Фән Вәлиәхмәтов

**Фән Вәлиәхмәтов**, Фән Гафис улы Вәлиәхмәтов (*[[1951 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Шаран районы]], Хафиз ― [[2024 ел]]ның [[12 октябрь|12 октябре]], [[РФ]], [[БР]], [[Шаран районы]], [[Шаран]]* ) ― җырчы, виртуоз тальянчы, Татарстанның (*[[2007 ел|2007]]*) һәм Башкортстанның (*[[2011 ел|2011]]*) халык артисты. Шаран районының мактаулы гражданы (2013). Илдар Юзеев премиясе лауреаты (2024).

## Тәрҗемәи хәле

1951 елның 18 гыйнварында Башкортстан АССР Шаран районының 20 генә йортлы Хафиз авылында туган. Әтисе — Гавис, әнисе — Галимә. 
Уфа сәнгать укуханәсен (*[[1979 ел|1979]], [[Джон Мусин|Д. Ә. Мусин]] классы*), Башкорт дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген (*[[1993 ел|1993]], читтән торып*) тәмамлаган.

Сәнгать укуханәсен тәмамлагач, Фәридә Кудашева һәм Бәхти Гайсинның концерт төркемендә 8 ел җырлый. Аннары үзенең концерт төркемен оештырып, ил буенча гастрольләрен башлап җибәрә.

1970 елдан Туймазы мәдәният сараенда солист булып эшли.

1973-1974 елларда Бүздәк районы мәдәният йортында хезмәт куя.
 
1979 елдан Башкорт дәүләт филармониясе солисты.

1995—2005 елларда Чаллының «Болгар» бию ансамбле (*хәзерге* «Болгар» бию театры) җырчысы.

2024 елның 12 октябрендә вафат булган. Шаран авылы зиратында әнисе кабере янәшәсендә җирләнә.
## Иҗаты
Көчле, үзенчәлекле бәрхет тавышка ия. Татар җырчыларының халыкчан җыр башкару традициясен дәвам итә. Утыз яше тулгач, тальян гармунда уйнарга өйрәнә. Тальян гармуннарын Удмуртиянең Чайковский шәһәрендә яшәгән Җидеяр Мөхеяровтан (*Зидияр Мухояров, чыгышы белән [[БР]] [[Тәтешле районы]]ннан,  милләте [[удмурт]]*) махсус ясатып алган.

Репертуарында Бәхти Гайсин, Мөфтәдин Гыйләҗев, Фәнир Галимов, Нур Даутов, Вәлит Илембәтов, Венер Мөхәммәдиев, Рауза Сəхəветдинова, Рим Хәсәнов һ. б. композиторларның җырлары, татар («Герман көе», «Зөлəйха», «Шахта», «Күгәрчен гөрлидер», «Рамай», «Урман», «Васфикамиләкәем», «Әрәмә», «Сагыну», «Авыл көе», «Зөләйха», «Рекрутлар җыры», «Урам көе», «Арча яклары», «Каюм көе», «Акъяр көе», «Һаваларда йолдыз», «Чибәр кызга», «Зөһрә йолдыз», «Мәк чәчәге», «Күн авылы көе»), башкорт («Гайсә ахун», «Порт Артур», «Ялчыгол») халык җырлары һ. б. җырлар. Халыкта онытылган җырларны табып алып, башкара. Татар халык җырларыннан, тальянда уйнап, аудиодиск чыгарган.

Гөлшат Зәйнашева сүзләренә «Кердем карурманнарга», «1995 елның иң яхшы җыры» — «Әле дә дуслар бар әле», «Хәтеремдә, әткәй», «Хәсәншәех»  (*Алмаз Галин сүзләре, Венер Мөхәммәдиев көе*), «Авылга бер кайтып килик», «Аңла инде», «Йөрәгемдә моңнарың», «Көзге чәчкәләр» (*Мөфтәдин Гыйләҗев көе*), «Моңаймачы, дускаем», «Сарманай» (*Мөфтәдин Гыйләҗев көе, Вил Казыйханов сүзләре*), «Казлар юлы», «Сагындырыр әле туган як», «Син Илешкә килсәң», «Сөйгән яр», «Бар иде яшь чаклар» (*[[Роберт Миңнуллин]] сүзләре, Мөфтәдин Гыйләҗев көе*), «Кулда тальян гармун» (*Уран Кинҗәбулатов сүзләре, Мөфтәдин Гыйләҗев көе*) һ. б. җырлар Ф. Вәлиәхмәтов башкаруында популярлашып китә.

Фән Вәлиәхмәтов РФ төбәкләре һәм чит илләр буйлап гастрольләрдә йөри, татар халкының гыйбрәтле язмышка дучар булган вәкилләре белән еш очраша, шуңа күрә үз программасына милли аңны уята, җанга тынгылык бирми торган җырларны кертә. «Теләсә нинди җырга тотынмый, фәкать үзенә килешле, үзенә тиешле, үзенә муафыйк җырларны гына сайлап ала. Ул башкарган җырлар турыдан-туры халык күңеленә барып тоташа» (И. Шакиров).

«Татарстан АССРда БАССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә (*[[1989 ел|1989]]*), Казакъстанның Күкчатау өлкәсе Кызыл-Яр авылында Ибраһим Сәләховның 80 яшьлек юбилеенда (*[[1991 ел|1991]], [[октябрь]]*), Карелиянең Суоярви районында әдәби-музыкаль очрашуларда, Сабантуй бәйрәмендә (*[[Әделайд]], [[Австралия]], [[2006]]*) һ. б. бик күп мәдәни чараларда катнаша.

2014 елда Габдулла Тукай премиясенә тәкъдим ителгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1989 — БАССР атказанган артисты 
* 1994 — Татарстанның атказанган артисты 
* 2007 — Татарстанның халык артисты 
* 2010 — «Алтын Урал» халык премиясе
* 2011 — Башкортстанның халык артисты
* 2013 — «Шаран районының мактаулы гражданы»
* 2021 — Салават Юлаев ордены (БР).
* 2024 ― Илдар Юзеев премиясе ― *актив мәдәни-иҗтимагый эшчәнлеге һәм Илдар Юзеев иҗатын пропагандалавы өчен*.
## Гаиләсе
Хатыны Светлана, уллары.
## Хәтер
* 2025 елда туган ягы Шаран районы административ үзәге Шаран авылында һәйкәл куелган. Һәйкәлне гранит ташыннан Октябрьский шәһәре скульпторы Рамил Шәфигуллин ясаган. Монумент милли бизәкле кием кигән, тальян гармунга кушылып җырлаучы артистны сурәтли.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Фән Вәлиәхмәтов*. Яшәүләрем – җыр минем!. К.: «Сүз» нәшрияты, 2006.
# *[[Шаһинур Мостафин]]*. «Чын дусларым бар әле». Фән Вәлиәхмәтов иҗат портретына штрихлар. «Мәйдан», 2007 ел, сентябрь, 42-55нче бит.
 
## Сылтамалар

**Э. Ә. Нәбиева*.   Фән Вәлиәхмәтов . Башкирская энциклопедия
* *[[Шаһинур Мостафин]]*.  Фән Вәлиәхмәтов феномены . «Безнең гәҗит», 17.04.2014

## Моны да карагыз

Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Илдар Юзеев премиясе лауреатлары