open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Никита Кайманов

**Никита Фадей улы Кайманов** (, Прости, Уфа губернасы, Рәсәй империясе&nbsp;— , Мәскәү)&nbsp;— совет чик сакчысы,  Советлар Берлеге Каһарманы.

## Тәрҗемәи хәл

Крестьян гаиләсендә туган.

Алабуга шәһәрендә түбә ябучы булып эшләгән, аннары Идел һәм Чулман елгаларыда матрос булган, Пермь өлкәсенең Чусавай металлург заводында эшләгән.

1929 елда Кавказда чик буе гаскәрендә хезмәт иткән. 1931 елдан СБКФ/ВКП (б) әгъзасы.

1931 елда куркыныч бандитны зарарсызландырган өчен, Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

1940 елда «Выстрел» курсларын тәмамлый. 1939—1940 елларда совет-фин сугышында катнаша.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышында катнаша. Чик буе отрядының штаб начальнигы өлкән лейтенант Кайманов Н.&nbsp;Ф.

1941 елның июнь ахырында ССРБ дәүләтенең Карелия участогында  буе (*шуларның 14&nbsp;— тулы чолганышта*)  белән дошманның күп санлы һөҗүмен кире кайтарган. Командование белән элемтәне югалтып һәм куелган бурычны үтәп, отряд чолганыштан чыга. Урман-сазлыклар буйлап  үтеп, совет гаскәрләренә килеп кушыла. Бу сугышта  буе сакчысы һәлак була, 40-тан артыгы яралана, ә Кайманов контузия ала. ЭЭХК гаскәренең Дзержинский исемендәге дивизиясендә хезмәт итә.

1942 елның ноябреннән&nbsp;— 1945 елның сентябренә кадәр 131-нче аерым мотоукчы чик буе полкы белән идарә итә.

1943 елның ноябреннән&nbsp;— декабрьгә кадәр аның җитәкчелегендәге полк Тәһранда үтүче «Зур өчлек» очрашуын саклый, аннары Иранда хәрби объектларны саклау өчен калдырыла.

1948 елда М.&nbsp;В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлый.

1948 елдан Сортавала шәһәрендә чик буе отряды начальнигы итеп билгеләнә.

1953 елдан 1958 елга кадәр Чехословакиядә чик буе гаскәрләренең киңәшчесе була.

1958 елдан полковник Кайманов Н.&nbsp;Ф.&nbsp;— запаста.

Мәскәүдә яши. 1972 елның 13 февралендә вафат була. Мәскәүнең Раевский зиратында җирләнә.

## Хәтер

* Туган авыл Простида, Түбән Кама, Суоярви, Сортавала шәһәрләрендә урамнарга исеме бирелгән.
* Прости авылында каһарманның бюсты, Түбән Камада истәлек тактасы урнаштырылган.
* Түбән Каманың 9нчы урта мәктәбендә1975 елдан  Н. Ф. Кайманов музее эшли.
* ССРБ Министрлар шурасының 1972 елның 28 июле карары белән Н. Ф. Каймановның исеме 1941 елда батырларча саклаган Төньяк-Көнбатыш чик буе  Суоярви чик буе отрядының 6нчы санлы чик буе заставасына бирелгән. Әлеге заставаның  исемлегенә мәңгелеккә теркәлгән. Заставада Н. Ф. Каймановка һәйкәл куелган.
* Яр Чаллыда кадет мәктәбе һәм 1990 елдан туган авылы Прости мәктәбе Советлар Берлеге Каһарманы Никита Кайманов исемен йөртә.
* 2018 елның 30 августында Яр Чаллының «Җиңү» паркында ачылган Каһарманнар аллеясында скульптур сыны урнаштырылган (бюстның авторы — скульптор Вадим Иксанов).

## Искәрмәләр


Төркем:Түбән Кама районында туганнар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Михаил Зайцев (1921)

**Михаил Зайцев** (,  — , ) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Канаш педагогия укуханәсен (1941), Чуаш дәүләт педагогия институтын (1950) бетергән. БК(б)Ф Чурачык район комитеты беренче сәркәтибе (1944-19??), БК(б)Ф Муркаш район комитеты беренче сәркәтибе (19??-19??), БК(б)Ф Чабаксар район комитеты беренче сәркәтибе (19??-1951), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (1951-1961), СБКФ Чабаксар шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1961-1962), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1975). ССРБ Югары шурасының 7-8 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Леонид Прокопьев

**Леонид Прокопьев** (, Янморза, Кызыл Армия районы, Чуаш АССР, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Чабаксар, Чуашстан, Россия) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
Чабаксар электр-механика техникумын (1952), Бөтенберлек читтән торып укулы политехника институтын (1967) бетергән. Чабаксар шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1970-1974), БК(б)Ф Чабаксар шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1974-1975), Чуаш АССР министрлар шурасы рәисе (1975-1989), РСФСР милләтләр эшләре дәүләт комитеты рәисе (1990-1992).
## Искәрмәләр
Николай Юшунев

**Николай Юшунев** (Лукин, , Яншык-Норваш, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Сталинград тирәсендә, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш сәвит дәүләт эшлеклесе,  Беренче бөтендөнья, Россия ватандашлар һәм алман-сәвит сугышларында катнашучы.

Сембер чуаш укытыучылары мәктәбен (1916) бетергән. РК(б)Ф Чуел өяз комитеты халык мәгарифе бүлеге мөдире, сәркәтип (1923-1925), Чабаксар шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1925-1926), Чуаш АССР үзәк башкарма комитеты рәисе (1927-1929), БК(б)Ф Түре район комитеты беренче сәркәтибе (1935-1937). Сталинград сугышында һәлак булган.
## Искәрмәләр
Зоя Андреева (1899)

**Зоя Андреева** (, Уравыш, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуаш АССР, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссарлыгының сәүдә-тәэминләү төркеме башлыгы (1931-?), Чуаш АССР социаль тәэминат халык комиссары (1934-1936), Чуаш АССР ҮБК рәисе (1937-1938), Чуаш АССР ЮШ президиумы рәисе (1938-1955). РСФСР Югары шурасының 1-4 чакырылышлары депутаты, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасының 1-3 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Дмитриев

**Дмитриев** — фамилия. «Дмитрий» (,  – Деметрага багышланган) исеменнән ясалган.
* Иван Дмитриев (1760-1837), рус шагыйре.
* Максим Дмитриев (1913), Татарстаннан Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1940 ел|1940]]*).
* Николай Дмитриев (1898-1954), тюрколог, академик.
* Сергей Дмитриев (1934), галим, авиация приборлары уйлап табучы.
* Геннадий Дмитриев (1935-2012), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (*1988-1990*).

Төркем:Фамилияләр
Иван Илларионов

**Иван Илларионов** (, Кече Шетмә, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Сембер, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Ядернә өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1920-?), Чуаш хезмәт коммунасы өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1924-1925), Чуаш АССР шуралары башкарма комитеты рәисе (1925-1926), Чабаксар шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1926), Чуаш АССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1926-1927), Урта Идел өлкәсе (крае) милли азчылыклар эшләре бүлеге башлыгы (1928-?), Богдашкино һәм Сембер район башкарма комитетлары башлыгы (1935-194?).
## Искәрмәләр
Александр Никитин (1892)

**Александр Никитин** (, Таучы, Чуел өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, СССР) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Чуаш хезмәт коммунасы өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1922-?), Чуаш АССР мәгариф халык комиссары (1925-1927), Чуаш АССР үзәк башкарма комитеты рәисе (1929-1937), кулга алынган (1939).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Яңа Солтангол (мәгънәләр)

**Яңа Солтангол** — топоним.
* Яңа Солтангол — Актаныш районындагы авыл.
* Яңа Солтангол — БР Балтач районындагы авыл.
* Яңа Солтангол — Ырынбур өлкәсе Әсәкәй районындагы авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Иске Солтангол 

Төркем:Топонимнар
Мансур (мәгънәләр)

**Мансур** — фамилия (*ләкаб*) һәм топоним.
* Хөсәен Мансур (Мансур Хәлляҗ) (858-922), суфи юлбашчы.
* Зыя Мансур (1916-1965), шагыйрь.

;Топоним
* Мансур — БР Бөре районындагы авыл.
* Мансур — БР Учалы районындагы авыл.
* Мансур — Курган өлкәсе Сафакүл районындагы авыл.
* Мансур — Ырынбур өлкәсе Первомайский районындагы авыл.
;Мәчет
* Әл-Мансур (Саранск)

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Анатолий Леонтьев

**Анатолий Леонтьев** (, Яңа Шептахово, Ормар районы, Чуаш АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе—, Чабаксар, Чуашстан, РФ) — чуаш сәвит һәм россия дәүләт эшлеклесе.
Чуаш авыл хуҗалыгы институтын (1960), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1969) бетергән. БЛкәБ Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1963-1967), СБКФ Кузлаука район комитеты беренче сәркәтибе (1969-?), СБКФ Чуаш өлкә комитеты авыл хуҗалыгы мәсьәләләре буенча сәркәтибе (1976-1988), Чуаш АССР югары шурасы президиумы рәисе (1988-1990), Чуаш АССР (ССР) югары шурасы рәисе (1990-1991), РФ президентының Төньяк Кавказ җөмһүриятләре буенча тулы вәкаләтле вәкиле (1992-1994).

## Тышкы сылтамалар
* http://gov.cap.ru/SiteMap.aspx?gov_id=83&id=789320

## Искәрмәләр
Максим Дмитриев

**Максим Дмитриев**, Максим Василий улы Дмитриев,  (*[[1913 ел]]ның [[14 сентябрь|14 сентябре]], [[Казан]] — [[1990 ел]]ның [[1 ноябрь|1 ноябре]], [[Киев]]*) — Хәсән күле янындагы сугышта, Совет-фин сугышында, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1940 ел|1940]]*). Танкист. Отставкага «*полковник*» дәрәҗәсендә чыга.

## Тәрҗемәи хәле
1913 елның  14 сентябрендә Казанда эшче гаиләсендә туган. Казанда тулы булмаган урта мәктәпне һәм мехчылар әзерләүче фабрика-завод өйрәнчекләре мәктәбен тәмамлый. Казан мех фабрикасында слесарь булып эшли. 1935 елда Кызыл гаскәргә алына.

## Сугышларда катнашуы
* 1938 елда Хәсән күле янындагы сугышта катнаша.
* 1939-1940 елларда Совет-фин сугышында катнаша. Төньяк-Көнбатыш фронтның 7нче армиясе 86нчы мотоукчы дивизия 109нчы аерым разведка батальоны өлкән механик-йөртүчесе буларак, Карелия бугазында батырлык күрсәтә. 1940 елның 27 февралендә совет танкы авариягә эләккәч, үз танкы белән аны дошман утыннан каплап тора, аларга төзексезлекне бетерергә ярдәм итә. Туптан атып, дошманның берничә ут ноктасын юкка чыгара. 1940 елның 21 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.
* Бөек Ватан сугышында катнаша.

## Сугыштан соң
* Сугыштан соң Киевта танк-техник укуханәсен һәм Югары академик курсларны тәмамлый. Укуханә башлыгы урынбасары булып хехмәт итә. 1966 елдан запаста, Киевта яши.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1940 ел|1940]]*)
* Ленин ордены
* Кызыл Байрак ордены
* Ике 1нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Ике 2нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Ике Кызыл Йолдыз ордены

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.2 (Г-Й). Казань, 2005.

## Сылтамалар
* М.В. Дмитриев «Ил каһарманнары» сайтында
* Институт Татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ 

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Совет-фин сугышында (1939-1940) катнашучылар
Төркем:Хәсән күле буендагы сугышларда катнашучылар
Дмитрий Митьков

**Дмитрий Митьков** (, Сурымбаш-Мучы, Ядернә өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Чабаксар, Чуаш АССР, Россия СФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — чуаш совет дәүләт эшлеклесе.

Ленинград бөтенсоюз авыл хуҗалыгы коммунистик университетын (1934) бетергән. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе хәзерләүләр халык комиссариатының Чуаш АССР буенча вәкаләтлесе, Чуаш АССР ХКШ-та бүлек мөдире (1938-1942). БК(б)Ф Чуаш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1942-1947).  Чуаш АССР халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1947-1955), рәис (1955-1957). СБКФ Чуаш өлкә комитеты фирка архивы мөдире (1958-1963). 
## Искәрмәләр
Илдар Дадин

**Илдар Дадин**, Илдар Илдус улы Дадин (*, [[Мәскәү өлкәсе]], [[Железнодорожный (Балашиха)|Железнодорожный]] ― [[2024 ел]]ның [[5 октябрь|5 октябре]], [[Украина]], [[Харьков өлкәсе]], [[Волчанск (Украина)|Волчанск]]*) — Россия җәмәгать активисты, оппозиционер, 2016-2017 елларда сәяси тоткын.

РФ Җинаять кодексының 212.2 маддәсе (*митинг, нәмаеш, җыелыш, йөреш яки пикетлау үткәрү яки оештыру кагыйдәләрен бер-бер артлы бозу*) буенча Россия мәхкәмәсе тарафыннан беренче хөкем ителгән кеше.

*[[Amnesty International]] һәм *'Human Rights Watch** (**HRW*')* иҗтмагый оешмалары Илдарны «вөҗдан тоткыны» дип таныган.

Мәхкәмәдән соң Карелиянең Сегеж колониясенә җибәрелә. Иреккә колония хезмәткәрләренең төрле җәзалау, кыйнаулары турында хәбәрләр җибәрә. Россиядә тоткыннарны җәзалау турындагы хәбәрләр Россиядә һәм чит илләрдә резонанс тудыра.. Яңа, 2017 ел алдыннан Алтай краендагы колониягә күчерелә.

2017 елның 22 февралендә РФ Югары мәхкәмәсе тарафыннан акланган. Гаепләү хөкеме кире кагылган, Дадинның реабилитациягә хокукы танылган. 26 февраль көнне иреккә чыгарыла.

2024 елның 5 октябрендә Украинада сугышта һәлак булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәяси тоткыннар
Төркем:Сәяси активистлар
Интехбанк

**Интехбанк** — Татарстан   банкы.

Банк 1994 елның 21 февралендә нигезләнгән. Оештыручылар — «Риат»  , «Информед Казань» ҖЧИ, «Кулон» ҖЧИ, «Интех» ҖЧИ, Татарстан Кызыл Хач һәм Кызыл Ярымай комитеты, «Рея» ҖЧИ. Оештыру-хокукый рәвешләр: җаваплылыгы чикләнгән иптәшлек (1994-2007), ачык акционерлык җәмгыять (2007-2015),   акционерлык җәмгыять (2015 елдан).

## Искәрмәләр

## Сылтамлар
* Рәсми сайт
Шәүкәт Мирзияев

**Шәүкәт Мирзияев**, Шәүкәт Мираман улы Мирзияев (, *[[1957 ел]]ның [[24 июль|24 июле]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Җиззах өлкәсе|Җизак өлкәсе]]*) — Үзбәкстан сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2003—2016 елларда Үзбәкстан премьер-министры. 2016 елның 4 декабрендә  Үзбәкстан президенты итеп сайлана.

## Тәрҗемәи хәле

1957 елның 24 июлендә Үзбәкстан ССР  Җизак өлкәсендә туган. 1981 елда «*инженер-механик*» белгечлеге буенча Ташкәнт ирригация һәм мелиорация институтын (*[[2004 ел]]дан* Ташкәнт ирригация һәм авыл хуҗалыгын механикалаштыру институты, ТИАХМИ) тәмамлаган. Шул ук уку йортында техник фәннәр кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1974-1981 елларда төрле җир сугару оешмаларында эшли.
* 1981-1992 елларда ТИАХМИда: кече гыйльми хезмәткәрдән уку-укыту эшләре буенча (*беренче*) проректор дәрәҗәсенә кадәр үсә. Әлеге уку йортында комсомол, соңрак фирка комитеты сәркатибе булып тора.

## Сәяси карьерасы
* 1990 елда Үзбәкстан ССР югары шурасына, 1994 һәм 1996 елларда беренче һәм икенче чакырылыш Үзбәкстан Гали мәҗлесенә депутат булып сайлана.
* 1992 елда Ташкәнт шәһәренең Мирза-Олугъбәк районы хакиме итеп билгеләнә.
* 1996 елдан Җиззәх өлкәсе хакиме.
* 2001-2003 елларда Сәмәрканд өлкәсе хакиме.
* 2003 елның декабреннән 2016 елның сентябренә кадәр — Үзбәкстанның премьер-министры, берочтан (2005 елдан) агросәнәгать һәм су хуҗалыгы комплексы җитәкчесе.
* 2016 елның 8 сентябреннән Үзбәкстан президенты в.б.

## 2016 елгы сайлаулар
2016 елның 4 декабрендә узган чираттан тыш Үзбәкстан президентын сайлауларда, ҮЛДФ кандидаты буларак, сайлаучыларның 88,61% тавышын җыеп, 3 көндәшен җиңеп, Үзбәкстан президенты итеп сайлана .
## 2023 елгы сайлаулар

2023 елның 9 июлендә узган вакытыннан алда сайлауларда Мирзияев беренче турда ук 87% тавыш җыеп, җиңү яулый. 

## Гаиләсе
Әтисе Мираман, *табиб-фтизиатр*. Чыгышы белән Таҗикстанның Яхтан кышлагыннан.
* Әнисе, шәфкать туташы, яшьли вафат. Үги әнисе татар милләтеннән.
* Әтисенең беренче никахыннан туган ике кыз туганы, икенче никахыннан бер кыз һәм бер ир туганы бар.
Хатыны Зирагатьхан (Айхан) Һашимова, ире белән бер үк институтны (ТИАХМИ) тәмамлаган.
* *кызлары* Шаһназа, Сәйдә, *улы* Дәүран.

## Сылтамалар
* Тәрҗемәи хәле ҮЛДФ сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Keşe Xoquqların Küzätü

**Keşe Xoquqların Küzätü** yäki **Hyuman Rayts Wotç** (inglizçä **Human Rights Watch**, *HRW*) — 70 artıq ildä keşe xoquqların bozularnı tikşerü, küzätü häm terkäwne ütäwçe xökümätkä buysınmağan tabışsız oyışma. Anıñ idäräse AQŞta urnaşqan.

Räsmi mäğlümat buyınça oyışma xosusıy iğänä isäbendä üz eşçänlegen ütkärä.

Oyışmada 275 belgeç eşli, şul isäptän yuristlar häm jurnalistlar.

Oyışma kübesençä NATO illäre tarafınnan finanslana (75% AQŞ, Kanada birä), yış qına säyäsi maqsattan qullanıla.

## Tarix

1978 yılda Mäskäw, Warşawa häm Praha xoquq yaqlawçılar törkemnäre yärdäm turında üteneçe buyınça "Helsinki wotç" törkeme bularaq oyışa.

## Maqsatları

* Diskriminatsiäne buldırmaw
*Säyäsi ireklärne yaqlaw
*Keşe xoquqların bozularnı tikşerü häm belderü
* Xärbi cinäyätlär, genotsid, keşelekkä qarşı cinäyätlärne tikşerü
*Qorallar qullanu häm tarqatunı buldırmaw
*Balalar eşen buldırmaw
*Balalar soldat buluın buldırmaw
*Yortsız balalarğa yärdäm itü
*Ğazaplarğa qarşı köräş itü
* Cäzalap üterügä qarşı köräş itü
*Keşelärne alu-satuğa, censi qollıqqa qarşı köräş itü
* LGBT (lesbian-gey-biseksual-transgend) xoquqların yaqlaw
* Suğışta tınıç xalıqnıñ iminlegen yaqlaw

## Sıltamalar
* «Хьюман райтс вотч» на русском
* «Хьюман райтс вотч» в России
* Доклад организации за 2006 год
* 2008 Report: Democracy Charade Undermines Rights
* Доклад HRW 2011: «Пытки сходят с рук»
* HRW <small>Всемирный доклад 2012</small>: Россия
*  Принудительный труд и повсеместные нарушения прав человека в Беларуси: отчет FIDH и ПЦ"Весна": Париж — Минск, 2013

Төркем:Табышсыз оешмалар
Төркем:Кеше хокуклары
Әбиләр чуагы

**Әбиләр чуагы** – көз көне (*[[cиʜтәбер|cентябрь]], [[Үктәбеp|октябрь]] айларында*) һава торышының җәй көнендәге кебек коры, җылы һәм болытсыз, кояшлы вакыты. Ел саен кабатлана. Ике-өч атна дәвам итәргә мөмкин.

## Атама тарихы
Борынгы гомуми төрки сүз булган «чуак» (*«эссе»,  «кызу»*) сүзе Мәхмүд Кашгарый сүзлегендә китерелә.

## Үзенчәлекләре
Күбесенчә Аypyпaда, Төньяк Америкада, РФның аеруча Аypyпa өлешендә күзәтелә.

Әбиләр чуагы тотрыклы антициклон урнашу белән бәйле рәвештә барлыкка килә.

Гадәттә, көз башланып, көннәр бераз суыткач, яңгырлар явып үткәч, әбиләр чуагы башлана.

Төп күрсәткече булып, һавада пәрәвезләр очуы санала.

Әбиләр чуагы дәвамлы килгән кайбер елларда, елга бер чәчәк атучы бериш үсемлекләрнең (хәтта алмагачның да) икенче тапкыр чәчәк атуы мөмкин.

## Әдәбият
# Җәгъpафия терминнарының русча-татарча аңлатмалы сүзлеге. Казан: Мәгариф, 2010. ISBN 978-5-7761-1763-3

## Сылтамалар
*  Бабье лето

## Искәрмәләр

Төркем:Климат
Төркем:Метеорология
Ху Җинтау

**Ху Җинтау** (1942 елның 21 декабре, Тайҗоу, Җаңсу вилаяте, Кытай) — Кытай дәүләт эшлеклесе. 1964 елдан башлап Кытай коммунистик фиркасе әгъзасы. Бейҗиң университетын бетергән (1965). Хезмәт юлын Гәнсу вилаятендәге һидроэлектростанса төзелешендә башлаган. 1974 елдан Гәнсу вилаятендә төзелеш буенча фирка комитеты сзркәтибе, 1980 елдан фирка комитеты рәисе урынбасары, 1982 елдан Гәнсу вилаяте коммунистик яшьләр берлеге комитеты  сәркәтибе, 1984 елдан беренче сәркәтибе, 1985 елдан Гуйҗоу вилаяте, 1988 елдан Тибет мохтар районы фирка комитеты сәркәтибе. 1992 елдан Кытай КФ ҮК Сәяси бюросы даими комитеты һәм сәркәтибият әгъзасы итеп сайланган. Кытай КФ ҮК каршындагы фирка мәктәбе директоры (1993-2002), КХҖ Рәисе урынбасары (1998-2002), Кытай КФ ҮК хәрби шурасы рәисе урынбасары, КХҖ Үзәк хәрби шурасы рәисе урынбасары (1999-2002), рәисе (2004-2013). 2002 елның ноябреннән 2012 елга кадәр Кытай КФ ҮК баш сәркәтибе. 2003-2013 елларда КХҖ Рәисе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.chinavitae.com/biography/Hu_Jintao/career
Jurnalist

**Jurnalist** — jurnalistika belän şöğellänüçe professional xezmätkär.

## Jurnalist törläre
# Gäzit jurnalistları
# Foto jurnalistlar
# Radio jurnalistları
# İnternet jurnalistları
# Telejurnalistlar
# Сämäğatçelek belän bäyläneş jurnalistları

## Jurnalist eşendäge öç etap

* Mäğlümat ezläw:
** Jurnalist eşeneñ 90% urının alıp tora. Jurnalistnıñ mäğlümat tabu çaralı bihisap: 
**# obyekt artınnan küzätü
**# intervyu
**# kiräkle waqiğalar belän eş itü h.b.
* Mäğlümatne eşkärtü:
**# tabılğan xäbärne analizlaw
**# xaqiqätlärne tikşerü
**# barlıqqa kilgän sorawlarnı açıqlaw
**# tekstnı gäwdäländerü
**# soñğı redaktsiä
* Auditoria mönäsäbäte
** Üzeñneñ qaraşnı isbatlıy häm yaqlıy belü

## Şulay uq qarağız
Журналистика

## İskärmälär

Журналистика
Автоградбанк

**Автоградбанк** — Татарстан   банкы.

Банк 1991 елның 26 апрелендә  ССРБ торак-коммуналь һәм социаль үсеш банкының Комсомол идарәсе базасында нигезләнгән.

Төп керем алучылар: Павел һәм Минна Сигаллар — 21,88%, Мөнәүвәрә Хәмидуллина, Фәһимә Кадыйрова (икесе дә – 9,94%), Диләрә Голикова, Азат Низамиев (иксес дә – 9,87%), Любовь Ләбигина (9,65%), Мая Догадина (6,72%), Галина Сизова (6,11%), Венера Иванова (3,08%), Рамил Әүхәдиев (3,00%), Лилия Алмазова (2,23%), Дамир Гыйләҗев, Нәргизә Ефимова (икесе дә — 1,50%), Рузалия Шәйдуллина (1,00%).

2024 нең 17 июнендә РФ Үзәк банкы банкның эшләү рөхсәтен кире ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамлар
* Рәсми сайт
Türkvizyon Cır Bäygese 2017

**Türkvizyon -2017 cır Bäygese**  - 2017 yılda Türkvizyon cır yarışı bişençe tapqır ütäçäk. Konkurs yıl sayın ütä häm, qağidä buyınça, TÖREKSOY tarafınan saylanğan, törki donäsınıñ mädäni başqalasında ütärgä tieş. Ämmä 2015 yılda Törekmänstan, 2016-da Azärbaycan, nindider säbäplär arqasında, konkursnı üz illärendä ütkärüdän baş tarttılar. Şul säbäptän 2015 häm 2016 yıllarda konkurs Törkiädä ütä. TÖREKSOY oyışması qararı buyınça, Qazaqstan respublikasınıñ Törkistan şähäre 2017 yılda törki donäsınıñ mädäni başqalası itep saylandı. Älegä, Turkvizyon-2017 yarışınıñ Qazaqstan cirendä bulaçağı turında mäglümat yuq.

## Formatı
Bäyge yarımfinal häm finaldan tora. Yarımfinalda qatnaşuçı illärneñ 12-se genä konkursnıñ finalında ciñügä däğwa itäçäk. Konkursta Ciñüçe cırçı altın statuetka häm aqçalata premiä ota. İkençe häm öçençe urınğa layıq buluçılar da aqçalata premiä ala .

## Näşriät
Bäygegä nigez saluçı Törkiäneñ TMB TV kanalı.

## Urın
Yarışnıñ Astana, Almatı, Törkistan şähärläreneñ beresendä bulıuı mömkin. 

File:Saryarka_Velodrome_(inside).JPG|Sarıarqa Velodrom, Astana 
|Alaw Boz Sarayı, Astana 


## Sıltamalar

Төркем:Музыкаль бәйгеләр
Төркем:Көтелгән вакыйгалар
Төркем:Җырлар
Аверс (банк)

**Аверс** — Татарстан   банкы.

Банк 1990 елның 25 сентябрендә «Аверс» медицина тиҗарәт банкы буларак нигезләнгән. Оештыручылар — Татарстан сәламәтлек саклау министрлыгы, Татарстан сәүдә һәм сәнәгать ширкәтләре.

Төп керем алучылар: Радик Шәймиев — 27,13%, Әлберт Шиһабетдинов — 30%, Рөстәм Сөлтиев — 27,36%, һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамлар
* Рәсми сайт
WhatsApp

**WhatsApp** (әйтелеше *Вотсап*, тәрҗемәсе "яңалык бармы?") — хосусый табышлы төрле платформалы видео-тавыш элемтәсен тәэмин итүче бушлай  белдергеч (*мессенджер*). Интернет аша текст белдерүләре, сурәтләр, видео, аудио җибәрү мөмкинлеген бирә.

Кушымта (клиент)  Android, iOS (iPhone), Windows Phone, BlackBerry, Nokia Symbian, Nokia S40,  Windows операцион системаларында эшли.

2009 елда WhatsApp Inc дигән ширкәт Ян Кун һәм Брайан Эктон тарафыннан нигезләнә һәм АКШ, Калифорния, Маунтин-Вью шәһәрендә урнашкан.

2014 елда WhatsApp  ширкәте Facebook Inc. тарафыннан сатып алынган.

2016 елда WhatsApp  кушымтасы бушлай булды, кулланучы кушымта тотылган интернет-трафик өчен генә түли.

WhatsApp  кушымтасын миллиард артык кеше куллана.

2012 елдагы бәяләр буенча WhatsApp популярлыгын үсеш сәбәпле кәрәзле операторлар  SMS-белдерүләре өчен табыш кимүе исәбенә  берничә дистә миллиард доллар югалткан.

2016 елның ноябреннән WhatsApp  кушымтасы видео-шалтырату бушлай мөмкинлеген тәэмин итә башлый.

## Теркәлү

Кулланучының аккаунты (керү өчен исем) кәрәзле телефон номеры белән беркетелгән, шуңа күрә теркәлү өчен гамәлдәге кәрәзле телефон номерын күрсәтергә кирәк, шул номерына SMS код белән килә, кодны керткәннән соң, теркәлү чарасы раслана.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* whatsapp.com сәхифәсе 

## Моны да карагыз
* Max
Төркем:Әлифба буенча тәэмин ителеш
Төркем:Белдергечләр
Төркем:Социаль челтәрләр
Ватан-ана (мәгънәләр)

**Ватан-ана** — монументаль корылма исеме.
* Ватан-ана — Яр Чаллыдагы мемориаль комплекс һәм һәйкәл (сынчы Илдар Ханов).
* Ватан-ана — Волгоград шәһәрендәге мемориаль комплекс.
* Ватан-ана — Киев шәһәрендәге һәйкәл.
## Моны да карагыз
* Ватан (мәгънәләр)

Төркем:Һәйкәлләр
Viber

**Viber** (әйтелеше *Вайбә*, Вайбер) — смартфоннар өчен  VoIP (IP-телефониясе) кушымтасы, хосусый табышлы төрле платформалы видео-тавыш элемтәсен тәэмин итүче бушлай  белдергеч (*мессенджер*). Интернет аша текст белдерүләре, сурәтләр, видео, аудио җибәрү мөмкинлеген бирә.

Адрес китабы белән берләштерелә һәм кәрәзле телефон номеры буенча билгеләнә.

Кушымта (клиент)  Android, BlackBerry OS, iOS, Symbian, Windows Phone, Bada,  Windows,  Linux операцион системаларында эшли (рәсми рәвештә Линуксның Ubuntu 64 bit, Fedora 64 bi юрамаларында сынап каралган).

Viber кушымтасы Wi-Fi һәм 3G, 4G мобиль челтәрләре аша бушлай тавыш-видео шалтырату мөмкинлеген бирә, тик интернет-трафик түләнә. 
## Тарих

Viber Исраилдән чыккан Тальмон Марко һәм Игорь Магазинник тарафыннан эшкәртелә.

2010 елда кушымта  iPhone платформасында эшләп җибәрелә. 2011 елдан  Androidта эшли башлый.

2013 елдан стационар телефоннарына түләүле шалтырату "Viber Out"  функциясе эшли башлый.

2014 елда "Viber"  япон Rakuten ширкәте тарафыннан сатып алынган.

Ширкәтнең төп офисы Лүксембургта урнашкан, эшкәртү нокталары Минск, Брест шәһәрләрендә һәм Исраилдә бар.

## Теркәлү

Кулланучының аккаунты (керү өчен исем) кәрәзле телефон номеры белән беркетелгән, шуңа күрә теркәлү өчен гамәлдәге кәрәзле телефон номерын күрсәтергә кирәк, шул номерына SMS код белән килә, кодны керткәннән соң, теркәлү чарасы раслана.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Viber сәхифәсе
## Моны да карагыз
* Max
Төркем:Мәгълүмат технологияләре
Төркем:Әлифба буенча тәэмин ителеш
Төркем:Белдергечләр
Төркем:Социаль челтәрләр
Белдергеч

**Белдергеч** яки **белдерүләр бик тиз алышу системасы** (инглизчә *Instant messaging, IM*) — Интернет аша реаль вакытта белдерүләр алышуны тәэмин итүче программа-кушымта (*Instant Messenger, IM*), онлайн-киңәшче программасы (*OnlineSaler*), белдерүләр бик тиз алышу хезмәтләре (*Instant Messaging Service, IMS*).

Заманча белдергечләр текст белдерүләре, тавышлы сигналлар, сурәтләр, видео тапшыруны тәэмин итә, шулай ук бергә уйнау һәм уртак рәсем итү мөмкинлеген бирә.

Күпчелек белдергеч-кушымталары  төркем белән оештырылган текст чатлары яки видео фикер алышу өчен кулланырга була.

## Тасвир

Шул хәбәрләшмә өчен махсус кушымта (клиент программасы) кирәк, ул белдергеч дип аталган (*мессенджер*, инглизчә *messenger* - йомышчы белдергеч).

Электрон почтадан аермалы буларак белдергеч реаль вакытта белдерү алышуны тәэмин итә. Күпчелек белдергечләр кулланучылар челтәрдә булу-булмавын күрсәтә.

Гадәттә бердергеч бәйсез итеп эшләми, ул үзәк сервер белән бәйләнгән, шуңа күрә белдергечләр клиент программалары яки кушымталар дип йөртелә.

2016 елда дөньяның иң популяр белдергече WhatsApp  булып тора, ул 109 илдә беренче урын били һәм 55,6% тәшкил итә.

Бөтен Көньяк Америкада, Россиядә, Алманиядә, Испаниядә, Италиядә, Бөекбританиядә, Финляндиядә, Төркиядә, Казакъстанда нәкъ WhatsApp  - иң популяр белдергеч.

Икенче урында Facebook Messenger тора, ул 49 илдә иң популяр, шул исәптән АКШта, Канадада, Австралиядә, Франциядә, Ләхстанда.

Өченче урында Viber белдергече тора, ул 10 илдә иң популяр, шул исәптән Украинада, Беларуста, Молдовада.

Дүртенче һәм бишенче урында  Line һәм WeChat белдергечләре тора.

Павел Дуров эшкәрткән Telegram белдергече 6-нче урында тора, ул Үзбәкстанда һәм Иранда иң популяр.

2020-нче елда P2P хәбәрчесе ShazzleChat барлыкка килде.

2025 елның июненнән Россиядә Max мессенджеры гамәлдә.

## Сылтамалар

* Bloomberg составил рейтинг популярности мировых мессенджеров. 2015

Төркем:Мәгълүмат технологияләре
Төркем:Әлифба буенча тәэмин ителеш
Төркем:Белдергечләр
Төркем:Технология
Алмазбәк Атамбаев

**Алмазбәк Атамбаев**, Алмазбәк Сәрсен (*Шаршен*) улы Атамбаев, кырг. Алмазбек Шаршен уулу Атамбаев (*[[1956 ел]]ның [[17 сентябрь|17 сентябре]], [[Кыргыз ССР|Кыргызстан ССР]], [[Чуй өлкәсе|Фрунзе өлкәсе]]*) — Кыргызстан сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2011-2017 елларда Кыргызстан президенты.  Кыргызстан премьер-министры (*[[2007 ел|2007]], сентябрь-ноябрь; [[2010 ел|2010]]-[[2011 ел|2011]]*). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1983 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

1956 елның 17 сентябрендә Кыргызстан ССР Фрунзе өлкәсе Ворошилов районы (*хәзерге* Чуй өлкәсе Галләметдин районы) Арашан авылында туган. 1980 елда «*инженер-икътисадчы, сәнәгать белән идарә итүне оештыручы*» белгечлеге буенча Мәскәүдә Серго Орджоникидзе (*<small>[[:en:Sergo Ordzhonikidze|en]]</small>*) исемендәге идарә институтын (*хәзерге* Дәүләт идарә институты (*<small>[[:en:The State University of Management|en]]</small>*)) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1980 Кыргызстан ССР элемтә министрлыгы оешмаларында инженер, әйдәүче икътисадчы.
* 1981 4нче санлы юл-төзекләндерү идарәсе баш инженеры.
* 1983 Кыргызстан ССР югары шурасы президиумында мөхәррир, өлкән референт.
* 1987-1989 Фрунзе шәһәре Беренче май районы башкарма комитеты рәисе урынбасары.
* 1989 елдан бизнес белән шөгыльләнә: 1989-1997 елларда «Форум» фәнни-сәнәгать фирмасы директоры, 1997-1999 елларда «Кыргызавтомаш» АҖ генераль директоры, 1999-2004 елларда «Форум» сәнәгать төркеме директорлар шурасы рәисе, 2004-2005 елларда «Кыргызавтомаш» корпорациясе директорлар шурасы рәисе. 2004 елда «Кыргызстанның 100 иң бай кешесе» исемлегенә кертелгән.

## Сәяси карьерасы

* 1995-2000 елларда 2нче чакырылыш Кыргызстан парламенты — Жогорку Кенешенең  (Югары киңәш) халык вәкилләре җыелышы депутаты. 3нче чакырылышка депутат булып сайлана алмый.
* 2005 елның сентябреннән 2006 елның апреленә кадәр Кыргызстан сәнәгать, сәүдә һәм туризм министры.
* 2007 елның 30 мартыннан 28 ноябренә кадәр Кыргызстанның премьер-министры.
* 2010 елның 7 апреленнән 13 июленә кадәр Кыргызстанның вакытлы хөкүмәте башлыгының икътисад бу|}}енча урынбасары.
* 2010 елның 17 декабреннән 2011 елның 1 декабренә кадәр Кыргызстан премьер-министры.
* 2011 елның 1 декабреннән 2017 елның 24 ноябренә кадәр Кыргызстан президенты.

## Президент сайлаулар
Өч мәртәбә президент сайлауларында үз кандидатурасын куя. 
2000 елда узган сайлауларда өченче урынны ала.
2011 елның 30 октябрендә узган Кыргызстан президентын  сайлауларда беренче турда ук президент итеп сайлана

## Гаиләсе
I хатыны Буажар (Тенизбаева). Балалары: *уллары* Сәетбәк, Сәйтәк, *игезәк кызлары* Диана (Солтанова), Динара (Чолпонкулова).

II хатыны Рәисә Минәхмәт кызы, табиб, медицина фәннәре докторы (*[[2016 ел|2016]]*), милләте белән татар. Балалары: *улы* Кадыйрбәк, *кызы* Алия (Шаһиева).

## Сылтамалар
* Кыргызстан президентының рәсми сайты 
*  Досье

## Искәрмәләр

Төркем:Кыргызстан сәясәтчеләре
Төркем:Кыргызстан президентлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:Дәүләт идарә университетын тәмамлаучылар
Серж Саргсян

**Серж Саргсян **, Серж Азат улы Саргсян (*Саркисян*),  (*[[1954 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[Таулы Карабах Республикасы|Таулы Карабах АӨ]], [[Ханкәнде]]*) — Әрмәнстан сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, 2008 — 2018 елларда  Әрмәнстан президенты. Әрмәнстан премьер-министры (*[[2007 ел|2007]]-[[2008 ел|2008]], апрель 2018*).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 30 июнендә Азәрбайҗан ССР Таулы Карабах АӨ Ханкәнде шәһәрендә туган. Әтисе Әрмәнстанның Горис районыннан. «*Филолог*» белгечлеге буенча Ирәван дәүләт университетын тәмамлаган (*[[1979 ел|1979]]*). Рус, инглиз, төрек, азәрбайҗан телләрен камил белә. 1972-1974 елларда хәрби хезмәттә була.

## Хезмәт юлы һәм сәяси карьерасы
* 1975—1979 — Ирәван электротехника заводында слесарь.
* 1979—1988 — ВЛКСМның Ханкәнде шәһәр комитеты, КПССның Ханкәнде шәһәр комитеты, Таулы Карабах өлкә комитетында төрле вазифалар башкара.
* 1989—1993 — Таулы Карабах Республикасының саклану көчләре комитеты җитәкчесе.
* 1990—1993 — Әрмәнстан югары шурасы депутаты.
* 1993—1995 — Әрмәнстан саклану министры. Азәрбайҗан һәм Таулы Карабах арасында атышны туктату турында «Бишкәк беркетмәсе» төзелә.
* 1995—1996 — Әрмәнстанның дәүләт хәвефсезлеге идарәсе башлыгы, Әрмәнстанның милли куркынычсызлык министры.  
* 1996—1999 — Әрмәнстанның эчке эшләр һәм милли куркынычсызлык министры. 
* 1999—2000 — Әрмәнстан президенты  башлыгы.
* 1999—2007 — Әрмәнстан президенты каршындагы хәвефсезлек шурасы сәркатибе.
* 2000—2007 — Әрмәнстанның саклану министры.
* 2006 елдан Әрмәнстан республика фиркасе әгъзасы, 2007 елның февраленнән фирка рәисе.
* 2007—2008 — Әрмәнстан премьер-министры.
* 2008 елның 19 февралендә беренче  Әрмәнстан президенты булып сайлана.
* 2013 елның 18 февралендә икенче мөддәткә Әрмәнстан президенты булып сайлана.
* 2018 елның 17 апрелендә Әрмәнстан премьер-министры итеп билгеләнә, ләкин бер атна да узмыйча көчле протестлар нәтиҗәсендә отставкага китә.

## Гаиләсе
Хатыны Рита Александр кызы, *музыка укытучысы*. Кызлары Ануш һәм Сатеник.

## Сылтамалар
*  Әрмәнстан президенты сайты
*  С. Саргсянның сайлау алды программасы

## Искәрмәләр

Төркем:Әрмәнстан президентлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Сыйтабак

**Сыйтабак** яки *поднос* — савыт-саба яки ашамлык куеп йөртү өчен чите ирнәүле, түгәрәк яки озынча, сай калай яисә пластмасса савыт.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Савыт
Төркем:Азык-төлек һәм эчемлекләр
Степан Барышников

**Степан Барышников** (, Бармашур, Глазов өязе, Вәтке губернасы, Рәсәй империясе—, Ухта хезмәт-төзәтү лагере, ССРБ) — удмурт совет дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Санкт-Петербург университетында (1914-1916), Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетында (1927-1929) укыган. Глазов өяз шурасы башкарма комитеты рәисе (1919-?), шул ук өязнең РК(б)Ф комитеты сәркәтибе (?-1920, 1921), РК(б)Ф Вәтке губерна комитеты сәркәтибе (1920-1921), РК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921), РК(б)Ф Тубыл өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1922-1923), РК(б)Ф Ишем округ комитеты җаваплы сәркәтибе (1923-1924), БК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1927), ССРБ игенчелек комиссарлыгы сәяси бүлеге инструкторы (1930-1937), Удмурт АССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1937), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937-1938), кулга алынган (1938), 8 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1940). 1 чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Григорий Аронштам

**Григорий Аронштам** (1893, Борзна, Чернигов губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.

Киев тиҗарәт укуханәсендә укыган (1911-1914, бетермәгән). Ватандашлар сугышы вакытында: әтрәт сәяси комиссары, бригада, Көнчыгыш фронтындагы дивизия комиссары, I атлы гаскәр агитация-пропаганда бүлеге башлыгы (1920), Төньяк Кавказ хәрби округы сәяси идарәсе башлыгы (1921), РК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1924-1926), Төрекмәнстан К(б)Ф ҮК беренче сәркәтибе (1928-1930), ССРБ финанслар һәм эчке сәүдә халык комиссарлыкларында (1934-1936), кулга алынган (1938), атып үтерелгән (1938). РК(б)Ф XIII һәм XIV җыеннары делегаты, РК(б)Ф Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Василий Фомин (1896)

**Василий Фомин** (1896, Ижау заводы бистәсе, Сарапул өязе, Вәтке губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе.

РК(б)Ф Өрҗем өяз комитеты рәисе (?-?), РК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1921-1923), БК(б)Ф Симәй округ комитеты сәркәтибе (1928-1930), БК(б)Ф Об-Иртеш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1934), БК(б)Ф Омск өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1935-1937), Ярославль өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), кулга алынган (1937), атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Алексей Сулимов

**Алексей Сулимов** (1896, Меңъяр заводы бистәсе, Златоуст өязе, Өфе губернасы, Рәсәй империясе—билгесез) — совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.

РК(б)Ф Стәрлетамак кантон комитеты рәисе (192?-192?), Башкорт АССР эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары рәисе (192?-1923), РК(б)Ф Вот өлкә комитеты сәркәтибе (1923), Свердлауда (1924-1926, 1928-1930), Башкорт АССРда (1926-1928), Өркеттә (1930-1932), Мәскәүдә (1932-1936) фирка эшендә. Алдагы язмышы билгесез.

## Моны да карагыз
* Даниил Сулимов

## Искәрмәләр
Сурен Һакопян

**Сурен Һакопян** (1898, Карс, Карс өлкәсе, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы.

Кызыл профессура институтын (1933) бетергән. БК(б)Ф Серпухов өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1926-1928), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1933-1934), БК(б)Ф Киров край комитеты икенче сәркәтибе (1934-1937), кулга алынган (1937), атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Василий Егоров (1899)

**Василий Егоров** (1899, Берөзовка, Тамбов губернасы, Россия империясе—, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Бакы шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (?-1922), РК(б)Ф Омск губерна комитеты җаваплы сәркәтибе (1924-1925), БК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1927-1930), БК(б)Ф Мәскәү шәһәр комитеты сәркәтибе (193?-193?), кулланучылар җәмгыятьләре Үзәк шурасы рәисе урынбасары (193?-193?), БК(б)Ф Чичән-Ингуш өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1934-1937), кулга алынган (1938), 20 елга иректән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән (1941).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Марк Тёмкин

**Марк Тёмкин** (1895, Козелец, Чернигов губернасы, Рәсәй империясе—1980, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар һәм алман-совет сугышларында катнашучы.

Украина К(б)Ф Чернигов губерна комитеты җаваплы сәркәтибе (1921), Украина К(б)Ф Бердичев округ комитеты җаваплы сәркәтибе (1925-1927), БК(б)Ф Югары Чулман округ комитеты җаваплы сәркәтибе (1927-1929), БК(б)Ф Вот өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1930-1933), БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка контроле комиссиясе авыл хуҗалыгы төркеме башлыгы (1934-1937), ФКК Донецк өлкәсе буенча вәкаләтлесе (1937-?), ССРБ КК трофейләр идарәсе демонтаж бүлеге башлыгы (?-1947).
## Искәрмәләр
Дулкын векторы

**Дулкын векторы** — таралучы дулкынның фазалар фронтына перпендикуляр юнәлгән һәм абсолют зурлыгы буенча дулкын санына тигез булган вектор.

Гадәттә дулкын векторы  **k** хәрефе белән билгеләнә һәм СИ системасында кире метр (СГС системасында кире сантиметр) белән үлчәнә. 

Дулкын саны дулкын озынлыгы λ  белән болай бәйләнгән:

:k=\frac{2\pi}{\lambda}.

Дулкын векторы һәм ешлык арасындагы нисбәт дисперсия кануны белән бирелә. Дулкын векторларының барлык мөмкин булган зурлыклары кире рәшәткә яки кире фәза, k-фәзасын булдыра.

Дулкын векторының гомум билгеләмәсе: дулкын векторы дулкын тирбәнешләр фазасыннан градиентына тигез:

:\mathbf{k} = \mathbf{grad}\phi.

Беришле мохитта таралучы монохроматик яссы дулкын өчен дулкын векторы даими, вакыттан һәм координатлардан бәйсез.

Гадәттә дулкын векторы монохроматик дулкыннар өчен кулланыла, гомуми очракта дулкын Фурье рәвешүзгәртүе ярдәмендә монохроматик дулкыннар суммасы төрендә күрсәтелә.

## Квант механикасы
Квант механикасында дулкынча функциянең дулкын векторы  импульс ярдәмендә тасвирлана:

:\mathbf p = \hbar \mathbf k,
биредә \mathbf p - импульс векторы, \hbar - Планк даимие,
:яки, берәмлекләр системасын болай сайлап: \hbar = 1, гадирәк:
:\mathbf p = \mathbf k.

Квант механикасы һәм бөтен заманча физиканың карашы буенча импульс дулкын векторына тигез (\hbar \neq 1 очрагында даими коэффициент белән аерыла).

## Сылтамалар

*    Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)

Төркем:Физика төшенчәләреТөркем:Дулкын теориясе
Дмитрий Шлёнов

**Дмитрий Шлёнов** (1891, Шилово, Мәскәү губернасы, Россия империясе—август 1957, Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

Мәскәү һәм Пермь губерналары ширкәтләрендә эшче (1903-1918). БСИ Иркутск губерна (округ) бүлеге башлыгы (1923-1927), БСИ Брянск, Омск округ бүлекләре (1927-1930), ББСИнең Көнбатыш өлкә буенча яшерен-әпирәтиф бүлеге, тулы вәкаләтле вәкиллекнең аерым бүлеге башлыгы, Беларус хәрби округы аерым бүлеге башлыгы (1930-1931), ССРБ ББСИ кадрлар бүлегендә (1933-1936), Удмурт автономияле өлкәсе (УАССР) эчке эшләр халык комиссары (1936-1939), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1938-1939), халык хуҗалыгында җитәкче вазифаларында (1939-1948). 1 чакырылыш РСФСР югары шурасы депутаты, дәүләт куркынычсызлыгы майоры.
## Искәрмәләр
Василий Киселёв (1907)

**Василий Киселёв** (1907, Бежица, Орөл губернасы, Россия империясе—1986, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.

Бежица машинатөзүчелек институтында (1930-1934), М.В.Фрунзе ис. Хәрби академиясе каршындагы укчы дивизияләре командирларының әзерлеген камилләштерү курсларында (1949-1950) бетергән. Брянск һәм Мәскәү өлкәләре заводларында эшче (1927-1930), Урицкий ис. заводында (Брянск) инженер-технолог, бүлекләр башлыгы (1934-1937), БК(б)Ф Брянск шәһәр комитеты икенче, беренче сәркәтибе (1938), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1940), армияләр сәяси бүлекләре башлыгы урынбасары, башлык (1941–1945), РСФСР МШ каршындагы Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе МШ вәкаләтлесе (уполномоченные) вәкиле, депортация (репатриация) эшләре буенча Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе МШ вәкаләтлесе ярдәмчесе (1945–1949), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ХДФта командирлык вазифаларында (1950-1954).
## Искәрмәләр
Пётр Лысов

**Пётр Лысов** (1907, Малиново, Владимир губернасы, Россия империясе—билгесез) — совет дәүләт эшлеклесе.

Владимир эшфакын, Мәскәү автомеханика институтын бетергән. Мәскәүдәге Сталин ис. завутында бүлек башлыгы, сех башлыгы урынбасары, фирка комитеты сәркәтибе, БК(б)Ф Пролетар район комитеты сәркәтибе, ЭЭХК Мәскәү өлкәсе идарәсе башлыгы урынбасары, Куйбышев авиация завутында фирка оештыручысы, Мәскәүдә фирка эшендә (1938-1948), БК(б)Ф Удмурт өлкә һәм Ижау шәһәр комитетлары сәркәтибе (1948-1950), Балашихадагы кою-механика завуты директоры (1951–1960).
## Искәрмәләр
Михаил Суетин

**Михаил Суетин** (1906, Брянск, Орөл губернасы, Россия империясе—1986, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.

Ленинград машинатөзүчелек институтында (1927-1933), БК(б)Ф ҮК каршындагы фирка оештыручылары югары мәктәбендә (1940-1941), БК(б)Ф ҮК каршындагы яңадан әзерләү курсларында (1956-1957) укыган. БК(б)Ф Псков район комитеты беренче сәркәтибе (1938-1939), БК(б)Ф Башкорт өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1942), БК(б)Ф Орөл өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1943-1944), БК(б)Ф Брянск өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1944-1947), БК(б)Ф Воронеж өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1949-1950), БК(б)Ф-СБКФ Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1950-1957), СБКФ Красноярск край комитеты икенче сәркәтибе (1958-1963), Красноярск край шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1963-?). 5 нче чакырылыш РСФСР Югары шурасы депутаты, 4 нче чакырылыш Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты, СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1952-1961).
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Антониу Гутерреш

**Антониу Гутерреш **, Анто́ниу Мануэ́л де Оливе́йра Гуте́рреш,  (*[[1949 ел]]ның [[30 апрель|30 апреле]], [[Португалия]], [[Лиссабон]]*) — Португалия сәясәтчесе, фирка  һәм дәүләт эшлеклесе. Португалия премьер-министры (*[[1995 ел|1995]]-[[2002 ел|2002]]*). 2017 елның 1 гыйнварыннан БМО Генераль сәркатибе.

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 30 апрелендә Португалиянең башкаласы Лиссабон шәһәрендә туган. «*Инженер*» белгечлеге буенча Югары техник институтны () тәмамлаган (*[[1971 ел|1971]]*). Испан,  француз һәм инглиз телләрен камил белә. Католик динен тота.

1973—1975 елларда Югары техник институтта укыта.

1974 елдан — Португалия социалистик фиркасе (ПСФ) әгъзасы, 1992—2002 елларда — ПСФ генераль сәркатибе.

1995-2002 елларда Португалия Республикасының премьер-министры.

2005-2015 елларда БМО качаклар буенча баш комиссары.

2017 елның 1 гыйнварыннан БМО Генераль сәркатибе.

## Гаиләсе
I хатыны (*1972-1998 елларда*) — Луиза (*?-[[1998 ел|1998]]*). Ике балалары (*Педру, Мариана*) була.

II хатыны (*2001 елдан*) — Катарина. Хатынының Франсишку исемле баласы бар.

## Сылтамалар
* Биографиясе
*  БМОның яңа  генераль сәркатибе: кем ул  Антониу Гутерриш? ВВС

## Искәрмәләр

Төркем:БМО Генераль сәркатипләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Гиорги Маргвелашвили

**Гиорги Маргвелашвили **, Гиорги Теймуразис дзе Маргвелашвили, , *Гио́рги Теймуразис дзе Маргвелашвили*  (*[[1969 ел]]ның [[4 сентябрь|4 сентябре]], [[Гөрҗистан|Гөрҗистан ССР]], [[Тифлис]]*) — Гөрҗистан сәясәтчесе, фирка һәм дәүләт эшлеклесе. Гөрҗистан вице-премьеры (*[[2013 ел|2013]], февраль — [[2013 ел|2013]], ноябрь *), Гөрҗистан мәгариф һәм фән министры (*[[2012 ел|2012]], октябрь — [[2013 ел|2013]], июль *). 2013 елның 17 ноябреннән 2018 елның 16 декабренә кадәр Гөрҗистан президенты. Фәлсәфә фәннәре докторы (*[[1998 ел|1998]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 4 сентябрендә Гөрҗистан башкаласы Тифлис шәһәрендә туган. Әтисе Тәймураз, милләте буенча сван, инженер, әнисе Мзеана, милләте буенча хевсур, психолог. 
Иванэ Җаваһишвили исемендәге Тифлис дәүләт университетының фәлсәфә һәм психология факультетын тәмамлаган (*[[1992 ел|1992]]*). 1992-1993 елларда Будапештта урнашкан Үзәк Европа университетында социологияне өйрәнгән. Гөрҗистан фәннәр академиясенең фәлсәфә институтында аспирантура узган. 1998 елда Тифлис дәүләт университетында фәлсәфә докторлыгына диссертация яклаган. Рус һәм инглиз телләрен камил белә.

## Хезмәт юлы
* 1992-1995 елларда тау туризмы буенча махсуслашкан туристлык ширкәтендә гид булып эшли, нәшриятта менеджер ярдәмчесе була. 
* 1994-1995 елларда «Бизнес көндәлекләр» ширкәтенең маркетинг департаменты башлыгы. 
* 1996-1997 елларда Тифлис бәйсез университетында фәлсәфә фәненнән укыта. 
* 1995-2000 елларда Халыкара бәйләнешләр милли демократик институтында белгеч (*программа киңәшчесе*) булып тора. 
* 2000-2012 елларда Гөрҗистан GIPA иҗтимагый эшләр институтында: 2000-2006 һәм 2010-2012 елларда ректор, 2006-2010 елларда GIPA эзләнүләр департаменты башлыгы.

## Сәяси карьерасы
* Гөрҗистан мәгариф һәм фән министры (*[[2012 ел|2012]], октябрь — [[2013 ел|2013]], июль *). 
* Гөрҗистан вице-премьеры (*[[2013 ел|2013]], февраль — [[2013 ел|2013]], ноябрь *). 
* 2013 елның 17 ноябреннән 2018 елның 16 декабренә кадәр Гөрҗистан президенты.

## Президент сайлаулар
2013 елның 27 октябрендә узган Гөрҗистан президентын сайлауларда «Гөрҗистан хыялы — Демократик Гөрҗистан»  хакимияттәге коалиция кандидаты буларак катнаша һәм җиңеп чыга.

## Гаиләсе
Икенче хатыны (*[[2014 ел]]ның [[көз]]ендә рәсми язылышкан*) — Мака Чачуа (*[[1965 ел|1965]]*), *актриса*.
Балалары:
Беренче никахыннан туган кызы Анна (*[[1993 ел|1993]]*).
Икенче никахыннан туган улы Тәймураз (*[[2015 ел|2015]]*).

## Сылтамалар
*  Президентның рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан президентлары
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Тифлис дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Анатолий Чекинов

**Анатолий Чекиʜав** (1909, Тула, Тула губернасы, Россия империясе—1986, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — сәвит дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.

Ленинград хәрби-механика институтында (1932-1937) укыган. Алексинда чуен кою завутында, Тулада патрон звутында эшче (1925-1932), БК(б)Ф Киреч шәһәр комитеты сәркәтибе (1937-1940), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1940-1948), Ступинодагы металлургия комбинатында сех башлыгы, дириктыp, дириктыp урынбасары (1948–19??). 1-2 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары