open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рихард Вагнер

**Вильге́льм Ри́хард Ва́гнер** (; 22 май, 1813, Лейпциг — 13 февраль, 1883, Венеция) — алман композиторы, дирижер, драматург (үз операларының либреттолары авторы), фәлсәфәче. Опера музыкасының иң бөек реформаторларыннан берсе. Европа мәдәниятенә зур тәэсир ясый. Вагнер мистицизмының XX гасыр алман милләтчелегенә (шул исәптән национал-социализмга да) йогынтысы зур.

## Тормыш юлы
Вагнер түрә булып дәүләткә хезмәт иткән Карл Фридрих Вагнер (1770—1813) гаиләсендә туа. Актер булган үги әтисе Людвиг Гейер тәэсирендә яшь Вагнер 1828 елда бер кантордан музыка дәресләре ала башлый. 1831 елдан башлап Лейпциг университетында музыка өйрәнә. Дан казанганчыга кадәр авыр тормыш кичерә. Аның «Риенци, трибуннар арасында иң соңгысы» операсы 1842 елда Дрезденда уңышка ирешә. 1864 елда Мюнхенга күчә. 1876 елның 13-17 августында Нибелунг боҗрасы тетралогиясе премьерасы. 1883 елда йөрәк өянәгеннән вафат була.
## Искәрмәләр

Төркем:Алмания композиторлары
Сурия

**Сурия** () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Барселона провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Миссисипи (штат)

: *Бу мәкалә АКШ штатына багышланган. Миссисипи сүзенең башка мәгънәләр бар: [[Миссисипи]].*
**Миссиси́пи** (ингл. *Mississippi*) – АКШ көньягында урнашкан штат. 20нче штат. Халык саны 2,8 млн кеше (АКШда 31нче урын; 2000 ел). Башкала һәм иң зур шәһәр – Джексон. Рәсми атама – «Магнолия штаты» (ингл. *Magnolia State*), рәсми булмаган атама – «Кунакчанлык штаты».

## Географик мәгълүмат
Миссисипи 125 546 км² мәйданын ала. Төньякта штат Теннесси белән, көньякта Алабама белән, көньяк-көнбатышта Луизиана белән, төньяк-көнбатышта Арканзас белән чиктәш. Көньякта Миссисипи Мексика култыгы сулары белән юыла. Үз исемен штат аның көнбатыш чиге буенча аккан елгадан алды.

## Тарих
Миссисипи территориясе АКШна 1817 елның 10 декабрендә егерменче штат буларак кабул ителде.

## Чыганаклар
* [Рус Википедиясе](http://ru.wikipedia.org/wiki/Миссисипи_(штат))

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Миссисипи

**Миссисипи:**
* Миссисипи (штат) – АКШ штаты.
* Миссисипи (елга) – АКШда аккан елга.
* Миссисиппи (округ) – 2 АКШ округы.
Кире бәйләнеш

**Кире бәйләнеш** (рус. *обратная связь*, ингл. *feedback*) – берәр системаның функцияләү *[[нәтиҗә]]сенең* бу системаның функцияләвенә бәйләнеше булган *[[параметр]]ларга* йогынты ясавына китерүче процесс. Башкача әйткәндә, системаның керү урынына чыгу сигналына (я энергиясенә) пропорциональ (яки гомуми очракта аның функциясе булган) сигнал (я энергия) бирелә. Бу еш кына системаның функцияләвенә йогынты ясар өчен юри эшләнә.
Уңай һәм тискәре кире бәйләнеш бар. Тискәре кире бәйләнеш *керү сигналын* чыгу сигналы үзгәрешенә каршылык күрсәтерелек итеп үзгәртә. Бу системаны параметрларның очраклы үзгәрүенә тотрыклырак итә. Уңай кире бәйләнеш, киресенчә, чыгу сигналы үзгәрүен көчәйтә. Көчле уңай кире бәйләнеше булган системалар тотрыксызлык тенденциясен күрсәтәләр. Аларда вакыт узу белән кимеми торган дулкынланулар пәйда була, яки система генератор була башлый. (Бу радиотехникада генератор схемасын төзегәндә кулланыла).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Техника
Флорида (мәгънәләр)

* Флорида (штат) – АКШ штаты.
* Флорида (ярымутрау) – Төньяк Америкада урнашкан ярымутрау.
* Флорида (Чили) – Чилида урнашкан шәһәр.
* Флорида (департамент) – Уругвайда урнашкан департамент.
* Флорида (Уругвай) – Флорида департаменты (Уругвай) административ үзәге.
* Ричард Флорида – АКШ икътисадчысы.
Мәүлид бәйрәме

**Мәүлидин-Нәби** (гар. مَوْلِدُ آلنَبِيِّ‎‎) — Мөхәммәд пәйгамбәрнең туу көнен бәйрәм итү (Кайсыбер мөселманнар бәйрәм итүгә каршы). Раббигыль-әүвәл аеның 11 көнендә билгеләнә. Бәйрәм бер ай дәвам итә. Кайсыбер мөселман илләрендә бөек бәйрәм буларак үткәрелә. Бәйрәм Казанда да билгеләнә.

Бәйрәмнең дәвамы — 12 раббигыль-әүвәл (Мөхәммәд пәйгамбәр вафат булган көн).

## Бәйрәм тарихы
Беренче мәртәбә бәйрәм XII гасырда Сүриядә билгеләнде.

## Бәйрәм көннәре
* 2009 ел — 9 март.
* 2010 ел — 25 февраль.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ватаным Татарстан: Бәрәкәтле бәйрәм
* Азатлык радиосы: Татарстанда Мәүлидне бәйрәм итәләр (2009 ел)
* Кәеф ничек: Мәскәүдә кичәсе
* Video Дагестанда Мәүлид

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Луизиана (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Луизиана (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Луизиа́на** (ингл. *Louisiana*; фр. *Louisiane*; исп. *Luisiana*) – АКШ көньягында урнашкан штат. Берлеккә кергән 18нче штат. Башкаласы – Батон-Руж шәһәре, иң зур шәһәр – Яңа Орлеан. Гомуми мәйданы 134 182 км² (АКШда 31 урын). Халык саны 4,469 млн кеше (22 урын). Рәсми атама – пеликаннар штаты. Француз патшасы Людовик XIV исеме буенча штатка андый исем куштылар.

Көнбатышта Луизиана Техас белән, төньякта Арканзас белән, көнчыгышта Миссисипи белән чиктәш. Көньякта штат территориясе Мексика култыгы белән чикләнгән.

## Кызыклы фактлар
* Луизиана штатында Бритни Спирс туган.
* Штат халкының 5 %-ының туган теле – француз теле.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Луизиана тарихы 

*
Техас (штат)

**Техас** (ингл. *Texas*) – АКШның көньягында урнашкан штат. АКШда мәйданы буенча Аляскадан соң, халык саны буенча Калифорниядән соң 2 урында. Штатның башкаласы – Остин шәһәре.

Штат исеме испан *«tejas»* сүзеннән килә, ә ул, үз чиратында, индиан телләрендәге *«táysha»* – «дус» сүзеннән килә. Штат аббревиатурасы – TX. Штатның рәсми атамасы – «Ялгыз йолдыз штаты».

Техас көнбатышта Нью-Мексико белән, төньякта Оклахома белән, көнчыгышта Луизиана һәм Арканзас белән чиктәш. Техасның көньяк-көнбатыш чиге АКШ һәм Мексиканы аерган Рио-Гранда елгасы буенча уза. Көньяк-көнчыгышта Техас Мексика култыгы белән юыла.

*
Төркем:АКШ конфедератив штатлары
Техас (мәгънәләр)

**Техас:**
* Техас (штат) – АКШ штаты.
* Техас Рэйнджерс – бейсбол клубы.
* Техас (кораб) – су асты корабы.
27 май

**27 май** — Милади тәкъвимендә бишенче айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 218 көн кала.

#### 
###### 
###### 
###### 
*  — ***[[Ана]]лар көне*** (, ).
*  Нигерия — ***[[Бала]]лар көне*** ().
*  — ***[[Туган тел]]ләр көне*** (, ).
*  Россия — ***Бөтенрусия [[китапханә]]ләр көне*** (, ).

### [[Май#.D0.9A.D0.B8.D2.A3 .D0.B2.D0.B0.D0.BA.D1.8B.D1.82.D0.BB.D1.8B .D1.85.D0.B0.D0.BB.D1.8B.D0.BA.D0.B0.D1.80.D0.B0 .D1.87.D0.B0.D1.80.D0.B0.D0.BB.D0.B0.D1.80|Киң вакытлы халыкара чаралар]]

## 
* 1703 —  шәһәренә нигез салына.
* 1920 — Владимир Ленин, Михаил Калинин һәм Авель Енукидзе  оештыру турындагы декретка кул куялар.
* 2010 — ТАССР туксанъеллыгына багышланган тантаналы чаралар узган.

## 
 
* 1332 — Ибн Халдун, гарәп *[[мөселман]]* фәлсәфәчесе, тарихчы.
* 1848 — Никифор, 
* 1879 — Константин Лепилов, 
* 1888 — Луи Дюрей, француз композиторы.
* 1889 — Лев Каминский,
* 1890 — Константин Иванов, чуаш мәгърифәтчесе, шагыйрь.
* 1896 — Маркис Салихов, 
* 1897 — Җон Кокрофт, 
* 1915 — Владимир Болдырев, 
* 1915 — Кирил Ильяшенко, 
* 1920 — Николай Лайне, 
* 1920 — Тамара Петрова, 
* 1922 — Валентин Ежков, 
* 1922 — Кристофер Ли, 
* 1923 — Һенри Киссинҗер, 
* 1926 — Миләүшә Мортазина, 
* 1931 — Владимир Алмазов, 
* 1933 — Руслан Васильевский, 
* 1937 — Люция Каламкарова, 
* 1943 — Наил Сибгатуллин, 
* 1951 — Әхәт Мушинский, 
* 1951 — Радик Ильясов, 
* 1955 — Александр Бондарь, 
* 1958 — Николай Беляев, 
* 1959 — Донна Стрикленд, 
* 1959 — Ранис Газизов, 
* 1960 — Владимир Сушков, Саранск шәһәренең башлыгы.
* 1961 — Марат Кабаев,
* 1963 — Илдар Гарифуллин,
* 1964 — Сергей Арсланов,
* 1966 — Майя Ишморатова,
* 1967 — Илдус Габдрахманов, Татарстанның халык артисты (2014).
* 1972 — Максим Соколов, 
* 1980 — Рудольф Һуна, 
* 1983 — Игорь Лебеденко, 
* 1984 — Ирек Кашапов, драма актеры (Камал театры). 
* 1985 — Павел Евтушенко, 
* 1989 — Татьяна Журавлёва,

## 

* 1606 — Ялган Дмитрий I, 
* 1840 — Никколо Паганини, итальян скрипачы, композитор.
* 1910 — Роберт Кох, 
* 1956 — Сәмәд Вургун, 
* 1963 — Иван Лосев, 
* 1964 — Җаваһарлал Неру, Һиндстан сәяси эшлеклесе.
* 1970 — Василий Алексеев, 
* 1987 — Җон Һовард Нортроп, 
* 1988 — Эрнст Руска, 
* 1990 — Мөхтәр Назаргалиев, 
* 1993 — Илфак Смаков, башкорт җырчысы.
* 1996 — Климент Русаков, Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.
* 1996 — Отар Анджапаридзе, 
* 1998 — Лазарь Сарьян, композитор.
* 2005 — Әбүзәр Айдамиров, 
* 2005 — Вениамин Григорьев, 
* 2010 — Александра Беспалова, 
* 2010 — Әмин Тәрҗеманов, 
* 2013 — Юнона Карева, Казан Зур театры актрисасы, педагог.
* 2014 — Петер Домокош, венгр галиме, фин-угыр халыкларының әдәбиятлары буенча белгеч.
* 2018 — Азамат Хәлилов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:27 май
Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари

**Габдерәхим Утыз Имәни** – татар шагыйре, фикер иясе.

## Биография
Утыз Имәни 1754 елда хәзерге Татарстанның Чирмешән районы Яңа Кади авылында крестьян гаиләсендә туа. Аның әтисе, Госман бине Сәрмәки, чыгышы белән хәзерге Лениногорск районының Тимәш авылы кешесе, ә әнисе  (кайбер мәгълүматларга караганда, аның исеме Гафифә булган) Утыз Имән авылы кызы булып, өйләнешкәннән соң алар Тимәш авылында яши башлыйлар. Ләкин Габдерәхим туганчы ук Госман үлеп китә. Ярдәмчесез калган яшь хатын янәдән үзенең туган авылы Утыз Имәнгә кайта. Һәм шунда, әтисе йортында, бала таба. Берничә елдан соң, ул үзе дә дөнья куя. Шулай итеп, Габдерәхим, сабый чагында ук, ата-анадан ятим калып, туган тиешле бер җиңгәсе кулында тәрбияләнә. 
* Вильдан мулла мәдрәсәсенә йөри.
* Ырынбур Каргалысына китә, анда Вәлид бине Мөхәммәд әл-Әмин мәдрәсәсендә белем ала.
* 1788 елда, гаилә белән, Урта Азия шәһәрләренә гыйлем өстәргә чыгып китә.
1898 елда Кашшафетдин әс-Сөлеки шагыйрьнең шигырьләрен туплап,  Казанда Кәримовлар матбагасында “Китабы мөһиммәт әз-заман” дигән җыентык чыгарган.
 
2011 елны Гай шәһәре районара прокуратурасы (Ырынбур өлкәсе) мәхкәмәдән Габдрәхим Утыз-Имәни язган «Җәваһир әл-Бәян» әсәрен экстремистик әдәбият исемлегенә кертерүне таләп иткән.

## Хәтер
* 2016 елда Яр Чаллыда Мәләкәс аръягы бистәсендә төзелгән мәчеткә исеме бирелгән.
* 2022 елда Лениногорск районы Тимәш авылында (*әтисенең ватаны, шагыйрь биредә гомеренең соңгы елларын үткәргән*) Габдерәхим Утыз Имәни исемендәге тарихи-мәдәни комплекс ачылган.
* 2023 елда Казанда Дубравная урамында Габдерәхим Утыз Имәни исемендәге «Ал Таң» мәчете ачылган.

## Шулай ук карагыз
* Кизләү мәдрәсәсе

## Чыганаклар
* Габдерәхим Утыз Имәни әл-Болгари китабы (Татарстан Китап Нәшрияты, Казан, 1986).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Габдерәхим Утыз Имәнинең иҗаты

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:Габдерәхим Утыз Имәни
Рамил Юныс

**'
**Рамил Юныс*' (*Рамил хәзрәт Юныс*, *Рамил хәзрәт*) — татар-мөселман рухание. [[2005 ел|2005]]-[[2012 ел]]ларда [[Кол Шәриф мәчете]] имам-хатыйбы. [[2002 ел|2002]]-[[2005 ел]]ларда [[Түбән Кама җәмигъ мәчете]] имам-мөхтәсибе. [[2018 ел]]дан [[Казан]]ның [[Иске Таш мәчете]]нең (*Тугызынчы мәчет*) икенче имамы.

== Биография ==
[[1986 ел]]да урта мәктәпне көмеш медаль белән тәмамлый.
[[1986 ел|1986]] — [[1992 ел]]ларда [[Казан дәүләт техник университеты|Туполев исемендәге КДТУ]]да белем ала. [[1992 ел|1992]] — [[1997 ел]]ларда [[Мәдинә]] шәһәрендә Ислам университетында укый. Шулай ук авыл хуҗалыгы академиясенең икътисад бүлеген тәмамлап икътисадчы дипломын да ала.

== Вазифалары ==
[[2002 ел|2002]]-[[2005 ел]]ларда [[Түбән Кама җәмигъ мәчете]] имам-хатибы, шәһәр мөхтәсибе.

[[2005 ел|2005]]-[[2012 ел]]ларда [[Кол Шәриф мәчете]]нең имам-хатыйбы вазифасын үти.

[[2018 ел]]дан [[Казан]]ның [[Яңа Татар бистәсе]]ндәге [[Иске Таш мәчете]]нең (*Тугызынчы мәчет'') икенче имамы.

## Гаилә хәле
Өйләнгән, ике кыз баласы бар.

## Сылтамалар
* Рамил Юныс: кризисның да файдасы бар
* Рамил хәзрәт Юныс: "Үткәнгә кире кайту юк"

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан имамнары
Оклахома (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Оклахома (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Оклахо́ма** (ингл. *Oklahoma*) – АКШ көньяк үзәгендә урнашкан штат. Халык саны – 3,451 млн кеше (АКШда 27нче урын; 2000 ел). Башкала һәм иң зур шәһәр – Оклахома-сити. Көнчыгышта штат Арканзас һәм Миссури белән, көньякта Техас, көнбатышта Нью-Мексико белән, төньякта исә Колорадо һәм Канзас штатлары белән чиктәш.

## Шәһәрләр





## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Оклахома
1909 ел

## Вакыйгалар
* 11 апрель — Тел-Әвив шәһәре нигезләнә.
* 27 август — Фатиха Аитова мәктәбе ачыла.
* 6 декабрь — Сарытау университеты ачыла.

## Туулар

* 9 гыйнвар — Фатих Кәрим, шагыйрь (*1909-[[1945 ел|1945]]*).
* 10 гыйнвар — Галимә Ибраһимова, Татарстанның халык, Русиянең атказанаган артисты (*1909-[[1984 ел|1984]]*).
* 9 февраль — Фуат Халитов, ССРБ халык артисты.
* 2 март — Әмирхан Еники, мәшһүр язучы, Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
* 6 март — Нурулла Фазлаев, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 15 май — Галия Измайлова (*1909-[[1983 ел|1983]]*) — Татарстан АССР халык комиссары (*[[1938 ел|1938]]-[[1943 ел|1943]]*).
* 14 август — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 5 октябрь — Бәдрүш Мокамай, фронтовик шагыйрь.
* 1 август — Мирза Таһиров, Татарстан АССР атказанган укытучысы.
* 14 август — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССР-ның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 25 октябрь — Гали Надрюков, татар театры артисты.
* 9 декабрь — Галимә Ибраһимова актриса, ТАССРның халык артисты (1957), РСФСРның атказанган артисты (1971).
* 11 декабрь — Габдулла Шамуков, татар театры артисты, тәрҗемәче, ТАССР-ның халык артисты, БАССР-ның атказанган артисты, РСФСР, ССРБ халык артисты.

## Вафатлар

* 10 апрель — Алджернон Чарльз Суинберн (ингл. *Algernon Charles Swinburne*), инглиз шагыйре.
* 26 октябрь — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе.
* 28 ноябрь (*[[11 декабрь]]*) — Пётр Лесгафт, педагог һәм табиб.

Төркем:1909 ел
Төркем:Еллар
Оклахома (мәгънәләр)

**Оклахома:**
* Оклахома (штат) – АКШ штаты.
* Оклахома-сити – штат башкаласы.
* Оклахома-Сити (аэропорт).
* «Оклахома» (җыр) – Оклахома штаты рәсми гимны.
Диләрә Зөбәерова

**Диләрә Зөбәерова** (Диләрә Гази кызы Зөбәерова)- татар журналисты, язучысы, Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).
## Тәрҗемәи хәле.
1930 елның 6 гыйнварында Татарстан АССРның Минзәлә өязе  (1930 елның 10 августыннан Сарман районы) Күтәмәле авылында рухани гаиләсендә туа. Күтәмәледә башлангыч, Иске Кәшердә җидееллык белем ала.

1948 елда Алабуга педагогия училищесын, 1952 елда Казан педагогика институтының татар филологиясе бүлеген кызыл диплом белән тәмамлый.

1952-1955 елларда Татарстан китап нәшриятында яшьләр-балалар әдәбияты мөхәрририятендә мөхәррир.

1955-1959 елларда төрле районнарда укытучы, район мәгариф бүлеге инспекторы, район гәҗитләрендә тәрҗемәче, әдәби хезмәткәр.

1960-1962 елларда "Социалистик Татарстан" гәҗитендә бүлек мөдире урынбасары. 1962-1985 елларда "Азат хатын"да бүлек мөдире.

ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы (1966).

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1971).
## Иҗаты.
Диләрә Гази кызы Зөбәерова үзенең бөтен аңлы гомерен татар журналистикасына һәм әдәбиятына хезмәт итүгә багышлаган романтик җанлы каләм остасы була. Нәшрият, район һәм республика газеталары редакцияләрендә беренче журналистлык чыныгуы алганнан соң, ул егерме өч елга якын (1962–1985) «Азат хатын» (хәз. «Сөембикә») журналы редакциясендә мөхәррир, бүлек мөдире булып эшләде, һәрчак юлда, кешеләр арасында булу, киң хәбәрдарлык аңа журналистлык эшендә һәм әдәби иҗаты өчен бай тормыш материалы тупларга мөмкинлек бирде. Аның әдәби иҗат мирасы – хикәяләре, нәсерләре, очерклары, «Дустым авазы», «Куш өянке шаһит», «Кыр чәчәге» исемле повестьлары, «Халкым хаклы» (1990) дигән җыентыгына кергән публицистик язмалары үз заманы чынбарлыгын, бигрәк тә яшьләр тормышын оптимистик, романтик рухта гәүдәләндерүе белән үзенчәлекле була.

Диләрә Зөбәерова 2000 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сарман районы энциклопедиясе (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин), 1 нче китап: Чаллы, 2000.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Аризона (мәгънәләр)

**Аризо́на:**
* **[[Аризона]]** – АКШ штаты.
* Аризона (линкор) – АКШ линкоры.
Калифорния (штат)

:*Бу терминның башка аңлатмалары да бар, [[Калифорния (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Калифо́рния** (, ХФӘ: [ˌkʰælɪ̈ˈfɔɹnɪə]) – АКШның штаты. Илнең көнбатыш ярында урнашкан. Тын океанга чыга. Төньякта Орегон, көнчыгышта Невада, көньяк-көнчыгышта Аризона, ә көньякта Мексика белән чиктәш. Калифорния – АКШның 31нче штаты, ул 1850 елның 9 сентябрендә оешкан. Аңа кадәр Калифорния Испания һәм Мексика тарафыннан идарә ителгән.

Халык саны буенча Калифорния – АКШның иң күпсанлы штат (2000 ел җанисәбе буенча, һәм 2008 ел буенча). Мәйданы буенча Калифорния өченче (Әләскә һәм Техастан соң). Башкаласы – Сакраменто шәһәре, иң зур шәһәр – Лос-Анджелес. Башка зур шәһәрләр: Сан-Франциско, Сан-Диего, Сан-Хосе. ТМП күләме буенча Калифорния АКШта беренче урынны ала. Штатның рәсми атамасы – «Алтын штат».

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Калифорния (мәгънәләр)

**Калифо́рния:**
* Калифорния (штат) – АКШ штаты.
* Калифорния култыгы – Тын океан култыгы.
* Аскы Калифорния – Мексика штаты.
* Калифорния (ярымутрау)
Нью-Мексико

**Нью-Ме́ксико** (ингл. *New Mexico*; исп. *Nuevo México*) – АКШ көньяк-көнбатышында урнашкан штат. Башкаласы – Санта-Фе шәһәре.


Image:Our Lady of Guadalupe Church, north of Jemez Pueblo NM.jpg
Image:Sandia Peak Tramway New Mexico adamselby.jpg
Image:Cottonwoods, Vaughn NM.jpg


*
Аризона

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Аризона (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Аризо́на** () – АКШка кергән 48нче штат. Илнең көньяк-көнбатышында урнашкан. Юта, Колорадо һәм Нью-Мексико белән бергә «дүрт почмак штатларына» керә. Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Финикс (Phoenix).

2005 елда штат халкының саны якынча 5 939 292 кеше (АКШда 20нче урын).

Көньякта штат Калифорния һәм Невада белән, төньякта – Юта һәм Колорадо белән, көнчыгышта Нью-Мексико белән, ә көньякта Мексика белән чиктәш.

## Сылтамалар


Image:Canyon de Chelly - 2.jpg
Image:Lockett Meadow, 1996.jpg
Image:North San Francisco Street, Flagstaff AZ.jpg


*
Невада (мәгънәләр)

**Невада:**
* Невада (штат) – АКШ штаты.
* Невада (шарлавык)
* Невада (Айова)
* Невада (Миссури)
* Невада (Техас)
* Невада (округ)
Васил Маликов

**Васил Малик улы Маликов** (19 октябрь 1924, Иске Кормаш, Татарстан – 11 октябрь 1992, Казан, Татарстан) – танылган рәссам, сынчы, Казандагы Мулланур Вахитов һәм Муса Җәлил һәйкәлләре авторы. Муса Җәлил премиясе, Тукай премиясе лауреаты.

## Тормыш юлы

Васил Маликов 1924 елның 19 октябрендә Татарстанның Актаныш районы Иске Кормаш авылында туа.

Ул, 1942 елда Казанда һөнәр училищесын тәмамлаганнан соң, сугышта катнаша. 1948–1953 елларда Казан сәнгать училищесында укый. Училищеда уку елларында ук Садри Ахун җитәкчелегендә сыннар ясау (скульптура) белән шөгыльләнә башлый. Васил Маликовның Казанда Үзәк ял паркы каршындагы монументы шәһәрнең күрке булып тора. Соңгы елларда Васил Маликов үзенең бөтен осталыгын портрет жанрында күрсәтә. Мулланур Вахитов, Муса Җәлил һәм башка милли каһарманнарга эшләнгән һәйкәлләр шуның ачык мисалы. Ул үзенең сыннарында замандашларының характерын бай һәм дөрес итеп ача. Рәссамның берничә әсәре фронт истәлекләренә бәйле рәвештә бирелгән. «Хәтереңдәме, иптәш?», «Соңгысы» кебек хезмәтләре аның иҗади кызыксынуының күпкырлы булуына ышандыра. «Соңгысы» әсәре 1980 елда республиканың Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек була.

Рәссамга иҗаттагы уңышлары өчен Муса Җәлил премиясе, РСФСРның атказанган, Татарстанның халык рәссамы дигән исем бирелә.

В. Маликов 1992 елның 11 октябрендә Казан шәһәрендә вафат булды.

## Хәтер
* 2025 ― Бөтендөнья татар конгрессы каршында эшләп килүче «Ак калфак» татар хатын-кызлары иҗтимагый оешмасы (җитәкчесе Кадрия Идрисова) инициативасы белән Васил Маликов исемендәге I Бөтенроссия «Сынчы» сынлы сәнгать бәйгесенә нигез салынган.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар сынчылары
Төркем:Татарстан скульпторлары
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Титан

**Титан** – Менделеевнын периодик системасынын 4 группа элементы. Атом номеры – 22, атом массасы – 47,90. Элементның атом массасы 47,867(1). Ti символы белән билгеләнә. Гади матдә **титан** — ныклы җиңел металл, көмеш ак төстә. Коррозиягә нык чыдамлы. Титан — актив металл. Ул көмеш-ак төстә, тыгыз, ныклы һәм җиңел. Ул тимердән ике тапкыр җиңелрәк, ә ныклыгы буенча бик күп металларны уздыра.

## Этимология
*[[Титаннар]]* – борынгы грек мифологиясендә – баһадирлар, Уран һәм Гея балалары.

## Ятмалары
Титанның зур ятмалары Көньяк Африка Республикасы, Рәсәй, Украина, Канада, АКШ, Кытай, Норвегия, Швеция, Мисыр, Австралия, Һиндстан, Көньяк Корея, Казакъстан территорияларында бар; сибелмә чыганаклары Бразилия, Һиндстан, АКШ, Сьерра-Леоне, Австралия  территорияләрендә урнашкан. БДБ илдәрендә титан рудаларының запаслары буенча Рәсәй Федерациясе (58,5 %) һәм Украина (40,2 %) алгы рәтләрдә тора. Рәсәйдә иң эре титан чыгару урыны — Ярегское.

Металлик титанны күп сәнәгать тармакларында куллану аны ныклыгы корыч ныклыгына якын булуында, шул ук вакытта ул корычтан 45 % -ка җиңел. Титан алюминийдан 60 %-ка авыррак, әмма ул ныклыгы буенча якынча ике тапкырга өстенрәк.

## Физиологик үзенчәлеге
Титан физиологик яктан инерт дип санала, шуның аркасында протезлауда организм тукымалары белән турыдан-туры бәйле металл буларак файдаланыла. Илләмәгәр титан тузаны канцероген булуы мөмкин. Титан, әйтелүенчә, шулай ук стоматологиядә кулланыла. Титанны куллануның үзенчәлеге ныклыкта гына түгел, ә металлның сөякләргә дә ялгана алуы, бу исә тешнең ныклыгын тәэмин итү мөмкинлеген бирә.

## Тарих
Бу элементны диоксид рәвешендә ике галим – У. Грегор һәм М. Клапрот ачалар. Оксидны металлга әйләндерү ул галимнәрдә килеп чыкмый. Металлик титан беренче тапкыр 1825 елда Берцелиус тарафыннан чыгарыла, чиста хәлдә 1925 елда голландияле А. ван Аркел һәм И. де Бур тарафыннан алына. 1940 елда Люксембург егете Вильгельм Кролль тетрахлоридтан металл титанны торгызуның гади магниетермик ысулын патентлаганчы, Титан сәнәгать кулланышын тапмаган.

## Әдәбият
* Титан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар
* Титан//Большая российская энциклопедия
* Титан на Webelements
* Титан в Популярной библиотеке химических элементов 
* Титан и его сплавы

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Төркем:Металлар
Лос-Анджелес

**Лос-Анджелес** () — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Лос-Анджелес шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Калифорния шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Невада (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Невада (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Нева́да** (ингл. *State of Nevada*, IPA: /nɨˈvæːdə/) – АКШның көнбатышында урнашкан штат. Штат башкаласы – Карсон-Сити шәһәре, иң зур шәһәр – Лас-Вегас. Рәсми атама – «Көмеш штат». Аны шулай ук «Сугышларда туган штат» дип йөртәләр, чөнки АКШга ул Граждан сугышы вакытында керде.

Төньякта штат Орегон һәм Айдахо белән, көнбатышта Калифорния белән, көньяк-көнчыгышта Аризона белән, көнчыгышта исә Юта чиктәш.

## Шәһәрләр




*
Орегон

**Орего́н** (ингл. *Oregon*) – АКШ төньяк-көнбатышында урнашкан штат. Тынокеан штаты. Халык саны – 3,641 млн кеше (АКШ штатлары арасында 28нче урын; 2005 ел күрсәткече). Башкаласы – Сейлем, иң зур шәһәр – Портленд. Башка зур шәһәрләр – Юджин, Грешам, Бивертон, Медфорд, Корваллис, Спрингфилд, Астория.

Рәсми атамасы – «Бобрлар штаты» (*Beaver State*).

Мәйданы 254,772 мең км² (штатлар арасында тугызынчы урын). Төньякта ул Вашингтон штаты белән, көнчыгышта Айдахо белән, көньякта исә Невада һәм Калифорния штатлары белән чиктәш. Көнбатышта территориясе Тын океан сулары белән юыла. Төп елгалар – Колумбия, Уилламетт, Снейк, Дешутс.

## Сылтамалар
* Орегон турында мәгълүмат

*
Көньяк Каролина

**Көньяк Кароли́на** (ингл. *South Carolina*, ()) – АКШ көньяк-көнчыгышында урнашкан штат. Башкаласы Колумбия шәһәре. Рәсми атама «Кыска буйлы пальмалар штаты».

## Климат

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Рәсми туризм сайты 
* Саннар һәм фактлар  

## Шулай ук карагыз

*
Вашингтон (мәгънәләр)

**Вашингтон:**
* Вашингтон (башкала) – шәһәр, АКШ башкаласы (Колумбия федераль округында урнаша).
* Вашингтон (Пенсильвания) – Пенсильвания штатында урнашкан шәһәр.
* Вашингтон (Төньяк Каролина) – Төньяк Каролина штатында урнашкан шәһәр.
* Вашингтон (штат) – АКШ штаты.
* Вашингтон (утрау) – Мичиган күлендә урнашкан утрау.
* Вашингтон (тау) – төрле таулар исемнәре.

### Шәхесләр
* Джордж Вашингтон – беренче АКШ президенты.

### Округлар
31 округ исеме:
* Вашингтон – Айдахо
* Вашингтон – Айова
* Вашингтон – Алабама
* Вашингтон – Арканзас
* Вашингтон – Вермонт
* Вашингтон – Виргиния
* Вашингтон – Висконсин
* Вашингтон – Джорджия
* Вашингтон – Иллинойс
* Вашингтон – Индиана
* Вашингтон – Канзас
* Вашингтон – Кентукки
* Вашингтон – Колорадо
* Вашингтон  – Луизиана
* Вашингтон – Миннесота
* Вашингтон – Миссисипи
* Вашингтон – Миссури
* Вашингтон – Мэн
* Вашингтон – Мэриленд
* Вашингтон – Небраска
* Вашингтон – Нью-Йорк
* Вашингтон – Огайо
* Вашингтон – Оклахома
* Вашингтон – Орегон
* Вашингтон – Пенсильвания
* Вашингтон – Род-Айленд
* Вашингтон – Төньяк Каролина
* Вашингтон – Теннесси
* Вашингтон – Техас
* Вашингтон – Флорида
* Вашингтон – Юта
Арканзас

**Арканза́с** (ингл. *Arkansas*) – АКШ көньягында урнашкан штат. Халык саны 2,673 млн кеше (АКШ штатлары арасында 33-е урын; 2000 ел күрсәткечләре). Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Литл-Рок. Башка зур шәһәрләр.

Рәсми атама – «Табигый штат» (Natural State).

Мәйданы 137,8 мең км² (Штатлар арасында 29нчы урын). Көньякта штат Луизиана белән, көнбатышта Техас һәм Оклахома белән, көнчыгышта Теннесси һәм Миссисипи белән, ә төньякта Миссури белән чиктәш.

*
Мичиган (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Мичиган (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Мичига́н** (ингл. *Michigan* [ˈmɪʃɨɡən]) – АКШ төньягында урнашкан штат. Берлек составына кергән 26нчы штат. Башкаласы – Лэнсинг. Иң зур шәһәр – Детройт; башка зур шәһәрләр – Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор.

Халык саны – 9,94 млн кеше (АКШда 8нче урын; 2000 ел күрсәткече). Рәсми атамалар –
* The Great Lakes State (Бөек күлләр штаты);
* The Wolverine State ( штаты);
* The Automotive State (автомобилләр штаты);

Мичиган мәйданы 250,7 мең км² (АКШда 11нче урын), шул мәйданнын 41,3 % – су. Төньякта һәм көнчыгышта Канада белән, көньякта Огайо һәм Индиана штатлары белән, көнбатышта Висконсин штаты белән, төньякта су аркылы Иллинойс һәм Миннесота штатлары белән чиктәш.

78 штат паркы, 19 рекреация даирәсе һәм дәүләт урманы белән Мичиганның теләсә-нинди штаттан да күбрәк парк һәм дәүләт урманы системасы бар.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Туризм сайты 

*
Мичиган (мәгънәләр)

**Мичига́н:**
* Мичиган (штат) – АКШ штаты.
* Мичиган – АКШда урнашкан күл.
Болгар (мәгънәләр)

**Болгар** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Болгар — тарихи шәһәр.
* Болгар — шәһәр, Спас районы үзәге.
* Болгар — Лениногорск районы авылы.
* Болгар — Спас районы авылы.
* Болгар — Түбән Кама районы авылы.
* Болгар — БР Чакмагыш районы авылы.
* Болгар — Мари Ил Мари-Төрек районы авылы.
* Болгар-1 — Әлмәт районы авылы.
* Болгар-2 — Әлмәт районы авылы.
## Моны да карагыз
* **[[Кызыл Болгар]]**
** Кызыл Болгар (Чистай районы)
** Кызыл Болгар (Биектау районы)
* Яңа Болгар 
## Шулай ук карагыз
* Идел буе Болгары — тарихи дәүләт.
* Болгар ислам академиясе
* Болгар музей-тыюлыгы 
* «Болгар» бию театры 
* «Болгар» номерлары
* Болгар радиосы
* Болгар мәчете
* Болгар урамы
Пенсилвания

**Пенсильва́ния** (ингл. *Commonwealth of Pennsylvania*) – АКШ штаты. Рәсми атама "Краеуголь таш штаты". Штат девизы – «Америка монда башлана». Халык саны – 12 281 054. Этник хәләт (2003 ел сорашторуы буенча): алманнар – 27,66 %, ирландлылар – 17,66 %, итальяннар – 12,82 %, инглизләр – 8,89 %, поляклар – 7,20 %.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Пенсильвания алман теле

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Пенсилвания
Гавай (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Гавай (мәгънәләр)]] битен карагыз.*

**Гавай** (ингл. Hawaii) – АКШтагы штат. Тын океанның уртасында Төньяк ярымшарда АКШның континенталь өлешеннән 3 700 км ераклыкта Һавай утрауларында урнашкан.

Халык саны – 1 288 198 кеше (2008), шул исәптән японнар (14%), американнар һәм аурупа чыгышлылар (23 %), метислар (13 %), филиппинлылар (14 %), китайлар (5 %), гавайлылар (10 %) һ.б. 

Шәһәр халкы якынча 70 %. 

Рәсми тел – инглиз теле; еш кына көндәлек тормышта милли телләр дә саклана, шул исәптән гавайча да. Башкала һәм иң зур шәһәр – Гонолулу. Оаху утравы икътисад ягыннан иң алга киткән утрау.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гавай
Стокгольм

**Стокгольм** (швед. *Stockholm*) – Швециянең башкаласы һәм иң зур шәһәре. Мәларен күленең көнчыгыш ярында урнашкан. Халык саны 810 120 кеше (2009). Стокгольмда швед патшасының резиденциясе, Швеция хөкүмәте һәм риксдаг урнашканнар.

Унөченче гасырдан башлап Стокһольм илнең эре икътисади үзәге булып тора. Бүген бу Швециянең иң зур шәһәре, шулай ук ул үзидарәле.

Шәһәр олы бер күл – Меларен күле буена урнашкан, зур порт һәм тимер юл төене. Халкы 88 меңнән артык. Әгәр шәһәр тирә-юне халкын да кушсаң, 1,63 млн. кешегә җыела. Метрополитены бар. Арланда халыкара аэропорты белән дә билгеле. Шәһәр илнең төп икътисадый һәм мәдәни үзәге санала. Аңа 1252 елда ук нигез салганнар.

Шәһәр көнбатышның роман-готика архитектура истәлекләрен саклый.

## Траспорт
1950 елдан шәһәрдә гомуми озынлыгы 105,7 км булган өч линиядә 100 станция исәпләнгән метрополитен эшли.

Шәһәрдә үзара бәйләнешсез тугызлы линиясе һәм шәһәр яны өч тимер юл транспорт системасы, аларның берсе тар колеялы (891 мм) бар. Шунысы кызык: бөтен транспорт маршрутының гомуми рельсовые нумерациясе бар (7, 12, 21, 22 — тугызлы; 10, 11, 13, 14, 17-19 — метр; 25-29, 35-37 — тимер юл маршрутлары). Моннан тыш, автобуслар һәм елга транспорты эшли.

Стокгольмда 3 аэропорт эшли. Аннан 42 км еракта Стокгольм-Арланда халыкара аланы урнашкан. Шулай ук шәһәр янында Рома аланы һәм каланан көньяктарак 95 км еракта урнашкан Скала аланы эшли.

## Дин

### [[Христианлык]]
#### [[Лютеранлык]]
#### [[Православие]]
#### [[Католиклык]]
### [[Ислам]]

* Стокгольм җәмигъ мәчете

### [[Иудаизм]]

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The City of Stockholm

## Моны да карагыз

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Швеция шәһәрләре
Хөтбә

**Хөтбә** (гарәп. خطبة‎‎) – Исламда Җомга намазы вакытында һәм бәйрәмнәрдә (Корбан гаете, Ураза гаете һ.б.), шулай ук аерым очракларда (корылык, уңышсызлык, ачлык, яисә мөселман армиясенең җиңүе һ.б.) имам тарафыннан укыла торган вәгазь. Гадәттә, хөтбә Аллаһ тәгаләне һәм Мөхәммәд пәйгамбәрне искә алудан башлана.

## Тарихы
Беренче хөтбәләр Мөхәммәт пәйгамбәр тарафыннан аның кардәшләре арасында укыла. Аларда ул потларга табынудан баш тартырга һәм бердәнбер илаһка  — Аллаһка ышанырга чакыра. Мәдинәгә күченгәннән соң, вәгазьләрнең төсмере алышына. Аларда шәхси һәм иҗтимагый сорауларны чишү мәсьәләләре өстенлек ала башлый. Пәйгамбәр тарафыннан, аеруча җомга намазы алдыннан һәм бәйрәм намазларыннан соң  әйтелә торган хөтбәләр төрле хәдисләр җыентыкларына кертелгәннәр. Танылган вәгазьләренең берсе — Мөхәммәт пәйгамбәрнең хушлашу хаҗы вакытында әйтелгән вәгазь.

Урта гасырда хәлифәнең яки җирле җитәкченең сәламәтлеге өчен дога кылу да хөтбә булган.

2014нче елда Габдел-Газиз патша университеты (Согуд гарәбстаны) янындагы «Милли диалог үзәге» хезмәткәрләре үткәргән социологик тикшеренүдә хәбәр ителгәнчә, сораштырылганнарның яртысыннан артыгы хөтбәләрнең эчтәлеген истә калдырмый, а өчтән ике өлештән артыгы җомга хөтбәләре аларның тормышына тәэсир ясый, дип исәпли. Сораштыруда катнашучыларның өчтән бере хөтбә сөйләүчеләр аларны шәхси һәм иҗтимагый тормышта уңай гамәлләргә этәрә дип исәпли.

## Тәртибе
Хөтбә гадәттә Аллаһны һәм аның илчесен мактаудан башлана. Җомга хөтбәсе ике өлештән тора, аларның арасында мулла мөнбәрдә утыра. Тәҗрибәле имам-хатыйб вәгазен рифмалы проза рәвешенә кертә ала. 

Җомга намазларында хөтбә әйтелү мәҗбүри,  ә бәйрәм намазларыннан соң сөннәт гамәл булып санала.

Хөтбәнең беренче өлеше — тәрбияви, ә икенче, кыскарак өлеше  — барлык мөселманнар өчен дога рәвешендә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз Төркем:Вәгазь
Иллинойс (штат)

:*Бу терминның башка аңламнары да бар, [[Иллинойс (мәгънәләр)]] битен карагыз.*
**Иллино́йс** (ингл. *Illinois*) – АКШ Урта көнбатышында урнашкан штат. Мәйданы – 150 мең км². Халык саны – 12,4 млн. кеше (2000) (халык саны буенча АКШда бишенче штат). Башкаласы – Спрингфилд шәһәре, иң зур шәһәр – Чикаго; башка эре шәһәрләр: Рокфорд, Пеория, Орора, Нейпервилл, Декейтер.

Рәсми атама – «Линкольн җире» (*Land of Lincoln*), шулай ук «Прерия штаты» (*Prairie State*). Рәсми девиз *State sovereignty, national union* («Штат бәйсезлеге, милли берлек»).

Штат төньякта Висконсин белән, көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Индиана штаты белән, көньякта Кентукки штаты белән, ә көнбатышта Айова һәм Миссури штатлары белән чиктәш. Төньяк-көнчыгышта Мичиган күле белән чикләнгән.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Encyclopedia of Chicago (2005)

*
Иллинойс (мәгънәләр)

**Иллинойс:**
* Иллинойс (штат) – АКШ штаты.
* Иллинойс (елга) – АКШ елгасы.
* Иллинойслар – индеецлар халыгы.
Урта көнбатыш

**АКШ Урта Көнбатышы**, **Урта Көнбатыш** – АКШ бүленгән дүрт географик төбәкнең берсе. Төбәк 12 штаттан тора: Иллинойс, Индиана, Айова, Канзас, Мичиган, Миннесота, Миссури (штат), Небраска, Төньяк Дакота, Огайо (штат), Көньяк Дакота һәм Висконсин.

## Иң зур шәһәрләр

## Искәрмәләр


Төркем:АКШ административ бүленеше
Долгопрудный

**Долгопру́дный** () – Русиянең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халкы (2009) – 82,3 мең кеше (1938 – 8 мең, 1970 – 53 мең, 1991 – 71,1 мең, 2004 – 74 мең).

Долгопрудныйда Мәскәү физик-техник институты (дәүләт университеты) урнашкан.
## География
Шәһәр Клязьма елгасы буенда урнашкан; Мәскәүгә төньяктан терәлеп тора. Мәскәүнең Савёлов вокзалыннан төньякка таба 18 км ераклыкта урнашкан.

## Тарих
«Дирижаблестрой» исемендәге эшчеләр бистәсе 1914 елда нигезлнгән *Долгие Пруды* станциясе янында дирижабльләрне төзү буенча үзәге базасында нигезләнгән. 1935 елда бистәгә эшчеләр бистәсе статусы бирелә, ә 1938 елда аңа **Долгопрудный** исеме кушыла.

1957 елдан шәһәр статусын йөртә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 82,1%, украиннар — 2,3%.

## Шәхесләр
* Таһирә Минһаҗетдинова (1952), опера җырчысы, Праһа халыкара консерваториясе профессоры.
* Ринат Курамшин (1965), рәссам, музей директоры, этнограф, җәмәгать эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Долгопрудный
Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Төньяк Каролина

**Тө́ньяк Кароли́на** (ингл. *North Carolina* [ˌnɔrθ kærəˈlaɪnə]) – АКШ көнчыгышында урнашкан штат. Башкаласы – Роли шәһәре. Халык саны – 8,049 млн (2000).

*
Делавэр (штат)

**Де́лавэр** () – АКШ штатларының берсе. «Беренче штат» буларак билгеле, чөнки 13 колониядән АКШ Конституциясен беренче булып ратификацияли. Бу вакыйга 1787 елның 7 декабрендә була.

*
Идел буе федераль округы

**Идел буе федераль округы** () — Россия Европа өлешенең үзәгендә урнашкан административ-территориаль оештырма. РФ президентының 2000 елның 13 май карары нигезендә корыла.

Округның мәйданы бөтен Россия мәйданының 6,08 % алып тора.

2008 елның 1 гыйнварына Идел буе федераль округының халык саны — 30 млн. 241 мең 581 кеше (Россия халкының 21,3 %). Халыкның төп өлешен шәһәрлеләр тәшкил итә. Мәсәлән, Самар өлкәсендә бу күрсәткеч 80 %тан арта, ә гомумрусия күрсәткече — 73 % тирәсе.

Идел буе федераль округы сәнәгый җитештерүенең Россия икътисадындагы өлеше — 23,9 %, һәм бу иң зур күрсәткеч (икенче урында Үзәк федераль округ тора). 2005 елның икенче кварталында округның Россиядәге авыл хуҗалыгының тулаем продукция җитештерүендәге өлеше — 24,7 %. Идел буе федераль округына инвестицияләр кертүнең күләме бөтенрусия инвестицияләренең 15,3 % алып тора.

## Президент вәкилләре
* Сергей Кириенко — 2000 елның 18 маеннан 2005 елның 14 ноябренә кадәр
* Александр Коновалов — 2005 елның 14 ноябреннән 2008 елның 12 маена кадәр
* Григорий Рапота — 2008 елның 12 маеннан 2011 елның 14 декабрена кадәр
* Михаил Бабич — 2011 елның 14 декабреннән бирле

## Милли состав
# Руслар: 21 млн. 148 мең 120 кеше (67,88 %)
# Татарлар: 4 млн. 063 мең 720 кеше (13,04 %)
# Чуашлар: 1 млн. 417 мең 228 кеше (4,55 %)
# Башкортлар: 1 млн. 349 мең 633 кеше (4,33 %)
# Мордва: 655 мең 926 кеше (2,11 %)
# Арлар: 560 мең 764 кеше (1,8 %)
# Чирмешләр: 511 мең 919 кеше (1,64 %)
# Украиннар: 401 мең 614 кеше (1,29 %)
# Казакълар: 228 мең 016 кеше (0,73 %)
# Коми-пермяклар: 106 мең 643 кеше (0,34 %)
# Әрмәннәр: 105 мең 073 кеше (0,34 %)
# Беларуслар: 94 мең 158 кеше (0,30 %)
# Азәриләр: 84 мең 183 кеше (0,27 %)
# Милләтләрен күрсәтмәүчеләр — 78 мең 535 кеше (0,25 %)
# Алманнар: 71 мең 460 кеше (0,23 %)
# Яһүдиләр – 29 мең 618 кеше (0,09 %)

## Округның составы
right|border

### Республикалар
# Башкортстан (1)
# Мари Ил (4)
# Мордовия (5)
# Татарстан (12)
# Удмуртия (13)
# Чуашия (2)

### Край
# Пермь крае (9)

### Өлкәләр
# Киров (3)
# Түбән Новгород (6)
# Ырынбур (7)
# Пенза (8)
# Самар (10)
# Сарытау (11)
# Сембер (14)

## Эре шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ Президентының Идел буе федераль округындагы вәкиле 
* Сусанин / Удмурт Республикасы (Удмуртия), Ижау һәм Идел буе хәбәрләре 

*
Делавэр (мәгънәләр)

**Делавэр:**

* Делавэр (штат) – АКШ штаты.
* Делавэр (елга) – АКШ көнчыгышында елга.
* Делавэр (култык) – Атлантик океан култыгы.

### Торак пунктлар
* Делавэр-сити – Делавэр штатындагы шәһәр.
* Делавэр (Айова)
* Делавэр (Индиана)
* Делавэр (Нью-Йорк)
* Делавэр (Огайо)
* Делавэр (Оклахома)
* Делавэр (Онтарио)
### АКШ округлары
* Делавэр (округ, Айова)
* Делавэр (округ, Индиана)
* Делавэр (округ, Нью-Йорк)
* Делавэр (округ, Огайо)
* Делавэр (округ, Оклахома)
* Делавэр (округ, Пенсильвания)
Барлас Камалов

**Барлас Камалов** – язучы, журналист.

## Тормыш юлы
Барлас Хәмит улы Камалов 1930 елның 17 гыйнварында Татарстанның Чистай шәһәрендә укытучы гаиләсендә туган.  Балалык һәм мәктәп еллары Буа районы авылларында уза. Буа шәһәренең М.Вахитов мәктәбен тәмамлаганнан соң, Казан педагогика институтында, аннан аспирантурада укый.
Барлас Камалов үзенең иҗатын журналистикадан башлый. «Татарстан яшьләре» газетасының баш мөхәррире, «Социалистик Татарстан» газетасында бүлек мөдире, «Чаян» журналында әдәби хезмәткәр, Татарстан радиосында иҗтимагый-сәяси тапшырулар редакциясендә баш мөхәррир булып эшли.
Әдип Барлас Хәмит улы Камал – татар әдәбиятында иң актив язучыларның берсе иде. Ул иҗат иткән романнар, повестьлар, хикәя-очерклар аның утызга якын китапларына тупланган. Алар арасында «Сыналыр чак», «Күршеләр», «Йөрәк давыллары», «Өметең өзелмәсен», «Җир күчәре» китаплары укучылар тарафыннан аеруча җылы каршыланды. Барлас Камалов укучыларга публицист буларак та билгеле иде. 1990 елда язучының сайланма әсәрләре «Язмыш сәхифәләре» исеме белән аерым китап булып басылып чыкты.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
1814 ел

## Вакыйгалар
* 30 март — Парижга Наполеонга каршы коалиция гаскәрләре керә. Наполеон сугышы тәмам.
* 30 май — Париж янындагы Фантенбло сараенда 1814&nbsp;елгы Париж солыхы имзалана.

## Туулар

* 17 гыйнвар — Хәсән Әмирхан, дин эшлеклесе, мәгърифәтче, тарихчы, олуг фикер иясе (*1814-[[1893 ел|1893]]*).
* 15 октябрь — Михаил Лермонтов, рус шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:1814 ел
Төркем:Еллар
Рөстәм Кутуй

**Рөстәм Кутуй** — язучы һәм тәрҗемәче, заманча әдәбиятның күренекле остасы.

1936 елның 11 ноябрендә Казанда Гадел Кутуй гаиләсендә дөньяга килә. 1960 елда Казан дәүләт университетының филология бүлеген тәмамлагач, Татарстан китап нәшриятында эшли. Аннары Казан телевизион студиясенең әдәби-драма редакциясе мөхәррире була. 1964 елдан гомеренең соңгы көннәренә кадәр «Казан» журналының шигърият бүлегендә җитәкчелек иткән.

Рөстәм Кутуй Гадел Кутуй, Әмирхан Еники, Сибгат Хәким, Нури Арсланов, Салих Баттал, Әнвәр Давыдов, Равил Фәйзуллин һәм башка язучыларның әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итә.

2010 елның 7 гыйнварында озакка сузылган каты авырудан соң 74нче яшендә вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татарстанда язучы Рөстәм Кутуй вафат

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
1942 ел

## Вакыйгалар
* 25 гыйнвар — Икенче бөтендөнья сугышы: Таиланд АКШ һәм Бөекбританиягә каршы сугышка керә.
* 24 февраль — беренче тапкыр эфирга «Америка тавышы» радиостанциясе чыкты.
* 15 май — Уфада ислам руханилары корылтае башлана.
* 30 май — Икенче бөтендөнья сугышы: британ һава көчләре Кельн шәһәренә һөҗүм итә.
* 9 август — британнар Маһатма Гандины кулга алалар.
* 23 октябрь — Икенче бөтендөнья сугышы барышында Мисырда инглиз һәм алман гаскәрләре арасында сугыш башлана.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Иршад Гафаров, тарихчы-галим.
* 3 гыйнвар — Разим Вәлиуллин, татар язучысы, композитор.
* 5 гыйнвар — Ренат Насыйров, татар рәссамы.
* 10 гыйнвар — Илгиз Кәримов, журналист, публицист, тәрҗемәче.
* 17 гыйнвар — Мөхәммәт Али (*Кассиус Клей*), мәшһүр Америка боксеры.
* 20 гыйнвар — Рәфкать Гомәров, баянчы.
* 18 февраль — Рәфкат Кәрамиев, язучы.
* 25 февраль — Роберт Әбелмәмбәтов, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 28 март — Мидхәт Әбделмәнов, татар шагыйре.
* 7 апрель — Фәридә Шакирова, журналист.
* 22 апрель — Илфак Абдуллин, галим.
* 1 май — Эльер Ишмухамедов, үзбәк режиссёры.
* 18 июнь — Пол Маккартни, «Битлз» музыкаль төркеме катнашучысы.
* 5 август — Илгизәр Миргалимов, дирижер, КДМИ профессоры.
* 20 август — Равил Вәли, татар язучысы, журналист.
* 21 август — Газиз Кашапов, татар язучысы.
* 3 сентябрь — Константин Васильев, рәссам.
* 20 сентябрь — Камил Вәлиев, Әлмәт театрының сәнгать җитәкчесе.
* 13 октябрь — Нурия Ирсаева, драма актеры, С.&nbsp;Юлаев премиясе лауреаты (*[[1981 ел|1981]]*).
* 14 ноябрь — Наталия Гутман, виолончелист, ССРБ халык артисты (*[[1991 ел|1991]]*).

## Вафатлар

* 5 гыйнвар —  Гыйльметдин Шәрәф, җәмәгать эшлеклесе, язучы, нашир.
* 8 гыйнвар — Солтан Габәши, татар композиторы. 
* 14 гыйнвар — Хәбибрахман Зәбири, күренекле татар мәгърифәтчесе, матбугатчы, дәреслекләр авторы.
* 21 гыйнвар — Галләметдин Ханисламов, дин эшлеклесе һәм журналист.
* 31 гыйнвар — Мирзаҗан Байкиев, беренче татар скульпторы һәм рәссам-реставратор.
* 29 март — Имай Насыйри, татар журналисты, язучы.
* 30 март — Вәдүт Мифтах, татар шагыйре.
* 25 май — Зәки Котлин, генерал-майор.
* 15 июнь — Вера Фигнер, инкыйлабчы-террорчы, язучы.
* 28 июнь — Янка Купала, Беларус совет шагыйре, драматург, публицист.
* 17 июль — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
* 26 июль — Роберто Арльт, аргентин язучысы.
* 6 август — Януш Корчак, язучы, табиб.
* 15 август — Борһан Мансуров, инкыйлабчы, дәүләт эшлеклесе, мөхәррир, Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатЦИК) беренче рәисе.
* 14 сентябрь — Николай Столбов,  Советлар Берлеге каһарманы.
* 4 октябрь — Касыйм Вахит, татар шагыйре.
* 26 октябрь — Низам Карипов, язучы, драматург.
* 1 ноябрь — Ефрем Еллиев, чуаш язучысы. 
* 22 декабрь — Шәриф Камал, татар язучысы.
* 31 декабрь — Ильяс Кудашев-Ашказарский, татар театрына нигез салучыларның берсе.
* Әхтәм Әминев, татар язучысы, шагыйрь. Апрель аенда һәлакъ була.

Төркем:1942 ел
Төркем:Еллар
Мөхәммәт Али

**Мөхәммәт Али** (; чын исем **Ка́ссиус Марсе́ллус Клей**, ; 17 гыйнвар 1942&nbsp;— 3 июнь 2016, Скоттсдейл)&nbsp;— риваятьтәге, мәшһүр АКШ боксчысы, Олимпия җиңүчесе; дөнья боксы тарихында иң танылган боксчыларның берсе.

## Төп казанышлары
1960 елгы 17-нче Җәйге Олимпия уеннары җиңүчесе (ярты авыр үлчәү), авыр үлчәү төре буенча абсолют җиңүче 1964—1966, 1974—1978).

**Ел боксчысы** дәрәҗәсе иясе (1963, 1972, 1974, 1975, 1978).

**Унъеллык боксчысы** титулы иясе (1970...).

Сонни Листон белән бокс сугышыннан соң «Ислам милләте» оешмасына керә һәм исемен Мөхәммәт Али гә дип үзгәртә.

Джо Фрейзер белән каршылыгы&nbsp;— спорт тарихында иң мәшһүрнең берсе.

Спорт эшчәнлегеннән соң «Игелекле ихтыяр илчесе» 1998—2008 елларда булган.

2003 елда Мөхәммәд Али АКШ-ның Гыйракка каршы һөҗүмен тәнкыйтьли.

2011 елда Али үз бокстагы төп көндәше Джо Фрейзер җеназасына килә.

2016 елның 3 июнендә озак сузылган Паркинсон авыруыннан Аризона штатында  үлә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Исламны кабул итүчеләр
Төркем:Боксчылар
Айдахо

**А́йдахо** (ингл. *Idaho*, ] *А́йдахоу*) – АКШ төньяк-көнбатышында урнашкан штат. Башкаласы һәм иң зур шәһәре – Бойсе. Айдахо – АКШда мәйданы буенча 14нче, ә халык саны буенча 39нчы. 1890 елның 3 июлендә АКШның 43 штаты булды.

Рәсми атама – «Штат-самоцвет».

Айдахо Канада белән чиктәш. Көнчыгышта Вайоминг һәм Монтана штатлары белән, көнчыгышта Орегон һәм Вашингтон штатлары белән, көньякта Юта һәм Невада белән чиктәш.

## Шәһәрләр




## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Айдаһо
Али Вячеслав Полосин

**Вячеслав Али (Вячеслав Сергей улы) Полосин** – Россия мөселман җәмәгатьчелегенең күренекле вәкиле. 
 
Полосин Вячеслав Сергей улы 1956 елда Мәскәүдә туа. Мәскәү Дәүләт Университетының философия факультетын (1978), Мәскәү духовный семинариясен (1983), Россия Чит илләр Министрлыгының сәяси академиясен (1993) тәмамлый. 1983 елдан УПЧ рухание. Сәяси фәннәр кандидаты.

1999 елның май аенда Ислам кабул итүе турында игълан итә.

2006 елның февраленнән Рус мөселманнарының милли оешмасы (НОРМ) башлыгының беренче урынбасары (1нче наиб). 2011 елда Исламны дискредитацияләүдә һәм революция эшчәнлегендә катнашуда гаепләп, НОРМнан баш тарткан  .

## Искәрмәләр
.

Төркем:Исламны кабул итүчеләр
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Айова

**А́йова** (ингл. *Iowa*, /ˈaɪəwə/) – АКШга кергән 29нчы штат. Урта көнбатышта урнаша.

*
Айова (мәгънәләр)

**Айова:**
* Айова (штат) – АКШ штаты.
* Айова (елга) – АКШда аккан елга.
* Айова (кабилә) – индеец кабиләсе.
Низами Гәнҗәви

**Җәмалетдин Ильяс ибне Йосыф Низами Гәнҗәви** ( – *Nezâmi Ganjevi*, , якынча 1141, Гәнҗә, бүгенге Азәрбайҗан – якынча 1209, шунда ук) – таҗик телендәге шигърият классигы. Аның мирасы Азәрбайҗанда, Таҗикстанда, Иранда һәм Әфганстанда милли буларак югары бәяләнә.

## Тормыш юлы
Тумышы белән Азәрбәйҗанның Ганҗә шәһәреннән, милләте ягыннан азәрбәйҗан булса да, әсәрләрен, нигездә, фарсы телендә иҗат иткән. Ул — фарсы эпик поэзиясенә сөйләм телен һәм реалистик өслүб алып килгән, әдәби әсәр тудыруның яңа стандартларын эшләп биргән сүз остасы. Шагыйрь күп телләр белгән, фәлсәфә, тарих, медицина, математика, астрономия, алхимия, риторика белән кызыксынган, музыка, хәрби сәнгать, архитектура, рәсем сәнгате, дин гыйлеме, диннәр тарихы, иран мифологиясе өлкәсендә дә тирән белемгә ия булган. Болар барысы да аның шигъри әсәрләрендә чагылыш тапкан, ә каләмен ул бик яшьли чарлаган. 

Низаминың барлык яшәеше туган шәһәре белән бәйләнгән. “Сарай шагыйре” булудан баш тартып, ирекле һәм бәйсез иҗат юлын сайлаган. Шулай да, традицияләргә тугры калып, кайбер әсәрләрен феодалларга, хөкүмәт җитәкчеләренә, идарәчеләргә дә багышлаган. Аларга турыдан-туры хезмәт итмәсә дә, хакимият, сарай хуҗалары аны хөрмәт иткән, әсәрләре өчен матди ярдәм дә күрсәткәләгәннәр. 

## Иҗат
Низамига дөньякүләм танылуны «Хәмсә»се алып килә. Ул түбәндәге әсәрләрне берләштерә:
* Серләр хәзинәсе
* Хөсрәү вә Ширин
* Ләйлә вә Мәҗнун
* Җиде гүзәл
* Искәндәрнамә

Низами әлеге җыентыгын 30 еллап иҗат итә. Анда кешелек җәмгыяте, халыклар бәхете, иҗтимагый гаделлек турындагы фикерләрен бирә. Һәр әсәрендә диярлек хыялга мөрәҗәгать итә. 

Моннан тыш аның тагын 20 мең бәетне берләштергән “Диван”ы булганлыгы билгеле. Безнең көннәргә аннан 116 газәл, 30 робагый, берничә касыйдә һәм кыйтга гына килеп ирешкән.

Низами кешеләр ирекле, бәхетле яшәүче җәмгыять турында хыяллана, үз әсәрләрендә шуның модельләрен тәкъдим итә. Шулай ук ул һәр әсәрендә диярлек хатын-кыз азатлыгы мәсьәләсен калкытып куя, нәфис затларны ирләр белән тигез күрә, хәтта аларны акыллырак та итеп сурәтли. Ширин, Нушәбә образларын тудырып, Низами хатын-кыз акылы алдында баш июен, аларның һәр яктан камил зат, ирләр белән тигез дәрәҗәгә лаеклы булуларын кабат-кабат раслый.

Низами иҗаты Шәрык әдәбиятының гына түгел, Бөтендөнья әдәбиятының зур казанышы, зур хәзинәсе. В.Гете аны “һәр халыкның, һәр заманның иң даһи 7 шагыйренең берсе” дип санаган. 1991 ел шагыйрьнең тууына 850 ел тулу уңае белән ЮНЕСКО тарафыннан Низами Ганҗәви елы дип игълан ителгән һәм дөньякүләм бик күп төрле мәдәни чаралар үткәрелгән.

## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Фарсы телле шагыйрьләр