open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фундаментализм

**Фундаментализм** — кешелек көнитешендәге кискен кадими фәлсәфә, әхлакый һәм иҗтимагый агымнарның җыелма атамасы. Ул хәзерге җәмгыятьтәге глобальләшү (берләшү) һәм секуляризация (динне дәүләттән аеру) процессларына каршы җавап буларак барлыкка килгән. Шуңа да аның төп чагылышы дип дини фундаментализм исәпләнә.

## Тарихы
Латин телендәге "Fundamentum" сүзе татарча — "нигез" дигән мәгънәне бирә. Элек ул Америка Кушма Штатларындагы протестант хәрәкәтендә ХХ гасыр башында таралу алган тар юнәлештәге дини фикерләрне аңлату өчен кулланылган. Бу караштагы протестантлар белдерүенчә, христиан динендәге текстлар тик турыдан-туры гына укылырга тиеш, һәм аларны төрле кинаяле аңлату ярамый. Бара-бара бу атама шуңа охшаш барлык дини агымнарга һәм кайбер гомуми карашларга да тагылган. Дингә җәмгыятьтәге өстен урынны кире кайтаруны дини фундаментализм үзенең мөһим бурычларының берсе итеп кертә. Изге китапларда язылганнарны булдыру, аларны тәнкыйтләүне һәм ирекле, яңача аңлатуны авызлыклау — аның төп идеологик фикерләре шуннан гыйбарәт. Тикшеренүчеләр билгеләвенчә, бу агым ислам һәм христиан диннәрендә, яһүдләрнең иудаизм һәм һиндләрнең индуизмда актив таралу алган.

Шул ук вакытта галимнәрнең дингә бөтенләй ерак фундаментализмның да аерып караулары турында билгеләргә кирәк. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Челищев В. И. Особенности фундаменталистского мировоззрения // Челищев В. И. Феномен фундаментализма в современном мире: истоки, сущность и формы. М.: ИСПИ РАН, 2006. С. 4 — 56. ISBN 5-7556-0356-1.

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Сәйтнәфи Сәидвәлиев

**Сәйтнәфи Сәидвәлиев**,  (*[[1919]], [[Кырым]] — [[1983]], [[Таҗикстан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан, 1нче Беларус фронты 48нче армия 96нчы укчы дивизия 350нче укчы полкның туп командиры,  (*[[1944]]*), старшина.

## Тәрҗемәи хәле
1919 елның 29 маенда Таврия губернасы (*хәзерге* Карасубазар районы) Тау-Кыпчак авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте  — Кырым татары. Урта белем алгач, йөзем җитештерүче күмәк хуҗалыкта эшләгән. 1939 елда  хәрби хезмәткә чакырыла, Әдис хәрби округында хезмәт итә, кече командирларның артиллерия мәктәбен тәмамлый, 45 *мм* лы орудие төзәүчесе була.

## Бөек Ватан сугышында
1941 елның  июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында: Көньяк фронты, аерым Диңгез буе армиясе, Кырым фронты, Төньяк Кавказ фронты, Сталинград фронты, Дон фронты, Үзәк фронт, 1нче һәм 2нче Беларус фронты. 1942 елда каты яралана. 1нче Беларус фронты 48нче армия 96нчы укчы дивизия 350нче укчы полкның туп командиры өлкән сержант С. Сәидвәлиев Гомель өлкәсенең Жлобин шәһәре янында урнашкан дошман ныгытмасын өзгән вакытта батырлык күрсәтә. 3 июльгә каршы төндә Беларуснең Минск өлкәсе Пуховичи районы Марьина Горка шәһәре янында дошман контрһөҗүмен кире какканда, дошманның 15 танкына зур зыян китерә һәм күпләгән дошман сугышчыларын юк итә. 1944 елның 25 сентябрендә Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә. Кырым татарлары сөргене вакытында, кырым татарына әлеге исемне бирмәсләр иде, бүләкләүгә тәкъдим итү кәгазендә милләте татар дип язылган булу коткара. Сугышны Польшада, Балтыйк диңгезе ярында тәмамлый.

## Сугыштан соң
1946 елда демобилизацияләнә. Кырым татарлары сөргене аркасында, туган иленә — Кырымга кайта алмый. Таҗикстанга җибәрелә, Ленинабад шәһәрендә урнаша, авыл хуҗалыгы мәктәбендә укый, эшли.
1983 елның 13 мартында вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1944 Советлар Берлеге Каһарманының «Алтын йолдыз» медале
* 1944 Ленин ордены
* 1944 Кызыл Байрак ордены
* 1945 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Минск шәһәренең 

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского Союза. Т.1. М., 1987.
# Звезды немеркнущей славы. Симферополь, 1984.
# Дҗураева Т.Д. Верные сыны Родины. Ташкент, 1964.  
# Березняк Н.Г. Герои Советского Союза - узбекистанцы. Ташкент, 1984.
# Сечкина Л. Твои Герои. Душанбе, 1985.

## Сылтамалар
* Сәйтнәфи Сәидвәлиев
 
## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Кырым татарлары
Тәлгәшләнү (квант механикасы)

**Тәлгәшләнү** - квант системасындагы энергетик баскыч берничә (бердән күбрәк) халәткә ия булу күренеше. Тәлгәшләнгән энергетик баскыч берничә халәткә ия.

Математик тасвир буенча энергия кыйммәтләре гамильтонианның үз кыйммәтләренә кабатлы була.

Бәйсез тәлгәшләнгән халәтләр саны - **тәлгәшләнү кабатлылыгы** дип йөртелә.

Бер үлчәмле очракта тәлгәшләнү дәрәҗәсе икедән күбрәк булмый:
:Вакытка бәйсез Шрөдингер тигезләмәсе:
: -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi}{dx^2} + V\psi =E\psi

Тәлгәшләнгән энергетик баскыч өчен:
: -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi_1}{dx^2} + V\psi_1 =E\psi_1
: -\frac{\hbar^2}{2m}\frac{d^2\psi_2}{dx^2} + V\psi_2 =E\psi_2
Исбатлау: үзгәртүләр ясап
:\psi_1\frac{d^2}{dx^2}\psi_2-\psi_2\frac{d^2}{d x^2}\psi_1=0
интеграл алып
:\psi_1\frac{d\psi_2}{dx}-\psi_2\frac{d\psi_1}{dx}=\mbox{constant}

## Мисал: [[сутуар]] [[атом]]ында тәлгәшләнү күренеше

## Сылтамалар
*Cohen-Tannoudji, Claude; Diu, Bernard; Laloë, Franck. Quantum Mechanics Volume 1. Hermann. ISBN 978-2-7056-8392-4.
*Shankar, Ramamurti (6 December 2013). Principles of Quantum Mechanics. Springer US. ISBN 978-1-4615-7675-4.
Төркем:Квант механикасы
Зариф Алимов

**Зариф Алимов**, Зариф Закир улы Алимов,  (*[[1921]], [[ТАССР]] — [[1945]], [[Маҗарстан]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан, 2нче Украина фронты 23нче танк корпусы 56нчы мотоукчылар бригадасы автоматчылар взводы командиры,   (*[[1945]]*), лейтенант.

## Тәрҗемәи хәле
1921 елда ТАССР Бөгелмә кантоны (*хәзерге* Чүпрәле районы) Яңа Кәкерле авылында крестьян гаиләсендә туган. Әтисе — Закир Хәмәталим улы (*[[1872]]-[[1975]]*). Милләте — татар. Тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлаган. Күмәк хуҗалыкта хисапчы, тракторчы булып эшләгән. 1940 елда хәрби хемәткә чакырылган.

## Бөек Ватан сугышында
1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышында катнаша. Көньяк-Көнбатыш фронтта, 1нче, 2нче һәм 3нче Украина фронтларында сугыша. Яссы—Кишенәү юнәлешендә һәм Дебрецен шәһәре юнәлешендә хәрәкәт итә. Дүрт мәртәбә яралана (1941 елда ике тапкыр каты яралана). Кече лейтенантлар әзерләүче курсларны тәмамлаган (*[[1942]]*).
2нче Украина фронты 23нче танк корпусы 56нчы мотоукчылар бригадасы автоматчылар взводы командиры лейтенант Алимов Румыния җирендәге сугышларда батырлык күрсәтә. 1944 елның 30 августында аның взводы таулы-урманлы җирлектән узып, берләшмә сәргаскәренең мөһим фәрманын штаб белән элемтәләре өзелгән  илтеп җиткергән. 1944 елның 2-3 сентябрендә взвод Онешти (*элекке* Георге-Георгиу-Деж) шәһәре  янында дошманның сан ягыннан өстенрәк гаскәренә каршы торган, дошманны зур югалтуларга дучар иткән, 25 әсир алган (2 сентябрьдә; 3 сентябрьдә – 18 әсир).
1945 елның 24 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелгән. Ләкин  мактаулы исемне алырга өлгерми. 1945 елның 31 гыйнварында һәлак булган. Маҗарстанда, Веленце күленнән 5 км төньяк-көнчыгышта Петтэнд торак пунктында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1945 Советлар Берлеге Каһарманының «Алтын йолдыз» медале
* 1945 Ленин ордены
* 1944 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1943 II дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1944 Кызыл Йолдыз ордены

## Хәтер

* Яңа Кәкерледә урамга исеме бирелгән, үзәктә бюсты куелган.
* Туган йортына истәлек тактасы беркетелгән.

## Әдәбият
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз. Казан, 1990.
# Татарский эниклопедический словарь. Казан, 1999.
# Ханин Л. Герои Советского Союза – сыны Татарии. Казан, 1963.
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  Алимов Зариф Закир улы
* Зариф Закирович Алимов: биография
 
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ офицерлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Орбиталь квант саны

**Орбиталь квант саны** яки **азимуталь квант саны** — квант физикасында атомдагы электрон дулкынча функциясенең амплитудасы бүленешен (ягъни электрон болыты формасын) билгеләүче квант саны ℓ.

Төп (радиаль) квант саны n белән билгеләнгән энергетик баскычның асбаскычын билгели һәм түбәндәге кыйммәтләргә тигез була ала:
:  \ell =	{ 0;1;2;...;n-1 }

Һәр l кыйммәтенә аерым формасындагы орбиталь туры килә.
* l=0 очракта төп квант саны кыйммәтенә карамастан, атом орбитале сферик формага ия (s-орбиталь)
*l=1 кыйммәтенә гантель формасындагы атом орбитале туры килә (p-орбиталь)  
*l = 2, 3, 4 (d-, f-, g-орбитальләре) өчен атом орбитальләре катлаулырак формасына ия (рәсем).

Орбиталь квант саны - электронның орбиталь момент операторы үз кыйммәтләренә тигез. Электронның импульс моментыннан - **j** спин операторы **s** белән аерылып тора:

:  \mathbf j = \mathbf s + \boldsymbol {\ell} 

Орбиталь квант саны һәм тулы момент квант саны аермасы абсолют кыйммәте буенча \frac{1}{2} (электрон спинына) тигез.

Орбиталь квант саны фәзада электрон болыты ориентациясен билгели.

## Математик тасвир
Квант механикасы буенча атомдагы электрон дүрт квант саны белән билгеләнә: *n*, *ℓ*, *m**ℓ*, һәм *m**s*

Электронның импульс моменты операторы **L** түбәндәге рәвештә квантлана:

:\mathbf{L}^2\Psi = \hbar^2{\ell(\ell+1)}\Psi

Тулы импульс моменты:
:\vec{J} = \vec{L} + \vec{S}
:**L** - орбиталь момент, **S** - спин

Тулы импульс моменты болай квантлана:

:\mathbf{J}^2\Psi = \hbar^2{j(j+1)}\Psi
:\mathbf{J}_z\Psi = \hbar{m_j}\Psi

## Сылтамалар
*Cohen-Tannoudji, Claude; Diu, Bernard; Laloë, Franck. Quantum Mechanics Volume 1. Hermann. ISBN 978-2-7056-8392-4.
*Shankar, Ramamurti (6 December 2013). Principles of Quantum Mechanics. Springer US. ISBN 978-1-4615-7675-4.

Төркем:Квант механикасы
Әбү Сәид Гәрдизи

**Әбү Сәид Гәрдизи** (‎) — 11 гасырдагы фарсы тарихчысы. Төрки кабиләләр, шул исәптән 7-10 гасырдагы татарлар, кимәкләр хакында әһәмиятле мәгълүмат калдырган.

## Хезмәтләр
Гәрдизи тормышы турында мәгълүмат юк диярлек. Аның исеме (нисбә) буенча ул Әфганстан Гәрдиз шәһәреннән чыккан.

Аның хезмәте *«Зәйн әл-Әхбәр»* (Хәбәрләр зиннәте) Гәзнәви нәселеннән Әбд Әр-Рәшид  (1049—1053) идарә иткән чорда язылган. Анда фарсы патшалар, Пәйгамбәр Мөхәммәд, хәлифәләр, 1041 елга кадәр Һорасан тарихы  тасвирланган.

«Ансад» һәм «Мәгариф» дигән китапларда Үзәк Азия җәгърәфиясе, Һиндстан һәм төрки халыклар турында язылган.

Гәрдизи төркиләр турындагы бүлектә Ибн Хөрдәдбәк, Җәйхани, Ибн Әл-Мөккаффа хезмәтләргә сылтый.

Һиндстан бәйрәмнәре хакында китапта Әбү Рәйхан әл-Бируни хезмәте телгә ала, шуңа күрә Гәрдизи — әл-Бируни укучысы булган дип фаразы бар.

## Сылтамалар
* Бартольд В. В. Гардизи // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Наука, 1973. — Т. VIII: Работы по источниковедению. — С. 589.

Төркем:Фарсы тарихчылары
Төркем:Татар тарихы
Алиса көзге артында (фильм, 2016)

**«Али́са көзге артында́»**, кайчакта **«Али́са көзгеләр илендә́»**  ()&nbsp;— режиссеры Тим Бертон булган, Линда Вулвертон сынарие буенча төшерелгән фильм. Фильм 3D-графикасын кулланып төшерелгән.

Русиядә фильм 26 май көнне чыкты.

## Ролләрдә

## Сылтамалар
* Internet Movie Database сайтында Алиса көзге артында
* http://www.azatliq.org/a/27274954.html

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:2016 ел фильмнары
Төркем:Тим Бёртон фильмнары
Конфуцийчылык

**Конфуцийчылык** — Конфуций тәгълимате нигезендә барлыкка килгән көнчыгыш дин.

## Тарихы
Борынгы дөньяның күп укымышлылары кебек аны да бөтенесеннән элек кеше үзе кызыксындырган. Конфуций тәгълиматы — кешеләргә нәрсәгә омтылырга, җәмгыятьтә яшәгәндә нинди кагыйдәләргә таянып эш итәргә кирәклеген, гаиләдә мөнәсәбәтләр нинди төзелергә, табигатькә нинди караш булырга тиешлеген өйрәткән. Бу борынгы акыл илаһи — Күкле үрнәк итеп санаган. "Табигать кануннарына кешегә карата матур биш сыйфат: акыллылык, кеше сөючәнлек, тугърылык, олыларны хөрмәтләү һәм егетлек хас булырга тиеш; аларныкы исәпләмичә, кешеләр тормышында тәртип булмаячак", — дигән ул. Конфуций сайлап алынганнар гына бу сыйфатларга ия, шулай да һәр кем аңа онтылырга тиеш, дип исәпләгән. Акыл иясенең фикеренчә акылга нигезләнеп төзелгән җәмәгать королышы кешегә үз-үзен камилләштерү мөмкинлеген бирергә һәм уңлы-суллы табыш китерергә тиеш булган. Дәүләтне Конфуций кече кеше  олысына (гади кеше аксөяккә) буйсынырга тиеш булган зур бер гаилә дип караган. Дәүләттә иң өлкән кеше — хаким Күк улы. "Патша — ул халык өчен әти да, әни дә, — дип акыл өйрәткән. — Патшага хезмәт итүче һәр кем, аксөяк я ул гади кешеме, я фәкыйрь баймы, үз гомерендә бер нинди шартларда да патшага каршы баш күтәрергә тиеш түгел". Конфуций һәр кеше җәмгыятьтә Күк билгеләгән урынын нык белергә тиеш дигәнне яклаган. "Хаким — хаким, түрә — түрә, әти — әти, ул — ул булып калырга тиеш", — дигән ул.

Үзенең тормышчанлыгы белән кызыктырган Конфуций тәгълимате дингә әверелгән. Аның нигезендә идеаль җәмгыять, идеаль гаилә төзергә һәм үз-үзеңне камилләштерергә мөмкин булып тоелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кобзев А. И. Философия китайского неоконфуцианства — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2002. — 606 б. — (История восточной философии). — 1000 экз. — ISBN 5-02-018063-7.
* Конфуцианство в Китае. Проблемы теории и практики / Отв. ред. Л. П. Делюсин — М.: Наука, 1982. — 264 б. — 10000 экз.
* Переломов Л. С. Конфуций и конфуцианство с древности по настоящее время (V в. до н. э. — XXI в.) — М.: Стилсервис, Институт Дальнего Востока РАН, 2009. — 704 б. — 500 экз. — ISBN 978-5-93712-010-6.
* Экономические воззрения древнего конфуцианства // Всемирная история экономической мысли: В 6 томах / Гл. ред. В. Н. Черковец — М.: Мысль, 1987. — Т. I. От зарождения экономической мысли до первых теоретических систем политической жизни. — Б. 94-99. — 606 б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Конфуцийчылык
Даочылык

**Даочылык** яки **даосизм** (кыт. 道教, пиньин: dàojiào) — дао турында гыйлем яки «әйберләр юллары», Кытайның йола тәгълиматы, шулай ук үз эченә дин элементларын һәм фәлсәфәне дә ала.

Ул гадәттә билгеле бер тәнкыйть стиле (*дао цзя*) һәм рухи практикаларның җыелмасы буларак кабул ителә. Тик бу аерылу шартлы. Да цзя күбесенчә, текстлар белән бәйле. Авторлыклары Лао Цзы һәм Чжуан-цзы белән билгеләнә.

## Тарих
Даосизм нык дини оешма буларак II гасырда гына барлыкка килгән. Әмма күп санлы шәһитлекләр буенча V гасырлардан — III гасырларда ук тәгълиматы, йолалары булган. Алар урта гасырларда бик актив кулланылган.

Төп чыганаклары булып һәм шаманнар культы белән Чу патшалыгы һәм Кытайның көньягында урнашкан кыргый дәүләтләрнең культына бәйле. Шулай ук Кытайның төньягында үскән Ци патшалыгының мәңгелек тәгълиматы һәм тылсым практикалары булып тора.

Алтын Урда чоры даочылык элементлары белән әйберләр шәһадәтләре булуы билгеле.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Даосизм// Большой толковый словарь по культурологии. Кононенко Б.И. 2003.
* Даосизм// Большой Энциклопедический словарь. 2000.
* Даосизм// Новая философская энциклопедия, 2003.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Даочылык
Төркем:Дин
Дзен

**Дзен** яки **зен** (япон. 禅禅; санскр. ध्यानध्यान, *дхьяна* — "күзәтү", кыт. 禪 чань, кор. 선 сŏн, борынгы тк. *dijan, диян*) — кытай һәм көнчыгыш Азия буддизмның төп мәктәпләренең берсе.

## Тарихы
Кытайда V—VI гасырларда даосизм йогынтысында барлыкка килгән һәм буддизмның дәрвиш төренең Кытайда Махаяна , Вьетнам һәм Кореяда баш формасы булып тора. Гомумән әйткәндә, дзен — суфилык күзәтү мәктәбе ачу яки гыйлеме. Якынрак караганда, дзен кайчак Япониядагы буддизмның иң абруйлы мәктәпләренең берсе дип санала, ул Кытайга XII гасырның азагында барлыкка килгән. Шулай ук дзен эченә дзен мәктәпләре тәҗрибәсе ала, ул шулай ук "дхьяна" исеме астында билгеле, буддизм тәҗрибәсенең төп өлешен алып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Вон Кью-Кит. Энциклопедия дзен — М.: ФАИР-ПРЕСС, 1999. — 400 б. — ISBN 5-8183-0023-4.
* Капло Ф. Беречь всё живое. Буддизм и вегетарианство — Москва–Петербург: Карма Йеше Палдрон, 2001. — 108 б. — ISBN 0-940306-00-X.
* Сибаяма Д. Цветок безмолвствует. Очерки дзен — СПб.: Наука, 2003. — 240 б. — ISBN 5-02-026856-9.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дзен
Төркем:Япония мәдәнияте
Цивилизация

**Цивилизация** (лат. civilis — , дәүләт) — билгеле бер икътисади формациянең иҗтимагый, рухи һәм матди үсеш кимәле; өләшелгән иҗтимагый үсеш, матди һәм рухи мәдәнилек кимәле.

Цивилизация ул — кешелек җәмгыятенең югары дәрәҗәгә ирешкән җитештерү көчләре, фән-техника казанышларының тулысынча хезмәт ияләре мәнфәгатенә җавап тапшыручы, кешеләрнең тигезлек һәм дөреслек мөнәсәбәтләрен тәэмин итүче баскычы. Цивилизация — бер бөтен система. Ул төрле элементлардан тора. Аңа югары дәрәҗәдәге икътисад, җәмгыятьнең гаделлек белән кызу социаль, хокукый һәм сәяси төзелеше, рухи тормышы, шул исәптән фән, сәнгать, әхлак нормалары, дин һ. б. элементлар хас. Һәр элемент аерым цивилизациянең үзенчәлеген чагылдыралар. Цивилизация ниндидер тышкы йогынтыларга бирелүчән булса да, аның үзәге, төп сыйфатлары эчпошыргыч кала. Борынгы греклар цивилизациясен кытай һәм һинд цивилизацияләр белән, ә урта гасырлар Көнчыгыш цивилизациясен майя цивилизациясе белән бутап булмый. Цивилизациянең нигезен матди җитештерү тәшкил итсә дә, анда рухи факторның йогынтысы да сизелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1-че китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.
* Кузык Б. Н., Яковец Ю. В. Цивилизации: теория, история, диалог, будущее: В 2 т.. — М.: Институт экономических стратегий, 2006. — Т. 1: Теория и история цивилизаций. — 768 с. — 5000 экз. — ISBN 5936181014.
* Пономарёв М. В., Смирнова С. Ю. Новая и новейшая история стран Европы и Америки: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений: В 3 ч. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС, 2000. — Т. 1. — 288 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-691-00344-5.

## Сылтамалар

Төркем:Җәмгыять
Планетезималь

**Планетезималь** яки **планета яралгысы** (инглизчә *planet* — планета, *infinitesimal* — бик кечкенә) — протопланета дискының тузан кисәкчекләреннән торган кечкенә җисемнәр артымы нәтиҗәсендә барлыкка килгән күк җисеме, ул протойолдыз тирәли орбитасында әйләнә.

Бертуктамыйча яңа материал тартып, масса туплап, планетезималь зуррак җисем булдыра.  Аның аерым өлешләре үзара тартышып тыгызлана башлыйлар. Планетезиамаль бер мисалы - Лютеция астероиды, аның өске бер километрлы тузан катламы астында тыгыз төше урнашкан.

Тыгызлана  торган матдә үзәгендәге температураны арттыра. Арткан температура матдәне эретә һәм протопланета барлыкка килә.

Планетезиамальләр фаразы совет астрономы В. Сафронов тарафыннан тәкъдим ителгән.

## Сылтамалар

* Сафронов В. С. Эволюция допланетного облака и образование Земли и планет.— М., 1969 (английское издание — США, NASA TTF 677, 1972)
* Сафронов В. С. Происхождение Земли.— М.: Знание, 1987
* From Dust to Planetesimals // Workshop at Ringberg Castle, Germany, September 11—15, 2006.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Планетология
Төркем:Планеталар
Тримурти

**Тримурти** (санскр. त्रिमूर्ति, trimūrti IAST "өч кыяфәт") — өч һинд алласын берләштереп (Брахма-Тудыручы, Вишну-Саклаучы, Шива-Җимерүче), рухи нигез — Браһман — барлыкка килгән өч алланың бердәмлеге.

## Аллалар

### Брахма

Һинд мифологиясендә Брахма — югары илаһи, доньяны булдыручы, шуңа күрә беренче булып күрсәтелә. Галәмне яратучы буларак, аны саклаучы Вишну, аны җимерүче Шивага да каршы куела. Басма риваятләрдә сирәгрәк сүзгә алына, асылы абстрактлырак.

### Вишну
Төп аллалар рәтендә Вишну галәмне саклаучы була. Кайбер мифик сюжетларда тормыш герое, аның чыганагы һәм чикләнмәгән дип санала. Икенчеләре галәм — Вишневның яшәү формасы, дип уйлый, калганнары алланың бу галәм югалып, дөнья тергезелгән вакыттагы роле зур, тей.

### Шива

Шива Тримуртинең бозу ягына бәйле булса да, җимерүне сүзгә-сүз аңларга ярамый. Индуизмга ярашлы, дөнья иллюзия (майя) була, ә Шива ысынбарлыкты дөрес аңлау яклаучы, шуның белән иллюзияне бетерә дә. Свами Шивананда яза: "Аның бию максаты — җаннарны майя богавыннан, өч катлы канава, карма, майя тышавыннан коткару. Ул җимерми, ә икенче төрлегә әйләндерә".

## Тарихы
Һинд дини фәлсәфәсенә ярашлы, тримурти йөзендә өч төп үзәк салынган: иҗади (Брахма), җимерүче (Шива), саклаучы (Вишну) башлангыч.  Шулай ук Ведалар да төп өч өлешкә бүленсә дә, бер китап булып кала.

## Чыганаклар
* С. И. Тюляев «Развитие образа Шивы от древней к средневековой эпохе (II в. до н. э. — XII в.)» // Искусство Индии. Сборник статей, — М., 1969.
* Kirfel W.: Die dreikopfige Gottheit, Bonn, 1948.
* Banerjea J. N.: The so-called Trimurti of Elefanta // «Arts Asiatiques», 1955, t. 2, № 2, pp.&nbsp;120–126.
* Rajan K. V. S.: Trinity in sculpture // «Journal of Oriental Research», 1954/55, v. 24.
* А. М. Дубянский. Классическая триада: Брахма, Вишну, Шива // Древо индуизма / Отв. ред. И. П. Глушкова. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. — С. 128—151. — 559 с. — (Культура народов Востока). — 2500 экз. — ISBN 5-02-018032-7.

Төркем:Һиндстан изгеләре
Төркем:Һинд дине
Сикхчылык

**Сикхчылык** (пәнҗ. ਸਿੱਖੀ, "сикхи", "дәвам итүче, укучы") — монотеистик дин, Пәнҗабта гуру (дин әһеле) Нанак  (1469-1539) тарафыннан нигезләнә.

Изге китабы — "Гуру Грантх Сахиб".

Дөньяда 22 миллионнан артык сикх санала. Иярүчеләр саны буенча сикхизм дине дөньяда сигезенче урында тора.

## Ышануы
Сикхизм — индуизм һәм ислам арасында килеп чыккан, башка диннәргә ошамаган һәм күчмәлелекне танымый.

Сикхлар Бердәм Аллага ышана, ул чиксез кодрәтле, аның чын исеме билгесез.

Сикхлар сөюне һәм Җирдә яшәүчеләргә карата туганлык хисләрен тоелуга әйди.

Дини сикхларга яхшы кеше булырга, дин һәм сөйүне эзләп, таратырга, ынтылыштары ирекле булу, башкаларның азатлыгын кадерләү тора. Мәрхәмәтлеккә беркем көчләми. Эчкерсез һәм яхшы эшләр үзләре барлыкка килә, ходай тарафыннан бүләк ителә. Сөюне көндәлек тормышта белдерер кирәк, шунда алланың табигате чагыла. Сикхлар яхшы мөнәсәбәттә, куанычта, өметләнеп яшәргә тиеш.

Догаларында сикхлар хужасы булган эт тормышын сорый, чөнки аны караган кеше бар, шуңа хезмәт итә.

Һәрбер кешедә алла бар, рухи үсешкә юл ачык.

Сикхлар биш бозыклык (гонаһ): нәфселе, ачу, комсызлык, башка кеше ихтыярына буйсыну, мин-минлек. Биш әйбәтлек: намуслылык, шәфкатьлелек, уртачалык, сабырлык, күңел

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кочнев В. И. Гуру Говинд Сингх — реформатор сикхизма // Мифология и верования народов Восточной и Южной Азии / отв. ред.: Г. Г. Стратанович; АН СССР, Ин-т этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая — М.: Наука, 1973. — Б. 70—88. — 224 б.
* Macauliffe M. A., The Sikh religion. Its gurus sacred writings and authors, v. 1—6, Oxf.,1909;

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сикхчылык
Төркем:Монотеизм
Вәгъдә (телесериал)

**«Вәгъдә»** () — Аргентинада төшерелгән испантелле мелодрама сериалы. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сюжет

Архитектор Мартин белер турында етисе Альфредо, ул вафат булганда загадочных хђл, һәм авыру ана. Ул әйләнеп кайта Аргентину илләрдән.
Ромина яши шартларында крайней нищеты, шуннан бирле аның әтисе, ярдәмчесе Альфредо, эшен югалткан. Ромина һәм әтисе исән калырга омтыла чамасын үз сәләтләрен, гәрчә алар белми бесценным, зөбәрҗәт ожерелье, предоставленное аларга Альфредо бу смертном одре. Кайчан алар, ниһаять, хәл итә сатарга ожерелье, яхшырту өчен аларның хәле, әтиләре сугышып шәһид булган
Мартина һәм Ромина обяединяет гына булса да дип, аларны аталар иде убиты берсе һәм шул ук кеше - Виктор. Виктор булып тора дядей Мартину һәм җитәкли төзелеше компаниясенә әтисенең Мартина. Мартин һәм Ромина обяединяются белү өчен, дөреслекне һәм отомстить өчен үлем үз әтиләр.

## Рольләрдә
## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0490032/
* http://www.kinopoisk.ru/film/416752/

## Искәрмәләр

Төркем:Испантелле сериаллар
Төркем:Аргентина сериаллары
Протойолдыз

**Протойолдыз** — йолдыз төшендә термотөш реакцияләре кабынганга кадәрге формалашуының соңгы чорындагы йолдыз. Термотөш реакцияләре башлаганнан һәм протойолдыз кысылуы туктаганнан соң, ул баш эзлеклелекнең йолдызына әверелә.

Протойолдызлар тузан сүрүе булганга күрә инфракызыл нурланыш тарата.

Кечкенә массалы протойолдызлар кабынучы йолдызлар буларак күзәтелә.

## Яшь йолдызларның күзәтелгән төрләре

## Сылтамалар

* Ламзин С. А., Сурдин В. Г. 5. Что же такое протозвёзды? // Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. — М.: Наука, 1992.
* From Dust to Planetesimals // Workshop at Ringberg Castle, Germany, September 11—15, 2006.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Йолдызлар
Протопланета дискы

**Протопланета дискы** яки **проплид** (инглизчә *proplyd*, *protoplanetary disk*) — протойолдыз, яшь, күптән түгел формалашкан йолдыз тирәли әйләнә торган тыгыз газлы йолдыз янындагы диск, соңрак аннан планеталар барлыкка килә.  Йолдыз янындагы диск - газдан, тузаннан, планетезимальләрдән яки астероидлардан торган тор- яки боҗра- сыман матдә тупланышы.

Протопланета дискы аккреацион диск булып санала ала, чөнки аның газлы матдәсе йолдыз өслегенә төшә ала.

Галактикабызның берничә яшь йолдызлары янында протопланета дисклары табылган.

Һаббл орбиталь телескобы Орион Томанлыгында формалаша торган планеталар системаларын тапкан.

Астрономнар шулай ук Вега, Фәмелхут һәм Гемма (Төньяк Таҗ α яки Әлфәкка) йолдызлары тирәсендәге протопланета дискларына охшаш газ-тузан матдәсе ачканнар.

## Барлыкка килү

Гадәттә протойолдыз сутуар молекуларыннан торган молекуляр газ болытыннан формалаша. Төрле тыгызлыклы өлешләр бер-берсенә тартыша башлыйлар, кысылганда гравитацион коллапс башлана. 

Кысылу барышында томанлыкның почмакча тизлеге бик арта. Нәтиҗәдә үзәктән куу көче сәбәпле болыт экваториаль яссылыкта урнаша һәм болыт ямьшәя. Коллапс 100 мең ел дәвамында бара.  10 миллион ел дәвамында газ йолдызга төшә (аккреация күренеше), соңрак диск юкка чыга: я кояш җиле белән алып күчерелә, я нурландыра туктый.

Иң иске протопланета дискының яше 25 млн. ел.

## Тереклекнең килеп чыгуы

Кайбер исәпләүләр буенча тереклекне төзегән катлаулы органик молекулалар Җир барлыкка килгәнгә кадәр Кояшның протопланета дискында тузан кисәкчекләреннән хасил була алган. 

Санак тикшеренүләренә караганда бүтән планета системаларында охшаш процесслар бара алалар (алганнар).

## Сылтамалар

*    Williams, J. P.; Cieza, L. A. (2011). «Protoplanetary Disks and Their Evolution». Annual Review of Astronomy and Astrophysics 49: 67.
*    Armitage, P. J. (2011). «Dynamics of Protoplanetary Disks». Annual Review of Astronomy and Astrophysics 49: 195—236.
* Сафронов В. С. Эволюция допланетного облака и образование Земли и планет.— М., 1969 (английское издание — США, NASA TTF 677, 1972)
* Сафронов В. С. Происхождение Земли.— М.: Знание, 1987
* From Dust to Planetesimals // Workshop at Ringberg Castle, Germany, September 11—15, 2006.
Төркем:Астрофизика
Төркем:ПланетологияТөркем:Планеталар
Яраланган йөрәкләр (телесериал)

**«Яраланган йөрәкләр»** ()&nbsp;— Мексика һәм АКШ-та төшерелгән испантелле мелодрама сериалы. Татар телендә Татарстан — Яңа гасыр телеканалында күрсәтелде.

## Сылтамалар
* http://www.imdb.com/title/tt0491598/
* http://www.kinopoisk.ru/film/464903/

## Искәрмәләр

Төркем:Испантелле сериаллар
Төркем:Мексика сериаллары
Төркем:АКШ сериаллары
Әхмәдуллин

**Әхмәдуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Әхмәт / Әхмәдулла («*мактаулы / [[Аллаһы]]ның мактаулысы*») исеменнән ясалган.
* Азат Әхмәдуллин (1932―2021), әдәбият галиме.
* Исмәгыйль Әхмәдуллин (1927), Социалистик Хезмәт Каһарманы, комбайнчы, күмәк хуҗалык рәисе.
* Мотыйк Әхмәдуллин (1910―1974), Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.
* Ришат Әхмәдуллин (1991), актёр, 2011 елдан Камал театры артисты.
* Фәрух Әхмәдуллин (1928―2000), рәссам.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Белла Әхмәдуллина (1937―2010), рус шагыйрәсе.
* Люция Әхмәдуллина (20.06.1941), РФ Кызыл хач һәм Ярымай җәмгыятенең Татарстан бүлеге рәисе (*[[1974]]*), медицина хезмәте полковнигы.

## Искәрмәләр


Төркем:Фамилияләр
Йолдыз янындагы диск

**Йолдыз янындагы диск** — йолдыз орбитасындагы газдан, тузаннан, планетезимальләрдән яки астероидлардан торган тор- яки боҗра- сыман матдәнең тупланышы.

Яшь йолдызлар өчен әлеге диск - планеталар барлыкка килер материалның резервуары булып тора ала.

Үсеп җиткән йолдызлар өчен әлеге диск булуы планетезимальләрнең формалашу тәмамланганына күрсәтә.

Ак кәрлә йолдызларның әлеге диск булуы планетар материалның йолдызча эволюциясенең төгәлләнгәненә күрсәтә.

## [[Кояш системасы]]ндагы йолдыз янындагы дисклар

* Астероидлар билбавы
*Койпер билбавы
*Чәчелгән диск
*Оорт болыты

## Сылтамалар
*McCabe, Caer Catalog of Resolved Circumstellar Disks. NASA JPL (May 30, 2007).
* Ламзин С. А., Сурдин В. Г. 5. Что же такое протозвёзды? // Протозвёзды. Где, как и из чего формируются звёзды. — М.: Наука, 1992.
* Lucio Mayer, Thomas Quinn, James Wadsley & Joachim Stadel, 2002, Formation of Giant Planets by Fragmentation of Protoplanetary Disks, Science, 298:1756-1759, arXiv-Preprint

Төркем:Астрофизика
Төркем:Йолдызлар
Аккрецион диск

**Аккрецион диск** — үзәк массив җисемгә әйләнү моменты белән диффуз материалның төшүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән структура.

Аккрецион дисклар тыгыз икеләтә системаларда, әйләнүче галактикаларда, протопланеталарда килеп чыгалар. Алар нейтрон йолдызлар берләшү, үтә яңа йолдызлар коллапсы нәтиҗәсендә хасил булган гамма-чайпалу механизмында мөһим роль уйный.

Матдәнең кысылуы  һәм катламнарның үзара ышкылуы нәтиҗәсендә чыгарылган җылылык аккрецион дискны җылыта. 

Протойолдызлар, яшь йолдызларның аккрецион дисклары инфракызыл нурланыш тарата. Нейтрон йолдызлар һәм кара тишекләр тирәли хасил булган аккрецион дискларның җылылык нурланышы рөнтген диапазонына карый.

## Сылтамалар
*    Акреційний диск // Астрономічний енциклопедичний словник / За загальною редакцією І. А. Климишина та А. О. Корсунь.. — Львів, 2003. — С. 56. — 547 с. — ISBN 966-613-263-X, УДК 52(031).  (укр.)
*    Frank, Juhan; Andrew King; Derek Raine (2002), Accretion power in astrophysics (Third ed.), Cambridge University Press, ISBN 0-521-62957-8

Төркем:Астрофизика
Төркем:Планетология
Ырынбур үзәк мәчете

** Ырынбур үзәк мәчете ** яки **Өченче җәмигъ мәчет** - 1885 елда  Ырынбур каласында ачылган мәчет.

Өченче мәчет мәхәлләсендә 1890 елда 700 кеше исәпләнгән, 1910 елда исә - 2000. 

Өченче мәчет 1931 елда хөкүмәт тарафыннан ябыла, 1945 елда мөселманнарга кайтарыла. Ырынбурда бердәнбер эшләп торган дин йорты була. 2015 елда имам-хатыйплар булып Салават Сәйфетдинов белән Габдрахман Хәбибуллин эшли. 1991 елдан Үзәк мәчет дип йөртелә. Хәзерге вакытта бинада Ырынбур мөселман диния нәзарәте урнашкан. 

Ырынбур үзәк мәчете янында автовокзал, Ырынбур дәүләт университеты урнашкан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/pomoshch-sajtu/2-statya/16652-orenburgskie-sobornye-mecheti

Төркем:Русия мәчетләре
Төркем:Ырынбур
Гыйльми Баһаветдинов

**Гыйльми Баһаветдинов**, Гыйльми Авзалетдин (*вариант*: Әбләз) улы Баһаветдинов,  (*[[1923]]-[[1945]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан, Ленинград фронты 21нче армия 381нче укчы дивизия 1259нчы укчы полкның пулемет расчеты командиры,  (*[[1945]]*), сержант.

## Тәрҗемәи хәле
1923 елның февраль аенда ТАССР Бөгелмә кантоны (*[[1930 ел]]дан [[Шөгер районы]], [[1969 ел]]дан [[Лениногорск районы]]*) Сарабиккол авылында туган. Милләте — татар. Туган авылында ТБУМ — тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлый. Күмәк хуҗалыкта эшли.

## Бөек Ватан сугышында
1942 елда хәрби хезмәткә алына. Май аеннан Бөек Ватан сугышы фронтларында: Кырым фронты, Көньяк-Көнбатыш фронт, Көньяк фронт, 4нче Украина фронты, Ленинград фронты, 2нче Белоруссия фронтында яуларда катнаша.
Ленинград фронты 21нче армия 381нче укчы дивизия 1259нчы укчы полкның пулемет расчеты командиры булып хезмәт иткән. 
1944 елның 10 июнендә дошманның (*[[финнар|фин]] солдатлары*) Карел бугазы саклану сызыгын өзгәндә, дошман ныгытмаларына беренче булып ташлана, дзотка гранаталар ыргыта. Рота һәм взвод командирлары сафтан чыккач, аларны алыштырып, сугыш кырында үз артыннан башкаларны ияртә. Дүрт  тапкыр каты яралана.
1945 елның 19 мартында Данциг (Гданьск, Польша) тирәсендә һәлак була. Гданьскидан 22 *км* көнбатыштарак җирләнгән.
1945 елның 24 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Хәтер

* Лениногорск шәһәренең бер урамына исеме бирелгән.
* Сарабиккол авылында обелиск куелган.
* 1998 Лениногорск шәһәрендә Каһарманнар аллеясында бюсты куелган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1945 Советлар Берлеге Каһарманының «Алтын йолдыз» медале
* 1945 Ленин ордены
* медальләр

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского Союза. Т.1. М., 1987.
# Герои Советского союза-наши земляки.Кн.1. Казан, 1982.
# Советлар Союзы Геройлары-якташларыбыз. Казан, 1990.
# Ханин Л. Герои Советского Союза-сыны Татарии. Казан, 1968.

## Сылтамалар
*  Баһаветдинов Гыйльми Абзал улы
*   Г.А. Баһаветдинов «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Баһаветдинов

**Баһаветдинов** — татар фамилиясе.
  
* Әнвәр Баһаветдинов (1925-2002), ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1983-1986).
* Габделхәмит Баһаветдинов (*[[Габделхәмит Мәрҗани]]*, 1886—?), дин эшлеклесе, Казанның Мәрҗани мәчете имам-хатыйбы (1917-192?).
* Гыйльми Баһаветдинов (1923-1945), Советлар Берлеге Каһарманы, пулеметчы. 
* Гыймаз Баһаветдинов (1897-1938), Татарстан АССРның беренче прокуроры, юстиция халык комиссары.
* Марат Баһаветдинов (1947), Нефтекама шәһәр Советы рәисе (1988―1992), БАССР XII чакырылыш Югары Советы депутаты.
* Минзаһит Баһаветдинов (1959), самбист, Европа чемпионы (1974).
* Рафаил Баһаветдинов (1931), рәссам.
* Фәрит Баһаветдинов (1932-2008), хакимият-хуҗалык эшлеклесе.
* Флүр Баһаутдинов (1958), юрист, язучы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Ибн Хөрдәдбәк

**Ибн Хөрдәдбәк** яки **Әбү Әл-Касыйм Гобәйдуллаһ ибн Габдуллаһ ибн Хөрдәдбәк** (фарсы ابوالقاسم عُبیدالله بن عبدالله اِبْن خُرْدادْبِه‌ْ (خرداذبه)‎ , 820-912) — Иран чыгышлы мөселман җәграфия белгече, тарихчы. Аның *"Китаб әл-мәсәлик вә-мәмәлик"* ("Юллар һәм илләр китабы") хезмәте - гарәпчә географияне тасвирлауның беренче үрнәге.

Бүгенге татарларның бабалары - болгарлар, хәзәрләр, кыпчаклар, кимәкләр хакында әһәмиятле мәгълүмат калдырган. Ибн Хөрдәдбәк китапларында, шулай ук, бүтән төрки халыклар, Гарәп хәлифәлеге, руслар, славяннар тормышы тасвирланган.

## Тормыш юлы

Ибн Хөрдәдбәк Тәбәристанда  аксөяк  гаиләсендә туган. Аның дәү әтисе  зәрдөштлек динен тота, ләкин хәлифәләр хезмәтенә кереп, Ислам динен кабул итә.

Ибн Хөрдәдбәк төньяк Иранда почта башлыгы булып эшли, шуннан географик мәгълүмат җыя башлый.

Соңрак Сәмәррә шәһәренә күченә һәм бөтен Хәлифәлек почта хезмәтенең башлыгы итеп билгеләнгән. Тормышының соңгы елларында Багдадта яши.

Ибн Хөрдәдбәк тормыш юлын 10 гасырдагы гарәп язучысы Ибн Ән-Нәдим тасвирлый.

Ибн Хөрдәдбәк үзе сәяхәт итмәгән, ул Багдад архивларыннан, төрле илләрдә булган сәяхәтчеләр, гаскәриләр, сәүдәгәрләр белдерүеннән мәгълүмат алган.

Ибн Хөрдәдбәк гарәп география белемендә яңа юнәлешкә нигез сала: заманча сәүдә юллары буендагы халыкларны тасвирлау. Ибн Хөрдәдбәк хезмәтләре аның замандашлары мәгълүматында нигезләнгән, шуңа зур әһәмияткә ия.

## Сылтамалар

*    Голант В. Я. Планету открывали сообща / Отв. ред. М. А. Коган; Институт востоковедения АН СССР. — М.: Наука (ГРВЛ), 1971. — С. 249-262. — 312 с. — (Путешествия по странам Востока). — 15 000 экз. (обл.)
* http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/I.phtml?id=2049  Ибн Хордадбех. Книга путей и стран

Төркем:Гарәп тарихчылары
Төркем:Гарәп географлары
Төркем:Татар тарихы
Фәрит Сәйфелмөлеков

**Фәрит Сәйфелмөлеков**, Фәрит Мостафа улы Сәйфелмөлеков,  (*[[1930]], [[СССР]], [[Ташкәнт]] — [[2016]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) — язучы, журналист, Якын Көнчыгышны һәм гарәп илләрен өйрәнүче белгеч, ССРБ Үзәк телевидениесе алып баручысы, РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1995]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1930 елның 19 ноябрендә Ташкәнт шәһәрендә туган. Әтисе — Берлин университетын тәмамлаган филолог Мостафа Камалетдин улы, әнисе атаклы Яушевлар нәселеннән чыккан Разия Гали кызы.

Мәскәү көнчыгышны өйрәнү институтын тәмамлаган. Гарәп һәм француз телләрен камил белә. «Международная жизнь» (*Халыкара хәл*), «Современный Восток» (*Замана Көнчыгышы*) журналларында, көнчыгыш әдәбияты нәшриятында эшли.

* 1953 елдан журналистлык эшендә. «*Марокко халкы тезләнмәс*» дигән беренче мәкаләсен 1953 елның 23 октябренда «*Вечерняя Москва*» газетасында Ф. Мулюков исеме астында бастыра.
* 1959 елдан ССРБ Үзәк телевидениесендә эшли.
* 1971—1990 елларда ССРБ Үзәк телевидениесе һәм радиосында халыкара хәлгә багышланган тапшыруның алып баручысы. «Маяк» радиотапшыруын уйлап табучыларның берсе.
* 1960 еллар ахырында — 1970 еллар башында ССРБ телевидениесе һәм радиосының Ливандагы корпункты җитәкчесе. 
* 1990-1992 елларда ССРБ (РФ) телевидениесе һәм радиосының Швейцариядәге корпункты җитәкчесе.
* 1992-1993 елларда «Останкино» телеширкәтенең Евразия телестудиясе директоры.
* 1993-1995 елларда «Останкино» телеширкәтенең халыкара тапшырулар иҗади берләшмәсе директоры.
* Мисыр президенты Гамәл Габдел Насыйр, Палестина мохтарияте җитәкчесе Ясир Арафат, Әфганстан җитәкчеләре Нур Мөхәммәт Тараки, Мөхәммәт Нәҗибулла, Иранның рухи җитәкчесе аятулла Хөмәйни, Куба лидеры Фидел Кастро һ.б. белән очрашып, әңгәмә кора.

«*Гыйрак җөмһүриятенең тууы*» (*[[1958]]*), «*Гыйрак кичә һәм бүген*», «*Португалиянең Африкадагы колонияләре*», «*Ут сызыгыннан репортажлар*» китапларын язган, документаль фильмнар төшергән, мәкаләләр бастырган.

2016 елның 4 июнендә Мәскәүдә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1976 ― Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1982 ― Кызыл Йолдыз ордены
* 1978 ― Бертуган Васильевлар исемендәге РСФСР дәүләт премиясе 
* 1981 ― ССРБ дәүләт премиясе
* 1995 ― РФ атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2010 ― Хөрмәт ордены (РФ)

## Гаиләсе
Хатыны Людмила Петровна, *радиомөһәндис*
* *Кызлары* Мәрьям, *икътисадчы*; Наталья, *журналист*
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* Фәрит Сәйфелмөлеков вафат булды 
*  Фәрит Сәйфелмөлеков белән әңгәмә. «Киров яңалыклары» сайты 

Төркем:Мәскәү көнчыгыш телләре институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Данилов мөселман зиратында җирләнгәннәр
Төп квант саны

**Төп квант саны** яки  **радиаль квант саны** — энергетик баскычның санын билгеләүче бөтен сан, билгеле энергетик баскычта булган электрон энергиясен тасвирлый.

Төп квант саны квант саннары рәтендә (төп, орбиталь, магнит квант саннары һәм спин) беренче урында тора. Әлеге дүрт квант саны атомдагы электронның уникаль халәтен (дулкынча функциясен) билгели.

Төп квант саны арткан саен электрон энергиясе арта. 

Атомдагы электроннар өчен төп квант саны иң зур кыйммәте элемент периоды санына тигез.

Төп квант саны n дип билгеләнә. Тарихында атомнар энергетик баскычына махсус билгеләр бирелгән: ***K, L, M, N, O, P, Q***:
* **n=1 = K**
* **n=2 = L**
* **n=3 = M**
... һ.б.

Спин исәпкә алып, энергетик баскычта электроннар иң күп саны ~N=2n^2 тигез.

Мәсәлән сутуар атомындагы электрон энергетик баскычлары болай исәпләнә:
: E_n = \frac {E_1}{n^2} = \frac {-13.6\text{ eV}}{n^2}, \quad n=1,2,3,\ldots 

Сутуар сыман селте металларда бәйләнгән электрон энергетик баскычлары түбәндәге исәпләнә:

:E_n = -\frac{Z^2}{n^2}\mathrm{Ry}

биредә
*  Z төш коргысы
* \mathrm{Ry}&nbsp;=&nbsp;13,59843340&nbsp;эВ  сутуар өчен Ридберг энергиясе 
## Сылтамалар
*Ю. Д. Третьяков, В. И. Дайнеко, И. В. Казимирчик и др. Химия. Справочные материалы — М. : Просвещение, 1984. — С. 17.
*Cohen-Tannoudji, Claude; Diu, Bernard; Laloë, Franck. Quantum Mechanics Volume 1. Hermann. ISBN 978-2-7056-8392-4.
*Shankar, Ramamurti (6 December 2013). Principles of Quantum Mechanics. Springer US. ISBN 978-1-4615-7675-4.
Төркем:Квант механикасы
Магнит квант саны

**Магнит квант саны** — кисәкчекнең импульс моменты z күчәренә проекциясе кыйммәтен билгеләүче квант саны: L_z = m\hbar..  

Магнит квант саны кисәкчекнең орбиталь импульс моментының фәзадагы ориентациясен тасвирлый һәм атом орбитале фәзадагы урнашуын билгели.

## Үзлекләре

Магнит квант саны ***-l*** дән ***+l*** гә кадәр кыйммәтенә тигез була ала, барысы **2l+1** кыйммәт, биредә l - орбиталь квант саны.  Магнит квант саны магнит моментының магнит кырына проекциясен билгели (Зееман күренеше).

Кайчакта кисәкчекнең теләгән кайсы моменты - орбиталь *L*, спин  *S*, суммар  *J=L+S* моменты  проекцияләре магнит квант саны белән билгеләнә. Шул очракта туры килүче квант саннары Ml=2l+1, Ms=2s+1, Mj=2j+1  кыйммәтенә ия, спин һәм суммар моменты өчен ярымбөтен сан булырга мөмкин.

Электрик һәм магнит мультиполь күчешләре тик билгеләнгән М үзгәреше белән булырга мөмкин. Шул магнит квант саннары билгеләнгән үзгәрешләре - сайланыш кагыйдәләре (рөхсәт ителгән М үзгәрешләре) дип атала.

## Сылтамалар
*Cohen-Tannoudji, Claude; Diu, Bernard; Laloë, Franck. Quantum Mechanics Volume 1. Hermann. ISBN 978-2-7056-8392-4.
*Shankar, Ramamurti (6 December 2013). Principles of Quantum Mechanics. Springer US. ISBN 978-1-4615-7675-4.
Төркем:Квант механикасы
Co Freyzer

**Co Freyzer** yäki **Cozef William "Co" Freyzer** (inglizçä *Joseph William "Joe" Frazier*; 1944-2011, AQŞ) — AQŞ hönäri boksçısı, Olimpiä çempionı (1964), awır ülçäw törendä çığış yasağan.

Dönya çempionı (**WBC**, awır ülçäw) 1970-1973. Dönya çempionı  **WBA** versiäsendä 1970-1973.

Abruylı sport mabuğat çaraları Co Freyzernı häm Möxämmät Aline boks tarixında iñ böyek boksçılar itep tanığan.

Möxämmät Ali belän qarşılığı - sport tarixında iñ mäşhürneñ berse.

Freyzer "Rokki" filmnarınıñ qaharmanı Rokki prototibı bulıp tora.

## Qazanışları

1971 yılda ike ciñelmägän çempion Co Freyzer häm Möxämmät Ali boks köräşendä oçraşa. 15-nçe raundta Co Freyzer Möxämmät Aline ciñä, bu Alineñ berençe ciñelüe bula.

1973 yılda tağı ike ciñelmägän boksçı Co Freyzer häm Corc Forman boks köräşendä oçraşa. Forman 2-nçe raundta texnik nokaut belän ciñä.

1981 yılda Co Freyzer bokstan kitä.

Berniçä filmda töşerelä: Rokki (1976), "Färiştälär yortı" (1994).

2011 yılda bawır yaman şeşennän Filadelfiä hospisında ülä. Anıñ cenazasına bokstağı töp köndäşe Möxämmät Ali kilä.

## Sıltamalar

* Джо ФРЭЗЕР: «МОЕЙ ПЕРВОЙ ГРУШЕЙ БЫЛ МЕШОК С КУКУРУЗОЙ» (начало)
* Джо ФРЭЗЕР: «МОЕЙ ПЕРВОЙ ГРУШЕЙ БЫЛ МЕШОК С КУКУРУЗОЙ» (окончание)
* Джо Фрезер: Непростивший (09.11.2011) 
* Джо Фрейзер. Дымящийся Джо 

Төркем:Боксчылар
Миңнулла Чинкин

**Миңнулла Чинкин** — РСФСРның һәм Татарстанның җиңел атлетика буенча атказанган тренеры.

Миңнулла Низаметдин улы Чинкин тумышы белән Чувашия Республикасыннан.

Әлмәттә яшь буынны спорт серләренә өйрәтә. 1973 елдан Чаллыда яши. Чаллыда “Камаз” спорт клубында өлкән тренер булып хезмәт куя. “Яр Чаллы” спорт комплексында эшли. 1983 – 1989 елларда ССРБ­ның марафон йөгерүе буенча җыелма командасында эшләде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хушлашу. Шәһри Чаллы. 10.01.2014 10:06 | Яңалыклар тасмасы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тренерлар
Төркем:РСФСР атказанган тренерлары
Төркем:ТАССР атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Хәйдәров

**Хәйдәров** — фамилия.
* Әмир Хәйдәров (1911-1996), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* **Рәшит Хәйдәров** 
** Рәшит Хәйдәров (1949―2014), физик, техник фәннәр докторы, профессор.
** Рәшит Хәйдәров (*Рашит Хайдар*, 1957), удмурт язучысы, прозаик-сатирик, шагыйрь, журналист. 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Гайнанша Хәйдәршин (1911-2006), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Рауль Мирхәйдәров (1941), язучы.
----
* Хәйдәр — БР Благовар районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Габделәхәт Чинкин

**Габделәхәт Чинкин** – күренекле биолог-галим, биология фәннәре докторы (1988), профессор (1990), дистә елдан артык Кама физик культура институтының ректоры булып торган, Русиянең атказанган физик культура хезмәткәре (2002).

Габделәхәт Сираҗетдин улы Чинкин 1937 елда Шыгырдан районы, Кыр Бикшеге авылында туа. 1951 елда Батыр педагогия училищесын тәмамлый. 1955 елга кадәр авыл мәктәбендә башлангыч сыйныфларда укыта.

1959 елда Казан дәүләт педагогика институтын физик культура укытучысы белгечлеге буенча тәмамлый. Гаскәри хезмәт үтә. Җиңел атлетика буенча өч тапкыр Татарстан чемпионы.
1961-65 елларда Казан ветеринария институтында эшли. 1967 елдан – Казан педагогика институтының анатомия һәм физиология кафедрасы каршында аспирантурага керә. Осман Курмаев җитәкләгән лабораториядә тәҗрибәләр ясый, шулар нигезендә 1971 елда кандидатлык эшен яклый. 1976 елдан кафедра мөдире. 1991 елдан Кама физик культура институтында медицина-биология фәннәре кафедрасы мөдире, ректор урынбасары, 2005 елдан — ректор. 2010 елда уку йорты Казанга күчерелгәч, Идел буе спорт һәм туризм академиясенең анатомия һәм физиология кафедрасы мөдире булып эшли.

Барлыгы 135 хезмәт бастырган, аларның 4се – дәреслек, 3се – монография. Гомуми һәм спорт физиологиясе буенча лекцияләр укыган, аспирантлар эшләрен алып барган.

Озак авырудан соң 2016 елның 3 июнендә Казанда вафат була. Кабере Казанның Арча зиратында.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кама физик культура институтының элеккеге ректоры Габделәхәт Чинкин вафат
* http://www.infosport.ru/person/legkaya-atletika/chinkin-abdulahat-sirazetdinovich
* Абдулахат Чинкин: «Я никогда не рвался во властные структуры»

Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Русиянең атказанган физик культура хезмәткәрләре
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Медиклар
Протопланета

**Протопланета** — протопланета дискындагы эчке эрү чорын узган зур планета яралгысы. Эчке эрү  барышы өслек астындагы катламнар дифференцияциясенә (бүленешенә) китерә.

Әлеге күк җисемнәре километр зурлыгындагы планетезимальләрдән барлыкка килә. Планетезимальләр үзара тартышып һәм бәрелешеп, протопланетаны булдыра.

Планеталар формалашу теориясе буенча протопланеталар бер-берсе орбиталарына тәэсир иткәннәр, нәтиҗәдә бәрелешкәннәр һәм эре планеталарны булдырганнар.

Баштагы протопланеталарда күп радиоактив элементлар булган, вакыт белән алар таркалганнар. Таркалудан һәм гравитацион басымнан чыгарылган җылылык протопланеталар эчендәге катламнарны эреткән һәм планеталарга әйләндергән.

Эретелгән катламнарда авыр элементлар планета үзәгенә төшкән, ә җиңел элементлар планета өслегенә күтәрелгән. Әлеге процесс гравитацион аеру (дифференлаштыру) дип йөртелә.

Метеоритларны өйрәнү кайбер астероидларда гравитацион аеру булганын күрсәтә.

## Кояш системасы

Кояш системасында планетезимальләр бәрелешләре берничә йөз планета яралгысын булдырган. Әлеге яралгылар Церера һәм Плутонга охшаш булган, аларның массасы 1022 — 1023 кг,  ә диаметры берничә мең километр тәшкил иткән.

Йөзләр миллион ел дәвамында планета яралгылары бер-берсе белән бәрелешкәннәр, нәтиҗәдә зурлыклары арткан, ә саны кимегән. Калган планета яралгылары чын планетага берләшкән.

Бик зур бәрелешү теориясе буенча Кояш системасының баштагы тарихында фараз ителгән Тейя протопланетасы Җир белән бәрелешү нәтиҗәсендә Ай иярчене барлыкка килгән.

Кояш системасында өч калган протопланета -  Церера, (2) Паллада һәм  (4) Веста сакланган. Протопланеталарга шулай ук Койпер билбавының кәрлә планеталары карый.

Җирдә тимер метеоритлар табылганга күрә астероидлар билбавында металлик төшле протопланеталар булган, ә аларның җимерелүе әлеге метеоритлар барлыкка килүенә китергән.

## Сылтамалар
*BIG PIC: 2 Pallas, the Asteroid with Protoplanetary Attitude. Discovery Space. Discovery Communications (8 октября 2009). Проверено 8 октября 2009. Архивировано из первоисточника 25 августа 2012.
* Alan Boyle. Protoplanet frozen in time. MSNBC (8 октября 2009). Проверено 12 сентября 2009. Архивировано из первоисточника 25 августа 2012.
* The Birth of a Giant Planet?. European Southern Observatory (28 February 2013). Проверено 2 марта 2013.
* Сафронов В. С. Эволюция допланетного облака и образование Земли и планет.— М., 1969 (английское издание — США, NASA TTF 677, 1972)
* Сафронов В. С. Происхождение Земли.— М.: Знание, 1987
* From Dust to Planetesimals // Workshop at Ringberg Castle, Germany, September 11—15, 2006.

Төркем:Астрофизика
Төркем:Планетология
Төркем:Планеталар