open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Франсуа Олланд

**Франсуа́ Жера́р Жорж Николя Олла́нд** () — Франция сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, Франциянең 24 нче президенты. Франция социалистик фиркасенең беренче сәркатибе (1997-2008), Франция Милли җыены депутаты (1988-1993; 1997 елдан), Тюль шәһәренең мэры (2001-2008).

2012 елгы Франция президентын сайлауларында Социалистик фиркадән катнашучы. Николя Саркозиның төп көндәше. Беренче турда ул 28,63% тавыш җыеп (беренче урын), икенче турга уза. Икенче турда Франсуа Олланд бирелгән тавышларның 51.7% җыеп, җиңү яулый. 2016 елның 1 декабрь көнендә икенче тапкыр президент булу өчен сайлауга катнашмаячагын белдерә, 2017 елның апрель ае азагында соңыннан җиңеп чыккан Эммануэль Макрон кандидатурасын яклаганын белдерә.

## Тормыш юлы
Руан шәһәрендә табиб һәм социаль хезмәткәр гаиләсендә туа. Сәясәт тикшеренүләр институтында (Sciences Po), HEC Paris бизнес-мәктәбендә һәм ENA Милли Идарә мәктәбендә белем ала.

1980 елларда актив сәясәт белән шөгыльләнә башлый. 1984 ел елдан Хисап палатасы киңәшчесе. 1988-1993 елларда һәм 1997 елдан Франция Милли җыенында эшли. 1997-2008 елларда Франция социалистик фиркасендә баш сәркатиб вазифасын башкара. Фирка эчендә Европа берлеге конституциясен кабул итү мәсьәләсен кузгата. 2001-2008 елларда Тюль шәһәрен җитәкли.

2012 елда Франсуа Олланд Франция президент сайлауларында икенче турда җиңү яулый. 15 майдан ул үз вазифаларына керешә. 2016 елның 1 декабрь көнендә икенче тапкыр президент булу өчен сайлауга катнашмаячагын белдерә, 2017 елның апрель ае азагында Эммануэль Макрон кандидатурасын яклаганын белдерә. 2017 елның 14 май көнендә вазифаларын Эммануэль Макронга тапшыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт  
* Франсуа Олланд: Франция президентлыгына "нормаль" намзәт

Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франция президентларына намзәтләр
Төркем:Франция президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Гыйлем менеджменты

**Гыйлем менеджменты** оешмаларда файдалы чишелешләрне һәм тәҗрибәләрне табу, тудыру, тасвирлау, тарату һәм кабул ителүгә мөмкинлекләр булдыру белән бәйле стратегияләр һәм практикалар, һәм алар белән идарә итү белем өлкәсе. Шундый чишелешләр һәм тәҗрибәләр шәхси гыйлем, оешмаларда исәбизнес процесс яки практикалар килешендә урын алган белемне булдыра.

1991 елдан укыту дисциплиналары рәтенә кергән гыйлем менеджменты укыту программасына бизнес идарә, мәгълүмати системалар, менеджмент, китапханәчелек һәм мәгълүмәти фәннәр  өлкәләреннән дәресләр керә. Сыңгы арада, ГМ тикшеренүләрендә башка фән кырлары да үз өлешен кертә башлады, аеруча "мәгълүмат һәм медиа", санакчылык, җәмгыяви саләмәтлек һәм җәмгыяви сәясәт.

Күп зур ширкәтләр һәм коммерциячел булмаган оешмалар эчке ГМ эшчәнлегенә махсус ресурсларын билгелиләр, еш үзләренең бизнес стратегия, мәгълүмати технология, яки кеше ресурслары менеджменты департаментлары чикләрендә . Дөньяда ГМ өлкәсендә бу оешмаларга киңәш бирүче берничә консалтинг ширкәте эшли.

Гыйлем менеджмент эшчәнлеге гадәттә оешмаларның максатлары булган күрсәткечләрен үстерү, көндәшлек өстенлекләрен булдыру һәм көчләтү, инновацияләр, өйрәнелгән сабакларны оешма буенча тарату, оешма эче интеграция һәм туктаусыз камилләштерү өлкәләрендәге процессларына тәэсир итү өчен кулланыла. ГМ эшчәнлеге кайбер мәсьәләләрдә оешмави өйрәнү каплаган өлкәләргә дә керә, һәм соңгысыннан үзенең күбрәк гыйлемне стратегик актив буларак куллану һәм аны тарату юлларына басымы белән аерыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* :en:Knowledge Management

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Мәгълүмати системалар
Төркем:Менеджмент фәне
Төркем:Когнитив фәннәр
Төркем:Бизнес терминнары
Төркем:Гипертекст
Бараба татарлары

**Бараба татарлары**, **парабалар** (шулай ук, *параба*, *бараба*, *барама*) — Об белән Иртеш елгалары арасында яшәүче татарлар, Себер татарларының бер төркеме.

## Саннары
1897 елда 4 433 кеше барабалы булып саналган. 1926 елда — 7 528. Калган елларны татарлар белән исәпләнгәннәр. 1971 елга этнографлар тарафыннан саннары якынча — 8 380 кеше дип уйланылган. 2012 елга Новосибирск өлкәсендә саннары 8000ләп кеше дип уйланыла.

## Этнографик төркемнәре

Бараба татарлары составында 3 этнографик төркемне аералар: бараба – тураҗ, лүбәй – тунус һәм теренин-чой татарларын.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Барабинские татары 
* Baraba tatars
* Этнодемографическая ситуация у барабинских татар Новосибирской области

Төркем:Себер татарлары
Төркем:Себер ханлыгы
Төркем:Татарлар
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Россия халыклары
Сазлык

**Сазлык** (яки **саз, баткаклык**) - җир өслегенең бик нык дымлы өлеше. Сазлык дым яратучы үсемлекләр белән, мәсәлән мүк белән, капланган була. Бу үсемлек калдыклары исә, үз чиратында череп торф барлыкка китерәләр.Сазлыклар җир, туфрак артык дымлылык кичергән очракларда барлыкка киләләр. Аеруча бу дымлы климатлы төбәкләргә хас.

Сазлыкларда таркалып бетмәгән үсемлек калдыклары җыела һәм торф хасил була. Аккумуляция процессының таркалу процессыннан артуы - саз экосистемасын башкаларыннан аерып тора.

Барлык дымлы җир участоклары да сазлык булып саналмый, сазлык дип аталу өчен анда ким дигәндә 30 см торф катламы булырга тиеш.

Дөньяда иң зур сазлык булып, мәйданы 53000 кв.кмлы, Себердәге Васюган сазлыклары () санала.

## Тышкы сылтамалар
*Ballynahone Bog 
*Black Spruce Bog  Describes a forested bog type of North America
*  Bog bodies 
* Germany's Endangered Bogs - slideshow by *[[Der Spiegel]]*
* Preserve peat bogs' for climate  BBC 28 March 2007 
* ''Попов С. Ю''. УДИВИТЕЛЬНЫЕ БОЛОТА

Төркем:Сазлыклар
Дирбия

**Дирбия** (халыкта - *сбруй*) - атны җигеп, ягъни дирбияләр кигезеп, аның белән идарә итү өчен кулланылган җайланмалар җыелмасы. Атны дирбияләрдән арындыру процессы - туару була.

Атланып йөрү өчен дирбиянең төп элементы булып - ияр тора.

Җигү бер атлы, берничә атлы, дугалы һәм дугасыз була.

Дугалы җигү җайланмалары:
* чөелдерекле һәм чөелдерек бавлы камыт,
* аеллы ияр яки ыңгырчак бавлы ыңгырчак,
* аркалык,
* бавыргалык,
* дуга (җигү),
* шлея,
* авызлыклы, тезгенле йөгән
* дилбегә,
* тезген
* тезген боҗрасы

Бер атлы дугасыз җигү предметлары:
*мичәү бавы эләктерелүче ияр элмәге һәм камыт, 
*каешлы гортлар (чөелдерек урынына) тәртә белән камытны тоташтыра.

Пар атлы җигү предметлары:
* камыт ,
* күкрәк каешлары,
* мичәүләр,
* дилбегә, йөгән, авызлыклар.

Торыкча (ногавка) — атның очлыкларын җәрәхәтләрдән саклаучы аяк киеме.

Ияр япмасы — Атны салкыннан (кызудан), черкиләрдән саклаучы япма.

Аел — иярне, ыңгырчакны тоту каешы.

Авызлыксыз йөгән — авызлыгы булмаган йөгән.

Чумбур — авызлыксыз йөгәнле атны бәйләү бавы.

Хакамора — тимерсез йөгән.

Шпрунт — йөгән белән аелны тоташтыручы ярдәмче каеш.

## Моны да карагыз
*Җигү

Төркем:Дирбия
Кем алдан өлгерә?

** Кем алдан өлгерә? ** — татар, башкорт балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Ике бала, кара-каршы торып, бауның очларын тота. Аларның һәр берсе ягында, ике метр ераклыкта, берәр түмәр (төп, түмгәг) утыртыла.

Сигнал булу белән, уйнаучылар икесе дә бер-берсен үз ягына тарта башлый һәм сыңар кулы белән түмәрне тотып алырга тырыша. Кем үз ягындагы түмәрне элегерәк тотып өлгерә, шул җиңүче була. Бау тартышырга янә ике кеше чыга.

## Әдәбият
* И.Ғ. Ғәләүетдинов. Башҡорт халыҡ балалар уйындары. – Өфө : Китап, 2002 й. ISBN 5-295-02840-2
* Башҡорт халыҡ уйындары / [төҙ. Г. Р. Хөсәйенова]. – Өфө : Ғилем, 2006 q. – 72 б. ; 20 см. – 200 д. – ISBN 5-7501-0628-4.

Төркем:Башкорт уеннары
Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Олы Рбишча

**Олы Рбишча** () – Кызыл Октябрь районындагы татар авылы. Чокыр аша яткан Кече Рбишча авылы белән бергә тоташкан. Икешәр катлы таш йортлар, урамнары – асфальт, өч мәчетләре, ике мәктәпләре, бере тугызеллык ә бере урта мәктәп.

1917 елга кадәр 4 мәчет булган. 1938-39 елларда 4нче мәчет сүтелгән. 1939 елны 1нче таш мәчет мәктәп ителгән. 1940 елны 3нче мәчет район машина-трактор станцасы тартып алган, сугыш вакытында аны җимерәләр. 1940 елны икенче мәчет тә мәктәпкә бирелгән.

Мәктәпкәчә яшьтәге балалар саны – 183 (2012). 
## Танылган шәхесләр

* Рауза Исланова (1948), совет теннисчысы, россияле теннис тренеры. Марат һәм Динара Сафиннарның әнисе.
* Габделвахит Сөләйманов — мөфти.
* Хафиз Фәттахетдинов (Кече Рбишча) — Советлар берлеге каһарманы.
* Вәлиәхмәт Хәким — Финляндия мөселман җәмгыятенең беренче имамы.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Рбишча

Рбишча:
* Олы Рбишча — Кызыл Октябрь районындагы татар авылы.
* Кече Рбишча — Кызыл Октябрь районындагы татар авылы.
Советский районы (Мари Ил)

**Советский районы** (, ) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — Советский штп-ы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
XX гасырның башында хәзерге Советский районының җирләре Казан губернаның Чар өязе, Вятка губернаның Уржум һәм Яраң өязе составында булганнар.

1921 елда Мари АӨ Ревкомы карары буенча Краснококшайск (1929 елдан — Йошкар-Ола), Козьмодемьянск һәм Сернур кантоннары барлыкка киләләр. Район территориясе Краснококшайск һәм Сернур кантоннары составында булган.

1935 елның 25 гыйнварында БҮБК карары буенча Мари АӨ составында Ронга районы оештырыла. Район үзәге Ронга авылы була.

1953 елда район үзәге Фокино авылына, ә 1958 елда — Советский посёлогына күчерелә.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 68,9%, руслар – 27,9%, татарлар – 1,5%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Советский (Мари Ил)|Советский шәһәр җирлеге]]**
* Алексеевский авыл җирлеге
* Верх-Ушнур авыл җирлеге
* Вятское авыл җирлеге
* Кужмара авыл җирлеге
* Михайловка авыл җирлеге
* Ронга авыл җирлеге
* Солнечный авыл җирлеге

## Икътисад

### Сәнәгать
* Мебель-агач эшкәртү заводы (Советский)
* Ронга таш карьеры
* Спирт заводы

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Фәрит Аги

**Фәрит Әмрулла улы Аги** (*Färit Aği*, **Фәрит Иделле**, 1943-2018) – күренекле татар журналисты, «Азатлык» радиосы журналисты (1969-2006), мөдире (1989-2006).

## Тормыш юлы
Фәрит Аги 1943 елда Кытайда туган. Атасы Әмрулла Аги Пенза губернасының Нагур (Кыштору) авылында 1912 елда туган. Әмрулланың әтисе Хөсәен Агиев Корея һәм Кытайда сәүдә итеп, ябылган чиктән үтә алмыйча, Россиягә кире кайтмый кала. 1916 елда аның хатыны Гайниҗамал кечкенә Әмрулла белән ире артыннан гомерлеккә чит җирләргә китә.

1945 елда Әмрулла «Идел-Урал» берлеге әгъзасы буларак кулга алынган һәм СССРга озатылган. 10 ел буе урман кисә. Тагын ун ел Краснояр краенда сөргендә яши. Ул гаиләсе белән 20 елдан соң гына кавыша. Иреккә чыккач, гаиләсен Төркиягә алып китә. Фәрит Истанбул университетының тюркология факультетында укырга керә.

1969 елда Төркиядә хәрби хезмәт үткәндә Фәритне Азатлык радиосы вәкилләре эзләп табалар. Алар татар телен радиода эшләрлек итеп белгән яшьләрне эзли. Шунысы кызы: ике кандидат табыла Фәрит Аги һәм Надир Дәүләт. 1969 елны хезмәтен тутыргач, Фәрит белән Надир Мүнхенга киләләр.

1989 елны директор Гариф Солтан үз урынын шәкерте Фәрит Иделлегә (псевдонимы) тапшыра. Аның тырышлыгы белән Азатлык радиосы Татарстанның җитәкчелеге белән элемтәләр урнаштыра. Россия һәм БДБ илләрендә корреспондентлар челтәрен җәелдерә (1990 елларда алар саны 30га җыела). 2006 елда ялга чыга, шуннан соң Мүнхенда тора.

Гомеренең соңгы айларында ул сулыш юллары һәм үпкә чире белән интегә иде. Фәрит Аги 2018 елның 25 декабрендә Мүнхенда вафат була.

## Чыганаклар
* "Никому и голову не приходило, чтобы "Радио Свобода" вещало и по–татарски" 

## Сылтамалар
* Өзелгән үзәкләр, саркылган йөрәкләр... (Фәрит Иделле)
## Искәрмәләр

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Анды

300px|thumb|left|Анды авылының иске мәчете
**Анды** () – Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районындагы татар авылы. Рус авыллары арасында утыра, Богородское авыл советына карый. Анды елгасы буенда утыра, атама да шуннан килергә тиеш. Авыл атамасы эрзә теленнән «андома» — «ашатучы» дигәннән чыккан дигән фикер дә бар.

511 йортта нибары 235 татар яши, кышын 70 йортта 100 кеше калып яши. 

Авылны казан татарларны нигезләгән дип уйланыла. 1620 елда бу җирләр йомышлы татар Богдан Мустафинныкы булган.

18 гасыр ахырына авылда 64 йорт булган. Халкы - 409 ( 200 ир, 209 хатын). Мәчет 1790елдан документларда күрсәтел.

1862 елга авылда 470 кеше яшәгән.

1887 елда авылда икенче мәчет кору планлаштырыла. 1889 елда инде өч мәчеткә 2000ләп кеше йөри.

1911 елда 1нче мәчет мулласы итеп башкорт Фатех Алеев сайлана.

1931 елга авылда ике мәчет юк ителә. 1970 еллардан биредә мәктәп, мәчет каршындагы кызлар мәдрәсәсе эшли.

## Күренекле кешеләре

*татар рәсссамы Лотфулла Фәттахов.
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Күршә

**Күршә** () — Тамбов өлкәсенең Рассказово районында урнашкан татар авылы.

Күршә авыл җирлегенең (Татарщинский сельсовет) үзәге (барлыгы ике авыл).

Авыл җирләре 1697 елда йомышлы татар Тениш морза кенәз Долотказинга бирелә. Бу вакыт 101 кеше искә алына.

XIX гасырда авылда мәчет, мәдрәсә дә булуы билгеле.

## Күренекле кешеләре

* Зәйнулла Булушев (1886–1965), ТАССР юстиция халык комиссары урынбасары, ТАССР прокуроры урынбасары (1922–1924).

## Искәрмәләр

Төркем:Тамбов өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тамбов өлкәсе татар авыллары
Татарщина (Даровской районы)

**Татарщина** () — Киров өлкәсенең Даровской районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Даровской районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Карагашлар

**Карагашлар** (кундырау татарлары, карагаш-нугайлар) —  нугай халкының Әстерхан өлкәсендә яшәүче бер төркеме.
Халык санын алу вакытында йә татарлар, йә нугайлар булып язылалар.

Кундырау татарлары дигән этнонимны әстерхан татарларына карата шактый күп галимнәр куллана, әмма "кундырау" сүзенең "кун" тамыры куначак, ягьни төн кунучыны аңлата, ә "кундырау" төшенчәсе күчеп килеп утыручы дигән мәгьнәгә ия. Димәк, бу этноним халыкның бары тик (күчеп, кунып) яшәү рәвешен аңлата. Ә инде "карагач" этнонимына килсәк, аның кушамат кына булуын әстерханлылар яхшы белә. Бу сүз "кисәү агачын" яки "качкын"ны аңлата.

Телләре — нугай теленең акнугай диалекты (яки карагаш). Кайбер белгечләр исә карагаш телен аерым тел дип күрсәтәләр.

Чыгышлары белән Нугай Урдасына барып тоташалар. Бу якларга Биштау (Пятигорск) якларыннан калмыклар белән килгәннәр дип уйланыла.

## Сылтамалар
* Проблемы сохранения национального языка в условиях современного социума на примере ногайцев-карагашей Астраханской области (статья на сайте «TURKOLOG — Тюркологические публикации»)
* России»: ногайцы-карагаши  (транскрипт передачи Радио России)
* Кто такие карагаши?  (тема на Татарском форуме)
## Искәрмәләр

Төркем:Нугайлар
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Татарлар
Советский (Мари Ил)

**Советский** (, ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Советский районының административ үзәге.

Халык саны — 10 667 кеше (2010 ел).

## География
Посёлок Ронга елгада, Йошкар-Оладан 42 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
Посёлок 1958 елда нигезләнә. Шәһәр тибындагы посёлогы статусын 1965 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 48,7%, руслар – 46,3%, татарлар – 3,2%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* terrus.ru — база данных России 
* Почтовые индексы Марий Эл
* ОКАТО 

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Советский районы торак пунктлары
Аббревиатура

**Аббревиатура** - кыскартылма сүзләр. Сүзтезмә составындагы сүзләрнең баш хәрефләреннән (АДПУ, АКШ; США, НАТО) яки берәр иҗегеннән (профорг, колхоз) ясалган исемнәр. Аббревиатураның соңгы компоненты бөтен килеш тә калырга мөмкин (таттелерадио, госдума, роддом).

Кыскартылма сүзләр ясалуны **[[Аббревиация]]** диләр.

## Чыганаклар
*Сәлимов Х.Х., Тел гыйлеме терминнары сүзлеге

Төркем:Лексикология
Сафаҗай

**Сафаҗай** () – Түбән Новгород өлкәсенең Пильнә районындагы авыл. Мәдәнә елгасы буенда урнашкан. 
Бүгенге көндә Сафаҗай авылында 1100 йорт булып, авылда яшәүчеләрнеке – 740, 2 300 кеше яши. Йортларның икейөзләбе “мәскәүчеләрнеке” булып санала.

## Дини тормыш
Авылда биш мәчет эшләп килә. Шушы мәчетләрнең барысында диярлек яшь имам-хатыйблар хезмәт куя. Алар тырышлыгы белән Сафаҗайда ел дәвамында мәчет каршындагы мәдрәсәләрдә дини укулар оештырылган. Моннан тыш, җәй айларында шәһәрдән ялга кайткан яшьләр өчен дә дини укулар – җәйләүләр уза.

Авылда үзгәртеп кору чорында, 1988 елда беренче мәчет ачыла. Шул ук елны мәчет каршында дини укулар да башлана.

## Мәгариф
Авылда 1968 елдан бирле урта мәктәп эшли. Мәктәп бинасы 1975 елда ачыла. Бу бина 640 урынга исәпләнгән. 2011 елда мәктәптә 256 бала укый. 27 бала унберенче сыйныф тәмамлый. 32 бала тугызынчы сыйныфны бетерә.

## Танылган шәхесләр

* Хөсәен Фәезханов — XIX гасыр татар галиме.
* Габделгалләм Фәезханов — XIX гасыр татар галиме.
* Рамил Нуриманов — көрәшче.
* Зөлфия Таҗуризина (22.06.1932), МДУ профессоры (1995).

## Хронологик белешмә
* 1451 ел – мәчеттәге язмалар буенча, авылның төзелү елы
* 1584 елда – Сафаҗай Алатыр өязенең Пиана станында (Собачий остров һәм янәшәдәге Яңа Усад исемнәре астында)
* 1780-1922 – Сембер губернасы, Кормыш өязе, Рбишча волостендә. Өязнең зурлыгы буенча икенче торак урыны була. 1911 елда биредә 5600 кеше яши. 
* 1922 елда Кормыш өязе Түбән Новгород губернасына күчерелә, шуның белән Сафаҗай Питрәксе волостенә күчә. 
* 1929 елда Түбән Новгород өлкәсендә милли Татар Кызыл Октябрь районы төзелү белән аерым авыл советы буларак шунда керә.
* 1940 ел, апрель – авылның урысча атамасы Собачий Островтан тагын да гүзәлрәк Красная Горка исеменә күчә. 
* 1944-1957 елларда – Питрәксе районында.
* 1957 елны район бетерелеп, яңадан Кызыл Октябрьгә кайта.
* 1963 елдан башлап – Пилнә районыда аерым авыл советы.

200px|thumb|right|Һәлак ителгән татар дин әһелләренә һәйкәл

## Икътисади хәл
Балалар барысы бергә–426, пенсиәгә чаклылар саны–830, пенсионерлар – 800, колхозда эшләүчеләре–230, фермер хуҗалыклары–9, аларда эшләүчеләр саны 80–90 кеше. Эшсезләр арасында күбрәк хатын–кызлар, ирләр–900, хатын–кызлар–1400. Менә нинди саннар, авыл димәссең.
Авылда терлек күп, 365 баш сыер, үгезләр, бозаулар–670 баш, 6 көтүләре. Колхозда–1600 баш эре мөгезле терлек, 8–көтү, җирләре–4500 гектар, атлар, 20–30, җирләр пайларга бүленгән, пайга чыккан–2,5 гектар җир.

Чәчүлек җирләре – 4692 гектар, көтүлек – 815 га, уңыш уртача гектардан 30 центнер.
14–шәхси кибет (магазин), 4–кибет райпоныкы, 1 зур магазин–анда 3 кеше эшли, бу авылда 19 кибет. КБО (комбинат бытового обслуживание) бар, анда юләү цехы, парикмахерская эшли. Колхозлары ача тагы бер юләү цехы эш киемнәре (рабочая одежда) юләү буенча. Авыл тулаем газлаштырылган, йортлар, магазиннар, мәчетләр, бала бакчасы, мәктәп, фельдшерский пункт, элемтә бүлеге (почта), клуб, бөтенесенә газ кертелгән. Клубта спорт буенча 1 штат булдырылган, спорт заллары инвентарьлар белән җиһазлаштырылган, көрәш өчен матлар коверлары белән.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Кот-д’Ивуар

**Кот-д’Ивуар Республикасы** (фр. *République de Côte d'Ivoire [ʁepyˈblik də kot diˈvwaʀ] ; [[1986 ел]]га кадәр рәсми рәвештә Фил Сөяге Яры Республикасы* дип тәрҗемә ителгән)- Көнбатыш Африкадагы дәүләт. Либерия, Гвинея, Мали, Буркина-Фасо һәм Гана кебек илләр белән чиктәш. Көньяктан Атлантик океан сулары белән юыла. Франциянең элеккеге колониясе. 
 
Илдә 60 тан артык этник группа санала. Башкаласы — Ямусукро, илнең төп шәһәре — Абиджан. Рәсми тел — француз теле, калган җирле телләр — бауле, дьюла, бете. Төп милли бәйрәм — Азатлык игълан иткән көн (1960 елның 7 августы).

## Табигый шартлар
200px|thumb|left|Кот-д’Ивуар картасы
Кот-д’Ивуарда күбесенчә тигез рельеф өстенлек итә, көньякта - дымлы тропик урманнар белән, төньякта озын үләнле саванналар белән капланган. Климат — экваториаль һәм субэкваториаль. Уртача температура— + 26° - + 28°. Еллык явым-төшем күләме— 1100 мм-5000 мм.

Табигый ресурслар — нефть, газ, алмаз, марганис, тимер рудалары, кобальт, боксит, бакыр,алтын, никел, тантал.
Төп елгалар — Сасандра, Бандама һәм Комоэ.

Кот-д’Ивуарда шакаллар, гиеналар, пантералар, филләр, шимпанзе, крокодиллар яши.

## Дәүләт төзелеше
Кот-д’Ивуар - президент республикасы. Президент турыдан-туры сайлау ярдәмендә 5 елга бер сайланыла.

## Халкы
Халык саны - 21,1 млн.

Еллык үсеш - 2,1%.

Туу күрсәткече - 32 гә 1000.

Үлем күрсәткече - 11 гә 1000.

Уртача гомер озынлыгы - ирләрнеке 55 ел һәм хатын-кызларныкы - 57 ел.

Шәһәр халкы - 49%.

Этник состав — аканнар 42 %, гурлар 17 %, төньяк манде 16 %, кру 11 %, көньяк манде 10 % һәм башкалар. 

## Диннәр
Дин тотучылар — мөселманнар 39 %, христианнар 33 %, абориген культы 11 %, атеистлар 17 %.

2020 елда: Мөселманнар ― 49,2 %, католиклар ― 17,2 %, евангелистлар ― 11,8 %, методистлар ― 1,7 %, башка христианнар ― 3,2 %, анимистлар ― 3,6 %, башка диннәр ― 0,5 %, бернинди дингә дә ышанмаучылар ― 19,1 % .
* Кот-д'Ивуарда ислам

## Икътисад
Төп өстенлекләре: авыл хуҗалыгы яхшы үсеш алган, какао (беренче урын) һәм каһвә (3 урын) җитештерелә. Нефть һәм газ сәнәгате үсеп килә. начар яклары: стабильлек булмау һәм каһвә-какаога бәйлелек.

Экспорт — 8,7 млрд долл. 2009 елда — какао, каһвә, үзагач, нефть, мамык, банан, ананас, балык.

Төп сатып алучылар — Нидерландлар 13,9 %, Франция 10,8 %, АКШ 7,8 %, Германия 7,2 %, Нигерия 7 %, Гана 5,6 %.

Импорт — 6,5 млрд долл. в 2009 елда — нефть продуктлары, сәнәгать товарлары, азык-төлек.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт президента Кот-д’Ивуара  

## Моны да карагыз

Төркем:Африка илләре
Төркем:Франсузтелле илләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Франциянең элеккеге колонияләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Кот-д’Ивуар
Прагматизм

**Прагматизм** – практиканы (тәҗрибәне) төп методологик принцип итеп караучы һәм төрле теорияләр һәм тәгълиматларның гамәли нәтиҗәлелеге аларның дөреслегенең төп критерие дип өйрәтүче фәлсәфи агым.

Прагматизмның иң мөһим идеяләре 19 гасыр ахырында АКШта барлыкка киләләр, ләкин фәлсәфи агым буларак ул шул ук Америкада һәм Европада 20 гасырның беренче яртысында гына төзелә. Өстәвенә, АКШта 1930-елларда прагматизм рәсми философия дәрәҗәсендә тора.

Бу агымга нигез салучы – Чарльз Пейс (1839 – 1914), аның үсешенә әһәмиятле өлеш кертүчеләр – Уильям Джемс (1842 – 1910) һәм Джон Дьюи (1859 – 1952), соңгысы прагматизмның үз төрен – инструментализмны барлыкка китерә.
## Фәлсәфи карашлар
19 гасыр ахыры – 20 йөз башында үтә абстракт һәм тормыштан аерылган идеалистик өйрәтмәләр киң таралган була. Нәкъ менә аларны Европа һәм Төньяк Америка университетларында укытканнар. Прагматизм исә фәлсәфәне яңарту буенча үз “программасын” тәкъдим итә, аның нигезендә фәлсәфә кеше алдында килеп чыгучы аеруча авыр проблемнарны хәл итү чараларын табу ысулы булырга тиеш.

Кеше яши торган хакыйкый дөнья кеше үз тәҗрибәсендә сизә, аңлый торган нәрсә дип, ә кешенең тормышы – кешенең аңында баручы “тәэсирләр агымы” дип аңлатыла. Моннан чыгып, тышкы дөнья белән бәйле бөтен фәлсәфи һәм фәнни проблематика, үз үзенчәлекләре һәм кануннары белән бергә, яраксыз дип табыла. Дөньяның барлыкка килүе дә, аның яшәеш кагыйдәләре дә кирәк түгел, бары тышкы дөньяның безгә йогынтысы һәм кеше үзенә кирәк нәтиҗәгә ирешер өчен эшләргә тиешле гамәлләр генә мөһим.
## Әдәбият

* Франк С.Л. Прагматизм как гносеологическое учение. — В сб.: Новые идеи в философии. СПб, 1913, сб. 7, с. 115—157.
* Мельвиль Ю. К. Чарльз Пирс и прагматизм. М., 1968.
* Кирющенко В.В. Язык и знак в прагматизме. СПб.: Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге, 2008. — 199 с. — ISBN 978-5-94380-069-6.
* Baldwin, James Mark (ed., 1901—1905), Dictionary of Philosophy and Psychology, 3 volumes in 4, Macmillan, New York, NY.
* Dewey, John (1900—1901), Lectures on Ethics 1900—1901, Donald F. Koch (ed.), Southern Illinois University Press, Carbondale and Edwardsville, IL, 1991.
* Dewey, John (1910), How We Think, D.C. Heath, Lexington, MA, 1910. Reprinted, Prometheus Books, Buffalo, NY, 1991.

Төркем:Прагматизм
Төркем:Идеализм
Уйгур әдәбияты

**Уйгур әдәбияты**на уйгыр телендәге, иске уйгур, гарәп һәм латин әлифбасы белән язылган әдәбият карый. 

1917 елда совет уйгур (Урта Азиядә) һәм чит ил уйгырларының (Көнчыгыш Төркистан) әдәбияты үсеш ала. Уйгур халкы зур күләмдә халык иҗаты булдыра: җырлар һәм халык шигырьләре, әкиятләр, дастаннар, тарихи җырлар, риваятләр һ. б. Уйгыр әдәбияты галиме К.Һасанов төрки-уйгыр тормышыннан беренче әдәби әсәр итеп Габделгазиз Монасыйб язган «Таранчы кызы» романын атый: “Уйгыр кызы турында роман язган татар язучысы беренче тапкыр бирде...”.
Гасырлар дәвамында уйгур кабиләләре (ә соңрак халык) - уртаазиат, һинд һәм кытай мәдәнияты тәэсирендә булалар, бу тәэсирләр уйгур мәдәниятенә һәм уйгур әдәбияты формалашуга эз калдыралар.

Бөек Октябрь инкыйлабы 1917 елыннан соң беренче елларында, СССР да яши торган уйгурларның икътисадында һәм мәдәниятендә зур үзгәрешләр була. Газет, журналлар артыннан уйгур язучыларның әсәр җыентыклары күренә башлый. “Иртә нуры” дип исемләнгән беренче күмәкле җыентык 1930 елда басылып чыга. Г. Мөһәммәди, Т. Хасанов шигырьләре, Н. Искәндәров, Н. Исраилов әсәр җыентыклары басылап чыга. Уйгур язучылары яңа, киң массалар белән өзелми бәйләнгән социалистик риалызмы әдәбиятын булдыралар. Яшь уйгур әдәбияты рус һәм башка халык әдәбият йогынтысыннан үз юлын башлый һәм шул ук вакытта үз традицион классик әдәбиятләренә һәм фолклорына таяна. 40-нчы еллардан башлап уйгур әдәбияты иҗат активлыгына һәм иҗат фикере артуына  ирешә. Яңа чынбарлыкны сүрәтләү, уйгур халкының үткәнен аңлау һәм хәзерге чор чит ил уйгурының тормышын яктырту – 20-нче елларда ук барлыкка килгән, бу өч тематик сызык.

1931-33 елгы баш күтәрүне җиңүдән соң Чит ил уйгур әдәбияты беренче адымнарын ясый башлый. 1932 елдан башлап Көнчыгыш Төркестанда совет уйгур әдәбиятына нигез салган Мөһәммәди әсәрләре киң таралыш ала. Чит ил уйгур әдәбияты башында торганнар: Латфулла Муталлип (1925-1945), Ним Шаһид (т. 1906), Хамраев Мумин (1908-1955), Зуннун Кадыри (т.1915), Нур Бусаков (1920-1952). “Өч виләт” инкыйлабын җиңгәннән соң (1944-46) һәм КХР игълан ителгәннән соң беренче елларны беренче уйгур басмаханәләре барлыкка килә, беренче китаплар дөнья күрә. 1950 елда әдәбият һәм сәнгать берләшмә хәзерлек комитеты оеша, ә 1953 елда берләшмә үзе оешып бетә;  “Тарим” исемле иҗтимагый-әдәби җурнал чыга башлый. 1961 елда “Шинҗан әдәбият сәнгати” исемле журнал оеша. 1957 елның маенда беренче уйгур (Синцзян) язучыларның корылтае үтә.
## Искәрмәләр

Төркем:Уйгур әдәбияты
Төркем:Телләр буенча әдәбият
Юрино (Мари Ил)

**Юрино** (, , , ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Юрино районының административ үзәге.

Халык саны — 3 462 кеше (2010 ел).

## География
Юрино Иделнең сул ярында, Ветлуганың тамагында, Йошкар-Оладан 105 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Иң якын тимер юл станциясе — Чабаксар.

## Тарих
Беренче тапкыр 1227 елда телгә алына. 1727 елдан — село. 1927 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 2,4%, урыслар – 94,9%.

## Истәлекле урыннар
250px|thumb|right
* Шереметев замогы (1880) (фотографиядә)
* Михаил-Архангел храмы (1889)

## Икътисад
Агач һәм агач эшкәртү сәнәгатьнең ширкәтләре.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://bse.sci-lib.com/article127868.html
* terrus.ru — база данных России 
* Почтовые индексы Марий Эл 

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Юрино районы торак пунктлары
Оршанка

**Оршанка** (, ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Оршанка районының административ үзәге.

## География
Оршанка Оршага Ошла кушылу урынында, Йошкар-Оладан 32 километр төньяктарак урнашкан. 
## Тарих
Оршанка 1820 елда нигезләнә. шәһәр тибындагы бистә статусын 1975 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 40,4%, руслар – 56,4%, татарлар – 1,0%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=12 
* http://ruspostindex.ru/12/0.html

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Оршанка районы торак пунктлары
Шамакай

**Шамакай** — гадәттә Европа монархлары күңелен күтәрүче, мәзәкләр сүләүче кеше. Бүгенге көнге клоунга якын тора. Шамакайлар төрле төсле киемнәр һәм өч конуссыман бүлемнән торган баш киеме кигәннәр, ул өч бүлемнең һәркайсына кыңгырау эленгән була.

Шамакай дип, шулай ук, начар, җыйнаксыз киенү аркасында кешеләрне көлдерүчеләрне дә атыйлар. Беренче вакытта шамакай дип кызык кешеләрне атаганнар. Бу термин хәзер мыскыллау буларак кабул ителә.

Шамакай һәм кәрлә антик чорлардан ук монархлар һәм байлар белән ияреп йөрүче булып тора. Аның гадәти киеме булып - ишәк колаклы, кыңгыраулы баш киеме, ясалма шут башы тагылган скипетр тора. Шамакай ахмаклыкның, тинтәклекнең тере сурәтләнеше булып та тора ала.

## Моны да карагыз
* Клоун
* Дурак
* Ахмак

## Әдәбият
* Дугин А. Г. О роли «шута». Эволюция жреческих функций. Метафизика смеха  // Дугин А. Г. Философия Политики, М., 2002.
* Парламент дураков. Сборник 
* Литературные анекдоты о русских шутах 
*  П. П. Шуты и скоморохи в древности и в новейшее время // Исторический вестник, 1888. — Т. 31. — № 1. — С. 201—220; № 2. — С. 453—474; № 3. — С. 688—709; Т. 32. — № 4. — С. 184—210; № 5. — С. 456—480. 
* Jesters: A Fool and his Clothing  
* Михаэль Дорфман Чем хуже мир, тем лучше наши шутки 

Төркем:Шамакайлар
Төркем:Күңел ачу
Төркем:Һөнәрләр
Мари-Төрек

**Мари-Төрек** (, ) — Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Мари-Төрек районының административ үзәге.

Халык саны — 5 163 кеше (2010 ел).

## География
Посёлок  Йошкар-Оладан 105 километр көнчыгыштарак урнашкан. Иң якын тимер юл станциясе — Йошкар-Ола.

## Тарих
Мари-Төрек 1719 елда нигезләнә. Шәһәр тибындагы посёлогы статусын 1975 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 44,1%, чирмешләр – 32,7%, татарлар – 20,9%, арлар – 1,3%.

## Истәлекле урыннар
* Боз сарае
* В. П. Мосолов исемле өлкәне өйрәнү музее

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* terrus.ru — база данных России 
* Почтовые индексы Марий Эл
* ОКАТО 

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Мари-Төрек районы торак пунктлары
Инсар

**Инсар**:

* Инсар (елга) — Мордовия Республикасында елга.
* Инсар (шәһәр) — Мордовия Республикасында шәһәр.
Рузай

**Рузай** (, , ) – Мордовия Республикасында шәһәр, Рузай районы үзәге.  Республика башкаласы Саранск шәһәреннән 19 км еракта. 
## Тарихи белешмә
Рузай Пешлә авылы белән бер чорда пәйда булган. Профессор И.Д.Воронин «Иске Рузаевка тарихыннан» дигән мәкаләсендә: «1631 елда Инсар өязе судындагы Пешлә, Нурлы, Пайгарма елгалары буендагы җирләр Төмән татары Ураз морзаның (князь) карамагында. Шул елда Ураз Тәнкәчиевләр кабиләсе карамагындагы ике татар авылы барлыкка килә: «*Урузаевка* татар авылы һәм *Татар Пешләсе* авылы»,- дип язылганны раслый.

Уразай авылы хәзерге тимер юл вокзалыннан көньягракта урнашкан булган.

Пенза губернасының Инсар өязенә керә. 1918 елда Рузаевка өязе барлыкка килә. 1930 елдан Рузаевка районы үзәге.
## Рузай станциясе
Рузай шәһәре зур тимер юл станциясе белән билгеле. 
1893 елда булачак Мәскәү-Казан тимер юлында Сасовтан (Рязань губернасы) Рузайга кадәр поездлар йөри башлый. 1895 елда Рузайдан Пензага кадәр хәрәкәт ачыла. 1898 елдан Рузайдан составлар Сызранга йөри башлый. 1900 елда төньякка – Красный Узелга хәрәкәт ачыла. Республиканың бөтен армиягә чакырылган призывникларын монда сборный пунктка, җыелу урынына китерәләр.

Шәһәрдә эре сәнәгать ширкәтләре эшли.

## Халык

Милли состав: руслар — 75,9%, мордва — 14,9%, татарлар — 5,5%.

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия шәһәрләре
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Ләмберә районы

**Ләмберә районы** (, ) — Мордовия Республикасында муниципаль район.

## Тарихи белешмә
Октябрь революциясенә кадәр Ләмберә районы җирләре Пенза губернасының Саранск өязенә кергән булганнар. 1923 елны Ләмберә, Еремеево, Саловка вулыслары Пензятка вулысынә берләштерелә. 1924 елны вулыс Ләмберә авылына күчерелә. Башта ул Саранск районына керә.

1926 ел җанисәбе чорында Мордовия автономияле өлкәсендә 73 840 татар яши (5,3%). Ленинчыл милли сәясәте милли азчылыкларга үз милли телләрендә эшләүче дәүләт органнарын күздә тота. Шул максатны тормышка ашыру ниятеннән аерым татар районы төзелә. Мәсьәләне өйрәнеп, РСФСР Үзәк башкарма комитеты Президиумы 1933 елның 20 июлендә Милли Ләмберә районын оештырырга боерык бирә.  Аңар 11 татар авыл советы (16 авыл, 22866 кеше), 4 рус авыл советы (8404 кеше) керә. Халык санында татарлар өлеше 73% тәшкил иткән. Район үзәге итеп Ләмберә авылы тәгаенләнә. Яңа районга Аксюн, Болотниково, Зур Ялху, Мельцапино, Пензятка, Репьевка, Саловка, Свәрби, Таула, Чирмиш, Алтар (Ләбәжә), Азюрка, Инәт һәм Кырви авыл советлары керә.

Районда Мордовия татарларының милли-мәдәни үзәге – Татар педагогия училищесы эшли (1936-1951 еллар).

1954 елны районга тагын 4 рус авыл советы (Атемар, Белогорка, Берсеневка, Павловка) кертелгән. Шул уңайдан моңарчы дубляж буларак чыккан район гәзитенең татарчасы туктатыла. 1963 елны Ләмберә районы бетерелә. 1967 елны район кабат торгызыла, ләкин бу юлы иң зур татар авыллары – Ләбәжә белән Азюрка Ромоданово районга калдырыла. Нәтиҗәдә райондагы татар өлеше 34%ка төшә.

Хәзерге вакытта Ләмберә районына 53 рус, 11 татар авылы керә. 
## Халык

### Милли состав

## Танылган шәхесләр
* Асыйм Баляев — Советлар Берлеге каһарманы.
* Рафаил Насыйбуллов, Ренат Биккинин — классик көрәштә Европа чемпионнары.
* Мәхфүзә Казакова (*[[1899]], Кәкре күл-[[1987]]*) — ТАССР Кукмара районы башкарма комитеты рәисе (*[[1933]]-[[1937]]*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Радио Мордовии» на полосах «Татарской газеты» 

Төркем:Татар районнары
*
Сыры

**Сыры**, шулай ук **Сүрә** (, , , ) — Иделнең уң кушылдыгы. Сембер, Түбән Новгород һәм Пенза өлкәләре, Мордовия, Чуашия, Мари Ил аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 841 км, бассейн мәйданы — 67 500 км2. Идел буе калкулыгыннан башланып китә; баштан көнбатышка, ә аннан соң төньякка ага. Сырыда Сурск, Пенза, Алатыр, Ядернә, Шөмерлә, тамагында — Васильсурск шәһәре урнаша. XVI гасырга елга буенча Казан ханлыгы һәм Мәскәү кенәзлегенең чиге узган.

Су ташуы апрель — майда була. Ноябрь — декабрь аенда боз белән каплана, март — апрельдә.

## Хайваннар һәм үсемлекләр дөньясы
Җәен, чөгә, корбан балыгы, опты, сыла балыгы, чуртан, кәлчәк, кәрәкә, чабак, густера, алабуга, шыртлака, вакбалык (тюлька), җилем балык һ.б. балыклар очрый.

## Сыры кушылдыклары

### Уң кушылдыклары
* Алгашка
* Барыш
* Бизнә
* Выла
* Вядя
* Инза
* Кумашка
* Киря
* Умыс
* Уранка
* Юлау

### Сул кушылдыклары
* Алатыр
* Пьяна
* Пенза
* Пензятка
* Уза 
* Труев
* Шукша
* Кутля
* Вьясс
* Урга
* Чугунка
* Кадада

## Фотогалерея

Sura River in Penza IMG 2613.JPG|Пензада
Ferry near Vasilsursk.jpg|Василсурск янында борам
Впадение Пензы в Суру.JPG|Пенза елгасының Сырыга кушылу урыны
Vasilsursk flybird18.jpg|
River Sura OM12.JPG|Пенза янында Сыры елгасы
River Sura OM3.JPG|


## Моны да карагыз
* Сыры оборона сызыгы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://bse.sci-lib.com/article107738.html
* http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo3/geo-4531.htm

Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Төркем:Мордовия елгалары
Төркем:Чуашстан елгалары
Төркем:Мари Иле елгалары
Әтәш

**Әтәш** (, ) — Мордовиядә шәһәр тибындагы бистә, Әтәш районының административ үзәге.

Халык саны — 6 246 кеше (2010 ел).

## География
Әтәш Сарансктан 80 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнаша; посёлок аша тимер юл уза.

## Тарих
Әтәш 1894 елда, Мәскәү—Казан тимер юлы төзү вакытында нигезләнә. 1928 елдан — Әтәш районының административ үзәге. 1963 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

## Икътисад
* «Атяшевский» ит эшкәртү комбинаты

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00005/23200.htm
* http://atyashevorm.ru 
* http://mnogolik-mordovia.mrsu.ru/c_Atashevo_rp.htm 

Төркем:Мордовия штп-лары
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Төмән (Мордовия)

**Төмән** шәһәре (, ) – Мордовия Республикасының Темников районы үзәге. Татарлар аны Кала дип кенә атыйлар.
## Кыскача белешмә
Төмән шәһәре Мордовиянең иң көнбатышына, Сарански шәһәреннән 160 чакрымнар ераклыкта, Түбән Новгород өлкәсе чигенә урнашкан кечкенә генә кала. Шәһәрдә барлыгы 7 меңләп кеше яши. Район халкының 60 процентын руслар, утызын мукшылар, 8 процентын татарлар тәшкил итә. 2002 елгы сан алу нәтиҗәләре буенча, Төмәндә 611 татар яшәгәнлеге ачыкланды.
## Тарихи белешмә
Рәсми рәвештә Төмәнгә 1536 елда нигез салынган дип санала. Бу чыннан да шулай, аңа кадәр Төмән-Кала биредән 8 чакрым ераклыкта, Мокша елгасының сул ярына урнашкан булган. Ул урында хәзер *Старый Город* дип аталган рус авылы.

Аксак Тимер 1395 елда мишәр-татар башкаласы булган Наровчатны җимергәч, үзәк Иске-Калага – Төмәнгә күчә һәм шушы рольне 1536 елга кадәр үти. Ул урта гасыр татар дәүләте – Төмән кенәзлеге башкаласы булган. Биредәге татар морзалары һәм кенәзләре күбесе нәселләрен Алтын Урда ханы Сәед-Әхмәт улы Биханнан башлый. Биханның ставкасы Төмән районының төньягында урнашкан *Сарыкылыч* шәһәрендә урнашкан. Ул шәһәр соңыннан Бихан оныкларыннан рус праваслау чиркәвенә күчә. Аның хәзерге исеме – *Саров*. Бу – Русиянең атом коралы башкаласы.

Тарихчы Сәед Еникеев хәбәре буенча Төмән каласына 1361 елны нигез салына.
1509 елда олуг кенәз Василий III кенәз Акчураның һәм Күгешовның бу җирләрне биләү хокукларын раслый. Димәк бу датадан да соң түгел Төмән һәм Төмән кенәзлеге рус дәүләтенә буйсына. XVI гасырның беренче чирегендә Төмән шәһәрендә Күгеш белән аның улы Тенеш идарә итә.

Рус дәүләтенә үз ирке белән кушылган өчен Тенешкә 1528 елда Төмән шәһәрендә идарә итәргә рөхсәт бирелгән. Тенеш улы Еники бәк 1552 елда Явыз Иван гаскәрләре составында Казанга яу белән бара һәм үзенә буйсынган татарлар һәм мордвалар белән Казанны камап алуда катнаша (Альфред Халиков). 1552 елдан соң йомышлы татарлар Швеция һәм Ливония белән булган сугышларда актив катнашалар.

1521 елны нугай татарлары каланы килеп туздырып китәләр — дип яза Уфа галиме Сәед Еникеев. Шул сәбәпле каланы икенче җиргә күчерергә булалар. Иске урында исә Еникеевларның рус коллары калган.

1612 елда Төмәннең үзендә 163 татар йорты, 172 рус хуҗалыгы була. 1625 елда инде Төмәндә Енникееевлар урынына воевода итеп рус кешесен куялар, аның кул астында 388 татар морзасы хезмәт итә.

Төмән озак еллар Тамбов губернасыныда өяз шәһере була.

## Халык

Милли состав: руслар — 60,4%, мордва — 33,8%, татарлар — 3,3%.

## Чыганак
* Фәүзия Бәйрәмова. Иске-Кала – бортас-мишәр шәһәре

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия шәһәрләре
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Мукшы (елга)

**Мукшы** () – Ука елгасының сул кушылдыгы. Пенза өлкәсенең Мокшан районында башлана, Рязань өлкәсенең Касыйм шәһәреннән түбәнрәк җирдә Ука суына коя.

Кушылдыклары: Сивинь, Сатис, Ирмеш (уң яклап), Вад, Цна (сул яклап).

Шәһәрләр: Төмән, Краснослободск, Наровчат.

Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Төркем:Мордовия елгалары
Төркем:Рязань өлкәсе елгалары
Ветлуга

**Ветлу́га**:

* Ветлуга (елга) — Россиядә елга, Иделнең кушылдыгы.
* Ветлуга (шәһәр) — Россиянең Түбән Новгород өлкәсендә шәһәр.
Ветлуга (елга)

**Ветлуга** (, , ) — Россиянең Европа өлешендә елга, Иделнең сул кушылдыгы. Киров, Кострома, Түбән Новгород өлкәләре һәм Мари Ил аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 889 км, бассейн мәйданы — 39 400 км². Сул яры иңкү, уң яры — биек (100 метрга кадәр). Агымы акрын, коры елгалар күп. Кар белән туендырыла.

Тамагыннан 700 километрга — суднолар йөрерлек елга

## Эре кушылдыклар

### Сул кушылдыклар
* Нея
* Зур Какша
* Уста
* Юронга
### Уң кушылдыклар
* Вохма
* Люнда

## Шәһәрләр
Елгада Шарья, Ветлуга шәһәрләр, Варнавино, Красные Баки, Воскресенское шәһәр тибындагы бистәләр торалар. Чабаксар сусаклагычына кушылу урынында Юрино штп-ы тора.

## Фотогалерея

Bridge venluga river sharya.jpg|
Vetluga river.jpg|
|


## Чыганаклар
* http://bse.sci-lib.com/article004576.html
* http://slovari.yandex.ru/dict/geography/article/geo/geo1/geo-0916.htm

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Кострома өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Мари Иле елгалары
Беренче театр (пьеса)

::*<div class="dablink"> Бу — пьеса турында мәкалә. Шулай ук [[Беренче театр (мәгънәләр)]] сәхифәсен карагыз.</div>*
thumb|200px|right|"Беренче театр" комедиясенең кулъязма бите
**«Беренче театр»** — Галиәсгар Камал 1908 елда иҗат иткән пьеса. Авторның иң көчле һәм данлыклы комедия әсәре дип санала.

Әсәрдә мәдәни яңарыш, демократик үзгәрешләргә нисбәтле татар дөньясында беренче тапкыр рәсми рәвештә театр кую вакыйгасы сүрәтләнә. Тик шушы вакыйга киртәләрсез, каршылыксыз булмавы да күрсәтелә. Берьяктан, жандармерия, патша хакимияте, икенче яктан, татарларның кадими көчләре театрны куйдырмас өчен төш-тырнагы белән каршы.

## Сюжет сызыгы

## Фильм

Пьеса буенча Совет чорында «Беренче театр» исемле аклы-каралы фильм төшерелә.

Төркем:Галиәсгар Камал әсәрләре
Төркем:Татар комедияләре
Милли округ

**Милли округ** — Советлар Берлегендә 1921—1977 елларда булган административ-территориаль берәмлекләрнең төре. Милли округлар руслардан башка милләтләр күпчелек тәшкил иткәннәр территорияләрдә оештырылганнар.

Милли округларны ике төркемгә бүлергә мөмкин:

1) Тау АССР Кавказ милләтләре өчен милли округлары
* Чечен МО
* Ингуш МО
* Осетин МО
* Кабарда МО
* Балкар МО
* Карачай МО

Бу округлар 1921—1922 елларда бар булганнар.

2) Төньяк һәм Себер милләтләре өчен милли округлары:
* Агинское Бурят МО (1937—1977)
* Аргаяш МО (1934)
* Витим-Олёкма МО (1931—1938)
* Карел МО (1937—1939)
* Коми-Пермяк МО (1925—1977)
* Коряк МО (1930—1977)
* Ненец МО (1929—1977)
* Охотск Эвен МО (1930—1934)
* Таймыр (Долган-Ненец) МО (1930—1977)
* Усть-Ордынский Бурят МО (1937—1977)
* Хант-Манси МО (1930—1977)
* Чиркәс МО (1926—1928)
* Чукотка МО (1930—1977)
* Эвенк МО (1930—1977)
* Ямал-Ненец МО (1930—1977)

1977 елда барлык милли округлар исемен **автономияле округларга** алыштыралар.
## Моны да карагыз
* Милли район
Банкрот

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Банкротлык — акча түләү мөмкинлеге булмаган кеше яки юридик зат.
* «Банкрот» (пьеса) — Галиәсгар Камал язган пьеса.
* Банкрот (спектакль)
Банкрот (пьеса)

**«Банкрот»** — Галиәсгар Камал 1911 елда иҗат иткән пьеса, сатирик комедия. Әсәр сәүдә буржуазиясенә, аның яшәү рәвешенә, түбән рухына каршы юнәлдерелгән.

Пьесада сәүдәгәр Сираҗетдин Туктагаевның ялган банкротлыкка чыгып, хәйлә юлы белән зур табыш алу вакыйгасы сурәтләнә. Әсәрдә уңай зат юк.

Төркем:Галиәсгар Камал әсәрләре
Төркем:Татар комедияләре
Каләмгә хитаб

**Каләмгә хитаб** — Дәрдемәнд тарафыннан 1906 елда язылган шигырь. Әдипнең иң танылган әсәрләренең берсе. Шигырь беренче тапкыр «Казан мөхбире» газетасының 1906 елның 6 февраль санында басыла.

Шигырьдә каләм мотивы гаүдәләнә. Ул каләмгә риторик эндәш алымы белән язылган. Шигырь эчке рухы белән үткәннәргә юнәлгән. Ә үткәннәр, моңа кадәр дөньяга килеп-киткәннәр турында бәян иткәндә, күз яшьләрен түгә.

## Шигырь тексты
: Каләм! Калбеңдә ни сер бар, гаян ит,
: Килеп кичмешләр әхвәлен бәян ит.
: Түгеп күз яшьләреңне бу кәгазьгә,
: Ни моңлы уйларың бар — сөйлә безгә!

: Бабалар кабере янында күңел зар,
: Аталар рухының армәндәсе бар...
: Кара туфрак тулы мазлум нидасы,
: Алар кемдер?.. Алар кемнәр фидасы?..

: Каләм! Калбеңдә ни сер бар, гаян ит,
: Килеп кичмешләр әхвәлен бәян ит.
: Түгеп күз яшьләреңне бу кәгазьгә,
: Ни моңлы уйларың бар — сөйлә безгә!

Төркем:Дәрдемәнд шигърияте
Яр (Удмуртия)

**Яр** — Удмуртиядә урнашкан посёлок (1938—2010 елларда — шәһәр тибындагы бистә), Яр районының административ үзәге.

Халык саны — 6 596 кеше (2010).

## География
Яр Удмуртиянең төньяк-көнбатышта, Чүпче елгада урнаша. Киров—Пермь тимер юл тармагында эре тимер юл узелы; Яр станциядән Омутнинскка тимер юл тармагы бара.

## Тарих
Яр 1898 елда нигезләнә. Шәһәр тибындагы посёлогы статусын 1938 елда ала.

2010 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2010): арлар — 54,9%, руслар — 39,1%, татарлар — 1,1%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00095/07300.htm
* «Сельская правда» газетаның сайты 

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Яр районы торак пунктлары
Психогеник фуга

**Психогеник фуга** яки **диссоциатив фуга** — сирәк психологик авыру. Аның белән авырган кеше кинәт, ләкин максатчан таныш булмаган урынга күченеп, тулысынча үзенең турында барлык мәгълүматны оныта, хәтта исемне дә онытырга мөмкин. Шул ук вакытта универсаль белемгә хәтер кала (фәннәр, әдәбият һәм башкалар). Шулай ук яңа мәгълүматларны истә калдыру сәләте саклана. Амнезиядән тыш, авыру кеше үзен абсолют нормаль тота.

Психогеник фуга белән авырган кешеләр үзләренә яңа исем һәм тормыш юлын уйлап чыгарырга мөмкиннәр. Аларда үзләренең авыру булуына шик тә тумый. Авыру кеше үзенә, гадәттә, элекке һөнәр белән бәйле булмаган яңа эш табып, гадәти тормыш алып бара.

Фуганың сәбәбе булып бик көчле психик травма яки чыгу юлы булмаган вәзгыять тора. Авыру — организмның акылны яклау ысулы, чөнки ул булган проблемалардан котылу мөмкинлеген бирә.

Психогеник фуга берничә сәгатьтән башлап берничә айга кадәр сузыла ала. Озаграк дәвам итү очраклары да булган. Шуннан соң авыру кеше үзенең чын тормышын кинәт искә төшерә, шул ук вакытта ул аның «фуга тормышы» вакытында булганнарны оныта да ала. Фуга халәтеннән чыгу эмоциаональ яктан тискәре хисләр белән бара.

Беренчеләрдән булып әлеге авыруны Уильям Джеймс күзәтеп яза.

## Фуга очраклары
* Агата Кристи 1926 елның 3 декабрендә югала. Аны бары тик 11 көн үткәч кенә бер кунакханәдә таба алалар. Үзе ул соңгы унбер көн хакында берни хәтерләмәгән.
* Джоуди Робертс, «The News Tribune» газетасы хәбәрчесе (Такома, Вашингтон), 1985 елда югалып, бары тик 12 елдан соң гына Әләскә штатында табыла. Шушы вакыт ул Джейн Уильямс исеме астында яшәгән.

## Сәнгатьтә
Психогеник фуганы тасвирлаган дистәгә якын фильм төшерелгән: «Ка-Пэкс планетасы», «Онытылган», «Ябык утрау» («*Shutter Island*») һәм башкалар.

О. Генриның «Хәтерсез йөрүләр» дип аталган романы бар. Андагы төп каһарманның психогеник фугага охшаш авыру сурәтләнә.

## Сылтамалар
* Mental Health Matters website  

Төркем:Неврозлар
Төркем:Хәтер югалу
Саз татарлары

**Саз татарлары** (*сас татарлары*) — Төмән өлкәсенең Тубыл районында яшәүче татарлар, себер татарларының бер төркеме.

Чыгышлары белән саз татарлары биредәге угыр халыкларына - ненецларга, хантларга һәм мансиларга барып тоташалар. Кайчандыр бу халыклар себер татар теленә һәм исламга күчеп татарлашканнар, әмма үз гореф-гадәтләрен дә саклап калуга ирешкәннәр.

Башка себер татарлары һәм рус авылларыннан ерак урнашканлыктан үз гореф-гадәтләрен, башка себерлеләрдән аермалы буларак, бик яхшы саклап кала алганнар.

Төп шөгыльләре - аучылык һәм балыкчылык.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Төркем:Себер татарлары
Идел-Урал татарлары

**Идел-Урал татарлары** — татарларның иң зур санлы төркеме. Дөнья буйлап алар өлешенә 7 млн татарның 6 млны туры киләдер.

Чыгышлары белән тамырлары Идел буе болгарларына, бортасларга, кыпчакларга һәм Идел буе финнарына барып тоташа. Идел-Урал төбәгендә яшәүче татарларның үзатамалары һәм этник үзбилгеләнүе,  суверен дәүләтен үзенә буйсындырган , таркалганнан соң анын дәвамчысы  заманында формалаша.

Алтын Урда таркалгач (15 йөз) оешкан татар дәүләтләрендә (Олы Урда, Казан ханлыгы, Әстерхан ханлыгы, Касыйм ханлыгы, Себер ханлыгы, Нугай Урдасы һ.б.) Әстерхан, Казан, Кырым, Касыйм, Себер татарлары дип аталган яңа җирле субэтник төркемнәр барлыкка килә.

Идел, Урал, Себер төбәкләре Рус дәүләте тарафыннан яулап алынганнан соң (16 йөзнең 2 нче яртысы), татарларның төрле этник-территориаль төркемнәре арасында миграция һәм үзара аралашу, мәдәни якынаю хәрәкәте көчәя; Казан, Себер, Әстерхан татарларының телләре һәм мәдәниятләре якынлыгы арта бара. Шуның нәтиҗәсендә аерым этник төркемнәрне берләштергән дин җирлегендә гомумиләштерелгән "мөселман" атамасы ешрак кулланыла башлый.

19 йөзнең 2 нче яртысында, буржуаз социаль-икътисади мөнәсәбәтләр көчәйгән чорда, аерым милли мәдәниятләр, бигрәк тә Идел-Урал төбәгендәге татарлар мәдәнияте югарырак баскычка күтәрелә. Татар халкының тарихи-мәдәни бердәмлеге мәсьәләсе һәм үткәне б-н кызыксыну арта, тарихи традицияне барлау яңартыла.

## Субэтнослар
*Казан татарлары (казанлылар)
*Мишәр татарлары (мишәрләр)
*Типтәр татарлары (типтәр)
*Касыйм татарлары (кәчим)
*Нократ татарлары (нократ)
*Керәшен татарлары (крәшен)
*Пермь татарлары
*Нагайбәк татарлары (нагайбәк)
*Кострома татарлары
## Әдәбият
* Ахатов Г. Х.. Татарская диалектология. Средний диалект (учебник для студентов высших учебных заведений). Уфа, 1979.
* Петр Знаменский. Казанские татары. 
* Гайнутдин Ахмаров. Свадебные обряды казанских татар.
* Косач Г. Г. Татарстан: религия и национальность в массовом сознании // Каариайнен К., Фурман Д. Е. (отв. редакторы). Новые церкви, старые верующие — старые церкви, новые верующие. Религия в постсоветской России. М., Институт Европы РАН, Институт Евангелической Лютеранской церкви Финляндии, 2007.

Төркем:Татарлар
Төркем:Татарстан халыклары