke: *Über das Leben und Werk von Ernst Ahl*. in: *Mitteilungen des Zoologischen Museums Berlin*, Jg. 1995, S. 79-101
*

Төркем:Герпетологлар
Төркем:Зоологлар
Төркем:Алмания ихтиологлары
Төркем:Ихтиологлар
Төркем:Алмания герпетологлары
Төркем:Алмания зоологлары
Төркем:Алмания журналистлары
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Latinça
Andrey Dikiy

**Andrey Dikiy**, Andrey İvan ulı Dikiy (; çın familiäse — **Zankeviç** (); *[[1895 ел|1895 yılnıñ]] [[9 fevral|9 fevrale]], [[Rossiä imperiäse|RI]], [[Чернигов губернасы|Çernigov gubernası]], [[Гайворон (Чернигов өлкәсе)|Gayvoron]] — [[1977 ел|1977 yılnıñ]] [[4 сентябрь|4 sentäbere]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Нью-Йорк|Nyu-York]]*) — rus yazuçısı, aq emigrant, säyäsi eşlekle häm jurnalist.

## Tärcemäi xäle
Andrey Zankeviç näsel imeniesendä dvorän ğailäsendä tuğan. Anıñ ätise, İvan Zankeviç, Konotop öyäze dvoränlığı citäkçese bulğan. Änise Zinaida Nikolay qızı, qız familiäse — Kandıba.

Oktäber inqilabınnan soñ emigratsiägä kitkän, küpmeder waqıt Yugoslaviädä yaşägän. Sovetlarğa qarşı berläşmäneñ aktiv eşleklese, XXB Sovetı äğzası bulğan. İkençe bötendönya suğışı waqıtında üz teläge belän Rus azatlıq armiäsenä kitkän, Rossiä xalıqların azat itü komitetınıñ Grajdan idaräse kadrlar bülege naçalniğı urınbasarı bulğan.

Soñraq AQŞta töplängän, anda gazetalarda häm jurnallarda mäqälälär bastırğan. Tolstoy fondı xezmätkäre bulğan. 1960 yılda anıñ «Неизвращённая история Украины-Руси» kitabınıñ berençe tomı çıqqan.

1977 yılnıñ 4 aprelendä Tolstoy fondında wafat bulğan. Nyu-Yorknıñ Nanuyettagı Novodiveyevo monastıre ziratında cirlängän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Andrew Ivanovich Zankevich Diky at Find a Grave
Төркем:АКШ журналистлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:ХХБ әгъзалары
Төркем:Рус милләтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Рус азатлык армиясе
Төркем:Latinça
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Yun Bo Son

**Yun Bo Son** (; *[[1897 ел|1897 yılnıñ]] [[26 август|26 avgustı]], [[Асан (шәһәр)|Asan]] — [[1990 ел|1990 yılnıñ]] [[18 июль|18 iyüle]], [[Seul]],* **) — Koreya Cömhüriäteneñ 2-nçe prezidentı.

## Tärcemäi xäle
 provinsiäseneñ Asan şähärendä tuğan. 1930 yılda  magistr däräcäsen alğan. 1945 yılda  tämamlanğannan soñ säyäsätkä kitkän. Li Sın Mannıñ köräştäşe bulğan. 1948 yılda Seul merı itep bilgelängän, ä ber yıldan soñ kommersiä häm sänäğät ministrı itep bilgelängän. Tizdän Li Sın Man alıp barğan säyäsätne tänqitli başlağan. 1954 yılda Milli Assambleyağa saylanğan. Ber yıldan soñ oppozitsiädäge Demokratik firqägä nigez salğan.

Li Sın Man xökümäte bärep töşerelgännän soñ 1960 yılnıñ 13 avgustında Cämäğätlär palatası häm Senat äğzaları tarafınnan prezident itep saylanğan. Ciñü öçen kandidatqa ike palata äğzalarınıñ kimendä öçtän ike öleşen cıyarğa kiräk bulğan. Berniçä liberal’ reforma ütkärgän, ayırım alğanda, il belän idärä itüdä parlament rolen köçäytkän. 1961 yılda Pak Çon Xi putçıdan soñ ul äle küpmeder waqıt prezident wazıyfasın bilägän, ämma 1962 yılnıñ 22 martında urınınnan töşerelgän.

Pak Çon Xi rejimına oppozitsiä liderlarınıñ berse bulğan, ike tapqır (1963 häm 1967 yıllarda) prezident vazıyfasına kandidat bulğan, ike tapqır da uñışsız bulğan. Xökümätkä qarşı eşçänlege öçen berniçä tapqır qulğa alınğan.

1980 yılda säyäsättän kitkän häm mädäniät ölkäsendä eşläwgä iğtibar itkän. 1990 yılda gipertoniädän diabetik bulıp wafat bulğan.

## Sıltamalar

* Könyaq Koreya prezidentı räsmi saytındağı mäqälä
*

Төркем:Корея Җөмһүрияте президентлары
Төркем:Сеул башлыклары
Төркем:Эдинбург университетын тәмамлаучылар
Төркем:Latinça
Anton Dreksler

**Anton Dreksler** (; *[[1884 ел|1884 yılnıñ]] [[13 июнь|13 iyüne]], [[Мүнхен|Münxen]] — [[1942 ел|1942 yılnıñ]] [[24 февраль|24 fevrale]], [[Мүнхен|Münxen]]*) — Alman eşçelär firqäsenä nigez saluçı. Soñraq anı NSDAP iseme astında Adolf Hitler citäklägän.

## Tärcemäi xäle
Timer yul eşçese ulı. 1902—1923 yıllarda slesar’ bulıp eşlägän. 1917 yılda yaña ğına oyıştırılğan Alman watan firqäsenä kergän. Şulay uq Almaniä okkult Tule cämğiäte äğzası bulğan.

Drekslernıñ säyäsi ostazı MAN kompaniäse direktorı doktor Paul Tafel bulğan. Tafel şulay uq «Tule cämğiäte» äğzası häm, monnan tış, Pangerman berlege liderı bulğan. Doktornıñ töp ideyäse — eşçelärgä tayanıp millätçe firqä buldıru bulğan.

1918 yılnıñ martında kollegaları belän bergä *«Yaxşı tınıçlıq öçen irekle eşçe komitetın»* () oyıştırğan. Soñraq şul uq yılda konservativ *«Säyäsi eşçelär tügärägenä»* (Bäysez Eşçelär Komitetı) nigez salğan. 

1919 yılnıñ 5 ğinwarında Karl Harrer belän bergä Şternekerbroy sıraxanäsendä Alman eşçelär firqäsenä nigez salğan. 1920 yılnıñ 24 fevralendä ul Natsiona-sotsialistik alman eşçelär firqäse dip üzgärtelgän. 1919 yılnıñ ğinwarında Dreksler *«Proletar İnternatsionalları häläqäte häm ğomumi tuğanlıq ideyäse cimerelüye»* digän mäqälä bastırğan. Şul uq yılda «Minem säyäsi uyanuwım. Alman eşçe-sotsialist köndälegennän» digän pamflet çıqqan, aña yäş Hitler iğtibar itkän.

Hitler berençe tapqır Alman eşçelär firqäse cıyılışında päyda bulğan, ä şunnan soñ ozaq ta ütmi ul anıñ aktiv qatnaşuçısı bulğan. 1921 yılda ul anıñ yaña räise bulğan. Dreksler äkrenläp yoğıntısın yuğaltqan. Ul Hitlerdan yäşeren räweştä başqa uñ firqäläre belän berläşü turında söyläşülär alıp barırğa tırışqan. 1921 yılnıñ 25 iyülendä Dreksler politsiägä Hitlernıñ provokatsion eşçänlege turında ğariza belän möräcäğät itkän. 1921 yılnıñ 29 iyülendä Hitler firqä räise itep saylanğan. Dreksler «maqtawlı räis» simvolik wazifasına bilgelängän häm bu wazıyfanı 1923 yılğa qädär saqlağan. 1923 yılda Dreksler firqädän kitkän. 1923 yılğı Sıra putçında Dreksler qatnaşmağan. 1923 yıldan, firqä tıyılğannan soñ, Dreksler «Xalıq bloğı»na kergän. 1924—1928 yıllarda Bavariä landtağı deputatı itep saylanğan. 1925 yılda firqäneñ eşçänlege yañadan başlanğannan soñ ul anıñ eşçänlegendä qatnaşmağan. 1933 yılda natsistlar xäkimiätkä kilgäç yañadan firqägä kergän. 1934 yılda «Qan Ordenı» (1923 yılğı putç xörmätenä istälekle medal’) belän büläklängän, ämmä säyäsättä bütän bernindi rol’ uynamağan, gärçä 1937 yılğa qädär waqıt-waqıt NSDAP ütkärgän çaralarğa çaqırılğan bulsa da. Ğömereneñ soñğı yıllarında, depressiädä bulğanda, alkogolne çiktän tış küp eçkän. 1942 yılnıñ fevralendä Münxenda wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *Гейден К.* История германского фашизма. — М.-Л.: Госсоцэкономиздат, 1935.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Sıltamalar

* Биография Антона Дрекслера на *dhm.de*
*
Төркем:НСДАП җитәкчеләре
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Бавария ландтагы депутатлары
Төркем:Кан ордены кавалерлары
Төркем:Алман ватан фиркасе әгъзалары
Төркем:Latinça
Наиф Акмал

**Наиф Акмал**,  Наиф Нәҗип (*Әхмәтнәҗип*) улы Акмалов (Прагада: **Naif Aqmal**, *[[1973 ел]]ның [[29 сентябрь|29 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Каташ-Каран]]*) ― радиожурналист, Прагадагы Азатлык  радиосының татар-башкорт редакциясе хәбәрчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 29 сентябрендә Татарстан АССР Сарман районы Каташ-Каран авылында дин әһелләре нәселеннән булган гаиләдә туган. Әтисе ― Нәҗип (*Әхмәтнәҗип*) Рәшит (*Әхмәтрәшит*) улы (1948) ― 1990-елларда Каташ-Каран мәктәбе директоры, 2011―2017 елларда шул ук авылның «Зөһрә» мәчете имамы.

Наиф Каташ-Каран сигезьеллык (1988), Янурыс урта (1990) мәктәпләрендә укыган. Казан дәүләт университетының  журналистика факультетын тәмамлаган (1995).

1992―1994 елларда «Дөнья» газетасында эшләгән.

1994 елда ― «Татарстан яшьләре» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр.

1993―1996 елларда ― «Азатлык» радиосының Татарстандагы штаттан тыш хәбәрчесе.

1995―1996 елларда ― «Татарстан» радиосының «Дөнья» студиясендә мөхәррир.

1996 елдан ― Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе (Прага)  журналисты.

## Моны да карагыз
* Нәсим Акмал
* Нияз Акмал
* Каташ-Каран мәчете

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Акмалов Наиф Нәҗип улы / Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Чаллы: «Идел-йорт», 2000, 11нче бит.

## Сылтамалар
* Наиф Акмалның кайбер публицистик әсәрләре
*  Наиф Акмалның Азатлык радиосындагы автор язмалары

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Conni Sins

**Conni Sins** (; çın iseme — **Stiven Vulf** (); *[[1978 ел|1978 yılnıñ]] [[31 декабрь|31 dekäbre]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Пенсилвания|Pensilvaniä]], [[Питтсбург|Pittsburg]]*) — Amerika pornoaktörı häm fitnes-trenerı.

## Karyera
2015 yılnıñ iyünendä PornHub pornosaytı kosmosta Sexplorations pornofilmın töşeräçägen iğlan itkän. Conni Sins häm  töp rollärgä raslağannar. Alar startqa qädär «altı aylıq künegülär» ütärgä tieş bulğannar. Sayt çığımnarnı Indiegogo kraudfanding platforması yärdämendä qaplarğa isäplägän. 

2020 yıl mäğlümatları buyınça, 2400 dän artıq pornofilmda (şul isäptän kompilätsiälärdä) töşkän.

Pandemiä başlanğannan soñ, Sins, küp kenä seks-eşçelär kebek, yışraq öy videoların töşerä başlağan. Pornoaktör pornoaktrisa (häm xatını) Kissa Sins belän bergä üz SinsLife studiäsen oyıştırğan. 

Räsäydä häm BDB illärendä «Brazzerstan bulğan peläş» bularaq tanılğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Johnny Sins на IAFDd

Төркем:АКШ порноактёрлары
Төркем:АКШ тренерлары
Төркем:Latinça
Мультифункциональ принтер

**Мультифункциональ принтер** — үзендә email, факс, фотокопия ясаучы җайланма, принтер, сканер җиһазларының кайберәүләренең яки барысының да комбинациясе буларак хезмәт итә алган офис машинасы. Ул өйдә, кече бизнеста, эш кору һәм коммерциядә кулланылырга мөмкин.
Мультифункциональ принтер принтер кабеле ярдәмендә компьютерга тоташтырылырга мөмкин яки үзлектән дә эшләргә мөмкин.
## Алдагы тарих
Кеше шактый борынгы вакыттан бирле әйберләргә бизәк төшергәндә әзер өлгеләр кулланган булган.
Язу, сурәт чагылдыру өлкәсендә исә Кытайда китап басу ачуын һәм Иоганн Гутенберг хезмәтләрен билгеләп китәргә кирәктер, мөгаен.
Һиндстанда, Кашмирда, Иранда миниатюр иллюстрацияләр ясаганда еш очраган сюжетлар өчен әзер өлгеләр кулланылган булган.
Шулай итеп, кайвакыт өлге һәм кулдан эш комбинациясе кулланылган булган һәм эш тизрәк бара торган булган.
Шул ук вакытта төркиләрдә, мәсәлән, кулдан язу һәм мөһер кую төрле вазыйфа башкаручыларда гасырлар буе дәвам иткән традиция булган. Язма исә берничә телдә була алган. Мөһер бармактагы йөзеккә киелеп йөртелә дә торган булган.

## XX—XXI гасырлар
XX гасырда исә башта калька дигән буялган кәгазьдән, фотоаппарат сурәтләре кулланылып, соңыннан «Ксерокс» копия ясау машинасы ясалып, соңыннан мультифункциональ принтер да ясалып офисларда нәшер итү, тану һәм копия ясау операцияләре мөмкин булган. Hewlett&Packard, Canon, Toshiba, NEC, Samsung, Panasonic һәм башка ширкәтләр мультифункциональ принтерлар җитештерә башлаган.

## Моны да карагыз

* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Multifunction peripheral (MFP)  / Techtarget, March 2011
* MULTI-FUNCTIONAL DEVICES / CPNI, MARCH 2011
* The Best All-in-One Printers of 2016 / PCMag, SEPTEMBER 21, 2016

Төркем:Электроника
Төркем:Технология
Сөрәнчәк (Актаныш районы)

**Сөрәнчәк**, Сөренчәк () ― Татарстан Республикасы Актаныш районы Аккүз авыл җирлегенә караган, 1896 елда нигез салынып, 1963 елда бетерелгән торак пункт (авыл). 1964 елда авыл урыны иген басуына әверелгән.
## География
Хәзерге Татарстан Республикасының көнчыгыш өлешендә, Актаныш районы территориясендә, Әҗәкүл пристаненнән 30 км ераклыкта урнашкан булган.
## Административ бүленеш
1930 елдан ― Сөрәнчәк авыл советы, 1963 елдан Аккүз авыл советы составында булган.
## Халкы
Халкы 286 кеше (1930, руслар).
## Тарих
1896 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе Иске Сөрәнчәк авылыннан 25 хуҗалык Иске Байсар волостена караган Яңа Кадермәт һәм Иске Сәфәр авыллары арасындагы буш җирне сайлап, яңа торак пунктка нигез салган. 1 мең га җире булган авыл тернәкләнеп китә, 1920-еллар ахырына хуҗалыклар саны 76 була.
Совет хакимияте урнашкач, авылда 100 балага исәпләнгән балалар бакчасы һәм 1918 елда ук рус башлангыч мәктәбе ачыла (балалар бакчасы мөдире Зинаида Павловна бер үк вакытта мәктәптә дә укыткан). 1953 елга кадәр җидееллык мәктәп буларак эшли (җитәкчесе Митҗан Кәримов). Соңыннан мәктәп Яңа Кадермәткә күчерелгән. 
1929 елда авылда кресьтян хуҗалыклары күмәк хуҗалыкка берләшә. Эшне башлап йөрүчеләрнең исемнәре тарихта билгеле: Е. Кузьмин, З. Генералов, И. Быков, П. Кузнецов һ. б. Күмәк хуҗалыкның исемен «Ленинский прилив» дип куялар. Беренче рәисе ― 1919 елдан РКП(б) әгъзасы Павел Сергеевич Басков.
Бөек Ватан сугышы башлангач, хуҗалыкның төп көчен тәшкил иткән 54 ир-егет фротка китә, аларның 26 сы сугышта һәлак була. 
1956 елда, күмәк хуҗалыкларны эреләндерү сәясәте нәтиҗәсендә, «Ленинский прилив» колхозы «Нариман»га кушыла. 1959 елда Чиялек («Нариман») , Сөрәнчәк («Ленинский прилив»), Михайловка («Красная роща»), Яңа Кадермәт («Тырыш») бер хуҗалыкка ― «Гранит» (1963 елдан «Чишмә») колхозына (үзәге Аккүз) берләшәләр.    1963 елда, перспективасыз авыллар белән көрәш чорында авыл юкка чыгарыла, Сөрәнчәкнең 7 хуҗалыгы 1963 елда Актаныш районындагы рус авылы Михайловкага күченә. Калганнары читкә китеп бетә. 1964 елда авыл яшәешен туктата.
## Шәхесләр

* Михаил Иванович Камышов (19214―1983), авыл советы сәркатибе, сугыш ветераны, Кызыл Йолдыз ордены, III дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән.
* Александр Павлович Кузнецов (?), сугыш ветераны, Кызыл Байрак ордены, Алтын хач ордены (Польша) белән бүләкләнгән, Польшаның милли герое. Сугыштан соң Магнитогорскида яшәгән.
* Борис Павлович Кузнецов (?), сугыш ветераны, диңгезче, 3нче ранг капитаны, сугыштан соң КГБда хезмәт итә.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010,  309нчы  бит.
## Сылтамалар
*  Исчезнувшие населенные пункты Республики Татарстан. Справочник
*  Соранчак.  Исчезнувшие села и деревни Республики Татарстан
*  Суранчак. Исчезнувшие НП-2016.pdf, стр. 246
 Төркем:Актаныш районы торак пунктлары 
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
«Üle baş» oträdları

**«Üle baş» oträdları** (, **SS-TV**) — natsist Almaniäseneñ konsentratsion lagerların saqlaw öçen cawaplı bulğan SS bülekçäse.

Bülekçälär Almaniä territoriäsendäge lagerlarda, almannar tarafınnan okkupatsiälängän Polşa lagerlarında, Avstriä lagerlarında, şulay uq küp sanlı başqa konslagerlarda häm ülem lagerlarında urnaşqan.

SS-TV üz ştatı häm komanda strukturası belän SS bäysez bülekçäse bulğan. Ul İmperiä iminlege baş idäräse häm SS baş administrativ-xucalıq idäräse belän bergä lager totqınnarınıñ massaküläm genotsidı öçen cavaplı.

SS-TV xezmätkärläre «üle baş» räsemen furajkada kokarda bularaq qına tügel, ä petlitsalarda da kigännär.

## Tarixı
Anıñ tözeleşe 1933 yılnıñ 26 iyünendä başlanğan, Genrix Himmler Teodor Eykenı Daxaudağı berençe natsist konsentratsion lağerenıñ naçal’nigı itep bilgelägän. 1934 yılnıñ mayında Eyke SS konsentratsion lagerları inspektorı häm SS saq bülekçäläre komandirı itep bilgelängän, ä 4 iyüldän soñ räsmi räweştä wazıyfaların başqara başlağan. 1938 yıldan inspeksiä üzäk apparatı Oraniyenburgta urnaşqan.

İkençe bötendönya suğışı başlanu belän SS-TV xezmätkärlärennän SSnıñ «Üle baş» diviziäse oyıştırılğan.

1940 yılda SS-TV SSnıñ Baş administrativ-xucalıq idäräse sostavına kergän. 1945 yılda Almaniä ciñelgännän soñ, bülekçä yuqqa çığarılğan, ä anıñ küp kenä äğzaları suğıştan soñ xezmät waqıtında qılınğan cinayätlär öçen ezärleklängännär.

## İskärmälar

## Ädäbiät

* McNab, Chris (2001). *The SS: 1923—1945*, Amber Books Ltd. ISBN 978-1-906626-49-5.
* Padfield, Peter (2001) [1990]. *Himmler: Reichsführer-SS*, Cassel & Co, London, ISBN 0-304-35839-8.
* Stein, George H. (1984). *The Waffen SS: Hitler’s Elite Guard at War, 1939—1945*. Cornell University Press, ISBN 0-8014-9275-0.
* Sydnor, Jr., Charles W. (1990). *Soldiers of Destruction: the SS Death’s Head Division, 1933—1945*. Princeton University Press, ISBN 0-691-00853-1.

Төркем:СС
Төркем:Нацист Германиясенең концентрацион лагерьлары
Төркем:1945 елда юкка чыкканнар
Төркем:Нацист Германиясе оешмалары
Төркем:Хәрбиләштерелгән оешмалар
Төркем:Нацист Германиясе нацист оешмалары
Төркем:Latinça
Abdullinnar İ. A. häm A. A. taşbasmaxanäse

**Abdullinnar İ. A. häm A. A. taşbasmaxanäse** — Qazanda urnaşqan poligrafiä predpriätiese. 1908 yılğa qädär eşlägän.

## Tarixı
1872 yılğa qädär litografiä M. Yaxinnıqı bulğan. 1872 yılda İ. A. Abdullin bu predpriätiene M. Yaxinnan satıp alğan. 1873 yıl axırında anı İ. S. Perov taşbasmaxanäse belän berläştergännär. 1883 yılda aña ulı A. İ. Abdullin xuca bulğan.

Berençe ike basması 1875 yılda çığarılğan. 1883 yıl başına — 13 basma (doğalıqlar, kalendarlar, şämaillär). Ğomumi tirajı 136910 danä täşkil itkän.

Taşbasmaxanädä tiz basu maşinaları (rotatsiä, tipografiä, litografiä maşinaları), 2 tipografiä stanogı, litografiä taşları h. b. bulğan. Anda 2—4 keşe eşlägän.

1908 yılnıñ yazında yabılğan.

## İskärmalär

## Ädäbiät

* Каримуллин А.Г. Татарская книга начала ХХ века. Казан, 1974.
* Каримуллин А.Г. Татарская книга пореформенной России. Казан, 1983.
* «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998
* «Татарская энциклопедия» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002

## Sıltamalar

* Абдуллиннар И.А. һәм А.А. ташбасмаханәсе
*

Төркем:Ташбасмаханәләр
Төркем:Казан ташбасмаханәләре
Төркем:Latinça
Сүрия гимны

**«»** (  «Ватанны саклаучылар») — Сүрия Гарәп Республикасының дәүләт гимны, Хәлил Мардам Бей сүзләре һәм Мөхәммәт Фләйфил музыкасы, ул шулай ук Ирак гимнын һәм башка бик күп гарәп халык җырларын иҗат иткән.

## Текст

Әр-Вәлид -- Мөхәммәд галәйһиссәлам сәхәбәләренең берсе, тумышы белән Сүрия җиреннән.
Әр-Рәшид — элеккеге Сүриянең Габбасилар нәселеннән булган әмире.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Lyrics, sheet music, and Audio
Төркем:Гимннар
Төркем:Сүрия музыкасы
Азәрбайҗан Совет Энциклопедиясе

**Азәрбайҗан Совет Энциклопедиясе** (, *АСЕ*, *Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası*, *ASE*) — әзери телендә беренче универсаль энциклопедия. Ул 1976–1987 елларда Бакыда бастырылган. 10 томнан тора. Соңгы, унберенче махсус том Азәрбайҗан ССРына багышланган, ләкин беркайчан да бастырылмаган. Редакция коллегиясе рәисләре  һәм  булган.

## Искәрмәләр

* ["Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası)" Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident Kitabxanası](https://web.archive.org/web/20140902014738/http://www.elibrary.az/cgi/irbis64r/cgiirbis_64.exe?LNG=&C21COM=S&I21DBN=RETRO&P21DBN=RETRO&S21FMT=briefwebr&S21ALL=(%3C.%3EA%3D%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D1%98%D0%B5%D0%B2,%20%D2%BA.%20%D0%91.$%3C.%3E)&Z21ID=&S21SRW=TIPVID&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=5&S21CNR=10) 
*"Азәрбајҹан Совет Енсиклопедијасы (Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası)" 

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Универсаль совет энциклопедияләре
Төркем:Азәрбайҗан телендә энциклопедияләр
Төркем:Азәрбайҗан ССР
Rixard Vendler

**Rixard Vendler** (; *[[1898 yıl]]nıñ [[22 ğinwar]]ı, [[Тайзендорф|Oberndorf]] — [[1972 ел|1972 yılnıñ]] [[24 август|24 avgustı]], [[Прин-ам-Кимзе|Prin-am-Kimze]]*) — Almaniä yuristı, NSDAP häm SS eşleklese, 1941 yılnıñ avgustında SS gruppenfürerı häm politsiä general-leytenantı.

## Tärcemäi xäle
1928 yılnıñ iyülennän — NSDAP äğzası, firqä biletı nomerı — 93 116. 1933 yılnıñ 1 aprelendä 36 050 nomerı astında SSqa kergän.

Yuğarı kvalifikatsiäle yurist. Xoquq doktorı. İkençe bötendönya suğışına qädär Bavariäneñ Hof şähäre ölkän burgomistrı bulğan (1933—1941).

1939 yılnıñ 19 sentäberendä Polşada Çenstoxova şähäre ştadtkomissarı itep bilgelängän. Bu wazıyfada yahüdlär gettosın oyıştırırğa qarar qılğan.

1939 yılnıñ 14 sentäberennän 1940 yılnıñ 6 iyünenä qädär ber ük waqıtta Keltse şähäre ştadtkomissarı.

1940 yılnıñ iyünennän 1941 yılnıñ 4 avgustına qädär — Radom şähäre ştadtkomissarı.

1942 yılnıñ 31 ğinwarınnan şul uq yılnıñ 26 mayına qädär Krakau (Krakov) distriktı gubernatorı wazıyfaların başqarğan. 1943 yılnıñ 27 mayınnan 1944 yılnıñ 22 iyülenä qädär Lüblin distriktı gubernatorı. Maydanek konslageren tözüdä qatnaşqan. Suğış tämamlanğannan soñ totqarlanğan häm soraw alınğan, ämmä sud tärtibendä ezärleklänmägän. Münxenda yaşägän, advokatlıq eşçänlege belän şöğellängän.

1972 yılda wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Jörg Wurdack: *Dr. Richard Wendler; Oberbürgermeister Hofs und Mittäter bei der «Endlösung» im besetzten Polen.* In: *Miscellanea curiensia.* VII, Hof 2008, ISBN 978-3-928626-57-6, p.&nbsp;99-133. (56. Bericht des Nordoberfränkischen Vereins für Natur-, Geschichts- und Landeskunde)
* Katrin Himmler, *The Himmler Brothers*. Macmillan, London, 2007, ISBN 978-0-330-44814-7.
* Bogdan Musial: *Deutsche Zivilverwaltung und Judenverfolgung im Generalgouvernement*. Harrassowitz, Wiesbaden 1999, ISBN 3-447-04208-7. (second unrevised edition, Harrassowitz, 2004, ISBN 3-447-05063-2)
* Werner Präg, Wolfgang Jacobmeyer (Hrsg.): *Das Diensttagebuch des deutschen Generalgouverneurs in Polen 1939—1945*. Stuttgart 1975, ISBN 3-421-01700-X (Veröffentlichungen des Instituts für Zeitgeschichte, Quellen und Darstellungen zur Zeitgeschichte Band 20).
* Markus Roth: *Herrenmenschen. Die deutschen Kreishauptleute im besetzten Polen — Karrierewege, Herrschaftspraxis und Nachgeschichte.* Wallstein Verlag, Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0477-2.

## Sıltamalar

* Richard Wendler
*

Төркем:СС офицерлары
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Фәннәр докторлары
Төркем:Холокост җинаятьчеләре
Төркем:Фрайкор әгъзалары
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Latinça
Here Comes the Kraken

**Here Comes The Kraken** — 2007 yılda oyışqan Meksika deathcore-törkeme.

## Törkem tarixı
Törkem 2007 yılda Aguaskalyentes şähärendä oyıştırılğan. Şul uq yılda alarnıñ berençe demo-disk barlıqqa kilgän, şunnan soñ alar tawış yazdıru studiäse belän kontrakt tözegännär. Ber yıldan soñ şul uq isemdäge *Here Comes the Kraken* debüt al’bomı çığarılğan.

2010 yılda törkemneñ yaña al’bom yazdıruwı turında iğlan itelgän. *Hate Greed and Death* al’bomı 2011 yılnıñ 26 aprelendä çıqqan. Älege al’bom törkemneñ elekkege icatınnan ayırılıp tora. Aña nu metal häm metalcore kebek janrlar yoğıntı yasağan. İyün ayında törkem Meksika buyınça turneğa kitkän, ä 2011 yılnıñ dekäbrendä Yevropa buylap.

2019 yılda törkemneñ *H.C.T.K.* dip atalğan öçençe tulı formatlı al’bomı çıqqan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 

Төркем:2007 елда барлыкка килгән музыкаль коллективлар
Төркем:Металкор-төркемнәр
Төркем:Мексика музыкаль коллективлары
Төркем:Дэткор-төркемнәр
Төркем:Latinça
Fenriz

**Gülve Fenris Nagell** (, tuğan waqıttağı iseme — **Leyf Nagell** (), **Fenriz** psevdonimı belän kübräk tanılğan; *[[1971 ел|1971 yılnıñ]] [[28 ноябрь|28 noyäbere]], [[Норвегия|Norvegiä]], [[Кульботн|Kulbotn]]*) — Norvegiä muzıkantı, jurnalistı, radio alıp baruçısı häm säyäsätçese. İñ küp Darkthrone black-metal-törkeme tekstları häm muzıkası avtorı bularaq tanılğan. Fenriz metal-muzıka ölkäsendäge ensiklopedik belemnäre, andegraund törkemnären häm DIY etikasın aktiv alğa cibärüe, şulay uq muzıka industriäsendä «şou-biznesnı» qabul itmäwe belän tanılğan. Şulay uq Isengard folk/black-proyektınıñ berdänber qatnaşuçısı, Neptune Towers dark-ambient-proyektın buldıruçı, Valhall törkemeneñ barabançısı häm Storm törkemeneñ qatnaşuçılarınıñ berse (bärgeçe, tekstlar häm muzıka avtorı, vokalist).

## Tärcemäi xäle
1971 yılnıñ 28 noyäberendä Kulbotnda tuğan. Fenriznıñ heavy-metal muzıkası belän tanışuwı ul bala çağında bulğan. Tuğan könendä ul üzeneñ abıysınnan Uriah Heep törkemeneñ ''Sweet Freedom'' al’bomın alğan. 16 yäşendä Fenriz mäktäpne taşlağan häm muzıkasın tä'min itü öçen eşli başlağan. 1986 yılda ul İvar Enger häm Anders Risberget belän bergä Black Death death-metal törkemenä nigez salğan. 1988 yılğa alarğa Ted Şellum (Nocturno Culto) quşılğan, häm törkem Darkthrone dip üzgärtelgän. 1991 yılda üzeneñ berençe death-metal-al’bomın çığarğannan soñ, törkem stilen üzgärtkän häm Norvegiä irtä black-metal-säxnäsendä äydäp baruçı törkemnärneñ berse bulğan. Fenriz Bathory häm Celtic Frost belän passiv qızıqsınuwın äytkän. Ul, Macarstan Tormentor törkemeneñ cırın işetkänçe, black-metal «qarañğılığın» añlamawın äytkän. Darkthrone’nıñ ikençe al’bomı, ''A Blaze in the Northern Sky'', 1991 yılnıñ avgustında Creative Studios’ta yazdırılğan häm 1992 yılnıñ fevralendä çığarılğan. Ul black-metal janrın bilgelägän iñ möhim al’bomnarnıñ berse bulıp sanala. Darkthrone çirkäwlärne ut törtüdä häm säxnädä qatnaşuçılarnıñ qayberläre tarafınnan qılınğan üterülärdä qatnaşmağan, häm Fenriz bu tirädäge «şaw-şunı» xökem itkän.

Muzıqant NTS Radio’da ay sayın Radio Fenriz programmasın alıp bara.

### Säyäsi karyerası
2016 yılda Fenriz kötmägändä Kulbotn şähäreneñ cirle sovetına saylawlarda ciñep çıqqan. Anıñ saylaw kampaniäseneñ devizı «Zinhar, miña tawış birmägez» bulğan, ä kandidat fotosı bularaq ul üzeneñ mäçese belän fotonı qullanğan. Fenriz bu waziyfadan saylanğannan soñ 4 yıldan soñ ğına kitä alğan.

## İskärmälär

Төркем:Норвегия бәргечләре
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Блэк-метал музыкантлары
Төркем:Darkthrone
Иуа Когония

**Иуа Когония**, Иуа Абас улы Когония (; *[[1903 ел]]ның [[28 октябрь|28 октябре]] ([[10 ноябрь|10 ноябре]]), [[Кутол]] — [[1928 ел]]ның [[15 июнь|15 июне]], [[Сухум]]*) — абхаз совет шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
1903 елның 28 октябрендә (10 ноябрендә) Кутолда крестьян гаиләсендә туган.

1919 елда Сухум укытучылар семинариясенә, 1925 елда Мәскәү журналистика институтына укырга кергән.

1928 елның 15 июнендә Сухумида вафат булган.

## Иҗаты
Үз шигырьләрен 1920 елда «Апсны» газетасында бастыра башлаган.

1925 елда аерым китап итеп киң популярлык алган берничә поэмасын бастырган: «Зосхан Ачба һәм Беслан Жанааның уллары» (1924), «Навей һәм Мзауч», «Хмыдж-аучы», «Абатаа Беслан».

1933 елда аерым томда басылган шигырьләр белән поэмалар шагыйрь үлгәннән соң басылган икенче басманы тәшкил иткән. Когония әсәрләренең иң тулы басмасы 1956 елда гына басылып чыккан. Шагыйрьнең күп кенә әсәрләре хрестоматиягә һәм абхаз әдәбияты буенча дәреслекләргә кертелгән.

## Истәлек

* Сухумда Когония бульвары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Когониа Иуа Абасович, абхазский поэт
* Когония Иуа Абасович // Кварнер — Конгур. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — С. 368. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 12).

Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Абхазия шагыйрьләре