open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Voroşil Gukasän

**Voroşil Gukasän**, Voroşil Levon ulı Gukasän (; *[[1932 yıl]]nıñ [[9 гыйнвар|9 ğinwarı]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], , [[Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы|Äzerbaycan SSR]],  — [[1986 yıl]]nıñ [[11 октябрь|11 oktäbere]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы|Äzerbaycan SSR]], [[Бакы|Baqı]]*) — Äzerbaycan sovet lingvistı, tarixçısı, Kavkaz belgeçese, udin tele buyınça belgeç.

## Tärcemäi xäle
Nic bistäsendä tuğan, milläte buyınça udin. Baqı däwlät universitetın tämamlağan. Äzerbaycan SSR Fännär akademiäsendä eşlägän. 1965 yılda udin teleneñ Nic dialektınıñ fonetik häm morfologik üzençäleklärenä bağışlanğan kandidatlıq dissertatsiäse yaklağan. 1973 yılda filologiä fännäre doktorı bulğan, Äzerbaycan SSR Fännär akademiäseneñ tel beleme institutında «Äzeri häm udin telläreneñ üzara mönäsäbätläre» temasına tikşerenü yaklağan.

1974 yılda anıñ «Udin-äzeri-rus süzlegen» çığaruwın ayırım bilgeläp ütärgä kiräk. Bu süzlek bügenge köndä xäzerge udin teleneñ ike dialektı (Nic häm Vartaşen dialektları) leksikası berdänber ere cıyıntığı bulıp qala. Udin telenä bağışlanğan başqa küp mäqälälär avtorı.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Ворошил Левонович Гукасян

.

Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:Бакы дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Тел белгечләре
Төркем:Азәрбайҗан тел белгечләре
Төркем:СССР тел галимнәре
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Төркем:Азәрбайҗан тарихчылары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Latinça
Иске Кәшер мәчете

**Иске Кәшер мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  административ үзәге Иске Кәшер авылында  2001 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
XX гасыр башында (1920 елга кадәр) волость үзәге булган Иске Кәшер авылында 1288 кеше (1897 елда 1051, 1920 елда 1372 кеше) яшәве мәгълүм. 1913 елда авылда өч мәчет булган, мәчетләр каршында мәдрәсә (яки мәктәп) эшләгән. 1898 елда мулла Сабирҗан Кәлимулла улы Сөләйманов өендә ир балалар, 1905 елда Сафа хаҗи тарафыннан кыз балалар өчен мәдрәсәләр ачыла. 1909 елда Шәмсимөхәммәт Әхмәтшин (Шәмси бай) өендә бай балалары өчен мәктәп ачыла. Монда кадимчә дә, җәдитчә дә укытыла. 1915 елда Иске Кәшердәге 4 сыйныфлы мәктәптә рус теле дә укытылган. 1917 елда дин сабагы укыту бетерелә.

Беренче мәчеттә билгеле дин әһелләре:
* 1841 елдан ― Габделлатыйф Габделвахит улы, азанчы, мөгаллим.
* 1843 елдан ― Баһаветдин Нигъмәтулла улы, имам, мөгаллим.

1845 елдла авылда җәмигъ мәчете төзелгән. Аңа, өстәмә мәхәллә итеп, Яңа Кәшер (хәзерге Әлмәт районы) авылы мөселманнары да кушылган. Билгеле дин әһелләре:
* 1877 елдан азанчы ― Мөхлисулла Габделлатыйп улы (1918 елда вафат).
* 1898 елдан ― Сабирҗан Кәлимулла улы Сөләйманов, хатыйп.
* 1903 елдан ― Шәфигулла Хисмәтулла улы. 1905 елда Карамалы авылы мәчетенә хатыйп итеп билгеләнә.
* 1909 елдан – Ибраһим Сафиулла улы Әхмәтов, имам.

1902 елда Уфа губерна идарәсе авылда өченче мәчет төзергә рөхсәт бирә. Билгеле дин әһелләре:
* 1905 елдан ― Бәдертдин Баһаветдин улы (1876―1920), имам.
* 1905 елдан азанчы ― Нуретдин Әхмәтҗанов (1863 елгы).

Сәяси репрессия елларында хөкем ителгән, Иске Кәшердә туган дин әһелләре:
* Нуриәхмәт Җәмилев (1853 елгы), Сарайлы авылы мәчете азанчысы булган, 1931 елда кулга алынган, 5 елга төньякка сөрелгән.
* Зыя Нуриәхмәт улы Нуриәхмәтов (1874 елгы), Сармашбаш (хәзерге Зәй районы) авылы мәчете мулласы, 1937 елда кулга алынган, 1939 елда эше туктатылган.
* Сабирҗан Кәлимулла улы Сөләйманов (1871 елгы), туган авылы җәмигъ мәчетендә мөхтәсиб булган. 1930 елда кулга алынган, 5 елга сөрелгән.

## Яңа бина
2001 елда ачылган яңа мәчеткә «Ислам нуры» исеме бирелгән. Бина газ белән җылытыла, су кергән. Гыйбадәт залы ~80 кеше сыйдыра. Гөмбәзле, ике манарасы да бина түбәсендә булган мәчет. Дин әһелләре:
* 2001 елдан ― Миңнебай хәзрәт Миннеханов, Рөстәм Халикъ улы Гәрәев.
* 2016 елдан ― Равил хәзрәт Мортазин.
* 2016―2020 елларда мөәзин ― Рифат Хәниф улы Бәхтиев.

## Моны да карагыз
* Урта Кәшер мәчете

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 68нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 22, 27-28, 93нче бит.

## Сылтамалар
*     Иске Кәшер (Старый Кашир).  Институт Татарской Энциклопедии

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2001 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Ugyen Vangçuk

**Ugyen Vangçuk** (; *[[1862 yıl]]nıñ [[11 июнь|11 iyüne]], [[Пунакха|Punakha]] — [[1926 yıl]]nıñ [[21 август|21 avgustı]], [[Пунакха|Punakha]]*) — Butan berençe patşası. 1907 yılda ul täxetkä utırğan, yaña dinastiägä nigez salğan häm Butannı berläştergän. Moña qädär ul  bulğan. Üzäk Butanda nigezlänep, ul 1882—1885 yıllarda watandaşlar suğışlarında häm fetnälärdä üz doşmannarın ciñä alğan.

## Tärcemäi xäle
 ğailäsendä tuğan. İnglizlär häm Tibet xäkimiätläre arasında aradaşçılıq missiäsen ütäp, Ugyen Vangçuk 1904 yılda ingliz ğäskärläreneñ Lhasağa  qatnaşqan. Angliä tarafınnan yaxşı xezmäte öçen büläklängän häm  däräcäsenä kütärelgän. 1907 yılda Ugyen Vangçuk Punakhada Butan patşası itep saylanğan, häm Punakha şähäre berläşkän Butan başqalası bulğan. 1910 yılda berençe patşa Angliä belän tınıçlıq tözägän, tulı avtonomiägä häm Angliäneñ Butannıñ eçke eşlärenä qatnaşmawçılığına almaşqa süzeren mönäsäbätlären tanığan. Bu waqıttan Butan izolätsiä çorı başlanğan, bu çorda Butan dönya suğışlarında qatnaşudan qaça alğan.

## Sıltamalar

* Монархия в Бутане
* The Royal Family of Bhutan
* Биографии бутанских королей с фотографиями

Төркем:Бутан патшалары
Төркем:Latinça
Игорь Сандлер

**Игорь Борисович Сандлер** (, 1956 елның 7 февралендә туган, Саратов, Саратов өлкәсе, CCCP) — Совет һәм Россия музыканты, музыка продюсеры, радио алып баручысы, Рәсәйнең Мактаулы Мәдәният эшчесе.

## Биография

### Беренче еллар
1956 елның 7 февралендә Саратовта Саратов авиация заводында инженер гаиләсендә туган. Алты яшеннән музыка өйрәнә. Ул рок музыкасын яраткан һәм Битлз, Лед Зеппелин, Ишекләр, Тере Гурпа, Джими Хендрикс, Эмерсон Лейк &amp;amp; Палмерны тыңлаган. Ул Саратов музыка мәктәбен, Саратов музыка көллиятен, Саратов дәүләт консерваториясенең алып баручы бүлеген тәмамлады.

Уку вакытында ул музыкаль җиһаз уйнады. 1977 елда ул Евгений Малышевның "Селигер" джаз-фольклор-рок төркемендә Калинин филармониясендә уйнады.

1978 елда, Элтон Джонның Россиягә сәфәре вакытында, Игорь консерваториядә имтиханнарын калдырып, Мәскәүгә китте. Анда ул танылган музыкант белән репетициягә, аның белән аралашырга, шулай ук билетсыз концертка керә алды.

## Библиография

* Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Парк советского периода : советско-израильские отношения в зеркале политической карикатуры. — Центрполиграф, 2004. — 249 с. — .
* Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Евреи – кто они?. — Центрполиграф, 2004. — 279 с. — .
* Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Список Сандлера. — Центрполиграф, 2011. — 420 с. — .
* Б.М Сандлер, И. Б Сандлер. Гиганты шоу-бизнеса.. — Центрполиграф, 2014. — 435 с. — ISBN 978-5-99-5276-1-4.
* И. Б Сандлер, Кучеренко В. Гиганты шоу-бизнеса.. — Центрполиграф, 2017. — 416 с. — .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Игорь Сандлер җитештерүче үзәге
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1956 елда туганнар
Төркем:7 февраль көнне туганнар
Максим Громов

**Максим Станиславович Громов** (, 18 февраль, 1998, Тарко-Сале, Ямал-Ненец автономияле округы, Россия) ― Россия актеры, музыкант, театр директоры, җырчы.

## Биография
Максим 1998 елның 18 февралендә Тарко-Сале шәһәрендә туган. Ана Громова Ирина Петровна ― парфюмерия кибете директоры. Атасы Громов Станислав Васильевич ― полицейский. Макс Громовның шулай ук ​​энесе Нил һәм София апасы бар. Ул курсант классында, Тарко-Салинский 3нче мәктәптә укыган. 12 яшендә ул музыка өйрәнә башлый. 

2016 елда ул урта мәктәпне тәмамлады, һәм шул ук елда Ярославль дәүләт театр институтына, "Т.Н. Куценко һәм С.Ф. Куценко" остаханәсендә укырга керде. Театр институтының икенче курсында укыганда, Макс Громов йөрәк анатомиясе сериалында эпизодик рольдә беренче тапкыр чыгыш ясады.

Театр институтын 2020-нче елда тәмамлагач, ул Ярославльдән Мәскәүгә күченде һәм берничә шәхси театрда хезмәт итә башлады.

2022 елда ул Сәнгать директоры һәм театр директоры булып эшләде, Пуровский районының ЯНАО Мәдәният бүлегендә хезмәт итә башлады.

2022 елның маенда ул "Кайбер химия" соло спектаклен чыгарды. Шул ук елда Максим бер сәхнәдә театр һәм кино актеры Сергей Астахов белән, "Ирләр нәрсә эшли" гастроль спектаклендә, Чека башлыгы ролендә берничә тапкыр чыга башлады.

## Фильмография

* 2018 ― «Остров Обреченных»
* 2018 ― «Лимб» 
* 2019 ― «Три капитана»
* 2021 ― «Анатомия сердца»
* 2021 ― «Уличное правосудие»
* 2022 ― «НЛО»
* 2023 ― «Беспринципные»
* 2023 ― «Саша против!»

## Дискография

* 2021 ― «Green Rose»
* 2021 ― «Она кроет»
* 2021 ― «Мечтать»
* 2021 ― «Aiqos»
* 2022 ― «Pure»
* 2023 ― «Pure (remix)»

## Искәрмәләр
Василий Андреев

**Василий Васильевич Андреев** (, Безецк, Твер провинциясе — 26 декабрь, 1918, Петроград) — Россия музыканты, Россия халык уен коралларының беренче оркестрын оештыручы һәм лидеры (1888), композитор, балалайкада уйнаучы-виртуоз.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Андреев В.В. // Большая российская энциклопедия. Том 1. — М., 2005. — С. 724.
* В.В. Андреев. Материалы и документы / Сост. Б.Б. Грановский. — М.: Музыка, 1986. — 351 с.
* *Полевая М.В.* Просветительская деятельность В. В. Андреева на рубеже XIX—XX вв. // Вестник Санкт-Петербургского университета. История : журнал. — 2007. — Вып. 4. — С. 332—340.

## Сылтамалар

* Василий Васильевич Андреев // Россия некрополы

Төркем:III дәрәҗә Изге Станислав ордены кавалерлары
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:XIX гасыр композиторлары
Төркем:Россия империясе композиторлары
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Санкт-Петербургта вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:26 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1861 елда туганнар
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Газиз Нәсин

**Газиз Нәсин** (төрекчә Aziz Nesin) — төрек язучысы.

## Татар телендә басылган һәм татар театрларында куелган әсәрләре
* 1985 ел — «Казан утлары» журналында Рафаэль Мостафинның «Несин белән очрашулар» мәкәләсе һәм Газиз Нәсиннең «Эт койрыгы», «Ватан вазифасы» хикәяләре басылды.
* 1991 ел — Татарстан китап нәшриятында «Эт койрыгы» җыентыгы басылып чыкты. Тәрҗемәче Нәзифә Кәримова.
* 1995 ел — «Казан утлары» журналында Тәүфикъ Әйди тәрҗемәсендә «Фил Хәмди», «Казан кую тантанасы», «Хирурглар конгрессы» хикәяләре басылды.
* 2000 ел — «Казан утлары» журналында Марс Шабаев тәрҗемә иткән «Бакча карачкысы» һәм "Гаебеңне таныйсыңмы-юкмы?" хикәяләре басылды.
* 2001 ел — «Казан утлары» журналында (№5) латин әлифбасында "Өч фәрештәчекнең әнисе" хикәясе басылды.
* 2012 ел — «Ал җанымны, әфәнде!» комедиясе Әлмәт татар драма театрында куелды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Хужа Насретдин оныгы. Тәүфикъ Әйди, Казан утлары, 1995, № 12

Төркем:Төрек язучылары
Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Лев Толстой исемендәге халыкара алтын медаль лауреатлары
Украина гагаузлары

**Украина гагаузлары** — Украина дәүләтендә якынча 32 мең гагауз яши. Бу дәүләттә гагаузлар Одесса өлкәсенең Болград, Рени һәм Тарутино районнарында булган авылларда бергә яшиләр.

## Гагауз авыллары
* Курчу
* Каракурт
* Кубей
* Сатылык-Хаҗи
* Димитровка
* Болбока
* Эски Троян

## Чыганаклар

# ↑ Перейти обратно: ***1*** ***2*** Итоги переписи населения Украины 2001 года
# ↑ Этнодемографические процессы среди болгар Молдовы и Украины в середине XVIII-XX В. - тема научной статьи по истории и историческим наукам, читайте бесплатно текст научно-иссле...
# ↑ 
# ↑ Русский язык в Украинской республике
# ↑ Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV — М., Статистика, 1973
# ↑ Всеукраїнський перепис населення 2001. Розподіл населення за національністю та рідною мовою
# ↑ Перепис 1989. Розподіл населення за національністю та рідною мовою (0,1)

Төркем:Украина халыкларыТөркем:Гагаузлар
Зональ корылма телләр

**Зональ ярдәмче телләре** яки **зональ корылма телләре** — бер тел төркеменең лексика һәм грамматика нигезендә төзелгән ясалма телләр. Кардәш халыкларны берләштергән һәм аралашу җиңеләйтү өчен телләр бу. Дөньяда иң киң таралган зональ ярдәмче тел – 2006 елда төзелгән *[[славян-ара теле]]*, анда 20 меңгә якын кеше сөйләшә. Башка мисаллар: пангерман телләр (*tutonish, folkspraak*), панроман телләр (*лингва-франка-нова*), панурал тел (*будинос*), пантөрки телләр һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Шулай ук карагыз
* Халыкара тел
* Лингва-франка
* Койне

Төркем:Ясалма телләр
Төркем:Телләр
Колынчаковлар

**Колынчаковлар** () ― татар аристократиясе, соңрак Россия кенәз нәселе ( диненә күчеп урыслашкан морзалар). Темников кенәзе Колынчак Еникеевтан (*үлгән елы: 1608 ел ахыры ― 1609 ел башы*) башланган нәсел, ул кенәз Еникей Тенишевның өлкән улы булган һәм аның үлеменнән соң Темниковта (Төмән, Кала, Иске Кала ) кенәзлек иткән (1572 һәм 1577 еллар арасында). Колынчак морза әтисе вафатыннан соң кенәз титулын ала, аннан кенәз Колынчаковлар нәселе китә.

Нәсел Россия империясенең Пенза губернасы шәҗәрә () китабының VI өлешенә кертелгән. Язучы Александр Иванович Купринның әнисе Любовь Алексеевна (1838—1910) Колынчаковлар нәселеннән булган, кыз чагында Колынчакова фамилиясен йөрткән. Александр Куприн ― Колынчаковларның нәсел дәвамчысы.

1689 елгы отказный китапларыннан күчермәдә стольник Федор Кутлумаметевич (1690) һәм аның улы Лев Федорович Колынчаковлар кенәзләр дип атала.  Аларның токымнары барлык рәсми  документларда кенәзләр дип аталган. 1833 елның 19 октябрендә Дәүләт Советы карары белән, нәсел китабының VI өлешенә кертеп, коллежский советник Алексей Петрович Колынчаков һәм аның улы Владимир татар кенәзләре дәрәҗәсендә расланган.

Хакимлек итүче Сенатның 1836 елның 11 августындагы, 1855 елның 20 сентябрендәге һәм 1857 елның 28 февралендәге карары белән бу нәселдән кенәзләр Колынчаковлар булып санала:
* Николай Алексеевич һәм аның улы Алексей.
* Ротмистр Алексей Павлович һәм балалары: Александр, Сергей, Евдокия һәм Николай.

 күчмәгән морзалар 1713 елда һәммә җир-биләмәләреннән мәхрүм ителгән. 

Атюрьево районының Стрельник авылында Кулунчаковларның утары сакланган. 1905 елдан соң кенәз Алексей Кулунчаков немец стилендә ике катлы таш бина төзетә. 1939 елдан биредә 8-еллык мәктәп эшли. Бүгенге көндә авыл советы, китапханә урнашканнар. 

## Моны да карагыз
* Төмән

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Саид мурза князь Еникеев*. Очерк истории татарского дворянства. – Уфа, 1999, стр.17.
* *Гильдеев Н.А*. Татары Пензенского края. – Москва, 2008, стр.19.
## Сылтамалар
* 

Төркем:Россия империясе дворян нәселләре
Төркем:Татар дворян нәселләре
Төркем:Кенәзләр
Колынчаков

**Колынчаков** ― фамилия.
* Колынчаковлар
----
* Бикә Колынчакова (1946), нугай язучысы, «Байтирәк» альманахының редакторы. Дагстанның халык язучысы (1994).
Төркем:Фамилияләр
Бутан парламенты

**Бутан парламенты** () — 2007 елда бер палаталы Цонгдуны алыштырган ике палаталы закон чыгару органы. Беренче депутатлар 2008 елда, беренче милли сайлаулардан соң мандатлар алганнар.

## Тарихы
Гасыр чикләрендә Бутан абсолют монархиядән конституцион хакимият формасына әкренләп күчә башлый. Социаль тормышны либерализацияләү һәм дәүләтнең сәяси системасында демократик үзгәрешләр 2008 елда Бутан Конституциясен кабул итү сәбәбе була.

Парламент ике палаталы структурага ия. 2008 елда Парламентка беренче гомуми сайлаулар үтә. Ике партиягә рөхсәт бирелә — Бутан тынычлык һәм чәчәк ату партиясе һәм Халык демократик партиясе.

Парламентның югары палатасында вәкилләргә сәяси партия әгъзалары булу тыела (11 бүлек).

## Составы

* **аскы палата — Милли ассамблея**, 47 депутат халык тарафыннан сайлана.
* **югары палата — Милли Совет**, 20 депутат халык тарафыннан сайлана, 5 депутат Бутан короле тарафыннан билгеләнә.

## Моны да карагыз

* Цогду

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бутан Конституциясе.
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Төркем:Бутан
Әминә Газаева

**Әминә Газаева**, Әминә (*Әминәт*) Хиса кызы Газаева (, *[[1993 ел]]ның [[2 декабрь|2 декабре]], [[РФ]], [[Кабарда-Балкария|Кабарда-Балкар Республикасы]], Чегем районы, Яникой*) ― балкар шагыйрәсе, Кабарда-Балкария һәм Россия Язучылар берлекләре әгъзасы (2016 елдан). Карачай-Балкария язучыларының Кязим Мечиев һәм Исмаил Семенов исемендәге әдәби премиясе лауреаты (2021).

## Тәрҗемәи хәле
1993 елның 2 декабрендә Кабарда-Балкар Республикасының Чегем районы Яникой (*Гелятаново, Жангыкой*) авылында туган. Чыгышы белән балкар коммунистлары Иса (*1888 елда туган*) һәм Мусса (*1895–1938*) Газаевлар нәселеннән.

 финанс факультетын (2015), Кабарда-Балкар дәүләт университетын (2021) тәмамлаган.

Бала чагыннан шигырьләр яза. Мәктәптә укыганда ук шигырьләре «Заман», «Горянка», соңрак «Литературная Россия» газеталарында, балкар телендә нәшер ителә торган «Мәңге Тау» журналында басылып килгән. Әүвәлге шигырьләре «Тейри къылыч» дип исемләнгән күмәк шигъри җыентыкка да кертелгән.

2008 елда Төньяк Кавказ республикаларының яшь шагыйрьләре киңәшмәсендә катнашкан. 2014 елда шигырьләре Кязим Мечиев һәм Исмәгыйль Семенов исемендәге әдәби премиягә тәкъдим ителгән, 2021 елда премияне алган.

2016 елдан ― Бөтенроссия «Россия Язучылар берлеге» иҗтимагый оешмасының Кабарда-Балкария республика бүлекчәсе ― Кабарда-Балкар Язучылар берлеге әгъзасы.

2021 елдан дәүләт унитар предприятиесе – «Эльбрус» нәшриятында эшли.

2023 елда  шигырьләре «Казан утлары» журналында (июль санында) татар телендә басылган (тәрҗемәче Рафис Корбан).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Ә. Газаева*. Йөрәгем яктыра күңелле уйлардан. «Казан утлары»,   2023, № 7, 147-148нче бит.

## Сылтамалар
*  «Литературные встречи».  Аминат Газаева. Rutube видео, 29:35 (балкар телендә)
*   Балкар телендәге шигырьләре.  elbrusoid.org
## Моны да карагыз
* Абдуллах Бегиев
* Магомет Хубиев

Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:Балкар шагыйрьләре
Төркем:Кабарда-Балкария язучылары
Төркем:Кабарда-Балкар дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Кабарда-Балкар аграр  университетын тәмамлаучылар
Газаев

**Газаев** – фамилия.
* Мусса Газаев (1895–1938), балкар революционеры, коммунист.
----
* Әминә Газаева (1993), балкар шагыйрәсе.
## Моны да карагыз
;Газзаев
* Юрий Газзаев
Төркем:Фамилияләр
Butan berläşkän firqäse

**Butan berläşkän firqäse** (, elek **«Sotsial-demokratik firqä»** dip atalğan) — Butan sotsial-demokratik säyäsi firqäse, 2013 yılnıñ 20 ğinwarında nigezlängän. 2018 yılğı parlament saylawlarınnan soñ Butanda idärä itüçe firqä bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 
* Official website (archived)

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Бутан сәяси фиркаләре
Төркем:Latinça
Дамир Шәрәфетдинов (мәгънәләр)

**[[Дамир Шәрәфетдинов]]**— исем һәм фамилия
* Дамир Шәрәфетдинов (1940―2014), ТР Баш архив идарәсе башлыгы, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
* Дамир Шәрәфетдинов (1965―2020), журналист, Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (*[[Уфа]]*).

## Моны да карагыз

Төркем:Фамилиядәшләр
Проект:Төбәк тематик атналыгы/АКШ атналыгы

**АКШ атналыгы**The Week of the USA**«АКШ атналыгы»** — АКШ, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук АКШ турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

АКШ атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында АКШ һәм АКШ мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 12— 22 сентябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, испан Википедияләрендә АКШ турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### АКШ ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! АКШ атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «АКШ ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

:::**21 сентябрь**
# Drayv (film, 2011)
#:**17 сентябрь**
# Karl Van Vexten
#:**15 сентябрь**
# Natsional-sotsialistik xäräkät (AQŞ)
#:**13 сентябрь**
# Şayla Abdulla
#:**12 сентябрь**
# Либертариан партия (АКШ)


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* 
* 
* 
* 
* 

### Сәясәт

* 
* 
* 
* 
* 

### Шәхесләр

* 
* 
* 
* 
* 

#### Язучылар

* 
* 
* 
* 
* 

### Музыка

* 
* 
* 
*
Либертариан партия (АКШ)

**Либертариан партия** () — Американың уң либераль сәяси партиясе. 1971 елның 11 декабрендә Дэвид Нолан инициативасы буенча оештырыла. «АКШның өченчел партияләре» арасыннан иң зурысы.

## Тарихы
Либертариан партия булдыруга этәргеч булып АКШның 37нче президенты Ричард Никсонның 1971 елның 15 августындагы чыгышы торган, анда яңа икътисади сәясәтнең башлануы, шул исәптән беренчедән, бәяләрне һәм хезмәт хакларын катыру, икенчедән, алтын стандартыннан баш тарту игълан ителә. Бу барысы да Америка дәүләтенә нигез салучылар идеясыннан бик ерак була, шуңа күрә 1971 елның 11 декабрендә Дэвид Нолан активистлар төркеме (Джон Хосперс, Джон Дин, Теодор Натан) һәм «Яшь америкалылар азатлык өчен» хәрәкәте вәкилләре белән (ингл. Young Americans for Freedom) АКШның Либертариан партиясенә нигез сала.

Ballot Access News бюллетенендә әйтелгәнчә, соңгы 8 елда либертарианнар үзләренең теркәлгән тарафдарлары санын шактый арттыра алганнар, АКШның милли партияләре арасында бишенче урыннан өченче урынга күтәрелгәннәр. Әгәр 2008 елның октябрендә партиянең 240 328 яклаучысы булса (0,24 % теркәлгән сайлаучылар саны), 2012 елның октябрендә либертарианнар буларак 330 811 кеше (0,31 %) теркәлгән, ә 2016 елның февралендә 411 250 кешегә (0,40 %) җиткән. 2012 елда партия вәкилләре 138 вазифа биләгән. 2020 елның апрелендә партиягә Мичиганнан конгрессмен Джастин Амаш керә.

## Сәяси позициясе
Сәясәттә либертариан идеология нигезендә: ирекле базар икътисады, гражданнарның хокуклары һәм ирекләре, ирекле халыкара сәүдә, тынычлык һәм башка илләр эшенә катнашмау өчен чыгыш ясый. Икътисад ягыннан республика партиясенә иң якыны.

## Президент сайлауларында катнашу

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* АКШның Либертариан партиясе сайты (.)

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:АКШ сәяси фиркаләре
Бараба диалекты

**Бараба диалекты** — татар теле яки себер татар теле диалектларының берсе, ул телдә Себердәге Бараба тигезлегендә яшәүче бараба татарлары сөйләшә. Башка карашлар буенча кыпчак телләренең идел-кыпчак телләренә аерым тел булып керә. Язуы юк, көнкүрештә генә кулланыла, язмада транскрипциядә яки әдәби татар телендә күрсәтелә.

## Үзенчәлекләре
Фонетик система 12 сузык һәм 19 тартык аваздан тора. Вокализмда әдәби татар теле йогынтысында себер татарлар теленнән  Идел буе татарлары теленә әкренләп күчүе күренә. Агглютинатив типтагы тел. Синтаксик бәйләнешләр, сүзтезмәләр һәм җөмләләр төзү башка төркидәге кебек үк. 

Төп лексикасы кыпчак (идел буе кыпчак телләре һәм казакъ телләренә) һәм алтай телләре төркемнәренә якын.

## Шулай ук карагыз

* Себер-татар теле
* Том диалекты
* Чулым татар теле

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Бараба һәм чат татарларына барганнан соң (тел үзенчәлекләре турында) // Милли-мәдәни мирасыбыз: Новосибирск өлкәсе татарлары. — Казан, 2018. −556 б., рәс. — (Фәнни экспедицияләр хәзинәсеннән; унсигезенче китап).
* *[[Габделхәй Әхәтов|Ахатов Г. Х.]]* Диалект западносибирских татар. — Уфа, 1963.
* *Ахатов Г. Х.* Татарская диалектология. — Казань, 1984.
* *Богородицкий В. А.* О долгом и недолгом «у» в западно-сибирских тюркских диалектах и сродных явлениях в других тюркских языках // Этюды но татарскому и тюркскому языкознанию. Казань, 1933.
* *Дмитриева Л. В.* Барабинских татар язык (Языки мира: Тюркские языки. — М., 1997. — С. 199—205)
* *Дмитриева Л. В.* Заметки но языку барабинцев // Вопросы грамматики и историк восточных языков. М.-Л. 1958.
* *Дмитриева Л. В.* Язык барабинских татар. (Материалы и исследования). Л.. 1981.
* *Дмитриева Л. В.* Язык барабинских татар // Языки народов СССР. Т. II. Тюркские языки. М. 1966.
* *Радлов В. В.* Образцы народной литературы тюркских племен. СПб., 1872. IV.
* *Тумашева Д. Г.* Отношение барабинского наречия к тюркским языкам и татарским диалектам Сибири // Происхождение аборигенов Сибири и их языков. Томск, 1969.
* *Dmitrieva L. V.* Textes du folklore des Tatars de Barabinsk // Studia et Acta Orientalia, 1967. V—VI.

## Сылтамалар

* Татар халык сөйләшләре атласы

Төркем:Себер татар теле
Төркем:Татар теле диалектлары
Анорбой Эшматов

**Анорбой Эшматов**, Анорбой Аббас улы Эшматов (, *[[1958 ел|1958]], [[Сәмәрканд өлкәсе|Самарканд өлкәсе]], Булунгур районы*) — Үзбәкстан Герое, «Ил-Йорт хөрмәте» ордены һәм «Шөһрәт» медале иясе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Muhammad Ali, Rahmon Qoʻchqor va boshqalar. Oʻzbekiston qahramonlari. Toshkent: Adabiyot, 2021—216 bet. 11-avgust 2023-yilda qaraldi. 
Төркем:«Шөһрәт» үзбәк медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:17 гыйнвар көнне туганнар
Şayla Abdulla

**Şayla Abdulla** (; *[[1971 yıl]], [[Пакистан Ислам Җөмһүрияте|Pakistan]], [[Karaçi]]*) — Pakistan-Amerika yazuçısı häm dizaynerı.

## Tärcemäi xäle
Şayla Abdulla ingliz tele ölkäsendä  premiäsen, «» premiäsen, «Uquçılar qaraşı» premiäsen, «Yazu sänğäte» premiäsen häm Hobson Fondınnan grantın alğan. «» xikäyälär cıyıntığı kürenekle näfis ädäbiät öçen jüri bülägen alğan, ul *Norumbega Fiction Awards* iñ yuğarı büläge bulıp tora.

2014 yılnıñ başında  tikşerenü törkeme *Saffron Dreams*’tan 3000 süzdän torğan özek uqu keşeneñ rasizm däräcäsen kimetergä mömkinlegen açıqlağan. Roman *Open Education* mäğlümat bazası buyınça immigratsiä ädäbiätınıñ 50 iñ böyek äsärläreneñ berse dip atalğan.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Räsmi sayt 
* If These Walls Could Talk , Nirali Magazine, April 2007

Төркем:АКШ язучылары
Төркем:Пакистанда туганнар
Төркем:Карачида туганнар
Төркем:Latinça
Касыйм педагогика училищесының татар бүлеге

**Касыйм педагогика училищесының татар бүлеге** () ― 1924 – 1937 елларда Касыйм шәһәрендә эшләп килгән урта махсус һөнәри белем бирүче милли мәгариф учреждениесе. 

## Тарих

Октябрь революциясенә кадәр Касыймда атаклы Кастров мәдрәсәсе эшләгән (2014 елдан монда Ә. М. Ишимбаев исемендәге Татар мәдәният һәм сәнгать үзәге урнашкан ). Бу уку йорты татар сәүдәгәрләре Кастровлар химаясендә булган .  Җәмәгать эшлеклесе һәм педагог Сәгъдия Хәсән кызы Булатова (1882―1950) Касыймда татар кызлары өчен беренче мәктәп ача .

1924 елда татар мәктәпләре өчен укытучылар әзерләү өчен Касыйм педагогика техникумы (1937 елдан педагогика училищесы) базасында Татар бүлеге ачыла . Биредә төп фәннәр буенча укыту татар телендә алып барыла. Укытучылар булып җирле укытучылар эшли: Ф. Ф. Бәширова (татар теле, әдәбияты), А. И. Итакаев (математика), З. В. Чанышев (биология, химия). Татар бүлегендә белгечләр җитмәгәнлектән, Уфа һәм Казан укытучыларын чакыралар. Татар бүлегендә педагогик осталык нигезләрен Касыйм шәһәре һәм Касыйм районы вәкилләре генә  түгел, Идел буе һәм Урта Азия яшьләре дә алган. 1929 елда татар бүлеген тәмамлаучыларның беренче чыгарылышы була, алар  арасында ― Әхмәт Мортаза улы Ишимбаев (1906―1998), РСФСР мәктәпләренең атказанган укытучысы (1958).

1934 елда  вәкилләре ― татарлар өчен Касыйм педагогика техникумының мәктәп бүлегенең 1нче курсына берьеллык әзерлек курсларына кабул итү игълан ителә. Курсларга 14 яшьтән өлкәнрәк, кимендә башлангыч белемгә ия булган, сайлау хокукыннан мәхрүм ителмәгән һәм сайлау хокукыннан мәхрүм ителгән туганнары булмаган,  ике җенес вәкилләре дә кабул ителгән.

Укуны тәмамлагач, Касыйм педагогика училищесының татар бүлегенең элеккеге студентлары укыту татар телендә алып барылучы  шәһәр һәм авыл мәктәпләренә җибәрелгән.

Татар бүлеге озак яшәмәгән, чөнки вакыт узу белән аңа ихтыяҗ калмаган. 1937 елга кадәр Касыйм шәһәре һәм  мәктәпләрендә татар балалары башлангыч сыйныфларда татар телендә укыганнар, рус теле аерым фән буларак кергән. Шуңа бәйле рәвештә мондый мәктәп укучыларына рус мәктәпләренең бишенче сыйныфларына күчеп уку авыр бирелә. Ата-аналар укытуны беренче сыйныфтан ук рус телендә алып баруны сорый башлыйлар.

Касыйм педагогика училищесы исеме 1997 елда Касыйм шәһәрендәге Рязань педагогика көллияте (филиал)  () үзгәртелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарское отделение Касимовского педагогического училища. Касимов – Ханкерман ВКонтакте, 21.06.2018

Төркем:Рязань өлкәсе училищелары
Төркем:Ханкирмән
Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Татар телле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1937 елда ябылган уку йортлары
Natsional-sotsialistik xäräkät (AQŞ)

**«Natsional-sotsialistik xäräkät»** () — neonatsist Amerika säyäsi firqäse. Anıñ ştab fatirı Detroytta urnaşqan. 1970 yıllarda säyäsi eşlekle häm podpolkovnik Corc Rokuell yärdäme belän nigezlängän. Legal’ bulmağan immigratsiägä, yähüdlärgä, möselmannarğa, qara tänlelärgä, homoseksuallarğa qarşı çığa.

Xäräkät äğzaları ädäbiät bastıralar, demonstratsiälär häm mitinglar ütkärälär, kitaplarnı yandıralar. 2005 yılda törkem oyıştırğan aksiälärneñ berse Tolidoda, Ohayo ştatında massaküläm ığı-zığığa kitergän.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Räsmi saytı
* Missuri ştatındağı NSM bülekçäse
* Räsmi forumı 

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Latinça
Төркем:АКШ сәяси фиркаләре
Төркем:Нацист фиркаләре
Днестр буе Молдавия Республикасында ислам

**Днестр буе Молдавия Республикасында ислам** () ― Ислам Днестр буе Молдова Республикасында илнең тарафдарлары иң аз санлы булган диннәренең берсе, анда халыкның күпчелеге православие динен тотучылар яки атеистлар. Әмма XIX гасыр башына кадәр ислам динен Госманлы хакимиятнең Днестрның сул ярындагы үзәге Бендер булган төбәктәге халыкның күпчелек өлеше тоткан.

## Тарих
Төбәктә Исламның таралу тарихы 1538 елның августында төрек солтаны Сөләйман I Кануни (1494―1568)  тар-мар иткәннән соң башлана. Көнчыгыштан кыргый далаларга ачык булган Днестрның сул ярында яшәүче азсанлы калган славян-молдаван халкы буйсындырыла. Тигин шәһәре, шулай ук аңа якын 18 авыл,  исеме астында Төркия райясына әверелә (*райя ― турыдан-туры Госманлы администрациясенә буйсынган территория*). Элекке цитадель урынында атаклы Госманлы империясе архитекторы Синан (1489―1588)  дип аталган камилрәк ныгытма төзи. Урта гасырларда госманлы Бендер ныгытмасы төбәктә ислам таралу үзәге булып торган. Аның диварлары янәшәсендә 200 елдан артык җирле мөселманнарның нигезен тәшкил иткән Буҗак татарлары урнаша.

1789 елда, чираттагы  вакытында, кенәз , камалышта булган шәһәрнең барлык мөселман халкына йортларын, милек һәм терлекләрен сату мөмкинлеге биреп, шәһәрне ташлап китәргә рөхсәт итә. Мөселманнарның күпчелеге Добруҗага китеп, мөһаҗир була. Шул ук елда төзелгән картада ныгытма территориясендә урнашкан дүрт мәчетне күрергә мөмкин . Бендер Россия империясе кулына рәсми рәвештә 1812 елда гына күчә.

2001 елда Молдованың көнчыгышындагы Днестр буе төбәгендә КГБ (яшерен полиция) мөселманнардан сорау алуы турында хәбәр ителә .

## Моны да карагыз
* Молдовада ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Днестр буе Молдавия Республикасында дин
Төркем:Молдовада ислам
Асия Рәхимова

**Асия Рәхимова** -  филология фәннәре кандидаты, тәрҗемәче. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан). 

1984 елда Казан дәүләт университетының филология бүлеген тәмамлады.

## Китаплары, тәрҗемәләре
* 1996 ел - Габделбари Баттал Таймасның "Казан төркиләре" китабын тәрҗемә иткән. 
* 2005 ел — төрек язучыларының әсәрләрен тәрҗемә итеп төзелгән «Кил әле, таныш булыйк…» исемле җыентыгы басылып чыкты. 
* 2017-2023 елларда "Безнең мирас" журналында төрекчәдән тәрҗемә иткән Габдерәшит Ибраһимовның китабы басылып бара.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төньяк Ирландиядә ислам

**Төньяк Ирландиядә ислам** () ―  белән танылган, аз санда тарафдарлары булган дин.  

## Тарих

Ирландия Хөкүмәте турында закон Төньяк Ирландиядә 1921 елның 3 маенда Бөекбританиядә аерым ил буларак барлыкка килгәннән бирле гамәлдә. 1921 елда Төньяк Ирландия буласы территориядә аз санда мөселманнар яшәгән булган.

Ислам динен тотучыларның күпчелеге XX гасыр ахырында күчеп килгән гаиләләрнең дәвамчылары. 2001 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Төньяк Ирландиядә 1 943 мөселман яшәгән. Әмма 2009 елда Белфаст Ислам үзәге () бу санның 15 меңгә кадәр артуын хәбәр итә. Төньяк Ирландиядә яшәүче мөселманнар Көнбатыш Европадан Ерак Көнчыгышка кадәр урнашкан 40тан артык төрле илдән килгән.

## Оешмалар
2019 елның декабренә Төньяк Ирландиядә барлыгы ун ислам үзәге яки гыйбадәт кылу урыны булган. Аларның яртысы диярлек Белфастта яки аның янында урнашкан. Бу үзәкләр үз районнарында мөселманнар өчен иҗтимагый һәм дини чаралар оештыралар.
* Белфаст ислам үзәге (BIC)
* Белфаст; Төньяк Ирландия мөселман гаиләләре ассоциациясе (NIMFA)
* Белфастның Данмерри мәчете
* Белфаст; Ньютаунардс мәчете
* Ньютаунардс Колрейн мөселман ассоциациясе
* Колрейн; Төньяк-Көнбатыш ислам җәмгыяте
* Дерри; Крейгавон мөселман ассоциациясе
* Крейгавон; Аман ассоциациясе
* Фермана Ньюриның мөселман ассоциациясе
* Ньюри һәм Данганнон мөселман җәмгыятенең үзәге.

Белфаст Ислам үзәгенә 1978 елда җирле җәмгыять мөселманнары төркеме нигез сала. Үзәк Белфастның көньяк өлешендәге  ерак түгел урнашкан. Хәзерге вакытта үзәктә намазлар укыла, шулай ук анда иҗтимагый, социаль-мәдәни һәм консультация үзәкләре дә урнашкан.

The Economist мәгълүматлары буенча, Төньяк Ирландиядәге якынча 4000 мөселманның күбесе табиблар, галимнәр, эшмәкәрләр һәм төзүчеләр. Соңгы берничә елда аларга Сомалидан күчеп килгән ярлырак качаклар кушыла. Мөселманнар, кагыйдә буларак, Белфастның көньяк өлешендәге космополит районнарында, күпләр үзләре белем алган яки шунда укыткан Квинс университетыннан ерак түгел яшиләр.

2007 елда дин тоту турында социологик сораштыру мәгълүматлары буенча, Төньяк Ирландиядә яшәүчеләрнең 53% ы үзләрен протестантлар, 44% ы католиклар, халыкның 3% ы атеистлар яки башка дин тотучылар дип саный.

2016 елдан Бөекбритания мәчетләрен бер үк вакытта ачык ишек көннәрен үткәрергә дәртләндергән «Минем мәчеткә бару көне» () акциясендә Төньяк Ирландия мәчетләре дә катнашып килә. 

## Моны да карагыз
* Бөекбританиядә ислам 
* Ирландиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Kuzey İrlanda'daki İslami Merkezler Haritası
* Belfast İslami Merkezi 
* Kuzey Batı İslam Derneği 
* Kuzey İrlanda Müslüman Aile Derneği (NIMFA) 
* İrlanda İslam Kültür Merkezi
* Ahlul Bayt İrlanda İslam Merkezi 
* Dublin City Üniversitesi İslam Topluluğu
* Kuzey İrlanda ve İrlanda Cumhuriyeti için Müslüman Hayatta Kalma Rehberi 
* Cork Müslüman Kadın Grubu 

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Төньяк Ирландиядә дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Яков Лурье

**Яков Лурье,** Яков Моисей улы Лурье (*[[1869 ел|1869]], [[10 октябрь]], [[Мозырь]], [[Минск губернасы]] — 1923 елдан соң*) — Россия журналисты, публицист һәм нәшер итүче, табиб, ферментланган сөт продуктлары (кымыз һәм кефир) ярдәмендә сәламәтлекне яхшырту пропагандачысы.

## Искәрмәләр

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:1869 елда туганнар
Төркем:22 октябрь көнне туганнар
Уэльста ислам

**Уэльста ислам** () ― азчылык дине, 2021 елгы җанисәп буенча аның тарафдарлары 64 000 тирәсе, 2011 елгы җанисәп буенча 46 000 тирәсе. Уэльс һәм мөселман дөньясы арасында иң беренче теркәлгән элемтәләр XII гасыр башына карый. 
XIX гасыр уртасыннан Кардиффта Кардифф докларында хезмәт итүче диңгезчеләр тарафыннан нигезләнгән Сомали һәм Йәмән Ислам җәмгыяте бар. 1947 елда Кардиффта беренче махсус төзелгән мәчет ачыла. Бүген Уэльста 40ка якын мәчет бар, аларның күбесе Кардиффта.

2001 елгы җанисәп буенча, Уэльслыларның 71,9% ы үзләрен христианнар дип атаган, 2011 елда бу күрсәткеч 58% ка кадәр төшкән. Уэльста артык зур булмаган яһүдләр, мөселманнар, буддистлар, индуистлар, сикхлар җәмгыятьләре һәм Йәһвә шаһитләре яши, аларның һәрберсенә халыкның 1,5% ы туры килә.

## 2001 елдан
Уэльсның яңа мөселман җәмгыяте 2001 елның ахырында исламга яңа күчкәннәргә һәм аларның мөселман булмаган гаилә әгъзаларына ярдәм күрсәтү өчен нигезләнгән. Оешма шулай ук мәчетләргә һәм башка ислам үзәкләренә дәгъвәт эше һәм иҗтимагый мөнәсәбәтләр мәсьәләләре буенча консультацияләр бирә.

2003 елда Уэльс мөселман җәмгыятен иҗтимагый өлкәдә тәкъдим итү өчен бөтен Уэльс буенча филиаллары булган Уэльс мөселман советы (*Muslim Council of Wales*) төзелә.

Бөекбританиядә FOSIS (*Federation of Students Islamic Societies, UK & Éire*, Бөекбритания һәм Ирландия студентлар Ислам җәмгыятьләре федерациясе) бүләген  территориясендә иң яхшы мәчет төзү өчен алган беренче университет ― 2007 елда бүләк алган Уэльс университеты – Суонси (*Welsh University – Swansea*).

2006 елда Кардиффта мөселманнар өчен 100дән артык әгъзасы булган беренче  төркеме оештырыла.

2008 елда  графлыгының административ үзәге  шәһәрендә Ислам үзәге төзү планы булуы игълан ителә.

Кармартеншир графлыгының Лланибиддер шәһәрендә мөселман руханиларын әзерләү өчен көллият оештырыла.

Әхмәдия мөселман җәмгыяте Уэльста беренче Әхмәдия мәчете төзү планы турында игълан итә.

## Моны да карагыз
* Бөекбританиядә ислам 
* Төньяк Ирландиядә ислам
* Шотландиядә ислам
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* IslamWales.com - Wales Premium Muslim Community Portal
* Swansea Mosque & Islamic Community Centre
* Swansea's New Mosque Project
* New Muslim Network Wales
* West Wales Islamic Cultural Association
* Muslim Council of Wales
* Muslims for Plaid
* North Wales Islamic Societies 

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Уэльста дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Косовода ислам

**Косовода ислам** () ― Ислам Косово Җөмһүриятендә өстенлек итүче, Балканга, шул исәптән Косовога, госманлыларның килүенә барып тоташкан борынгы традициягә ия булган дин. Гадәт буенча исламны албаннар тота, алар арасында христиан динен тотучылар да бар, шуңа күрә Косовода мөселманнарның төгәл саны билгеле түгел. Якынча мәгълүматлар буенча, Косовода мөселманнар өлеше ~96 %. Алар арасында этник албаннар, шулай ук төрекләр, чегәннәр һәм славяннар ( һәм ) бар.

## Тарих
 
1389 елда Косово өчен сугыш алдыннан бөтен Балкан төбәге Көнбатыш һәм Көнчыгыш Рим империяләре тарафыннан христианлаштырылган булган. 1389 елдан 1912 елга кадәр Косово Госман мөселман империясенең өлеше булган, шуңа күрә халыкның шактый өлеше Исламны кабул иткән.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Косово белән Югославия Социалистик Федератив Республикасының (ЮСФР) социалистик хакимиятләре идарә итә. Бу чорда косоварлар диннән читләштерелеп, дөньяви була баралар. 

Бүгенге көндә Косово халкының 96% тан артыгын мөселманнар тәшкил итә, аларның күпчелеге этник албаннар. Башка мөселман җәмгыятьләре дә бар: төрекләр, чегәннәр һәм славян теллеләр, алар үзләрен босниялеләр һәм гораннар дип атыйлар.

## Оешма
Косовода мөселманнарның рәсми оешмасы булып Косово Ислам җәмгыяте () тора, аның җитәкчесе – баш мөфти, хәзерге вакытта шәех  (1961 елгы).

Косово ислам җәмгыятенең иң мөһим уку йортлары Приштинада урнашкан, анда, Алаудин мәдрәсәсеннән тыш, 1992 елдан бирле шулай ук Ислам фәннәре факультеты бар. Мөфтият албан телендә журналлар чыгара.

## Галерея

File:Prizren kossovo.jpg|Синан-Паша җәмигы, Призрен
File:Sultan_Mehmet_Fatih_Xhamia.jpg|Солтан Мәхмәт Фатыйх мәчете, Приштина
File:Bajrakli_Xhami.JPG|Байраклы җәмигы, Печ
File:Inside the Mosque in Kastriot Obilic 3.jpg|Обилич (*Кастриот*) мәчетенең эчке күренеше


## Моны да карагыз
* Албаниядә ислам
* Сербиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Муслимани и распад СФРЈ, Пешчаник
* Ислам в Косове  
* Qendra për Studime Islame

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Косовода дин
Төркем:Сербиядә ислам
Drayv (film, 2011)

**«Drayv»** () — Daniä rejissörı  töp rolendä  qatnaşındağı boyevik elementları belän Amerika kriminal’ neo-nuar trillerı. Film Ceyms Sellisnıñ şul uq isemdäge romanı buyınça töşerelgän, stsenariynı  yazğan. Film 2011 yılğı Kann kinofestivalendä «İñ yaxşı rejissura» nominatsiäsendä ciñüçe bulıp tora. AQŞta film 2011 yılnıñ 16 sentäberendä, Rossiädä 3 noyäbrendä prokatqa çıqqan.

Film 1970—1980 yıllardağı kinoekran klassikasına törle cibärülär belän tulı. Rejissörnıñ tanıwı buyınça, «Drayvnı» eşlägändä ul «**'», «**'» häm «**» filmnarınnan ilham alğan.  operatorlıq eşe  eşlärenä xörmät kürsätä.

Film dönya kinotänqitçeläreneñ küpçelege tarafınnan yaxşı qabul itelgän. Rayan Gosliñ häm  aktörlıq eşläre, şulay uq bik uñışlı saylanğan muzıka ayıruça bilgeläp ütelgän. «Drayv» töp kategoriälärdä «Oskar» premiäsenä töp däğwaçılarnıñ berse bulğan, läkin kinoakademiklar anı «İñ yaxşı tawış montajı» berdänber texnik nominatsiäsendä täqdim itkännär.

## İskärmälär

Төркем:Неонуар
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:Latinça
Төркем:2011 елның фильмнары
Айкидо

**Айкидо** () — сугышчан сәнгать төре, көрәш. XX гасыр башында Япониядә Морихэй Уэсиба башка көрәшләрне өйрәнеп яңа көрәшне уйлап чыгарган. Айкидо «ай», «ки» һәм «до» иероглифларыннан тора, һәм «көчнең гармонияле үсеш юлы» дигәнне аңлата. Бу спортта осталыкның 10 дәрәҗәсе («дан»ы) бар. Айкидоның фәлсәфәсендә үзеңне саклау белән бергә дошманга зыян китермәүне төп фикер урын алып тора. Төп максат көндәшеңне җиңү түгел, ә үзеңне камилләштерү. Хәзерге вакытта айкидоның 30дан артык юнәлеше бар.

Татарстанның айкидо федерациясе 2000 елда оеша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Aikido — Japansk kampkunst — Udviklet omkring 1920 — lex.dk.&nbsp;*Den Store Danske*
* *Annette Münch, Rolf Bryhn.*&nbsp;aikido&nbsp;// Store norske leksikon.
* АЙКИДО | Энциклопедия Кругосвет. &nbsp;*www.krugosvet.ru*.

Төркем:Япон хәрби сәнгатьләре
Сабина Мустаева

**Сабина Мостаева** (, , *2000 елның 16 июнендә*, *[[Ташкәнт]], [[Үзбәкстан]]*) — Россия һәм Үзбәкстан җырчысы.

## Биография
Сабина 2000 елның 16 июнендә Ташкентта туган. Сабина сеңелләре Амина һәм Ясмина белән, әнисе Виктория һәм әтисе, Үзбәкстан гимнастикасы федерациясенең беренче вице-президенты Руслан Мостаев гаиләсендә үскән. Сабина 11 яшендә музыка белән шөгыльләнә башлый. 2011 елда Сабина Ташкентта узган «Талантлы балалар» җыр конкурсының Гран-присын яулый. 2012 елда Сабина «Йолдызлы Кырым» фестивалендә чыгыш ясый.

Бер елдан соң Мостаева «Балаларның яңа дулкыны» Польша конкурсында катнашып, өченче урын ала. Сабина Мостаева 2015 елның 13 февралендә башланган «Голос. Дети» телевизион проектының икенче сезонына кушыла, анда Дима Билан, Пелагея һәм музыка продюсеры Максим Фадеев судья булалар. Сабина Ольга Кормухинаның «Путь» («Юл») җырын башкара. Квалификация турыннан соң ярышлар башлана, җиңү яулана, ләкин соңыннан Сабина Ташкентка күченә.

## Дискография
* 2020 — «Исчезай»
* 2021 — «And When I’m Gone»
* 2021 — «Stop»
* 2022 — «PLAY» (ft. Ato Woody)
* 2022 — «PLAY (BLOODLIKE Remix)»
* 2022 — «Без тебя»
* 2022 — «Toxic» (ft. Ato Woody)
* 2023 — «POISON»
* 2023 — «Lights go out»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Инстаграм бите
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:16 июнь көнне туганнар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Бразилия атналыгы

**Бразилия атналыгы**Semana do Brasil**«Бразилия атналыгы»** — Бразилия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Бразилия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Бразилия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Бразилия һәм Бразилия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 23 сентябрь — 3 октябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, португал Википедияләрендә Бразилия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Бразилия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Бразилия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Бразилия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **30 сентябрь**
# Demokratlar (Braziliä)
#: **24 сентябрь**
# Ruy Barboza
# Daniel Galera
#: **23 сентябрь**
# İzidoru Dias Lopis
# Риу-Гранди Республикасы


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Аргентина-Бразилия сугышы en
* Экватор конфедерациясе en
* Парагвай сугышы en
* Канудус сугышы en

### Шәхәсләр

#### Сәясәтчеләр

* Жозе Инасиу Абреу-и-Лима en
* Жозе Мартиниану де Аленкар en
* Лауро Содре pt
* Сержиу Кабрал Фильо en

#### Язучылар

* Руй Барбоза en
* Жозе Магальяйнш en
* Жуан Силвериу Тревизан en
* Эрико Вериссимо en

### Штатлар

* :ru:Административное деление Бразилии — бу биттә штатлар исемлеге бар

### Халыклар

* Бразилия руслары ru
* Бразилия татарлары
* Бразилия португаллары pt
* Бразилия испаннары en
* Бразилия маҗарлары hu
Риу-Гранди Республикасы

**Риу-Гранди Республикасы** (), шулай ук **Пиратини Республикасы** () — 1836 елның 11 сентябреннән 1845 елның 5 мартына кадәр Бразилия (хәзерге Рио Гранди-ду Сул штаты) территориясендә үзен үзе игълан иткән дәүләт.

## Тарихы
Риу-Гранди Республикасы Фаррапус фетнәсе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Республиканы төзү 1836 елның 11 сентябрендә генерал Антонио ди Соза Нету тарафыннан игълан ителә. 5 ноябрьдә, гыйсьянчылар генерал Бенту Гонсалвисны Риу-Гранди беренче президенты дип игълан итәләр. Ләкин моңа кадәр озакламый Гонсалвис хөкүмәт гаскәрләре тарафыннан кулга алына, шуңа күрә вице-президент Гомис Жардин вакытлыча үз вазифаларын башкара башлый.

Тугыз ел эчендә республика биш башкала үзгәртә: Пиратини, Алегрети, Касапава ду Сул, Баже (ике атна эчендә) һәм Сан-Боржа.

1839 елда фетнәчеләр Санта-Катарина провинциясе территориясенә керәләр һәм 24 июльдә Риу Гранди белән конфедерациягә кергән Жулиан Республикасын игълан итәләр. Ләкин ноябрь аеннан Бразилия гаскәрләре провинцияне үз контрольләренә алуга ирешәләр, һәм 15 ноябрьдә Жулиан Республикасы яшәүдән туктый.

Шул арада фетнәчеләрнең хәле сизелерлек начарлана. Хәрәкәт җитәкчелеге арасындагы каршылыклар аркасында, 1843 елның августында Бенту Гонсалвис республика президенты вазифасыннан китә. Шуннан соң җитәкчелеккә император хакимияте белән татулашуны яклаучылар киләләр, һәм 1845 елның 1 мартында Риу-Гранди Республикасын туктаткан Пончо-Верде килешүен төзиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Латин Америкасы» энциклопедик белешмә китабында ''Фаррапус сугышы''.
*

Төркем:Бразилия тарихы
Daniel Galera

**Daniel Galera** () — Braziliä yazuçısı häm tärcemäçese.

## Tärcemäi xäle
Portu-Alegrida üskän. Anda Rio-Grandi-du-Sul Federal’ universitetın tämamlağan, reklama öyrängän. 1997—2001 yıllarda internetta jurnalistika belän şöğellängän. 2001 yılda xezmättäşläre belän bergä *Livros do Mal* näşriätın oyıştırğan, ul yäş avtorlarnıñ äsärlären bastıra. 2001 yılda bu näşriätta üz xikäyäläre kitabın, 2003 yılda berençe romanın çığarğan.

Cek London, , , , , ,  häm başqalarnıñ prozasın tärcemä itkän.

## Ekranizatsiälär

* **

## Tanılu
2012 yılda Britaniä  jurnalı Daniel Galeranı Braziliä iñ yaxşı 20 yäş avtorı arasında atağan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Şäxsi bit

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Бразилия язучылары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:Latinça