open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаэль Фридерих

**Михаэль Фридерих** () – төрки телләр белгече, Г.Тукай иҗатын өйрәнүче  алман  галиме, язучысы. 1962 елда туган. 
## Фәнни эшчәнлеге
1983-1990 елларда Фрайбург, Бамберг, Вена, Синҗан университетларында төрки һәи иран телләре, ислам гыйлеме буенча белем ала.

1987-1989 елларда Шеңҗан-Уйгыр автономияле районында (Кытай) яшәп, уйгыр телен, әдәбиятен һәм мәгарифе хәл-әхвәлен өйрәнә. Уйгыр дәреслекләрендә Габдулла Тукай исеме еш очравына, аның шигырьләре уйгыр классиклары дәрәҗәсендә өйрәнелүгә гаҗәпләнә, һәм бу Г.Тукай иҗатын тирәнтен өйрәнүгә сәбәп була.
### Тукай
1992  елда Казанга беренче мәртәбә килә. 1993 елның октябреннан 1994 елның февраленә кадәр Казан архивларында эшли. Тукайның тәрҗемәи хәлен, иҗатын һәм совет әдәби фәнендә Тукайны өйрәнүне хронологик тәртиптә тикшереп, монография яза.  Шуның нигезендә 1996 елда Бамберг университетында докторлык дәрәҗәсе ала. Китап 2001 елда Алман көнчыгышны өйрәнү җәмгыяте бүләгенә лаек була. И. Гыйләҗев тәрҗемәсендә Казанда русча басыла (2011)

Төрки  халыкларны  өйрәнүен дәвам итә. 2002-2004 елларда Үзбәкстан, Төркиядә  татар диаспорасы тарихын өйрәнүе мәгълүм.
## Сайланган хезмәтләре
# Ostturkestan?, Xinjiang?, Uyghurestan?, Bundesinstitut für Ostwissenschaftliche und Internationale Studien, Көлн, 1995.
# Uyghurisch Lehrbuch , 2002. ISBN 9783895002991.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Фридерих Михаэль. Габдулла Тукай как объект идеологической борьбы. Пер. И. Гилязова. Казань, 2011.- 343 стр. ISBN 978-5-298-02085-5

## Тышкы сылтамалар
# http://cesww.fas.harvard.edu/ces_dis_Turkic_Studies.html 

Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Тукайның иҗатын өйрәнүчеләр
Төркем:Алман галимнәре
Төркем:Алмания язучылары
57-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**57-нче моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*57-нче моторлаштырылган корпус* 1941 елның  15 февралендә оештырылган. 1942 елның 1 мартында 57-нче танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
24 июньнә 56-нчы моторлаштырылган корпус 4-нче танк төркеме совет территориясенә 170 км тирәнлеккә керде һәм Укмергега чыкты.

28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

#### Смоленск бәрелеше
16 июльне 3-нче танк төркеменең 57-нче мотокорпус Невельны басып алды.

### Корпус эчендә
**Корпус эченә керделәр:**

***[[1941 ел]]ның [[июнь]] аенда:***
* 12-нче танк дивизиясе

**[[1941 ел]]ның [[октябрь]] аенда:**
* 20-нче танк дивизиясе

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* 1941 елның 15 февральдән — танклар гаскәрләре генералы Адольф Кунтцен
* 1941 елның 15 ноябреннән — танклар гаскәрләре генералы Фридрих Кирхнер

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3
* *Гот Г.* Танковые операции — М.: Воениздат, 1961.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Хәсән хан

**Хәсән хан** яки **Хәсән бине Бәккынды** -  Шейбани нәселеннән чыккан Алтын Урда ханы (1368-1369).

Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

## Тарих

1368 елда Мамай Сарай шәһәреннән киткәч Хаҗи Чиркәс күтәрелешен бастырыр өчен Кырымга  юнәлгән. Габдуллаһ хан башкалада ярдәмсез калганнан соң Сарай шәһәреннән чигенергә мәҗбүр булган. Башкаланы башта Олыҗай Тимер, аннары 1368 елда Мир Пулад бертуганның улы Хәсән басып алган.

Хәсән хан аз вакыт  идарә иткән, 1369 елда Мамай морза аны куып чыгарган.  Хәсән хан һөҗүм вакытында вафат булган.

Хәсән хан үлгәннән соң тәхеткә Габдуллаһ хан янә утыра.

## Карашлар
Кайбер тарихчылар Хәсән хан Идел буе Болгары хакиме Әсән белән тиңлиләр, ләкин А.В. Пачкалов үз эшләрендә Хәсән Шейбани һәм Әсән Болгари - ике төрле тарихи шәхес булганын исбатлаган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Игенчеләр сарае

**Игенчеләр сарае** () — Казанның тарихи үзәгендә бина. Сарай мәйданында, Казан кирмәненең төньяк дивары һәм Казансу яр буе урамы янында урнашкан. Татарстан Җөмһүриятенең авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгының штаб-фатиры, ветеринариянең баш идарәсенең һәм аның карамагында булган башка оешмаларның штаб-фатиры.

Шәһәрнең иң мәшһүр заманча истәлекле урыннанарының берсе.
## Тарих
Бина Федоровская урамының җимерелгән искергән йортлар урынында корылган. Сарай проекты «Антика-плюс» компаниясе тарафыннан башкарылган. Проект авторы — Леонид Горник.

Төзелеш эшләре 2008 елда башланганнар, 2010 елда тәмамаланганнар. Бина торгызу кыйммәте 2,2 млрд сум тәшкил иткән.

2011 елдан сарай янындагы мәйданында 30 август көнне ел саен ачык һавада «Казан көзе» халыкара опера фестивале үткәрелә.
## Галерея

Igenchelyar Saraye.jpg|
Minselhoz.jpg|Төнлә
Kazan-universiade-culturalpark-scene.jpg|Универсиада-2013 вакытында


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Россия сарайлары
Төркем:Казанның Федосеев урамы
Клара Булатова

**Клара Булатова**, Клара Гариф кызы Булатова (*[[1936 ел]]ның [[18 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Татар Карамалысы]] ― [[2025 ел]]ның [[29 апрель|29 апреле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт]]*) – татар шагыйре. Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты (*[[2015 ел|2015]]*). Татарстанның халык язучысы (*[[2019 ел|2019]]*). Сарман районының мактаулы гражданы (2021). 1970 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. Әлмәт районы Нәдер авылында яшәп иҗат иткән. 

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 18 мартында Сарман районы Татар Карамалысы авылында укытучы гаиләсендә туган. Сарман урта мәктәбен (1954), Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген (1969) тәмамлаган.

Түбән Ләшәү (Сарман районы), Колшəрип, Яңа Кәшер (икесе дә Әлмәт районы), Әлмәт шәһәре мәктәпләрендә укытучы булып эшләгән.

Әлмәт шәһәрендә төзелештә, көнкүреш комбинатында, «Нур» телекомпаниясендә эшләгән.

2025 елның 29 апрелендә вафат.

## Иҗаты
1960 еллардан башлап иҗат итә. Дистәдән артык шигырь китаплары авторы. Аның сүзләренә күп кенә җырлар язылган.

1970 ел дан ССРБ Язучылар берлегендә тора.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре 
* 1994 — Рафаил Төхфәтуллин премиясе 
* 2007 — Саҗидә Сөләйманова премиясе — *«Әрнү» китабы өчен* 
* 2015 — Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты (2015)
* 2019 — Татарстанның халык язучысы
* 2021 ― Сарман районының мактаулы гражданы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# "Мәйдан" журналының К. Булатовага багышланган махсус саны.
# Сарман районы энциклопедиясе, Яр Чаллы, 2000, 32 бит.

## Сылтамалар

*   Клара Булатованың музеена видеосәяхәт. YouTube видео

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның халык язучылары
Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары
Барлык диннәр гыйбәдәтханәсе

**Барлык диннәр гыйбәдәтханәсе** (Бөтен галәм гыйбәдәтханәсе, Халыкара рухи бердәмлекнең мәдәни үзәге) — Казанның Иске Уракчы бистәсендә урнашкан архитектори корылма.

Төзелеш 1994 елда рәссам, архитектор, скульптор һәм җәмәгать эшлеклесе Илдар Ханов тарафыннан башланган. Аның ниятенчә, ул диннәрнең, цивилизацияләрнең һәм мәдәниятләрнең архитектори символы буларак корылган.

Ансамбльдә праваслау чиркәү, мәчет, синагога күршелек итәләр.
## Галерея
  
Файл:All Religions Kazan Temple 108.jpeg
Файл:All Religions Kazan Temple 109.jpeg
Файл:All Religions Kazan Temple 110.jpeg

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Казан гыйбадәтханәләре
Төркем:Суперэкуменизм
Төркем:Казанның Иске Уракчы урамы
Ибраһим Башмаков

**Ибраһим Башмаков**, Ибраһим Йосыф улы Башмаков (*[[1893 ел|1893]], [[Русия империясе|РИ]], [[Пенза губернасы]], [[Инсар өязе]] [[Өрләдем]] — [[1913 ел|1913]], билгесез*) — татар шагыйре. Бертуган Рәмиевләрнең «Вакыт» гәҗитендә (*[[Ырынбур]]*) актив язышучы.

## Тәрҗемәи хәле
1893 елда Пенза губернасы Инсар өязе (*хәзерге*  Мордовиянең Рузай районы) Өрләдем авылында мулла гаиләсендә туа. 1913 елда үпкә авыруыннан үлә.

Башлангыч белемне авылларында алып, соңыннан Уфада «Галия» мәдрәсәсен тәмамлый.

Аннары Ырынбурда Шакир Рәмиев һәм Закир Рәмиевләр нәшер иткән «Вакыт» гәҗитендә эшли.

1910 еллардан башлап «Вакыт» гәҗитендә һәм «Шура» журналында шигырьләре басыла башлый.

Ибраһим Башмаков шигырьләре шул чордагы кысынкылыкка протест йөзеннән язылган, күңел төшенкелеге белән сугарылган.

Габдулла Тукайның шагыйрьне белүе, аның шигырьләренә хәерхаһлы булуы мәгълүм.

Соңгы шигырләре, үзе үлгәч, «Аң» журналында «Иртәнге гөлләр» исеме белән басылып чыга.

«Кышкы суыклар» шигыре (1913) мәктәп дәреслекләренә дә кертелә:

Яхшы кешеләрнең эте йөрмәс,
Күз ачкычсыз салкын, җил, буран,
Әллә нинди ямьсез тавыш берлән
Шаулап тора бүген киң урам.

Белмим, кайда качкан һәммә халык,
Урамнарда һичкем күренми,
Тәрәзә капкачлары бикләнгән,
Әллә дәҗҗал чыгар бу көнме?..


## Чыганаклар
# Татар поэзиясе антологиясе. Казан, 1956, 265 бит.
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Ирмеш районы

**Ирмеш районы** () — Рязань өлкәсенең көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Адаминистратив үзәге Ирмеш шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Үзәк Сәнәгый (Мәскәү) өлкәсенең Рязань округы составында барлыкка килгән. 1937 елдан Рязань өлкәсе составында.

1963—1965 елларда район вакытлыча юкка чыгарылды.
## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
* Ирмеш шәһәр җирлеге
* Әҗе авыл җирлеге
* Мердушь авыл җирлеге
* Надежка авыл җирлеге
* Нарма авыл җирлеге
* Савватьма авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Кенәз Григорий Күгешев (1824, *Акаево*―1871, *Мәскәү*), XIX гасыр рус прозаигы, шагыйрь, драматург. 
* Любовь Толкалина (*[[1978 ел|1978]], Савватьма авыл җирлеге, Михайлово*), РФ кино актрисасы.

## Искәрмәләр

*
Шакирҗан Хәмиди

**Шакирҗан Хәмиди** (тулы исеме *Шакирҗан Әсәдулла улы Хәмидуллин*) – мулла, мөгаллим, инкыйлабчы, язучы, мөхәррир. 

1880 елда хәзерге Чүпрәле районы  Татар Төкесе авылында морзалар нәселеннән булган гаиләдә туган. 1932 елда Казанда вафат. Абыйсы  Шәйхелислам Хәмиди  - дин галиме.

Тормыш юлы катлаулы. Башта үз төбәгендә, аннары Казан мәдрәсәләрендә белем ала.Татар теленнән башка, гарәп, фарсы, рус телләрен яхшы белә.

1900-1910 елларда Казанда Кәримовлар матбагасында эшли. Күп кенә дини китапларны тәрҗемә итеп бастыра, дәреслекләр дә яза.

Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге Сарман районы) Яхшыбай авылында (1910, 1914-1917),  Пермь губернасы Надеждинск шәһәрендә мәчеттә (1910-1912) мулла һәм мөгаллим була.

1917 елда “Минзәлә иле” гәҗитен чыгаруны оештыра.

1917-1930 елларда Уфада, Тәтештә, Алабугада матбагалар оештыруда башлап йөри.

Минзәлә шәһәре шурасының беренче рәисе була. Мамадышта совет оешмаларында эшли.

“Алласызлар” җәмгыятен җитәкли.

Төрле эчтәлектәге китаплар яза. ”Динсез Морат Сәйфигә хөкем” (1925), “Мостафа муллага сәяси хөкем” (1925) пьесалары мәгълүм.

## Чыганаклар
# *Исмәгыйль Рәмиев, Рәис Даутов.* «Минзәлә иле» // Әдәби сүзлек. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — бит 399.
# Сарман районы энциклопедиясе: Чаллы, 2000, 203 бит.

Төркем:Тарих
Төркем:Татар инкыйлабчылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:1880 елда туганнар
Шәйхелислам Хәмиди

**Шәйхелислам Хәмиди**, *тулы исем-фамилиясе* Шәйхелислам Әсәдулла улы Хәмидуллин (*[[1869 ел]]ның [[20 сентябрь|20 сентябре]], [[Русия империясе|РИ]], [[Сембер губернасы]], [[Татар Төкесе]] — [[1911 ел]]ның [[9 июль|9 июле]], [[Русия империясе|РИ]], [[Казан]]*) — дин галиме, тәрҗемәче.

## Тәрҗемәи хәле
1869 елның 20 сентябрендә Сембер губернасы (*хәзерге* Татарстанның Чүпрәле районы) Татар Төкесе авылында морзалар нәселеннән булган гаиләдә туган. 1911 елның 9 июлендә Казанда вафат. Энесе Шакирҗан Хәмиди — инкыйлабчы.

Буа мәдрәсәсен, Казанда Шиһабетдин Мәрҗани мәдрәсәсен (*[[1904 ел|1904]]*) тәмамлый. Имам-хатыйп һәм мөдәррис дәрәҗәсен ала.

Уфа губернасы Минзәлә өязе (*хәзерге* Сарман районы) Яхшыбай авылындагы мәчет мәдрәсәсендә (*[[1904 ел|1904]]—[[1911 ел|1911]]*), бераз вакыт Әстерхан, Казандагы «Госмания» мәдрәсәләрендә дин дәресләре укыта.

Гарәпчәдән тәрҗемә итеп китаплар бастыра.

Иң зур хезмәте — «Әл-иткан фи тәрҗемәтел Коръән» дигән ике томлык Коръән тәфсире (*[[190 ел|1909]]—[[1911 ел|1911]]*). Бу китап Истанбулда (*[[1984 ел|1984]]*), Катарда (*[[1985 ел|1985]]*) яңадан нәшер ителгән.

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе. 1нче китап: Чаллы, 2000, 204нче бит.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Мөдәррисләр
Эш (газета)

**Эш** - Казанда татар телендәге беренче совет  гәҗите.1918 елның 12 мартыннан  чыга.

1918 елның 21 февралендә татар инкыйлабчылары  Казан шәһәр Советы янында Мөселман комиссариаты оештыра. Мөселман комиссариатына С.Сәетгалиев, К.Якубов, Г. Касыймов, С.Әхтәмов, Б.Җиһаншин, Л.Гомәров, Х.Урманов керә.

1918 елның 12 мартында Мөселман комиссариаты Казанда татар телендә беренче совет гәҗитен чыгарырга керешә. Хәсән Урманов , Вәли Шәфигуллин, Камил Каспранский мөхәрририят әгъзасы итеп сайлана.

Гәҗит көн дә чыга. 1919 елның августында 23 саны чыккан. Тиражы якынча 5 мең. Казанда эшче-мөселманнар, мөгаллимнәр арасында, мәдәни-агарту оешмаларында акчага сатыла. Өязләрдә крестьян-мөселманнар арасында бушлай да таратыла.

Рус телендәге гәҗитләрдән («Рабочее дело», «Знамя революции һ.б.») тәрҗемә ителеп, баш сәхифәдә җирле хакимиятнең боерыклары, белдерүләр басыла. Мөселман халкына җиткерү максатында ил, җөмһүрият һәм чит илләрдәге сәясәт, икътисад  яңалыклары да урнаштырыла.

Гәҗит хезмәткәрләре барлык үзәк басмаларны һәм башка  татарча гәҗитләрне («Чулпан», «Кызыл Байрак», «Эшче» һ.б.) игътибар белән күзәтеп баралар, кызыклы хәбәрләр күчереп бастырыла.

Сәхифәләрдә мөселманнарда халык мәгарифе торышы, милләт мәсьәләләре, инкыйлаб, Көнчыгыш турында мәкаләләр еш күренә.

Гәҗит исемен күп мәртәбә алыштыра: “Эш”, ”Татарстан хәбәрләре”, ”Татарстан”, ”Кызыл Татарстан”, ”Совет Татарстаны ”, ”Социалистик Татарстан”, ”Ватаным Татарстан”.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Г.Шамсутдинов.Газета Всероссийского значения на татарском языке. Гасырлар авазы.1999, 1-2  сан.173 бит.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Ватаным Татарстан
Төркем:ХХ гасыр башы матбугаты
Казан дәүләт циркы

**Казан дәүләт циркы** — Казанның тарихи  үзгендә урнашкан автономияле оешма ― күңел ачу цирк йорты. ТР мәдәният министрлыгы гамәлгә куйган.
## Бина
2312 тамашачыны исәптә тоткан заманча бинасы 1967 елда «Татгражданпроект» проекты буенча төзелгән. Цирк Татарстанның мәдәният министрлыгы патронажы астында эшли. 1995 елда цирк каршындагы музей ачылган.
## Тарих
1996 елдан цирк карамагындагы балалар цирк мәктәбе эшли.
## Цирк директорлары
* 1967―1973 еллар ― Николай Казимирович Панов, жонглер, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 1973―1976 еллар ― Булат Миңнулла улы Гыйззәтуллин, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 1976―1993 еллар ― Михаил Федорович Боголюбов, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 1993 елдан ― Дамир Минхәид улы Шәрифуллин
* ? ― Артур Наил улы Якушев
* 2019―2021 еллар ― Рамил Дамир улы Шәрифуллин (1979―2023)
* 2022 елның 17 маеннан ― Эльмира Булатова 

## Галерея


Файл:Tatar National fantasy play Miras 2025 - 13.jpg|400px|Казан дәүләт циркында «Мирас» милли татар фэнтези-спектакле, 2025 ел
Файл:Tatar National fantasy play Miras 2025 - 8.jpg|400px|Казан дәүләт циркында «Мирас» милли татар фэнтези-спектакле, 2025 ел
Файл:Tatar National fantasy play Miras 2025 - 16.jpg|400px|Казан дәүләт циркында «Мирас» милли татар фэнтези-спектакле, 2025 ел



## Искәрмәләр


Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:1967 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Цирклар
Төркем:Россия цирклары
Төркем:Казанның Меңъеллык мәйданы
Morgana

**Morgana** - Urta ğasır Awrupa xalqı riwäyätlärennän tılsımçı. 

Riwäyätlärdä söylängänçä, tuğız bertuğan feyä Awalon atawınıñ (tatarçä — «Almağaçlar utrawı») xucabikäläre bulıp torğan. Alarnıñ Morgana isemlese turındağı xikäyätlär xalıq icatında ayıruça yış iskä alına.
 
İmeş, ber patşanıñ ulı tua, häm bäbi tuyına Awalon atawınnan da berniçä feyä çaqırıla. Alar bik mul büläklär belän kilälär, bäläkäy şahzadägä batır häm köçle bulsın, suğışta anı qılıç ta, söñge dä almasın, üze yaxşılıq häm ğädellek turında onıtmasın, digän teläklär telilär. 

Ä feyalarnıñ Morgana isemlese bu şahzadägä qayçan da bulsa üzem büläk bulırmın, dip ömetlänä. Waqıtı citkäç, şahzadä anıñ atawında yäşi başlayaçaq häm anıñ berdänber yaratqan keşese bulaçaq, dip uylıy. 

Menä şahzadä üsep citä. İl gizep, yartı dönyanı kürä, tormışı macaralar häm qurqınıç säyäxätlär belän tulı bula. Anıñ batırlığı häm citezlege turındağı xäbärlär böten dönyağa tarala. 

Berwaqıt şahzadä Awalon atawı yanınnan yözep barğanda, Morgana anıñ qorabın batıra. Bu waqıtta inde şahzadä olığayğan, xälsezlängän bula. Şulay da utrawğa qädär yözep kilergä üzendä köç taba. Ğäcäyep matur baqçada printsnı haman da yäş häm güzäl bulıp qalğan Morğana qarşı ala. Qart şahzadägä ul ğaşıyq küzläre belän qarap tora. Annarı anıñ barmağına tılsımlı baldaq kiderä. Şahzadäneñ bökräygän arqası turaya, küzläre yana başlıy, ul üzendä köç häm qüät artqanın sizä. Bäxetennän nişlärgä belmägän prints şunduq üzeneñ tuğan ciren onıta. İmeş, Morgana belän alar äle dä Awalon utrawında matur ğına ğömer kiçerälär.

## Тышкы сылтамалар
* Morgan le Fey at the Camelot project, University of Rochester: brief text and images 

Төркем:Тылсымчылар
Төркем:Артуриана
Vilalar

**Vilalar** - könyaq slavännar mifologiäsendä töskä-bitkä matur bulğan qanatlı qızlarnı atağannnar. Vilalarnıñ çäçläre ozın bulğan, ä ozın itäkle aq kiemnäre at, käcä yäisä işäk toyaqlarına oxşağan ayaqların yäşergän. İmeş, qızlarnıñ bu kiemnären qulğa töşerä alsañ, alar siña xezmät itä başlayaçaq ikän.

Vilalar başlıça tawlarda yäşägän. Qanatlar alarğa yuğarığa kütärelergä, ber tawdan ikençesenä oçıp töşärgä yärdäm itkän. Şul uq waqıtta vilalarnıñ yäşäyeşe su çığanaqları — küllär, qoyılar, yılğalar belän dä bäyle bulğan. İmeş, alarnıñ açuın çığarsañ, sine sudan bötenläy mäxrüm itärgä mömkinnär.

Vilalar keşelärgä qarata nigezdä yaxşı mönäsäbättä yäşägännär, moxtaclarğa, yätimnärgä bulışa torğan bulğannar.

Başqa bik küp mifologik zatlardan ayırmalı bularaq, vilalar ülemsez tügel. Ä inde qanatların sındırsañ, alar, oça alu säläten yuğaltıp, ğadi xatın-qız bulıp qalırğa mömkinnär imeş, di.

Vilalar tabib rolen dä başqarğannar — keşelärne däwalağannar. Alarnıñ ülemen dä aldan kürä alğannar. Şul uq waqıtta üzlären qıyırsıtqan keşene ber qaraşları belän genä dä yuq itä alu sälätenä iä bulğannar, dip ışanğannar borınğılar.

## Сылтамалар
* Вакарелски X., Етнография на България, София, 1974, с. 503-505.
*Иванов В. В., Топоров В. Н. Вилы // Мифы народов мира. Энциклопедия. М., 1991. Т. 1, с. 236.

Төркем:Славян мифологиясе
Төркем:Су ияләре
Yaña taş ğasır

**Yaña taş ğasır** (yäki **neolit**) - bezneñ erağa qädär IV häm III meñyıllıqlarnı eçenä alğan çor.

Neolit çorında taş qoral yasaw eşe kamilläşkän - keşelär balta, pıçaq häm başqa qorallarnıñ yözen şomartu, ütkenläw ısulların uylap tapqannar. Qorallarnı şundıy nıq häm ütken itep eşlägännär ki, pıçaqlar belän xätta qırınırlıq bulğan. Taş baltalarnı häm çükeçlärne elekkeçä tayaqqa bäyläp berketü belän genä qänäğätlänmiçä, alarnı tişep ağaç sapqa utırtqannar.

Neolitnı başqaça neolit revolütsiäse dip tä atıylar. Barınnan da elek ul xucalıq itüdä äzerne üzläşterü alımınnan (awçılıq, balıqçılıq belän şöğellänüdän) citeşterü alımına, ikençe törle äytkändä, cir eşkärtügä häm xaywan asrawğa küçüne añlata. Şul räweşçä, keşelek tarixında berençe tapqır bularaq utraq yäşäw räweşe tua: igen üsterü häm terlek asraw barlıqqa kilä, awçılıq kamilläşä, balıq totu ciñeläyä. Keşelär köymä yasarğa öyränälär. Tuquçılıq häm balçıq sawıt yasaw uylap tabıla.

Çülmäk yasaw, äytik, igen üsterü yäki terlek asraw şöğele belän çağıştırğanda älläni zur qazanış ta tügel sıman. Läkin ul berençe qaraşqa ğına şulay. Töptänräk fiker yörtep qarasañ, bötenläy başqa näticä çığa. İñ elek, älege balçıq çülmäk, qul belän genä äwälängän buluına qaramastan - borınğı qäbilälär tormışında häm könküreşendä utqa quyıp bula torğan berençe sawıt ul.

Neolit çorında cämğiät tormışında, ruxi mädäniättä zur üzgäreşlär tuğan. Irular qäbilälär bulıp berläşkännär, etnik törkemnär oyışa başlağan . Näq şuşı çorda xäzerge hind-yevropa häm fin-uğır xalıqlarınıñ borınğı babaları formalaşqan, ayırım arxeologik kul'turalar tuğan.

Төркем:Неолит
Төркем:Голоцен
Böcänäklär

**Böcänäklär** - Urta Aziädäge küçmä qäbilälär, anda “qañğıllar” dip yörtelgännär. Läkin alar annan töreklär tarafınnan qısrıqlap çığarılğannar häm İdel aryağı dalalarına küçenep kitkännär. Biredä cirle sarmatlarnı häm uğor qäbiläläreneñ ber öleşen üzlärenä buysındırıp, yaña qäbilälär berläşmäse barlıqqa kitergännär. 

Xäzärlär belän bäreleştän soñ böcänäklärneñ ber öleşe könbatışqa taba küçenep kitkän, ä qalğannarı uğızlarğa buysınırğa mäcbür bulğan (uğızlar Urta Aziäneñ könbatışında, Aral-Kaspiy töbägendä yäşägännär. Alar - xäzerge törekmännärneñ borınğı babaları, törek-ğuzlardan üzgäräk qäbilälär). Näq menä İdel aryağında qalğan şuşı böcänäklärne 922 yılda ataqlı ğäräp säyäxätçese İbne Fadlan İdel Bolğarına säyäxäte waqıtında oçratqan bulğan. 

Könbatışqa kitkän böcänäklär ike törkemgä bülengännär. Alarnıñ berse, törki böcänäklär dip atalğanı, Don häm Donets yılğaları arasında, ä könçığıştağısı, xäzär böcänäkläre dip yörtelgännäre, Azov-Don buyı dalalarında küçenep yörgännär. Böcänäklär xäzärlärneñ berqädär ciren basıp alğannar häm şul yaqlarda küçenep yörgän macarlarnı qısrıqlap çığarğannar, tik könbatışqa taba xäräkät itkändä Kiev Ruse belän bäreleşkännär. Xäzär böcänäklären slavyannar tar-mar itkän, ä törki böcänäklär köçleräk bulıp çıqqannar. Alar berniçä tapqır Dunay Bolğarına häm Wengriägä höcüm oyıştırğannar, Vizantiä belän bäyläneşkä kergännär.

X yöz azağında, ğuzlar yawınnan qaçıp, böcänäklär Rus' cirenä kilep kergännär häm 1006 yılda Kievne qamap alğannar. Yaroslaw Mudrıy alarnı tar-mar itkän, häm böcänäklär berläşmäse yäşäwdän tuqtağan. XI yöz urtasında äle bäcänäk urdalarınıñ qaldıqları Qara diñgez buyı dalalarında küçenep yörgän, läkin töreklär tarafınnan ciñelügä duçar bulğan. Alarnıñ ber öleşen Vizantiä üzenä buysındırğan häm Dunay belän Balqan arasındağı çik buyına saqçı otryadlar itep urnaştırğan. İkençe öleşe törek qäbiläläre berläşmäsenä kergän. Küpçelek tikşerenüçelär başlıça bügenge Moldovada häm aña kürşe rayonnarda yäşäwçe törki xalıq bulğan ğağawzlarnıñ kilep çığışında böcänäklärneñ qatnaşı zur buluın äytälär.

## Тышкы сылтамалар

* Гумилев Л. Н.: Древняя Русь и Великая степь ; 
* Древние тюрки ; 
* Тысячелетие вокруг Каспия 

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Бөҗәнәкләр
Кекин йорты

**Кекин йорты** — Казанның истәлекле урыннарының берсе. Горький һәм Галактионов урамнары арасында урнашкан. 1903—1905 елларда сәүдәгәр-миллионер Леонид Кекин заказы буенча сәләтле архитектор Генрих Руш тарафыннан төзелгән.

Бинаның архитектори стиле эклектик. Бу модерн стильлы модерн, мавритан үрнәкләре дә бар.

Октәбер инкыйлабына кадәр Кекин йорты табышлы йорт булып торган, ягъни фатирлар яллауга тапшырылганнар. Шуның өстенә, 1910—1914 елларда биредә шәхси гимназия, Педагогик җәмгыятенең гимназиясе, хәзерләү училищесы, Казан элемтә юллары округы идарәсе, китапханә, типография, китаплар кибете, һ.б. оешмалар ураншканнар.

Октәбер инкыйлабыннан соң Кекин йорты миллиләштерелгән, әмма кулланыш сыйфаты кискен үзгәрмәде — түбән катларда төрле вакытларда Казан хәрби комиссариаты, су транспортының район идарәсе (рупвод), Горький тимер юлының ватандашлар корылмалары дистанциясе, ашханә, һ.б. совет оешмалары урнашкан; югары катларда исә торак булганнар.

ХХ гасырның азагында бина искереп беткән, 1998 елдан ул җылытылмаган, идән асты да еш кына су белән тулган. Соңгы яшәүчеләр искергән торакны бетерү программасы буенча 2001 елда күчереп урнаштырылганнар.

2005 елда бина капиталь рәвештә яңадан торгызылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Россия сарайлары
Төркем:Казанның Горьки урамы
Иван Степан улы Конев

**Ива́н Степа́н улы Ко́нев**  (, ( — ) — совет хәрби башлыгы Советлар Берлеге Маршалы (1944), ике тапкыр Советлар Берлеге каһарманы (1944, 1945).

## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек

**Шаһинур Мостафин.** Минем күренекле хәрби җитәкчеләрнең сүзләрен милләттәшләребезнең хәтеренә тагын бер кат төшерәсем килә. Мәсәлән, Советлар Союзы маршалы Конев болай дип язган иде: “Татарстанда туган егетләр арысланнар кебек сугышалар”. Бик зур бәя бу..

## Бүләкләр
### Россия империясе бүләкләре

### ССРБ бүләкләре
* 7 Ленин ордены 

## Истәлек

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Гашыйклар аркасы

**Гашыйклар аркасы** — Казан шәһәренең заманча истәлекле урыннарының берсе. Черек күл паркына керү янында, Лобачевский урамы ягыннан урнашкан.

Арканың формасы эллиптик, шуңа күрә ул үзенчләекле акустик эффектында ия була: әгәр арканың ике төрле ягында торучы кеше пышылдап сөйләшсә, алар бер-берсен яхшы ишетерләр.

Проект авторы билгесез, ул ХХ гасырның 30-елларда төзелгән.
## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Рәфкать Ризатдинов

**Рәфкать Ризатдинов** (тулы исеме *Рәфкать Габдрахман улы Ризатдинов*) – генерал-лейтенант, татар.

1929 елның 24 августында Сарман районы Сөлек авылында туган. Әтисе Габдрахман, “кулак” мөһере сугылып, йортыннан куып чыгарылгач, гаиләсе белән ялланып Мәскәү өлкәсе Шатур электр станциясе төзелешенә килә. Кызыл Чаллыга кайтып төпләнәләр (1934 елда).

Урта мәктәпне(1947 ел), Ульяновск танк училищесын (1957 ел), бронетанк гаскәрләре академиясен (1963 ел), Генераль штаб академиясен тәмамлый.

Ровнода, Германиядә, Киев хәрби округында хезмәт итә. Танк дивизиясе командиры, танк армиясе штаб башлыгы, хәрби совет әгъзасы була.

Кавказ буе хәрби округында командующий урынбасары(1980-1984 еллар), Көньяк-Көнбатыш юнәлешендәге гаскәрләрнең башкомандующие (1984-1988 еллар).

Чернобыль АЭСы һәлакәте нәтиҗәләрен бетерүдә ССРБ Саклану министрлыгының оператив штаб башлыгы. “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнгән.

Генерал-лейтенант(1977 ел). Гаиләсе: ике улы да хәрбиләр.

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе, 1 нче китап: Чаллы, 2000, 154 бит.

Төркем:Татар генераллары
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Чернобыльдә хезмәт иткәннәр
Габдрахман Тайсугани

**Габдрахман Тайсугани** (тәхәллүсе, тулы исеме *Габдрахман Туймөхәммәт улы Бикчурин*) – татар язучысы, мәгърифәтче, хаттат.

## Тәрҗемәи хәле
1691 елда (*[[1782 ел]]дан [[Минзәлә өязе]], хәзерге [[Сарман районы]]*) Мортыштамак авылында туган. 1764 елда вафат. Абыйсы Әлмөхәммәт мулла (Әлмәтмулла) — Иске Әлмәт, Яңа Әлмәт (*хәзерге* Әлмәт шәһәре) авылларына  нигез салучы.

Мөселман халыкларының баш күтәрү *([[1755]]—[[1756 ел]]лар*) җитәкчесе Батырша хәзрәттән (*Габдулла Туктаргали улы Галиев*), ул Тайсуган мәдрәсәсендә укытканда,  белем алганлыгы мәгълүм.

Тайсуган авылы (*хәзерге* Әлмәт районы) мәчетендә имам һәм мөдәррис була.

Шигырьләр, «Меннә шәрхе», «Бостан әл-факия», «Әл-әфетбах», «Васыятьнамә» китапларын язган. Аларны мәдрәсә шәкертләре өйрәнгән.

Шиһабетдин Мәрҗани, Ризаэддин Фәхретдин, Морад Рәмзи хезмәтләрендә тәрҗемәи хәленә караган мәгълүматлар очрый.  Шәҗәрәсе бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе, 1 нче китап: Чаллы, 2000, 29 бит.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Каһанбәк хан

**Каһанбәк хан** яки **Гияс уд-Дин Каһанбәк**, Ә**йбәк хан** - Шейбани нәселеннән чыккан Алтын Урда ханы  (1375-1377), Төмән ханы (1375—1396).

Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

Җучи династиясеннән, Ак Урдадан чыккан хан.

1375 елда Сарай шәһәрен басып алган һәм үлгәнче 1377 елга кадәр Алтын Урда ханы булган. Каһанбәк үлгәннән соң Алтын Урда тәхетенә аның улы Гарәпшаһ утыра.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
39-нчы танклар корпусы (Вермахт)

**39-нчы моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*39-нчы моторлаштырылган корпус* 1940 елның  июнендә оештырылган. 1942 елның июлендә 39-нчы танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
24 июньнә 56-нчы моторлаштырылган корпус 4-нче танк төркеме совет территориясенә 170 км тирәнлеккә керде һәм Укмергега чыкты.

28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

#### Смоленск бәрелеше
16 июльне 3-нче танк төркеменең 57-нче мотокорпус Невельны басып алды.

### Корпус эчендә
**Корпус эченә керделәр:**

***[[1941 ел]]ның [[июнь]] аенда:***
* 12-нче танк дивизиясе

**[[1941 ел]]ның [[октябрь]] аенда:**
* 20-нче танк дивизиясе

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* генерал-полковник Рудольф Шмидт (1 февраль 1940 — 10 ноябрь 1941)
* генерал-полковник Ганс-Юрген фон Арним (11 ноябрь 1941 — 30 ноябрь 1942)
* генерал артиллерии Роберт Мартинек (1 декабря 1942 — 13 ноября 1943)
* генерал пехоты Карл Пюхлер (13 ноября 1943 — 18 апреля 1944)
* генерал артиллерии Роберт Мартинек (18 апреля 1944 — 28 июня 1944)
* генерал-лейтенант Отто Шюнеман (28 июня 1944 — 29 июня 1944)
* генерал танковых войск Дитрих фон Заукен (29 июня 1944 — 15 октября 1944)
* генерал танковых войск Карл Декер (15 октября 1944 — 21 апреля 1945)
* генерал-лейтенант Карл Арндт (21 апреля 1945 — 8 мая 1945)

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3
* *Гот Г.* Танковые операции — М.: Воениздат, 1961.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Зәйнетдин Агафуров

**Зәйнетдин Агафуров** (тулы исеме *Зәйнетдин Хисаметдин улы Агафуров* ) – татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче. 1861 елда Екатеринбурда туган, 1924 елда Харбинда вафат. Әтисе Хисаметдин Гафур улы Казан губернасы Лаеш өязе Юлга авылыннан. Әнисе – Биби-Газизә.

## Биографиясе

1883 елда абыйсы Камалетдин, энесе Кашшафетдин  белән бергә Екатеринбургта «Бертуган Агафуровлар сәүдә йорты» (русча «Торговый дом “Братья Агафуровы”») оештыра: Успенская (хәзерге Вайнер урамы, 16 йорт) урамында арендага алынган бинада универсаль кибет ача.
 
Товар кайтару өчен Варшавада (1898 ел), Мәскәүдә(1908 ел) махсус кантур ачалар.  Польшага, Германиягә, Швейцариягә, Франциягә,  Кытайга,  Япониягә барып,  сәүдә бәйләнешләре ясыйлар. Сәүдә йорты үз эшчәнлеген  көнбатышта Варшавадан алып, көнчыгышта Япониягә кадәр җәелдерә.

1913 елга сәүдә йортының тауар әйләнеше елга 6,5 миллион сумга җитә.

З. Агафуров - ХХ йөз башы татар иҗтимагый тормышында күренекле эз калдырган, татар дөньясының  үсеше өчен җан аткан абруйлы, милләтпәрвәр шәхес, гомуми хәйрия урыннарына күп акчалар сарыф итә.

Екатеринбурдагы мөселман хәйрия җәмгыятенең беренче рәисе була. Аның акчасына Екатеринбурта һәм күрше өязләрдә мөселманнар өчен мәктәп-мәдрәсәләр, китапханәләр  ачыла һәм тотыла, Пермьнең, Түбән Новгородның мәчетләрен төзүдә башлап йөри, акчалата ярдәм итә. Хатыны (Әсма Садыйк кызы Габдрәшитова, Троицкидан)  татар кызлары өчен махсус мәктәп тота.

Шәһәрдә велосипед сөючеләр җәмгыяте һәм ат чабышы җәмгыяте торгызуы да мәгълүм.

Сәүдә йортының 25 еллык юбилее (1908 ел) хөрмәтенә Александр тасмасындагы алтын медаль, Екатеринбурның даими мактаулы ватандашы исеме бирелә.

1918 елдан Харбинда (Кытай) яши. 1924 елның июнендә шунда вафат.

Зәйнетдин Агафуров йортында (архитекторы Ю. Дютель)  Татарстанның  Свердловск өлкәсендәге даими вәкиллеге (Сакко һәм Ванцетти урамы) урнашкан ¹.

Екатеринбур шәһәре хакимияте Зәйнетдин Агафуровка  һәйкәл  куярга уйлый: проектын скульптор Геворк Геворкян ясаган ².

## Искәрмәләр
¹ http://kudago.com/ekb/place/dom-agafurovyh/


² http://www.berlogos.ru/news/v-tsentre-ekaterinburga-poyavitsya-pamyatnik-agafurovym.php


## Тышкы сылтамалар
# http://kudago.com/ekb/place/dom-agafurovyh/

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Татар хәйриячеләре
Ушкова йорты

**Ушкова йорты** — Казанда урнашкан бина, ХХ гасырның башында эклектик стилендә үзгәртеп төзелгән. Әлеге вакытта биредә Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе урнашкан.

Ушкова йорты — ике катлы, штукатурлаган кирпеч бина, тәмам булмаган каре формасын хәтерләтә, бинаның алъягында зур булмаган яссы ризалитлар бар.
## Тарих
Казан университетының табигый факультетында укыган чакта Алексей Ушков — миллионер Константин Ушковның улы — Зинаида Высоцкаяга (хирургик патология профессоры кызы) өйләнгән. Туйга бүләк буларак Алексей Ушков архитектор Карл Мүфкегә Мәскәүдәге (Пречистенка урамында) һәм Казандагы ( урамында) йортларны үзгәртеп төзү йөкләмәсен биргән.

Ушков йорты 1904—1908 елларда Яңадан туу урамында урнашкан өч йорттан үзгәртеп төзелгән. Төзелгән моменттан ук яллауга (яшәү яки тибарәт (коммерция) өчен) тапшырылган.

Октәбер инкыйлабыннан соң көч белән тартып алынган, ягъни экспроприацияләнгән. 1919 елдан Ушкова йорты Үзәк губерна китапханәсенең баш бинасы булган (1923 елдан — В. И. Ленин ис. Үзәк шәһәр китапханәсе, 1934 елдан — В. И. Ленин ис. Өлкә китапханәсе, 1941 елдан — В. И. Ленин ис. Җөмһүрият китапханәсе, 1991 елда — Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе) — Идел буеның иң зур китапханәләренең берсе (Фондлар күләме 3,2 млннан артык документлар нөсхәсе, шул исәптән 98 меңнән артык — татар телендә һәм 78 мең — чит ил телләрендә).
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Кирмән урамы
Надежда Кибардина

**Надежда Кибардина ** (тулы исеме *Надежда Николай кызы Кибардина* , русча *Надежда Николаевна Кибардина*) — спортчы, велосипедта узышучы, 4 мәртәбә дөнья чемпионы.

1956 елда Чаллыда туган. Әнисе Валентина Кибардина Сарман районы Бикмәт авылыннан. Мулланур Вахитов исемендәге 2нче гимназиядә, Чаллыда балалар спорт мәктәбендә укый. «Труд» ирекле спорт җәмгыятендә шөгыльләнә. Башта тимераякта шуу буенча, аннары велосипедта узышу буенча таныла.

Россия Кораллы көчләре командасының велоспорт буенча тренеры. Чехиядә яши.

ССРБ атказанган спорт остасы (1980 ел). ССРБ халыкара дәрәҗәдәге спорт остасы.

Спорттагы уңышлары:

1980 ел – велосипедта узышу буенча ССРБ чемпионы

1980 ел — велосипедта узышу буенча  дөнья чемпионы

1981 ел — велосипедта узышу буенча ССРБ чемпионы

1981 ел — велосипедта узышу буенча  дөнья чемпионы
 
1982 ел — велосипедта узышу буенча ССРБ чемпионы

1983 ел — велосипедта узышу буенча ССРБ чемпионы

1984 ел — велосипедта узышу буенча ССРБ чемпионы

1987 ел — велосипедта узышу буенча  дөнья чемпионы
 
1989 ел — велосипедта узышу буенча  дөнья чемпионы

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе, 1 нче китап: Чаллы, 2000, 104 бит.
#  Кто есть Кто: Кибардина Надежда Николаевна.  «Республика Татарстан»
## Искәрмәләр

Төркем:Спортчылар
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Чаллыда туганнар
Төркем:Велосипедчылар
Изаил Зарипов

**Изаил Зарипов**, Изаил Харис улы Зарипов (*[[1927 ел]]ның [[27 февраль|27 феврале]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Нөркәй]] — [[1999 ел]]ның [[17 декабрь|17 декабре]], [[Әлмәт]]*) — татар язучысы, журналист.

## Тәрҗемәи хәле
1927 елның 27 февралендә Сарман районы Нөркәй авылында туган. 1999 елның 17 декабрендә Әлмәттә вафат. Энесе Марсель Зарипов —  язучы.

Петровка, Җәзикәү мәктәпләрен, Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген (*[[1968 ел|1968]]*) тәмамлый.

1944-1951 елларда хәрби хезмәттә.
 
Әлмәт спираль җөйле торбалар заводында, «Нижневартовскнефть»  идарәсендә, Бөгелмә бораулау идарәсендә хезмәт куя.

1954 елдан журналистика эшендә. Нефтьчеләр тормышыннан язылган очерклары белән республика һәм үзәк гәҗит-журналларда катнаша.

«Знамя труда» (*[[Әлмәт]]* , 1954–1957 еллар), «Комсомолец Татарии» (1957-1960 еллар), «Заветы Ильича» (Лениногорск , 1962-1963 еллар) гәҗитләрендә, «Татарская нефть» журналында (1960-1962 еллар) эшли.
 
Лениногорск телестудиясендә (1963-1968 еллар), Татарстан телерадиокомитетында (1968-1975 еллар) хәбәрче.

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1985 ел).

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе, 1 нче китап: Чаллы, 2000, 80 бит.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Марат Ганиев

**'
**Марат Ганиев*', Марат Сәид улы Ганиев (*1964 елның 6 декабре, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Чаллы*) — спортчы  (велосипедта узышучы), халыкара класслы спорт остасы (1985), дөнья рекордчысыы (1985). [[СССР|ССРБ]] чемпионы (1985-1989). [[СССР|ССРБ]]  атказанган спорт остасы (1989).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1964 ел]]ның [[6 декабрь|6 декабрендә]] [[Татарстан АССР]] [[Чаллы]] шәһәрендә туган.

[[Велосипед спорты]] белән [[Самар|Куйбышев]] (*Самар'') шәһәрендә шөгыльләнә башлаган. 17 яшендә яшьләр арасында дөнья чемпионатының ике медаленә лаек була.

Сеулдагы Олимпия уеннарының бронза медален яулый.

1989 елдан һөнәри велоспортка күчә. 1998 елдан карьерасын туктата. Тольяттида яши.

ССРБ чемпионы (1988 ел). ССРБ  атказанган спорт остасы (1989 ел)

## Спорттагы уңышлары
1981 ел — юниорлар дөнья чемпионатында тректа шәхси узышуда көмеш медаль

1981 ел — юниорлар дөнья чемпионатында тректа команда белән узышуда  алтын медаль

1982 ел — юниорлар дөнья чемпионатында тректа шәхси узышуда көмеш медаль

1985 ел — дөнья чемпионатында тректа шәхси узышуда бронза медаль
 
1987 ел — дөнья чемпионатында алтын медаль

1988 ел — ССРБ чемпионатында алтын медаль

1988 ел — Олимпия уеннарында (Сеул) бронза медаль

1989 ел — ССРБ чемпионатында тректа команда белән узышуда бронза медаль

## Тышкы сылтамалар
*   cyclingarchives.com 
*    sports-reference.com 
## Искәрмәләр


Төркем:Велосипедчылар
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:ССРБ чемпионнары
Төркем:Олимпия уеннары призёрлары
Габдулла Шәрипов

**Габдулла Шәрипов** ( тулы исеме *Габдулла Мөхәммәт улы Шәрипов* , азәрб. *Аbdulla Şərifov*) – галим, азәрбайҗан тел фәненә нигез салучыларның берсе, татар.
 
1893 елда Ырымбур губернасы Троицки шәһәрендә туган.  Шунда рус-татар мәктәбен, 1908 елда мөселман хәйрия җәмгыяте акчасына Истанбулга барып, урта мәктәпне тәмамлый.

Троицкига әйләнеп кайткач, журналистика белән шөгыльләнә, татар вакытлы матбугатында даими катнаша.

Тум университетының иҗтимагый фәннәр факультетында укый башлый, Азәрбайҗан дәүләт университетының  көнчыгыш факультетының тел һәм әдәбият бүлеген тәмамлый (1928 ел). Аспирантурада укый (1931 ел).

Азәрбайҗан педагогия институтында төрек - татар диалектологиясе, төрки (азәрбайҗан теле)  һәм рус теле курслары укыта (1931-1933 еллар).

Азәрбайҗан Фәннәр академиясе Тарих, тел һәм әдәбият институтының сүзлек- терминнар бүлекчәсе җитәкчесе .

Беренче фәнни хезмәтләре азәрбайҗан теленең фонетик төзелешен өйрәнүгә багышланган. “Төрки телнең(азәрбайҗан теле)  грамматик категорияләрен төркемләү нигезләре” хезмәте бүген дә мөһим.

1932 елда урта мәктәпнең барлык сыйныфлары өчен азәрбайҗан теле дәреслекләре төзүче махсус комиссиягә кертелеп, сыйфатлы дәреслекләр язуда катнаша.

Азәрбайҗан теле  диалектларын тикшерүгә дә өлеш кертә, Шәмахага экспедицияләр оештыра. Фәнни хезмәтләре Бакыда, Мәскәүдә, Ленинградта басыла.

1937 елның 21 июнендә “халык дошманнары” Бәкер Чобан-задә, В.Хулуфлу, Г.Багиров һ.б. ярдәм итүдә, тел гыйлеменә зыян салуда гаепләнеп, кулга  алына. 1938 елда үлемгә хөкем ителә. Басарга әзерләнгән китаплары: “Азәрбайҗан төрки теле” (1931 ел), “Фәнни тәрҗемә мәсьәләләре” (1936 ел) тыела. 1956 елда реабилитацияләнә.

## Чыганаклар
# А.Ш.Тагирзаде, А.Г.Гулиев.Наследие.Абдулла Шарифов. Советская тюркология, 1989 ел, 2 сан, 85 бит.

Төркем:Тарих
Төркем:1893 елда туганнар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Азәрбайҗан галимнәре
Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Кызыл Йолдыз ордены

**Кызыл Йолдыз ордены**  - Советлар Берлеге ордены. 1930 елның 6 апрелендә кабул ителгән. Проект авторлары – рәссам Владимир Константинович Куприянов һәм архитектор Владимир Владимирович Голенецкий.

Орденда винтовка тоткан кызылармияче сурәтләнгән. Әйтерсең ул һәр минут дошман белән көрәшкә ташланырга әзер тора.

Беренче Кызыл Йолдыз ордены белән 1930 елның 13 маенда совет гаскәр башлыгы Василий Константин улы Блюхер бүләкләнә.

Беренчеләрдән булып, Кызыл Армия Үзәк Йортының җыр һәм бию ансамбле һәм аның дирижёры композитор Александр Василий улы Александров бүләкләнә.

Бүләкләү кәгазенә «Кызыл Армиянең сугышчан сәләтен һәм ССРБ оборона осталыгын күтәрүдә ирешкән уңышлары өчен»  дип язылган.

## Кызыл Йолдыз ордены филателияләдә

## Чыганаклар

Әдәбият:

1. Черников Н.Д. Ватан бүләкләре.К., 1975.


2. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982

3. Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. М., ВИ, 1983

4. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996

5. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., «ПРО-КВАНТ», 2006


6. Горбачёв А. Н. 10000 генералов страны. М., 2007


## Шулай ук карагыз
* Кызыл Байрак ордены
* :Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары

thumb|Order of the Red Star
*
Төркем:Кызыл Йолдыз исемендәге объектлар
Төркем:Советлар Берлеге орденнары
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Дәрбәнт

**Дәрбәнт** (, , , , Фарсыча: دربند, Darband) — Дагыстан җɵмһүрᴎятсында урнашкан борынгы шәһәр.
## Җәгъpафиясе
Дәрбәнт Хәзәр диңгезенең көнбатыш ярында, Рубас елгасы тамагыннан төньяктарак урнашкан. Дәрбәнт янында Кавказ таулары диңгезенә бик якын килә — диңгез һәм таулар арасында 3 километрлы тигезлек полосасы гына кала — бу урын *Дәрбәнт үтү юлы* яки *Каспий капкасы* дип атала.
### Климат

## Тарих
Якынча б.э.к V—IV гасырларда биредә массагет кабиләсе кешеләре торган урыны урнашкан. Якынча б.э.к. II гасырда биредә *Чола* исемле шәһәр корыла, соңрак ул массагет дәүләтенең башкаласына әверелгән. Б.э. I гасырда Чола, бөтен массагет дәүләте белән Кавказ Албаниясенең вассаллык бәйлелеккә эләгә.

VI гасырда шәһәр Сасанидлар хакимиятенә буйсындырылган.  VI гасырның азагында Хосров Әнүширван шахы тарафыннан Чола ныгытмасы үзгәртеп төзелә һәм аңа **Дәрбәнт** исеме кушыла.

630-елларда шәһәр хәзәрләр тарафыннан басып алына.

652 елда шәһәр Гарәп хәлифлегенә кушылган. Шәһәрда мәчетләр төзелгәннәр, торучыларның зур өлеше исламга күндерелгән. VIII гасырда Дәрбәнт — зур хәрби-сәяси үзәк, биредә хәлифнең калгае резиденциясе урнашкан. VIII—Х гасырларда Дәрбәнт диңгез сәүдәсе үзәге, Каспий портларының иң мөһиме булып торган.

1071 елда шәһәр сәлҗүк төрекләре тарафыннан алынган. Монголлар тарафыннан басып алынган Дәрбәнт (13 гасыр) таркалышка төшкән. 16—18 гасырларда шәһәр Фарсы иле cастaфында булган.

1722 елда шәһәр пөтр Іның Фарсы явы нәтиҗәсендә Русигә кушылгән, әмма 13 ел үткәч, Гәнҗә килешүе буенча, Фарсы иленә кайтарылган. 1743 елдан — Дәрбәнт ханлыгы башкаласы. 1796 елда руслар тарафыннан басып алынган, ә 1813 елда, Гүлистан солых килешүе буенча Россия империясенә кушылган.

1840 елдан — Каспий өлкәсе, 1846—1860 елларда — Дагстан губернасы үзәге. 1898 елда Дәрбәнткә тимер юл килә.

## Халык

Милли cастaф (2010 ел): ләзгиләр — 33,7%, әзериләр — 32,3%, табасараннар — 15,8%, даргиләр — 5,6%, руслар — 3,7%, агуллар — 3,1%.
## Искәрмәләр

Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Дагстан шәһәрләре
Гобәйдулла Хөсәенов

**Гобәйдулла Хөсәенов ** (тулы исеме *Гобәйдулла Габдулла улы Хөсәенов*) – журналист, тәрҗемәче, төрекмән тел фәненә нигез салучылардан берсе, татар.

1892 елда Ырынбур губернасында хезмәткәр гаиләсендә туган. Мәдрәсә, рус мәктәбен тәмамлаган.

1910-1914 елларда кибеттә приказчик.

1915 елда хәрби хезмәткә алына. 1917 елгы  февраль инкыйлабыннан соң солдат депутатлары комитетына сайлана, мөселман бүлекчәсенең сәркатибы була.

1919 елда Луцк шәһәрендә (хәзерге Украинада) халык мәгарифе комиссары. Беренче бөтендөнья сугышында, ватандашлар сугышында катнаша.

Яралангач, Ашхабадта 1 нче армиянең татар телендәге “Кызыл Йолдыз” гәҗитендә эшли.

1921 елдан 1929 елга кадәр Төрекмәнстан АССРның Каспий арты өлкәсендә төрекмән телендә чыга башлаган беренче совет матбугаты – “Төрекмәнстан” гәҗитендә җаваплы сәркатип. Гәҗиттә төрекмән теленә яңа терминнар кертү, төрекмән телен латиницага күчерү мәсьәләләре күтәрелә.

1929 ел, 1932 елларда Мәскәүдә мөхәррирләр әзерләү курсларында укый.

Иҗтимагый-сәяси әдәбиятны төрекмән теленә тәрҗемә итү өлкәсендә зур хезмәт куя. В.И. Ленин әсәрләрен тәрҗемә итү комиссиясе әгъзасы.

1938 елда Төрекмәнстан Тел һәм әдәбият институты директоры. Икетелле сүзлекләр төзүгә игътибар бирә. ”Рус-төрекмән кесә сүзлеге” (Х.Исмаилов, М.Саали белән берлектә), “Төрекмән-рус кесә сүзлеге” (Х. Байлиев, К. Сопиев белән бергә) төзи.

1940 елдан  Төрекмән китап нәшрияты директоры.

1948 елның 6 октябрендә  Ашхабадта җир тетрәгәндә һәлак була.

Хезмәт Кызыл Байрагы ордены  белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
1. М.Аннагурдов. Түркмен матбуатының керванбашысы.”Эдебият ве сунгат”, 1979 елның 19 декабрь саны.

2. М.Соегов.Губайдулла Абдуллаевич Хусаинов. К 90-летию со дня рождения. Советская тюркология,1982 ел, 101 бит.

## Тышкы сылтамалар
http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1096053655

http://www.central-eurasia.com/dictionary/?uid=1490 

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Тел галимнәре
Төркем:Төрекмәнстан галимнәре
19-нчы армия (ССРБ)

**19-нче армия** (19 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
## Беренче оештыру
#### Смоленск бәрелеше
12 июльне Көнбатыш фронтның 22-нче, 19-нче һәм 20-нче армиялар һөжүмгә күчтәләр Витебскны азат итәргә дип бурыч белән. 3-нче танк төркеме

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы