open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казан музейлары

Казанда барлыгы 34 дәүләт музее  һәм берничә дәүләт һәм шәхси галерея эшли. Аларның иң зуры һәм күпкырлысы - 1894 елда оешкан Татарстан Республикасының Милли музее.  Иң кыйммәтле табигать белеме, археологик, этнографик һәм башка бик күп экспозицияләр музейның төп бинасында - 1800-1815 елларда элеккеге Кунакхана йортында урнашкан.  Дәүләт Эрмитажының Россиядәге бердәнбер филиалы — Эрмитаж-Казан үзәге Казанда эшли. Шәһәрдә иң популяр музейларның берсе, Россиянең иң зур сәнгать хазиналарының берсе — Татарстан Республикасының Сынлы сәнгать музее, ул экспозицияләрен генерал Сандецкийның элеккеге резиденциясенең төп бинасында күрсәтә.  2016-нчы елда Россиядә  Татарстан Республикасының Сынлы сәнгать музее нигезендә Рус музейеның мәдәни-күргәзмә үзәге ачылды. Зур музей комплексы  Казан шәһәренең музей комплексында эшли.  Рус музееның Мәдәни-күргәзмә үзәге структурасында "Рус музее: Виртуаль филиал" үзәге бар.

## Музейлар исемлеге

### Комплекс

* "Казан кремле" Дәүләт тарихи, архитектура һәм сәнгать музее-резервы.
* Татарстан Республикасының Милли музее
* Татарстан Республикасының сынлы сәнгать музее (Сынлы сәнгать музее), шул исәптән "Хазина" милли сәнгать галереясе.
* " Эрмитаж-Казан " үзәге
* Казан шәһәренең музей комплексы

### Тармак

* Татар халкының һәм Татарстан Республикасының дәүләтчелек тарихы музее (Казан Кремлендә)
* Ислам мәдәнияте музее (Казан Кремлендә)
* Спас манарасы музее (Казан Кремлендә)
* Татарстанның табигать тарихы музее
* Бөек Ватан сугышы мемориаль музее
* "Фон институты елы" музее.
* Иске Иман итүчеләр Тарихы Музее Рәсәй православие Иске Иман итүчеләр Чиркәвенең Казан-Вятка епархиясе соборы  .

### Университет музейлары

* Казан университеты тарихы музее
* Археология музее
* Геология музей. A. A. Стукенберг
* E. A. Эверсман исемендәге Зоология музее һәм Гербарийлар
** Ботаника мезее бүлеге
* Казан университетының этнографиямузее
* Казан химия мәктәбе музее
* Э. TO. Завойскийның музей-лабораториясе
* Музей Н. .Әм. Лобачевский
* Казан дәүләт медицина университетының нормаль анатомия кафедрасы музее

### Шәхси музейлар

* Габдулла Тукайның әдәби музее
* Л. Н. Толстой музее
* Шәриф Камалның мемориаль фатиры белән татар әдәбияты тарихы музее
* А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музее (Казан)
* Евгений Боратынский музее (Казан)
* Муса Жәлилнең фатир-музее
* Каюм Насыры музее
* Салих Сайдашев музее
* Назиб Жигановның фатир-музее
* Баки Урманчы музее
* К. Васильев галереясе
* Академик  А. E. һәм Б. A. Арбузовлар йорт-музее
* В.И. Ленин музей-йорты (Казан)

### Шәхси

* Слава Зайцев сәнгать галереясе
* Ату кораллы интерактив музее
* "Смена" Заманча Мәдәният үзәге
* Халыкара антиквариат институты ASG
* Совет уен автоматлары музее
* Чәк-Чәк музее
* Сугыш рухы

## Әдәбият

* 
* Музеи. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

** Интерактивный музей стрелкового оружия
** Уникальный музей социалистического быта в Казани
** Дух Воина — музей оружия в Кремле
** Художественная галерея Славы Зайцева

## Искәрмәләр

Төркем:Казан музейлары
Җәйге Олимпия уеннары 2016

**XXXI Җәйге Олимпия уеннары** (, , ) — 2016 елның 5 августыннан 21 августына кадәр нең  шәһәрендә үтәчәк Олимпия уеннары. Бу Көньяк Америкада узачак беренче Олимпия уеннары булачак.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Бразилия тарихы
Төркем:2016 ел
Әнәс Тумашев

**'



**Әнәс Ибраһим улы Тумашев''' — татар рәссамы һәм педагог, 1958 елда Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

## Тормыш юлы
Рәссам 1924 елның 25 февралендә Татарстанның Чистай шәһәрендә дөньяга килә. Казан сәнгать училищесын тәмамлый, соңарак шунда ук укыта. 1947 елда Әнәс Тумашев И Репин исемендәге Ленинград сәнгать, скульптура, архитектура институтына укырга керә. 1953 елда, институтны тәмамланып һәм Татарстанга әйләнеп кайтып, ул Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрына эшкә урнаша. 20 елдан артык ул театрының рәссамы, декорацияләр куючысы булып эшли, башка театрлар өчен дә декорацияләр ясый. 1975–1980 елларда ТАССР Рәссамнар берлеге идарәсе рәисе булып тора.

Театрдан кала, Әнәс Тумашев нәкышчылык, аерым алганда табигать күренешләрен сурәтләргә һәм тарихи темаларга әсәрләр иҗат итәргә ярата («Петр I Болгарда», «Бөек Болгар базары», «XX гасыр Казаны» һ.б.).

2010 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Габдулла Тукайга багышланган интернет-сәхифәдә мәкалә

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Нанкин 2014

**Нанкин 2014** (*2014 Summer Youth Olympics*) — 2014 елның 16 августыннан 28 августына кадәр Кытайның Нанкин шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Яшьлек Олимпия уеннары
Инсбрук 2012

**Инсбрук 2012** (*2012 Winter Youth Olympics*) — 2012 елның 13 гыйнварыннан 22 гыйнварына кадәр Австрияның Инсбрук шәһәрендә узачак халыкара спорт чарасы.

## Сылтамалар

Төркем:Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Ширияздан Сарымсаков

**Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаков** (1911 елның 12 мае — 1999 елның 30 сентябрь) — татар театрының режиссеры, Татарстанның һәм Россиянен атказанган сәнгать эшлеклесе, профессор. Камал театрында Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» пьесасын куйган өчен 1958 елда Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе белән бүләкләнгән.

## Тәрҗемәи хәле
Ширияздан Мөхәммәтҗан улы Сарымсаков 1911 елның 12 маенда Казакъстандагы Акмола өязенең Атбасар шәһәрендә туа. Башлангыч белем алгач, ул Казанга килә һәм 1928 елда Татар театр техникумына укырга керә, 1930 елда аны тәмамлагач, Мәскәүдәге Үзәк театр техникумында укый. Мәскәү татар театрында рольләр башкара. Бер елдан яңа ачылган Дәүләт театр сәнгате институтына (ГИТИС) күчә һәм, 1936 елда институтның режиссерлык факультетын тәмамлап, Казанга эшкә кайта. 1944 елдан Казан театр училищесында актёр осталыгына өйрәтә. 

1966 елга кадәр ул Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында режиссер булып эшли; 1941— 1944 ел сезонында һәм 1952 — 1958 елларда театрның баш режиссеры вазыйфасын үти.

Ш.М.Сарымсаков 1999 елның 30 сентябрендә Казанда вафат була, Яңа бистә зиратында җирләнә.

## Иҗади эше
Татар дәүләт академия театрында утыз ел эшләү дәверендә Ш.Сарымсаков татар, рус һәм чит ил драматургларының җитмештән артык пьесасын сәхнәгә куя. Аның тарафыннан сәхнәләштерелгән Н.Гогольнең «Ревизор», А.Островскийның «Төшемле урын», М. Горькийның «Вәхшиләр», Н. Погодинның «Мылтыклы кеше», М. Әблиевнең «Шәмсекамәр», К. Тинчуринның «Зәңгәр шәл», Ә. Фәйзинең «Тукай», Т. Гыйззәтнең «Шомлы көннәр», «Чаткылар» спектакльләре татар театры тарихында күренекле урын алалар.

Ш. М. Сарымсаков төрле елларда М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында Нәҗип Җиһановның «Ирек», Мансур Мозаффаровның  «Галиябану», Җәүдәт Фәйзинең «Башмагым» һәм «Тапшырылмаган хатлар» музыкаль спектакльләрен сәхнәгә куя, Казан киностудиясендә «Салих Сәйдәшев», «Туган як моңнары» фильмнарын иҗат итә.

Ш. Сарымсаков зур педагогик эшчәнлек алып бара – 20 ел дәвамында Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының режиссура кафедрасын җитәкли.

## Дәүләт бүләкләре һәм мактаулы исемнәр
Режиссерлык эшләре өчен ТАССРның, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә. 1958 елда Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә Кәрим Тинчурин пьесасы буенча куелган «Җилкәнсезләр» спектакле өчен Ш.Сарымсаков, уйнаучы актерлар һәм бизәүчеләр Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

## Гаиләсе
Хатыны Галия Булатова (01.01.1900 — 08.08.1988), драма актрисасы, РСФСР халык артисты.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Камал театры режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Рөстәм Яхин

**Рөстәм Мөхәммәтхаҗи улы Яхин** — күренекле татар композиторы, Татарстан Республикасы Дәүләт гимны авторы, СССРның халык артисты (1986).
## Тәрҗемәи хәле

Рөстәм Яхин 1921 елның 16 августында Казанда хезмәткәр гаиләсендә туган. Ул күренекле мәгърифәтче Таиб Яхин белән бер нәселдән. Рөстәм Яхинның нәсел җебе Саба районы Шыңар авылына һәм Теләче районының Казаклар авылына барып чыга. Мөхәммәт Мәһдиевнең әнисе Сафина Бибирабига да шул затлы тамырдан.
Рөстәм Яхин кечкенәдән үк музыка белән кызыксына башлый. 3 яшендә пианинода үзлегеннән халык көйләрен уйный башлый. 13 яшендә музыка мәктәбенә укырга керә һәм 7 еллык мәктәпне 3 елда тәмамлый. Ул бик сәләтле, тырыш бала була.

Рөстәм Яхин — оста пианист. Ул тирән эчтәлекле җырлар, фортепиано өчен әсәрләр авторы. Татарстан Республикасының Дәүләт гимны авторы.

1959 елда «Дулкыннар, дулкыннар», «Күңелем өзгәләнгән минутларда» һ. б. җырлары, романслары өчен Рөстәм Яхин Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек була.

## Хәтер
* Казан шәһәренең бер урамына Рөстәм Яхин исеме бирелгән.
* 2025 елда Биектау тимер юл станциясе бистәсендә ачылган балалар сәнгать мәктәбенә исеме бирелгән (Рөстәм Яхин исемендәге балалар сәнгать мәктәбе дип аталган).
* 2025 елның сентябрендә Биектау районының Усад авылында Рөстәм Яхин исемендәге сәнгать мәктәбе ачылган.

## Искәрмәләр
  

## Чыганаклар
* Нуруллин Р.Г. Яхиннар. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2016. — 208 б. – 500 д. – ISBN 978-5-906701-70-1.

## Сылтамалар
* «Милләттәшләр» РӨСТӘМ ЯХИН (Татар теленә тәрҗемә итегез ) 
* Италияның баш ҡалаһында Заһир Исмәғилев менән Рөстәм Яхиндың музыкаһы яңғыраны
## Моны да карагыз
* Моабит төрмәсендә (М. Җәлил, Р. Яхин)

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Төркем:Рөстәм Яхин
Кышкы Олимпия уеннары 2014

**Кышкы Олимпия уеннары 2014** (, , ) — 2014 нче елның кышында Россиянең Сочи шәһәрендә узган Олимпия уеннары. 
## Шәһәрне сайлау
Тавыш бирүнең беренче раундында Зальцбург шәһәр төшеп калган; Икенче раудында Сочи шәһәрнең заявкасы җиңгән (47га каршы 51)

## Ярышлар җәдвәле

## Медальләр бәйгесе

## Олимпиадага әзерлек торышы
Әгәр 2010 елгы Ванкувердагы Олимпиадага 1,4 миллиард евро, 2006 елгы Турин Олимпиадасына 3,4 миллиард сарыф ителсә, Сочи Олимпиадасы хакы 36 миллиард еврога төште.

Бу башта планлаштырганнан 5 тапкырга артык. Тотылган акчаның нәрсәләргә сарыф ителүен тикшерү өчен, президентка җитерлек сәбәпләр бар. 2011 елдың июненә үк әзер булырга тиешле һәм планлаштырылганнан 8 тапкырга кыйммәткә төшкән трамплин төзелеше өчен җаваплы Русиянең Олимпия комитеты вице-президенты Әхмәт Билалов вазифасыннан бушатылды, чөнки Олимпиада башланырга бер ел алдан узасы ярышлар үткәрелмичә калды. Ә менә бобслей, скелетон һәм чана спорты буенча ярышлар үтәчәк трассаны спортчылар сынап карады. Хәвефсезлек төп урында торды, чөнки “Чаналар” трассасы дөньяда иң озыны — 1814 метр.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  2014 елгы Кышкы Олимпия уеннарының рәсми сайты
* 2014 елгы Кышкы Олимпия уеннары Халыкара Олимпия комитетының сайтында

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Павел I

**Па́вел I Беренче** (**Па́вел Петр улы**) — Россия империясе императоры. Мальта ордены бөек магистры, Петр III һәм Екатерина II улы.

## Тормыш юлы

Тумыштан соң әнисеннән алына һәм Елизавета II сараенда тәрбияләнә.

1762 елда дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә әтисе Петр III үтерелә, ә Павел тәхет мирасчысы итеп игълан ителә, ләкин яше җиткәч хакимияткә кертелми.

Тик әнисе Екатерина II үлгәннән соң Павел хакимияткә килә.

## Үзгәрешләр

Павел I хакимияткә килгәч 
* хәрби-дәүләт тәртибен ныгыта
* дворяннар өстен хокукларын чикли
* крестьян эшен ял көннәрендә тыя
* крестьяннарны җәберләүне бераз киметә
* гаскәрдә Пруссия тәртибен кертә
* тышкы сәясәттә инкыйлаби Франциягә каршы чыгыш ясый, ләкин 1800 елда Наполеон белән берек төзи.
*1797 елда тәхет тапшыруы турында фәрманны (ир нәселе буенча) кабул итә
* Үз канат астына Мальта ордены ала
* Һиндстанда Инглиз колонияләрен басып алмакчы булган
* Христиан булмаган диннәргә тигез карашны яклый
* Рус булмаган милләтләргә карата золымны йомшарта

## Сарай түнтәрелеше

Павел I эшчәнлеге нәтиҗәсендә дворяннар өстен хокукларын югалтып сарай түнтәрелешен оештыра, улы Александр түнтәрелешкә каршы булмаган. Дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә Павел I үтерелә, аның улы Александр I тәхеткә утыра.

Кайбер чыганаклар буенча сарай түнтәрелеше Бөекбритания тарафыннан оештырылган, төп сәбәбе: Павел сәясәте Һиндстанда һәм Аурупада инглиз мәнфәгатьләренә янаган.

Түнтәрелештән соң Павел I ясаган бөтенесе диярлек үзгәрешләр юкка чыгарыла. Улы Александр I яңадан Бөекбритания яклы көчләрне яклый башлый һәм Россия империясе инглиз ягында Наполеонга каршы сугышка керә.

## Шулай ук карагыз
* Инфантерия генералы  
* Дәүләт түнтәрелеше

## Әдәбият
* Павел Петрович: предки и потомки (От Руси древней до империи Российской).
*Сухарева О.В. Император (Сухарева О.В. Кто был кто в России от Петра I до Павла I, Москва, 2005).

С*ахновский Н. Русский император (Энциклопедический словарь Русской цивилизации).

*Шикман А.П. Российский император (Шикман А.П. Деятели отечественной истории. Биографический справочник. Москва, 1997

Төркем:Россия императорлары
Baş bit

__NOTOC____NOEDITSECTION__

{|align="right"|Başqa tellärdäTuğandaş säxifä
 __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ 

{| id="mp-topbanner" style="width:100%; background:#F0F8FF; margin-top:1.2em; border:1px solid #ccc;"
| style="width:56%; color:#000;" |





Wikipedia telläre




__NOTOC____NOEDITSECTION__



Төркем:Википедия
Марк Леви

**Марк Леви** (фр. *Marc Levy*) — француз язучысы. 2005 елда «Күк һәм җир арасында» фильмы аның романы буенча төшерелде.

Язучы 1961 елда Булонь-Бийанкур коммунасында туа. 1979 елда Кызыл Тәре оешмасына керә. 1982 елда Леви Дофин Париж университетына керә.

1984 елда АКШга китеп, Марк санак графикасы өлкәсендә эшләгән ике ширкәтне нигезли. 1998 елда Марк Леви беренче романын яза. Хәзер ул язучы эше белән шөгыльләнү өчен бизнесны калдырды.

Төркем:Иль-де-Франста туганнар
Төркем:Франсуз язучы-фантастлары
Төркем:Франция язучылары
Мехико

**Ме́хико** ( — *Мексика шәһәре*) — Мексика башкаласы, илнең сәяси, икътисадый һәм мәдәни үзәге. Дөньяда зурлыгы буенча Токиодан соң икенче агломерация, аның территориясендә 19,72 млн кеше яши.

## Кардәш шәһәрләр
*  Чикаго, АКШ
*  Лос-Анджелес, АКШ
*  Мадрид, Испания
*  Сан-Сальвадор, Сальвадор
*  Сантьяго, Чили
*  Гватемала, Гватемала
*  Богота, Колумбия
*  Сан-Паулу, Бразилия
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Панама, Панама
*  Торонто, Канада
*  Куско, Перу
*  Арекипа, Перу
*  Лима, Перу
*  Берлин (), Алмания
*  Пекин (), Кытай
## Шәхесләр
* Клаудия Шейнбаум (1962), 2024 елдан Мексика президенты.
## Сылтамалар
* Рәсми сайт


Төркем:Төньяк Америка башкалалары
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Мексика шәһәрләре
1740 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 17 октябрь — Анна Иоанновна, Россия императоры (*[[1730&nbsp;ел]]дан башлап*).

Төркем:1740 ел
Төркем:Еллар
Хәлил Әбҗәлилов

**Хәлил Гали улы Әбҗәлилов** (1896 елның 29 сентябре — 1963 елның 18 марты) — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (1958), СССРның халык артисты (1957).
## Тәрҗемәи хәле
Хәлил Әбҗәлилов 1896 елның 29 сентябрендә Ырынбур губернасы Шарлык өязе Мостафа авылында туа. Шагыйрь Муса Җәлилнең ике туган абыйсы. 7 яшендә аны мәдрәсәгә бирәләр. 1906 елда, авылда башланган корылык аркасында, гаиләсе белән Ырынбурга күчеп килә.

1914 елда беренче бөтендөнья сугышы фронтларына алына. Сугыш вакытында кыюлыгы өчен ул Георгий медале белән һәм 4 дәрәҗә Георгий тәресе белән бүләкләнә. 1916 елда җилкәсенә пуля эләгеп, госпитальдә ята, шуннан соң өенә кайтарыла.

1918 елдан Хәлил Әбҗәлилов «Ширкәт» труппасында уйный башлый.

Гражданнар сугышы елларында фронт театр бригадаларында эшли. 1920-1922 елларда Хивә һәм Бохара татар театрларында, 1923-1924 елларда Әстерхан дәүләт татар театрында иҗат итә.

1924-1928 елларда Бохара дәүләт киностудиясе (хәзер — Үзбәкфильм) фильмнарында уйный. «Үлем манарасы астында» (Корбашы-атаман), «Рәвәт чүл бүреләре» (1928, Абдулнәби бай ролендә), «Икенче хатын», «Кемдә хакимият», «Махау авырулылар» тасмаларында рольләр башкара. Титрларда ул *Х. Джалилов* дип билгеләнә.

1928 елда Хәлил Әбҗәлилов танылган, тәҗрибәле артист сыйфатында Казанга, Татар академия театрында эшләргә чакыртыла һә гомеренең ахырына кадәр театрдан аерылмый.

Хәлил Әбҗәлилов — татар халкының олы талантка ия булган мәшһүр артисты. Ул иҗат иткән образлар үзләренең гадилекләре, табигый лекләре, тышкы яктан беркатлылыклары белән аерылып торсалар да, эчке дөньялары — тирән кичерешләргә бай, ачык фикерле, зирәк шәхесләр.

Татарстан театр берләшмәсе җитәкчесе булып эшли, ТАССР Югары Советының 2—4 чакырылыш (1947—1959) депутаты.

Артист 1963 елның 18 мартында, Казан шәһәрендә вафат була.

## Уйнаган рольләр

## Бүләкләр
* Георгий медале
* 4 дәрәҗә Георгий тәресе
* Татар АССР атказанган артисты (1939)
* РСФСР атказанган артисты (1940)
* Татар АССР халык артисты (1944)
* РСФСР халык артисты (1950)
* ССРБ халык артисты (1957, Мәскәүдә уздырылган татар мәдәнияте ункөнлеге уңаеннан)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* «Мактау билгесе» ордены
* 1958 елда, Кәрим Тинчуринның «Җилкәнсезләр» спектаклендә капиталларын югалткан миллионер Мисбах хаҗи роле өчен Габдулла Тукай премиясенә лаек дип табыла.

## Хәтер
* 1963 елдан Казанның Вахитов районында *[[Әбҗәлилов урамы (Казан)|Әбҗәлилов урамы]]* бар (элекке *Кызыл Студентлар ур.*).

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* Габдулла Тукай сайты

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар актерлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Госман империясе солтаннары

**[[Госман империясе]] солтаннары** — Госман империясе белән идарә иткән солтаннар.

## Сылтамалар

* Госман империясе

*
Төркем:Җитәкчеләр исемлекләре
Төркем:Төркия тарихы
Багдад

**Багда́д** () — Гыйрак башкаласы.

## Тарих
* 1055 елда сәлҗуклар шигый Буилар дәүләтеннән Багдад шәһәрен тартып алалар.

## Кардәш шәһәрләр
*  Каһирә (), Мисыр
*  Саскатун, Канада

## Сылтамалар

* Багдад фотоcүрәтләре 


Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Tatar-islam.com

**Tatar-islam.com** — татар телендә Татарстан, Россия, дөнья мөселманнарының тормышын яктыртып баручы мәгълүмат агентлыгы. Сайт актив рәвештә даими яңартыла, биредә аналитик мәкаләләр, әңгәмә, анонслар да урын ала.

Сайтны гамәлгә куючы һәм баш мөхәррир — Илдар Баязитов. Сайт мөхәррире вазыйфасын башкаручы — Хатыйп Гәрәй.

## Сайт аудиториясе
* tatar-islam.com аудиториясе  @ alexa.com
* tatar-islam.com аудиториясе @ hypestat.com
* tatar-islam.com аудиториясе @ liveinternet.ru: бүген  aтна  31 көн

## Сылтамалар
* Иске сайт 

Төркем:Татар сайтлары
Төркем:Ислам сайтлары
Асия Минһаҗева

**Асия Миръякут кызы Минһаҗева** — татар шагыйрәсе, журналист.

Шагыйрә Асия Миръякут кызы Минһаҗева 1952 нче елның 16 ноябрендә Татарстанның Мөслим районы Метрәй авылында колхозчы  гаиләсендэ туа . Укуын Метрәй сигезьеллык мәктәбендә башлап, 1968 елда гаиләләре Мөслим эшчеләр бистәсенә күчкәч, урта  белем алуын шунда тәмамлый. Урта мәктәптән соң ике ел (1970-1972)  Мөслим районының Баек урта мәктәбендә татар теле һәм тарих укытучысы булып эшли . Шул елларда район газетасында, бераз соңырак “Азат хатын” (хазерге “Сөембикә”) һәм “ Казан утлары “ журналларында аның тәуге  шигырьләре  басылып чыга .

1972-1977 елларда А. Минһаҗева – Казан дәүләт университетының татар филологиясе булеге студенты . Уку чорында университеттагы “Әллүки” әдәби-иҗади берләшмәсенең актив әгъзасы була , республика матбугатында шигырьләре басыла, телевидение оештырган шигърият тапшыруында катнаша , тирән хисле , уз-узенә таләпчән , кыю сузле , горур-ихлас тавышлы, җитлеккән шагыйрә буларак исеме әдәби мохиттә телгэ алына башлый .1985 елда исә Татарстан китап нәшриятында шагыйрәнең “Биеклектэ очрашу“ дигән беренче мөстәкыйль җыентыгы басылып чыга .

Университетны тэмамлаганнан соң, А. Минһаҗева өч ел Мөслим районының Үрәзмәт урта мәктәбендә – укытучы , сиксәненче елларда Казан  да төрле көндәлек матбугат редакцияләрендә –корекктор, Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында – кече фәнни хезмәткәр ,Татарстан Язычулары берлеге аппаратында – секретарь-машинистка, аннары Әлмәт шәһәрендә “Әлмәт таңнары” газетасында хатлар бүлеге мөдире һәм туксанынчы елларда кабат Казандагы матбугат оешмаларында төрле хезмэт вазифаларын башкара. 1993 елда аның Татарстан китап нәшриятында “Якты сагыш” дигэн , әдәби җәмәгатьчелек һәм шигырь сөючеләр тарафыннан җылы кабул ителгән икенче шигъри җыентыгы басыла.

 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Хорват теле

**Хорват теле** (үзисеме *hrvatski jezik*; [xř̩ʋaːtskiː]) — Хорватия, Босния һәм Герцеговина һәм Воеводина рәсми теле. Славян төркеменә керә. Язу латин әлифбасына нигезләнгән.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

* Хорватия

Төркем:Хорват теле
Фазыл Фасиев

**Фазыл Салих улы Фасиев** — татар тел галиме, тәрҗемәче. Философия фәннәре кандидаты.

Ул 1925 елның 18 октябрендә Татарстанның Лениногорский районы Сугышлы авылында туа.

Ул — татар әдәби теле тарихы, язма ядкарьләр теле һәм текстологиясе, шәҗәрә, генеология, кабер ташы язмалары, лексикология, лексикография, ономастика, тарихи география һ.б. өлкәләрдә зур эшчәнлек алып бара торган олпат галим.

1983 елда Татарстан китап нәшриятында Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» китабы басылып чыкты. Аның төп текстын (транскрипцияне) әзерләүче, кереш мәкаләне, искәрмә һәм аңлатмаларны, кулъязмаларның тасвирламасын язучы Фазыл Фасиев иде. Бу хезмәтнең басылып чыгуы татар мәдәниятында зур бер вакыйга булды.

1966 елда Мәскәүдә «Совет энциклопедиясе» нәшриятында 38 мең сүзне эченә алган «Татарча-русча сүзлек» басылып чыкты. Фазыл абый анда, “К” хәрефенә башланган сүз статьяларын язу белән бергә, сүзлекнең ахырында рус телендә “Татар теленең кыскача грамматик белешмәсе”н урнаштырган.

Галимнең дистәдән артык монографияләре, йөздән артык фәнни мәкаләләре тел белеменең алтын фондын тәшкил итә.

## Басма китаплар
Фасеев Ф.С. Старотатарская деловая письменность XVIII в. – Казань: Тат. кн. изд-во, 1982.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Юныс Сафиуллин

**Юныс Габдулла улы Сафиуллин** — татар драматургы, артист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәл
Юныс Габдулла улы Сафиуллин 1947 елның 18 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Бакырчы авылында туа. Акъегет сигезъеллык урта мәктәбен тәмамлагач, 1962 елда Казан театр училищесына укырга керә, аны 1966 елда уңышлы тәмамлый. Аны Республика күчмә театрына эшкә билгелиләр. Шул ук елда Совет Армиясенә хезмәткә алына, хезмәтен тутырып кайткач, янәдән Күчмә театрда актер булып эшли. 
1976 елда А. В. Луначарский исемендәге Мәскәү дәүләт театр сәнгате институты (ГИТИС) каршында режиссерлар хәзерләүче икееллык Югары курсларны тәмамлый һәм 1981 елга хәтле Казан драма һәм комедия театрында актерлык эшен дәвам иттерә.

1981 елның февраленнән 2008 елга кадәр Г.Камал исемендәге Татар Дәүләт академия театры театрында башта актер, аннары театрның әдәби бүлек мөдире булып эшли.

## Әдәби иҗаты
Ю.Сафиулла егермедән артык сәхнә әсәрләре. Аларның күпчелеге 1970 елларның башында язылган, ләкин берничәсе генә сәхнәләштерелгән. Шулардай «Әллә өйләнергә инде?!» (Татар дәүләт драма һәм комедия театры, 1977), «Менә без дә үсеп җиттек...» (Әлмәт драма театры, 1979), «Ни булган бу ирләргә?!» (Әлмәт драма театры, 1981), «Әбидә кунак егетләр» (Минзәлә драма театры, 1981), «Алмазбулат» (Татар дәүләт академия театры, 1981), «Ләйсән ире Хәсән» (Татар дәүләт академия театры, 1986) кебек драма әсәрләре әдәбият-сәнгать җәмәгатьчелеге һәм тамашачылар тарафыннан җылы каршы алынды. Автор үз әсәрләрендә кешеләрдәге әхлак, табигатькә мөнәсәбәт, бүгенге һәм киләчәк буыннар турында уйлану, мещанлыкның яңа формаларына каршы көрәш, мәхәббәт һәм гаилә мөнәсәбәтләренә җитди караш шикелле, замандашларыбызны тирәнтен кызыксындыра һәм борчый торган актуаль мәсьәләләрне күтәрә һәм шуларны үзенчәлекле сәнгать чаралары, әдәби образлар ярдәмендә үтемле итеп әйтеп бирергә омтыла. Аны драматург буларак таныткан әсәре – «Идегәй» дастаны (Н.Исәнбәт пьесасы буенча). 1983 елда Татарстан китап нәшриятында драматургның пьесалар җыентыгы («Менә без дә үсеп җиттек...») басылып чыкты.

Ю. Сафиуллин — 1982 елдан СССР Язучылар союзы члены.
Әдәби бүлек мөдире булып эшләгәндә (2007 елга кадәр) ул татар театры шәхесләренә багышланган мемуар басмалар чыгарыша. “Татар театрына 100 ел”, Рәфкать Бикчәнтәев, Дамир Сираҗиев, Марсель Сәлимҗанов, Газиз Айдарский һәм Ринат Таҗетдиновка багышланган китаплар авторы һәм төзүчесе.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1996 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2026 ― Гаяз Исхакый исемендәге премия
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Тулырак биография
* Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары. – Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1986

## Моны да карагыз

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Мәсҗиден-Нәбәви

**Мәсҗиден-Нәбәви** (гарәпчә: المسجد النبوي — *Пәйгамбәр мәчете*) — исламда Мәсҗидел-Хәрамнан кала икенче урында булучы Мәдинәдәге мәчет (Кодыстагы Әл-Әкса - өченче). Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең кабере анда урнашкан.

Бу урындагы мәчет Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләм исән чакта ук төзелә, ә анардан килүче ислам әмирләре мәчетне зурайталар һәм бизиләр. Яшел гөмбәз (Пәйгамбәр гөмбәзе) астында Мөхәммәд саләллаһу галәйһи үәссәләмнең кабере урнашкан. Гөмбәз төзелүенең төгәл датасы билгеле түгел, ләкин аның XII гасыр тасвирламаларын табарга мөмкин. Беренче ике хәлиф - Әбу Бәкер һәм Гомәр (радыйаллаһу ганһумә) шулай ук анда күмелгәннәр.

Һиҗрәттән соң, Мөхәммәд Ясрибтә (соңрак Мәдинә дип атала башлый) соңрак мәчет төзеләчәк урындагы йортка күчә. Бу мәчетне тзүдә ул үзе дә катнаша. Бу бинаның планировкасы бөтен дөньядагы башка мәчетләр өчен дә кулланыла. Бинада колонналы мәчет композициясенең төп өлешләре салына: ачык турыпочмаклы ишегалды һәм, баштарак Кодыска, ә аннары Мәккәгә ориентлашкан, булачак колонналы залның прототибы. Мәчет шулай ук мәдәни һәм җәмгыяви чаралар үткәрү өчен, мәхкәмә һәм дини мәктәб өчен бина булып торган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* 

Төркем:Мәдинә
Төркем:Согуд Гарәбстаны мәчетләре
Һошимин

**Хошимин** () — Вьетнам көньягында урнашкан шәһәр. Dong Nam Bo утравының көньяк-көнчыгышында урнаша. Мәйданы — 2 095 км². Халык саны — 7 170 000 кеше. Халык тыгызлыгы — 3 401 кеше/км².

## Тарих
left|200px|thumb|Хошимин

## Кардәш шәһәрләр
*  Сан-Франциско
*  Вьентьян
*  Санкт-Петербург
*  Манила
*  Тайбэй
*  Тель-Авив
*  Шаңхай
*  Севилья
*  Торонто
*  Братислава
## Моны да карагыз

## Сылтамалар
* Ho Chi Minh City  

Төркем:Вьетнам шәһәрләре
Төркем:Хошимин
Fransiä

**Fransiä** (fr. *France*), räsmi isem **Fransiä Cömhüriäte** *(République française)* – Könbatış Awrupada urnaşqan däwlät. Başqalası – Parij. İl iseme belän borınğı german qäbiläse bulğan franklar isemennän kilä.

Fransiä xalqınıñ sanı 64,5 mln keşe, alarnıñ arasında 90 % Fransiä grajdannarı. Qanun çığaru orğanı  – ikepalatalı parlament. Administrativ bülenü – 26 regionğa bülenä.

Awrupa Berlege häm NATOnıñ äğzası.

Төркем:Дәүләтләр
1453 ел

## Вакыйгалар
* 29 май, сишәмбе — Константинопольның төрекләр тарафыннан яулап алынуы (шәһәр шушы ук елда, 2 апрель көнне камап алына). Император Константин XI'ның һәлак булуы. Төркия башкаласы Константинопольга (Истанбул) күчерелә.
* 19 октябрь — французлар Бордо кайтаралар, бу вакыйга Йөз еллык сугышка нокта куя. Франциядә инглизләр кулында Кале шәһәре генә кала.

## Туулар

* 22 ноябрь — Якоб Обрехт, фламанд композиторы.

## Вафатлар

* 29 май — Константин&nbsp;XI Драгаш — Византия е.
* Урбан — маҗар хәрби инженеры.

Төркем:1453 ел
Төркем:Еллар
Татар радиосы

**«Татар радиосы»** («TATAR RADiOSI») — беренче булып тәүлек буена 24 сәгать татар телендә тапшыру принцибын чынга ашырган радиостанцияләр челтәре. Радионы Казан, Әлмәт, Зәй, Төмән өлкәсендә тыңлап була. Радио музыкаль форматының нигезен хәзерге татар эстрада музыкасы тәшкил итә. Радио девизы — «Яхшы кәеф бездән башлана!».

## Ешлыклар
### Татарстан

### Төмән өлкәсе

## Шулай ук карагыз
* Татар җыры

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Радионы онлайн тәртиптә тыңлау 

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Т
Төркем:Татарстан радиокомпанияләре
Курай радиосы

**«Курай радиосы»** — Татарстан Республикасында 1996 елдан эшләүче беренче хосусый татар радиостанциясе. Казанда һәм чиктәш районнарда 73,97 FM (4,05 УКВ) ешлыгында тәүлек буе эшли. Радиода төрле тематикалы күңел тапшыруларыннан башлап җитди әңгәмәләргә кадәр тапшыруларны, татар, чит ил һәм Русия популяр музыкасы тыңлап була.

## Тарихы
Рус телле БИМ-радио хуҗалары 1996 елда БИМ-нан бушаган УКВ ешлыгында татарча радиостанция ясарга булалар. Офис Социалистик шәһәрчектә бер бинанын подвалында урнашкан була. Радиостанцияне Марат Сәлимуллин җитәкли, музыкаль редактор һәм беренче диджей — УНИКСта татарча дискотекалар алып баручысы Нур Алиев. Алар алып баручыларны кабул итәләр. Иң беренче коллективны Фәрит Галимуллин (Гали Урманов), Рәмис Адиятуллин (Мостафа Маликов), Ришат Хәмидуллин (Сәет Әминов, псевдонимнар) тәшкил итәләр. Соңрак аларга Айгөл Сәлман, Гыймранова (Алтынай), Чулпан Нәбиуллина (Йолдыз Әхмәт),  Энҗе Шәйхетдинова (Камилә Шәйхи), Сәрия Тукаева кушылалар.Гөлназ Дәүләтшина, Рөстәм Юнысов (Габдрәхим), Сылу Хәмзина, Алмаз Миргаязов (Әмир Исламов) та «Курай»да эшләп танылалар. 

Радионың эфирга беренче чыгуы Суверенитет көненә планлаштырыла, ләкин ул иртәрәк, 1996 елның 23 августында тыңлаучыларга тапшыруларын ирештерә башлый.

## Чыгу ешлыгы
Курай радиосы 1996 елдан башлап бер үк УКВ ешлыгында 73,9 МГц чыга. УКВ (УКВ-1) диапазоны (66-74 МГц) ССРБда киң кулланыла. 1991 елдан соң ул диапазонны тотучы алгычлар ясалмый, шуңа күрә радионың аудиториясе елдан-ел кими. «Курай»ның яшәү дәверендә FM (УКВ-2) дулкыннарына (88-108 МГц) күчерү омтылышлары ясала. Ешлыкларны бүлү буенча федераль комиссияләрендә ун тапкырдан да ким түгел гариза тапшырыла, ләкин «Курай» анда бер тапкыр да ота алмый.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Радионы онлайн тәртиптә тыңлау 
* “Курай” радиосы FM ешлык өчен көрәшен дәвам итә
* «Курай» радиосы хуҗасы: 1996 елдан бирле табышсыз эшлибез

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
К
Төркем:Татарстан радиокомпанияләре
Төркем:1996 елда нигезләнгән оешмалар
Тунис

**Туни́с** (гарәпчә تونس‎‎, рәсми исеме — **Туни́с Җөмһүрияте́** — Төньяк Африканың Урта диңгез ярында урнашкан дәүләт.

Төньяк һәм кынчыгыштан дәүләт Урта диңгез тарафыннан юыла, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышта ил Алжир, көньяк-көнчыгышта Ливия белән чиктәш. Илнең атамасы башкаласы исеменнән килеп чыккан.

## Диннәр

2014 елның гыйнварында кабул ителгән ил Конституциясе «исламны ― дәүләт  дине»,  «хөкүмәтне ― дин сакчысы» буларак билгели һәм сайланган Тунис президентының мөселман булуын таләп итә.. Конституция дин тоту, вөҗдан һәм дини йолаларны үтәү иреген гарантияли.

Туниста ислам ― дәүләт дине. АКШ Дәүләт департаментының 2014 елгы мәгълүматы буенча, ил халкының (11, 8 млн кеше, 2020 елга) 99 % ы ― мөселманнар (зур күпчелеге Мәлики мәзһәбе  сөнниләре).

Илдә шулай ук христиан, яһүд һәм бәһаи җәмгыятьләре бар.
* Туниста ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хөкүмәт сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Тунис
Гватемала

**Гватема́ла** (исп. *Guatemala*), **Гватема́ла Җөмһүрияте́** (исп. *República de Guatemala* [reˈpuβlika ðe ɣwateˈmala]) — Үзәк Америкада урнашкан дәүләт. Башка Үзәк Америка илләре белән чагыштырганда халык саны иң зур. Халык арасында күпчелекне метислар (58 %) һәм индейлар (40 %) тәшкил итә.
## Диннәр
Гватемала Конституциясе дин тоту иреген билгели. Католик чиркәве дәүләт дине булмаса да, ул «аерым хокук субъекты» дип танылган, билгеле бер өстенлекләргә ия. Конституция нигезендә, дин әһелләренең бер генә вәкиле дә Президент, вице-президент, хөкүмәт министры яки судья вазифасын били алмый. Конституция  төп төркемнәренең үз динен тоту хокукларын яклый.

Гватемалада 300 000 спиритизм тарафдары, 20 000 Бәһаи, 9000 ― 12000 буддист, 1200 – 2000 яһүд, 1200 мөселман исәпләнә.
* Гватемалада ислам

## Гватемала милли гимны
Гватемала милли гимнын (исп. **Himno Nacional**) үз текстының беренче юлындагы сүзләр буенча “Гватемала – бәхетле!” (исп. **¡Guatemala feliz!**) дип тә атыйлар. Ләкин бу исем рәсми рәвештә теркәлмәгән. Гимнның башлангыч сүзләрен Хосе Хоакин Пальма (**José Joaquín Palma**) язган, ә көен Рафаэль Альварес Овалье (**Rafael Álvarez Ovalle**) иҗат иткән. Җыр 1896 елда рәсми рәвештә дәүләт гимны буларак расланган. 1934 Хосе Мария Бонилья (**José María Bonilla**) хакимият тәкъдиме белән гимн текстына үзгәрешләр керткән.

Сигезәр юллы куплетларның дүртесенә дә аерым һәм шул куплетлар эчтәлеген дәвам итүче кушымталар язылган. Гимнның беренче һәм икенче куплетлары бәйсезлеккә ирешергә омтылучы халыклар һәм алар яшәгән төбәкләр өчен бүген дә бик актуаль. Өченче һәм дүртенче куплетлары Гватемаланың эчке милли һәм дәүләти үзенчәлекләренә багышланган.

## Сылтамалар

### Дәүләт институтлары
* Хөкүмәт
* Конституция
* Туризм министрлыгы

### ММЧ
* "Prensa Libre"
* "Siglo Vientiuno"
* "El Periodico" 

### Башкасы
* Literatura 
## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Гватемала
Программа белән тәэмин ителеш

**Программа белән тәэмин ителеш, програм тәэминаты** — мәгълүматны үзләштерү һәм саклау өчен кулланучы программалар җыелмасы. Ул шулай ук үзләштерү өчен кирәк булган программалы документларны (ДОСТ 19781-90), процедураларны һәм кагыйдәләрне, үзләштерү өчен кулланучы күбесе хәтер элешен дә үз өченә ала(СТ ИСО 2382/1-84).

## Төрләре
Программа белән тәэмин ителеш санак белеменең бер төре, ул техник (аппарат), математик, мәгълүмати , лингвистик, оештырулы һәм методик тәэмин ителешбелән дә бер рәттә тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз
Диңгез буе крае

**Диңгез буе крае** (рус. *Приморский край*) — Россия Федерациясенең субъекты.

Край 1938 елның 20 октябрендә төзелә.

Административ үзәге — Владивосток шәһәре.

Мәйданы — 165,9 мең км².

## География

Диңгез буе крае Ерак Көнчыгышның көньяк өлешендә урнашкан. Ярлары көньякта бик ергаланган. Култыкларның иң эресе — Бөек Петр култыгы. Эре утраулар: Русский, Попов, Путятин, Аскольд.

Крайның үзәк өлешен Сихоте-Алинь таулары алып тора (биеклеге 1855 метргача, Облачная тавы), көнбатышта Уссури һәм Ханка күле буе түбәнлекләре бар. Көрән күмер вә ташкүмер, полиметалл мәгъдәннәр, алтын, кургаш, графит, төзелеш материаллары чыганаклары бар.

Климаты уртача муссонлы. Кыш суык һәм кыска. Гынварның уртача температурасы яр буенда -12°...-14°С, эчке районнарда -20°...-27°С. Җәй яңгырлы. Июльнең уртача температурасы +14...+21°. Елга 600–900 мм явым төшә. Вегетация дәвере төньякта 120 —130 көн, көньякта 160—200 көн.

## Тарих
Край ССРБ Югары Совет Президиумы указы буенча 1938 елның 20 октябрендә төзелә.

## Халык
### Торак пунктлар

## Административ бүленеш
300px|thumb|right

## Моны да карагыз
* Диңгез буе өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Ерак Көнчыгыш федераль округы
Төркем:Россия крайлары
*
Панама

**Панама Җөмһүрияте** ( ) — Үзәк Америкада Панама бугазы белән Кариб диңгезе һәм Тын океан чигендә урнашкан дәүләт. Көнбатышта Коста-Рика һәм  көнчыгышта Колумбия белән читләшә. Индеецлар теленнән тәрҗемә иткән вакытта ул "бу урында күп балык бар" дигәнне аңлата.
## Диннәр
Конституция, кайбер искәрмәләр белән, дин тоту иреген күздә тота, һәм хөкүмәт бу хокукны практикада үтәгән. 
Христианлык ― Панамада төп дин. Хөкүмәт үткәргән рәсми сораштыру 2020 елда халыкның 80,6 % ы, ягъни 3 549 150 кеше үзен Рим-католик, ә 10,4 % ы, ягъни 1 009 740 кеше ― Евангелие протестантлары  дип таный. Иегова шаһитлары халыкның 1,4 % ын тәшкил итә.

Илдә буддачылар (0,4 % яки 18 560 кеше) һәм яһүд динендәгеләр (0,1 % яки 5240 кеше) җәмгыятьләре бар. Бәһаи дине ― ил халкының 2,0 % ы яки 60 000 кешенең дине. Мөселманнар күпчелек Панама һәм Колон шәһәрләрендә тупланып яши .
* Панамада ислам
## Искәрмәләр

Төркем:Панама
Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Микронезия Федератив Штатлары

**Микронезия Федератив Штатлары** (ингл. *Federated States of Micronesia*) — Океанлыктагы дәүләт, Яңа Гвинея төньяк яр буендагы Каролин утрауларында урнашкан.

## Дәүләт төзелеше
Микронезия Федератив Штатлары бәйсез суверен утрау дәүләте һәм Америка Кушма Штатларының ассоциацияләнгән дәүләте, дүрт штаттан - көнбатыштан көнчыгышка - Яп, Чуук, Поһнпеи һәм Косраэдан тора, алар Көнбатыш Тын Океанында урнашкан. 

## География
Бөтенесе бергә штатлар якынча 607 утрау тәшкил итә (җыелган мәйданы якынча 702 квадрат километр яки 271 квадрат миля), алар озынлык буенча 2700 км ны (1802 миля) алып тора экватордан төньякка табарак. Алар Яңа Гвинеядан төньяк көнчыгышта, Гуам һәм Марианалардан көньякка таба, Науру һәм Маршалл Утрауларыннан көнбатышта, Филипиннан һәм  Палаудан көнчыгышта, көнчыгыш Австралиядән якынча 2900 км (1802 миля)да һәм Һавайиларның төп утрауларыннан 4000 км (2485 миля) көньяк-көнбатышта урнашкан.  

Микронезия Федератив Штатларының тулаем мәйданы шактый кечкенә булу белән бер вакытта ул Тын Океанның 2 6000 000 кв. км (1 000 000 квадрат миля) ын алып тора, һәм илгә дөньяда зурлык буенча 14-енче эксклюзив икътисади зонаны бирә. Башкаласы Паликир Поһнпей утравында урнашкан, ә иң зур шәһәре Вено Чуук Атоллында урнашкан.

Дүрт штатның һәрберсенең дә үзәге бер яки берничә югары утрауларда үзәкләшкән, әмма Косрае күпсанлы тышта урнашкан атолларны үз эченә ала. Микронезия Федератив Штатлары Каролин Утрауларының өлеше буенча, берничә ил арасында бүленгән меңнәрчә кечкенә утраулардан торган киңрәк Микронезия регионында сузылган. Микронезия термины Федератив Штатларга яки бөтенләе белән регионга әйтелергә мөмкин.

## Тарихы
Федератив Микронезия Штатлары элек Тын Океаны Утрауларының Карау Астындагы Территориясенең өлеше булган, Берләшкән Милләтләрнең АКШ администрациясе астындагы карау территориясе булган, ләкин ул 1979 елның 10 маенда үзенең конституцион хөкүмәтен формалаштырган, һәм бәйсезлеккә ия булгач 1986 елның 3 ноябренда АКШ белән ирекле ассоциациядә бәйсез дәүләт булган. Башка күрше утраулар әгъзалары, һәм шулай ук элеккеге Тын Океаны Утраулары Карау Астындагы Территория әгъзалары үзләренең конституцион хөкүмәтләрен формалаштырган һәм Маршалл Утраулары Җөмһүрияте һәм Палау Җөмһүрияте булган. Микронезия Федератив Штатларының БМОда урыны бар.

## Диннәр
Микронезия Конституциясе дәүләт динен билгеләргә мөмкинлек бирүче яисә дин тоту иреген чикләүче закон кабул ителә алмый, дип белдерә.

Микронезия Федератив Штатлары халкының күп өлешен христианнар тәшкил итә. 2016 елда католиклар – 54,7 % (56 230 кеше), протестантлар – 38,5 % (39 546 кеше), мормоннар – 1,5 % (1586 кеше), баптистлар – 1,1 % (1145 кеше), башкалар – 4,2 % . Утрауларда шулай ук буддачылык һәм бәһаи диндарларының, мөселманнарның  зур булмаган төркемнәре бар.
* Микронезия Федератив Штатларында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Микронезия Федератив Штатлары
Төркем:Федератив дәүләтләр
Искәндәр Абдуллин (1935)

*Бу тел галиме турында мәкалә, [[шагыйрь]] турында [[Искәндәр Абдуллин (1975)|моннан]] укыгыз*

**Искәндәр Габдулла улы Абдуллин** — татар тел галиме.

Ул 1935 елның 22 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Олы Күлбаш авылында хезмәткәр гаиләсендә туа.

Искәндәр хезмәт сөючән, эзләнүчән, тел фәненә мөкиббән киткән зур галим иде. Телнең бер өлкәсе дә аның игътибарыннан читтә калмады. Әдәби тел тарихы һәм стилистика, матур әдәбият теле, лексикология һәм терминология, язма ядкарьләр теле һәм тестологиясе, эпиграфика (кабер ташы язмаларын өйрәнү фәне), татар теленең башка телләр белән бәйләнеш проблемалары, шәҗәрә-генеология мәсьәләләре, басылып чыккан яңа хезмәтләргә бәяләмәләр язу, татар телен һәм тел галимнәрен пропагандалау һ.б. эшләр – бу игелекле зат иҗат иткән юнәлешләрнең кайберләре. Шулар өстенә ул коеп куйган лексикограф – сүзлекләр төзүче дә иде. Ул өч томлык «Татар теленең аңлатмалы сүзлек»ләр һ.б. төзүдә катнашты.

Галимнең дистәдән артык китап-монографияләре, 100дән артык фәнни һәм фәнни-популяр мәкаләләре калды. Иртә вафат булган галимнең киләчәккә планнары зур иде.

Төркем:Татар тел галимнәре
Майн Рид

**То́мас Майн Рид** (ингл. *Thomas Mayne Reid*; 1818 елның 4 апреле — 1883 елның 22 октябре) — ирланд милләтле инглиз язучысы, маҗаралы романнар авторы, балалар һәм яшь-үсмерләр өчен китаплар язучы.

Язучы Ирландиядә ирланд пасторы гаиләсендә туа. Белфастта белемне алып, 1840 елда ул АКШга китә. Журналист буларак 1846—1848 еллардагы Мексика сугышында катнаша.

1849 елда Майн Рид Төньяк Ирландиягә кайта. Анда яралангач, ул Лондонга килә, монда аның беренче романы «Ирекле укчылар» (ингл. *The Rifle Rangers*) чыга. 1853 елда язучы Элизабет Хайдка өйләнә.

Майн Рид дөньякүләм мәшһүр булган «Башсыз җайдак» (роман Яхъя Халитов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде) романы авторы.

Гомернең соңгы көннәрендә Майн Рид инвалидка әйләнә. Ул Лондонда 1883 елда вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ язучылары
Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Ирландия язучы-фантастлары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Жан-Поль Сартр

**Жан-Поль Шарль Эма́р Сартр** (фр. *Jean-Paul Charles Aymard Sartre*; 1905 елның 21 июне — 1980 елның 15 апреле) — күренекле француз фәлсәфәчесе, атеистик экзистенциализм вәкиле, язучы, драматург һәм эссечы, педагог.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Экзистенциалистлар
Төркем:Марксистлар
Tatarblog.com

**Tatarblog.com** — татар блогы.

Татар блогын татар блоггеры Казанда яшәүче Наил Сафиуллин алып бара[*[[Википедия:Чыганакларга сылтамалар|чыганак]]*?].

Блог 2009 елдан алып эшләп килә һәм анда күбесенчә IT турындагы язмалар басыла, мәсәлән — Татар интернеты турында, Вконтакте сайтында урнашкан татар группаларының рейтингы.

## Сылтамалар
* Татарблог .

Төркем:Татар сайтлары
Yandeks

**Yandeks** — ezläü häm İnternet-portal xucası bulğan Räsäy  İT - şirkäte. Räsäyneñ iń ere ezläü sısteması bularaq tanılğan. 2010 yelnıń 30 Yünennän başlap tatar telendä dä eşli başlıy.

left|200px|thumb|Yandex-Qazan süräte
## İskärmälär

## Sıltamalar
* Räsmi sähifä
Казанның Мәскәү районы

**[[Казан]]ның Мәскәү районы** (рус. *Московский район Казани*) — Казан мәркәзенең төньяк өлешендә урнашкан район. Казансу елгасы буенча Вахит районы белән, көнчыгышта Киров районы белән, төньякта Авиатөзелеш районы белән, көнбатышта Яңа Савин районы белән чиктәш. Мәскәү районы тарихы Кәҗә бистәсе белән башлана.

## Моны да карагыз
#### Мәскәү районы урамнары
* Лушников урамы

## Искәрмәләр

М
Вена

**Вена**:
* Вена — шәһәр, Австрияның башкаласы.
* **[[Вена (анатомия)|Вена]]** — канны йөрәккә таба ташучы сосуд.
* **[[Вена (елга)|Вена]]** — Вена шәһәрендәге елга.
Джанни Родари

**Джа́нни Рода́ри** (итал. *Gianni Rodari*, 1920 елның 23 октябре, Оменья, Италия — 1980 елның 14 апреле, Рим, Италия) — мәшһүр итальян балалар язучысы, журналист, Г. Х. Андерсен исемендәге премия лауреаты.

Родари 1920 елда төньяк Италиядә урнашкан кечкенә Оменья шәһәрендә дөньяга килә. Әтисе иртә вафат була, һәм Джанни ике абыйсы (Чезаре һәм Марио) белән бергә әнисе туган авылда (Варесотто) яшиләр. Балачактан Родари авырулы һәм көчсез була, шуңа күрә ул музыка һәм китаплар белән кызыксына. Өч ел семинариядә укытып, ул укытучы дипломын ала һәм 17 яшьтә авыл мәктәпләренең башлангыч сыйныфларда укыта башлый. 1939 елда күпмедер вакыт өчендә Милан университетының филология факультетына тыңлаучы булып йөрде.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Джанни Родари начар сәламәтлеге аркасында хезмәттән азат булды. Ике якын дус вафат булганнан һәм абыйсы Чезарены концентрацион лагерена ябылганнан соң ул фашист режимына каршы көрәшкән хәрәкәткә катанаша башлый һәм 1944 елда Итальян коммунистик фиркәсенә кергән.

1948 елда Родари «Унита» коммунистик газетасында журналист булып эшли башлады һәм балалар өчен китаплар яза башлады. 1951 елда ул беренче шигырьләр җыентыгын һәм «Чиполлино маҗаралары»н (Мөнир Мазунов тарафыннан татар теленә тәрҗемә ителде) чыгарды.

1952 елда СССР булып китте. 1953 елда Мария Тереза Фереттига өйләнде, дүрт елдан соң Мария аңа Паола исемле кызны бүләк тудырды. 1957 елда Джанни Родари профессиональ журналист исемен ала.

1970 елда Г. Х. Андерсен исемендәге премиягә лаек булып, дөньякүләм таныла.

Родари авырудан 1980 елның 14 апрелендә Рим шәһәрендә вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Италия язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Әкиятчеләр
Төркем:Италия язучы-фантастлары
Төркем:Италия журналистлары
Төркем:Андерсен премиясе лауреатлары
Казан трамвае

**Казан трамвае** — Казанның трамвай системасы. Русиядә иң картлардан берсе санала, 1899 елның 20 ноябрендә ачылган. Хәзерге вакытта 5 маршрут эшли. Юл бәясе — 30 сум.

## Тарих
thumb|300px|Казан трамвай маршрутлары үзгәреше
Казан трамвае — Русиядә иң борынгылардан берсе, ул 1899 елда Казан атлы тимер юлы системасы урынында ачылган. 

1930 елларның башында Казанда дүрт трамвай маршрутлары була. Беренчесе һәм иң озыны, Постау бистәсеннән Свердлов һәм Бауман урамнарыннан, карт Адмирал дамбасыннан "Ерак тамакка" үтә иде.

Трамвайларның базасы Арча зираттагы трампаркта була. Ә шәһәр үскәч, маршрутларның саны күбәйде. Мәсәлән, 30 елларның актыгында 9 маршрут була. Ә 1990 елларда инде 18 маршрут булган.

Ләкин бу сан озак тормады.  Транспорт реформасы буенча шәһәр үзәгендә трамвай юллары бетерелгән һәм 1-нче трампарк ябылган.

### Трамвайның киләчәге
300px|мини|уңда|Казан тизләтелгән трамвае маршруты һәм киләчәк боҗра проекты
[300px|мини|уңда|БКМ-843 төрендәге вагун [Казан тизләтелгән трамвае маршрутында]]
2012 елда 5нче номерлы Казан тизләтелгән трамвае ачыла. Киләчәктә ул 3 номерлы трамвае белән кушылып боҗра маршрутын торгызыр, әлегә ул Кояшлы Шәһәргә кадәр бара. Бу трамвай   Тимер юлы вокзалы — Декабристлар урамы — Фатыйх Әмирхан проспекты — Халитов урамы — Җиңү проспекты — Борисково бистәсе маршрут белән бара.

## Маршрутлар
***5 [[Казан-Пассажирлы|Тимер юлы вокзалы]] — [[Кояшлы шәһәр]] ы** (элекке номер — 19)
***1 [[Казан-Пассажирлы|Тимер юлы вокзалы]] — [[Химиклар урамы]]** (элекке номер — 9)
***4 Халитов урамы — 9нчы **  (элекке номер — 11)
***6 [[Карабай бистәсе]] — Халитов урамы**  (элекке номер — 13)

## Моны да карагыз
*Мәскәү трамвае
*Казан тизләтелгән трамвае
*Трамвай
*Казан метросы

## Сылтамалар
* Казан трамвае турында татарча сайт
* Маршрутлардан бөтенесе картада (рус.) 

## Искәрмәләр

Трамвай
Фәхри Насретдинов

**Фәхри Хөсәен улы Насретдинов.**  — Татарстан Республикасының һәм РСФСРның халык артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Фәхри Насретдинов 1911 елның 23 октябрендә Татарстанның Апас районы Шәмбалыкчы авылында крестьян гаиләсендә туа. Бу гаиләдә татар халык җырларын бик яраталар һәм матур итеп җырлый дә беләләр.  Әмма 1921 елгы ачлык вакытында балалар ятим калалар һәм олы абыйсы Фәхрине Мәскәүгә алып китә. Анда ул мәктәптә укый, соңыннан текстиль фабрикасында эшли башлый, шулай ук фабрика каршындагы драмтүгәрәккә йөрергә дә вакыт таба. Балачактан ук җыр яратуы, җырчы булу теләге аны Мәскәү эшче татар күчмә театрына алып килә, Мәскәү музыка техникумын да бетерә, Мәскәү Дәүләт консерваториясе каршындагы Татар опера студиясенә дә кабул ителә.

Гомумән алганда, Фәхри Насретдиновка тумыштан гаҗәеп матур, моңлы, сагышлы тавыш бирелгән. Татар опера театрына нигез салучыларның берсе буларак, ул сәхнәдә лирик тенор тавышына язылган милли һәм классик операларда төп рольләрне беренче булып башкарды. Бу – Ленский («Евгений Онегин»), Фауст («Фауст»), Җик-Мәргән («Алтынчәч»), Галимҗан («Башмагым»), Вәли («Тапшырылмаган хатлар»), Кирәмәт («Качкын» операсы) һ. б.

Фәхри Насретдиновның геройлары — саф күңелле, чиста уйлы, тирән гыйшыкка бирелгән ир-егетләр. Шуңа күрә дә җырчының тавышы мәхәббәт хисенә искиткеч бай булды, үзен сәхнәдә табигый тотышы белән артист геройның чынбарлыгына ышандыра ала иде. Балачактан халык моңын, аның телен йөрәгенә сеңдереп үскән авыл малае булуы белән Фәхри Насретдинов концертларда да дан казанды.

Ул 1986 елда вафат була.

## Хәтер
* 1996 елда Шәмбалыкчыда музее ачыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фәхри Насретдинов

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Тенорлар