open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«Ирек мәйданы» газетасы

**«Ирек мәйданы»** — иҗтимагый-сәяси һәм мәдәни газета. Казанда нәшер ителә. атнага бер тапкыр чыга.

Аерым урын газетада тел, милләт проблемаларына бирелә.
## Тарих
«Ирек мәйданы» газетасының беренче номеры 2004 елда чыга. 
## Тираж
* 2010 — **33 000** данә.
* 2020 елның июль аенда **45 800** (Татарстанда 32 400, Россия төбәкләрендә 3 300, Башкортстанда («Манзара») 10 100. 40 000 – почта аша тарала, калганы – газета киосклары аша сатыла).
* 2022 елның гыйнвар аенда (*гомуми тираж*) **34 939**.
* 2022 елның июль аенда (*гомуми тираж*) **32 265**.
* 2023 елның гыйнвар аенда (*гомуми тираж*) **33 235**.
* 2023 елның июль аенда (*гомуми тираж*) **29 929**.
* 2024 елның гыйнвар аенда (*гомуми тираж*) **30 139**. Татарстанда ― 27 517, Россиядә («Ирек мәйданы. Җомга көн кич белән») ― 2 622.
* 2024 елның № 26 (4.07.2024) (*гомуми тираж*) **27 477**.
* 2025 елның № 28 (17.07.2025) (*гомуми тираж*) **25 819** ↓.

## Искәрмәләр


И
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Алан Рикман

**А́лан Си́дни Па́трик Ри́кман** (ингл. *Alan Sidney Patrick Rickman*; 1946 елның 21 февралендә туды) — британия театр һәм кино актеры.

Алан Рикман 1946 елда да туа. Актерлык сәнгатенә ул соң керешә, 26 яшендә дизайнер белгечлегеннән драматик сәнгать академиясенә күчә. Башта Шекспир, Чехов, Миллер әсәрләрендә күп уйный. 1980нче еллар башында британ телевидениесендә күренә башлый.

Кино өлкәсенә исә Рикман тагын да соңрак, 40 яшь тулгач кереп китә һәм шундук дөньякүләм танылу казана. "Баш бирмәс" фильмында ул мөлаем Һанс Грубер ролен башкара һәм шуннан соң Һолливудта барлык террорчылар аның мисалында уйный башлый. Бу роль Рикманга шактый күп тәкъдимнәр китерә. Ул "Робинд Һуд: караклар шәһзадәсе" фильмында Ноттингем шерифы, "Гакыл һәм хисләр"дә полковник Брэндон, "Галактиканы эзләгәндә" киносында Александр Дэйн, "Догма"да Метатрон рольләрен башкара. Распутин роле өчен ул "Алтын глобус" һәм "Эмми" бүләкләре ала.

Тамашачыларның чын яратуына актер Гарри Поттер фильмнары аша ирешә. Бу фильмда аңа профессор Северус Снейп роле бирелә һәм ул аны оста башкара. Башта таләпчән, гаделсез һәм тәкәббер булып күренеп, беренче фильмнарда ул иң явыз персонажларның берсе була. Тик соңрак аның яшерен изге гамәлләре билгеле булып, ул каһарманга әйләнә. Рикман башкаруында бу роль фильмны бизәп тора, аңа ниндидер үзенчәлек өсти.

Соңгы тормыш елларда да Алан Рикман экраннарда еш күренде. "Чын мәхәббәт", "Парфюмер", "Кар бәлеше" кебек фильмнарда аны күп кеше таныган. Аның Тим Бертон белән дә хезмәттәшлеге актив булган, мисал өчен, "Суини Тодд" фильмында ул явыз хөкемдар ролен уңышлы башкара. "Алиса могҗизалар илендә" фильмында күбәләк корты аның тавышы белән сөйләшә.

Алан Рикман 2016 елның 14 гыйнварында да вафат була.

## Фильмография
Иң популяр фильмнар:

## Сылтамалар

* Британ актеры Алан Рикман вафат
* Кинопоиск сайты 

Төркем:Бөекбритания актерлары
Флүс Латыйфи

**Флүс Фатих улы Латыйпов**, яки **Флүс Латыйфи** – танылган татар язучысы, журналист.

## Биография
Флюс Латыйфи 1943 елның 3 июнендә Мөслим районында Мөслим авылында туа.

Аның иҗат җимешләре "Кырагай", "Ак-карага тимәскә", "Уяну", "Әманәт", "Вөҗданыңнан сора" исемле h.б. җыентыкларында дөнья күрделәр. Әмма Флүс Латыйфиның татар әдәбияты тарихына кереп калган әсәре – 1993 елда аерым китап булып басылып чыккан "Хыянәт" романы иде. Татар милләтенең иң фаҗигале чорына багышланган бу әсәр сүрәтләнгән вакыйгаларның масштаблылыгы, геройларның монументальлеге, эчтәлегенең тирәнлеге hәм үтә дә актуальлеге белән аеырылып тора. Әдипнең соңгы елларда иҗат ителгән "Ишелеп төшкән бәхет", "Бәйсез этләрне атарга" романнары да укучылар тарафыннан бик җылы кабул ителде.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Флүс Латыйфи биографиясе
* Флүс Латыйфи вафат булды
* Белем.ру 
* 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
1732 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 22 февраль — Джордж Вашингтон, беренче АКШ президенты (*[[1799&nbsp;ел]]да вафат булды*).
* Сәгыйть Хәлфин — татар мәгърифәтчесе, I&nbsp;Казан ирләр гимназиясенең татар теле укытучысы.

## Вафатлар

Төркем:1732 ел
Төркем:Еллар
1810 ел

## Вакыйгалар
* 2 апрель — Наполеон&nbsp;I эрцгерцогиня Мария Луизага өйләнә.
* 30 июнь — Нидерландлар Франция составына кертелде.

## Туулар

* 1 март — Фредерик Шопен, мәшһүр композитор (*[[1849&nbsp;ел]]да вафат*).
* 8 июнь — Роберт Шуман, алман композиторы.

## Вафатлар

Төркем:1810 ел
Төркем:Еллар
1897 ел

## Вакыйгалар
* 13 июль — Гульельмо Маркони радионы патентлаштырыла.
* 14 июль — Русиядә якшәмбе рәсми ял көне итеп игълан ителде.

## Туулар

* 22 февраль — Һади Маликов, хәрби эшлекле, дипломат (*1897-[[1937 ел|1937]]*).
* 22 февраль — Леонид Говоров, ССРБ маршалы.
* 23 февраль — Бакый Урманче, татар профессиональ сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор.
* 2 май — Бәкер Белоусов, Гражданнар сугышы каһарманы. 
* 20 май — Бәхтегәрәй Шәфиев, журналист һәм революционер.
* 26 май — Кыям Абрамов, ТАССР ХКШ рәисе (*[[1930 ел|1930]]-[[1937 ел|1937]]*).
* 29 май — Бари Рәхмәт, шагыйрь.
* 7 июнь — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.
* 12 июнь — Энтони Иден, Бөекбританиянең 64-нче премьер-министры (*[[1955 ел|1955]]—[[1957 ел|1957]]*). 
* 25 июль — Галимҗан Нигъмәти, татар язучысы.
* 20 август — Тарьей Весос, Норвегия язучысы.
* Хәмит Зөбәер Кошай, татар галиме, археолог, татар эмиграциясенең күренекле вәкиле, ЮНЕСКОның ачык һавадагы музейлар комитеты рәисе.
* 28 сентябрь — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
* 12 декабрь — Александр Кирзимов, генерал-майор (*[[1941 ел|1941]]*).
* Каюм Поздняков, беренче татар кинорежисеры.              

Урманче-1949.jpg|Бакый Урманче
Барый Рәхмәт.jpg|Бари Рәхмәт
Кыям Абрамов.jpg|Кыям Абрамов


## Вафатлар

* 9 март — Җамалетдин Әфгани, ислам дине реформаторы.

Төркем:1897 ел
Төркем:Еллар
Гыйлем Камай

**Гыйлем Хәйри улы Камай** — танылган татар галиме, күренекле химик.

Гыйлем Камай 1901 елның 23 февралендә Казан губернасының (хәзер Татарстан Республикасының) Тәтеш шәһәрендә йөк төяүче гаиләсендә туа. Гыйлемгә 9 яшь булганда әтисе үлә һәм аңа төрле авыр эшләр башкарырга туры килә. 1916-1920 елларда Татар укытучылар мәктәбендә укый, җәй көннәре пристаньдә эшли. 1920 елда Кызыл Армиягә алына. 1922 елда, Армия сафларыннан демобилизацияләнгәннән соң, Тум университетына укырга керә. 1926 елда аны тәмамлый, ә аннары Казанга кайтып, Казан дәүләт университетында аспирантурада укый. Шул вакыттан алып, Г.Х.Камайның бөтен тормышы фәнгә хезмәт итүгә, химия кадрлары хәзерләүгә һәм актив җәмәгать эшенә багышлана.

Г.Х.Камай зур фән юлы үтә. Профессор А.Е.Арбузов җитәкчелегендә фосфорның органик кушылмалары химиясе өлкәсендә тикшеренүләрдән башлап, ул тиз вакыт эчендә мышьяклы органик кушылмалар өлкәсендә оригинал фәнни юнәлешкә нигез сала һәм аны үстерә. Г.Х.Камай хөкүмәтнең мөһим заданиеләрен үтәүче галимнәр коллективына күп еллар буена уңышлы җитәкчелек итә. Ул үзенең тикшеренүләре белән Бөек Ватан сугышында дошманны җиңү эшенә шактый зур өлеш кертә.

Г.Х.Камай – 400гә якын хезмәтнең һәм иллеләп ачыш таныклыкларының авторы. Ул 7 доктор, 40 фән кандидаты һәм йөзләрчә инженер-химиклар әзерли.

Г.Х.Камай, күренекле галим һәм педагог булу белән бергә, фәндә күренекле оештыручы һәм республикада танылган җәмәгать эшлеклесе дә була.

1931 елда ул, татарлардан беренче булып, Казан дәүләт университетының химия профессоры исемен ала. 1935-1937 елларда ул – Казан университеты ректоры, 1930-1931 һәм 1944-1945 елларда Казан химия-технология институты директоры урынбасары, 1945-1952 елларда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалында гыйльми сәркатип.
Г.Х.Камай республиканың фәнни үзәкләрен үстерүгә һәм ныгытуга күп энергия һәм көч куя. Ул – КХТИ һәм СССР ФАнең Казан филиалын оештыручыларның берсе. Г.Х.Камай – фәнни белемнәрне ялкынлы пропагандалаучы, яшьләрне яратып тәрбияләүче. Галимгә СССР Дәүләт бүләге бирелә, ул ике тапкыр Ленин ордены, ике тапкыр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

Г.Х.Камай 1970 елның 17 мартында вафат була.

## Сылтамалар
* Гыйлем Камай биографиясе, биремнәр
* Гыйльман Хайрú улы Камай
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Химиклар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
.as

**.as** — Америка Самоасының югары дәрәҗәле милли домены.

as
Төркем:Америка Самоасы
.au

**.au** — Австралияның югары дәрәҗәле милли домены.

au
Төркем:Австралия
.ar

**.ar** — Аргентинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ar
Төркем:Аргентина
.ax

**.ax** — Аланд утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

ax
Төркем:Аланд утраулары
.ba

**.ba** — Босния һәм Герцеговинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ba
Төркем:Босния һәм Герцеговина
.bd

**.bd** — Бангладешның югары дәрәҗәле милли домены.

bd
Төркем:Бангладеш
.bb

**.bb** — Барбадосның югары дәрәҗәле милли домены.

bb
Төркем:Барбадос
.az

**.az** — Әзербайҗанның югары дәрәҗәле милли домены.

az
Төркем:Азәрбайҗан
.be

**.be** — Бельгиянең югары дәрәҗәле милли домены.

be
Төркем:Бельгия
.bf

**.bf** — Буркина Фасоның югары дәрәҗәле милли домены.

bf
Төркем:Буркина Фасо
.bg

**.bg** — Болгарияның югары дәрәҗәле милли домены.

bg
Төркем:Болгария
.bm

**.bm** — Бермуда утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

bm
Төркем:Бермуда утраулары
.br

**.br** — Бразилиянең югары дәрәҗәле милли домены.

br
Төркем:Бразилия
.bn

**.bn** — Брунейның югары дәрәҗәле милли домены.

bn
Төркем:Бруней
.ca

**.ca** — Канаданың югары дәрәҗәле милли домены.

ca
Төркем:Канада
.cc

**.cc** — Кокос утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

cc
Төркем:Кокос утраулары
.cd

**.cd** — Конгоның югары дәрәҗәле милли домены.

cd
Төркем:Конго Демократик Җөмһүрияте
.cf

**.cf** — Үзәк Африка Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

cf
Төркем:Үзәк Африка Җөмһүрияте
.ci

**.ci** — Кот-Д'Ивуарның югары дәрәҗәле милли домены.

ci
Төркем:Кот-Д'Ивуар
.cl

**.cl** — Чилиның югары дәрәҗәле милли домены.

cl
Төркем:Чили
.co

**.co** — Колумбиянең югары дәрәҗәле милли домены.

co
Төркем:Колумбия
.ch

**.ch** — Швейцариянең югары дәрәҗәле милли домены.

ch
Төркем:Швейцария
.cx

**.cx** — Раштуа утравының югары дәрәҗәле милли домены.

cx
Төркем:Раштуа утравы
Юлия Тымошенко

**Ю́лия Влади́мир кызы Тимоше́нко** (укр. *Юлія Володимирівна Тимошенко*, *Григян/Телегіна*) — Украинаның дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.  «Батькивщина» (Ватан) партиясе һәм БЮТ (Юлия Тимошенко блогы) җитәкчесе. 2010 елда Украина президентына кандидат.

2011 елда Россия белән газ килешүләре төзү вакытында хакимиятне арттырып куллану турында эше буенча 7 елга хөкем ителә. 2014 елның Югары Радасы тарафыннан төрмәдән чыгарыла.

## Искәрмәләр


Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Украина премьер-министрлары
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Йосыф әл-Кардави

**Йосыф әл-Кардави** (гар. يوسف القرضاوي) – хәзерге заман Ислам дине белгече, фәкыйһ. Шулай ук Әл-Җәзирә каналында "Шәригать һәм көндәлек тормыш" тапшыруын алып баруы һәм Islamonline.net сайтында фәтваларын нәшер итүе белән дә билгеле. Илле китап автыpы, шулар арасында мәшһүр *Исламда хәрәм һәм хәләл* китабы.

## Мәзһәп мәсьәләсенә карашы
Исламның замана шартларына ярашуының зарур булуына нигезләнеп, мәзһәпләр мәсьәләсенә карашын "Фәкыйһлар арасындагы каршылыкларның сәбәпләре турында. Тәкълитнең бәяләмәсе" фәтвасында бирә. Фәтвада әйтелгәнчә, мөселманнарның өстендә билгеле бер имамга тәкълид кылу (иярү) зарураты юк, чөнки бу очракта бу имам Аллаһ урынына канун чыгаручы булып саналыр иде. Иҗтиһад кылу дәрәҗәсенә ирешмәгән мөселманнар мөҗтәһидләр фикере арасыннан үзенә яраганын сайлап алырга тиеш. Шул ук вакытта җиңел юлларны эзләү дә дөрес түгел, чөнки ул кешенең дингә карашының җитди булмаганлыгы турында сөйли. Мәзһәпләрнең күп булуы кешенең табигатеннән килә һәм Исламның төрле шартларга ярашуына һәм киң таралуына сәбәпче буларак күрелә. Йосыф әл-Кардави Исламда торгынлык чорында туган *иҗтиһад ишекләренең ябылуы* турындагы фикерне кабул итми. Тиешле гыйлемне үзләштергән кешенең мөҗтәһид булу хакы бар дип саный.

Төркем:Ислам галимнәре
1880 ел

## Вакыйгалар
* 6 июль — Бастилия алу көнен (*[[14&nbsp;июль]]*) Франциядә милли бәйрәм дип игълан ителде.

## Туулар

* 28 гыйнвар — Сергей Малов, шәркыятьче-галим. 
* 24 февраль — Сәгыйть Рәмиев, шагыйрь.
* 20 март — Рәшит Яруллин, ислам дин әһеле, җәдитче мөгаллим, Әлмәт авылының икенче мәхәлләсе имамы. 
* 9 май — Ибраһим Әхтәмов, хокук белгече, татар меньшевиклары җитәкчеләренең берсе.
* 1 август — Мәҗит Гафури, татар язучысы.
* 31 август — Вилһелмина,  Нидерландлар патшабикәсе (*[[1890 ел|1890]]-[[1948&nbsp;ел]]ларда*).
* 26 октябрь — Дмитрий Карбышев, хәрби эшлекле, профессор, Советлар Берлеге каһарманы.
* 8 декабрь — Габделбари Баттал (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы.

## Вафатлар

* 29 гыйнвар — Гордий Саблуков, Коръәнне тәрҗемә итүче.
* 18 февраль — Николай Зинин, химик-галим. 
* 28 март — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.
* 4 октябрь — Жак Оффенбах, француз композиторы.

Төркем:Еллар
Төркем:1880 ел
Кәбир Бәкер

**Кәбир Бәкер** — мәшһүр татар драматургы, җәмәгать эшлеклесе.

## Биография
Кәбир Бәкер хәзерге Ырынбур өлкәсенә керә торган Түбән Әҗүрки авылында казак сословиясендәге татар гаиләсендә 1885 елның 25 февралендә туа. Шунлыктан ул үз әсәрләрен “Казак” псевдонимы куеп бастыра. Кәбир Бәкер Казанда 1907-1908 елларда Фатих Әмирхан, Габдулла Тукай һ. б. белән бергә “Әл-ислах” газетасында эшли. Татар телендә яхшы белем ала, көнчыгыш телләрен камил үзләштерә. Кәбир Бәкернең Казанда берничә әдәби китабы басыла. 1918 елда ул Ташкәнт шәһәрендә Совет хөкүмәте урнаштыруда актив катнаша. 1917 елда “Олуг Төркестан” исемле татар газетасы чыгара. 1920 елларның беренче яртысында Төркестанда совет хакимиятен урнаштыруда катнашкан татар гаскәрләрендә хәрби мулла вазифасын башкара. 1924 еллар тирәсендә кулга алына, ә иреккә чыккач, яңадан Ташкәнткә килә. 1930 елларда, Сталин диктатурасы илдә демократияне бөтенләй юкка чыгаргач, Кәбир Бәкер Ташкәнттән Самарга кайтып урнаша, икътисадчы булып эшли. 1944 елның февралендә Самарда вафат була.

## Гаиләсе
Әтисе Кәрим, Ырынбур округы Нижне-Озерная () бистәсе мулласы, әнисе Рабига Исмәгыйльҗан Абдулкаһһар бай кызы, Ырынбурда туган. Гаиләдә унөч бала була.
Хатыны Рабига (*?-[[1964 ел|1964]]*).
*Улы* Тургут (*[[1918 ел|1918]]*), инженер-төзүче (*[[Самар]]*).
*Кызы* Гөлнар (*[[1926 ел|1926]]*), табиб-эндокринолог (*[[Самар]]*), аның кызы Диләрә, оныгы Роман.

## Сылтамалар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: Татар энциклопедиясе институты. 1997, 36нчы бит.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар драматурглары
1885 ел

## Вакыйгалар
* 17 июнь — Нью-Йоркка француз пароходында Азатлык сыны китерелә.
* 13 июль — Амстердамда *Голландия милли музее* ачыла.

## Туулар

* 21 февраль — Әбүбәкер Терегулов, хирург, медицина профессоры. 
* 25 февраль — Кәбир Бәкер, драматург.
* 28 февраль — Нури Сакаев, актер һәм режиссер.
* 10 август — Мулланур Вахитов, сәясәт эшлеклесе.
* 9 сентябрь — Ибраһим Кулиев, татар тел белгече.
* 18 сентябрь — Гозәир Хаҗибәков, композитор, ССРБ халык артисты.
* 3 ноябрь — Шәриф Сүнчәләй, Башкортстанда мәгариф системасын оештыручы татар галиме туа.
*  Гыйльметдин Шәрәф, җәмәгать эшлеклесе, язучы, нашир.

## Вафатлар

* 2 гыйнвар — Сәлимгәрәй Тәфкилев, мөселман диния нәзарәтенең 2 нче мөфтие (1865-1885).
* 22 май — Виктор Гюго, француз язучысы.

Төркем:1885 ел
Төркем:Еллар
Рим

**Рим** — Италиянең Лацио төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Лацио төбәге шәһәрләре
Закир Сафин

**Закир Вафа улы Сафин** - Татар драма театры, опера һәм эстрада сәнгатьләрен үстерүгә сизелерлек зур өлеш керткән актер, опера һәм эстрада режиссеры.

Закир Сафин Чистай өязе Яңа Әлмәт авылында дөньяга килә. Зур сәнгать юлына ул 1929 елда Татар театр техникумын тәмамлагач аяк баса. Мәскәү, Казан, Әстерхан театрларында эшли, яшь каһарманнарны уйный һәм төрле яшьтәге характерлы рольләр башкара. 1939 елда Татар дәүләт опера һәм балет театры ачылгач, Мәскәү консерваториясе каршында Татар студиясен тәмамлаган З.Сафин шунда режисер булып эшли башлый. Бу вазифаны ул 1953 елга кадәр башкара. Гомеренең соңгы унъеллыгында ул Г.Камал исемендәге театрда актер, Г.Тукай исемендәге филармониянең режиссеры сыйфатында хезмәт итә.

Ыспай гәүдәле, гаҗәеп матур тавышлы актер тамашачы күңеленә үзенең Морат (Н.Исәнбәт, “Рәйхан”), Мансуров (Г.Насрый, “Кадерле минутлар”), Мөәззин (К.Тинчурин, “Казан сөлгесе”), Кент (У.Шекспир, “Король Лир”), Миллер (Ф.Шиллер, “Мәкер һәм мәхәббәт”) кебек рольләре белән кереп калды.

Закир Сафин 1965 елда вафат.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Динияр Биләлетдинов

**Динияр Ринат улы Биләлетдинов** — футболчы, Россия җыелма командасының һәм "Спартак" клубының ярым сакчысы.

## Тормыш юлы

Динияр Биләлетдинов 1985 елның 27 февралендә Мәскәүдә туган. Әти-әнисе — Түбән Новгород өлкәсе татарлары. Футбол белән кызыксынуы нәселдән килә. Әтисе, танылган футболчы һәм тренер Ринатның футболга һәвәслеге олы улы Марат һәм урта улы Диниярга да күчкән. Диниярның энесе Данил исә фехтование белән профессиональ шөгыльләнә.

Динияр 2004 елдан бирле Россиянең яшьләр җыелма командасында (Андрей Чернышев җитәкчелегендә) футбол уйный. 2009 елга кадәр төзегән килешү буенча ул "Локомотив" командасы футболчысы була. Тренеры әйтүенчә, Динияр — бик тырыш һәм максатына ирешүче футболчы. Бабасы Сәйяр әйтүенә караганда, бу тырышлыгы аның татар милләтенә хас тырышлык. Динияр әйтүенчә, аның өчен тормышта иң мөһиме — туган-тумачаларының иминлеге һәм якын дусларының дуслыгы.

Футбол уйнаудан тыш, Динияр Мәскәү дәүләт индустрия университетында укый.

## Клублар


## Гаилә хәле
Әтисе Ринат Билалетдинов (1957), футбол буенча тренер, әнисе Гаделия Габделәхәт кызы, табиб-акушер-гинеколог, косметолог. Ир туганнары: Марат (абыйсы, 1984), Данил (энесе, 1993)

Хатыны Мария (Позднякова), 2011 елда өйләнешкәннәр. Уллары Тимур (21.03.2012).

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
1884 ел

## Вакыйгалар
* 24 апрель — Намибия алман колониясе буларак игълан ителә.
* 5 август — Нью-Йоркта Азатлык сыны нигезенә беренче таш салына.
* 12 октябрь — Испанлылар тарафыннан Җир шарының иң төньякта урнашкан шәһәр нигезләнә&nbsp;— Ушуайя.
* 13 октябрь — Гринвич нульле меридиан буларак расланган.

## Туулар

* 27 февраль — Шәриф Камал, татар әдәбияты классигы (*[[1884 ел|1884]]-[[1942 ел|1942]]*).
* 3 март — Ильяс Кудашев-Ашказарский, музыкант һәм театр эшлеклесе.
* 12 апрель — Отто Мейергоф (*Otto Fritz Meyerhof*), алман биохимигы.
* 14 июнь — Миргазиз Укмаси, драматург.
* 17 июнь — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
* 24 сентябрь — Исмәт Инөнү,  Төркия президенты.
* 29 сентябрь — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
* 19 декабрь — Фәйзулла Туишев, виртуоз-гармунчы.
* 29 декабрь — Кәшшаф Патии, шагыйрь, педагог, мулла. Габдулла Тукайның дусты.

## Вафатлар

* 12 май — Бедржих Сметана (*Bedřich Smetana*), чех композиторы.
* 3 август — Поль Абади, француз архитекторы.

Төркем:1884 ел
Төркем:Еллар
1985 ел

* Халыкара яшьләр елы (БМО).

## Вакыйгалар
* 1 гыйнвар — беренче югары дәрәҗәле доменнар теркәлә (.arpa, .com, .edu, .gb, .gov, .mil, .net, .org, .us).
* 15 гыйнвар — Урта Азиянең иң югары бинасы (*[[Ташкент телеманарасы]]&nbsp;— *) төзелеше тәмамлана.
* 20 гыйнвар — Рональд Рейган АКШ президенты вазифаларына икенче мөддәткә керешә.
* 16 февраль — Исраил Ливаннан гаскәрләрен чыгара башлый.
* 11 март — СБКФ ҮК пленумы Генераль сәркатиб булып Михаил Горбачевны сайлый.
* 25 март — Лос-Анҗелеста 57-нче Оскар премиясен тапшыру тантанасы уза.
* 26 апрель — Варшава килешүе 30&nbsp;елга озайтыла.
* 25 май — Бангладешта тропик циклон гә якын кеше тормышын өзә.
* 17 июнь — АКШ-да Discovery каналы тапшыра башлый.
* 14 июль — Люксембургның кечкенә Шенген шәһәрендә җиде дәүләт арасында (Бельгия, Нидерландлар, Люксембург, Франция, Алмания, Португалия, Испания) Шенген килешүе имзалана.
* 31 август — Титаник көймәсе табыла.
* 29 декабрь — Новосибирскта Себернең беренче метрополитены ачыла.

## Туулар
[right|100px|thumb|[Динияр Биләлетдинов]]

* 17 гыйнвар — Илнур Закиров, Татарстанның атказанган артисты, М. Җәлил премиясе лауреаты.
* 5 февраль — Криштиану Роналду, футболчы.
* 27 февраль — Динияр Биләлетдинов, футболчы.
* 22 март — Камил Сәмигуллин, татар дин әһеле, Татарстан мөфтие.
* 26 март — Кира Найтли британ актрисасы.
* 29 март — Шакур, татар рәп җырчысы.
* 21 апрель — Алинә Сафиуллина, татар җырчысы.
* 24 апрель — Талия Миңнуллина, Татарстан Республикасының хуҗалык җитәкчесе.
* 28 сентябрь — Айсылу Имамиева, җурналист, язучы.
* 3 ноябрь — Гүзәлия Нәҗипова, Габдулла Кариев театры артисты.
* 8 декабрь — Илдар Әхмәтов, татар эстрада җырчысы.
* 26 декабрь — Гөлчәчәк Хәмәдинурова, актриса, Камал театры.

## Вафатлар

* Гариф Галиев, татар язучысы.
* 11 гыйнвар — Вазыйх Исхаков, татар язучысы.
* 11 гыйнвар — Ярулла Вәлиев, татар язучысы.
* 12 февраль — Тәлгать Нигъмәтуллин, татар актеры.
* 10 март — Константин Черненко, ССРБ сәясәтчесе, СБКФ ҮК генераль сәркатибе.
* 20 март —  Кузьма Новоселов, очучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 23 март — Шәзам Сафин, классик төр көрәшчесе, XV Олимпиада уеннары җиңүчесе.
* 24 май — Мөхәммәт Гайнуллин, татар галиме, әдәбият белгече.
* 7 сентябрь — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
* 19 сентябрь — Итало Кальвино, итальян язучысы.
* 30 сентябрь — Симона Синьоре, француз киноактрисасы.
* 12 ноябрь — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Нури Арсланов, татар шагыйре («Иделем&nbsp;— илем» исемле шигырьләр һәм поэмалар китабы өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
[right|100px|thumb|[Франко Модильяни]]
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Клаус фон Клитцинг.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Херберт Хауптман, Джером Карле.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Майкл Браун, Джозеф Голдштейн.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Клод Симон.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Франко Модильяни.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Дөнья табиблары атом-төш сугышын булдырмас өчен.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

1985 ел

## Искәрмәләр

*
Төркем:Еллар
1936 ел

## Вакыйгалар
* 9 май — Муссолини Эфиопиянең Италиягә кушылуы турында игълан итә.
* 10 июнь — ССРБ-да «Союзмультфильм» киностудиясе ачыла.
* 15 июнь — Минзәләдә медицина уку йорты нигезләнә.
* 3 июль — ССРБ-да Дәүләт автоинспекциясе барлыкка килә.
* 1 август — Берлинда Җәйге Олимпия уеннары ачыла.
* 14 август — Олимпия уеннарында беренче тапкыр баскетбол уйнала.
* 25 ноябрь — Алмания белән Япония Комминтернга каршы пакт имзалыйлар.
* 5 декабрь — Мари автономияле өлкәсе Мари АССР-ы статусын ала.

## Туулар

* 13 гыйнвар — Наил Әюпов, татар актеры, танылгын сәхнә остасы.
* 15 гыйнвар — Петер Домокош, венгр галиме, фин-угор халыкларының әдәбиятлары буенча белгеч.
* 10 февраль — Айрат Ибраһимов, татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист.
* 11 февраль — Флорид Әгъзамов, КДУ журналистика факультетының беренче деканы.
* 15 февраль — Нәҗип Вәлитов, дөньякүләм танылган химия галиме.
* 2 март — Әсгать Галимҗанов, Казан фермеры, хәйрияче.
* 25 март — Әхмәт Рәшит, татар шагыйре, журналист.
* 24 май — Индус Таһиров, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстан ФА академигы, сәясәтче.
* 30 май — Йолдыз Исәнбәт, музыка белгече.
* 7 июль — Игорь Губерман, совет һәм Исраил язучысы, шагыйрь. 
* 24 июль — Гали Ильясов (Әхмәтгали), җырчы, РСФСР атказанган артисты. 
* 17 август — Фәндәс Сафиуллин, Татарстан һәм Русия сәясәтчесе.
*  3 сентябрь — Илдар Низамов, журналист, филология фәннәре докторы, профессор. 
* 3 сентябрь — Зин әл-Габидин бин Гали,  Тунис президенты (*[[1987 ел|1987]]-[[2011 ел|2011]]*).
* 21 сентябрь — Айрат Гафаров, татар галиме.
* 26 сентябрь — Мидхәт Миншин, татар журналисты, язучы.
* 5 октябрь — Вацлав Һавел, чех дәүләт эшлеклесе, язучы, драматург, диссидент, хокук яклаучы.
* 11 октябрь — Закир Батраев, нәкышче рәссам.
* 19 октябрь — Рөстәм Вәлиев, язучы.
* 29 октябрь — Билсур Габделхаев, татар галиме.
* 3 ноябрь — Кев Салихов, татар физика галиме.
* 11 ноябрь — Рөстәм Кутуй, татар язучысы.
* 17 декабрь — Гайнулла Шәйхиев, ультра-тавыш физикасы белгече, сөйләм авазлары мәгънәсе өлкәсендә тикшеренүче.

## Вафатлар

* 27 февраль — Иван Павлов, рус физиологы, физиология һәм медицина буенча 1904&nbsp;елның Нобель премиясе лауреаты.
* 12 апрель — Ризаэтдин Фәхретдин, тарихчы, педагог, әдип.
* 12 июнь — Карл Краус (*Karl Kraus*), австрияле язучы.
* 18 июнь — Максим Горький, рус язучысы.
* 11 ноябрь — Зәбихулла Искужин, әдәбиятчы-галим, Шәехзадә Бабич иҗатын беренче өйрәнүче. 
* 12 декабрь — Михаил Худяков, күренекле рус тарихчысы, археолог, этнограф, фольклорчы.

Төркем:1936 ел
Төркем:Еллар
.cy

**.cy** — Кипрның югары дәрәҗәле милли домены.

cy
Төркем:Кипр
.cz

**.cz** — Чехиянең югары дәрәҗәле милли домены.

cz
Төркем:Чехия
.de

**.de** — Алманиянең югары дәрәҗәле милли домены.

de
Төркем:Алмания
.dj

**.dj** — Джибутиның югары дәрәҗәле милли домены.

dj
Төркем:Җибути
.dm

**.dm** — Доминиканың югары дәрәҗәле милли домены.

dm
Төркем:Доминика
.do

**.do** — Доминикан Җөмһүриятенең югары дәрәҗәле милли домены.

do
Төркем:Доминикан Җөмһүрияте
.dz

**.dz** — Алжирның югары дәрәҗәле милли домены.

dz
Төркем:Әлҗәзаир
.ec

**.ec** — Эквадорның югары дәрәҗәле милли домены.

ec
Төркем:Эквадор
.ee

**.ee** — Эстониянең югары дәрәҗәле милли домены.

ee
Төркем:Эстония
.eg

**.eg** — Мисырның югары дәрәҗәле милли домены.

eg
Төркем:Мисыр
1803 ел

## Вакыйгалар
* 1 март — Огайо АКШ-га 17-нче штат буларак керә.
* 30 апрель — АКШ Франциядән Луизиананы сатып ала.
* 20 октябрь — АКШ Сенаты Франциядән Луизиананы сатып алуны ратификацияли.

## Туулар

* 13 август — Владимир Одоевский, рус язучысы, фәлсәфәче.

## Вафатлар

Төркем:1803 ел
Төркем:Еллар
1970 ел

## Вакыйгалар
* 1 март — Родезия Бөекбританиядән бәйсезлек игълан итте.
* 11 май — Озак еллар буена Иран белән Бөекбритания бәхәсләшкәннән&nbsp;соң, БМО Иминлек Шурасы Бәһрәйн утрауларына бәйсезлек бирергә карар кыла.
* 20 май — Мао Цзэдун Америка империализмына каршы дөнья инкыйлабына өнди.
* 4 июнь — Тонга Бөекбританиядән бәйсезлек ала.
* 18 июнь — Казанда Татарстан кунакханәсе һәм Куйбышев мәйданы астындагы җәяүлеләр кичүе сафка баса.
* 21 июль — да **[[Асуан гидротөене]]** төзелеше тәмамлана.

## Туулар

* 5 март — Александр Вучич,  Сербия президенты.
* 24 март — Рамай Юлдашев, җәмәгать эшлеклесе, татар милли хәрәкәте вәкиле. 
* 19 апрель — Гөлнара Абитова, Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры актеры, Татарстанның атказанган артисты.
* 30 июль — Артем Хохорин, ТР буенча эчке эшләр министры.
* 2 август — Лилия Хәмитова, татар җырчысы. 
* 23 август — Марат Кәбиров, татар язучысы. 
* 24 август — Ләйсән Юнысова, журналист, шагыйрә. 
* 24 сентябрь — Марат Сафиуллин, Татарстан дәүләт эшлеклесе.
* 8 октябрь — Мэтт Дэймон, (*Matthew "Matt" Paige Damon*), Америка актеры.
* 8 октябрь — Садыйк Хан, 2016&nbsp;елдан Лондон мэры.

## Вафатлар

* 4 март — Педер Хузангай, Чуаш АССР халык шагыйре.
* 11 июнь — Александр Керенский, Россия Вакытлы хөкүмәте рәисе.
*16 июль — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
* 28 июль — Әхмәтзәки Вәлиди, башкорт милли хәрәкәте лидеры, галим.
* 1 сентябрь — Франсуа Мориак, француз язучысы, шагыйрь.

Төркем:1970 ел
Төркем:Еллар
1957 ел

## Вакыйгалар
* 9 гыйнвар — Бөек Ватан Сугышы вакытында кайбер репрессияләнгән халыкларга хокукларын һәм автономияләрен кайтарган ССРБ Югары Шурасы Президиумы боерыклары чыга. 
* 7 апрель — Нью-Йоркның соңгы троллейбусы соңгы тапкыр сәфәргә чыкты.
* 24 май—4 июнь — Мәскәүдә Татар мәдәнияте ункөнлеге. 
* 9 июль — Менделеев таблицасының 102-нче элементы табыла.
* 30 сентябрь — Чиләбе өлкәсендәге Маяк химия комбинатында авария.
* 4 октябрь — ССРБ Җирнең беренче ясалма иярченен җибәрә.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Зөфәр Галиуллин, мөфти. 
* 27 февраль — Татьяна Догилева, кино һәм театр актрисасы, РФ халык артисты.
* 1 март — Рөстәм Миңнеханов, сәясәтче.
* 4 март — Фәния Габидуллина, шагыйрә.
* 20 март — Фәридә Сафина (*Мирхафизан*), драма артисты.
* 20 май — Луселия Сантус, кол Изаураны уйнаган Бразилия кино актрисасы.
* 23 май — Хәбил Бикташев, дзюдо буенча ике тапкыр Европа чемпионы.
* 25 май — Рөстәм Зәкуан, язучы, *[[Тукай премиясе]] (2018).*
* 8 июнь — Ринат Халитов, дирижер. 
* 13 июнь — Ринат Дасаев, ССРБ футболчысы.
* 29 июнь — Горбангулы Бәрдемөхәммәдов,  Төрекмәнстан президенты. 
* 13 июль — Тьерри Бутсен, Бельгия автопилоты, Формула-1 пилоты.
* 17 июль — Рәдиф Сәгъди, татар драматургы.
* 24 июль — Шәүкәт Мирзияев,  Үзбәкстан президенты.
* 9 август — Мелани Гриффит, АКШ кино актрисасы.
* 14 август — Әлфия Ситдыйкова, шагыйрә, тәрҗемәче.
* 17 август — Ринат Билалетдинов, Россия футбол тренеры.
* 28 август — Фиринат Халиков, татар рәссамы.
* 11 сентябрь — Риф Гыйззәтуллин (''Сергей Тулин''), РФ Каһарманы (*[[1996 ел|1996]]*), генерал-майор.
* 12 сентябрь — Хэнз Зиммер, алман кинокомпозиторы.
* 30 октябрь — Айрат Терегулов, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
* 16 ноябрь — Гафиулла Газиз, Азатлык радиосының Чаллыдагы даими хәбәрчесе.
* 8 декабрь — Михаил Касьянов, РФ хөкүмәте рәисе (*[[2000 ел|2000]]-[[2004 ел|2004]]*), ПАРНАС фиркасе рәисе (*[[2015&nbsp;ел]]дан*).
* 8 декабрь — Марина Голуб, актриса.
* 18 декабрь — Павел Шмаков, укытучы, сәләтле балалар өчен уку йортларын оештыручы.

## Вафатлар

* 1 февраль — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
* 12 февраль — Шәймардан Ибраһимов, Совет дәүләт һәм партия эшлеклесе, инкыйлабчы.
* 20 февраль — Садри Максуди.
* 24 март — Кави Нәҗми, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* 26 май — Бари Рәхмәт, шагыйрь.

Төркем:1957 ел
Төркем:Еллар
1881 ел

## Вакыйгалар
* 7 июль — Пиноккио турында әкият дөнья күрә.

## Туулар

* 10 гыйнвар — Габдрахман Рәсүлев, ислам дине әһеле. 
* 23 март — Роже Мартен Дю Гар, француз язучысы.
* 29 март — Һади Килдебәк,  журналист, педагог, язучы. 
* 5 май — Гафур Коләхмәтов, татар драматургы.
* 25 октябрь — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
*22 ноябрь — Елизавета Сыртланова, театр артисты.
* 3 декабрь — Габделрәүф Ниязбаев, татар драматургы. 
* Таһир Ильяси, гарәп теле һәм әдәбияты белгече, лексикограф-галим.
* 8 декабрь — Николай Фешин, рәссам.

## Вафатлар

* 13 март — Александр II, Россия императоры.
* 29 август — Лауринас Ивинскис, Литва язучысы.

Төркем:1881 ел
Төркем:Еллар
Һ. Х. Андерсен исемендәге премия

**Ганс Христиан Андерсен исемендәге премия** (ингл. *Hans Christian Andersen Author Award* һәм *Hans Christian Andersen Award for Illustration*) — иң яхшы балалар язучыларына һәм рәссам-иллюстраторга бирелгән премия.

## Премия тарихы
1956 елда ЮНЕСКОның *Халыкара балалар һәм яшьүсмерләр әдәбияты шурасы* тарафыннан нигезләнде. Ике елга бер тапкыр бирелә. Премия икенче апрель (Ганс Христиан Андерсен туган көнендә) көнне бирелә. Халыкара шура карары белән 1967 елдан бирле 2 апрель Халыкара балалар китабы көне буларак игълан ителде.

## Премия лауреатлары
Премия лауреатлары *Халыкара балалар һәм яшьүсмерләр әдәбияты шурасы*на кергән әгъзә-илләренең милли шуралары тәкъдим иткән намзәтләрдән сайлана. Һәр ил бер язучы һәм бер рәссәм-иллюстратор кандидатурасын билгели ала.
### Язучылар
* 1956 Элеанор Фарджон (, Бөекбритания) 
* 1958 Астрид Линдгрен (, Швеция) 
* 1960 Эрих Кестнер (, Алмания) 
* 1962 Мейндерт Де Йонг (, АКШ) 
* 1964 Рене Гийо (, Франция)
* 1966 Туве Янссон (, Финляндия) 
* 1968 Джеймс Крюс (, Алмания), Хосе-Мария Санчес-Силва (Испания) 
* 1970 Джанни Родари (, Италия) 
* 1972 Скотт О'Делл (, АКШ)
* 1974 Мария Грипе (, Швеция) 
* 1976 Сесил Бёдкер (, Дания) 
* 1978 Паула Фокс (, АКШ) 
* 1980 Богумил Ржига (, Чехословакия) 
* 1982 Лижия Божунга Нуньес (, Бразилия) 
* 1982 Шәүкәт Идиатуллин, (СССР)
* 1984 Кристин Нёстлингер (, Австрия) 
* 1986 Патрисия Райтсон (, Австралия) 
* 1988 Анни Шмидт (, Нидерландлар) 
* 1990 Тормод Хауген (, Норвегия) 
* 1992 Вирджиния Гамильтон (, АКШ) 
* 1994 Митио Мадо (, Япония) 
* 1996 Ури Орлев (, Исраил) 
* 1998 Кәтрин Патерсон (, АКШ) 
* 2000 Ана Мария Мачадо (, Бразилия) 
* 2002 Эйден Чемберс (, Бөекбритания)
* 2004 Мартин Уодделл (, Ирландия)
* 2006 Маргарет Махи (, Яңа Зеландия)
* 2008 Йюрг Шубигер (, Швейцария), Алмания)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* The Hans Christian Andersen Awards 1956-2002: Җиңүчеләр, кандидатлар, җюри вәкилләре. ()

Төркем:Халыкара премияләр
Төркем:Балалар әдәбияты
Төркем:Ганс Христиан Андерсен
Төркем:Әдәби премияләр
Һанс Христиан Андерсен

**Ганс Христиан Андерсен** (дат. *Hans Christian Andersen*, 1805 елның 2 апреле — 1875 елның 4 августы) — мәшһүр Дания язучысы һәм шагыйре. Бөтен дөньяга мәшһүр әкиятләрнең авторы.

«Импровизатор» (1835) романында түбән катламнан чыккан хыялый шагыйрь һәм җәмгыять каршылыгы тасвирлана. Андерсенның *«Аккургаш солдат»* (1838), *«Былбыл»* (1843), *«[[Шыксыз үрдәк бәпкәсе]]»* (1843), *«Кар кыйралбикәсе»* (1844), *«Ана»* (1848) кебек мәшһүр әкиятләре һәм «Сурәтсез сурәт китабы» (1840) шул дәвердә иҗат ителгән. *«Мулат»* (1840) пьесасын, *«Шагыйрь базары»* (1842) юл ларын язган. *«Ике баронесса»* (1849) романында катлаулар (сословный) җәмгыятен тәнкыйтьләп чыккан.

## Һанс Христиан Андерсен әкиятләренең татар теленә тәрҗемәләре
* 1989 елда Татарстан китап нәшриятендә басылган "Һанс Христиан Андерсен. Әкиятләр" җыентыгы (ISBN 5-298-00503-9). Җыентыкка Тәслимә Дәрзаманова (Оле-Лукойе.  Кечкенә Ида чәчәкләре. Борчак өстендә принцесса. Кыргый аккошлар. Чакматаш. Шөкәтсез үрдәк бәбкәсе. Чыдам кургашын солдат. Иске йорт. Акчәчәк. Җитен. Су кызы),  Бикә Рәхимова (Уймак кыз. Сандугач), Празат Исәнбәт (Чыршы. Патшаның яңа киеме. Карбикә) тәрҗемә иткән барлыгы 16 әкият тупланган. Китапның тиражы 50 мең экз.
* 2008 елда "Мәгариф" нәшрияты Андерсенның татар теленә тәрҗемә ителгән 17 әкиятен  туплап "Унике сәяхәтче" исемле китапны бастырган. Әкиятләрне Люция Гыйззәтуллина тәрҗемә иткән.

## Фотосурәтләр


Image:Hans Christian Andersen.jpg
Image:Hans christian andersen 1869.jpg
Image:HansChristianAndersen House.jpg|Г. Х. Андерсен йорты
Image:HC Andersen.jpg|Копенһагенда һәйкәл
Image:Hyldemoer ubt.JPG
Image:H. C. Andersen grave 2.jpg|Г. Х. Андерсен кабере



## Кызыклы фактлар
* Андерсенның Исаак Ньютон турында әкият бар.
* Андерсенда Александр Пушкин автографы булган иде.

## Шулай ук карагыз

* Г. Х. Андерсен исемендәге премия

## Сылтамалар

* Андерсенның кайбер әкиятләре татар телендә 


Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Дания язучылары
Бәхеткәй

**«Бәхеткәй»**&nbsp;— 2000 елның татар телендәге кыска метражлы нәфис фильмы. Бу фильм С.&nbsp;А.&nbsp;Герасимов исемендәге Бөтенрәсәй Дәүләт кинематография институты студентлары Илдар Ягъфәров һәм Павел Трубниковның диплом эшләре.

## Эчтәлеге
*Бәхеткәй*&nbsp;— югалган йорт хайванының исеме. Фильм бернигә карамыйча шушы малны эзләп йөрүче малай турында бара. Сыерны эзләү малайны ташландык йорт һәм зиратка алып килә.

## Актёрлары

## Бүләкләре
* «Төрек дөньясы кино көннәре» фестиваленең дипломы (2001 ел).
* «Дөнья халыклары мәдәниятләре» фестиваленең гран-прие (АКШ, Хьюстон, 2002 ел).

## Сылтамалар
* http://barda-perm.narod.ru/yazmish/2/behetkey.htm 
* http://ras2203.narod.ru/shubino-kinoteatr61.html
«Идел» журналы

**«Идел»** — Казанда татар телендә чыга торган журнал. Беренче мөхәррире — Римзил Вәли. Журналның рус телендә "Идель" исемле варианты басыла. Журнал чыкканчы Казанда "Идел" исемле әдәби әлманах чыга иде. Язылу өчен индекс 73951.

## Тарихи белешмә
“Идел” журналының беренче баш мөхәррире – Римзил Вәлиев. Русча чыгарылыш буенча урынбасары — Ә.Мушинский, татарчасында — Ф.Зөлкарнәй. Беренче коллективта татар редакциясендә С.Шәмси, Н.Гыйматдинова, Р.Зәйдулла, җаваплы сәркәтип Исмәгыйль Шәрәфиев, Газинур Моратов, Гөлсирә Гайнанова (машинистка) һ.б. эшли. Журнал чыга башлаганчы ярты еллар алдан масштаблы реклама эшчәнлеге җәелдерелә, нәтиҗәдә “Идел” беренче язылу кампаниясендә үк дистә меңләгән тираж җыя ала. Ә тагын бер-ике елдан язылучылар саны 120 меңгә җитә.

## Баш мөхәррирләр

* 1989-1992 – Римзил Вәлиев
* 1992-1997 — Фәиз Зөлкарнәй
* 1997-2005 — Рашат Низамиев
* 2006-2009 — Нәбирә Гыйматдинова
* 2009-2011 — Рифат Фәттахов
* 2011 июль-ноябрь — Алексей Егоров
* 2011-2014 — Рөстәм Галиуллин
* 2014 елның ноябреннән — Радик Сабиров
* Гөлүсә Закирова, Айсылу Хафизова
* 2023 елдан Рәмзия Галимова 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татнет сәхифәләре исемлеге

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Яшьләр журналлары
1959 ел

## Вакыйгалар
* 8 гыйнвар — Шарль де Голль Франция президенты итеп сайлана.
* 17 июль —  президенты Д.&nbsp;Эйзенхауэр «Әсир милләтләр турындагы» канун имзалый. Шул көннән алып июль аеның өченче атнасында Әсир милләтләр атнасы билгеләнә.
* 3 ноябрь — Казан телестудиясенең беренче тапшырулары эфирга чыга. 
* 29 декабрь — Никита Хрущев КПСС ҮК пленумында «перспективасыз авыллар»ны бетерү башлангычы белән чыга. 
* Казаноргсинтез төзелеше башлана.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Салават Гыйләҗетдинов, татар рәссамы.
* 5 гыйнвар — Әскәр Айтматов,  Кыргыз Республикасы тышкы эшләр министры (2002-2005).
* 24 февраль — Фәрит Вәлиуллин, рәссам-монументчы, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 2 март — Гафур Каюмов, драматург.
* 18 март — Люк Бессон, француз кинорежиссёры, сценарист һәм продюсер.
* 19 март — Гамил Әсхәдулла, «Мунча ташы» татар эстрадасы театрының сәнгать җитәкчесе.
* 29 март — Рөстәм Абязов, музыкант, дирижёр, оркестр җитәкчесе, Тукай бүләге иясе.
* 8 май — Азат Хөсәенов (1959), баянчы, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1998).
* 27 май — Ранис Газизов, «Юлдаш» газетасының баш мөхәррире, танылган журналист һәм нашир.
* 1 июнь — Надежда Кадышева, җырчы, РФ халык артисты.
* 3 июнь — Айрат Фазылҗанов, табиб, галим.
* 13 июнь — Клаус Йоһаннис,  Румыния президенты (*[[2014 ел|2014]]*), милләте - алман.
* 26 июнь —  Асаф Вәлиев, җырчы (баритон), ТР-ның халык артисты.
* 18 август — Газинур Морат, татар шагыйре.
* 25 август — Равил Гайнетдин, Мәскәү җәмигъ мәчете имам-хатибы.
* 7 сентябрь — Салават Исхаков, тарихчы. 
* 1 октябрь — Рәшит Минһаҗ, татар журналисты. 
* 7 октябрь — Әлфәт Закирҗанов, әдәбият галиме, фән докторы.
* 17 октябрь — Әнис Галимҗанов, татар галиме.
* 4 декабрь — Игорь Щетинин, рәссам, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).

## Вафатлар

* 29 гыйнвар — Әсгать Айдар, татар шагыйре.
* 16 март — Хәбибулла Ибраһимов, драматург, композитор. 
* 17 май — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
* 9 ноябрь — Шәриф Сүнчәләй, Башкортстанда мәгариф системасын оештыручы татар галиме туа.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Габдрахман Әпсәләмов, татар язучысы.
* Николай Провоторов, артист.
* Рөстәм Яхин, татар композиторы.
* Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
* Фәхри Насретдинов, татар җырчысы.

## Чыганаклар

Төркем:1959 ел
Төркем:Еллар
1855 ел

## Вакыйгалар
* 1 июнь — Пләтән бистәсендә «Бертуган Крестовниковларның Казандагы шәм һәм сабын кайнату заводы» төзелә башлый (хәзерге вакытта — Нәфис-косметикс).
* 25 декабрь – Канаданың Кингстон шәһәрендә беренче хоккей уены уза.

## Туулар

* 16 ноябрь — Имаметдин Сәйфуллин, педагог, «Яңа әлифба» авторы.
* 6 декабрь — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.

## Вафатлар

* 2 март — Николай I, Россия императоры.
* 29 июнь — Дельфина Жирарден, француз язучысы.

Төркем:1855 ел
Төркем:Еллар
Гафур Каюмов

**Гафур Шәкүр улы Каюмов** — танылган татар драматургы, театр режиссеры.

## Биография
Гафур Каюмов 1959 елның 2 мартында Татарстан АССРның Арча районы (хәзерге Яңа Кенәр авыл җирлеге) Яңа Сәрдә авылында туган. Яңа Кенәр мәктәбендә укыган. 1979 елда Казан театр училищесында актерлык осталыгы бүлегенә укырга керә. Укуын тәмамлауга, аны Республика күчмә театрына эшкә чакыралар. 1990 елдан 1997 елга кадәр ул – Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты.

Гафур Каюмовны режиссерлык эше мавыктыра һәм ул 1994-1999 елларда Мәскәү институтының мәдәният, сәнгать хезмәткәрләрен режиссерлыкка әзерләү бүлегендә укый, Болгария республикасының Милли академиясендә театр факультетында белемен күтәрә.

Театр һәм кино сәнгатендә шактый тәҗрибә һәм белем туплаган Гафур Каюмов 1980 еллардан башлап драма әсәрләре иҗат итә башлый. Аның пьесалары төрле театрларда куела, кызыклы спектакльләргә әверелә. ”Упкын өстендә уен” 2 пәрдәле трагифарс жанрында язылган әсәре, “Кабан күле серләре” пьесасы Г.Камал исемендәге, Тинчурин исемендәге, Чаллы, Минзәлә, Әлмәт, Түбән Кама театрларында, Башкортстанның «Нур», Уфа башкорт яшьләре театрларында, Туймазы, Сибай, Салават шәһәрләре театрларында һәм Ырынбур дәүләт татар драма театрында, Мари Иле драма театры сәхнәләрендә куела. Бу инде үзе үк Гафур Каюмовның драматургиягә килүе очраклы булмавы турында сөйли.

Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында аның “Мирас” (1990), “Һинд кызы” музыкаль комедиясе (1992), “Сарык арыслан” притча-әкияте (1997) куела.

Гафур Каюмов драматургиянең төрле жанрларына мөрәҗәгать итә, сәхнә законнарын белеп, шартлы алымнарны уңышлы файдаланып яза. Бүгенге көнгә кадәр язылган “Язмышлар ярында”, “Юбилей”, “Сагынырсың әле син дә бер...”,”Ак баба иле”, “Ахырзаман авазы”, “Эх, Алла боерса”, “Ач күзеңне-монда мин...”, “Таныштыру-кавыштыру бюросы”, “Соң инде”, “Аномалик табигать күренеше”, “Ыру”, “Әрнү” пьесалары драматургның үсеш юлында әһәмиятле бер этапны хасил итәләр.

1997-2000 елларда ул Мәдәният министрлыгында, 2000-2004 елларда Татарстан телевидениесендә эшләп ала. 2004 елдан башлап Гафур Каюмов – Әлмәт дәүләт театрында баш режисссер. Иң соңгы эш урыны — Арчаның “Җидегән чишмә” халык театрында.

2018 елның 27 июлендә Арча халык театрында репетиция вакытында баскычтан егылып торба кисәгенә килеп төшә һәм Арча район хастаханәсендә җан бирә.

## Моны да карагыз

* Ләйсән Каюмова

## Искәрмәләр

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
William Turner

__NOTOC__

**Will (William) Turner** - Karib dingeze pyratlary kinoseriyasining yngay geroye.

### Film Navigatory

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Фильм персонажлары
Нәҗип Мадьяров

**Нәҗип Гәрәй улы Мадьяров** — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Бөек Ватан сугышы һәм хезмәт ветераны, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Биография
Нәҗип Мадьяров 1928 елның 3 мартында Әтнә районының Кызыл Утар авылында туган. Хезмәт юлын ул 1943 елда туган авылында җидееллык мәктәп тәмамлаганнан соң гади колхозчы булып башлый, аннан соң колхозда хисапчы була. 1950-1953 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1957 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты факультетына китерә. 1960 елда ул читтән торып уку бүлегенә күчә, 1963 елга кадәр Кызыл юл районында район исемен йөрткән газетада, аннан соң «Коммунизмга» дигән яңгыравык исем йөрткән Арча район газетасында хәбәрче, авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире булып эшли.

1965 елда Нәҗип Мадьяров «Хезмәт» газетасына җибәрелә. Шушында ул унбиш ел дәвамында авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, редактор урынбасары булып эшли. Аның райондашларыбыз турындагы төпле, җылы мәкаләләре өлкән буын вәкилләре күңелендә әле дә якты истәлек булып саклана. Хезмәттәшләренә һәм, гомумән, кешеләргә игътибарлылыгы, җаваплылыгы, төгәллеге белән шәхес буларак та үзе турында якты истәлекләр калдырды.

1991 елда Нәҗип Мадьяровка Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.

Нәҗип Мадьяров гомеренең соңгы чорын Чаллы шәһәрендә яшәде һәм әдәби иҗатка багышлады. Аның гомер юлы шушында 2002 елның 15 апрелендә өзелде. Туган авылында җирләнде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Яр Чаллы язучылары

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Судан

**Суда́н** (гарәпчә السودان‎‎, ингл. *Sudan*), тулы исем — Судан Җөмһүрияте (гарәпчә جمهورية السودان‎‎ (Җөмһүриййат ас-Судан), ингл. *Republic of Sudan*) — Төньяк-көнчыгыш Африкада урнашкан Африканың иң зур дәүләте. Төньякта Мисыр белән, төньяк-көнбатышта Ливия белән, көнбатышта Чад белән, көньяк-көнбатышта Үзәк Африка Җөмһүрияте һәм Демократик Конго Җөмһүрияте белән, көньякта һәм көньяк-көнчыгышта Уганда һәм Кения белән, көнчыгышта исә Эритрея һәм Хәбәшстан белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Кызыл диңгез сулары белән юыла. Башкаласы — Хартум шәһәре.

## Диннәр
 
2020 елның сентябрендә Судан конституциясе динне дәүләттән аера, илне дөньяви дип игълан итә. Ил халкының (44,9 млн кеше, 2021 елга) 97 % ы ― Мәлики мәзһәбе сөнни мөселманнары, аз санда шигый мөселманнар бар. 3 % ы ― җирле диннәргә ышанучылар, христианнар. Суданда суфичылык тарикатьләренең (Әнсар, Хәтмия һ. б.) йогынтысы зур.
* Суданда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Федератив дәүләтләр
1849 ел

## Вакыйгалар
* 4 март — Яңа Австрия конституциясе кабул ителә.

## Туулар

* 29 июнь — Сергей Витте, Россия дәүләт эшлеклесе.

## Вафатлар

* 25 сентябрь — Иоганн Штраус, Австрия композиторы.

Төркем:1849 ел
Төркем:Еллар
1789 ел

## Вакыйгалар
* 4 март — Нью-Йоркта беренче АКШ конгрессы ачылды.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1789 ел
Төркем:Еллар
Афзал Шамов

**Афзал Шамов**, тулы исеме **Афзалетдин Шиһабетдин улы Шамов** (1901 елның 4 марты — 1990 елның 19 гыйнвары) — танылган татар язучысы, тәрҗемәче, Татарстан Язучылар берлеге рәисе.

## Тормыш юлы һәм иҗаты
Язучы 1901 елның 4 мартында элекке Казан губернасының Зөя өязе (хәзерге Татарстанның Яшел Үзән районы) Татар Танае авылында хәлле крестьян гаиләсендә туган. Мәктәп чорында аны шул чорның күренекле педагогы Фатих Сәйфи-Уфалы укыта һәм кечкенә Афзалда әдәбиятка мәхәббәт тәрбияли.

Казанның Касыймия мәдрәсәсендә белем алган Афзал Шамов 1922-1925 елларда Казан дәүләт университеты рабфагында укый. 1926 елда Беренче Мәскәү университетының әдәбият һәм сәнгать факультетына укырга керә, беррәттән РСФСР Мәгариф комиссариаты каршындагы Төрки халыклар бүлегенең укый-яза белмәүне бетерү комиссиясе әгъзасы вазифасын башкара.

Афзал Шамов — татар әдәбиятында, иң беренче чиратта, оригиналь проза әсәрләре: хикәяләр һәм повестьлар авторы буларак танылган язучы. Аның егерменче еллар татар авылы тормышына багышланган "Рәүфә" (1926), гражданнар сугышы чоры героикасына бәйле "Днепр буенда" (1927), "Бер мәхәббәт турында" (1933), совет тормышы шартларында гаилә кору һәм башка әхлакый мәсьәләләрне яктырткан "Ана" (1933), "Госпитальдә" (1938), "Туйда" (1938) кебек повесть һәм хикәяләре егерменче-утызынчы еллардагы татар әдәбиятының сәнгатьчә югары дәрәҗәдә эшләнгән матур үрнәкләре булып саналалар. Ул язган хикәяләр рус, венгер, казак, чуаш, башкорт һәм башка телләргә тәрҗемә ителәләр.

Афзал Шамов — әдәби тәрҗемә остасы. Мәсәлән, Александр Пушкинның "Капитанская дочка" ("Капитан кызы", 1936), Николай Гогольнең "Старосветские помещики" ("Борынгы алпавытлар", 1939), Николай Островскийның "Как закалялась сталь" ("Корыч ничек чыныкты", 1936), Жүл Вернның "Дети капитана Гранта" ("Капитан Грант балалары", 1938), Лев Толстойның "Воскресение" ("Яңадан туу", 1950) романы белән "Хаҗи Морат" (1953) повесте һ.б. бар.

Бөек Ватан сугышы чорындагы шәхси батырлыклары һәм әдәби иҗат өлкәсендәге хезмәтләре өчен А. Шамов Кызыл Йолдыз (1944), Хезмәт Кызыл Байрагы (1957), Октябрь Революциясе (1971) орденнары һәм уннан артык медаль белән бүләкләнгән.

Афзалетдин Шамов 1990 елның 19 гыйнварында вафат була.

## Гаилә хәле
Хатыны Гадилә Насыйрова.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Язучының тулы биографиясе

## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Аварлар

**Ава́рлар** () — Дагыстан халыклары арасыннан иң күпсанлысы.
Дагыстанның таулы өлешенең зур өлешен биләп торалар, шулай ук тигез районнарда да яшиләр (Буйнакск, Хасавюрт районнары һ.б.) Дагыстаннан тыш, Чичәнстанда, Калмыкиядә һәм Россиянең башка субъектларында да яшиләр. Аварлар шулай ук Азәрбайҗанда (1999 елгы мәгълүмат буенча 50.9 мең кеше) яшиләр.

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Төркем:Аварлар
Төркем:Азәрбайҗан халыклары