Ярослав ишегалды

**Ярослав ишегалды**, *шулай ук* 1477 елдан **Ярослав ихатасы** — Бөек Новгородның  тарихи архитектура комплексы, ул Новгород Кремле белән берлектә, шәһәрнең тарихи  үзәгенең төп архитектура доминанты булып тора

## Ярослав ишегалды борынгы заманда. Исеменең килеп чыгышы
1410 елда  Новгород IV елъязмасы Николо-Дворищенский соборы янында урнашкан «ишегалдында»  хатын-кызлар чиркәве төзелүе турында хәбәр итә . Ярослав ишегалдының төньяк чиге, археологик казулар күрсәткәнчә, Николо-Дворищенский соборына якын урнашкан; Ишегалдының көньяк чиге Гот сарае янында, ягъни хәзерге «Россия»кунакханәсенең Төньяк фасады дәрәҗәсендә уза. Көнчыгыш чиге төгәл билгеләнмәгән, күрәсең, ул хәзерге Зур Мәскәү урамы районында узган.

Ярослав ишегалдының исеме Ярослав Мудрыйның исеме белән атала. Новгород бәйсезлеге чорында «ишегалды» сүзе кулланыла, ә «ихата» сүзе беренче тапкыр 1477 елда Псковның икенче  елъязмасында кулланыла

Рус язмаларында Ярослав ишегалды  *«Князь ишегалды»* дип тә аталган.

Ярослав ишегалдында вече җыелышлары  урыннарының берсе була   . 1149 елдан башлап, елъязмаларда Ярослав ишегалдында вече  җыелышлары еш искә алына.  Җыелышлар  Николо-Дворищенский соборы янында үтә, мөгаен, көнбатыштан 1200-2000 м² кечкенә мәйданда ( В.Л. Янин ). Монда җыелган вече халыкның киң җыелышы түгел, ә Кончанның берничә йөз затлы вәкилләренең тар советы, "300 алтын каеш" дигән фикер бар. 

XIV гасырга кадәр XII гасырда нигез салынган Гот сәүдә ишегалдында Изге Олаф Чиркәве тора.

XVI гасырда Ярослав ишегалды еш кына " **Патша ихатасы** " дип аталган.

XVII-XVIII гасырларда базар урынында Сәүдә ишегалды төзелә.

Хәзер Волхов аша, берничә гасырлар буе Бөек күпер торган урында, Түбән Новгород Кремле янында София ягын һәм Ярославль ишегалдында сәүдә ягын тоташтыручы җәяүлеләр күпере төзелгән.

1771 елда базарның төньяк өлеше янында, Волхов ярында, "патшабикәгә Мәскәүгә баруына уңайлы булсын өчен» юл сарае төзелә, аңа  " Екатеринаның Юл Сарае " исеме беркетелә.

## Совет чорында
Новгородны фашист гаскәрләреннән азат иткәннән соң, Ярославльнең 1 Май урамы буенча урнашкан биналары һәм тарихи корылмалары, оккупация вакытында зыян күргән сәүдә рәтләренең күпчелекләрендә әле яхшы сакланган  стеналары, ә кайбер очракларда хәтта түбәләре дә булган. Алар барысы да диярлек торгызылган.

Сәүдә сарае аркадасы да тулысынча сакланган. Әмма 1945 елда партиянең Новгород шәһәр комитеты Сәүдә ишегалдын тулысынча сүтү мәсьәләсен күтәрде. 1947 елдан башлап Новгород шәһәр Советы һәм махсус проект-реставрация остаханәсе партия карарын тормышка ашыруга актив керешә. 1953 елда гына, СССР Фәннәр Академиясе һәм шәхсән Э. Грабарь катнашында, сәүдә ишегалдын юк итү туктатыла. Әмма, ахыр чиктә, 1956 елда 1 Май урамы буенча кунакханә ишегалды һәм сәүдә рәтләре кварталы җимерелә. Билгеле аркаданың бер өлеше генә сакланып калган. Гражданлык корылмаларыннан тыш,  кирпечкә  Успение һәм Георгий чиркәүләре манаралары сүтеп алына.

Ярослав ишегалдындагы соңгы казу эшләре вакытында башкалар арасында берничә агач күпер катламы, ә Никольский соборы һәм Параскева Чиркәве арасындагы участокта  сыер сөякләреннән ясалган идән табылган.

2021 елда Ярослав ишегалдының архитектура комплексы кергән Новгород музей-тыюлыгына федераль бюджеттан 11 мәдәни мирас объектын комплекслы  реставрацияләүгә  50 млн  сумга якын субсидия бүлеп бирелә.
Файл:Saint Nicholas Church on Yaroslav's Court (Veliky Novgorod).JPG|Николо-Дворишченский соборы
Файл:Yaroslav court.JPG|Ярослав ишегалды чиркәве
Файл:Novgorod Kremlin.jpg|Саудә ишегалды аркадасы
Файл:RR5221-0017R.png|Ярослав ишегалды 10 000 сумлык алтын тәңкәдә,  “Россия  глобаль, мәдәни һәм ЮНЕСКО табигый мирасы "


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *А.И.Семенов* . Ярослав ишегалды һәм сәүдә итү. Новгород: Новгородская Правда, 1958
* Трифонова А. Н. Велики Новгородның XX гасыр тарихы. - М .: Төньяк хаҗ. - КЕРЕМ. 257-368. - 390 дан. -  .
Төркем:Новгород кенәзлеге