open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Раушания Килдебәкова

**Раушания Килдебәкова**  (13 июль 1949 ел) — кардиолог. Медицина фәннәре докторы (2000), профессор (2002). Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2001).

## Биографиясе
Раушания Нәсгетдин кызы Килдебәкова 1949 елның 13 июлендә БАССРның Бәләбәй шәһәрендә туган.

1972 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый. Диплом алганнан соң, С. М. Киров исемендәге Уфа телефон аппаратурасы заводы поликлиникасында цех терапевты булып хезмәт юлын башлый.

Практик эшчәнлеге материаллары буенча 1980 елда (икенче мәгълүмат буенча 1981 елда) 1 Мәскәү медицина институтында «Результаты диспансеризации и этапного лечения больных гипертонической болезнью на промышленном предприятии» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1980 елдан  Уфаның 1‐нче хастаханәсендә табип-ординатор булып эшли. 

1984—1990 елдарда Уренгой-Ужгород үткәргеч торба эшчеләренең сәламәтлеген  өйрәнү буенча гыйльми төркем җитәкчесе була. 

1984 елдан (икенче мәгълүматлар буенча 1982 елдан башлап) Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь терапия кафедрасында укыта башлый. 

1990 елда Раушания Килдебәковаға һәлакәтләр медицинасы кафедрасы доценты гыйльми дәрәҗәсе бирелә. 

2000 елда  «Липидный профиль сыворотки крови, фактор питания и артериальная гипертензия среди сельского населения республики Башкортостан: значения для прогноза сердечно-сосудистых заболеваний» темасына докторлык диссертациясе яклый. 

2005 елдан  хәрби һәм гадәттән тыш хәлләр медицинасы кафедрасының хәрби-ялан терапиясе курсы белән мөдирлек итә..

Раушания Килдебәковага 2003 елда профессор дәрәҗәсе, ә 2002 елда «Башкортстан Республикасының атҡазанган табибы» исеме бирелә. Рәсәй Медицина фәндәре академиясенең «Ученые России 2006» исемлегенә кертелә.

## Фәнни эшчәнлеге
Раушания Килдебәкованың фәнни тикшеренүләре кардиология һәм гадәттән тыш хәлләр медицинасы мәсьәләләренә багышланган. Аның тарафыннан гипертония авыруын иртә диагностикалау һәм дәвалау мәсьәләләре  өйрәнелә, сәнәгать предприятиеләрендә эшләүчеләр һәм авыл җирендә яшәүчеләр өчен аны искәртү буенча тәкъдимнәр эшләнә, кайбер агулы матдәләр белән зарарланганда, йомшак тукымалар озак кысылып йөргәндә кискен бөер җитешмәүчәнлеге вакытында дәвалау ысуллары камилләштерелә. 

250‐дән артык  фәнни хезмәт, шул исәптән өч монография, 3 уйлап табу авторы. Профессор Раушания Килдебәкова   җитәкчелегендә 24 кандидатлык һәм 1 докторлык диссертациясе якланган

## Хезмәтләре

* Медико‐психологическое сопровождение лиц экстремальных профессий. Уфа, 2011 (автордаш);

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2002).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* [Килдебәкова Раушания Нәсгетдин кызы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .]
* Кильдебекова Раушания 
* КИЛДЕБӘКОВА Раушания Насгетдин кызы
* Кильдебекова Раушания Насгутдинова
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:13 июль көнне туганнар
Рим Каланов

**Рим Каланов**  (20 июль 1955 ел) — галим-хирург, онколог. Медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1996). Башкортстан Республикасының атказанган табибы (1997), Башкортстан Республикасының сәламәтлек саклау отличнигы (2005).

## Биографиясе
Рим Гариф улы Каланов 1955 елның 20 июлендә БАССР‑ның Краснокама районы Иске Нугай авылында туа.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң, югары белем алу  теләге егетне Башкорт дәүләт медицина университетына алып килә, вузны ул 1980 елда тәмамлый. Диплом алганнан соң, хезмәт эшчәнлеген башлый һәм 1984 елга кадәр шунда эшли.

1989 елдан  Башкорт дәүләт медицина институты, аннары, югары уку йортының атамасы үзгәртелгәч, Башкорт дәүләт медицина университетында укыта, шул ук вакытта 1992 елдан Уфаның ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсендә табиб, 1995 елга кадәр бүлек мөдире булып эшли. 2012 елдан алып Рим Гариф улы хезмәт юлын Г. Г. Куватов исемендәге Җөмһүрият клиник хастаханәсе табибы булып дәвам итә.

## Фәнни эшчәнлеге
Каланов Рим Гариф 350‐дән артык фәнни хезмәт һәм 28 уйлап табу авторы, аның фәнни эшчәнлеге онкология, эренле хирургия, колопроктология өлкәсенә багышланган. Башкортстан Республикасының дәвалау практикасында Рим Гариф улы тарафыннан эшләнгән юан эчәк яман шешен хирургик дәвалау алымы кулланыла..

## Хезмәтләре

* Толстокишечная непроходимость (диагностика, лечение, реабилитация). ). Уфа, Бер мең тугыз йөз туксан тугыз (автордаш);
* Лимфатическая система человекаУфа, Ике мең алты;
* Колопроктология. Уфа, Ике мең җиде (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган табибы (1997)
* Башкортстан Республикасының сәламәтлек саклау отличнигы (2005)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Каланов Рим Гариф улы
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Кызыл Кама районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:20 июль көнне туганнар
Леопольд Эпштейн

**Леопольд  Эпштейн** (туган 5 апрель, 1949 ел, Винница)&nbsp;— американың рус телле шагыйре һәм тәрҗемәчесе.

## Тормыш юлы
Леопо́льд Ви́кторович Эпште́йн табиб һәм инженер гаиләсендә туа. Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлый. 1971-1987 елларда Дондагы Ростовта һәм Новочеркасскида яши, программист, гыйльми хезмәткәр,  укытучы, урам себерүче, кочегар булып эшли.

Шигырьләрен 1962 елдан иҗат итә  башлый. Вакыт-вакыт ССРБ-да («Дон» журналында, «Поэзия» альманахында), бер тапкыр «Континент»  (1983); журналында Леонид Бородин (тәхәллүсе) астында әсәрләрен бастырып чыгара.

1987 елдан алып АКШ-та яши һәм Бостонда программист булып эшли. Биш шигырь китабы авторы. «Азат ителгән Улисс» антологиясендә, «Вакыт һәм без» журналында һәм башкаларда язган әсәрләрен бастырып тора

Инглиз теленнән рус теленә Шекспир, Байрон, Китс, Джойс әсәрләрен һәм шулай ук грузин, кытай телләреннән әсәрләр тәрҗемә итә.

Леопольд Эпштейн&nbsp;— тигез интонацияле һәм нечкә күзәтүләр белән язылган фәлсәфи-психологияле лирика остасы.

Эпштейнның 2001 елның 11 сентябрендәге террористик актка багышланган шигыре искиткеч дөрес һәм тәэсирле  язылган һәм шул ук вакытта дөньяга ССРБ дан чыккан рус карашлы американның патриотик  тойгыларын берләштереп торган әсәр.

Тәнкыйтьчеләр фикеренчә, «Леопольд Эпштейн&nbsp;— ачы пессимист һәм бер үк вакытта батыр һәм кешеләргә өмет бирүче шагыйрь».

## Хезмәтләре

* Грунт:: Шигырьләр.&nbsp;— Бостон, 1993.
* Фрагмент: Шигырьләренең икенче китабы.&nbsp;— Tinafly: Hermitage Publ., 2001.
* Спираль.&nbsp;— Винница: Глобус-Пресс, 2008.
* Промежуточный финиш.&nbsp;— Ростов на Дону: Феникс, 2009.&nbsp;— ISBN 978-5-222-15593-6
* Сопротивляться и не бунтовать.&nbsp;— Таганрог, 2010

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Авторский сайт  2015 елның 2 октябрь көнендә архивланган.
* В Журнальном зале
* Поэзия Московского университета: От Ломоносова и до… 

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Программистлар
Леонид Кузнецов (1947)

**Леонид Кузнецов** (5 апрель 1947 ел) — иминлек органнары һәм дәүләт хезмәте ветераны. 1998 елдан Россия Федераль иминлек хезмәтенең Красноярск крае буенча идарә начальнигы, генерал-лейтенант (1999); 2001-2006 елларда Россия Президентының Урал федераль округындагы тулы хокуклы вәкиле урынбасары. Кызыл Байрак һәм «Хәрби хезмәтләре өчен» орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Леонид Иванович Кузнецов 1947 елның 5 апрелендә Башкорт АССРның Балакатай районы Яңа Балакатай авылына туа.

1966 елда Меяс геология-разведка техникумын тәмамлагач, югары белемне Свердловск тау институтында ала (1973).

1966 елда Якутск геология идарәсенең Аимск геология-разведка партиясендә техник-геолог булып эшли.

1966—1968 елдарда СССР Кораллы Көчләрендә хезмәт итә.

1969 елдан Балакатай кәсепчелек-геофизик экспедициясе газокартонаж партиясенең техник операторы булып эшли.

1973—1974 елдарда — Свердловск тау институтының кече гыйльми хеҙмәткәре.

1974 елның февраленән дәүләт иминлеге органнарында эшли, төрлө вазыйфалар били. Дәүләт иминлеге хеҙмәтенең югары курсларын тәмамлый. ФСБ академиясе каршындагы белемне камилләштерү факультетында укый. Свердловск Дәүләт иминлеге хезмәте идарәсендә эшли.

1998—2001 елларда Красноярск крае Федераль иминлек хезмәте идарәсендә хезмәт итә.

2001—2004 елдарда Россия Президентының Урал федераль округындагы тулы хокуклы вәкиле урынбаҫары булып эшли.

Связь-Банк Урал төбәк үҙәге җитәкчесе.

## Гаиләсе

Өйләнгән, ике кызы бар.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Кызыл Йолдыз ордены
«Хәрби казанышлары өчен» ордены
3-нче дәрәҗә «Контрразведкадагы эшчәнлеге өчен» билгесе
Медальләр.
## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Информационно-аналитическое издание «Чекист.ги». Генерал-лейтенант Кузнецов Леонид Иванович 
* Кузнецов Леонид Иванович. Сетевое издание «Информационно аналитический портал «VIPERSON»

## Сылтамалар

* Уральский федеральный округ. Свободная энциклопедия Урала.  

Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Урал дәүләт тау университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:5 апрель көнне туганнар
Төркем:Геологлар
Ләлә Әлибаева

**Ләлә Әлибаева**  (4 март 1949 ел) — сәламәтлек саклау өлкәсе һәм профсоюз эшлеклесе. Башкортстан Республикасының атказанган табибы (1998) һәм мактаулы доноры.

## Биографиясе
Ләлә Әмирҗан кызы Әлибаева Бүздәк районы Уран авылында фельдшер гаиләсендә туган.

1964 елда  туган авылында урта мәктәпне тәмамлагач, Туймазы медицина училищесына уҡырга керә.Аны 1968 елда отличие белән тәмамлаган.

Башкорт дәүләт медицина институтына укырга керә, студент елларында республика клиник больницасының кардиология бүлегендә дә эшләп йөри. Институтны тәмамлагач, 1974 елда Белорет шәһәре медсанчастенда интернатура үтә.

Белорет районының Ачы авылына эшкә килә. 

1975 елдан 1980 елга кадәр шундагы больницада баш врач булып эшли. Тормышка чыга.

1980 елдан 1984 елга кадәр Ярмәкәй районының үзәк больницасында врач-терапевт булып эшли.

Анда берничә ел эшләгәч, тормыш иптәше Әлибаев Насыйр Арыслан улына Белорет районы Инҗәр бистәсендә мәктәптә эш тәкъдим итәләр.

Лалә Әмирҗан кызы Инҗәр участок хастаханәсендә эшли башлый. 

1998 елда сәламәтлек саклау өлкәсендәге күп еллык намуслы эшчәнлеге өчен «Башкортстан Республикасының атказанган табибы» дигән мактаулы исем бирелә

2002 елда хастаханәнең баш табиб итеп билгеләнә.

«Русиянең мактаулы доноры» дигән медаль белән, Сәламәтлек саклау министрлыгының күп санлы грамоталары белән бүләкләнгән.

## Гаиләсе
Ире — Әлибаев Насыйр Арыслан улы, педагог.

Уллары Азамат һәм Айдар

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Тамырына карап — «Башкортстан», — 18 дек. 2015 http://bashgazet.ru/bashkir/20700-tamyryna-arap.html   2017 елның 28 май көнендә архивланган.
* Указы Президента РБ от 17.06.1998 N УП-378 «О присвоении почетного звания „Заслуженный врач Республики Башкортостан“ работникам здравоохранения республики»(недоступная ссылка)
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Роберт Әхмәтов (1947)

**Роберт  Әхмәтов** - Башкортстан Республикасының Уфадагы Г. Г. Куватов исемендәге Республика  клиник хастаханәсенең баш табибы урынбасары. Башкортстан Республикасының атказанган табибы. Сәламәтлек саклау алдынгысы. Медицина фәннәре кандидаты.

## Биографиясе
Әхмәтов Роберт Хәсән улы 1947 елның 6 маенда БАССРның Уфа шәһәрендә туган. 

1965-1971 елларда — Башкорт дәүләт медицина институты студенты.

1971-1973 елларда — Башкорт дәүләт медицина институтының нерв авырулары кафедрасының клиник ординаторы. 

## Хезмәт юлы
1973-1996 елларда  — врач-невропатолог, нейрореабилитация бүлеге мөдире, Башкортстан Республикасының Г. Г. Куватов исемендәге Республика  клиник хастаханәсенең баш табибы урынбасары һәм оештыру-методик эш буенча баш табиб урынбасары. 

1996-1999 елларда  — Башкортстан  Республикасы  сәламәтлек саклау министрлыгының 3-нче Республика клиник хастаханәсе баш табибы.

1999 елда — Мәҗбүри медицина страховкалау Республика  фондының башкаручы директоры. Башкортстан сәламәтлек саклау министрының урынбасары.

2002 елдан — Башкортстан Республикасының Г. Г. Куватов исемендәге Республика клиник хастаханәсенең  баш табибы урынбасары. 

16 фәнни мәкаләсе дөнья күргән

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган табибы
* Сәламәтлек саклау алдынгысы
* Медицина фәннәре кандидаты.

## Чыганаклар

## Әдәбият

## Сылтамалар

* Роберт Хәсән улы Әхмәтовның биографиясе
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы турында мәгълүмат(недоступная ссылка)
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы
* Әхмәтов Роберт Хәсән улы
* [eurasian-defence.ru/?q=node/17860 Роберт Хәсән улы Әхмәтов]

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Медиклар
Рәбис Хисаметдинов

**Рәбис Хисаметдинов** (; 6 май 1947 ел) — галим-табиб, сәламәтлек саклау өлкәсе эшлеклесе, югары мәктәп укытучысы, җәмәгәть эшлеклесе. Медицина фәннәре докторы, профессор. Башкортстан Республикасының атказанган табибы. «Граждандар оборонасы отличнигы» билгесе кавалеры, 1990 елдың 11 октябрендә БАССРның уникенче чакырылыш Югары Советының өченсе сессиясендә республиканың дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССРның 12нче чакырылыш Югары Советы депутаты. Милләте — башкорт.

## Биографиясе
Рәбис Акмал улы Хисаметдинов 1947 елның 6 маенда Башкорт АССРның Илеш районы Итәй авылында туган.

Югары белемле — 1975 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый.

Хезмәт юлын 1965 елда урта мәктәптә укытучы булып башлап җибәрә.

1966-1968 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә, аннары Башкорт дәүләт медицина институтына укырга керә.

Югары һөнәри белем алганнан соң, 1977 елдан  Уфа шәһәренең 15-нче кала дәваханәсенең баш табибы булып эшли.

1980 елдан Республика  кардиология үзәгенең баш табибы.

1987 елдан — Башкортстан сәламәтлек саклау министрының беренче урынбасары.

1990 елда Хисаметдинов Рәбис Акмал улы Ярмәкәй районы, 202нче Ярмәкәй сайлау округыннан Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутаты итеп сайлана. Башкортстан Югары Советының сәламәтлек, ветераннар һәм инвалидлар эшләре буенча комиссиясе әгъзасы булган.

1999 елдан «Иммунопрепарат» федераль дәүләт унитар предприятиесенең генераль директоры урынбасары булып эшли.

### Гыйльми эшчәнлеге
1991 елда — «Уфа шәһәрендә ир-егетләр арасында ишемик авыру эпидемиологиясе» темасына кандидатлык диссертациясе яклый (*14.00.06* — кардиология).

2005 елда — «Заманча шартларда Россия төбәгендә сәламәтлек саклауга идарә итүне фәнни нигездә планлаштыру һәм аны оптимальләштерү» темасына докторлык диссертациясе яклый (*14.00.33.* — җәмәгать сәламәтлеге һәм сәламәтлек саклау).

2007 елдан Башкорт дәүләт университеты профессоры.

2016 елдан сәламәтлек саклау һәм медицина өлкәсен мобилизацияләү әзерлеге кафедрасы профессоры.

Фәнни хезмәтләре — 117 басма, шулар арасында 7 уку әсбабы, 4 монография, 5 норматив документ, журналларда һәм җыентыкта 101 мәкалә.

Дүрт уйлап табу авторы

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «ССРБ Ватандашлар оборонасы отличнигы» күкрәк билгесе
* Башкортстан Республикасының атказанган табибы

## Гаиләсе
Өйләнгән, хатыны белән бер кыз тәрбияләп үстергәннәр.

## Шулай ук карагыз

* БАССР-ның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 21.

## Сылтамалар

* Хисаметдинов Рәбис Акмал улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* 12 созыв (БАССР)
* Хисамутдинов Рабис Акмалович//Башкирский государственный медицинский университет 

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:6 май көнне туганнар
Роберт Әхмәтов

**Роберт Әхмәтов :**
* Роберт Әхмәтов (1941), хирург, БР атказанган табибы.
* Роберт Әхмәтов (1947), невропатолог, медицина фәннәре кандидаты, БР атказанган табибы.
Красовский

**Красовский** (Крас**ó**вский) ― күпмәгънәле сүз.
;Фамилия
* Николай Красовский (1924—2012), математика һәм механика өлкәсендә галим. СССР ФА һәм РФА академигы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1974).
;Башкасы
* Красовский, кратер.
Каланов

**Каланов** ― фамилия.
* Николай Каланов (1956), рус телендә иҗат итүче язучы, тарихчы.
* Рим Каланов (1955), медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1996). БР атказанган табибы.

Төркем:Фамилияләр
Морзабаев

**Морзабаев** ― фамилия.
* Хәсән Морзабаев (1951), медицина фәннәре докторы (2002), РФ атказанган мәгариф эшлеклесе.
----
;Морзабаева
* Салия Морзабаева (1957), медицина фәннәре докторы, БР (2002) һәм РФ (2008) атказанган табибы.
* Флүзә Морзабаева (1950), журналист, шагыйрә. БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2003).

Төркем:Фамилияләр
Рыков

**Рыков** (Р**ы́**ков) ― фамилия.
* Алексей Рыков (1881—1938), совет дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе.
* Анатолий Рыков (1978), сәнгать фәннәре кандидаты, фәлсәфә фәннәре докторы.

## Моны да карагыз
* Рыковы, авыл.

Төркем:Фамилияләр
Пахомов

**Пахомов** (Пах**о́**мов) ― фамилия.
*  Алексей Пахомов (1945), совет һәм Россия инженеры, эшмәкәр.
* Андрей Пахомов (1947—2015), совет һәм Россия графигы.
* Юрий Пахомов (1956), генерал-майор.
## Моны да карагыз
* Пахомов, елга.

Төркем:Фамилияләр
Владимир Барановский (1846)

**Владимир Степанович Барановский** (  - ) - Россия уйлап табучысы һәм беренче тиз артиллерия системасының дизайнеры.

## Биография
Владимир Барановский Хельсингфорста ( Һельсинки ) туган. Россия инженеры һәм уйлап табучысы Степан Иванович Барановскийның улы (1817 - 1890 ) . 

1867 елдан  Санкт-Петербургтагы Нобель заводында, ул Гатлинның картечницаларын камилләштерү өчен эшли. 

1877 елда  ике  туганы Петр Викторович Барановский белән берлектә, ул Санкт-Петербургта артиллерия трубалары ( приборлар ) һәм картридж корпуслары җитештерү заводы (соңрак П В.Барановский механик һәм очрак заводы ) оештыра  , хәзерге вакытта -" Компрессор "акциясе  ). 

1872-1875 еллар арасында ул  унитар картридж белән 63,5 мм (2½ дюйм) тиз утлы туп ясый. Барановскийның ялан ҡоралдары 1877-1878 еллардагы Россия-Төркия сугышы вакытында (2 мылтык), һәм десант тупы Ихетуан күтәрелешен бастыру вакытында һәм 1904-1905 еллардагы Россия-Япон сугышында кулланылган. Барановский пушкаларында беренче тапкыр  поршенлы бикләгеч, предохранитель, унитар патрон, заряд токануының суғу ысулы, лафет, оптик (телескопик) прицел һ.б. камиллаштырулар кулланыла. 

Барановский шулай ук унитар патроннарны җыю өчен машина ясый,  ул киң тарала, аның  уйлап табулары  технологиянең башка өлкәләрендә билгеле (алтын шахталарында эшләү өчен дренаж машинасы, гидро-контроль панель һ.б.)). 

Әтисе С.И. Барановский  су асты көймәсе төзей. 

Владимир Степанович Барановский Санкт-Петербург янындагы артиллерия полигонында,  сугыштан кайткан тиз атучы пушкада  яңа унитар патроннарны сынаганда үлә. Куликово авылында күмелгән  .

## Барановскийның тиз атучы пушкасы

2,5 дюйм (63,5 мм) тиз атучы пушка амфибия операцияләре өчен эшләнгән. Корал Россия флоты  хезмәтендә кулланыла. 1877 елда  шулай ук   кыр һәм тау тиз атучы пушкалар да кораллануга алына. 

Тиз атучы пушкада Барановский бердәм (унитар) патрон куллана. Атылганнан соң гильза ташлаучы ярдәмендә коралдан чыгып китә, ә яңа патрон беренче тапкыр кулланылган поршень йозагы белән үз-үзен чыгара торган пружина ударнигы белән бикләнә.   Барановский болт нык ябылмаганда атуны булдырмый торган куркынычсыз җайланма кертә. Шулай ук ату вакытында коралның откатын булдырмый торган сыгылмалы лафет кулланыла. 

Пушкада шулай ук вертикаль һәм горизонталь юнәлешләрдә көбәкне күчерү өчен винт һәм тешле тапшыру, целик һәм мушканы алмаштыручы оптик (телескопик) прицел белән борылыш механизмы бар

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* Календарь воина на 1986 год / Составитель А. П. Шерстнёв, редактор А. В. Врублевский. — М.: Воениздат, 1985. — С. 265-267. — 366 с. — 100 000 экз.
* Военный энциклопедический словарь / Председатель Гл. ред. комиссии Н. В. Огарков. — М.: Воениздат, 1983. — 863 с. — 300 000 экз.
* Малая советская энциклопедия. Т. 1. А — Буковина / Редколл.: Б. А. Введенский (гл. ред.) и др. — 3-е изд. — М.: БСЭ. — Т. 1. — 250 000 экз.

## Сылтамалар
* Биография на сайте ХРОНОС.
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Һелсинкида туганнар
Хәлимә Корбанаева

**Хәлимә Корбанаева** (27 декабрь 1900 ел — 2 апрель 1972 ел) — педагог. ССРБ-ның 3‑нче чакырылыш Югары Советы депутаты. ВКП(б) әгъзасы. РСФСР мәктәбенең атказанган укытучысы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949). 

## Биографиясе
Хәлимә Абдулла кызы Корбанаева 1900 елның 27 декабрендә Ырынбур губернасының Ырынбур өязе Туембәт авылында туган. Башкорт АССР-ның халык язучысы Зәйнәб Биишеваның 8 яшькә олырак бертуган апасы .Гаиләдә 5 бала булган. Аларның ата-анасы яшьли вафат була. 

Хәлимә Абдулла кызы — Зәйнәб Биишеваның киң билгеле «Кимсетелгәннәр» романында Бибеш образы прототибы.

1939 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаган. 

1918 елда Кыпчак кантоны, Морак районы мәктәпләрендә хезмәт юлын башлый.

1934-55 елларда Уфа мәктәпләрендә эшли. 1937 елдан бирле 9 нчы башкорт урта мәктәп‑интернатында укыта.Бу Уфада 1937 елда ачылган тәүге башкорт мәктәбе була. Хәлимә Абдулла кызы аны оештыручылар һәм ачучылар рәтендә булган. Шуңа кадәр Уфада тик татар мәктәпләре булган, башкорт балалары шунда укыган 

ССРБ-ның 3‑нче чакырылыш Югары Советына депутат итеп сайлана. 

Башкорт теле укытучылары өчен методик әсбаблар авторы.

1972 елның 2 апрелендә Уфада

вафат була һәм шунда җирләнә.

## Гаиләсе һәм туганнары

* Ике баласы булган. Кызы - медицина фәннәре докторы, БАССР‑ның атказанган табибы, БАССР‑ның сәламәтлек саклау отличнигы Корбанаева Флора Шәйхи кызы

Улы - Корбанаев Җаек Шәйхи улы, хирург, 1970 елдан Ангола халык республикасында эшли.

* Бертуган сеңлесе Биишева Зәйнәб Абдулла кызы — башкорт прозаигы, шагыйрь, драматург һәм тәрҗемәче. Башкорт АССР-ының халык язучысы, Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе лауреаты.
* Ике туган энесе Бейешев Әкрәм Гыйбадулла улы — филология фәннәре кандидаты, тел галиме, тарихчы, "Башкорт теленең картотекасы", "Башкорт теленең аңлатмалы сүзлеген" төзүче.
* Ике туган энесе Биишев Фуат Гыйбадулла улы, күренекле тележурналист, беренче телесериаллар сценарий авторы, "Кинйә" телефильмының сценарий авторы (Гали Ибраһимов романы буенча).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены (1949).
* РСФСР мәктәбенең атказанган укытучысы (1949)

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Корбанаева Хәлимә Абдулла кызы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

## Шулай ук карагыз

* Корбанаева Флора Шәйхи кызы

## Видео

* Живые цветы памяти. 100-летие Халимы Биишевой-Курбанаевой. 2001г.
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:2 апрель көнне вафатлар
Төркем:Күгәрчен районында туганнар
Төркем:1900 елда туганнар
Төркем:27 декабрь көнне туганнар
Роман Копин

**Роман Валентинович Копин** (1974 елның 5 марты, Кострома, ССРБ) — Россия сәясәтчесе. 2008 елның 13 июленнән Чукотка автономияле округы губернаторы (2008 елның 3 нче июленнән 13 нче июленә кадәр һәм 23 нче июльдән 24 нче сентябрьгә кадәр Чукотка автономияле округы губернаторы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы). «Бердәм Россия» партиясенең югары советы әгъзасы.

## Тормыш юлы
Роман Копин 1974 елның 5 мартында Костромада туган. Кострома шәһәренең 34 нче лицеен тәмамлый. 1994 елда Түбән Новгород өлкә яшьләр инициативалары үзәге директоры урынбасары булып эшли. 1995 елдан башлап Кострома таможнясының юридик бүлек инспекторы, аннары таможня кагыйдәләрен бозу турындагы эшләрне үтәү төркеме җитәкчесе булып эшли. Алга таба «СБС-агро» АКБның Кострома региональ филиалында эшли. 1996 елда Идел-Нократ дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаган.

### Сәяси эшчәнлек
1999 елда Чукотка автономияле округы губернаторы киңәшчесе итеп билгеләнә. 2001 елда Чаун районы башлыгы, ә 2003 елда Чукотка автономияле округы Билибино районы башлыгы итеп сайлана.

2008 елның апрелендә Чукотка автономияле округы губернаторы урынбасары итеп билгеләнә. Чукотка автономияле округының сәнәгать һәм авыл хуҗалыгы сәясәте департаментын (сәнәгать, энергетика, транспорт, элемтә, ягулык-энергетика комплексы, төзелеш, архитектура, ТКХ, Дәүләт техник күзәтчелеге, авыл хуҗалыгы, ветеринария, сәүдә, азык-төлек һәм балыкчылык, әйләнә-тирә табигатьне саклау) җитәкләгән.

2008 елда «Финанслар һәм кредит» белгечлеге буенча Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс академиясен тәмамлаган.

2008 елның 3 июлендә Чукотка губернаторы Роман Абрамович вәкаләтләре вакытыннан алда туктатылганнан соң, Чукотка автономияле округы губернаторы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы итеп билгеләнә.

2008 елның 11 июлендә Россия Президенты Чукотка автономияле округы Думасына регион губернаторы вәкаләтләрен бирү өчен Копин кандидатурасын кертә. 13 июльдә округ парламенты депутатлары Президент керткән кандидатураны бертавыштан раслаганнар. 2008 елның 24 июлендә Роман Копин Чукотка губернаторы вазыйфасына керешкән.

2008 елның 1 декабреннән 25 маена кадәр һәм 2012 елның 4 гыйнварыннан 28 июленә кадәр — Россия Федерациясе Дәүләт Советы президиумы әгъзасы.

2013 елның 8 сентябрендә Чукотка автономияле округы губернаторы итеп сайлана. 24 сентябрьдә ант итә һәм рәсми рәвештә үз вазыйфасына керешә.

«Бердәм Россия» Чукотка бүлекчәсе Сәяси советы әгъзасы.

Россия Федерациясе Президенты указы белән «Почёт ордены» белән бүләкләнә.

## Гаилә
Өйләнгән, улы Михаил һәм кызы Арина.

## Бүләкләр

* Почёт ордены
* «Россия Федерациясе оборонасын ныгытуга өлеш керткән өчен» медале (Россия Оборона министрлыгы, 2019).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Роман Копин рәсми сайты
* Хакимият сайтында биографиясе
* 

Төркем:Билибино районы
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Костромада туганнар
Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:5 март көнне туганнар
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Россия юристлары
Төркем:Әлифба буенча юристлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:РФ хөкүмәте каршындагы Финанс университетын тәмамлаучылар
Болгар мәчете (Чабаксар)

**Болгар мәчете** () – Чуашстанның башкаласы Чабаксар шәһәрендә урнашкан мөселман гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Чабаксар мөхтәсибәтенә карый. Бер үк вакытта Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Чабаксардагы резиденциясе вазифасын да үти .

## Тарих

2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Чабаксарда һәм аңа буйсынган торак пунктларда татарларның саны 4932 (шәһәр халкының 1,1 % ы) , 2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Чабаксарда татарларның саны 4 475 булган (шәһәр халкының 1,03 % ы) .

Җирле татарлар, берләшеп, 1946 елда ук намаз укый башласа да, моны Чуашстан башкаласының аерым бер йортында гына эшли алганнар.

2001 елның 3 ноябрендә Чабаксарның Ленин районында, шәһәр читендә урнашкан Федор Гладков урамы, 18 нче йорт адресы буенча мәчеткә нигез ташы салынган.

2005 елның 14 сентябрендә мөфти Тәлгать Таҗетдин «Болгар» мәчетен ача .

2005 елда төзелгән мөселман гыйбадәтханәсе шәһәр тарихында беренче мәчет булып тора.

Мәчетнең исеме Идел буе Болгары  башкаласы Болгар шәһәре хөрмәтенә аталган. Чабаксарда Аллаһ йорты шактый озак вакытлар төзелгән, төзелеш эшләре биш елдан артык дәвам иткән. Архитекторлар үзенчәлекле ислам дини корылмасы проектын тәкъдим иткән. Бина заманча стильдә төзелгән.

2015 елда Чабаксарның бердәнбер мәчете ун еллыгын билгеләп үткән.

## Сылтамалар
* Мечеть в Чебоксарах отметила десятилетие. Всемирный исламский сайт мусульман

## Моны да карагыз
* Чуашстан мөселманнары Диния нәзарәте

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2005 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Чуашстан мәчетләре
Төркем:Чабаксар
Болгар мәчете

**Болгар мәчете :**
* Болгар мәчете (Казан), 1993 елда төзелгән.
* Болгар мәчете (Чабаксар), 2005 елда төзелгән.
Үрүң Айыы Тойон

**Үрүң Айыы Тойон** (саха телендә: Үрүҥ Аар Тойон, Үрүҥ Тойон Айыы; саха теленнән тәрҗемәдә «якты барлыкка китерүче раббы»; башка исемнәр — *Юрюнг Аар Тойон*) — саха халкы мифологиясендә иң олы Ходай, югары дөньяның, айыы Илаһларының һәм Галәмнең башы.. Галәм һәм кеше барлыкка китерүчесе.
.
Эссе һәм яктылык балкучы мехларга киенгән карт образына сурәтләнә. Ходай образында Кояш шәхесләнгән.. Тугызынчы күктә тора (кыш булмаган, ак үлән үсүче ил сыйфатында алга китерелә). Вилюй сахалары риваятьләре буенча, бу өске күктә ике кояш булган. Әмма Юрюнг айыы тойон аларны аерып куеп өченчене барлыкка китереп аны күк һәм җир арасында урнаштырган..
Барлык айыы Илаһлары өстендә торучы һәм нинди дә булса оппозиция түзмәүче иерарх булып тора. Саха риваятьләренең берсендә  Үрүң Айыы Тойон аңа ышанмый, ә могъҗизаларны  (дәвалауны, үлемнән терелтүне) үз көче белән эшли дип игълан иткән буйсынмаучы  шаман Аан Аргыл Ойуунены яндырырга кушкан дип сөйләнә. Соңыннан шаман тәне төрле сөйрәлүчеләргә таркалган, шулардан бары тик бака исән калган. Ул иң югары тау түбәләрендә яши башлап, Хара Баргыйа Тойон һәм Кюн Кянгис Ойуун кебек көчле шәйтан-шаманнарга башлангыч биргән..

Үрүң Айыы Тойон исеме белән рәт саха халкы йоласы бәйле, алардан «кыйдаа» йоласы аерылып тора. Аны башкарганда ак төстәге киемдә өч яшүсмер, кулларында ак, кайрыдан чистартылган таякны тотып ак сөт төсендәге атларга атланган, шуннан соң тугыз яки унике ат яки колыннар белән бияләрне куган. Аларның мәсьсәләсе атларны кире юлны тапмасын һәм табунына кайтмасын өчен мөмкин кадәр ераграк куу булган..

Үрүң Айыы Тойонның хатынының исеме Кун Кубэй хотун (саха теленнән тәрҗемәдә: «кояшлы рәхимле ханым»).

## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Илаһлар
Планета Козлова

**Планета Козлова** (28 июль 1945 ел) — галим-педагог. Педагогика фәннәре докторы (1998), профессор (2000). Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы (1993), Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2002) Югары мәктәп укытучысы.

## Биографиясе
Планета Павловна Козлова 1945 елның 28 июлендә Башкорт АССРның Белорет районы Гаделша авылында туа.

1970 елда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаганнан соң, Стәрлетамак шәһәренең 9 нчы урта мәктәбендә һәм 2‑нче тәрбия-хезмәт колониясендә укыта

.1974 елдан  Башкорт дәүләт университетының Стәрлетамак филиалы укытучысы, 1987-2009 елларда һәм 2012-13 елларда — Стәрлетамак дәүләт педагогия академиясе һәм Башкорт дәүләт университетының Стәрлетамак филиалы гомуми академия кафедрасы мөдире

1998 елда педагогия фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә дәгъва итеп, «Природосообразность как основополагающий принцип в истории школы и педагогики» темасына докторлык диссертациясе яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
П.П.Козлованың фәнни тикшеренүләре мәгариф тарихы һәм философиясенә, балаларны тәрбияләүдә һәм укытуда табигатькә тәңгәллек принцибына, хәзерге яшьләргә рухи-әхлакый тәрбия бирү проблемаларына, мәгариф өлкәсендә идарә итү консультациясенең заманча аспектларына багышланган.

200‑гә якын фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы (1993)
* Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2002)

## Төп хезмәтләре

* Генезис теории природосообразности развития человека в истории психолого-педагогической культуры. Уфа; Стерлитамак, 1995;
* Преемственность в теориях природосообразного и экологического воспитания. Стерлитамак, 2004 (автордаш).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Джёсёгей тойон

**Джёсёге́й тойо́н** (башка исемнәре — *Дьёсёгёй Тойон, Кюрюё Дьёсёгёй Тойон, Дёсёгёй Айыы яки Уордаах Дёсёгёй*) — саха мифологиясендә аларның үрчүенә ярдәм итүче атлар һәм мөгезле терлек яклаучысы, Илаһ.. Айыы разрядына карый. Кайбер мифларда Галәмне барлыкка китерүче Юрюнг айы тойон айыысының энесе булып тора.
Я кеше, я кешнәүче айгыр образында сурәтләнгән.. Кешеләргә атларны җибәрә, әмма ярсуланса аларны кире ала ала. А. И. Гоголев фикере буенча саха мифологиясендә  Джёсёгей тойонның кояш культы белән бәйләнеше һәм шуның белән беррәттән анда Үзәк Азия илаһи ат кояш килеп чыгышы турында мифы бәйләнеше ачык күзәтелә..
Саха халкы карашлары буенча, дүртенче күктә тора. Күренә торган күкнең көньяк-көчыгыш өлешендә, кышкы кояш чыккан урында урнаша.. Аның йорты алтыпочмак формасында һәм тыштан ак ат тиресе белән тышланган..
## Искәрмәләр

Төркем:Мифология
Төркем:Илаһлар
Валерий Халиков

**Валерий Халиков** (14 июль 1950 ел) — ССРБ һәм Россия нейрохирургы. Медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2002). Россия Федерациясенең (2008) һәм Башкортстан Республикасының атказанган табибы (1992).

## Биографиясе
Халиков Валерий Габделхак улы 1950 елның 14 июлендә Ишембай шәһәрендә туа. 1973 елда БДМУ тәмамлый.

1976 елга кадәр һәм 1974 елда «Ишембайнефть» НГДУ-сы медик‑санитар частеның Ишембай гомуми дәваханасында эшли.

1977 елдан Днепропетровск медицина учреждениесендә хезмәт итә.

1980-1981 елларда туган каласына кайтып, Ишембайның 1-нче поликлиникасында эшли.

1983 елдан Г. Куватов исемендәге җөмһүрият клиник хастаханәсендә хезмәт юлын дәвам итә, 1997 елдан БДМУ белем бирү институтында эшли.

2003 елдан РФ Федераль иминлек хезмәтенең Төп клиник хәрби госпиталендә (Мәскәү) — әйдәүче, 2013 елдан баш нейрохирург.

## Библиография
200-гә якын фәнни хезмәт һәм 8 уйлап табу авторы.

* Халиков, Валерий Абдулхакович. Обоснование микрохирургической пластики поврежденных периферических нервов с использованием аллостатических трансплантатов : (Экспериментально-клинической исследование) : автореферат дис. ... кандидата медицинских наук : 14.00.28 / АМН ССРБ. НИИ нейрохирургии им. Н. Н. Бурденко. — Москва, 1990. — 14 с.

## Әдәбият

* ХАЛИКОВ Валерий Габделхак  улы/ Халиков Валерий Абдулхак улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
* Указы Президиумы В РБ от 11.08.1992 N 6-2/г «О присвоении почетных званий рРеспублики Башкортостан»

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ишембайда туганнар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:РФ атказанган табиблары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:14 июль көнне туганнар
Владимир Третьяков (1890)

**Владимир Третьяков** (6 гыйнвар 1890 ел — 31 гыйнвар 1970 ел) — галим-акушер гинеколог. 1946 елдан Башкорт дәүләт медицина институты укытучысы, шул  исәптән 1968 елга кадәр акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире. 1946-1967 елларда Башкортстан акушер-гинекологлар җәмгыяте җитәкчесе. Медицина фәннәре докторы (1942), профессор (1935). Башкорт АССРның атказанган табибы (1957), ССРБның сәламәтлек саклау отличнигы (1945). 

## Биографиясе
Владимир Всеволодович Третьяков 1890 елның 6 гыйнварында Казан губернасының Зөя авылында (Татарстанның Свияжск шәһәре) туган.

## Хезмәт юлы
1915 елда Казан университетын тәмамлаган.

1920 елдан бирле Томск университетының акушерлык-гинекологик клиникасында эшләгән. 

1924 елдан бирле Омск медицина институтында укыткан.

1935 елда - Төрекмән медицина институтының акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире (Ашхабад).

1946 елдан Башкорт дәүләт медицина институты укытучысы, шул исәптән 1968 елга кадәр акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире. 

1946-1967 елларда Башкортстан акушер-гинекологлар җәмгыяте җитәкчесе.

1947 елдан алып 1968 елга кадәр Башкорт медицина институтының акушерлык һәм гинекология кафедрасы мөдире вазыйфасында  эшләгән. 

Галимнең фәнни эшчәлеге йөклелек патологиясе, бала тудырганнан соң септик өзлегү, хатын-кызга бала тудыруда рациональ ярдәм күрсәтү һәм авыртуны басу, акушерлык ярдәмен, акушерлыкта һәм гинекологиядә операция җитештерү техникасын камилләштерү, шул исәптән кесарева сечения операциясе проблемаларына, халыкка медицина ярдәмен оештыруга, хатын-кызларның җенси өлкәсенә йогынты ясарлык хезмәт шартларын өйрәнүгә һ. б. багышланган. 

40-тан артык  гыйльми хезмәт  авторы. 1942 елдан - медицина фәннәре докторы, 1935 елдан - профессор.

Владимир Всеволодович Третьяков 1970 елның 31 гыйнварында Уфа шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* 1945 - ССРБ-ның сәламәтлек саклау отличнигы
* 1957 - БАССР-ның атказанган табибы

## Әдәбият

* Третьяков, Владимир Всеволодович.

Некоторые материалы по обезболиванию родов [Текст] / Проф. Третьяков. — Ашхабад : Туркменгосиздат, 1936. — Обл., 21 с.; 21 см. FB Я 234/1422 FB Я 234/1423 Дата поступления в ЭК — 10.02.2016

## Сылтамалар

* [Третьяков Владимир Всеволодович // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . рф/2-statya/5760-tretyakov-vladimir-vsevolodovich.html Третьяков Владимир Всеволодович]
* Уфа ГИД Третьяков Владимир Всеволодович
* Студия. Развитие хирургической службы в РБ
* [wiki02.ru/encyclopedia/Tretyakov_Vladimir_Vsevolodovich/t/14209 Гербы Главная энциклопедия]
* Российская государственная библиотека

## Искәрмәләр

Төркем:Профессорлар
Төркем:Фән докторлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Бадамшин

**Бадамшин** ― фамилия.
* Гариф Бадамшин (1865―1910 елдан соң), җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе.
* Рөстәм Бадамшин (1950), техник фәннәр докторы (2000), профессор (2004). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
* Шамил Бадамшин (1939), Татарстан АССР (Татарстан) Дәүләт салым инспекциясе башлыгы (1990 елдан).

Төркем:Фамилияләр
Владимир Третьяков

**Владимир Третьяков :**
* Владимир Третьяков (1890―1970), медицина фәннәре докторы (1942), профессор (1935). БАССР атказанган табибы (1957).
* Владимир Третьяков (1936—2021), физика-математика фәннәре докторы, профессор, Урал дәүләт университеты ректоры (1993—2006) һәм президенты (2006—2011).
Айыысыт

**Айыысы́т** (Саха телендә:Айыыhыт), яки **Айысы́т**, — сахаларда яклаучы, бала һәм йорт хайваннары токымы бирүче Алиһәләрнең гомуми атамасы.  Охшаш мәгънәдә еш Иэйиэхсит исеме дә кулланыла. Айысыт иң олы айыы Илаһлары санына керә. Моннан кала, Кроме того, Айысыт дип саха мифологиясендә аерым югары дәрәҗә Алиһәне атыйлар. Ул бала табуга һәм йөкле хатыннарга ярдәм итә. Айысыт — шулар хөрмәтенә кымыз бәйрәме оештырылган Алиһәләрнең берсе.

## Айыысыт Алиһәсе
Айысыт көнчыгыш күктә тора һәм аннан яктылык ореолы белән уратылган бай киендерелгән олы хатын яки бия кыяфәтендә иңә. Ул бала тапканда пәйда була, йөкне уңышлы итеп чыгарырга ярдәм итә, туган баланы алкышлый һәм бала тапкан хатынның өен туганнан соң өченче көнгә калдырып китә. Кешенең *Айысыт*ы җәйге кояш таң ату ягында урнашкан.

Шулай ук мөгезле терлек айыысыты — Исэгэй айысыт бар, ат үрчү айыысыты — Джёсёгей тойон һәм Киенг Киели-Балы тойон, этләрнең һәм төлкеләрнең — Норулуйа. Нэлбэй айысыт бала табуның яклаучысы булып тора. Ат малының Айыысыты кышкы кояш таң ату ягында, ә мөгезле терлек айыысыты — җир астында урнаша.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Илаһлар
Төркем:Мифология
Дмитрий Татаринов

**Татаринов Дмитрий Иванович** (18 октябрь 1877 ел — 25 июль 1956 ел) — галим-терапевт, югары мәктәп хезмәткәре һәм җәмәгать эшлеклесе. Медицина фәннәре докторы (1905), профессор (1934). РСФСР-ның 1 нче һәм 2-нче чакырылыш Югары Советы депутаты. Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1940), ССРБ-ның сәламәтлек саклау отличнигы (1944), Кызыл Байрак Хезмәт  ордены (1944) кавалеры

## Биографиясе
Дмитрий Иванович Татаринов 1877 елның 18 октябрендә Ырынбур губернасы Верхнеурал өязе Белорет Заводы бистәсендә  туган. 1901 елда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тәмамлый. 

1901-1912 елларда Мәскәү университетының медицина факультеты ординаторы, клиника ассистенты. 1912-1914 елларда мәктәп табибы. 1914-1918 елларда Уфада Бөтенрусия земство берлеге госпиталендә бүлек мөдире. 1918-1920 елларда Томск кала поликлиникасы мөдире. 

1920-1934 елларда Уфаның 2 нче һәм 3-нче дәваханәләрендә терапия бүлеге мөдире. 

1934-1956 елларда Башкорт дәүләт медицина институтының госпиталь терапиясе кафедрасы мөдире булып эшли. Башкорт медицина институтында 3 кафедра оештыра: эчке авырулар пропедевтикасы, госпиталь һәм факультет терапиясе. Эчке авыруларны гыйльми эзләнү үсешенә, Башкорт АССРда терапевтик хезмәтне барлыкка китерүгә зур өлеш керткән.

Төп фәнни хезмәтләре ашказаны-эчәк тракты авыруларын, йөрәктәге физик кимчелекле, ревматизмны, сепсисны өйрәнүгә багышланган. 50-дән артык фәнни хезмәт авторы. 

Хезмәт Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнгән (1944).

ВКП(б) әгъзасы. 1 нче һәм 2-нче чакырылыш РСФСР-ның Югары Советы депутаты итеп сайлана.

1956 елда Уфада вафат була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Татаринов Дмитрий Иванович // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* профессор ТАТАРИНОВ Д. И. (1877-1956) . *Башкирский государственный медицинский университет*. Проверено 25 сентября 2018.
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Белоретта туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1956 елда вафатлар
Төркем:25 июль көнне вафатлар
Төркем:1877 елда туганнар
Төркем:18 октябрь көнне туганнар
Сюгэ тойон

**Сюгэ́ тойо́н** (саха теленнән тәрҗемәдә «балта әфәнде»; башка исемнәре *Аан Дьаасын, Дьаа Буурай, Орой Бурай, Буурай Дохсун, Уордаах Дьасыбыл, Сюнг Дьаасын, Сюрдээх Кэлтээх Сюгэ Буурай Тойон*) — саха мифологиясендә күк күкрәү Илаһы. Айыы разрядына карый. Кайвакыт иң олы барлыкка китерүче триадасында өченче исем астында атала. В первой половине XVIII гасырның беренче яртысында сахаларның бөтен ыру-кабилә берләшмәләре тарафыннан ихтирам ителгән иң олы Илаһларның берсе.

Фараз ителгәнчә, Сюгэ тойон иң элек күк күкрәү хуҗа рухы буларак ихтирам ителгән булган, әмма соңрак абасы явыз рухларын куучы Илаһ буларак ихтирам ителә башлаган. Риваятьләр буенча, күк күкрәү аның аты тояклары шакылдавы булып тора, яшен — ул җирдә һәм күктә куучы пычрак көчләрне җиңә торган балтасы. Моннан тыш, ул малны яклый, кешеләргә балалар, танау һәм бозаулар, айгырлар җибәрә.

Сахалар карашлары буенча, яшен суккан агач астында бәхет бирүче амулет ташын (“күк күкрәү балтасы”н) табып була. Сюгэ тойонга ихтирам күрсәтүнең калган йоласы булып арчы йоласында яшен суккан агачның чыраларын куллану.

Күп эпитетлары бар, алар арасында «дәһшәтле җитәкче», «җитез кыю» һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Төркем:Мифология
Иэйиэхсит

**Иэйиэхсит** — саха мифологиясендә иң олы айы Илаһлары санына керүче кешеләрне һәм йорт хайваннарын яклаучы Алиһәләрнең гомуми атамасы. Моннан кала, Иэйиэхсит Илаһлар һәм кешеләр арасында аерым уртакчы Алиһә исеме буларак кулланыла. Кешеләрнең һәм йорт хайваннарны яклаучы Алиһәләрнең гомуми исеме өчен шулай ук Айыысыт исеме кулланыла.

## Иэйиэхсит Алиһәсе
Аны бай кием кигән хатын-кыз, кайвакыт аксыл төстәге бия буларак алга китергәннәр. Җиргә май аенда иңә. Аның кайтуы белән яфрак яшелләнә башлый, җәй башлана. Мифология буенча, ул кешеләрнең сорауларын Илаһларга, ә Илаһларның җавапларын кешеләргә тапшыра. Иэйиэхсит — иң бәхетле кешеләрнең яклаучысы, аларны тумыштан бирле яклый һәм абасы явыз рухлардан яклый.

## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Төркем:Мифология
Улу тойон

**Улу Тойон** (саха телендә: Улуу Тойон; төрки телендә — «бөек әфәнде» сүзеннән) — саха мифологиясендә (абасы) явыз рухларының антропоморф башы, югары дөньяның торучысы, шаманнарның яклаучысы..

Улу Тойон кара каргаларның атасы булып тора, шул ук вакытта үзе еш кына кара карга кыяфәтендә пәйда була, моңа бәйле рәвештә аны *бөекләрнең бөеге кара карга әфәнде* дип атыйлар . Кара карганың һәм бу Илаһның ассоциатив бәйләнеше саха ышанулары буенча кара карганың йоклау хасияте юк, ә күрүе шунда ук бөтен дөньяларны карарга мөмкинчелек биргән һәм бу кошның күзен ашаган теләсә кем йоклап китә дигәндә нигезләнә.. Кара карга ярдәмендә Улу Тойон кешеләргә утны тапшырган, соңгыларга җан керткән , шул ук вакытта үлемгә ия булганнар өчен күренмәс булып калган.
Шаманнарның яклаучысы булып, Улу Тойон бәхәсләрне чишеп һәм теге яки бу шаманны рәнҗеткән кешеләргә җәза биреп гадел хөкем башкара. Улу Тойон һәм аның хатыны Буус Дьалкын хотун балалары  — көньяк күктә тугыз рух кабиләләре җитәкчеләре, мифларда еш хайваннар белән бәйле, хосусан, Ньандьи Дьянгха бозау һәм таналарны һәм кечкенә балаларны яклый.

Эргис Г. У. карашы буенча, юмарт хасиятләр (кешеләргә җан иңдерү, ут тапшыру, гадел хөкем, дәвалаучы шаманнар) хасиятләрен чагылдырган өчен Улу Тойонны Айыы санына кертергә кирәк. Шул ук вакытта Кулаковский А. Е. фикере буенча, борынгы мифлар буенча Улу Тойон Айыы булып тора, әмма хәзерге мифологиядә аны абасы санына кертергә кирәк, моңа өстәп кара шаманнар аңа авырулар чыганагына буларак мөрәҗәгать итәләр.

Рәт мифларда кара каргадан тыш Улу Тойон башка хайван кыяфәтләрен ала ала, күбесенчә кара төстә — аю, үгез, айгыр, поши.

## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Төркем:Мифология
Чысхаан

**Чысхаан** (Саха телендә: канны өшетүче суык) — саха салкынлык рухы, ярым-кеше-ярым-үгез.
Озын сакаллы карт кыяфәтенә ия. Төньяк балкыш кыяфәтендә рәсем белән бизәлгән зәңгәр тун һәм Кыш Үгезе чагылышын символлаштыра торган югары мөгезләр белән баш киемен кия.
## Этимология
Саха салкынлык хөкемдары Чысхаанның исеме ике тамырдан тора: «чыс» и «хаан». Биредә «чыс» — коточкыч салкынлык, ә хаан — кан, дәрәҗә яки чин дигәнне аңлата. Мәсәлән, «Чысхаан тымныы» — кансыз суык, «Чысхаан тыал» — үтәли җил. Ягъни, «Чысхаан» исемен туры мәгънәдә можно как «салкын җил белән үтәли суык» дип тәрҗемә итәргә була, бу бу төбәктә кышкы суыкларның хасиятләрен бик төгәл чагылдыра.

## Риваять
Саха риваяте буенча, җиргә салкынны бөек Кыш Үгезе — Чысхаан җибәрә. Берьюлы ул Чолбон Куо гүзәленә гашыйк булган һәм аның белән чиксез күккә җилдергән. Шул вакытта җир бөек могъҗиза —  яңа тормыш туу һәм яңа ел башлануны көтеп тынган. Әмма, кояш җирне җылыткач ук Бөек Үгезнең мөгезе төшкән, ә аннан соң икенчесе дә төшкән. Чысхаан таркалган (эрегән). Һәм бары тик суык җил, узып очканда, Чолбон Куо гүзәленә шыпырт итеп әйткән: «Киләсе кышын, очрашканчыга кадәр, сөйгәнем!». Шул вакыт ул якты иртә йолдызына, гашыйк булганнарның яклаучысына әверелгән (аны кыз-йолдыз дип атыйлар) һәм шуннан бирле һәр елны аның кайтуын көтә һәм һәр юлы ул аңа көз белән кайта.

## Барлыкка килү тарихы
Саха риваятьләре буенча, Үгез Төньяк Боз океаныннан октябрь уртасында пәйда була, бу Якутиядә кыш һөҗүмен аңлата. Башта аның салкынның билгесе булып мөгезләре үсә. Җылыну белән алар төшә башлый. Бер мөгез төшкән – җитди суыклар беткән. Икенче мөгез дә төшкәч – язны көт. Ул килү белән үгез тулысынча эри һәм океанга кайта. Бу сынамышларның православ календаре белән ничек кисешүе кызык факты булып тора. Шулай, 14 октябрьдә, Покрауда Үгез океаннан чыга һәм кыш башлана. Беренче Афанасий көнендә (31 январь) аның мөгезләре очсызлана башлый, 24 февральдә икенче мөгезе сына һәм салкыннар чигенә. Үгез 22 майда —Никола көнендә тулысынча эри һәм океанга кайта. Мондый туры килүләр, Бөек Үгез турында ышану руслар килү һәм Христианлык керүдән соң барлыкка килгән, яки сахалар өчен яңа ышану кабул ителгәннән соң җайлаштырылган дип фараз итәргә мөмкинчелек биргән. 
.

## Хәзерге образ
Саха салкынлык хөкемдары образының барлыкка килү тарихы чагыштырмача күптән түгел – 1990-ынчы елларда башланган булган. Чысхаан сынын республика «Салкынлык Котыбы символын Барлыкка Китерү» бәйгесендә Оймякон районында торучы Семён Сивцев барлыкка китергән
.

Хәзерге Чысхаанның киемен 2002 елда саха модельеры Августина Филиппова барлыкка китергән. Ул традицион эвенк һәм саха бизәкләре белән бизәлгән кафтан һәм изү күкрәчәдән һәм шулай ук гаять зур мөгезле баш киеменнән тора.

Чысхаанның тору урыны — Оймяконда салкынлык котыбы.

## Искәрмәләр

Төркем:Илаһлар
Төркем:Мифология