Йонас Басанавичюс

**Йонас Басанавичюс** (, ; 1851 елның 11 (23) ноябре, Ожкабаляй, Август губерниясе — 1927 елның 16 феврале, Вильно) — Литва тарихчысы, фольклорчы, публицист, җәмәгать эшлеклесе; Литва милли яңарышы патриархы. *A. B.*, *Bassianis*, *Birsztonas*, *J. Sapalius* һ. б. тәхәллүс һәм криптонимнар кулланган.

## Тормыш юлы

Бай крестьян гаиләсеннән. Лукшада, Мариямполь шәһәр гимназиясендә башлангыч мәктәптә укый (1866—1873), аны тәмамлап, алга таба укуын дәвам итәргә тели, әтисе моңа каршы булып, аның семинарга керүен һәм рухани булуын теләгән булса да. Берничә сум акча белән Басанавичюс Мәскәүгә китә, анда  тарих-филология факультетына керә һәм анда 1873/1874 уку елының бер семестрын укый. 1874 елның көзендә Мәскәү университетының медицина факультетында уку өчен стипендия ала, анда күчә һәм табиб дәрәҗәсе белән тәмамлый (1879).

1879 елда Литва әдәби җәмгыятен төзүдә катнаша (1879).

1879—1882 елларда Лом-Паланкада (Болгария) табиб һәм хастаханә мөдире булып хезмәт итә. 1882—1884 елларда Прагада һәм Венада камилләшә.

«Аушра» («Aušra», «Заря») беренче Литва иҗтимагый-әдәби газетасының оештыручысы, редакторы һәм актив хезмәткәрләренең берсе була. 1884—1905 елларда Варна һәм Болгариянең башка шәһәрләре хастаханәләрендә эшли, Болгар демократик партиясе һәм (1911 елга кадәр) Болгар әдәби җәмгыяте эшчәнлегендә катнаша.

Матбугатта 1885 елдан бирле. Литва халкы тарихы, археологиясе, этнографиясе, мәдәният тарихы, тел гыйлеменең аерым бүлекләре, Литва фольклоры буенча хезмәтләр һәм мәкаләләр бастыра. Литва язучыларының биографияләренә материаллар, аларның истәлекләрен, эпистоляр мирасын, шулай ук Литва фольклоры җыентыкларын нәшер итә. Күп кенә Литва периодик басмаларында («Вильняус жиниос», «Вильтис» һ.б.), шулай ук Болгар газеталарында һәм литва телендә «Litwa», рус һәм немец фәнни басмаларында хезмәттәшлек итә.

1905 елда Вильнага күченә. Аның инициативасы белән 1905 елның 21—22 ноябрендә (4—5 декабрь) Вильнада литовлылар съезды чакырыла, аның утырышларында Басанавичюс рәислек итә. Аның инициативасы белән 1907 елда Литва фәнни җәмгыяте (1907) оештырыла, аның рәисе булып ул үзе үлгәнчегә кадәр кала. «Lietuvių tauta» («Литва халыкы») җәмгыяте басмалары редакторы була.

Литва дәүләтчелеген торгызу актына (1918 елның 16 феврале) кул куя. Польшада контролендә торган Вильнада үлә һәм Раса зиратына җирләнә.

### Сайланма хезмәтләр

* Apie senovės Lietuvos pylis. — Tilžė, 1891.
* Etnologiškos smulkmenos. — Tilžė, 1893.
* Lietuviszkai-trakiszkos studijos. — Šenandoras, 1898.
* Apie trakų prygų tautystę ir jų atsikėlimą Lietuvon. — Vilnius, 1921.
* Iš Trakų ir lietuvių mytologijos smulkmenos. — Vilnius, 1921.
* Rinktiniai raštai («Избранные сочинения»). — Vilnius: Vaga, 1970.

## Абруйлык
Й. Басанавичюсның Литва милли яңарышы тарихындагы әһәмияте һәм аның үлем датасы Литва дәүләтчелеген торгызу көне белән туры килүе сәбәпле, совет елларында кабер янында үлем көне һәм үлгәннәрне искә алу көннәрендә аның истәлеге демонстратив рәвештә искә алынган һәм шул рәвешле тыелган 16 февраль датасы билгеләп үтелгән.

Литва шәһәрләрендәге урамнар һәм Варнадагы «Д-р Иван Басанович» урамы Басанавичюс исеме белән аталган. Ул 50 лит банкнотында, шулай ук 1936 елда чыгарылган 5 лит көмеш тәңкәдә сурәтләнгән. Басановичка һәйкәлләр Вильнюс үзәгендә һәм илнең башка шәһәрләрендә урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Lietuvių rašytojai. Biobibliografinis žodynas: A—J. — Vilnius: Vaga, 1979. — С. 154—164.

Төркем:Россия империясе җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:XX гасыр тарихчылары
Төркем:1927 елда вафатлар
Төркем:16 февраль көнне вафатлар
Төркем:1851 елда туганнар
Төркем:23 ноябрь көнне туганнар