Зәңгәр күкчәчәк

**Зәңгәр күкчәчәк** — Элеккеге СССРның Европа өлешендә, төньяк һәм көньяк районнардан тыш, шул исәптән Татарстан территориясендә дә, Кавказда, шулай ук Себердә, Урта Азиядә һәм Ерак Көнчыгышта таралган үләнчел үсемлек.

## Атамасы
Ыруг атамасы буларак Карл Линней үсемлекнең латыйн телендә *centaurea* ( —кентавр) атамасын бирә. Борынгы грек мифларына караганда, бу үсемлек ярдәмендә Хирон исемле кентавр () Лерней гидрасы агуыннан терелә. Икенче версия буенча, әлеге атама әле Гиппократ чорында ук гамәлдә була, һәм  — *чәнчү* һәм  — *үгез* сүзләреннән ясалган*.*

Халыкара ботаник номенклатура кодексы күзлегеннән, 1753 елның 1 маена кадәр бирелгән атамалар рәсми саналмаганга күрә, Линней формаль рәвештә атаманы бирүче булып тора, һәм ыругның фәнни атамасы ** буларак языла.

## Килеп чыгышы
Бу ыругның күпчелек төрләре Көнчыгыш Аурупада килеп чыккан.

## [[Көнчыгыш Аурупа|Тасвирлау]]
Күкчәчәк — 50-80 см озынлыктагы сабаклы беръеллык яки күпъеллык үсемлек.

Чәчәкләре кәрҗингә оешкан. Ак, зәңгәр, сары, алсу, шәмәхә, кызыл, чия төсендә булалар. Июнь аеннан кара көзгә кадәр чәчәк ата.

## Таралуы
Аурупаның бөтен мәйданында, кырда, аеруча арыш басуларында очрый.

Зәңгәр күкчәчәк уҗым кырларында, аеруча комлы туфракта чүп үләне рәвешендә үсә. Озынча йонлач яфраклы, зәңгәр чәчәкле. Ашлык начар чистартылган очракта, орлыклары чәчү вакытында җиргә эләгә, салам эчендә чәчәкләре калганда, тирес белән бергә басуга чыгарыла. Аны юкка чыгару чараларына туфракны известьләү, чәчү орлыкларын яхшылап чистарту, тишелеп чыккан үсемлекләрне тырмалау һәм күкчәчәк җитешкәнче аны утау керә.

Россиянең Кызыл китабына *[[Centaurea dubjanskyi]]*, *[[Centaurea pineticola]]* һәм *[[Centaurea taliewii]]* кертелгән*.*

## Куллану
Күкчәчәк яфракларын консервлау, тозлауда һәм ит ризыкларын әзерләгәндә тәмләткеч буларак кулланалар. Яфракларга бөтнек, канәфер, лимон исләре хас. Аларны паштетлар, консервлар, казылыкларга өстиләр. Күкчәчәкләр бал бирә торган үсемлекләр рәтенә керә, декоратив үсемлек буларак та кулланыла.

Медицинада зәңгәр күкчәчәк кулланыла, аның чәчәкләре сидек кудыру үзлегенә ия. Бөерләр авырулары белән бәйле шешенү очракларында файдаланалар.

Косметикада кулланыла.

И. С. Шмелёвның «Лето Господне» романында күкчәчәкне төс алу өчен куллану тасвирлана. Чәчәкләр ярдәмендә йомыркаларны зәңгәр төскә буйыйлар.

## Символика

* 1968 елдан Эстониянең милли чәчәге
* Австрия азатлык партиясе символы.
* Беларусьның рәсми булмаган символы булып тора. 1994 елдан башлап БЕЛКАРТ символы (Беларусь Республикасының түләү системасы банк карточкалары нигезендә), моннан тыш, чәчәкне ливреяләрдә «Belavia» авиакомпаниясе куллана.
* «Мария Терезия» СС 22 нче кавалерия дивизиясе эмблемасы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Василек // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Василёк // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Черепанов С. К., Цвелёв Н. Н., Клоков М. В., Сосновский Д. И. Род 1624. Василёк — Centaurea // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1963. — Т. 28 / ред. тома Е. Г. Бобров, С. К. Черепанов. — С. 370—579. — 653 с. — 2200 экз.
* Василек // Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд. исправл. — М. : Сов. энциклопедия, 1989. — С. 87. — 864 с. — 150 000 экз. — .
* Петунников А. О некоторых критических формах рода Centaurea L. // Известия Императорской академии наук. VI серия. — С.-Петербург, 1907. — Т. 11. — С. 353—368.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үсемлекләр

Төркем:Үләннәр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Биология
Төркем:Ботаника