open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«V» төрендәге паттерн

«V» төрен почмак  колачы өскә һәм аска караганда > 15пД булса ачыклыйлар. Бу очракта  күрсәтелгән караш юнәлешләрендә аз чагылган физиологик аерма булырга мөмкин.
## Сәбәпләре
• Аскы кыек  мускул гиперфункциясе IV БМН параличы белән бәйле.

•       Сабыйлык эзотропиядә  һәм башка балалар эзотропиясендә күзәтелгән өске кыек мускул гипофункциясе  белән туры килгән аскы кыек мускулның гиперфункциясе. Өскә караганда  күзләрнең дөрес торышы белән аска караганда чагылган эзодевиация билгелиләр.

•      Өске туры мускул гипофункциясе.

•      Броун синдромы.

•      Бит сөяге үсеш аномалиясе белән кечкенә күз чокыры һәм  аска кыегайган күз ярыгы.
## Дәвалау
Дәвалау аскы кыек мускулны көчсезләндерүдән яки аларның  функциясе бозылуда өске кыек мускулны көчәйтүдән гыйбарәт.

Кыек мускуллар  функциясе сакланса, дәвалау түбәндәгедән тора.

1.    Эзотропия, «V» төрен(рәс. 20.66а) эчке туры мускулларның ике яклы  рецессиясе һәм аларның сеңерләрен аска күчерү белән юк итәләр.

2.      Экзотропия, «V» төрен(рәс. 20.66б) тышкы туры мускулларның ике яклы  рецессиясе һәм аларның сеңерләрен өскә күчерү белән юк итәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
«А» төрендәге паттерн

**«А» төрен** почмак колачы  өскә һәм аска карау арасында > 10пД булса ачыклыйлар. Бинокуляр күрү  шартларында бу укыганда кыенлыкларга китерә.

## Сәбәпләре
•       Өске кыек мускулның  беренчел гиперфункциясе карашның башлангыч торышында экзодевиация белән бергә  була.

•       Аскы кыекның  гипофункциясе/параличы өске кыек мускулның гипофункциясе белән бергә була.

•       Аскы туры мускулның  гипофункциясе.

## Дәвалау
Кыек мускулларның дисфункциясе белән авыруларга өске  кыек мускулның арткы тенотомиясе күрсәтелә. Кыек мускуллар функциясе  сакланса, дәвалау түбәндәгедән тора.

**1.    ** Эзотропия, «А» төрен(рәс. 20.67а) эчке туры мускулларның ике яклы  рецессиясе белән аларның сеңерләрен аска күчерү белән юк итәләр.

**2.    ** Экзотропия, «А» төрен(рәс. 20.67б) тышкы туры мускулларның ике яклы  рецессиясе белән аларның сеңерләрен аска күчерү белән юк итәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Владимир Уляницкий

**Уляницкий Владимир Антонович** (30 гыйнвар (11 февраль) 1854,  Мәскәү - 1920 ) - Россия юристы, тарихчы, халыкара хокук докторы (1900), профессор.

## Биография
Владимир Уляницкий 1854 елның   30 гыйнварында Мәскәүдә туган. 3 нче Мәскәү гимназиясен тәмамлагач , ул Мәскәү университетының юридик факультетына укырга керә.

1874 елда ул университетны тәмамлый һәм Дәүләт хокукы кафедрасында  кала  . 

1877 елда ул халыкара хокук буенча магистр имтиханын тапшыра. 

1878-1899 елларда  Тышкы эшләр министрлыгының Мәскәү төп архивында эшли.

1883 елда ул  халыкара хокук буенча «Очерки дипломатической истории Восточного вопроса. Дарданеллы, Босфор и Черное море в XVIII в.» темасына магистр дәрәҗәсе өчен диссертация яклый, аның хезмәте   1885 елда Россия Фәннәр академиясенең Уваров премиясенә лаек була.   

1885-1899 елларда  халыкара хокук теориясеннән  лекция укый һәм  Мәскәү университетының Халыкара хокук кафедрасы приват-доцент вазифасында дипломатия тарихы буенча махсус курс алып бара.

Владимир Уляницкий 1898 елдан - Халык мәгарифе министрлыгының археографик комиссия әгъзасы. Шул ук вакытта ул «Русский курьер», «Земство», «Московский телеграф», «Русские ведомости»
газеталарында тышкы сәясәт бүлекләре хезмәткәре була 1893 елда ул Мәскәү археологик җәмгыяте әгъзасы .

1899 елда Уляницкий Харьков университетының Халыкара хокук кафедрасы ассистенты итеп билгеләнә, бер үк вакытта  докторлык диссертациясе өстендә  дә эшли («Русские консульства за границей в XVIII в.»)). Харьковта соңрак ул ординар профессор булып хезмәт итә. 1900 елда докторлык диссертациясен яклый  .

1901 елда Томск университетының Халыкара хокук кафедрасына ординар профессор итеп күчерелә, университетның юридик җәмгыяте председателе итеп сайлана  . 

1911 елдан гомеренең ахырына кадәр ул Казан университетында эшли.

## Төп хезмәтләре

** «Турция, Россия и Европа с точки зрения международного права» (1877),
** «Очерки дипломатической истории Восточного вопроса. Дарданеллы, Босфор и Черное море в XVIII в.» (1883),
** «Материалы для истории отношений между Молдавией, Валахией, Польшей и Россией в XIV—XV вв.» (1888),
** «Международные отношения во Владимиро-Московском княжестве в XIV—XV вв.» (1893),
** «Из истории документов Немировского конгресса» (1894),
** «» (1899),
** «Материалы к истории Восточного вопроса в 1808—1813 гг.» (1901),
** «Международное право» (1911).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** *Пасещенко Г. В. * Уляницкий Владимир Антонович //  ISBN 978-966-00-1359-9.
** Уляницкий Владимир Антонович // Юридична енциклопедія
** Владимир Иванович Вернадский и Украина. Т. 1, кн. 2: Владимир Иванович Вернадский. Избранные труды — K., 2011. — 584 с.
** Юридический факультет Харьковского университета за первые 100 лет его существования (1805—1905). X., 1908;
** *[[:ru:Грабарь,_Владимир_Эммануилович|Грабарь В. Э.]]* Материалы к истории литературы международного права в России (1647—1917). М., 1958.

Төркем:Фән докторлары
Төркем:1920 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1854 елда туганнар
Төркем:11 февраль көнне туганнар
Төркем:Казан университеты профессорлары
Эфиопиядә ислам

**[[Эфиопия]]дә ([[Хәбәшстан]]да) ислам** (амһар. እስላም በኢትዮጵያ, ) ― тарафдарлары саны буенча христианлыктан соң икенче дин . АКШ Дәүләт департаменты мәгълүматы буенча , ил халыкның (116 млн кеше, 2017 елга) якынча 45 % ы ― мөселманнар. Эфиопия мөселманнарының 98 % ы – Шәфигый мәзһәбе сөнниләре, 2 % ы – шигыйлар, Коръәнчеләр, гыйбадияләр һ. б . Илдә суфичылык тарикатьләренең йогынтысы зур .

## Тарих
Ислам Хәбәшстанда Һиҗрәттән алда, 615 елда барлыкка килгән . Хәбәшстанда беренче мөселманнар Мәккә шәһәреннән килгән гарәп качаклары булган. Мөхәммәд пәйгамбәр Мәккәдә  тарафыннан эзәрлекләнүче мөселманнар төркеменә Хәбәшстанга китәргә киңәш иткән. Аларны  гарәп гадәте буенча  дип аталган христиан динендәге хакиме (короле) кабул итә, качакларны Нагаш шәһәренә күчерә, аларны Хәбәшстан христианнарын хөрмәт итәргә һәм алар белән татулыкта яшәргә өйрәтә. Шуңа да карамастан, качаклар Әл-Мәдинә шәһәренә күченә. Мөселманнарны намазга чакыру өчен сайланган беренче мөәзин һәм Мөхәммәт пәйгамбәрнең мөһим сәхабәләреннән берсе Биләл ибне Рабәх – Хәбәшстаннан, Мәккәдә абиссинияле анадан туган. Моннан тыш, Мөхәммәд пәйгамбәрнең гарәп булмаган көрәштәшләренең күбесе Хәбәшстанның  этник төркемнәренә караган. Хәбәшстан, шулай ук, Мөхәммәд пәйгамбәр (571―632) чорыннан төбәктә исламның киңәюенә һәм таралуына ярдәм иткән. 

## Яңа тарих
Мөселманнар Эфиопиядә 1974 елгы революциягә кадәр җирдән файдалану рөхсәт ителмәгән төркемнәрнең берсе булган. Алар җиргә ия булу, аның белән идарә итү яки җирне мирас итеп кабул итүгә хокуклы булмаган, арендага гына ала алган.  Революция Хәбәшстан мөселманнарының социаль-сәяси һәм дини хәленә җитди үзгәрешләр китерә .

1936-1941 елларда ил Италия оккупациясендә булганда, Эфиопиядә исламның сәләфилек агымы барлыкка килгән . 1990-елларда  барлыкка килгәч, сәләфилек көчәя төшә . 2012 елның гыйнварыннан 2013 елның августына кадәр Аддис-Абеба шәһәрендә, хөкүмәт оештырган ширкәтләргә каршы мөселманнар каршылык  демонстрацияләрен оештыра .

## Таралышы һәм саны
Ислам диненең Эфиопиянең һәр төбәгендә тарафдарлары яши, илнең көньяк-көнчыгышындагы Сомали (98,4 %), Афар (95,3 %), Оромия (47 %) төбәкләрендә аеруча киң таралган . Хәбәшстан башкаласы Аддис Абебада якынча 443 821 мөселман (яки мөселманнароның 16,2 % ы) яши . 

 хөкүмәте, Хәбәшстанны тышкы дөньяда христиан милләтле ил буларак күрсәтү өчен мөселман халкының дөрес саннарын яшергән . 1984 елгы җанисәп буенча, ил халкының 50 % ы мөселман булган.

Кайбер күзәтүчеләр, илдәге мөселман халкы христианнардан күбрәк дип исәпли .

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Эфиопиядә ислам
Сергей Соловьёв

**Сергей Соловьёв** :
* Сергей Соловьёв (1820―1879), тарихчы, Санкт-Петербург ФА академигы.
* Сергей Соловьёв (1885―1942), язучы, рухани.
* Сергей Соловьёв (1930―1994), геофизик, сейсмолог, РФ ФА академигы (1991).
* Сергей Соловьёв (1944―2021), кинорежиссёр, РФ халык артисты (1993).
Александр Волков (1960)

**Александр  Волков ** ― Татарстан Республикасы Президентының документлар белән тәэмин итү һәм контроль идарәсе башлыгы.

## Биографиясе
Волков Александр Иванович  1960 елның 4 маенда ТАССР Апас районы (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы) Мәлки авылында Иван һәм Анастасия Волковлар гаиләсендә беренче бала булып дөньяга килә. Әтисе – комбайнер, әнисе балалар бакчасында эшләгән.

Туган авылында Мәлки сигезьеллык  мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1977-1978 елларда ТАССР Апас районы Иске Тәрбит урта мәктәбендә белем ала.

Урта мәктәпне бик яхшы билгеләргә генә тәмамлаганнан соң, Казанга  килә.  Казан авиация институтына укырга керә, аны 1983 елда радиоинженер белгечлеге буенча тәмамалый.
## Хезмәт эшчәнлеге
* 1983 – 1985 елларда СССР Хәрби Көчләре сафларында хезмәт итә.
* 1985-1988 елларда С. Горбунов исемендәге Казан авиация производство берләшмәсендә инженер булып эшли.
* 1988-1991 елларда С. Горбунов исемендәге Казан авиация производство берләшмәсендә партия комитеты инструкторы.
* 1991-1992 елларда Казан шәһәренең Халык депутатлары Советы башкарма комитеты рәисе ярдәмчесе була.
* 1992-1999 елларда Казан шәһәре администрациясе башлыгының ярдәмчесе, баш ярдәмчесе, урынбасары була.
* 1999-2000 елларда Татарстан Республикасы Президентының хатлар һәм гражданнарны кабул итү бүлеге мөдире.
* 2000-2006 елларда Татарстан Республикасы Президенты Эшләр идарәсенең гомуми бүлеге мөдире.
* 2006 елда Татарстан Республикасы Президентының Документлар белән тәэмин итү һәм контроль идарәсе башлыгы.
## Бүләкләре
·        «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005 ел);

·        Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2010 ел);

·        Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәте (2015 ел);

·        «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале (2020 ел)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ·Волков Александр Иванович | Официальный сайт Президента РТ 
* Иске Тәрбит музеендагы "Күренекле шәхесләр" альбомы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:ТР Президенты Аппараты
Марков

**Марков** ― фамилия.
* Аркадий Марков (1915—1994), КПСС Удмурт өлкә комитетының икенче сәркәтибе (1963—1967), Удмурт АССР Министрлар шурасы рәисе (1967—1978). 
* Борис Марков (1924—1977), артист, режиссер, Чуаш АССР (1961), РСФСР (1974) халык артисты. 
* Виталий Марков (1927―2010), филология фәннәре докторы, Казан дәүләт университеты профессоры.
* Константин Марков (1905—1980), географ, геоморфолог, ССРБ Фәннәр академиясе академигы (1970).
* **[[Михаил Марков]]** :
** Михаил Марков (1900―1981), геоботаник, биология фәннәре докторы, Казан дәүләт университеты профессоры.
** Михаил Марков (1951), ботаник, биология фәннәре докторы, профессор. М. В. Марковның оныгы, В. М. Марковның улы.
* Николай Марков (1936—2020), футболчы (сакчы).
* Юрий Марков (1936—1991), футболчы (һөҗүмче) һәм тренер, Казан «Рубины»ның баш тренеры (1975—1976).

## Моны да карагыз
* Марков, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Александр Волков

**Александр Волков** :
* Александр Волков (1920―2010), офицер, РФ Каһарманы (1998).
* Александр Волков (1985), РФ волейболчысы.
* Александр Волков (1960), Татарстан Президентының документлар белән тәэмин итү һәм контроль идарәсе башлыгы.
Сухов

**Сухов** ― фамилия.
* Анатолий Сухов (1948—2012), спортчы (спидвей), тренер, СССР чемпионы (1967-1969), РСФСР атказанган тренеры (1983), СССР спорт остасы (1972).
* Владимир Сухов (1934—2016), геология-минералогия фәннәре кандидаты (1969), педагогия фәннәре докторы (2005), БР атказанган укытучысы (1992).
* Евгений Сухов (1959), язучы, журналист, геология-минералогия фәннәре докторы.
* Иван Сухов (1907―1976), полковник (1938), 1нче класслы штурман-сынаучы (1950), Советлар Союзы Герое.

Төркем:Фамилияләр
Борис Болгарский

**Борис  Болгарский** ( 1872 - 1942 ) - совет математигы, методист, педагогика фәннәре докторы, профессор . Математика белеменең тарихчысы буларак билгеле.

## Биография
Бори́с Влади́мирович Болга́рский  1892 елның 24 июлендә (5 август)   Казан шәһәрендә туа.

1917 елда Казан университетының физика һәм математика факультетын тәмамлый. 1918 елда Алтай өлкәсенең Чистюнька авылындагы югары башлангыч училищеда  мөдире һәм математика укытучысы булып эшли. 

1920 елдан  Казандагы Луначарский исемендәге интернат- мәктәптә математика укыта. 

1932 елда  Казан дәүләт педагогика институтында  укыта. 

1956 елда «Казанская школа математического образования (В характеристиках её главнейших деятелей)»  дигән темага докторлык диссертациясен яклый.

1957 елда математик анализ кафедрасы профессоры итеп сайлана.

Борис  Болгарский 1980 елның 3 апрелендә Казанда үлә  .

## Фәнни эшчәнлеге
Казан мәктәпләрендә математика укыту тарихын, методикасын өйрәнгән.

## Хезмәтләре

** Идеи Н. И. Лобачевского в области методики математики. «Математика в школе», 1952, № 2
** Деятельность И. Н. Ульянова в области методики математики. «Математика в школе», 1954, № 1
** Б. В. Болгарский, «Математика в школе» , 1980, № 4.
** Болгарский Б. В. Мои воспоминания о профессоре Иване Козьмиче Андронове. — 2009‍

## Әдәбият

* Российская педагогическая энциклопедия: в 2 тт. / гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», Т. 1, 1993, с. 109.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* БОЛГАРСКИЙ Борис Владимирович 
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:3 апрель көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1892 елда туганнар
Төркем:5 август көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Суданда ислам

**[[Судан]]да ислам** (, ) ― күпчелек дине (2020 елга кадәр ― дәүләт дине). Ил халкының (44,9 млн кеше, 2021 елга) 97 % ы  ― Мәлики мәзһәбе сөнни мөселманнары. Илнең башкаласы Хартумда аз санлы шигый җәмгыяте бар. Суданда суфичылык тарикатьләренең (Әнсар, Хәтмия һ. б.) йогынтысы зур.. 2020 елга кадәр илдә шәригать кануннары көчендә булган. 

## Тарих
 
 
Хәзерге Судан территориясенә ислам дине озак вакыт аралыгында (VIII―XVI гасырлар) төрле сугышлар сәбәпле, шулай ук сәүдә элемтәләре аша үтеп кергән.

Суфичылык тарикатьләре IX―XIV гасырларда исламны таратуда зур роль уйный, алар Төньяк Африкада һәм Сахарадан көньякка таба ― Гана һәм Мали корольлекләрендә сәүдә юлларында җирле кабиләләрне үз диннәренә җәлеп итү белән шөгыльләнә. Алар шулай ук Нигер елгасы ярларында суфиларга гыйбадәт кылу өчен өчен махсус биналар ―  булдырганнар.

XVI―XVIII гасырларда хәзерге төньяк Судан территориясендә бәйсез мөселман дәүләтләре —  (1504―1821 елларда) һәм   урнашкан булган.

1820―1822 елларда Мисыр төньяк Судан территориясен яулап ала һәм аны үзәге Хартум булган провинциясенә әйләндерә .

Көньяк Судан территориясендә XIX гасырга кадәр ислам дине, шудай ук христиан дине дә ныклап урнашмаган булган. Бу төбәк Мисыр пашасы (1805―1848)  хакимлеге чорында Мисыр (Ислам дине) идарәсенә эләгә, һәм шул вакыттан бирле анда дини һәм этник конфликтлар булып торган.  (1881—1899) бастырылгач, 1899―1955 елларда әлеге төбәк Британия контролендә була.

1956 елда Судан бәйсезлек алгач, мөселманнар дәүләт оешмаларында барлык төп  вазифаларны били.

1991 елның мартында Суданда шәригать кануннары буенча җәза бирүне, шул исәптән кулларны ампутацияләүне дә күздә тоткан җинаять законы кабул ителгән. Башта бу чаралар илнең көньягында файдаланылмаган диярлек, әмма 1993 елдан хөкүмәт мөселман булмаган казыйларны алмаштыра башлый. Моннан тыш, шәригать нормаларын үтәүне контрольдә тоту өчен җәмәгать тәртибе полициясе булдырыла.

Суданның гарәп мөселман төньягы һәм кара тәнле христиан көньягы арасындагы раса һәм дини конфликтлар беренче (1955―1972), икенче (1983―2005) Ватандашлар сугышлары вакытында кабат кабына.

2020 елның сентябрендә Судан конституциясе динне дәүләттән аера, илне дөньяви дип игълан итә.

## Моны да карагыз
* Көньяк Суданда ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Суданда ислам
Болгарский

**Болгарский** ― фамилия, псевдоним.
* Андрей Болгарский (1886—1967), техник фәннәр докторы (1944), профессор (1944), ТАССР һәм РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1944, 1967). 
* Борис Болгарский (1872―1942), математик, методист, педагогика фәннәре докторы, профессор.
* Габделбарый Болгарский (*[[Габделбарый Фәйзуллин]]*, 1884—1927), драма актеры, Хезмәт Каһарманы (1926).
----
* Гөлсем Болгарская (1891―1968), драма актрисасы, ТАССР халык, РСФСР атказанган (1926) артисты.
* Фирдәвес Болгарская (1919―2004), журналист, мөгаллим, тәрҗемәче, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, 

Төркем:Фамилияләр
Әнәс Сәлахов

**Әнәс Сәлах улы Сәлахов** (1923 елның 1 сентябре, Әҗмәр авылы, Спас кантоны, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ — 2020 елның 24 августы) — татар совет педагогы. ССРБның халык укытучысы (1980).

## Тормыш юлы
Әнәс Сәлахов 1923 елның 1 сентябрендә Әҗмәр авылында ( хәзер Татарстанның Спас районында) туган.

7 яшендә аксый башлый — бу аксау гомер буена саклана. 12 яшендә ятим кала. Кыенлыкларга карамастан, бишле билгеләренә укыган һәм 16 яшендә Спас педагогика училищесына укырга кергән.

Укуны тәмамлаганнан соң Ямбакты авылында мәктәп директоры булып эшли. 1944 елның августында Измери мәктәбе директоры була. Биредә 18 ел эшли, бер үк вакытта тарих укытучысы була. Аның җитәкчелегендә яңа мәктәп бинасы, укытучылар өчен йорт, мәктәп укучылары өчен 350 урынга исәпләнгән интернат төзелә, 3 гектар мәйданда җиләк-җимеш бакчасы булдырыла, дуңгызлар, чебиләр үстерелә торган зур ярдәмче хуҗалык оештырыла, шулай ук 80 гектарга якын җир эшкәртелә.

Илленче еллар башында Казан педагогика институтын экстерн рәвештә тәмамлап, рәсми рәвештә тарихчы була.

1961 елда Казанга 68 нче номерлы мәктәп белән җитәкчелек итү өчен күчерелә. Аннары Казанның берничә мәктәбендә, шул исәптән 55 нче урта мәктәптә эшли (1970—1988).

1988 елда пенсиягә чыга. Әмма өйдә утырмый һәм 2002 елга кадәр 13 нче мәктәп-гимназиядә өстәмә белем бирү педагогы булып эшли башлый.

Гомуми педагогик стажы — 61 ел.

Өйләнгән, ике улы бар.

2020 елның 24 августында вафат була.

## Бүләкләр

* Татарстан АССРның атказанган мәктәп укытучысы (1959);
* РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы (1974);
* ССРБның халык укытучысы (1980);
* Хөрмәт Билгесе ордены;
* «РСФСР халык мәгарифе отличнигы» күкрәк билгесе (1949).

## Искәрмәләр


Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Русия педагоглары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:24 август көнне вафатлар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Сенегалда ислам

**[[Сенегал]]да ислам** (,  ) ― күпчелек дине. Бәяләүләр буенча, ил халкының (15, 8 млн кеше, 2018 елга) 96 % ы ― мөселманнар. Ислам дине Сенегалда XI гасырда ук урнашкан. Илдә зур йогынтыга ия суфичылык тарикатьләре (Тиҗания, Лайения, Мөридия, Кадыйрия һ. б.) Франция колонизациясе чорында көчәйгән. Мөселманнарның 95 % ы – суфилар, 1 % ы – шигыйлар (Ливаннан чыккан Сенегал ватандашлары) , 1 % тан кимрәге – әхмәдияләр.

Сенегал – Ислам Хезмәттәшлеге Оешмасы әгъзасы булган ил.
## Тарих
Сенегалда Ислам дине XI гасырда ук урнашкан. 1040 елда, Төньяк һәм Көнбатыш Африка арасында сәүдә элемтәсе нәтиҗәсендә, хәзерге Сенегал территориясендә урнашкан, IX-XIII гасырларда яшәгән  дәүләте короле Вар Җаби (*War Jabi*) ислам динен кабул иткән. Такрур дәүләте ― әлеге төбәктәге беренче ислам дәүләте булган. Ислам динен кабул итү дәүләткә зур файда китергән, Африканың башка ислам илләре белән икътисади һәм сәяси элемтәләрне ныгытырга һәм киңәйтергә мөмкинлек биргән .

XVII гасырда ислам Сенегалда элита һәм сәүдәгәрләр диненә әверелә.
 
XVIII гасырда Франция колонизациясе башлангач, сенегаллылар колонизаторларга каршы берләшә, илдә суфичылык тарикатьләре (Тиҗания, Мөридия, Кадыйрия һ. б.) йогынтысы арта .

Сенегалда дөньяви дәүләт урнаштырып, француз администрациясе шулай ук Коръән өйрәнү мәктәпләре булдыруны чикли, дәүләт мәктәпләрендә дөньяви программа буенча укытуны кертә, җәмәгатьчелекнең Ислам темаларына китаплар алу мөмкинлеген, Сенегал һәм Якын Көнчыгыш арасындагы элемтәләрне, Мәккәгә хаҗ кылуны чикли, мөселман галимнәрен кулга ала һәм үтерә.

1953 елда реформалар яклы шәех Тур Мөселман мәдәнияте берлеген () оештырган.

1956 елда Согуд Гарәбстанында укыган Мамаду Ба (*Mamadou Ba*) Сенегалда сәләфиләр җәмгыятенә нигез салган. Хәзер Сенегалда сәләфиләрнең күренекле вәкиле – Алиун Ндао  (*Alioune Ndao*).

## Суфичылык
Сенегал мөселманнарының барысы да диярлек Суфичылык тарикатьләре (кардәшлеге) әгъзалары булып тора, Сенегалда алар дүртәү: Тиҗания (2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Сенегал халкының 60 % ы), Мөридия (28 %), Кадыйрия (6 %), Лайения (6 %) . Кагыйдә буларак, кеше гаилә традицияләре буенча Суфичылык тарикатьләре әгъзасы була. Сенегалда суфичылык җәмгыятьләре катлаулы иерархия нигезендә оештырылган, анда югары вазыйфаи затлар лидер статусына ия.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Сенегалда ислам
Алексей Фаворский (1873)

**Алексей Фаворский** ( 1873 ел, 10 февраль - 1930 ел,17 февраль ) - совет галиме, невропатолог, медицина фәннәре докторы, профессор, Казан университетының медицина факультеты деканы.

## Биография
Алексей Васильевич Фаворский 1873 елның 10 февралендә Әстерхан губернасының Әстерхан өязе Седлистое авылында туган.

1896 елда ул Казан университетының медицина факультетын тәмамлый. Л.О. Даркшевич җитәкчеләгән клиникада штаттан  тыш ординатор булып эшли башлады.   Г. Оппенгейм, М. Бильшовский, О. Фогт, Ж.Бабинский клиникаларында һәм И.И Мечников лабораториясендә өч ел чит илдә командировкада  була.

1907 елдан Казан университетында  укыта башлый, анатомия һәм нерв системасы физиологиясе буенча приват-доцент курсы алып бара  .

1910 елда  стажировка үтә һәм Альцгеймер (А. Альцгеймер) лабораториясендә белемнәрен камилләштерә.

1912 елда  Казан университетының нерв авырулары клиникасы лабораториясе мөдире итеп билгеләнә.

1915-1917 елларда берничә госпиталь мөдире булып эшли, качаклар Медицина комитеты рәисе була.

1918 елда  Казан университетының нерв авырулары кафедрасында профессор була.

1926 елда  университетның нерв авырулары кафедрасы мөдире итеп билгеләнә. Бер үк вакытта  Казан университетының медицина факультеты деканы булып эшли. Казанда Югары хатын-кызлар курсларын оештыруда актив катнаша  .

Гистопатология проблемаларына һәм нерв системасы клиникасына багышланган 30гә якын фәнни хезмәт авторы.

Медицина җәмгыятенең актив әгъзасы. Ул Казан невропатологлар һәм психиатрлар җәмгыяте рәисе, Казан университетының табиблар җәмгыяте секретаре була  .

Ул 1930 елның 17 февралендә Казанда үлә.

## Фәнни эшчәнлеге
Хезмәтләре, монографияләре:

** *Фаворский А.В.* К учению об остром ртутном полиневрите, Казань, 1899;
** *Фаворский А.В.* Материалы к вопросу о патолого-анатомическом изменении спинного мозга при сдавлении его, Казань, 1901;
** *Фаворский А.В.* Прогресс в учении об анатомии и патологии нервной клетки, Казанск. медицинский журнал, т. 2, № 3, 1902, С. 159;
** *Фаворский А.В.* Действие ботулического токсина на низших позвоночных в связи с изменениями нервной системы их, Казань, 1909.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** *Ворошилов В.К.* Профессор Алексей Васильевич Фаворский, Казанск. медицинский журнал, № 6-7, 1927, C. 607;
** *Юдин Т.* Памяти Алексея Васильевича Фаворского, медицинский журнал, № 2, 1930, C. 119.
** *Исмагилов М.Ф., Ямалеева Г.Р., Кадырова Л.М.* Жизненный и творческий путь профессора А.В.Фаворского // Неврологический вестник. 1995. Том 27, выпуск 3/4.

## Сылтамалар

* БMЭ.  Фаворский А.  V. 
* Доктор Фаворский А. V.

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1930 елда вафатлар
Төркем:17 февраль көнне вафатлар
Төркем:1873 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Кьер синдромы

**Күрү нервының нәселле атрофиясе** (нейропатия) — беренче  чиратта күрү нервының ике яклы атрофиясе белән сыйфатланган сирәк гетероген  төркеме чирләре.
## Кьер  синдромы
1.    Нәселдәнлек төре аутосом-доминатлы.

2.     Гомернең  1 яки 2 дистәсендә әкренләп күрү югалту белән билгеләнә, ләкин кайвакыт өлкәннәрдә дә үсеш ала.

3.     Күрү нервы атрофиясе  бераз була ала  һәм чигә ягында (рәс. 21.12а) яки таралып урнаша һәм бөтен дискта була ала  (рәс. 21.12б).

4.     Фараз билгеле түгел (азактагы КҮ 6/12-6/60) һәм төрле гаиләдә  һәм бер гаилә арасында төрле була.  Бик  әкрен (ун еллар дәвамында) көчәю хас.

5. Системалы күренешләре юк, әмма кайвакыт сенсороневраль ишетү югалту үсеш  алырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Беһр синдромы

**Күрү нервының нәселле атрофиясе (нейропатия)** — беренче  чиратта күрү нервының ике яклы атрофиясе белән сыйфатланган сирәк гетероген  төркеме чирләре.

## Беһр  синдромы
1.     Нәселдәнлек төре аутосом-рецессивлы. 

2.     Гомернең  1 дистәсендә күрү югалту белән билгеләнә, төрле  көчәю чорларыннан соң тотрыклы кала. 

3.      Күрү нервы атрофиясе таралган. 

4.     Фараз билгеле түгел, күрү югалту уртачадан алып шактыйга  кадәр һәм нистагм белән була ала. 

5. Системалы күренешләре. Спастик йөреш, атаксия, психик какшаулар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Волфрам синдромы

**Күрү нервының нәселле атрофиясе (нейропатия)** — беренче  чиратта күрү нервының ике яклы атрофиясе белән сыйфатланган сирәк гетероген  төркеме чирләре.

**Волфрам синдромын** шулай ук DIDMOAD дип билгелиләр:  шикәрсез диабет (Diabetes  Insipidus), шикәр диабеты (Diabetes Mellitus), күрү нервы атрофиясе (Optic Atrophy), саңгыраулык (Deafness).

**1.    ** Нәселдәнлек төре аутосом-рецессивлы.

**2.    ** 5  яшьтән алып 21 яшькә кадәр  билгеләнә.

**3.    ** Күрү нервы атрофиясе шактый таралган һәм күрү нервы дискы экскавациясе белән  бергә була ала.

**4.    ** Фараз бик тискәре (азактагы күрү үткенлеге 6/60 кимрәк).

**5.    ** Системалы күренешләренә (DIDMOAD кала) аносмия, атаксия, тартышу, психик  какшаулар, түбән буй, эндокрин бозылулар һәм АМС аксым дәрәҗәсе арту керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Нигериядә ислам

**[[Нигерия]]дә ислам** (, ) ― күпчелек дине. АКШ Үзәк разведка идарәсе мәгълүматлары буенча, ил халкының (210 млн кеше, 2020 елга) 53,6 % ы ислам динен тота . Нигериянең күбесенчә мөселманнар яши торган төньяк өлеше 1999 елдан шәригать кануннары буенча яши . 

Ил мөселманнар саны буенча Африкада беренче урында тора.

## Тарих
 
Фулани җиһады ― XIX гасыр башында (1800-елларда) Африкада ислам байрагы астында башланган хәрәкәт, аның барышында фулани армиясе төзелә һәм Төньяк Нигерия һәм Камерун территорияләре яулап алына. Әлеге хәрәкәткә  нигез салган булган. 1804 елда ул, хауса крестьяннарын һәм фулани күчмә халкын берләштереп, Гобир хакименә каршы чыга. 1809 елда хауса дәүләт-шәһәрләре белән сугышлар нәтиҗәсендә, ул  төзи. Сокото хакиме ― хәлиф, аның җирле түрәләре — әмирләр дип аталган. Сокотода шәригать хокукы кабул ителә. Әлеге ислам дәүләте Британия колонизаторлары килгәнче яшәгән һәм Нигерия протектораты составына кертелгән, әмма төбәк элитасы үз хакимиятен саклап калган. Хәзерге вакытта Сокото солтаннары үз хакимиятен Нигерия мөселманнарының рухи башлыклары буларак саклый. Хәзерге Нигерия мөселманнарының рухи җитәкчесе – Сокотоның 20нче солтаны Сааду Әбубакар (*Sa'adu Abubakar*). 

1963 елгы җанисәп Нигериянең 26 % халкы ― мөселманнар, 62 % ы – христианнар булуын һәм 14 % ының традицион дин тотуын күрсәткән.

1990 елдан ислам нигериялеләрнең көндәлек тормышын үзгәртә башлый. Һәртөрле утырышлар мөселман догасы белән башлана һәм тәмамлана. Халыкның күпчелеге, һәрхәлдә, берничә гарәпчә доганы һәм исламның биш баганасын белгән. 

2009 елда илдә христианнар саны мөселманнар саныннан артып киткән.

Ислам илнең төньяк һәм көнбатышында (хауса, фульба, канури, сонгаи халыклары арасында) өстенлек итә, шулай ук аның көньяк-көнбатыш өлешендә, йоруба халкы арасында таралган.

Мөселманнарның күпчелеге ― Мәлики мәзһәбе сөнниләре. 1999 елдан Нигериянең төньяктагы 12 штатында шәригать кануннары өстенлек итә..

2002 елдан төп максаты Нигериянең бөтен территориясендә шәригать кануннарын кертү һәм Көнбатышча яшәү рәвешен тамырдан корыту булган  оешмасы эшчәнлек алып бара (2016 елдан исеме – Ислам дәүләтенең Көнбатыш Африка провинциясе, ) .

## Моны да карагыз
* Африкада ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Нигериядә ислам
Алексей Фаворский

**Алексей Фаворский** :
* Алексей Фаворский (1860—1945), химик-органик, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Алексей Фаворский (1873―1930), галим―невропатолог, медицина фәннәре докторы, профессор.
Яктылык рефлексы

**Яктылык рефлексы** яки **бәбәк рефлексы** челтәркатлау фоторецепторлары белән  башкарыла һәм дүрт нейроннар тора (рәс. 21.17).

**1.   ** Беренче   нейрон(сизгер) һәр күзнең  челтәркатлавын урта мидәге өске калкулыклар дәрәҗәсендә ике претекталь төш  белән тоташтыра. Челтәркатлауның борын ягыннан импульслар хиазмада кисешкән  җепселләр белән үткәрелә, күрү трактының кире ягы буенча бара һәм  контралатераль претекталь төшләрдә тәмамлана. Челтәркатлауның чигә ягыннан  импульслар кисешмәгән җепселләр белән (ипсилатераль күрү тракты) үткәрелә,  ипсилатераль претекталь төшләрдә тәмамлана.

**2.    ** Икенче нейрон (куелган) һәр претекталь төшне ике Вестфаль-Эдингер  төше белән тоташтыра. Шулай итеп, яктылык этәргече бер яктан ике яклы тәңгәл  бәбәк кысылуына китерә. Нейросифилис һәм пинеаломада куелган нейрон  зарарлануы яктылыкка һәм якын аралыкка рефлекслар диссоциациясенә китерә.

**3.    ** Өченче нейрон (преганглионар хәрәкәт) Вестфаль-Эдингер төшләрен  керфексыман төен белән тоташтыра. Парасимпатик җепселләр күз йөртүче нерв  эчендә үтеп, аның аскы тармагына керәләр һәм аскы кыек мускулны  инервацияләгән нерв эчендә керфексыман төенгә җитәләр.

**4.    **  Дүртенче нейрон (постганглионар хәрәкәт) керфексыман төенне калдырып,  кыска керфексыман нервлар эчендә бара һәм бәбәк сфинктерын иннервацияли.  Керфексыман төен мускуллы бүрәнкәдә, күз алмасы артында ук урнаша.  Керфексыман төен аша төрле нерв җепселләре узуга карамастан, парасимпатик  җепселләр генә анда синапслар ясый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз
Якынчалык рефлексы

**Якынчалык рефлексы** күбрәк дәрәҗәдә синкинезия, ә чын  рефлекс түгел һәм карашны ерак әйбердән якынга күчергәндә эшли башлый.  Рефлекста аккомодация, конвергенция һәм миоз бергә эшли. Күрү кирәкле шарт  түгел, яктылык рефлексы сакланып, якынчалык рефлексы булмаган клиник халәтләр  дә юк. Яктылык һәм якынчалык рефлексларының азактагы юллары тәңгәл булуга  карамастан (III БМН, керфексыман төен, кыска керфексыман нервлар) якынчалык  рефлексының үзәге җитәрлек өйрәнелмәгән. Мөгаен, ике өстөш йогынты бар:  маңгай һәм баш арты өлеше. Якынчалык рефлексы үзәге урта мидә претекталь  төштән мөгаен вентральрәк урнаша, шуңа күрә компрессион зарарланулар,  шулардан пинеалома, вентраль җепселләрне ахырга кадәр саклап (якынчалык  рефлексы), яктылык рефлекс эчендә урнашкан күбесенчә дорсаль куелган  нейроннарны зарарлый.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз
Татарстан әфганнары

**Татарстан әфганнары** ( көнб. [paʂtun], көнч. [paxtun];  [pæχtun]) — әфган халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстан Республикасы территориясендә әфганнар саны 136 кеше тәшкил иткән.  Татарстан әфганнарының күбесе, якынча 120 кеше, Татарстанның башкаласы булган Казанда яши, шуларның 20гә якын кешесе Россия гражданы булып тора.

## Тарих
Татарстанда беренче әфганнарның абсолют күпчелеге 1980нче еллар уртасында һәм 1990нчы еллар башында СССРга укырга килгән студентлар һәм югары уку йортларын тәмамлаучылар була. Әфганстанда сугыш бару сәбәпле, аларның кайберләре монда калырга мәҗбүр булган. 10 ел дәвамында Казан вузларында әфганлылар саны 5тән 13кә кадәр булган. 1991 елдан соң, Әфганстандагы сәяси вәзгыять начарлангач, Казанга аларның туганнары килә башлый. Шулай итеп, Казанның әфган диаспорасы 120 кешегә җитә. 1999 елның маенда Казанда «Әфганстан бердәмлеге» шәһәр иҗтимагый оешмасы оештырыла. Соңрак ««Фәрханг» әфган мәдәни үзәге» Татарстан Республика иҗтимагый оешмасы барлыкка килә.

## Мәдәният
Казанда яшәгән әфганлылар үз гореф-гадәтләрен сакларга тырышалар. Бәйрәм чаралары, җыелышлар даими үткәрелә. Татарстан халыклары ассамблеясенең коллектив әгъзасы буларак, "Әфганстан бердәмлеге" шәһәр һәм республиканың этномәдәни тормышында актив катнаша. 2001 елда ул Казан администрациясе башлыгының шәһәр көнен бәйрәм итүдә чатырны иң яхшы бизәү бүләгенә, ә әфган Асефи Шәфур белән Убәйдулланың вокаль-инструменталь дуэты Мактау грамоталарына һәм шәһәр җыр фестивалендә лауреат исеменә лаек була. Әлеге уңышлар турында символик бүләк — Кол Шәриф мәчете рәсеме төшерелгән дивар келәме искә төшереп тора.

Оешма оешкан саен үзешчән сәнгать чаралары да үз өлешен ала. Моңа Корбан гаетен бәйрәм итү дә, Әфган календаре буенча Яңа елны каршы алу да һәм башка бик күп чаралар керә. Хәйрия эшчәнлегенә күп игътибар бирелә, мәсәслән, берлек Лаеш балалар йортына ярдәм итә. 2008 елда оешма яңадан рәсмиләштерелеп, үз статусын күтәрә, төбәкара оешмага әверелә.

## Күренекле Татарстан әфганнары
* Асефи Мөхәммәд Шәриф — юридик фәннәр кандидаты, «Әфганстан бердәмлеге» Татарстан Республикасының региональ иҗтимагый оешмасы җитәкчесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әфганстан
Төркем:Татарстан халыклары
Миңнерәис Усманов

**Усманов Миңнерәис Мәрвән улы** (; 11 сентябрь, 1940 ел) — дәүләт һәм хуҗалык органнары ветераны. 1989-2000 елларда Башкорт АССРы һәм Башкортстан Министрлар Советы рәисе урынбасары һәм Башкортстан Республикасының Премьер-министры урынбасары һәм төзелеш министры.

## Биографиясе
Миңнерәис Мәрвән улы Усманов 1940 елның 11 сентябрендә Башкорт АССР-ының Авыргазы районы Кәбәч авылында туган.

Урта мәктәпне тәмамлагач, 1959-1960 елларда «Челябинскшахтстрой» тресында мастер булып эшли, шуннан армиягә алына. Демобилизацияләнгәч, 1964-1971 елларда «Салаватстрой» трестының 5-нче төзелеш идарәлегендә мастер, прораб, өлкән прораб булып эшли.

1971 елда Казан дәүләт инженер-төзелеш институтын тәмамлый.

1974-1975 елларда 4-нче төзелеш идарәлеге җитәкчесе, аннары «Мелеузводстрой» трестының 137-нче ПМК-сы начальнигы була.

1975-1977 елларда «Ишимбайжилстрой»ның баш инженеры.

1977 елда «Салаватстрой» трестының баш инженеры, 1978 елдан — оешманың җитәкчесе.

1987-1988 елларда Башкорт АССР-ының «Главбашстрой» төзелеш идарәлеге начальнигы.

1988-1989 елларда «Башстрой» территориаль төзелеш берләшмәсе начальнигы.

1989-1993 елларда Башкорт АССРы һәм Башкортстан Министрлар Советы рәисе урынбасары.

1993-2000 елларда — Башкортстан Республикасының премьер-министры урынбасары һәм бер үк вакытта республиканың төзелеш министры.

1997 елда Авыргазы районында язучы, тарихчы, Хезмәт Герое Галимҗән Ибраһимовның туган авылы Солтанморатта аңа багышланган музей төзелеше өчен Галимҗан Ибраһимов исемендәге премияга лаек була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Хөрмәт Билгесе» ордены
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены

## Гаиләсе
Өйләнгән, хатыны белән өч бала тәрбияләп үстергәннәр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Усманов Минраис Марванович
* УСМАНОВ Минраис Марванович

Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:11 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Ади бәбәге

**Ади бәбәге** сфинктер һәм керфексыман мускулны иннервацияләгән  постганглионар нерв җепселләре денервациясендә үсеш ала, мөгаен вируслы  инфекция өчен. Гадәттә яшь авыруларда очрый һәм 80% очракта бер яклы була,  икенче күз айлар яки еллардан соң зарарлана ала.

1. Билгеләре

•      Дөрес формалы киң бәбәк (рәс. 21.19а).

•      Яктылыкка рефлекс юк яки сүлпән (рәс. 21.19б) һәм биомикроскопта күренгән  бәбәк кырыеның суалчансыман хәрәкәтләре белән була.

•      Бердәм бәбәкнең яктылыкка рефлексы юк яки сүлпән (рәс. 21.19в).

•      Бәбәк әйбер китерүгә әкрен җавап бирә, киңәюе дә шулай ук әкрен була.

•     Аккомодация охшаш киеренкелеккә ия була ала. Караш якындагы әйбергә  төбәлгән булса, ерактагы әйбергә төбәлү өчен (керфексыман мускул йомшаруы)  күпмедер вакыт кирәк булачак.

•    Дәвамлы булган зарарлануларда бәбәк тарая  ала.

2.     Катнаш чирләр. Кайбер очракларда сеңерләрнең тирән  рефлекслары кимүен (Һолмс-Ади синдромы — рәс. 21.19г) һәм вегетатив нерв  системасының дисфункциясен билгелиләр.

3.     Фармакологик сынаулар. Ике күзгә мехолил 2,5% яки пилокарпин  0,125% тамызсаң гадәти бәбәк тараймый, ә зарарланган, денервацион  гиперсизгерлек өчен, тарая. Диабет белән авыруларда шулай ук бу җавап үсеш  алырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пантелеймон Попов

**Попов Пантелеймон Василий улы** ( 1886—1972) — рус һәм совет педагогы, дин тәгълимәте кандидаты, туган якны өйрәнүче белгеч һәм рәссам, ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (1941).

## Биографиясе
1886 елда Якут өлкәсе Чурапчин олысының Хаяхсыт авылында (башка мәгълүматлар буенча Арылах авылында рухани Василий Степанович һәм аның хатыны Капитолина Димитриевна гаиләсендә туган; мәгърифәтче Димитрий Дмитриевич Поповның туганы, рәссамның абые - Попов Иван Василий улы.

Казан дини академиясенең әдәби бүлеген «Характеристика образования и воспитания в допетровской Руси: по рукописям Соловецкий библиотеки» чыгарылышы иншасы белән тәмамлый: моның өчен дин тәгълимәте кандидатына лаек була (1915). 1917 елда Мәскәүдә Православие чиркәвенең Поместный соборы эшендә катнаша. Академияны бетерү белән 1920 елга кадәр Якут дини семинариясендә рус әдәбияты укытучысы булып эшли. 1920-1927 елларда Якутск мәктәпләрендә укыта. 1927-1931 елларда Якутск медицина техникумында рус теле һәм әдәбиятыннан укыта. 1931-1932 елларда Мәскәүдә халык мәгарифе кадрларының квалификациясен күтәрү институтында тыңлаучы була, аны бетерү белән, 1932-1933 елларда Якут АССР-ның Халык мәгарифе комиссариатында кадрлар инспекторы булып эшли.

1933-1937 елларда Якут җәнлек тиреләре техникумында укытучы; 1937-1938 елларда Сәнгать эшләре буенча идарә инспекторы; 1938-1940 елларда — Якут балык техникумы укытучысы. 1940-1945 елларда ВЛКСМ өлкә комитетында якут теле укытучысы, шулай ук Якут сәнгать училищесында рәсем һәм хезмәт укытучысы. 1945-1947 елларда — СССР Фәннәр академиясе Себер бүлегенең Тел, әдәбият һәм тарих институтының Якут филиалында тикшеренүче; 1947-1949 елларда — Якут сәнгать институты укытучысы; 1949-1950 елларда — Якут АССРы Министрлар Советы каршындагы мәдәни-агарту учреждениеләре буенча идарә инспекторы.

Попов Пантелеймон Василий улы Ярославский исемендәге Якут республика музеенда да эшли, туган якны өйрәнүче белгеч һәм этнограф буларак Якутиядәге сәяси сөргенчеләр тарихы буенча материаллар җыя. 1925-1930 елларда «Саха кэскилэ» («Якутларның киләчәге») фәнни-тикшеренү җәмгыйәятенең әгъзасы була. Рәсем сәнгатенә абыйсы Иванда укый. 1930 еллардан күргәзмәләрдә катнаша. 1940-1941 елларда Якут АССРы Рәссамнар берлегенең оештыру бюросы рәисе булып тора.

1972 елда Ангарскида вафат була.

«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында мактаулы хезмәте өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар

* *Потапов С. *Якутска картинная галерея. — М., 1932. — С. 3, 7.
* *Потапов И. А.* Первые художники Советской Якути. — Якутск, 1979. — С. 10, 17, 37.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ученые-исследователи Институт гуманитарных исследований и проблем малочисленных народов Севера 
* Первый опыт создания якутско алфавита и самая старинная книга на якутско языке 
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Казан дини академиясен тәмамлаучылар
Әхмәтҗан Әбдиев

**Әбдиев Әхмәтҗан Габделгалләм улы** — табиб, медицина докторы (1862).

## Биографиясе
Әбдиев Әхмәтҗан Габделгалләм улы биографиясе буенча мәгълүматлар аз.

Казан шәһәренең 1-нче гимназиясендә белем ала. 1856 елда Казан Император университетының медицина факультетын тәмамлый.

1856 елдан Башкорт гаскәрендә штаттан тыш табиб булып эшли.

Хәрби министрлыкның Медицина департаментының рөхсәте буенча, 1858 елда квалификациясен күтәрү өчен Санкт-Петербург каласына Император медицина-хирургия академиясенә укырга керә. Имтиханнар биреп, диссертация яклаганнан соң, 1862 елда медицина докторы дәрәҗәсен ала.

1862 елда Ырынбур каласына участок табибы булып эшләргә чакыртыла. Чиләбе өязенең (хәзерге Чиләбе өлкәсе Аргаяш районы) Мәтәл авылында, соңрак Бөре өязенең (хәзерге Башкортстан Дүртөйле районы) Әсән авылында табиб булып эшли.

Киләсе язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *[[Әнвәр Әсфәндиярев|Әсфәндиәров Ә.]]* Олатайҙарҙың бар тарихы... — Өфө, 1996.
* *Асфандияров А. З.* Кантонное управление в Баш­кирии (1798—1865 гг.). — Уфа, 2005.

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Табиблар
Төркем:Шәхесләр:Чиләбе өлкәсе
Төркем:Шәхесләр:Ырынбур губернасы
Әбдиев

**Әбдиев** — татар фамилиясе.

* Әбдиев Рифгать Фәез улы (1926-2019) — галим-философ, югары мәктәп укытучысы. Фәлсәфә фәннәре докторы (1996)
* Әбдиев Әхмәтҗан Габделгалләм улы — табиб, медицина докторы (1862).
Сергей Лавров (1935)

**Лавров Сергей Андреевич** ( 6 ноябрь, 1935 ел) — галим-конструктор, югары мәктәп укытучысы. Техник фәннәр кандидаты (1974). Башкорт АССРының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1977). «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры (1969).

## Биографиясе
Лавров Сергей Андреевич — 1935 елда хәзерге Казакъстанның Яңа Семей поселогында туган.
1969 елда Казан дәүләт авиация институтын (хәзер Казан (Идел буе) федераль университеты) тәмамлый.

1959 елдан Уфа приборлар эшләү җитештерү берләшмәсенең өлкән инженер конструкторы була.

1960 елдан Уфа приборлар эшләү җитештерү берекмәсен баш конструктор урынбасары.

1964 елдан — баш конструктор.

1991 елдан — тәҗрибә конструкторлык бюросы начальнигы.

1994 -1996 елларда конструкторлык-техник бүлек начальнигы.

1996 елдан Уфа дәүләт икътисад һәм сервис университеты, бер үк вакытта 2005-2012 елларда Уфа дәүләт авиаци техник университеты укытучысы.

## Гыйльми эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Лавров Сергей Андреевич җитәкчелегендә исәпләү техникасының (бот цифрлы исәпләү машиналары), электр бритваларына, дөньядагы беренчеч «Агыйдел‑К» космик бритвасын төрле модификацияләре эшләнә һәм җитештерүгә икертелә. 30-дан артык фәнни хезмәт һәм 7 уйлап табу авторы.

* Динамическая погрешность вибрационного гироскопа с мультипликатором // Технология авиационного приборо- и агрегатостроения (авторҙаш) Саратов,1969;
* Динамические характеристики роторного вибрационного гироскопа (авторҙаш), Саратов;
* Погрешности вибрационного гироскопа с мультипликатором, обусловленные угловым движением основания (авторҙаш),Саратов.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Башкорт АССРының атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1977)

«Хцрмщт Билгесе» ордены кавалеры (1969)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Лавров Сергей Андреевич // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:6 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Сергей Лавров

**Сергей Лавров** :
* Сергей Лавров (1935) — галим-конструктор, югары мәктәп укытучысы, техник фәннәр кандидаты (1974). БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1977). «Хөрмәт Билгесе» ордены кавалеры (1969).
* Сергей Лавров (1950) ― РФ дәүләт эшлеклесе, Россия Федерациясе Чит ил эшләре министры (2004 елдан), Россия Иминлек Шурасының даими әгъзасы. Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илче. Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы (2020).
Фёдор Советкин

**Федор  Советкин** (1886 - 1967) - совет укытучысы,методист, педагогика фәннәре докторы, профессор, Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасының атказанган фән эшлеклесе  . Милли мәктәпләрдә рус телен укыту өлкәсендә галим.

## Биография
Фё́дор Фро́лович Сове́ткин 1886 елның 1 июнендә (13) Саратов губернасының  Кузнецк өязе Яңа Шаткино авылында туган.

Башта туган авылында мәктәпкә йөри, анда яшь укытучы мордва телен  белми. Мордва балалары аны аңламыйлар. Федор моны бик авыр кичерә, шуңа  бөтен гомерен милли  мәктәпләрдә рус телен укыту методикасына багышлый.

## Хезмәт эшчәнлеге
1902 елда Атаман мәктәбендә укытучы булып эшли башлый. 

1906 елда  Казан укытучылар институтын тәмамлый, шул ук елны Пенза шәһәрендәге 4 класслы училищеда  укыта башлый, аннары  Мәскәүдәге шәхси сәүдә училищесында эшли.

1917 елда  Казанда Мордва  мәдәни-агарту җәмгыятен оештыручыларның берсе була.

1919 елда Чистай  укытучылар семинариясе нигезендә төзелгән Югары халык мәгарифе институты ректоры була.

1925 -1944 елларда СССР Халык мәгарифе комиссариатының фәнни хезмәткәре булып эшли. Бер үк вакытта 1925 - 1932 елларда икенче дәрәҗә мәктәп директоры, Мәскәүдә мордва укытучыларын әзерләү буенча җәйге курсларның директор урынбасары.

1932 елда Казахстан, 1934 елда Бурят-Монголия, 1935 елда туган ягы  Мордовияләргә  фәнни экспедицияләр белән җитәкчелек итә.

1943 елдан ул РСФСР педагогик фәннәр академиясендә эшли,  туган тел һәм рус теле секторы мөдире була.

1947 елда ул профессор итеп сайлана. 

1949 елда ул РСФСР педагогик фәннәр академиясенең Милли мәктәпләр фәнни-тикшеренү институты директоры итеп билгеләнә.

1961 елда  докторлык диссертациясен яклый.

 1967 елның 28 июнендә Мәскәүдә үлә.

## Фәнни эшчәнлеге
Федор  Советкин Россиянең фин-угор халыклары арасында мәгарифне оештыруга зур өлеш керткән. Рус булмаган мәктәп укытучылары өчен дәреслекләр һәм кулланмалар концепциясен эшли. Ул милли мәктәпләрдә туган тел һәм рус телен укыту буенча эшне оештыручы  була, моның өчен ул күп кенә  методик кулланмалар яза.

Бөек Ватан сугышы вакытында русча белмәгән Кызыл Армия солдатлары өчен рус телендә кулланмалар хәзерли.

РСФСР  педагогик фәннәр академиясендә  Россиянең милли мәктәпләрендә туган тел  һәм рус телен укыту теориясе һәм методикасы проблемаларын тикшерә.

1959 елда  "Мордовия (эрзя) мәктәбендә туган тел методикасы" монографиясен яза. Биредә ул, туган һәм рус телләрен укытуның органик бәйләнешенә нигезләнеп, туган телне өйрәнү системасын тәкъдим итә.

## Хезмәтләре
* Избранные труды, т. 1—3, Саранск, 1974—81
* Методика обучения русскому языку в начальной нерусской школе, М., I960 (ред. совм. с В. М. Чистяковым)
* Родной и русский язык в национальной школе, М., 1962 (ред. совм. с В. В. Решетовым)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Федор Фролович Советкин 
* СОВЕТКИН ФЕДОР ФРОЛОВИЧ 
* Выдающиеся личности села Шаткино
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:28 июнь көнне вафатлар
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:13 июнь көнне туганнар
Советкин

** Советкин** — фамилия.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Фёдор Советкин (1886-1967), совет укытучысы,методист, педагогика фәннәре докторы, профессор, Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасының атказанган фән эшлеклесе

Төркем:Фамилияләр