Xalıqara ğälämi stansiä

**Xalıqara ğälämi stantsiä** yäki **XĞS**, **XKS** (rusça *Международная космическая станция, МКС*, inglizçä *International Space Station, ISS*) - xalıqara pilotlı orbital' stantsiäse, küp maqsatlı ğälämi tikşerenü kompleksı.

Xalıqara ğälämi stantsiä - urtaq xalıqara proyekt, 15 il qatnaşa: Räsäy, AQŞ, şulay uq Yaponiä, Almaniä, Belgiä, Braziliä, Daniä, İspaniä, İtaliä, Kanada, Niderlandlar, Frantsiä, Şveytsariä, Şvetsiä.

Xalıqara ğälämi stantsiä ike töp bülektän (segment) tora: Rusiä module Korolöv şähärendäge Ğälämi oçışlar belän idärä itü üzägennän (Mäskäw ölkäse), AQŞ module Lyndon B. Johnson ğälämi üzägennän (Hyuston) idärä itelä. Täcribäxänä (laboratoriä) modulläre: Awrupanıñ "Kolumbus" häm Yaponiäneñ "Kibo" module Awrupa ğälämi agentlığı üzägennän idärä itelä (Oberpfaffenhofen, Almaniä, Tsukuba, Yaponiä).

## Tarix

1971 yılda SSRB berençe tapqır dönya tarixında ğälämi orbital' stansiä **Salüt-1** cibärä. Soñraq SSRB 14 orbital' stantsiä yasap cibärä.

1986 yılda SSRB iñ ozaq waqıtlı küp bülekle orbital' stantsiä **[[Mir (Salüt-8)]]** cibärä. İñ tanılğan Mir stansiäse 1986-2001 yıllarda 5514 täwlek däwamında eşli.

AQŞ üz orbital' stantsiäsen yasıy almağanğa kürä, 1984 yıldan «Freedom» proyektın eşkärtä. Läkin AQŞta häm Könbatış illärendä bu mäs'älädä citärlek täcribä bulmağanğa kürä, proyekt tormışqa aşmağan.

1992 yılda Rusiä häm AQŞ ğälämne tikşerüdä xezmättäşlek turında kileşü tözilär. "Mir-Şatl" urtaq programması eşkärtelä: Speys-Şatl qorabları yärdämendä AQŞ astronavtları Mir stantsiäsenä oça başlıy.

1993 yılda **Energiä berläşmäse** başlığı Yuriy Semenov NASA citäkçese Deniel Goldin ğa berdäm Xalıqara ğälämi stantsiäne tözergä täqdim itä.

1993 yılda küp kenä AQŞ säyäsätçeläre berdäm Xalıqara ğälämi stantsiägä qarşı bula, läkin 1 tawış östenlege belän (**216 - riza, 215 - qarşı**) qarar AQŞ Kongressında qabul itelä.

1994 yılda **Yuriy Koptev häm D. Goldin** berdäm stantsiäne tözü turında kileşü imzalıylar.

1998 yılnıñ 20 noyaberendä Rusiä Xalıqara ğälämi stantsiäneñ berençe segmentı - funktsional'-yök bülege **"Zarä" (Şäfäq)** Proton raketası yärdämendä cibärä. 7 dekaberdä İndevor şatlı yärdämendä Zarä modulenä AQŞ bülege "Unity" (Yuniti) totaştıra.

2000 yılda Zarä funk.-yök bülegenä **"Zvezda" (Yoldız) xezmät module** totaştırıla.

2000 yılda 2 noyäberdä Soyuz yök pilotlı qorabı Xalıqara ğälämi stantsiägä berençe ekipajnı iltä.

2001 yılda "Destini" AQŞ fänni bülege Xalıqara ğälämi stantsiägä totaştırıla.

2003 yılda bulğan Kolumbiä şatlı häläkätennän soñ yöklär Rusiäneñ "Progress" yök qorabları yärdämendä oçışlar yasala.

2007 yılda "Harmoniä" digän AQŞ bülege totaştırıla.

2008 yılda "Kolambus" digän Awrupa module häm "Kibo" digän Yaponiä module totaştırıla.

2009 yılda **"Poisk" (Ezläw)** digän dürtençe Rusiäneñ module totaştırıla.

2010 yılda **"Rassvet" (Tañ)** digän Rusiäneñ tikşerenü module  Zarä (Şäfäq) bülegenä totaştırıla.

AQŞ idäräse 2024 yılğa qädär stantsiäne faydalanu waqıtın bilgeli.

Rusiä vitse-premyerı Rogozin äytelgänçä, 2020 yıldan soñ Rusiä stantsiäne faydalanunı suzmas.

## Tözeleş

2013 yılğa Xalıqara ğälämi stantsiägä 14 töp bülek  kerä:
* Rusiäneke: **"Zarä" (Şäfäq), Zvezda (Yoldız), Pirs, Poisk (Ezläw), Rassvet (Tañ)**
* AQŞnıqı: **Yuniti, Desteni, Kvest, Trankviliti, Kupola, Leonardo, Harmoniä**
* Awrupa: **Kolumbus**, Yaponiä: **Kibo**

## Sıltamalar

* Прямая трансляция с веб-камеры на Международной космической станции и слежение за орбитой
* Международная космическая станция в любительские телескопы
* РКК «Энергия». Международная космическая станция 
* ЦУП Федерального космического агентства: МКС 
* ЦУП Федерального космического агентства: Архив полётов к МКС 
* Дневник космонавта Максима Сураева 
* Компьютеры особого назначения: статья об используемых на МКС ЭВМ 
* Список онлайн сервисов для мониторинга передвижения и расчета координат МКС

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Халыкара галәми станция