open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бурушаски теле

**Бурушаски теле** ([bu.ˈɾu.ɕa.ski]) — буриш халкы сөйләшкән изолят тел. Халык Кашмирның төньяк таулы районнарында яши. 2000 елда бурушаски телендә 87 мең кеше сөйләшкән дип санала. Телнең башка атамалары: *Brugaski, Kanjut (Kunjoot), Verchikwār, Boorishki, Brushas* һәм *Miśa:ski*.

Бүгенге бурушаски телендә урду теленнән алынмалар күп. Шулай ук дард телләреннән һәм төрки телләрдән дә алынмалар бар.

Яшәү урыннарына карап, бурушаски телен өч диалектка бүләләр: Хунза, Нагар һәм Ясин диалектлары.

left|200px|thumb|Телне куллану харитасы

Фәнгә тел XIX гасырның икенче яртысында мәгълүм була. Язу системасы юк. Фонетик транскрипция ярдәмендә язылган шактый текстлар бар. Алар күбесенчә Д. Лоример тарафыннан инглиз теленә тәрҗемә ителгән.

Бурушаски теле һаман бер тел гаиләсенә дә кертелмәгән. Аның сино-кавказ макрогаиләсенә керүе ихтимал.

## Өйрәнү тарихы
Бурушаски телен фәнни өйрәнү XIX гасырның икенче яртысында башлана. Шул вакытта Г. В. Ляйтнер (*G. W. Leitner*) һәм Й. Биддульфның (*J. Biddulph*) хезмәтләре языла һәм дөнья күрә. XX гасырда исә телне өйрәнүгә Д. Л. Р. Лоример (*D. L. R. Lorimer*) шактый өлеш кертә, «The Burushaski Language» (1935-1938) дип аталган хезмәтен чыгара. Анда шулай ук сүзлек һәм грамматик белешмә урын алган.

Соңгы вакытларда телне Герман Бергер өйрәнгән. Ул диалектлар сүзлеген төзегән.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Another Member of Vasco-Caucasian?  

Төркем:Авразия телләре
Төркем:Изолят телләр
Төркем:Пакьстан телләре
Төркем:Һиндстан телләре
Хуҗа Насретдин

**Хуҗа Насретдин** — мөселман Көнчыгышының күренекле фольклор каһарманы, кыска юмористик әкиятләр персонажы. Еш кына аның чынбарлыкта яшәгәне әйтелсә дә, моңа җитди дәлилләр юк.

Хуҗа Насретдин әкиятләре төрки, гарәп, фарсы, рус һәм хәтта кытай әдәбиятларында киң таралган. Кавказ арты һәм Балкан халыклары фольклорларында да аның турында кыйссалар бар.

## Әдәби образ
Хуҗа Насретдиннең синкретик әдәби образы үзендә һәм аксакал, һәм җүләр кеше сыйфатларын берләштерә. Ул — үз эчендә каршылыклы булган антигерой образы. Бер үк вакытта сукбай, ирекле фикерле, инкыйлабчы, җүләр, мәкерле, фәлсәфәче, циник, галим, дин әһеле, суфый һәм башка кешеләр үзенчәлекләренә ия. Гадәттә, кеше гөнаһларыннан, саранлыктан, ике йөзлелектән, ришвәтчелектән, муллаларның намуссызлыгыннан көлә. Авыр хәлләрдән һәрвакыт гадәти булмаган чыгу юлларын эзләп таба.

Хуҗа Насретдин образының мәҗбүри юлдашы — аның ишәге. Ишәк еш кына үзе дә төп каһарман була ала.

## Башка халыкларда
Башка халыкларда да Хуҗа Насретдингә охшаган әкияти образлар бар:
* Казакъларда — Алдар Косе;
* Каракалпакларда — Әмир бәк;
* Кырым татарларында — Әхмәт акай;
* Гарәпләрдә — Джоха;
* Әрмәннәрдә — Пулу-Пуги;
* Таҗикларда — Мөшфикә;
* Румыннарда — Пэкалэ;
* Көньяк славяннарда — Хәйләкәр Петр;
* Немецларда - Тиль Уленшпигель;
* Украиннарда - Козак Мамай;

## Фотосурәтләр

Файл:Nasrettin Hoca5.jpg|Хуҗа Насретдин һәйкәле, Бурса, Төркия
Файл:Harikalar Diyari Nasrettin Hoca 05981 nevit.jpg|Хуҗа Насретдин һәйкәле, Әнкара, Төркия
|Хуҗа Насретдин һәйкәле, Мәскәү, Русия


## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсендә Хуҗа Насретдин мәзәкләре 
* Тазбаш сайтында Хуҗа Насретдин мәзәкләре
* «Ватаным Татарстан» — Хуҗа Насретдин болай дигән...

Төркем:Фольклор персонажлары
Төркем:Татар фольклоры
Дунай (мәгънәләр)

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Дунай – Аурупадагы зур елга исеме.
* Наил Дунай – ТАССРның халык артисты.
* Фаяз Дунай – публицист, әдәбият тәнкыйтьчесе.
Халыкара сәүдә палатасы

**Халыкара сәүдә палатасы** яки **ХСП** ( — *ICC*) — бизнес алдында торган иң актуаль мәсьәләләрне чишү максатын куйган бәйсез табышсыз халыкара оешма. Бүгенге көндә 140 илдәге меңнәрчә ширкәтләр һәм ассоциацияләрне берләштерә. 1919 елда нигезләнә. Штаб-фатиры Париж шәһәрендә урнаша.

МТП чыгара торган документлар арасында — » Инкотермс " (унификацияләнгән сәүдә терминнары), UCP 600 (документар аккредитивлар өчен унификацияләнгән кагыйдәләр һәм гореф-гадәтләр), Арбитраж регламент, даими рәвештә комиссия әгъзалары тарафыннан аларга төзәтмәләр кертү предметына яңадан карала торган типлаштырылган халыкара контрактлар. МТП каршындагы бәхәсләрне хәл итүнең төп органы-Халыкара арбитраж суды. Палата, коммерция мәсьәләләрен җайга салучы дәүләтара берләшмәләрдән аермалы буларак, Бөтендөнья сәүдә оешмасы, ЭКОС, таможня берлекләре кебек дәүләтара берләшмәләрдән аермалы буларак, җайга салучы функцияләрне үтәми, бары тик катнашучы субъектлар өчен бердәм механизмнар һәм кагыйдәләр генә эшләп чыгара һәм эшләнгән регламентлар кысаларында бәхәсләрне хәл итә. Шул ук вакытта МТП Бөтендөнья сәүдә оешмасы, Бөтендөнья банкы һәм башка халыкара оешмалар каршындагы коллектив консультатив орган булып тора, ә 2016 елдан — БМО Генераль Ассамблеясе каршындагы рәсми күзәтүче, шул рәвешле, дәүләтара процессларда эшкуарлык җәмәгатьчелеге мәнфәгатьләрен исәпкә алу механизмын тәэмин итеп.

ХСП даими рәвештә БМО, Бөтендөнья сәүдә оешмасы, Халыкара реконструкция һәм үсеш банкы һәм башка халыкара оешмалар белән тирән хезмәттәшлектә тора. Алар өчен киңәшләшү органы вазифаларын башкара. Төрле илләрдә Халыкара сәүдә палатасының төрле милли комитетлары эшли (мәсәлән, ICC Russia, ICC Georgia һ.б.).

1923 елдан башлап, оешма карамагындагы Халыкара арбитраж мәхкәмәсе эшли.  

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Дәүләтнеке булмаган халыкара оешмалар
Төркем:Халыкара сәүдә
Төркем:Сәүдә палаталары
Төркем:Арбитраж оешмалары
Төркем:Парижда урнашкан оешмалар
Төркем:БМОның Иҗтимагый һәм икътисадый Шурасына гомуми консультатив тавыш белән керүче оешмалар
2100 ел

## Вакыйгалар
* Җир шарындагы халык саны 11 миллиардка җитәргә мөмкин.
* Император пингвиннарының саны 95&nbsp;процентка кимергә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:2100 ел
Төркем:Еллар
Иж-Бубый мәдрәсәсе

**Иж-Бубый мәдрәсәсе**, «Буби» мәдрәсәсе — Вятка губернасы Сарапул өязе Әгерҗе волоосте Иж-Бубый авылында 1881 елда ачылган мәдрәсә. Идел буе һәм Урал алды халыкларының мәгърифәтендә зур урын биләгән уку йорты. 1895 елдан мәдрәсәне Габдулла һәм Гобәйдулла Бубилар җитәкли һәм мөгаллимлек итә. 1908 елда мәдрәсә каршында хатын-кызлар класслары ачыла. Анда Мөхлисә Буби укыта. 1911 елда мөгаллимнәр һәм шәкертләр «панисламизмны пропагандалауда» гаепләнә, мәдрәсә ябыла .

## Тарих

Ул элекке Вятка губернасы Сарапул өязе Әгерҗе волостеның Иж-Бубый авылында 1881 елда оештырыла. Башка татар мәдрәсәләре белән беррәттән, ул да XIX гасыр ахыры – XX гасыр башында зур үзгәрешләр кичерә. 1907 елдан башлап, мәдрәсәдә аерым фәннәр буларак гарәп, фарсы, төрек, рус, француз телләре, тарих, политэкономия, арифметика, геометрия, физика, астрономия, география, ботаника, медицина, психология, педагогика алдынгы рус һәм Европа уку йортлары дәрәҗәсендә укытыла. Фәлсәфә, логика, әхлак, Коръән, хәдис, ислам тарихы өйрәтелә. Укыту расписание буенча алып барыла, дәресләр үткәрү өчен бүлмәләр җиһазландырыла; уку елы ахырында имтиханнар уздырыла.

Россиянең төрле почмакларыннан мәдрәсәгә укырга яшьләр килә. 1908-1911 елларда биредә һәр елны 500 шәкерт белем ала. Мәдрәсәдә һәр атнада әдәби, фәнни кичәләр уздырыла. Мәдрәсәнең бай китапханәсе, махсус җиһазландырылган спорт мәйданчыгы була.

Иж-Бубый мәдрәсәсенең уңышларга ирешеп чәчәк ату елларында аның белән бертуган Габдулла һәм Гобәйдулла Бубыйлар җитәкчелек итә.

Бу авылда Россиядәге мөселман хатын-кызлар өчен иң беренче уку йортларыннан кызлар мәдрәсәсе дә эшли. Ул Мөхлисә Бубый карамагында була.

Мәдрәсәнең дөньяви юл белән алга атлавы патша хөкүмәтен борчуга сала. Танылган татар уку йортларыннан булган **Иж-Бубый мәдрәсәсе** 1911 елның гыйнварында Россия хөкүмәтенә каршы фикер таратуда һәм панисламизмда гаепләнеп, яптырыла. Җитәкчеләре, мөгаллимнәре кулга алына.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләре
* 

### Мөгәллимнәре

### Шәкертләре

## Фотогалерея

File:Җамал Вәлиди.jpg|Җамал Вәлиди
File:Dumawi.jpg| Нәҗип Думави
File:Габдулла Буби.jpg|Габдулла Буби
File:Гобәйдулла Буби.jpg|Гобәйдулла Буби


## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Татарстан. Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре-2011. Татарстан Республикасы Милли китапханәсе

## Сылтамалар

*  Бубыйлар мирасы 
 
## Моны да карагыз
* Иж-Бубый авылы тарихы музее
* Габдулла Буби 
* Гобәйдулла Буби
* Мөхлисә Буби

Төркем:Әлифба буенча мәдрәсәләр
Төркем:1881 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1911 елда ябылган уку йортлары
Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Төркем:Казан губернасы
Асаф Габдерахманов

**Асаф Котдус улы Габдерахманов** (20 декабрь 1918 — 3 сентябрь 2000) — Советлар Союзы Герое, Бөек Ватан сугышында катнашкан кеше.

## Сугышка кадәрге тормышы
Асаф Габдерахманов 1918 елның 20 декабрендә Әгерҗе шәһәрендә туа (хәзерге Татарстан).

Балачагында Иж-Бубый авылында яши һәм шунда ук тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлый.

Казанда авиацион техникумны тәмамлап, авиацион заводта техник-монтажчы булып эшли.

## Бөек Ватан сугышында катнашуы
Асаф Абдрахманов Хәрби-Диңгез Флотында 1939 елдан башлап хезмәт итә.

1942 елда ул Югары хәрби-диңгез училищесын тәмамлый.

Укуын тәмамлаганнан соң, лейтенант Асаф Габдерахманов Азак хәрби флотилиясенә хезмәткә җибәрелә һәм бронекатер командиры буларак билгеләнә. Бер тапкыр Габдерахманов катеры өч бронекатердан торган төркем белән бергә Мариупольга төнге һөҗүмдә катнаша.

1943 елның ноябрь аенда Киреч бугазын кичкәндә өлкән лейтенант Габдерахмановның бронекатеры беренче штурмлаучы отрядларны җиргә төшерә һәм күп тапкыр сугыш кирәк-яракларын китерә.

1944 елның 22 гыйнварында ССРБ Югары Шурасы указы белән Асаф Габдерахмановка Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

1944 елда ул Советлар Союзы Коммунистик Партиясе вәкиле була.

## Сугыштан соңгы тормышы
1963 елдан 1968 елга кадәр Асаф Габдерахманов «Сучан/Спасск» үлчәү комплексы корабының командиры була.

1-нче ранг капитаны Асаф Котдус улы Габдерахманов 1973 елда отставкага чыга.

Ялга киткәннән соң ул Севастопольда яши һәм шунда ук 2000 елның 3 сентябрендә вафат була.

## Сылтамалар
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Монгол империясе

**Монгол империясе** () — Урта гасырларда, Урта Евразиядә (Азия һәм Көнчыгыш Европада) урнашкан күп милләтле дәүләт. XIII гасырда формалашкан. Якынча 33 миллион км² җирләрен биләгән. Башкалалары - Каракорум, Сарай Берке, Сарай Берке, Ханбалык hәм башка Урта Евразиядә шәһәрләре булган.

Чәчәк ату чорында Үзәк Азия, Көньяк Себер, Көнчыгыш Европа, Якын Көнчыгыш, Кытай һәм Тибет җирләрендә урнашкан. XIII гасырның икенче яртысында империя ылысларга таркала башлый (мәсәлән, Алтын Урда). XIV гасырның соңгы чирегендә яшәүдән туктый.

## Тарих
### Дәүләтнең барлыкка килүе
XII гасыр башында таралып урнашкан монгол ырулары бердәм дәүләткә берләшү омтылышын ясыйлар. Бу дәүләт тарихка *Хамаг Монгол* исеме астында кереп кала. Аның беренче җитәкчесе Хайду-хан була. Аның оныгы, Хабул-хан, Цзинь империясен вакытлыча җиңүгә ирешә, аңа ясак түләтә. Хабул-ханның дәвамчысын – Амбагай-ханны — шул җирлектә татар дип аталган ырулар (татар атамасы төрки халыкларга соңрак күчә) әсир итә, һәм чжурчжэннарга тапшыра. Берничә елдан соң татар кабиләләре тарафыннан Тимучинның (соңрак Чынгыз-хан) әтисе Есүгәй-Батыр үтерелә.

Тимучин яшьлеген бертуганнары һәм әнисе белән Делун Болдока тауларында үткәрә. Ул хакимияткә әкрен килә, башта аңа Үзәк Монголиядәге кереитлар җитәкчесе Ван-хан ярдәм күрсәтә. Җитәрлек көч туплагач, Тимучин көнчыгышта татарларны (1202), үзенең элеккеге ярдәмчеләр — кереитларны (1203) һәм көнбатышта найманнарны (1204) буйсындыра. 1206 елдагы мнгол җитәкчеләре җыелышы — корылтайда Тимучин монголларның бөек ханы дип игълан ителә. Ул Чынгызхан исеме белән атала башлый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Монгол империясе
Төркем:Азиянең тарихи дәүләтләре
Төркем:Европаның тарихи дәүләтләре
Марлен Дитрих

**Марлен Дитрих** ( ), тулы исеме **Мари Магдалене Дитрих** (), 27 декабрь 1901 ел ― 6 май 1992 ел) ― алман һәм америкалы актриса һәм җырчы.

Ул 1901 елның 27 декабрендә Шенебергта, полиция офицеры Луи Эрих Отто Дитрих һәм аның хатыны Вильгельмина Фельзинг гаиләсендә туа. 1922 елдан Берлин театрларында вак рольләрне уйный, шул ук елны ул беренче тапкыр экранга чыга.

Озак еллар дәвамында Дитрих күп санлы фильмнарда төшә, бөтен дөньяга билгеле шәхескә әйләнә.

Чыганакларда актрисаның бик кызыклы бер фикере теркәлгән: „Wenn ich mein Leben noch einmal leben könnte, würde ich die gleichen Fehler machen. Aber ein bisschen früher, damit ich mehr davon habe.” — “Тагын бер кат яши алсам да, мин шул ук хаталарны ясар идем. Ләкин бераз иртәрәк — файдасын күбрәк күрер өчен”.

Ул 1992 елның 6 маенда Париждагы фатирында, йөрәк һәм бөерләр функциясе бозылу нәтиҗәсендә вафат була.
## Хәтер
* Алманиядә һәм Молдавиядә Дитрих хөрмәтенә маркалар чыгарыла.
* 2008 елны Шенеберг районында (Берлин), Леберштрассе 65 йортында Марлен Дитрих хөрмәтенә рәсми мемориаль такта куела.
## Альбомнар
* 1951: *Marlene Dietrich Overseas*
* 1954: *Live at the Café de Paris*
* 1959: *Dietrich in Rio*
* 1960: *Wiedersehen mit Marlene*
* 1964: *Marlene singt Berlin*
* 1964: *Die neue Marlene*
* 1964: *Dietrich in London*

;Җыентыклар
* 1949: *Souvenir Album*
* 1952: *M.D. Live 1932—1952*
* 1959: *Lili Marlene*
* 1969: *Marlene Dietrich*
* 1973: *The Best of Marlene Dietrich*
* 1974: *Das war mein Milljöh*
* 1982: *Her Complete Decca Recordings*
* 1992: *The Marlene Dietrich Album*
* 1992: *Art Deco Marlene Dietrich*
* 2007: *Marlene Dietrich with the Burt Bacharach Orchestra*

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* 
## Искәрмәләр

Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:Алмания актрисалары
Төркем:Җырчылар
Төркем:АКШ җырчылары
Төркем:Алмания җырчылары
Төркем:Маркадагы шәхесләр
Төркем:«Тони» премиясе лауреатлары
Төркем:Берлинның мактаулы яшәүчеләре
Төркем:Президент Азатлык медале белән бүләкләнгәннәр
Фәһим Ситдиков

**Ситдыйков Фәһим Мөнәвәр улы** — Кәрим Тинчурин исемендәге театр артисты, Татарстан Республикасының атказанган артисты.

Ситдыйков Фәһим 1953 елның 10 октябрендә Башкортстан АССРның Бакалы районы Наратъелга авылында дөньяга килә. Театрда 1975 елдан башлап эшләде.

Төп рольләре — Сәйяр — Ш.Хөсәенов "Әниемнең ак күлмәге", Надирша — И.Юзееев "Мәкәрҗәгә барган идек", Сәфәргали — К.Тинчурин "Хәйләсез дөнья файдасыз", Габдуллаҗан — К.Тинчурин "Американ", су ташучы Ван — Б.Брехт "Сечуанның мәрхәмәтле кешесе" һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Гәп

**Гәп** яки **сленг** — яңа сүзләр яки инде булган сүзләрнең яңа мәгънәле җыелмасы. Гәп, күбесенчә, төрле  җәмгыять берлекләре (социаль, профессиональ, яшь буенча төркемнәр) тарафыннан кулланыла.

Татар халкы өчен гәп сүзләре яңалык түгел. Мәсәлән Казандагы Яңа Татар бистәсенең үз гәп сөйләме булган:

*Кайтып киләм, малай, караңгыда, каршыга бер рәтче очрады. Чаппах теңәр кыптымән, кәңкәйде.Җәбенә кердем, пәнҗөкиедә юк иде, текесен ал да тай!*

Бүгенге әдәби телгә тәрҗемәсе:

*Кайтып киләм, малай, караңгыда, каршыга бер талаучы очрады. Кададым тегеңә пычак белән, егылды. Кесәсенә кердем, бер тиен акчасы да юк иде, сәгатен алып качтым!*

## Татар гәп сүзлеге
Бүгенге татарлар (аеруча яшьләр) тарафыннан да гәп кулланыла. Һәрбер профессиянең диярлек үз гәбе була. Гәп аеруча пәрәвездәге социаль челтәрләрдә (Facebook, Vk.com һ.б.) еш очрый.

## Моны да карагыз
*Жаргон
*Арго
*Әдәби тел
*Стандарт тел
*Тел вариантлары

## Чыганаклар
ЛЕКСИКОЛОГИЯ ФӘНЕНӘ КАРГАН ТЕРМИННАРНЫҢ КЫСКАЧА СҮЗЛЕКЧӘСЕ. 

Төркем:Лексикология
Төркем:Сленг
Дерби музее һәм сәнгать галереясе

[right|thumb|[Музей бинасы]]
**Дерби музее һәм сәнгать галереясе** () — 1836 елда Дерби Үзәк китапханәсе белән берлектә Ричард Нилл Фрименның ()  махсус проекты буенча һәм Майкл Томас () иганәсенә төзелгән музей. Музейда Джозеф Райтның бик күп картиналары саклана (300 дән артык эскизы, 34 картинасы һәм документлары, Дерби фарфор фабрикасы *(Royal Crown Derby)* продукциясе).

Моннан тыш музейда археологик, тәбигать фәннәре, тарихи, геологик, Дерби һәм аның тирә ягында табылган хәрби һәс фарфор эшләмәләр, картиналар саклана.

Музей тарихын 1836 елның 1 февраленән, «Шәһәр һәм тәбигать фәннәре җәмгыяте» музее (*Derby Town and County Museum and Natural History Society*) нигезләнгән көннән исәпләргә мөмкин. Джордж Харпур Кру музейның беренче президенты була. Башта ябык җәмгыять була, 1856 елда исә музей мөдире Уильям Манди коллекцияне сатарга тәкъдим итә, бу тәкъдим кабул ителми. Тәүге коллекциядә минераллар һәм кошлар сыннары саклана.

!
Төркем:Бөекбритания музейлары
Томас Смит

[thumb| [Дерби музее һәм сәнгать галереясында сакланган Томас Смит картинасы|left]]
**Томас Смит** () — пейзаж төшерүче инглиз рәссамы, күренекле инглиз рәссамы Джон Рафаэльның әтисе. Бик күп пейзажлар, тарихи биналар төшкән картиналар авторы.
Томас Смитның "Ирекле пейзажда сунарчылар ширкәте" () картинасы Саутби аукционында 67 000 долларга сатыла. Бу картинаны ул 1751 елда ясый; бу вакытта улы тууга 1 ел, үзенең үлеменә исә 16 ел кала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Sketch by famous Derby artist sparks a mystery  (Bygone Derbyshire) 
* Works by Thomas Smith  (Government Art Collection) 

!
Төркем:Бөекбритания рәссамнары
Байкыбаш сөйләше

**Байкыбаш сөйләше** (*бөре буе сөйләше*, ) — татар теленең мишәр диалектына караган бер сөйләше, Башкортстанның төньягында, Бөре елгасы бассейнында таралган. Фонетик яктан «Ц»-лаштырган сөйләшләргә карый.

## Таралышы

Башкортстанның Балтач (көньяк-көнчыгыш өлеше), Байкыбаш (хәзерге Караидел), Бөре, Благовещен һәм Мишкә районының бер өлешендә таралган. Мишкә районы территориясендә мишәр авыллары, бары сигез генә: Бабай, Байкаш, Баш-Байбак, Субай, Спартак, Өрьяды, Янагуш, Благовещен районында — Булат авылы.

Бу сөйләш беренче мәртәбә Л. T. Мәхмүтова тарафыннан тасвирлана. Ул бу төбәккә 1954—1957 елларда диалектологик экспедицияләр оештыра һәм, тупланган бай материалларга нигезләнеп, тел үзенчәлекләренә анализ ясый, беренче булып байкыбаш сөйләшен аерып чыгара. Халык арасында сакланып килә торган легендаларга караганда, бу территориягә мишәрләр моннан 300—400 еллар элек килеп утырганнар. Алар үзләрен Сембер ягыннан, Ука суы буеннан килгән халык дип саныйлар. Еш кына бабаларының бабалары Алатыр өязе, Пьяна елгасы буеннан килүләрен дә искә алалар.

## Үзенчәлекләре

Байкыбаш сөйләшендә авазлар һәм тартык фонемалар составы буенча татар әдәби теленнән аерылмый, ләкин көнбатыш (мишәр) диалектына хас кайбер үзенчәлекләргә ия: [а] авазы түгәрәкләнми, алгы рәт [ә], [ү] авазлары, [к], [г], [х] авазлары арткы рәт һ.б.

Сөйләшнең башка фонетик үзенчәлекләре барлык мишәр сөйләшләренә дә хас: е~и: йел/йил — җил; о, ө~у, у: бөген — бүген, осак — усак. Тар авазларның әдәби телнең киң авазларына туры килүе, көнбатыш (мишәр) диалектындагы кебек: кагыз — кәгазь, мәктеп — мәктәп һ.б.

Сөйләмнең үзенчәлеге сузык авазлар өлкәсендә дә күренә. п~б: цыкылдаучы сөйләшләрдәге кебек, яңгырау [б] билгеле бер төркем сүзләр башында саңгыраулана (пети — бөти).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Хәйретдинова Т. Х., Баязитова Ф. С., Рамазанова Д. Б., Барсукова Р. С., Садыкова З. Р., Татар халык сөйләшләре бит239 
* Булатова М. Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М. Р. Булатова. — Казань: ИЯЛИ, 2021. — 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5

## Әдәбият

* Махмутова Л. Т. О татарских говорах северо-западных районов Башкирской АССР (по материалам экспедиций 1954-57) // Материалы по татарской диалектологии. Вып. 2. Казань, 1962. С. 57-85.
* Махмутова Л. Т. 1962 (б) − Основные характерные черты мишарских говоров на территории Пензенской области (по материалам экспедиций 1958-
* 1960 гг.) // Материалы по татарской диалектологии. Вып. 2. Казань, 1962. С. 125—162.
* Махмутова Л. Т. Опыт исследования тюркских диалектов: мишарскийдиалект татарского языка. М.: Наука, 1978. 271 с.
* Рамазанова Д. Б., Хайрутдинова Т. Х. К вопросу о формировании байкибашевского говора мишарского диалекта татарского языка // Исследования по исторической диалектологии татарского языка. Вып. 3. Казань, 1985. С. 62-95.
* Бикмаева Л. У. Лингвогеографическая интерпретация фонетических илексических особенностей стерлитамакского говора мишарского диалекта татарского языка: автореф. дис. … канд. филол. наук. Казань, 2007. 22 с.

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Рахмай Хисмәтуллин

**Рахмай Хисмәтуллин**, тулы исеме **Рахматулла Хисмәтулла улы Хисмәтуллин** (1934 елның 25 сентябре — 2004 елның 30 гыйнвары) — татар язучысы, шагыйрь һәм журналист. 1989—1997 елларда Чаллы язучылар оешмасының җаваплы сәркатибе. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Язучылар берлегенең Г.Исхакый исемендәге әдәби бүләге иясе (1994).

## Тормыш юлы
Язучы 1934 елның 25 сентябрендә Татарстанның Актаныш районы Әнәк авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә. 1952 елда Пучы урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт университетының физика-математика факультетына белем алырга керә. Аны 1958 елда тәмамлый.

Эшне ул Питрәч һәм Азнакай район («Маяк») газеталарында башлап җибәрә. Соңрак Казан телестудиясендә әдәби хезмәткәр, мөхәррир булып эшли. Бетончы булып та эшләп ала. 1961 елда ул КПСС сафларына керә. 1963—1966 елларда Казан дәүләт университетының Хисаплау үзәгендә математик-программист буларак хезмәт итә.

1966—1981 елларда Түбән Кама шәһәрендә икътисадчы, «Социалистик Татарстан» газетасының (хәзерге «Ватаным Татарстан» газетасы) Түбән Кама төбәгендәге хәбәрчесе, эшче яшьләр кичке мәктәбендә математика укытучысы, инженер, өлкән инженер һәм халык театрында режиссер булып эшли. 1982 елдан бирле «Нефтехим» сәнәгать берләшмәсе хезмәткәре. «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе эшендә актив катнаша.

Язучы 2004 елның 30 гыйнварында вафат була.

## Иҗат
Рахмай Хисмәтуллин күбесенчә очерк жанрында иҗат итә. Әлеге жанрда аның «Салават күпере» (1964), «Күкрәү авазлары» (1967), «Үземне таптым» (1980), «Сусау» (1984) һәм «Кыйбла җиле» (1992) дигән китаплары чыга. «Кыйбла җиле» китабы өчен 1994 елда ул Татарстан Язучылар берлегенең Г.Исхакый исемендәге әдәби бүләгенә лаек була.

Шигърият өлкәсендә дә иҗат итә. Аның балалар өчен язылган «Дөньяга килеп чык!» (1987) китабыннан соң «Яшенле тау» (1988) һәм «Ак догалар» (1992) дигән шигырьләр җыентыклары нәшер ителә.

Рахмай Хисмәтуллин көндәлек матбугатта да хикәяләрен, нәсерләрен һәм шигырьләрен бастыра.

Драматургия жанрында да иҗат итеп карый. Аның «Кайтаваз» дигән пьесасы буенча Түбән Кама халык театры коллективы спектакль куя. Спектакль Татарстан бәйгесендә Мактау грамотасына лаек була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 2 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

## Сылтамалар

* Яр Чаллы язучылары
* Татар язучылары порталы
* «Кама таңнары» йолдызы — «Ватаным Татарстан» газетасы
* Рахмай Хисмәтуллинга багышланган Мизхәт Хәбибуллин шигыре

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:Программистлар
Куергазы районы

**Куергазы районы** () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Ермолаево авылы – Уфадан 243 км ераклыкта урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе – Стәрлетамакта. *Куергазы* башкорт теленнән тәрҗемә иткәндә “елга башы” дигәнне аңлата.

## Тарих
1935 елның 31 гыйнварыннан үзаллы Куергазы районы 1952 елда Стәрлетамак өлкәсе, 1962 елдан Мәләвез районына керә. 1965 елдан Күмертау районы (үзәге шул исемне йөртүче шәһәр) булып исемләнә. 1992 елда БР Югары Советы Президиумы Указы белән Куергазы районы дип исемләнә башлый (үзәге — Ермолаево эшчеләр поселогы). Үзаллылык алу торак төзелешен киңәйтергә, юлларны асфальтлаштырырга һәм ремонтларга, торак пунктларга газ кертергә мөмкинлек бирде.

## География
Куергазы районы Башкортстанның көньягында урнашкан, аны хаклы рәвештә республиканың көньяк капкасы, дип йөртәләр. Ул Федоровка, Мәләвез, Күгәрчен районнары һәм Ырынбур өлкәсе белән чиктәш. Мәйданы 2238 км² тәшкил итә (авыл хуҗалыгы җирләре – 134,6 мең).

## Халык
Район территориясендә Күмертау шәһәре, Маячный бистәсе (2005 елдан авыл), 84 авыл урнашкан. Иң зурлары: Айчуак, Яңа Мораптал, Якшымбәт.

## Демография

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Шәмсетдин Зәки,
* Кинҗә Арсланов – Пугачев көрәштәше,
* Газиз Әлмөхәммәтов,
* Баязит Бикбай,
* Илшат Йомагулов (*1932, Тимербай-2007, Уфа*), РСФСР атказанган артисты.
* Рәшит Солтангәрәев (*1935*, Таймас - *2000*, Уфа) — язучы, С. Юлаев премиясе лауреаты (*1978*)
* Тамара Ганиева — шагыйрә, драматург, БР атказанган мәдәният хезмәткәре *([[1993]]).*
* Галим Хисамов — язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (2014).
* Румил Азнабаев — Бөтендөнья башкортлар корылтае рәисе (*[[2012]]-[[2015]]*) (Якшымбәттән).
* Айдар Габдинов (*1969, Тимербай*), җырчы (*тенор*), Татарстанның атказанган артисты.

## Икътисад
Агросәнәгать комплексы  район икътисадының мөһим өлешен алып тора. Тоташ республикадагы кебек үк, заман үзгәрешләре аны да урап узмады. Районда 12 авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы исәпләнә. Җаваплылыгы чикләнгән өч җәмгыять авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерү һәм эшкәртү белән шөгыльләнә. Үсемлекчелек  продукциясенең төп өлешен ашлык һәм мал азыгы культуралары, шикәр чөгендере, көнбагыш, бәрәңге, яшелчә-җимешләр тәшкил итә. көнбагыш җитештерү буенча район республикада иң алдынгыларның берсе. Киров исемендәге, “Искра”, “Ватан” кооперативлары, җаваплылыгы чикләнгән “Заборьев-Агро” җәмгыяте районны (җирле инвестор) социаль-икътисади үстерүгә зур өлеш кертә. терлекчелектә малларның баш санын, ит һәм сөт җитештерүне арттыру буенча зур эш алып барыла.
## Чыганаклар
* Үсеш юлында

## Сылтамалар


Төркем:Башкортстан районнары
Күмертау

**Күмертау** — Башкортстанда урнашкан шәһәр. Куйбышев тимер юлының әһәмиятле станциясе. Уфадан 250 км ераклыкта урнаша.

## Халык

2010 елга шәһәрдә 66 мең кеше яши дип фаразлана.

Күмертау — төрле объектив сәбәпләр аркасында күрше Мәләвез, Салават, Ишембай, Стәрлетамактан да ныграк руслашкан шәһәр, халкының 61,6 процентын руслар тәшкил итә. 11,5 меңе (16,4 процент) — башкортлар, 9 меңе (12,9 процент) татар милләте вәкилләре.

## Икътисад
Кайчандыр ташкүмер чыгаручылары белән дан тоткан шәһәр бүген башка юнәлешләрдә үсә. Күмертау авиация предприятиесе, «Искра» машина эшләү заводы, «Нефтехиммаш», арматура заводы, Күмертау электр-җылылык челтәре кебек эре ширкәтләр шәһәр икътисадының нигез ташын тәшкил итә. Биредә кече бизнесның төрле формалары үсештә. Шәһәр бюджетының өчтән бер өлеше соңгылар исәбенә тулыландырыла.

## Мәгариф
Мәгариф өлкәсе шәһәр хакимияте эшчәнлегендә өстенлекле юнәлешләрнең берсе булып тора. Урындагы бюджетның 64 проценты мәгарифкә юнәлтелүе шул хакта бәян итә.

Биредәге 24 гомуми белем бирү учреждениесе коллективлары көчле педагоглардан тупланган.

Мәктәпләрдә 7311 укучы белем ала, шуларның арасында рус булмаганнары — 1819 бала. Алардан 64,16 проценты туган телен өйрәнә. Ләкин шәһәрдә башкорт балалар бакчалары, башлангыч мәктәп, башкорт гимназиясе, политехник лицей ачылу уңай нәтиҗәләр бирсә дә, татар балаларына туган тел укыту әлегә бик зур булмаган күрсәткечләргә кайтып кала. Әлеге көндә татар теле 6 нчы, 9 нчы, 11 нче, 12 нче мәктәпләрдә, 1 нче гимназиядә генә укытыла, бу дәресләргә барлыгы 140 бала йөри. Күрсәткеч шәһәр мәктәпләрендә белем алучы 795 татар баласының 16,8 процентын гына тәшкил итә.

## Шәхесләр
* Ришат Нигъмәтуллин (1952), галим.

## Урамнары
* Муса Җәлил урамы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Боз кузгалдымы?.
* Яңа үрләр чакыра

Төркем:Башкортстан шәһәрләре
Төркем:Күмертау
Төркем:Күмертау шәһәре шәһәр округы торак пунктлары
Кадыйр Сибгатуллин

**'
**Кадыйр Сибгатуллин**, чын исеме **Минкадыйр Идият улы Сибгатуллин''' (1942 елның 15 феврале — 1994 елның 4 июне) — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1978 елдан).

## Тормыш юлы
Ул 1942 елның 15 февралендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Балыклы Чүкәй авылында дөньяга килә. Кече Укмас, Яншык һәм Олы Солтан авылларының мәктәпләрендә урта белем ала, 1957 елда исә, Казанга килеп, 4 нче номерлы техник училищега укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң Казанның «Оргсинтез» заводында электромонтер булып эшли, аннары хәрби хезмәткә алына. Аннан кайткач, ул «Оргсинтез» заводында эшен дәвам итә, ләкин бер елдан соң аны ташлый.

1966—1978 елларда Кадыйр Сибгатуллин Балык Бистәсе районында чыга торган «Октябрь юлы» (хәзерге «Авыл офыклары») исемле газета редакциясендә әдәби хезмәткәр һәм хатлар бүлеге мөдире булып хезмәт итә. 1962-1972 елларда ул параллель рәвештә Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала.

1978 елда шагыйрь Яр Чаллы шәһәренә күченә. 1994 елның 4 июнендә ул анда вафат була.

## Иҗат
Шигырьләрне Кадыйр Сибгатуллин мәктәп чагында ук яза башлый. 1974 елда аның «Әманәт» дигән шигъри җыентык дөнья күрә. Шулай ук аның «Гамь» (1976), «Авазлар» (1981), «Хыял» (1986), «Инану» (1988), «Таңнар, кичәләр» (1989), «Гомерем дулкыннары» (1993), «Намазлык» (1994), «Әйтте шагыйрь» (2002) һәм «Бер ноктада» (2007) исемле шигырьләр җыентыклары басыла.

Тематикага килгәндә, Кадыйр Сибгатуллин шигырьләре күбесенчә сугыштан соңгы һәм хәзерге авыл тормышы турында. Шагыйрь тормыш детальләрен җентекләп, үзенчә фәлсәфи уйларга төреп, халык, туган ил язмышы турындагы фикерләре белән бәйләп бирергә тырыша.

Аның кайбер шигырьләре «Полет радуги» (1978) һәм «Осенняя весна» (2002) исемле җыентыкларда рус телендә дә дөнья күрде.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татар язучылар порталы
* Кадыйр Сибгатуллин турында хәтирәләр
* «Художественный мир поэзии Кадыйра Сибгатуллина» темасына кандидатлык диссертациясе 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Муллаян Халиков

**Муллаян Дәүләтша улы Халиков** (4 февраль 1894 — 23 август 1937) – БАССР Халык Комиссарлары Советы Рәисе, Башкорт Совет Республикасын төзү турында” Килешүдә имзасын В.И. Ленинныкы белән янәшә куючы.
## Тормыш юлы
Муллаян Дәүләтша улы Халиков хәзерге Бүздәк районының Каран авыл Советы биләмәсенә караучы Актау авылында 1894 елда туган. Булачак революционер Троицкидагы “Мөхәммәдия” мәдрәсәсендә белем ала. Революционер Муллаян Халиковның педагогик эшчәнлеге дәвамлы булмый, әмма үз кулы белән тутырылган анкеталар ћәм белешмәләрдә төп ћөнәрен “укытучы” дип күрсәтә. 1917 елның октябрендә Муллаян Халиков Темәс авылына күченеп килә ћәм биредә земство китапханәсе мөдире вазыйфасына тәгаенләнә.

Яшьли революцион хәрәкәткә кушыла, 1919 елдан — РКП(б) әгъзасы. Башкорт гаскәрләренең Совет хакимияте ягына чыгуы буенча сөйләшүләрдә Башкорт хөкүмәте вәкиле буларак катнаша. 1919 елда Муллаян Халиков Башревком әгъзасы була. 1919 елның 20 мартында Башревком вәкиле буларак, Башкортстан Хөкүмәтенең Үзәк Совет хакимияте белән “Башкортстан Совет Автономиясе турында килешү”гә кул куйган кеше.

1920-21 елларда — Тамьян-Катай кантоны ревкомы рәисе, Башкорт республикасының тәэминат буенча, аннары мәгариф халык комиссары. 1921 елның июлендә Муллаян Халиков БАССР Халык Комиссарлары Советы рәисе итеп тәгаенләнә.

1921 елгы ачлык вакытында Халиков башлангычы белән хөкүмәт Башкортстанны азык-төлеккә салымнан азат итү мәсьәләсен күтәреп чыга, килеп туган хәлне төшендерү максатында Мәскәүгә махсус делегация җибәрелә. Әйтергә кирәк, югары дәрәҗәләрдә ањлау таба бу, Башкортстан ачлыктан интегүче төбәкләр исемлегенә кертелеп, аңа азык-төлек ярдәме күрсәтелә башлый.

1925 елдан аның эшчәнлеге Мәскәү белән бәйле, “Россельбанк”та, Наркомфинда җаваплы вазыйфалар башкара. 1937 елда Сталин репрессиясенә эләгә һәм атып үтерелә, 1958 елда аклана.
## Чыганаклар
* Муллаян Халиков — республика горурлыгы
* Халык хәтерендәге Халиков
## Искәрмәләр

Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Башкортстан революционерлары
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Татарстан хөкүмәте рәисләре

**Татарстан хөкүмәте рәисләре** — Татарстан хөкүмәтен җитәкләгән сәясәтчеләр. 1990 елдан Татарстан премьер-министр вазифасы белән тәңгәл.

* «*Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты — Татарстан Республикасы Хөкүмәте — Татарстан Республикасы дәүләт хакимиятенең башкарма һәм күрсәтмә бирү органы*» (ТР конституциясе тексты (*татарча*). 99 ст.)

## Татарстан хөкүмәте рәисләре

## Чыганаклар
* Список Председателей СНК и Совета Министров ТАССР, Кабинета Министров Республики Татарстан  

## Сылтамалар
* Россия архивлары сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан тарихы
Soltan mäçete

thumb|300px|right|Soltan mäçete

**Soltan mäçete** (*Cihanşa bay mäçete*, *Qızıl mäçet*, *Ğosman mäçete*, *Sigezençe camiğ mäçet*), Qazanda Tatar dini arxitektura istälege. 

1868 yılda säwdägär Cihanşa Ğosmanov iğänäsenä Urta Ğasırlar Bolğar baniäte üzeçälekläre belän milli romantik yünäleştäge eklektik formalarda tözelä. 

Ber zallı, işek atında öç qatlı manaralı, antresolle cämiğ mäçet. 1931 yıldan yabıla. Manarası 1990 yılda torğızıla, 1994 yıldan üz wazífasın üti.
Равил Үтәбай-Кәрими

**Равил Үтәбай-Кәрими** – Башкортстанда яшәгән күренекле татар галиме, энциклопедик белемгә ия шәркыять һәм исламият белгече, ялкынлы публицист.

## Тәрҗемәи хәле
Равил Үтәбаев 1933 елның 30 августында Татарстан Республикасы Теләче районының Казаклар авылында дөньяга килә. 1950-1952 елларда Мәскәүдә Көнчыгышны өйрәнү институтында белем ала. 1956 елда Казан дәүләт педагогика институтын тәмалаганнан соң, халык мәгарифе системасында эшли. Башкортстанда, Тәтешле районының Күрдем урта мәктәбендә укыта. 1988-1991 елларда СССР ФА Казан филиалының Тел, әдәбият һәм тарих институтында өлкән фәнни хезмәткәр була. 1992-1994 елларда мәдрәсә ректоры, Россия һәм БДБнең Европа өлеше илләре мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте Гыйльми советында әгъза булып тора.

Р.Үтәбай-Кәрими 2005 елның 7 мартында Уфа шәһәрендә вафат була. Җәсәде Татарстан Республикасы Теләче районының Казаклар авылына кайтарыла һәм шунда җирләнә.

## Фәнни эшчәнлеге
Равил Үтәбай-Кәрими, гарәп теле, көнчыгыш, ислам дине белгече буларак, рус, татар, башкорт, үзбәк, казакъ, төрек һәм башка телләрдә Көнчыгыш халыкларының мәгърифәтчелеге тарихын яктырткан мәкаләләр бастыра. Аның тарафыннан Риза Фәхретдин, Мәҗит Гафури, Закир Кадыйри һәм башка танылган татар мәгърифәтчеләренең һәм язучыларының хезмәтләре басмага хәзерләнә. Ул ислам дине тарихы һәм кануннары буенча белешмәлекләр дә төзегән.

## Чыганаклар
* Равил Үтәбай-Кәрими фонды
* Уфада Равил Үтәбай-Кәримине искә алалар

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Фәрит Габдрәхим

**Фәрит Габдрәхим** (Фәрит Ибраһим улы Габдрәхимов) — Башкортстанда яшәүче татар шагыйре, Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре .

## Тормыш юлы
1933 елның 8 гыйнварында Башкортстанның Бүздәк районы Арслан авылында туа. Октябрьский нефть техникумын, Башкорт дәүләт университетының татар-рус бүлеген тәмамлый. Әдәбиятка зур тормыш тәҗрибәсе туплап аяк баса. Хезмәт юлын колхозда башлый, төзелештә эшли, мәктәптә укыта. Әдәби иҗатка тартылу аны 1965 елда Туймазы шәһәр газетасы редакциясенә алып килә. Шигырьләре алтмышынчы еллар башында газета-журнал битләрендә, Уфада чыккан «Яшь көчләр» альманахында басылып чыга.

Фәрит Габдрәхим 1969 елдан 1994 елга чаклы, ягъни лаеклы ялга чыкканчыга кадәр, «Кызыл таң» газетасы редакциясендә әдәбият-сәнгать бүлеге мөдире булып эшли.

## Иҗат
Шагыйрьнең лирик герое — бай рухлы, көчле, горур шәхес. Ә соңгы елларда ул төп игътибарын милли әсәрләр иҗат итүгә юнәлтә. Аның күп кенә шигырь-поэмалары дәһшәтле чорларны кичкән халкыбызның ачы язмышын ачуга, рухи ныклыгын гәүдәләндерүгә, бүгенге аяныч хәле һәм киләчәге турында тирән уйлануларга багышлана.

## Мактаулы исемнәр һәм дәүләт бүләкләре
Ул — Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1982). 1979 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары
* Йөрәк уты: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1971. Җирдәге йолдызлар: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1975.
* Анкетага кермәгән юллар: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1978.
* Алтын туй: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1982.
* Күңел күзе: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1985.
* Гашыйклар, Сезгә генә: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1988.
* Кичер мине: шигырьләр. — Уфа: Китап, 1995.
* Синең белән мин: шигырьләр. — Уфа: Китап, 2000.

## Библиография
* Мәхмүт X. Табигатьтә бары да табигый // Ватаным Татарстан. — 1983. — 15 гыйнв. 
* Рәкыйпова С. Чын кешеләрнең берсе // Кызыл таң. — 2003. — 8 гыйнв. 
* Мөлеков М. Гомер сәфәре // Кызыл таң. — 2003. — 8 гыйнв.

## Чыганаклар
* Әдипләр.ру сайты

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Градус билгесе

**Градус билгесе** (****, Unicode: U+00B0, HTML: `&amp;deg;`) — почмакның һәм температураның зурлыгын билгеләр өчен кулланыла торган типографик символ.

Windows операцион системалы компьютерларды аны  төймәсенә басып һәм санлы клавиатурада  җыеп куеп була. Linux операцион системаларында куяр өчен  төймәләренә басарга кирәк. Mac OS компьютерларында куяр өчен  төймәләренә басаргы кирәк.

Төркем:Типография билгеләре
Төркем:Математика билгеләре
Бишбүләк районы

**Бишбүләк районы** () – Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге – Бишбүләк авылы, ул Уфадан 230 км, якындагы Приютово тимер юл станциясеннән 40 км ераклыкта урнаша.

## Тарих
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.

## География
Бишбүләк муниципаль районы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгынын көньягында  урнашкан. Мәйданы 2 134 км² тәшкил итә. Бишбүләк районы Әлшәй, Ярмәкәй, Бәләбәй районнары белән һәм Ырынбур өлкәсе белән чиктәш.

Районның төньягында Ык елгасы башлана, көньяк өлешендә – Дим елгасы ага, кушылдыклары – Мәнәвез, Өязе.

Районның 16%ын урманнар алып тора.

## Халык
85 авыл бар, иң эреләре: Бишбүләк (2009 елда 6,4 мең кеше яши), Кыңгыр-Мәнәвез (1,36 мең), Михайловка (1,31 мең), Ает (1,26 мең), Дим (1,02 мең), Базлык (1 мең), Кошъелга (0,86 мең),  Усак-Кичү (0,84 мең).

## Демография

### Милли состав

Мукшылар (эрзә) – 3,6%.

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Мифтахетдин Акмулла
* Таһир Ахунҗанов
* Габдулла Әхмәтшин - фронтовик язучы, драматург, тәрҗемәче.
* Римзил Вәли
* Газыйм Касыймов, ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе.
* Фатих Кәрим 
* Ярлы Кәрим
* Әнвәр Сөләйманов
* Яков Ухсай
* Тәслимә Фәйзуллина – Тинчурин театры артисты.
* Кәрим Хәкимов
* Нурмөхәммәт Хөсәенов (1954―2025), Бәләбәй татар гимназиясен оештыручы һәм беренче директоры.
* Марс Юлдашев, атказанган табип.

Советлар Берлеге Каһарманнары :
* Хәмит Гаделшин

## Икътисад
Районда нефть ятмалары ачыкланган (Шкапов, Дим, Сатай ятмалары). Нефть ятмаларын Башнефть АҖҖ кызы – «Ишембайнефть» хезмәтләндерә.

### Авыл хуҗалыгы
Бишбүләк районында төрле укладлы авыл хуҗалыгы комплексы пәйда булган. Районда 24 эре хуҗалык (ААҖ), 13 «иманлы ширкәт», 24 авыл хуҗалыгы кооперативы, 125 фермер хуҗалыгы исәпләнә. Авыл хуҗалыгы техникасын «Җиргән МТС» Бишбүләк филиалы төзекләндерә.

Авыл хуҗалыгы продукциясен эшкәртү буенча база булдырылган. 7 тегермән, 7 пекарня, «Уралсиб-Бишбүләк» сөт заводы, аена 40 т ит куәтле ит хәзерләү цехы.

## Транспорт
Бишбүләк районы аша 4нче категория Кыргыз-Миякә-Бишбүләк юлы уза, күрше районнар һәм Ырынбур өлкәсе белән аралашу өчен 5нче категория юллар хезмәт итә. Юлларның тулаем озынлыгы – 471 км, яхшы каты өслекле юллар – 163 км (34,7%).

Районда шулай ук ведомство юллары бар – 92,3 км, аларның яхшы өслеклеләре – 75%. Бу юллар нефтьчеләргә хезмәт итә.

## Мәгариф өлкәсе
Бишбүләк районында 30 мәктәп әлегә бар: 11 башлангыч, 11 – төп, 17 тулы урта. 3375 укучы бар.

## Матбугат
Бишбүләк районының «Якты юлдан» дип аталучы иҗтимагый-сәяси газетасы чыгарыла. Оештыручысы: Бишбүләк район Советы. 1931 елдан башлап  чыга. Татар теленнән тыш, газета шулай ук русча һәм чуашча чыгарыла.
Атнага 3 тапкыр чыга. Айга 2 тапкыр ''башк.'' "*Дим буйҙары*" гәҗит - кушымтасы чыгарыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Башкортстан районнары
Гагаузлар

**Гагау́злар** яки **Гагавызлар** () — төрки халык. Гомуми саны — 250 меңгә якын. Күбесе Молдовада һәм Украинада яши. Гагауз теле төрки телләрнең угыз төркеменә керә. Диннәре — праваслаулык.

Гагауз халкының Молдова эчендә урнашкан Гагавызстан исемле административ-территориаль берәмлекләре бар.

## Тарих

### Пәйда булу
Гагауз халкының барлыкка килүе турында берничә гипотеза бар:
* Гагаузлар нәселен төрки телләрдә сөйләшкән күчмә халыклар — угызлар, бөҗәнәкләр һәм кыпчаклар нигезләгән.
* Гагаузлар — Госманлы империясе вакытында төркиләшкән болгарлардан барлыкка килгән халык.
* Сәлҗуклар теориясы: XIII йөздә Добруҗага күчкән төрекләрнең нәселеннән пәйда булган халык.
* Гагаузлар — VII йөзлектә күчкән протоболгалардан чыккан халык.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Бәләбәй районы

**Бәләбәй районы** () – Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге – Бәләбәй шәһәре Уфадан 180 км, шул ук районда урнашкан Аксаково тимер юл станциясенә кадәр 8 км.

## Тарих
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.

## География
Бәләбәй муниципаль районы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгынын уртасында, иң югары җирендә  урнашкан. Мәйданы 1 869 км² тәшкил итә. Бәләбәй районы Туймазы, Ярмәкәй, Бишбүләк, Әлшәй, Дәүләкән, Бүздәк районнары белән чиктәш.
Районның төп су артериясе Ык кушылдыклары Үсән белән Рә ялгалары. 
Районның 32%ын урманнар алып тора.

## Халык
Районда 2023 елның башында 95852 кеше яшәгән.
85 авыл бар, иң эреләре: Аксаково  (3 мең),  Знаменка (2009 елда 2,03 мең кеше яши), Горький ис. Племзавод үзәге (1,21 мең), Баженово  (1,17 мең), Үсән-Ивановское (0,92 мең), Мәтәүбаш (0,78 мең).

## Демография

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Мәгубә Сыртланова
* Айрат Ибраһим
* Мөнир Вафин
* Яков Ухсай
* Константин Иванов
* Кев Салихов
* Нур Даутов
* Камил Фазлый (*1949, [[Тузлыкуыш (Бәләбәй районы)|Тузлыкуыш]]*), язучы, БР атказанган укытучысы.

## Икътисад
Районда Башнефть АҖҖ «кызлары» НГДУ «Октябрьскнефть» һәм «Ишембайнефть» НГДУлары 81 нефть тишемен хезмәтләндерә.

Төп җитештерүче предпприятиеләр: 
«Бәләбәй заводы «Автонормаль» ААҖ; ООО «Бәләбәй предприятиесе «Автодеталь» – 183,9% һәм «Бәләбәй заводы «Автокомплект». Ул ширкәтләрнең тотрклылыгы Тольяттидагы («ВАЗ») и Чаллыдагы  («КАМАЗ») автомобиль төзү ширкәтләренә бәйле.

### Авыл хуҗалыгы
2010 елның 1 июленә Бәләбәй муниципаль районында авыл хуҗалыгы продукциясен 176 предприятие җитештерә, шул исәптән 1 дәүләт  предприятиесе, 1 ААҖ, 14 ҖЧҖ, 3 авыл хуҗалыгы кооперативы, 120 игенче (фермер) хуҗалык һәм 37 хосусый эшмәкәр. Аларга 109 мең гектар авыл хуҗалыгы җирләре туры килә, аларның 58,8% – игеннәр.

2009 елда эре хуҗалыклар 35-39% продукция җитештергән, фермерлар – 6,6-8,7%, шәхси хуҗалыкларда – 58,4-52,3%.

## Мәгариф өлкәсе
Бәләбәй районында 37 мәктәп әлегә бар: 9 – төп, 23 тулы урта, 4 гимназия, 1 кичке мәктәп, 4 филиал (башлангыч). 9900 укучы. Гимназияләр – татар, башкорт, рус, чуаш гимназияләре. 21 мәктәп авылларда урнашкан.

9 милли мәктәпнең 5се – чуашныкы, икесе – татар-чирмешнеке (Мәтәүбаш мәктәбе, аларда төрле авыл балалары укый), 1 – чиста татар, 1 «татар-башкорт» мәктәбе. 
Башлангыч һөнәри белемне алып була: һөнәри лицейларда – №№40, 46, 89.
Урта һәм югары һөнәри белем: медицина һәм педагогика көллиятләре, машина төзү техникумы, Бәләбәй механизация һәм авыл хуҗалыгын электрификацияләү машина төзү техникумы. Самар архитектура-төзелеш университетының филиалы.
## Матбугат
«Бәләбәй хәбәрләре». Иҗтимагый-сәяси газета. Оештыручылары: Бәләбәй шәһәр Советы, газета редакциясе. Башкортстандагы газеталар арасында иң борынгылардан санала, ул 1918 елдан башлап атнага 3 тапкыр чыга.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Бәләбәй өязе

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Башкортстан районнары
Товар билгесенең хокукый саклану билгесе

**®** () — **теркәлгән [[товар билгесе]]** (*сату маркасы*).

## Язылу
* Unicode-та билге уналтылы **00AE** һәм унарлы **174** кодлары белән билгеләнә.
* Microsoft Windows:  (*саннар төймәсарында*).
* Linux:  яки .
* Mac OS: .
* Emacs: C-x 8 R.
* HTML: `&amp;reg;` яки `&amp;#x00AE;` яки `&amp;#174;`.
* LaTeX: `\textregistered` текст режимында.
* LaTeX: `\circledR` текст режимында яки математик режимында (*amsfonts пакеты кирәк*)

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Авторлык хокукын саклау билгесе

Төркем:Интеллектуаль миллек хокукы
Дерби Үзәк китапханәсе

**Дерби Үзәк китапханәсе**()— Дерби музее һәм сәнгать галереясе белән берлектә 1879 елда оештырылган, иганәче Майкл Басс (кече) акчасына Ричард Нилл Фримен проекты буенча Дерби Кафедраль кварталында кызыл кирпечтән төзелгән китапханә. Ул — шәһәрнең үзәк китапханәсе.

Дербида «даими» китапханә 1811 елда Квин-стритта нигезләнә; 1822 елда алдан түләп язылу буенча 84 кешегә хезмәт күрсәтелгән. Аның 4000 китабы арасында Дерби фәлсәфә җәмгыяте *(Derby Philosophical Society)* китаплары  да бар. 1863 елда ботаник Александр Кроолл *(Alexander Croall)* беренче китапханәсе һәм куратор итеп билгеләнә, киләсе елда музей белән китапханә бергә кушыла.

1964 елда музей һәм сәнгать галереясе икенче бинага күчә, китапханә бу оешмалардан аерым эшли.

Китапханә янәшәсендә меценат, сыра эшләүче һәм Палаталар общинасы әгъзасы Майкл Басска (кече) һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Китапханәнең рәсми сайты  

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Дерби музее һәм сәнгать галереясе
Төркем:Дерби (Англия)
Джон Бойд Орр

**Сэр Джон Бойд Орр** (; 23 сентябрь 1880 ел — 25 июнь 1971 ел) — лорд, инглиз педагогы, табиб, җәмәгать эшлеклесе, 1949 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Бойд Орр азык-төлек, азык-төлек куркынычсызлыгы, ачлык, туенмау, сугышлар чорында халыкның туклануы проблемнарын тикшерүче була. Ул «Сугыш вакытында халыкның туклануы» дигән китапның (1940)  иптәш-авторы, Глазго университеты ректоры, БМО Азык-төлек программасы җитәкчесе.

Тынычлык өчен Нобель премиясе аңа «Аның кешелекне хаҗәттән коткару эшендә генә түгел, ә сыйныфлар, милләтләр һәм расалар арасында тыныч кооперация нигезләрен төзү буенча да казанышларын танып, рәхмәт йөзеннән» бирелә.

## Фактлар
* Бойд Орр Беренче бөтендөнья сугышында, аерым алганда, Сомм янында һәм Ипр янында бәрелешләрдә катнаша.
* Хәзерге вакытта да Бөекбритания һәм АКШ укучыларының рационына сөт кертелә. Бу Джон Бойд Оррның идеясе була.

## Сылтамалар
* Шәхесләр сайтында 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Лордлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Медиклар
Украиннар

**Украиннар** () — күбесенчә Украина җирендә яшәгән көнчыгыш славян халкы. Славян халыклары арасында урыслар һәм поляклардан соң халык саны буенча өченче урында.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Украин теле
* Украина
* Лемкалар

*
Төркем:Украина халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Канада халыклары
Төркем:Бразилия халыклары
Төркем:АКШ халыклары
Төркем:Аргентина халыклары
Төркем:Молдавия халыклары
Төркем:Польша халыклары
Төркем:Румыния халыклары
Төркем:Словакия халыклары
Төркем:Славян халыклары
Архангель районы (Башкортстан)

**Архангель районы** () – Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге – Архангельское авылы Уфадан 88 км көнчыгышрак ята. 71 авыл 12 авыл советына берләштерелгән.

Архангель районы Инҗәр елгасының түбәнге агымында урнашкан. Район җиренең 76%ын урманнар били. Белорет, Кырмыскалы, Гафури һәм Иглин районнары белән чиктәш.

## Тарих
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.

## Халык
Районда 2010 елның башында 19 829 кеше яшәгән.  
Халыкның 46%ын – башкортлар, 38% – руслар, 9,2% – татарлар, 2,7% – чуашлар, 1,8% – латышлар тәшкил итә.

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Гордий Саблуков, рус миссионеры, Коръәнне русчага тәрҗемә итүче.
* Риф Сәйфуллин (1949, Муллакай), Сибай драма театры артисты, Россиянең атказанган (2022), Башкортстан АССР халык (1988) артисты.
* Олег Ханов (11.08.1951, *[[Кызгы]]* ― 30.09.2025, *[[Ырынбур]]*), актер, Гафури театрының сәнгать җитәкчесе (*[[2012 ел]]дан*), Салават Юлаев премиясе  иясе (*[[1981]]*).

## Демография

## Мәгариф өлкәсе
2010-11 уку елында 36 мәктәптә 2366 бала укыган. Сәгыйть, Заһит тугызъеллык, Благовещенка урта, Яңа Шәрәй башлангыч мәктәпләрендә татар теле укытыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Башкортстан районнары