open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саф табыш

**Саф табыш** (инг. **net profit**, **bottom line**, **net income** яки **net earnings**) — баланс табышының предприятие (оешма) карамагында салымнар, җыемнар, төрле акча күчерүләр һәм бюджетка түләнергә тиешле башка чыгымнарны чигергәннән соң кала торган өлеше. Саф табыш предприятиенең (оешманың) әйләнештәге акчаларын арттыруга, төрле фондлар һәм резервлар булдыруга һәм җитештерүгә яңа инвестицияләр кертүгә юнәлтелә.

Саф табыш тулаем табыш һәм салымнар күләменә бәйле; ул шулай ук акционерларга дивидендлар түләү өчен нигез булып тора. Саф табыш булмаса яки бик аз булса, дивидендлар түләнмәскә дә мөмкин.

## Моны да карагыз
* операцион табыш
* гомуми табыш
* EBITDA

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Предприятие

**Предприятие** яки **эшханә** – мөстәкыйль системада хезмәт бүленеше, җәмгыятьтә аерымланган җитештерү-хуҗалык берәмлеге, яки юридик зат; җитештерү формасы, оештыру һәм хуҗалык эшчәнлеге.

Ул хезмәт, социаль ихтыяҗларны канәгатьләндереп табыш алу максатында продукция (товар), хезмәт күрсәтү һәм җиһазлар җитештерү белән шөгыльләнә.

## Чыганаклар
* Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Кәсеп

**Кәсеп, һөнәрчелек, гамәли сәнгать**  — кул хезмәте белән эшләнә торган кечкенә җитештерү, гадәттә шәхси һөнәрче йортында эшләнелә.

## Тарих
Һөнәрчелек башлану белән җитештерү эшчәнлеге дәвамлы тарихи үсеш юлын уза:

а) йорт шартларында табигый хуҗалык;

б) базар икътисады шартларында табигый хуҗалык үсеше;

в) һөнәр базары барлыкка килү.

Аеруча, һөнәр базары барлыкка килү һөнәри сәүдә үсешенә зур этәргеч биргән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Д. Э. Харитонович. Ремесло. Цехи и миф // Город в средневековой цивилизации Западной Европы. Т. 2. Москва: Наука, 1999, с. 118—124.

## Сылтамалар

Төркем:Сәнәгать
Төркем:Халык кәсебе
Кизләү десанты

**Кизләү десанты** яки **Кара бушлатлар** — 1942 елның 5 гыйнварында камалышка алынган Акъяр һәм Керич ярымутравыннан  алман-фашист көчләрен читкә юнәлдерү максатыннан төшерелгән Кызыл Гаскәрнең тактик десанты.

Владимир Высоцкий әлеге вакыйгага "Кара бушлатлар" дигән җыр багышлый, нәкъ шул җыр әлеге терминны һәм дә операцияне таныта.

## Тарих

Кизләү десанты диңгез пехотасы төмәненнән торган: капитан Бузинов җитәкчелегендә 700 гаскәри.

5 гыйнварында Акъярдан чыккан кораблар отряды десантны төшерә. Десантчылар Кизләү шәһәренең көньяк өлешен һәм причалларын яулап ала.

Шулай ук шәһәрдә партизаннар катнашында баш күтәрү башлана.

Ләкин Кара диңгездә озакка сузылган давыл кузгала һәм десантчыларга өстәмә көчләрне төшерергә ирек бирми.

Алман сәргаскәрлеге десантка каршы 105-нче җәяүле гаскәр полкы, 22-нче төмәннең күзләү батальоны, 70-нче сапер батальоны һәм берничә бәтәрәйне юнәлдерә.

Өч көн дәвамында сузылган бәрелешләр нәтиҗәсендә көч ягыннан өстен булган алман көчләре җиңә, 700 десантчыдан йөздән азрак гаскәри исән кала.

Кизләү десанты алман көчләрен Акъяр шәһәреннән читкә юнәлдерә һәм совет гаскәренә Керич ярымутравында ныклап урнашу мөмкинлеге бирә.

Фашист-алман көчләре десантны җиңеп, Кизләүнең Кызыл Тавында 12 640 кеше атып үтерә, шул исәптән әсирлеккә алынган десантчылар, җирле картлар, хатын-кызлар һәм балалар.

Исән калган десантчы А. И. Галушкин яшерен хәлгә күчә, махсус төркем оештырып фашистларга каршы җимерү эшчәнлеген дәвам итә. 1942 елның 7 маенда ул камап алына һәм бәрелешкә кереп һәлак була.

## Истәлек

Кизләү шәһәрендә Кара бушлатлар истәлегенә багышланган берничә һәйкәл, урам, спорт клубы бар. 1С ширкәте "Кара бушлатлар" дигән санак уенын эшләп чыгара.

## Сылтамалар

* Памятник морякам-десантникам на месте гибели тральщика  // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Евпаторийский десант на сайте Евпатории  // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Памятник на месте основной высадки десанта в Евпатории  // История Евпатории. От Керкинитиды до наших дней.
* Памятник участникам Евпаториского десанта 1942 года  // Новые снимки 2015 года на Gorod-Evpatoriya.RU

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Кырым
Ссуда

**Ссуда** яки **икъраз** — заемнар килешүе яки кулланып кире кайтарып бирү килешүе нигезендә теләсә нинди әйберне яки башка мөлкәтне ссуда бирүченең ссуда алучыга тапшыруы.

## Моны да карагыз

* Мөлкәт ссудасы
* Банк кредиты
* Кулланучы кредиты

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Габсбурглар монархиясе

**Габсбурглар монархиясе, Габсбурглар империясе** яки **Австрия монархиясе** () — Габсбургларның Австриядәге биләмәләре идарәсе астындагы җыелма территорияләренең рәсми рәвештә атамасы.

Гадәттә 1526 елдан башланган дәвергә атап кулланыла, нәкъ шушы вакытлардан Фердинанд I үзенең биләмәләренә Чехия таҗы җирләрен һәм Маҗарстанны куша. Бу дәвер Австрия империясе оештырылганга кадәр бара.

"Габсбурглар монархиясе" термины 1276 елдан башланган чордан (Австриянең Габсбурглар идарәсе астына күчү вакыты) 1918 елга кадәр (Австро-Венгриянең җимерелүе) киңрәк мәгънәдә дә куллана ала. 1804 елга кадәр Һабсбурглар идарәсе астындагы территорияләрнең рәсми рәвештә бердәм исеме булмый.

Габсбурглар империясе атамасы шулай ук Испания, Испания Нидерландлары, Фран - Конне, Ломбардия, Неаполитан кыйраллыгы, Сицилия, Сардиния һәм Испаниянең Америкада биләмәләрен үз эченә алган Изге Рим империясе императоры Карл V Һабсбург идарәсе астындагы дәүләт берәмлекләренең җыелмасын билгеләү өчен дә киң кулланыла.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Габсбурглар
Төркем:Габсбурглар монархиясе
Төркем:Словакия тарихы
Төркем:Словения тарихы
Төркем:Хорватия тарихы
Төркем:Чехия тарихы
Төркем:Империяләр
Дәүләтшин

**Дәүләтшин** — төрки фамилия. Татар теленә гарәп теленнән кергән Дәүләт / Дәүләтшаһ («*мал, байлык*») исеменнән ясалган.

Татар Википедиясендә әлеге фамилияне кулланып, түбәндәге мәкаләләр төзелгән:
* Гамирҗан Дәүләтшин (1950), тарихчы.
* Гобәй Дәүләтшин, язучы.
* Йосыф Дәүләтшин (1980), дин әһеле, имам-мөхтәсиб.
* Камил Дәүләтшин (1935-2013), татар әдәбияты белгече.
* Нәбиулла Дәүләтшин (*[[Нәби Дәүли]]*, 1910-1989), язучы.
* Рафаэль Дәүләтшин (1939), тарих фәннәре докторы (2000), профессор. БР атказанган фән эшлеклесе (2004).
* Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), язучы.
* Тимурбәк Дәүләтшин (1904-1983), тарихчы, юрист, җәмәгать эшлеклесе.
* Фәррах Дәүләтшин (1887-1956), БАССР халык чәчәне.
----
* Һәдия Дәүләтшина, язучы.
## Моны да карагыз
* Дәүләткилдиев
* Дәүли
* Дәүләтов
* Дәүләтъяров

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төмән (гаскәр)

**Төмән** яки латин алынма **дивизия** (латинча *divisio* — бүлек) — күп илләр хәрби көчләрендә төп тактик (коры җир гаскәрләре)  яки оператив-тактик (флот, авиация, стратегик максатлы ракета гаскәрләре) берләшмә. Гадәттә идарә (штаб), хәрби бүлекләр һәм бүлекчәләрдән тора. Татар тарихында иң эре хәрби берләшмә - 10 меңле **төмән** 13 гасырдан билгеле. Нәкъ шушы атама буенча Татар Себер ханлыгының башкаласы Төмән дип йөртелгән.

Төмән полк кебек эчендәге өстен булган гаскәр төре, башкарылган бурычлар (һөҗүм, бетерү) буенча атала.

Гадәттә төмән штаб, полклар, бригадалар һәм аерым хәрби бүлекчәләрдән (төмән комплектыннан)  тора. Төмән комплектына командирга буйсынган батальоннар, дивизионнар, роталар, сугыш тәэмин итү батареяләре,  тыл тәэмин итү хезмәте, ут белән  яклау бүлеге керә.

Тарихында Россиядә, Фpaнcадә, Юнанстанда төмән полклардан тора, Әᴍᴎpикə Кушма Штатларыта, Исраилдә,  Алманиядә бригадалардан тора.

## Тарих

Рим империясе чорында заманча төмән төшенчәсенә **[[легион]]** туры килә, 6 меңле легион җиңел атлы гаскәр бүлекчәләре (манипула), авыр атлы гаскәр бүлекчәләре һәм җәяүле гаскәрдән тора.

Татар ханлыкларында нәкъ төмән төшенчәсе кулланыла, ул көнбатыштагы *дивизия* сүзенә туры килә. Татар төмәне 10 000 хәрби җайдактан тора (көнбатыштагы *кавалерия дивизиясе*нә туры килә).

Борынгы Кытайда охшаш хәрби берләшмә *җүн* дип йөртелгән, ул 12 500 гаскәридән тора, *җүн* 5 *си* (2500 кеше) бүлегеннән тора.

Яypyпaда *дивизия* төшенчәсе 17 гасырда Фpaнcадә барлыкка килә, Россиядә 18 гасырда булдырыла. Татар тарихында **төмән** берләшмәсе 12-13 гасырда килеп чыга, моңарчы Идел буе Болгары дәүләтендә иң эре хәрби берләшмәгә **чирү** сүзе туры килгән.

## Гаскәриләр саны

Төмән гаскәриләр саны тарихи чорга һәм дәүләт төренә бәйле була. Мәсәлән:

*1943 елда Балгарстаʜ 21-нче җәяүле гаскәр төмәне - 4 425 кеше
*1991 елда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе диңгез пехотасы 55-нче төмәне - 5000 кеше
*1994 елда Фpaнcа җәяүле гаскәр төмәне - 7500 кеше
*1969 елда Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе 18-нче махсус зенит-ракета төмәне - 10 000 кеше
*2000 елда Россия Кизләү 42-нче гвардия мотоукчылар төмәне - 15 000 кеше
*2010 елда Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары диңгез пехотасы 1-нче төмәне - 19 000 кеше

## Сылтамалар
* Организация дивизий ВС СССР в начале 1970-х годов
* Сайт иносми, пәть самых мошчных армий на планете Землә («The National Interest», США), Великие державы на земле. Кто из них обладает наибольшей смертоносной силой?

Төркем:Хәрби берләшмәләр
Eurovision җыр бәйгесе 2017

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ; укр. *Пісенний конкурс Євробачення 2017*)  — Украина, Киев шәһәрендә узган 62-нче «Eurovision» җыр бәйгесе. Ил моңарчы Стокһольм (Швеция) шәһәрендә узган  «Eurovision-2016» бәйгесендз җиңүче булды. Җамала «1944» дигән җыр белән 534 балл җыйды. Ярымфиналлар 2017-нче елның 9-нчы, 11-нче майда, ә бәйгенең финалы 13-нче майда узган. Украина бәйгене икенче тапкыр үткәрә — беренчесе 2005 елда булды.

Бәйгедә «Amar pelos dois» җыры белән португал җырчысы Салвадор Собрал җиңү яулаган. Салвадор бәйге тарихында рекордлы 758 балл җыйган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:2017 ел музыкада
Язмышлар һәм ялгышлар (телесериал)

**«Язмышлар һәм ялгышлар»** ()&nbsp;— Венесуэлада төшерелгән сериал. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжеты
Мария Селесте ул җитмешенче еллардагы рок-музыкант Сезар Августо һәм матур хатын Селиннең кызы була. Селиннең әтисе, ягъни Мария Селестенең дәү әтисе, Дон Патрисио Идальго бик бай кеше була. Ире Сезар үлгәч Селин бик кайгыра. Берзаман ул сәер юл һәлакәтендә үлә. Мария Селестене әнисенең якын дусты Матриро Паньяга үз итеп кызы Ирания белән бергә үстерә башлый. Эш эзләп Мария Селесте Идальго ширкәтенә эләгә, аның җитәкчесе итеп Сантьяго Азпуруа билгеләнә. Дон Патрисио оныкасын эзләп Матриро белән очраша әмма Ирания үзеңне Дон Патрисионың оныкасы итеп алдап таныта...

## Ролләрдә
* Соня Смит&nbsp;— Мария Селесте Паньяга
* Мигел де Леон&nbsp;— Сантьяго Азпуруа
* Федра Лопес&nbsp;— Ирания Паньяга
* Адольфо Кубас&nbsp;— Һорасио

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0222592/
* http://www.kinopoisk.ru/film/416310/

## Искәрмәләр

Төркем:Испантелле сериаллар
Төркем:Венесуэла сериаллары
Күрәчәгең булса (телесериал)

**«Күрәчәгең булса»** ()&nbsp;— Бразилиядә төшерелгән сериал. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжеты
Санта Круз утравында җирле хастаханәнең бала табу бүлекчәсеннән качкан ярлы бер Мария Мерседес исемле кыз үтерелә. Аңа ул яңа туган баласын тотып яр буенда балыкчы Жоао Педросога кадәр йөгергән вакытка атканнар. Ату тавышын ишетеп диңгездә булган Жоао Педросо яр буена килеп җитә, әмма Мария Мерседес үлеп китә. Аның янында бала юк иде.

Үтерүне тикшерү белән тәфтишче Песанья шөгыльләнә. Ул баштан Жоао Педросо карата шикләнә. Тиз арада аның игътибарын атакай Бара җәлеп итә. Ул балалар сата дигән гайбәт йөри. Детектив фикеренчә, Мария Мерседеснең баласын югалу шуңа бәйле...

## Ролләрдә
* Тони Рамос — Жоао Рамос Педросо
* Рауло Кортез — Анжело Маркус
* Карлос Аугусто Стразер — детектив Песанья
* Маите Проинса — Ана Клара
* Жозе Левгой — Луисио Немесио
* Лусия Верисимо — Бебел
* Алешандре Фрота — Тавиньо
* Клаудио Мамберти — Сириньо
* Ана Паула Бозаз — Бранка
* Марсело Пикиши — Нанду
* Ана Беатриз Нугейра — Эванжелина
* София Папу — Мария Мерседес
* Фабио Сабаг — атакай Бара
* Шикиньо Брандоң — Шику

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0229172/
* http://www.kinopoisk.ru/film/425941/

## Искәрмәләр

Төркем:Португалтелле сериаллар
Төркем:Бразилия сериаллары
Мәхәббәт һәм нәфрәт (телесериал)

**«Мәхәббәт һәм нәфрәт»** ()&nbsp;— Венесуэлада төшерелгән сериал. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжеты
Ловизна исемле кыз аның әнисен дәү әти эшләгән корыч кою заводының хуҗасы тарафыннан үтерелүен белеп кала. Ул үтерүчегә үч итәргә ниятли, әмма яраткан кешеләрнең тормышларын чәлпәрәмә китереп әзерләгән капкынга үзе эләгә...

## Ролләрдә
* Скарлет Ортис — Иоланда «Ловизна» Санчес
* Луис Фернандес — Ориноко Фуэго
* Каридад Канелон — Маруанта Санчес
* Пабло Мартин — Карони Фуэго

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0147776/
* http://www.kinopoisk.ru/film/401672/

## Искәрмәләр

Төркем:Испантелле сериаллар
Төркем:Венесуэла сериаллары
Юкка чыгу

**Юкка чыгу** — биология һәм экологиядә билгеле бер төрләрнең яки барча таксонның бар вәкилләренең дә үлеп бетүе ул.

Юкка чыгуның сәбәпләре дә табигый да, кеше (антропоген) тәэсиреннән дә булырга мөмкин. Табигатьтә биологик төрнең кыска вакыт эчендә күпләп җуелу, ягъни, күпләп юкка чыгу күренеше бар.

Юкка чыгу сәбәпләре булып популяция эчендәге сан (күч эчендә генә үрчү мөмкинлеге булган хайваннар, мәсәлән, гизүче күгәрчен), генетик төрлелек (гепардлар), гомер озынлыгы, яшәү урынында башка төрләр белән көндәшлек, ниндидер авырулар, катастрофалардан-тирә мөхитнең факторы үзгәреше тора.

## Җир тарихында төрләрнең юкка чыгу куркынычы тарихы

* 440 млн ел элек — "'ордовик-силуза"' — умырткасызларның 60 % ы юкка чыга
* 364 млн ел элек — "'девонда "' — диңгездәге төрләрнең саны 50 %-ка кими;
* 251,4 млн ел элек — "'куркыныч" пермь кырылуы"', иң-иң күпләп җуелу, башка тере организмнарның 95 %-ка тиклеме юкка чыга;
* 199,6 млн ел элек — "'триста"' — ул вакытта Җирдә тереклек итүче төрләренең яртысы диярлек кырыла.
* 65,5 млн ел элек — "'акбур –палеоген юкка чыгуы"' — бөтен төрләрнең 1/6 өлеше, шулай ук, динозаврлар юкка чыга.
* 33,9 млн ел элек — "'эцен-олигоцен юкка чыгуы"'.

## Шулай ук карагыз
* Динозаврларның юкка чыгуы
* Юкка чыгып баручы төрләр
* Биотөрлелек
* Популяция тыгымы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Chilton, Glen (2009): The Curse of the Labrador Duck: My Obsessive Quest to the Edge of Extinction. Simon & Schuster, ISBN 1-43910247-3.

## Сылтамалар

Төркем:Эволюция
Төркем:Биология
Төркем:Экология
Мәхәббәт хакына (телесериал)

**«Мәхәббәт хакына»** ()&nbsp;— Бразилиядә төшерелгән сериал. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжеты
Әнисе кызы белән бер үк вакытта балага узалар. Әмма бала тапканда кызының баласы үлгән килеш туа. Әнисе кызының кайгын күз алдына китерә һәм мәхәббәт хакына үз исән туган баланы үлгән балага алмаштыра. Тик тора-бара бу сер мәгълүм була башлый.

## Ролләрдә
* Режина Дуарте — Елена Виана
* Габриэла Дуарте — Мария Эдуарда Виана
* Антонио Фагундес — Атилио Новели
* Фабио Асунсаң — Марсело Барос Мота
* Сусана Виеира — Бранка Летисия Барос Мота
* Вивиане Пасмантер — Лаура Сабоя
* Каролина Фераз — Милена Барос Мота
* Эдуардо Московис — Фернандо (Нанду)
* Мурило Бенисио — Леонардо Барос Мота
* Касия Кис — Изабел Лафайет
* Каролина Дикман — Катарина (Кати)
* Марсело Серадо — Сесар Андраде
* Отавио Аугусто — Педро Виана
* Карлос Эдуардо Долабела — Арналдо Барос Мота

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* http://www.imdb.com/title/tt0138254/
* http://www.kinopoisk.ru/film/325750/

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча телесериаллар
Төркем:Португалтелле сериаллар
Төркем:Бразилия сериаллары
Калахари

**Калахари** — Көньяк Африкадагы чүл, Ботсвана, КАР, Намибия территорияләрендә ята. Чүл киңәя, Ангола, Замбия, Зимбабвега таба үтеп бара. Мәйданы — 600 мең км2.

## Калахари чүллеге хайваннары

Биредә жираф, зебра, газәл, антилопа, сыртлан, чүл бүресе, арыслан, каплан, гепард, зур колаклы төлке, Көньяк Африка төлкесе, варан, геккон, кошлар (дүдәк, тәвә кошы, сабан тургае, лачын, көелде), еланнар (сары кобра, кара Африка еланнары) яши.

## Чыганаклар

Төркем:Африка чүлләре
Ирексез тибрәнүләр

**Ирексез тирбәлүләр** яки **тибрәнүләр** — тышкы периодик көч белән булдырылган тибрәнүләр. Мисал: кул күтәрү һәм төшерү.

Ирексез тирбәлүләр — иске хәленә кайтару, каршы һәм инерция көчләре генә түгел, ә үзгәргән вакытта ирексез итү көчн салынган система.

Ирексез тирбәлүләрне даими коэффициентлар белән юллы дифференциаль тигезләмәсе буенча табып була.

## Басылмаган ирекле тирбәлүләр
()
  m \ddot u + k u = 0 

## Басылган ирекле тирбәлүләр
()
  m \ddot u + k u + c \dot u= 0 

## Басылмаган ирексез тирбәлүләр
()
  m \ddot u + k u = P (t) 

## Басылган ирексез тирбәлүләр
()
  m \ddot u + k u + c \dot u=  P (t) 

Ирексез тирбәлүләрнең иң гади
тигезләмәсе гармоник осцилляторның тирбәлүе:

F(t) = F_0 \cos\left(\Omega t\right).

## Чыганаклар

* Рабинович М.И., Трубецков Д.И. Введение в теорию колебаний и волн.

Төркем:Тибрәнүләр теориясе
Адашкан мәхәббәт (телесериал)

**«Адашкан мәхәббәт»** () — АКШта төшерелгән испантелле мелодрама сериалы. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжет
Гваделупе ул никахсыз рәвештә туган һәм шунлыктан әтисе ягыннан калдырылган кыз булып тора. Үлер алдыннан әтисе шул кызның исеменә васыять язып башка туганнарны мирассыз калдыра. Шул кыз аны нәфрәт итүче туганнар яшәгән йортына яшәргә күчә. Шунда ул сәер Альфредоны очрата һәм аны яратыргамы, әллә инде нәфрәт итәргәме дигән карарга килә алмый.

## Рольләрдә
* Адела Норьега — Гваделупе Самбрано Сантос де Робинсон-Мендоса
* Эдуардо Яньес — Альфредо Робинсон (Мендоса)
* Зулли Монтеро — Луиза Самбрано де Мальдонадо, маркиза де Ковадонга, Гваделупеның апасы
* Мириам Очоа — Оливия Мендоса, Робинсонның тол хатыны, Альфредоның апасы һәм Перланың әнисе
* Мигель Гутьеррес — Эзекиэль Самбрано, Гваделупеның әтисе, брат Луизаның абыйсы
* Маноло Виллаверде — Карлос Мальдонадо, маркиз де Ковадонга, Луизаның ире
* Мара Кроатто — Диана Мальдонадо, Карлос һәм Луизаның олы кызы, әмма чынлыкта Антонио Инфанте һәм Луизаның кызы
* Жан-Пьер Ноэр — Родольфо Алессандри, Диананың ире
* Гретель Селейро — Даниэла Мальдонадо де Инфанте, Карлос һәм Луизаның икенче кызы
* Браулио Кастильо мл. — Алехандро Инфанте, хирург-ортопед, Даниэланың ире
* Ларри Виллануэва — Генри (Энрике)/Абель Мальдонадо, Карлос һәм Луизаның игезәк уллары
* Алекса Куве — Перла Робинсон де Мальдонадо, Оливиянең кызы, Генринең хатыны
* Сальвадор Пинеда — Антонио Инфанте, Алехандроның әтисе

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0213346/
* http://www.kinopoisk.ru/film/422946/

## Искәрмәләр

Төркем:Испантелле сериаллар
Төркем:АКШ сериаллары
Рәгъде Халитов

**Рәгъде Халитов**, Рәгъде Әбелфатыйх улы Халитов (*[[1943]], [[Әгерҗе]]*) — музыкант (*баянчы*), органолог, Казан педагогия институтының кафедра мөдире (*[[1983]]*), профессор (*[[1998]]*), Татарстан АССР (*[[1983]]*), РФ (*[[1998]]*) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 17 февралендә Әгерҗе шәһәрендә туган. Бабасы Хафиз, әтисе Әбелфатыйх чыгышлары белән хәзерге Минзәлә районы Аю авылыннан, шундагы мәхәлләнең указлы муллалары булган. 1929 елда  Әбелфатыйх гаиләсе белән Әгерҗегә күчкән. 3 яшеннән гармунда уйнарга өйрәнгән Рәгъдегә әтисе бер-бер артлы баян һәм аккордон алып бирә. Мәктәптә укыган чорда ук Рәгъде Халитов Әгерҗенең иң күренекле баянчысына әверелә, аны концерт-кичәләрнең берсеннән дә калдырмыйлар. Әгерҗедә урта мәктәп  тәмамлагач, Казан музыка укуханәсенә укырга килә. Кабул итү имтиханнары төгәлләнү сәбәпле, анда укырга керә алмый. Төзелешкә һәм тулай торакка урнаша. Баянчы Рәис Сафиуллиннан дәресләр ала башлый, аның аркылы мәдәният дөньясы белән бәйләнешкә керә. Рәис Сафиуллин Камал театры спектакльләрендә Камал III (*Камал Сәләхетдинов*) (*[[1899]]–[[1968]]*) һәм башка артистлар бутафор гармун тартып торганда, сәхнә артында барча җыр көйләрен уйный торган була. Шушы эшне 17 яшьлек Рәгъдегә тапшыра һәм ул Камал театрының штатлы музыканты булып китә. 1960 елда Камал театры белән нефть районнарына гастрольләргә дә чыга.
* 1960 елда Казан педагогия институтында музыка факультеты ачылгач, шунда укырга керә. 
* 1964 елда музыка факультетында укытырга кала, ССРБ ФА Казан филиалы Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында аспирантура тәмамлый (*[[1979]]*). Татарстан һәм Башкортстан районнары буенча татар халкының музыка фольклорын җыя, борынгы уен кораллары буенча «*Татар халык музыка уен кораллары*» темасына сәнгать фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый (*[[1987]]*).
* 1983 елдан татар музыкасы һәм халык уен кораллары кафедрасы мөдире.
* 1985-2000 елларда музыка факультеты деканы.
Концертларда катнаша. Үзенең баяны һәм борынгы уен кораллары белән Финляндиядә, Балтик буе һәм Урта Азия республикаларында гастрольләрдә була. Кытайның Гуйминь университетының музыка факультетын ачканда, белгеч буларак катнаша.
КФУның Л. Толстой исемендәге филология һәм мәдәни багланышлар институтының  Г. Тукай исемендәге татар филологиясе һәм мәдәнияте бүлегенең музыка сәнгате һәм хорография кафедрасы профессоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1983 Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе
* 1998 РФ атказанган сәнгать эшлеклесе
* РФ югары һөнәри мәктәбенең мактаулы хезмәткәре
* 2005 «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2012 «Фидакарь хезмәт өчен» медале (*[[Татарстан]]*) .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# В. Имамов. Былбыл күңеллеләр. «Мәйдан», 2008 ел, № 6.

## Сылтамалар

* Р. Халитов «Милләттәшләр» сайтында
* . Р. Халитов КФУ сайтында 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Баянчылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Сәнгать фәннәре кандидатлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Әл-Әләмәйн янындагы беренче бәрелеш

**Әл-Әләмәйн янындагы беренче бәрелеш** — 1942 елның 1-27 июлендә бер яктан Эрвин Роммель җитәкчелегендәге Күчәр (Өченче рейх һәм Италия) көчләре һәм икенче яктан Клод Окинлек җитәкчелегендәге  Беректәшләр (Бөекбритания, Австралия, Яңа Зеландия, Көньяк Африка Берлеге, Британ Һиндстаны) көчләре арасындагы бәрелеш.

Бәрелеш нәтиҗәсендә Әл-Әләмәйн (Әл Галәмәйн, العلمين‎) шәһәре янында (Искәндәриядән 106 чакрымда урнашкан) Беректәшләр көчләре  Күчәр көчләренең Мисырга каршы икенче (һәм соңгы) һөҗүмен туктата ала.

## Тарих

1942 елның июнендә Британия 8-нче гаскәре Газала янында җиңелә һәм Мәрсә Матрух шәһәренә чигенә башлый. Британ гаскәренең башлыгы Нил Ричи урынына Клод Окинлек итеп билгеләнә.

Клод Окинлек Мәрсә Матрухтан Әл-Әләмәйнгә чигенергә карар итә. Чигенү барышында 10-нчы Британ корпусы күп гаскәри югалта.

### Бәрелеш

1 июльдә Эрвин Роммель җитәкләгән 55 танклы, 8 меңле алман-итальян корпусы Окинлек җитәкләгән 8-нче гаскәргә һөҗүм итә.

9-нчы җиңел алман төмәне Британ интенсив уты белән туктала, көчсезләндерелгән алман 15-нче һәм 21-нче танк төмәннәре 18 танк югалтып чигенергә мәҗбүр була.

Киләсе иртән Роммель үзәккә һөҗүм итә, Окинлек каршы һөҗүм итәргә уңышсыз тырыша, ләкин алманнарны бераз кысрыклап чыгара. Шул һөҗүмдә Роммель 12 танк югалтып 119 Британ танкына каршы нибары 26 танк белән кала.

Көчләрнең тиңсезлегенә карамастан Роммель үз мобиль берләшмәләрен Британ һөҗүменнән чыгара ала һәм бөтен сугыш хәрәкәтләре туктала.

Шулай итеп, Роммель Каһирә шәһәрен яулап ала алмый, ләкин Британ көчләре күп гаскәри югалта.

## Нәтиҗә

Бәрелеш пат хәленә китерә. Беректәшләр Александриягә һөҗүм иткән Роммель көчләрен туктата ала, ләкин Британ 8-нче гаскәре 13 000 кеше югалта, 7000 дошманны әсирлеккә ала.

## Моны да карагыз

*Әл-Әләмәйн янындагы икенче бәрелеш

## Сылтамалар
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/battles/1800/%D0%AD%D0%BB%D1%8C
* * Лиддел Гар .* История Второй мировой войны
* *Генерал-лейтенант  Фриц Байерлайн * Эль-Аламейн

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Өмет чаткысы (телесериал)

**«Өмет чаткысы»** ()&nbsp;— Италиядә төшерелгән сериал. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелә.

## Сюжет
Яшь чибәр хатын Барбара Нарди табибә һөнәрендә уңышларга омтылырга тели, әмма гаилә яки мәхәббәт хакына түгел.  Барбара тудыру йортында баласын югалта. Өенә кайткач ире хыянәт итүен сөйләп бирә. Тик Барбара аны гафу итә. Шул вакытта аның элекке якын дусты Томас Барбара эшләгән хастаханәнең башлыгы - Җованна белән якын мөнәсәбәтләргә керә...

## Ролләрдә
* Агнесе Нано&nbsp;— Барбара Нарди
* Ванни Корбеллини&nbsp;— Томас Бергер
* Җованни Гиделли&nbsp;— Роберто Ансалди

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0204094/
* http://www.kinopoisk.ru/film/231019/

## Искәрмәләр

Төркем:Итальянтелле сериаллар
Төркем:Италия сериаллары
Көнчыгыш марка

**Көнчыгыш марка** (алманча *Ostmark*; лат. *Marchia orientalis*), шулай ук **Бавария көнчыгыш маркасы** исеме астында билгеле) — IX—XII гасырларда Изге Рим империясе көньяк-көнчыгышында булдырылан һәм Австрия герцоглыгына чаклы оештырылган иртә феодаль дәүләт (марка). X гасырдан бу дәүләт өчен **Көнчыгыш марка** һәм **Австрия маркграфлыгы** исемнәре бер төрле дәрәҗәдә куллана.

## Тарих
Беренче тапкыр славян җирләре чикләрендә буфер марка булдыру нияте IX гасыр башында башкарыла. Карл Бөекнең абарлар белән сугышлардан соң франкларның чикләре көнчыгышка таба күчерелә. Дунай буйлап Вена урманнары халыкларының бөек күченүеннән соң күбесенчә славяннар көн күргән территория Бавария герцоглыгы составына иңә. Бу җирләрдә Баварияда көнчыгыш маркасы формалаша, аның төп максаты немец колонизацияләве, христианлаштыру һәм славян халыклары явыннан чикләрне саклау. Көнчыгыш маркадан тыш шулай ук башка көньяк маркалар һәм кенәзлекләр — Штирия герцоглыгы, Каринтия герцоглыгы, Крайна һәм Истрия — булдырылалар, алар Алмания көньягы һәм славяннар арасында буфер зонасы булып хезмәт итәләр. 870 еллар Баварияда маркалар һәм башка 896 елдагы Рим империясе императоры булан Арнульф Каринтияле идарәсе астында берләштереләләр. 892 елда Урта Дунай буена империя славяннарга җитди куркыныч тудырган маҗарлар күченә. 907 елда Пресбург астындагы алышта (хәзерге Братислава) немец гаскәрләре венгрлар армиясе тарафыннан тар-мар ителәләр.  Венгрлар басымы X гасырның уртасына кадәр дәвам итәләр. Тик 955 елда гына Лех елгасындагы бәрелештә Алмания императоры Оттон I Бөек хәлиткеч җиңү яулый һәм Австрия территориясен азат итә.

Якынча 960 елда Бавария составыннан Көнчыгыш марка бүленеп чыгарыла. Бу вакытта аның территориясе хәзерге Түбән Австрия көнбатыш өлешен һәм Югары Австриянең көнчыгыш өлешен били. Алмания чикләрен Венгрия җирләре белән нәтиҗәле оборонасын оештыру максатында кенәзлекләр булдырыла.

976 елда Көнчыгыш марка маркграфы 1246 елгача Австрияда идарә иткән Бакенбардлар династиясенә нигез төзәүче Леопольд I була. Аның варислары булган чакта марка территориясе көнчыгыш юнәлештә Лейта елгасына якын венгрлардан тартып алынган җирләр исәбенә киңәя. 996 елда беренче мәртәбә марканың борынгы атамасы немецча искә алына *Ostarrîchi*. Бу аттан хәзерге Австрия (нем. Österreich) исеме килеп чыкан.

## Шулай ук карагыз

* Австрия тарихы

## Чыганаклар
* Semple, Ellen Churchill (1915). "The Barrier Boundary of the Mediterranean Basin and Its Northern Breaches as Factors in History". Annals of the Association of American Geographers 5: 27-59.DOI:10.1080/00045601509357037.
* Reuter, Timothy. Germany in the Early Middle Ages 800-1056. New York: Loman, 1991.

Төркем:Изге Рим империясе
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Алмания тарихы
Гәүһәр Камалова

**Камалова Гәүһәр Габдулла кызы** (29.9.1922, Ташкәнт — 6.4.1990, Казан) - татар драма артисты. 1976 елда ТАССРның халык (1976), РСФСРның атказанган артисты (1983).

## Тәрҗемәи хәле
1922 елның 29 сентябрендә Төркестан АССР Сырдәрья өлкәсе Ташкәнт шәһәрендә (хәзерге Үзбәкстан башкаласында) татар театр артистлары туа. Әтисе - актер һәм режиссер Габдулла Камал (1893-1933), әнисе Фатыйма Камалова (1903-74) — РСФСРның атказанган артисткасы.

1949 елда Мәскәүдә Дәүләт театр сәнгате институты каршындагы Татар театр студиясен тәмамлый. 1949–50 елларда Казан яшь тамашачы театрының *[[Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры|татар төркеме]]* артисты булып эшләсә, 1950 елдан Татар академия театрында уйный.

1990 елның 6 апрелендә Татарстанның Казан шәһәрендә вафат була.

## Уйнаган рольләре

Беренче рольләре - Васса Железнова, (М.Горькийның пьесасы); Кунакай — «Козы көрпеш һәм Баянсылу» (Г.Мөсрәпов).

* Соколова, Софья, Полина («Соңгылар», «Дошманнар», М.Горький), 
* Галиябану (М.Фәйзинең шул исем. пьесасы), 
* Гайнавал, Ханзафа («Ташкыннар», Т.Гыйззәт), 
* Мәргидә («Хөррият», М.Әмир), 
* Камилә («Беренче мәхәббәт», Х.Вахит), 
* Зөләйха («Әни килде», Ш.Хөсәенов), * Гашия («Ир-егетләр», Т.Миңнуллин), * Тулганай («Анам кыры» телевизион спектакле, Ч.Айтматов повесте буенча) 
* Хәят («Мәхәббәтең чын булса», Х.Вахит), 
* Диаконисса («Сукыр», Э.Альт). 
* Шәмсия, Бибигайшә («Күк капусы ачылса», «Ике килен-килендәш», Х.Вахит), 
* Фәүзия («Әнә килә автомобиль», Ф.Яруллин), 
* Гөлбану («Назлы кияү», К.Тинчурин), 
* Әйшә, Гөлбану («Зифа», «Хуҗа Насретдин», Н.Исәнбәт),
* Камилә («Кыз урлау», М.Кәрим).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Австрия Эрцгерцоглыгы

**Австрия Эрцгерцоглыгы** (алм. *Erzherzogtum Österreich*) — Изге Рим империясендәге төп дәүләтләрнең берсе, Габсбургларның үзәге һәм Австрия империясенә кадәр булдырылган дәүләт. Хәзерге Австрия федераль җирендә Түбән Австрия һәм шулай ук Югары Австрия җиренең бер өлеше булган эрцгерцоглыгының үзәгендә  башкаласы Вена белән якынча 700 ел эчендә ул маркграфлыктан империя үзәгенә әверелә.

## Көнчыгыш марка

Башлангыч чордагы дәверендәге Урта гасыр Эрцгерцоглыгы булган Австрия Көнчыгыш территориясе марка исеме астында билгеле була. Этник алман мигрантлары IX һәм X гасырларда җирле славян халкын кысрыклап чыгара. 955 елда Лех елгасы янындагы алышта бу төбәк Изге Рим империясенең маркасы булып китә һәм 960 елда маркалык статусын ала. 976 елдан алып төбәк Бабенберглар династиясе идарәсе астында була.

## Австрия Герцоглыгы

1156 елда ясалма статуслы Изге Рим империясе императоры Фридрих I чыгарган *Privilegium Minus* ярдәмендә герцоглык статусына кадәр күтәрелә. 1278 елда Рудольф I Промыслолар II җиңә һәм Герцоглык Габсбурглар хакимлеген булдыра.

## Австрия Эрцгерцоглыгы

1359 елда ясалма *Privilegium Minus* герцог Рудольф тарафыннан IV герцоглык статусын эрцгерцог статусына кадәр күтәрер өчен кулланыла, әммә бу адымны Изге Рим империясе кабул итми. Беренче булып эрцгерцог титулын Эрнст ала. 1453 елда Фридрих III җитәкчелегендәге Изге Рим империясе контроль кирәк урнаштырганга кадәр, эрцгерцог рәсми рәвештә танылмый. Австрия эрцгерцог статусы булган бердәнбер дәүләт була.

XVI гасырдан эрцгерцог титуллы Габсбурглар башка Европа король династияләренең принц яки принцессаларына тиңләштерәләр. 1512 елдан алып эрцгерцог шулай ук Изге Рим империясенең башлыча Габсбургларны мираска калган торган җирләреннән Австрия округы үзәге була.

## Габсбурглар империясе

1804 елда Наполеон Бонапарт астында соңгы император Франц II Изге Рим империясе тәхетеннән баш тарта һәм Франц I исеме астында Габсбурглар чикләре нигезендә булдырылган Австрия империясе императоры була. Изге Рим империясе җирләре күп санлы ирекле дәүләтләргә һәм шәһәрләргә таркала. Австрия эрцгерцоглыгы империя чикләрендә Югары һәм Түбән җирләргә бүленсә дә, таҗ җире буларак тереклек итүен дәвам итә. Эрцгерцог титулын император гаиләсе әгъзалары куллануын дәвам итәләр һәм эрцгерцог тик 1918 елда, Австро-Венгриядән соң һәм өр-яңа Австрия Республикасында Югары һәм Түбән Австрия аерым федераль җирләр оештырылганнан соң гына туктатыла.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Изге Рим империясе
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Dwayt Eyzenhauer

**Dwayt Devid Eyzenhauer** (inglizçä *Dwight David Eisenhower*, çığış äyteleşe **Ayzenhauer**, **Ayk** quşamatı taralğan, 1890-1969) —  AQŞ däwlät häm xärbi eşleklese, ärme yanaralı (1944), AQŞ 34-nçe prezidentı (1953-1961).

## Tormış yulı

1890 yılda Texas ştatı Greyson bülgesendä tuğan.

1915 yılda West-Poynt xärbi akademiäsen tämamlıy.

1920 yıldan AQŞ ğäskärendä xezmät itä, şul isäptän çit ildä, xärbi ministrlıqta, ğäskär ştabında.

### [[İkençe Bötendönya suğışı]]

1939-1945 yıllarda İkençe Bötendönya suğışında Awrupadağı AQŞ ğäskär başlığı, 1942 yıldan särğäskär.

1942 yılnıñ noyäberennän Tönyaq Afrika häm Urta diñgez Berektäşlär köçläreneñ särğäskäre.

1943 yıldan Könbatış Awrupadağı berektäşlär ekspeditsion köçläreneñ yuğarı särğäskäre.

1944 yılda Overlord operatsiäsen (Normandiä desant operatsiäsen)  citäkli, AQŞ-ingliz Normandiä desant operatsiäse näticäsendä Awrupada ikençe front açıla.

Küp büläklärgä layıq bula, şul isäptän SSRB "Ciñü" (*Победа*) ordenı kavalerı bulıp tora.

Öçençe reyxnı tar-mar itkännän soñ, Eyzenhauer - Almaniädäge AQŞ okkupatsion köçläreneñ särğäskäre.

1945-1948 yıllarda AQŞ ğäskäre ştab başlığı.

1950-1952 yıllarda Aurupadağı NATO köçläreneñ yuğarı särğäskäre.

1948-1952 Nyu-York Kolumbiä universitetınıñ rektorı.

### Prezident wazifasında

1953 yılda AQŞ Respublika firqäsennän namzäte bularaq AQŞ prezidentı itep saylanıla.

1953-1961 yıllarda AQŞ prezidentı.

Prezident wazifasında Eyzenhauer ictimaği moxtaclarğa aqça külämen qısqarta, uñ qaraşlı köçlär yaqlağan antikommunistik çaralarnı ütkärä, Rozenberg ğailäse ülem cäzasına xökem itelä.

Tışqı säyäsättä Eyzenhauer salqın suğış, aşqınıp qorallanu, dönyanıñ törle noqtalarında AQŞ strategik torışnı nığıtu çaraların ütkärä.

SSRB belän mönäsäbättä "suğış qurqınıçı kilep tuu xälendä" bulu mäslägen yaqlıy.

1954 yılda Gvatemalağa qarşı höcüm itüne oyıştıra.

1953 yılda Koreyädä waqıtlı solıx kileşüe imzalana.

1955 yılda Jenevada, 1959 yılda AQŞta yuğarı däräcädä SSRB-AQŞ oçraşuları uza.

1959 yılda SSRB başlığı Nikita Xruşçev AQŞqa räsmi säfär  yasıy.

1960 yılda Sverdlovsk östennän AQŞ küzläw oçqıçı **U-2** bärep töşerelä, bu waqiğa Eyzenhauernıñ SSRBğa cawap säfärennän baş tartu säbäbe bula.

Duayt Eyzenhauer onıqası **Syuzen** tatar sovet kürenekle fiziğı **[[Roald Säğdiev]]**kä kiäwgä çığa.

1969 yılda Duayt Eyzenhauer yöräk awırtuınnan ülä.

## Ädäbiät

* Доктрина Эйзенхауэра, 1957.
* Прощальное обращение к нации, 1960.
*    Иванов, Роберт Фёдорович. Дуайт Эйзенхауэр / Яковлев Н.Н. — Москва: Мысль, 1983. — 295 с.
*    Амброз Стивен Эйзенхауэр. Солдат и президент. — Пер. с англ. — М.: Изд-во «Книга, лтд.», 1993. — 560 с. — 30000 экз.
* Эйзенхауэр Д. Крестовый поход в Европу.

Төркем:АКШ президентлары
Габсбурглар

**Габсбурглар** (нем.Habsburger) —Урта гасырларның Һәм Яңа заман дәвамында Аурупада иң көчле монархия династияләренең берсе.

Династия вәкилләре Австри хакимләре буларак (1282 елдан бирле), Ауропаның иң алдынгылар рәтендәге күп милләтле Австро-Венгрия империясе(1918 елга кадәр), шулай ук Изге Рим империясе императорлары буларак билгеле. Бу тәхетне Габсбурглар 1438 елдан 1806 елга кадәр (1742-1745 еллардагы кыска өзекне исәпкә алмаганда) билиләр.

Австрия һәм Изге Рим империясеннән тыш Габсбурглар шулай ук түбәндәге илләрнең хакимнәре булганнар:

Венгриянең —1437-1439, 1445-1457, 1526-1918 елларда;

Чехиянең—1306-1307, 1437-1439, 1453-1457, 1526-1618, 1621-1918 елларда;

Хорватиянең — 1437-1439, 1445-1457, 1526-1918 елларда;

Испаниянең — 1516-1700 елларда;

Португалиянең — 1580-1640 елларда;

Неаполитан короллегенең — 1516-1735 елларда;

Мексиканың —бу 1864-1867 елларда;

Трансильваниянең — 1690-1867 елларда;

Тоскананың — 1790-1859 елларда;

Парманың—1814-1847 елларда;

Моданың — 1814-1859 елларда.

Һәм шулай ук күп кенә башка вак дәүләт берәмлекләренең җитәкчеләре дә булып торганнар.

## Чыгышлары

Династиягә нигез төзүче Гунтрам Бай (930-990 еллар) булган. Аның чикләре төньяк Швейцариядә һәм Эльзаста урнашкан була.

Аның олы улы Ланцелин (991 елда вафат була)  Аргаузда граф Альтенбург була, ә  Ланцелингың  улы Радбот (якынча 985-1035 еллар) Аре  елгасы янында Габсбург замогын төзегән. Бу исемне ул үзе һәм аның токымнары кабул итеп ала. Версияләрнең берсенә ярашлы башта замок Габихтсбург ( нем. Habichtsburg) исемле булган ("Карчыга замогы"). Икенче версиягә тияр - бу исем борынгы немец сүзе "hab"тан — (тат. кичү) килеп чыккан (ныгытма Аре елгасы аша чыгу урынында саклаган). Радбот токымнары үзләренең биләмәләренә өстәп берничә мәйдан Эльзас (Унда) һәм Төньяк Швейцариянең күпчелек өлешен кушалар. XIII гасырның уртасына Габсбурглар көньяк - көнбатыш Германиянең читтәге өлкәләренең иң эре феодал токымнары булып китәләр. Беренче нәсел титулы граф Габсбург титулы була.

## Чыганаклар
* Андрей Шарай; Ярослав Имов. "Тамырлар һәм таҗ.   Австро-Венгрия турында очерклар : империя язмышы", 2011.
* Ярослав Имов. "Австро-Венгрия империясе", 2003.

Төркем:Габсбурглар
Төркем:Аурупа монархлары
Садыйк Хан

** Садыйк Хан**, Садыйк Аманулла улы Хан, (,  — Бөекбритания сәясәтчесе, Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе әгъзасы, Лондон мэры (*[[2016]]*). 
С. Хан – Бөекбританиянең министрлар кабинеты эшчәнлегендә катнашучы беренче мөселман һәм нәсел тамырлары Азиядән (Пакьстан) булган шәхес.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 8 октябрендә Лондонда 8 балалы эшче гаиләсендә (*әтисе Аманулла Хан — автобус йөртүчесе, әнисе Сехрүн — тегүче*) туган. Гаилә 1970 елда Пакистаннан Лондонга күченгән. 15 яшендә Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасенә керә. Төньяк Лондон университетында һәм Гилфордның юридик көллиятендә хокук өйрәнә.
* 1994-2004 елларда  Л. Крисчен һәм М. Фишерның кеше хокукларын яклау буенча юридик фирмасында (*[[2002 ел]]дан* Крисчен-Хан фирмасы) стажёр, кече партнёр, фирма җитәкчесе.
* 1994-2006 елларда Лондонның Уондсуэрт боросы шурасына сайлана. 2005 елда Уондсуэрт боросы Тутинг   Бөекбританиянең Җәмгыять пулатына () сайлана.
* Бөекбританиянең Гордон Браун хөкүмәтендә 2008-2009 елларда җирле үзидарә министры, 2009-2010 елларда кече транспорт министры. 
* С. Хан – Бөекбританиянең министрлар кабинеты эшчәнлегендә катнашучы беренче мөселман һәм нәсел тамырлары Азиядән булган шәхес.
* 2010 елда Эд Милибэндның  Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе рәисе булып сайлануына ярдәм итә. Лейбористлар 2010 елгы парламент сайлауларында җиңелгәннән соң, күләгәдәге кабинетта транспорт, хокук министры һәм казначылык канцлеры.

## Мэр булып сайлану
2015 елның сентябрендә Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасеннән Лондон мэрын сайлауларда рәсми кандидат.

Сайлау вакытындагы : «Мин — лондонлы. Мин — аурупалы. Мин — британияле. Мин — инглиз. Мин — мөселман. Мин — азияле. Мин — пакьстанлы».

2016 елның 6 маенда узган Лондон мэрын сайлауларда  Консерваторлар фиркасеннән булган кандидатны 44 %ка 35% тавыш җыеп җиңә.

2024 елның 2 маенда узган сайлауларда 53 яшьлек сәясәтче лондонлы сайлаучыларның 43,7% (1 088 225), идарә итүче консерватив партия вәкиле Сьюзен Холл 32,6%  (811 518) тавышларын җыйган. Шулай итеп, лейборист Садыйк Аман Хан өченче тапкыр Лондон мэры итеп сайланган.

## Гаиләсе
Хатыны Сәгъдия Әхмәт (), хокук белгече.
* Кызлары Әнисә (*[[1999]]*), Аммара (*[[2001]]*).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* С. Ханның рәсми сайты 
*  Садыйк Хан – яңа Ауропаның мөмкинлекләре
*  Мэром Лондона официально стал мусульманин Садик Хан

## Моны да карагыз

Төркем:Мэрлар
Төркем:Бөекбритания лейбористлары
Төркем:Шәхесләр:Бөекбритания
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Тамыр (балалар студиясе)

**"Тамыр" балалар студиясе** — "Башкортстан дәүләт телерадиокомпаниясе"нең махсус студиясе.

Ул 1992 елның 2 мартында "Бишек" тапшыруы белән ачыла.

Әлеге вакытта телевидениедә 14, радиода 17 тапшыруы бар.

Аның тапшырулары Бөтенрусия һәм халыкара фестивальләрдә катнашып бик күп тапкыр лауреат булдылар.
"Коралай" фильм-әкияте (авторы Г. Колсарина, режиссёры Р. Фәтхиев) "ТЭФИ 2005" төбәк-ара югары телевизион премиясенә лаек булды. "Камыр батыр" әкияте (сценариен Г. Колсарина язган, режиссеры А. Албаева) "Включайся" халыкара балалар телевидениесе фестиваленең "Нәфис фильм" номинациясендә җиңү яулаган. Аннары бик күп фестивальләрдә лауреат булды.

Яшь буынга милли гореф-гадәтләрне, туган телгә таянган тәрбияви эшләрне җиткерүне студия бик оешкан төстә алып бара.

Төркем:Башкорт телендә эшләүче телеканаллар
Sevilya futbol taqımı

**Sevilya futbol taqımı** (ispança *Sevilla Fútbol Club S.A.D.*) — Sevilya şähäreneñ ispan hönäri futbol taqımı.

İspaniä Primerında çığış yasıy.

1905 yılda nigezlängän.

Öy stadionı - "Ramon Sançes Pisxuan" (isp. *Estadio Ramón Sánchez Pizjuán*), 45 000 keşe sıydıra, 1958 yılda tözelgän.

Klubnıñ tösläre - qızıl-aq.

Xäzerge trenerı - **[[Unai Emeri]]**.

Sevilya - UEFA Kuboğı/Awrupa Ligasında 5 tapqır ciñä (**rekord**).

## Qazanışlar

*İspaniä çempionı: 1945/1946
*İspaniä kuboğı 5 tapqır iäse: 1935, 1939, 1947/48, 2006/07, 2009/10
*UEFA Kuboğı/Awrupa Ligası kuboğı 5 tapqır iäse (**rekord**): 2005/06, 2006/07, 2013/14, 2014/15, 2015/16
*UEFA Superkuboğı: 2006

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Испания футбол клублары
EgyptAir şirkäteneñ Airbus A320 häläkäte (2016)

{{Карточка
|имя               =EgyptAir oçışı 804
|стиль_тела        = vcard
|название          = 
|стиль_названия    = 
|вверху            = EgyptAir oçışı 804
|класс_вверху      = fn
|стиль_вверху      = background-color:}; color:};
|вверху2           = 
|класс_вверху2     = nickname
|стиль_вверху2     = color: #0066FF;
|изображение       = 
|стиль_изображения = 
|подпись           = }
|стиль_подписи     = 
|стиль_заголовков  = background-color:}; width:600px;color:};
|стиль_меток       = background: #eee; text-align: center; width:100px;
|стиль_текста      = text-align: center;

|заголовок1 = Ğomumi mäğlümat
|метка1     =  
|текст1     =

|заголовок3 = 
|метка3     = Data 
|текст3     =  2016 yılnıñ 19 mayında

|заголовок4 = 
|метка4     = Waqıt 
|текст4     =   02:29 EET (çaması)

|заголовок6 = 
|метка6     = Häläkät töre 
|текст6     =  Eşelonnan yığılıp töşü

|заголовок7 = 
|метка7     = Säbäp
|текст7     =   tikşerelä

|заголовок8 = 
|метка8     = Urın
|текст8     =  Urta diñgez östennän, Misır yarınnan 200 çaqrımda

|заголовок9 = 
|метка9     =Häläk bulğannar
|текст9     =66 (barça)

|заголовок10 = Oçqıç
|метка10     =  
|текст10     =

|заголовок11 = 
|метка11     =Oçqıç töre
|текст11     =  Airbus A320-322

|заголовок12 = 
|метка12     =Aviaşirkät
|текст12     =  EgyptAir

|заголовок13 = 
|метка13    = Bort nomerı
|текст13     =   SU-GCC

|заголовок14 = 
|метка14    =Oçıp kitü urını 
|текст14     =  Parij

|заголовок15 = 
|метка15    =Oçıp kilü urını 
|текст15     =   Qähirä

|заголовок16 = 
|метка16    =Reys 
|текст16     =   MSR804

|заголовок17 = 
|метка17    =Çığarılu waqıtı 
|текст17     =   2003 yıl

|заголовок18 = 
|метка18    =Yulçılar sanı 
|текст18     =  56

|заголовок19 = 
|метка19    =Ekipaj sanı 
|текст19     =  10

|заголовок20 = 
|метка20    =Tere qalğannar 
|текст20     =  0

=Tarix==
Airbus A320dän problemnar çığuı turında bernindi xäbär dä bulmawnı belderä. Ekipaj häläkätkä 10 minut qala elemtägä kerä.

Misır xärbiläre A320 oçqıçınnan qurqınıç tuu signalı kilmäde, dip beldergän.

Egypt Air oçqıçı Parijdan Qähirägä qaytıp kilgändä 19 may tönendä 2 säğät 30 minutlar tiräsendä radarlardan yuqqa çığa. Oçqıçta 56 passajir, alar arasında öç bala häm 10 ekipaj äğzası bula.

## Tikşerenü

## Sıltamalar
* Медиа: Каһирәгә юл алган очкыч Грециянең Карпатос утравы тирәсендә югалган

## İskärmälär

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2016 ел
Төркем:19 май
Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Греция тарихы
АКШ гимны

**The Star-Spangled Banner** (“Йолдызлар сибелгән байрак”) – Америка Кушма Штатларының дәүләт гимны. Дүрт куплеттан тора, гадәттә аның беренче куплеты (ешрак) яки беренче ике куплеты (сирәгрәк) башкарыла.

## Гимнның тарихы
Гимн тексты – **Фрәнсис Скотт Ки (Francis Scott Key)** тарафыннан 1814 елда язылган “Макһенри кирмәнен саклау” поэмасының бер өлеше. Автор – ул вакытта 35 яшьлек адвокат һәм һәвәскәр шагыйрь – поэманы Британия корабларының Балтимор шәһәрендәге Макһенри яр буе кирмәненә (Fort McHenry) төнге һөҗүменнән соң иҗат иткән, ул шундагы хәлләрнең шаһиты булган.

1812-1815 елларда бәйсезлек өчен хәлиткеч көрәш алып барган АКШның беренче байрагында, шул чорда конфедерация булып берләшкән штатлар саны буенча, 15 ак-кызыл буй һәм зәңгәр төстәге җирлектә шулкадәр үк йолдыз булган. Соңрак, ак-кызыл буйларның гомуми саны даими рәвештә 13 булырга тиеш, дигән карарга килгәннәр (конфедерациягә нигез салучы штатлар саны буенча). Йолдызлар саны, яңа штатлар килеп кушылган саен, арта барган.

Байрак төне буе Макһенри кирмәне өстендә торган, ләкин британ снарядлары аңа бернинди зыян китермәгән. гимнның рәсми чараларда җырланучы беренче куплетында шул хакта бәян ителә.
Җыр беренче мәртәбә шул ук елны Балтимор шәһәрендә башкарылган. Ләкин ул дәүләт гимны итеп расланганчы бер гасырдан артык вакыт үткән. 

Озак вакыт, гимн музыкасы инглизләрнең бер популяр табын җырыннан алынган, дип санаганнар. Бары тик 1980 нче елларда гына көйнең үз авторы булуы ачыкланган. Бөекбританиядә музыка тарихчысы, композитор, органчы һәм җырчы буларак танылган  **Джон Стаффорд Смит (John Stafford Smith)** аны 1780 елда иҗат иткән. Җыр күпмедер вакыт Бөекбритания музыкантлары берлегенең шаян гимны дип саналган. Аның башлангыч исеме – “Анакреонт җыры”.

Фрәнсис Скотт Ки сүзләре өстәлгәч тә, җыр әле 1889 елда гына рәсми рәвештә АКШ Хәрби-диңгез гаскәрләрендә кулланыла башлаган. 1916 елдан башлап аны Ак йортта да ара-тирә оркестр уйнаган. Ниһаять, 1931 елның 3 мартында АКШ Конгрессы җырны, автор тексты белән бергә, милли гимн итеп раслаган. Моңа кадәр илнең үз гимны булмаган, кирәк чакта йә **Hail Columbia**, йә **My Country, 'Tis of Thee** җырларының берсен кулланганнар.

Гимнның испан теленә шактый ирекле тәрҗемәсе рәсми рәвештә расланган. Шулай ук алман теленә һәм тагын берничә телгә әдәби тәрҗемәсе дә бар, ләкин алар кулланылмый.

## Инглизчә тулы тексты

**The Star-Spangled Banner**

## Моны да карагыз
АКШ турында Википедия мәкаләсе

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:АКШ
Януш Корчак

**Януш Корчак** (*әдәби тәхәллүсе, чын исеме* Эрш Һенрик Гольдшмидт),  (*[[1878]], [[Варшава]]—[[1942]], [[Треблинка]]*) — Польша язучысы, педагог, табиб. Бала тәрбияләү турында язылган 20дән артык китап авторы. Варшава геттосы балалары белән бергә фашистлар концлагеренда һәлак була.

## Тәрҗемәи хәле
1878 елның  22 июлендә Россия империясе Варшава шәһәрендә яһүд чыгышлы адвокат гаиләсендә туган. Әтисе Юзеф Гольдшмидт *([[1844]]-[[1896]])*, әнисе Цецилия Генбицка *([[1854]]-[[1920]])*.
Варшавада рус гимназиясендә укый. Варшава университетының  факультетын тәмамлаган (*[[1905]]*). Хәрби табиб буларак, Рус-япон сугышында катнаша.
Әтисе авыру сәбәпле, студент вакытыннан ук эшләргә мәҗбүр була. 1 курста укыганда яза башлый. Беренче әсәре — «*Кунак бүлмәсе баласы*» (*[[1905]]*). Аның иҗатына рус язучысы, белеме буенча табиб булган А.П. Чеховның тәэсире зур була.
Кулына диплом алгач, Варшава хастаханәләрендә балалар табибы булып эшли, ярлы яһүд гаиләләреннән чыккан һәм ятим балалар асрала торган колонияләрдә тәрбияче булып хезмәт итә. Бай клиентларыннан кергән акчага, ярлыларны бушлай дәвалый.
1912 елда Варшава «Ятимнәр йорты» директоры итеп билгеләнә.
Беренче бөтендөнья сугышы вакытында *([[1914]]-[[1918]])* Россия империясе гаскәрендә кыр һоспиталендә хәрби табиб, Киевта украин балалары өчен приютта балалар табибы булып хезмәт итә. «*Балаларны ничек яратырга*» дигән китабын яза.
Сугыштан кайткач, мөгаллимлек итә, радиода эшли, тыңлаучылар аңа, яратып, «*Карт табиб*» кушаматы тагалар.

## Ятимнәр йорты
Балалар тәрбияләү буеча күп кенә яңалыклар кертә: сайлап куела торган балалар сеймы, балалар суды оештыра. Я. Корчак үзен дә берничә мәртәбә балалар суды тикшерүенә куя. Әлеге йортта балалар үзләре өчен үзләре чыгара торган газета нәшер ителә. Яңа бәйрәмнәр («Беренче кар бәйрәме», «Иң озын көн бәйрәме» һ.б.) уйлап табыла. Бүләк бирүләр еш була. Шәһәр балалары өчен табигатькә, авылга чыгу шулай ук әһәмиятле чара була.

## Икенче бөтендөнья сугышы
Алман фашистлары Варшаваны басып алгач, Я. Корчак балалар янында кала. 1940 елда кулга алынып, төрмәдә утырып чыга. Аны төрмәдән элекке тәрбия кылган балалары сатып ала. Ул яңадан Варшава геттосы эчендә калган Ятимнәр йортына кайта. Шәһәр хакимияте аңа геттодан чыгарга рөхсәт итә, ләкин Корчак балаларны калдырырга ризалашмый. Ятимнәр йортын концлагерьга озатканда,  Я. Корчак балалар белән вагонга утыра. Треблинкада газ камерасында да алар белән һәлак була.

## Әсәрләре

## Хәтер

* Варшавада, Иерусалимда һәйкәлләр куелган.
* Треблинкада Корчак һәлак булган җирдә «*Януш Корчак һәм балалар*» дип язылган зур таш тора.

## Әдәбият
* Валеева Р.А. Гуманистическая педагогика Януша Корчака: Учебное пособие. Казань: КГПИ, 1994.
* Кочнов В.Ф. Януш Корчак: Книга для учителя. М.: «Просвещение», 1991. ISBN 5-09-003083-9.
* Ә. Хуҗиәхмәтов. Мәгърифәт йолдызлыгы. Казан: «Мәгариф», 2002. ISBN 5-7761-1128-5

## Сылтамалар
*  «Иерусалимда Януш Корчак йорты» җәмгыяте сайты

## Моны да карагыз
* Януш Корчак. Фотогалерея 

## Искәрмәләр

Төркем:Табиблар
Төркем:Варшава университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия империясе язучылары
Төркем:Польша язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Җәзаланган язучылар