open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ruy Barboza

**Ruy Barboza**, Ruy Barboza di Oliveyra (; *[[1849 yıl]]nıñ [[5 ноябрь|5 noyäbere]], [[Бразилия империясе|Braziliä imperiäse]], [[Salvador şähäre|Salvador]] — [[1923 yıl]]nıñ [[1 март|1 martı]], [[Бразилия|Braziliä]], [[Рио-де-Жанейро (штат)|Rio-de-Janeyro]], [[Петрополис|Petropolis]]*) — Braziliä yazuçısı, säyäsätçese, diplomatı häm yuristı.

## Tärcemäi xäle
Ruy Barboza 1849 yılda Salvadorda tuğan. 1865 yılda Resifi Yuridik fakul’tetına uqırğa kergän, 1868 yılda San-Paulu universitetına küçkän. 1870 yılda xoquq bakalavrı däräcäsen alğaç, jurnalist häm orator karyerasın başlağan. Qollıqnı beterü öçen berençe çığışın 19 yäşendä äytkän. Şul waqıttan birle grajdanlıq xoquqları (şulay uq altın standarttan  küçü) tarafdarı bularaq bilgele bulğan.

1877 yılda Barboza Baiä ştatı qanun çığaru cıyılışına deputat itep saylanğan.

Cömhüriät iğlan itelgäç, Barboza Braziliä Waqıtlı xökümäte äğzası bulğan, anda yustitsiä ministrı (*[[1889 ел|1889]]*) häm finanslar ministrı (*[[1889 ел|1889]]—[[1891 ел|1891]]*) wazıyfaların başqarğan. Şulay uq Barboza Konstitutsiä assambleyase äğzası häm Braziliä berençe cömhüriät konstitutsiäseneñ töp avtorlarınıñ berse bulğan.

1894 yılda Barboza berençe ğomumi prezident saylawlarında kandidat bulğan, läkin dürtençe urınnı ğına ala alğan.

1895 yılda Barboza Baiä ştatı senatına saylanğan. 1905 yılda ul qabat prezident wazıyfasına täqdim itelergä telägän, läkin  yaklap üz kandidaturasın töşergän.

1907 yılda Barboza Braziliä isemennän  qatnaşqan.

1910, 1914 häm 1919 yıllarda Barboza qabat prezident wazıyfasına kandidat bulğan, läkin berençe urınnı ala almağan.

1923 yılda Ruy Barboza wafat bulğan.

## Xäter
Barboza iseme belän Baiä häm Riu-Grandi-du-Norti ştatlarında ike şul uq isemdäge munitsipalitet atalğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Tärcemäi xäle 

Төркем:Салвадорда туганнар
Төркем:Петрополиста вафатлар
Төркем:Бразилия язучылары
Төркем:Latinça
Геракл

**Геракл** () — борынгы юнан мифологиясенең бер каһарманы. Атасы — борынгы юнаннарның баш тәңресе Зевс, анасы — гади грек хатыны Алкмена. Үзенең 12 батырлыгы белән дан казанган. 

## Гераклның батырлыклары

* **Арсланны җиңү.** Гаҗәеп зур арыслан терлекләргә, көтүчеләргә һәм игенчеләргә Һөҗүм итә икән. Геракл тауларга киткән. Арысланның оясын ул бик озак эзләгән. Ниһаять зур бер мәгарә күргән... Кичкә таба куе яллы куркыныч ерткыч үзе дә күренгән. Геракл аңа җәядән бер-бер артлы өч ук җибәргән. Ләкин уклар, ерткычның калын тиресенә тиеп, бер нинди дә зыян китермичә, читкә очканнар. Арыслан, куркыныч үкереп, куркусыз батырга ташланган. Гераклның кулындагы күсәге яшен кебек уйнаган. Каты сугудан аңгырайган арыслан җиргә ауган. Геракл аңа ташланган Һәм буып үтергән.
* **Авгий патшаның ат абзарын тирестән арындыру**. Авгий патшаның бик зур ат көтүе булган һәм абзарларнан күп еллар буе тирес чыгарылмаган, хайваннар анда муеннарыннан тирескә батып торганнар. Авгий патша Гераклга, әгәр дә бер көн эчендә терлек абзарын арындырып чыгарса, хисапсыз зур көтүенең уннан берен бирергә вәгъдә иткән. Геракл ике инешнең юлын ташлар белән томалаган да аларның агышларын үзгәрткән. Су ташкыны абзарга бәреп кергән Һәм бөтен тиресне агызып алып киткән.
* **Микена шәһәре патшасы Гераклга җир читендәге тылсымлы бакчадан өч алтын алма алып кайтырга кушкан**. Ә җир читендә күк гөмбәзен иңнәренә терәтеп Атлант басып тора икән. «Зевс улы, мин сиңа алмаларны алып киләм, — дигән ул, — ә син минем урында күкне терәтеп тор!» Гераклның өстенә гаҗәеп зур йөк төшкән, аның тәнен тир баскан... Ниһаять, Атлант әйләнеп килгән. Ул алмаларны Микенага үзем илтәм дигән. Геракл, ризалык белдергән булып, бары тик иңбашына куяр өчен мендәр генә ясыйм дип, Атлантка гөмбәзне кире күтәрткән. Шунда ул алмаларын алган да: «Хуш, Атлант, күк гөмбәзен тотып тору синең генә хәлеңнән килә!» — дигән.
* ...

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Атлант

**Атлант** () —  борынгы юнан мифологиясе буенча күк гөмбәзен иңнәренә терәтеп торучы титан. Титаннар Олимпия аллаларыннан сугышта җиңелгәч Зевс Атлантка шундый җәза биргән.

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Магнус Карлсен

**Магнус Карлсен** - Норвегия гроссмейстеры, шахмат уены буенча дөнья чемпионы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Шахматчылар
İzidoru Dias Lopis

**İzidoru Lopis**, İzidoru Dias Lopis (; *[[1865 yıl]]nıñ [[30 июнь|30 iyüne]], [[Бразилия империясе|Braziliä imperiäse]], [[Риу-Гранди-ду-Сул|Riu-Grandi-du-Sul]], [[Дон-Педриту|Don-Pedritu]] — [[1949 yıl]]nıñ [[27 май|27 mayı]], [[Бразилия|Braziliä]], [[Рио-де-Жанейро|Rio-de-Janeyro]]*) — Braziliä xärbi häm säyäsi eşleklese, 1924 yılğı San-Pauluda tenentistlar fetnäse liderı.

## Tärcemäi xäle
İzidoru Lopis 1865 yılda Don-Pedritu şähärendä tuğan. 1883 yılda Portu-Alegri xärbi uçilişçesına uqırğa kergän, anı 1891 yılda leytenant däräcäsendä tämamlağan. 1889 yılda cömhüriätçelär kisken borılışqa yärdäm itkän, anıñ barışında imperiä bärep töşerelgän. 1893 yılda Florianu Peyşotu xökümätenä qarşı federalistlar fetnäsendä qatnaşqan. Federalistlar ciñelgännän soñ 1895 yılda Parijğa sörgengä kitkän. Ber yıldan soñ ul Braziliägä qaytqan häm xärbi karyerasın däwam itkän.

1924 yılda, general bulıp, Lopis San-Pauluda tenentistlar fetnäsen citäklägän. Ciñelgännän soñ Prestes kolonnasına quşılğan.

1930 yılda ul inqıylabğa yärdäm itkän, anıñ barışında xakimiätkä Jetuliu Vargas kilgän. Şunnan soñ Lopis San-Paulu xärbi okrugı komanduyuşçie itep bilgelängän. 1932 yılda Lopis konstitutsionalistlar fetnäsen oyıştıruçılarnıñ berse bulğan. Şuña kürä ul ildän Portugaliägä deportatsiälängän. İke yıldan soñ Lopis tuğan yağına qaytqan häm şunnan birle säyäsättän çittä qalğan. Vargas avtoritar rejimına qarşı bulsa da, 1935 yılğı Noyäber kommunistik fetnäsenä quşıludan baş tartqan.

1949 yılnıñ 27 mayında general Lopis wafat bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* İzidoru Lopis tärcemäi xäle 
* Säyäsi süzlektä

Төркем:Рио-де-Жанейрода вафатлар
Төркем:Бразилия хәрби җитәкчеләре
Төркем:Бразилия сәясәтчеләре
Төркем:Бразилия революционерлары
Төркем:Latinça
Табанлы Күл мәчете

**Табанлы Күл мәчете**, җирле дини оешма Табанлы Күл авылының «Ак мәчет»е () ― Татарстанның Актаныш районы Югары Яхшый авыл җирлеге составына керүче  Табанлы Күл авылында 2023 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Үзәкләшкән дини оешма Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Актаныш районы мөхтәсибәте карамагында. Актаныш районы мөхтәсибәтендәге 57нче мәчет.

## Тарих
Уфа губернасының Минзәлә өязе Әмәкәй волостена кергән авылда 1848 елда мәчет булган, XX гасыр башында мәчет каршында мәктәп эшләгән.

Революциягә кадәр тирә-якта данлыклы булган мәчетне 1930-елларда япканнар, бинасын хуҗалык эшендә кулланганнар, аннары бина юкка чыгарылган.

## Яңа заман
Табанлы Күл авылында яңа мәчет төзүне шушы авылда туып үскән, бүгенге көндә читтә яшәүче хәйрияче Рүзилә Шәймәрданова күтәреп чыга. Мәчет төзү өчен акча җыю башлана.

Яңа мәчеткә 2022 елның 24 июнендә нигез салынган. 2023 елның 3 мартында, ураза алдыннан, иганәчеләр ярдәме белән төзелгән мәчетнең манарасы урнаштырыла, бинага ярымай куела, беренче тапкыр намаз укыла. 

## Ачылу
2023 елның 28 авгусында мәчетне ачу тантанасында район башлыгы Ленар Зарипов, «» генераль директоры Илшат Фәрдиев, Татарстанның төньяк-көнчыгыш төбәге казые, Актаныш районы имам-мөхтәсибе Руслан хәзрәт Мортазин, Казаннан Габдерәхим Утыз Имәни исемендәге «Ал Таң» мәчете имамы Ирек хәзрәт Җиһаншин һәм башкалар катнашкан

Мәчет ~40 кешегә исәпләнгән, гомуми мәйданы 60 квадрат метрны тәшкил итә. Бер катлы итеп кирпечтән һәм яхшы сыйфатлы төзелеш материалларыннан төзелгән. Барлык уңайлыклар тудырылган тәһарәтханәсе бар. Газ, ут, су кертелгән.

Авылның ун елдан артык эшләүче имам-хатыйбы ― Рәсих хәзрәт Салихов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Открытие новой мечети. Фоторепортаж
* Актаныш районының Табанлы кул авылында да яңа мәчет сафка баса. «Татарстан» Дәүләт телерадиокомпаниясе, 3.03.2023 (видео, 2:15)
* Актаныш мөхтәсибәтендә яңа мәчет ачылды.  ТР МДН рәсми сайты, 28.08.2023

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Актаныш районы мәчетләре
Диләр Хәлилов

**Диләр Хәлилов**, Диләр Хәбибулла улы Хәлилов (*[[1946 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яшел Үзән районы]], [[Мулла Иле]] ― [[2023 ел]]ның [[7 сентябрь|7 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― спортчы, грек-рим көрәше буенча СССРның спорт остасы, Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәре, Татарстанның атказанган тренеры.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елда Татарстан АССР Яшел Үзән районы Мулла Иле авылында туган.

Германиядә хәрби хезмәттә булганда, СССРның хәрби көчләре чемпионы исемен ала. Шунда ук хәрбиләрне физик культура, спорт белән шөгыльләндерә башлый. Аннан кайткач татар көрәше буенча унбиш еллап шөгыльләнә, бик күп еллар дәвамында Казанның Авиатөзелеш районында «Рубин» спортклубында эшли, бик күп шәһәр малайларында милли көрәшкә мәхәббәт тәрбияли
.

Яшьлегендә Яшел Үзән, Апас, Кайбыч Сабан туйларының баш батыры булып танылган, Яшел Үзән Сабан туеның өч мәртәбә абсолют батыры, самавыр, велосипед белән бүләкләнгән.

Оста көрәшче һәм ике дистәдән артык ир-егеткә спорт остасы булырга ярдәм иткән остаз. Шәкертләре арасында дәрәҗәле турнирларда җиңүчеләр, чемпионнар, спорт мастерлары бар .



2023 елның 7 сентябрендә 77нче яшендә вафат. Туган ягында – Яшел Үзән районы Мулла Иле авылы зиратында җирләнгән .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Грек-рим көрәше буенча СССРның спорт остасы
* Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәре
* Татарстанның атказанган тренеры

## Гаиләсе
Хатыны, кызы Венера (1970), улы Дамир Диләр улы Хәлилов  (18.02.1974), грек-рим көрәшен үзләштергән спортчы, РФ Тхэквондо федерациясе җитәкчесе  , оныклары.

## Хәтер
Көрәшнең татар-башкорт милли төрен саклап калу максатыннан ел саен Татарстанда Хәлилов Диләр Хәбибулла улы призына яшүсмерләр арасында көрәш буенча республика турниры үткәрелә .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Памяти борца, тренера. Спортивно-музыкальный канал GONGTV ВКонтакте, 20.09.2023
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татарстанның атказанган физик тәрбия хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган тренерлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Альберт Сөярголов

**Альберт Сөярголов** () яки **Альберт Зәки улы Сөярголов** () (*[[1 август|1.08]].[[1982 ел|1982]]*) ― Татарстан Республикасы прокуроры (2023 елдан), Санкт-Петербург прокуроры урынбасары (2022―2023), III класслы дәүләт юстиция киңәшчесе (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1982 елда туган. Югары техник белемне  (2004) һәм югары юридик белемне Санкт-Петербург дәүләт университетында (2010) алган .

## Хезмәт юлы
2010 елдан 2011 елга кадәр ― Ленинград өлкәсенең Всеволожск шәһәр прокуроры ярдәмчесе.

2011 елда ― Ленинград өлкәсе прокуратурасының федераль законнарның үтәлешен күзәтчелек итү идарәсе гражданнарның хокуклары һәм ирекләре үтәлешен күзәтчелек итү бүлеге прокуроры.

2011 елның декабреннән 2012 елга кадәр ― Санкт-Петербург шәһәре прокуратурасының федераль законнарның үтәлешен күзәтчелек итү идарәсе Икътисад һәм табигатьне саклау өлкәсендә законнарның үтәлешен күзәтчелек итү бүлеге прокуроры.

2012―2014 елларда ― Санкт-Петербургның Выборг районы прокуроры урынбасары.

2014―2016 елларда – Санкт-Петербургның Курорт районы прокуроры урынбасары.

2017 елның августыннан октябрьгә кадәр ― Санкт-Петербург шәһәре прокуратурасының федераль законнарның үтәлешен күзәтчелек итү идарәсе Кеше һәм граждан хокуклары һәм ирекләре үтәлешен күзәтчелек итү бүлеге башлыгы.

2017 елдан 2022 елга кадәр ― Санкт-Петербург шәһәре прокуратурасының федераль законнарның үтәлешен күзәтчелек итү идарәсе башлыгы.

2022 елның декабреннән 2023 елның сентябренә кадәр ― Санкт-Петербург прокуроры урынбасары. Аның бурычларына федераль законнарның үтәлешен күзәтчелек итү идарәсе, шулай ук гражданлык һәм арбитраж процессында прокурорларның катнашуын тәэмин итү кергән.

2023 елның сентябреннән ― Татарстан Республикасы прокуроры. 2023 елның 1 гыйнварыннан Татарстан прокуроры гомуми шартларда һәм региональ хакимият органнары катнашуыннан башка билгеләнә .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Исемле корал белән бүләкләнгән.
* «Советлар Союзы флоты адмиралы С. Г. Горшков» медале
* Россия Федерациясе Генераль прокуроры грамотасы 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Суяргулов Альберт Закиевич.  Прокуратура г. Санкт-Петербург
* 

Төркем:Хокук белгечләре
Төркем:Татарстан прокурорлары
Төркем:Фрунзе исемендәге хәрби-диңгез укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Самхита

**Самхита** (  «бергә җыелган») — индуизмның кайбер изге текстларын билгеләү өчен кулланыла торган термин. Самхитлар — гимннар, догалар, тылсымнар, фатихалар, корбан формулалары җыентыклары. Самхитлар дип дүрт Веданың һәрберсенең төп метрик текстларын, гимннарын һәм мантраларын атыйлар.

Самхитлар дип шулай ук йога һәм Аюрведа буенча башка, ведадан соңгы текстларны атыйлар. Мисаллар булып: «Гхеранда-самхита», «Шива-самхита», «Кашьяпа-самхита», «Аштавакра-самхита», «Бхригу-самхита», «Йога-яджнавалкья-самхита», «Брахма-самхита», «Гарга-самхита» һәм «Дева-самхита» хезмәт итә ала.

Самхита термины шулай ук панчаратраның Тантрик Вайшнав мәктәбе текстларына карата киң кулланыла, хәзерге вакытта билгеле булган 225 текстның күпчелеге үз исемендә бу терминга ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Bhattacharya, A. (2006). Hindu Dharma: Introduction to scriptures and theology. pp. 8-14. ISBN 978-0595384556.
* Gonda, Jan (1975). Vedic Literature. Vol. Saṃhitās and Brāhmaṇas. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3447016032.
* Flood, Gavin (1996). An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. pp. 35-37. ISBN 978-0521438780.

Төркем:Һинд дине
Demokratlar (Braziliä)

**Demokratlar (Braziliä)** — Braziliä säyäsi firqäse. Original’ iseme — , qısqaça — **DEM**. İlneñ iñ populär firqäläreneñ berse. 

## Tarixı
Firqä 1988 yılda Liberal’ front firqäse iseme astında nigezlängän. 2007 yılda yaña isem birgän.

Konservativ liberal’ häm xristian-demokratik pozitsiälärne tota.

2006 yıldağı saylawlarda parlamenttağı 513 urınnıñ 84en alğan.

## Sıltamalar

* Räsmi bit 
* Página da Juventude Democratas 
* Blog 25 - Democratas
* Instituto Friedrich Naumann 
* Rodrigo Maia é o novo presidente do PFL, futuro DEM 
* ''O Globo'': Matéria sobre a mudança no PFL
* Tribunal Superior Eleitoral: Informações sobre o partido
* Biografia de Jarbas Passarinho na página da Fundação Getúlio Vargas

Төркем:Бразилия сәяси фиркаләре
Төркем:Христиан-демократик фиркаләр
Төркем:Либераль-консерватив фиркаләр
Төркем:Latinça
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Япония атналыгы

**Япония атналыгы**ジャパンウィーク**«Япония атналыгы»** — Япония, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Япония турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Япония атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Япония һәм Япония мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 4 — 14 октябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, япон Википедияләрендә Япония турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
2 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Япония ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Япония атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Япония ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **8 октябрь**
# Kodziro Seridzava
#: **7 октябрь**
# Sigeki Mori



## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Камакура сёгунаты en

* 731-нче отряд en
* Тосэйха инг
* Япония Икенче бөтендөнья сугышында рус
* Тәхеткә ярдәм итү ассоциациясе рус

### Шәхәсләр

* Сиро Исии en

#### Сәясәтчеләр

* Синдзо Абэ инг
* Ёсихико Нода инг
* Дзюнъитиро Коидзуми инг
* Ёсиро Мори инг

#### Язучылар

* Тэцуро Вацудзи инг
* Миэкити Судзуки инг
* Хяккэн Утида инг
* Ихара Сайкаку инг

### Аниме һәм манга

* Киләчәк көндәлеге инг
* Бакуган әзер
* Покемон (аниме) инг
* WataMote инг
* Milky япон
Дамокл кылычы

**Дамокл кылычы** — Юнан риваяте буенча безнең эрага кадәр VI-нче гасырда Дамокл исемле бер ялагай кеше, Сиракуз паштасын Олы Дионисийны «дөньяда иң бәхетле кеше» дип атаган. Олы Дионисий моны ишетеп Дамоклга бер көнгә үз тәхетен биргән. Дамокл тәхеттә утырганда башын өскә күтәреп караса, башы өстендә ат кылына бәйләнеп асылып торган үткен кылычны күрә. 

Бу фразеологизм, күренгән хозырлыкта яшәүче кешеләр дә куркыныч астында яшәүләрен аңлата.

## Сылтамалар

* Sword of Damocles | Greek legend | Britannica. *Britannica Online*
*

Төркем:Фразеологизмнар
Троя аты

**Троя аты**, шулай ук **«Бүләк китерүче данайлылардан сакланыгыз»** фразеологизм белән бергә, бүләкләр яшерен куркыныч китерә алуын аңлата. Бу тәкъбирләр Троя сугышы турындагы юнан риваятьләреннән барлыкка килгән.
Микен Агамемнон исемле патша башка грек патшалары белән бергә, троялылылар тарафыннан хатыны Еленаны урлаулары сәбәп итеп Трояга каршы сугыш башлыйлар. Греклар (данайлылар) Трояны 10 ел буена камап торалар һәм шәһәрне алу өчен бер хәйлә уйлап чыгаралар. Трояны камаудан туктап, кальга янында зур агач калдыралар. Бу ат эченә коралланган сугышчылар яшеренгән була. Троялылар, үзләренең бер руханисын тыңламыйча кальга диварын җимереп агач атны шәһәр эченә кертәләр. Төнлә сугышчылар аттан чыгып капканы ачтыралар һәм грекларның гәскәрләре шәһәрне яулап ала. Шәһәр тулысынча яндырыла вә җимерелә.  

## Сылтамалар

* Britannica энциклопедиясендә мәкалә

Төркем:Фразеологизмнар
Sigeki Mori

**Sigeki Mori** (; *[[1910 yıl]]nıñ [[27 март|27 martı]] — [[1989 yıl]]nıñ [[19 noyäber]]e*) — Yaponiä biznesmenı häm säyäsi eşleklese. 35 yıldan artıq Neagari şähäre (bu şähär 2005 yılnıñ 1 fevralennän Nomi sostavına kergän) merı bulğan.

Sigeki Mori Rossiädä Neagari häm Şelexov arasında  nigez saluçı bularaq bilgele. İke yaqlı mönäsäbätlär turında kileşü 1976 yılnıñ 29 sentäberendä imzalanğan.

Mori 1989 yılnıñ 19 noyäberendä ozaqqa suzılğan awırudan xastaxanädä wafat bulğan. Sigeki teläge buyınça, anıñ köleneñ öleşe Şelexov ziratında cirlängän. Rossiä häm Yaponiä arasında küpyıllıq duslıq bilgese bularaq 2010 yılnıñ martında Morinıñ tuuwına 100 yıl tulu uñayınnan Şelexovta anıñ iseme belän atalğan muzey açılğan. 2011 yılda İrkutskida anıñ iseme belän atalğan skver açılğan.

## İskärmälär

Төркем:Япониядә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Latinça
Төркем:Япониядә туганнар
Икар

**Икар** () — борынгы юнан мифологиясендә ясалма канатларында очып баргандә бик югарыга күтәрелеп һәләк булган кеше.
Икарның атасы Дедал бик оста куллы кеше булган. Крит патшасы Минос Дедалны утраудан җибәрмәскә була. Дедал туган ягын, Афинаны сагына. Утраудан качу өчен Дедал үзенә һәм Икар исемле улына балавыз кулланып канатлар ясый. Әтисененең сүзләрен онытып Икар очканда бик югарыга күтәрелә. Кояш нурларында балавыз эреп канатлары таркала һәм Икар диңгезгә төшә. 

## Искәрмәләр

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Нәргиз Мөхәммәди

**Нәргиз Мөхәммәди**, Нәргиз Сафие Мөхәммәди (, *[[1972 ел]]ның [[21 апрель|21 апреле]], [[Иран]], [[Зәнҗан (устан) |Зәнҗан устаны]], [[Зәнҗан]]*) ― Иранда кеше хокуклары өчен көрәшүче җәмәгать эшлеклесе, хокук яклаучы. 2023 елгы Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Нобель премиясе комитеты аңа бүләкне «Иранда хатын-кызларны җәберләүгә каршы көрәшүе һәм кеше хокукларын һәм ирекләрен алга сөрүе өчен» биргән.

Нәргиз Мөхәммәди ― Нобель тынычлык премиясе лауреаты (2003) Ширин Эбади җитәкчелегендәге Хокук яклаучылар үзәге вице-президенты .

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 21 апрелендә Иранның Зәнҗан устаны административ үзәге Зәнҗан шәһәрендә туган. Көрдстан устаны Корве шәһристанында, Әлбурз устаны үзәге Кәрәҗ шәһәрендә, Көнбатыш Азәрбайҗанның Үшнәвийә шәһәрендә яшәгән.

Казвин устаны үзәге Казвин шәһәрендәге  «физика» буенча тәмамлаган һәм инженер белгечлеге алган. Уку вакытында студентлар газетасына хатын-кызлар хокукларын яклап мәкаләләр яза һәм «Мәгърифәтле студентлар төркеме»нең ике җыелышында кулга алына. Шулай ук альпинистлар төркемендә актив була, ләкин соңрак аңа сәяси эшчәнлеге аркасында альпинистлар походларында катнашу тыела.

Аннары реформаларга юнәлдерелгән берничә газетада журналист булып эшли һәм «Реформалар, стратегия һәм тактика» дип аталган сәяси очерклар китабын бастыра. 2003 елда Нобель тынычлык премиясе лауреаты Ширин Эбади җитәкчелегендәге Кеше хокукларын яклаучылар үзәгенә кушыла; соңрак әлеге оешманың вице-президенты була.

1999 елдан Иран режимы Нәргиз Мөхәммәдине 13 тапкыр кулга алган, 5 тапкыр гаепле дип табып, барлыгы 31 ел төрмәгә һәм 154 тапкыр камчы белән кыйнауга хөкем иткән.

Нәргиз Мөхәммәди әле дә төрмәдә утыра.

## Гаиләсе
1999 елда журналист-реформатор  () кияүгә чыга, озак та үтми ул беренче тапкыр кулга алына. Рахмани 14 ел төрмәдә утырганнан соң, 2012 елда Франциягә күченә, әмма Мөхәммәди хокук яклау эшчәнлеген дәвам итү өчен Иранда кала. Таги белән Нәргизнең игезәк балалары (Али һәм Киана) бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 ― Тынычлык өчен Нобель премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Хатын-кыз хокук яклаучылар
Төркем:Иран җәмәгать эшлеклеләре
Гата Сәлимов

**Сәлимов Гата Шәрип улы** (*[[15 декабрь]], [[1928 ел|1928]], [[Күбәкәй]], [[Сафакүл районы]], [[Корган округы|Курган округы]], [[Урал өлкәсе]] — [[24 ноябрь]], [[1997 ел|1997]], [[Чиләбе]]*) — татар артисты, актёр, режиссёр.

## Биографиясе

Гата Сәлимов 1928 елның 15 декабрендә Урал өлкәсе Курган округы Сафакүл районы Күбәкәй авылында туган.

1950 елда Казан театр укуханәсен тәмамлаган. 1951 елдан Коркино үзешчән театрында режиссер булып эшли башлый.

1960 елдан татар-башкорт үзешчән сәнгать коллективын һәм Чиләбе трактор заводы мәдәният йорты каршындагы татар театрын җитәкли.

Ул татар пьесалары буенча спектакльләр куя, актер булып та чыгыш ясый. Аның җитәкчелегендә 1971 елда театр коллективына халык театры исеме бирелә. Театр Курган, Чиләбе өлкәләрендә чыгышлар ясый.

1990 елларда эшчәнлеге туктала, Гата Сәлимов лаеклы ялга чыга.

1997 елның 24 ноябрендә Чиләбе шәһәрендә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Чиләбедә вафатлар
Төркем:Курган өлкәсендә туганнар
Янус

**Янус** () — Борынгы Рим мифологиясендә ике йөзле, вакыт, керү һәм чыгу урыннары, башлангыч һәм ахыр тәңресе. 

Юлиан календаре буенча ел Януска багышланган ай (Januarjus — гыйнвар) белән башлана. 

Борынгы Рим дәүләте җимерелгәч «Икейөзле Янус» исеме — тыштан яхшы булып күренеп, асылда начарлык эшләүче, берәү алдында бер төрле, икенче кеше алдында икенче төрле сөйләүче, икейөзле, мөнәфикъ, хәйләкәр кеше мәгънәсендә кулланыла башлана.
## Моны да карагыз
* Брахма
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Борынгы Рим мифологиясе
Kociro Serizawa

**Kociro Serizawa** (; *[[1897 yıl|1897 yılnıñ]] [[4 may|4 mayı]],  — [[1993 yıl|1993 yılnıñ]] [[23 mart|23 martı]], [[Накано (махсус район)|Nakano]], [[Tokio]]*) — Yaponiä yazuçısı.

## Tärcemäi xäle
Kociro Serizawa 1897 yılda Yaponiäneñ Sizuoka prefekturasında tuğan. Tokio universitetın tämamlağannan soñ ul Awıl xucalığı häm säwdä ministrlığında eşlägän. 1925 yılda ul ministrlıqtağı eşen qaldırğan häm Fransiägä uqırğa kitkän. 1929 yılğa qädär ul Parij universitetında iqtisadnı öyrängän.

Serizawa Şveytsariädäge şifaxanägä tuberkulözdan däwalanırğa kitkän häm üz täcribäsenä nigezlängän *«Burujoa»* (1930) isemle xikäyä yazğan. Bu anıñ ädäbi icatınıñ başı bulğan. *«Asu o ote»* romanın ul 1931 yılda yazğan, ä *«İsu o sagasu»* romanın 1932 yılda yazğan.

Serizawa 1931 yılda Tüo universitetında iqtisad uqıta başlağan. Ämmä universitet citäkçelege anıñ ädäbi eşçänlegen «zıyanlı» dip bäyälägän. Şuña kürä 1932 yılda ul ädäbi eşçänlegen däwam itü öçen universitetnı qaldırğan. İkençe bötendönya suğışınnan soñ ul Yaponiäneñ xärbi täcribäse häm suğışlarda häläq bulğan yäşlär turında yazğan. Anıñ küp kenä äsärläre fransuz telenä tärcemä itelgän. 1965—1974 yıllarda ul Yaponiä PEN-klubı räise bulğan, ä 1957 yılda Fransiä akademiäse premiäsenä layıq bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 

* 
*  РГБ ОД, 61:04-10/725

Төркем:Япония язучылары
Төркем:Latinça
Төркем:4 май көнне туганнар
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:23 март көнне вафатлар
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:Токиода вафатлар
Төркем:Токио университетын тәмамлаучылар
Төркем:Париж университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Сәнгатьләр һәм әдәбият француз ордены кавалерлары
Төркем:Япон язучылары
РВЗ-6

**РВЗ-6** - трамвай вагоны. 1961 елдан 1987 елга кадәр Рига вагон төзү заводында җитештерелә. 

Төрле модификацияләрдәге РВЗ-6 вагоннары Казанда 1962 елдан 2009 елга кадәр өч трамвай депосында 521 берәмлек санда 183 км озынлыктагы 23 трамвай маршрутында эксплуатацияләнә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Электр транспорты
Төркем:Трамвай
Төркем:Казан транспорты
ЗИУ-5

**ЗИУ-5** - Энгельс шәһәрендәге Урицкий исемендәге заводта 1959 елдан 1972 елга кадәр җитештерелгән троллейбус. Советлар берлегендә җитештерелгән беренче зур сыйдырышлы троллейбус.

Казанда 1961 елдан 1983 елга кадәр 124 километр озынлыктагы 9 маршрутта эксплуатацияләнә. Шәһәрдә барлыгы бу типтагы 274 троллейбус эксплуатацияләнә.
Төркем:Электр транспорты
Төркем:Казан транспорты
МТБ-82

**МТБ-82** - 1946 елдан 1961 елга кадәр Тушино машиналар төзү заводында җитештерелгән троллейбус. 

Казанда 1948 елдан 1974 елга кадәр 73,2 километр озынлыктагы 6 маршрутта эксплуатацияләнә. Шәһәрдә барлыгы бу типтагы 124 троллейбус эксплуатацияләнә..
Төркем:Казан транспорты
Төркем:Электр транспорты
Разалия мәчете (Мөслим районы)

**«Разалия мәчете»** () ― Татарстанның Мөслим районы үзәге Мөслимдә 2023 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан Республикасы мөселманнары  Диния нәзарәте Мөслим районы мөхтәсибәте карамагында. Мөслим авылында 4нче, районда 37нче мәчет
. 

## Тарих
Мәчет төзелеше 2013―2021 елларда Татарстанның Мөслим муниципаль районы башлыгы булган Рамил Муллин (2022 елдан Түбән Кама шәһәре мэры) инициативасы белән башланган. Бина 2021 елда сентябрь аенда төзелә башлый һәм тиз арада ― 2 ел эчендә сафка баса . 

2023 елның 21 апрелендә мәчет манарасына ярымай куелган.

2023 елның 23 сентябрендә ачылган. Яңа мәчет Кооператив урамында, Мөслимнән Ык елгасы аркылы салынган күпергә чыгу юлында, авылның әлеге микрорайон кешеләренә һәм юлчыларга уңайлы итеп  салынган.

Мәчет ачу тантанасында Мөслим районы башлыгы Альберт Хуҗин, Татарстан мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, район имам-мөхтәсибе Илгиз хәзрәт Сөнгатуллин, Түбән Кама, Минзәлә, Мамадыш, Азнакай, Лениногорск, Тукай районнары мөхтәсибәтләре җитәкчеләре, дин әһелләре катнашкан.

Әлеге дин йорты иганәчәләр, барлык райондашлар ярдәмендә сафка баскан. Аллаһ йортын төзүдә күрсәткән матди ярдәм һәм хезмәтләре өчен район башлыгы Альберт Роберт улы Хуҗинга, шәхси эшмәкәр Разалия Ибраһим кызы Габдрахмановага, Дамир Гомәр улы Каюмовка Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Рәхмәт хаты тапшырылган.

Мәчет сыйфатлы төзелеш материалыннан ― кирпечтән салынган, 1 катлы. Махсус ир-атлар һәм хатын-кызлар заллары һәм тәһарәтханәләр бар. Мәчеттә берьюлы ~45 ир-ат һәм ~10 хатын-кыз намаз укый ала. Барлык инженер-коммуникация челтәре үткәрелгән.

Яңа гыйбадәт йортына «Разалия мәчете» дип исем бирелгән. Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге Казан югары мөселман мәдрәсәсен тәмамлаган Азат улы Ислам хәзрәт Шәфыйков мәчетнең имамы итеп сайланган.

## Моны да карагыз
* Мөслим җәмигъ мәчете
* Мөслим мәчете
* Мөслимнең «Нур» мәчете

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Лилия Шәймиева*. Мөслимдә «Разалия мәчете» ачылды. «Авыл утлары», 29.09.2023.

## Сылтамалар
*    Яңа мәчет ачылды.  Мөслим-информ, 23.09.2023
*   Мөслим мөхтәсибәтендә яңа мәчет ачылды. ТР МДН, 25.09.2023

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мөслим районы мәчетләре
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Дуслык (мәчет, Әлмәт)

**«Дуслык» мәчете** () — Татарстанның Әлмәт шәһәренең «Дружба» микрорайонында (Д зонасы) 2023 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Җирле мөселман дини оешмасы ― үзәкләштерелгән дини оешма Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт районы мөхтәсибәте «Дуслык»  мәчете мәхәлләсе карамагында. 

## Тарих
2014 елда Әлмәт шәһәренең «Дружба» микрорайонында яшәүчеләр тарафыннан яңа мәчет төзү буенча инициатив төркем төзелә. Кайбер шәһәр кибетләрендә мәчет төзелеше өчен иганәләр җыю өчен тартмалар урнаштырылган. Әлмәт шәһәре башкарма комитеты тарафыннан мәчет төзү өчен җир бүлеп бирелә. Төзелеш 2016 елның җәендә башлана, мәчет бинасының нигезенә беренче таш салына. Төзелеш эшләре бераз туктап торганнан соң, 2019 елдан яңадан дәвам итә. 2020 елга халыктан 4 млн. сум җыя алганнар. Иганәчеләр исемлегендә мөселманнар гына түгел. Мари Ил эшкуары агач белән ярдәм иткән, кирпечне Иске Осколдан алып килгәннәр. Биш ел дәвамында мәчет бинасы төзелешенә шәһәр һәм районның күп кенә сәнәгать предприятиеләре (ш.и., «Арслан», «Акмаль», «Союз-Земля» һ.б.), учреждениеләре, «Ансар» Хәйрия фонды (директоры Руслан Бажутов) һәм шәхси затлар матди һәм финанс ярдәме кертә.

2023 елның 28 сентябрендә Әлмәт шәһәренең «Дружба» микрорайонында «Дуслык» мәчете ачыла. Тантанада Татарстан мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, район имам-мөхтәсибе Исмәгыйль хәзрәт Сингатуллин, Әлмәт районы имамнары катнашкан. 

Бинасы ике катлы итеп кирпечтән төзелгән, манарасы түбәсендә урнаштырылган. Гыйбадәт залында ~130 кеше намаз укый ала. Бина барлык инженерлык челтәрләренә тоташтырылган, ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен тәһарәтханәләр ясалган. Мәчетнең беренче катында – ир-атлар өчен фарз залы, никах үткәрү өчен бүлмә, имам кабинеты, икенче катта хатын-кызлар өчен намаз залы урнашкан. Бинаның цоколь катында сыйныфлар, кухня, мәҗлесләр үткәрү өчен бүлмә җиһазландырылган. Мәчетнең имамы ― Рәфгать хәзрәт Зәбиров.

## Моны да карагыз
* Әлмәтнең Үзәк җәмигъ мәчете
* Бигәш мәчете 
* Зиннур мәчете 
* Мәхәллә мәчете
* Нурлы мәчете
* Нурсала мәчете 
* Таш мәчет

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Әлмәттә «Дуслык» мәчетен ачу тантанасы булды. ТР МДН, 2.10.2023
*  Открытие мечети «Дуслык» в Альметьевске! Фонд Ансар. YouTube видео, 6:18
*   Мечеть «Дружба» Альметьевск. Официальная группа ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Мәдинә мәчете (Әлмәт)

**«Мәдинә» мәчете** () — Татарстанның Әлмәт шәһәренең Иске Әлмәт микрорайонында 2009 елда шәһәрдә унынчы буларак ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Җирле мөселман дини оешмасы ― үзәкләштерелгән дини оешма Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт районы мөхтәсибәте «Мәдинә  мәчете» мәхәлләсе  карамагында. 

## Тарих
Әлмәт шәһәренең иске өлешендә (Иске Әлмәттә) яшәүче мөселманнар 2002 елда әлеге микрорайонда мәчет төзү үтенече белән шәһәр хакимиятенә чыга. Мәчет төзү инициаторы ― Наил Гарипов. 

Юл янындагы сазлыклы бушлык мәчет төзү өчен уңайлы, иң уңышлы урын дип карар ителә.

2003 елда әлеге буш яткан мәйданнан чүп-чарны чыгару, сазлыкны күмеп кую, мәчет бинасы төзеләсе территория өстеннән сузылган электр линиясен һәм газ торбаларын күчерү буенча беренче эшләр башлана.

2004 елда мәчет бинасы төзелә башлый. Финанслауда һәм төзелештә «Зенит» банкы, «Әлмәтнефть», «Елховнефть», «Ямашнефть» нефть һәм газ чыгару идарәләре, «Арслан» ҖЧҖ, «Татех» ЯАҖ, «Фенстер» ҖЧҖ, шәхси эшмәкәрләр һәм шәһәр халкы актив катнаша. Проектның гомуми бәясе ~6 млн. сум тәшкил итә.

2009 елның җәендә бинаның керү юлы өстендәге манарага иганәчеләр акчасына сатып алынган ярымай урнаштырыла.

2009 елның 28 ноябрендә, Корбан бәйрәмендә шәһәрнең иске өлешендә урнашкан Комсомол урамында мәчет рәсми рәвештә ачыла. Мәчеттә беренче бәйрәм намазы укыла. Яңа мәчет үз исемен Согуд Гарәбстанының Мәдинә шәһәре (, Мәдинәт әл-Мүнәвәрә) хөрмәтенә ала. Нәкъ менә шушы шәһәрдә, Мөхәммәд пәйгамбәр заманында ислам күтәрелеше башланган.

Мәчетне ачу тантанасында Иске Әлмәт халкын истәлекле вакыйга белән Әлмәт муниципаль районы башлыгы Ришат Әбүбакиров (1959―2019), Әлмәт районы имам-мөхтәсибе Наил хәзрәт Сәхибҗанов котлаган.

2012 елның апрелендә аномаль җылы һава торышы килү һәм кар катламының кискен эрүе нәтиҗәсендә Зәй елгасы ярларыннан ташып чыга. Иске Әлмәт микрорайоны су астында кала, йортларны кешеләрнең биленнән су баса. Аллаһның рәхмәте белән мәчеткә су керми. Мәчетнең цоколь катында су басу вакытында гадәттән тыш хәлләр министрлыгының оператив штабы урнаша.

Кызыл кирпечтән өч катлы итеп төзелгән мәчетнең төп манарасы керү юлы өстендә урнашкан, түбәдә тагын ике кечкенә манарасы бар, гөмбәзе юк. Икенче катында хатын-кызлар өчен намаз уку залы урнашкан . Мәчетнең цоколь каты традицион алкогольсез тантаналар, дини бәйрәмнәр үткәрү өчен билгеләнгән. Бина эчендә «Кибет М. Абыстай» кибете урнашкан.

Мәчетнең имам-хатыйбы ― Минәсхәт улы Фаил хәзрәт Гарифуллин (1978 елгы, 2004 елда В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университетының Әлмәт филиалын тәмамлаган) 

## Моны да карагыз
* Әлмәтнең Үзәк җәмигъ мәчете
* Бигәш мәчете 
* «Дуслык» мәчете 
* Зиннур мәчете 
* Мәхәллә мәчете
* «Нурлы» мәчете
* Нурсала мәчете 
* Таш мәчет

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мечеть Мәдинә Альметьевск. Официальная группа ВКонтакте
* Альметьевск как мусульманский город. islam-today.ru

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:2009 елда төзелгән мәчетләр
Суслонгер мәчете (Мари Ил)

**Суслонгер мәчете** () — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан Суслонгер шәһәр тибындагы бистәсендә 2022 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Мәчет Бөек Ватан сугышы елларында оештырылган Суслонгер лагере корбаннары истәлегенә төзелгән. Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте структурасындагы  Мари Ил Республикасы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
Озак вакыт башлангыч дини белем алу, җомга намазларын уку өчен Суслонгер татарлары күршедәге бистәгә ― Мари Илнең Звенигово районында урнашкан, Суслонгер шәһәр советына караучы  Мочалище бистәсендәге мәчеткә йөргәннәр. Суслонгерда мәчет төзү фикерен 2018 елда Мочалище бистәсендәге мәчетнең 2012 елдан имамы булып торучы Рафаил хәзрәт Сафин әйткән булган. Әлеге мәчетне төзүдә аның роле зур. Суслонгер мәчетен төзергә бистә халкы, Мәскәү эшмәкәрләре, Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте, җирле мөселман җәмгыяте һәм аның җитәкчесе Илгис Кәримов һ.б. ярдәм иткән.

2020 елда Суслонгер мөселман җәмгыяте Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте составына керергә карар итә, 2021 елда мөселманнарның алты җирле дини оешмасы берләшеп, Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте структурасында Мари Ил Республикасы мөхтәсибәте (Мари Ил мөхтәсибәте) оештыра (имам-мөхтәсиб хаҗи Фәрит хәзрәт Шаһиев).

Мәчет 2018 елда төзелә башлап, дүрт ел эчендә салынып бетеп, 2022 елның 23 июлендә ачылган . 

Мәчет бинасы аксыл кирпечтән ике катлы итеп төзелгән. Бина бизәлешендә Казан Кремлендәге Кол Шәриф мәчете төсмерләре бар. Дүрт җыйнак манарасы бинаның дүрт почмагында күтәрелгән, гөмбәзе бар. Мәчеткә «Ихлас» исеме бирелгән. Гомуми мәйданы 150 кв.м. .  Мәчетнең гыйбадәт залы ~150 кешене сыйдыра. Суслонгерның мөселманнар җәмгыяте имамы ― Зиннәт хәзрәт Әхмәдуллин . 

Мәчеттә матур гадәт ― бистә мөселманнары, күмәкләшеп, дини бәйрәмнәрдән кала, ай саен диярлек дога өмет итүче һәр әрвахка багышлап Коръән ашы уздыра, Суслонгер лагере корбаннары рухына дога кылына (Бөек Ватан сугышы елларында Суслонгер станциясе районында фронт өчен кадрлар әзерләү өчен Суслонгер хәрби лагере урнаштырылган. Лагерь курсантларының күбесе – мөселман татарлар, башкортлар һәм Идел буеның башка халыклары вәкилләре. Бу лагерь озак яшәмәсә дә (1941 елның июленнән 1943 елның ноябренә кадәр), анда ачлыктан, салкыннан һәм төрле авырулардан күп солдатлар тилмереп үлгән, аларның саны 10 меңнән артып китә ).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Чулпан Гыйрфанова*. Бу мәчет безгә күптән кирәк иде. «Акчарлак», 4.10.2023, № 39, 24-25нче бит.

## Сылтамалар
*   1100-летие принятия Ислама народами Волжской Булгарии. В Республике Марий Эл открыта новая мечеть. Совет муфтиев России, 24.07.2022
 
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мари Ил мәчетләре
Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр
Айгөл Нәбиуллина

**Айгөл Вәлиәхмәт кызы Нәбиуллина** (, *[[14 февраль]][[1975 ел|1975]], [[Олы Мәтәскә]], [[Саба районы]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]*) — сәхнә, радио һәм телевидение алып баручысы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 14 февралендә Теләче районы (ул вакытта Саба районы) Олы Мәтәскә авылында туа. Мәктәптән соң Казан дәүләт мәдәният институтында актерлык осталыгы бүлегендә белем ала (2000). «Казан» милли мәдәни үзәгендә методист, мәдәни бүлек мөдире, аннан 6 ел «Казан» шәһәр филармониясе директоры вазифасын башкара. 2011 елдан «Мәйдан» татар музыкаль телевидениесен ачу көненнән баш мөхәррир булып эшли. Хәзерге көндә «Тәртип» радиосы алып баручысы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Алмания атналыгы

**Алмания атналыгы**Deutschlandwoche**«Алмания атналыгы»** — Алмания, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Алмания турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Алмания атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Алмания һәм Алмания мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 15 — 25 октябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, япон Википедияләрендә Алмания турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
2 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Алмания ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Алмания атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Алмания ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **21 октябрь**

#37-nçe SSnıñ «Lüttsov» irekle kavaleriä diviziäse
#Lüdvig Baumgartner


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Республикадан качу ru
* Нассау-Узинген ru

* Chequers-Affäre
*

### Язучылар

* Гүнтер Айх az
* Гүнтер Плюшов ru
* Иржи Лангер 
* Арнольд Цвейг 
* Борис Дьяченко 

### Сәясәтчеләр

* Густав Гунделах 
* Антон Александер фон Ауэршперг 
* Йенс Зайпенбуш 
* Фриц Бааде
Lüdvig Baumgartner

**Lüdvig Baumgartner** (; *[[1909 yıl|1909 yılnıñ]] [[8 ноябрь|8 noyäbere]], [[Алман империясе|Alman imperiäse]], [[Нерзинген|Nerzingen]] — [[1953 yıl|1953 yılda]] [[Нойштадт-ан-дер-Вальднаб|Noyştadt-an-der-Valdnab]] okrug xökeme tarafınnan ülgän dip iğlan itelgän*) — SS oberşturmfürerı, Osventsim häm Flossenbürg konslagerläre komendantı adyutantı.

## Tärcemäi xäle
Lüdvig Baumgartner 1909 yılnıñ 8 noyäberendä tuğan. Mäktäpne tämamlağannan soñ bank eşenä öyrängän, 1931 yılğa qädär Ulmda hönärçelek bankında eşlägän häm soñınnan parfümeriä belän kümärtäläp satu belän şöğellängän. 1932 yılnıñ fevralendä NSDAPqa (bilet № 1497067) häm SSqa (№ 257276) kergän. Natsistlar xakimiätkä kilgäç, Daxau konslagerenä xezmät itä başlağan. 1934 yıldan Oranienburg häm Zaksenhauzen konslagerlärendä qısqa waqıt xezmät itkän. 1940 yılnıñ yazında Flossenbürg konslagere komendantı adyutantı bulğan. 1941 yılda aña SS oberşturmfürerı iseme birelgän. 1943 yılnıñ martında Osventsim konslagerına küçerelgän, anda 1943 yılnıñ aprele başınnan 22 noyäberenä qädär komendant Rudolf Hössnıñ adyutantı bulğan. 1943 yılnıñ noyäber axırında Flossenbürgqa qaytqan, anda yañadan adyutant bulğan. 1944 yılnıñ martında Flossenbürg konslagere şutshaftlagerfürerı bulğan. Bu wazıyfada totqınnarnı qıynağan häm atıp ütergän. Baumgartner 1945 yılnıñ aprelennän xäbärsez yuğalğan dip sanala.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
* 
* 

Төркем:Алман империясендә туганнар
Төркем:XX гасырда вафатлар
Төркем:СС офицерлары
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Latinça
37-nçe SSnıñ «Lüttsov» irekle kavaleriä diviziäse

**37-nçe SSnıñ «Lüttsov» irekle kavaleriä diviziäse** () — Vaffen-SS ğäskärläre sostavında kavaleriä diviziäse, İkençe bötendönya suğışı axırında xärbi xäräkätlärdä qatnaşqan.

## Tarixı

### Formalaştıru
Bu diviziäne formalaştıru 1945 yılnıñ 2 fevralendä iğlan itelgän, ämmä çınlıqta formalaştıruğa 20 fevraldä genä kereşkännär. Diviziä üzeneñ isemen berençe irekle korpuslarnıñ bersen oyıştıruçı Adolf fon Luttsov familiäse buyınça alğan. Diviziä öçen nigez bulıp Budapeştta yuq itelgän SSnıñ 8-nçe häm 22-nçe kavaleriä diviziäläreneñ zapas çastläre häm Pragadağı artilleriä mäktäbe kursantları bulğan. Diviziäne formalaştıru Bratislava rayonında uzğan, anda şulay uq Budapeşttan özeklek waqıtında isän qalğan SS kavaleriäse qaldıqları kilgän. Teoretik räweştä diviziä sostavında öç kavaleriä polkı, artilleriä divizionı häm yärdäm itü çastläre bulırğa tieş. Şäxsi sostav häm waqıt citmäw bu çastka tulı xoquqlı SS diviziäsenä äverelergä mömkinlek birmägän.

### Suğış yulı
Mart başında diviziäneñ çastläre Macarstanğa, Komarno rayonına küçerelgän. Macarstandan çigeneştän soñ diviziä ike xärbi törkemgä — «Keytel» häm «Amayzer» — bülengän. Berençe törkem SSnıñ 6-nçı tank armiäsenä buysınğan häm anıñ belän bergä Venanı saqlawda qatnaşqan. İkençe törkem 1945 yılnıñ aprelendä 96-nçı pexota diviziäse yanında eş itkän häm annarı Budveysqa çigengän. Ber törkem amerikalılarğa, ikençese Qızıl Armiägä birelgän.

## Suğış xäräkätläre rayonnarı

* Macarstan (fevral — may 1945).

## Diviziä komandirları

* Valdemar Fegeläyn (fevral — mart 1945)
* Karl Gezele (mart — may 1945)

## Ädäbiät

* Rolf Michaelis: Die Kavallerie-Divisionen der Waffen-SS. Michaelis-Verlag, Berlin 1998, ISBN 3-930849-17-8.
* Georg Tessin. Band 3: Die Landstreitkräfte. Nr. 6-14 // Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945&nbsp;— 2.&nbsp;— Osnabrück: Biblio Verlag, 1974.&nbsp;— Vol. 3.&nbsp;— 330 p.&nbsp;— ISBN 3-764-80942-6.
* Burkhard Müller-Hillebrand: *Das Heer 1933—1945. Entwicklung des organisatorischen Aufbaues.* Vol.III: *Der Zweifrontenkrieg. Das Heer vom Beginn des Feldzuges gegen die Sowjetunion bis zum Kriegsende*. Mittler: Frankfurt am Main 1969, p. 286

## Sıltamalar

* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 37.SS-Freiwilligen-Kavallerie-Division «Lützow»  

Төркем:СС гаскәрләре дивизияләре
Төркем:Хәрби берләшмәләр
Төркем:Latinça
Dor Şabaşevits

**Dor Şabaşevits** (, ; tuğan waqıttağı iseme — **Födor Alekseyev** (); elegräk **Todar Baqtemir** () psevdonimın qullanğan) — etnotelle häm töbäk aktivistı, «Azatlıq radiosı» tatar-başqort xezmäte jurnalistı, «Страна регионов» podkastı häm «Степной новиоп» telegram-kanalı avtorı.

## Tärcemäi xäle
Yähüdi, baltıyk-alman häm ukrain tamırları bar. Başta Ästerxanda antropologqa uqığan häm lokal’ tuğan yaqnı öyränü mediası belän şöğellängän. Annarı «Azatlıq radiosı» tatar-başqort xezmätendä eşli başlağan. Anda üzenä Todar Baktemir psevdonimın alğan. 2019 yıldan 2021 yılğa qädär RFA Lingvistik tikşerenülär institutında laborant bulıp eşlägän. 2021 yılda Sankt-Peterburgtağı Awrupa universitetınıñ magistraturasın «Antropologiä häm sotsiolingvistika» belgeçlege buyınça tämamlağan. Magistrlıq dissertatsiäse teması — Ästerxan qazaqlarınıñ tele häm üzençälege (). 2021 yılda Räsäyne qaldırırğa mäcbür bulğan.

2023 yıldan başlap Amerikanıñ «The Forward» basması öçen idiş telendä fänni-popular häm sotsial’-säyäsi mäqälälär yaza.

İsrail watandaşlığın alğan häm isemen Dor Şabaşevitsqa üzgärtkän.

2024 yılda Oyrat-qalmıq xalqı kongressı äğzası Davur Dorciev belän bergä «North Caspian Institute» analitik üzägenä nigez saluçı bulğan.

## Säyäsi qaraşları
«Прожектор Бо́рис Ельцин» proyektı öçen intervyuda üzen sotsial-demokrat häm sul liberal dip atağan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* «Степной новиоп» telegram-kanalı

Төркем:Тел активистлары
Төркем:Активизм
Төркем:Азатлык радиосы
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Анна Асти

**Анна Асти** (шулай ук **Anna Asti**; чын исеме — **Анна Анатолеевна Дзюба** (); 1990 елның 24 июнендә туган Черкассы) — украин һәм рус җырчы. Artik &amp;amp; Asti төркеменең элеккеге әйдәп баручы җырчысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1990 елда туганнар
Төркем:24 июнь көнне туганнар
Төркем:«Алтын граммофон» премиясе лауреатлары
Төркем:Украина җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Винарис Ильегет

**Винарис Ильегет**, *шулай ук* Винарис Илъегет (*сәхнә исеме*), паспорттагы исеме Виталий Ефимович Блехер (*[[1978 ел]]ның [[11 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Пермь]]*) ― эстрада җырчысы, артист-вокалист (солист), «Ре Мажор»  генераль директоры, «Болгар радиосы», «Туган тел» милли музыкаль премияләре иясе. Татарстанның атказанган артисты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 11 мартында  Пермь шәһәрендә гаиләдә икенче бала булып туган. Әтисе Ефим Блехер, әнисе Маһирә Ильзигитова (икесе дә вафатлар), гаиләдә 12 яшькә өлкәнрәк апасы бар. Балачагы әнисенең туган ягы ― Пермь өлкәсе Пермь районы Куян авылында үтә.  Әтисе Ефим ― яһүд, Еврей автономияле өлкәсенең башкаласы Биробиджан шәһәреннән, аның әти―әнисе сугыш елларында вафат булган, шул сәбәпле Ефим балалар йортында үскән. Куян авылыннан ерак булмаган хәрби частьтә танкист булып хезмәт иткән, моңа өстәп армиядә оркестрда уйнаган.
 
Виталий (Винарис) Пермьнең 81нче рус мәктәбендә укыган. Параллель рәвештә музыка мәктәбендә белем алган. Сәнгать мәктәбендә дә укыган. Өченче сыйныфта укыганда, Россиядә бердәнбер булган малайлар хор мәктәбенә җибәргәннәр. Вокал буенча башка бер җирдә дә укымаган. Пермь дәүләт мәдәният институтының режиссура кафедрасын тәмамлаган. 

2000 елдан бирле Казанда яши, татар эстрадасына катнашып китә. Аның репертуарында кызу темплы, шаян, күңелле җырлары арасында мәгънәле, күңелнең иң нечкә кылларын тибрәтүче салмак җырлар да шактый урын ала: «Мөкәррәмә», «Чиялектә», «Кәтүк түти», «Син булмасаң», «Мәхәббәт күбәләге», «Ана», «Сөю гөлем», «Эзләдем, бәгърем, сине», «Килеп китсәм ни була», «Рәхмәт, әти», «Юанша», «Пермьның егетләре», «Үз кешем», «Әйдә, иркәм», «Егетләр», «Ник дәшмисең», «Җүләр чаклар», «Онытма», «Яннарымда матур кызлар», «Әллә ниләр уйлама, әни», «Марина, Лена, Натуша» һ.б. 

Эшмәкәрлек белән дә шөгыльләнә. 17 яшендә Пермьдә татар клубы оештырган булган, аннары аерым бина алып, татар дискотекалары үткәргән. Казанда банкет залы («Маһирә», *[[Пушкин урамы (Казан)|Пушкин урамы]]*) белән кафе тота. Концертларда, Сабан туйларында чыгыш ясый.

Сәхнә исемен (Винарис Ильегет), Хәмдүнә Тимергалиева тәкъдиме белән, әнисенең фамилиясеннән (Ильзигитова) кыскартып ясаган.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2022 ― «Болгар радиосы» милли музыкаль премиясе («Иң оригиналь җырчы») 
* 2023 ― Татарстанның атказанган артисты ― *музыка сәнгате үсешенә керткән өлеше өчен* 

## Гаилә хәле
Унҗиде яшендә беренче мәртәбә өйләнгән булган.
26 яшьләр тирәсендә ислам диненнән православие диненә күчкән (яһүди әтисе әнисенә өйләнер өчен ислам динен кабул иткән булган).
2023 елда эстрада җырчысы Лилия Хәмитова (1970 елда Арча эшчеләр бистәсендә туган) белән туй ясаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Эльвира Шакирова*.  Винарис: «Паспорттагы исемем ― Блехер». «Шәһри Казан», 3.08.2022
* Лучшие песни Винарис Ильегет
 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Пермь дәүләт сәнгать һәм мәдәният институтын тәмамлаучылар