Нальмэс (ансамбль)

**«Нальмэс»** ( — «алмаз»), Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле — Адыгеяның башкаласы Майкоп шәһәрендә иҗат итүче, дәүләт карамагындагы сәнгать коллективы. Кубань комсомолының Н. Островский исемендәге премиясе лауреаты (*[[1974]]*).

*Сәнгать җитәкчесе* (*[[2013 ел]]дан*) — Аслан Хаджаев, Кубаньның һәм АР халык артисты.
*Директор* — Азмет Басте, РФ атказанган, АР халык артисты.

## Тарих

* Адыгеяның дәүләт җыр һәм бию ансамбле 1936 елда оештырыла. Беренче директоры — атаклы биюче, спортчы-җайдак, халык мәдәниятен һәм сәнгатен тирәнтен белүче Абдул Беджашев (*Иске Бжегокаядан*), сәнгать җитәкчесе — композитор, шагыйрь, фольклорчы Шабан Кубов (*Хакуринохабльдән*). Алар икесе ансамбльгә талантлы биюче, җырчы, музыкантларны туплау белән шөгыльләнә. Яшьләрне генә түгел, яше 40 ка җиткәннәрне дә ансамбльгә дәшәләр. Моның максаты — борынгы җырлы-биюле музыка сәнгатен төгәлрәк саклау, тамашачыга төгәлрәк илтеп җиткерү.
* Бөек Ватан сугышы башлангач, ир-ат артистлар барысы да фронтка китә, 7 — һәлак була, 4 — I төркем гарип булып әйләнеп кайта.
* 1945-1946 елларда ансамбльгә артистларны икенче кат туплау була: Масхуд Бешкок, Умар Тхабисимов, Ереджиб Мамий, Юсуф Хаджаев мәдәниятне үстерүгә зур өлеш кертәләр.
* 1950 елда ансамбльгә Гисса Чич, Юрий Чич, Чеслав Анзароков, Шхамчерий Туов, Ибрагим Курашинов, Алий Темзок алына.
* Ансамбль Мәскәүдә адыгэ халыкларының Россиягә кушылуының 400 еллыгына багышланган "Адыгея АӨ һәм Карачай-Чиркәсия АӨ әдәбияты һәм мәдәнияте ункөнлеге"ндә чыгыш ясый.
* Ансамбльне яңарту өчен, Тифлис дәүләт хореография училищесы каршында 30 кешелек махсус 3 еллык студия, Майкопта 20 кешелек студия ачыла (*җитәкчеләре* Масхуд Бешкок, Николай Игнатенко).
* 1971 елда 2 студия яңа концерт программасы тәкъдим итә. Директор һәм баш балетмейстер итеп Масхуд Бешкок, балетмейстер итеп Григорий Гальперин билгеләнә.
* Төрле елларда Хаджисмел Варзиев, Хашир Дошуев, Григорий Гальперин, Мурадин Хаджаев, Амербий Кулов балетмейстер булып эшли.
* 1996 елда Мәскәүдә "Адыгея мәдәнияте көннәре"ндә катнаша.
* 2000 елларда директор һәм сәнгать җитәкчесе булып Азамат Басте һәм Мухамед Кулов эшли.
* Ансамбльдә чит илдән кайткан адыглар (Батурай Шагуч, Мурат Кансат, Гушау Едыдж) эшли башлый.
* 2014 ХХII кышкы Олимпия уеннарының (*[[Сочи]], [[Россия]]*) мәдәният пограммасында катнаша.

## Репертуар

#### [[Бөек Ватан сугышы|Сугышка]] кадәр
##### Адыгэ халык җырлары

* «Сэрмафе»
* «Бжедуглар ихтилалы турында җыр»
* «Ощнэ1у янында сугыш турында җыр»
* «Хатх Магамет гуаз»
* «Айдемиркан»
* «Коджебердоко Магамет»
* «Хатхе Кочас»

* «Адыиф»
* «Гошэгъэгъ»
* «Җир сөрүче турында җыр»
* «Комбайнчы турында җыр»
* «Бригадир турында җыр»
* «Табунчы турында җыр»
* «Сакчы турында җыр»
* «Комсомол турында җыр»

#### Биюләр

* «Зэфак1у»
* «Ислъамый»
* «Зыгъэлъат»

* «Удж»
* «Лъэпэч1ас»
* «Удж-Хъурай»

#### [[1970 ел]]ларда
* «Исламый» адыгэ халык биюе
* «Загатлят» адыгэ халык биюе
* «Тляпатет» адыгэ халык биюе
* «Картули» гөрҗи халык биюе
 

#### Хәзерге репертуар

* «Буркалар белән бию»
* «Удж» (*парлы бию*)
* «Исламый биюе»
* «Абхаз бәйрәм биюе»
* «Адыгэ көйләреннән попурри»
* «„Нальмэс“ бии» (*Ей мардж, Нальмэсыр къашъо*)
* «Кавказ ритмнары» (*долида уйнау*)
* «Чиркәс диаспорасы биюләреннән муенса»
* «Печән өстендә» (*Мэкъуаохэр*)

* «Бармак очында бию» (*ЛъэпэчIас*)
* «Нартлар турында хикәят»
* «Хәнҗәр белән бию» (*КъэмэчIас*)
* «Әйлән-бәйлән» (*Удж-хъурай*)
* «Исламыйның тууы»
* «Чакыру биюе» (*Зафак*)
* «Сикер» (*Зекlо зыгъэлъат*)
* «Адыг уджлары»

## Гастрольләре

* 1975 — Болгария
* 1976 — Чехословакия
* 1980 — Япония, Һиндстан
* 1986 — Польша, Болгария
* 1991 — Төркия
* 1993 — БГӘ, Үрдүн
* 1996 — Бельгия, Франция
* 2003 — Франция
* 2005 — Төркия

* 2006 — Төркия
* 2008 — Италия, Сүрия, Төркия
* 2009 — Ливия
* 2010 — АКШ, Төркия
* 2011 — Кыргызстан
* 2012 — Алмания
* 2013 — Төркия, Үрдүн
* 2014 — Исраил

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1974 Кубань комсомолының Н. Островский исемендәге премиясе лауреаты.
* 1978 Бөтенроссия халык биюләре ансамбльләре һәм җыр һәм бию ансамбльләре бәйгесе лауреаты.
* Бөтендөнья адыгэ мәдәнияте фестивале (*[[Нальчик]]*) — лауреат.
* Халыкара бию фестивале (*[[Төркия]]*) — Гран-при.
* 1996 Адыгеяның югары бүләге — «Адыгея даны» медале.

## Әдәбият
# Бешкок М. М., Нагейцева Л. Т. Адыгский народный танец. Майкоп, 1982.
# Шу Ш. С. Народные танцы адыгов. Нальчик, 1992.
# Бешкок М. М. Танцевальная культура адыгов с древних времен до наших дней. Майкоп, 2000.

## Сылтамалар
*  Нальмэс. Истоки рождения 
* Ансамбльнең рәсми сайты 

## Моны да карагыз
* Ансамбльнең Исраилдәге чыгышы. 2014 (*видео 10´45"*)

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре
Төркем:Адыгея