open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мари-Төрек районы

**Мари-Төрек районы** (рус. *Мари-Турекский район*, мар. *Марий Тӱрек кундем*) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — Мари-Төрек шәһәр тибиндыгы посёлогы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Мари-Төрек районы 1924 елда барлыкка килгән. чирмешләр бу җирләрне *«эрвел»* (*иртәнге як*) дип атыйлар, ә аның яшәүчеләрен — *«эрвел мари»* (көнчыгыш мари). Район үзәгенең исеме *«тӱр»* (чит, кырый) сүзендән чыккан. Бу исеме монда мари иле башланып китүен белдерә.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр — 48,6%, руслар — 25,7%, татарлар — 18,7%, арлар — 6,0%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Мари-Төрек|Мари-Төрек шәһәр җирлеге]]**
* Карлыган авыл җирлеге
* Косолапово авыл җирлеге
* Мари-Билямор авыл җирлеге
* Мариец авыл җирлеге
* Хлебниково авыл җирлеге

## Районда туганнар
* Кузьма Андреев (1857, Олы Карлыган ― 1940, Можга), удмурт мәгърифәтчесе, укытучы, тәрҗемәче, православие дине миссионеры.
* Вячеслав Кислицын — Мари Ил президенты (1997—2000).

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Медведево районы

**Медведево районы** (рус. *Медведевский район*, мар. *Маскасола кундем*) – Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге – штп. Медведево

Район 1943 елда барлыкка килгән.

## География
### Чиктәшлек

Шуның өстенә, Медведево районы эчендә Йошкар-Ола шәһәре урнаша.

Районның төп елгалар – Олы һәм Кече Какшан, 16 күл, 32 буа бар. Ике заказник («Устье-Кундышский» һәм «Большая Кокшага») бар.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 50,5%, руслар – 43,6%, татарлар – 2,7%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Медведево (Мари Ил)|Медведево шәһәр җирлеге]]**
* **[[Краснооктябрьский (Мари Ил)|Краснооктябрьский шәһәр җирлеге]]**
* Азаново авыл җирлеге
* Азяково авыл җирлеге
* Ежово авыл җирлеге
* Знаменский авыл җирлеге
* Кузнецово авыл җирлеге
* Кундыш авыл җирлеге
* Куяр авыл җирлеге
* Люльпаны авыл җирлеге
* Нужъялы авыл җирлеге
* Нурма авыл җирлеге
* Пекшиксола авыл җирлеге
* Пижма авыл җирлеге
* Русский-Кукмор авыл җирлеге
* Руэм авыл җирлеге
* Сенькино авыл җирлегем
* Сидорово авыл җирлеге
* Турша авыл җирлеге
* Шойбулак авыл җирлеге
* Юбилейный авыл җирлеге

## Икътисад
### Авыл хуҗалыгы
Район республиканың авыл хуҗалыгы продукциясенең 1/3 өлешне җитештерә.

## Социаль инфраструктура
28 мәктәп, 23 хастаханә һәм фельдшер-акушерлык пункты.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Төркем:Медведево районы
Кичкеево (Чуашстан)

**Кичкеево** (, ) — Чуашстанның Янтык районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429296. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97258815003. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2102200001100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2134.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 239 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (99,06%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Янтык районы торак пунктлары
Көҗәңәр районы

**Көҗәңәр районы** (рус. *Куженерский район*, мар. *Кужэҥер кундем*) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — штп. Куженер

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Куженер районы 1935 елның 25 гыйнварында барлыкка килгән. 1959 елда район юкка чыккан, ә аның территориясе Сернур һәм Морки районнарга кертелгән. 1965 елда Куженер районы элекке чикләрендә яңадан торгызыла.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 74,4%, руслар – 24,2%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Куженер|Куженер шәһәр җирлеге]]**
* Иштымбал авыл җирлеге
* Руссике Шои авыл җирлеге
* Салтакъял авыл җирлеге
* Токтайбеляк авыл җирлеге
* Тумьюмучаш авыл җирлеге
* Шойсола авыл җирлеге
* Шудумарь авыл җирлеге
* Юледур авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Районда туганнар
* Евгений Смоленцев — ССРБ Югары судның соңгы (1989—гыйнвар 1992) рәисе.
* В.М. Регеж-Горохов (*[[1937]], [[Югары Регеж]]*) — актер, язучы, Мари АССР халык, РСФСР атказанган әртисе, Мари АССР дәүләт премиясе лауреаты.
* Альбертина Иванова (*[[1954 ел]], [[Шойдум]] авылы*)  —  мари (урман сөйләше) язучысы, шагыйрә, тәрҗемәче, фин-угыр халыклары әдәбиятчылары ассоциациясе идарәсе әгъзасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Лаеш өязе

**Лаеш өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Лаеш шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Лаеш өязе 1781 елда Казан  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның *[[Лаеш кантоны]]на* кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Моны да карагыз
* Лаеш кантоны
* Лаеш районы
## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Рязаново (Татарстан)

**Рязаново** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Рязаново Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 51 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мамадыш өязе

**Мамадыш өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Мамадыш шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Мамадыш һәм тирә-яктагы җирләр Казан өязе составында иделәр, 1708 елда — Казан губернасы составында, 1719 елда — Казан губернасының Казан провинциясенә тапшырыла. 1781 елда Мамадыш өязе Казан наместниклылыгы (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССРның *[[Мамадыш кантоны]]на* кертелә.

## Административ бүленеш
1904 елда өч станга һәм 19 вулыска бүленгән.
* 1нче стан
** Иске Комазан
** Кабык Күпер
** Кече Кирмән
** Кызылтау
** Сикәнәс
** Омар
** Түбән Сөн
* 2нче стан
** Әбде
** Букмыш
** Мамалай (Елыш)
** Сатыш
** Шомырбаш
** Яңа Чүриле
* 3нче стан
** Әсән-Елга
** Җөри
** Иске Юмья
** Лыябаш-Келәүш
** Петропавловски
** Ядыгәр

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Акъегет (Яшел Үзән районы)

**Акъегет** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 259 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,46%,
башка халыклар — 1,54%.

## Тарих
### Мәктәп эшчәнлеге
1906 елда Акъегеттә «Русско-татарская школа» дип аталган мәктәп эшли башлый.
1913-1915 елларда авылда «Госмания» мәдрәсәсе каршындагы дәрелмөгаллиматта мөдирлек һәм укытучы вазифаларын башкарган, 1923 елда татар-башкорт теле буенча «Самоучитель» язган Фатих Сәйфи-Уфалы эшли.
Илдә октябрь революциясе үткәч, белем бирү дәүләт тарафыннан алып барыла башлый, тик 1920-1921 еллардагы ачлык аркасында, мәктәп үз эшеннән туктап тора. Бина төрле авырулар, ачлык аркасында караучысыз калган балалар өчен приют итеп оештырыла. Мөдир булып Кәриҗан Әшрәфҗанов эшли. 1922 көзендә приют Зөягә күчә, ә мәктәп кабаттан үз хезмәтенә кире кайтарыла.
1929 елда бина начар хәлгә килгәнлектән, әсбаплар, китаплар, материаллар Норлат мәктәбенә китә. I-IV сыйныфларда укучыларны Акъегетнең төрле йортларына урнаштыралар.
1934 елда авылда ике катлы яңа мәктәп бинасы салына, анда Бакырчы һәм Сүнчәләй авылларыннан да килеп укый башлыйлар.
1939 елда уку һәм язу кириллица белән алып барыла башлый.
1956 елда бинага капиталь ремонт ясала, тирәсендә алмагач һәм җиләк-җимеш бакчасы ясыйлар.
1962-1985 елларда колхозчы яшьләр өчен кичке урта мәктәп эшли.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Госман Әлмиев
* Гәрәйша Әбүбәкерев
* Шәйхулла Шәфигуллин
* Шәмсия Азанова

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Илгизәр Тимершин|Тимершин И. Г.]]* Акъегет авылы тарихы сәхифәләре. Казан, 2001.
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Комсомольский (Котельнич районы)

**Комсомольский** () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Тарих
1959 елда нигезләнгән.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (97%), украиннар (1%), чирмешләр (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Катилнич районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Ядернә өязе

**Ядернә өязе** (, ) — Казан губернасы, Чуаш автономияле өлкәсе һәм Чуаш АССР эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Ядернә (, ) шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Ядернә өязе 1590-елларда 1590 елда нигезләнгән Ядернә шәһәре тирәсендә оешкан. 1708 елга кадәр Казан сарае Приказы белән идарә ителгән. 1708 елда Казан губернасына кертелгән; алты үткәч, Түбән Новгород губернасына кертелгән; 1719 елда аның Алатыр провинциясенә теркәп куелган. 1796 елда Казан губернасына кертелгән.

1920 елның 24 июньдә Чуаш автонмияле өлкәсе составына кертелгән.

1925 елның 21 апрельдән Чуаш АССР составына кертелә.

1927 елда өяз юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Ядернә районы оештырылган.

## Административ бүленеше
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Козьмодемьянск өязе

**Козьмодемьянск өязе** (, , таулы мари *Цикмӓ уезд*) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Козьмодемьянск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Козьмодемьянск өязе әле XVII гасырда бар иде. 1708 елда ул юкка чыгаргыган. 1719 елда Зөя провинциясенә теркәп куелган, ә 1727 елда, Зөя провинциясе составында, өяз торгызыла.

1920 елда Козьмодемьянск өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясе Мари автонмияле өлкәсенә составына *Козьмодемьянск кантуны* буларак кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 11 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Хәмит Гыйззәтуллин

**Хәмит Нурислам улы Гыйззәтуллин** — татар галиме, икътисад фәннәре докторы, Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспондеты.

Ул Башкортстанның Җылаер районындагы Чуенчы-Чупан исемле татар авылында дөньяга килә. Авылның җидееллык мәктәбен Мактау кәгазе белән тәмамлагач, башта Җылаер техникумында, аннан соң Баймак тау-металлургия техникумында белем ала. Мәктәпкә кайтып мөгаллимлек кыла башлый, читтән торып Башкортстан дәүләт университетының физика-математика факультетында укый. Аны кызыл диплом белән тәмамлаган яшь белгеч Свердловскига, СССР Фәннәр академиясенең В. А. Стеклов исемендәге математика институтына эшкә чакырыла. Хәмит Гыйззәтуллин анда аспирантурада укып, башта кандидатлык, аннан соң докторлык диссертацияләрен яклый.

1985 елда, Башкортстан Хөкүмәте чакыруы буенча Хәмит Гыйззәтуллин Уфагә әйләнеп кайта. Биредәге фән дөньясында да үз кеше булып китә, күп яңа проектлар өстендә эшли.

1991 елда ул Россия фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты булып сайлана.

## Чыганаклар
* Башкортстандагы күренекле татар галиме Хәмит Гыйззәтуллинның олы юбилее 

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россия галимнәре
Кыңгыр-Мәнәвез

**Кыңгыр-Мәнәвез** – Бишбүләк районында татар авылы, авыл советы үзәге. Кыңгыр елгасы буенда утыра. Бишбүләктән 10 км, Приют станцасыннан 50 км еракта. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1323 кешенең яшәве мәгълүм.

Авылга 18 гасыр урталарында татарлар килеп нигез салган. Беренче исеме – *Корган*. Хәзерге исеме ике елга исеменнән килеп чыккан. Бу урында Кеңгер суы Мәнәвезгә коя.

Авыл Стәрлетамак белән Туймазыны тоташтырган автомобиль юлы өстендә урнашкан. 
## Демография

## Мәгариф
Кыңгыр-Мәнәвез мәктәбендә 181 укучы белем ала (2011 ел, май). Уку-укыту татар телендә алып барыла. 
## Күренекле шәхесләр

Авылның горурлыгы - Кыңгыр-Мәнәвездә туып, шунда яшәүче журналист, язучы Әнвәр Сөләйманов.
## Икътисад
Авылның икътисадын ААҖ “Җиргән-МТС” ия булган су тегермәне, Бишбүләк районара катнаштырылган азы комбинаты тәшкил итәләр. 
## Искәрмәләр
Чуел өязе

**Чуел өязе** (, ) — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Чуел шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Чуел өязе 1781 елда Казан наместниклылыгы (1796 елдан — губерна) эчендә барлыкка килә.

1920 елның 24 июньдә Чуаш автонмияле өлкәсе составына кертелгән. 1921 елда аның составыннан *Батыр өязе* аерылып чыгарылган.

1925 елның 21 апрельдән Чуаш АССР составына кертелә.

1927 елда өяз юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Цивльск районы оештырылган.

## Административ бүленеш
1913 елда Чуел өязендә 12 волость бар иде.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Төркем:Чуашстан тарихы
Әлек районы

** Әлек районы** (рус. *Аликовский район*, чуаш. *Элĕк районĕ*) — Чуашстанның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге. — Әлек авылы.

## География
Чуашстанның төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 554,1 км². Төньякта Моргауш һәм Ядернә районнары, көньякта Шөмерлә һәм Урнар районнары,, көнчыгышта Красноармейcки районы белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

## Халык
Халык саны 35,1 мең кеше (2010 елга)

Милли состав: чуашлар — 98%. Районда 12 авыл жирлегендә 117 авыл урнашкан.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бал җитештерү, игенчелек. Шулай ук вак ремонт, авыл хуҗалыгы тауарлары эшкәртү предприятияләре бар.
## Шәхесләр
* Виталий Золотов (1934, Синерь—2021), язучы, хәрби-диңгез фәннәре кандидаты (1966), отставкадагы беренче ранг капитаны. ЧР атказанган мәдәният хезмәткәре (2002).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аликовский район на сайте органов власти Чувашии
* Форум Аликовского района

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Әлек районы
Акхуҗа

**Акхуҗа** () — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.
## Географиясе
Акхуҗа Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 56 чакрым, ә район үзәге Апастан төньяк-көнчыгышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 62%, чуашлар — 37%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 261 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 62,84%,
чуашлар — 36,40%,
башка халыклар — 0,77%.

## Шәхесләр
* Зөлфәт Нигъмәтҗанов, генерал-майор (2026).

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Дүртөйле (Апас районы)

**Дүртөйле, Дүртүле** — Татарстан Республикасының Апас районына керүче авыл.
Апастан 5 чакрым көньяктарак урнашкан.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 131 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95.42%,
башка халыклар — 4.58%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Морке районы

**Морке районы** (рус. *Моркинский район*, мар. *Морко кундем*) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Район үзәге — штп Морке.

Район 1924 елда барлыкка килгән.

## География

### Чиктәшлек

Төп елгалар — Илләт һәм аның кушылдыгы Юшут.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 81,5%, татарлар – 9,0%, руслар – 8,8%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Морки|Морки шәһәр җирлеге]]**
* Зеленогорск авыл җирлеге
* Коркатово авыл җирлеге
* Красный Стекловар авыл җирлеге
* Октябрьский авыл җирлеге
* Себеусадс авыл җирлеге
* Семисола авыл җирлеге
* Шал авыл җирлеге
* Шиньша авыл җирлеге
* Шоруньжа авыл җирлеге

## Икътисад
### Сәнәгать
Районда 17 сәнәгать предприятиелар, өч төзелеш оешмалар, бер автотранспорт предприятисеы һәм бер газокомпрессор станция эшли.

### Транспорт
Юшут тимер юлы (2004 елга кадәр эшләде)

## Социаль инфраструктура
42 мәктәп, 6 мәктәпкәчә учреждение, бер профессиональ укуханә эшли. Медицина ярдәмен ике хастаханә һәм 40 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 28 мәдәния йорты һәм 31 китапханә эшли.

## Танылган шәхесләр
* Сергей Чавайн (*[[1888]], Чавайннур — [[1937]]*) — мари язучысы һәм драматургы, мари әдәбиятына нигез салучылардан берсе.
* Хәким Хәсәнов (*[[1916]], Алмәмәт (Тат.Күшнә) — [[1943]], Украина*) — әсирлектә җәзалап үтерелгән пулеметчы, Советлар Берлеге Каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Алатыр районы

**Алатыр районы** (рус. *Алатырский район*, чуаш. * Улатӑр районӗ *) — Чуашиянең көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Алатыр шәһәре.

## География
Чуашиянең көньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 1 940 км². Төньякта Ибриси һәм Порецки районнары, көньякта Сембер өлкәсе һәм Мордовия, көнчыгышта Батыр һәм Шомырша районнары белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5нче сентябрендә оеша.

## Халык
Халык саны 18,3 мең кеше (2010 елга).

Милли состав: чуашлар — 11%, руслар — 70%, мордвалар — 11%, шулай ук татарлар һәм украиннар да яши.

## Административ бүленеше
Районда 16 авыл жирлеге бар.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: урманчылык.

## Моны да карагыз
* Алатыр өязе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Алатыр районы
Иске Көлкәш

**Иске Көлкәш** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.
## Географиясе
Иске Көлкәш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 88 чакрым, ә район үзәге Апастан көньяк-көнбатышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халкы
Авылда 2010 елга 54 кеше яши. Милли составы: татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 39 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Хәйдәр Сафин (1953), музыкант―аккомпаниатор, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2013).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Городище (Чүпрәле районы)

**Городище** — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл. 
## Тарих
1667 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 607 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 97,86%,
башка халыклар — 2,14%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Александр Мокшин (1927-1996), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Абыз (Кама Тамагы районы)

**Абыз**, **Абзавыл** — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы торак пункт.
Карамалы елгасы бассейнында, шәһәр тибындагы Кама Тамагы посёлогыннан 20 км көнбатыштарак.
Тарихы
Революциягә кадәрге чыганакларда Кече Салтык исеме белән дә билгеле. 18 йөз - 19 йөзнең 1 нче яртысында халкы дәүләт крәстияннәре катлавына керә, игенчелек, терлек үрчетү белән шөгыльләнә. 20 йөз башында Абызда мәчет, 3 җил тегермәне, 2 ярмаяргыч, йон тетү бинасы, вак-төякләр кибете эшли. Бу чорда авыл җәмәгатенең имана җире 555,8 дисәтинә тәшкил итә. 1920 гә кадәр Казан губернасының Тәтеш өязе Олы Яңасала волостена керә. 1920 дән ТАССРның - Тәтеш, 1927 дән Буа кантонында. 1930 ның 10 августыннан - Кама Тамагы, 1963 нең 1 февраленнән - Тәтеш, 1965 нең 12 гыйнварыннан Кама Тамагы районында.
2010 елда даими яшәүчеләр юк. Халык саны: 1782 дә - 60 ир заты; 1859 да - 248, 1897 дә - 350, 1908 дә - 398, 1920 дә - 383, 1926 да - 239, 1958 дә - 85, 1970 тә - 48, 1979 да - 33, 1989 да - 10,  2002 дә - 0 кеше.
## Танылган шәхесләр

* Маннур Саттар, татар шагыйре.
* Гали Кәримов
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Кече Кармалы

**Кече Кармалы** (, ) — Чуашстанның Епрәч районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429722. Гомумроссия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97213840001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2100600002900.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2133.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 522 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: мордвалар (100%).

## Шәхесләр
* Макар Евсевьев (1864-1931), эрзә мәгърифәтчесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Ким совхозының икенче фермасы поселогы

**Ким совхозының икенче фермасы** — Татарстан Республикасының Спаск районындагы поселок.
## Географиясе
Ким совхозының икенче фермасы поселогы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 94 чакрым, ә район үзәге Болгардан көньяк-көнчыгышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 142 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 92,96%,
татарлар — 7,04%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Сөнчәле (Аксубай районы)

**Сөнчәле** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 474 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 83.33%,
урыслар — 14.98%,
башка халыклар — 1.69%.

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Ефрем Еллиев, чуаш язучысы.
* Сергей Ильин (1905-1978), агроном.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Борындык тимер юл станциясе

**Борындык тимер юл станциясе** — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.
## География
Борындык тимер юл станциясе Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 127 чакрым, ә район үзәге Иске Дрожжанодан төньяк-көнчыгышка таба 44 чакрым ераклыкта урнашкан.

Иске Чүпрәле авылыннан 45 км көнчыгыштарак, Сембер—Зөя тимер юлы буенда.
=

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 336 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 66,67%,
татарлар — 19,05%,
урыслар — 11,61%,
башка халыклар — 2,38%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,30%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.
## Тарих
1943 тә нигез салына. Будённый районына керә, 1957 елның 29 ноябреннән - Чынлы, 1959 ның 12 октябреннән - Буа, 1966 ның 30 декабреннән Чүпрәле районында.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://tatarile.org/maglumat/%D0%BC%D3%99%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D3%99/%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BA-1 
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Өрҗем районы

**Өрҗем районы** () — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге — Өрҗем () шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Нократ, Уржумка.

## Тарих
*Моны да карагыз: *'Өрҗем өязе**''

Районның асаба халкы — [[чирмешләр]].

Район [[1929 ел]]да барлыкка килгән.

== Халык ==


== Демография ==


=== Милли состав ===

== Админстратив бүленеш ==
# **Өрҗем шәһәр җирлеге'''
# Андреевский авыл җирлеге
# Байса авыл җирлеге
# Богданово авыл җирлеге
# Большой Рой авыл җирлеге
# Буйское авыл җирлеге
# Донаурово авыл җирлеге
# Лазарево авыл җирлеге
# Лебедёвский авыл җирлеге
# Лопьял авыл җирлеге
# Петровское авыл җирлеге
# Петряевское авыл җирлеге
# Пиляндыш авыл җирлеге
# Рождественское авыл җирлеге
# Рублёвское авыл җирлеге
# Русское Тимкино авыл җирлеге
# Русский Турек авыл җирлеге
# Савино авыл җирлеге
# Цепочкино авыл җирлеге
# Шевнино авыл җирлеге
# Шурма авыл җирлеге

## Истәлекле урыннар
* Шайтан күле

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Кикнур районы

**Кикнур районы** (, мар. *Кикнур кундем*) – Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге – штп Кикнур.

## География

### Чиктәшлек

Төп елгалар – Олы Какшан, Зур Кундыш, Уста, Ошма, Ваштаранга.

## Тарих
Район 1929 елда оештырыла. 1959 елда район юкка чыгарыла, ә аның территориясе Яраң һәм Санчурск районнары арасында бүленә. 1965 елда торгызыла.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Админстратив бүленеш
# **[[Кикнур|Кикнур шәһәр җирлеге]]** 
# Ваштранга авыл җирлеге
# Кокшага авыл җирлеге
# Потняковское авыл җирлеге
# Русские Краи авыл җирлеге
# Цекеево авыл җирлеге
# Шапта авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Җалмавыз

**Җалмавыз** —  татар, кыргыз, казакъ мифлары персонажы. Татарларда, күберәк, **Җалмавыз карчык** дип кулланыла.

Исеменең килеп чыгышына килгәндә, Җалмавыз-  җабылмас (ябылмас) авыз, ягъни бирән, туймас мәгънәсенә кайтып кала.

Ышану буеча, Җалмавыз, ешрак, карчык кыяфәтендә гәүдәләнеш тапкан. Аны җиде башлы, балалар урлаучы кешеашар дип уйлаганнар. Ул кешеләрне йота («Дутан батыр», «Яхшылыкка—явызлык»), яисә аларның канын эчә («Таңбатыр», «Әйгәли батыр»). Ләкин, мәҗбүр иткәндә, карчык йоткан кешеләрне сау-сәламәт рәвештә кире дә чыгара алган. Өстәвенә йотылган кешеләрнең физик кимчелекләре бетә: сукыр — күзле, кулсыз — куллы, аяксыз — аяклы була.

Кайбер әкиятләрдә ул яхшы, уңай персонаж буларак та кулланылып, геройларга думбра, тылсымлы көзге табырга, өйләнергә дә булыша.

## Шулай ук карагыз

Убырлы карчык.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Урта Азия халкы легендалары һәм мифлары

Төркем:Татар мифологиясе
Леон Жуо

** Леон Жуа** (, 1 июль 1879 ел,  Париж – 28 апрель 1954 ел, шунда ук) – француз һәм халыкара һөнәри хәрәкәтенең реформатор эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты
## Биография һәм сәяси эшчәнлек
1909-1940 һәм 1945-1947 елларда Леон Жуо француз Гомуми хезмәт конфедерациясенең (ГХК)  генераль сәркатибе. 20 гасыр башында ул анархо-синдикалистик «ультрасул» карашларны яклый, ә Беренче бөтендөнья сугышы елларында “изге берләшү” һәм буржуазия белән хезмәттәшлек итү тарафдары. 1919-1920 елгы Париж тынычлык конференциясендә француз делегациясе әгъзасы була. Милләтләр Лигасы каршындагы Халыкара хезмәт бюросына керә. 1919-1940 елларда  Һөнәри берләшмәләрнең Амстердам интернационалы лидерларының берсе. Октябрь инкыйлабының һәм коммунистлар хәрәкәтенең дошманы. Бердәм хезмәт фронты төзүгә каршы була. 1947 елда  ГХКда фетнә оештыручыларның һәм «Форс увриер» һөнәри берлеге төзүчеләрнең берсе. 1947 елда Жуо Франция Икътисади Шурасы рәисе итеп, ә 1949 елда Европа хәрәкәте Шурасы әгъзасы итеп сайланыла. Актив эшчәнлеге өчен, ул 1951 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнелә.  
## Төп хезмәтләре
* Jouhaux, Léon, The International Federation of Trade Unions and Economic Reconstruction. Amsterdam, IFTU, 1922;
* «The Work of the General Conference», International Labour Review, 5 (March, 1922) 381-384;
* Le Désarmement. Paris, Alcan, 1927;
* Le Syndicalisme: Ce qu'il est, ce qu'il doit être. Paris, Flammarion, 1937;
* Jouhaux, Léon, avec la collaboration de M. Harmel et J. Duret, La C.G.T.: Ce qu'elle est, ce qu'elle veut. Paris, Gallimard, 1937.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция сәясәтчеләре
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Мунча иясе

200px|thumb|right|И.Я.Билибин сурәтләнешендәге мунча иясе
**Мунча иясе** — татарларда чисталык символы булган мифик персонаж.

Мунча иясе изге, яхшы ияләрдән санала. Юыну урыны аеруча чиста булырга тиеш. Шулай булмаганда, ул зыян сала башлый.

Ышанулар буенча, мунчада кычкырырга, сүгенергә ярамый. Кергәндә тамак кырырга кирәк, уеңда игелек булырга тиешле була.

Ышану буенча, мунчада, шулай ук, рәхмәт әйтү тиешле түгел дип санала. Имеш, мунча иясе үзен яратты дип уйлап, кеше белән контактка керү юлларын эзли башлый икән. Аның белән элемтәгә керү ярамас гамәл булып санала, чөнки ул очракта мунча иясе мунчаны, яки башка юыну урынын саклаулны ташлый дип ышаналар.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар халкы легендалары һәм мифлары

Төркем:Татар мифологиясе
Алабуга өязе

**Алабуга өязе** (, ) — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Алабуга шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Алабуга өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1921 елда өязнең төньягы өлеше Вәтәк автономияле өлкәсенә *[[Можга өязе]]* буларак кертелгән; өязнең көньягы 1921 елда Татарстан АССРга *[[Алабуга кантоны]]* буларак кертелгән.

## Административ бүленеш
23 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Моны да карагыз
* Спас ярминкәсе
* Сәүдәгәр Стахеевлар

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Сарапул өязе

**Сарапул өязе** (, ) — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Сарапул шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Сарапул өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губернасы) эчендә барлыкка килә.

1920 елда өязнең төняктагы һәм көнбатыштагы волостьлары Вәтәк автономияле өлкәсенә кертелгәннәр; Әгерҗе һәм Исәнбай волостьлары Татарстан АССР составына кертелгәннәр. Кечерәйгән Сарапул өязе Пермь губернасына күчерлгән.

1923 елда, территориаль реформа нәтиҗәсендә, Пермь губернаcsның территориясе Урал өлкәсе эченә кертелгән; Сарапул өязе юкка чыгарыла, ә аның җирләре Сарапул округы составына кертелә.

## Административ бүленеш
1917 елда 43 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Кара таш

**Кара таш** ( *хәҗәре әсвәд* — «кара таш») — Мәккәдә Кәгъбә диварына куелган бер таш исеме. Аны мөселманнар изге саныйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Мәккә
Санчурск районы

**Санчурск районы** (рус. *Санчурский район*, мар. *Шынчара кундем*) — Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында административ берәмлек.

Административ үзәге — Санчурск шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Районның асаба халкы — чирмешләр; хәзерге Санчурск урынында мари крепосте урнашкан булган.

XVI – XVIII гасырларда Царёвосанчурск өязе бар булган; 1796 елда ул юкка чыгарыла.

Санчурск районы 1935 елда оештырыла. 1963 елның 1 февралендә ул юкка чыгарыла һәм Яраң районы белән берләштерелә. 1964 елның 4 мартында яңадан торгызыла.

## Халык

Районның якынча ярты өлеше Санчурск -та яши.

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **Санчурск шәһәр җирлеге**  
# Городище авыл җирлеге
# Корляки авыл җирлеге 
# Люмпанур авыл җирлеге  
# Матвинур авыл җирлеге  
# Сметанино авыл җирлеге
# Шишовка авыл җирлеге

## Икътисад
* ААҖ «Санчурский льнозавод»
* ААҖ «Санчурский маслозавод»

Районда 12 авыл хуҗалыгы җитештерү кәпирәтиве һәм 39 кече предприятие эшли.

## Районда туганнар
* Константин Вершинин (1900—1973) — ССРБ хәрби һава көчләрнең югары командующие (1946—1949, 1957—1969)

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Оршанка районы

**Оршанка районы** (рус. *Оршанский район*, мар. *Ӧрша кундем*) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — штп. Оршанка.

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 58,7%, руслар – 39,0%.

Районның якынча ярты өлеше Оршанкада тора.

## Демография

## Сәнәгать
Районда Мари нефть куа торган заводы урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Сернур районы

**Сернур районы** (рус. *Сернурский район*, мар. *Шернур кундем*) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — штп. Сернур.

Район 1921 елда оеша.

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 75,3%, руслар – 23,1%.

## Демография

## Административ бүленеш
* **[[Сернур|Сернур шәһәр җирлеге]]**
* Югары Кугенер авыл җирлеге
* Дубники авыл җирлеге
* Зашижемье авыл җирлеге
* Казанское авыл җирлеге
* Кукнур авыл җирлеге
* Марисола авыл җирлеге
* Сердеж авыл җирлеге
* Чендемерово авыл җирлеге

## Районда туганнар
* Йыван Кырла (Кирилл Иванович Иванов) (1909—1943) — мари совет актёры.
* Ким Васин — мари шагыйре.
* Шабдар Осып — мари шагыйре.
*  Кузьма Новоселов — очучы, Советлар Берлеге каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
Коми теле

**Коми теле** яки **коми-зырян теле** () – коми халкының милли теле. Коми теле Коми Республикасында, Перьм төбәгендә, Киров өлкәсендә, Мурманск өлкәсендә, Көнбатыш Себердә таралган. 2002 елга сөйләшүеләр саны якынча 312 мең кеше (2010да 156 мең).

Коми теле перьм телләренә керүче ике телнең берсе булып тора. Коми теле, һәрберсе үз әдәби теленә ия булган, өч сөйләштән тора: 
*коми-, 
*коми-перьм,
*коми-язьвин.

## Саннар

## Гади сүзләр таблицасы

Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:

[thumb|left|440 px|[Сыктывкар каласында коми теле язылышы (астагысы)]]

## Массакүләм мәгълүмат чаралары
* «Коми му» газетасы
## Шулай ук карагыз
* Василий Молодцов
* Василий Лыткин

## Искәрмәләр

Төркем:Коми Республикасы
Төркем:Коми халкы
Төркем:Фин-угыр телләре
Пенза губернасы

**Пенза губернасы** () — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

Элекке Пенза губернасы территориясендә хәзерге Мордовиянең һәм Пенза өлкәсенең зур өлешләре урнашкан.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1780 елда, административ реформа нәтиҗәсендә, Пенза  оеша; аның составына элекке Казан губернаның Пенза провинциясенең территорияләре һәм Воронеж губернасының кисәкләре кертелә.

1796 елда Пенза  **Пенза губернасына** әйләнә; аның составына Сарытау губернасының өлешләре кертеләләр.

1797 елның 5 мартында губерна юкка чыгарыла, ә аның территориясе Сарытау, Тамбов, Түбән Новгород һәм Сембер губерналар арасында бүленә.

1801 елның 9 сентябрьдә Пенза губернасы торгызыла.

1928 елның 14 маенда, ВЦИК карары нигезендә, Пенза губернасы юкка чыгарыла, аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

## Административ бүленеш
thumb|300px|Пенза губернасының 1801—1918 елларда административ бүленеш
1780—1797 елларда Пенза  (1796 елдан — губерна) 13 өязенә бүленгән:

1801—1918 елларда Пенза губернасы 10 өязгә бүленгән:

1918 елда Рузаевка өязе барлыкка килә.

1923 елда Спасск өязе Тамбов губернасының составыннан Пенза губернасына тапшырылган.

1925 елның мартында Инсар, Керенск, Мукшы, Наручат, Сарански һәм Темников өязләре юкка чыгарылалар; 1925 елның маенда Рузаевка өязе исемен *Саранск өязе*нә алыштыра.

1926 елда Пенза губернасы 8 өязгә бүленгән.

1928 елның 14 маенда Пенза губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенә кертелә.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Губернаның җитәкчелеге

### Генерал-губернаторлар

### ның хакимнәре

### Губернаторлар

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Пенза өлкәсе
* Мордовия

Төркем:Пенза өлкәсе тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
Төркем:Мордовия тарихы
Сембер губернасы

**Сембер губернасы** (, , эрзәчә *Симбирь губерня*) — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

Элекке Сембер губернасы территориясендә хәзер Татарстанның, Чуашиянең, Мордовиянең һәм Сембер өлкәсенең өлешләре урнашалар.

## География

### Чиктәшлек

1926 елда губернаның мәйданы 34 071 км² булган.

## Тарих
Гарәп язма чыганаклары буенча, X гасырда булачак губернаның көньягында бортаслар торган; хәзерге Сембердән көньякка таба мордвалалар торган. XIII гасырда бу якларда татарлар килеп чыга. XIV гасырда Алтын Урданың һәм Россиянең чиге Сыры елгасы буенча узган.

1648 елда Сембер шәһәре нигезләнә; Сембердән көньяккта таба оборона линиясе корыла. 1683 елда Сызран шәһәре нигезләнә.

1708 елда булачак губернаның территориясе Казан губернасы составына кертелгән. 1780 елда Сембер  барлыкка килә, 1796 елда ул Сембер губернасына әйләнә.

1924 елда Сембер Ульянов-Ленин хөрмәтенә Ульяновск дип аталган, ә губерна **Ульяновск губернасы** дип атала башлаган. 1928 елда Ульяновск губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсенең Ульяновск округына кертелә.

## Административ бүленеш
left|150px
1796 елда наместниклыгын губернияга үзгәртеп кору нәтиҗәсендә, Котяково, Тагай һәм Кынады өязләре юкка чыгарылалар һәм губерна 10 (Алатыр, Ардатау, Буа, Карсун, Кормыш, Самара, Сөнгәләй, Ставрополь, Сызран һәм Сембер) өяздән тора башлый.

1797 елда Пенза губернасы юкка чыгарыла, һәм Сембер губернасы составына аның Инсар, Саранск һәм Шешкеево өязләре кертелә (1801 елда кире кайтардылар).

1798 елда Ардатау, Сөнгәләй һәм Шешкеево өязләре юкка чыгарылалар (баштагы икесе 1802 елда торгызылалар). 1850 елда Ставрополь һәм Самара өязләре Самар губернасына күчәләр.

1850—1920 елларда административ бүленеш:

## Халык

## Губернаның җитәкчелеге

### Наместниклыгының хакимнәре

### Губернаторлар

## Моны да карагыз
* Сембер өлкәсе
* Мордовия
* Татарстан
* Чуашия

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
Коми

**Коми**:

* **Ко́ми** — Россия Федерациясенең төньягында яшәүче халыклар төркеме:
** коми-зыряннар (ешрак *ко́ми*)
*** коми-ижемнар
** коми-пермьнәр
** коми-язьвиннар
* **[[Коми теле]]** — коми халкының милли теле, 3 сөйләштән тора:
** коми-зырян (ешрак *коми*)
** коми-пермь теле
** коми-язьвин теле
* **[[Коми Республикасы]]**  —  Россия Федерациясе субъекты.
* **[[Коми (го)]]** — го уены термины.
Чуашстан муниципаль берәмлекләре

### Муниципаль районнар
600 px|right|thumb| Чуашстан административ картасы

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан
Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Русия Федерациясе субъектлары исемлекләре
Урнар районы

**Урнар районы** (, ) — Чуашиянең үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Урнар бистәсе.

## География
Урнар районы Чуашиянең үзәгендә урнашкан. Район территориясе 1 012 км². Төньякта Алик һәм Красноармейски районнары, көньякта Епрәч районнары, көнчыгышта Канаш районы, көнбатышта Шөмерле районы белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

## Халык
Халык саны 38,4 мең кеше (2010 елга)

Милли состав: чуашлар — 91%. Районда 1 шәһәр һәм 18 авыл жирлеге, 100 авыл урнашкан.

## Икътисад
Урнар районы агро-сәнәгать районы булып тора. Монда химия, сөт, ит заводлары урнашкан.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү, игенчелек. Шулай ук, ремонтлау, авыл хуҗалыгы тауарлары эшкәртү предприятияләре бар.

## Танылган кешеләре
* Федор Ашмаров — Советлар Союзы герое.
* Алексей Воробьёв — язучы.
* Алексей Иванов — Советлар Союзы герое.
* Степан Илларионов  — Советлар Союзы герое.
* Дмитрий Кипек — чуаш язучысы .
* Сергей Коротков —  2 тапкыр социалистик хезмәт герое.
* Максим Михайлов (1893—1971)- опера җырчысы,  ССРБ халык артисты (1940)
* Праски Витти —  Чуашянең халык рәссамы, Русиянең атказанган рәссамы.
* Стас Владимиров (*1965, [[Синьял-Яуши]]*), актер, җырчы, ЧР атказанган артисты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Урнарский район на сайте органов власти Чувашии

Төркем:Чуашстан районнары
*
Пермь губернасы

**Пермь губернасы** (, коми-пермякча *Перем губерния*) — Россия империясенең һәм РСФСР административ берәмлеге.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1737 елда Казан губернасының Чырдин, Соликам һәм Көнгер өязләре, Казан губернасының Көнгер провинциясенә берләшкәннәр (үзәк шәһәре — Көнгер).

1780 елның 20 ноябрендә (1 декабрьдә)  патшабикә Екатерина II Пермь калгайлыгының оештыру турында карары астында имза куя. Пермь  үз эчендә Пермь һәм Екатеринбург өлкәләренә бүленә.

Башта Пермь  16 өязгә бүленгән була:
Пермь өлкәсе эчендә: Пермь өязе, Чырдин өязе, Саликам өязе, Оханск өязе, Уса өязе, Көнгер өязе, Кызылъяр өязе һәм Обвинск өязе;  
Екатеринбург өлкәсе эчендә: Екатеринбург өязе, Верхотурье өязе, Камышлы өязе, Ирбет өязе, Шадрин өязе, Чиләбе өязе, Далматово  өязе һәм Алапаевск өязе.

1783 елда Чиләбе өязе Ырынбур губернасына күчкән.

1796 елда Алапаевск, Даламатов һәм Обвинск өязләре юкка чыгарылалар.

1919 елның 15 июлендә Пермь губернасы составыннан Екатеринбург губернасы аерылып чыгарыла.

1920 елның 4 ноябрендә Вятка губернасының Сарапул өязе Пермь губернасы составына тапшырылган.

1923 елның 3 ноябрендә Пермь губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урал өлкәсенә кертелә.

## Административ бүленеш
thumb|210px|Пермь губернасы административ бүленеше

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаның җитәкчелеге

### Генерал-губернаторлар

### Наместниклык хакимнәре

### Губернаторлар

Төркем:Пермь губернасы
Епрәч районы

**Епрәч районы** () — Чуашстанның үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Епрәч шәһәр бистәсе.

## География
Епрәч районы Чуашстанның үзәгендә урнашкан. Район территориясе 1201,2 км².

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша. Районда ике тарихи урын бар: чуаш язучысы Семен Эльгер сурәтләгән «Кушлаваш уйе» һәм Камай кыры (Камай — Казанны 1552 елда Явыз Иван алганда, аңа ярдәм күрсәтүче кеше, ул Казан кирмәне диварларын шартлатуны билгеләүче мәгълуматны Казанны алучыларга тапшыра).

## Халык
Халык саны 22,9 мең кеше (2010 елга). Авыл халкы — 60%, шәһәр халкы — 40%. Шәһәр халкы Епрәч һәм Буа бистәләрендә яшиләр.

Милли составы: чуашлар — 83%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 12 авыл һәм 1 шәһәр жирлеге бар.

## Икътисад
Сәнәгатьтә төп тармаклар: Чабаксар электр үлчәү приборлары заводы филиалы, агач эшкәртү, җиһазлар ясау.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү.

## Күренекле кешеләре
* Макар Евсевьев  —  галим.
* Лидия Григорьева — җиңел атлетика буенча спорт мастеры.
*  Алексей  Маресьев  — Советлар Союзы герое.
* Семен Эльгер — чуаш язучысы.
* Николай Краснов — чуаш язучысы.
* Степан Илларионов — Советлар Союзы герое
* Николай Ижутов — Советлар Союзы герое
* Леонид Константинов — Россия герое
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты
* Район тарихы

## Шулай ук карагыз
Епрәч очу мәктәбе

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Епрәч районы
Канаш районы

**Канаш районы** () — Чуашстанның көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Канаш шәһәре.

## География
Канаш районы Чуашстанның көнчыгышында урнашкан. Район территориясе 981,4 км². Төньякта  Чуел вә Красноармейски, көнчыгышта Ормар ва Янтык, көньякта Комсомольски вә Ибриси, көнбатышта Урнар районнары белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

## Халык
Халык саны 42,5 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 97%.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 24 авыл жирлегендә 108 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгатьтә төп тармаклар: машина төзү, металл эшкәртү, вагун ремонтлау.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, бәрәңге, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Канаш районы
Тубыл губернасы

**Тубыл губернасы** () — Россия империясенең административ берәмлеге.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1764—1782 елларда Россия империсе составында Себер патшалагы булды. Патшалыгы үз эчендә Тубыл һәм Иркутск генерал-губернаторлыкларын бүленә.

1782 елда Себер патшалыгы юкка чыгарыла, ә Тубыл провинциясе **Тубыл калгайлыгы**на әйләнгән. Ул *Пермь һәм Тубыл генрал-губернаторлыгы* составында булган һәм үз эчендә ул ике (Тубыл һәм Тум) өлкәләренә бүленгән.

1796 елның 12 деркабрендә Тубыл губенасы мөстәкыйль административ берәмлек буларак барлыкка килә. 1797 елда ул 16 (*Кузнецк, Симәй, Красноярск, Ишем, Яулытора, Корган, Берёзов, Тара, Турниск, Төмән, Тубыл, Соргыт, Тум, Нарым, Енисейск һәм Туруханск*) өяздән гыйбарәт булган.

1802—1822 елларда Тубыл губернасы Себер генерал-губернаторлыгы составына булган. 1822 елда Себер генерал-губернаторлыгы *Көнбатыш Себер* һәм *Көнчыгыш Себер* генерал-губернаторлыгына бүленә. Тубыл губернасы 1882 елга кадәр булган Көнбатыш Себер генерал-губернаторлыгына кертелә.

1822 елда губерна үз эчендә 9 округына бүленә (1898 елдан — өязләр): Берёзов, Ишем, Корган, Тара, Тубыл, Туринск, Түкәле, Төмән һәм Яулытора.

1838 елда губерна составына Омск шәһәре кертелә, ләкин 1868 елда ул Акмола өлкәсенә тапшырыла; шул ук елда губерна эчендә Соргыт округы (өязе) оеша.

1857 елның 23 апрелендә Тара шәһәрендә Габдеррәшит Ибраһимов дөньяга килә.

Төмәндә Совет хакимияте Тубылдан элегрәк урнаштыру аркасында, губернаның үзәге 1918 елның апрельдә Төмәнгә күчә.

Чехословак легионның фетнәсе вакытлыча статус-квоны торгыза, һәм губернаның үзәге Тубылга кире кайтара. 1919 елда гына, Төмәнне Колчак гаскәрләреннән азат итүдән соң, губернаның учреждениелар тулысынча Төмәнгә күчәләр.

## Административ бүленеш
180px|right|thumb|Тубыл губернаның администраитив бүленеш

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Сарытау губернасы

**Сарытау губернасы** () — Россия империясе һәм РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Үзәге — Сарытау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1769 елның 25 декабрендә Әстерхан губернасы составында Сарытау провинциясе оештыра.

1780 елның 11 гыйварында Әстерхан губернаның көньяктагы өязеннән Сарытау  барлыкка килә.

1796 елда Сарытау  юкка чыгарыла, ә 1797 елда Сарытау губернасы барлыкка килә; шул ук елда губернаның өлешләре Тамбов, Түбән Новгород һәм Сембер губерналарын кертелә.

1801 елда губерна составыннан Пенза губернасы аерып чыгарыла.

1802 елда Новохопёрск өязе Воронеж губернага күчә, ә Кара Яр өязе — Әстерхан губернасына күчә.

1835 елда губерна эчендә Николаевск, Новоузенск һәм Царёв өязләре барлыкка киләләр. 1851 елда Царёв өязе Әстерхан губернасына күчкән, Николаевск һәм Новоузенск өязләре Самар губернасына күчәләр.

1918 елда губернаның кисәге Идел буе алманнарының автономияле өлкәсенә кертелә.

1919 елда Камышлы өязенең өлеше (1920 елда кире кайтарылган) һәм Царицын өязе Царицын губернасына кертеләләр. Шул ук елда губерна составына Новоузенск өязенең өлеше кертелә.

1920 елда, Новоузенск өязенең кечерәю нәтиҗәсендә, Дергач һәм Покровск өязләре барлыкка киләләр.

1921 елда, Аткарск өязенең кечерәю нәтиҗәсендә, Елань өязе барлыкка килә.

1922 елда Покровск өязе Идел буе алманнарының автономияле өлкәсенә тапшырыла.

1923 елда Вольск өязе юкка чыгарыла. Шул ук елда Дергач өязе юкка чыгарыла һәм Новоузенск өзяенә кертелә; Елань өязе юкка чыгарыла һәм Аткарск өязенә кертелә.

1928 елның 21 майдагы БҮБК карары нигезендә, Сарытау губернасы юкка чыгарыла, ә аның территория Түбән Идел өлкәсенә кертелә.

## Административ бүленеш
thumb|220px|Сарытау губернаның административ бүленеше (1851-1918)

Сарытау губернаның административ бүленеше (1851-1918):

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Губернаның җитәкчелеге

### Генерал-губернаторлар

### Наместниклыгының хакимнәре

### Губернаторлар

## Танылган кешеләр
* Борһан Мансуров - Татарстан АССР Үзәк башкарма комитетының беренче рәисе.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе губерналары
Кузлаука районы

**Кузлаука районы** () — Чуашстанның төньяк-көнчыгышындагы муниципаль район.

Административ үзәге — Кузлаука шәһәре.

## География
Кузлаука районы Чуашстанның төньяк-көнчыгышында, Идел ярында урнашкан. Район территориясе 516,8 км². Төньякта Мари Илнең Волжск, көнчыгышта Татарстанның Яшел Үзән, көньякта Ормар, көнбатышта Чуел районнары белән чиктәш.

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

## Халык
Халык саны 23,331 мең кеше (2010 елга).

Милли составы: чуашлар — 70%, урыслар — 22%, татарлар — 7%.

Татарлар Әлмән һәм Янгелде авылларында яшиләр.

## Административ бүленеше
Районда 2004 елдан 1 кала җирлеге һәм 9 авыл жирлегендә 67 авыл урнашкан.

## Икътисад
Сәнәгатьтә төп тармаклар: машина төзү, металл эшкәртү, агач, азык җитештерү.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит, йон, бәрәңге, колмак җитештерү.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Кузлаука районы