Бали теле

**Бали теле**, яки гади рәвештә **Бали**, Малайя-Полинезия теле, анда 3,3 миллион кеше сөйлшә, Индонезиянең Бали утравында, шулай ук төньяк Нуса Пенидада, көнбатыш Ломбокта һәм көнчыгыш Явада. Бали телендә күпчелек сөйләшүчеләр шулай ук Индонезия телен дә беләләр. Бали теле үзе Индонезия теле белән үзара аңлашыла торган түгел, әмма берникадәр аңлатудан соң Ява телендә сөйләшүчеләр тарафыннан аңлашыла.
2011 елда, Бали Мәдәни Агентлыгы фаразы буенча көндәлек тормышта Бали Утравында Бали телен кулланучылар саны 1 миллионнан артмый, чөнки шәһәр урыннарында аларның ата-аналары бары тик Индонезия телен яки Инглиз телен кертәләр, шул ук вакытта массакүләм чараларында һәм оешмаларда көн саен әңгәмәләр беткән. Бали теленең язма формасын аңлау кими бара һәм күпчелек Балилылар Бали телен бары тик телдән сөйләшү өчен кулланалар, һәм көн саен сөйләвендә еш аны Индонезия теле белән катыштыралар. Әмма Бали утравыннан тыш трансмиграция өлкәләрендә Бали теле куллануы киңәя һәм телне саклауда әһәмиятле роль уйный.

Телнең югары регистрларында киң рәвештә Ява теленнән алынмалар бар: классик Ява теленең борынгы формасы, Кави, Балида дини һәм церемониаль тел булып тора.

## Фонология

### Сузыклар

Рәсми язуда  һәм  *a* итеп языла.  Шулай да, *a* гадәттә сүз ахырында  дип әйтелә, һәм  *ma-*, *pa-* һәм *da-* префиксларында очрый.

### Тартыклар

Диалектка карап, /t/ фонемасы тавышсыз альвеоляр яки ретрофлекс тукталыш итеп әйтелә. Бу көнбатыш Индонезиядә күпчелек башка телләрдән аерылып тора (Стандарт Индонезия телен дә кертеп), анда денталь /t/ бар.

### Басым
Басым соңгы иҗеккә төшә.

## Грамматика

Сүз тәртибе Индонезия теленә охшаш, һәм фигыль һәм исем флектив морфологиясе охшаш рәвештә минималь. Шулай да, чыгарылма морфология киң, һәм билгеле яки билгесез артикльне күрсәтер өчен суффикслар кулланыла, һәм опция рәвешендә иялек килешен күрсәтер өчен.

### Регистрлар
Бали теленең сөйләүченең мөнәсәбәте һәм статусына карап төрле регистрлары бар: түбән (*basa ketah*), урта (*basa madia*), һәм югары (*basa singgih*). *Basa singgih*та Санскрит һәм Ява теленнән алынма сүзләр күп.

## Саннар
Балилыларда санау системасы унарлы, әмма бу ара зурлыклар өчен күпсанлы сүзләр белән катлаулана, мәсьәлән, 45, 175 һәм 1600.

## Язу
Бали теле ике төрле язу системасында язылган булган: Бали язуы, һәм хәзерге вакытта Латин язуы.

### Бали язуы

Бали язуы (*Аксара Бали*, (ᬅᬓ᭄ᬱᬭᬩᬮᬶ), ул *[[Бали язуы|Ханачарака]]* буларак урнаштырылган (ᬳᬦᬘᬭᬓ), Һиндстанның Брахми язуыннан алынган абугида. Иң иртә язмалар безнең эраның 11-енче гасырына карый.
Хәзерге вакытта Бали язуын белүче кешеләр әз. Бали язуы Ява язуы белән шул ук диярлек.

### Латин әлифбасы
Хәзерге вакытта Балида мәктәпләрдә "Тулисан Бали" дип аталган Латин әлифбасын өйрәтәләр.

## Галерея

File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Geschrift op lontarblad TMnr 1534-8b.jpg|Бали телендә пальма яфрагында кулъязма
File:Pura Puseh 05153.jpg|Пура Пусех Гыйбадәтханәсендә билге, Батуан, Бали
File:Bible printed with Balinese script.jpg|Бали язуы белән басылган Тәүраттан бит
File:JL DIPONEGORO 200507.jpg|Сингараджада Латин һәм Бали язуы белән язылган урам билгесе
File:Sign of Klungkung Regent's Office.JPG|Клунгкунг Регент Офисының билгесе


## Искәрмә

Бали язуында, Санскрит һәм Кавидан алынма сүзләр асаба телләрдән аермалы орфографиясенә ия. Беренче Бали язуына Санскрит һәм Кави орфографиясе йогынты ясаган, мәсьәлән, *[[bahasa|basa]]* сүзе Санскрит भाषा *bhāṣā* сүзеннән алынган. Шулай да Бали теленең хәзерге романизациясендә диакритиклар язылмый. Шулай итеп, (script|Bali|ᬪᬵᬱᬩᬮᬶ) һәм *basa Bali* стандарт формалар булып торалар.


## Шулай ук карагыз
* Balinese (Unicode block)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Balinese man speaking Balinese language in different Balinese dialects
*
* The Balinese Digital Library.
* Widiadana R. A. & Erviani N. K. (29 January 2011). Ancient ‘lontar’ manuscripts go digital . *[[The Jakarta Post]].
* Erviani N. K. (14 January 2011). [http://www.thejakartapost.com/news/2011/01/14/photobali.html-0 US scholar brings ancient Balinese scripts to digital age] . *The Jakarta Post.
*https://symbl.cc/en/unicode/blocks/balinese/
*Paradisec open access recording of Balinese song.
*Kaipuleohone's Blust collection includes materials on Balinese, including RB2-006, RB2-009.

Төркем:Лингвистика
Төркем:Һинд дине