open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фирдүс Тямаев

**Фирдүс Тямаев**, Фирдүс Фәрит улы Тямаев (*[[1983 ел]]ның [[3 февраль|3 феврале]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Октябрь районы (Татарстан)|Октябрь районы]], [[Түбән Норлат]]*) — популяр эстрада җырчысы, автор-башкаручы, Татарстанның атказанган артисты (*[[2018 ел|2018]]*).
## Тәрҗемәи хәле
Тямаев Фирдүс Фәрит улы 1983 елның 3 февралендә ТАССР Октябрь районы (*1997 елдан [[Норлат районы]]*) Түбән Норлат авылында туган.

9 нчы классны тәмамлагач, 1998 елда Лениногорски шәһәрендә музыка училищесына укырга керә. Баян бүлегендә бик яратып укый, көйләр яза башлый, КВНда катнаша, беренче урыннар алалар.

Соңгы курсны тәмамларга 6 ай калгач, 8 октябрь 2001 елда әтисе вафат була. Укуын тәмамлагач, шул ук елны Азнакай шәһәренә күчеп китә. Шул шәһәрдә 4 ел эшли һәм 40 ка якын көй яза.

2005 елда кире туган ягына кайтып китә. Группа җыя, төрле артистлар белән гастрольләргә йөри башлый. Татарстан, Башкортстан, Самара, Сембер өлкәләре шәһәр-авылларында, Мәскәүдә концертлар куя. 
Бүгенге көндә 50 дән артык язган көе бар, күптән түгел студия ачылды, беренче дискы дөнья күрде. Туйлар, юбилейлар алып бара.

## Гаиләсе
Исән-сау әнисе, олы апасы һәм энесе бар. 
Өйләнгән: хатыны Резедә Әхмәтвәлиева. Балалары: улы Раян.

## Кызыклы фактлар

* 2019 елда Буа районы Сабантуенда халыкны шаккаттырып суга тошеп жырлады.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Татар җыры» фестивале лауреаты
* 2018 — Татарстанның атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ф. Тямаевның рәсми төркеме
* Әби-апаларны “елатучы” Фирдүс Тямаев
*  firdustamaev_official. instagram.com

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Лениногорск педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Никита Михалков

**Никита Михалков** (*Ники́та Серге́евич Михалко́в*) (1945 21 октябрь, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россия актёры, кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер, РСФСР халык артисты (1984).
Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы (2020).
## Тәрҗемәи хәле
Никита Михалков совет гаиләсендә Мәскәүдә туган. Аның әтисе – Сергей Михалков, әнисе – Наталья Кончаловская. Олы бертуганы — Андрей Михалков-Кончаловский.

1995 елда "Кояш белән ялыкканнар" дигән фильм өчен режиссёр буларак Оскар премиясенә лаек була.

Актёр буларак "Мин Мәскәү буйлап йөрим" (режиссер Данелия), "Сибириада"  (режиссер абые Андрей Михалков-Кончаловский), "Мәрхәмәтсез романс", "Ике кеше өчен вокзал", "Баскервильләр эте" фильмнарында уйнаган. 1974 елда Михалков үз беренчесе фильмын "Ят кешеләр арасында үз кеше, үз кешеләр арасында ят кеше" төшерә.

## Иҗтимагый һәм сәяси карашлары

Никита Михалков монархия, консерватив карашларында нык тора. Берничә тапкыр Путинны президент постында өченче чорга калырга чакырды, шуның өчен берничә хат язып җибәрде.

### Тәнкыйть

Ләкин Михалков эшчәнлеге бик тәнкыйтьләнә: 1999 елда "нацбол" тарафдарын кыйнашы өчен, канунсыз хәлдә "мигалка"ны куллану өчен, кинематографистлар Берлеге рәисе бозылулар белән итеп сайланганы өчен, аудио-видео продукциясе сатудан 1% салымын алу өчен һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары
511 ел (б. э. к.)

**511 ел (б. э к.)** — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр VI гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Äsğät Ğalimcanov

**Äsğät Ğalimcanov** (1936-2016) - Tatarstannıñ mäşhür xäyriäçese. Tatarstan, Başqortstan, Rusiä törle töbäkläre, Ärmänstan balalarına küp büläklär tapşırğan. Balalar yortlarına 75 artıq avtobus büläk itkän.

## Tärcemäi xäle

1936 yılda Apas rayonı, Bolın-Balıqçı awılında ğadi krestian ğailädä tuğan.

1980 yıldan Bauman rayonı azıq-tölek torğına qarağan kibetlärneñ bersendä yök taşuçı bulıp eşli. Şul waqıtta balalar yortlarına bulışa başlıy. 

### «İzge babaqay»

1986 yılda layıqlı yalğa çığa, annarı eşquarlıq belän şöğellänä başlıy: ere terlek fermergä äylänä. Yätim balalar ğına tügel, Görcistanda su basudan, Ärmänstanda köçle cir teträwdän zıyan kürüçelär, İvanovo şähärendäge internatsional' mäktäp-internatta tärbiälänüçelär, Çernobıl' faciğäsenä taruçılarğa aqça belän bulışa. Küp kenä balalar Äsğät babaqayın "izge keşe" dip yörtä.

Küp million aqça eşläp tapqanğa qaramastan Äsğät Ğalimcanov üze tıynaq bulıp iske yortta tora. Tatarstan xökümäte büläk itkän fatirnı Äsğät Ğalimcanov Qazaqstannan küçkän yarlı ğailägä büläk itkän.

Äsğät Ğalimcanov küp xökümät medallärenä layıq bulğan. 2008 yılda Äsğät Ğalimcanov xörmätenä Qazan Kirmäne aldında Xäyriäçegä häykäl açıla.

## Шулай ук карагыз
* Әсгать Галимҗанов исемендәге сквер

## Ädäbiät

* Асгат Галимзянов — живая легенда, жить и помогать 
* Шэфкатьлелек бизи кешене
* Повесть о настоящем человеке 

## İskärmälär

Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Лев Толстой исемендәге халыкара алтын медаль лауреатлары
0-еллар

**0-еллар** — 1 елда башланган һәм 9 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар

Төркем:Унъеллыклар
Төркем:I гасыр
1933 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1933 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль
* 5 февраль — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.

## Март

## Апрель

## Май
* 5 май — Нәҗип Думави, язучы
* май — Таһир Ильяси, гарәп теле һәм әдәбияты белгече, лексикограф-галим.

## Июнь
* 16 июнь — Галиәсгар Камал, татар драматургы.

## Июль

## Август

## Сентябрь

## Октябрь

## Ноябрь
* 15 ноябрь — Кәрим Тинчурин, татар драматургы.

## Декабрь

## Датасыз
* Закир Һади, язучы

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1932 елда вафатлар исемлеге
* 1934 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
1981 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1981 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Гыйнвар
* 23 гыйнвар — Хәмид Мөштәри (), татар физика галиме.

## Февраль

## Март

## Апрель

## Май
* 11 май — Боб Марли, Ямайка музыканты.

## Июнь
* 10 июнь — Хәсән Туфан, татар шагыйре.
* 17 июнь — Лотфулла Фәттахов, татар рәссамы.

## Июль

## Август

## Сентябрь
* 3 сентябрь — Фәтхерахман Әхмәдиев, татар композиторы.
* 21 сентябрь — Габдулла Шамуков, татар артисты, тәрҗемәче, ТАССРның халык артисты

## Октябрь
* 29 октябрь — Жорж Брассенс, француз шагыйре, композитор.

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз
* Фатыйх Колбарисов, татар артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* Максуд Сөндекле, татар шагыйре.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1980 елда вафатлар исемлеге
* 1982 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Арсенал (футбол клубы, Тула)

**«Арсенал» футбол клубы** () — 1946 елда нигезләнгән Тула шәһәренең футбол клубы. Әлеге вакытта нда уйный.

## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
*  Instagramда
*  twitterда
*  ВКонтактедә

Төркем: клублары
Төркем:Россия футбол клублары
Торпедо (футбол клубы, Мәскәү)

**«Торпедо» футбол клубы** () — 1924 елда нигезләнгән Мәскәү шәһәренең футбол клубы. Әлеге вакытта нда  Gorilla Poker играть на андроид  уйный.

## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* X 

Төркем:Россия футбол клублары

Төркем: клублары
Петротрест (футбол клубы, Питырбур)

**«Петротрест» футбол клубы** () — 2001 елда нигезләнгән Санкт-Петербург шәһәренең футбол клубы. Әлеге вакытта Футбол милли лигасы беренчелегендә уйный.
## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Химик (футбол клубы, Дзержинск)

**«Химик» футбол клубы** () — 1946 елда нигезләнгән Дзержинск шәһәренең футбол клубы. 2016 елда таратылган.
## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [ Рәсми сайт] 

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
172-нче төмән

**172-нче төмән**— төрле дәүләтләрнең кораллы көчләре составына керүче төмән исеме.

* 172-нче укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру) — 1939 елда оештырылган
* 172-нче укчы дивизиясе (2-нче формалаштыру) — 1941 елда оештырылган
* 172-нче укчы дивизиясе (3-нче формалаштыру) — 1942 елда оештырылган
* 172-нче укчы дивизиясе
* 172-нче гвардия укчы дивизиясе (ССРБ)
* 172-нче гвардия укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру)
* 172-нче гвардия мотоукчы дивизиясе
172-нче укчы дивизиясе

**172-нче укчы дивизиясе** — ССРБ хәрби берләшмәләре.

* 172-нче укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру) — 1939 елда оештырылган
* 172-нче укчы дивизиясе (2-нче формалаштыру) — 1941 елда оештырылган
* 172-нче укчы дивизиясе (3-нче формалаштыру) — 1942 елда оештырылган
172-нче укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру)

{{Мәгънәләр|172-нче төмән
= Тарих ==

1939 елны 84-нче укчы дивизиясе нигезендә оештырылган һәм Туладан ерак түгел Сталиногорск шәһәрендә урнашкан булган.

Кышкы сугышта, Риганы азат итүдә катнашкан.

## Җитәкчеләр составы
* Яков Крейзер (1939 — 13.03.1941), полковник..
* Михаил Романов (14.03.1941 — 19.09.1941), генерал-майор.

## Дивизияның батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Парамонов И. В. *Кузница Победы: Подвиг тыла в годы Великой Отечественной войны. Очерки и воспоминания.* 2-е изд. М. Политиздат, 1980, страниц=423. часть Грозные героические годы Мосбасса, стр.366-381
* Справочник
* 
* О боях на можайском направлении

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Lend-liz

**Lend-liz** (inglizçä *lend* - burıçqa birü, *lease* - tüläp faydalanırğa birü) - AQŞ däwlät programması, anıñ buyınça AQŞ İkençe Bötendönya suğışında üz soyuzdaşlarına qorallar, texnika, strategik çimal, şul isäptän neft produktları, suğış kiräk-yaraqları tapşıra.

AQŞ prezidentı Franklin Delano Ruzvelt maxsus lend-liz turında qanunnı  imzalağan, AQŞ Kongressı 1941 yılnıñ 11 martında raslağan. Lend liz qanunı (inglizçä *An Act to Promote the Defense of the United States*) buyınça: ägär nindider il saqlanuı AQŞ öçen möhim bula ikän, AQŞ prezidentı şul däwlätkä bulışa ala. 

Lend liz qanunı buyınça:
* suğış waqıtında AQŞ tapşırğan xärbi texnika h.b. yuq itelgän oçraqta tülänmi.
* suğıştan soñ AQŞ tapşırğan xärbi texnika h.b. qalğan oçraqta prontsentsız kredit bularaq tülänä.
* AQŞ telägän oçraqta suğıştan soñ qalğan texnika AQŞqa qaytarıla.

## Tapşırular küläme

Len-liz buyınça ğomumi tapşırular 50,1 mlrd. dollar täşkil itkän:





AQŞqa kire qayta torğan lend liz 7,8 mlrd. doll. täşkil itkän: 6,8 mlrd. doll. Böyekbritaniädän. SSRBdan AQŞqa kire qayta torğan lend liz 2,2 mln. doll. täşkil itkän.

SSRB tarqalğannan soñ böten lend-liz burıçı Rusiä üzenä ala, 2003 yılda äcät küläme **100 mln. doll.** täşkil itä.

## Tapşırular yulları




## Sıltamalar

* Музей Ленд-лиза
* Закон о ленд-лизе
* Восточный Фронт — ленд-лиз 
* Вокруг Ленд-Лиза 
* Ленд-лиз на hrono.ru
* Проект «Ленд-Лиз»  на airforce.ru
* Военная помощь Советскому Союзу
* Ленд-лиз и переписка председателя Совета министров СССР с президентами США и премьер-министрами Великобритании во время Великой Отечественной войны  // lend-lease.by.ru


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
84-нче укчы төмәне

**84-нче укчы төмәне** (*84 сд*) — Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККА Кораллы көчләре составындагы ССРБ хәрби берләшмәсе.

## Тарих
1923 елны оештырылган.

## Җитәкчеләр составы
* Василий Коньков (00.08.1938 — 12.07.1940), комбриг
* Пётр Фоменко (13.07.1940 — 17.05.1943), генерал-майор
* Павел Буняшин (18.05.1943 — 09.05.1945), полковник, 01.09.1943 елдан генерал-майор

## Сылтамалар
* Справочник
* Справочник
* О боях на можайском направлении
Рәхимов

**Рәхимов** — фамилия.

Фамилиядәшләр:
* Әхмәт Рәхимов (1934), психология фәннәре докторы (1993), профессор (1995). БР атказанган фән эшлеклесе (1995). 
* Бакый Рәхимов (1913-1940), Советлар Берлеге Каһарманы (1940).
* Габделфәрид Рәхимов (1925-1997), күмәк хуҗалык рәисе (1957-1988) (*[[Апас районы]]*).
* Гали Рәхим (1892-1943), татар язучысы, тел галиме, тарихчы, фольклорчы.
* Җәмит Рәхимов (1935-1996), язучы.
* Илшат Рәхимов (*[[Илшат Рәхимбай]]*, 1988), кинорежиссёр, продюсер.
* Камил Рәхимов (1900-1978), көйязар, фольклорчы, *БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1969)* (*[[Уфа]]*).
* Кәшиф Рәхимов (*Кәшиф Рәхим*, 1905-1989), язучы.
* Мортаза Рәхимов (1934―2023), Башкортстан Республикасының 1нче президенты (1993-2010).
* Мөхәммәт Рәхимов (1956), 2010 елдан Ставрополь крае мөфтие. 
* Мөхәммәтгали Габдерәхимов (*[[Гали Рәхим]]*, 1892-1943), язучы, әдәбият галиме.
* Равил Рәхимов (1938-), технолог, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1991)*.
* Рәис Рәхимов (1942), механика белгече, фән докторы (*[[Чиләбе]]*).
* Ринат Рәхимов (1939-1984), шагыйрь.
* Таһир Рәхимов (1963), кино, театр артисты, *РФ атказанган артисты ([[2007]]) ([[Мәскәү]])*.
* Фәрит Рәхимов (1935), СССР спорт мастеры, фәннәр кандидаты, Чаллы педагогика институты кафедра мөдире, милли хәрәкәт эшлеклесе. 
* Шәкүр Рәхимов (*[[Шәкүр Карак]]*, 1861-1928), җинаятьче, ат карагы.
----
* **[[Рәхимова]]**
** Бикә Рәхимова 
** Диана Рәхимова
## <small>Икеләйтелгән фамилияләр</small>
* Тәүфикъ Мөхәммәт-Рәхимов
 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ми-24

**Ми-24**  -  Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия транспорт-сугышчан боралагы. 1970 елларда М.Л. Миль Бюросында эшкәртелгән. НАТО билгесендә: **Hind** — «Лань».

Беренче совет махсуслаштырылган хәрби (сугышта актив катнашкан) боралагы (дөньяда  AH-1 «Кобра»дан соң икенче).

1971 елдан чыгарыла. Күп чит илгә чыгарылып тапшырыла.

Әфганстан сугышы, Чичәнстан сугышы вакытында актив кулланыла.

Рәсми булмаган исем - "Крокодил", элекке чыгарылган боралаклар "Стакан" дип йөртелгән.

## Тарих
16.06.2008. Чичәнстанда ФСБның чик буе идарәсе машинасына сугышчылар һөҗүм итеп 3 хәрбине үтерде, 5-не яралады.

Һөҗүм Урус-Мартан районының Чишки авылы янында булды.

Сугышчыларны эзләү чарасы бара. Ул районга ФСБның өстәмә көчләре һәм 2 МИ-24 боралагы җибәрелде.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

### Сыйдырышлыгы
* Экипаж:  2—3[3] кеше
* Пассажирлар: 
** десантниклар — 8 кадәр;
** 2 авыр яралы (носилкида) һәм 2 җиңел яралы һәм табиб.

## Сүрәтләр
**Ми-24** :
:

**Ми-24** :

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Шунков, Виктор Николаевич — Справочное издание «Боевые вертолёты»; 
Гордеенко Ю. В., Морозов В. П., Прибылов А. С. — Справочное издание «Военная авиация». Кн.1 — Мн.: ООО «Попурри», 2000. — 512 с.

## Сылтамалар
http://www.russianhelicopters.aero/ru/helicopters/military/mi-35m/features.html

## Шулай ук карагыз
*  Sikorsky UH-60 Black Hawk
*  Denel AH-2 Rooivalk

Төркем:Боралаклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Sün Yat-sen

**Sün Yat-sen** (qıtayça *孫逸仙*, pinyin *Sūn Yìxiān*, ädäbi quşımta *Sün Ven*) (1866-1925) - Qıtay inqıylabçısı, **Gomindan** firqäsenä nigez saluçı.

Qıtayda iñ xörmätlängän säyäsät eşlekleläreneñ berse. 1940 yılda (ülgäç) "millät atası" atamasına layıq bula.

## Eşçänlek

1895-1911 yıllarda Sün belän iptäşläre 10 uñışsız kütäreleş oyıştıra.

Sinhay inqıylabınnan soñ 1911 yılda Qıtay Cömhüriäte iğlan itelä, Sün Yat-sen anıñ prezidentı itep saylana.

1912 yılnıñ 1 ğinwarında Sün waqıtlı prezident wazifasına kerä, bu Qıtay Cömhüriätenä nigez salu datası bulıp sanala.

Läkin Yuän Şikay xärbi yanawı säbäple Sün Yaponiägä qaçarğa mäcbür bula, anda ul Gomindan firqäse tärtiben üzgärtä.

1921 yılda Gomindan Sün tuğan töbäge Guandunda xäkimiätne ala.

1924 yılda Sün  üz ğäskärenä sovetlar xärbi belgeçlären  çaqıra.

1925 yılda bawırnıñ yaman şeşe awırtuınnan ülgän. Nankin şähärendä törbädä kümelgän.

## Ädäbiät

*Матвеева Г. С. Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.
*И. Ермашев Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)
*Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. *Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
*Сунь Ятсен. Избранные произведения. — М. Наука, 1985.
*Тихвинский С. Л. Завещания китайского революционера: Сунь *Ятсен: жизнь, борьба и эволюция политических взглядов. — М.: Политиздат, 1986. — 224 с.

Төркем:Кытай инкыйлабчылары
Лилия Хәмитова

**Лилия Хәмитова** ― популяр эстрада җырчысы.

Хәмитова Лилия Вәгыйз кызы 1970 елның 2 августында Арча эшчеләр поселогында туа.

Арча педагогика көллиятен һәм читтән торып  Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаган. Лилия ике ел Шәмәрдән мәктәбендә, ярты ел Яңа Кенәрдә укытучы булып эшли.

1999 елда Оскар Усманов музыкасына «Буран дулый» җырын яздырып, музыка сөяючеләр арасында таныла башлый. 2000 елда “Татар җыры” фестивалендә “Ялгышканмын” җыры белән беренче “Алтын барсын” ала. “Татар җыры-2001” фестивалендә “Мәхәббәт шушыдыр” җыры белән, ә “Татар җыры-2002” фестивалендә “Хәерле юл тели һәйкәлләр” җыры белән лауреат исеменә лаек була, такы ике “Алтын барс” премиясе хуҗасы була.

## Альбомнар
Лилия Хәмитованың “Мәхәббәт шушыдыр” (2000), “Сынатмасын йөрәгем” (2002), “Күз тимәсен” (2006), “Күз тимәсен сөю хисенә” исемле дүрт альбомы дөнья күрде.
“Барс-медиа” студиясендә Лилиянең “Ашытбаш җыры”, “Ялгышканмын”, “Хәерле юл тели һәйкәлләр”, “Сынатмасын йөрәгем” җырларына клиплар төшерелде.

## Гаилә хәле
Иреннән аерылган, Әмир исемле малай үстерә. 
2023 елда эстрада җырчысы Винарис Ильегет (1978 елда Пермьдә туган) белән туй ясаган.
Хоббие: машина йөртү.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* [Http://gabdelfat.ru/akcharlak/?Id=74 Лилия Хәмитова: «Мин ялгыз түгел!» // Акчарлак. 27.01.2011 №4]
* Күрше.ру:_Лилия Хәмитова

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Сталинград (мәгънәләр)

**Сталингра́д** — Волгоград шәһәренең исеме 1925 елдан по 1961 елга хәтле.

## Топонимнар

* (2250) Сталинград — астероид.
* Сталинград — Париж метрополитены станциясе.

## Мәдәнияттә

### Кинода
* «Сталинград» — берничә фильмнар.

## Шулай ук карагыз
* Сталинград сугышы
Сталинград (фильм)

**Сталинград (фильм):**
* Сталинград (фильм, 1943) — Сталинград сугышы турында документаль фильм, ССРБ.
* Сталинград (фильм, 1990) — Бөек Ватан сугышы турында күп серияле киноэпопея, Юрий Озеровның ике серияле нәфис фильмы.
* Сталинград (фильм, 1993) — Сталинград сугышы турында алман-чех фильмы.
* Сталинград (фильм, 2003) — документаль фильм, Алмания.
* Сталинград (фильм, 2013) — режиссёр Фёдор Бондарчук фильмы.
Bukan

**Bukan** (farsı *Bukān‎*, kördçä *بۆکان/Bokan*) - İran İslam Cömhüriäte, Azärbäycan wiläyäte, Bukan şähristanınıñ şähäre häm başqalası.

Xalıq sanı 249000 keşe (2007), küpçelege - kördlär.

## İsem

Bukan iseme "Bok" - "käläş" körd süzennän  çıqqan.

Bukan qar tübäle tawlar belän çolğana, ul küreneş Kördistan patşabikäsenä oxşaş, şuña kürä Bukan -"käläş" iseme kilep çıqqan.

Bukan urınında borınğı Mannä isemle şähär 3000 b.e.q. yılda urnaşqan.
## Sıltamalar

* Население городов Ирана
Воронеж фронты

**Воронеж фронты** () – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих

## Үткәрүчеләнгән операцияләр
** Воронеж-Ворошиловград операциясе
** Урта Дон операциясе
** Острогожск-Россошь операциясе
** Воронеж-Касторная операциясе (1943)

## Әдәбият
* Воронежский фронт. // — Воронеж, 2005, Центр.-Чернозем. книж. изд-во.
* На Воронежском направлении. // — Воронеж, 2-е изд., 1973. Новый Оскол

## Тышкы сылтамалар
* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Абдулла районы

**Абдулла районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Абдулла шәһәре. Ырынбур (300 км) — Самар (300 км) — Уфа (300 км) өчмөйөш үзәгендә тора.

## Халык

Милли состав (2010): татарлар — 35,6%, руслар — 28,9%, мордва — 18,9%, чуашлар — 16,0%, украиннар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Абдулла районы составына 1 шәһәр шурасы һәм 14 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Адамовка районы

**Адамовка районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Адамовка бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 49,7%, казакълар — 34,8%, украиннар — 6,5%, татарлар — 2,4%, мордва — 1,5%, алманнар — 1,3%, башкортлар — 1,2%.
## Административ бүленеш
Адамовка районы составына 12 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Олег Знарок

**Оле́г Вале́рьевич Знаро́к** (; 1963 елның 2 гыйнвары, Усть-Катав, Чиләбе өлкәсе, РСФСР, СССР) — совет һәм Латвия хоккейчысы һәм хоккей буенча тренеры. Русиянең атказанган тренеры (2013 ел). 2010 елдан 2014 елның 25 мартына кадәр Динамо хоккей клубының баш трененры булып эшли. 2014 елның 26 мартында хоккей буенча Русиянең җыелма командасының баш тренеры булып 4 елга билгеләнә. Дуслык ордены белән бүләкләнгән (2012).

2001 елдан башлап Алмания ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле
Олег Знарок 1963 елның 2 гыйнварында Чиләбе өлкәсенең Усть-Катав бистәсендә күренекле футбол тренеры Валерий Петрович Знарок гаиләсендә дөньяга килә.

Спорт карьерасы башында «Трактор» Чиләбе хоккей клубы өчен уйный. 1983—1992 елларда Риганың «Динамо» клубында чыгыш ясый. 1992 елда Американың Милли хоккей лигасында бер сезон үткәрә, аннары Алманиягә күченә һәм төрле алман клублары өчен уйный.

Уенчы карьерасын 2002 елда тәмамлый. Берничә ел Латвиянең яшьләр җыелма командасын җитәкли һәм Латвия җыелма командасының баш тренерының ярдәмчесе була.

2006 елдан алып 2011 елга кадәр Латвия җыелмасының баш тренеры була.

2008 елның 2 апреленнән 2010 елның 30 апреленә кадәр КХЛның Эчке эшләр Министрлыгы хоккей клубының баш тренеры була.

2010 елның 26 маенда КХЛның 2009/2010 елгы сезонының иң яхшы тренеры буларак таныла.

2010 елдан 2014 елның 25 мартына кадәр Мәскәү Динамо хоккей клубының баш тренеры була. 2012 елның 25 апрелендә «Динамо» хоккей клубы аның җитәкчелегендә Гагарин Кубогын алуга ирешә. 2013 елның 17 апрелендә «Динамо» икеләтә Гагарин Кубогы иясе була.

2014 елның 26 мартында Олег Знарок Зиннәтулла Билалетдиновка алмашка Русиянең хоккей буенча җыелма командасының баш тренеры буларак дүрт елга билгеләнә.

## Сылтамалар
* Олег Знарок Internet Hockey Database'та 
* Olegs Znaroks (GER/LAT). Profile. Comments.Career Stats. // eurohockey.net 
* Олег Валерьевич Знарок биографиясе. // dynamo.ru 

## Искәрмәләр

Төркем:Хоккейчылар
Төркем:Хоккей тренерлары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Төркем:Русиянең атказанган тренерлары
Акболак районы

**Акболак районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Акболак бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 53,7%, казакълар — 25,4%, украиннар — 11,7%, татарлар — 3,7%, алманнар — 1,5%.
## Административ бүленеш
Акболак районы составына 17 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Александровка районы (Ырынбур өлкәсе)

**Александровскᴎ районы** () — Ырынбур өлкәсе саcтафына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Александровка авылы.

## Халык

Милли саcтаф (2010): руслар — 61,5%, татарлар — 16,8%, башкортлар — 10,7%, казакълар — 2,3%, украиннар — 2,3%, маpдыва — 1,8%, алманнар — 1,3%..
## Административ бүленеш
Александровскᴎ районы саcтафына 14 авыл шурасы керә.

## Районда туган танылган кешеләр
* Әмир Абдразаков (1934-2008) - киʜарежиссөр, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[2006]])*.
* Илшат Шабаев (1978) — биюче, телепроектларда җиңүче (2005, 2014).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Илсөя Бәдретдинова

**'
**Илсөя Бәдретдинова*' – популяр татар җырчысы. [[Татарстанның атказанган артисты]] (2021).

==Тәрҗемәи хәл==
Татарстанның  [[Лениногорск районы]] [[Иске Шөгер]] авылыннан, [[Лениногорск музыка училищесы|музыка училищесын]]да укыган, [[Казан дәүләт технология университеты]]нда җиңел сәнәгать белгечлеге буенча укый, укыун тәмамлый алмый. Баштарак ул матбугат битләрендә үткен каләмле [[журналист]] буларак күренә. [[2002 ел|2002]]-[[2004 ел]]ларда [[Татарстан яшьләре|«Татарстан яшьләре»ндә]] хәбәрче булып эшли. Соңрак тулысы белән эстрадага күчә.

==Иҗаты==
Җәмгыятьтә әйтер сүзен рок җырлары аша халыкка җиткерүне үтемлерәк карый. Илсөянең җырларына, халык җырларыннан кала (*Любизар*), сүзне дә, көйне дә аның тормыш иптәше, журналист [[Илфак Шиһапов]] язган. 
«Президентка хат», «Азатлык», «Көтүчеләр», «Алсу» кебек җырлар Татарстандагы сәяси-иҗтимагый тәртипләр белән кискен килешмәүчәнлек ярылып ята. Бүгенге җәмгыятьтә кешеләрнең үз-үзен тотышы турындагы “Өметсез юл”, [[фахишәлек|фахишә]] кызлар турындагы “Алсу” җырлары. Тәнкыйтьчеләр аның беренче җырларын татарча [[рок-музыка]] итеп тә, альтернатива итеп тә бәялиләр.

Читтән торып [[Казан Дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты]]нда белем ала.

==Альбомнары==
2004 елда аның беренче альбомы – «Тыелган җыр» чыкты. Барлыгы 19 альбом чыккан.

==Гаиләсе== 
Ире (*2016 елга кадәр*) [[Илфак Шиһапов]] (05.04.1968-30.05.2017), *уллары* Нариман. Илфак һөнәре буенча журналист иде, шул ук вакытта (*2016 елга хәтле'') Илсөянең продюсеры да булды.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 ― Татарстанның атказанган артисты  
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Уфага татарча рок килде // Кызыл таң, 1.2.2008
* Илсөя Бәдретдинова: “Авызым тулы кан булса да төкермим! // Тамаша. 2013. 
* Ильсия Бадретдинова: «Некоторые говорили, что я позор татарской сцены» // Бизнес-онлайн.

## Тышкы сылтамалар

* ЮЛДАШ NEWS 13.02.2005: Сәерләр...  / Диагноз: неформат! 
* Илсөя Бәдретдинова җырларын тыңларга

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Альтернатив җырчылар
Төркем:Лениногорск педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Әсәкәй районы

**Әсәкәй районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Әсәкәй авылы.

## Халык

Милли состав (2010): татарлар — 49,5%, руслар — 36,4%, мордва — 4,5%, казакълар — 2,4%, украиннар — 2,3%, чуашлар — 2,0%.

## Татарлар

### Тарихы
Борынгы татар авыллары (18 йөзнең 2 нче яртысында нигез салына) — Әсәкәй, Иске Солтангол, Иске Колшәрип, Котлый. Бу авыллар Яңа Мәскәү юлы төзелә башлагач барлыкка килә. 1917 елга кадәр Әсәкәй районы территориясендә 12 мәчет, 5 мәктәп, татар-рус земство мәктәбе эшли. 1930-еллар урталарында татарча «Кыр ударниклары» газетасы нәшер ителә. Совет чорында районның 15 мәктәбендә татар теле фән буларак укытыла.

### Хәзерге торышы
1993 елдан ТИҮ бүлекчәсе эшли, 1998 елда ул Милли-мәдәни мөхтәрият итеп үзгәртелә. 1990-еллар башыннан атнага 3 тапкыр татарча радиотапшырулар алып барыла, ТР телевидениесе тапшырулары кабул ителә.

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Ягъфәр Әхмәтшин (*1924, Котлый - 1945, Польша*), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Марат Хөснетдинов (*1937, Әсәкәй*), ССРБ (1972-1986), РФ (1994-2000) министры урынбасары.

## Һәйкәлләр

Район үзәгендә һәйкәлләр бар:
* А.С. Пушкинга һәйкәл
* Муса Җәлилгә һәйкәл

## Административ бүленеш
Әсәкәй районы составына 21 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Биләй районы

**Биләй районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Биләй авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 52,6%, казакълар — 24,0%, татарлар — 7,9%, украиннар — 6,0%, алманнар — 2,5%, мордва — 1,9%, төркемәннәр — 1,4%.
## Административ бүленеш
Биләй районы составына 11 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Богырыслан районы

**Богырыслан районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Богырыслан шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 60,9%, мордва — 26,4%, татарлар — 4,8%, чуашлар — 1,8%, украиннар — 1,5%, казакълар — 1,2%, әрмәннәр — 1,1%.
## Административ бүленеш
Богырыслан районы составына 15 авыл советы керә.
## Моны да карагыз
* Богырыслан өязе
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Домбаровски районы

**Домбаровсᴋи районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Домбаровсᴋи авылы.

## Халык

Милли cастaф (2010): казакълар — 43,4%, руслар — 39,7%, украиннар — 6,9%, татарлар — 2,3%, алманнар — 2,2%, әзериләр — 1,6%.
## Административ бүленеш
Домбаровсᴋи районы cастaфына 7 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Илек районы

**Илек районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Илек авылы.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 75,7%, татарлар — 11,8%, казакълар — 8,2%, украиннар — 1,2%.

### Татарлар
Татарлар, нигездә, Озёрки (1395), Нижнеозёрный (680), Мохран (522) авылларында яши.

#### Тарихы
1917 гә кадәр бу торак пунктларда мәчетләр эшли. 1925-55 тә Нижнеозёрный, 1970-81 дә Озёрки авылларында татар мәктәпләре була. 

#### Хәзерге торышы
Хәзерге вакытта Озёрки авылы мәктәбендә татар теле фән буларак өйрәнелә, мәдәният йортында татар үзешчән сәнгать коллективы эшли.

#### Мәшһүр кешеләре
Озёрки авылында Советлар Союзы Герое Ф. С. Шаһгалиев һәм генерал-майор Г. И. Мөхәммәтҗанов туган, Мохран авылында Советлар Союзы Герое Ш. Ә. Гыйззәтов яшәгән.

## Административ бүленеш
Илек районы составына 15 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кваркено районы

**Кваркено районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кваркено авылы.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 71,7%, казакълар — 14,6%, украиннар — 6,5%, татарлар — 2,4%, мaрдьıва — 1,5%, алманнар — 1,3%, башкортлар — 1,2%.
## Административ бүленеш
Кваркено районы cастaфына 14 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кызыл Гвардия районы

**Кызыл Гвардия районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Плешаново авылы.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 54,0%, башкортлар — 25,7%, татарлар — 6,8%, алманнар — 4,3%, украиннар — 4,1%, казакълар — 2,1%.
## Административ бүленеш
Кызыл Гвардия районы cастaфына 16 авыл шурасы керә.
## Район башкортлары
Ырынбур өлкәсендә Кызыл Гвардия районы (Куандык һәм Александровка районнары белән) башкортларның тыгыз яшәгән урыны булып тора.

Башкортлар күпләп яшәгән туплавык пунктлар (2002, %-ларда): 
#Бәхтияр (95), 
#Иске Юлдаш (90), 
#Кече Юлдаш (93), 
#Колман (88), 
#Плешаново (34), 
#Пролетар (57), 
#Пушкинсᴋи (66), 
#Түбән Ильяс (99), 
#Урта Ильяс (91), 
#Югары Ильяс (92), 
#Юлтый (96), 
#Юринсᴋи (84), 
#Җаек (94), 
#Яңа Юлдаш (94)
## Танылган шәхесләр
* Габдулла Амантай (1907, *Югары Ильяс* - 1939) - язучы, фольклорчы галим, сәяси репрессия корбаны . 
* Мөхәммәтша Бурангулов (1888, *Югары Ильяс* - 1966) - шагыйрь, фольклорчы, сәяси репрессиягә эләгә. Башкорᴛ Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте халык чәчәне (1943).
* Әхәт Нигъмәтуллин (*1921*, Үтәй - *2015*, Ɵфə) — күренекле татар галиме, филология фәннәре дyктыpы, пpафисьıр.
*Җәмилә Зөлкәфил кызы Абитаева (1916-1994) — актриса. Башкорт АССР-ның атказанган əртᴎсе (1969). Башкорт АССР-ының ᴛияᴛыр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы (1954).
*Давыт Юлтый (тәхәллүс, тулы исеме Давыт Исхак улы Юлтыев, баш. Дауыт Исхаҡ улы Юлтыев) – язучы, җәмәгать эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Куандык районы

**Куандык районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Куандык шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 50,8%, башкортлар — 21,7%, татарлар — 15,1%, казакълар — 7,0%, украиннар — 2,5%.
## Административ бүленеш
Куандык районы составына 18 авыл шурасы керә.

## Шәхесләр
*  Зәки Рахмангулов (1923-2009), металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (20.05.1966).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
## Моны да карагыз
* Чулпан (Ырынбур өлкәсе)

*
Грачёвка районы (Ырынбур өлкәсе)

**Грачевка районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Грачөвка авылы.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 82,8%, чуашлар — 6,0%, казакълар — 2,2%, татарлар — 2,1%, украиннар — 1,8%, мaрдьıва — 1,1%.
## Административ бүленеш
Грачевка районы cастaфына 13 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Гай районы

**Гай районы** (, , элек — *Хәлил районы*) — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Гай шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 54,8%, башкортлар — 20,5%, казакълар — 9,4%, татарлар — 5,9%, украиннар — 5,0%.
## Административ бүленеш
Гай районы составына 8 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Матвеевка районы

**Матвеевка районы** () — Ырынбур өлкәсе cоставына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Матвеевка авылы.

## Халык

Милли cостав (2010): руслар — 50,5%, татарлар — 32,4%, мордва — 10,3%, чуашлар — 2,5%, украиннар — 1,5%.
## Административ бүленеш
Матвеевка районы cоставына 16 авыл шурасы керә.

## Шәхесләр
* Әкрам Шамкаев (1916, Иске Әшер — 1981, Шүрче), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Октябрьски районы (Ырынбур өлкәсе)

**Үктәбеpское районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Үктәбеpское авылы.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 71,4%, казакълар — 10,0%, татарлар — 9,9%, башкортлар — 3,3%, украиннар — 2,0%, әрмәннәр — 1,4%.
## Административ бүленеш
Үктәбеpское районы cастaфына 15 авыл шурасы керә.

## Шәхесләр
* Мөхәррәм Бикбов (1957, Беренче Имангол), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2009). РФ (2013) һәм БР (1996) атказанган табибы.
* Дмитрий Токарев (1902, Октябрьское - 1993), ТАССР дәүләт куркынычсызлыгы министры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ырынбур районы

**Ырынбур районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ырынбур шәһәре.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 75,8%, казакълар — 11,8%, татарлар — 4,5%, украиннар — 2,4%.
## Административ бүленеш
Ырынбур районы cастaфына 31 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Первомайски районы (Ырынбур өлкәсе)

**Первомайсᴋи районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Первомайсᴋи бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 66,9%, казакълар — 23,4%, татарлар — 2,9%, мaрдьıва — 2,2%, украиннар — 1,5%.
## Административ бүленеш
Первомайсᴋи районы cастaфына 16 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Переволоцки районы

**Переволоцкий районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Переволоцкий бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 65,8%, татарлар — 16,6%, башкортлар — 5,0%, мордва — 3,1%, казакълар — 2,7%, украиннар — 2,6%, алманнар — 1,7%.
## Административ бүленеш
Переволоцкий районы составына 19 авыл шурасы керә.

## Танылган шәхесләр
* Равил Бикбаев - шагыйрь, әдәбият галиме.
* Рәис Мостафин (1980—2020), РФ Каһарманы (2000).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Новосергиевка районы

**Новосергиевка районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Новосергиевка бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 77,2%, башкортлар — 6,8%, татарлар — 5,7%, мордва — 2,9%, казакълар — 2,7%, украиннар — 2,2%.
## Административ бүленеш
Новосергиевка районы составына 19 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Яңа Орск районы

**Яңа Орск районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Яңа Орск бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 69,8%, казакълар — 20,0%, татарлар — 3,3%, украиннар — 1,8%, башкортлар — 1,7%.
## Административ бүленеш
Яңа Орск районы cастaфына 9 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сарыкташ районы

**Сарыкташ районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сарыкташ бистәсе.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 68,0%, татарлар — 16,9%, казакълар — 5,5%, башкортлар — 3,9%, украиннар — 2,3%, әзериләр — 1,1%.
## Административ бүленеш
Сарыкташ районы cастaфына 20 авыл шурасы керә.

## Танылган шәхесләр
* Җиһат Солтанов (1932, Чәңкем-Биктимер), язучы, тарихи-публицистик әсәрләр иҗат итә. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).
* Төхфәт Ченәкәй (1893, Рәдүт — 1959, Әндиҗан), татар шагыйре.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Тоз-Түбә районы

**Тоз-Түбә районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Тоз-Түбә шәһәре. Районның төп байлыгы — Соль-Илецк тоз яктылыгы (Илек тоз районнары). Шулай ук район үзәгендә "Кара дилфин" федераль учреждениесе, гүмергә оету утыртылган ватандашлар төрмәсе урнашкан. Район "Соль-илецк карбуздар", Развал күле (Рәсәйдәге "Мертвое море"), "Свәтой камень" (кварцитлар урнашкан ере) белән билгеле.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 47,1%, казакълар — 36,3%, татарлар — 8,3%, украиннар — 3,3%, алманнар — 1,1%.

## Күренекле кешеләре
* Фәрит Нәгыймов (*[[Фәрит Нәгыйм]]*, 1970), рус телендә иҗат итүче язучы, драматург, педагог.
* Шәмсетдин Рафиков

## Административ бүленеш
Тоз-Түбә районы cастaфына 21 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сакмар районы

**Сакмар районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сакмар авылы.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 65,7%, татарлар — 20,6%, казакълар — 5,8%, украиннар — 2,8%.
## Административ бүленеш
Сакмар районы составына 16 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ташлы районы

**Ташлы районы** () — Ырынбур өлкәсе cоставына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ташлы авылы.

## Халык

Милли cостав (2010): руслар — 77,9%, казакълар — 7,2%, татарлар — 5,2%, украиннар — 3,4%, мордва — 3,0%.
## Административ бүленеш
Ташлы районы составына 18 авыл шурасы керә.

## Шәхесләр
* Марсель Рәхмәтуллин (1987, Бәшир), Ырынбур дәүләт татар драма театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2023).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Шарлык районы

**Шарлык районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Шарлык саласы.

## Халык

Милли cастaф (2010): руслар — 76,2%, татарлар — 18,5%, украиннар — 1,7%.
## Административ бүленеш
Шарлык районы cоставына 17 авыл шурасы керә.

## Мәдәният
* Шарлык «Мәдәният-ял үзәге» муниципаль автоном мәдәният учреждениесе
** Муса Җәлил музее (Мостафа)

## Танылган шәхесләр
*Муса Мостафа улы Җәлил (1906 – 1944) – татар язучысы, Советлар Берлеге Каһарманы.

## Һәйкәлләр

* Муса Җәлил һәйкәле (Мостафа авылы)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Ясный районы

**Ясный районы** () — Ырынбур өлкәсе cастaфына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ясный шәһәре.

## Халык

Милли cастaф (2010): казакълар — 56,1%, руслар — 26,7%, украиннар — 6,7%, татарлар — 2,4%, алманнар — 2,1%, чуашлар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Ясный районы cастaфына 7 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Тук районы

**Тук районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Тук авылы.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 80,3%, татарлар — 9,0%, чуашлар — 3,8%, казакълар — 3,5%, мордва — 1,8%, украиннар — 1,3%.

## Административ бүленеш
Тук районы составына 22 авыл шурасы керә.

## Танылган шәхесләр
* Байназар Әлменов (1909-1976) — татар рәссамы.
* Шаһиморат Зәйни (1913-1980) — татар драматургы. 
* Гыйз-әл Габид (*Гыйззәтулла Габидуллин*, 1918-1955) — татар шагыйре.
* Рушан Якупова (1928―2017), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Татарстанның халык рәссамы (2008).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Тук районы
Төйлегән районы

**Төйлегән районы** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Төйлегән бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар — 74,1%, башкортлар — 9,0%, татарлар — 5,3%, казакълар — 3,9%, украиннар — 3,8%.

## Шәхесләр
* Кәрим Ишбаев (1937—2015), фән докторы (1996), профессор (2000). РФ (2009), БР (2002) атказанган фән эшлеклесе, БР атказанган укытучысы (1992).

## Административ бүленеш
Төйлегән районы составына 15 авыл шурасы керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Lugansk Xalıq Respublikası

**Lugansk Xalıq Respublikası** (rusça *Луганская Наро́дная Респу́блика*, ukrainça *Луганська Народна Республіка*) - 2014 yılnıñ aprelendä Ukraina territoriäsendä Urıs yazı näticäsendä kilep çıqqan öleşçä tanılğan däwlät. 2022 yılnıñ sentäberendä ütkärelgän referendum nigezendä bäysez statusın tuqtata häm RF eçenä kerä, läkin şunı küpçelek dönya illäre tanımıy.

Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası Kiev belän konstruktiv dialog bulmawı säbäple federatsiäläşterü tarafdarları tarafınnan iğlan itelgän.

2014 yılnıñ 28 aprelendä Lugansk şähärendä Lugansk Xalıq Respublikası iğlan itelgän .

## Köräş tarixı

Yevromäydan näticäsendä Kievta kilgän xäkimiät Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikasın "separatist terroristik oyışması" bularaq taswirlıy.

6 apreldä üzbilgelänügä ireşüneñ aktiv faza başlana: İminlek xezmäte binası basıp alına.

21 apreldä Valeriy Bolotov xalıq gubernatorı itep saylanğan.

28 apreldä strategik ähämiätle Staxanov şähäre LXC köçläre tarafınnan alına.

5 mayda Antratsit şähärendä Don Ğäskäre bäyrağı kütärelgän.

Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası Könyaq-Könçığış berdäm ştabı qısalarında xezmättäşlek itälär häm 2014 yılnıñ 11 mayında Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendumnı ütkärä.

## Referendum

2014 yılnıñ 11 mayında ütkärelgän Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum näticäsendä saylawçılar 96 %ı Lugansk Xalıq Respublikası däwlät bäysezlegen yaqlağan.

Referendum näticäläre nigezendä 2014 yılnıñ 12 mayında  Lugansk Xalıq Respublikası däwlät suverenitetın iğlan itä.

## Suğış

26 mayda Kiev üzäk xäkimiäte DXC häm LXC-nä qarşı suğış xäräkätläre (ATO) başlıy. Suğış waqıtında küp kenä xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula.

1 sentäberdä Minsk şähärendä "Minsk kileşüe" imzalanğannan soñ, aktiv suğış xäräkätläre waqıtlıça tämamlana.

## Saylawlar

DXC häm LXCdä Ukraina Yuğarı Radasına saylawlar uzmıy, ä 2 noyäberdä üzeneñ saylawları ütkärelä.

Saylawlarda premyer İgor' Plotnitskiy  Respublika başlığı bulıp saylana (63%),parlamentta "Lugansk ilenä - tınıçlıq" digän firqä östenlek ala.

Könbatış illäre saylawlarnı tanımıy, Rossiä Federatsiäse saylawlarnı "xörmät itä"..

## Öleşçä tanılu
* 27.06.2014 ― Öleşçä tanılğan däwlät Könyaq Osetiä Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası bäysezlegen tanıy .
* 21.02.2022 ― Rossiyä Prezidentı Vladimir Putin Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası bäysezlegen tanıy .
* 25.02.2022 ― Öleşçä tanılğan däwlät Abxaziä Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası bäysezlegen tanıy .
* 28.06.2022 ― Süriä Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası bäysezlegen tanıy .
* 13.07.2022 ― Koreya Xalıq Demokratik Cömhüriäte Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası bäysezlegen tanıy .

## Monı da qarağız
* Donetsk Xalıq Respublikası
* Donetsk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum 
* Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum
## İskärmälär

Төркем:Өлешчә танылган дәүләтләр
Төркем:Луганск Халык Җөмһүрияте
180 ел

{{Гасыр өчен навигация|2
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
11 (сан)

**11** **(унбер)** - **[[10 (сан)|10]]** белән **[[12 (сан)|12]]** арасындагы натураль сан.
11 саны математика төшенчәләрендә гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
12 (сан)

**12** **(унике)** - **[[11 (сан)|11]]** белән **[[13 (сан)|13]]** арасындагы натураль сан.
12 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 4-кә, 6-га һәм 12-гә бүленә.

Төркем:Саннар
13 (сан)

**13** **(унөч)** - **[[12 (сан)|12]]** белән **[[14 (сан)|14]]** арасындагы натураль сан.
13 саны математика төшенчәләрендә гади сан булып тора.

13 саны Фибоначчи саны булып тора. 
 
Төркем:Саннар
14 (сан)

**14** **(ундүрт)** - **[[13 (сан)|13]]** белән **[[15 (сан)|15]]** арасындагы натураль сан.
14 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 7-гә һәм 14-кә бүленә.

Төркем:Саннар
15 (сан)

**15** **(унбиш)** - **[[14 (сан)|14]]** белән **[[16 (сан)|16]]** арасындагы натураль сан.
15 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 5-кә һәм 15-кә бүленә.

Төркем:Саннар
16 (сан)

**16** **(уналты)** - **[[15 (сан)|15]]** белән **[[17 (сан)|17]]** арасындагы натураль сан.
16 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 8-гә һәм 16-га бүленә.

Төркем:Саннар
17 (сан)

**17** **(унҗиде)** - **[[16 (сан)|16]]** белән **[[18 (сан)|18]]** арасындагы натураль сан.
17 саны математика төшенчәләрендә гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
18 (сан)

**18** **(унсигез)** - **[[17 (сан)|17]]** белән **[[19 (сан)|19]]** арасындагы натураль сан.
18 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 6-га, 9-га һәм 18-гә бүленә.

Төркем:Саннар
19 (сан)

**19** **(унтугыз)** - **[[18 (сан)|18]]** белән **[[20 (сан)|20]]** арасындагы натураль сан.
11 саны гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
20 (сан)

**20** **(егерме)** - **[[19 (сан)|19]]** белән **[[21 (сан)|21]]** арасындагы натураль сан.
20 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 5-кә, 10-га һәм 20-гә бүленә.

Төркем:Саннар
21 (сан)

**21** **(егерме бер)** - **[[20 (сан)|20]]** белән **[[22 (сан)|22]]** арасындагы натураль сан.
21 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 7-гә һәм 21-гә бүленә.

21 саны Фибоначчи саны булып тора. 
 
Төркем:Саннар
22 (сан)

**22** **(егерме ике)** - **[[21 (сан)|21]]** белән **[[23 (сан)|23]]** арасындагы натураль сан.
22 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 11-гә һәм 22-гә бүленә.

Төркем:Саннар
23 (сан)

**23** **(егерме өч)** - **[[22 (сан)|22]]** белән **[[24 (сан)|24]]** арасындагы натураль сан һәм гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
24 (сан)

**24** **(егерме дүрт)** - **[[23 (сан)|23]]** белән **[[25 (сан)|25]]** арасындагы натураль сан.
24 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 3-кә, 4-кә, 6-га, 8-гә, 12-гә һәм 24-кә бүленә.
4!=24. 
Төркем:Саннар
25 (сан)

**25** **(егерме биш)** - **[[24 (сан)|24]]** белән **[[26 (сан)|26]]** арасындагы натураль сан.
25 саны калдыксыз 1-гә, 5-кә һәм 25-кә бүленә.

Төркем:Саннар
26 (сан)

**26** **(егерме алты)** - **[[25 (сан)|25]]** белән **[[27 (сан)|27]]** арасындагы натураль сан.
26 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 13-кә һәм 26-га бүленә.

Төркем:Саннар
27 (сан)

**27** **(егерме җиде)** - **[[26 (сан)|26]]** белән **[[28 (сан)|28]]** арасындагы натураль сан.
27 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 9-га һәм 27-гә бүленә.

Төркем:Саннар
28 (сан)

**28** **(егерме сигез)** - **[[27 (сан)|27]]** белән **[[29 (сан)|29]]** арасындагы натураль сан.
28 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 7-гә, 14-кә һәм 28-гә бүленә.

Төркем:Саннар
29 (сан)

**29** **(егерме тугыз)** - **[[28 (сан)|28]]** белән **[[30 (сан)|30]]** арасындагы натураль сан һәм гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
30 (сан)

**30** **(утыз)** - **[[29 (сан)|29]]** белән **[[31 (сан)|31]]** арасындагы натураль сан.
30 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 3-кә, 5-кә, 6-га, 10-га, 15-кә һәм 30-га бүленә.

Төркем:Саннар
31 (сан)

**31** **(утыз бер)** - **[[30 (сан)|30]]** белән **[[32 (сан)|32]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
32 (сан)

**32** **(утыз ике)** - **[[31 (сан)|31]]** белән **[[33 (сан)|33]]** арасындагы натураль сан.
32 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 8-гә, 16-га һәм 32-гә бүленә.

Төркем:Саннар
33 (сан)

**33** **(утыз өч)** - **[[32 (сан)|32]]** белән **[[34 (сан)|34]]** арасындагы натураль сан.
33 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 11-гә һәм 33-кә бүленә.

Төркем:Саннар
34 (сан)

**34** **(утыз дүрт)** - **[[33 (сан)|33]]** белән **[[35 (сан)|35]]** арасындагы натураль сан.
34 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 17-гә һәм 34-кә бүленә.
34 саны Фибоначчи саны булып тора. 
 
Төркем:Саннар
35 (сан)

**35** **(утыз биш)** - **[[34 (сан)|34]]** белән **[[36 (сан)|36]]** арасындагы натураль сан.
35 саны калдыксыз 1-гә, 5-кә, 7-гә һәм 35-кә бүленә.

Төркем:Саннар
36 (сан)

**36** **(утыз алты)** - **[[35 (сан)|35]]** белән **[[37 (сан)|37]]** арасындагы натураль сан.
36 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 3-кә, 4-кә, 6-га, 9-га, 12-гә, 18-гә һәм 36-га бүленә.

Төркем:Саннар
37 (сан)

**37** **(утыз җиде)** - **[[36 (сан)|36]]** белән **[[38 (сан)|38]]** арасындагы натураль сан.
37 саны гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
38 (сан)

**38** **(утыз сигез)** - **[[37 (сан)|37]]** белән **[[39 (сан)|39]]** арасындагы натураль сан.
38 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 19-га һәм 38-гә бүленә.

Төркем:Саннар
39 (сан)

**39** **(утыз тугыз)** - **[[38 (сан)|38]]** белән **[[40 (сан)|40]]** арасындагы натураль сан.
39 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 13-кә һәм 39-га бүленә.

Төркем:Саннар
40 (сан)

**40** **(кырык )** - **[[39 (сан)|39]]** белән **[[41 (сан)|41]]** арасындагы натураль сан.
40 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 5-кә, 8-гә, 10-га, 20-гә һәм 40-ка бүленә.

Төркем:Саннар
43 (сан)

**43** **(кырык өч)** - **[[42 (сан)|42]]** белән **[[44 (сан)|44]]** арасындагы натураль сан.
43 саны гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
44 (сан)

**44** **(кырык дүрт)** - **[[43 (сан)|43]]** белән **[[45 (сан)|45]]** арасындагы натураль сан.
44 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 4-кә, 11-гә, 22-гә һәм 44-кә бүленә.
## Фәннәр
* Рутенийның атом номеры.

Төркем:Саннар
45 (сан)

**45** **(кырык биш)** - **[[44 (сан)|44]]** белән **[[46 (сан)|46]]** арасындагы натураль сан.
45 саны калдыксыз 1-гә, 3-кә, 5-кә, 9-га, 15-кә һәм 45-кә бүленә.

Төркем:Саннар