Фатиха Аитова

**Фатиха Аитова**, Фатиха Габделвәли кызы Аитова (Яушева) (*[[1866]]-[[1942]]*) — хәйрияче, җәмәгать эшлеклесе, Казанда татар кызлары өчен үз акчасына дөньяви мәктәп ачучы һәм җитәкчесе (*[[1907]]-[[1918]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1866 елда Ырынбур губернасы Троицк шәһәрендә туган. 1 гилдия сәүдәгәр миллионер Габделвәли Әхмәтҗан улы Яушевның (*[[1840]]–[[1906]]*) беренче хатыны Мәгъдүдәдән туган кызы. Яушевлар байлык белән генә түгел, халыкка кылган игелекләре, мәгърифәткә хөрмәтләре белән дә тарихта билгеле. Ислам динен кечкенәдән канына сеңдереп үскән, затлы нәсел тәрбиясе алган кыз Казан бае, хәйрияче  Сөләйман Мөхәммәтҗан улы Аитовка (*[[1859]]-[[1922]]*) дүртенче хатынлыкка кияүгә чыга. Киявенә шарт куя: атасыннан калган зур мирас – 100 мең (кайбер чыганакларда 200 мең) сумга Фатиха өчен Казанда татар кызларын укытырга заманча мәктәп салдырып бирергә һәм хатынына шул мәктәпне җитәкләргә комачау итмәскә тиеш була. Туйда гаилә дусты булган Шиһабетдин Мәрҗани баш ата булып утыра.

Фатиха Аитова үзе гаҗәп гүзәл, буй-сыны нәфис, кием-салымы килешле, бик тәвәккәл характерлы, куйган максатына һичшиксез ирешә торган шәхес була.

Фатиха Аитова гомеренең соңгы елларын Мәскәүдә улының гаиләсе карамагында үткәрә. Аның өч баласы да Совет хакимияте тарафыннан репрессияләнә.

Фатиха Аитова 1942 елда Казанда вафат була һәм Яңа Татар бистәсе зиратында җирләнә.

## Татар кызлар мәктәбе

* 1907 елда үз акчасына Казанда махсус мәктәп өчен дип төзелгән мәһабәт таш пулатта мөселман кызлары өчен башлангыч мәктәп ача.
* 1909 елда дөньяви мәктәп ача, 1916 елда мәктәп беренче татар кызлар гимназиясе итеп үзгәртелә.
* Ф. Аитова мәктәбен тәмамлаган кызлар рус мәктәпләренә, рабфакка, институтларга укырга иркен керәләр. Мәктәптә укытырга билгеле шәхесләрне җәлеп итә, мәсәлән, Сорбонна университетын тәмамлаган Сара Шакулова математикадан укыта, соңрак мәктәп директоры була.
* 1918 елда хосусый мәктәп ябыла, аның бинасында икенче баскыч урта мәктәп ачыла.

## Инкыйлабтан соң
Ватандашлар сугышы вакытында Казаннан Омскига күченә. Бакыда һәм Мәскәүдә яши.

1920 еллар уртасында Ф.Аитова татар хатын-кызларын кисү һәм тегүгә өйрәтү буенча махсус курслар оештыра, анда йөзгә якын хатын-кыз тегүче таныклыгы ала. Курслар 1926 елдан соң ябыла.

1929 елда аның улы Исмәгыйль вафат була, 1930 елларда аның уллары Ибраһим һәм Йосыф кулга алыналар һәм сөргенгә җибәреләләр. Гомеренең ахырында, яшәү өчен акчасыз калып һәм параличланган хәлдә, Фатиха ханым балалары һәм туганнары белән яши.

1941 елда Казанга кайта. Яңа Татар бистәсе янындагы зиратта җирләнгән.

## Хәтер
Казанның 12 нче кызлар гимназиясенә (*Декабристлар урамы, 89А йорты*) исеме бирелгән.

## Кызыклы фактлар
Танылган татар язучысы Фатих Әмирхан, татар халкының мәгариф мәсьәләләре белән бик кызыксынып, гимназияне ачуга "икенче адым" дигән зур мәкалә белән җавап бирә. Милли хатын-кызлар гимназиясен ачуны прогресс юлында милләтнең икенче зур адымы булса, беренчесе – яңа ысуллы җәдитчә белем бирү, диелгән. Әмирхан Аитованың бу эштә зур хезмәтләрен билгеләп үтә һәм татар интеллигенциясен аңа чын дөньяви белем таратуда һәрьяклап ярдәм итәргә чакыра.

### Фатиха Аитова мәктәбенең танылган чыгарылыш укучылары

* Сара Садыйкова — композитор, актриса, җырчы.
* Мәрьям Рахманкулова — опера җырчысы, композитор.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-95-30650-3-0
# Татарская энциклопедия.  Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14. 
# ТР милли архивы. Ф.74, саклау берәмлеге 41, 1885 — 1975

## Әдәбият
# Ислам на Урале (*энциклопедический словарь*). Коллект. автор. Сост. и отв. редактор – Д. З. Хайретдинов, 2009.
# Абубакирова М., Шамсутдинов И., Хасанжанова Р. Историю оставить народу своему. Троицк, 2002.

## Сылтамалар
* Милли белешмәлек хезмәте 
* Ф. Аитова «Милләттәшләр» сайтында
*  Ф.Г. Аитова Рrokazan.ru сайтында

Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Мәктәп директорлары
Төркем:Аитовлар