open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борис Меерович

**Борис Меерович** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Мартын Межлаук

**Мартын Межлаук** (, ,  — , ) — Россия инкыйлабчысы, Казан губерна юстиция комиссары (1918).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Марат Мәхмүтов

**Марат Мәкъсүт улы Мәхмүтов** (1975 елның 3 сентябре, ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия беренчелегенең беренче дивизионы җиңүчесе (2001).

## Тормыш юлы
Марат Мәхмүтов 1975 елның 3 сентябрендә Мәскәү шәһәрендә туа. Аның әтисе милләте буенча татар, ә әнисе рус. Футбол белән 8 яшендә шөгыльләнә башлый. Беренче командасы Мәскәүнең «Торпедо». Беренче тренер — Эдуард Анатольевич Стрельцов. 1992 елдан команданың дубль составы өчен, ә 1995 елдан төп состав өчен уйный. Берничә тапкыр арендага китә: Украинаның «Черноморец»ына һәм ике тапкыр Ярыслауның «Шинник»ына. 2003 елда «Торпедо»дан тулысынча китә.

2004—2006 елларда Казанның «Рубин» командасында уйный, әмма төп уенчы булмый.

2006 елның июленнән 2008 елга кадәр Екатеринбургның «Урал» командасы өчен чыгыш ясаган. 2009 елның гыйнварында «Түбән Новгород» клубы белән контракт төзүгә якын була, әмма нәтиҗәдә, клуб белән аның шартлары буенча килешми. Шуннан соң Марат Мәхмүтов профессиональ карьерасын тәмамлый.

Карьера азагында Раменское «Сатурн»ы (2012), Домодедово «Металлист»ы (2013—2015) һәвәскәрләр клубларында уйный.

1995 елның 14 ноябрендә яшьләр командалары арасында Европа чемпионатының сайлап алу матчында Россия яшьләр җыелма командасы составында Финляндия җыелма командасына каршы уйный (3:0).

Бөтен карьерасы өчен ул нибары ике тапкыр туп кертә. Өстәвенә, ике гол да үз капкаларына була.

Өйләнгән, ике улы бар.

## Казанышлар

* 1994 елгы Европа яшүсмерләр чемпионатының бакыр призеры (18 яшькә кадәр).
* 2001 елгы Россия беренчелегенең беренче дивизионы җиңүчесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* FootballFacts.ru сайтында

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Гибралтарда Һинд дине

**[[Гибралтар]]да Һинд дине тарафдарлары** күбесенчә Синдх чыгышлы. 2000 ел халык санын алу буенча Һиндулар саны 491 кеше булган, бу Гибралтар халкының 1,8%-ын тәшкил итә.

## Тарихы

Гибралтарда Һиндстаннан беренче кешеләр 1870 елда килгән дип фараз ителә, Хәйдәрабад тирәләреннән, яңа Сүәеш Каналыннан. Яңа Синдх сәүдәгәрләре җирле менеджерлар белән эш нигезли алганнар. Һиндлеләр Гибралтарлылар тарафыннан каршылыкка дучар булганнар һәм 1921 елда җид Һинду сәүдәгәре эшләү өчен лицензияләр өчен мөрәҗәгать иткән. 1950 елда лицензияләр саны өч мәртәбә арткан, әмма ярдәм өчен чын ихтыяҗ Испаннар тарафыннан чик куелгач, һәм Испан сатучылар булмагач булган. 1970 елга якынча 300 сәүдә лицензиясе булган.

Һинду җәмәгатенә каршылык булган, ләкин оештырылган өйләнүләр кимегән һәм җәмәгать Гибралтарда башка төркемнәр белән бергә шул ук мәктәпләргә йөргән. Һинду хокук белгече Хареш Будхрани Һиндулар җәмәгатькә тулысынча кушыла алган дип әйткән.
1993 елда Дивали көнендә җәмәгать Гибралтар Һинду Гыйбадәтханәсен куллана башлаган. 1999 елда бизәү төгәлләнгән булган һәм Һиндстаннан каһин тарафыннан формаль рәвештә Прана пратишта церемониясе башкарылган булган. Җәмәгать киңәйтелгән составта 2000 елның 1 Мартында Гибралтар Губернаторы Ричард Люсгыйбадәтханә рәсми рәвештә ачкач яңа гыйбадәтханә булуын бәйрәм иткәннәр.

2012 елда Гибралтар мэры Һинду җәмәгатен Һинду Дивали бәйрәменә Гибралтар Ратушасына чакыруын әйткән.

## Шулай ук карагыз

*Синдхлар
*Синдх диаспорасы

## Искәрмәләр
* Haller, Dieter: Let it Flow – Economy, Spirituality and Gender in the Sindhi Network. Anthropological Theory 2005 5: 154-175
* Haller, Dieter: Space and Ethnicity in Two Merchant Diasporas: a Comparison of the Sindhis and the Jews of Gibraltar, in: GLOBAL NETWORKS: a journal of transnational affairs 2003, Vol 3. No 1: 75-96

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Гибралтарда Һинд дине
Пәһлеван Чулак

**Пәһлеван Чулак** (*кушаматы, чын исеме* Нурмөхәммәт Байморза улы, , *[[1864 ел]], хәзерге [[Казакъстан]], Җамбыл өлкәсе, Чү елгасы яры җәйләве — [[1919 ел]], хәзерге [[Акмола өлкәсе]], Кайракты авылы*) — казакъ халык көйязары һәм җырчысы, көрәшче пәһлеван.

## Тәрҗемәи хәле
1864 елда Казакъстанның хәзерге Җамбыл өлкәсенә караган Чү елгасы ярларындагы җәйләүдә казакъларның Олы йөз Дулат тайфәсе Сәмбет ыруында әтисе агач остасы Байморза һәм әнисе Каләмфер гаиләсендә дөньяга килгән. Кечкенә вакытта уң кулының бармакларын салкында өшетеп (*вариант*: утта яндырып) өздергәнгә күрә, «Чулак» кушаматы тагылган. Ундүрт яшеннән көрәшә башлый, ат чабышларында катнаша. , йөгәнгә тотынмыйча атның корсак астыннан чыгу, аягын өзәңгегә кыстырып, ятып чабу һөнәрләрен күрсәтә. Төрле җыеннарда катнаша; 51 потлы ташны күтәрә; 35 яшендә рус пәһлеваны Иван Корень белән көрәшеп, җиңә; 49 яшендә Куянды ярминкәсендә билгеле көрәшче Карон белән көрәшеп, аның кабыргасын сындыра.

Гомер биргән әти-әнисе вафат булгач, Галия (Галикәй) исемле кызга өйләнә. Янына җырчы-көйязарларны, пәһлеваннарны, һөнәрле яшьләрне җыйнап, төркем туплап, халык алдында төрле күңел ачу һөнәрләрен күрсәтеп йөри башлый. Балачактан җыр-көйгә оста булган Нурмөхәммәт, билгеле акын, көйязар Бирҗан чалны (*[[:kk:Біржан Қожағұлұлы|kk]]*) (*[[1834 ел|1834]]-[[1897 ел|1897]]*) остазы күреп, акын, җырчы, көйязар Акан серинең (*[[:kk:Ақан сері|kk]]*) (*[[1843 ел|1843]]-[[1913 ел|1913]]*) җырларын тыңлап, алардан күреп, үзе дә җырлар чыгара башлаган. Күкчәтау, Караүткел, Каркаралы, Сарысу тирәсендәге торакларны йөреп, казакъ халык җырлары белән бергә үз җыр-көйләрен дә  халыкка ишеттергән: «Ащылы-айырық», «Балуан Шолақ», «Дікілдек», «Көкшетау», «Қосалқа», «Қос барабан», «Желдирме», «Құлан кісінес» (*Колан кешнәве*), «Сарын», «Кенже қоңыр», «Қос перне», «Ғалия».

## Хәтер
* А. В. Затаевич батырның берничә җырын җыйнап, «Қазақ халқының 1000 әні» һәм «Қазақтың 500 әні мен күйі» исемле җыентыкларга кертә.
* Казакъ язучы Сәбит Моканов (*[[1900 ел|1900]]-[[1973 ел|1973]]*) 1941 елда «Балуан Шолақ» романын яза. 
* Алматыдагы Спорт һәм мәдәният сараена исеме бирелгән.

## «Галия» җыры

Айым да — сен, 
Ғалия, күнім де — сен, 
Оң қабағым тартады күлімдесең. 
Менің көңілім Ғалия дуалансын, 
Ауған түйе секілді бейімдесең.
 Қара өткелде Ғалия сен емес песең, 
Бүл Арқаның шортаны мен емес песем. 
Сүмбіл шаш, құралай көз, Ғалияжан, 
Ынтығымды құрытқан сен емес песең? 

## Сылтамалар
* *Естай Мырзахметов.*  Балуан Шолақ пен Қажымұқанның кездесуі. «Жұлдыз» журналының 1989 елгы 9нчы саны.
*  Балуан Шолақ . Massaget.kz.
*  Kazakh culture and national traditions. OrexCA.com

## Искәрмәләр

Төркем:Музыкантлар
Төркем:Казакъ композиторлары
Төркем:Казакъстан спортчылары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Шәхесләр:Казакъстан
Турахан кәшәнәсе

**Турахан кәшәнәсе** — тарих һәм архитектура комарткысы, XIV—XV гасырларда төзелгән корылыш. Башкортстан Республикасының Чишмә районы биләмәсендә урнашкан. Россия күләмендәге әһәмияткә ия. Корылма тәүләп 1772 елда П. И. Рычков сүрәтләгән. XIX гасырда аны В. С. Юматов, Н. Шленков тикшергән. Төрбә шулай ук Р. Г. Игнатьев, П. Юдин, 1956-57 елларда А. П. Смирнов, Б. Г. Кәлимуллин тарафыннан чагылыш ителгән.

Турахан кәшәнәсе төзүдә бетон файдаланыла; аның стеналары ярты бут салу системасы белән корылган, ягъни ике параллель стена арасындагы куышлык булуын (эзлаш иделмәсенә гөрелте) белән тутырылган.
## Шулай ук карагыз
* Бәндәбикә кәшәнәсе
* Хөсәенбәк кәшәнәсе
* Җирәнсә чәчән

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Чишмә районы
Учалы (мәгънәләр)

**Учалы** — күп мәгънәле сүз.

*Учалы — Башкортстандагы республика әһәмиятендәге, Урал тауларының көнчыгыш итәгендә урнашкан моношәһәр.
*Учалы -авыл.
*Үчәлле, Учалы — Ыкның сул кушылдыгы. Татарстанның Азнакай районы биләмәләрендә ага.
*Учалы - Көньяк Урал тимер юлы станциясе.
Дмитрий Мейер

**Дмитри Мейер** (, ,  — , ) — хокук белгече, хокук докторы (1848), Казан һәм Санкт-Петербург университетлары профессоры.
Яга-Шала

**Яга-Шала** (Хиндустанича|ˈjaːɡə ˈʃaːlə) ул Һиндстанда гыйбадәт кылу өчен төзелгән вакытлы корылма.

Төркем:Һинд дине
Эдуард Мейер

**Эдуард Мейер** (, ,  — , ) — зоолог, боҗралы суалчаннар өлкәсендә белгеч, Казан университеты профессоры.
## Моны да карагыз
* Казан университетының зоология музее
## Искәрмәләр


Төркем:Биологлар
Оттомар Мейков

**Оттомар Мейков** (, ,  — , ) — юрист, Казан һәм Дерпт университетлары профессоры, Дерпт университеты риктыры (1876-1881, 1890-1892).
Наум Мейман

**Наум Мейман** (, ,  — , ) — математик, Сталин премиясе лауреаты (1953), Тел-Әвив университетының шәрәфле профессоры.

Төркем:Математиклар
Мелетий (Заборовский)

**Мелети** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Барнавыл (1908-1912), Якутск һәм Вилюйск (1912-1916) һәм Байкал аръягы һәм Нерчинск (1916-1927) япискебе, Хәрбин һәм Манҗурия митрополиты (1931-1946).
Бйөрн Мелин

**Бйөрн Мелин** (, ,  — , ) — Швеция һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионы (2006), Швеция чемпионы (2004, 2008, 2010).
Владимир Мельник

**Владимир Мелник** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, Европа чемпионатының көмеш призчысы (2005), Россия чемпионатының алтын (2000, 2002, 2003), көмеш (1999) һәм бронза (2006, 2007) призчысы.
Уралым

**Уралым** — башкорт халык җыры.
## Тарих
Бик борынгы заманнарда, әле ашлык чәчмәгән, печән чапмаган башкорт ата-бабалар һәр вакыт малын чәчәк утлатып, кышлык тибен эзләп, нәсел-нәсәп эркелешеп яшәгән.

Еш кына ер-су өчен ызгыш-талашлар да булып торган. Бер нәсел икенчесенең җәйләвен басып, мал-туарын, бала-чага, хатын-кызын куып алып китүдән мактаганнан, арадан акыллылар чыгып, шушындый ялашуларны чү чакыра. Яугирлар сөңгеләрен җиргә чәнчү, сөйләүчене йотырдай булып, тыңлап торалар. Кем авызына үлән кабып, башын түбән эйеп, уйланып утыралар. Сүзгә эйәреп сүз киткән, гади халык акыллының сүзен яхшы, дип тапкан. Яулауны ташларга булып, сүз куешканда, үзе баш, үзе түш аксакаллар арасында гауга чыга. Аларның кайсысы үзе борын төрткән ханын өстен куярга даулашканнар. Ызгышлы үзара хәл итә алмагач, җирле җирендә киңәш итеп, тагын да бер җиргә җыелышып, Мәскәү баласына барып карарга килешәләр.

Бөрҗәннән Иске бәк, Кыпчактан Кужак, Тамьянда Шагале дигән кешеләр батшага җибәрелә. Илчеләрнең йомышларын Ак патша җентекләп тыңлый. Шуннан аларның ер-суларын үз араларында бүлеп бирдерергә һәм тирә-юнь ханнардан саклашырга вәгъдә бәя, үзенә баш салырга чакыра. Илчеләр, һәр төрле ханга аерым-аерым салым түләгәнче, бер җирдә булуны хәерле булуын күзаллап, баланың тәкдимен кабул итәләр. Бер-ничә көн кунак булып, зур бүләкләр, тарханлык дәрәҗәсе алып, илгә кайтып төшәләр былар. Ат-хат пешкән җирдән җиде нәсел халкын «Тараул» акланына җыеп, зур туй ясыйлар.

Һәр ырудан батырлар көрәшкән,курайчылар ярышкан, җырчылар җырлашкан. Аксакаллар, дәүләтле ат чаптырган, сунарчылар максат алышкан.
## Җырны башкаручылар
«Уралым» җырын Марсель Кутуев, Абдулла Солтанов, Мәүләтбай Гайнетдинов һ. б. башкара.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Уралым
*Марсель Кутуев "МЕЙКИН АЗИЯ 2015" фестивальдэ, Кыргызстан
Төркем:Башкорт халык җырлары
Мартинш Мейерс

**Мартинш Мейерс** (, ,  — , ) — Латвия баскетболчысы, Латвия чемпионы (2016/2017).
Авраам Мельников

**Авраам Мелников** (, ,  — , ) — архитектор, академик (1912), Император сынлы сәнгать академиясе ректоры. Казандагы Державин һәйкәле проекты авторы.
Николай Мельников (1872)

**Николай Мелников** (, ,  — , ) — зимства эшлеклесе, Казан губернасыннан III чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Павел Мельников-Печерский

**Павел Мелников-Печерски** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1864), иске йолалыкны өйрәнүче.
Иван фон Менгден

**Иван фон Менгден** (, ,  — , ) — РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, генерал-майор, яшерен киңәшче (1730), Казан (1725) һәм Әстерхан (1726-1729) губернаторы.
Игорь Меньщиков

**Игорь Менщиков** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионатының көмеш призчысы (1993).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рим Вәлиуллин

**Вәлиуллин Рим Абдулла улы** (1950 ел, 15 октябрь, Октябрьский шәһәре) — геофизик, техника фәннәре докторы (1996), профессор (1998), Россия фәннәр академиясе академигы (1997), Башкортостан атказанган уйлап табучысы, Башкорт дәүләт университетының "Геофизика" кафедрасының рәисе.
## Биографиясе
Вәлиуллин Рим Абдулла улы Башкорт АССР-ның Октябрьский шәһәренең 1950 елның 15 октябренда туган. 1977 елда Башкорт Дәүләт Университетын физик-геофизик белгечлеге буенча бетергән.1987 елда Губкин ис. Мәскәү ИНХ и ГП-да "нефть скважиналарның турыдан-туры булмаган компрессор үзләштерүе һәм сынавы вакытында термометрия бирелгән мәгълүматларын тикшерү һәм интерпретация методикасын эшләү" темасына кандидат диссертациясен яклаган.
Доктор диссертациясен 1996 елда "Нефть пластлары һәм скважиналар диагностикасының термик ысуллары" буенча яклаган. Р.Вәлиуллинның фәнни кызыксыну өлкәсе: нефть пластлары һәм скважиналарда термогидродинамик кырлар өйрәнүе, скважиналарны эксплуатацияләү һәм үзләштерү вакытында нестационар термометрия бирелгән мәгълүматларын тикшерү һәм интерпретациясе.
Профессор булып 1998 елда киткән.
Якынча 150 фәнни эш авторы, 45 патент һәм уйлап чыгаруга шәһадәтнамәләрнең авторы. 
## Наградалары
Салават Юлаев ордены Кавалеры (2017).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Башкортостан: Краткая энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия. 1996.

## Ссылки
* Валиуллин Рим Абдуллович сайте «Свободная энциклопедия Урала» 

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Сергей Мерчен

**Сергей Мерчен** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат итүче язучы, шагыйрь.
Денис Метлюк

**Денис Метлүк** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионы (1992).
Метри Кибек

**Метри Кибек** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, К. В. Иванов ис. дәүләт премиясе лауреаты (1983).

## Биография

## Әдәбият
* Чӑваш литературин антологийӗ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Паттӑрсем хыпарсӑр ҫухалмаҫҫӗ» ҫухалман
Константин Мережковский

**Константин Мережковски** (, ,  — , ) — ботаник, зоолог, фәлсәфәче, язучы, Казан университеты профессоры.
Александр Мерескин

**Александр Мерескин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Мефодий (Орлов-Соколов)

**Мефоди** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Түбән Новгород һәм Арзамас епискобы (1826-1827).
Владимир Мещеринов

**Владимир Мещеринов** (, ,  — , ) — зимства эшлеклесе, Сөнгәләй өязе дворяннары җитәкчесе (1891-1909), РИ дәүләт шурасы әгъзасы (1907-1915).
Платон Мещерский

**Платон Мещерски** (, ,  — , ) — РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, Казан губернаторы (1774-1793), Сембер (1780-1781), Пенза (1782-1783), Нократ (1785-1792) калгайлыклары генерал-губернаторы.
Мефодий (Краснопёров)

**Мефоди** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Акмола (1913-1914) һәм Кызылъяр (1914-1921) япискебе.
Егор Мещеряков

**Егор Мещерәков** (, ,  — , ) — Беларус баскетболчысы, яшьләр арасында Европа чемпионы (1994), Беларус (1993/94, 1994/95) һәм Украина (2007/08) чемпионы, Россия (2006/07) һәм Беларус (1992/93) чемпионатларының көмеш призчысы.
Саулүс Микалаюнас

**Саулүс Микалаюнас** (, ,  — , ) — Литва футболчысы (һөҗүмче), Литва милли футбол җыелмасы әгъзасы (1994-2003), Литва чемпионы (1997, 1998), Литваның Ел футболчысы (1999).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Мещанинов (1846)

**Иван Мещанинов** (, ,  — , ) — РИ мәхкәмә эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1914), Россия империясе сенаты әгъзасы (1900-1917), Уфа губерна прокуроры, РИ халык мәгарифе министры урынбасары (1901-1902).
Башкортлар (сурәт)

**Башкортлар** (икенче исеме: «**әсирләрне саклап озата баручы Башкортлар**») — шотланд рәссамы Вильям Аллан сурәте. Дәүләт Эрмитажы тупланмаларында саклана.

Сурәт 1814 елның көз көнләрдә язылган, Эдинбург әсәре мотивлары буенча.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортлар
Агни

**Агни́** (, татарча «ут», ) — Һинд дине, йорт учагы, корбан уты, ут Ходае. Җир Ходайларының иң олысы, аның төп функциясе булып аның белән алар һәм кешеләр арасында арадаш булу.

Риг-Веданың бөтен 10 мандаласы да шулар белән башланган Агнига гимннар, аны Ходайлар һәм кешеләр арасында арадаш буларак мактыйлар, Ходайларның йорт каһине һәм үлемлеләрнең үлемсез кунагы итеп, мул итеп уңайлыклар бирә торган һәм кешеләрне шәйтаннардан, фәкыйрьлектән һәм масса ачлыктан саклаучы буларак мактый.

Ригведада ук антропоморф кыяфәттә күрсәтелгән: хотра йоласын үтәүче каһин буларак (Ригведа 1.1.5). Агни Ригведада, корбанны кабул итүче һәм корбанны башка Дэваларга илтүче буларак күрсәтелә (Ригведа, 1.1.5).

Дини-эпик әсәрләр - Пураналар һәм Махабхарата - Агнины тагын да күбрәк кеше сыман итеп күрсәтәләр. Соңрак аның әһәмияте киметелә: ул көньяк-көнчыгышта хөкем сөрүче сигез дөньяны тотучы Ходайларның берсе булып китә.
 
Сурәтләрдә Агни өч аяклы, җиде куллы, алты күзле һәм дүрт мөгезле, кызыл киемле һәм тәннең өске өлешендә изге бау уратылган ике башлы карт ир кеше итеп күрәстелә. Аың байрагы - төтен, аның белән янәшә йөрүче хайван (Вахана) - сарык. Бу антропоморф форма мифологиядә, йолаларда ут формасында әһәмиятле шәхес.

Эпитетлар:
* Вайшванара — бөтенхалык, җидеялкынлы һ.б.

## Шулай ук карагыз
* Танунапат

## Әдәбият

Төркем:Һинд дине
Щакти Махариши

**Щакти Махариши** Васиштха һәм Арундхатиның улы булган. Ул *[[Махабхарата]]*да искә алынган Паращараның әтисе булган. Ул Адвайта Гуру Парампарасы арасында булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Линза

**Линза** - ике кәкре яки бер кәкре һәм бер яссы өслекле, үзе аша үтә торган яктылык нурларының юнәлешен үзгәртә торган пыяла.
## Шулай ук карагыз
Оптика

Төркем:Физика
Йомырка

**Йомырка** — кошларда, ташбакаларда һәм кайбер җәнлекләрдә озынча түгәрәк кабык белән тышчаланган яралгы; күкәй.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Адольф Эрик Норденшөлд

**Нилс Адольф Эрик Норденшөлд** (, ,  — , ) — шевит (фин) геологы, географ, Арктиканы өйрәнүче, диңгез сәяхәтчесе, картограф. Барон (1880). 1878-1879 елларда беренче булып Төньяк Боз океаны аша Аурупадан Төньяк Америкага хәтле сәяхәт кылган.
## Искәрмәләр
Ингуш теле

**Ингуш теле** (*үзатамасы* ГӀалгӀай мотт, *гъалгъай мотт*) — ингушларның теле. Ингушетиянең дәүләт телләренең берсе. Шулай ук Грозный, Владикавказ шәһәрләрендә, Төньяк Осетиянең Пригородный районы авылларында таралган. РФ буенча ингуш телендә сөйләшүчеләр саны — 405,5 мең (*[[2002 ел|2002]], халык исәбен алу*), **↓** 305 860 (*[[2010 ел|2010]], халык исәбен алу*). Ингуш теле вайнах (*нах-дагстан*) телләренә карый. Чечен теленә якын. Диалектларга бүленми.
 

## Әлифба

## Сузык авазлар өлкәсе
Сузык авазлар өлкәсе (*вокализм*) иренләшкән һәм иренләшмәгән, йомшак һәм каты алгы һәм урта рәт сузыклардан тора. Югары күтәрелешле һәм түбән күтәрелешле дифтонглар киң таралган. Ингуш телендәге сузык авазларга ябык иҗекләрдәге сузык авазның  /и/ фонемасын йотуы аркасында килеп чыгучы борынлаштыру (*назализация*) күренеше хас.

## Тартык авазлар
Тартык авазлар өлкәсе (*консонантизм*) бугазда тавыш ярыларының кысылуы (*йомылуы*) нәтиҗәсендә барлыкка килгән бугаз тартыкларының күп булуы белән аерылып тора.  Саңгырау өрелмәле тартыклар сүз азагында яңгырауга әйләнә. Ингуш телендә башка вайнах телләрендә булмаган /ф/ фонемасы бар. Ингуш телендә сүз басымы динамик, 1-енче иҗеккә төшә.

## Грамматик төзелеше
Грамматик төзелеше буенча ингуш теле агглютинатив-фрекатив телләргә керә. Сүз ясалуның төп ысуллары — префикс ярдәмендә, суффикс ярдәмендә, кушма сүзләр ясалу, редупликация һәм конверсия. Ялгызлык исемнәрнең 3 классы, күплек сандагы исемнәрнең 3 классы бар.
Килешләр — *номинатив, генитив, датив, эргатив, латив, локатив, компаратив, эллатив, аблатив* һ.б. 
Фигыльнең төр (), вакыт, юнәлеш, сан, класс категорияләре, шулай ук күп санлы яңа сүз ясалу ысуллары бар. Фигыльнең теләк юнәлешендә күп санда вакыт формалары, боерык юнәлешендә күп санда әдәплелек формалары урын алган. Сыйфат фигыль, хәл фигыль янәшәсендә фигыльнең *масдар* (эш исеме) формасы да бар.

## Лексика
Ингуш телендә осетин, кабарда-чиркәс, рус, гарәп,  гөрҗи, төрки телләрдән алынган алынмалар бар.

## Язу
Ингуш телендә беренче әлифба гарәп графикасы нигезендә 1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң барлыкка килгән. 1921 елда Заурбек Мальсагов (*[[:ru:Мальсагов, Заурбек Курасович|ru]]*) Тау республикасы халык мәгарифе халык комиссариаты раслаган, латиницага нигезләнгән ингуш әлифбасын төзи. 1938 елдан кириллица нигезендәге әлифбага алыштырылган. 1923–1928 елларда берничә кат үзгәртелгән мөстәкыйль ингуш әлифбасы кулланылса, 1928–1938 елларда уртак чечен-ингуш әлифбасы кулланыла.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 11  (Изл-Исл). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-342-2

## Әдәбият
# *Мальсагов З. К.* Грамматика ингушского языка. Грозный, 1963. 
# Русско-ингушский словарь. М., 1980.
# *Nickols  J.*  The indigenous Languages of the Caucasus (Кавказның төп халыклары телләре). Delmar,  1994
# ГӀалгӀай-эрсий дошлорг (Ингушско-русский словарь). Нальчик, 2009. ISBN 978-5-88195-965-4

## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Кавказ телләре
Төркем:Нах-дагстан телләре
Төркем:Ингушетия телләре
Төркем:Чечня телләре
Төркем:Россия телләре
Кама Ходае

**Ка́ма** (, «мәхәббәт», «хис тартылуы») — Һинд динендә мәхәббәт Ходае., Лакшми һәм Вишну улы. Шикәр камышыннан ясалган җәя һәм чәчәкләрдән биш ук белән сурәтләнә. Аның ваханасы (атлана торган хайваны) - тутый кош.
Шива ходае Каманы үзенең өченче күз карашы белән көлгә ничек әверелдергән турында риваять бар, чөнки Кама аңа үзенең угы белән аңа атарга батырчылык иткән Шиваның Парватига мәхәббәтен чакырыр өчен. Нәтиҗәдә Кама Ананга исемен ала, бу "тән әгъзаларсыз" дигәнне аңлата. Бер гипотеза буенча Каманы көлгә әверелдерү риваяте Тамил сүзе "анангу" этимологиясен аңлатып карауга бәйле (бу сүзнең бер мәгънәсе - газаплы мәхәббәт дәрте.. Соңрак Шива Каманың хатыны Рати үтенеп сорагач, Кама Кришна һәм Рукмининың беренче улы Прадьюмна тәнендә янә туган итеп эшләгән.

Кама-Дэва Дакшаның кызы Ратига өйләнгән (ул тирдән барлыкка килгән). Рама Кама-Дэва турында пьесаларда кече персонаж һәм берникадәр дәрәҗәдә аның аттрибутын чагылдыра. Кама-Дэваның юлдашы Васанта Алиһәсе (Яз) ярсулы сулыш алып чыгарудан барлыкка килгән. Каманың үзенең солдатлары белән бәрелешләрдә катнашуы Пураналарда еш очрый.

Каманың культы Вишну культына бик бәйле һәм Урта Гасырларда киң таралган булган. Гаудия-вайшнавизм тәгълиматы буенча Кама Шива тарафынан яндырылганнан соң Кришна-Васудеваның өлеше булып киткән.

Камага Ашока агачы багышланган..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Иван Милославский

**Иван Милославский** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, бояр, Казан воеводасы (1676-1677).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Саво Милошевич

**Саво Милошевич** (, ,  — , ) — Югославия һәм Сербия волейболчысы, футболчысы тренеры, Югославия, Сербия һәм Каратау һәм Сербия милли футбол җыелмалары әгъзасы (1994-2008), Югославия чемпионы (1993, 1994), Югославия кубогы иясе (1994), Россия чемпионы (2008), 2000 елгы Европа чемпионатының иң яхшы бомбардиры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Миңвәлиев

**Андрей Миңвәлиев** (Андрей Николай улы Миңвәлиев, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы һәм ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Габдерәззак Миңгалиев

**Габдерәззак Миңгалиев**, Габдерәззак Нургали улы Миңгалиев (*[[1960 ел|1960 елның]] [[10 апрель|10 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Олы Елга]] ― [[2025 ел|2025 елның]] [[7 гыйнвар|7 гыйнвары]], [[РФ]], [[ТР]], [[Балык Бистәсе районы]],[[Масловка (Балык Бистәсе районы)|Масловка]]*) — композитор, ТР композиторлар берлеге әгъзасы, «Татар жыры» фестивале лауреаты (2009). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 10 апрелендә ТАССРның Балык Бистәсе районы Олы Елга авылында туган. 1980 елларда Казан дәүләт мәдәният институтында хор-дирижерлык бүлегендә укыган

2025 елның 7 гыйнварында Балык Бистәсе районы Масловка авылында вафат.

Ул иҗат иткән 400дән артык җыр татар эстрадасының танылган җырчылары репертуарында урын алган. Аның җырларын Салават Фәтхетдинов («Тугры ат»), Зәйнәп Фәрхетдинова («Язгы моң»), Зөфәр Билалов («Чакыру», «Туган көн»), Гүзәл Уразова («Мәхәббәт теләгез», «Синсез үтте гомерем»), Илдар Хәкимов («Тату яшәүләргә ни җитә», «Пар канатлар югарырак оча»), Эльмира Сөләйманова («Югалтасым килми бәхетемне»), Рөстәм Закиров («Ялгыз алмагач»), Ландыш Нигъмәтҗанова («Көзге әрәмә»),  
Асылъяр («Сөю хакына») һ.б. танылган җырчылар башкара.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* «Татар җыры» фестивале лауреаты
* «Болгар радиосы» бәйгесе җиңүчесе 
* «Барс Медиа» бәйгесе җиңүчесе
## Искәрмәләр

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстан композиторларыТөркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләреТөркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Фәйзелкотдус Миңнебаев

**'
**Фәйзелкотдус Миңнебаев''' (Фәйзелкотдус Миңнебаев, ,  — , ) — мулла, Казан губернасыннан I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Нигъмәтҗан Миңзарипов

**Нигъмәтҗан Миңзарип улы Миңзарипов** (1909 елның 31 гыйнвары,  — , ) — шахта казучы, җитештерү новаторы, стахановчы, Сталин премиясе лауреаты (1947).

## Тормыш юлы
Нигъмәтҗан Миңзарипов 1909 елның 31 гыйнварында Казан губернасының Яңа Дума авылында (хәзер — Татарстанның Аксубай районы) туган һәм 16 яшькә кадәр анда яшәгән. Кызыл армия сафларына теләп языла, Урта Азиядә басмачылар белән көрәшә. Памирда кыен булган урыннарында тау юллары салган.

30 нчы еллар башында Мәскәү өлкәсенең Вознесенск химкомбинаты төзелешендә хезмәт куя. 1936 нчы елда, оештыру җыелмасы буенча Уралга боксит шахтасы төзелешенә килә. Төзүче, руда төяүче, тау эшчесе-бораулаучы булып эшли башлый. Иван Сердюк бригадасында проходчик һөнәрен үзләштерә.

1943 елдан башлап проходчиклар бригадасы бригадиры итеп билгеләнә, стаханов хәрәкәтенә кушыла. Җитештерү циклын камилләштерү, вакытны экономияләү хисабына бригада хезмәт җитештерүчәнлеген арттыра. 1945 елдан башлап бригада проходка буенча Төньяк Урал боксчы руднигының рекордларын куя. 1946 елда Минзарипов һәм Проничкин бригадасы бөтенсоюз рекордын куя: «Үзәк» һәм «Көньяк» шахталарын сугу өчен 790 метр штрек узалар.

1950 елда Минзарипов бригадасы яңа рекорд куя: бер ай эчендә 268 метр тау эшләнмәсе узалар. 1956 елда яңадан бөтенсоюз рекорды — бер айга 302 метр.

РСФСР Югары Советы, өлкә һәм шәһәр Советы депутаты итеп сайланган.

Минзарипов Нигмаджан исеме Төньяк Урал шәһәренең Мәңгелек Дан китабына кертелгән. Шәһәр Советы башкарма комитетының 1984 елның 9 февралендәге 26 номерлы карары белән бригадир Нигъмәтҗан Миңзарипов хөрмәтенә Горняков урамын үзгәртү тәкъдим ителә.

## Бүләкләр

* 1947 — III дәрәҗә Сталин премиясе (1947) — *тау-руда сәнәгатенә югары хезмәт җитештерүчәнлеген тәэмин иткән тау эшләнмәләренең тиз йөрешле методларын эшләгән һәм гамәлгә керткән өчен;*
* 1954 — Ленин ордены;
* 1953 — Кызыл Байрак Хезмәт ордены;
* 1946 — «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале;
* 1949 — «Хезмәт батырлыгы өчен» медале.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Минзарипов, Нигмаджан Минзарипович // Медузы — Многоножка. — М. : Советская энциклопедия, 1954. — С. 523-524. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 27).

Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Олег Микульчик

**Олег Микульчик** (, ,  — , ) — СССР һәм Беларус һоккейчесе (сакчы), Беларусның атказанган спорт остасы, яшьләр арасында дөнья чемпионы (1984), СССР чемпионатларының алтын (1990-1991), көмеш (1985-1987) һәм бронза (1988), Россия чемпионатының алтын (1999) һәм бронза (2000) призчысы, Беларус чемпионы (2004-2006).
Егор Миловзоров

**Егор Миловзоров** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Ирек Миңнеәхмәтов

**Ирек Миңнеәхмәтев** (Ирек Җәүдәт улы Миңнеәхмәтев, ,  — , ) — РФ эшмәкәре, «Татспиртпром» АҖ генераль директоры.
## Биографиясе
Казанда туган.

Арча педагогика көллиятен, Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (2003), Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлаган. (2008).

2000-2010 елларда - «Чингисхан» ҖЧҖ генераль директоры.

2008-2010 елларда - Липатов бермандатлы сайлау округы буенча Казан шәһәр Думасы депутаты.

2010 елның августыннан 2012 елның августына кадәр - «Татспиртпром» ААҖ генераль директорының коммерция мәсьәләләре буенча урынбасары.

2012 елның 15 августыннан 20 октябренә кадәр - «Татмедиа» ААҖ генераль директоры.

2012 елның 20 октябреннән 2015 елның 14 гыйнварына кадәр - «Татмедиа» Республика матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр агентлыгы җитәкчесе.

2015 елның 15 гыйнварыннан 2020 елның 15 гыйнварына кадәр - «Татспиртпром» АҖ генераль директоры (2016 елның 14 июленә кадәр - "Татспиртпром" ААҖ»).

2016 елның 24 октябреннән 2020 елның 13 мартына кадәр — Татарстан Республикасы Пейнтбол федерациясе рәисе.

2020 елның 13 мартында тренажер залында дәресләр вакытында 40 яшендә вафат була. Үлемнең якынча сәбәбе - йөрәктә өзелгән тромб. 15 март - Татарстанның Саба районы Миңгәр авылында җирләнгән.
## Сәяси амбицияләр
2008-2010 елларда Ирек Миңнеәхмәтов Липатов бермандатлы сайлау округы буенча Казан шәһәр Думасы депутаты булып тора. Шуннан соң бары тик коммерция эшчәнлеге белән генә шөгыльләнә, сәяси активлык күрсәтми, һәм сәяси темаларга нинди дә булса әһәмиятле белдерүләр ясамый.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан эшмәкәрләре
Михаил Минский

**Михаил Минский** (, ,  — , ) — камера, эстрада һәм опера җырчысы, Сергей Жаровның Дон казаклары хоры солисты һәм дирижеры.
## Искәрмәләр
Дәүран Мирзаев

**Дәүран Мирзаев** (, ,  — , ) — Үзбәкстан футболчысы (һөҗүмче).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Никандр Миролюбов

**Никандр Миролүбов** (, ,  — , ) — юрист, хокук белгече, Иркутск университеты профессоры, Хәрбин юридик факультеты деканы.
Алексей Миронов

**Алексей Миронов** (, ,  — , ) — сәнгать белгече, Казан университетының атказанган профессоры (1916).
Борис Мителман

**Борис Мителман** (, ,  — , ) — архитектор, Казан кино пленкасы фабирикасы проекты авторы.
Митрофан (Поликарпов)

**Митрофан** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Бутурлиновка (1924-1925), Бөгелмә (1925-1926) һәм Бакы һәм Каспий буе (1931-1933) епискобы.
Евгений Митьков

**Евгени Митков** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ волейболчысы, Россия (2001/02) һәм Алмания (1999/00) чемпионы, Россия чемпионатының көмеш призчысы (2003/04, 2004/05), Италия кубогы (1997/98) һәм суперкубогы (1997) иясе, Япония (1995/96), Италия (1997/98) һәм Төркия (1998/99) чемпионатларының бронза призчысы, 2000 елгы Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе, дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2002), Европа чемпионатларының көмеш (1999) һәм бронза (1993, 2001, 2003) призчысы, дөнья кубогы җиңүчесе (1999), дөнья лигасының алтын (2002), көмеш (1993, 2000) һәм бронза (2001) призчысы.
Рәхилә Мифтахова

**'
**Рәхилә Мифтахова''' (Рәхилә Хәйдәр кызы Мифтахова, ,  — , ) — опера җырчысы, педагог, РСФСРның атказанган әртисе (1981), ТРның халык әртисе (1993).
## Биографиясе
1940 елның 7 октябрендә Каракалпак АССРның Хуҗайлы шәһәрендә туа. 1946 елда гаиләсе белән Пермьгә күчеп килә, анда мәктәпне тәмамлый. 1963 елда Казан музыка училищесын тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт консерваториясендә эшли. Укытучылары Н. Г. Лившиц, Н. Н. Лучинина, З. Г. Бәйрәшева, К. З. Щербинина төрле елларда була.

1962 елның декабреннән Рәхилә Мифтахова Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрында стажер булып эшли. 1968 елдан, Казан консерваториясен тәмамлаганнан соң, театр солисты.

1971-1978 елларда музыка училищесында укыта. 1985-1999 елларда - Казан мәдәният һәм сәнгать институты педагогы, 1997-2000 елларда — соло җырлау кафедрасы мөдире, профессор.
## Иҗаты
Рәхилә Мифтахова 32 ел сәхнә тормышында 50дән артык опера партиясен башкарды, шул исәптән: Джильда («Риголетто»), Маргарита («Фауст»), Аида («Аида»), Марфа («Царская невеста»), Мадам Баттерфляй («Чио-Чио-сан»), Лиза («Пиковая дама»), Татьяна («Евгений Онегин»), Ярославна («Князь Игорь»), Леонора («Трубадур»), Розина («Севильский цирюльник»), Әлфия («Самат»), Бибисара («Җиһангир»), язучы хатыны («Җәлил»), Каракаш («Алтынчәч»), Сәрвәр («Башмакчыклар»), Розалинда («Летучая мышь»), княгиня Воляпюк («Сильва»).

Опера партияләреннән тыш, җырчы репертуарында татар композиторлары Сәйдәшев, Мозаффаров, Вәлиуллин, Җиһанов, Яхинның камера әсәрләре, бөек шагыйрь Габдулла Тукай шигырьләренә романслар һәм җырлар яңгырады.
## Исемнәре
* РСФСРның атказанган артисткасы (1981)
* Татарстан Республикасының Халык артисткасы (1993)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
*
Михаил (Богданов)

**Михаил** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Чабаксар (1907-1914), Самар һәм Старапул (1914-1918), Владивосток һәм Диңгез буе (1918-1925) епискобы.
Михаил (Семёнов)

**Михаил** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, дини язучы, Санкт-Петербург руханилар академиясе профессоры.
Александр Миславский

**Александр Миславский** (, ,  — , ) — җәррах, физиолог, медицина докторы (1895), Екатеринбурның шәрәфле ватандашы.
Зоя Миронова

**Зоя Миронова** (, ,  — , ) — СССР фирка эшлеклесе, дипломат, Сталин премиясе лауреаты (1950), Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илче (1966), Мәскәү шәһәр шурасының башкарма комитеты рәисе урынбасары (1950-1959), СССРнең БМОдагы даими вәкиле урынбасары (1959-1962), СССРнең БМО хатын-кызлар хокуклары комитетындәге даими вәкиле (1960-1969).
Михаил (Шиляк)

**Михаил** (, ,  — , ) — серб праваслау дин эшлеклесе, Рашка һәи Призрен епискобы (1920-1928).
Александр Михайлов (1905)

**Александр Михайлов** (, ,  — , ) — инженер, кораблар төзүче, СССР дәүләт премиясе лауреаты.
## Искәрмәләр
Борис Михайлов

**Борис Михайлов** (, ,  — , ) — химик, бор-органик кушылмалар өлкәсендә белгеч, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1968).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Дмитрий Михайлов

**Дмитрий Михайлов** :
* Дмитрий Михайлов (1919)
* Дмитрий Михайлов (1976)
Дмитрий Михайлов (1976)

**Дмитрий Михайлов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (капкачы).
## Искәрмәләр
Даунинг-стрит, 10

**Даунинг-стрит, 10** (ингл. 10 Downing Street) — 1905 елдан лорд-казначей, шулай ук Бөек британия һәм Төньяк Ирландия корольлекнең премьер-министры рәсми резиденциясе. Вестминстер районда Даунинг-стрит урамда, Уайтхолл урамы, Букингем сарае янында урнашкан.

Төркем:Лондон
1 нче полиция бүлеге (Казан)

**1 нче пүлисә бүлеге** () — инкыйлабкача Казанның бер районы.

Бүлек идарәсе Терелү һәм Аркылы-Терелү урамнары чатында урнашкан булган (хәзер бу урында КФУның физика факультеты бинасы алдындагы мәйданчык урнаша).

Халык саны — 47 686 кеше (христианнар — 97,7%, мөселманнар — 1,4%, яһүдиләр — 0,7%, иске йолачылар — 0,2%, 1900), 44 091 кеше (1906).

Бүлек территориясендә 31 праваслау чиркәү, 1 праваслау булмаган чиркәү, синагога, 604 (439 таш һәм 165 агач) торак бина, 478 (248 таш һәм 230 агач) торак булмаган бина урнашкан булган (1900).

1918 елда бүлек территориясендә Шәһәр районы оештырыла.

## Урамнар
* Акчурин тыкрыгы
* Александр II мәйданы
* Аркылы Казан урамы
* Аркылы Күккә ашу урамы
* Аркылы Покрау урамы
* Аркылы Терелү урамы
* Балык рәтләре урамы
* Батурин тыкрыгы
* Берьяклы Озату замогы урамы
* Берьяклы Түбән Федор урамы
* Болакның уң яр буе
* Зур Казан урамы
* Зур Тишек урамы
* Казан урамы
* Касаткин урамы
* Кече Казан урамы
* Кече Тишек урамы
* Кунак йорты урамы
* Күккә ашу урамы
* Лобачевский урамы
* Мергасов тыкрыгы
* Мәчеләр тыкрыгы
* Николай мәйданы
* Өемнәр урамы
* Петропавел тыкрыгы
* Петропавел урамы
* Покрау урамы
* Пуп тавы урамы
* Сул Черек күл урамы
* Талчук
* Тау өсте урамы
* Терелү урамы
* Тимерчеләр тыкрыгы
* Түбән Федор урамы
* Университет урамы
* Уң Черек күл урамы
* Хач күтәрү урамы

## Чыганаклар
* История Казани в документах и материалах. XX век / под ред. Р.У.Амирханова. – Казань: Магариф, 2004. – 711 с.

Төркем:Казан районнары
Мохини

**Мо́хини** (, турыдан-туры тәрҗемә иткәндә. «ялгышлыкка китерүче») — Һинд динендә Вишну аватарларының 25-сенең берсе.
Бер миф буенча Сөт Океанын Язудан соң асур шәйтаннар Дэваларны җиңеп - үлемсезлек нектары амритага ия булганнар. Ходайларны коткарыр өчен һәм нектарны кайтарыр өчен, Вишну бик гүзәл хатын кыяфәтен алган - Мохини. Асуралар гүзәлнең сихеренә бирешеп амританы үзләре Ходайларга кайтарганнар. Я башка хикәядә Мохини амританы Ходайларга өләшеп, Асураларга бирмичә юкка чыккан.. Башка юрама буенча амрита пәйда булгач ук Мохини тарафыннан алынып асуралардан ераграк алып кителгән булган..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Вөҗдан газабы

**Вөҗдан газабы** - үзеңне гаепле дип санап җәфалану, борчылу, тынычсызла­ну, газаплану хисе.

## Әдәбиятта

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Вөҗдан
* Вөҗдан иреге

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

Төркем:Этика
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Шәхес
Тәрәзә

**Тәрәзә** (*тәрзә*) яки *витраж* — йортның махсус детале, яктылык төшсен, һава инсен өчен, корылыш стенасына янына уем һәм шул уемга куелган кысалы пыяла. Йортка кояш яктысы үткәрү һәм вентиляция өчен куела.

## Тарих
Борынгы йортлар тәрәзәсез булган дип санала. Урта гасырларга кадәр йорт тишекләре хайваннарның тиресе белән капланган.
## Искәрмәләр

Төркем:Архитектура
Төркем:Тәрәзә
Җоко Видодо

*Җоко Видодо* – исем. *Видодо* – фамилия түгел.

**Җоко Видодо** (*тугач кушылган исеме* **Мулйоно**, , *[[1961 ел]]ның [[21 июнь|21 июне]], [[Индонезия]], Үзәк Ява, Суракарта*) — Индонезия сәясәтчесе, 2014 елның 20 октябреннән  Индонезия президенты. 2012-2014 елларда ил башкаласы губернаторы, 2005-2012 елларда Суракарта мэры.

Вазифасы буенча Көньяк-Көнчыгыш Азия дәүләтләре берләшмәсе, Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге әгъзасы булып тора.
 
## Тәрҗемәи хәле

1961 елның 21 июнендә Индонезиянең Ява утравындагы Суракарта шәһәрендә балта остасы гаиләсендә туган. Балачактан урам сатучысы, йөкче, балта остасы булып эшләгән. «*Урман хуҗалыгы *» белгечлеге буенча Гаҗа Мада университетын (*[[:id:Universitas Gadjah Mada|id]]*) тәмамлаган (*[[1985 ел|1985]]*). Дәүләт агач эшкәртү ширкәтендә эшләгән. Үз бизнесын ачып җибәргән, эре агач әзерләү - җиһаз ясау фирмасы хуҗасы булган.

2005 елда  Суракарта мэры итеп сайланган. 2006 елда Суракарта шәһәре Бөтендөнья мирасы шәһәрләре оешмасына (*[[:en:Organization of World Heritage Cities|en]]*) алына, 2008 елда биредә әлеге оешманың саммиты уза.

2012 елда Индонезиянең демократик көрәш фиркасеннән Җакарта губернаторы вазифасына (*сайлауларның икенче турында*) үтә.
 
2014 елның 9 июлендә булган президент сайлауларында, көндәше Прабово Субиантоны 53,15% : 46,85% тавыш җыеп (*беренче турда ук*) җиңә, инаугурациясе октябрь аенда була.

## Гаиләсе
Хатыны Ириана.
Балалары Гибран Ракабуминг, Кахияң Аю, Кэсаң Пангареп.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Индонезия президенты рәсми сайты
*  The 'Jokowi Effect' Could Be the Most Important Thing in Indonesia's Elections. «Time», 09.04.2014

## Шулай ук карагыз

Төркем:Индонезия сәясәтчеләре
Төркем:Индонезия президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Джапа

**Джа́па** (, ) — Һинд динендә Ходай Исемнәрен һәм Мантраларны кабатлау (рецитация) рухи практикасы. .
Джапа кычкырып, шыпырт яки акылда гына укылырга мөмкин, медитатив позициядә яки атлап барганда, һәм шулай ук кешеләр төркеме белән формаль йола өлеше буларак.
Догаларны кабатлауның охшаш йоласы төрле формаларда дөньяның барлык диннәрендә дә бар, әмма Һиндстан диннәрендә бу практикага аеруча зур игътибар бирелә.

## Этимология
Санскрит сүзе «जप»() *джап-* тамырыннан килә, бу «шыпырт әйтергә, эчтән укырга, мыгырданып укырга».

## Джапа-мала
Күпчелек джапа төрләрендә кабатлау өчен "джапа-мала" исемле тәсбих кулланыла.
Вайшнавизм тарафдарлары джапаны *[[туласи]]* яки *[[ним]]* агачыннан ясалган тәсбихта укыйлар; шул ук вакытта Шиваизм тарафдарлары *[[рудракша]]* агачы җимешләре төшләреннән ясалган тәсбихны кулланалар. Джапа тәсбихында бөртекләр саны гадәттә 108 булып тора һәм ике традициядә дә сакраль мәгънәгә ия. Гадәттә джапа-маланы муенга асалар, гәрчә кайберәүләр (мәсәлән, Кришнаитлар) аны махсус капчыкларда йөртергә сайлыйлар, бу аны чисталыкта тотар өчен.

## Джапа практикасы
Джапаныж өч төп формасы бар, монда мантра яки дога өч төрле ысул белән кабатлана: кычкырып уку (вачика), пышылдап уку (упамшу) һәм акылда кабатлау (манасика).

Вайшнавизмда, джапаны утырып, торып яки йөреп укырга мөмкин, иң мөһиме мантра тавышларында концентрацияләнгә кирәк. Йоглар бер генә позициядә укыйлар. Гаудия-вайшнавизмда джапаны "Брахма-мухурта"да кабатларга киңәш ителә - бу иртәнге сәгатьләр, алар бу практика өчен иң яхшы тәүлек вакыты буларак карала.

Джапаның максатлары кулланган мантрага һәм аны гамәл итүченең дини фәлсәфәсенә карап нык аерыла. Буддист традицияләрендә дә, Индуист традицияләрендә дә, мантралар өйрәнчекләренә аларның гуру тарафыннан махсус форма рухи кабул итүдән соң бирелә. Ахыргы максат булып "Даршан" (яныңа ниндидер булса рухи җан иясе килү), "Сиддхи" (өстен-мөмкинчелеккә ия булу), *[[нирвана]]* (туулар-үлүләр әйләнүеннән азат булу), *[[бхакти]]* (Ходайлар белән мәхәббәт һәм хезмәт итү мөнәсәбәтләрен төзү), яки гади рәвештә генә Ходай белән шәхси рухи әңгәмә.

## Башка традицияләрдә аналоглар
Моңа охшаш традицияләр, Христианлыкта да, Исламда да бар.
Джапа-медитация шулай ук Тибет Буддизмының әһәмиятле рухи практикасы булып тора.Сикхизмда ул шулай ук бар.

## Популяр мантралар
Джапа практикасында еш кулланыла торган кайбер мантралар:
* Ом
* Ом намах Шивая
* Һаре Кришна
* Ом мани падме хум (Буддизм практикасында)

## Шулай ук карагыз
* Джапа-мала
* Рудракша
* Медитация
* Намасмарана
* Гайсә догасы (Католик дине)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: словарь, М., Республика, 1996, 576, под общ. ред. Альбедиль М.Ф. и Дубянского А.М., isbn =5-250-02557-9, Индуизм. Джайнизм. Сикхизм: словарь

## Сылтамалар
* Hare Krishna Japa Meditation

Төркем:Һинд дине
Төркем:Медитация
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Максим Михайлов (1893)

**Максим Михайлов** (, ,  — , ) — опера һәм камера җырчысы (бас-профундо), кино актеры, РСФСР атказанган артисты (1937), СССР атказанган артисты (1940), Сталин премиясе лауреаты (1941, 1942).
## Искәрмәләр

Төркем:Баслар
Иван Михеев

**Иван Михеев**, Иван Степан улы Михеев (, ,  — , ) — удмурт телендә иҗат иткән язучы, драматург, Инҗилне удмурт теленә тәрҗемә итүче (1904).
## Искәрмәләр
Михаил Михеев

**Михаил Михеев** (, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1984).

## Биографиясе
1935 елда Татарстан АССРның Урмандәй авылында туган. Милләте буенча — чуаш. Аксубай урта мәктәбендә тулы булмаган урта белем алган.

### Сәяси эшчәнлеге
Нерюнгри шәһәр Советы депутаты булган, 1989 елда ССРБ Югары Шурасы депутаты итеп сайланган.

## Бүләкләре

* Социалистик Хезмәт Каһарманының «Урак һәм сүкеш» алтын медале
* Өч Ленин ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале
* «Татарстан АССРның атказанган хезмәткәре»
* РСФСРның атказанган төзүчесе
* Нерюнгри районының мактаулы гражданины (1985 ел)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Михеев Михаил Алексеевич// Энциклопедия ЯСИА

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Павел Михеев

**Павел Михеев** (, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946).
## Искәрмәләр
Максим Михайлов (1988)

**Максим Михайлов** (, ,  — , ) — Россия влейболчысы, Россия чемпионатларының алтын (2010/11, 2011/12, 2013/14, 2014/15, 2015/16, 2016/17) һәм бронза (2012/13) призчысы, Россия кубогы иясе (2014, 2015, 2016, 2017), Олимпия уеннарының алтын (2012) һәм бронза (2008) медальләре иясе, Европа чемпионы (2013, 2017), Дөнья кубогы иясе (2011), Дөнья лигасының алтын (2011, 2013), көмеш (2010) һәм бронза (2008, 2009) призчысы.
## Искәрмәләр
Дмитрий Мичков

**Дмитри Мичков** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Георгий Мишарин

**Георги Мишарин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Михаил Мищенко

**Михаил Мищенко** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Латвия чемпионатының көмеш призчысы (2010), 1 нче РФ дивизионының бронза призчысы (2009).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Самвел Мнацян

**Самвел Мнацән** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Павел Могилевец

**Павел Могилевец** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия чемпионатларының алтын (2014/15) көмеш призчысы (2012/13, 2015/16).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Алексей Моденов

**Алексей Моденов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче).
Спиридон Михайлов

**Спиридон Михайлов** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, тәрҗемәче, этнограф һәм тарихчы.
## Искәрмәләр

* ВЫДАЮЩИЕСЯ ЛЮДИ ЧУВАШИИ: СПИРИДОН МИХАЙЛОВИЧ МИХАЙЛОВ
Андрей Михнов

**Андрей Михнов** (, ,  — , ) — Украина һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
## Искәрмәләр

Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары
Василий Модестов

**Васили Модестов** (, ,  — , ) — тарихчы, филолог, тәрҗемәче һәм пубилицист, Санкт-Петербург руханилар академиясе, Санкт-Петербург һәм Новороссия университетлары профессоры.
Юрий Моисеев

**Юрий Моисеев** (, ,  — , ) — СССР хоккейчысы (һөҗүмче), хоккей тренеры, СССР атказанган спорт остасы (1968), СССР атказанган тренеры (1982), СССР чемпионы (1963-1966, 1968, 1970-1972), дөнья (1968) һәм Олимпия уеннары (1968) чемпионы, Мәскәү «Динамосы»ның (1984-1989), Росcия яшьләр хоккей җыелмасының (1992-1994), Казан «Ак Барсы»ның баш тренеры (1995-1999), 2001-2003).
## Искәрмәләр
Иван Моллесон

**Иван Моллесон** (, ,  — , ) — РИ санитар табибы, Сартытау, Тамбов (1896-1906), Калуга (1906-1911) губерна земстволарының санитар бюролары мөдире.
Викторин Молчанов

**Викторин Молчанов** (, ,  — , ) — РИ гаскәрбашы (генерал-майор), Аклар хәрәкәтенең күренекле эшлеклесе.
## Искәрмәләр

Төркем:Алабуга реаль училищесын тәмамлаучылар
Даниил Мордовцев

**Даниил Мордовцев** (, ,  — , ) — рус һәм украин телләрендә иҗат иткән язучы, тарихчы, публицист.
Василий Морозов

**Васили Морозов** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, баяр (1607), Казан воеводасы (1608-1611).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Глеб Морозов

**Глеб Морозов** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби-дәүләт эшлеклесе, баяр, Казан воеводасы (1649-1651).
Иван Морозов (1896)

**Иван Морозов** (, ,  — , ) — СССР дәүләт эшлеклесе, Чуаш өлкә милициясе башлыгы (1921-1922), ЧАССР эчке эшләр халык комиссары (1925), ЧАССР игенчелек халык комиссары (1931-1932).
Микайла Москвин

**Микайла Москвин** (Микайла Кирил улы Москвин, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Валентин Монахов

**Валентин Монахов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ математигы, һидродинамика, күпфазалы сыеклыклар фильтрлау теориясе, математик физика өлкәләрендә белгеч, РФА академигы (2003).

Төркем:Математиклар
Николай Мордвинов

**Николай Мордвинов** (, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, нәфис сүз остасы, театр режиссеры, Ленин (1965) һәм Сталин (1942, 1949, 1951) премияләре лауреаты, ССҖБнең халык әртисе (1949).
Семён Моссолов

**Семөн Моссолов** (, ,  — , ) — СССР инженеры, «Комсомолец» станоклар төзү заводының баш конструкторы (Егорьевск), Сталин премиясе лауреаты (1952).
Александр Мостипан

**Александр Мостипан** (, ,  — , ) — Украин аграр комплексы эшлеклесе, Украина Каһарманы (2009).
Рассел Алан Һалс

**Рассел Алан Һалс** (, ,  — , ) — Җозеф Тейлор белән берлектә пульсарның яңа төрен ачкан өчен 1993 елда физика өлкәсендә Нобель премиясе белән бүләкләнгән АКШ физигы.

Төркем:Нью-Йоркта туганнар