open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1681 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 12 август — Витус Беринг, рус сәяхәтчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1684 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 1 октябрь — Пьер Корнель, мәшһүр француз драматургы.

*
Төркем:Еллар
1685 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 21 март — Иоганн Себастьян Бах, алман композиторы.
* 26 октябрь — Доменико Скарлатти, итальян композиторы.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1689 ел

## Вакыйгалар
* 23 октябрь — Инглиз парламенты «Хокуклар турында Билль»не кабул итә.

## Туулар

* 18 гыйнвар — француз фикер иясе, мәгърифәтче  Шарль Монтескье туа.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1673 ел

## Вакыйгалар
* 20 июнь — Иллинойска Франция экспедициясе килеп җитә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1691 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Габдрахман Тайсугани — татар язучысы, мәгърифәтче, хаттат.

## Вафатлар

* 23 июнь — Сөләйман&nbsp;II (), төрек солтаны.

*
Төркем:Еллар
1693 ел

{{Ел башка тәкъвимнәрдә|1693
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1694 ел

## Вакыйгалар
* 27 июль — Англия банкы оештырыла.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1697 ел

## Вакыйгалар
* Шарль Пьеро үзенең юрамасы «Cendrillon» французча бастырган. Көнбатыш әкияте — (, , ).

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1006 ел

## Вакыйгалар
* Идел буе Болгары һәм Русь арасында сәүдә килешүе.

## Туулар

* 4 май — Ансари, фарсы шагыйрь.

## Вафатлар

Төркем:1006 ел
Төркем:Еллар
1007 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1007 ел
Төркем:Еллар
1592 ел

## Вакыйгалар
* 23 май — Венециядә Джордано Бруно тоткарланды.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1066 ел

## 
* 28 сентябрь — не нормандлар басып яулый башлый.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1066 ел
Төркем:Еллар
2094 ел

## Вакыйгалар
* 7 апрель&nbsp;— бөтендөнья килештерелгән вакыты буенча 10&nbsp;сәгать 45&nbsp;минутта Меркурий планесасының Юпитер планетасы дисканнан үтүе була.

Төркем:2094 ел
Төркем:Еллар
2099 ел

## Вакыйгалар
* Амазонканың тропик урманнарының 83&nbsp;%-ты бу вакытка юк ителенгә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:2099 ел
Төркем:Еллар
1103 ел

## Вакыйгалар
### Русь
* Владимир белән Святополк Кыпчакларга каршы күп походлар оештыралар (1103—1120 елларда).

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1103 ел
Төркем:Еллар
1107 ел

## Вакыйгалар
### Русь
* Идел болгарлары Суздальны басып алганнар.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1107 ел
Төркем:Еллар
1132 ел

## Вакыйгалар
### Русь
1132&nbsp;елда Владимир кенәзе Мстислав үлгәннән соң, Русь берничә кенәзлеккә таркала: Новгород кенәзлеге, Владимир-Сүздәл кенәзлеге, Галич-Волын кенәзлеге, Чернигов кенәзлеге, Рязань кенәзлеге, Полоцк кенәзлеге, Смоленск кенәзлеге һ.&nbsp;б.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1132 ел
Төркем:Еллар
1136 ел

## Вакыйгалар
* Всеволод Мстислав улы куып чыгарылганнан соң Новгород җирендә Республика хакимияте урнаштырылган.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1136 ел
Төркем:Еллар
1137 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1137 ел
Төркем:Еллар
1138 ел

## Вакыйгалар
* 11 октябрь — тарихта иң көчлеләрдән саналган Хәлебтәге җир тетрәү 230 мең кеше гомерен өзә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1138 ел
Төркем:Еллар
1154 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Всеволод Зур Оя,  Владимир кенәзлегенең Бөек Владимир кенәзе

## Вафатлар

Төркем:1154 ел
Төркем:Еллар
1182 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Джованни Плано Карпини, сәяхәтче Францискан монахы.

## Вафатлар

Төркем:1182 ел
Төркем:Еллар
1183 ел

## Вакыйгалар
* Владимир-Сүздәл кенәзлеге идарәчесе Всеволод III Зур Оя, үзенә союздаш Киев, Смоленск, Көньяк Переяславль, Рязань, Мөрәм кенәзләре гаскәрләрен берләштереп, зур гаскәр белән Болгар иленә — Биләр шәһәренә һөҗүм итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1183 ел
Төркем:Еллар
1225 ел

## Вакыйгалар
* 1225-1245 елларда Смоленск кенәзлеге Литвага каршы сугыша.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1225 ел
Төркем:Еллар
1233 ел

## Вакыйгалар
* 12 май ― болгар-татар шагыйре Кол Гали Кыйссаи Йосыф поэмасын тәмамлый (*яңа вакыт исәбе буенча*).

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1233 ел
Төркем:Еллар
1223 ел

## Вакыйгалар
* Калка елгасы сугышында (1223)  җиңелү Смоленск хәрби көчләрен кискен зәгыйфьләгән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1223 ел
Төркем:Еллар
1238 ел

## Вакыйгалар
* 20 гыйнвар — Батый хан җитәкчелегендәге гаскәр рус армиясен җиңеп Мәскәүне ала.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1238 ел
Төркем:Еллар
1242 ел

## Вакыйгалар
* 5 апрель — Новгород кенәзе Александр Невский Чудское күлендә тевтон рыцарьләрен тар-мар итә.

## Туулар

## Вафатлар

## Искәрмәләр

Төркем:1242 ел
Төркем:Еллар
1246 ел

## Вакыйгалар
* 22 июль — аурупалылардан беренче булып, Джованни Карпини монголлар башкаласы Каракорумга барып җитә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1246 ел
Төркем:Еллар
1247 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Рәшид әд-Дин, фарсы дәүләт эшлеклесе, тарихчы.

## Вафатлар

Төркем:1247 ел
Төркем:Еллар
1250 ел

## Вакыйгалар
* Мисырда идарә мәмлүкләр кулына күчә

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1250 ел
Төркем:Еллар
1241 ел

## Вакыйгалар
* 18 март — монгол гаскәрләре Краковны тар-мар итәләр.
* 11 апрель — Шайо елгасында Бату хан гаскәрләре Бела IV патшасы көчләрен тар-мар итә.

## Туулар

## Вафатлар

* 11 декабрь — Үгәдәй, Монгол империясе ханы.

Төркем:1241 ел
Төркем:Еллар
1254 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 15 сентябрь — Марко Поло, мәшһүр Венеция сәяхәтчесе.

## Вафатлар

Төркем:1254 ел
Төркем:Еллар
1274 ел

## Вакыйгалар
* Алтын Урда ханы Менгу Тимер Смоленск кенәзлегенә Литвага каршы гаскәрләр белән булышкан. Татар гаскәре сугыш хәрәкәте нәтиҗәсендә Литва чигенгән.

## Туулар

## Вафатлар

* 7 март — «Изге» Фома Аквинлы (*Thomas Aquinas*), фәлсәфәче һәм дин әһеле.

Төркем:1274 ел
Төркем:Еллар
1299 ел

## Вакыйгалар
* 27 гыйнвар — Госман&nbsp;I Госман империясенең булдыручы, Сәлҗуклардан бәйсезлеген алып, солтан титулын ала.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1299 ел
Төркем:Еллар
1301 ел

## Вакыйгалар
* 14 гыйнвар — Венгрия короле Андраш&nbsp;III-нең вафаты белән Арпад династиясенең тәмамлануы.

## Туулар

* 12 июнь — Әл-Гомәри, гарәп галиме.
* Ни Цзань, кытай рәссамы, каллиграфы һәм шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:1301 ел
Төркем:Еллар
1302 ел

## Вакыйгалар
* Византия белән Госманлы дәүләте арасындагы Бафеус сугышы.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1302 ел
Төркем:Еллар
1303 ел

## Вакыйгалар
* Француз руханияте һәм феодаллары тарафыннан папа Бонифаций&nbsp;VIII-гә каршы карар кабул итүе. Бонифацийның король Филиппа&nbsp;IV-нең кешеләре тарафыннан әсирлеккә алынуы һәм үлеме.
* Газан хан Сириягә таба юнәлә, Хәләб һәм Димәшкъ шәһәрләрен ала, ләкин мәмлүкләр тарафыннан җиңелүгә дучар була.
* 24 февраль — Рослин янындагы сугышта шотландлар инглизләрне җиңәләр.

## Туулар

* Гэгээн хан — Кытайның маңгул идарәчесе.

## Вафатлар

Төркем:1303 ел
Төркем:Еллар
1307 ел

## Вакыйгалар
* Лион шәһәре Франциягә кайтарыла.
* 13 октябрь — Тамплиерлар орденының Франция территориясендәге рыцарьларының король Филиппа&nbsp;IV әмере буенча кулга алынуы һәм төрмәгә утыртылуы.

## Туулар

## Вафатлар

* 2 февраль — Тэмур, Юань императоры (1294&nbsp;елдан), Монгол империясе ханы.
* Левон II, Киликия патшалыгы патшасы (1303&nbsp;елдан).

Төркем:1307 ел
Төркем:Еллар
1312 ел

## Вакыйгалар
* 22 май — Климент&nbsp;V-нең Тамплиерлар Орденын юк итүче булласының чыгуы.
* Алтын Урданың ислам динен рәсми рәвештә дәүләт дине буларак кабул итүе.
* Мали патшасы Манса Муса&nbsp;I-нең идарә итә башлавы (1312—1337)

## Туулар

* Эдуард&nbsp;III, 1327&nbsp;елдан башлап Англия короле.

## Вафатлар

* Алтын Урда ханы Тукта хан

Төркем:1312 ел
Төркем:Еллар
1318 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 18 июль — Рәшид әд-Дин, фарсы дәүләт эшлеклесе, тарихчы. 

Төркем:1318 ел
Төркем:Еллар
1321 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 13 сентябрь — Данте Алигьери, мәшһүр итальян шагыйре.

Төркем:1321 ел
Төркем:Еллар
1325 ел

## Вакыйгалар
* 14 июнь — 21&nbsp;яшьлек Ибн Баттута туган шәһәрен ташлап, Хаҗ кылырга китә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1325 ел
Төркем:Еллар
1336 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 9 апрель — Аксак Тимер, җиһангир.

## Вафатлар

Төркем:1336 ел
Төркем:Еллар
1340 ел

## Вакыйгалар
* 7 июнь — Голландиядә Роттердам шәһәренә нигез салынды.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1340 ел
Төркем:Еллар
1386 ел

## Вакыйгалар
* Вихря елгасында Ягайло җирле башлыгы Скиргайло Смоленск гаскәрен тар-мар итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1386 ел
Төркем:Еллар
1382 ел

## Вакыйгалар
* 26 август — Туктамыш хан Мәскәүне ала һәм яндырып китә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1382 ел
Төркем:Еллар
1405 ел

## Вакыйгалар
* 11 июль — кытай адмиралы Чжэн Хэ Африка ярларына сәяхәткә китә.

## Туулар

## Вафатлар

* 18 февраль — Аксак Тимер, җиһангир.

Төркем:1405 ел
Төркем:Еллар
1406 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 17 март — Ибн Халдун, гарәб мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.

Төркем:1406 ел
Төркем:Еллар
1403 ел

## Вакыйгалар
* Василий&nbsp;I Россия дәүләтәндә идарә итә.
* Витовт Вязьманы басып ала.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1403 ел
Төркем:Еллар
1425 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

## Нәфис әдәбиятта

* 1425 ел Анҗей Сапковскийның «Шамакайлар манарасы» (Башня шутов) романы гамәлдә булган вакыт.

Төркем:1425 ел
Төркем:Еллар
1431 ел

## Вакыйгалар
* 30 май — Руанда Жанна д’Арк яндырыла.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1431 ел
Төркем:Еллар
1436 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 6 июнь — Региомонтан, алман астрономы һәм математигы.

## Вафатлар

Төркем:1436 ел
Төркем:Еллар
1449 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 1 гыйнвар — Лоренцо ди Пьеро де Медичи, Флорентина Республикасының дәүләт эшлеклесе, шагыйрь.
* Альд Мануций, итальян гуманисты, нәшире.
* Доменико Гаджини, итальян скульпторы.
* Доменико Гирландайо, Флоренция рәссамы.
* Бернардо Ручеллаи, итальян галиме.

## Вафатлар

* 27 октябрь — Мөхаммәт Олугбәк, төрки астроном, математик.
* 7 ноябрь — Конрад фон Эрлихсхаузен, Тевтон орденының бөек магистры.
* Доменико Буркьелло, итальян шагыйре.

Төркем:1449 ел
Төркем:Еллар
1468 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 3 февраль — Иоганн Гутенберг, беренче китап басучы. 

Төркем:1468 ел
Төркем:Еллар
1469 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 3 май — Никколо Макиавелли (1469-1527), Италиянең сәяси фикер иясе, тарихчы.

## Вафатлар

Төркем:1469 ел
Төркем:Еллар
1475 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 6 март — Микеланджело, итальян сынчысы, рәссам, архитектор, шагыйрь, фәлсәфәче.

## Вафатлар

Төркем:1475 ел
Төркем:Еллар
1478 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 7 февраль — Томас Мор, Англия язучысы-утопияче.

## Вафатлар

Төркем:1478 ел
Төркем:Еллар
1482 ел

## Вакыйгалар
* 1 сентябрь — Татар гаскаре Русь башкаласы Киевны ала.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1482 ел
Төркем:Еллар
1485 ел

## Вакыйгалар
* 22 август — Босворт аланында Лестерширдә (Инглиз иле) Генрих Тюдор һәм Ричард&nbsp;III арасында төп үткен Босворт сугышы булган..

## Туулар

## Вафатлар

* 22 август — Ричард&nbsp;III, Инглиз иле патшасы 1483&nbsp;елдан (1452&nbsp;елны туган)

## Искәрмәләр

Төркем:1485 ел
Төркем:Еллар
1488 ел

{{Гасыр өчен навигация|15
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:1488 ел
Төркем:Еллар
1481 ел

## Вакыйгалар
1481 елда Нугай Урдасы барлыкка килде

1481 елда Мәскәү дәүләте Сарайга мөстәкыйлеген иглан итте.

## Туулар

## Вафатлар

1481 елда Ибак хан һәм нугай татарлары гәскәре Азау буйларында Әхмәд ханны утерделәр

## Искәрмәләр


Төркем:1481 ел
Төркем:Еллар
1494 ел

## Вакыйгалар
* 3 май — Христофор Колумб Ямайканы ача.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1494 ел
Төркем:Еллар
1497 ел

## Вакыйгалар
* 17 май — Васко да Гама Һиндстан ярларына барып җитә.
* 24 июнь — Джон Кабот Канаданы ача.

## Туулар

* Мөхәммәдьяр туган ел дип санала.

## Вафатлар

Төркем:1497 ел
Төркем:Еллар
Qayum Nasıyri

**Ğäbd-el-Qayum Nasıyr Ğäbd-el-Nasıyr ulı** (yäki **Qayum Nasıyri**) (1825. 14. Fevräl – 1902.) kürenekle ğälim, yazuçı häm Tatar xalqınıñ mäğrifätçese üzeneñ fänni xezmätläre häm küpqırlı eşçänlege belän Tatar mädäniäte, fäne häm ictimaği fikerendä tirän ez qaldırğan şäxeslärneñ berse. Anıñ qäläme astınnan matur ädäbiät, xalıq icatı, telbelem, mäğrifät, isäpläw, tarix, cäğräfiä, astronomiä häm başqa ölkälärgä qağılğan 40lap fänni xezmät häm äsär çığa.

Q.Nasıyri çın mäğnäsendä böyek ğälim. Ul bar ğömeren, ğilemen, säläten Tatar xalqı arasında mäğrifät nurı taratuğa bağışlıy.

Q.Nasıyri 1825. yılnıñ 14. Fevrälendä elekkege Qazan gubernası Zöyä cirlegeneñ Yuğarı Şırdan awılında tua. Anıñ ätise Ğäbdelnasıyr uqımışlı keşe bula, qäläm tibrätä, Ğäräp, Farsı häm Urıs tellären yaxşı belä, kitaplar yaza ide. Zamanına qarata bu siräk küreneş bulğanğa, Nasıyrlar ğäiläse tirä-yaqtağı başqa ğäilälärdän şaqtıy ayırılıp torğan. Ğäbd-el-Nasıyr balaların kitapnı häm xezmätne söyärgä öyrätkän.

Bulaçaq ğälim-yazuçınıñ balaçağı tuğan awılında uza. 1841. yılda Qayumnı Qazanğa alıp kilep mädräsägä urnaştıralar. Mädräsäne ul 1855. yılda tämamlap pişqädäm däräcäsen alıp çığa. Şul uq yılnı Q.Nasıyrine Urıs ruxanilar äzerli torğan “Duxovnoye uçilişçe”ğä, häm annarı “Duxovnaya seminariä”ğä Tatar tele uqıtuçısı itep çaqıralar. Mondağı keşelär belän aralaşu aña Urıs telen öyränergä mömkinlek tudıra häm ul belemen arttıru maqsatında irekle tıñlawçı sıyfatında Qazan üniversitätenä yöri başlıy.

15 yıl däwamında Q.Nasıyri seminariädä bulaçaq Urıs ruxaniların uqıta häm 1871. yılda annan kitep Tatar balalarına Urıs telen öyrätü mäktäben aça. Läkin 1876. yılda Urıs bulmağan mäktäplär buyınça inspetor V.V.Radlov belän urtaq tel taba almağan Q.Nasıyri möğälimlek ğämälen tuqtata häm barlıq ğömeren fänni-mäğrifäti häm yazuçılıq eşenä bağışlıy. Bu yıllarnı Q.Nasıyri üzeneñ köçle häm sänğätçä iñ qämil bulğan äsärlären icat itä.

Q.Nasıyrineñ fänni häm ädäbi eşçänlege 1850. yıllarnıñ axırında başlanıp kitä. Kiñ qaraşlı ğälim fänni belemnärneñ törle ölkälärenä üzennän layıqlı öleş kertä. Anıñ berençe xezmäte Tatar tele beleme buyınça «*Qısqaça nöxü kitabı*». Bu kitap 1860. yılda basılıp çığa. Qayum ağa Tatar telendä 10 suzıq buluın bilgelägän, küräbez anıñ isemendä dä unınçı [ıy] awazı ike tapqır bar. Tatar telendä «Tañ yoldızı» gäciten çığaru Q.Nasıyrinıñ küptänge xıyalı bula, läkin Urıs xäkimiätenä gäcit çığaruğa röxsät birülären sorap möräcäğät itkän üteneçen kire qağalar. Şunnan soñ mäğrifätçe 1871. yılda Tatar waqıtlı matbuğat wazifaların ütägän yıllıq östäl täqwimnären çığara başlıy.

Tuğan awılında mäktäp saldıru mäğrifätçeneñ küñel türendäge xıyalı bula. Ölkän keşelär süzenä qarağanda Q.Nasıyri bu mäktäpne tözetkän, läkin anıñ binası bügenge köngäçä saqlanmağan. Ğälimneñ yaqtı süräte awıldaşlarınıñ küñelendä genä tügel, xalqıbıznıñ ütkäne häm ğälimneñ bay mirası qäderle bulğan barlıq keşelärneñ yörägendä saqlanaçaq.
Qayum Nasıyri Yaña Tatar bistäse ziratında kümelä. Qayum Nasıyri qäbere

## Monı da qara

* Qayum Nasıyri uramı
* Qayum Nasıyri isemendä büläk (Tatarstannıñ Mäğärif näzärätennän)

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Тел белгечләре
Koreyaneñ öç patşalığı

**Koreyaneñ öç patşalığı** - Koreya yarımutırawında häm Manjuriadä urnaşqan Goguryeo, Baekje häm Silla patşalıqları ide (MA 1.yöz - 7. yöz). Koreanıñ öç patşalığı däwerendä bulğan başqa keçe patşalıqlar menä mondí: Gaya, Dongye, Okjeo, Buyeo, Usan, Tamna, h.b.

Ğädättä, *Koreanıñ öç patşalığı* çorı MA 57dä başla, bu waqıtta yarımutırawınıñ Könyaq-Könçığışta urnaşqan Saro (soñraq Silla) patşalığı Han näselele Qıtaydan autonomínı ala. Yalu yılğası yarlarında urnaşqan Goguryeo patşalığı MA 37.dä Qıtaydan bäysezlegen ala. MA 18.dä ike waríslarnıñ konflikttan soñ utırawnıñ Könyaq-Könbatışta Beaekje patşalığı (xäzerge Seoul) oyıştırıla. Anıñ başqalası Ungjin (xäzerge Gongju yä Chongju), soñraq Sabi (xäzerge Puyo). Gaya patşalığı Beakje'dän 1. yözdä ayırıldı.

Han näsele axırında, 3. yöz başında, öç patşalığın alğa kitüe däwam itä. Bu däwlätlärdä oxşaş mädäniät üsä. 1. yözdä aqsöyäklärdä Konfusianizm cäyelä. Annan soñ böten Koreada anı Buddhizm almaştıra.

Öç patşalığınnan iñ zurısı Goguryeo patşalığında ike başqala bula: Nangnang (xäzerge Pyongyang) häm Yalu yılğası yarındağı Kungae. Qıtay belän ciktäş il bulşaç, bu däwlät az-azlap Qıtaydağı Manjurianıñ zur öleşe suğışıp ala häm Nangnang'dan Qıtaylarnı 313.tä qua. Buddhizm räsmi din bularaq qabul itüdän soñ (372.), Qıtaynıñ yoğıntısı zuraya.

4. yözdä Baekje patşalığı yarımutırawnıñ Könyağında iñ zurısı häm iñ ähämiätle bula.

Silla patşalığı Kaya (Gaya) patşalığın 4. yöz axırında yota. Sillanıñ başqalası - Gumsong şähäre (xäzerge Gyeongju yä Kyongju). Buddhizmne räsmi din bularaq 528. yılda qabul itä.

Tang näselele Qıtay belän berläşkäç, Silla 660.da Baekje'ne, 668.dä Goguryeo'nı suğışıp ala. Berdäm Silla däwere başlağaç, *Koreanıñ Öç patşalığı* däwere tämamlana.

"Samguk", yä "Öç Patşalıq" atı *[[Samguk Sagi]]* häm *[[Samguk Yusa]]* Korey klassik tekstlarında qullana.

## Monı da qara
* Koreya yörtüçeläre

Төркем:Корея
10 ел

## Вакыйгалар

### [[Рим империясе]]
* Император: Октавиан Август.
* Консуллар: Публий Корнелий Долабелла һәм Гай Юний Силан.
* Суффект-консуллар: Сервий Корнелий Лентул Малугинен һәм Квинт Юний Блез.
* Тибериусның алманнарга дүртенче йөреше.

### [[Кытай тарихы|Кытай]]
* Ван Ман реформалары.
* Чэшида халык һәм Кытай гаскәре хунну янына йөгерә.

## Туулар

* Герон

## Вафатлар

* Һиллел — Икенче гыйбадәтханә чорын кануннар чыгаручыларның иң әһәмиятлесе; «Бет-Гилль» (Гиллель йорты) дип аталган фарисия мәктәбенә нигез салучы.
* Дидим Халкентер — грек галиме һәм эллинизм чорының грамматигы

Төркем:10 ел
Төркем:Еллар
25 ел

{{Гасыр өчен навигация|1
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:25 ел
Төркем:Еллар
37 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 15 декабрь – Нерон, Рим императоры (68 елда вафат).

## Вафатлар

* 16 март — Тиберий Клавдий Нерон (*Tiberius Claudius Nero*), рим императоры.

Төркем:37 ел
Төркем:Еллар
41 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 24 гыйнвар — Калигула, Рим императоры.

Төркем:41 ел
Төркем:Еллар
42 ел

## Вакыйгалар
* Парфяннар Селевкияне алалар.

## Туулар

* Марк Валерий Марциал, рим шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:42 ел
Төркем:Еллар
43 ел

## Вакыйгалар
* Румда Тиберий Клавдий һәм Луций Вителлий консуллыгы.
* Ликияне Румга кушу.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:43 ел
Төркем:Еллар
44 ел

## Вакыйгалар
* Фракия тулысынча Рим колониясенә әверелә. Мезия провинциясе барлыкка килә.
* Иудеяны Сирия провинциясенә кушу.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:44 ел
Төркем:Еллар
47 ел

## Вакыйгалар
* Фризлар Корбулон тарафыннан буйсындырылган.
* Кипр православ чиркәвенә нигез салына.
* Ванний патша маркоманнар тарафыннан куыла һәм римлылар аны Паннониядә урнаштыралар.
* Хуннуның Би кенәзе Кытайга кача.

## Туулар

## Вафатлар

* Парфия патшасы Варданес I
* Гней Помпей Магн

Төркем:47 ел
Төркем:Еллар
49 ел

## Вакыйгалар
Борынгы Рим:
* Квинт Вераний һәм Гай Помпей Лонгин Галл консуллыгы.
* Кече Сенека Неронның укытучысы була.
* Глев исемле рим авылының нигезләнүе (Көнбатыш Англия).
* Венетлар рим гражданнары хокукын алалар.
* Еврейларның Римнан куылуы.
* Иерусалимда христианнарның Апостол җыелышы уза.
Кытай:
* Күренекле кытай генералы Ма Юань аның гаскәренең зур өлешен харап иткән эпидемиядән һәлак була.
* Сяньбилар белән сөйләшүләр.
* Ухуаньнар Ханьга буйсыналар.
Хунну:
* Үзара сугыш. Төньяк хуннулар Халхага чигенәләр.

## Туулар

## Вафатлар

* Лоллия Паулина — Калигуланың өченче хатыны үз-үзенә кул сала.

Төркем:49 ел
Төркем:Еллар
50 ел

## Вакыйгалар
* Рум халкы саны бер миллионга җитә.
* Император Клавдий Агриппинаның Луций Домиций Агенобарб исемле улын Нерон исеме астында уллыкка ала һәм үзенең варисы итеп билгели.
* Каратак җитәкчелеге астындагы ордовиклар гаскәре Рум империясе тарафыннан Каэр Карадок янындагы сугышта тармар ителә.
* Лондиний (хәз. Лондон) Колчестер урынына Рум Британиясе провинциясенең башкаласына әверелә.
* Кёльн шәһәр статусын ала.
Хань һәм Хунну:
* Хунну шаньюе Би Кытай белән хәрби ярдәм турында килешү төзи.
* Сяньби Хуннуга каршы баш күтәрә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:50 ел
Төркем:Еллар
51 ел

## Вакыйгалар
* Осторий Скапула Көнчыгыш Уэльсның бер кисәген яулап ала һәм Каратакны әсир төшерә.
* Төньяк Хуннуларның Кытай белән нәтиҗәсез солых төзү омтылулары.

## Туулар

* Домициан — Флавийлар династиясеннән Рим императоры

## Вафатлар

Төркем:51 ел
Төркем:Еллар
52 ел

## Вакыйгалар
* Неронның Клавдия Октавия белән өйләнүе.
* Б.э.к. 189 елдан башлап идарә иткән әрмән династиясенең идарә итүенең тәмамлануы.
* 52-53 — парфяннар Әрмәнстанны алалар.

## Туулар

## Вафатлар

* Радамизд (Храдамист) Арташесид

Төркем:52 ел
Төркем:Еллар
53 ел

## Вакыйгалар
* 9 июнь — Неронның Клавдия Октавия белән туе.
* Олимпиядә 208-нче Олимпия уеннары уза.
* Когурё ван Тхэджо хөкеме астында үзәкләштерелгән дәүләткә әверелә.

## Туулар

* 15 сентябрь — Марк Ульпий Траян, Рим императоры.

## Вафатлар

Төркем:53 ел
Төркем:Еллар
45 ел

## Вакыйгалар
* Олимпиядә 206-нчы Олимпия уеннары уза.
* Антиохиянең беренче епискобы вазифасын апостол Петр үти башлый

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:45 ел
Төркем:Еллар
46 ел

## Вакыйгалар
* Добруджа Мезия рим провинциясенә кушыла.
Хунну:
* Ачлык һәм эпидемияләр сәбәпле Кытай белән солых төзелә.
Кытай:
* Ухуаньнар Хуннуга каршы баш күтәрәләр һәм кытай гаскәрләрен тармар итәләр.
Урта Азия:
* Яркәнд хакиме Сянь Шаньшаньне талый, Кучуны буйсындыра. Яркәнднең Сиюйда хакимлеге.
* Шаньшань Хуннуга бирелә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:46 ел
Төркем:Еллар
54 ел

## Вакыйгалар
* Онисим Константинополь епискобы була.
* Британия утравында друидлар мәдәниятенең тамырын корыту сәясәте башлана, Светоний хәбәр итүе буенча шушы елларда друидлар мәдәнияте Галлиядә юк ителә.
* Иудеядә дулкынланулар башлана.
* Парфия патшасы Вологез I Әрмәнстан патшасы итеп Тиридат исемле бертуганын куя.
* Апостол Фома Һиндстанда христианлыкны тарата башлый.

## Туулар

## Вафатлар

* Румда әсирлектә катувеллауннар (башка мәгълүматлар буенча силурлар) башлыгы Каратак вафат була.
* Константинопольда апостол Стахий вафат була.

Төркем:54 ел
Төркем:Еллар
55 ел

## Вакыйгалар
* Чикләрдә Рим империясе белән Парфиянең бәрелешүләре.
* Апостол Павел Көринтлеләргә беренче хатын яза.

## Туулар

## Вафатлар

* 11 февраль — Рим императоры Клавдийның улы Тиберий Клавдий Цезарь Британник
* Би (шаньюй) — 48 — 55 елларда идарә иткән (башка чыганаклар буенча 56 елда вафат)

Төркем:55 ел
Төркем:Еллар
64 ел

## Вакыйгалар
* 18 июль — Румда чыккан янгын бөтен шәһәрне диярлек бетерде.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:64 ел
Төркем:Еллар
68 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 15 декабрь – Нерон, Рим императоры (37 елда туды).

Төркем:68 ел
Төркем:Еллар
Gangnihessu

**Gangnihessou**, yä *Ganye Hessou*, ğädäti "Dahomey unike patşası"dan iñ berençese. 

## Çığışı
Riwäyätlär buyınça, Gangnihessou 16. yözdä Moro yılğası buyındağı Taro yağınnan (xäzerge Togoda) Alladağa kilgän häm Böyek Ardran patşaları bulıp cibärgän näseldän patşa ide. Dürt bertuğannardan berse. Alardan berse Böyek Ardra patşası iede, anıñ wafatınnan soñ ul idarä itkän cirlären öç bertuğannarğa bülälär. Şulay itep, Böyek Ardra häm Keçe Ardra-dan tış Dahomey iseme barlıqqa kilä (ämmä şul waqıtta bu il Abomey platosınnan zurraq bulmí).

## Patşa
Ganye Hessou 1620.dä täxetkä utıra. Patşalıq buyınça säyäxät itü waqıtında anı Dakodonou isemle bertuğan bärep töşerä. Anıñ símbolları: ata gangnihessou-qoşı, baraban, awçı tayağı ırğıtu tayağı belän. (Qoş - isemenä rebus ide.) 

## Taríxí
Anıñ idärä itü waqıtı açıqlanmağan. Íxtímal, ul cämäğät citäkçe bulğaç, Dakodonou bertuğanı patşa bulıp sanıla. Üz waqıtında Dakodonou patşa bula, hiçşiksez.

## Böyek Ardra
Riwäyätlär buyınça, Gangnihessou Böyek Ardra patşası bulğaç, bar öç il patşası bula. Başqa riwäyätlär buyınça, Dogbagrigenu bertuğannardan berençe Dahomey patşası bula, ä Dakodonou anıñ ulı bula.

Төркем:Патшалар
Төркем:Африка тарихы
Төркем:XVII гасыр шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Бенин
158 ел

{{Гасыр өчен навигация|2
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:158 ел
Төркем:Еллар
301 ел

## Вакыйгалар
* 3 сентябрь — Сан-Марино — Аурупаның иң борынгы җөмһүрияте — нигезләнә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:301 ел
Төркем:Еллар
395 ел

## Вакыйгалар
* **Көнчыгыш Рим империясе** исемен алып, Рим империясеннән бәйсезлек алды.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:395 ел
Төркем:Еллар
622 ел

## Вакыйгалар
* 16 июль — Ислам тәкъвиме башлана.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:622 ел
Төркем:Еллар
632 ел

## Вакыйгалар
* Бөек Болгар дәүләтенең ханы булып Органаның бер туганының улы Кубрат тәхеткә утырган.

## Туулар

## Вафатлар

* 8 июнь — Мөхәммәт пәйгамбәр (с.г.в.)

Төркем:632 ел
Төркем:Еллар
656 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 20 июнь — Госман, өченче хәлиф.

Төркем:656 ел
Төркем:Еллар
671 ел

## Вакыйгалар
* Котраг хан җитәкчелегендәге өченче төркеме (кутригурлар) Кубрат үлгәннән соң Урта Идел буена киткән һәм анда 671-675 еллар тирәсендә Идел буе Болгары нигезләгән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:671 ел
Төркем:Еллар
711 ел

## Вакыйгалар
* 19 июль — гәрәбләр Пиреней ярымутравын яулыйлар.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:711 ел
Төркем:Еллар
731 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Габдерахман I, гарәп әмире.

## Вафатлар

Төркем:731 ел
Төркем:Еллар
751 ел

{{Гасыр өчен навигация|8
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:751 ел
Төркем:Еллар
425 ел

## Вакыйгалар
* 27 февраль — Константинопольда (Истанбулда) университет нигезләнгән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:425 ел
Төркем:Еллар
451 ел

## Вакыйгалар
* 20 июнь — Каталаун аланында Атилла җитәкләгән һуннарның көнбатышка явы туктатыла.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:451 ел
Төркем:Еллар
476 ел

## Вакыйгалар
* 4 сентябрь —  (Борынгы Рим) бетерелә, Ромул-Августул тәхеттән алып ташлана.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:476 ел
Төркем:Еллар
700 ел

## Вакыйгалар
* Гарәп-хәзәр сугышларының башлануы.
* Бөек Эд Аквитания һәм Васкония тәхетенә утыра.
* Тервел Беренче Болгар патшалыгының ханы була.
* Муса ибне Нусайр Әл-Җәзаирда бәрбәр гаскәрләрен тармар итә һәм гарәпләргә каршылык күрсәтү сүрелә.

## Туулар

* Виллибальд

## Вафатлар

* Годеберта
* Куниперт
* Рейнельда
* Аспарух

Төркем:700 ел
Төркем:Еллар
852 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 22 сентябрь — Габдерахман II, Куртубә әмире.

Төркем:852 ел
Төркем:Еллар
862 ел

## Вакыйгалар
* Смоленск шәһәре беренче тапкыр «Повесть временных лет» елъязмасында кривичлар кабиләсе үзәге буларак телгә алына.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:862 ел
Төркем:Еллар
864 ел

## Вакыйгалар
Аскольд белән Дир Киевны басып алалар. 

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:864 ел
Төркем:Еллар
868 ел

## Вакыйгалар
* 11 май — Кытай монахы Ван Цзе беренче даталы басма документ әзерли.
* Христианнар Порту шәһәрен басып алалар. Португалия графлыгына нигез салына.

## Туулар

* Мөхәммәт әл-Мәһди, шигый имамы.

## Вафатлар

Төркем:868 ел
Төркем:Еллар
882 ел

## Вакыйгалар
* Любеч беренче тапкыр «Повесть временных лет» елъязмасында телгә алына.
* Кенәз Олег Смоленск, Любеч һәм Киевны алды. Киевны Борынгы рус дәүләтенең башкаласа дип белдерде.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:882 ел
Төркем:Еллар
886 ел

{{Гасыр өчен навигация|9
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:886 ел
Төркем:Еллар
879 ел

## Вакыйгалар
* 879 елдан Олег Күрәзә Новгород кенәзе.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:879 ел
Төркем:Еллар
901 ел

{{Гасыр өчен навигация|10
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:901 ел
Төркем:Еллар
903 ел

## Вакыйгалар
* Олег Игорьгә булачак Киев кенәз бикәсе Ольганы хатыны итеп билгеләгән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:903 ел
Төркем:Еллар
912 ел

## Вакыйгалар
* Олег үлгәннән соң  Игорь Киев хакимиятенә килгән.

## Туулар

## Вафатлар

* Олег Күрәзә — Новгород һәм Киев кенәзе

Төркем:912 ел
Төркем:Еллар
914 ел

## Вакыйгалар
* Игорь древлян кабиләләрен басып алган һәм зур ясак түләргә таләп иткән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:914 ел
Төркем:Еллар
922 ел

## Вакыйгалар
* 16 май — Болгарда Ислам рәсми дин булып кабул ителә.
* 13 июнь — Идел буе Болгарда Ислам динен кабул итү рәсми тантанасы уза.

## Туулар

## Вафатлар

* 26 март — Мансур Хәлляҗ, суфи юлбашчы, җәзалап үтерелә.

Төркем:922 ел
Төркем:Еллар
945 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* Игорь Рюрик улы, Бөек Киев кенәзе, Рюрик улы.

Төркем:945 ел
Төркем:Еллар
970 ел

## Вакыйгалар
* Святослав I үз улын Владимир I Новгород шәһәре кенәзе итеп билгели.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:970 ел
Төркем:Еллар
973 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 4 сентябрь — Әл-Бируни, төрки һәм фарсы галиме.

## Вафатлар

Төркем:973 ел
Төркем:Еллар
978 ел

## Вакыйгалар
* Владимир I әтисенең тәхетенә утыра, Святослав I үлгәннән соң, читтән гаскәри көчләрдә таянып, Киевны сугышып ала, агасы Ярополкны үтерә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:978 ел
Төркем:Еллар
980 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 август — Әбу Гали ибн Сина, фарсы шагыйре, фәлсәфәче, табиб.

## Вафатлар

Төркем:980 ел
Төркем:Еллар
981 ел

## Вакыйгалар
* Владимир I Червенск шәһәрен яулап ала.
* 981-982 елларда Владимир I вятичларны җиңә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:981 ел
Төркем:Еллар
983 ел

{{Гасыр өчен навигация|10
= Туулар ==

## Вафатлар

Төркем:983 ел
Төркем:Еллар
985 ел

## Вакыйгалар
* Владимир I Идел буе Болгары дәүләтенә каршы талау сугышларында катнашкан. Руслар теге вакытта мәҗүси халык әле булган.
* Идел буе Болгары һәм Киев Русе арасында беренче **Солых Килешү** төзегән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:985 ел
Төркем:Еллар
988 ел

## Вакыйгалар
* Владимир кенәзе заманында Киев Русе христианлыкны кабул итә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:988 ел
Төркем:Еллар
788 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* Габдерахман II, Куртубә әмире.

## Вафатлар

* 30 сентябрь — Габдерахман I, гарәп әмире.

Төркем:788 ел
Төркем:Еллар
Möxärräm

**Möxärräm** (Ğäräpçä: محرم) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ berençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 1. Möxärräm – Möselmança yaña yıl başlana.
* 9. Möxärräm kiçe–10. Möxärräm köne – Ğaşura bäyräme

:Möxärräm
Säfär

**Säfär** (Ğäräpçä: صفر) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ ikençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 26. Safar kiçe–27. Safar köne – Hicrät kiçese

Ay iseme turında ike añlatma bar: 1-se *şufar* (sarı) süzennän çığa, çönki safar ayında yafraqlar sarğaya, 2-se - *sifr* - nul', möxxärämnän soñ baruçı ay.

:Safar
Rabiğ-äl-äwäl

**Rabiğ-äl-äwäl** (Ğäräpçä: ربيع الأول) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ öçençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 11. Rabiğ-äl-äwäl kiçe–12. Rabiğ-äl-äwäl köne – Mäwlid bäyräme

:Rabiğ-äl-äwäl
Rabiğ-äl-axıyr

**Rabiğ-äl-axıyr** (Ğäräpçä: ربيع الثاني) ul İslam täqwime buyınça yılnıñ dürtençe ay iseme.

## Şäxri könnär

:Rabiğ-äl-axıyr
Racäb

**Racäb** (Ğäräpçä: رجب) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ cidençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 6. Racäb kiçe –7. Racäb köne – Räğäib kiçese
* 26. Racäb kiçe –27. Racäb köne – Miğräc kiçese

:Racäb
Şäğbän

**Şäğbän** (Ğäräpçä: شعبان) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ sigezençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 14. Şäğbän kiçe –15. Şäğbän köne – Bäraät kiçese

:Шәгъбан
Şäwäl

**Şäwäl** (Ğäräpçä: شوال) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ unınçı ay iseme.

## Şäxri könnär
* 1. Şäwäl köne – Uraza bäyräme (Ğäyet)
* 1. Şäwäl köne–3. Şäwäl köne – Ğäydel fítır könnäre

:Şäwäl
Zö-äl-Hiccä

**Zö-äl-Hiccä** (Ğäräpçä: ذو الحجة) ul Íslam täqwime buyınça yılnıñ unikençe ay iseme.

## Şäxri könnär
* 9. Zö-äl-Hiccä köne – Ğäräfä köne
* 10. Zö-äl-Hiccä köne – Qorban bäyräme
* 11. Zö-äl-Hiccä köne–13. Zö-äl-Hiccä – Täşriq könnäre

:Zö-äl-Hiccä
Ğaşura köne

**Ğaşura bäyräme** Möxärräm ayınıñ 9. kiçe–10. köne uza.

Sönnilär tarafınnan Allah Täğälä üzeneñ un päyğämbärenä kündergän izgelekläre xörmätenä, wä şiğeylär tarafınnan Möxämmäd päyğambärneñ torını Ğäli xälifäneñ ulı imam Xösäyenne (626-680) cäzalap üterü köne uñayınnan bilgeläp ütelä.

## Monı da qara
* Íslam täqwime

:Ислам
Qorban bäyräme

thumb|250px|Qorban bäyräme Pakistanda.
**Qorban bäyräme** yä ki **Ğäyd-äl-Ädxä** Zö-äl-Hiccä ayınıñ 10. könendä başlana torğan iñ zur möselman bäyräme. Bu Uraza tämamlanğaç, näq 70 könnän soñ başlana torğan Qorban çalu bäyräme. Ul 3 kön däwam itä.

## Monı da qara
* Íslam täqwime
:Ислам
Bäraät kiçäse

**Bäraät kiçäse** 14. Şäğbän kiçe–15. Şäğbän köne uza.

Möbäräk öç aynıñ berse bulğan Şäğban ayınıñ unbişençe kiçäsen yıl sayın möselmannar ruxi kütärenkelek belän qarşı alalar. İslam ğälimnäre raslağança, Qäder kiçesennän soñ iñ izge kiçä - Bäraät kiçäseder. Çönki Qorän berençe märtäbä Bäraät kiçäsendä dönya sämasına (kügenä) iñderelgän, wä Qader kiçäsendä Päyğambärebezgä töşerelä başlağan.

İslam ğalimnäre anı «möbäräk» dip sífatlí, çönki ul - bäräkätle, tirän mägnäle ber kiçäder. Bu kiçädä Xaq Täğalä bändälärenä gönahlardan arınu, ruxi yaqtan päqlänü mömkinlege birä. Bäraät burıçtan wä cäzadan qotılu, dimäkter. Bäraät kiçäse gönahlardan qotılu, dimäkter. Bäraät süze ber burıçnı yäisä salımnı tülägänne raslağan qäğäz mäğnäsenä dä turı kilä. Şuña kürä Bäraät kiçäse gönahlardan qotılunı raslap, bezgä tanıqlıq tapşıru kiçäse, dimäkter.

İslam ädäbiätendä Bäraät kiçäseneñ biş xikmäte turında menä närsälär yazıla:

# Bu kiçädä xikmätle räweştä başqarılaçaq eşlärneñ iñ ähämiätleläre saylanıp bilgelänä. 
# Bu kiçädä qılınğan ğıybädät (uqılğan namaz, Uraza, Qö'rän, xätem itü, doğa, ziker, täwbä), ayıruça fazıylätle häm sawaplı bula. 
# Bu kiçä ilahi ixsan häm bäräkät belän tup-tulıdır. 
# Bu kiçä - mäğfirät (yağni yarlıqaw) kiçäseder. 
# Bu kiçädä Päyğämbärebezgä (s.g.v.) tulı şäfäğät birelgän. Şäğbän ayınıñ unöçençe kiçäsendä Rasül Äkräm ömmäte öçen Allah Täğalädän şäfäğät (yaqlaw, ximäyä) telägän. Häm anıñ öçtän bere birelgän. Undürtençe kiçäsendä qabat sorağan. Tağın öçtän bere birelgän. Unbişençe kiçäsendä yänä sorağan häm bu yulı tulı şäfäğät birelgän.

Şägbänneñ unbişençe kiçäse belän bäyle xädis tä bar. Päyğambärebez anda bolay di: «Şägbän ayınıñ unbişençe kiçäse kerdeme, anı ğıybadät belän ütkäregez. Köndez isä uraza totığız. Çönki Allah Täğalä ul kiçne qoyaş bayığan waqıtta dönya sämasında (kügendä) täcälli itä (belenä, kürenä) häm: «Täwbä wä istiyğfar itüçe bulsa, anı ğafu itäm. Rízıqlı bulırğa telägän bulsa, aña rıyzıq biräm. Awıruğa duçar bulsa, aña sawlıq-sälamätlek biräm. Barmı andıy keşelär, barmı?» - dip tañ atqançığa qädär sorap torır.

Äytelgännärdän kürengänçä, Bäraät kiçäsendä keşelärneñ ber yıllıq bäraätläre yazılır wä färeştälärgä tapşırılır. Yägni kiläçäk ber yıl eçendä böten mäxluqatnıñ, böten barlıqnıñ rıyzıqları, baylıq wä yarlılıq xälläre, dönyağa mönäsäbätle däräcäläre, yaña tuaçaq wä ul yıl eçendä wafat bulaçaq keşelär - barısı da bu kiçne bilgeläner.

:Ислам
Qazan Däwlät Universitetınıñ rektorları

Qazan Däwlät Universitäteneñ rektorları:

#Yakovkin İlya Fedoroviç (1804-1813)
#Braun Johann (İvan Osipoviç) (1814-1819)
#Solntsev Gavriil İlyiç (1819-1820)
#Nikolski Grigori Borisoviç (1820-1823)
#Fuchs Karl (Karl Fedoroviç) (1823-1827)
#Lobaçevski Nikolay İvanoviç (1827-1846)
#Simonov İvan Mixayloviç (1846-1855)
#Kowalewski Osip Mixayloviç (1855-1860)
#Butlerov Aleksandr Mixayloviç (1860-1863)
#Osokin Yevgraf Gigoryeviç (1863-1872,1876-1880)
#Kremlev Nikolay Aleksandroviç (1872-1876,1885-1889)
#Kowalewski Nikolay Osipoviç (1880-1882)
#Buliç Nikolay Nikitiç (1882-1885)
#Voroşilov Konstantin Vasilyeviç (1889-1899)
#Dubágo Dnitri İvanoviç (1899-1905)
#Lúbimov Nikolay Matveyeviç (1905-1906)
#Zagoskin Nikolay Petroviç (1906-1909)
#Dormidontov Grigori Fedoroviç (1909-1918)
#Bolotov Yevgeni Aleksandroviç (1918-1921)
#Ovçinnikov Aleksandr Aleksandroviç (1921-1922)
#Çeboksarov Mixail Nikolayeviç (1922-1923)
#Çirkovski Vasili Vasilyeviç (1923-1925)
#Lunyak Andrey İvanoviç (1926-1928)
#Galanza Petr Nikolayeviç (1928-1929)
#Segal Moisey Abramoviç (1929-1930)
#Vekslin Noson-Ber Zalmanoviç (1931-1935)
#Qamay Ğilem Xäyri ulı (1935-1937)
#Sitnikov Kirill Prokofyeviç (1937-1951)
#Martınov Dmitri Yakovleviç (1951-1954)
#‘Nujin Mixail Tixonoviç (1954-1979)
#Konovalov Aleksandr Ivanoviç (1979-1990)
#Konoplev Yuri Gennadyeviç (1990-2001)
#Säläxev Mäğzüm Xälimulla ulı (2002-2009)
#Ğafurov Ilshat Räfqät ulı (2010-)

Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Pohyola

**Pohjola** /pohyola/ - Suomi mífologísında ber *Pohja*ğa (Tönyaqqa) kürsätelgän cir. Şulay uq Pohjola - ul kompasnıñ Tönyaq yünäleşe, böten Polár cirläre, Kalevala dönyasında ul - Sami xalqınıñ cirläre.

Tormışta ul - Laplandnıñ ber öleşe häm börınğı Kainuu. Pohjola - mifik urını ğına bularq, bälâlärneñ başı, küñelsez mäñge salqın yıraqtağı Tönyaq cire. Awırular häm salqınnar Pohjola'dan kilälärder. Pohjola Väinöläneñ, *Kalevala cire*neñ doşmanı ide.

Mífologí buyınça, Pohjola'nıñ xuca xatını - Louhi isemle bik köçle sixerçe xatın. Böyek timerçe Seppo Ilmarinen anı wasíäte buyınça Sampo çükep yasí häm Samponı Luohineñ qızı öçen qalım bularaq Luohigä Sampo kiterä. Sampo - ul Pohjola xalqına baylınqnı betergesez tartuçı tılsımlı tegermän ide. Anıñ qaplawıçı üzäk küçäre tiräsendä äylänüçe yoldızlar belän bizäklängän ilâhi kük yözen gäwdälänä. Kalevalanıñ başqa batırlar şulay uq Pohjola qızlarına öylänergä tırışalar. Alar arasında macara ezläwçe Lemminkäinen häm ğaqıllı Väinämöinen. Louhi alarda Sampo çükü kebek eşlärne sorí, mäsälän, Tuonela Aqqoşın atıp üterü. Ägär yawçılağan qatğí Pohjola qızın alırğa teli, Pohjolanıñ zur zalında tuy, sí mäclese ütkärälär.

Dönya başanasınıñ nigeze, "dönya ağaçı"nıñ tamırları, Suomi mífologísı buyınça Tönyaq ofıqtan soñ, Pohjola'da bula. Sampo häm anıñ mullıq yärdämendä qarañğı biek tawda utıruçı Louhi Pohjola yörtä. Könyaq keşelärneñ Samponı azat itü häm üzenä yaraqlaştıru öçen köräşe häm suğışı, şunnan soñğı Samponı watu häm dönyaküläm möhim qaplawıçnı yuğaltu (Tönyaq pulúsdağı dönya ağaçnıñ watu mäğnäsendä) Kalevalanıñ töp eçtälege idelär.

## See also

* Pohjola, iminiät kompanísı
* Pohjolan Liikenne, autobus şirkäte
* Pohjola'nıñ Qızı, Jean Sibeliusnıñ muzíkal poémasınıñ töp teması
Gönah

Axirättä keşeneñ ğazapta qaluına säbäp bulaçaq süzlärgä, eşlärgä wä xäräkätlärgä **gönah** dielä.

İslam dinendä ğonahlar ike öleşkä ayırıla. 
; i käbair: zur gönahlar
; i sağäir: keçkenä gönahlar.

Qayber İslam ğälimnäre: «Gönah gönahtır, anıñ keçkenäse, zurı bulmas»- dip, bu gönahlarnı bolay bülügä qarşı töşälär. Bu turıda bäxäslär äle däwam itä. Gönahlarnı ike öleşkä bülgän ğälimnär, Qor'än *[[ayät]]enä* tayanıp, eş itälär. «Ägär Sez Allah tarafınnan  tıyılğan gönahlarnıñ zurlarınnan saqlansağız, sezdän keçkenä gönahlarnı da yırağaytırbız. Sezne şäräfle ber urınğa kütärerbez.» («Nisa» süräse, ayät 31).

Qayber İslam ğälimnäre buyınça zur gönahlar uncide: 
* üzeñne Allahqa tiñ kürü; 
* zur gönahlarnı däwam itü, alarnı taşlamaw; 
* Allahnıñ räxmätennän ömet özü; 
* Allahı Täğäläneñ ğafu itäçägen onıtıp, ğazabına ışanu; 
* yalğan tanıqlıq birü; 
* namuslı wä gönahsız ber xatınğa yala yağu yäisä sügü; 
* sixer belän şögellänü; 
* keşelärne aldar öçen döres bulmağan mäs'älälärdä ant itü; 
* araqı yäki başqa isertkeçlär eçü; 
* yätim malın aşaw; 
* belep wä teläp faiz aşaw; 
* zina qılu; 
* liwata qılu – ber cenestä bulğan keşe ilä yaqınlıq qılu;
* keşe üterü; 
* başqalarnıñ malın yä isä aqçasın urlaw, yä ki otışlı uyınnar belän keşeneñ malın, aqçasın qulğa töşerü; 
* ata-anağa qarşı toru.

Allahı Täğälä, üzenä tiñ kürüdän başqa, böten gönahlarnı ğafu itär. Bu, älbättä, hiçşiksez ğafu iteler digän süz tügel. Allahı Täğälä keşelärneñ gönah eşläwen telämäs. Ägär, gönah eşlägän bulsalar, alardan täwbä kötär.

Ägär qol, Allahqa yalwarıp, eşlägännärenä ükenep, kiläçäktä ul xatanı eşlämäskä wäğdä birsä, Allah qarşında täwbä itsä, inşallah Cänab – ı Xaq bu qolın ğafu itär, çönki Qor'ändä Allahı Tägàlä şulay digänder: «Allahnıñ räxmätennän ömetegezne özmägez…» («Zömär» süräse, 53. ayät).Mö'min – möselman här zaman Allahnıñ räxmätennän ömeten özmäs.
:Дин
Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay Däwlät büläge

**Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge** ul yıl sayın Tatarstan tarafınnan birelä torğan büläk. Tatar xalqınıñ böyek şağire Ğabdulla Tuqaynıñ danın yäşäter öçen däwlät bülägenä bu şağirneñ iseme birelde.

## Buläkkä layıq bulğannar
### [[1958]]. yılda
* Näcip Ğayaz ulı Cihanov
### [[1959]]. yılda
* Mansur Äxmät ulı Mozaffarov 
### [[1967]]. yılda
* Ğäbdelbaqí İdris ulı Urmançe 
### [[1992]]. yılda
* Mödärris Äğlämov - "Kiläçäkkä qaytu" (1989), "Min äytem" (1991) isemle şiğri tuplamaları öçen
### [[1994]]. yılda
* Nuríxan Sadrilmän ulı Fättax "Sızğıra torğan uqlar" roman-trilogísı öçen 
### [[1998]]. yılda
* Robert Miñnullin Möğällim ulı – «*Küçtänäç*» digän balalar kitabı öçen («Mäğärif» näşriäte, 1995. yıl)
* Ğ.Kamal isemendäge Tatar däwlät akademi teatereneñ ícat törkemenä – Tufan Miñnullin äsäre buyınça quyılğan «*Xuşığız'» säxnäuyını öçen. 
** [[Färit Bikçäntäyev|Färit Bikçäntäy Räfqät ulı]] – säxnäuyınnı quyuçı.
** Näcibä İxsan Ğimay qızı – Miläwşäne uynaw öçen.
** Nikolay Dunayev İvanoviç – Nurislamnı uynaw öçen.
** Äzhär Şaqir Şäfiq ulı – Ğäliullanı uynaw öçen.

== Çığanaq ==
[http://www.kitaphane.ru/ebooks/tukai/pdf/laureat_t_t.pdf Kitaphane.Ru: *Ğabdulla Tuqay Däwlät büläge laureatları 1958-2005''.]

Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре
Äcem mäçete

**Äcem mäçete** Qazanda, Tatar dini arxitekturası istälege. 1887-1890. yıllarda säwdägär Mortaza Äcimev iğänäsenä milli romantik yünäleştäge eklektika formalarında tözelgän. Elegräk anıñ urınında 1804. yılda ağaçtan tözelgän mäçet ide. Arxitektorı bilgesez. Äcem meçete ber qatlı, ike zallı, bizäleşendä Şäreq arxitekturası elementläre qullanılğan, manarası (bieklege 51 *m*, kiñlege 3 *m*) mäçet bínası yanında qorılğan. Camiğ mäçet. 1930-1992. yıllarda eşlämi. 1990-1992. dä restawrasiälänä (arxitektor R.W. Bilâlov). 1992. yılda Möselman cämäğätçelegenä qaytarıla.
Bornay mäçete

thumb|200px|right|Bornay mäçeteneñ manarası
**Bornay mäçete** (*Öçençe camiğ mäçet*), Qazandağı Tatar dini arxitektura istälege. 1872. yılda säwdägär Möxämmätsadıyq Bornayıv iğänäsenä arxitektor Pötr İvanoviç Romanov proyektı belän milli romantik yünäleştäge eklektika formalarında tözelä. Manarası 1895. yılda Födor Nikolayeviç Malinovski proyektı (dip farazlana) belän quyıla. İşek östenä utırtılğan manaralı, 1 zallı, 1 qatlı kirpeç binadan ğıybarät camiğ mäçet. Tışqı yağın bizäwdä urta ğasır Tatar häm Urıs arxitekturası elementlare qullanılğan. 1930-1994. yıllarda eşlämi. 1994. yıllardan üz wazıyfasın başqara.
Märcani mäçete

**Märcani mäçete** (*Berençe camiğ mäçete*, *Yunısovlar mäçete*), Qazanda dini Tatar arxitektura istälege, 1766-1770. yıllarda Ekaterina II röxsäte belän şähär keşeläre iğänäsenä Tatar xalqınıñ Urta Ğasırlar tözeleş tradisiälärendä, provinsial *barokko* stilendä tözelä. Vasiliy Kaftırev proyéktı dip farazlana. İske Tatar bistäsendä, Qaban Küle buyında urnaşqan.

2 qatlı, 2 zallı camiğ mäçet, tübäsendä 3 qatlı manarası bar. Tışqı yağında häm eçtäge interier bizäklärendä *Peterburg* barocco'sı bizäleşe belän Tatar ğämäli bizäleş sänğäte ürnäkläre quşılğan. 1861. yılda säwdägär İ. Ğ. Yunısov iğänäsenä mäçetneñ tönyağına basqıçlı yanqorma östelä. 1863. yılda anıñ iğänäsenä mirxab zuraytıla, täräzä uyıla. Ozaq yıllar Yunıs mäçete dip yörtelä. 1885. yıllarda säwdägär Z. Ğosmanov iğänäsenä manarası üzgärtep qorıla, 1887.dä säwdägärlärW. Ğizzätullin häm M. Wälişin iğänäsenä manara mäydançığı çeltärle metall qoyma belän äyländerep alına. Sovet çorında üz maqsatında faydalanılanğan mäçet.

Mäçetkä anda 1850. yıldan eşlägän imam-xatib Şihabetdin Märcani iseme birelgän.

Märcani mäçete öcendä Qazan xanlığı çorındağı qaber taşı saqlana.
Söyembikä manarası

**Söyembikä manarası** yä ki **Xan mäçete** ul Qazan xanlığı çorınnan berdän-ber saqlanıp qalğan bína inde. Manara Qazan kirmäne çigendä urnaşıla.

Berniçä tarixçılar fikerläre buyınça Söyembikä manarası Möxämmät-Ämin xan waqıtında tözelgän. Mäskäw Kremleneñ Borovitskiy manarası (rus.) tözegän waqıtında (1490) Möxämmät-Ämin Mäskäwdä İvan III yanında yäşägän häm İtaliä arxitektorları (Pyetro Antonio Solari) belän tanışıp, duslaşıp, soñraq alarnı Qazanğa yaña manara tözer öçen çaqırğan. Tözeleş waqıtı: 1507-1517 yıllar.

Başta yaña Manarası - xärbi manarası bularaq tözelgän, läkin Möxämmäd-Ämin üz fikeren üzgärtkän, häm bu qorılma xan mäçet manarasına äwerelgän. Söyembikä soñğı yıllarda manarasında yäşägän öçen xalıq bu binanı Söyembikä Manarası dip yörtkän.

Dönyada fälän awışlı bína bar, Söyembikä manarası da alar arasında, anıñ oçı 194 *cm*'ğa awğan, wä haman da awa dilä. Manaranı beraz turaytıp nigezen nığıttıru niätläre dä bar.

## Monı da qara
* Söyembikä
* Safagäräy
* Möxämmät-Ämin xan

:Казан кирмәне манаралары
İman

thumb|right|280px

**İman** ul närsägä bulsa da çın küñeldän ışanu.

İmannıñ şartları: 
# Allahqa ışanu. 
# Färeştälärgä, kitaplarğa, päyğämbärlärgä, axírät könenä, täqdirgä ışanu. 
# Färeştälär nurdan bar itelgännär. Keşelär tufraqtan, färeştälärdä irlek/xatınlıq yuq, alar aşap – eçmäslär häm yoqlamaslar, ğonah eşlämäslär, küzgä kürenmäslär. 
:Ислам
Färeştä

Färeştälärneñ iñ böyekläre:

* **[[Cäbrail]]**. Allahnıñ ämer wä tıyuların päyğämbärlärgä citkerüçe, Allah belän päyğämbär arasındağı ilçe. 
* **[[Mikail]]**. Tabiğät eşläre belän idärä itüçe färeştä. Yañğır, qar, cil häm tabiğättäge rıyzıq eşläre belän wazıyfalı färeştä.
* **[[Ğazrail]]**. Can aluçı färeştä. Allahnıñ ämere belän äcäle citkän keşelärneñ ruxın (canın) aluçı.
* **[[İsrafil]]**. Qiämät könen keşelärgä belgertäçäk färeştä. Sur isemle ber qoralğa örep, dönya tormışınıñ betkänen häm qiämät köneneñ başlanğanın belgertüçe.
* **Kiramäk Qätibän** färeştäläre. Keşelärneñ gönah–sawapların yazıp baruçı färeştälär. Alar keşelärneñ uñ häm sul cilkälärendä bulalar. Uñ yaqtağısı – sawaplarnı, sul yaqtağısı – gönahlarnı yazıp bara. 
* **Mönkär wä Näkir** färeştäläre. Wafat bulıp, qäbergä kümelgän keşedän: «Rabbıñ kem? Päyğämbäreñ kem? Dineñ nindi?» dip sorarlar. Bu färeştälärgä «söyäl färeştäläre» dä dielä. Dinebezneñ ämerläre buyınça möselman bulıp yäşägän keşelär, bu sorawlarğa cawap birep, qäber ğazabınnan qotılırlar. 
* **Xafaza** färeştäläre. Keşelärne törle qaza wä bälalärdän saqlağan färeştälär. 

Төркем:Дин
Klaypeda

**Klaipėda** /klaypéda/, (Almança: *Memel* yä *Memelburg*; Läxçä: *Kłajpeda*) – Baltíq Diñgezendä Lituanıñ berdänber diñgez portı. 194.400 toruçılar (2002.), sanı kimde (1989.da 202,900). Xäzerge Klaipėda Şvedsiä, Almanía häm Dänmark belän bäylängän möhim parom portı. Neman yılğasınıñ tamağı yänäşendä urnaşqan.

Klaipėda matur karkaslı arxitektur belän tanılğan; şundí arxitektur Almanía, Anglia häm Dänmark arxitekturğa oxşaş. Lituanıñ populár diñgez kurortlar Klaipėda yanındağı Neringa häm Palanga'da urnaşqan.

## Taríx

Klaipėda'ğa Baltíq qäbilälär 12. yözdä nigez salalar. Ğasırlar buyında şähär Könçığış Prussiağa kergändä, *Memel* atala.

Xäzerge Baltíq Diñgezendäge havan şähärenä 1252.dä Teuton Rısarlar nigez salalar, qalağa *Castrum Memele* (Almança *Memelburg* yä *Mimmelburg*) atı quyalar. 1254.tä Klaipėda'nı Lübeck Şähär Xoquqına büläk itälär. Klaipėda tirä-yağı Teuton Rısarları tarafınnan Xristianlaşqan bula. Melno Diñgeze solıxı buyınça 1422.dä Prussia Provinsise Litua belän çige rätlänä. Memel Prussiağa kerä häm çige 1919.ğa qädär üzgärtmä. Bu çik Awrupınıñ iñ üzgärmägän çiklärdän berse.

1474.tän başlap Memel Culm Qanunı buyınça yörtkän. 1525.tä herzoglı Memel, Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia herzogınıñ idaräse waqıtında, Lutheranizmnı qabul itä. Prussia Herzoglığı Polşanıñ häm soñraq Polşa-Litua Berlegeneñ öleşe buluınnan soñ şähär häm port çäçäk ata başlí. Şähär Neman yılğasınıñ tamağında urnaşqaç, Litua öçen port bulıp xezmät itä. 1629-1635.da Memelne Şvedlär höcüm itep basıp alalar häm cimerälär. Ul yañadan tözelä. 75 yıldan soñ Memeldä xalqınıñ zur sanı çuma ülätennän qırılıp betä. Berdäm Almanía 1871.dä barlıqqa kileüdän soñ Memel anıñ iñ Tönyaq-Könçığış şähäre bula.

1919.da Klaipėda Entente protektoratı astında qala. Versailles şartnamäse buyınça Memel tirä-yağın Almaníadan ayırıp quyalar, häm autonomiä statusı belän Fransız okkupasísı astında qala. Soñraq 1923. yılda Colonel Budrys ğäskärläre Fransızlarnı yuqqa çığaralar. 1939.nıñ 22. Martında Austrianı, Sudetenlandnı häm Çexoslovakianı basıp aludan soñ Memelne Alman Reich'ı basıp ala.

İkença Bötendönya Suğışı waqıtında, Memellelär Qızıl armíğa qarşı köräşälär (1944. axırı – 1945.). 1945.nıñ Ğínwarında şähärne Qızıl Armí ala häm Memel Litua Soviet Republigına birelä.

Şähärdä qalğan toruçılarnıñ zur sanı Sebergä sörgengä cibärelälär, Almaníağa az ğına küçälär.

## Klaipėda'da tuğan keşelär
* Simon Dach (1605 – 1659), şağir
* Rev. Michael Wohlfahrt (1687 – 1741), Amerikanıñ dini citäkçese
* Friedrich Wilhelm Argelander (1799 – 1875), astronom
* George Adomeit (1879 – 1967), Amerikan rässam

## Monı da qara
* Baltíq Diñgezeneñ portı

## Päräwezdä
* Klaipėda'nıñ räsmi säxifäse 
* Page on the history of Memel/Klaipeda  by Richard Doody

Төркем:Литва шәһәрләре