open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нәвайи өлкәсе

**Нәвайи өлкәсе** (*Нәвайи вилаяте*, ) — Үзбәкстанның өлкәсе. Мәркәзе Нәвайи шәһәре.

Казакъстан Республикасы, Җиззәх, Сәмәрканд һәм Бохара өлкәләре, шулай ук Каракалпакстан белән чиктәш. Өлкәнең мәйданы 110&nbsp;800 км², халык исәбе 873 мең кеше (2011) тәшкил итә.

## Идарә бүленеше
thumb|300px|сулда|Нәвайи өлкәсенең идарә бүленеше
Нәвайи өлкәсе 8 районга (төмәнгә) бүленгән (җәяләрдә мәркәз):
# Канимех (Канимех)
# Кәрмәнә (Кәрмәнә)
# Кызылтүбә (Кызылтүбә)
# Хатырчы (Яңарәбат)
# Нәүбәһар (Бишрәбат)
# Нурата (Нурата)
# Тамды (Тамдыболак)
# Өчкодык (Өчкодык)

Өлкәнең мәркәзе һәм иң зур әһәр — Нәвайи (якынча 128 мең кеше). Өлкәнең эчендә 6 шәһәр, 8 шәһәр тибындагы поселок, 53 авыл.

### Шәһәрләр
* Зәрәфшан
* Кызылтүбә
* Нәвайи
* Нурата
* Өчкодык
* Яңарәбат

### Шәһәр тибындагы поселоклар
* Газган
* Канимех
* Кәрмәнә
* Ләңгәр
* Маликрәбат
* Морынтау
* Тынычлык
* Шалкар

Төркем:Үзбәкстан өлкәләре
Рушан Рамазанов

**Рушан Рамазанов** – билбаулы көрәш һәм татарча көрәш остасы. 2008 елда 100 кг категориясендә дөнья чемпионы, халыкара спорт остасы. Буе - 1,90 м, авырлыгы - 120 кг.

Рушан Ринат улы Рамазанов 1990 елда Горький өлкәсе Сергач районы Суыксу авылында дөньяга килгән. Әтисе Ринат билгеле көрәшче иде, Уразавыл Сабантуе чемпионы. Бабасы Касыйм Рамазанов, шулай ук көрәшче булган, буе – 2 метр, сугыштан бер аягын югалтып кайткан. Протез белән йөргән, хәттә көрәшкән дә.

Рушан беренче мәртәбә Уразавыл авылында район Сабантуенда беренчелекне ала, ул чакта аңа була 15 яшь (2005 ел). 2010 елда Мәскәү Сабантуенда икенче урында калды, ә җиңүче 160 килолык Максим Елохов булды. Европа чемпионы булуга ирешкән (2008), Бөтендөнья чемпионы, БДБ чемпионы, 2007 елда Бөтендөнья кубогында Русия командасы эчендә икече урынны яулый. Татар көрәше буенча мастер спорта дигән мактаулы исемгә лаек була, халыкара спорт остасы исеме бирелә.

2010 елдан, авырып китү сәбәпле көрәшми.

Мәскәүдә яши, тумышы белән Татар Моклокасы авылыннан булган хатыны Әлфия белән.

Русия физик культура, спорт һәм туризм институтында белем ала. 

## Чыганак
* М. Миначев Рушан Рамазанов тур.  
*  Рушан Рамазанов Nizgar-tatar.narod.ru сайтында 

Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Русия спортчылары
Төркем:Россиянең халыкара класслы спорт мастерлары
IPhone 5

**iPhone 5** — Apple ясаган сенсорлы смартфон. 2012 елның 12 сентябрендә Сан-Франциско шәһәрендә тәкъдим ителә.

iPhone 5 тулысынча пыяладан һәм алюминнән ясалган. Калынлыгы — 7,6 миллиметр (iPhone 4S-тан 18 процентка юкарак). Җиһазның авырлыгы – 112 грамм. Смартфонда Retina экраны кулланыла. Диагонале — 4 дюйм, ягъни элекке смартфоннардан зуррак. Нокталар ешлыгы — бер дюймга 326 нокта. Җиһазның яңа дисплеена яраклаштырып почта, календарь, iWork, GarageBand кебек әсбаплар яңадан эшләнгән.

Яңа смартфон көтү халәтендә 225 сәгать чыдый ала, видео карау халәтендә — ун сәгать.

iPhone 5 Америкада 21 сентябрьдә сатуга чыгачак. Рәсми бәясе – элемтә операторы белән килешү төзегән очракта – 199 доллардан (16 Гб хәтер) алып 399 долларга кадәр (64 Гб хәтер).

## Чыганаклар
* Apple "дөньяны үзгәртүен" дәвам итә: iPhone 5 тәкъдим ителде

Төркем:IPhone
Хасэкура Цунэнага

[right|150px|thumb|Хасэкура Цунэнага [Римда]]
**Хасэкура Рокуэмон Цунэнага** (; 1571—1622) — самурай, Аурупада илчелек вазифасы белән булган беренче япон.

1613 елда Сэндай шәһәре идарәчесе Датэ Масамунэ аны Аурупага сәүдә һәм сәяси мөнәсәбәтләр урнаштыру максатыннан җибәрә. Илчелек Тын океанны кичеп, Мексиканың Акапулько шәһәренә җитә, аннан Мадрид белән Римга бара. Аның сәяхәте тулаем 7 ел ала.

Япониядән Аурупага илчелек киләсе тапкыр фәкать 200 ел соңрак, 1862 елда гына була.

Төркем:Япония дипломатлары
Кенәз

**Кенәз** - Урта Ауразиядә, борынгы славян халыкларында феодаль монархик дәүләт башлыгы титулы. Бу исем борынгы Россия дәүләтенең исемендә, Бөек Россия кенәзлегендә дә, чагыла .

Бөек Мәскәү кенәзлеге Алтын Урдага кергән заманда кенәз титулы Урда морзалары титулына тиң булган.

XV-XX гасырларда, Россия патшалыгында Алтын Урданың элеккеге зыялылары -  морзалары hәм аларның токымнарының титуллары кенәз титулына алыштырыла, ә ханнар патшалар белән тиң булган, шуңа күрә башта Россия империясе эчендә басып алынган илләр - Казан патшалыгы, Әстерхан патшалыгы, Себер патшалыгы дип йөртелә, ә Россия гербында сурәтләнгән өч таҗ - Казан ханы таҗы, Әстерхан ханы таҗы һәм Себер ханы таҗына туры килә:

«Орел двоеглавый есть герб державный Великого Государя, Царя и Великого Князя Алексея Михайловича всея Великая и Малая и Белыя России самодержавца, Его Царского Величества Российского царствования, **на котором три короны изображены, знаменующие три великие Казанское, Астраханское, Сибирское славные царства**,   изображение наследника; в  скипетр и яблоко, и являет милостивейшего Государя, Его Царского Величества Самодержавца и Обладателя».


## Шулай ук карагыз
* Патша
## Чыганаклар

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Титуллар
Уртаклык исем

**Уртаклык исем** — бер төрдән булган предметларның, затларның ба­рысы өчен дә уртак исемнәр. Мәсәлән: шәһәр, журнал, кеше һ. б. Уртаклык исемнәр юл хәрефе белән язылалар.
## Шулай ук карагыз
* Апеллятив

## Чыганаклар
* ТАТАР ТЕЛЕ Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов

Төркем:Сүз төркемнәре
Ялгызлык исем

Бер төрдән булган предметлар һәм затларның бер­сенә генә бирелгән исем **ялгызлык исем** дип атала.

Ялгызлык исемнәргә түбәндәгеләр керә:

1. Кеше исемнәре һәм фамилияләре: Нияз, Гөл­нара, Саматов, Галиева һ. б.

2. Кушаматлар: Алмачуар, Акбай, Мыраубикә, Күркә Нәгыйм һ. б.

3. Географик атамалар — ил, дәүләт, шәһәр, авыл, тау, елга, күл исемнәре: Татарстан, Казан, Актаныш, Агыйдел һ. б.

4. Газета, журнал, китап исемнәре: «Ватаным Татарстан» газетасы, «Идел» журналы, «Туган тел» китабы һ. б.

5. Тарихи вакыйга, истәлекле көн исемнәре: икен­че бөтендөнья сугышы, Җиңү бәйрәме, 8 нче Март һ. б.

6. Мактаулы исемнәр: Хезмәт Герое, Тукай бүләге лауреаты, Дәүләт премиясе лауреаты һ. б.

7. Кинофильм, спектакль исемнәре: «Чапаев» фильмы, «Җәлил» операсы, «Шүрәле» балеты һ. б.

8. Учреждение, предприятие, күмәк хуҗалык һ. б. исемнәре: «Алга» күмәк хуҗалыгы, «Тасма» произ­водство берләшмәсе, «Стимул» кооперативы һ. б.

## Чыганаклар
* ТАТАР ТЕЛЕ Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов

Төркем:Сүз төркемнәре
Процесс

**Проце́сс** ( — «агым», «юл», «күчеш»):

## Сәнгать
* Процесс (роман) () —  Франц Кафкиның язылып бетмәгән романы.
* Процесс (фильм, 1962) () — Орсон Уэллс фильмы.
* Процесс (фильм, 1993) () — Дэвид Хью Джонс фильмы.

## Фән
### Физика һәм химия
* Җылылык процессы.
** Изобар процесс.
** Изотермик процесс.
** Изохор процесс.
** Квазистатик процесс.

### Информатика
* Процесс (информатика) — ЭВМда инструкцяләр башкару.

### Геология
* Рельеф ясаучы процесслар.
** Эндоген процесслар.
** Экзоген процесслар.

### Психология
* Психик процесслар.

## Юриспруденция
* Мәхкәмә процессы
** Җинаи процессы
** Гражданнар процессы

## Идарә һәм җитештерү
* Бизнес-процесс.
* Операцион процесс.
* Оештыру процессы.
* Технологик процесс.
* Бюджет процессы.
Үзән

**Үзән**  — бер төрле убылган тискәре, туры сузылган рельеф формасы. Гадәттә су агымы нәтиҗәсендә барлыкка килгән эрозиядән ясала. Елга суы ярларны һәм елга төбен юып үзәннәр барлыкка китерә.

Елга үзәннәренең бер формасы булып чокырлар тора.

## Моны да карагыз
* Каньон
* Тарлавык

## Чыганаклар
* Зур Совет Энциклопедиясеннән.

## Искәрмәләр


Төркем:Үзәннәр
Төркем:Оронимнар
Төркем:Рельефның эрозияле формалары
Җыерчалы гөмбәләр

**Җыерчалы́ гөмбәлә́р** (Morchella), **Кәҗә гөмбәсе** - җыерчалылар гаиләлегеннән гөмбәләр ыругы. 15 төре билгеле, Евразия, Төньяк Америка, Австралиядә таралган. Татарстан территориясендә 2 төре: чын җыерчалы гөмбәләр (M. esculenta) һәм конуссыман җыерчалы гөмбәләр (M. conica) үсә. 

Апрель-май айларында, яфраклы, ылыслы һәм катнаш урманнарда, известькә бай уңдырышлы туфракта күренә башлый. Комлы, мүкле урыннарда, урман буйларында, юл читләрендә, кисентеләрдә еш очрый. Чын җыерчалы гөмбәләр берәрләп үсә. Эшләпәсе саргылт-көрәннән көрән төскә кадәр, йомыркасыман формада, читләре төбенә ябышкан була. 3-6 см биеклектә, бормалы-җыерчалы, күзәнәкчел («җыерчыклы»). Сабы куыш, буразналы. Йомшагы балавызсыман, ак, йомшак, ватылучан, тәме һәм хуш исе бар. Споралы порошогы саргылт. Споралары эллипссыман, шома. 

Конуссыман җыерчалы гөмбәләр берәрләп яки төркем булып үсә. Чын җыерчалы гөмбәләрдән конуссыман җыерчалы гөмбәләр озынча эшләпәсе белән аерыла, биеклеге 5-10 см, челтәрсыман өслекле. Эшләпәсе зәйтүн төсеннән коңгырт-көрәнгә кадәр. Сабы аксыл, куыш, ончыл кунык белән капланган. 

Пешергәннән соң ашарга яраклы.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:гөмбәләр
Әтәч гөмбәләре

**Әтә́ч гөмбәләре́** (Cantһаrellus) - әтәч гөмбәләре гаиләлегеннән эшләпәле гөмбәләр ыругы. 70 ләп төре билгеле, Төньяк ярымшарда таралганнар. Татарстан Республикасында бер төре - сары, яки гади әтәч гөмбәләре (C. cibarius) очрый. Ылыслы һәм яфраклы урманнарда төркем-төркем булып, сирәк кенә ялгыз үсә, июльдән октябрьгә кадәр очрый. Каен, чыршы, нарат белән микориза хасил итәләр.

Эшләпәсе йомырка сарысы төсендә, диаметры 4-10 см, яшь вакытта кабарынкы, соңрак батынкы, бүрәнкәсыман, төбенә бик нык береккән. Эшләпәсенең аскы ягында юан, дихотомик тармакланган җыерчыклары, төбенә таба кими бара. Йомшагы аксыл, резинкасыман сыгылмалы. Сабы цилиндрсыман, күп очракта төбенә таба тарайган, тоташ, шома, эшләпәсе белән бер төсле, озынлыгы 3-5 см, калынлыгы 0,5-1,5 см. Споралары төссез. Хуш исе һәм «кортламавы» белән аерылып тора.

Бик күп күләмдә В, һәм РР1 витаминнары, микроэлементлар бар. Ашарга яраклы.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Гөмбәләр
Базидиомицетлар

**Базидиомицетла́р** (*базидиаль гөмбәләр* (Basidiomycetes)) - махсус үсентеләрендә - базидияләрдә җенси споралары булган иң югары класслы (төзелешле) гөмбәләр. Базидиоспоралар, үсеп чыгып, мицелий - гөмбәлек барлыкка китерәләр.

Мицелий субстрат (туфрак, агач, үсемлек сабагы һәм яфраклары) эчендә озак вакыт яши яки үрчү өлеше барлыкка китерә ала. Үрчү өлешләре формалары һәм консистенцияләре ягыннан төрле. Споралы катлау (гимений) түбән төзелешлеләрдә - өске, югары төзелешлеләрдә аскы якта була. Җенессез үрчү (гаплоид вегетатив гифлардан споралар барлыкка килү) сирәк очрый. Базидиаль гөмбәләрнең 30 меңләп төре бар. Паразитларны (тутыксыман, кисәүсыман, экзобазидиумнар, тамыр болытсыманы, көзге баллы гөмбә), сапрофитларны, микориза барлыкка китерүче гөмбәләрне (ак гөмбә, каен гөмбәсе, усак гөмбәсе һ.б.) берләштерә.

Базидиомицетлар үсемлек калдыкларын таркаталар, туфрак ясалу процессында һәм матдәләр алмашында катнашалар. Азык буларак кулланыла торган күпчелек гөмбәләр шул класска карый. Кайбер азидиомицетлар культурада үстерелә (шампиньоннар, җәйге баллы гөмбә, ашарга яраклы вольвариелла). Алар төрле биологик актив матдәләргә бай һәм дәвалау максатларында кулланыла (гади весёлка - ревматизм, подагра авыруы вакытында, лангерманниянең үрчү өлеше - шеш булганда). Базидиомицетлар арасында шулай ук үтә зарарлы гөмбәләр дә күп.

Паразит гөмбәләр - үсемлекчелеккә, ярым паразитлар (агач гөмбәләре) һәм сапрофитлар (бүрәнә гөмбәләре) урманнарга һәм агач корылмаларга зыян китерә.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Николай Колесников

**Николай Колесников** — танылган авыр атлетика остасы. СССРның атказанган спорт остасы. Авыр атлетика буенча Олимпия уеннары чемпионы (1976). СССР (1975, 1977, 1978, 1979), Европа (1976, 1977, 1978, 1979), дөнья чемпионы (1976, 1977, 1978). Унсигез тапкыр СССР рекордын, сигез тапкыр дөнья рекордын яңарта. Россиянең яшьләр командасы тренеры. Шәкертләре Россия җыелма командасы спортчылары Андрей Деманов, Светлана Шимкова. «Шәрәфлек билгесе» ордены иясе (1976). Татарстанның атказанган физкультура хезмәткәре (1994).

Николай Алексей улы Колесников 1952 елның 15 мартында Бөгелмә районының Наратлы авылында туа.

Бөгелмә индустриаль-педагогия техникумында укый, шунда Ефрат Тимерҗанов җитәкләгән авыр атлетика түгәрәгенә йөри башлый. Унсигез яше тулмаган килеш Колесников яшьләр арасында СССР беренчелеген отын кайта. 1974 елда Василий Алексеев, Давид Ригерт кебек танылган атлетларньң остазлары тренер Рудольф Плюкфельдер үз янына чакыра. 70 нче еллар башында 56 һәм 60 килограмм авырлыгында хакимлек сөргән Болгария атлетлары белән көрәштә Колесников Монреальдә узган 1976 ел Олимпиадасында җиңү яулый. Моның өчен ул ике төрдә 285 кг җыя.

Бүгенге көндә Николай Колесников Казанда яши. Авыр атлетика буенча Россиянең юниорлар һәм Татарстанның җыелма командасы өлкән тренеры.

## Чыганаклар
* Гафиятов А.Х., Сабантуй мәйданыннан – Олимпия уеннарына бит14 
## Искәрмәләр

Төркем:Россия спортчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Чуаш спортчылары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Россия тренерлары
Төркем:Татарстанның атказанган физик культура хезмәткәрләре
Җөйле гөмбәләр

**Җөйле́ гөмбәлә́р** (*Gyromitra*) - калаксыманнар (*[[Discinaceae]]*) гаиләлегеннән  гөмбәләр ыругы. Өч төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясындагы урманнарда таралган. Татарстан территориясендә 2 төре очрый. Еш кына аны ашарга яраклы булган Кәҗә гөмбәсе (*Morchella spp.*) белән бутыйлар.  

Гади җөйле гөмбәләр (*G. es­culenta*) яфраклы һәм ылыслы урманнарда, кисентеләрдә, юл буйларында, яшь утыртмаларда үсә. Янгын узган урыннарда була. Апрель-май айларында күренә. Еш очрый, әмма күпләп түгел. Эшләпәсе түгәрәк, эче куыш, тирән җыерчалы, коңгырт-көрән яки саргылт-көрән, диаметры 13 см га кадәр. Йомшагы балавызсыман, юка, бик ватылучан. Споралы порошогы ак. Споралары эллипссыман, шома, үсентеләре юк. Сабагы аксыл яки соргылт, куыш. Көчле хуш исле. Гигант җөйле гөмбәләр (*G. gigas*) яфраклы һәм ылыслы урманнарда үсә. Апрель-май айларында күренә. Гөмбә зур (5-15 см биеклектә, 30 см га кадәр киңлектә). Эшләпәсе формасыз, өслеге дулкынсыман җыерчалы, ачык коңгырт төстә, тулысы белән сабына ябышып үскән. Сабы кыска, юан. Йомшагы ак яки соргылт, тәме һәм исе юк. 

## Агулану турында
Шартлы ашарга яраклы гөмбә саналалар. Чи килеш бик агулы. Гөмбәдәге гиромитрин дип аталучы агулы матдә, гидрозиннан килеп чыгып, гемолитик тәэсиргә ия. Шулай ук үзәк нерв системасын, бавыр һәм ашкайнату юлларын җимерергә сәләтле. Шуңа күрә пешерелмичә кыздырылган җөйле гөмбәләрне һәм аларның шулпасын ашау җитди агулануларга китерерү ихтималы зур. Пешерү дә гиромитриннарны тулысынча юкка чыгармый. Гөмбәдә калган агулы матдәнең аз күләме дә канцероген сыйфатларына ия булырга мөмкин. Агудан арынуның иң ышанычлы ысулы - югары темперадурада озаклап, яисә җилле урында 6 ай дәвамында киптерү. 

Гөмбәләр турында китаплар авторы Михаил Вишневский фикеренчә, Көнбатыш Аурупадагы җөйле гөмбәләр агулырак, аларның химик составы башкаларыннан аерыла. Ә менә Чехия һәм Польшадан көнчыгышка табарак үсүче җөйле гөмбәләрне ашарга мөмкин..

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Искәрмәләр
Төркем:Гөмбәләр


Төркем:Биология
Төркем:Микология
Төркем:Ботаника
Сөрхандәрья

**Сөрхандәрья** (,  *сөрхан дәрйа* — «кызыл елга») — Үзбәкстандагы елга, Амудәрьяның уң кушылдыгы.

Гиссар сырты көньяк битләвеннән агып төшкән Тупалангдәрья һәм Каратаг елгалары кушылып хасил була. Елганың озынлыгы 175 км (Каратаг елгасы башыннан — 287 км), бассейн мәйданы 13&nbsp;500 км² тәшкил итә. Су ташу июньнән августка кадәр була. Тамактан 6 км урнашкан урында (Мангузар) уртача су чыгымы 65,8 м³/с тәшкил итә. Елгада Көньяк-Сөрхан сусаклагычы урнаша.

## Сылтамалар
* Сөрхандәрья. ЗСЭ 

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан елгалары
Финнар

**Финна́р** — фин-угыр халык, Финляндиянең төп халкы. Төп аралашу теле — фин теле.

Дөньядә барлыгы 6,5 миллионга якын фин яши. Финляндия халкының абсолют күпчелеген тәшкил итә (90 %-тан артык). Швециядә ярты миллионга фин яши (биредә фин теле — дәүләт теле). АКШта 600 меңгән артык фин яши, дип исәпләнә. Шулай ук финнарның зур диаспоралары Канада, Россия, Австралия, Бөекбритания, Эстония, Норвегия илләрендә бар.

Фин теле фин-угор телләренә керә. Язмачылык латин әлифбасына нигезләнгән.

Төркем:Финнар
Төркем:Финляндия халыклары
Төркем:Фин-угыр халыклары
Шведлар

**Шведла́р** (швед. svenskar - свенскар)  — роман-герман халыкларына керүче, Швеция, Финляндия hәм башка илләрдә яшәгән халык. Төп аралашу теле - швед теле. Шулай ук шведларның зур диаспоралары АКШ hәм Канада да бар.

Дөньяда барлыгы 8 миллионга якын швед яши, алар арасында 7,7 миллионы - Швециядә.

Россия Империясенең рәсми чыганакларында - *свей алманнары* (свейские немцы).

## Тарих

Төркем:Шведлар
Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Швеция халыклары
Төркем:Герман халыклары
Төркем:Финляндия халыклары
Шамил Тарпищев

**Шамил Тарпищев** — теннисчы тренер, Русиянең теннис федерациясе президенты (2002 елдан), Халыкара Олимпия комитеты әгъзасы, ССРБ (1985) һәм РСФСРның (1981) атказанган тренеры.

## Тәрҗемәи хәле
Шамил Әнвәр улы Тарпищев 1948 елның 7 мартында Мәскәү шәһәрендә туа. «Самый долгий матч» дигән китабында үз нәселенен Мордовиядәге Татар Йенәсе авылыннан булуы хакында яза. Әлеге нәсел вәкилләре бүген Кытайда, Япониядә, Польшада, Алманиядә, Америкада яши. Шамил Тарпищевнын әтисе Әнвәр Билал улы гомере буе «Знамя труда» авиация заводында эшли, тырыш хезмәте өчен берничә орден-медаль (шул исәптән Ленин ордены) белән бүләкләнә. Әнисе Мәрьям Гали кызы дә озак еллар буе шул заводта хезмәт итә.

Халыкара Олимпия комитеты әгъзасы (1996 елдан). Россиянең теннис федерациясе президенты (2002 елдан). Россия Федерациясе президентының физкультура һәм спорт буенча киңәшчесе 1992-1994). Россия Федерациясенең физик культура һәм туризм буенча дәүләт комитеты рәисе (1994-1996). Теннис буенча СССР (Россия) җыелма командасының баш тренеры (1974 елдан). Аның җитәкчелегендә илнең ир-егетләр командасы ике тапкыр Дэвис кубогын, хатын-кызлар командасы өч тапкыр Федерация кубогын ота. «Шәрәфлек билгесе» ордены белән бүләкләнә (1994), Россиянең иң яхшы тренеры булып таныла (1996-2009)

Аның катнашлыгында 2009 елньң октябрендә Казанда Теннис академиясе ачылды. Ул Шамил Тарпищев исемендәге Халыкара балалар теннис академиясенең филиалы булып тора. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2022 ― 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены ― *Токиода узган XXXII Җәйге Олимпия уеннары һәм XVI Җәйге Паралимпия уеннарында югары спорт күрсәткечләренә ирешкән Россия спортчыларын яхшы әзерләүне тәэмин иткән өчен*
* 2018 ― 3 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены ― *физик культура һәм спортны үстерүгә зур өлеш кертүе, күпьеллык намуслы хезмәте өчен*
* 2008 ― 4 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены ― *физик культура һәм спортны үстерүдәге казанышлары һәм күпьеллык намуслы хезмәте өчен*
* 1994 ― Почет ордены (РФ) ― *1994 елгы XVII кышкы Олимпия уеннарында югары спорт казанышлары өчен*
* 2017 ― Дуслык ордены (РФ)
* 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале
* 1985 ― СССР атказанган тренеры
* 1981 ― РСФСР атказанган тренеры
* Мордовиянең атказанган физик тәрбия хезмәткәре
* 2003 ― Мордовия Дәүләт премиясе
* 2008 ― 2 дәрәҗә Достык ордены (Казакъстан)
* 2008 ― «Астанага 10 ел» юбилей медале
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гафиятов А.Х., Сабантуй мәйданыннан – Олимпия уеннарына бит35 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ССРБ спортчылары
Төркем:ССРБ атказанган тренерлары
Төркем:Спорт федерациясе президентлары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Тренерлар
Төркем:Мордовия татарлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Атна (Уфа)

**«Атна»** — Уфада нәшер ителә торган татарча атналык газета. Башкортстан район-шәһәрләренең мәдәният, сәясәт һәм иҗтимагый тормыштан яңалыклары турында яза. Битләр саны – 16. Язылу индексы – 31081.

Татарча чыгарылышның тиражы 40 мең данәдән артык. Бу республика татар басмалары арасында – иң зур тираж. Русиядә икътисади кризис сәбәпле Мәскәүдә «Татарские новости» гәзите чыгудан туктагач, «Атна» иң тиражлы татарча басма булып калды. «Атна»га өстәп урысча «Неделя» һәм башкортча «Азна» чыгарылалар. Тиражлары 29 200 һәм 17 000.

## Чыганаклар
* Татар матбугаты яңа елда

Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Уфа матбугаты
Кашкадәрья

**Кашкадәрья** (); үрге агымда — **Шиньгасай**, түбән — **Майманакдәрья**) — Үзбәкстандагы елга.

## Гидрография
Елганың озынлыгы 378 км, бассейна мәйданы 8&nbsp;780 км² тәшкил итә. Елганың чыганаклары Зәрәфшан һәм Гиссар сыртларының көнбатыншында. Елга Дуаб авылыннан агымының урыны Кашкадәрья үзәне дип атыйлар.

Төп кушылдыклар: Аксу, Танхаздәрья, и Гузардәрья. Туендыру — карлы–яңгырлы.

## Хуҗалыкчан файдалану
Кашкадәрьяның сулары сугару өчен киң куллана һәм Каршы янында елга юкка чыга. Елганың түбән агымы Искеәнһар каналы аша Зәрәфшан сулары белән туена. Кашкадәрьяда Чимкурган сусаклагычы һәм Гузардәрьяда Пачкамар сусаклагычы урнашалар.

## Сылтамалар
* Кашкадәрья. ЗСЭ 

Төркем:Үзбәкстан елгалары
Сөрхандәрья өлкәсе

**Сөрхандәрья өлкәсе** (*Сөрхандәрья вилаяте*, ) — Үзбәкстанның иң көньяк өлкәсе. Таҗикстан, Төрекмәнстан һәм Әфганстан белән чиктәш. Мәркәзе Тәрмиз шәһәре. Исеме Сөрхандәрья елгасы исеме буенча биргәннәр.

## Тарих
Өлкә 1941 елның 6 мартында оештырылган.

## Халык
Халык исәбе 2&nbsp;000 мең кеше (2014) тәшкил итә. Күбесенчә үзбәкләр (82,9 %) һәм таҗиклар (12,5 %). Төрекмәннәр — 1,3 %, руслар — 1,2 %, татарлар — 0,4 % тәшкил итәләр.

## Өлкәдә туган күренекле кешеләр
#### Татарлар
* Венера Шәрипова, җырчы, РСФСР һәм ТАССР халык артисты.

## Сылтамалар

Төркем:Үзбәкстан өлкәләре
Тулпар журналы

**Тулпар журналы** – Уфада татар телендә чыгучы басма.

Беренче саны 1994 елның августында дөнья күрә. Журнал ике айга бер нәшер ителә, аның тиражы 5 000 данәгә якын. Аңа Башкортстаннан читтә дә язылырга була.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
Зилә Сөнгатуллина

**Зилә Сөнгатуллина** – М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры артисты, Н.Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе кафедра мөдире, профессор.

## Тәрҗемәи хәл
Сөнгатуллина Зилә Даян кызы Башкортстанның Кыйгы районының Югары Кыйгы авылында туа. Бабасы Мәхмүт Еникеев, атасы Даян Еникеев шул якларда укытучылык итәләр. Балачагы Нәсибаш авылында узды. 1973 елда Зилә Казан дәүләт консерваториясен тәмамлый. 1983 елдан Казан дәүләт консерваториясендә соло җырын укыта. 1998 елдан профессор исемен ала, шул ук елдан кафедра мөдире була.

1973 елдан Зилә Сөнгатуллина Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының солисткасы. Ул кырыктан артык рус, татар, чит ил композиторларның операларында төп рольләрне башкарды.

1980 елда Татарстан республикасының халык артисты исеменә лаек була.

1984 елда опера җырчысы Сөнгатуллина Зилә Даян кызы — "Кара йөзләр" операсында Галимә партиясен башкарганы өчен Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты була.

1995 елда Зилә Сөнгатуллина Россия Федерациясенең халык артисты исемен ала.

Зилә Сөнгатуллина күп тапкыр бәйгеләрдә жюри буларак катнаша. Ул Глинка исемендәге Россиякүләм конкурста, Рөстәм Яхин исемендәге халыкара җырчылар конкурсында, “Йолдызлык” бәйгесендә жюри булды, Салих Сәйдәшев исемендәге региональ җырчылар конкурсында һәм Илһам Шакиров исемендәге халыкара татар җыры башкаручылары бәйгесендә җюри рәисе булганы бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1980 ― Татарстан АССР халык артисты
* 1984 ―  Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе ― *«Кара йөзләр» операсында Галимә партиясен башкарганы өчен* 
* 1995 ― Россия Федерациясенең халык артисты 
* 2024 ― Дуслык ордены (Россия)
* 2025 ― Илһам Шакиров исемендәге премия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Илһам Шакиров премиясе лауреатлары
Хивә

**Хивә** (,  *хивәһ*) — Үзбәкстандагы Хәрәзем вилаятенең шәһәре, Хивә районының мәркәзе. Пәлван каналында Үргәнеч тимер юл станциясеннән (Чарджоу — Бейнеу сызыгында) көньяк-көнбатыштарак 30 км ераклыкта урнашкан.

Археологик мәгълүматлар караганда безнең чор башында нигезләнгән. Борынгы Хәйвәк коесы исеме буенча атаган (XVIII гасырга кадәр Хивәк дип атаган). IV гасырның башыннан Харәзем дәүләте эчендә. 712 елда гарәпләр аны яулап алдылар, 1221 елда — монголлар, 1388 елда — Аксак Тимер. XVI гасырдан 1920 елга кадәр Хивә ханлыгының башкаласы. 1740 елда шәһәрне фарсы Надир шаһ җимерелде. 1873 елда Хивәне рус гаскәрләре алдылар, һәм Хивә ханлыгы Россия империясенең протектораты булган. 1920 елдан Харәзем Халык Совет Республикасының башкаласы. 1924 елдан Үзбәкстан ССР эчендә район мәркәзе (1938 елдан Харәзем өлкәсендә). Шәһәрдә мамык чистарта торган, керамика заводлары төгү һәм сувенир фабрикалары, кәләм комбинаты. Авыл хуҗалыгы техникумы, медицина һәм педагогика училищеләре. Халык театры.

Хивә — Харәзем архитектурасының шәһәр-музее (күбесенчә XIX — XX гасыр башы). Ичан-кальга (шәһристан, 1968 елдан архитектура тыюлыгы) һәм Дишан-кальга (рәбат) — XIX гасырның каралтылары белән Көһнә Арк ныгытмасы, Җомга мәчәте (XI–XIX гасылардагы уеп рәсем ясалган агач баганалар), Сәйед-Аллауддин төрбәсе (1303, майолика кабер ташы), кирмән капкалары, дини һәм дөньяви йортлар ансамбльләре, шул исәптән Таш-Хаулы (1830–1838) һәм Нуруллабай (1904–1912) сарайлары, Аллаколы хан комплексы (1834 елдагы мәдрәсә, 1830 еллардагы базар һәм кәрван-сарай), Мөхәммәд-Әмин хан ансамбле (1851/52, мәдрәсә, Кәлтә-Минар манарасы), күпсанлы мәдрәсәләр (Мөхәммәд-Рахим хан, 1871), төрбәләр (Пәһлеван Мәхмүд — XIV гасырның Пәһлеван Мәхмүд кабере янындагы XIX гасырның коңгырат ханларының төрбәсе), мунчалар, кәрван-сарайлар, базарлар, гадәти торак йортлар (уеп рәсем ясалган агач баганалар һәм ишекләр, майолика тышлыклары). Халык сәнгать һөнәре (агачта уеп ясау, керамика, бакырда бизәк төшерү), келәм төгү.
 
## Шәхесләр
* Нурия Чинкина (1949―2009), педагогика фәннәре докторы, Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты проректоры.
## Фотогалерея

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Харәзем
* Хивә ханлыгы
* Харәзем Халык Совет Республикасы ‎
* Харәзем Социалистик Совет Республикасы
* Үргәнеч
* Көһнә Үргәнеч

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Хәрәзем вилаяте торак пунктлары
Төркем:Хива
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Кәттәкурган

**Кәттәкурган** ( — «зур курган», ) — Үзбәкстандагы Сәмәрканд өлкәсенең шәһәре. Халык исәбе 76,5 мең кеше (2009) тәшкил итә. Шәһәр XVII гасырның ахырыннан билгеле.

Кәттәкурган Зәрәфшан елгасы үзәнендә, Сәмәркандтан төньяк-көнбатыштарак 76 км ераклыкта урнашкан. Ташкәнт — Каган сызыгында тимер юл станциясе. Шәһәр янында Кәттәкурган сусаклагычы («Үзбәкстан диңгезе») урнашкан.

«Хлопкомаш», мамык тазарта торган, керпеч заводлары, май, сөт, ит һәм тегермән комбинатлары, ТЭЦ. Медицина, педагогика, планлы-икътисадый колледжлары, Сәмәрканд чит телләр институты карамагындагы 2 нче академия лицее. «Мәҗиди» үзбәк драма театры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кәттәкурган шәһәренең гербы (1910 ел) 
* ЗСЭ: Кәттәкурган 

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Сәмәрканд өлкәсе
Акташ (шәһәр, Үзбәкстан)

**Акта́ш** (, ) — Үзбәкстандагы Сәмәрканд өлкәсенең шәһәре (1967 елгача поселок), өлкә карамагындагы шәһәр, Нәрпәй районының мәркәзе. Зәрәфшан елгасы үзәнендә урнашкан. Халык исәбе 30 мең кеше (1991) тәшкил итә. Каган — Сәмәрканд сызыгында Зирабулак тимер юл станциясе. Ремонт-механика, мамык тазарта торган, май-сыр ясау заводлары.

## Сылтамалар
* ЗСЭ: Акташ (шәһәр) 

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Сәмәрканд өлкәсе
Зур совет энциклопедиясе

**Зур совет энциклопедиясе** (кыскача *ЗСЭ*; , кыскача *БСЭ*) — иң билгеле һәм тулы совет күпьяклы энциклопедиясе. 1926 елдан (беренче басманың беренче томы) 1990 елга кадәр (соңгы еллык басма) «Совет энциклопедиясе» («Советская энциклопедия») нәшрияте тарафыннан нәшер ителгән.

Өч басмасы чыкты:
* беренче басмада (1926–1947) 65 том һәм номерсыз «СССР» өстәмә томы;
* икенче басмада (1949–1958) 49 том, 50 нче «СССР» томы, 51 нче өстәмә том һәм ике китапта 52 нче «Алфавитлы күрсәткеч» томы (1960);
* өченче басмада (1969–1978) 30 том, (24 нче том ике китапта: икенче, өстәмә китап — «СССР») һәм өстәмә номерсыз «Алфавитлы исемнәр күрсәткече» томы (1981).

## Тышкы сылтамалар
* Онлайн-версия БСЭ (3-е издание)
* Онлайн-версия БСЭ (3-е издание) на Яндексе 
* Онлайн-версия БСЭ (2-е издание) 
* 
* О Большой советской энциклопедии  на портале Рубрикон.
* Выходные данные всех томов всех трёх изданий БСЭ и всех ежегодников БСЭ 

Төркем:Энциклопедияләр
Арыш анасы

**Ары́ш анасы́** (Claviceps) - арыш анасысыманнар гаиләлегеннән сумкалы паразит гөмбәләр ыругы. ТР да бер төре - куе кызыл арыш анасы (C. purpurea) очрый. Кыяклы үсемлекләрдә, бигрәк тә арыш, тимофеевка, кындыр уты, бодай, арпада һ.б. да паразитлык итә. Зарарланган үсемлекләрнең чәчәк төркемнәрендә төрле формадагы һәм үлчәмдәге мөгезсыман куе шәмәхә төстәге склероцияләр (гөмбәлек) яхшы беленә. Туфракта яки ашлыкта кыш чыгып, язын үрә, аскоспоралары кыяклы үсемлекләрне чәчәк аткан вакытта зарарлый. Кыяклы культураларда үсеп, аларның уңышын киметә. Игенчелек алымнарын яхшырту (орлыкларны җентекләп чистарту, туфракны вакытында һәм югары сыйфатлы итеп эшкәртү) нәтиҗәсендә бу гөмбәнең чәчүлекләргә зыяны шактый кимеде. Хәзерге вакытта арыш өчен куркыныч түгел. Арыш анасыннан күбрәк кыяклы азык культуралары (тимофеевка, кындыр уты) зыян күрә. Орлыкны склероцийлардан чистарту бик авыр, чөнки аларның үлчәмнәре нык үзгәрә. Арыш анасы бөртекләрендә агулы алкалоидлар, шулай ук органик кислоталар, май, пигментлар һ.б. бар. Медицинада кан туктатучы препаратлар ясау өчен файдаланыла.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Төркем:Паразитлар
Асперилл

**Асперги́лл** (Aspergillus) - сумкалы гөмбәләр классыннан бер ыруг. Аспергиллның вегетатив тәне - субстратка үтеп керүчән күп күзәнәкле тармаклы мицелий. 160 ка якын төре билгеле. Үрчү, башлыча, җенессез юл белән - башсыман кабарып торган конидияләр йөртүчеләрдә күпсанлы тезмәләр ясап үсә торган споралар (*конидияләр*) аша башкарыла. Аспергиллның кайберләренә җенси үрчү дә хас. ТРда туфракның өске катламнарында киң таралган, аларны шулай ук төрле үсемлек продуктларында табалар, анда аспергилл колонияләре төрле төстәге күгәргән куныклар хасил итәләр, шулай ук югары дымлылык шартларында сакланган азык-төлекләрдә үрчиләр. Күп төрләре сапрофитлар, аспергилл fumigatus, аспергилл bronchialis һ.б. - кеше һәм хайваннар паразиты.

Аспергилл niger һәм бу төркемнең башка төр штаммнары лимун, кузгалак, глюкон кислоталары булдыруда киң кулланыла. Кайбер төрләре  бактерияләргә тәэсир итәргә сәләтле антибиотиклар бүлеп чыгара.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Төркем:Паразитлар
Ал гөмбә

**Ал гөмбә́** (Russula) - базидиаль гөмбәләр классындагы җәймәле гөмбәләр ыругы. 200 ләп төре билгеле, Евразиядә, Америкада, Австралиядә үсәләр. ТРда 12 төре очрый: ашый торган ал гөмбә (R. vesca), зәңгәр-сары эшләпәле ал гөмбә (R. cyanoxantha), соргылт эшләпәле ал гөмбә (R. decolorans), саз ал гөмбә (R. paludosa), сары эшләпәле ал гөмбә (R. claroflava), зәңгәр эшләпәле ал гөмбә (R. azurea) һ.б. Ылыслы һәм катнаш урманнарда июльдән сентябрьгә кадәр төркемләп үсәләр. Микориза ясаучылар. Эшләпәсе башта кабарынкы-яссы яки батынкы-җәелгән, соңрак, үсүенә карап - җәелгән, түгәрәк, яссы яки бүрәнкәсыман, уртада батынкы; диаметры 10 см га кадәр җитә. Соры-яшел, яшел, алсу-кызыл, куе кызыл төстә. Эшләпәсе йомшагыннан җиңел аерыла торган яры белән капланган. Йомшагы уалучан, баллы яки ачы, сөтчел сыекчасы юк. Пластинкалары ачык, сабагы ак яки алсу төстә. Споралы порошогы ак яки аксыл-сары.

Зәһәр ал гөмбәдән (R. emetica) кала барлык төрләре дә ашарга яраклы.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Имән гөмбәләре

**Имә́н гөмбәләре́** - болетчалар семьялыгы гөмбәләренең берничә төре. Күп өлеше Европада, шулай ук Төньяк Америкада таралган. ТР территориясендә зәйтүн-көрән имән гөмбәләре яисә имән гөмбәсе (Boletus luridus) һәм тимгелле имән гөмбәләре (Bole­tus erytropus) очрый.

Яфраклы урманнарда, имән астында үсәләр. Эшләпәсе зәйтүн-көрән төстә, диаметры 5-20 см, калын итле, эшләпәнең өсте шома, коры. Йомшагы лимондай сары, сынган урыны зәңгәрләнә, хуш исле һәм тәмле. Эшләпәсенең көпшәле катламы кызгылт-көрән. Споралы порошогы зәйтүн төсле. Сабы 7-12 см биеклектә, төбе бүлбесыман калынайган, көрән-алсу челтәр бизәкле. Тимгелле имән гөмбәләре караңгырак эшләпәсе, кызгылт таплы һәм буй-буй аксыл-сары сабы белән аерыла.

Ике төре дә ашарга яраклы, яңа җыелган һәм тозланган килеш кулланыла.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Гөреҗдә

**Гөреҗдә́** (Lactarius) - ал гөмбәләр семьялыгының сөтчел гөмбәләр ыругыннан җәймәле гөмбә. Евразиядә киң таралган. ТРда чын гөреҗдә (L. resimus), сары гөреҗдә (L. scrobiculatus), усак гөреҗдәсе (L. controversus) һ.б. очрый. Күбесенчә каенлыкларда, наратлы каенлыкларда һәм киң яфраклы урманнарда төркем-төркем булып үсә; июльдән алып сентябрьгә кадәр очрый; каен белән микориза хасил итә. Эшләпәсенең диаметры 5-20 см, яшь гөмбәләрнең эшләпә кырыйлары яссы, соңрак - аска таба бөгелгән йөнтәс-җепселле, бүрәнкәсыман. Кабыгы бераз лайлалы, сөт кебек ак. Йомшагы тыгыз, уалучан, хуш исле. Сөтчел сыекчасы ачы, ак төстә, һавада саргая. Пластинкасы артучан яки кимеп баручан, башта ачык төстә, акрынлап карала. Сабагы цилиндрсыман, кыска, юан, куыш, кайбер төрләренеке тимгелле.

Ашарга, тозларга яраклы.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Агач гөмбәләре

200px|thumb|right
**Ага́ч гөмбәләре́** (*ку гөмбәләре*) - базидиомицетлар классының афиллофор гөмбәләр тәртибендәге базидиаль гөмбәләр төркеме. 10 семьялыкны, 600 гә якын төрне үз эченә ала, барлык континентларда да таралганнар. ТР территориясендә имән агач гөмбәләре (Inohotus dryophilus), усак агач гөмбәләре (Pһellinus tremulae), чын агач гөмбәләре (Fomes fomentarius), каймалы агач гөмбәләре (Fomitorsis pinicola), каен болыты (Piptoporus betulinus), имән болыты (Daedalea quercina) һ.б. очрый.

Агач гөмбәләренең вегетатив өлеше (мицелий) тере яки корыган агачлар үзагачында үсә, аларны черетә. Үрчүнең төп формасы - базидиоспоралы базидияләр, алар зурлыгы, формасы (тояксыман, төерсыман, мендәрсыман, җәелгән яки җәелеп кайтарылган, утырып торган ярым эшләпәле, түгәрәк эшләпәле һ.б.), өслек рәвеше (шома яки ярыкланган, шәрә, төкле, кыллы, бәрхетсыман һ.б.ш.) буенча төрле булган һәм берьеллык яки күпьеллык үрчү өлешләрендә барлыкка килә. Кайбер агач гөмбәләре үрчү өлешләре өслекләренең төсе ачык (сары, кызгылт сары, кызыл), эчке тукымасы еш кына башка төстә була.

Агач гөмбәләренең туенуы һәм матдәләр алмашы үзагач торышына һәм агачның физиологик халәтенә бәйле. Гөмбәләргә туену өчен кирәк булган матдәләрнең күп өлеше эреми торган хәлдә була. Гөмбә үзагачка бүлеп чыгара торган ферментлар ярдәмендә субстрат кушылмалар эреми торган халәттән эри торганга әверелә. Агачны бозучы барлык гөмбәләр дә целлюлозаны тарката торган целлюлаза ферментын бүлеп чыгара. Кайбер агач гөмбәләре шулай ук лигниннарны таркатучы оксидаза ферментларын чыгаралар. Үзагачның таркалуы агач череп бетүгә кадәр бик күпкә элегрәк башлана. Урманнарда агач гөмбәләре китереп чыгарган черек авыруларыннан килгән зыян шактый зур һәм ул үсеп утырган агачларны зәгыйфьләү һәм юкка чыгаруга китерүче биологик зыяннан гыйбарәт. Кара каен гөмбәсе антибиотик һ.б. кыйммәтле сыйфатларг ия, дарулар һәм биопрепаратлар алу өчен файдаланыла. Каты төкле агач гөмбәләре (Inonotus hispidus) матур бизәкле була һәм шкатулкалар, сувенирлар ясауда кулланыла. Җәймәле ку гөмбәсе (Polyporus agariceus), лаклы ку гөмбәсе (Ganoderma lucidum), пычрак-сары ку гөмбәсе (Dichomitis squalens) һ.б.

ТРның Кызыл китабына кертелгәннәр.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Төркем:Паразитлар
Баллы гөмбәләр

**Баллы́ гөмбәлә́р** - рядовкалылар һәм строфарияләр семьялыкларына караган берничә төр гөмбәнең уртак атамасы. ТР да 4 төре бар: көзге (чын) баллы гөмбәләр (Armillariella mellea), болын баллы гөмбәләр (Marasmius oreades), җәйге баллы гөмбәләр (Kuehneromyces mutabilis), күкертсыман сары ялган баллы гөмбәләр (Hypholoma fasciculare) киң таралган.

Көзге яки чын баллы гөмбәләр агач төпләрендә һәм тамырларында, ауган агачларда зур төркемнәр булып үсә. Эшләпәсенең диаметры 3-10 см, яшь гөмбәнең читләре кабарынкы, эчкә бөгелгән, соңрак, үсүенә карап, ул яссыга әйләнә, кайвакыт уртасында төере була. Тышы көрәнрәк яки коңгырт сары, күп санлы кабырчыклы. Пластинкалары аксыл сары төстә. Сабының өске ягында ак ярылы боҗрасы бар. Йомшагы ак, көпшәк, тәмле гөмбә исе килеп тора. Сентябрь-октябрь айларында өлгерә. Тере агачлар үзагачын бозучы, урман төрләренең куркыныч паразиты булып тора. Гөмбәлек тере үзагачка үтеп керә, агач кайрысы астында тарала, туфрак һәм тамырлар буйлап ул агачтан агачка күчә, урманның бер өлешен корыта. Болын баллы гөмбәләр болыннарда, көтүлекләрдә, сирәгрәк аланнарда һәм урман буйларында үсә, июньнән сентябрьгә кадәр очрый. Эшләпәсенең диаметры 3-5 см, яшь гөмбәнеке конуссыман, соңрак киңәйгән, уртасында җәенке төере бар, саргылт төстә. Төбе тигез, тыгыз, кимерчәкле. Пластинкалары киң, тонык сары төстә, ак ончыл куныклары бар. Гөмбә өлгергәннән соң череми, кибә. Җәйге баллы гөмбәләр агач төпләрендә, тамырыннан корыган кәүсәләрдә, яфраклы агачларның куышларында үсә, июньнән октябрьгә кадәр очрый. Эшләпәсенең диаметры 4-6 см, юка итләч, башта кабарынкы, астан челтәрсыман япма белән капланган, соңыннан яссы-кабарынкы һәм җәелгән, сары көрән төстә, төбе цилиндрсыман, бөгелгән, коңгырт, кабырчыклы боҗралы. Ялган баллы гөмбәләр агач төпләрендә, яфраклы һәм ылыслы токымнарның черегән үзагачларында, июнь ахырыннан сентябрьгә кадәр очрый, еш кына төркем-төркем булып үсәләр. Эшләпәсе юка итләч, саргылт, уртасында карарак, кызгылт яки кызгылт сары төсмерләре бар, яшь гөмбәнеке кыңгыраусыман, соңыннан яссы кабарынкы. Пластинкалары яшькелт төстә, төбе белән тоташ. Төбе нәзек, 5 см чамасы озынлыкта, сары төстә, куыш. Йомшагы ачык сары төстә, ачы.

Ялган баллы гөмбәләрдән тыш барлык төрләре дә ашарга яраклы.

## Чыганаклар
*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Сумкалы гөмбәләр

**Сумкалы гөмбәләр** (*аскомицетлар* (Askomycetes)) - югары төзелешле гөмбәләр классы. 30 мең төрне үз эченә алган 2 меңгә якын ыругы билгеле. Аскомицетларның төп билгесе - җенси процесс нәтиҗәсендә асклар яисә сумкалар барлыкка килә. Сумкалар үрчү өлешләренең өстендә яисә эчендә үсә. Сумкалы споралар йөртү күренешеннән тыш, күп кенә аскомицетларда җенессез үрчү киң таралган. Конидиаль спора йөртүчеләр порошоксыман кунык (күгәрекләр), ак ончыл порошок (ончыл чык гөмбәләре), таплар һ.б. хәлендә булалар. Күпчелек аскомицетлар сапрофитлар буларак туфракта, үсемлек калдыкларында, төрле азык-төлектә (күгәрек), әчи торган сыеклыкларда (чүпрә) яшиләр. Кайбер аскомицетлар культуралы үсемлекләр авыруларын: ончыл чык, үсемлекләр рагы авыруын, кутыр, черү һ.б., пеницилл, аспергилл ыругындагы гөмбәләр - азык-төлек продуктларының, җиләк-җимешләрнең, терлек азыкларының һ.б. бозылуын китереп чыгаралар. Микробиология сәнәгатендә ферментларның, антибиотикларның һ.б.ның продуцентлары буларак һәм шулай ук сыр ясауда, ипи пешерүдә кулланылалар.

Аскомицетларга ашарга яраклы (җыерчалы гөмбәләр, җөйле гөмбәләр, томаланнар), һәм шулай ук лишайниклар составына караган барлык гөмбәләр керә.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Гөмбәләр
Аккошлар

**Аккошла́р** (Cygnus) — үрдәк кошлар гаиләлегеннән кошлар ыругы. 6 төре билгеле: 4 се Төньяк ярымшарда, 1 төре - Көньяк Америкада, 1 төре Австралия һәм Тасманиядә. Татарстан Республикасында 2 төре бар. Ысылдавык аккош (C. olor) - оя ясаучы аз санлы күчмә төр, Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычларының су яны һәм су асты үләннәре күпләп үскән култыкларда һәм плёсларда, Сукыр Кадыш һәм Кайбыч балык үрчетү хуҗалыгы буаларында апрельдән октябрьгә кадәр яши.

Сары борынлы аккош (C. cygnus) язын һәм көзен миграция вакытында очрый. Зур кошлар, гәүдәләре 150 см га кадәр озынлыкта, авырлыгы 12 кг га кадәр. Гәүдәсе сузынкы, муены озын. Каурыйлары ак төстә. Башы уртача зурлыкта. Аяклары кыска, бармак арасындагы йөзү ярылары зур. Яшь кошларның томшыклары алсу төстә, очы кара. Ысылдавык аккошның гәүдәсе, муены озын, кызгылт сары томшык төбендә калынайган кара урыны бар. Сары борынлы аккош беркадәр тәбәнәк формасы һәм кыска муены белән аерылып тора, томшык төбе сары. Аккошлар бер сезонда соргылт-зәңгәр төстәге 5-9 зур йомырка сала. Су үсемлекләре, шулай ук бөҗәкләр һәм аларның личинкалары, суалчаннар, кабырчыклар, балыклар белән тукланалар.

2 төре дә Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Үрдәк кошлар
Адмирал (күбәләк)

**Адмира́л** (Vanessa atalanta L.) - нимфалидлар гаиләлегеннән көндезге күбәләк. Алгы канатларының өске ягындагы, арткы канатларының тышкы каймасындагы аркылы кызыл сызымы белән аерыла; канат җәеме 6 см га кадәр. Татарстанның барлык территориясендә очрый. Һәрвакыт күчеп йөри. Язын Урта диңгез буеннан очып кайта, җәй дәвамында көз көне көньякка очып китүче бер буын үстерә. Кайвакыт кышлый. Якты урыннарда: урман аланнарында, болыннарда, басуларда, еш кына шәһәр зонасында чәчәк клумбаларында һәм паркларда очрый. Күбәләк корты кычытканда һәм шайтан таягында үсә. Адмирал саны шактый күп, ләкин гел күчеп йөрүе сәбәпле аны очратуы кыен.

ТРның Кызыл китабына кертелгән. 

Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle Dos.jpg|*Vanessa atalanta*
Vanessa atalanta MHNT CUT 2013 3 14 Grisolle ventre.jpg|*Vanessa atalanta* △

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Алтынкүзләр

**Алтынкүзлә́р** (Chrysopidae) - челтәрканатлылар отрядыннан бер семьялык. 25-35 мм озынлыктагы, нәфис гәүдәле, чагыштырмача кечкенә бөҗәкләр, бик күп буй һәм аркылы җепселләре булган 2 пар үтә күренмәле канатлары бар. Мыеклары озын, күп буынтыклы, авыз әгъзалары кимерә торган типта. Зурлары еш кына яшькелт төстә, күзләре чыгынкы, ялтыравыклы, алтынсыман (исеме шуннан алынган). Хәрәкәтсез вакытта канатлары түбә рәвешен ала. Акрын очалар. Ана бөҗәк йомыркаларын яфракка ябышкан озын кылсыман сабакка сала. Личинкаларының гәүдәсе йомшак, төерләр һәм озын төк белән капланган. Авызы корбаннары тәненнән сок суыру өчен үзгәрә. Актив ерткычлар, үсемлекләр буенча иркен үрмәлиләр, үлән бетләре, бәбәк төргечләр, яфрак төргечләр, бөҗәкләрнең яшь кортлары һәм йомыркалары белән туеналар. Кайбер төрләре үзләренең үсеш дәверендә 300-400 үлән бетен юк итәргә мөмкин. Үсешне төгәлләп, личинка яфрак астында озынча, төк белән капланган кузы үрә һәм курчакка әверелә. 800 дән артык төре билгеле. Татарстан территориясендә, үлән бетләре санын табигый җайга салучы буларак, зур әһәмияткә ия булган гади алтынкүз төре (Chrysopa carnea) очрый. Бу төр башка энтомофаглар белән беррәттән Республика үсемлекләрне саклау станциясе биофабрикасында үрчетелә һәм басуларга чыгарыла. Табигатьне файдалы бөҗәкләр белән баетуның мондый ысулы үсемлекләрне корткычлардан саклауның биологик ысулы булып тора.

Матур алтынкүз (C. perla) Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Амебалар

**Амёбалар** (Amoebina) - саркодлылар классыннан иң түбән төзелешлеләр отряды. Ялган аяклар (псевдоподийлар) - цитоплазма бүлтәймәләре ярдәмендә хәрәкәтләнеп азык эләктерүче, тән формасы тотрыклы булмаган бер күзәнәкле организмнарны берләштерә. Псевдоподийларның формасы, зурлыгы, үрчү ысулы амёбаларның мөһим билгесе булып тора. Гәүдә зурлыгы 15 тән 700 мкм га кадәр. Бактерияләр, вак суүсемнәр, иң гади организмнар белән тукланалар. Нигездә җенессез юл, ягъни 2 өлешкә бүленеп үрчи. Тискәре шартларда тышкы мохиттә яшәргә сәләтле стадияләр - цисталар барлыкка китерәләр. Тамыраяклар асклассының кайбер ирекле тереклек итүче төрләре (кабырчыклы амёбалар) каты кабырчыклар бүлеп чыгаралар яки, ком бөртекләрен беркетеп, үзләренең шәрә цитоплазмалары тирәли саклагыч катлам хасил итәләр. ТРда төрләренең саны төгәл билгеләнмәгән, суда яшәүче формаларының 10 лап төре ачыкланган. Һәр җирдә киң таралган: сулыкларда (А.протей), яр буендагы комда (кабырчыклы амёбалар - арцеллалар һәм дифлюгияләр). Шулай ук паразит амёбалар да очрый. Кеше һәм хайван организмындагы паразит амёбалар җитди авырулар (амёба дизентериясе һәм амёба менингоэнцефалиты) китереп чыгарырга мөмкин.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Саркодлылар
Төркем:Паразитлар
Аполлон (күбәләк)

**Аполло́н** (Parnassius apollo L.) - җилкәнканатлылар семьялыгына керүче күбәләк. Карл Линней тарафыннан Аполлон алла исеме белән аталган. 
## Төзелеш
Канат җәеме 70-90 мм, ак төстә, алгыларында зур кара таплар, арткы канатларында кара каймалы эре кызыл таплар бар. 
## Таралу һәм экология
Европада, Кавказ, Урал, Көнбатыш Себердә киң таралган. ТРда Яшел Үзән, Спас, Лаеш районнарында очрый. Коры наратлыкларда, урман буйларында, ташлы сөзәклекләрдә яши. Июнь-августта оча. Аполлон утрак яшәү рәвеше алып бара. Күбәләк кортлары кара төстә, зәңгәрсу чыгынтылы һәм ян-ягыннан кызгылт сары таплы, озынлыгы 50 мм га кадәр җитә. Кәрләч һәм яшь яфраклар белән тукланалар, көндез кояш яктысында аеруча активлар. Формалашып җиткән күбәләк кортлары күкәй кабыгында кышлый. Курчаклары зәңгәрсу төстә туфракта кузыда үсеш ала. Июнь башында курчактан җитлеккән бөҗәк чыга. Елга бер буын үсә. Август аенда күбәләк үзенең яшәү циклын төгәлли. Аполлоннар саны өзлексез кими бара. 

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Умырткасызлар