Yäşäw mäğnäse

**Yäşäw mäğnäse** (şulay uq *Tormış mäğnäse*) - tereklek häm anıñ yäşäweneñ (tormış) ähämiyätlelege turında fälsäfi soraw. 
Anı şulay uq "Bez ni öçen bar?", "Yäşäwneñ maqsatı närsädä?" häm "Yäşäyeşneñ kiräge närsädä?" kebek taswirlap bula. Dönyanıñ tarixı däwamında bu mäsälä turında küp fälsäfi, fänni häm teologik qaraşlar belderelgän. Küp mädäni häm ideologik moxitlär bu sorawlarğa törle cawaplarnı täqdim itälär.

Yäşäwneñ mäğnäse yäşäw, ictimaği mönäsäbätlär *<small>([[:en:social ties|en]])</small>*, añ, bäxet kebek fälsäfi häm dini mäsläkläre arqılı bilgelänä, häm simvolik mäğnä *<small>([[:en:linguistic meaning|en]])</small>*, ontologiä *<small>([[:en:ontology|en]])</small>*, fälsäfi mäğnä *<small>([[:en:value (philosophy)|en]])</small>*, maqsat, etika, yaxşı häm naçar *<small>([[:en:good and evil|en]])</small>*, irekle ixtıyar *<small>([[:en:free will|en]])</small>*, ber yäki küp xodaylarnıñ barlığı *<small>([[:en:Existence of God|en]])</small>*, Xoday kontsepsiäläre *<small>([[:en:conceptions of God|en]])</small>*, ruh *<small>([[:en:Soul (spirit)|en]])</small>*, häm ülemnän soñğı yäşäw *<small>([[:en:afterlife|en]])</small>* kebek küp başqa mäsälälär belän bäyle. Fänneñ kerteme kübesençä yäşäwneñ matdi üzençäleklärenä bäyle kontekst häm parametrlarnı açıqlaw, ğaläm turındağı empirik faktlarnı *<small>([[:en:fact|en]])</small>* taswirlaw. Fän şulay uq iminlekkä ireşü *<small>([[:en:positive psychology|en]])</small>* häm bäyle äxlaqlılıq kontseptsiäse *<small>([[:en:science of morality|en]])</small>* turında täqdimnär yasıy ala.
## Sorawlar
Yäşäwneñ mäğnäse turındağı sorawlar törleçä quyıla, mäsälän: 
* *Yäşäwneñ mäğnäse närsädä?* *Ni öçen kiräk bu?* *Bez kem?* 
* *Nigä bez monda?* *Ni öçen bez monda?*
* *Tormışnıñ çığanağı närsädä?*
* *Tereklekneñ tabiğäte nindi?* *Çınbarlıqnıñ tabiğate nindi?*
* *Tormış ni öçen kiräk?* *Ayırım ber individnıñ tormışınıñ mäğnäse närsädä?*
* *Yäşäwneñ ähämiyäte närsädä?* &ndash; see also Psychological significance and value in life
* *Tormışnıñ qay yaqları qimmätle häm mäğnäle?*
* *[[Yäşäw qimmäte]] närsädä?*

## Könbatış fälsäfi qaraşları

### Borınğı grek fälsäfäse

#### Platonizm

Tanılğan fälsäfäçelar arasında metafizik universaliälärneñ *<small>([[:en:universals (metaphysics)|en]])</small>* barlığın alğa sörüçelär arasında iñ berençelär arasında Äflätün bula.

Platonizmda, yäşäwneñ mäğnäse - bar yaxşı häm ğädel äyberlärneñ faydası häm qimmäte barlıqqa kilgän *iñ yuğarı ğıylemgä* (en) ireşü.

#### Aristotelianizm

Äflätün'neñ uquçısı Aristotel metafizika *<small>([[:en:metaphısics|en]])</small>* häm gnoseologiä kebek etik ğıylem konkret tügel, ğomumi ikänen alğa sorä. Keşe "fäzilät *<small>([[:en:Virtue|en]])</small>* iäse"  bulırğa teläsä, bu sıyfat teoretik distsiplina bulmaw säbäple, anarğa närsä ikänen öyränü belän tügel, üz ğämälläre arqılı üzläşterüe arqılı ireşä alğanın belderä.

#### Tsıniklar
Ellenistik periodında *<small>([[:en:Hellenistic period|en]])</small>*, Tsinik *<small>([[:en:Cynicism (philosophy)|en]])</small>* fälsäfäçelär yäşäwneñ maqsatın tabiğät belän garmoniädä Fäzilätle *<small>([[:en:Virtue|en]])</small>* tormışnı yäşäwdä kürdelär. Bäxet beräwneñ üz-üze belän qänäğät, üzeneñ mental möğämäläläreneñ xucası buluı belän, ğazaplanu isä qimmätlelek turında yalğış qaraşlar näticäse bulğan negativ emotsiälär belän bäylänelä.

Tsinik tormış baylıq, täsir, sälämätlek häm tanılu kebek kiñ taralğan teläklärne kire qağa.. Aqıl iäläre bulğan keşelär bäxetkä totrıqlı künegülär, keşelar öçen tabiği bulğan yäşäw räweşe arqılı ireşä alalar. Bar can iäläre Dönya mömkinlekläre belan tigez däräcädä faydalana aluları säbäple, ğazaplanu *([[:en:suffering|en]])* cämğiätneñ kileşüläre häm ğadätläre buyınça närsä qimmätle/qimmätsez bulu turında yalğış qararlar çığaru näticäse.

#### Kirenaitsızm

Aristipp *<small>([[:en:Aristippus of Cyrene|en]])</small>* nigezlägän Kirenaitsızm, mental läzzätlergä qarağnda tänneñ qänäğatlänüe kübräk zäwıq birä ala digän gedonistik qaraşta bula. İñ yuğarı qimmät läzzättä, bäxet isä äxlaqi ğämäl näticälärennän berse genä digän Uqıtuçısı Sokratnıñ qayber fikerlären alğa sörä. Läzzätne mömkin qadär tizräk alu ozın möddätle tik soñraq tiyäçäk faydağa qarağanda östen.

#### Epikureançılıq

#### Stoitsızm

### Mäğrifätçelek fälsäfäse

#### Klassik liberalizm

#### Kantçılıq

*[[İmmanuil Kant]]*nıñ etika, gnoseologiä häm metafizika *<small>([[:en:Metaphysics|en]])</small>* buyınça xezmätlärenä nigezlängän fälsäfä mäktäbe **[[Kantçılıq]]** dip atala.

### 19 nçe ğasır fälsäfäse
 
#### Utilitarianizm

#### Nihilizm

### 20 nçe ğasır fälsäfäse

#### Pragmatizm

Pragmatik fälsäfäçelär yäşäw turında praktik qimmätkä iä bulmağan xaqiqätlärne ezläwgä qarağanda, tormışnın praktik, konkret fayda alu yağınnan añlaw ähämiätleräk digän qaraşta. William Ceyms *<small>([[:en:William James|en]])</small>* xaqıyqatne tabıp bulmıy, ämmä yasap bula fikeren alğa sörä. Pragmatiklar öçen yäşäw mäğnäsen täcribä arqılı ğına açıqlap bula.

#### Teizm

#### Ekzistentsializm

Ekzistentsializm buyınça, yäşäw berär ğayre tabiği xoday yäki dönyawi xökümät tarafınnan bilgelänmi, yağni här aqıl iäse üz yäşäweneñ mäğnäsen üze buldırırğa irekle zat.

Artur Şopenhauer beräwneñ yäşäwe anıñ ixtıyarına bäyle, ixtıyar isä - maxsus maqsatı häm ratsionallege bulmağan teläklär tudıru köçe.

Fridrix Nitsşe yäşäw beräwne yäşärgä ruxlandırğan maqsatlar bulğanda ğına mäğnäle dip belderä, häm nigilizmnı maqsatsızlıq dip bilgeli. Asketizm beräwneñ dönyada yäşäw mömkinleklären çikläw dip bäyäli, qimmätlärne ratsional, kiräk häm bar närsädän östen bulğan obyektiv fakt bulmawın assızıqlıy: bäyälämä obyektiv tügel, bäyäläwçeneñ interpretatsiäse genä, dimäk bar mantıyq qabul itelgän qaraşlarğa nigezlänä *<small>([[:en:perspectivism|en]])</small>*.

#### Absurdizm

#### Dönyawi gumanizm

#### Logik pozitivizm

#### Postmodernizm

#### Naturalistik panteizm

Naturalistik panteizm yäşäw mäğnäsen tabiğat häm äylänä-tirä moxit turında qayğıruda kürä.

## Könçığış Aziä fälsäfäse

### Mohizm

Mohist fälsäfäçeläre buyınça yäşäwneñ maqsatı - bar närsägä qarata tigez bulğan ğämäli söyü. Mohizm buyınça, keşe mönäsäbätlärneñ üzençäleklärenä qaramastan bar başqa individlar turında ber tigez qayğırırğa tiyeş.

### Konfutsianlıq

### Legalizm

## Dini qaraşlar

### Könbatış dinnär

#### Xristianlıq

#### İslam
İslamda keşe yäşäweneñ axır mäğnäse - Qor'ändä häm Päyğämbärneñ Sönnätendä bilgelängän tärtiplär buyınça yäşaw yulı belän yaratuçı Allahnı olılaw. Dönyadağı tormış, ülemnän soñ Cännät yäki Cähännämgä elägü mäsäläse testı.

#### Bähaiçılıq
Bähai dine keşelekneñ berdämlegen assızıqlıy.

Bähailär öçen, Yäşäwneñ maqsatı - ruxi üseşkä häm keşelekkä xezmät itügä bäyle. Keşelärneñ bu matdi dönyada tormışı üsüläre, yuğarı sıyfatlarnı häm fäzilätlärne buldıru öçen östämä mömkinlek dip qabul itelä.

#### Yähüdiçelek

#### Zärdeştlek

Zärdöştlek - päyğämbäre Zärdüşt *<small>([[:en:Zoroast|en]])</small>* iseme buyınça atalğan din häm fälsäfä, Yähüd dinenä häm anardan çıqqannarğa täsir itkän dip sanala. Bar tabınu - ğalämne barlıqqa kitergän transtsendental Xoday Axura Mazdağa *<small>([[:en:Ahura Mazda|en]])</small>* yünälgänlegenä ışanalar. Axura Mazda'nıñ barlıqqa kitergän aşa *<small>([[:en:asha|en]])</small>*, xäqiqät häm tärtipneñ antitezası, *druj*, yalğan häm xaos.

Keşelek irekle ixtıyar *<small>([[:en:free will|en]])</small>* köçenä iä buluı arqasında, keşelär üz äxläqi saylawları öçen cawaplı. Bu irekle ixtıyarnı qullanıp, keşelär bu ğalämi nizağta üz yaxşı fikerläre, süzläre häm gamälläre belän şatlıqqa nigez buldıru häm xaosqa yul açmaw öçen aktiv qatnaşırğa tiyeş bulalar.

### Könyaq Aziä dinnäre
#### Hindu fälsäfäläre

##### Advayta häm Dvayta Hinduçılıq

##### Vayşnavizm

#### Cäynçelek

#### Buddizm

##### İrtänge Buddizm

##### Maxayana Buddhizmı

#### Sikhçılıq

### Könçıqış Aziä dinnäre
#### Daosizm
#### Şinto

#### Yaña dinnär

## Fänni tikşerenülär häm qaraşlar

Fänni cämäğätçelek *<small>([[:en:scientific community|en]])</small>* häm fän fälsäfäse *<small>([[:en:philosophy of science|en]])</small>* cämğiyätläre wäkilläre fän yäşäw mäğnäse belän bäyle temalar belän eş itüdä urınlı kontekst häm kiräkle parametrlarnı bilgeläwgä üz öleşen kertä ala digän qaraşta. Alar fikerläwençä, fänni metod şatlıq fänennän *<small>([[:en:Positive psychology|en]])</small>* başlap ülem qurquına *<small>([[:en:Terror management theory|en]])</small>* qadär kiñ mäsälälärdä faydalı bula ala. Fän bu näticägä Zur Şartlaw, Abiogenez *<small>([[:en:Abiogenesis|en]])</small>* häm Evolütsiä kebek Tereklek häm Çınbarlıq'nıñ törle aspektların obyektiv räweştä taswirlap ireşä ala.
### Psixologik ähämiyätlelek häm yäşäwneñ qimmätlelege
### Biologik tormışnıñ çığanağı häm tabiğäte
Ğalimnär Cirdäge tormışnı tirän öyrängännärenä qaramastan, tereklekneñ tögäl, bäxässez bilgelämäse älegä dä tabılmadı.

Viruslar häm qayber parazitlar kebek *[[küzänäk]]çel bulmağan replikativ agentlar*, bäysez ürçü yäki metabolizmğa sälätle bulmawları öçen, ğadättä organizm dip klassifikatsiälänmi.

### Galämneñ çığışı häm yazmışı
Berençe täqdim itelgändä Zur Şartlaw teoriäse kiñ taralğan skeptitsizm belän qarşulanğan bulsa, şunnan birle ul berniçä bäysez küzätü belän nığıtıldı. Tik bügenge fizika ğalämneñ irtänge çorın Zur Şartlaw'dan 10−43 sekunda ütkäçtän soñ añlata ala (waqıtnıñ "0" mizgele temperaturanıñ çiksez bulğan noqtası dip alına); bu mizgelgäçä urın alğan waqiğalarnı añlar öçen kvant gravitatsiäse *<small>([[:en:quantum gravity|en]])</small>* teoriäse taläp iteläçäk. Moña qaramastan, bu çikkä qadär närsä bulğanlığı häm ğalämneñ niçek barlıqqa kilgänlege turında üz şäxsi qaraşların beldergän fizika ğalimnäre bixisap.

Ğalämneñ häm näticädä keşelekneñ axır yazmışı - Zur Qatu *<small>([[:en:Big Freeze|en]])</small>*, Zur Yırtılu *<small>([[:en:Big Rip|en]])</small>* yäki Zur Qısılu *<small>([[:en:Big Crunch|en]])</small>* kebek mömkin stsenariylar näticäsendä - biologik tormış öçen şartlar qalmawı dip farazlana.

### Añ turında fänni sorawlar
Añ häm uy tabiğäte häm çığanağı şulay uq däwam itkän fänni bäxäs ölkäse bulıp tora.

Reduktsionist *<small>([[:en:Reductionistic|en]])</small>* häm eliminativistik materializm *<small>([[:en:eliminative materialism|en]])</small>* qaraşlar añ häm anıñ belän bäyle wäzğiätlärne keşe'neñ baş mie häm anıñ neyronnarı eşçänlege belän añlatıp bula yaqlı (biologik naturalizm *<small>[[:en:biological naturalism|en]]</small>*).

İkençe yaqtan, qayber ğalimnär añ, waqıt-fäza kebek ük, üzenä genä xas irkenlek däräcälärenä iä bula ala digän fikerle, yäğni zihen fenomennarı matdi obyektlar kebek ük çın (bälki alarğa qarağanda çınraq ta) bula ala. Añ häm waqıt-fäza gipotezaları añnı "añlı elementlar fäzası" arqılı añlata, yış berniçä östäme ülçäneşne  qullana. Ğamäldäge küp modellär kvant mexanikası mäsläklärenä nigezlänä.

### Fizik sälämätlek
Yaña päydä bulğan fänni tikşerenülär keşeneñ fizik sälämatlelege mäsäläsendä pozitiv näticälär turıdan-turı yäşäw mäğnäse belän bäyle buluın kürsätä. Mäğnäleräk bulğan çaqta, Altsgeymer awıruı,, insult häm koronar yöräk awıruı bulğan individlar arasında miokard infarktı'nıñ *päyda buluwı riskı tübänräk*, häm tikşerenülärdä qatnaşqan amerikan häm yapon watandaşları törkemnäreneñ başqalarğa qarağanda *ozağraq yäşägännäre*  açıqlandı.

## Populär mädäniyättä

## Keşelär arasında kiñ taralğan qaraşlar
"Yäşäwneñ mäğnäse, maqsatı närsädä?" digän sorawğa üz tormışları däwamında küp keşelär cawap tabırğa torışa. Qayber kiñ taralğan cawaplar arasına tübändägelär kerä:

### Beräwneñ potentsıalın häm idealların yäşärgä
* Xıyallar artınnan quırğa.Üz xıyallarnı yäşärgä. 
*  Bulırğa telägänegez ideal keşegä äwerelü.
* Üzegezneñ iñ yaxşı versiägezgä tuğrılıqlı bulu.
* Bäxetne ezläw häm çäçäktäy atıp yäşäw.
* Çın mäğnädäge keşe bulu.

### Biologik mökämmällekkä ireşergä
* Ülem'gä bireşmäskä, yäğni mömkin qädär ozın ğömer yäşärgä, häm fänni çaralar yärdämendä ülemsezlekkä ireşergä torışu.Mäñgelek tormışnı yäşäw, bulmasa anarğa ireşü torışlığı yulında can birü.

### Ğıylem häm xikmät iäse bulırğa
* Dönyanıñ nindi ikäne turındağı şäxsi añlawıñnı üsterü.
* Yäşäw däwamında mömkin qädär kübräk närsä turında öyränü.Mömkin bulğanı qädär küp äyber turında mömkin bulğanı qädär närsä belü.

### Yaxşılıqnı, döres ğämällärne qılırğa
* Başqalarğa fayda kiterü.
* Alğanıbızğa qarağanda kübräk birü. 
* Dönyadağı bar ğazaplanularğa noqta quyu.
* Tigezlekne buldırırğa.
* Yumart bulu.
* Tormışnı ixlas kuñelle emotsiälär belän yäşäw.

### Dingä bäyle mäğnälär
* Xodaynı tanırğa yäki anıñ belän ber bulırğa.
* Üz-üzemne, başqalarnı häm kükneñ ixtıyarın belergä.
* Xodaynı, anardan mäñgegä zäwıq alu belän olılarğa.

### Yaratırğa, xis itergä, yäşäwdän zäwıq alırğa
* Yäşäwdän zäwıq alırğa häm ğazaplardan saqlanırğa.
* Başqalarnı buldıra alğanıbız qadär köçle yaratırğa.

### Köçle yäki yaxşıraq bulırğa
* Dönyanı buysındırırğa.
* Dönyanı belergä häm üzläşterergä.
* Tabiğätne belergä häm üzläşterergä.

### Yäşäwneñ mäğnäse yuq
### Yäşäw mäğnäsen belergä häm añlarğa torışu kiräkmi
* Yäşäw mäğnäsen ezlägännärneñ yäşäwgä waqıt qalmas. 
* Yäşäwneñ mäğnäse - yäşäw mäğnäsen ezläw turında onıtuda. 
* Keşe üz tormışı turında soraw birü urınına, tormışnıñ bu cawapnı tabu anıñ üzennän kötelgänen añlawı zarur. Häm bu cawapnı ul üzeneñ tormışı öçen cawap tabu belän genä birä ala; tormışqa isä ul aqıllı bulu belän genä cawap birä ala.

### Tormış naçar
* Tormışqa ber dä kilmäw yaxşıraq.

## Şulay uq qara
* Yäşäyeş 
* Çınbarlıq 
* Yazmış

## İskärmälär

Төркем:Existentialist concepts
Төркем:Тормыш
Төркем:Метафизика
Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр