Сөялле кабар агачы

**Сөялле кабар агачы** (лат. Euonymus verucosus) — тәбәнәк яфраклы куак, Бересклет (Euonymus) гаиләсенең төре Бересклетовые (Celastraceae). Үсемлек Евразиядә киң таралган, шул исәптән Россиянең Европа өлешендә. Үсемлекнең өч үзенчәлекле үзенчәлеге бар, алар буенча аны Россиянең Европа өлешендәге башка агачлардан һәм куаклыклардан җиңел аерырга мөмкин: качканда күпсанлы ясмык (сакал бөртеге); Чәчәкләрнең «серкәч» исе; ал җимешләрдән салынып төшкән кызгылт-сары орлыклы, чукмарбашларга охшаган кара орлыклар.

## Тарату

Бересклет күбрәк киң яфраклы (бигрәк тә имәнлекләрдә) һәм ылыслы-киң яфраклы урманнарда очрый. Хәбәргә бай уңдырышлы туфрак өстен күрә. Күләгәдәге мезофит. Көньяк, Үзәк һәм Көньяк-Көнчыгыш Европа тауларында, Россиянең Европа өлешендә Псковтан алып Предуральга кадәр җәелдерелгән. Россиянең, Кавказ, Балтыйк буе илләренең күп кенә тыюлыкларында бар. Шулай ук Төркия, Иран, Кытай, Япония, Кореяда да үсә.

## Ботаник тасвирлама
Туры-туры яфраклы әрәмәлек (биеклеге гадәттә берсеннән ике метрга кадәр, кайчак 3,5 м га кадәр) яки биеклеге 6 м га кадәр булган зур булмаган агач. Үсемлекнең яшәү вакыты — илле яшькә кадәр. Унбиш ел эчендә куак якынча метр ярым метрга кадәр үсә, шуннан соң аның үсеше сизелерлек акрыная, ә утыз елдан соң туктала. Берсклет үсентеләре берничә ел дәвамында орлыкны да, чын яфракларны да саклап калырга мөмкин (Мәскәү өлкәсе шартларында — өч яшькә кадәр, ә кайвакыт урман күләгәсендә — хәтта 7-8 яшькә кадәр). Бу үзенчәлек кайчандыр берескларның мәңге яшел үсемлекләр булуын күрсәтә. Тамыр системасы өске, күп санлы сидек тамырлары булган.

Әйберләре юка, күп санлы көрән яки кара-көрән калкулыклар — наростов (сакал бөртеге) белән капланган, шуның аркасында кыяфәт һәм үз исемен алган. Бу ясалмалар («ясмык» дип аталучылар) һава үтә ала торган көпшәк тукымадан тора һәм искергән ботаклар япмасында ял итә — алар аша тере тукымалар сулый. Яшь ботаклар бик юка, җылы-яшел, нык булу өчен хезмәт итә торган киртләч төстәге тукымадан ишкәк сыман үсентеләр белән. Яфраклары гади, җирәнгеч, шома, күкәй озынча, кырыйлары вак ташлы. Яшел язгы һәм җәйге төсләр көз көне алсу яки кызыллы-алсу төскә алмашына.

Чәчәкләр вак, шыксыз, чагыштырмача яссы; озын чәчәкле яфраклар куенында урнашкан кечкенә тамчылы чәчәкләргә (өчәр, бишәр яки җиде данә) җыелган. Дүрт сәгать, алар таҗ яфракчыкларына тыгыз якын торалар. Ботаклар да дүртәү; аларның төсе яшел төстә, яшькелт-көрән төстә; алар түгәрәк формада, киң җәелеп, бер яссылыкта урнашкан. Дүрт серкәч — алар итле нектар дискуга беркетелгән. Шулай ук дүрт Столбиков, алар нектар дискның уртасына урнашкан. Чәчәкләрнең исе күңелсез, «серкәч» исе. Бересклет сакаллы-мыеклы май аенда чәчәк ата башлый һәм аның чәчәк ата башлау вакыты, гадәттә, май ландоды (Convallaria majalis) чәчәк ата башлау вакыты белән туры килә. Чәчәкнең дәвамлылыгы — берничә атна. Сөйрәлү бөҗәкләр ярдәмендә башкарыла — бересклет чәчәкләре, барыннан да элек, кыска хоботкалы чәчәкле чебеннәрне җәлеп итә.

Сакаллы каен җимеше — кабыклы коры дүрт аерчалы тартма, аның эчендә сусыл итле тукыма — присемянник белән капланган орлыклар урнашкан. Тышкы яктан караганда, кара яки соры орлыклар, ә присемянникка чумган яктан якты орлыклар; присемянник үзе ачык кызыл яки алсу-кызгылт сары төскә буялган. Өлгермәгән тартмалар — шарсыман яки грушалы, аксыл-яшел; соңрак, тулы өлгергәндә, алсу яисә куе алсу төскә керә. Тармаклар дүрт көпшәле итеп ачыла, ләкин присемянниклары булган орлыклар моннан соң күп чәчәкле үсемлекләрнеке кебек төшми, ә серьга кебек "җеп"ләргә салыналар (аларны орлык түбе дип атау дөресрәк). Орлыкларның һәм присемяннарның шундый урнашуы, шулай ук капма-каршы төснең (присемянникларда ал кәүсәсе, присемянникларда кызгылт сары һәм орлыкта кара төстәге) өлгереп җиткән үсемлек җимешләрен бик ачык күрсәтә, бу аларны тарату өчен мөһим. Имезүчеләрнең имилеге татлы тәмле, бу күп кенә кошларны җәлеп итә, шул ук вакытта бересклет орлыкларының төп аермасы булып киндер (Carduelis cannabina) тора. Җимешләр августта — сентябрьдә өлгерә.

## Химик состав һәм агулану мөмкинлеге
Бересклет сакаллы, бу ыруның башка барлык төрләре кебек үк — агулы үсемлек. Үсемлекнең барлык өлешләренең агулары. Агулануның иң ихтимал ысулы — җимешләрне куллану, алар кешеләрдә үзенең якты буявы белән кызыксыну уятырга мөмкин (җимеш тәменә баллы, тәмсез тәмәкегә ия). Агулану мөмкин булган симптомнар арасында — косу, диарея, йомшаклык, туңу, калтырау. Беренче ярдәм буларак ашказанын активлаштырылган күмер үлчәве, тозлы йомшарткычлар кабул итү, чистарту клизмасы куллану кулланылырга мөмкин. Агуланган кешенең тынычлыкта калуы таләп ителә. Агулану йөрәк эшчәнлеге бозылу сәбәпле, авыруның йөрәк эшен күзәтергә кирәк.

## Мәгънәсе һәм куллану

Яфракларда, кабыкта һәм бигрәк тә тамырларда үсемлекләр гутта (тамыр кабыгында — 1 дән 35 %ка кадәр) — гуттаперча алырга мөмкин булган матдә. XX гасырның беренче яртысында промышленность масштабларында гуттаперчлар алу өчен европача сакаллы һәм бересклет (Euonymus europaeus) куллану эшләре алып барылды, ләкин химия сәнәгате җитәрлек күләмдә ясалма полимерлар җитештерә башлагач, бересклет белән эшләр тукталды. Каен тамырларын зур күләмдә әзерләгәннәр, хәтта бу үсемлекнең плантацияләре дә барлыкка килгән. Урманның 1 гектарыннан 0,44 кг нан 4,3 кг га кадәр коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры коры агач җыеп алганнар.

Сакаллы каенның — вак әйберләр ясау өчен кулланыла торган каты үзагачы; аннан челноклар, музыка кораллары, үзле энәләр, ишкәк ишүчеләр, шпилькалар һ. б. ясыйлар. Бересклет күптәннән декоратив үсемлек буларак үсә. Болардан тыш, үсемлек тере киртәләр, шул исәптән коймаларны, төрле хуҗалык корылмаларын, компостирование урыннарын декоратив бизәү өчен файдаланылганнарын төзү өчен файдаланыла. Орлыкларда майлы майның 54 %ына кадәр, аны сабын кайнату өчен кулланырга мөмкин. Җимешләр капкачлары сары һәм коңгырт төскә керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы