Хәмзә Хәкимзадә Ниязи

**Хәмзә Хәкимзадә Ниязи** () — шагыйрь, драматург, җәмәгать эшлеклесе. Үзбәкстан ССР халык язучысы (*[[1926]]*). РКП(б) әгъзасы (*[[1920 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

* 1889 елның 6 мартында Россия империясе Кукан шәһәрендә табиб гаиләсендә туган. Әүвәл мәктәпне, соңыннан мәдрәсә тәмамлаган. Ярлы гаилә балалары өчен бушлай мәктәп ача һәм шунда мөгаллимлек итә.
* 1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң Кукан һәм Фәрганә шәһәрләрендә укыта.
* 1917 елның мартында «Киңәш» (*Кенгаш*) журналы мөхәррире була . 
* Төркестан фронтындагы Кызыл гаскәр хәрбиләре алдында чыгыш ясаучы күчмә театр төркеме оештыра. Төркестан фронтының сәяси бүлегендә, соңрак өлкә сәяси агарту бүлегендә хезмәткәр була.  
* 1926 елда Хуҗайли шәһәрендә (хәзерге Каракалпакстан) ССРБда беренче балалар йорты оештыра. 
* Төркестан хатын-кызлары азатлыгы өчен көрәшә, карагруһчы дин эшлеклеләренә һәм милләтчеләргә каршы эш алып бара. Явызларча үтерелә: Шаһимәрдән кышлагында (*хәзер* Шаһимәрдән шәһәр тибындагы бистәсе) аны таш атып үтерәләр.

## Иҗаты
Беренче шигырьләрен 1899 елда үзбәк мәгърифәтчеләре Мөкими һәм Фүркәт иҗаты тәэсирендә яза. 1905-1914 елларда үзбәк һәм таҗик телләрендә кулъязма «*Диван*» шигырьләр (*[[газәл]]ләр*) мәҗмүгасы яза. Газәл жанрына хас булганча, җавапсыз мәхәббәт темасыннан тыш, кешеләр арасындагы тигезсезлекне тәнкыйтьләү, гыйлем һәм мәгърифәтне яклап язылган мотивлар урын ала. Матбугатта басылган «*[[Рамазан]]*» шигыре (*[[1914]]*), «*Яңа бәхет*» повесте (*[[1915]]*), «*Агуланган тормыш*» (*[[1916]]*) драмасында да әлеге темалар чагылыш тапкан.

1916-1919 елларда 7 шигырьләр җыентыгы нәшер ителә. «*Хуш исле гөләп*» җыентыгына (*[[1919]]*) кергән шигырьләрен үзбәк әдәбиятында яңа – пролетар шигърияте үрнәге дип әйтеп була. «*Бай һәм ялчы*» (*[[1918]]*) пьесасы белән үзбәк совет драматургиясенә нигез сала. «*Мәйсәрә шуклыклары*» (*[[1926]]*), «*Пәрәнҗә серләре*» (*[[1927]]*) пьесалары үзбәк хатын-кызларының авыр хәлен тасвирлый.

Үзбәкстанның төрле районнарында халык җырларын җыюны да оештыра. Үзе дә җырлар яза. Берничә җыры «*Фирганә, [[Бохара]], [[Хивә]] җырлары*» җыентыгына (*[[1931]]*) кертелгән.

## Хәтер
* Үзбәк дәүләт академия драма театрына исеме бирелгән.
* Ташкәнт метрополитенында «Хәмзә» тукталышы бар иде (*[[1977]]-[[2015]]*) — *хәзер* «Новза» тукталышы.
* Ташкәнт сәнгать белеме институтына исеме бирелгән.
* Ташкәнт шәһәрендә «Хәмзә районы» бар иде (*[[1966]]-[[2014]]*) — *хәзер* «Яшнабад районы».
* 1960 елда «Үзбәкфильм» студиясе «Хәмзә» нәфис фильмы төшерә (*режиссер* Заһид Сабитов, *баш рольдә* Алим Хуҗаев).
* 1977-1984 елларда «Үзбәкфильм» киностудиясе 17 сериялек «Утлы юллар» (*Огненные дороги*) нәфис фильмы төшергән (*режиссер* Шөһрәт Аббасов, *баш рольдә* Үлмәс Алихуҗаев).
* Үзбәкстан ССРның Хәмзә исемендәге дәүләт премиясе булдырылган.
* Фәрганә өлкәсе Алтыарык районында () Хәмзә шәһәре бар иде (1963-1974 бистә, 1974-2012 шәһәр) — *хәзер* Тынычлык (Tinchlik shahari) шәһәре.

## Кызыклы факт
Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры 1929-1930 елгы сезонда Х.Х. Ниязиның «*Мәйсәрә шуклыклары*» әсәрен сәхнәләштерә.

Төп рольдә (*Айхан ролендә*) Галия Булатова уйный.

## Әдәбият
# Х.Х. Ниёзий. Асарлар, т. 1—2, Тошкент, 1969—1971.
# Х.Х. Ниязи. Сочинения, т.1-2, Ташкәнт, 1960.
# Х.Х. Ниязи. Избранные  произведения, Л., 1970.
# Любовь Воронкова. Неистовый Хамза. М.: «Детская литература», 1978.
# Камиль Яшен. Хамза. М.: «Художественная литература», 1988. ISBN 5280002615 

## Чыганаклар
# Базаров У. Б. Идейные основы творчества Хамзы Хаким-заде Ниязи. Ташкәнт, 1960.
# Султанов Ю.С. Хамза. Очерк жизни и творчества. Ташкәнт, 1973.

## Сылтамалар
*   Х.Х. Ниязи Зур совет белешмәлегендә 

## Моны да карагыз
* Хәмзә Хәкимзадә Ниязи шигырьләре  

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан язучылары
Төркем:Үзбәк шагыйрьләре
Төркем:Үзбәкстан ССР халык язучылары
Төркем:Үзбәкстан инкыйлабчылары
Төркем:Үзбәкстан тарихы