Ubuntu

**Ubuntu** (зулу «*кешелеклелек*» , «*убу́нту*» дип әйтелә)&nbsp;— Linux төшен кулланучы операцион система, Debian проектына нигезләнгән. Төп иганәче һәм уйлап табучы&nbsp;— Canonical Компаниясе. Хәзерге вакытта ирекле кулланучылар тарафыннан киң үсеш ала .

Күп очракта яңа юраманың дистрибутивлары 6&nbsp;айга бер чыга һәм саклык яңартулары белән 18&nbsp;ай дәвамында тәэмин ителә, ә&nbsp;LTS юрамалары, мондый юрамалар якынча 2&nbsp;елга бер чыга һәм 3&nbsp;ел (*[[Сервер (аппарат тәэмин ителеш )|сервер]] юрамалар&nbsp;— 5&nbsp;ел*) дәвамында тәэмин ителә.

Ubuntu кайбер программа белән тәэмин ителеше серверлар һәм эш станцияләре өчен чыгарыла. CD- яисә DVD-мәгълүмат йөрткечләр, алар өстәл санакларына LiveCD  яисә текстлы урнаштыргыч ярдәмендә урнаштырыла . LiveDVD ярдәмендә урнаштыру барышында күпкә кулайрак мөмкинлекләр бар, мәсәлән, анда урнаштыруны график юл белән генә түгел, «Desktop» юрамасындагы кебек, шулай&nbsp;ук текстлы, «Alternate» юрамасындагы кебек, режимнар кулланырга мөмкин. Урнаштыру системаны яңадан кайтарудан алып, программаның тулысынча локализациясе белән тәмамлана. Дискта шулай&nbsp;ук гамәли программалар пакеты&nbsp;да бар. Шулар белән берлектә i386, amd64, ARM&nbsp;да күзәтелгән.

## Барлыкка килү һәм эшләнү тарихы
Ubuntu проектының баштагы чын исеме *no-name-yet.com*. ()
left|300px|thumb|Ubuntu&nbsp;11.04 урнаштыру дисклары
Башлангыч этапта Ubuntu (20&nbsp;октябрь 2004&nbsp;ел) бары тик Debian-ның бер тамыры гына дип күзаллана. Аның төп функцияләренә яңа чыккан системаларны тикшереп карау гына керә.
Башка Debian сабакларыннан аермалы буларак, мәсәлән Xandros, Linspire һәм Libranet (инглизчәдән карагыз), Canonical Debian-ның төп фәлсәфәсен саклап кала һәм Ubuntu өчен ирекле программалы тәэмин ителеш үзенчәлекләрен югалтмый.

Ubuntu җыелмасы күбесенчә Debian-ның эстәбил булмаган пакетлар (*unstable*) төркеменнән тора. Ubuntu шулай&nbsp;ук аның Advanced Packaging Tool өлешен, пакетлар идарә итү өчен куллана. Ләкин шуңа&nbsp;да карамастан кайбер Ubuntu һәм Debian пакетлары бер-берсенә мәҗбүри рәвештә бәйле түгел. Кайсыбер Ubuntu пакет ясаучылары Debian-да&nbsp;да эшли һәм шуның нигезендә күбесе үзгәрешләр ике ОС өчен&nbsp;дә ясала.

Хәзергесе вакытта Ubuntu Марк Шаттлворт һәм аның Canonical ширкәте нигезендә тәэмин ителә. 2005&nbsp;елның 8&nbsp;июлендә Canonical Ubuntu Foundation фонды ясау турында хәбәр итә һәм 10&nbsp;миллион доллар күләмендә ярдәм күрсәтә. Фондның төп максаты булып киләсе елларда чыгучы Ubuntu юрамаларын тәэмин итү һәм алга этәрү тора. Ләкин 2009&nbsp;елга карата фонд һаман&nbsp;да кулланылмаган булып кала. Шаттлворт әйтүенчә бу фонд бары тик гадәттән тыш хәлдә генә кулланачак.

Ubuntu-ның 2011&nbsp;елның апреленнән&nbsp;11.04 «Natty Narwhal» юрамасыннан башлап, Ubuntu Desktop Edition гадәти булган эш өстәле тирәлеге GNOME Unity белән алмаштырылачак, ә&nbsp;киләсе X.Org Server Wayland белән алмашачак..

Ubuntu-ның бер тармагы булган «Grumpy Groundhog»ка карата&nbsp;да планнар бар. Киләчәктә&nbsp;дә исә ул киләсе юрамаларны үстерү, тикшерү һәм сынап карау урыны булып калыр дип күзаллана. Шуның нигезендә оста кулланучылар һәм җитерштерүчеләр өчен кайбер программаларның эшчәнлеген «минутына кадәр дөреслек» белән тикшерергә ярдәм итәчәк. Ә&nbsp;бу исә кайбер хаталарны иртәрәк табарга ярдәм итәчәк дип&nbsp;тә планлашиырыла

## Үзенчәлекләре
thumb|200px|Ubuntu Oneric уйлап табучылар саммиты
Ubuntu гадилеккә һәм эшләү уңайлыгына нигезләнгән. Ул үз өченә киң таралыш алган `[[sudo]]` утилиталарын, шуның ярдәмендә бик куркыныч булган суперкулланучы сессиясен кабызмыйча санак идарәчесе вазыйфаларын башкарарга мөмкин.

Ubuntu, шулай&nbsp;ук киң интернационализацияләшкән, бу исә максималь рәвештә күптөрле телләргә ия булган кулланучыларны җәлеп итә. 5.04 брамасыннан башлап төп кодировка иттереп UTF-8 санала.

Ubuntu эшләсен өчен 256&nbsp;мегабайт RAM һәм, каты дискка урнаштырганда, дүрт гигабайт буш тирәлек.

Ubuntu GNOME эш өстәленә нигезләнгән, ул иренкле, гади һәм аңлаешлы интерфейска ия булып тулы көченә заманча технологияләр тәкъдим итә. GNOME-га кергән кушымталардан кала Ubuntu-да өстәмә программа белән тәэмин ителеш каралган, шулай&nbsp;ук боларга OpenOffice.org, web-гизгеч Mozilla Firefox керә.

6.06 һәм соңрак юрамалардан башлап LiveCD белән берлектә урнаштыручы-CD, икесен бергә, компакт-дискка берләштерә башлыйлар. Бу диск эш өстәлен урнаштырып кулланучыларга үзләренең мөмкинлекләрен тикшереп карарга һәм барлык кушымталар белән тәҗрибәләр ясарга ярдәм итә. Ubuntu-ны каты дискка урнаштыру өчен *Ubiquity* () график урнаштыргычы кулланыла. Инсталляция процессы «тере» эш өстәлендә ясалган барлык документларны&nbsp;да саклап кала. Альтернатив урнаштыру debian-installer нәтиҗәсендә башкарыла, ул график ысулга караганда күпкә тирәнрәк кергән идарәчеләр, күп системалар урнаштыручы кулланучылар һәм оператив хәтере 192&nbsp;мегабайттан&nbsp;да аз булган санаклар өчен кулланыла. Шулай&nbsp;ук дистрибутивка USB Flash-дискка урнаштыру программасы&nbsp;да кертелгән. Ул LiveCD һәм CD кебек барлык мөмкинчелекләргә&nbsp;дә ия. Күбесе очракта бу ысул нетбукларда еш кулланыла.

## Релизлары
Һәрбер релиз елга, айга нигезләнгән үзенә бертөрле кодлы исем һәм юрама йөртә. Кодлы исем ике ингглиз сүзеннән тора: бер&nbsp;үк хәрефтән башланучы сыйфаттан һәм хайван исеменнән. 6.06&nbsp;Dapper Drake (LTS) юрамасыннан тытынып кодлы исемнең беренче хәрефләре латин әлифбасына туры китерелеп үзгәртелә

{| class="standard"
 ! Юрама !! Чыгу көне!! Кодланган исеме !! Татарча кодлы исеме !! Ярдәм күрсәтү вакытының бетүе
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 4.10 || 20&nbsp;октябрь 2004 || Warty Warthog || Кыргый дуңгыз || 30&nbsp;апрель 2006
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 5.04 || 8&nbsp;апрель 2005 ||  || Чал Керпе || 31&nbsp;октябрь 2006
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 5.10 || 13&nbsp;октябрь 2005 || Breezy Badger || Яшь Баурсык || 13&nbsp;апрель 2007
 |-
 | style="background-color:LightCoral" |  || 1&nbsp;июнь 200610&nbsp;август 2006 (6.06.1)21&nbsp;гыйнвар 2008 (6.06.2) || Dapper Drake || Купшы Үрдәк || 14&nbsp;июль 2009 (*эш станцияләре өчен*)июнь 2011 (*сервер өчен юрама*)
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 6.10 || 26&nbsp;октябрь 2006 || Edgy Eft || Сабырсыз Тритон || 25&nbsp;апрель 2008
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 7.04 || 19&nbsp;апрель 2007 || Feisty Fawn || Тәвәккәл Болан || 19&nbsp;октябрь 2008
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 7.10 || 18&nbsp;октябрь 2007 || Gutsy Gibbon || Кыю Гиббон || 18&nbsp;апрель 2009
 |-
 | style="background-color:LightCoral" |  || 24&nbsp;апрель 20083&nbsp;июль 2008 (8.04.1)22&nbsp;гыйнвар 2009 (8.04.2)16&nbsp;июль 2009 (8.04.3) 28&nbsp;гыйнвар 2010 (8.04.4) || Hardy Heron || Чыдамлы Челән || апрель 2011 (*эш станцияләре өчен*) апрель 2013 (*сервер өчен юрама*)
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 8.10 || 30&nbsp;октябрь 2008  || Intrepid Ibex || Йөрәкле Кәҗәмөгез || 30&nbsp;апрель 2010 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 9.04 || 23&nbsp;апрель 2009  ||  || Өлгер Куян || 23&nbsp;октябрь 2010 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 9.10 || 29&nbsp;октябрь 2009 || Karmic Koala  || Кармик Коала || апрель 2011
 |-
 | style="background-color:LightCoral" |  || 29&nbsp;апрель 2010 17&nbsp;август 2010 (10.04.1) || Lucid Lynx || Зирәк Селәүсен || апрель 2013 (*эш станцияләре өчен*) апрель 2015 (*сервер өчен юрама*)
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 10.10 || 10&nbsp;октябрь 2010 || Maverick&nbsp;Meerkat  || Хөр фикерле Сурикат || апрель 2012
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 11.04 || 28&nbsp;апрель 2011&nbsp;ел || Natty&nbsp;Narwhal  || Нәфис Нарвал || октябрь 2012
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 11.10 || октябрь 2011&nbsp;ел|| Oneiric Ocelot || Хыяллы Оцелот || апрель 2013
 |-
 | style="background-color:DodgerBlue" |  || 26&nbsp;апрель 2012&nbsp;ел || Precise Pangolin || Педантик Панголин || апрель 2017 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 12.10 || 18&nbsp;октябрь 2012&nbsp;ел || Quantal Quetzal || || 16&nbsp;май 2014 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 13.04 || 25&nbsp;апрель 2013&nbsp;ел || Raring Ringtail || || 27&nbsp;гыйнвар 2014 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 13.10 || 17&nbsp;октябрь 2013&nbsp;ел || Saucy Salamander || || 17&nbsp;июль 2014
 |-
 | style="background-color:DodgerBlue" | 14.04 LTS || 17&nbsp;апрель 2014&nbsp;ел || Trusty Tahr || || апрель 2019 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 14.10 || 23&nbsp;октябрь 2014&nbsp;ел || Utopic Unicorn || || Июль 2015 
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 15.04 || 23&nbsp;апрель 2015&nbsp;ел || Vivid Vervet || || Гыйнвар 2016
 |-
 | style="background-color:LightCoral" | 15.10 || 22&nbsp;октябрь 2015&nbsp;ел || Wily Werewolf || || Июль 2016 
 |-
 | style="background-color:DodgerBlue" | 16.04 LTS || 21&nbsp;апрель 2016&nbsp;ел || Xenial Xerus || || Апрель 2021
 |-
 | style="background-color:#40CC40;" | 16.10 || 13&nbsp;октябрь 2016&nbsp;ел || Yakkety Yak || || Июль 2017
|-}

LTS () дип тамгаланган релизлары Ubuntu-ның башка бик күп юрамалары белән чагыштырганда Canonical тарафыннан бик озак тәэмин ителә. Пакетларны яңарту мөмкинлеге кулланучылар өчен өч ел дәвамында, ә&nbsp;серверлар өчен биш елга кадәр каралган, шулай&nbsp;ук Canonical шул период чорында түләүле техник ярдәм&nbsp;дә күрсәтә. Яңа LTS юрама чыкканга кадәр әлеге юраманың өлешләре һәрвакыт яңартылып тора һәм һәрбер яңарту үзенең кодлы исеменә лаек була. Мәсәлән, 6.06&nbsp;Dapper Drake юрамасы өчен ике; 8.04&nbsp;Hardy Heron өчен тагында күбрәк, якынча ярты елга бер яңартулар чыга. Хәзерге вакытта 8.04&nbsp;юрамасы өчен дүрт яңарту чыкты, шуның белән бу юрама өчен яңартулар чыгу күзәтелми. Хәзерге вакыттагы LTS релиз булып Ubuntu&nbsp;10.04 Lucid Lynx тора.

Соңгы, хәзерге Ubuntu&nbsp;10.10 *Maverick Meerkat* юрамасына Linux&nbsp;2.6.35 юрамалы төше, GNOME&nbsp;2.32, Mozilla Firefox&nbsp;3.6.10, OpenOffice.org&nbsp;3.2.1, GCC&nbsp;4.4.4 кертелгән

Ubuntu һәм аның төрле вариантлары интернеттан йөкләү өчен ясалган һәм бушлай рәвештә Canonical Ltd тарафыннан бирелгән *ShipIt* ярдәмендә CD-ROM дисклары җибәрелергә мөмкин.

Бүгенге көндәге иң соңгы юрама Ubuntu&nbsp;11.10 *Oneiric Ocelot*. Ул үз эченә 3.0.4 юрамалы Linux төшен, Unity&nbsp;4.22.0, Mozilla Firefox&nbsp;7.0.1, LibreOffice&nbsp;3.4.3, GCC&nbsp;4.6.1 программаларының яңартмаларыннан тора.

## Ubuntu-га нигезләнгән Linux дистрибутивлары
Ubuntu исемен куллану максатыннан чыгып, Canonical Ubuntu-га нигезләнгән ике төрле дистрибутивны аера:
* Ubuntu (*Ubuntu Derivative Distribution*) нигезләнгән дистрибутив: әлеге дистрибутив Ubuntu-дан бик нык аерыла. Ләкин алар арасыннан Canonical тарафыннан рәсми танылган дистрибутивлар билгеле. Калганнары өчен Canonical үзөстендә җаваплылык тотмый.
* Ubuntu (*Ubuntu Remix*) җыелмасы: Ubuntu-га нигезләнгән һәм анардан бик&nbsp;үк аерылмаган дистрибутивлар җыелмасы. Аерымлыклар бары тик программалар җыелмасында, аларның урннашуында гына булырга мөмкин. Җыелма статусын рәсми рәвештә алу өчен, ул катгый рәвештә Ubuntu белән тәңгәл килергә тиеш, шулай&nbsp;ук Ubuntu репозитариендагы рәсми пакетлар, дистрибутивның бушлау булуы һ.&nbsp;б. Җыелмалар һәрвакыттада Ubuntu исемен кулланалар һәм аның бары җыелма икәнлеген Remix атамасы гына билгели, мәсәлән: Ubuntu Russian Remix&nbsp;— Ubuntu-ның Россия өчен ясалган бер дистрибутивы..

## Дөньяда кулланышы
thumb|200px|Программа белән тәэмин ителеш менеджеры
* 2007&nbsp;елда Франция Парламенты Windows XP-ны куллануны туктатып Ubuntu-га күчә. 
** 2008&nbsp;елгы план рәвешендә француз пүлисәсенең 70&nbsp;меңгә якын санагын Ubuntu-га күчерергә уйлыйлар. Шулай&nbsp;ук 2008&nbsp;елда 5-8&nbsp;мең чамасы өстәл санагын, ә&nbsp;калган елларда 12-15&nbsp;меңләп санакны Франция пүлисәсе читтән тыш күчерергә уйлый. 
* Ubuntu шулай&nbsp;ук Гөрҗистан һәм Македония мәктәпләрендә кулланыла. Испаниядә исә 400&nbsp;мең чамасы санакны Ubuntu-га күчерергә уйлыйлар.
* Google ширкәте хезмәткәрләре Goobuntu кулланалар, бу Ubuntu-ның модифицион дистрибутивы.
* Ubuntu «Википедия» проектларының серверларында&nbsp;да куллана.
* Ubuntu&nbsp;10.04 LTS сервер юрамасы OpenStreetMap проектының төп мәгълүмати базасында куллана .
* 2010&nbsp;елның май аена карата күбесе фин мәктәпләре ирекле ОС&nbsp;— Ubuntu Linux-ка күчә..

## Максат
Canonical ширкәте әйтүе буенча Ubuntu үзенең кулланучыларына тулы көчле азатлыкны һәм ирекне (*классик аңлатмада [[Free Software Foundation]]*) гарантияли. Болар барсыда үз манифестында (җәмәгать офертасы, ) күрсәтелгән, дөреслектә исә бу GPL лицензиясенә бик нык ошаган. Ләкин шул&nbsp;ук вакытта кайбер релизлар үз эчендә ирекле кулланышта булмаган драйверларны тәшкил итә, ә&nbsp;махсус кибетләрдә лицензион һәм ирекле кулланышта булмаган декодерлар&nbsp;да бар. Мәсәлән, моның хисабына Windows Media форматын китерергә мөмкин.

## Кызыклы фактлар
* Һәрбер Ubuntu дистрибутивлы дискларны почта аша бушлай сорау бирергә мөмкин. Canonical ширкате үз өстенә барлык чыгымнарны, почтага һәм чик буе түләүләренә киткән барлык түләүләрне үз өстенә ала. Яңа релиз чыгуга кадәр дискларны сорау бара, бер ай вакыт өчендә барлык җибәрүләр чыгачак яңа юрама белән тулган була. Почта аша китерү якынча 4&nbsp;атнадан 6&nbsp;атнага кадәр бара.
* Ubuntu&nbsp;10.10 Maverick Meerkat юрамасы рәсми рәвештә 10.10.10 (2010&nbsp;елның 10&nbsp;октябрендә) чыга. 101010 икеле санау системасыннан унарлы санга күчергәндә 42 килеп чыга. 42&nbsp;саны&nbsp;— ул, икенче грандиоз санакның барлык Галәм киңлегендәге «гомернең, галәмнең һәм башка шундый нәрсәләрнең соравына» каратана төп җавапларның берсе. Адамс Дугласның «Галактика буенча автотукталышлар белән» романында&nbsp;да бу бик ачык сүрәтләнә. Әлеге сорауга җавап санак тарафыннан җиде миллион еллар дәвамында исәпләнә, шуңа&nbsp;да бу җавапны барлык галәмдәге барлык аңлы расалар түземсезлек белән көтеп калалар.

Ләкин шуңа&nbsp;да карамастан 42&nbsp;санының икенче төрле аңлатмасы&nbsp;да бар. Релизны уйлап табучылар эшне матур көнгә кадәр чыгараыга тырышалар&nbsp;— 10.10.10.

## Моны&nbsp;да карагыз
* Xubuntu
* Kubuntu
* Edubuntu
* Ubuntu Server

## Скриншотлар

Файл:Ubuntu-desktop-2-410-20080706.png|Ubuntu&nbsp;4.10
Файл:Ubuntu-desktop-2-504-20080706.png|Ubuntu&nbsp;5.04
Файл:Ubuntu-desktop-2-510-20080706.png|Ubuntu&nbsp;5.10
Файл:Ubuntu-desktop-2-606-20080706.png|Ubuntu&nbsp;6.06
Файл:Ubuntu-desktop-2-610-20080708.png|Ubuntu&nbsp;6.10
Файл:Ubuntu_7.04_Feisty_Fawn.png|Ubuntu&nbsp;7.04
Файл:Ubuntu-desktop-2-710-20080708.png|Ubuntu&nbsp;7.10
Файл:Ubuntu-desktop-2-804-20080708.png|Ubuntu&nbsp;8.04
Файл:Ubuntu_screenshot.png|Ubuntu&nbsp;8.10
Файл:Ubuntu_9.04_Jaunty_Jackalope.png|Ubuntu&nbsp;9.04
Файл:Ubuntu_9.10.png|Ubuntu&nbsp;9.10
Файл:Ubuntu_10.04_screenshot.png|Ubuntu&nbsp;10.04
Файл:UbuntuMaverickDesktop.png|Ubuntu&nbsp;10.10
Файл:Ubuntu_11.10_EO.png|Ubuntu&nbsp;11.10
Файл:Ubuntu 20.10 2880p EN 31 12 2020 13 51 50.png|Ubuntu&nbsp;20.10
Файл:VirtualBox Ubuntu 21.04 ENG 22 04 2021 19 59 34.png|Ubuntu&nbsp;21.04
Файл:VirtualBox Ubuntu 21.10 15 10 2021 13 19 12 ENG.png|Ubuntu&nbsp;21.10


## Видео

File:Ubuntu 1004.ogv|Ubuntu&nbsp;10.04&nbsp;— беренче ачыш
Файл:Ubuntu install and remove.ogg|Ubuntu урнаштыру моменты
File:Ubuntu menus.ogg|Ubuntu Gnome меню панеле


## Искәрмәләр




## Сылтамалар

* ubuntu.com
* download ubuntu

Төркем:Linux
Төркем:Операцион системалар
Төркем:Технология