open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатолий Хаустов

** Хаустов Анатолий Тихонович ** (27 февраль 1942 ел — 21 август 2017 ел) — театр актеры. 1966 елдан СССРның Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. Башкорт АССРның халык артисты (1984).

## Биографиясе
Анатолий Тихонович Хаустов 1942 елның 27 февралендә Сарытау шәһәрендә туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, политехник институтка укырга керә. Төзелештә, аннары Сарытау драма театрында электрик-яктыртучы булып өстәмә акча эшли. Политехник институтта укуын ташлап, яңа ачылган Иван Слонов исемендәге театр училищесына укырга күчә.

1965 елда Сарытау театр училищесын (А. С. Быстряков, Я .А. Рубин курсы) тәмамлый. Олег Янковский белән бер курста укый.

Училищены тамамлагач,  Башкортстан Республикасы  рус дәүләт академия драма театрында эшли.

Хатыны Галина Мидзяева, рус драма театры актеры, Россия Федерациясенең халык артисты.

## Спектакльләрдәге рольләре

* Рилькен («Между ливнями», А. П. Штейн; дебют, 1965)
* Леонид («Ретро», А. М. Галин)
* Анчугин («Провинциальные анекдоты», А. В. Вампилов)
* Андрей Иванович («Русское варенье», Л. Е. Улицкая)
* Леонид Папагатто («Моя профессия — синьор из общества», Д. Скарначчи, Р. Тарабузи)
* Дон Хозе де Сантарем («Дон Сезар де Базан», Ф. Дюмануар, А. Деннери)
* Саня Арефьев («Кадриль», В. П. Гуркин)
* Клеант («Тартюф», Мольер)
* Ранк («Кукольный дом», Г. Ибсен)
* сэр Генри Джеймс Честерфильд («Загнанная лошадь», Ф.Саган)
* Горецкий («Волки и овцы», А. Н. Островский)
* Муров («Без вины виноватые»; А. Н. Островский)
* Гаев («Вишневый сад», А. П. Чехов).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* БАССРның халык артисты (1984).
* БАССРның атказанган артисты (1976).

## Сылтамалар

* И. А. Бондарева. Ст. Хаустов, Анатолий Тихонович. Башкорт энциклопедиясе.
* На 76-м году ушел из жизни народный артист Башкортостана,  актёр  Русского театра Анатолий Хаустов. Башкортстанның мәдәни дөньясы.
** Анатолий Хаустов: «Мне кажется, наше искусство опрощается». Уфимские ведомости. 2012 № 23. 
** Хаустов Анатолий Тихонович. 
** [Видные деятели театра Башкортостана: Анатолий Хаустов (К 75-летию актёра)](http://www.ishimbaimr.ru/ru/component/content/article/131-novosti/news-baskortostan/36551-%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D1%8F%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D1%82%D0%B5%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D1%83%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2-(%D0%BA-75-%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%8E-%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0)) 

## Искәрмәләр

]

Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:21 август көнне вафатлар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:27 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Сарытауда туганнар
Таеп Сафаргалин

**Сәфәргалин Таеп Әюп улы** () — (1907 ел - 19 август 1943 ел) — 112-нче Башкорт атлы төмәне сугышчысы,гвардия рядовое, кызылармеец, ефрейтор. Кызыл Йолдыз ордены (1943) кавалеры.

## Биографиясе
Сәфәргалин Таеп Әюп улы 1907 елда хәзерге Башкортстанның Учалы районы Кодаш авылында туган. 1941 елда Учалы район хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына. 64-нче гвария укчылар дивизиясенең 160 нчы гвардия укчылар полкында, 54-нче гвардия укчылар дивизиясендә, 112-нче атлы дивизиясе 275-нче атлы полкының 4-нче эскадронында кылыччы, пулеметчы булып хезмәт итә. 

Иптәш Сәфәргалин немец оккупантлары белән сугышта искиткеч каһарманлык һәм батырлык күрсәтә. Алышка һәр вакыт беренчеләр исәбендә бара. Курск өлкәсенең Озерки авылы янында оборонада булып, дошманның ун ике солдатын юк итә. 1942 елның 19 ноябрендәге соңгы сугышта дошманның бер танкын юк итә. Дошман белән көчле сугышларда каты яралар ала. Бу батырлыгы өчен кызылармеец Сәфәргалин Таеп Әюп улы 1942 елның 17 декабрендә Кызыл Йолдыз орденына лаек була.

Пулеметчы ефрейтор Сәфәргалин Таеп Әюп улы 1943 елның 19 августында Ростов өлкәсе территориясендә барган яуда һәлак була. Ростов өлкәсенең Куйбышев районы Елизаветинка авылында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* [Шаймуратов. САФАРГАЛИН Таип Аюпович](http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/26-lichnyj-sostav-divizii/bukva-s/1747-safargalin-taip-ayupovich?Itemid=104#:~:text=САФАРГАЛИН%20Таип%20Аюпович%20(1907%20-,эскадрона%2C%20пулеметчиком%20275-го%20кавалерийского%20полка)
* Память народа.Сафаргалин Тали Аюпович Картотека награждение

## Чыганаклар

* ЦАМО Картотека: Картотека награждение Расположение документа: шкаф а, ящик 2
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Ростов өлкәсендә вафатлар
Төркем:1943 елда вафатлар
Төркем:19 август көнне вафатлар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:1907 елда туганнар
Александр Федеряев

**Федеряев Александр Алексеевич** (30 гыйнвар 1962) — театр һәм кино актёры. Россия Федерациясенең атказанган (2014), Башкортстан Республикасының халык (2004) артисты.

## Биографиясе
Федеряев Александр Алексеевич 1962 елның 30 гыйнварында Чиләбе өлкәсенең Кропачево бистәсендә  туган.

Армия сафына алынгач,Әфганстанда хәрби хәрәкәтләрдә катнаша.

1983 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (П. Р. Мельниченко курсы) тәмамлый.

1983 елдан алып Башкортстан Республикасының   рус драма театрында эшли. Амплуасы — «кире» персонажлар.

Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы (1990).

## Спектакльләрдәге рольләре

* Валер («Тартюф», Мольер)
* Шантеклер (Э. Ростанның шул ук исемле пьесасы)
* Петруччио («Укрощение строптивой», У. Шекспир)
* Дон Мануэль («Дама невидимка», П. Кальдерон)
* Красильников («Царь Федор Иоаннович», А. К. Толстой; дебют, 1983)
* Подхалюзин («Банкрот, или Свои люди — сочтемся!», А. Н. Островский)
* Мизгирь («Карсылу», А. Н. Островский)
* Жевакин («Женитьба», Н. В. Гоголь)
* Арбенин («Маскарад», М. Ю. Лермонтов).

## Кинофильмнардагы ролләре

* Николай («Соры тычкан»)
* Банкир («Ловец ветра»)
* Лев Сен-Лоран («Мегаджунглис»)
* Селиверстов («Медведь», 2005; «Студия Vista Vision»)

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган артисты (2014)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2004)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1998)
* Бөтенрусия А. Миронов исемендәге актер җыры конкурсы дипломанты (Түбән Новгород шәһәре, 1994).

## Әсәрләр

* Лирика. Уфа, 1999;
* Сказание о пылком Абду Малеке и о луноликой Зану или Поэма  о страсти. Уфа, 2004.

## Сылтамалар

* http://www.voteactors.ru/?page=actor&id=3579
* http://www.rusdram.ru/?typ=truppa&item_id=12&aid=45
* А.Ә.Балгазина, Тәржемәсе Г.Һ.Ризванова / Федеряев Александр Алексеевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 433-federyaev-aleksandr-alekseevich

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Әхмәдулла Сарлыбаев

**Сарлыбаев Әхмәдулла Харрас улы** (; 1904 ел — ?) — Бөек Ватан сугышы сугышчысы, 112-нче Башкорт атлы төмәненең туп төзәүчесе, өлкән сержант. Кызыл Йолдыз ордены, III дәрәҗә Дан ордены кавалеры.

## Биографиясе
Әхмәдулла Харрас улы Сарлыбаев 1904 елда хәзерге Башкортстанның Баймак районы Иделбай авылында туган. 1941 елның 12 ноябрендә Баймак районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына. 275-нче атлы полкының 28-нче укчылар дивизиясендә туп төзәүчесе булып хезмәт итә. 

### Батырлыгы
III дәрәҗә Дан орденына тәкъдим ителгән бүләкләү кәгазеннән: 

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Кызыл Йолдыз ордены (1944)
* III дәрәҗә Дан ордены (1944)
* «Батырлык өчен» медале (1944)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» медале (1945)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* САРЛЫБАЕВ АХМЕТУЛЫ|АХМАДУЛЛА ХАРРАСОВИЧ|ХАРРАСОВИЧ 
* Шаймуратов. СА(Ы)ЛЕБАЕВ Рахметулла Харрасович
* Сарлыбаев Ахметулы Харрасович. Память народа

## Чыганаклар

* Медаль «За отвагу». ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 27
* Орден Красной Звезды. ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 27
* Орден Славы III степени ЦАМО Фонд ист. информации: 33 Опись ист. информации: 690155 Дело ист. информации: 7469
* Медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.» ЦАМО Картотека: Картотека награждений Расположение документа: шкаф 76, ящик 27
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Сибәгатов Вәли

**Сибәгатов Вәли Сибгат улы** () — (1912 ел – 2001 ел), 112-нче Башкорт атлы төмәне сугышчысы, гвардия кызылармеецы, рядовой. Ике тапкыр Кызыл Йолдыз (1943,1945), II дәрәҗә Ватан сугышы (1944) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Сибәгатов Вәли Сибгат улы 1912 елда хәзерге Башкортстанның Учалы районы Илче авылында керстьян гаиләсендә туган. Белеме башлангыч. Сугышка кадәр һәм сугыштан кайткач та «Башкортстан» колхозында комбайнчы булып эшли. Фидакяр эшчәнлеге өчен Кызыл Байрак Хезмәт орденына лаек була. 1941 елда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына. 16 нчы гвардия атлы дивизиясенең 60 нчы гвардия атлы полкында элемтә взводы телефонисты булып хезмәт итә. 
Беренче Кызыл Йолдыз орденын 1943 елның 23-24 октябрендә күрсәткән батырлыклары өчен ала. Красная Ветка һәм Липовка авыллары районында һөҗүм итүчеләр белән бергә элемтә линиясен суза һәм элемтә булдыра. Элемтә һәркайсы вакытларда туп ярчыклардан югала. Ул тиз арада оста итеп бәйләнешне булдыра, шулай итеп сугышның уңышын тәэмин итә. 

1944 елның 10 февралендә кызылармеец Сибәгатов Вәли Сибгат улы II дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнә. Дошман уты астында ул шуышып, дошман оборонасын узып китә һәм сигезле урында элемтә өзеклекләрен бетерә, командованиега ике полк һәм подразделениеләр белән идарә итәргә, дошманның һөҗүмен кире кагырга мөмкин була.

Икенче Кызыл Йолдыз орденын сугышта күрсәткән батырлыгы өчен ала.
Фашистар армиясе снайперы уты астында берничә элемтә өзелешен табып ала, элемтәдәге җитешсезлекләрне бетереп, снайперның тылдагы позициясен уза, аның белән кул сугышына керә, шуннан соң аны әсирлеккә ала һәм команда пунктына алып килә. Бу уңайдан Кызыл Йолдыз орденына лаек була

Ветеран 2001 елның сентябрендә 89 нчы яшендә вафат була. Учалы районында туган авылында җирләнә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Кызыл Йолдыз ордены (1943)
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1944)
* Кызыл Йолдыз ордены (1945)
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бессмертный полк. Учалы.Сибагатов Вали Сибгатович
* Шаймуратов.СИБАГАТОВ Вали Сибгатович
* Память народа.Документы о награждении.Сибагатов Вали Сибгатович

## Чыганаклар

* ЦАМО Картотека: Картотека награждение Расположение документа: шкаф 78, ящик 18
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Учалы районында вафатлар
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Мәгафүр Усманов

**Усманов Мәгафүр Мәхмүт улы** (26 март 1962 ел) — башкорт театр актеры. Башкортстан Республикасының халык артисты (2008). Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы (1995).

## Биографиясе
Усманов Мәгафүр Мәхмүт улы 1962 елның 26 мартында Башкорт АССРның Архангель районы Кызгы авылында туган. Атасы урман кисүче булып эшләгән.

Мәгафүр Мәхмүт улы 1987 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын (Рифкать Исрафилов курсы) тәмамлый һәм Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт дәүләт драма театрында эшли башлый. 1989 елдан Башкортстан Республикасы  Милли яшьләр театры актеры.

## Башкарган рольләре
Заһир («Галия», К. Таһировның шул ук исемле повесте буенча)

Хызыр («Дала кыйссасы», Ф. Бүләков)

Карт ир («Корон» — «Лавина», К. Джюдженогл)

Тальян («Идүкәй һәм Мурадым» Мөхәммәтша Бурангулов)

Король («Роза яки мин?», А. Дилмөхәммәтов)

Юламан карт («Мәхәббәт  һәм нәфрәт», Зәйнәп Биишева),

Тимербай — «Алтын балта», С. Сурин)

Жантык («Мәхәббәтл турында легенда» Г. Мусрепов)

Хан, Куандык («Курай авазы», Наил Гаетбаев)

Сәлим («Ак калфак», М.Фәйзи)

Карт Адмирал («Мәхәббәт реестры», Ф.Бүләков)

Магдан («Мәхәббәт турында җыр», Әнгам Атнабаев)

Генерал («Карачкы», П. Барбазюк)

Юлай Азналин («Салават», Мостай Кәримнең «Салават. Өн аралаш җиде төш» трагедиясе буенча)

Синьор Монтекки («Ромео һәм Джульетта», Вильям Шекспир)

Карт Аҗмагол («Башкорт тоткыны», Мостай Кәрим)

Кыш бабай («Кем аждаһаны уята?», Л. Искужин)

Сарафанов («Өлкән ул», А.Вампилов)

Байназар («Карт кияүләр, яки Шомбай кода», Ф.Бүләков)

Чиполлоне, Чиполлиноның атасы («Чиполлино», Дж. Родари) һәм башкалар.

Комик рольләре:

Журден ханым («Яртакыл Журден» — «Полоумный Журден», М. А. Булгаков)

Әмир («Авылга кыз килде», Наил Гаетбаев)

Рәхмәтулла («Алтылы кызга бер кияү», Т. Миңнуллин) һәм башкалар.

Балалар өчен спектакльләрдәге рольләре: Сарыбай («Акбай ник күңелсез?» Т. Миңнуллин)

Вәзир («Кәлиф ләкләк» — «Калиф-аист»; В. Гауфның шул ук исемле әсәре буенча)

Кырмыска (К. И. Чуковскийның «Чыңкылдык чебен» — «Муха-цокотуха» әкияте буенча) һәм башкалар.

Усманов Мәгафүр Мәхмүт улы — үзенчәлекле актер. Аңа нәфис  кыяфәт, сыгылмалык, импровизациягә осталык хас. 50-гә якын төрле пландагы (комик рольләр, балалар өчен спектакльләрдәге рольләр, җитди рольләр) рольләр башкара. Рольләренә ачык гәүдәләндерү һәм эчкерсез тойгылар хас. Тирән фәлсәфи мәгънә һәм трагизм белән сугарылган Адмирал образы («Мәхәббәт  исемлеге», Бүләков) иң уңышлы эшләренең берсе була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
Башкортстан Республикасының халык артисты (2008).

Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1994).

«Жест» халыкара пластика фестивале лауреаты, (Уфа, 1994).

## Сылтамалар

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Архангель районында (Башкортстан) туганнар
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:26 март көнне туганнар
Алик Бикчурин

**Бикчурин Алик Сәлих улы** (21 сентябрь 1937 ел) — балет артисты, театр һәм мәгариф эшлеклесе. 1956—1976 елларда Башкорт дәүләт опера һәм балет театры солисты, 1988—1990  елларда театрның директоры, 1985—2008  елларда Рудольф Нуриев исемендәге Башкорт хореография училищесы директоры.Башкорт АССРның атказанган артисты (1969).

## Биографиясе
Алик Салих улы Бикчурин 1937 елның 21 сентябрендә Башкорт АССРның Кыйгы районы Югары Кыйгы авылында туган. Милләте — башкорт.

Башкорт дәүләт университетында укып,хокук фәннәре буенча белгеч булып чыккан, Ленинград хореография училищесын тәмамлаган.

1956-1976 — Башкорт дәүләт опера һәм балет театры солисты булып эшли.

1976-1985 — төзелеш эшчеләре профсоюзы өлкә комитетында оештыру-инструктор бүлеге мөдире.

1988-1990 елларда опера һәм балет театры директоры.

1985 елдан лаеклы ялга киткәнче Башкортстан Республикасының Р. Нуриев исемендәге хореография училищесы директоры булып эшли.

Бу училище Алик Салих улының тырышлыгы белән барлыкка килә.

Атаклы балерина Элеонора Куватова үзенең «Культура» гәзитенә биргән интервьюсында: «80-нче еллар уртасында ук Бикчурин Уфада хореографик училище ачу хыялы белән яши башлый. Шул вакытта ук  ул мәктәбе булмый торып театрның (Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының — **иск.**) юкка чыгачагын аңлый. Чыннан, 90 нчы елларда артистлар чит илләргә китә башлады, бер кеше дә калмады диярлек. Бикчурин юллап тырышып йөрде, төзеде. Һәм ниятенә иреште», — дип хәтерли.

## Әдәбият

* Бикчурин Алик Салихович. — Башкирская энциклопедия, к.1, с.472 — Уфа, НИ «Башкирская энциклопедия», 2005.
* Елена Федоренко. Леонора Куватова: «Своих первоклашек я различала по ногам, а не по лицам...» -Газета «Культура» № 23 (7783) 7 — 13 июля, 2011 г.

## Сылтамалар

* Сәетов Һ. С. Бикчурин Алик Сәлих улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Кыйгы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:21 сентябрь көнне туганнар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Сергей Грицай

**Грицай Сергей Иванович** (14 февраль 1951 ел) — Россия хореографы, режиссер, пластика буенча педагог. Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2003), Россия Федерациясенең әдәбият һәм сәнгать өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1984, 1988), Бөтенсоюз балетмейстерлар конкурсы лауреаты (1984, 1988). Россия Дәүләт премиясе лауреаты (2004). Башкорт опера һәм балет театры хореографы.

## Биографиясе
Сергей Иванович Грицай 1951 елның 14 февралендә Ленинград шәһәрендә туган. А. Я. Ваганова исемендәге хореография училищесын тәмамлаганнан соң, 1984 елда, Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград дәүләт консерваториясенең балетмейстерлар бүлеген (педагоглар: проф. И. Бельский, Н. Боярчиков, А. Макаров) тәмамлый. 1986 елда мәдәният министрлыгы  каршындагы югары режиссерлар курсында белемен камилләштерә. Л. Якобсонның «Хореографик миниатюралар» Ленинград дәүләт балет труппасында стажировка үтә.

Дебюты: С. Рахманиновның «Алеко» операсында биюләр.

С. Спивак, В. Фокин, А Калягин, Г. Козлов, Г. Дитятковский, А Галибин, В Фильштинский кебек режиссерлар белән хезмәттәшлек итә. Мариин театрында А. Кончаловский, Ю Александров һәм дирижер В. Гергиев һәм башка күп кенә театр эшлеклеләре белән эшли.

Россия, Алмания, Нидерланд, Швейцария, Бельгия, Англия, Италия,Испания, АКШ театрларында эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе;
* Россия Федерациясенең әдәбият һәм сәнгать өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты (1984, 1988);
* «Алтын битлек» Россия Милли театраль премиясе лауреаты («Потерянные в звездах» спектакле өчен).
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» орденының медале (2015).
* Россия Дәүләт премиясе лауреаты — «Ревизор» спектакле өчен (2004)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография на сайте Александровского театра
* Биография на сайте Театра Ленсовета

Төркем:14 февраль көнне туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Санкт-Петербург консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Хөсәенкули Сарабский

**Хөсәенкули Сарабский** (; туганда исеме — **Хөсәенкули Мәлик улы Рзаев** (); 1879 елның 20 марты, Бакы, Россия Империясе — 1945 елның 16 феврале, Бакы, Азәрбайҗан ССР) — Азәрбайҗан опера җырчысы (тенор), композитор, драматург, театр актёры, режиссёр-куючы, музыкант (тар), Азәрбайҗан ССРның халык артисты (1932).

## Тормыш юлы
Сарабский Бакыда ярлы гаиләдә туа. Яшь Хөсәенкули тимерчелек һәм таш белән эшләгән. Шул үк вакытта нефть миллионеры-меценат Зәйнәләбдин Таһиев тарафыннан түләнә торган ярлылар өчен түләүсез рус теле курсларына да йөргән.

### Театр карьерасы
1891 елда 12 яшьлек Хөсәенкули беренче тапкыр театраль тамаша — Мирза Фатали Ахундовның «Ленкоран ханлыгы вәзире» пьесасы буенча һәвәскәр актёрлар куйган «Хан Сарабский» исемле театраль куелышын күрә. Шуннан соң ул үзенә сәхнә тәхәллүсе итеп «Сарабский»ны сайлый.

1902 елда Нәриман Нәримановның «Шәмдән-бәк» пьесасы куелышында Рәсүл роле Сарабскийның беренче сәхнә тәҗрибәсе була. Соңрак ул Азәрбайҗан һәм Ауропа авторларының әсәрләре буенча спектакльләрдә уйнаса да, аның иҗади таланты Генри Гейнның «Альманзор»ындагы роленнән соң аеруча бәяләнә. Композитор Гозәир Хаҗибәков аның «Хиҗаз-и араби» мугамының искиткеч башкарылуын билгеләп үтә, шуннан соң аны үзенең 1908 елда «Ләйлә вә Мәҗнүн» операсы премьерасында төп рольгә сайлый. Сарабскийның чыгыш уңышлы була, киләсе 30 елда ул бу операда Мәҗнүн ролен якынча 400 тапкыр уйный. Бу рольдә ул Бакыда атналык спектакльләрдә һәм Тифлиста, Елизаветопольдә, Эриванидә, Владикавказда, Тәбриздә, Рәштә һәм Тәһрандә гастрольләрдә чыгыш ясый. 1923—1926 елларда ул Шәмахыда театр труппасына һәм Агдамда драма театрына нигез сала.

### Сәнгатьнең башка төрләренә керткән өлеш
Революциягә кадәрге чорда Сарабский өч пьеса яза: «Наданлык», «Кем эзли, шул таба» һәм «Нәрсә чәчсәң, шуны урырсың». Ул җырлар, шулай ук балалар җырлары композиторы булып тора.

1936—1937 елларда Сарабский «Иске Бакы» китабын яза, анда тарихи һәм этнографик мәгълүмат белән беррәттән шәһәрнең бай музыка традицияләре турында да сөйли.

1940—1942 елларда Сарабский Азәрбайҗан дәүләт консерваториясендә опера һәм мугам укыта. Аның укучылары арасында Сара Гадимова һәм Шөвкәт Әләкбәрова кебек танылган җырчылар була.

### Үлем
Сарабский 1945 елда тамак яман шешеннән үлә. Үлем алдыннан авырып ятканда ул опера җырчысы Әһиһәт Рзаева (аның белән сәхнәдә 15 ел чыгыш ясаган) белән очрашырга тели һәм аны «Ләйлә вә Мәҗнүн» ариясен җырлавын сорый. Аннан соң ул васыятенә бу ария тавышы астында күмелергә теләвен һәм нәкъ Рзаева аны башкарырга тиеш булуын өсти.

## Искәрмәләр


Төркем:Тенорлар
Төркем:Азәрбайҗан театр режиссерлары
Төркем:Азәрбайҗан артистлары
Төркем:Азәрбайҗан ССР халык артистлары
Төркем:Азәрбайҗан композиторлары
Төркем:Азәрбайҗан опера композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:16 февраль көнне вафатлар
Төркем:Бакыда туганнар
Төркем:1879 елда туганнар
Төркем:20 март көнне туганнар
Хәлил Сафин

**Сафин Хәлил Мәсгүт улы** (1 июль 1963 ел) — галим-инженер‑гидротехник, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан Фәннәр академиясе академигы (2016), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2003), профессор (2006).

## Биографиясе
Хәлил Мәсгуть улы Сафин 1963 елның 1 июлендә Башкорт АССР ы Әбҗәлил районының (хәзер Башкортстан Республикасының Бөрҗән районы) Колгына  авылында туган.

1980 елда Амангилде урта мәктәбен тәмамлый. 1980—1985 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында укый.

Эш урыннары: 1985 елдан — Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында ассистент; 1986—1988 елларда — ВЛКСМ-ның Әбҗәлил район комитетының 2-нче секретаре; 1988—1989 елларда — КПСС-ның Әбҗәлил район комитеты инструкторы; 1989—1992 елларда — Әбҗәлил районы «Урал» совхозының партком секретаре; 1992—1993 елларда — Әбҗәлил районы Әлмөхәмәт авыл Советы башкарма комитеты рәисе; 1993—1995 елларда — Әбҗәлил районы «Кызылъяр» крестьян хуҗалыклары ассоциациясенең директоры; 1995—1997 елларда — Башкортстан Авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтының «Әбҗәлил» тәҗрибә-җитештерү хуҗалыгы директоры; 1997—1999 елларда — Башкортстан Авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтының өлкән гыйльми хезмәткәре; 1999—2000 елларда — Башкортстан Авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институтының лаборатория мөдире; 2000—2008 елларда — Башкортстан Авыл хуҗалыгы министрлыгының фән һәм тышкы бәйләнешләр бүлеге начальнигы.

Хәлил Сафинның гыйльми эшчәнлек өлкәләре: үсемлекчелек, азык җитештерү, җирләрне сугару һәм киптерү; җир эшкәртү системалары; туфракның уңдырышлылыгы.

## Хезмәтләре
Сафин Х. М. «Оптимизация технологии возделывания кормовых культур на орошаемый землях Южного Урала» диссертация доктора сельскохозяйственные наук : 06.01.09.- Уфа, 2003.- 439 с.: ил. РГБ ОД .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Башҡорт энциклопедияһы. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Кто есть кто в Республике Башкортостан. Уфа: Башкортостан, 1995

## Сылтамалар

* http://www.anrb.ru/blog/alias/safin
* [http://webconf.cckrb.ru/(A(pJCm5-fpzQEkAAAANDAyZTJiZjAtYWY2Ny00ZDe4lweymdetntdimjg0mgexotbjsaqv52gyx2uzfan6mohohpowgp41))/pages/ShowDocPost.aspx?id=7&AspxAutoDetectCookieSupport=1](http://webconf.cckrb.ru/(A(pJCm5-fpzQEkAAAANDAyZTJiZjAtYWY2Ny00ZDE4LWEyMDEtNTdiMjg0MGExOTBjSAQv52gYx2uzfAN6MOhohpoWGp41))/pages/ShowDocPost.aspx?id=7&AspxAutoDetectCookieSupport=1)
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар
Акрамово күтәрелеше

**Акрамово күтәрелеше** (1842) — мари, татар, чуаш крестьяннарының милек хокукларын яклап анти-феодаль күтәрелеше.

## Тарихы
Җир кишәрлекләрендә җәмәгать сукалауларын көчләп кертү нәтиҗәсендә, шулай ук 1840-1842 елларда П.Д. Киселев реформалары нәтиҗәсендә крестьяннарга өстәмә яңа салымнар кертү нәтиҗәсендә килеп чыккан. Бу рус булмаган крестьяннарның хокукларын киметү булып торган. Күтәрелеш Казан губернасының Козмодемьянск, Зөя, Спас, Чуел, Чебоксар, Ядернә өязләрен һәм Сембер губернасының Буа өязен колачлый. Барлыгы 12 меңгә якын кеше катнаша. Күтәрелеш барышында (19 май) Казан губернасының Муньял авылы һәм Акрамово авылы янында хөкүмәт гаскәрләре белән бәрелешләр була, 5 меңгә якын кеше катнаша, алар чалгы, балта, сәнәкләр, мөгезлекләр белән коралланган булалар. Восстание җитәкчеләре 1812 елгы сугышта катнашучылар була. Халык бу восстаниене Шурча вăрçи – «Акрамово сугышы»дип атый башлый.

## Сәнгатьтә

Нәфис әдәбиятта Акрамово күтәрелеше чуваш язучысы Хведер Уярның "Акрамово янында" романында сурәтләнә  .

Акрамово күтәрелешен үзенең әсәрләрендә А. М. Тагаев-Сурбан сурәтли  .

## Моны да карагыз

* Чувашия тарихы
* Россия империясендә бәрәңге чуалышлары

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Акрамовская война // Энциклопедия Республики Марий Эл / Отв. ред. Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — С. 218. — 872 с. — 3505 экз. — ISBN 978-5-94950-049-1.
* Погодин Е.П. Восстание чувашских и марийских крестьян в 1842 году // Электронная Чувашская энциклопедия = Чувашская энциклопедия : в 4 т. / Гл. ред. В.С. Григорьев. — Чебоксары : Чувашское книжн. изд-во, 2006. — Т. 1: А—Е. — 587 с. — ISBN 5-7670-1471-X. // Чувашский государственный институт гуманитарных наук.
* Ерагин Е. Е. Акрамовское восстание 1842 года : [буклет] / Ерагин Е. Е. ; Чуваш. нар. акад. наук и искусств ; [худож. Сизов П. В., Тагаев-Сурбан А. М. и др.]. — Чебоксары: Новое Время, 2012. — 11 с.
* Кузнецов И. Д. Акрамовская война 1842 года : (восстание чувашских и марийских крестьян) / И. Д. Кузнецов ; ред. С. Н. Хаймулин. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1972. — 43 с.
* Григорьев П. Г. Чувашия в период разложения крепостного строя и зарождения капиталистических отношений // Материалы по истории Чувашской АССР : сборник статей. — Чебоксары: Чувашгосиздат, 1958. — Вып. 1. — С. 333—393. // Национальная библиотека Чувашской Республики.

Төркем:Казан губернасы
Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Чуашстан тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Ләтиф Сәфәров

**Ләтиф Бәшир улы Сәфәров** (; 1920 елның 30 сентябре, Шуша, Азәрбайҗан ССР — 1963 елның 12 декабре, Бакы, Азәрбайҗан ССР) — Азәрбайҗан совет режиссёры, Азәрбайҗан ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1960).

## Тормыш юлы
Ләтиф Сәфәров 1920 елның 30 сентябрендә Шушада туа. 7 яшендә Л. Мурның «Гилән кызы» фильмында төшә. 1928—1931 елларда Бакыда «Севиль», «Ләтиф», «Көнчыгышка юл», «Алтын куак» фильмнарында төшә. 1931 елда Гәнҗә педагогика техникумына укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң Бакыга кайта, дубляж бүлегендә актёр, аннары режиссёр ассистенты булып эшли, «Чапаев», «Ленин Октябрьдә», «Без Кронштадтан» кебек танылган фильмнарны азәрбайҗан телендә яңгырата.

1940 елда Мәскәү кинематография институтының (ВГИК) режиссура факультетына Григорий Козинцев курсына укырга керә. Башланган сугыш укуны туктата. 1941—1946 елларда Бәрдәдә укытучы булып эшли. 1946 елда ул Мәскәүгә әйләнеп кайта һәм ВГИКта белем алуын дәвам итә. Эльдар Рязанов, Виллена Азарова, Станислав Ростоцкий, Вениамин Дорман, Лия Дербышеваның курсташлары була. 1950 елда укуын тәмамлап, Бакы киностудиясендә эшли башлый. 1950 еллар башында берничә документаль фильм куя.

1955 елда ул үзенең беренче «Яраткан җыр» («Бәхтияр») фильмын төшерә. Төп рольгә Рәшит Бәйбутов чакырыла. Фильмда композитор Тофик Кулиев иҗат иткән «Бакы», «Зибәйдә», «Алтын балдак» җырлары яңгырый. 1957 елда Ләтиф Сәфәров Хәсән Сәидбәйлинәң «Авыл табибы» әсәре мотивлары буенча «Эссе һава астында» дигән нәфис фильм төшерә. 1958 елда ул «Бакы һәм бакылылар» киночеркын төшерә. Соңрак мәңгелек мәхәббәт турында «Ләйлә вә Мәҗнүн» фильмын төшерә. 1958 елда аны Аззрбайҗан ССРның Кинематографистлар Берлегенең беренче секретаре итеп сайлыйлар.

1963 елның 12 декабрендә Ләтиф Сәфәров үз-үзенә кул сала.

## Гаилә
Беренче хатыны — Васюкова Фаина Николаевна (1920—2003). 1946 елдан 1956 елга кадәр өйләнешкән булалар.

* Улы — Сәфәров Ләтиф Ләтиф улы (1949—2004).
** Оныгы — Сәфәрова Мария Ләтиф кызы (1971 елда туган).
** Оныгы — Сәфәров Ләтиф Ләтиф улы (1977 елда туган).
* Кызы — Сәфәрова Анна Ләтиф кызы (хәзер Жедрина) (1951 елда туган).
** Оныгы — Жедрин Иван Александр улы (1979 елда туган).

Соңрак Ләтиф Сәфәров Азәрбайҗан җырчысы Шөвкәт Әләкбәровага өйләнә. Бу никахта парның улы Бәшир туа. Үз-үзенә кул салганнан соң, аның хатыны Әләкбәрова бүтән кияүгә чыкмаган, тормышын карьерага һәм гаиләгә багышлаган.

## Бүләкләр

* Хөрмәт Билгесе ордены (1959 елның 9 июне)

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* АСЭ. Азербайджанская Советская Энциклопедия.
* САФАРОВ Лятиф Башир-оглы // Энциклопедия кино. — 2010.

Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ кинорежиссерлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:12 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Шушада туганнар
Төркем:1920 елда туганнар
Төркем:30 сентябрь көнне туганнар
Салих Псәнчин

**Псәнчин Салих Мәхмүт улы** (1904 — 23 октябрь 1980 ел), 112-нче атлы төмәне сугышчысы, сержант, ике тапкыр Кызыл Йолдыз ордены кавалеры.

## Биографиясе
Псәнчин Салих Мәхмүт улы 1904 елда Башкорт АССР ы Бөрҗән районы Байгазы авылында туа.
1926 елның ноябреннән 1928 елның декабренә кадәр Кызыл Армия сафларында 83-нче атлы полкында кавалерист булып хезмәт итә. Төркмәнстанда басмачларга каршы сугыша.
1941 елның 1 декабрендә Псәнчин С. М. Бөрҗән районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына чакырыла. Ул М. Шайморатов җитәкләгән 112-нче атлы дивизиясенең 93-нче атлы полкында хезмәт итә. Бөек Җиңүне Берлинда каршылый.

1942 елның 20 ноябрендә сул аягына авыр яра ала. 1942 елның 30 ноябреннән 1943 елның 5 февраленә кадәр 1640 нчы номерлы эвакогоспитальдә дәвалана.
Госпитальдән соң Псянчин, кадрлы кавалерист буларак, фронтка атлылар җитештерүче 11 нче байлык атлы полкына җибәрәләр.

1943 елның июль аеннан 14-нче гвардия атлы дивизиясе составында кавалерист булып хезмәт итә.

1944 елның гыйнвар аенда Псянчин Сәлихне пулемет-артиллерия батальонының 401-нче отделениесе командиры итеп тәгаенлиләр.
1944 елның апрелендә уң урынына туп ярчыгы тиеп яралана, ләкин сугыш кырын калдырмый.

Псәнчин С. М. батыр сугыша, бу турыда аны командирларның медалгә тәкъдим иткән награда кәгазләре, Советлар Берлеге маршалы Г. Жуковның Рәхмәт хаты сөйли.
1945 елның көзендә демобилизацияләнә.

Сугыштан соң туган авылына әйләнеп кайта. Ворошилов исемендәге колхозда бригадир булып зшли.
Ветеран 1980 елның 23 октябрендә вафат була һәм туган авылында җирләнә.

Хәзерге вакытта Байгазы авылында Псянчин Салих Мәхмүт улы яшәгән урам аның исемен йөртә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* «Берлинны алган өчен» (№Б-388771),
* «Варшаваны азат иткән өчен» (А № 442067)
* «1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» (Щ № 298984) медальләре

Ике тапкыр Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

* Кызыл Йолдыз ордены (№Б-2583486)
* Кызыл Йолдыз ордены (№ 26280669)..  Икенче Кызыл Йолдыз ордены тапшырылмаган, әммә бу награда турында архив документлары бар.

## Чыганаклар

* Яугир олатайым - Бөрйән районы:"Таң" гәзите, 2015. - №32-33 (9810-9811) б

## Сылтамалар

* Шаймуратов. ПСЯНЧИН (Исаншин) Салих(ф) Махмутович
* Память народа. Наградной кәгазь

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:23 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Мөхәммәтхафиз Морзагалиев

**Мөхәммәтхафиз Морзагалиев** (1887 ел, Тургай өлкәсе, Россия империясе — 1938 елның 27 феврале, Алматы, Казакъ ССР, ССРБ) — совет партия һәм дәүләт эшлеклесе, Кыргыз (Казакъ) АССРның Халык комиссарлары советы рәисе (1921—1922).

## Тормыш юлы
Мөхәммәтхафиз Морзагалиев жетыру кабиләсенең кердери нәселеннән килеп чыга. Урал губерниясенең Җәмбәйт өязе Караобин волосте Даункөл урочищесында туа. Уральсктагы мәктәпне тәмамлаганнан соң, Саратов авыл хуҗалыгы училищесына укырга керә. Училищеда революцион көрәшкә кушыла: маевкаларда катнаша, листовкалар тарата.

Училищены тәмамлаганнан соң, 1914—1917 елларда Александров-Гай авылында участок агрономы булып эшли (Яңа Үзи өязе, Самар губернасы).

1917 елда Уральскка кайта, анда яңадан революцион хәрәкәттә катнаша башлый. 1918 елның мартыннан 1919 елның гыйнварына кадәр Уральскида алашординецлар һәм белоказаклар төрмәсендә була. 1919 елдан Россия коммунистик (большевистик) фиркасе  (РКП(б)) әгъзасы.

1919 елның сентябрендә милли эшләр буенча комиссия рәисе итеп билгеләнә, Урал өлкә революцион комитеты әгъзасы була.

1920 елның гыйнварында Кыргызстан крае белән идарә итү буенча хәрби-революцион комитет составына кертелә. 25 февральдә Җәмбәйт өяз ревкомы рәисе була. 1930 елның августында Ырынбур-Тургай губернасы гадәттән тыш комиссия рәисе итеп билгеләнә. 1920 елның көзендә Кыргыз АССР төзелү белән республика Эчке эшләр халык комиссариатын җитәкли.

1920 ел ахырында Кыргыз АССР Халык комиссарлары советы рәисе урынбасары була.

1921 елның гыйнвар ахырыннан — РКП(б) үзәк комитетының Кыргыз өлкә бюросы җаваплы секретаре, РКП(б) Кыргыз (Казакъ) өлкә комитеты җаваплы секретаре. 1921 елның августында РКП (б) өлкә комитеты пленумы аны Халык комиссарлары советында эшкә туплау өчен партия оешмасы секретаре вазыйфасыннан азат итә.

1921—1922 елларда Кыргыз (Казакъ) АССР Халык комиссарлары советын җитәкли. 1923 елның гыйнварыннан ССРБ милләтләр эшләре буенча Халык комиссариаты каршындагы Кыргыз АССРның тулы вәкаләтле вәкиле. 1926 елдан 1929 елга кадәр-Казакъ АССР финансларының халык комиссары, ә соңрак (1937 елга кадәр) ССРБ халык игенчелек комиссариатының җимеш сатып алулары идарәсе башлыгы урынбасары булып эшли.

1937 елның августында кулга алына, ә 1938 елның февралендә Алматыда атып үтерелә.

## Әдәбият

* 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Мурзагалиев Мухамедхафий // Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991

Төркем:Казакъстан премьер-министрлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Россия революционерлары
Төркем:Алматыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:27 февраль көнне вафатлар
Төркем:1887 елда туганнар
Казый олысы

**Казый олысы**(*көчек нугай*(*Кучук нугай*), *Йорт Гази улусы*) тарихый төбәк Кубан һәм Тын елгалары янында. Татар һәм урыс тарихый документларында искә алына. Кырым ханлыгының олысы һәм аерым дәүләт икәне дә билгеле.

## Исеме
*"Казый олысы", "Кучук нугай"* һәм "*Йорт Гази улусы"* ошбу атамалар Казый Улусының үз атамалары. Алар тарихый документларда сакланган. Тарихчылар урыс тарихый документлары аша Казый олусының Кучук Нугай исеменә үзгәрүен эзлиләр.

М.Г. Сәфәргалиев беренче тапкыр "Кече Ногай" "Казиев улусы" урынына "Зур рәсем китабы"(Книге Большому Чертежу) нда, ягъни 1627 елда куелган дип фикерли.

## Тарихы

## Искәрмәләр


## Әдәбият
*Б. Ишмулдин* "Татарлар тарихы" Казан "Раннур" 2003. 160б.
Байрак

**Байрак** тукыма дигәнне аңлата, билгеле бер кабилә, клан, дәүләт яки банданы белдерү өчен символ яки символ белән язылган тукыма кисәге. 

Байраклар төсләре һәм формалары белән бер флагтан икенчесенә аерылып торалар, һәм һәр илнең аны башка илләрдән аерып торган байрагы бар. 

Әүвәлен Байраклар сугыш кырында хәрби координациягә булышу өчен кулланылган, һәм флаглар шуннан соң сигнализация һәм идентификацияләү өчен примитив коралга әверелделәр, аеруча аралашу авыр булган аерым шартларда (мәсәлән, элемтә өчен сигнал кулланылган диңгез мохите). 

Илләр байраклары төрле милли мотивлар белән символлар, һәм алар еш кына хәрби кулланулары аркасында көчле хәрби бәйләнешне үз эченә ала. Милли байраклар - төрле аңлатмалар белән көчле пәһлевани тамгалар, һәм күпчелек байраклар корреспонденция, пропаганда һәм бизәү өчен дә кулланыла. 

Массакүләм мәгълүмат чараларын өйрәнү вексилология дип атала, латинча вексилум сүзеннән алынган сүз флаг яки баннер дигәнне аңлата

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Якут сыеры (сыерлар токымы)

**Якут сыеры** (  ) - Саха Республикасы территориясендә аборигеналь терлекләр токымы. Кечкенә буй һәм авырлыгы белән аерылып тора. Монгол эре мөгезле терлекләр төркеменнән, турдан килеп чыга.

## Токым тасвирламасы
Токым Ерак Төньякның кырыс шартларында ит һәм сөт терлекләрен Якут культурасының нигезе булган. 1929-нчы елдан, җитештерүчәнлекне арттыру өчен, токымның читтән кертелгән Холмогоры һәм симментал токымнары белән массакүләм ассимиляцияләнә башлады. Хәзерге вакытта саф токымлы көтү Эвено-Битантайский улусында, аерым крестьян, коллектив фермаларда һәм Новосибирск шәһәренең авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты питомникларында гына исән калган. 

6-7 гасырда Төньяк-Көнчыгыш Азиянең Якут колонизациясе вакытында, Үзәк Якутиядән токымның үрчетү өлкәсе төньяк һәм төньяк-көнчыгыш юнәлештә киң таралган, Яна, Индигирка һәм Колыма елгаларының аскы бассейннарына барып җиткән.

Хәзерге вакытта үсеш алган терлекчелек үзәкләре - күл алаасларына һәм үләннәргә бай  болыннар белән  Вилюй һәм Үзәк Якутск түбәнлекләре булып тора.

Якут сыеры токымындагы хайваннар бары тик югары тотрыклыгы белән аерылып тора. Аерым алганда, кышын тайгада -40 °С берничә баш хайванның исән калуының уникаль очрагы булган. .

Якутиядә бу токымдагы терлекләр бәкегә -50 ° C температурада сугарыр өчен куылалар, һәм җилененең  өшү очрагы булмаган. Савым сыерлары елына 2236 литр сөт бирә, майның уртача күләме якынча 5,6% тәшкил итә (кайбер үрнәкләрдең ул 11% ка җитә). Чагыштыру өчен, Холмогоры сыерларының сөтнең уртача күләме 3,7% тәшкил итә. 

## Хәзерге хәле
Бүгенге көндә терлекләрнең гомуми саны 2,5 мең баштан артмый. 2 меңнән артык Эвено-Бытантай улусында (Якутиянең Арктика зонасы) урнашкан. Шулай ук якынча 2 мең  Якут токымлы мөгезле эре терлекләр, өлешчә башка токымнар белән кушылган формада - *Чириков утравы терлекләре* - кешеләр калдырган Чириков Алеут тезмәсе утравында АКШныкы булган.  Якут терлекләрен Чириков һәм Вознесение утрауларына XVIII гасырда  рус-америка компаниясе тарафыннан рус колонистларын сөт һәм эремчек белән тәэмин итү өчен кайтарылган булуы ачыкланды.  XX гасырда. АКШ материкларыннан Чириков утрауына  шорторн, ангус токымлы  терлек китерелә.  Әмма биредә эре терлекчелек үзәген төзү планы уңышсызлыкка дучар булды, өлешчә утрау климатының эре мөгезле терлекләрнең продуктлылыгына йогынтысы дөрес булмавы сәбәпле, кешеләр утраудан китте.

XXI гасырда ук үткәрелгән генетик тикшеренүләр күрсәткәнчә, Британия утрауларыннан Төньяк Америкага китерелгән һәм якут терлекләре бу Херефорд токымының композиты булган. Шул ук вакытта 12 төркемгә бүленгән терлекләр эчендә генетик диверсификациянең әле һаман да зур һәм тулы катнашма бетүдән ерак тора, дип билгеләп үтелә.  *Чириков утравы терлекләре* туфрак эрозиясе һәм утрауның субарктик болыннарының түбән җитештерүчәнлеге белән юкка чыгу куркынычы астында. Аляск штаты бу терлекләрнең баш санын башка урыннарга күчерү программасын эшли, әмма бу терлекләрнең тулы изоляция чоры белән бәйле инфекцияле авыруларга карата көтелгән Түбән резистентлык куркынычы аркасында, шулай ук кыйммәт булу сәбәпле, программа эшләп бетерү өчен кире кайтарылды.

## Искәрмәләр

Төркем:Хайваннар
Ислам Төрек

**Ислам Төрек** (;, , ),&nbsp;— Кырым ярымутравының көнчыгышында урнашкан шәһәр тибындагы бистә. Кырымның Ислам Төрек районының үзәге.
## Климат
## Тарих
### 
1784 елны авыл беренче мертебе документальлек искә алына.
1805 елның 14 октябренә "Ислам Төрек" авылында 25 хуҗалык һәм 124 кеше исәпләнгән.

### Нейдорф
1849 елны буш калган авыл урынында, Кырым немецлары Нейдорф авылын төзейләр.
### Ислам Төрек
## Халык

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ислам Төрек
Төркем:Кырым шәһәр тибындагы бистәләре
Шәмәли Тынык

**Тынык (Шәмәли Тынык)** Тын елгасының иң озын агымсуларының берсе. Көнчыгыш Европа тигезлегенең көньягында елга. Ул Үзәк Рәсәй Тауында барлыкка килә, Белгородның төньягында, көньяк-көнчыгышка Украина аша (Харьков, Донецк һәм Луханск өлкәләре), аннары Россия (Ростов өлкәсе) аша Тон елгасына кушылу өчен, якынча 100 км (62 миль) ераклыкта. Азов диңгезе. Донец - Украинадагы дүртенче озын елга һәм Көнчыгыш Украинадагы иң зур елга. Бу илнең көнчыгышында чиста су чыганагы. Ул үз исемен Тынык бассейнына бирә, гадәттә Донбасс, Украинадагы мөһим күмер казу өлкәсе.

Төркем:Белгород өлкәсе елгалары
Төркем:Ростов өлкәсе елгалары
Төркем:Украина елгалары
Дала кырым татарлары

**Дала кырым татарлары** (үз атамалары noğaylar, ногъайлар) — кырым татарлары субэтносы. Хәзерге вакытта кырым татар теленең дала диалектында сөйләшәләр.

## Этноним исеме
Нугай политнонимы киң кулланыла.

## Мәшһүр шәхесләре

* Әшрәфи Нарыш гаиләсе
* Ногман Чәләбиҗиһан
* Әмди Гирайбай
* Гәйшә Сәйетмуратова
* Бәкир Чобан-задә

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым татарлары
Нократ бәклеге

**Нократ бәклеге** (*Нократ җире, Карин бәклеге, ولاية نوقراط*) — Нократ елгасы буйларында урнашкан татар дәүләте.

Чүпче елгасы белән Нократ кушылган урында нократ татарларының дәүләте. 1361 елда барлыкка килгән.

## Тарихы

1489 елда Ар ягы бәкләре урыс елъязмаларында Нократ җирен Мәскәү дәүләтенә кушканда

## Әдәбият
*Д. М. Исхаков* От средневековых татар к татарам нового времени (этнополитический взгляд на историю волго-уральских татар XV XVII вв.). - Казань: Издательство "Мастер Лайн", 1998. - 276с.

Исхаков Д. М. К вопросу об этносоциальной топографии центрального владения вятской ветви Арских князей в XVI-начале XVII вв //Средневековые тюрко-татарские государства. – 2017. – №. 9. – С. 88-94.

Төркем:Татар дәүләтләре
Төркем:Киров өлкәсе тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Удмуртия тарихы
Пётр Славинский

**Славинский Петр Михайлович** (28 октябрь 1989 ел — 2 май 1977 ел) — совет дирижеры. РСФСРның атказанган, БАССРның халык артисты (икесе дә — 1944).

## Биографиясе
Петр Михайлович Славинский 1899 елның 28 октябрендә Харьковта дөньяга килә. Виолончель классы буенча (укытучысы Семен Козолупов) 1928 елда Мәскәү консерваториясен тәмамлый. Студент чагында ук  1925 елдан Зур театр оркестрында солист буларак уйный башлый. 1936 елдан  СССРның төрле кала опера театрларында (Пермь, Ташкент) дирижер була, ә 1938 елда яңа оештырылган Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының баш дирижеры итеп тәгаенләнә, биредә ул берничә башкорт милли опералары премьераларын тормышка ашыра: «Сакмар» (Мәсәлим Вәлиев), «Акбузат» (Антонио Спадавеккиа һәм Халик Заимов), «Карлыгач» (Николая Чемберджи), «Ашказар» һәм «Мәргән» (Антон Эйхенвальд). 1944 елда Башкорт АССРның халык артисты һәм РСФСРның атказанган артисты исемнәренә лаек була.

Сугыштан соңгы елларда Куйбышев һәм Харьков опера театрларында хезмәт итә. 1950 елдан — С. Станиславский һәм Вл. И. Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыкаль театрының музыкаль өлешен җитәкли, 1961 елдан  Мәскәү сәнгать театрының музыкаль бүлек мөдире һәм оркестр дирижеры. Бу чорда Славинскийның постановкалары арасында — Эдуард Направникның «Дубровский» операсы (Сергей Лемешев төп партиядә) фильм-спектакль буларак яздырылган.

## БДОБТ-та Славинский җитәкчелегендәге постановкалар
— башкорт опералары: «Мәргән» (А. А. Эйхенвальд), "Сакмар (М. М.), «Карлыгач», «Акбузат» (Н. К. Чемберджи);

— рус һәм чит ил опера классикасы әсәрләреннән: «Тегермәнче кызы», «Иван Сусанин» (М. И. Глинка), «Евгений Онегин» һәм «Пики дамасы» (П. И. Чайковский), «Фауст» (Ш. Гуно), «Аида», «Травиата» һәм «Риголетто» (Дж. Верди), «Кармен» (Ж. Бизе), «Чио чио сан» (Дж. Пуччини), «Севилья цирюльнигы» (Дж. Россини) һәм башка тәүге постановкалар куела.

— «Коппелия», «Чыңрау торна» балетлары, симфоник концертлар белән дирижерлык итә.

БДОБТ-ның симфоник оркестрын оештыручы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
• СЛАВИНСКИЙ Пётр Михайлович // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .

## Әдәбият
• Ланге В. Башкирский государственный театр оперы и балета в годы Великой Отечественной войны //Вопросы истории башкирской музыкальной культуры. Уфа, 1990.
Төркем:28 октябрь көнне туганнар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:Харьковта туганнар
Төркем:2 май көнне вафатлар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:БАССР халык артистлары
Сардана Ойунская

**Ойунская Сардана Платоновна** - (6 сентябрь  1934 - 13 июль  2007 ел ); Якут фольклорчысы, әдәбият белгече, филолог, Россия Фәннәр академиясе Себер филиалының хөрмәтле ветераны, филология фәннәре кандидаты, Фәннәр академиясе Себер филиалының мактаулы ветераны.

## Биографиясе
Ойунская Сардана Платоновна Мәскәүдә, Якут әдәби тәнкыйтьчесе Платон Алексеевич Ойунский гаиләсендә туган.   1962 елда Якутск дәүләт университетын тәмамлый һәм шул ук университетның Тел, тарих һәм әдәбият институтында эшли башлый. Якут халык әкиятләре һәм халык җырлары җыя  . 1962-2007 елларда Россия Фәннәр академиясенең гуманитар тикшеренүләр институтында (мин) эшли, лаборанттан фәнни хезмәткәркә кадәр юл уза. 1989 елда «Якут халык табышмаклар» темасы буенча филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1988 елда ул Платон Алексеевич Оюнскийның әдәби-фәнни мирасын тикшерә һәм бастыра башлый. Якут әдәбиятына аның «Светлое имя отца» (Якутск, 1999, 2003) китабы сизелерлек өлеш кертә. Китапка аның шигъри әсәрләре, эссе, фәнни-популяр мәкаләләре, әтисе һәм аның даирәсе турында истәлекләр бар.

Ул П. Оюнский иҗтимагый фонды рәисе һәм Хөкүмәт комиссиясе әгъзасы иде. 1993 елда ул Саха (Якутия) һәм ЮНЕСКО (Париж) юбилей чараларын оештыруда һәм үткәрүдә актив катнаша. Аның җитәкчелегендә әдәбият белгечләре төркеме 1992-1993 елларда матбугатка 3 томлы әсәрләр җыентыгын бастырырга әзерли, анда П. А. Ойунскийның сәнгать әсәрләре һәм фәнни хезмәтләре тупланган

Ойунская - Рәсәй Язучылар берлеге әгъзасы, Таттино улусының мактаулы гражданины.

## Искәрмәләр

Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:13 июль көнне вафатлар
Төркем:Якутскида туганнар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:6 сентябрь көнне туганнар
Захарова

**Захарова** ― фамилия.
* Вера Захарова (1920-2010), Бөек Ватан сугышында катнашкан беренче якут хатын-кыз очучысы. 
* **[[Светлана Захарова]]**
** Светлана Захарова (1946), музыка белгече, концерт программасы режиссеры―алып баручы, ТАССР (1986), РФ (1996) атказанган артисты.
** Светлана Захарова (1972), сәламәтлек саклау системасы эшлеклесе, Татарстан Дәүләт Советы депутаты
----
* **[[Захаров]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр