open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Авангард (хоккей клубы)

**«Авангард»** — Омск шәһәреннән Совет һәм Русия хоккей клубы. КХЛда чыгыш ясый. 1959 һәм 1973 елларда РСФСР чемпионы. 2004 һәм 2021 елларда Русия чемпионы. 2021 елда Гагарин Кубогына ия була.

## Стадионнар

* 1950—1986 — «Динамо» Стадионы.
* 1987—2006 — В. Н. Блинов исемендәге спорт-концерт комплексы (2000 елга кадәр «Иртыш» спорт-концерт комплексы дип аталган).
* 2007—2018 — «Арена Омск». 2003 елда Леонид Полежаев инициативасы белән яңа арена төзү турында карар кабул ителә, ул 2007 елның 31 августында ачыла.
* 2018—2022 — «Балашиха» Аренасы. 2018 елның августында «Авангард» лигага «Арена-Омск»ның 2018/19 сезонында КХЛ чемпионаты матчларын үткәрү өчен яраксыз булуы һәм клуб өчен резерв өй аренасын эзләү кирәклеге турында хәбәр итә. Консультацияләрдән соң клуб КХЛның техник регламентына туры килгән Балашиха (Мәскәү өлкәсе) аренасын сайлаган.
* 2022—хәзерге заман — G-Drive Аренасы. 2019 елда сүтелгән «Арена Омск» урынында төзелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия хоккей клублары
Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ Räise

**Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ Räise** (qıtayça 中華人民共和國主席, pinyin *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Zhǔxí*, äyteleşe *Çjunhua Jenmin Goñheguo Çjusi*) - Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ däwlät başlığı, QXWM DK (Qıtay xalıq wäkilläre mäclese daimi komitetı) belän bergä yuğarı xakimiätenä iä. QXWM qararları nigezendä **Qıtay Räise** qanunnarnı çığara, Däwlät Şurası äğzaların bilgeli, ämerlärne qabul itä, Qıtay isemennän däwlät eşlären alıp bara, çit il wäkillären qabul itä, çit illärdä wäkälätle diplomatik wäkillären bilgeli häm çaqırıp qaytıra, çit illär belän şartnamälär häm möhim kileşülärne raslıy häm ğämäldän çığunı belderä.

Xäzerge waqıtta Qıtay Räise Si Cinpiñ bula.

## Atama

Qıtay süze 主席  - *çjusi* - Räis dip tärcemä itelä. 1982 yılğa qädär ingliz telendä "chairman" dip tärcemä itelgän ide, soñraq ingliz matbuğatında "prezident" dip yaza başladı, rus telendä tik räsmi atama QXC Räise (*Председатель КНР*) dip qullanıla, läkin qıtay süze "çjusi" tögälçä Räis dip tärcemä itelä, bütän illär prezidentları "tzoñtoñ" (總統, zǒngtǒng) dip atala.

## Qıtay Räisläre

1949 yıldan 1954 yılğa qädär däwlät başlığı - Qıtay xalqı üzäk xökümäte Räise - Mao Tzıduñ bula.

1954 yılda QXC Konstitutsiäse qabul itkäç, Qıtay Räise postı buldırıla.
*Mao Tzıduñ (1954-1959)
*Lü Şaotsi  (1959-1968)
1968-1975 yıllarda QXC Räise bulmağan, läkin ike urınbasarı bulğan:
*Dun Biu (1968-1975)
*Sun Tsinpin (1968-1972)

1975 yılda QXC Räise wazifası waqıtlıça yuqqa çığarılğan, däwlät başlığı wazifalarında Qıtay xalıq wäkilläre mäclese daimi komitetı Räise bulğan:
*Çju De (1975-1976), 1976-1978 yılda buş.
*E Tzänyin (1978-1983)

1982 yılda Qıtayda yaña Konstitutsiä qabul itkäç, QXC Räise wazifası torğızıla:
*Li Sännän (1983-1988)
*Yan Şankün (1988-1993)
*Tzän Tzemin (1993-2003)
*Hu Cintao (2003-2013)
*Si Cinpiñ (2013 yıldan)

## QKF Üzäk Xärbi şurasınıñ Räise
Çınlıqta Qıtay Kommunistik Firqäse Üzäk xärbi Şurasınıñ Räise däwlät başlığı bula:

*Çjan Wentän (1931-1943)
*Mao Tzedun (1943-1976)
*Hua Gofen (1976-1981)
*Den Säopin (1981-1989)
*Tzän Tzemin (1989-2004)
*Hu Cintao (2004-2012)
*Si Cinpiñ (2012 yıldan)

Төркем:КытайТөркем:Дәүләт башлыклары
Навасард уеннары

**Навасард уеннары** (әрмән телендә: Նավասարդյան խաղեր) — Борынгы Әрмәнстанда популяр милли бәйрәм, аның үзәк элементы булып борынгы әрмән календаре буенча 1 навасардта, ягъни яңа елның нәкъ башында башланган (Григориан календаре буенча 11 августка тәңгәл килә) спорт ярышлары булган.

Дини мөсафирлар, крестьяннар, гаскәр, аксөякләр һәм каһиннәр тантаналы колонналар итеп чикләрендә изге Арацани елгасы һәм аның тирәли бәйрәм итүчеләр урнашкан Нпат тавы булган Тарон һәм Багреванд гаварларына (административ берәмлек) килгән. Тау авышлыгында Багаван храм комплексы урнашкан булган, анда тантаналы рәвештә иң олы Ходай Арамазд һәм Анаитка бүләкләр тәкъдим ителгән булган.. Бәйрәмнәр белән беррәттән корбан чалу, сый, сунар булган. Бу көннәрдә кагыйдә буларак атнасына бер узган Навасард уеннары оештырылган булган. Уеннар кысаларында атлетлар йөгерүдә, озынлыкка сикерүдә, фехтование, көрәш, йодрык сугышлары, җәядән ату, чабыш һәм башка спорт төрләре буенча ярышканнар һәм милли җырлар һәм биюләр җырланган булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Олимпия уеннары

## Искәрмәләр

Төркем:Мәҗүсилек
Пичиктик-Тагъ

**Пичиктик-Тагъ** яки **Сулек [[писаница]]сы** — Көньяк Себернең VII—IX гасыр сынлы сәнгать һәйкәле ,. Печище елгасыннан ерак түгел Хакасия Республикасының Орджоникидзе районы Копьёво бистәсеннән 18 км-да урнашкан. Писаница ("петроглифлы кыя" өчен рус, себер сүзе) атамасы Сулеков олысыннан килеп чыккан. Сулек писаницасының халык атамасы «Пічіктіг-Тағ» (хакас телендә: *Язылган Тау*).

Писаницаның беренче фәнни тасвирламасы 1847 елда ясалган булган, шуннан соң бирегә борынгылыкларны өйрәнү буенча фин җәмгыятенең экспедициясе килгән, ул Хакасиядә 1887—1889 елларда эшләгән булган. Күбесенчә Писаная һәм Соляная тауларында урнашкан писаница рәсемнәре натурадан экспедиция составына кергән, рәссам Аппельгрен-Кивало, Отто Хьялмар тарафыннан ясалган булган. Финнардан соң биредә петроглифлар өйрәнүчесе Адрианов Александр Василий улы эшләгән.

Сулек писаницасы чат меңнәрчә рәсемнәр белән капланган кыя булып тора. Төп сюжетлар ул — сунар, сугыш, хайван көрәше, шаман йолалары сәхнәләре. Рәсемнәр Руна язмалары текстлары белән; өске язмада шулай дип язылган: «Мәңге кыя» (шулай ук Писаная яки Вечная тавы), ягъни мәңге вакытларга калдырылган рәсемнәр белән таш кыя. 

Бу тауда иң күп сан рәсемнәр микъдары Кыргыз каганаты эпохасына карый. Рәсемнәр гравировка техникасында — сызыклар итеп башкарылган. Бу техникада җәядән хайваннарга атуча җайдак гаскәриләр, бер-берсен тешләүче дөяләр (Хакасия территориясендә XIX гасыр ахырына кадәр үрчеткәннәр) ясалган. Кабан һәм барыс сурәтләре бар. Яхшы сакланган рәсемнәрнең берсендә кулында чукмар сыман әйбер тотучы җайдак сурәтләнгән. Гравировка сызыклары белән ясалган уникаль сурәтләр бар — борынгы Умай Алиһәсе тасвирламасына тәңгәл килүче өч мөгезле баш киемле Илаһ.

Борынгы мәдәният һәйкәле буларак асаба гына түгел, ә дөнья әһәмиятенә ия. Хәзерге вакытта Сулек писаницасы федераль әһәмияткә ия является объектом мәдәни мирас объекты булып тора. Бу Хакасиянең төньягында иң зур һәйкәл. Һәйкәлләрнең күпчелеге кебек ул әкренләп җимерелүгә дучар. Төп җимерелү факторларның берәүләре — кеше һәм табигать.

## Галерея

Файл:Sulekskaya pisanitsa-Annenko.jpg|thumb|«Сулеки» музей-тыюлыгы.
Файл:Sulekskaya pisanitsa 2.JPG|thumb|слева|Сулек писаницасы.
Файл:Sulekskaya pisanitsa 6.JPG|thumb|слева|Сулек писаницасы.
File:Sulekskaya pisanitsa 8.JPG|thumb|Сулек писаницасы. 

## Әдәбият
* *[[Евтюхова, Лидия Алексеевна|Евтюхова Л. А.]]* Археологические памятники енисейских кыргызов (хакасов)  // Абакан: ХакНИИЯЛИ, 1948.
* *Худяков Ю. С.* История изучения военного дела енисейских кыргызов VI—XII вв. н. э.
* *[[Бутанаев, Виктор Яковлевич|Бутанаев В. Я.]]* Древнее искусство Саяно-Алтая. — Абакан, 2020. — C.53-55.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сулекская писаница («Пичиктиг-Таг» (Писаная Гора)) 
* Сулекская писаница
* Исторические места Хакасии
* Хакасия-трэвел. Сулекская писаница
* Фотографии изображений писаницы

Төркем:Хакасия
Төркем:Шаманизм
Пабло Сезар Амаринго Шунья

**Пабло Сезар Амаринго Шунья** (1938 елның 21 январе &ndash; 2009 елның 16 ноябре) энтеоген үсемлек айяһуаска чәе эчүдән күргәннәрнең катлаулы һәм төсле сурәтләүләре өчен мәшһүр Перу сәнгать әһеле. Ул беренче мәртәбә Көнбатышның игътибарына этноботаник проектлары өстендә эше дәверендә Паблоны Пукалльпада очраткан Деннис МакКенна һәм Луис Эдуардо Луна тарафыннан тәкъдим ителгән булган. Пабло күп еллар буена метисларның дәвалау традициясендә шаман вегеталист буларак эшләгән; соңгы елларына кадәр ул рәсем ясаган, Уско-Аяр сурәт мәктәбен идарә итәргә ярдәм иткән һәм айяһуаска ретритларын караган.

Соңгы вакытына кадәр ул фәрештәләр сурәтләре өстендә һәм шулай ук Перуның флора һәм фаунасын документлаучы сурәтләр өстендә эшләгән.

## Фильм

Паблоның эше *Ayahuasca Nature's Greatest Gift* (Айяһуаска Табигатенең Иң Бөек Бүләге) документаль фильмында күренергә мөмкин.

## Китап
Луна һәм МакКенна Амаринго белән 1985 елда очратканда, ул ярлы тормыш яшәгән, бары тик яшь кешеләргә өеннән инглиз теле укыткан һәм узып баручы туристларга могъҗизалы картиналарны сата торган булган. Луна аңа күренешләренең рәсемнәрен ясарга тәкъдим иткән, бу проект бергә язылган китап *Ayahuasca Visions: The Religious Iconography of a Peruvian Shaman* (North Atlantic Books 1999) (Айяһуаска Күренешләре: Перу Шаманының Дини Иконография) нигезе булып киткән.

Амаринго китап нәшер итүеннән соң елларда кайвакыт интервьюлар биргән һәм соңрак *Plant Spirit Shamanism: Traditional Techniques for Healing the Soul* (Destiny Books 2006) (Үсемлек Рухы Шаманизмы: Җанны Дәвалауның Традицион Техникалары) өчен кереш сүзне язган. Аның сәнгать эше Грэһэм Һэнкокның *"Supernatural"* ("Табигыйдан өстен") китабына кертелгән булган. Амаринго шулай ук Майкл Визеның *The Shaman & Ayahuasca: Journeys to Sacred Realms* (2010) (Шаман һәм Айяһуаска: Изге Патшалыкларга Сәяхәтләр) айяһуаска турында документаль фильмында төшкән булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ayar  
* Pablo Amaringo at Erowid

## Шулай ук карарга мөмкин
*Алекс Грей
*Гильермо Аревало
*Мануэль Кордоба-Риос

Төркем:Шаманизм
Бигәш мәчете (Әлмәт)

**Бигәш мәчете** (), *шулай ук* Алтынчы мәхәллә мәчете – Татарстанның Әлмәт шәһәренең Бигәш микрорайонында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе.  Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте алтынчы мәхәлләсе карамагында.  

## Тарих
XX гасыр башында Бигәш авылында ике җәмигъ мәчете гамәлдә булган. Беренче мәхәллә 1801 елда теркәлгән. Аның җәмигъ мәчете халыктан җыелган һәм сәүдәгәр Фәхрулла Хөснуллин акчасына агачтан бурап төзелгән һәм 1829, 1863, 1874, 1899 елларда чыккан янгыннардан соң яңартылган яки өр-яңадан торгызылган. 1905 елда мәхәллә 637 ир-ат һәм 520 хатын-кыз яшәгән 232 хуҗалыкны  берләштергән.  Мәчетнең указлы имам-хатыйблары: Мөхәммәтвафа Гобәйдуллин (Тайсуган мәдрәсәсен тәмамлаган), Фәридетдин Муллин, Мотыйгулла Төхвәтуллин, Нуриәхмәт Муллин, Габделкасыйм Мотыйгуллин (Апанай мәдрәсәсен тәмамлаган), Зөфәр Гыйрфанов. Мәчетнең манарасы 1930 елда төшерелгән. ТАССР Югары Советы Президиумының 1939 елның 13 декабре карары белән мәчет ябылган, бинасы мәктәпкә бирелгән.

Бигәш авылының икенче мәхәлләсе 1903 елда оешкан. Агачтан бурап салынган мәчетенең проектын Самар губерна идарәсе раслаган. 1905 елда мәхәллә 243 ир-ат һәм 255 хатын-кыз яшәгән 102 хуҗалыкны берләштергән. Мәчетнең указлы имам-хатыйблары: Мәүләвишәриф Мотыйгуллин, Хөснетдин Идиятуллин. Мәчет каршында мәктәп эшләп килгән. Манарасы 1936 елда төшерелгән. Мәчет рәсми рәвештә 1939 елда ябылган, бинасы клуб итеп файдаланылган.

## Яңа заман
ТАССР Югары Советы Президиумының 1959 елның 17 августында кабул ителгән «Әлмәтнең шәһәр чикләрен киңәйтү турында» Указы белән Кәләй авыл советына караган Бигәш авылы Әлмәт шәһәре составына микрорайон булып кергән.  1994 елның сентябрендә биредә Әлмәт мөхтәсибәтенең 6нчы мәхәлләсе оештырылган. Вакытлы мәчет ташландык мәктәп бинасында эшләгән. Элек җәмигъ мәчетләре торган җирләрне яңа төзелеш өчен бирмәгәч (берсе урынында Бөек Ватан сугышында һәлак булган бигәшлеләргә багышлап һәйкәл бастырылган), 1996 елның 26 октябрендә яңа урында ― Макаренко урамында яңа җәмигъ мәчете төзелеше башланган. 1999 елның 16 гыйнварында мәчет ачылган. Мәчет ак силикат кирпечтән өелгән. Манарасы түбәдә торгызылган. Төп иганәче ― «Татнефть» АҖ, җитәкчесе – Ринат Гыймаделислам улы Галиев (1939―2007). 2004 елдан яңа бинада мәдрәсә эшли. 2017 елның 16 октябреннән мәчеттә Р. Фәхретдин исемендәге Әлмәт ислам мәдрәсәсенең  филиалы (көндезге бүлек) ачылган. Имам-хатыйблар: Әбүзәр Хәсәнов, Разыйф Фәтхуллин, Равил Идиятуллин (2016 елдан).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Д. Н. Тазиев, Г. Ф.Валеева-Сулейманова*.   Мечеть Бигашево. Альметьевская энциклопедия 

Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1999 елда төзелгән мәчетләр
Таш мәчет (Әлмәт)

**Таш мәчет** (), *шулай ук* Икенче мәхәллә мәчете, Ак мәчет, Байлар мәчете, Исхак хаҗи мәчете – Татарстанның Әлмәт шәһәрендә  урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте икенче мәхәлләсе карамагында. Төбәк әһәмиятендәге архитектура һәйкәле. 
## Тарих

Таш мәчет 1902 елда, 1879 елда кирпечтән төзелеп, 1901 елның 9 маенда янгын вакытында юкка чыккан җәмигъ мәчете урынында төзелгән. Элекке мәчет сәүдәгәр Исхак хаҗи Ильясов акчасына, 1877 елда оешкан икенче мәхәллә өчен, шул ук елда Самар губерна идарәсе раслаган проект буенча төзелгән булган. Архитектурасы манарасы түбәсендә торгызылган татар мәчетләре архитектурасы белән тәңгәл. Мәчет Әлмәт авылының үзәк урамы (хәзерге Совет урамы) тыкрык  (хәзерге Фурманов урамы) белән кисешкән урында *чупай ташы* кулланып төзелгән. Яңа бина 1903 елда ачылган. 1905 елда мәхәллә 349 ир-ат һәм 347 хатын-кыз яшәгән 135 хуҗалыкны берләштергән. Беренче имам Мөхәммәтгалим Ногман улы Насыйров указны Ырынбур мөселман диния нәзарәтеннән 1878 елның 7 сентябрендә алган. 1880 елдан мәчет каршында мәдрәсә эшләгән. 1905 елдан икенче имам һәм мәдрәсә мөдәррисе – Мөхәммәтрәшит Яруллин (1938 елда атып үтерелгән). Улы Әхмәт Тимер, кияве Һади Атласи. 1923 елдан указлы имам ― Мөхәммәтсафа Садретдинов. 1930-елларда манарасы төшерелгән, бинада мәктәп, склад, китапханә урнашканнар.

1970 елда мөселманнар мәчетне кире кайтаруны сораганнар, ләкин үтенечләре кире кагылган. 1993 елда гына мәчет кире кайтарылган. Бинага ремонт үткәрелгән, сигезкырлы балконлы-тәрәзәле  манара торгызылган. 2006 елда бинага яңа реконструкция уздырылган. Бина тышкы яктан ак сайдинг белән тышланган. Мәчетнең урам ягына  бизәкле тимер койма тотылган. 
Мәчет каршында мәдрәсә эшли. Имам-хатыйблар – Котдус Баһаветдинов, Хәсән Рәхимов, Мәҗит Шәйхетдинов.

1999 елда Ринат Гыймаделислам улы Галиев (1939―2007) исемендәге Әлмәт Үзәк җәмигъ мәчете төзелгәнче,шәһәр җәмигъ мәчете вазифасын үтәгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Д. Н. Тазиев, Г. Ф.Валеева-Сулейманова*.   Мечеть соборная Таш мечеть. Альметьевская энциклопедия 
* Старо-Альметьевская мечеть и здание судебных приставов Альметьевска на ул.Советской. YouTube видео, 2:25

Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1903 елда төзелгән мәчетләр
Владимир Барабаш

**Владимир Валериевич Барабаш** (Башк , , б. 1980 елның 9 сентябре, Винница, Винница өлкәсе, Украина ССР, СССР) — Россия эшкуары, эшкуар, җәмәгать эшлеклесе. "Шәһәр проектларын үстерү фонды" һәм "Шәһәр проектлары" директоры; "РБВЕБ киңәшчесе" оешмасына нигез салучы.

"Кеше хокуклары һәм Башкортостан Республикасы башлыгы астында гражданлык җәмгыяте институтларын үстерү советының" элеккеге башлыгы.

## Тормыш юлы

### Балачак
Владимир 1980 елның 9 сентябрендә Винницада туган. 1987 елда, 7 яшендә, ул әти-әнисе белән Уфага күченде. Владимир актив һәм профессиональ эшчәнлекне 2000-нче елда коммерция оешмасында - " Межпромбанк " та башлады. 2004 елдан ул консалтинг бизнесы белән шөгыльләнә, һәм 2008 елдан ул Россия сәнәгать предприятияләрендә төрле менеджер булып эшли.

2011 елда, Владимир Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлады, икътисадта математик модельләштерү методикасы белгечлеге буенча, информатика һәм робототехника факультетында. 2013 елда ул Уфа Ратушасында киңәшче вазифасын алды, һәм 2013 елда Владимир Виталий Пилипчук белән берлектә "Шәһәр проектларын үстерү фонды" булдырды. 2014 елда ул оешма директоры була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Барабаш возглавил СПЧ Башкирии
* богатым претендентом на пост главы Башкирии стал Владимир Барабаш
* Я не являюсь профессиональным чиновником»: Владимир Барабаш рассказал о предвыборной компании 
Төркем:Россия депутатлары
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:9 сентябрь көнне туганнар
Нурсала мәчете (Әлмәт)

**«Нурсала» мәчете** (), *шулай ук* Сигезенче мәхәллә мәчете – Татарстанның Әлмәт шәһәренең Урсала микрорайонында  урнашкан ислам гыйбадәтханәсе.  Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте сигезенче мәхәлләсе карамагында. 
  
## Тарих
Әлмәт районы Урсала авылында (2003 елның 3 сентябреннән Әлмәт шәһәренең микрорайоны) 1995 елда мөселман җәмгыяте (мәхәллә) оеша (рәисе К. Ф. Гатин). 1996 елның 28 мартында рәсми теркәлү уза. 1996 елда мәчет төзелеше өчен Әлмәт ― Мөслим юлында (Колхоз ур., 120 в) , авыл мәктәбенең (Бахорин урамы, 120А) мәктәп яны бакчасында җир кишәрлеге бүлеп бирелә. «Әлмәтнефть» НГДУ проекты буенча мәчет төзелеше 2001 елда башлана. 2004 елдан төзелеп бетмәгән бинада намазлар укыла. 2008 елда мәчет рәсми рәвештә ачыла. Мәхәллә халкы теләге белән мәчеткә «Нурсала» исеме бирелә.

Рус авылы булган Урсалага татарлар Әлмәт шәһәре төзелә башлагач кына күчеп утыра башлаган. Урсала авылында 2002 елда 2345 кеше яшәгән, шуларның 69% ы – руслар, 26% ы – татарлар. 

## Тасвирлама
Мәчет бинасы Т  кызыл кирпечтән төзелгән, архитектурасы белән манарасы түбәсендә булган татар мәчетләре төренә туры килә. Мәчет бинасы олы юлга гыйбадәт залы белән почмак ясап урнашкан. Төп керү юлы ишегалды ягыннан (төньяктан). Сигезкырлы манарага гыйбадәт залыннан менәсе. Түбәнге катта көнчыгыш яктан аерым керү юлы булган хатын-кызлар өчен гыйбадәт залы, уку бүлмәләре, тәһарәтханәләр урнашкан. Төп гыйбадәт залына яктылык ике як тәрәзәләрдән төшә. Җомга намазларына 150дән артык кеше җыела. 2011 елдан башлап мәчеттә Ислам нигезләрен өйрәнү буенча курслар эшләп килә.  

Мәчет аерым иганәчеләр һәм Әлмәт бораулау эшләре идарәсе (җитәкчесе В. Старов) акчасына төзелгән. Төзелешнең спонсорлары – «Татнефть» ААҖ (Ш. Тәхаветдинов), «Ямашнефть»  (В. Смыков), «Елховнефть» НГДУ (А. Ногайбәков), «Әлмәтнефть» (М. Җәләтов), «Арслан» төзелеш ширкәте (А. Галиев) һ. б. 

Имам-хатыйблар: А. Г. Яһүдин (2004-2010 елларда), Т. У. Зарипов (2010-2016 елларда), А. Г. Яһүдин (2016 елдан).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Д. Н. Тазиев, Г. Ф.Валеева-Сулейманова*.     Мечеть Нурсала. Альметьевская энциклопедия 
*   Село Урсала.  Cайт села Урсала Альметьевского района (Ныне микрорайон)
 
Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр
Дҗон Локли

**Дҗон Кейт Келли Локли** (1971 елда туган) Коса халкының традицион дәвалаучысы яки *[[сангома]]* буларак инициацияләнгән булган Көньяк Африкалы.

## Сангома буларак өйрәтелү
Локли Кейптаунда 1971 елда апартеид вакытында Ирландияле әнидән һәм Британияле килеп чыгышлы Зимбабвелы әтидән туган булган.

Ул 1997 елда Роудз Университетын клиник психология буенча ихтирамлы дәрәҗә белән тәмамлаган.

1997 елда Көнчыгыш Кап провинциясендә, Грейемстаунда Джоза шәһәрчегендә Коса сангомасы Мам Гвеву белән очрашкан булган. Мам Гвеву аңа ул килүен төшендә күргәне турында әйткән. Ул Мам Гвевуга өйрәнчек булып 10 ел хезмәт итеп Көнчыгыш Кап шәһәрчегендә сангома булырга өйрәтелгән булган, моны ул 2007 елда тәмамлаган. Мам Гвеву аңа *Усинголвендаба* Коса теле исемен биргән, аның мәгънәсе "юллама тапшыручы".

Ул шулай ук Йога һәм Дзен Буддачылык практикалый һәм өйрәтә.

## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин
* Baker, JH (June 2010) "The Lone Leopard" (PDF). *Sacred Fire Magazine*. Retrieved 10 March 2013
* Timm, Lindy (14 July 2009). "After the calling dream" (PDF). *The South African*. Retrieved 10 March 2013.    
* Zanardi, Sylvia (26 June 2015). "Sangomas - Traditional African Healers". *Cape Chameleon*. Retrieved 8 September 2016
* Ancer, Jonathan (20 March 2007) "A Call to Become a Sangoma". *Grocott's*. Archived (PDF) on 8 September 2016
* (10 August 2016) "Together We Are Strong" (PDF). *Sacred Hoop Magazine,* UK. Archived (PDF) on 8 September 2016

## Тышкы сылтамалар

* Interview on The Morning Show, TV3, Ireland (23 August 2011)
* Interview on Outlook, BBC World Service (13 May 2010)
* Interview on Saturday Live, BBC Radio 4 (5 Sept 2009)

Төркем:Шаманизм
Төркем:Йога
Төркем:Буддизм
Зиннур мәчете (Әлмәт)

**Зиннур мәчете** () ― Татарстанның Әлмәт шәһәренең шәхси йортлар микрорайонында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте Зиннур мәчете  мәхәлләсе җирле мөселман дини оешмасы карамагында. Мәчеткә җирле мәхәлләне оештырган һәм мәчет төзелешенә күп көч куйган Зиннур Нуретдин улы Шәйхетдинов исеме бирелгән.

## Тарих
Әлмәт шәһәренең читендә, шәхси йортлар урнашкан микрорайонда рәсми теркәлмәгән хәлдә яшәп килүче мөселман мәхәлләсен 1995 елда Зиннур Нуретдин улы Шәйхетдинов җитәкли башлый. З. Н. Шәйхетдинов 1935 елда Аксубай районы Иске Кыязлы авылында туган. 1975-1995 елларда  башлыгы урынбасары вазифасында булган. 1997-2000 елларда Әлмәтнең Таш мәчет мәдрәсәсендә укыган. 1995 елда мәхәлләне җитәкләргә алыну белән мәчет төзүгә рөхсәт алу эшләре артыннан йөри. Мәчет төзелеше өчен җир кишәрлеге ташландык яшелчә бакчасы урынында бирелә. 2000 елда әлеге җир кишәрлеге мәхәллә тарафыннан сатып алына. Мәхәллә 2000 елның 31 мартында рәсми теркәлгән.   Мәчетнең проектын Әлмәт архитекторы Р. Ш. Хәлиуллин эшләгән. Төзелеш 2000 елның апрелендә башлана. 2001 елның декабрендә мәчет ачыла. 2013 елда мәчет янәшәсендә нараттан буралган бер катлы агач  бинада хатын-кызлар өчен «Гөлсинә» мәдрәсәсе ачылган (мәдрәсәгә З. Н. Шәйхетдиновның авыру кызы исеме бирелгән). Мәчет каршында якшәмбе мәктәбе эшли.  

## Тасвирлама
Әлмәтнең Шоссе һәм Р. Төхфәтуллин урамнары  киселешендә төзелгән ике катлы мәчет кирпечтән күтәрелгән. Керү юлы тамбуры ак сайдинг белән тышланган. Болгар шәһәрендәге Кече манара тибындагы тәрәзәле-балконлы ике манарасы керү юлының ике ягында бастырылган. 

2008 елда бинага реконструкция үткәрелгән. Төзелешнең спонсорлары – «Татнефть» ААҖ (җитәкче Ш. Тәхаветдинов), «Татойлгаз» (Р. Фәссахов), «Нефтегаз» (Ф. Комаров), «Елховнефть» НГДУ (А. Ногайбәков), «Татех» АҖ (И. Хәйруллин), Әлмәт тимер-бетон эшләнмәләре заводы (С. Красильников) һ. б.
 
Имам-хатыйблар: Имаметдин Кәримов, Азат Хәмитов, Зиннур Шәйхетдинов, Мулланур Мостафин (2021 елдан).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Д. Н. Тазиев, Г. Ф.Валеева-Сулейманова*.    Мечеть Зиннур. Альметьевская энциклопедия 
## Әдәбият
* *Д. Н. Таҗиев*. Зиннур мәчете. Әлмәт, 2005.

Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2001 елда төзелгән мәчетләр
Алдынгылар хәрәкәте

**«Алдынгылар хәрәкәте» Россия балалар һәм яшьләр хәрәкәте**  () – Россиядә балалар-яшүсмерләр хәрәкәте, 2022 елның 18 декабрендә ил хакимияте  белән яшүсмерләрне тәрбияләү, аларның ялын оештыру һәм «традицион Россия рухи һәм әхлакый максатлары нигезендә» дөньяга карашын формалаштыру өчен оештырылган.  Хәрәкәтнең бүлекләре Россиянең һәр муниципалитетында ачылырга тиеш, һәр мәктәптә хәрәкәтнең беренчел ячейкалары булдырылырга мөмкин. Хәрәкәтнең күзәтчелек советын В. Путин үзе җитәкли, хәрәкәт рәисе итеп ул Григорий Гуровны билгеләгән. Хәрәкәт булдыру турындагы закон проекты Дәүләт Думасына В. И. Ленин исемендәге Бөтенсоюз пионер оешмасының 100 еллыгы көнендә кертелгән. Оешмага балаларны алты яшьтән кабул итәчәкләр, һәм аның сафында мәктәп яки көллиятне тәмамланганчы булырга мөмкин булачак.

## Тарих
2022 елның 19 маенда, Бөтенсоюз пионер оешмасының 100 еллыгы көнендә, Дәүләт Думасына “Россия балалары һәм яшьләренең «Зур тәнәфес» хәрәкәте гомумроссия хәрәкәтен булдыру турында” карар проекты кертелә.  2022 елның 7 июнендә Дәүләт Думасы әлеге карарны кабул итә. 14 июльдә В. Путин «Россия балалар һәм яшьләр хәрәкәте турында» 261-ФЗ санлы Федераль законга кул куя.

## Оешма
Оешма В. Путинның шәхси күзәтүе астында, ул өч даими идарә итү органын: Күзәтчелек советы, Координация советы һәм идарәне турыдан-туры контрольдә тота. Путин идарә рәисен һәм Күзәтчелек советы урынбасарын билгели, үзе Күзәтчелек советын җитәкли. Күзәтчелек советы Координация советын җитәкли һәм төбәкләрдәге идарә рәисләрен билгели.
 
Оешма әгъзаларын тәрбияләү эше белән чит ил агенты статусына ия булмаган яки педагогик эшчәнлектән читләштерелмәгән затлар шөгыльләнә ала. 

## Татарстан бүлекчәсе

Яңа оешманың вәкиллекләре һәр районда ачылачак. Мәктәпләрдә, яшьләр үзәкләрендә, яшүсмерләр үзәкләрендә клублар булдырылачак.

Бүлекчәнең Казандагы төбәк штабы Островский урамы, 11нче санлы йортта (элекке Иван Журавлев йорты, Клячкин шифаханәсе, ТР Сәламәтлек саклау министрлыгы) урнаша.

## Моны да карагыз
* Комсомол
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Официальный сайт движения
Төркем:Россиянең иҗтимагый оешмалары
Төркем:Балалар оешмалары
Төркем:2022 елда барлыкка килгән оешмалар
Сөләйман

**Сөләйман** ():

* Сөләйман Дәмирәл
* Сөләйман Йосыпов
* Сөләйман Батыршин
* Сөләйман Сулькевич
* Сөләйман Морзабулатов
* Мәсҗед-Сөләйман
* Сөләйман Мөлекев
* Сөләйман Идрисов
* Сөләйман Вәлиев-Сульва
* Сөләйман Рөстәм
* Сөләйман Сани Ахундов
* Тәхте-Сөләйман
* Сөләйман Гафиятуллин
* Сөләйман (Мәчетле районы)
* Сөләйман (Зиянчура районы)
* Сөләйман (Учалы районы)
* Сөләйман Татлыев
* Сөләйман Абдуллин
* Сөләйман (Авыргазы районы)
* Сөләйман (Әтәр)
* Сөләйман Габдрәшитов
* Сөләйман (Чиләбе өлкәсе) 
* Сөләйман Мөлеков
* Сөләйман Еналиев
* Сөләйман (Төмән өлкәсе)
* Сөләйман Янекәев
* Сөләйман II
* Сөләйман Аитов
* Сөләйман Бакырганый
* Сөләйман мәчете

Төркем:Топонимнар
Төркем:Ир-ат исемнәре
Габделкоддус Ашарин

**Габделкоддус (Абдуль Куддусс) Ашарин** (, 1962 елның 3 августы, СССР, РСФСР, Омск өлкәсе, Называевск) ― ислам дине әһеле, 2013 елдан Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият) () рәисе, мөфти.

## Тәрҗемәи хәле
1962 елның 3 августында Омск өлкәсе Называевск шәһәрендә күп балалы гаиләдә тугызынчы бала булып туган.  1969-1972 елларда Называевск шәһәренең 78нче, 1972-1977 елларда 198нче санлы мәктәпләрендә белем алган. Совет Армиясендә хәрби хезмәтне Семипалатинск шәһәрендә (Казакъстан ССР) узган. Унике ел Свердловск өлкәсе мәдәният учреждениесен җитәкләгән. 1989 елдан генерал-полковник Альберт Михайлович Макашовның, депутат Тамара Петровна Токареваның, Свердловск өлкәсе Закон чыгару җыены рәисе Людмила Валентиновна Бабушкинаның ярдәмчесе булып эшли. 

## Дин әһеле
23 яшенә кадәр атеист булган, православие, яһүд дине белән кызыксынган, әмма 2002 елда исламга килгән, исемен Габделкоддуска () алыштырган.  Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтендә мөфти Сибәгатулла Сәйдуллин белән эшләгән, аңа мөстәкыйль мөфтият ― Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте) төзергә ярдәм иткән. 2010 елның 5 апрелендә Екатеринбургның «Изге кәлимәт» җирле мөселман дини оешмасына имам-хатыйб итеп сайлана.  Шул ук елда Урал мөфтияте Россия Ислам ризалыгы ассоциациясе (Бөтенроссия мөфтияте) составына кергәч, аның ревизия комиссиясендә рәис урынбасары булып эшли. 

2012 елда мөфти Сибәгатулла Сәйдуллин белән килеп чыккан низагтан соң, өч дини оешманы берләштергән мөстәкыйль мөфтият – Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият) төзергә ният итә.  

2013 елның 14 апрелендә Үзәк мөфтият Россия юстиция министрлыгының Свердловск өлкәсе буенча Баш идарәсендә рәсми теркәлү узган. 2013 елдан Үзәк мөфтиятнең рәисе булараак, Свердловск өлкәсенең 5 торак пунктында (Пышма, Югары Саллы, Тәүде, Екатеринбург, Большие Брусяны) гыйбадәт йортлары  ачуда ярдәм иткән. 

2013 елда Ашарин, ул җитәкләгән мөфтият югары мөфти Тәлгать Таҗетдиннең сәясәтенә рухи ориентлашачагын билгеләп үтсә,  2015 елда Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәтенә (рәисе — мөфти Равил Гайнетдин) кушылырга ниятләвен әйтә.  Нәтиҗәдә, 2016 елда Ашарин җитәкләгән Үзәк мөфтият Россия мөселманнары Дини җыены (рәисе – мөфти Альбир Крганов) составына кергән. 

Мәчетләрне милли билге буенча төзүгә  каршы чыга.   ИГИЛ эшчәнлегенә каршы тору буенча эш алып бара.   

2015 елда җаваплы мөхәррире Ашарин булган «ИГИЛ – Исламныкы түгел !» (имамнарга һәм дәүләт хезмәткәрләренә ярдәмгә материаллар җыентыгы) басылып чыккан. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Николай Ашарин. Вконтакте

Төркем:Россия дин әһелләре
Төркем:Россия мөфтиләре
Төркем:Свердловск өлкәсендә ислам
Рафаэль Фәттахов (1942)

**Рафаэль Фәттахов**  (10 июнь 1942 ел — 1 март 2015 ел) — Башкортстанның дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1994). Башкорт АССР Югары Советының 12-нче, Башкортстан Республикасы Дәүләт Җыелышы-Корылтайның 1-2-нче чакырылышлары депутаты.

## Биографиясе
Рафаэль Сәлихҗан улы Фәттахов 1942 елның 10 июнендә Башкорт АССРның Кушнаренко районы Байталлы авылында туа. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, хезмәт юлын Уфа шәһәрендә 1-нче «Востокнефтепроводстрой» автобазасында слесарь булып башлый. Аннары Уфа телефон аппаратуралары заводында слесарь-коралчы була.

1968 елда ВЛКСМ-ның Кушнаренко район комитетында оештыру бүлеге инструкторы, 2-нче секретарь булып эшли. 1969 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. 1971 елдан ВЛКСМ-ның Кушнаренко район комитетының 1-нче секретаре.

1973 елдан Ленин исемендәге колхозның фирка комитеты секретаре. 1980 елда икенче югары белем ала — Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. Шул ук елда туган районында «Большевик» колхозы рәисе итеп тәгаенләнә.

1985 елдан ук район хакимиятен җитәкли башлый.

1999 елдан — икмәк пешерү предприятиесе директоры, 2001 елда Кушнаренко район советы рәисе урынбасары.

Башкорт АССР Югары Советының 12-нче, Башкортстан Дәүләт Җыелышы — Корылтайның 1-2-нчсе чакырылышлары депутаты.

Рафаэль Сәлихҗан улы 2015 елның 1 мартында Кушнаренко районында вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1994)
«Хезмәт отличие өчен» медале (1993)
ССРБ Авыл хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең алтын медале(1984)
ВЛКСМ Үзәк Комитетының мактау кәгазе
Башкорт АССР Югары Советының Мактау грамоталары
Кушнаренко районының Мактаулы гражданы (2012).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Фәттахов Рафаэль Сәлихҗан улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
* Персоналии издания «Башкирский комсомол»
* Фаттахов Рафаэль Салихович 

Төркем:ВДНХ алтын медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиядә туганнар
Луис Эдуардо Луна

**Луис Эдуардо Луна** ул антрополог һәм мәшһүр айяһуаска өйрәнүчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Луна Колумбиядә, Флоренциядә 1947-енче елда туган булган. Ул доктор дәрәҗәсенә 1989 елда Стокгольм Университетында компаратив дин Институтында һәм ихтирамлы доктор дәрәҗәсенә 2000 елда Нью-Йоркта Сент-Лоренс Университетында ия булган. Хәзерге вакытта ул Финляндиядә, Хельсинкида Һанкен Икътисад Мәктәбендә тел остазы булып тора.

## Өйрәнү
Луна күбесенчә энтеоген айяһуаска чәе өчен мәшһүр. Аның өйрәнүе игътибары үзәгендә Санто Даимэ һәм União do Vegetal кебек яңа синкретик айяһуаска чиркәүләре һәм традицион кулланылыш. Ул Бразилиядә урнашкан Психоинтегратор Үсемлекләр, Күренеш Сәнгатьләре һәм Аң Wasiwaska Өйрәнү Үзәгенең мөдире; хәзерге вакытта алар үзәк нерв системасына айяһуаска исерүенең неврологик аспектларын өйрәнәләр.

## Язмалары
* *Vegetalismo: Shamanism Among the Mestizo Population of the Peruvian Amazon*, 1986, ISBN 91-22-00819-5
* *Ayahuasca Visions: The Religious Iconography of a Peruvian Shaman* with Pablo Amaringo, 1991, ISBN 1-55643-064-7
* *Inner Paths to Outer Space: Journeys to Alien Worlds through Psychedelics and Other Spiritual Technologies* with Rick Strassman, Slawek Wojtowicz M.D Ede Frecska M.D, 2008, ISBN 1-59477-224-X

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Пабло Сезар Амаринго Шунья

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шаманизм
Вәзир Задә

**Вәзир Задә** (як. 1984 елда туган) Хайбер Пахтунхва Провинциаль Ассамблеясенең әгъзасы булган иҗтимагый активист һәм сәясәтче. Ул Хайбер Пахтунхваның Провинциаль Ассамблеясенең әгъзасы булган беренче Калаш халкы вәкиле.

## Иртә тормышы һәм белем алуы
Ул Читралда туган булган. Ул Читралда укырга кергән һәм колледжны тәмамлаган. Соңрак ул Пешавәр Университетында сәяси фәннәр буенча магистр дәрәҗәсенә ия булган.

Ул Калаш халкы хокуклары өчен иҗтимагый активист.

## Сәяси карьера
Ул 2009 елда Пакистан Теһрик-э-Инсафка (PTI) кушылган.

Ул 2018 Пакистан гомуми сайлауларында Хайбер Пахтунхваның Провинциаль Ассамблеясенә азчылыклар өчен хәстәрләнгән урынга PTI кандидаты буларак сайланган булган, анда ул бер дин дә түгел дип күрсәтелгән булган. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

Төркем:Шаманизм
Төркем:Анимистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Масатек шаманизмы

**Масатек шаманнары** псилоцибин гөмбәләр, психоактив иртәнге дан орлыклары һәм *[[Salvia divinorum]]* кулланулары өчен мәгълүм. Мария Сабина Масатек шаманнарының иң ат казанганы. Аның *[[Велада (Масатек ритуалы)|веладалар]]* буларак мәгълүм дәвалаучы псилоцибин гөмбә церемонияләре Көнбатыш кешеләре арасында асаба Мексика энтеоген гөмбәләр кулланылышы ритуалы популяризациясенә кертем ясаган.

Ритуалларында Масатек шаманнары яңа *Salvia divinorum* яфракларын кулланалар. Ритуал кулланыш яфракны йотканнан соң тыныч урында булуны кертә — Масaтек шаманнары "La Maria (*S. divinorum*) тыныч тавыш белән сөйләшә дип әйтә."

Испаннар килүенә кадәр Масатек кешеләре турында мәгълүмат әз һәм аларның рухи практикалары турында тагын да әз.

Берничә өйрәнүчеләр мәгълүматка ирешү авырлыгы турында комментарийлар ясаган, чөнки Масатек шаманнарына практикалары турында сер тотарга һәм аларны яклау хас. 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ethnopharmacology of Ska María Pastora 
* In Search of the Magic Plant "Ska Maria Pastora" in the Mazatec Country
* Early History of Salvia Divinorum 

Төркем:Шаманизм
Shaman's Drum

***Shaman's Drum*** () тәҗрибәле Шаманизмга багышланган периодик басма булган. Ул 1985 һәм 2010 ел арасында нәшер ителгән булган, шуннан соң бастырылуы туктаган. Башта аның мөхәррире Тимоти Уайт булган һәм ул Cross-Cultural Shamanism Network (табышсыз белем бирүе оешмасы) тарафыннан нәшер ителгән булган.

Журналның миссиясе шаманнарның һәм башка практикалаучыларның тәҗрибә перспективасыннан Шаманизм практикасының илһамландыру һәм тәэмин итү булган. Хәзерге һәм борынгы шаман ысулларын берләштерү өчен *Shaman's Drum* Шаманизмның һәм методологиянең традицион, традицион булмаган һәм хәзерге формаларын даими тикшергән:  ranging from Себер экстатик сеанслары һәм Тибет транс оракулларыннан Амазонка айяһуаска ритуаллары һәм Асаба Америкалы дәвалау церемонияләренә кадәр. Журнал Шаманизм универсаль кеше күренеше яки ахыр чиктә мәдәният яки ахыр чиктә мәдәниятка яки традициягә трансцедент күренешләр комплексы.

2011 елда аның веб-сайты электроник архивлар белән ассоциацияләнгән он-лайн басма Shaman's Drum Foundation аша дәвам итәргә планнар булуын игълан иткән. 2019-ынчы елның апреленә журналның элеккеге басмаларын киләчәк планнарга туры китерү юлы бар, бу "тарихи белем бирү һәм шаманик материалның архивын тәэмин итү өчен".

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*Shaman's Drum Journal
*Shaman's Drum Foundation

Төркем:АКШ журналлары
Төркем:Ябылган журналлар
Төркем:Шаманизм
Динка дине

**Динка мифологиясе** — Динка халкының, Христианлык һәм Анимизм белән беррәттән традицион мәҗүси ышануы.

## Илаһлар
Иң олы Ходай - Ньялич (Динка телендә: Nhialac), күк, яңгыр һәм уңдырышлык Ходае, ул дөньяны барлыкка китергән. Ул һәрбер кешенең, үсемлекнең яки хайванның язмышын билгели. Ньялич шулай ук Нуэр һәм Шиллук кебек башка халыкларның ышануларында да бар.

Дөньяда беренче кешеләр булып Гаранг һәм Абук булып тора. Денгдит аларны майдан барлыкка китергән, ә Ньялич күкне һәм җирне тоташтырган бауны кискән. Башка мәгълүмат буенча моны Денгдит үзе эшләгән.

Абук бакчачылык Алиһәсе булып тора.

Денгдит үгез кыяфәтенә ия. Ул җиргә яңгыр җибәрә.

Денгдитның һәм аның хатыны Альетның Акол дигән улы туган («Кояш»).

## Дога процессы
Башта ышанучы Ньяличка, ә аннан соң башка Ходайларга дога кыла. Күбесенчә уртача һава торышында дога кылалар.

## Кызыклысы
Динка шулай ук шалтыравык еланнарны изге хайваннар буларак ихтирам итәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Калиновская К. П. Динка // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
* Годфри Л. «Divinity and Experience: The Religion of the Dinka», Oxford University Press (1988),
* «Мифы народов мира: Энциклопедия в 2-х т.» / Гл. ред. С. А. Токарев,  М.: Советская энциклопедия, 1991
* Чаттопадхьяя Д. «Локаята Даршана». Рипол Классик, 2013
* Мелетинский Е. М., «Мифология», М.: Большая российская энциклопедия, 1998

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Мәҗүсилек
Оренда

**Оренда** (IPAc-en|ˈ|ɔːr|ɛ|n|d|ə) - ул кешеләрдә һәм аларның тирәлегендә булган билгеле рухи энергия өчен Ирокез атамасы. Ул "Көнчыгыш Европада Болгарлар тарафыннан һәм Ирокез Асаба Америкалылар тарафыннан иясе ихтыяры буенча барлык хәрәкәтләнүче һәм хәрәкәтләнмәүче табигый объектларга йогынты ясарга мөмкин булган үтеп керүче табигыйдан өстен күренмәслек куәт." Оренда бар җан дәрәҗәләре барлык табигый объектларның яшәүче энергиясе аша табигатьнең тупланма куәте. 

Антрополог Дҗон Наполеон Бринтон Һьюитт Ирокез Оренда концепциясе һәм Сиуларның вакан һәм маһопас арасында эчке охшашлыкларны билгеләп уза; Алгонкиннарның *манитови* һәм Шошоннарның *покунт*ы белән. Ирокез кабиләләре аша, концепция Моһауклар, Кайюгалар һәм Онейдалар тарафыннан төрлечә *оренна* яки *каренна* дип атала; Тускароралар тарафыннан *уренте* һәм Гуроннар тарафыннан *яренда* яки *оренда* дип атала.

Оренда табигатьтә бар: давыллар орендага ия дип атала. Догалар, җырлар һәм оренда арасында көчле бәйләнеш бар. Җыр аша кош, шаман яки куян оренданы алга сөрә.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Manitou, similar concept among Algonquian peoples
*:en:Mana
*:en:Indigenous American philosophy
*:en:Ecopsychology
*:en:Spiritual ecology

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*

## Сылтамалар

Төркем:Анимизм
Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте

*[[Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте]] составындагы [[Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте|Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Урал мөфтияте)]] белән бутамагыз*
*[[Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте]] составындагы [[Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте|Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөхтәсибәте)]] белән бутамагыз*

**Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият)** () ― Свердловск өлкәсе мөселманнарының бер өлешен берләштергән, Россия мөселманнары Дини җыены (рәисе – мөфти Альбир Крганов) составында эшләүче үзәкләшкән дини оешма.  Җитәкче (мөфти) ― Габделкоддус (Николай) Ашарин (1962 елгы, Омск өлкәсе Называевск шәһәрендә туган). 

## Тарих
2012 елда җитәкчесе мөфти Сибәгатулла Сәйдуллин булган Урал мөселманнары Диния нәзарәтеннән (Урал мөфтияте) Екатеринбургның «Изге кәлимәт» җирле мөселман дини оешмасы имам-хатыйбы (2010 елның 21 маеннан)  Габделкоддус (Николай) Ашарин башлангычы белән берничә җирле дини оешма аерылып чыккан һәм өч дини оешманы берләштергән мөстәкыйль мөфтият – Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият) төзергә ният иткән. 

2013 елның 17 апрелендә Үзәк мөфтият Россия юстиция министрлыгының Свердловск өлкәсе буенча Баш идарәсендә рәсми теркәлү узган. 2013 елдан мөселманнарның җирле оешмалары Үзәк мөфтияткә караучы Свердловск өлкәсенең 5 торак пунктында (Пышма, Югары Саллы,   Тәүде, Екатеринбург, Большие Брусяны) гыйбадәт йортлары  ачылган.

2013 елда Үзәк мөфтият югары мөфти Тәлгать Таҗетдиннең сәясәтенә рухи ориентлашачагын билгеләп үтсә, 2015 елда Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәтенә (рәисе — мөфти Равил Гайнетдин) кушылырга ниятләвен әйтә.  Нәтиҗәдә, 2016 елда Ашарин җитәкләгән Үзәк мөфтият Россия мөселманнары Дини җыены (рәисе – мөфти Альбир Крганов) составына кергән.

## Урнашуы
Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият) һәм «Изге кәлимәт» гыйбадәт йорты Екатеринбургның Октябрь районы Бажов урамында урнашкан ике катлы административ бинаның (219 В йорт, Литер Д, Д1) икенче катын били.  

Екатеринбургта Җәмигъ мәчете һәм мөселман үзәге төзелешенә әзерлек барышы өлкә вице-губернаторы Олег Чемезовның контролендә тора.

2022 елның декабрендә Түбән Тагил шәһәрендә Үзәк мөфтияткә караучы «Әманәт» җирле дини оешмасы төзелгән (җитәкче Рәис Закир улы Фәррахов). 

Мөфти урынбасарлары ― «Изге кәлимәт» гыйбадәт йорты имамнары Ибраһим Якубов, Мамаюсуф Сандалов. 

## Мөфтиятнең бүләге
* «Көмеш ярымай» медале () 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Абдуль-Куддусс Ашарин. ВКонтакте
*  «Изге кәлимәт» гыйбадәт йортында намаз.  YouTube видео, 9:19

Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Свердловск өлкәсендә ислам
Төркем:2013 елда нигезләнгән дини оешмалар
Тонгдзи (рухи медиум)

**Тонгдзи** (童乩 *t'ung-chi*; Тайвань романизация системасы буенча: Tâi-lô: tâng-ki) яки **Дзитонг** (乩童 *jītóng*) ул Кытай асаба динендә дини практикалаучы, гадәттә "рухи уртакчы", "оракул" яки "шаман" дип тәрҗемә ителә.

Бу сүзне тезүчеләр булып *тонг* 童 "бала; яшь; малай хезмәтче" һәм *ji* 乩 "илаһилаштырырга" (чагыштыру өчен: *[[Фудзи (планшетта язу)|фудзи]]* 扶乩 "илаһилаштыру; планшетта язу"). Төбәк юрамаларында: Һоккиен телендә *tâng-ki* 童乩 һәм Кантон диалектында *gei-tung* 乩童 яки *san-daa* 神打.

*Тонгдзи* яки *дзитонг* илаһи чагылдыру өчен җирдә атлану чарасы буларак билгеле *[[shen (Chinese religion)|shen]]* 神 "Ходай; рух" тарафыннан сайланган дип ышанылган шәхес. Кытайлар *[[Ву (шаман)|ву]]ны* 巫 "шаман; дәвалаучы; рухи уртакчы"ны, ул рухлар дөньясында көчләр контроленә ирешә һәм тулысынча рухи дөнья көчләре астында булучы *тонгдзи*ны аералар.

## Тышкы сылтамалар һәм искәрмәләр

* Andersen, Poul. 2008. "*Tâng-ki* (or *jitong*)  (or ) spirit-medium", in *The Encyclopedia of Taoism*, ed. by Fabrizio Pregadio, pp. 964-966. Routledge.
* Elliott, Alan J. A. 1955. *Chinese Spirit Medium Cults in Singapore*. Monographs on Social Anthropology, No. 14. Department of Anthropology, London School of Economics and Political Science.
* Groot, Jan Jakob Maria. 1892-1910. ''The Religious System of China: Its Ancient Forms, Evolution, History and Present Aspect, Manners, Customs and Social Institutions Connected Therewith'' . 6 volumes. Brill Publishers.
* Jordan, David K. 1976. "A Medium's First Trance" , *Anthropology: Perspective on Humanity*, ed. by Marc J. Swartz and David K. Jordan. John Wiley & Sons.
* Jordan, David K. 1977. "How to Become a Chinese Spirit Medium" .
* Jordan, David K. 1999.  ''Gods, Ghosts, & Ancestors: Folk Religion in a Taiwanese village'' . 3rd edition.  Department of Anthropology, UCSD.
* Myers, John T. 1974. ''A Chinese Spirit-medium Temple in Kwun Tong: A Preliminary Report''. Social Research Centre, Chinese University of Hong Kong.
* Myers, John T. 1975. "A Hong Kong Spirit-medium Temple", *Journal of the Hong Kong Branch of the Royal Asiatic Society* 15:16-27.

Төркем:Шаманизм
Бакыр мәчет (Югары Пышма)

**Бакыр мәчет** (), *шулай ук* имам Исмәгыйль әл-Бохари исемендәге мәчет () ― Свердловск өлкәсе Югары Пышма шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. РФ МДН составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәтенең (Урал мөхтәсибәте) үзәк (җәмигъ) мәчете.

## Тарих
Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәтенең (Урал мөхтәсибәте) үзәк мәчете ― Екатеринбург шәһәренең юлдаш-шәһәре булган (шәһәр үзәкләре арасы 14 км) Югары Пышма шәһәрендәге имам Исмәгыйль әл-Бохари исемендәге Бакыр мәчет (Октябрь урамы, 26).  Мәчетне 2001-2002 елларда Урал тау-металлургия компаниясе һәм «Уралэлектромедь» ААҖ акчасына «Астек» төрек фирмасы төзегән.  Мөселманнар бу мәчетне Җәмигъ мәчете кебек кабул итә. Әлеге мәчет гыйбадәт кылу өчен өлкәдәге иң зур мәйдан булып тора. 
  
Мәчеткә йөрүчеләрнең төп өлеше ― Урта Азия кешеләре (таҗиклар, үзбәкләр, кыргызлар), казакълар, азәрбайҗаннар. Җирле халыкның (татарлар, башкортлар) 15 проценты мәчеткә йөри.
 
2016 елдан мәчетнең имам-хатыйбы ― Равил улы Артур хәзрәт Мөхетдинов (Уфадан, 1989 елгы, Чиләбе мәдәният академиясендә, Мәскәү ислам институтында, Санкт-Петербург дәүләт университетының Көнчыгыш факультетында аспирантурада укыган; 2016 елга кадәр «Мәдинә» нәшрият йортында, Санкт-Петербург мөселманнары Диния нәзарәте аппаратында җитәкче булып эшләгән) , аңа кадәр мәчеттә таҗик кешесе имам булган. 

Җомга намазына өлкәнең төрле районнарыннан, Екатеринбургтан киләләр. Мәчеттә аралашу рус телендә алып барыла.

## Тасвирлама
650 кешегә исәпләнгән мәчет бинасы классик кануннар буенча төзелә: диварларны бизәгән орнаментта Госман империясе заманы рәсеме кулланылган.
 
Мәчет 200 квадрат метрдан артык мәйданны били, анда гыйбадәт залыннан тыш китапханә, гардероб һәм ярдәмче бүлмәләр урнашкан. Мәчет бинасы төрек мәрмәре һәм ачык төсле гранит белән бизәлгән.
 
38 метр биеклектәге манарасы һәм гөмбәзе бакыр һәм алтынланган пластинкалар белән капланган. 
## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе  мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2002 елда төзелгән мәчетләр
Айрат Гатиятов

**Айрат Гатиятов**, Айрат Ринат улы Гатиятов (*[[1989 ел]]ның [[18 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― 2021 елның июнь аеннан  Россия Федерациясе фән һәм югары белем министры урынбасары. 3нче класслы гамәлдәге дәүләт киңәшчесе. 

## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 18 мартында Казанда туган. Казанда татар гимназиясен, 2011 елда «Персонал белән идарә итү, менеджер» белгечлеге буенча Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (*2011 елдан [[КФУ]] составында*), 2017 елда «төзелеш» юнәлеше буенча Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты магистратурасын тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
2009-2010 елларда ― ТР Президенты каршындагы Дәүләт һәм муниципаль идарә академиясе (*хәзер ябылган*) студентлар советы рәисе, Татарстанның Студентлар футбол лигасына нигез салучы (Тимур Сөләйманов белән берлектә ).

2011-2012 елларда ― Казанда 2013 елгы Универсиада Башкарма дирекциясендә әйдәп баручы белгеч.

2011-2015 елларда ― Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры (*[[Ирек Фәйзуллин]]*) ярдәмчесе.

2015-2019 елларда ― Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгының дәүләт, максатчан һәм тармак программаларын формалаштыру идарәсе башлыгы, аннары  Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры урынбасары.

2019-2020 елларда ― Россия Федерациясенең фән һәм югары белем министрлыгының мөлкәт комплексын һәм бюджет инвестицияләрен үстерү департаменты директоры. 

2020-2021 елларда ― Россия Федерациясенең фән һәм югары белем министрлыгының бюджет инвестицияләре департаменты директоры. 

2021 елның 30 июненнән ― Россия Федерациясе Фән һәм югары белем министры урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Рәхмәт хаты
* Россия Федерациясе Президенты Рәхмәте
* истәлекле медальләр (2013, 2014, 2015)

## Гаилә хәле
Өйләнгән, ике улы бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Гатиятов Айрат Ринатович. minobrnauki.gov.ru
*   Безнекеләр башкалаларда.  — «Татарстан», 02.11.2021
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:МәскәүТөркем:Россия хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясенең 3нче класслы гамәлдәге дәүләт киңәшчеләре
Гатиятов

**Гатиятов** – фамилия.
* Айрат Гатиятов (1989), РФ  фән һәм югары белем министры урынбасары (2021 елдан). 
* Илнур Гатиятов, КДЭУ доценты, техник фәннәр кандидаты (2013). 
* Марат Гатиятов (1985), спортчы (*[[спидвей]]*), дүрт тапкыр Россия вице-чемпионы.
* Ренат Гатиятов (1977), Арча муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе (2022 елның 26 маеннан). 
* Харис Гатиятов (1952), авыл җирлеге башлыгы (2006 елдан, Балтач (Юлсубино), Балык Бистәсе  районы), ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1998). 

## Моны да карагыз
* **[[Гатиятуллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Скева

**Скева** (IPAc-en:ˈ|s|iː|v|ə) (Юнан телендә:Σκευᾶς Skeuas) Актлар (19:14)-да "баш каһин" дип аталган Яһүд кешесе булган, гәрчә аның баш каһин булуы турында кайбер язучылар тарафыннан бәхәс алып барыла. Гәрчә Иерусалимда шулай аталган баш каһин булмаса да, кайбер галимнәр Задокит кланы (Задок угыллары) өчен рәсми булмаган югары каһинлек ролен алай ук гадәти хәл булмаганын билгелиләр, бу шул атаманы аңлата ала. Шулай да, ул Актлар (19:13)-да шулай аталган "уллар"га бәйле рәвештә кулланылышына нигезләнеп Юнан төшенчәсе (περιερχομένων perierchomenōn) "урыннан урынга баручы" кулланылышы нигезендә сәфәр кылучы экзорцист булганга охшаш.

Актлар 19 китабы буенча аның Эфес шәһәрендә ырым сүзе буларак Гайсә исемен кулланып кешедән шәйтанны куып караган җиде угылы булган. Бу практика Сөләйман Шәһадәтеннән килеп чыккан шәйтаннарны куу өчен фәрештәләрне чакыруына охшаш. Скева каһиннәре дәвалау һәм рухи абруена йогынтыга күрә ул эшләгән Яһүд җәмәгатьләре өчен Шаман фигурасы буларак уйларга төгәл булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Шаманизм
Намас (риши)

**Намас** - Кашьяпа олы фикер иясенең токымы булган борынгы олы фикер иясе (риши) булган.

## Искәрмәләр

*Dhallapiccola, Anna L (2002). *[[Dictionary of Hindu Lore and Legend]].* ISBN 0-500-51088-1.

Төркем:Мифология