open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эйлер бердәйлеге

**Эйлер бердәйлеге** — биш фундаменталь математик константаларны бәйләүче билгеле бердәйлек:
: e^{i \pi} + 1 = 0,
монда
: e — е саны, яки натураль логарифмның нигезе,
: i — уйланма берәмлек,
: \pi — пи, әйләнә озынлыгының аның диаметры озынлыгына чагыштырмасы,
: 1 — берәмлек, кабатлау операциясе буенча нейтраль элемент,
: 0 — нуль, кушу операциясе буенча нейтраль элемент.
## Тарихы
Эйлер формуласыннан шунда ук килеп чыккан бу бердәйлек Эйлер тарафыннан 1740 елда бастырып чыгарыла. Бердәйлек фәнни дөньяга тирән тәэсир ясый. Хәтта аны математиканың бердәмлегенең символы кебек итеп мистик аңлатырга маташулар була: 0 һәм 1 арифметикага карый, уйланма берәмлек — алгебрага, <math>\pi</math> саны — геометрияга, ә e саны — математик анализга.
## Нәтиҗә

Эйлер бердәйлеге — комплекслы анализдан Эйлер формуласының үзенә башка очрагы:
: теләсә нинди чын x өчен e^{ix} = \cos x + i \sin x. 
(\sin һәм \cos тригонометрик функцияләренең аргументлары радианнарда алынуын билгеләп китик). Атап әйткәндә
: e^{i \pi} = \cos \pi + i \sin \pi.
: \cos \pi = -1
һәм
: \sin \pi = 0,
булганлыктан, 
: e^{i \pi} = -1
булуы килеп чыга, монннан бердәйлек килеп чыга:
: e^{i \pi} +1 = 0.

## Мәдәнияттә
* Коидзуми, Такаси фильмы Эйлер бердәйлегена багышланган - «The Professor's Beloved Equation (film)».
## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Төркем:Комплекслы анализ
Төркем:Бердәйлекләр
Сфера

**Сфе́ра** (грек. σφαῖρα — туп)- геометрик фигура. Ул уртадагы бер ноктадан һәм шул ноктадан бер тигез ераклыкта яткан нокталар тезмәсеннән тора. Уртадагы нокта сфераның үзәге дип атала.
thumb|Сфера (каркас проекциясе)
## Төп геометрик формулалар
; Сфера мәйданы:
: S = \ 4\pi r^2 = \pi d^2.
; Сфера белән чикләнгән шар күләме:
: V = \frac{4}{3}   \pi r^3.
Төркем:Геометрия
Евклидныкы булмаган геометрия

**Евклидныкы булмаган геометрия** — сүзгә-сүз аңлаганда — Евклид геометриясеннән аерылган һәр төрле геометрик система; әмма традицион рәвештә «Евклидныкы булмаган геометрия» термины тагын да тарырак мәгънәдә кулланыла һәм бары тик традицион Евклидныкы булмаган геометрик системаларга карый: Лобачевский геометриясе һәм сфера геометриясе (ягъни аңа охшаган Риман геометриясе).
Евклид геометриясе сыман бу геометрияләр даими кәкрелек киңлегенең метрик геометрияләренә карый. Ноль кәкрелеге Евклид геометриясенә туры килә, уңай кәкрелек — локаль үзенчәлекләре буенча сфера яки Риман геометриясенә туры килә, тискәре кәкрелек — Лобачевский геометриясе.
## Яссылык өчен метрика
Бер төрле планиметрияләр өчен метриканың төре сайланган (кәкре сызыклы) координаталар системасына буйсына; алга таба ярым геодезик координаталар өчен формулалар китерелә:
* Евклид геометриясе: ds^2 = dx^2 + dy^2 (Пифагор теоремасы).
* Сфера геометриясе: ds^2 = dx^2 + \cos^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2. Монда R — сфераның радиусы.
* Лобачевский геометриясе: ds^2 = dx^2 + \operatorname{ch}^2\left(\frac{y}{R}\right) dy^2. Монда R — Лобачевский яссылыгы кәкрелегенең радиусы, *ch* — гиперболик косинус.
## Әдәбият
* *Александров А. Д., Нецветаев Н. Ю.* Геометрия. — Наука, Москва, 1990. ISBN 978-5-9775-0419-5.
* *Александров П. С.* Что такое неэвклидова геометрия. — УРСС, Москва, 2007. ISBN 978-5-484-00871-1.
* *Алексеевский Д. В., Винберг Э. Б., Солодовников А. С.* Геометрия пространств постоянной кривизны. — Итоги науки и техники. Серия: Современные проблемы математики. Фундаментальные направления. 1988, том 29, стр. 5-146.
* *Берже М.* Геометрия. Пер. с франц., в двух томах. М., «Мир», 1984. 928 с. Том II, часть V: Внутренняя геометрия сферы, гиперболическая геометрия.
* История математики  с древнейших времён до начала XIX столетия (под ред. А. П. Юшкевича), тома I—III, М., Наука, 1972.
* *Делоне Б. Н.* Элементарное доказательство непротиворечивости планиметрии Лобачевского, — Гостехиздат, Москва, 1956.
* *Клейн Ф.* Неевклидова геометрия.  М.: изд. НКТП СССР, 1936, 355 с.
* *Лаптев Б. Л.* Н. И. Лобачевский и его геометрия. М.: Просвещение, 1976.
* *Мищенко А. С., Фоменко А. Т.* Курс дифференциальной геометрии и топологии, — Факториал, Москва, 2000.
* *Прасолов В. В.* Геометрия Лобачевского. Изд. 3-е, МЦНМО, 2004. ISBN 5-94057-166-2.
* *Шафаревич И. Р., Ремизов А. О.* Линейная алгебра и геометрия, — Физматлит, Москва, 2009.
## Искәрмәләр

Төркем:Евклидныкы булмаган геометрия
Төркем:Геометрия
Төркем:Математика
Ленар Фәттахов (2003)

**Ленар Фәттахов**, Ленар Равил улы Фәттахов (*[[2003 ел]]ның [[12 май|12 мае]], [[РФ]], [[Татарстан]], [[Казан]]*) – «Рубин» ФК футболчысы (ярымсакчы позициясендә). Яшүсмерләр арасында Россия чемпионы (2019). Командада 56нчы сан астында уйный.

## Тәрҗемәи хәле
2003 елның 12 маенда Казанда туган. 1нче сыйныфтан Казанда «Рубин» фубол клубы академиясендә укый башлаган. Мәктәптә укыган елларында Рубинның яшьләр командасында уйнаган. Мәктәпне тәмамлагач, төп командага ике атна шөгыльләнергә (кастингка) чакырганнар. Үзен яхшы яктан күрсәткәч, «Рубин»ның төп командасына алганнар. Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академиясе студенты.

2016 елдан Татарстанның яшүсмерләр арасында чемпионатында катнаша.

2019 елның сентябрендә Татарстан чемпионатында Рубин-2 өчен 3 матчта катнаша. 

2020-2021 еллар сезоныннан башлап, Россиянең яшьләр беренчелегендә катнаша. Шул ук сезонда Яшүсмерләр футбол лигасында (ЮФЛ-1) катнашып, 4 матчта уйный, 2 гол кертә 
.

2022 елның 20 мартында Россия Премьер-лигасында дебют ясый: ЦСКА белән матчта 70нче минутта алмашка чыга һәм сары карточкага дучар була.

Иң зур хыялы – «Реал Мадрид» командасы составында уйнау.

## Әдәбият
* *Айгөл Фәттахова*. Ленар Фәттахов: «Футбол миндә ныклы холык тәрбияләде». Ялкын, 2022 ел, апрель, 12-13нче бит.

## Сылтамалар
*  Ленар Фәттахов. ВКонтакте
* 100 бомбардиров. Чемпионат России. Ленар Фаттахов

## Искәрмәләр


Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча футболчылар
Төркем:Русия футболчылары
Ассоциативлык

**Ассоциати́в опера́ция** — **ассоциативлык** ( — *тоташтыру*), яки **төркемләү** үзенчәлегенә ия булган \circ бинар операция ул:
: Теләсә нинди x,\;y,\;z элементлары өчен (x\circ y)\circ z=x\circ(y\circ z).
Ассоциатив операция өчен x_1\circ x_2\circ\ldots\circ x_n исәпләү нәтиҗәсе исәпләү тәртибенә (җәяләрне урнаштыру тәртибенә) бәйле түгел, һәм шуңа күрә язуда җәяләрне төшереп калдыруга юл куела. Ассоциатив булмаган операция өчен x_1\circ x_2\circ\ldots\circ x_n аңлатмасы n>2 булганда гомуми очракта билгеләнми.
## Мисаллар
Ассоциатив операцияләргә мисаллар:
* чын саннарны кушу:
:  ( a + b ) + c = a + ( b + c ) 
* чын саннарны кабатлау:
:  ( a \cdot b ) \cdot c = a \cdot ( b \cdot c ) 
* функцияләр композициясе:
: ( H \circ G ) \circ F = H \circ ( G \circ F ) 
Ассоциатив булмаган операцияга мисал булып дәрәҗәгә күтәрү гамәле тора. a^{b^{c}} аңлатмасының кыйммәте җәяләрне урнаштыру тәртибенә бәйле: гомуми очракта a^{(b^c)} \neq (a^b)^c.
Төркемнең һәм кырның билгеләмәсе буенча төркемдә тапкырлау, кырда кушу һәм кабатлау ассоциатив операцияләр булып торалар. Күплек (буш булмаган) анда кертелгән эчке ассоциатив бинар операция белән ярымтөркем дип атала.
## Тарихы
«Ассоциативлык» терминын Гамильтон 1853 елда кертә .
## Шулай ук карагыз
* Коммутатив операция
* Дистрибутивлык
* Дәрәҗәле ассоциативлык
## Сылтамалар
Төркем:Математика
Төркем:Арифметика
Төркем:Бинар операцияләр
Төркем:Операцияләрнең үзенчәлекләре
Дистрибутивлык

**Дистрибутивлык** ( «тарату» сүзеннән), шулай ук **тарату законы** — бер үк күплектә бирелгән ике бинар операцияның ярашучанлык үзенчәлеге.
«×» бинар операциясе «+» бинар операциясенә карата дистрибутивлы дип әйтәләр, әгәр алар түбәндәге ике  тождествоны кәнәгатьләндерсәләр:
: (\forall x,y,z)\,x \times ( y + z ) = ( x \times y ) + ( x \times z ) — *сулдан дистрибутивлык*;
: (\forall x,y,z)\,( y + z ) \times x  = ( y \times x ) + ( z \times x ) — *уңнан дистрибутивлык*.
Әгәр «×» операциясы коммутатив булса, ул чакта уңнан һәм сулдан дистрибутивлык үзенчәлекләре тиң көчле.
Боҗраларда һәм кырларда мультипликатив операцияләр ярашлы аддитив операцияләргә карата  билгеләмә буенча дистрибутивлык үзенчәлеген кәнәгатьләндерәләр.
Әгәр ниндидер боҗраның (яки ниндидер модульнең асмодульләренең) бер яклы идеаллары өчен кушу һәм кисешү гәмәлләре дистрибутивлык  үзенчәлеген кәнәгатьләндерсә, ул чакта дистрибутив боҗра (яки дистрибутив модуль) турында сүз бара.
## Нәтиҗәләр
Дистрибутивлык законыннан алдында минус тамгасы торган җәяләрне ачу кагыйдәсе килеп чыга.  Бу очракта җәя эчендәге кушылучыларның тамгалары капма-каршыга үзгәрә.
:-(x + y) = -1(x + y) = -1x + (-1)y = -x + (-y) = -x - y
Охшаш рәвештә,
:-(x-y) = -x + y; 
: -(x + y + z) = -x - y - z;
: -(x + y - z) = - x - y + z; 
: -(x - y + z) = - x + y - z; 
: -(x - y - z) = - x + y + z
Мәсәлән,
:-(2 - 6 + 17) = -2 + 6 - 17 = - 13
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ассоциативлык
* Коммутативлык
Төркем:Математика
Төркем:Арифметика
Төркем:Гәмәлләрнең үзенчәлекләре
Коммутативлык

**Коммутатив операция** — **коммутативлык** үзенчәлегенә ия (Латин телендәːcommutativus — «алмаштырылучан»), ягъни **урын алмаштыру** үзенчәлегенә ия булган «\circ» бинар операция:
: теләсә нинди x,\;y элементлары өчен x\circ y=y\circ x.
Атап әйткәндә, әгәр төркем операциясе коммутатив булса, ул чакта төркем Абель төркеме дип атала. Әгәр боҗрада кабатлау гамәле коммутатив булса, ул чакта боҗра коммутатив боҗра дип атала.
## Тарихы
«Коммутативлык» терминын 1814 елда француз математигы Франсуа Жозеф Сервуа керткән.

## Мисаллар
* Чын саннарның суммасы һәм тапкырламасы *коммутатив*:
: a+b=b+a;\quad a\cdot b=b\cdot a;\quad a,\;b\in\R.
* Конъюнкция һәм дизъюнкция *коммутатив*:
:a \land b \equiv b \land a; \quad a \lor b \equiv b \lor a.
* Күплекләрнең берекмәсе, киселеше һәм симметрик аермасы *коммутатив*:
:A \cup B = B \cup A; \quad A \cap B = B \cap A; \quad A \bigtriangleup B = B \bigtriangleup A.
* Чын саннарны дәрәҗәгә күтәрү коммутатив түгел (a^b \ne b^a):
: 2^4 = 4^2 = 16, ләкин 2^5 = 32 \ne 5^2 = 25.
* Матрицаларны тапкырлау гомуми очракта коммутатив түгел:
: \tbinom{5\ 4}{8\ 0} \tbinom{2\ 9}{6\ 1} = \tbinom{34\ 49}{16\ 72} , ләкин \tbinom{2\ 9}{6\ 1} \tbinom{5\ 4}{8\ 0} = \tbinom{82\ \,8\,}{38\ 24} 

## Шулай ук карагыз
* Антикоммутативлык
* Ассоциатив операция
* Дистрибутивлык
* Аддитивлык
* Идемпотентность
## Cылтамалар
* 
* Hazewinkel, Michiel, ed. (2001),   "Commutativity"  //  Encyclopedia of Mathematics, Springer, ISBN 978-1-55608-010-4 
Төркем:Математика
Төркем:Арифметика
Төркем:Бинар операцияләр
Төркем:Операцияләр үзенчәлекләре
Коллинеар векторлар

Әгәр дә ике вектор параллель туры сызыкларда, я бер туры сызыкта ятса, алар **коллинеар** булып исәпләнә. Коллинеар векторларның юнәлеше уңай, я кире була ала.
Төркем:Математика
Төркем:Векторлы анализ
Элевтер Андроникашвили

**Элевтер Луарсабович Андроникашвили** (; 1910 елның 12 (25) декабре, Санкт-Петербург, Россия империясе — 1989 елның 8 сентябре, Тбилиси, ССРБ) — совет грузин физигы.

## Тормыш юлы
Элевтер Андроникашвили 1910 елның 12 (25) декабрендә Санкт-Петербургта туган. Ул грузин дворян гаиләсеннән булган. Әдәбият белгече Ираклий Андрониковның абыйсы. 1932 елда Ленинград политехник институтын тәмамлый. 1934—1945 елларда Тбилиси дәүләт университетында лекцияләр укый. 1942 елдан Грузин ССР Фәннәр академиясенең Физика институтында эшли, 1951 елдан бу институтның директоры була. 1940—1941 һәм аннан 1945—1948 елларда ул Мәскәүдә Физик проблемалар институтында докторлык диссертациясе өстендә эшли, 1948 елда дәрәҗә ала. 1951 елдан ул шулай ук Тбилиси дәүләт университетының физика кафедрасы мөдире һәм профессоры була. Грузин ССР Фәннәр академиясе хакыйкый әгъзасы (1955 елдан).

Андроникашвилиның төп хезмәтләре квант гидродинамикасы, түбән температуралы физика, галәм нурлары физикасы, каты тәннең радиацион физикасы, атом-төш техникасы, биофизика һәм биотермодинамика, югары ешлык мәсьәләләренә кагыла. 1945 елда Тисса эксперимент нәтиҗәсендә тәкъдим иткән ике сыеклык гелий-II моделен эксперименталь исбатлаган, аның барышында ике якын урнашкан дискларда период һәм тирбәнүнең сүнү чоры өйрәнелгән, сыек гелий-II дә бер үк вакытта сыеклык ике төр хәрәкәттә катнаша торган халәтләр булуы исбатланган, беренче булып гелий-II нормаль компонентының ябышкаклыгы һәм ДНК һәм РНК ның эчке молекуляр эрүнең температур бәйлелеген үлчи. 1960 елда гелий-II нең өермә дулкыннарын өйрәнә. 1961 елда ССРБда атом-төш реакторларында матдәләрне нурландыру өчен абсолют нульгә якын булган түбән температуралы элмәк булдыра.

1989 елның 9 сентябрендә Тбилисида вафат була.

## Бүләкләр

* Ленин ордены (1980 елның 24 декабре).
* Өч Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1954 елның 3 июне, ...).
* Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1952) — «Эксперименталь һәм теоретик физика журналы»нда һәм «Коллоид журналы»нда (1946—1951) мәкаләләрендә бәян ителгән сыек гелий-II үзенчәлекләрен эксперименталь тикшерү өчен.
* ССРБ Дәүләт премиясе (1978) — «Сканерлаучы микрокалориметрия — биологик макромолекулларны тикшерүнең яңа ысулы» (1963—1977) эшләр циклы өчен.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* Istituto dell’Enciclopedia Italiana мәкалә 
* *Храмов Ю. А.* Андроникашвили Элевтер Луарсабович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 17. — 400 с. — 200 000 экз.

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Петербург политехник университетын тәмамлаучылар
Ньютон-Лейбниц формуласы

**Ньютон-Лейбниц формуласы** яки **анализның төп теоремасы** ике операция арасында нисбәт бирә: Риман интегралын алу һәм алынманы исәпләү.

Әгәр \textstyle f(x) \left [ a,b \right ] кисемтәсендә өзлексез функция һәм \textstyle \Phi(x) — аның бу кисемтәдә теләсә нинди алынмасы булса, ул чакта түбәндәге тигезлек дөрес
: \int\limits_a^b f(x) \, dx = \Phi(b) - \Phi(a) = \Bigg.\Phi(x)\Bigg|_a^b


## Тарихы
Математик анализ барлыкка килгәнгә кадәр үк бу теорема (геометрик яки механик формулировкада) Грегори һәм Барроуга билгеле була. Мәсәлән, Барроу бу фактны 1670 елда квадратура һәм тиючеләрне үткәреү мәсьәләләре арасында бәйләнеш итеп тасвирлый.
Ньютон теореманы сүз белән шулай әйтеп бирә: «Абсциссаның ниндидер өлөшенә теркәлгән мәйданның тиешле кыйммәтен табу өчен, бу мәйданны һәр чак *z* [алынманың], мәйданның башы һәм азагы белән чикләнгән абсциссаның ярашлы өлешләрендәге кыйммәтләренең аермасына тигез итеп алырга кирәк».
Лейбницта та бу формуланың хәзерге күренештә язылышы юк, чөнки анык интегралның тамгаланышы күпкә соң барлыкка килә, XIX гасыр башында Фурье кертә.
Хәзерге формулировканы Лакруа XIX гасыр башында китерә.
## Лебег интегралы
F(x):=C+\int\limits_{a}^{x} f(t)dt функциясе f(x) суммаланучы функциясенең аныксыз интегралы булып тора. F(x) функциясе абсолют өзлексез була.
(Лебег теоремасы): f(x) [a,b] кисемтәсендә абсолют өзлексез шул чакта һәм тик шул чакта гына, әгәр [a,b] кисемтәсендә шундый интегралланучы g функциясе булса, монда  f(x)=f(a)+\int\limits_{a}^{x} g(t)dt \forall x\in [a,b].
Бу теореманан, әгәр f [a,b] кисемтәсендә абсолют өзлексез булса, аның чыгарылмасы һәр җирдә диярлек бар, интегралланучы һәм түбәндәге тигезлекне кәнәгатьләндерә икәне килеп чыга:
: f(x)=f(a)+\int\limits_{a}^{x} f'(t)dt, x\in [a,b].
### Кайсы бер нәтиҗәләре
Бу теореманың нәтиҗәсе сыйфатында үзгәрүчәннәрне алмаштыру формуласын, шулай ук монотон функцияларне Лебег таркатуы турында теореманы әйтергә була.
#### Өлөшләре буенча интеграллау
f һәм g — [a,b] кисемтәсендә абсолют өзлексез функцияләр икән, ди. Ул чакта:
: \int\limits_{a}^{b} f'(x)g(x)dx=f(b)g(b)-f(a)g(a)-\int\limits_{a}^{b} f(x)g'(x)dx.
Формула анализның төп теоремасынан һәм Лейбниц кагыйдәсеннән шунда ук килеп чыга.

## Вариацияләр һәм гомумиләштерүләр
* Стокс теоремасы
* Гриндның дискрет теоремасы
## Шулай ук карагыз
* Алгебраның төп теоремасы
* Арифметиканың төп теоремасы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *Камынин Л. И.* Математический анализ. Т. 1, 2. — 2001.
* 
Төркем:Математик анализ
Төркем:Математика
Немда күпере

**Немда күпере** (болын мари телендәː Лемде кӱвар) — Немда елгасында борынгы күпер. Борынгы заманнан бирле чирмешләр тарафыннан хөрмәт ителгән. Алар аның астында күпер буенча барган теләсә кемне суга тартырга тырышкан Керемет яши дип санаганнар. Казан митрополиты Филарет кушуы буенча 1830 елда чирмешләрнең баш һәм иң мәшһүр мәҗүси изге урынының — Чумбылат тавының алтарен шартлатуыннан бераз иртәрәк җимерелгән.
## Әдәбият
* Кузнецов С. К. Святыни. Культ предков. Древняя история.- Йошкар-Ола, 2009.- С. 457.
Төркем:Мифология
Төркем:Мәҗүсилек
Алмаз Нурмөхәммәтов (2001)

**Алмаз Нурмөхәммәтов**, Алмаз Әлфис улы Нурмөхәммәтов (*[[2001 ел]], [[РФ]], [[Татарстан]], [[Түбән Кама]]*) ― спортчы (грек-рим көрәше, ирекле көрәш), спорт көрәше (ирекле көрәш) буенча Россиянең спорт мастеры (2020), Россия чемпионы. ТАНЕКО нефть эшкәртү заводы (Түбән Кама) машинисты.

## Тәрҗемәи хәле
2001 елда Татарстанның Түбән Кама шәһәрендә туган. Әтисе Әлфис Вәгыйз улы , хәзерге Түбән Кама районы Ташлык авылыннан, запастагы лейтенант, ТАНЕКО заводында  технологик насос машинисты. Әнисе Альбина, шәфкать туташы. Сеңлесе Эльвина.
 
Алмаз Түбән Каманың 7нче санлы урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Социалистик Хезмәт Каһарманы Н. Лемаев исемендәге Түбән Кама нефть химиясе һәм нефть эшкәртү көллиятендә технологик насослар һәм компрессорлар машинисты һөнәрен үзләштерә. ТАНЕКОның каты калдыклардан 92 маркалы евробензин ясалучы каталитик крекинг җитештерү цехында эшли. КНИТУ-КХТИның Түбән Кама филиалында укый.

## Спорттагы уңышлары

Кечкенәдән Түбән Каманың 8нче санлы спорт мәктәбендә ирекле көрәш һәм грек-рим көрәше белән шөгыльләнә (беренче тренеры Марсель Миргасимов була). Төп тренеры – халыкара класслы спорт мастеры, ирекле көрәш буенча дөнья чемпионатының бронза призеры Лилия Фәтхел кызы Исламова.
 
Ирекле көрәш буенча беренче җитди старты – 2016 елгы Татарстан чемпионатында катнашу. 15 яшендә шул чемпионатта 1нче урынны алып, үзе тәрбияләнгән 8нче спорт мәктәбенә дан китерә ― .

Аннан Идел буе федераль округы чемпионатында иң зур (120 кг) авырлыкта чыгыш ясап, җиңү яулый ― .
 
2016 елда ирекле көрәш буенча Бердск шәһәрендә (*[[Новосибирск өлкәсе]]*) узган Россия чемпионатында 1нче урын алып, ирекле көрәш буенча спорт мастерлыгына кандидат  ия була  ― . 

Шул ук елны Казанда узган грек-рим көрәше буенча Россия чемпионатында 3нче урынны ала, әлеге спорт төре буенча да спорт мастерлыгына кандидат дәрәҗәсенә ия була.

2018 елда спорт көрәше (ирекле көрәш) төре буенча спорт мастерлыгына кандидат дәрәҗәсен раслый .

* Эстониядә узган Tallinn Open турнирында I – II урыннар ― ;
* Россия чемпионатында – III урын;
* Иран чемпионатында – II урын ала.
2020 елда Богырысланда (*[[Ырынбур өлкәсе]]*) узган мастерлар турнирында ирекле көрәш буенча I урын алып, спорт мастеры нормативын үти. Мәскәүгә, ЦСКА командасына чакыру ала.

2020 елда Россия Федерациясе спорт министрлыгы приказы белән спорт көрәше буенча Россиянең спорт мастеры исеме бирелгән .

## Кызыклы факт
Түбән Камада «Безнең урам геройлары» () исемле зур урам баннерында «Горурланабыз! Гордимся!» дигән язу белән ирекле көрәш буенча Россия чемпионы Алмаз Әлфис улы Нөрмөхәммәтовның (Раил Ходжаев белән бергә) фоторәсемен элеп куйганнар .

## Әдәбият
* *Расиха Фәизова*. Нурмөхәммәтовлар. «Гаилә һәм мәктәп», 2022 ел, апрель, 2-5нче бит.
## Сылтамалар
* Нурмухаметов Алмаз (Татарстан) - Козырев Сергей (Алания)
* Нурмухаметов Алмаз (Татарстан) - Бетеев Сергей (Алания)
## Моны да карагыз
* Грек-рим көрәше
* Ирекле көрәш
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Ирекле көрәш буенча Россия чемпионнары
Төркем:Россиянең спорт мастерлары
Сания Шәһәрова

**Сания Шәһәрова**   (17 март 1947 ел) — дәүләт хезмәте, югары мәктәп һәм сәламәтлек саклау өлкәсе ветераны, табиб-педиатр. 1999 елдан Башкортстан Республикасының сәламәтлек саклау министры, 2001 елдан Башкорт дәүләт медицина университетының Өстәмә белем бирү институты хезмәткәре. Медицина фәннәре докторы (2004). Россия Федерациясенең (2000) һәм Башкортстан Республикасының (1997) атказанган табибы.

## Биографиясе
Сания Вәли кызы Шәһәрова 1947 елның 17 мартында Башкорт АССРның Учалы районы Наурыз авылында туа.

1971 елда Башкорт медицина институтының педиатрия факультетын тәмамлый. Табиб карьерасын Учалы шәһәрендә участок  педиатры булып башлый, аннары 1972-1984 елларда Уфа шәһәренең йогышлы чирләр дәваханәсендә ординатор, бүлек мөдире булып эшли.

1995-1999 елларда — Уфа шәһәре хакимиятенең сәламәтлек саклау идарәсе начальнигы, 1999-2001 елларда — Башкортстанның сәламәтлек саклау министры.

2001 елдан — доцент, 2004 елдан — Өстәмә һөнәри белем бирү институты курсы белән педиатрия кафедрасы профессоры.

Аның актив катнашлыгында республикада һәм Уфада дәвалау учреждениеләре ачыла, республиканың сәламәтлек саклау өлкәсе аннары үсә башлый.

## Фәнни эшчәнлеге
1997 елда Ырынбур медицина академиясендә «Пути совершенствования медицинской помощи детям инвалидам в условиях крупного города» темасына кандидатлык диссертациясе яклый, 2004 елда Мәскәүдә Федераль реабилитация үзәгендә «Заболеваемость, инвалидность и комплексная реабилитация больных и инвалидов вследствие болезней системы кровообращения в РБ» темасына докторлык диссертациясе яклый.

Фәнни эшчәнлеге халык сәламәтлеген өйрәнүгә һәм аның медик-биологик күрсәткечләрен эшләүгә, поликлиника шартларында балаларны дәвалауны камилләштерүгә, балалар инвалидлыгын искәртүгә, балаларны һәм инвалид бала булган гаиләләрне социаль яклау проблемаларына багышланган. 170 кә якын фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Башкортстан Республиканың һәм Россия Федерациясенең атказанган табибы. БР Сәламәтлек саклау министрлыгының, РФ Сәламәтлек саклау министрлыгының Мактау грамоталары белән бүләкләнгән, бик күп рәхмәт хатлары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шәһәрова Сания Вәли кызы// Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Профессорлар
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:17 март көнне туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Геннадий Борисов

**Геннадий Владимирович Борисов** (1962, Краматорск, ССРБ) — Россия телескоплар конструкторы һәм астроном-һәвәскәр, ул беренче йолдызара 2I/Borisov кометасын ача.

## Тормыш юлы
Геннадий Борисов 1962 елда Краматорскта туган. 1989 елда М. В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын тәмамлый. П.К. Штернберг исемендәге Дәүләт астрономия институтының Кырым лабораториясендә инженер булып эшли. Анда ул телескоплар белән эш итә, тик үзе күзәтүләр ясамый. Ул шулай ук «Астрономия фәнни үзәгендә» эшли, Роскосмос белән хезмәттәшлектә эксперименталь телескоплар булдыра.

Борисов буш вакытында Кырым ярымутравының тау өлешендә Научный бистәсендә урнашкан MARGO шәхси обсерваториясендә астрономия белән шөгыльләнә. 2013 елдан 2017 елга кадәр ул җиде комета һәм 2013 TV135 кебек берничә җир тирәсе объектын ачыклаган. Бу ачышлар телескоплар ярдәмендә ясалган, аларны ул үзе проектлаган һәм ясаган: GENON (2 комета) һәм GENON Max (5 комета). 2014 елда Борисов C/2013 N4 һәм C/2013 V2 кометаларын ачкан өчен ике Эдгар Уилсон бүләген ала.

2019 ел башында Борисов үзенең яңа 0,65 метрлы телескопы өстендә эшне тәмамлаган. 2019 елның 30 августында, бу телескопта эшләгәндә, ул беренче йолдызара 2I/Borisov кометасын ача, ул Кояш системасында табылган икенче йолдызара объект булып тора. Кометаны ачу Гиннесс рекордлар китабына кертелә.

Геннадий Борисовның 2I/Borisov кометасын ачуын Клайд Томбоның Плутонны ачуы белән чагыштыралар. Томбо шулай ук астроном-һәвәскәр булган һәм телескопларны үзе конструкцияләгән, тик Плутонны ул үз телескопында түгел, ә Лоуэлл обсерваториясе астрографында ачкан.

## Ачышлар
Геннадий Борисов 10 комета ачкан:

* 08.07.2013 — озак периодик C/2013 N4 (Borisov);
* 06.11.2013 — гиперболик C/2013 V2 (Borisov);
* 22.08.2014 — C/2014 Q3 (Borisov);
* 05.09.2014 — якын параболик C/2014 R1 (Borisov);
* 23.02.2015 — озак периодик C/2015 D4 (Borisov);
* 11.09.2016 — озак периодик C/2016 R3 (Borisov);
* 01.03.2017 — гиперболик C/2017 E1 (Borisov);
* 30.08.2019 — гиперболик йолдызара 2I/Borisov;
* 02.11.2019 — якын параболик C/2019 V1 (Borisov);
* 20.08.2020 — якын параболик C/2020 Q1 (Borisov).

Шулай ук астероид 2013 TV135 һәм башкалар.

Борисов тиздән һәвәскәр астрономнар яңа кометлар ача алмаячак, дип саный: «2016 елда мин генә комета таптым. 2013 елда без җидәү идек. Елдан-ел алар кими бара. Зур телескоплар арта бара. Һәвәскәрләрнең тиздән берни дә калмаячак».

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Бар, Эт. Бар! (мультсериал)

**«Бар, Эт. Бар!»** () — Адам Пельцман һәм DreamWorks Animation Television компаниясе белән Netflix телевизион канал өчен барлыкка китерелгән американ мультсериал.

## Рольләрдә

* Мишела Люси — Тег Баркер
* Каллум Шоникер — Скуч Пуч
* Кэти Гриффин — Ма Баркер
* Мартин Роч — Пав Баркер
* Таҗа Исен — Чеддар Бисквит
* Лион Смит — Спайк Баркер / Гилбер Баркер
* Джюди Маршанк — Марге Баркер әби
* Патрик МакКенна — Бабай Морт Баркер

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:АКШ мультфильмнары
Төркем:Мультсериаллар
Мапуче теле

**Мапуче теле** - бу хәзерге Чили һәм Аргентина илләрендә яшәүче Америка индеецлары мапучелар теле. 

Таралыш даирәсендә локаль испан теле лексикасына йогынты ясаган һәм үз чиратында испан теле һәм кечуа теленнән алынма сүзләр керткән. Хәзерге вакытта классификацияләнмичә, изолят тел булып санала. Актив сөйләшүчеләр саны 100 000 һәм 200 000 кеше арасында һәм пассив сөйләшүчеләр саны тагын 100 000 шәхес. 2013 елга мәгълүмат буенча, 9100 мапуче халкы вәкиле яшәгән Гальварино Чили җәмәгатендә испан теле белән рәсми тел булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Анатолий Егоров

**[[Анатолий Егоров]]** 
* Анатолий Павел улы Егоров (1920 ― билгесез), судларда граждан эшләре каралуын күзәтү буенча Сембер өлкәсе прокурорының өлкән ярдәмчесе.
* Анатолий Николай улы Егоров (1948), рәссам-гобеленчы, Татарстанның халык рәссамы, Тукай премиясе лауреаты.
Давид Алаба

**Давид Олатокунбо Алаба** (; 1992 елның 24 июне, Вена, Австрия) — Австрия футболчысы, «Реал Мадрид» клубы һәм Австрия җыелма командасы сакчысы.

## Тормыш юлы
Давид Алаба 1992 елның 24 июнендә Вена шәһәрендә шәфкать туташы һәм диджей гаиләсендә туа. Чыгышы буенча афроазиат, аның әнисе Джина — филипин, ә әтисе Джордж — нигерияле. Шулай ук футболчының апасы бар. Тугыз яшендә үзенең туган районында урнашкан «Асперн» футбол клубы академиясенә тапшырыла. Соңрак «Аустрия» скаутлары аны билгеләп үтәләр һәм үз академиясенә алалар/

## Карьера

### Клуб карьерасы

Алты ел дәвамында Вена командасының төрле балалар һәм яшүсмерләр төркемнәре өчен чыгыш ясаган. «Аустрия»нең резерв составы өчен 5 матч үткәреп, 2008 елның җәендә Давид Мюнхенның «Бавария»сына күчә. 2009/10 сезонында Алаба беренче тапкыр Мюнхенның резерв командасы составына керә. Аның составында 2009 елның августында Дрезденның «Динамо»сына каршы өченче лига матчында дебют ясый. Шул ук елның 29 августында Давид «Бавария» резервчылары составында беренче голын кертә. Шул ук вакытта Алабаның Чемпионнар лигасында катнашу өчен төп командага кертелүе турында игълан ителә.

10 февральдә Алаба, Алмания Кубогы матчның 59 нчы минутында Кристиан Лелляны алыштырып, «Бавария»ның төп составы өчен дебют ясый. Бер минуттан соң ук Давид Франк Риберига пас бирә һәм Франк җиңү голын кертә. Алаба рәсми матчларда «Бавария»ның иң яшь уенчысы була. Ул вакытта аңа 17 яшь, 7 ай һәм 8 көн була. 6 мартта «Кельн»га каршы 25 тур матчында 73 нче минутта Диего Контентны алыштырып, Бундеслигада дебют ясый. 3 көннән соң Алаба Чемпионнар лигасында үзенең беренче матчын уйный.

2011 елның 10 июнендә «Бавария» уенчы белән 2015 елга кадәр яңа контракт төзегән. 2013 елның 2 апрелендә «Ювентус»ка каршы матчта Давид Чемпионнар лигасы тарихында иң тиз голларның берсен кертә. Ул матчның 25 нче секундында гол кертә.

### Җыелма командада
Давид Алаба 2009 елның 14 октябрендә Австрия җыелма командасы составында 2010 елгы Дөнья чемпионатына сайлап алу циклы матчында Франция җыелма командасына каршы матчта дебют ясый, Кристиан Фукс урынына 79 нчы минутта алмашка чыккан.

## Казанышлар

### Команда
 **«Бавария»**

* Алмания чемпионы (10): 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2020/21
* Алмания Кубогы иясе (6): 2009/10, 2012/13, 2013/14, 2015/16, 2018/19, 2019/20
* Алмания Суперкубогы иясе (6): 2010, 2012, 2016, 2017, 2018, 2020
* Чемпионнар лигасы җиңүчесе (2): 2012/13, 2019/20
* УЕФА Суперкубогы иясе (2): 2013, 2020
* Клуб дөнья чемпионаты җиңүчесе (2): 2013, 2020

 **«Реал Мадрид»**

* Испания Суперкубогы иясе: 2021/22

### Шәхси

* Австриядә ел футболчысы (8): 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021
* УЕФА ел командасы составына кергән (3): 2013, 2014, 2015
* Алмания чемпионатының символик җыелма командасы составына кергән (2): 2014/15, 2015/16

## Искәрмәләр


Төркем:Венада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1992 елда туганнар
Төркем:24 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча футболчылар
Жанна Бодо

**Жанна Бодо** (фр. *Jeanne Baudot*; 11 май 1877, Курбевуа — 27 июнь 1957, Лувесьенн) — француз рәссамы.

## Биография

Эмиль Бодо, Жаннаның әтисе, француз рәссамы Огюст Ренуарның туганнарында табиб булган. 1893 елда Жанна Огюст Ренуар белән үзенең туганнан туган энесе Поль Гайимәр аша таныша. 

Жан Ренуар соңыннан әлеге танышуны болай искә ала:

1897 елдан 1914 елга кадәр Бодо генерал Леклерк урамында, Ренуарның остаханәсендә яши. Ул Сен-Пьер-де-Монмартр чиркәвендә чукындырылган Огюст Ренуарның икенче улының тәре анасы була. Гомер буе кинорежиссер буларак танылган крестник белән җылы мөнәсәбәтләр тота. Моннан тыш, ул 1960 елда Дюран-Рюэль галереясендә узган Жанна Бодо эшләренең ретроспектив күргәзмәсе каталогына тәкъдим язган.

Огюст Ренуар үзе Жанна Бодоның берничә портретын язган. Жанна шулай ук Морис Дениның *Огюст Ренуар һәм Жанна Бодо* картинасында (1906 ел) сурәтләнгән.

## Иҗат
Жанна Бодо портретлар, пейзажлар һәм натюрмортлар яза, аның иҗатында чәчәк, Лувесьенн һәм Марли пейзажлары аерым урын алып тора.

XX гасыр башында ул Төньяк Африкада яши, бу аның иҗатында матур һәм яктылык белән тулган эшләр барлыкка  китерә.

1949 елда Жанна Бодо «Ренуар, аның дуслары, аның модельләре» китабын яза (фр. *Renoir, ses amis, ses modèles*).

## Күргәзмәләр

* 1966, Париж, Дюран-Рюэль галереясе, Dame & Demoiselles — Blanche Hoschedé, Jeanne Baudot, Paule Gobillard, 16 Июнь-29 июль 1966.
* 1960, Париж, Дюран-Рюэль галереясе, Rétrospective Jeanne Baudot. 1877-1957, 23 гыйнвар-13 Февраль 1960.
* 1950, Париж, Дюран-Рюэль галереясе, 1950 елның 28 апреленнән 15 маена кадәр.

* 1930, Париж, Дрю галереясе, ноябрьдән алып 1930 елның декабренә кадәр.

* 1925, Париж, Тюильри салоны.

* 1906, Париж, Бәйсез салоны.

* 1905, Париж, Көзге салоны.

## Искәрмәләр
Михаил Басс

**Михаил Григорьевич Басс** (1970 елның 19 июле, Ленинград, ССРБ — 2018 елның 12 августы, Иерусалим, Израиль) — Россия биологы, эколог һәм педагог. Шулай ук «Нәрсә? Кайда? Кайчан?» уенының телевизион һәм спорт версиясе уенчысы буларак билгеле, берничә мәктәп командасы һәм Санкт-Петербургның Зур хораль синагогасы командасы тренеры.

## Тормыш юлы

### Фәнни эшчәнлек
Михаил Басс 1983 елда беренче тапкыр Ленинград пионерлар сараеның биология бүлегенә килә. 1987 елдан 1993 елга кадәр Ленинград политехник институтында укый, аны «биофизика» белгечлеге буенча тәмамлый. 1989 елдан башлап Пионерлар сараенда (хәзер Санкт-Петербург шәһәр Яшьләр иҗаты сарае) укыта, хайваннар экологиясе һәм биомониторинг лабораториясендә педагог вазыйфасын башкара. Утыздан артык экспедициядә һәм походларда катнаша (шуларның уналтысы — җитәкче буларак). Шулай ук Эксперименталь медицина институтында һәм «Крестов утравы» экология-биология үзәгендә (Яшьләр иҗаты сарае каршында) эшли.

Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәсе орнитофаунасы, шулай ук Россия һәм БДБ тыюлыклары аның тикшеренүләр өлкәсенә карый. Басс булган тыюлыклар арасында — Катун (Алтай), Кара диңгез, Кара-Даг (Украина), Саяно-Шушенск, Шүлгәнташ; шулай ук Төньяк Прибайкалье, Великая елгасын (Псков өлкәсе), Ак диңгез һәм Курш толымын өйрәнә. Молекуляр генетикада да махсуслашкан. Берничә фәнни эш авторы.

### Педагогик эшчәнлек
Михаил Басс өстәмә белем бирү педагогы һәм Санкт-Петербург укучыларының биология буенча шәһәр олимпиадасын оештыручы буларак билгеле. Яшьләр иҗаты сараендагы аның укучылары, хайваннар экологиясе лабораториясен тәкъдим итеп, региональ олимпиадаларда һәм конкурсларда күп тапкырлар призлы урыннар яулаганнар.

### Нәрсә? Кайда? Кайчан?
1992 елда Михаил Басс «Нәрсә? Кайда? Кайчан?» уенының телевизион версиясендә дебют ясый, 1990 елларда Алексей Блиновның әйдәп баручы уенчыларыннан берсе була. «Клубның үлемсез әгъзасы» титулына ия була. 2000 елда клубның 25 еллыгына багышланган Юбилей уеннарында катнашкан. Александр Друзь командасы составында 2002 елда дөнья чемпионатында җиңә.

2010 елда Санкт-Петербургның Зур хораль синагогасы командасы тренеры була, шулай ук төрле балалар командалары белән шөгыльләнә һәм һәвәскәрләр турнирларында судья була.

## Үлем
Бер ай дәвамында Израильдә кискен лейкоздан дәвалана. 2018 елның 12 августында Иерусалим хастаханәсендә вафат була. 19 августта 9 нчы гыйнвар Корбаннарын искә алу зиратында җирләнгән.

## Гаилә

* Әтисе — Григорий Иосифович Басс, әнисе — Рахиль Моисеевна Басс
* Энесе — Вадим Григорьевич Басс
* Хатыны — Анна Гутерман
** Кызы — Евгения Басс (2018 елда туган)

## Әдәбият

* 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Русия педагоглары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:12 август көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1970 елда туганнар
Төркем:19 июль көнне туганнар
Төркем:Петербург политехник университетын тәмамлаучылар
Каракалпак әлифбасы

**Каракалпак [[әлифбасы]]** - каракалпак теленең язу системасы.

Төркем:Әлифбалар
Шәйдайи

**Шәйдайи** XVIII гасырга карый.
Зур галимнәрнең фикеренә күрә, Шәйдайи XVII-XVIII гасырларның дәвамында Мангышлактан күчеп кайтып, Сарагъта яшәгән.
Шәйдайи шагыйрьнең кушаматы булып, "Шәйда" сүзе "гашыйк булган", "гыйшкъ юлында җилдергән" дигән мәгънәне аңлата.
Төркем:Шагыйрьләр
Виктор Рукавишников

**Виктор Рукавишников**  (6 август 1949 ел) — ССРБ һәм Россия галиме, хезмәт медицинасы өлкәсендәге белгеч, Россия Медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты (2004), Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
Виктор Степанович Рукавишников 1949 елның 6 августында Иркутск өлкәсенең Хомутово авылында туган.

1973 елда Иркутск дәүләт медицина институтын тәмамлый, РСФСР Сәламәтлек саклау министрлыгы Ангара Хезмәт гигиенасы һәм профессиональ авырулар фәнни-тикшеренү институтына эшкә җибәрелә, анда кече гыйльми хезмәткәрдән алып бүлек җитәкчесенә һәм директорга кадәр юл үтә (1992 елдан алып).

2000 елдан бирле бүгенге көнгә кадәр — фән буенча Россия медицина фәннәре академиясенең Себер бүлеге Көнчыгыш-Себер кеше экологиясе гыйльми үзәгенең директор урынбасары, кеше экологиясе һәм хезмәте медицинасының Гыйльми тикшеренү институты Себер бүлеге Көнчыгыш-Себер кеше экологиясе Ангара филиалы директоры

1985 елда «Гигиеническая оценка условий труда при ионообменной технологии извлечения золота» темасына кандидатлык диссертациясе, ә 1999 елда — «Медицина труда на золотоизвлекательных фабриках»  темасына докторлык диссертациясе яклый.

2003 елда профессор дәрәҗәсе бирелә.

2004 елда Россия медицина фәннәре академиясенең әгъза-корреспонденты булып сайлана.

2014 елда Россия  Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты була.

## Фәнни эшчәнлеге
Хезмәт медицинасы өлкәсендә белгеч, башлыча тау рудасы сәнәгатендә.

Кыйммәтле металлар  казу һәм чыгару буенча предприятиеләрдә профессиональ авырулар һәм хезмәт шартларын булдыруның төп законлыкларын тикшерүне үткәрә.

Аның катнашлыгында вибрация  авыруының һәм профессиональ генезның нейросенсор колакка  катылыкның яңа диагностика алымнары төзелә һәм патентлар белән яклана.

Аның җитәкчелегендә 7 доктор һәм 11 фән кандидаты әзерләнә.

300-дән артык  фәнни хезмәт авторы, шул исәптән 2 монографиясе бар,10 уйлап табуның автордашы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* I дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» орден медале (2011)
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» орден медале (2003)
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Виктора Степановича Рукавишникова РФА рәсми сайтында

Төркем:Россия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Иркутск дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:6 август көнне туганнар
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:"Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Әйналы канат юлы

**Әйналы канат юлы** — Тәбриз шәһәрендә Пасдаран юлында урнашкан канат юлы. 2010-ынчы елда файдалануга кертелгән беренче дәрәҗә канат юлының озынлыгы 1450 метр. Канат юлы бер сәгатьтә 1000 пассажирны ташу көченә ия. Канат юлыннан Тәбриз манзарасын кош карашы югарылыгыннан күреп була.

## Сурәтләр

Eynali cable.jpg|
Eynali 9.jpg|
Eynali mountain 01.JPG|
Eynali picknick.jpg|
Eynali Télécabine Station.jpg|
Eynali waterfall.jpg|


## Тышкы сылтамалар
* Eynalı kanat yolu
## Искәрмәләр

Төркем:Иран
Төркем:Тәбриз
Төркем:2010 елда төзелгән биналар һәм корылмалар
Агач иле

**Агач иле** (, ) – Кырымның Акмәсҗед районында бер авыл. Халык саны 1 328 кеше (2001 ел).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Кырым авыллары
Әл-Әмин мәчете (Чибәркүл)

**Әл-Әмин мәчете** () ―  Чиләбе өлкәсе Чибәркүл шәһәрендә урнашкан бердәнбер мөселман гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Беренче нигез ташы 2005 елда салынган, 2009 елда төзелеш тәмамланган. Башта мәчет «Ихлас» дип аталган, 2018 елдан исеме «Әл-Әмин» ( ― «*ышанычлы*») итеп үзгәртелгән . 
Мәчетнең имамы (*ачылган көненнән*) ― Вугар Акперов, мөәзин ― Данил Хәсәнов.
Координатлары: N 54° 57′ 53.8596″ E 60° 21′ 1.3356″.

## Тарих
Чибәркүл шәһәрендә мәчет төзү омтылышы 1960-елларда ук ясалган була, ләкин нәтиҗәсе булмый.

2003 елда имам итеп Чиләбе өлкәсе мөфтие Вугар хәзрәт Акперов сайлана. Ул шәһәрдә мәчет төзүне башларга вәгъдә итә. Мәчет төзелешенә шәһәр халкы ярдәм күрсәтә. Шәһәрнең төп сәнәгать оешмасы булган Чибәркүл металлургия заводы эшчеләре хезмәт хакларыннан православие храмы (2007 елда торгызылган  һәм мөселман мәчете төзү өчен акча күчерә башлаган. Чибәркүл шәһәренең яһүд оешмасы 50 мең сумлык кирпеч алып биргән. Мәчеткә тәрәзәләр ясап биргән эшмәкәр (*мөселман түгел*) тәрәзәләрнең тулы бәясен алмаган .

## Бина
Мәчет бинасы кызыл кирпечтән ислам кануннарын үтәп төзелгән. Архитектурасы буенча «манарасы керү юлында күтәрелгән мәчет» биналары төренә керә. Хатын-кызлар өчен гыйбадәт бүлмәсе икенче катта эшләнгән. Мәчеткә мөселман бәйрәмнәрендә 500-600 мөселман килә. Мәхәллә әгъзалары ― күпчелек, татарлар (2010 елгы халык санын алу буенча шәһәрдә татарлар 1234 кеше, ягъни шәһәр халкының 3 % ын тәшкил иткән ), башкортлар (959), азәрбайҗаннар, казакълар, үзбәкләр, таҗиклар, уйгырлар һ. б. 

## Сылтамалар
* *Алексей Герасимов*. Достопримечательности Чебаркуля: мечеть Аль-Амин и мудрый муфтий.  Наш Урал, 26.07.2021

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чиләбе өлкәсе мәчетләре
Төркем:2009 елда төзелгән мәчетләр
Горхатри

**Горхатри** (Пашто телендә: ګورکټړۍ; Һиндко телендә һәм Урду телендә: گورکهٹڑی) (яки **Гор Хаттри**; туры мәгънәдә "сугышчы кабере") Пакистанда, Пәшаварда борынгы хәрабәләр урынында төзелгән Могол чоры кәрвансарайда урнашкан җәмәгать паркы.
## Тарихы
Пешавар борынгы шәһәрендә Горхатри Александр Каннигхэм тарафыннан Канишка Бөек гаять зур ступасы белән идентификацияләнгән булган, шул ук вакытта профессор доктор Әхмәд Хәсән Дани аны кайчандыр Будданың касәсе мәшһүр манарасы торган урын белән идентификацияләгән.
Гандһарага безнең эраның 7-нче гасыры башында барган Кытай пилигримы Сюанзанг хатирәләрендә шәһәрне һәм Канишка ступасын дәртле итеп искә алган. Ул шулай ук күп галимнәр бәхәсләшеп Горхатрига карый дип әйткән “Будданың гаять зур касәсе сакланган” урын турында сөйләшкән.
Автобиографиясендә әһәмиятен язган Могол императоры Бабур, урынга Бабурнамәдә барган. 
16-нчы гасыр башында Могол императоры кызы Шаһ Җаһан борынгы урында павильон төзегән  һәм урынны кәрвансарайга әверелдергән һәм аны *Сарай Җаһанабад* дип атаган. Ул шулай ук сәфәр кылучылар өчен Сарай Җаһанабад эчендә Җама Мәсҗед, сауна ваннасын һәм ике кое төзегән.
Сикхлар урынны 1838 – 1842 елларда Пешавар губернаторы булган ялланган генерал Паоло Авитабиле резиденциясе һәм рәсми штаб-фатирына әверелдергән. Алар анда Шива өчен Һинду гыйбадәтханәсен төзегәннәр. Профессор. С.М. Җаффар, монументаль "Peshawar: Past and Present" китабында аны Һинду дини сәфәр кору урыны белән идентификацияләгән булган, анда алар Сардукаһр ритуалын (башларны кыру) башкарганнар.

## Корылышы
Горхатри типик Могол чоры сарае һәм Пешавар шәһәренең иң биек нокталарының берсендә урнашкан. Ул 160x160 квадрат метр даирәдән торган көчәйтелгән корылма булып тора. Аның ике күренекле капка юлы бар: берсе көнчыгышта һәм икенчесе көнбатышта. Горакнатх Гыйбадәтханәсе үзәктә урнашкан, берничә бүлмә һәм бина комплексның көньяк һәм көнбатыш ягында һәм 1917 елда төзелгән янгын сүндерү бригадасы бинасы. 
## Казулар
Доктор Фарзанд Али Дуррани 1992-93 елда беренче вертикаль казуларны башлаган, әмма аның казу эше акча җитмәүгә күрә тәмамлана алмаган. Шулай да, ул шәһәрне нигезләү кимендә безнең эрага кадәр 3-енче гасырга карый дип раслаган.
2007 елга кадәр Горхатриның төньяк көнчыгыш ягында алып барылган казулар Пешавар борынгылыгын тагын берничә гасырга арттырган һәм аны Көньяк Азиядә иң борынгы яшәүче шәһәр иткән.
## Галерея

File:Gorkhatree Tehsil gate.JPG|Урынның паркыннан күренгәнчә керү юлы
File:Gorakhnath Temple inside.jpg|Урында Һинду гыйбадәтханәсе
File:Gorakhnath Temple in Peshawar Old City, Pakistan.jpg|Горакнатх Гыйбадәтханәсе Пешавар
File:Old Firebrigade in Gorkhatree, Peshawar.jpg|Борынгы янгын сүндерү бригадасы
File:Gorkhatree_Entrance_Gate.jpg|Горхатри керү юлының якыннан күренеше
File:Avitable Plaque in Gorkhatree.jpg|Сикх чоры генералы Паоло Авитабленың яшәү урынын билгеләүче такта

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Feature on Gor Khatri - The News 07-01-2007
* Article lamenting decline of Gor Khatri - DAWN 04-11-2012

Төркем:Пишавәрнең истәлекле урыннары
Төркем:Шиваизм
Төркем:Ислам
Төркем:Сикхчылык
Төркем:Һинд дине
Мапучелар

**Мапучелар**, **Мапуче** (Mapuche), шулай ук **Арауканнар** — Чилиның көньягында һәм Аргентинаның төньяк-көнбатышында яшәүче халык.
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Виктор Толмачёв

**Виктор Ильич Толмачёв** (1934 елның 11 августы, Курск, ССРБ — 2018 елның 7 июне, Киев, Украина) — совет һәм Россия авиаконструкторы. Ан-124 «Руслан» һәм Ан-225 «Мрия»не оештыручыларның берсе.

## Тормыш юлы
Виктор Толмачёв 1934 елның 11 августында Курск шәһәрендә туа. Балачактан авиация белән мавыккан, авиамодель спорты буенча ярышларда призлы урыннар яулаган.

1959 елда Харьков авиация институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң Антонов конструкторлык бюросына инженер-конструктор сыйфатында эшкә керә. «Ан» сериясенең күпчелек очкычларын эшләүдә катнашкан.

1959—1964 елларда — Антонов конструкторлык бюросында фюзеляж инженер-конструкторы. 1964 елдан — Антонов тәҗрибәле конструкторлык бюросының перспектив эшләнмәләр бригадасы башлыгы. 1971 елдан — «Ан-124» проектының әйдәп баручы конструкторы. 1983—1986 елларда — «Ан-124» очкычы буенча баш конструктор урынбасары. 1986 елдан 1992 елга кадәр — Ан-124 «Руслан» һәм Ан-225 «Мрия» очкычлары буенча баш конструктор.

Виктор Толмачёв ватан авиациясенә илледән артык гомерен багышлаган, барлык Антон очкычларын һәм аларның модификацияләрен — Ан-2, Ан-14, Ан-8, Ан-10, Ан-12, Ан-24, Ан-22, Ан-26, Ан-32, Ан-28, Ан-124 «Руслан» һәм Ан-225 «Мрия» уйлап табуда һәм төзүдә катнашкан.

1991 елдан Виктор Толмачёв «Волга-Днепр» авиакомпаниясенең техник директоры булып эшли. 1992 елда «Волга-Днепр», «Авиастар» УАПК һәм О. К. Антонов исемендәге АНТК рекордлы өч ай эчендә Ан-124 гражданлык сертификациясен үткәргәннәр. 1992—1994 елларда шулай ук «Авиастар» компаниясендә эшли.

1997 елда Россия Табигый фәннәр академиясе әгъзасы итеп сайлана. 1998 елда Халыкара фәнни ачышлар һәм уйлап табулар авторлары академиясе әгъзасы була.

2018 елның 7 июнендә авырудан соң вафат була. Киевта җирләнгән.

## Хәтер
2019 елның 15 августында Сембердә авиаконструктор Виктор Толмачёв хөрмәтенә истәлекле билге куела һәм урамны аның исеме белән атыйлар.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* Главному конструктору «Руслана» и «Мрии» Виктору Толмачёву — 75 лет
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:7 июнь көнне вафатлар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:11 август көнне туганнар
Төркем:Харьков авиация институтын тәмамлаучылар
Игорь Осипов

**Игорь Владимирович Осипов** (1973 елның 6 марты, Новошумное, Костанай өлкәсе, Казакъ ССР, ССРБ) — Россия хәрби башлыгы. Россия Хәрби диңгез флотының Кара диңгез флоты командующие (2019 елның 3 маеннан) адмирал (2021).

## Тормыш юлы
Игорь Осипов 1973 елның 6 мартында Казакъ ССРның Костанай өлкәсе Новошумное авылында туа. 1995 елда Санкт-Петербургта Ленин комсомолы исемендәге Югары хәрби-диңгез училищесын тәмамлый.

Офицер хезмәтен Тын океан флотында уза. Көймәләргә каршы кече корабның штурман хәрби өлеше командирыннан Диңгез буе төрле көчләр флотилиясе су өсте кораблар бригадасының 11 нче дивизионы командирына кадәр юл узган.

2004 елда Советлар Союзы флоты адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге Хәрби-диңгез академиясен тәмамлый. Диңгез буе төрле көчләр флотилиясе су өсте корабларның 165 нче бригадасы штаб башлыгы һәм командиры булып хезмәт итә.

2012 елда Россия Федерациясе Кораллы Көчләре Генераль штабының Хәрби академиясен тәмамлаганнан соң Балтыйк флотының Балтыйк Хәрби-диңгез базасы штабы начальнигы һәм командиры булып хезмәт итә. Контр-адмирал (13.12.2014).

2015 елның маеннан 2016 елның сентябренә кадәр — Каспий флотилиясе командующие.

2016 елның сентябреннән 2018 елның августына кадәр — Тын океан флоты командующие беренче урынбасары — штаб начальнигы.

Россия Федерациясе Президентының 2018 елның 11 июнендәге 298 номерлы Указы белән Тын океан флоты командующие беренче урынбасары Игорь Осиповка чираттагы вице-адмирал хәрби исеме бирелә.

2018 елның августыннан 2019 елның маена кадәр — Россия Федерациясе Кораллы көчләренең Генераль штабы башлыгы урынбасары.

Россия Федерациясе Президентының 2019 елның 3 маендагы 203 номерлы Указы белән Россия Хәрби диңгез флотының Кара диңгез флоты командующие итеп билгеләнә. 2019 елның 31 маенда вице-адмирал Игорь Осиповка Кара диңгез флоты командующие шәхси штандарты тапшырыла.

Россия Федерациясе Президентының 2021 елның 11 июнендәге 355 номерлы Указы белән Кара диңгез флоты командующие Игорь Осиповка адмирал исеме бирелә.

2022 елның 23 февралендә Аурупа берлегенең, 15 мартта — Канада, ә 12 апрельдә — Япония санкция исемлегенә кертелә.

## Шәхси тормыш
Өйләнгән, кызы бар.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Россия Оборона министрлыгы сайтында биографиясе
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1973 елда туганнар
Төркем:6 март көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:РФ адмираллары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:РФ генштабы хәрби академиясен тәмамлаучылар