open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ат төсе

**Ат төсе** — атның төк капламы, шулай ук тире һәм күзләренең төсе. Күп төсләрдә аксыл һәм карасу төсмерләре бар.

## Төп төсләр
Борын-борыннан атларның дүрт төп төсен аералар:
* кара;
* туры;
* җирән;
* бүз.

Әмма хәзерге вакытта атларның төсен генетикага таянып бүленәләр. Америка галиме Филлип Споненберг өч төп төсне аера: кара; туры; җирән. Энн Боулинг исә тик ике төсне аера: кара; җирән.

## Төсләр
***Кара***
* *Кара* — бөтенләй кара ат.
* *Томрый кара* 
* *Көмеш кара* 

Файл:FriesianSporthorsestallion.jpg|Кара ат
Файл:Quick Trigger Missouri Fox Trotter.jpeg|Томрый кара ат
Файл:Kynbótadómar Hellu 2009 257.jpg|Көмеш кара ат


***Туры***
* *Кара туры* — кара гәүдәле, яллы һәм койрыклы, әмма танауда, күзләр тирәсендә, култык астында һәм касыкта коңгырт/сары таплы ат.
* *Туры* — кара яллы, койрыклы һәм аяклы коңгырт ат.
* *Көмеш туры* — 
* *Болан* — кара яллы, койрыклы һәм аяклы саргылт ат.

Файл:Kevin Tornado Zlosyn 2005.jpg|Кара туры ат
Файл:Pict2634ka.jpg|Кара туры ат
Файл:Traken.jpg|Туры ат
Файл:SilverMorgan.jpg|Көмеш туры ат
Файл:Connemara mare.jpg|Болан ат


***Җирән***
* *Көрән* — көрән (карасу җирән) ат.
* *Җирән* — бөтенләй җирән ат.
* *Чаптар* — җитен төсле яллы һәм койрыклы көрән яки җирән ат.
* *Сары* — ак яки җитен төсле яллы һәм койрыклы саргылт ат.
* *Изабелла* — зәңгәр күзле, алсу тиреле һәм аксыл сары төкле ат.

Файл:Tori horse universal.jpg|Көрән ат
Файл:Zafira Al Saida 0001.jpg|Җирән ат
Файл:Schwarzwaelder-hengst.jpg|Чаптар ат
Файл:Atara.jpg|Сары ат
Файл:Quarter Horse(REFON)-cleaned.jpg|Аксыл сары ат
Файл:Akhalteke craem.jpg|Изабелла төсендәге Ахалтәкә аты


***Бүз*** — чал ат.

***Бурлы*** (чал) — 
* *Кара бурлы* — соргылт төк катнашкан кара.
* *Туры бурлы* — соргылт төк катнашкан туры.
* *Җирән бурлы* — соргылт төк катнашкан җирән.

Файл:Lipizzaner DSC02439.jpg|Алмачуар ат
Файл:Andalusian.jpg|Акбүз ат
Файл:Nokota Horses cropped.jpg|Кара бурлы атлар
Файл:Red roan Quarter Horse.jpg|Туры бурлы ат
Файл:Chestnut Roan.png|Җирән бурлы ат


***Чуар*** —

***Ала*** — 
* *Кара ала* — 
* *Туры ала* — 
* *Җирән ала* —

***Ак*** — коңгырт кара күзле, алсу тиреле һәм ак төкле ат. Акбүз атлардан аермалы буларак ак төк белән туа.

Файл:Knabstrupper Baron.jpg|Чуар Кнабструппер аты
Файл:Appaloosa.jpg|Чуар Аппалуза аты
Файл:American Paint Horse.JPG|Туры ала ат
Файл:DominantWhiteHorsesD.jpg|Өстен ак ат


***Кыргый төсләр*** —
* *Соры* — 
* *Бүртә* — танауда, күзләр тирәсендә, култык астында һәм касыкта сары таплы туры ат.
* *Кола* — Пржевальский аты төсе.
* *Кызыл кола* — аксыл көрән, җирәнсу ат.
* *Болан кола* (ак кола) — 
* *Сары кола* — 

Файл:AusRidingPony.jpg|Соры ат
Файл:Horse hjerl hede 2004 ubt.jpeg|Кола төсендәге Фьорд аты
Файл:Mongolian Wild Horse 001.jpg|Кола төсендәге Пржевальский аты
Файл:Showmanship at Scottsdale 09.jpg|Кызыл кола ат
Файл:Dunskin 201.jpg|Болан кола ат


## Төсләр һәм төсмерләр генетикасы

## Төсләр һәм токымнар

## Шулай ук карагыз
* Ат

## Искәрмәләр
Кератоглобус

**Кератоглобус** (keratoglobus; керато + лат. globus шар) - мөгезкатлауның шарсыман бүлтәеп чыгуы.

Кератоглобус — мөгезкатлауның тулаем юкаруы белән бик сирәк халәт. Кератоконус, тумыштагы Лебер амаврозы һәм зәңгәр күз агы синдромы белән бәйләнеш мөмкин.

**1.             **Туганнан соң **билгеләнә**.

**2.             Билгеләре**

•               Кератоконустан аерма буларак бөтен мөгезкатлауның эктазиясе күзәтелә (рәс. 9.40а).

•               Кискен шешү (рәс. 9.40б) кератоконус һәм кырыйдагы ачык дегенерациягә караганда сирәгрәк очрый, әмма мөгезкатлау кечкенә җәрәхәткә җавап итеп ертылулар барлыкка килүгә күпкә бирелүчән.

**3.             Мөгезкатлау топографиясе** мөгезкатлауның бөтен өслеге текәлегенең артуын күрсәтә (рәс. 9.40в).

**4.             Алып бару тактикасына** склераль контактлы линзалар куллану керә, чөнки хирургик дәвалау нәтиҗәлеге бик түбән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мортыштамак

**Мортыштамак** — топоним.
* Мортыштамак — Минзәлә районындагы авыл.
* Мортыштамак — Сарман районындагы авыл.
Backspace

**Backspace** (*кире кайтару*), **BS** — санак төймәсарының төймәсе. Курсор алдындагы (*сулдан уңга юнәлешкән язуда сулдан яки уңнан сулга юнәлешкән язуда уңнан*) символны (*символларны*) сөртү өчен кулланыла. Сүз язу өлкәсеннән читтә  еш кына программаның алдагы экранына яки гизгечнең алдагы веб-битенә кайтуга файдаланыла.

Баштагы мәлне  төймәсенә басу язу машинасының кареткасын бер урын артка кайтарган булган (* төймәсе шикелле, ләкин артка таба, шуңа шулай атала бу төймә: «backspace» дип — сүзгә-сүз «[[буш ара]] артка»*).

 төймәсе  төймәсеннән аерылып тора, чөнки  төймәсе, сүз язу эше белән маташканда, курсор артындагы символларны сөртү өчен кулланыла. Шуннан артык,  төймәсе еш кулланыла гомумән, нинди дә булса объектны (*мәсәлән, файлны*) сөртү өчен, ә  андый максатка ярамый.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Мәхмүт Зарипов

**Мәхмүт Зарипов** (Мәхмүт Мөбәрәкша улы Зарипов, ,  — , ) — физикачы, физика-математика фәннәре докторы (1982), ТР атказанган фән эшлеклесе (1994).

1941 елда «милләтчел оешма әгъзасы» булуда гаепләнеп кулга алына һәм 1942 елда 10 ел лагерьгә хөкем ителә, 1947 елда лагерь сөрген белән алыштырыла.

1955-1978 елларда Казан боралак заводы сында, бер үк вакытта (1959-1994) Казан педагогия институтында, 1967-1989 елларда физика, назари физика кафедралары мөдире. Магнит резонансы һәм магнит релаксациясе турында фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
IBM

**IBM** (МФА: ; ингл. аббр. *International Business Machines — Халыкара Бизнес Машиналары Корпорациясе*) — санак җайланмаларын һәм програм тәэминатләрен, шулай ук ІТ-сервисларын һәм консалтинг хезмәтләрен җитештерүче һәм тәэмин итүче дөньядагы иң эре Америка компанияларының берсе.

## Искәрмәләр

Төркем:IBM
Михаил Львов

**Михаил Львов**:
* Михаил Львов (?-1844), Казан гимназиясе директоры (*1835-1844*), адмиралтейство идарәчесе (*1828 елга кадәр*), университет лекторы.
* Михаил Львов (*Рәфкать Габитов*) (1917-1988), рус телендә иҗат иткән совет чоры шагыйре.
Львов (мәгънәләр)

**Львов** – күп мәгънәле сүз.
Фамилия:
* Дмитрий Львов (1850-1899?), юрист, фән докторы, КДУ профессоры.
* Максим Львов (1899-1953), мари совет дәүләт эшлеклесе.
* **[[Михаил Львов]]**
* Платон Львов (1892-1941), чуаш журналисты, сәяси золым корбаны.

Топоним:
* Львов — Украинадагы шәһәр.
* Львово — Смоленск өлкәсе Ярцево районы авыл җирлеге.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Кырыйдагы ачык дегенерация

**Кырыйдагы ачык дегенерация, кырыйдагы пеллюцид дегенерация, кератоторус** — мөгезкатлауның көчәюче, периферик, кагыйдә буларак мөгезкатлауның аскы өлешендә, сирәгрәк — өске өлешендә юкаруы белән сыйфатланган сирәк чир. Сирәк очракта чир кератоконус һәм кератоглобус белән була ала. Мөгезкатлауның кырыйдагы ачык дегенерациясе кератоконус кебек ике яклы була, әмма күзләр асимметрик катнаша ала.

### '''''Диагностика'''''
**1.             **Тормышның 4-5 декадаларында астигматизм дәрәҗәсе арту өчен күрү начарлану белән **билгеләнә**.

**2.             Билгеләре**

• Мөгезкатлауның аскы өлешендә 4 алып 8 сәгатькә кадәр нокталарда лимбтан 1 ммдан ураксыман юкарган өлкә.

 Барыш әкрен көчәя һәм гадәттә ике күзне дә зарарлый (рәс. 9.39а).

•               Юкарган өлкәнең киңлеге 1-2 мм тәшкил итә һәм ул лимбтан мөгезкатлауның үзгәрмәгән тукымасы белән аерылган.

•               Эпителий сәламәт һәм мөгезкатлау юкарган урыннан чыгып тора. Вертикаль меридиан буенча яссылану чагылган дөрес булмаган астигматизмга китерә.

•               Кератоконустан аерма буларак Флейшер боҗрасы һәм Вогт сырлары юк.

•               Мөгезкатлауның кискен сулануы һәм үзлегеннән тишелү — сирәк өзлегүләр.

**3.** **Мөгезкатлау топографиясе** чагылган астигматизм һәм мөгезкатлауның аскы өлешенең текәлеге арту белән бәйле классик «күбәләк» күренешен ачыклый (рәс. 9.39б).

### '''''Дәвалау'''''
**1.             **Башлангыч стадияләрдә **күзлек**, кагыйдә буларак, дөрес булмаган астигматизм үсеше өчен файдасыз.

**2.             Контактлы линзалар.** Башлангыч стадияләрдә йомшак торик линзалар кулайрак, әмма үсеш алган очракларда газ үткәрүче каты контактлы линзалар күбрәк нәтиҗәлеккә ия.

**3.** **Хирургик дәвалау** контактлы линзалар кичерә алмаган пациентларга күрсәтелә һәм анда киң үтәли кератопластика, термокаутеризация, ураксыман катлап кератопластика, зарарланган тукыманы чөйсыман кисеп алу, эпикератопластика һәм мөгезкатлау эчендәге боҗралар имплантациясе керә. Бер ысул да бик әйбәт түгел.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ренат Шәрибҗанов

**Ренат Шәрибҗанов** () — музыкант һәм популяр җырлар авторы (Мәскәү).

## Тәрҗемәи хәл
Ренат Мансур улы Шәрибҗанов 1960 елда Мәскәүдә инженерлар гаиләсендә туган. Нәсел тамырлары Түбәншәһәр өлкәсенең Питрәксе авылыннан.

Баян сыйныфы буенча музыкаль мәктәпне тәмамлый. Гитара белән мавыга. 
Урта мәктәптән соң Мәскәү энергетика институтында укый. Заводта эшли, 2,5 ел гаскәри хезмәтне үтәгәч яңадан заводына кайта. 
Эштән бушаган арада төрле музыка коллективларында уйный ( "Искатели", "Пролог" һәм "День Рождения"). 1990 елдан яңа оешкан Мәскәү татар ансамбле «Мәдинә»дә эшли. Әлеге ансамбльнең оештыручысы Хөсәен Кужалиев була, ул вафат булгач, коллектив таркала. Ренат Шәрибҗанов 1992 елдан Россия күләмендә танылган «Дюна» төркемендә бас-гитарада уйный. Ул төркем өчен җырлар да иҗат итә. Бу хезмәттәшлек 2011 елга кадәр дәвам итә.

Ренат Шәрибҗанов 2012 елның 14 сентябрендә инфаркт белән вафат була.

## Иҗаты
Р.Шәрибҗанов өч альбом яздыра. Икесен — 1998-00 елларда рус телендә. 
Татарстанның атказанган артисты, җырчы Роза Хәбибуллина белән берлектә 9 җырдан торган татарча альбом яздыра. 
Әлеге альбом татар фольклорына багышланган, аңарга халык моңнары эшкәртмәләре һәм авторның үз җырлары кергән. 
Альбомдагы «Җырлы чишмәләр» җыры белән алар икесе дуэт булып Казанда булып узган «Җиде йолдыз» концертында катнаша.

## Гаиләсе
Хатыны Гөлшат Шәрибҗанова, кызы — Инара.

## Сылтамалар
* http://renato.narod.ru
* http://www.vatanym.ru/content/images/tm1013.pdf 

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татар музыкантлары
Лагофтальм

**Лагофтальм** (Lagophthalmus, гр. lad os куян + ophthalmos күз), куян күзе — күз кабаклары ябылып бетмәү.

Лагофтальм кабакларның боҗра мускулы параличында, тукымасы җөйләнеп кыскарганда һәм күз кабаклары кайтарылганда, экзофтальмда (акай күзлелек), кабаклар тумыштан кыска булганда күзәтелә. Лагофтальм аркасында күздән яшь ага. Конъюнктива һәм мөгезпәрдәнең ачык өлеше кибә. Кератит һәм хроник конъюнктивит барлыкка килә.

**Дәвалау**. Мөгезпәрдәне кибүдән һәм йогышландырудан саклау өчен, конъюнктиваль капчыкка көнгә берничә тапкыр сульфанил-натрий (альбуцид) һәм стериль вазелин мае салалар. Керфекле кырыйларын кисеп алганнан соң, күз кабакларының тышкы почмагын өлешчә тегү күрсәтелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Delete (төймә)

**Delete**&nbsp;— санак төймәсарының төймәсе. ,  яки  дип күрсәтелә. Сүз язу эше белән маташканда, курсор артындагы символны (символларны) сөртү өчен кулланыла ( төймәсенә капма-каршы, чөнки  курсор алдындагы символларны сөртү өчен кулланыла). Сүз язу өлкәсеннән читтә,  төймәсе еш кулланыла гомумән, нинди дә булса объектны (мәсәлән, *файлны*) сөртү өчен. Шулай&nbsp;ук бүтән төймәләр белән тиңдәшлектә булып төрле сөртү функцияларын башкара, мәсәлән, + еш кына + (*кисү*) төймәләр тиңдәшлегенә альтернатив булып кулланыла, ә&nbsp;файллар менеджерында&nbsp;— Кəрҗингә күчермичә генә сөртер өчен кулланыла. Шулай&nbsp;ук ++ төймәләр тиңдәшлеге күп төрле операцион системаларда кайнар сүндереп кабызуны тудыра, яисә Биремнәр диспетчерын чакыра. Кайбер төймәсарларда  төймәсе юк, мәсәлән, Macintosh ноутбукларында, шуңа күрә  төймәсе функциясын үтәр өчен + төймәләр тиңдәшлеге белән кулланылалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Forward Delete (Fwd Del)". Apple Human Interface Guidelines.
* "Image of the keyboard layout of a full-sized aluminum Apple keyboard". Archived from the original on 2012-08-03. Retrieved 2012-07-31.
* Matthew Rogers (2011-05-18). "The Mac OS X Delete Key: It Goes Both Ways". Lifehacker. Retrieved 2015-09-21.
* "9.8 Keyboard configuration". Debian Policy Manual.
* Soundforge DoubleCommand download page, http://doublecommand.sourceforge.net/features.html Accessed 2016-11-10

Төркем:Төймәсар төймәләре
Shift (төймә)

**Shift**&nbsp;— санак төймәсарының, яки язу машинасының модификатор-төймәсе. Баштагы мәлне баш хәреф кертү өчен генә кулланылган.  һәм хәреф төймәләренә бер&nbsp;үк вакытта бассаң баш хәреф кертелә. Төймәсарның өстәмә (*сан*) бүлегендәге сан төймәсе белән  төймәсенә бер&nbsp;үк вакытта бассаң тыныш билгеләре кертелә, яисә курсорны идарә итү төймәләренең функциясе эшләнелә.

Моннан башка,  төймәсе түбәндәгечә кулланыла:
* «тиз» төймәләр тиңдәшлекләрендә&nbsp;— модификатор кебек;
* тычкан төймәсенә басканда&nbsp;— модификатор кебек (*мәсәлән, курсор [[сылтама]] өстендә булган чакта, ** төймәсенә басып торып, тычкан төймәсенә бассаң, күп төрле [[гизгеч]]ләрдә сылтама аерым тәрәзәдә ачыла*).

## Барлыкка килү тарихы
Бу төймә беренче тапкыр барлыкка 1878&nbsp;елда Ремингтон&nbsp;№&nbsp;2 дигән язу машинасында килгән. *Shift* исеме сүзгә-сүз *каретканы күчерү* дип тәрҗемә ителә. Төймәнең физик гамәлгә ашыру очрагында *Shif* дигән исем бирелгән, чөнки  төймәсенә басуы каретканы күчергән дә шуңа күрә литерайөртү көянтәләре кәгазьгә бәләкәй түгел, ә&nbsp;зур литералар белән суккан. Байрон Брук 1875&nbsp;елның 30&nbsp;декабрендә бу җайланмага патент алган һәм икенче серияләп чыгарыла торган язу машинасында бу җайланма файдаланылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Enter (төймә)

**Enter **(&nbsp;— «Кертү төймәсе»)&nbsp;— санак төймәсарының төймәсе. Чираттагы функцияларны башкару өчен билгеләнгән төймә:
* сүз язган вакытта сүз юлын күчеру,
* сайлак пунктын сайлау,
* боерыкны башкарырга тапшыру,
* нинди&nbsp;дә булса гамәлләр яки кулланучының әзерлеген раслау, һ.&nbsp;б.

Гадәттәгечә, төймәсарның уң ягында урнашкан; заманча өстәл санак төймәсарларында ике  төймәсе була. Кагыйдә буларак, шактый зур төймә була ул&nbsp;— аңардан  һәм  төймәләре генә киңрәк, ә&nbsp;биеклеккә  стандарт төймәсарда  төймәсе белән беррәттән иң зур төймә.

Кайбер системаларда (мәсәлән, Macintosh-та) кертү төймә&nbsp;— &nbsp;— һәм яңа сүз юлына күчеру төймәсе&nbsp;—  аерылып торалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Esc (төймә)

**Esc** (&nbsp;— «йөгерергә, качып китергә»)&nbsp;— санак төймәсарының төймәсе, (*сайлакның, экранның*) үткән торышына кире кайтару өчен, яки кушымтадан яисә программадан чыгып китү өчен (әгәр андый ысул белән чыгып китү шушы интерпретацияда кушымтада алдан каралган булса гына) файдаланыла. Гадәттә төймәсарның өске сул почмагында урнашкан.

## Төймәнең функцияләре
Җибәрелгән кушымтага карап (чөнки бу төймә, кагыйдә буларак, кушымталарда һәм төрле программаларда гына кулланыла), бу төймә түбәндәге функцияләрне үтәргә мөмкин:
* Кушымтадан баш экранга (*эш өстәленә*) чыгып китү.
* Кушымтаны үрү һәм башка программалар белән эшкә яки турыдан-туры эш өстәленә кайту.
* Хәзерге операцияны кире кагу.
* Алдагы сайлакка яки экранга күчү.
* Microsoft Office Excel күзәнәгендә яки Open Office Calc сүзләр редакцияләү режимында үзгәрешләрне кире кагу.
* Билгеләүне алу.
* Соңгы үзгәрешне кире кагу.
Шулай&nbsp;ук,  төмәсен Windows күп төрле төймәләр тиңдәшлекләрендә кулландыра. Windows системаларында  төймәләр тиңдәшлеге  төймәсенә альтернатива була (*әгәр андый төймә иске төмәсарларда булмаса*), Windows&nbsp;10-да бу төймәләр тиңдәшлеге һаманда эшли;  төймәләр тиңдәшлеген басу Биремнәр диспетчерын чакыра.

## Искәрмәләр

Төркем:Төймәсар төймәләре
Самар (Идел кушылдыгы)

**Сама́р** — Ырынбур һәм Самар өлкәләрендәге елга, Иделнең сул кушылдыгы. Суларын Сарытау сусаклагычына коя.

Озынлык — 594 км, бассейн мәйданы — 46,5 мең км².
Еллык уртача су чыгым — урта агымында 50 м³/с. Елганың тамагында Самар шәһәре урнашкан.

Елга исеме беренче тапкыр 923 елда язылган Ибне Фадлан юлъязмасында очрый.

## Төп кушылдыклары
* Олы Чуран
* Кече Чуран
* Тук
* Бозаулык
* Боровка
* Олы Кенәле

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Артём Айдинов

**Артём Айдинов**, Артём Николай улы Айдинов (*Айдинов, Артём Николаевич*) (*[[1947 ел]]ның [[22 июль|22 июле]], [[Тбилиси]] — [[1965 ел]]ның [[6 декабрь|6 декабре]], [[Казан]]*) — Казан авиация институтының беренче курс студенты, сугышчан комсомол дружинасы (БКД) әгъзасы, 1965 елның 6 декабрендә Казан урамында кизү торганда хулиганнар кулыннан һәлак була. Исеме Казандагы урамга, мәктәпкә бирелгән, аның исемендәге еллык шәһәр премиясе булдырылган.

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 22 июлендә Тбилисидә чик сакчысы - әфисәр гаиләсендә туган. Кичке мәктәптә укып, инструментлар заводында электрик булып эшли. Баскетбол буенче беренче разрядка ия була, Гөрҗистанның баскетбол буенча җыелма командасында уйный. Унсигез яшендә Казанга килә, Казан авиация институтының двигательләр төзү факультетына укырга керә. 1965 елның 3 сентябрендә КАИның сугышчан комсомол дружинасына (СКД, ) языла, шәһәр урамнарында җәмәгать тәртибен саклый.

1965 елның 6 декабрендә А. Айдинов Короленко урамында урнашкан дружинниклар штабында кизү тора. Штабка «*Күршедәге [[Гагарин урамы (Казан)|Гагарин]] урамында кеше кыйныйлар*» дигән хәбәр килгәч, курсташы Леонид Штейнберг белән җинаять урынына йөгерәләр. Хулиганнарны тоткарлаганда, дружинникларның икесе дә пычак ярасы ала. А. Айдиновны табиблар коткарып кала алмый. Участковый Риф Хәйретдин улы Моратов җинаятьчеләрне тоткарлауны оештыра.

«*Макар*» кушаматлы Анатолий Савченконы (*18 яшьтә*) атарга, «*Бычок*» кушаматлы Виктор Ермолаевны 13 елга ирегеннән мәхрүм итәргә хөкем итәләр.

Артемның җәсәден КАИ тулай торагыннан Казан аэропортына кадәр бик күп кеше озата бара. Мәскәү аэропортында очкычны Мәскәү вузлары студентлары каршы алып, Тбилисигә озатып кала. Артем туган шәһәре Тбилисидә җирләнә.

## Хәтер
 
* 1966 елда Казанның Вахитов районындагы урамга исеме бирелгән.
* 1966 елда КАИның 4нче тулай торагына (*[[Короленко урамы (Казан)|Короленко]] урамы*) исеме бирелгән.
* Казанның Яңа Савин районында урнашкан 71нче мәктәпкә (*[[Волгоград урамы (Казан)|Волгоград]] урамы, 39А*) исеме бирелгән. 2004 елда мәктәптә «Айдиновчы» () тәртип саклау отряды оештырылган . Мәктәптә Артем Айдинов музее булдырылган. 
* 1975 елда 71нче мәктәп бакчасында һәйкәл (*бюст*) ачылган. Скульптор — В.И. Рогожин, архитектор — Р.Б. Нурмөхәммәтов.
* 2000 елның 11 декабрендә Казан шәһәре администрациясе башлыгының № 2436 (*11.12.2000*) карары белән, җәмәгать тәртибен саклау буенча яшьләр һәм студентлар оешмалары хезмәткәрләрен бүләкләү өчен, А. Айдинов исемендәге махсус еллык шәһәр премиясе булдырылган.

## Әдәбият

# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]]*. Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

## Моны да карагыз
* Артём Айдинов урамы
* Артём Айдинов һәйкәле

## Сылтамалар
*  Герои БКД КАИ. Сачев М.В. сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Казан
Артём Айдинов урамы (Казан)

**Артём Айдинов урамы** () — Казанның үзәгендә, Кабан күле ярыннан ерак түгел, элек Әрмән бистәсе дип аталган җирдә урнашкан урам. М.Х. Сәлимҗанов урамы белән киселештән башлана, Спартак, Островский, Петербург урамнары белән кисешә. Тихомирнов урамы — Щербаков тыкрыгы белән киселештә туктала.

## Тарих
Әүвәлге атамасы — Аркылы-Георгий урамы (). 1966 елда урамның исеме 1965 елның 6 декабрендә Казанның әлеге урамында хулиганар кулыннан һәлак булган Артём Айдинов (*[[1947 ел|1947]]-[[1965 ел|1965]]*) истәлегенә Артем Айдинов урамы дип үзгәртелә. Метро төзелешенә бәйле рәвештә, шәхси йортлар сүтелеп, алар урынына яңа йортлар пәйда булган.

## Игътибарга лаек объектлар
* Меңьеллык паркы 
* Спурт-банк 
* Баскет-холл 
* УНИКС баскетбол клубы 
* Католик костелы

## Галерея

Файл:Baskethall Kazan.jpg|Баскет-холл
Файл:Kazan catholic church 2.JPG|Католик костелы
Файл:А.Н.Айдинов_урамы_1.jpg|Артём Айдинов үтерелгән урында истәлек тактасы 


## Сылтамалар
*  ''Лебедев Андрей''. Как старая улочка обрела имя комсомольца. «Республика Татарстан», 28.01.2014
*  Улица имени студента КАИ Артема Айдинова. Сайт КНИТУ-КАИ им. А.Н. Туполева 

## Моны да карагыз
* Артём Айдинов
* Артём Айдинов һәйкәле

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Артём Айдинов һәйкәле

**Артём Айдинов һәйкәле** () — 1975 елда Казанның Яңа Савин районында ачылган һәйкәл (*бюст*).

1965 елның 6 декабрендә Казан урамында хулиганар кулыннан һәлак булган Артём Айдинов (*[[1947 ел|1947]]-[[1965 ел|1965]]*) истәлегенә багышлана. Батыр исеме бирелгән 71нче мәктәп бакчасында (*[[Волгоград урамы (Казан)|Волгоград]] урамы, 39 А*) урнашкан. Скульптор – В.И. Рогожин, архитектор — Р.Б. Нурмөхәммәтов.

Һәйкәл-бюст мәрмәрдән эшләнгән, биек пьедесталга куелган. Таш багананың үзәгендә батырның исеме-фамилиясе язылган табличка беркетелгән, аннан астарак Артём Айдиновның батырлыгын сурәтләгән тагын бер табличка урнаштырылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Памятник Артему Айдинову. RuTraveller
*   Памятник Артему Айдинову. Культурный дневник школьника 
* Памятник Артему Айдинову. tourister.ru

## Сылтамалар
  

## Моны да карагыз
* Артём Айдинов урамы
* Артём Айдинов
    

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Ангиология

**Ангиология** (гр. angeion савыт + logos тәгълимат) — кан һәм лимфа тамырларын, йөрәк, кан ясалу органнарын (талак, лимфатик төеннәр, сөяк җелеге) өйрәнә торган фән. Ангиология кан тамырларының ангиоархитектоникасын, аларның тармаклану типларын, әгъзалардагы һәм алардан читтәге кан тамырларының үсеш дәрәҗәсен, анастомозларның (үзара тоташуларның) формасын һәм типларын, шулай ук тамыр системасының иннервациясен өйрәнә.

Кан тамырлары системасын өйрәнүнең төрле методлары бар: препаратлау, инъекция, рентгенологик коррозион метод, тукыманы яктырту.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Анестезиология

**Анестезиология** (анестезия+logos фән)  — авыртуны бетерү (наркоз һәм урынчалы анестезия) теориясе һәм практикасы мәсьәләләрен өйрәнә торган фән.

Анестезиология хәзерге вакытта медицинаның киң тармагына әверелде һәм ветеринариядәге әһәмияте арта бара. Анестезиологиянең төп бурычы — авыртуны тоемлауның анатомик-физиологик нигезләрен өйрәнү, урынчалы анестезия чараларының, наркотик, нейролептик, ганглиоблокадалагыч һ.б. матдәләрнең хайван организмына тәэсир итү механизмын ачыклау, аларның үзәк һәм периферик нерв системасының, йөрәк-кан тамырлары системасының төрле бүлекләренә йогынтысын белү. Наркозны куллану буенча киң һәм төрле яклы тикшеренүләр алып барыла, чөнки наркотик матдәләр, организмдагы матдәләр алмашын кискен үзгәртеп, системаларга, әгъза һәм тукымаларга тирән йогынты ясый. Анестезиология бурычына шулай ук хайванның төренә, аның гомуми хәленә, авыру характерына һ.б.га бәйле рәвештә наркозның тиешле ысулларын куллану өчен кирәкле шартларны ачыклау керә. Анестезиологиянең заманча методлары авыртуны бетерү генә түгел, ә бәлки операциянең организмга зарарлы тәэсирен йомшарту, наркотик матдәләрнең микъдарын чикләү мөмкинлеге дә бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Эндокринология

**Эндокринология** (гр. endon эчтә + krino бү ләм + logos сүз, тәгълимат) — эндокрин бизләр турындагы фән; физиологиядән бүленеп чыккан; эчке секреция бизләренең анатомиясен, физиологиясен, биохимиясен, эндокрин авыруларның клиникасын һәм дәвалауны, шулай ук гормоннар химиясен һәм гормонотерапияне өйрәнә торган комплекслы фән булып тора.

Эндокринологиянең бер бүлекләреннән берсе-шикәр диабетының һәм аның өзлегүләренең барлыкка килү, үсү, агу, диагностика, дәвалау һәм профилактикалау процессларын өйрәнүче диабетология. Ул соңгы унъеллыкларда этиология һәм шикәр диабеты патогенезы турында принципиаль яңа мәгълүматлар алуга, инсулинның абсолют яки чагыштырмача җитешсезлегенә, метаболик бозуларны коррекцияләү катлаулылыгына һәм бөтен дөньяда шикәр диабеты проблемасының һәрхәллегенә һәм социаль әһәмиятенә бәйле булган полиморф хроник синдром турында күзаллауны ахыргы формалаштыруга бәйле рәвештә гомуми эндокринологиядән аерылды.

Эндокринолог-интернатурада, ординатурада яки табибларга дипломнан соң белем бирү институты кафедрасында эндокрин системасы патологиясен диагностикалау, профилактикалау һәм дәвалау мәсьәләләре буенча белгечлек алган табиб.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Функцияле төймәләр

**Функцияле төймәләр** () — санак яки терминал төймәсарының төймәләре. Алар операцион системасы боерыкларын чакыру өчен яки төрле программаларда һәм уеннарда билгеләнгән гамәлләрне башкару өчен программаланганнар.

## Төрле системаларга һәм программаларга билгеләнүләре

### Mac OS
Mac OS-та Mac OS 9-га кадәр кулланучының функцияле төймәләрне идарә итү панеле ярдәме белән функцияле төймәләрне программаларны яки AppleScript-ны эшләтеп җибәрү өчен көйләргә мөмкинлеге бар. Mac OS X гадәттә менә бу төймәләргә функцияләр бирә: , ,  (*Exposéка*),  (*Dashboardка*) һәм ,  (*контрастны киметү/арттыру өчен*). Яңа Apple ноутбуларында барлык функцияле төймәләр төп гамәлләргә билгеләнгән, мәсәлән, тавышны һәм яктылыкны көйләү.

### Microsoft Windows
 төймәсе IBM Common User Access-ны чыгарганнан соң, иң иртә Windows программаларыннан башлап һәм хәзерге көнгә кадәр, акренләп универсаль ярдәм һәм белешмә чакырту төймәсенә әйләнде.

 төймәсе Windows Explorer-да, Microsoft Visual Studio-да һәм башка кайбер программаларда файлларның исемен үзгәртү өчен кулланыла.

 гадәттә эзләү функциясын чакыру өчен кулланыла.  төймәләр тиңдәшлеге еш кына кире юнәлештә эзләү өчен кулланыла.

 Windows-та кушымталарны ябу өчен кулланыла, ә  документның яки программаның бер өлешен ябу өчен файдаланыла.

 күп төрле гизгечләрдә һәм программаралда яңарту функциясын башкара.

 тулы сайлакны кабыза, ә  контекст сайлагын кабыза.

 кайбер гизгечләрдә тулысынча экран режимын кабыза.

**Microsoft кушымталары өчен төймәләрнең башка билгеләнешләре:**

Microsoft Word-та  төймәләр тиңдәшлеге форматированиены күрсәтә,

Microsoft PowerPoint-та  слайд-шоуны курсәтә башлый, ә  киләсе өлкәгә хәрәкәт башкара,

 орфографияны тикшерү өчен кулланыла,

 диалог макросын чакыру өчен кулланыла.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Паразитология

**Паразитология** (гр. parasitos әрәмтамак + logos тәгълимат) — биология фәненең паразитларны, кеше, хайван һәм үсемлекләрдә алар китереп чыгара торган авыруларны һәм паразитларга каршы көрәш алымнарын өйрәнә торган бүлеге.

Паразит организмнарның табигатенә бәйле рәвештә, паразитологияне фитопаразитологиягә (паразит үсемлекләр, вируслар, бактерияләр, гөмбәләр кузгаткан авыруларны өйрәнү) һәм зоопаразитологиягә (паразит ияләре — гельминтлар, иң түбән төзелешлеләр, талпаннар һәм бөҗәкләр кузгаткан авыруларны өйрәнү) аералар. Зоопаразитология (яки гадирәк әйткәндә паразитология) үзе гельминтология, протозоология, арахнология һәм энтомология бүлекләреннән тора.

Паразитология зоология фәненең бер бүлеген тәшкил итә, ә паразитлык итү объектлары буенча медицина паразитологиясе, ветеринария һәм агрономия паразитологияләренә бүленә. Паразитология паразитның анатомиясен, физиология, гистология, эмбриология, биохимиясен, тереклек циклын һәм систематикасын тикшерә. Практика өчен паразитның экологиясен өйрәнү зур әһәмияткә ия. Паразитның морфологиясен һәм систематикасын яхшы белү йогышлы һәм инвазион авыруларны диагностикалау өчен кирәк, ә биология һәм экология буенча тирән тикшеренүләр аларны профилактикалауның нигезе булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Токсикология

**Токсикология** (гр. toxikon агу + logos тәгълимат) — агулы матдәләрнең үзлекләрен һәм алар йогынтысында хайван организмында барлыкка килә торган патологик үзгәрешләрне өйрәнә торган фән.

Токсикология патогенезны, ягъни агуларның йогынтысы механизмын (токсикодинамикасын) өйрәнә, агуланган хайваннарны диагностикалау, токсикологик анализ ысулларын, беренче ярдәм һәм шуннан соңгы дәвалау чараларын, агулану шартларын һәм аларны кисәтү (агулануларны профилактикалау) чараларын өйрәнә һәм эшли.

Совет ветеринария токсикологиясенә нигез салучылар — Ф.Т. Попов һәм Н.А.Сошественский. Сошественский, аерым алганда, гомуми токсикология һәм а.х. хайваннарына хәрби агулагыч матдәләрнең токсикологиясенә караган күп кенә мәсьәләләрне эшләде. Ветеринария токсикологиясе ботаника, химия, биохимия, физиология, патологик физиология, патологик анатомия, клиник диагностика, терапия, ветеринария-санитария экспертизасы, суд экспертизасы, зоогигиена, ашату һәм азык табу һ. б. кайбер фәнни дисциплиналар белән тыгыз бәйләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Хәмит Әюпов (1914)

**Әюпов Хәмит Вәли улы** (15 гыйнвар 1914 ел — 26 март 1987 ел) — галим-ветеринар, югары мәктәп укытучысы.

1964-1983 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында фәнни эшләр буенча проректор, бер үк вакытта 1978-1985 елларда кафедра мөдире. Башкорт АССРның VIII чакырылыш Югары Советы депутаты. Ветеринария фәннәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСРның (1974) һәм Башкорт АССРның (1964) атказанган фән эшлеклесе. «Хөрмәт  Билгесе» ордены кавалеры (1971).

## Биографиясе
Хәмит Вәли улы Әюпов Уфа губернасы Бәләбәй өязе Гайнәямак авылында туган.

1942 елда Чиләбе өлкәсенең Троицк каласындагы ветеринария институтын тәмамлаган.

БАССР‑ның Бишбүләк районында баш ветеринар врач булып эшләгән.

1945 елдан алып Башкортстан фәнни‑җитештерү ветеринария лабораториясенең бүлек мөдире, 1960 елдан белән бер үк  вакытта директор урынбасары булып та эшләгән.

1964—1983 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында фәнни эшләр буенча проректор, бер үк вакытта 1978—1985 елларда патофизиология, микробиология һәм вирусология кафедра мөдире дә булган.

Фәнни тикшеренүләре хайван гельминтларының биологик һәм эпизоотологик үзенчәлекләрен өйрәнүгә багышланган. Хәмит Вәли улы Башкортстан биләмәләрендә паразит селәүсеннәрнең 2 яңа төре, җир өсте моллюскларының 19 төре һәм хайваннарда дикроцелиоз  тудыручы трематодларның вакытлы хуҗалары булган кырмыскаларның 3 төрен ачыклаган. Дикроцелиоз һәм фасциолёз булганда хайваннарны гельминтлардан чистарту өчен хлорофос һәм гексахлорэтан куллану методикасын эшләгән. 150‑дән артык фәнни хезмәт һәм 14 уйлап табу авторы.

1960—1987 елларда Бөтенсоюз гельминтологлар җәмгыятенең Башкортстан бүлекчәсе җитәкчесе.

Башкорт АССРның VIII чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1964).
* РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1974)
* «Хөрмәт Билгесе» ордены (1971).
* «Хезмәт ветераны» медале (1986)

## Фәнни хезмәтләре

* Печёночные гельминтозы сельскохозяйственных животных. Уфа, 1963 (автордаш)
** Меры борьбы с паразитарными болезнями сельскохозяйственных животных. Уфа, 1968 (автордаш).
** Дикроцелиоз животных. Уфа, 1980.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әюпов Хәмит Вәли улы // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* Аюпов Хамит Валеевич https://ufa-gid.com/encyclopedia/ayupov_hv.html
* Культиватор для выращивания хлорлы http://www.findpatent.ru/patent/63/631119.html
* Аюпов Хамит Валеевич — Современные методы ветеринарной обработки животныхhttps://search.rsl.ru/ru/record/01001025046
Төркем:Әлшәй районында туганнар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:26 март көнне вафатлар
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Башкорт аты

**Башкорт аты** () — урман һәм дала төрләреннән килеп чыккан Башкортстанда үрчетә торган җирле атлар токымы. Кымыз һәм ит өчен асрыйлар. Җилкә биеклеге 142–143, гәүдә кыек озынлыгы 144–145, күкрәк колачы 178–180, уч колачы 18,5–20 см. Тереләй авырлыгы 420–460 кг. Сөт бирүчәнлеге 1720–2010 л.
## Башкорт аты сугыш аланында
Башкорт аты 1812 елгы Ватан сугышында һәм Бөек Ватан сугышында башкорт-мишәр гаскәрләре сафында хезмәт иткән.

Башкорт аты кыю, тәвәккәл, тырыш, чыдамлы, күндәм, хуҗасына ышанучан. Өйрәтүгә тиз күнегә. Бу сыйфатлары аша ул югары бәяләнә. Озак вакытлар йөгереп юргалап бару сәләте 1812 елгы Ватан сугышы вакытында уңай билгеләнелә. 
112-нч Башкорт атлы дивизиясе башлыча башкорт атлары белән тулыландырылган була.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Ат токымнары
Alt (төймә)

**Alt** (&nbsp;— алмаштырырга, чиратлаштырырга)&nbsp;— Amiga-дагы һәм IBM PC’га ярашлы санак төймәсарындагы төймә. Аның төп билгеләнеше&nbsp;— башка төймәләрнең әһәмиятен үзгәртү. Apple Macintosh төймәсарында аңа  дигән төймә туры килә. &nbsp;— ул модификатор-төймә, мәсәлән  кебек. Гадәттәгечә,  төймәсе кулланучы төймәләргә басуны эшкәрә торган программага хәбәр итәргә тели торган вакыйгалар микъдарын киңәйтү өчен кулланыла. Мәсәлән, сүзләр мөхәррир программасында  төймәсенә басу «f» символын куя, ә&nbsp;шул&nbsp;ук программада  төймәләр тиңдәшлегенә басу мөхәррирнең «File» дигән сайлагына күчерә.

Кагыйдә буларак, санак төймәсарында ике  төймәсе була. Берсе аның  төймәсенең уң ягыннан, икенчесе сул ягыннан, урнашканнар. Гадәттәгечә, бу төймәләр «сулдагы Alt төймәсе» () һәм «уңдагы Alt төймәсе» () дип аталалар.

Өстәмә символларлы латин әлифбасы белән куллана торган тел өчен җәемле төймәсарларда (*мәсәлән, AZERTY дигән [[француз теле]] өчен җәем&nbsp;— диакритик билгеләре белән*) махсус символларның бер өлеше киңәйтелгән әлифба хәрефләренә алмаштырылган. Аларны кертү өчен уңдагы Alt төймәсе белән кулланырга кирәк; андый төймәсарларда уң яктагы Alt төймәсе гадәттәгечә **Alt Gr** дип маркировкаланган. Шул ук төймә күптән түгел барлыкка килгән символларын (*мәсәлән, [[евро]] € [[валюта]]сы символын*) кертү өчен кулланыла, ә&nbsp;кайбер төймәсарларда&nbsp;— диакритиклы символларны кертү өчен.

Xkb-да (X.Org Server)  төймәләр тиңдәшлеге (* төймәләр тиңдәшлегеннән аермалы буларак, ягъни, төймәләргә басу эзлеклелегенә карап*)  төймәсе кебек кулланыла.

Шул&nbsp;ук вакытта  төймәсенең берәр әлифба-саннар төймәсе белән комбинациясы ничек «үлгән төймәләр» кебек, шулай&nbsp;ук гадәти символларны кертү өчен&nbsp;дә кулланыла ала.

Еш кына күренә торган төймәләр тиңдәшлекләре:

Төркем:Төймәсар төймәләре
Борай волосте

**Борай вулысы** (بۇراﻱ ۋولىٰسىٰ) — Уфа губернасының Бөре өязенә һәм БАССРның Бөре кантонына кергән административ берәмлек.

Ваныш-Алпавыт, Нөркә, Пономаревка, Калмык һәм Кызганбаш вулыслары белән чиктәш булган (1890).

Халык саны — 13 379 кеше (1890), 16 244 кеше (1920). Милләтләр: татарлар – 68,5%, башкортлар – 23,9%, арлар – 6,7%. (1920). Торак пунктлар саны — 14 (1890), 15 (1920), 67 (1926).

1920 елның февралендә төзелгән «ТССР турында нигезләмә»нең проекты буенча Борай вулысы, өязнең күпчелек территориясе кебек үк, Татарстан составына керергә тиеш була. 1920-елларның уртасында башка вулыслар исәбенә зурайтыла. Башкортстанның башка вулыслары кебек үк, 1930 елда бетерелә, территориясе Борай һәм Калтасы районнарына кушыла.

## Искәрмәләр
Тихомирновлар

**Тихомирновлар** () — Казан сәүдәгәрләре, Казанның , «М.М. Тихомирнова уллары белән Казанда» Сәүдә йорты хуҗалары. Бөтендөнья күргәзмәләренең көмеш (*[[Париж]], [[1878 ел|1878]]*) һәм алтын (*[[Чикаго]], [[1893 ел|1893]]*) медальләре ияләре (*чыпта; юкә кайрысыннан эшләнмәләр өчен*). Казанның үзәгендә, элекке Георгий (Свердлов, *хәзерге* Петербург) урамындагы ике катлы үз йортларында яшәгәннәр. Октябрь инкыйлабыннан соң да (*инкыйлаб хәрәкәтендә актив катнашучы [[Виктор Тихомирнов (1889)|Виктор Тихомирнов]]ка бәйле рәвештә*) Тихомирновларга йортның икенче катындагы иң зур фатир калдырылган.
 

 
## Династия
Осип Терентий улы (*[[1797 ел|1797]]-[[1864 ел|1864]]*), сәүдәгәрләр династиясенә нигез салучы, вак сәүдә белән шөгыльләнгән. Уллары:
* Иван Осип улы (*[[1836 ел|1836]]-[[1901 ел|1901]]*), Казан шәһәр думасы гласные (*[[1870 ел|1870]]-[[1890 ел|1890]]*), Казан сәүдәгәрләренең үзара кредит бирү җәмгыяте идарәсе әгъзасы.
* Тимофей Осип улы (*[[1840 ел|1840]]-[[1899 ел|1899]]?*), «Тихомирнов Т.О. уллары белән» Сәүдә йорты хуҗасы, Беренче шәһәр училищесы попечителе, Казан шәһәр думасы гласные.
* Александр Осип улы (*[[1850 ел|1850]]-[[1901 ел|1901]]*), сәүдәгәр, «Тихомирнов А.О. уллары белән» Сәүдә йорты һәм скипидар заводы хуҗасы, Георгий чиркәве каршындагы чиркәү-приход мәктәбе иганәчеләр шурасы рәисе. Балалары:
** Зинаида Александр кызы (*[[1879 ел|1879]]-[[1972 ел|1972]]*), инкыйлаб хәрәкәтендә катнашучы, Шамов хастаханәсендә шәфкать туташы. Гаиләсе һәм балалары булмаган.
** Сергей Александр улы
** Николай Александр улы
*** Виктор Николай улы
**** Владимир Виктор улы, *авиаинженер* (*[[Жуковский (Мәскәү өлкәсе)|Жуковский]], [[Мәскәү өлкәсе]]*)
***** Зоя Владимир кызы (*[[Италия]]*)
***** Анастасия Владимир кызы (*[[Мәскәү]]*)
** Виктор Александр улы (*[[1889 ел|1889]]-[[1919 ел|1919]]*), инкыйлабчы, мөхәррир. Кызы:
*** Ирина Виктор кызы (*Мессерер*) (*[[1917 ел|1917]]-[[1964 ел|1964]]*), *[[Зур театр]] балет артисты*. Улы:
**** Михаил, *[[Зур театр]] балет артисты*. Улы:
***** Андрей Михаил улы, *кино артисты*.
** Герман Александр улы (*[[1899 ел|1899]]-?*), В. Молотовның референты, КПСС ҮК марксизм-ленинизм институты хезмәткәре. Улы:
*** Роберт Герман улы, *юрист*. Улы:
**** Валерий Роберт улы
** Ольга Александр кызы (Изосимова), Казан медицина институты (КДМИ) доценты. Ире Всеволод Владимир улы Изосимов — КДМИ профессоры. Кызлары:
*** Светлана Всеволод кызы (Изосимова), *физик*. Ире Александр Лев улы Столов, *физик*. Уллары:
**** Андрей Александр улы Столов, *физик* (*[[АКШ]]*). Уллары:
***** Максим Андрей улы, *химия фәннәре кандидаты*  (*[[Казан]]*)
***** Леонид Андрей улы (*[[АКШ]]*)
***** Максим Андрей улы (*[[АКШ]]*)

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Большая советская энциклопедия. В 30-и т. М.: Советская энциклопедия, 1969-1978.

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.

## Сылтамалар
*  ''Лебедев Андрей''. Тихомирновы: от Казани до Америки. «Республика Татарстан», 11.04.2017 

## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Сәүдәгәрләр
Тихомирнов (мәгънәләр)

**Тихомирнов** — фамилия.
* Виктор Тихомирнов (1889-1919), инкыйлабчы, РСДРП әгъзасы, «Рабочий» газетасы мөхәррире.

## Моны да карагыз
* Тихомирновлар — Казан сәүдәгәрләре династиясе.
* Тихомирнов урамы — Казанның Вахитов районындагы урам.

Төркем:Фамилияләр
Рим Зарипов

**Рим Ибраһим улы Зарипов** (1937 елның 26 сентябре,  — 2009 елның 12 марты) — фирка һәм административ-хуҗалык җитәкчесе, Социалистик Хезмәт каһарманы (1986). СБКФнең Кукмара район комитеты беренче сәркәтибе (1980—1990), Татарстанның Дәүләт шурасында, аграр мәсьәләләр буенча комиссия рәисе (1991—1995).

## Биография
Рим Зарипов 1937 елның 26 сентябрендә Татарстан АССР Балтач районының Балтач бистәсендә крестьян гаиләсендә туа. Татар. Үз авылында урта мәктәпне һәм 1960 елда Казан ветеринария институтын тәмамлый.

Хезмәт эшчәнлеген Балтач район авыл хуҗалыгы инспекциясендә зоотехник булып башлый. Тиздән аңа районның артта калган колхозларының берсен — ВЛКСМның 50 еллыгы исемендәге колхозны җитәкләү эшен тапшыралар. 1970 елда Рим Зарипов партиянең Балтач райкомының икенче секретаре итеп сайлана, 1978 елдан 1980 елга кадәр халык депутатларының Балтач район Советы башкарма комитеты рәисе була.

1980 елда СБКФ райкомының беренче секретаре итеп Кукмара районына эшкә җибәрелә. Районны ун ел дәвамында җитәкләгән. Бу елларда Зарипов тырышлыгы белән дистәләгән күпфатирлы торак йорт, мәктәп һәм мәдәният объектлары ремонтлана, төзелә. Районда каты өслекле юллар, капиталь күперләр төзелеше интенсив алып барылган, хезмәт күрсәтү, мәдәният һәм көнкүреш системасын үзгәртеп кору буенча кардиналь чаралар күрелә.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1986 елның 17 июлендәге Указы нигезендә, дәүләткә авыл хуҗалыгы продуктларын җитештерүне һәм сатуны арттыру буенча планнарны һәм социалистик йөкләмәләрне үтәүдә күрсәткән югары күрсәткечләргә ирешкән өчен, Зарипов Рим Ибраһим улына Социалистик Хезмәт каһарманы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» алтын медале тапшырыла.

1990—1991 елларда СБКФның Татарстан республикасы комитеты секретаре булып эшли, аннары Татарстан Республикасы Теләче районы администрациясе башлыгы була, 1992 елдан 1995 елга кадәр — Татарстан Республикасы Дәүләт Советының даими комиссиясе рәисе. Татарстан АССР Югары Советы депутаты, Татарстан Республикасының халык депутаты итеп сайланган.

Пенсиядә булганда Россия Федерациясе саклык банкының Кукмара бүлекчәсе идарәчесе булып эшли. 1996 елдан 2003 елга кадәр — Россия саклык банкының Балтач бүлеге идарәчесе.

Балтач бистәсендә яшәгән. 2009 елның 12 мартында 72 нче яшендә авырудан соң вафат була. Балтач бистәсе зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Социалистик Хезмәт каһарманы (1986);
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены;
* Ленин ордены.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0


## Сылтамалар

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Контекст сайлак

**Контекст сайлак** (ингл. *context menu*, яки *shortcut menu*) — операцион системаның график интерфейсының элементы, ул үзеннән командалар исемлеген күрсәтә. Кулланучы аны сайланган объект өстеннән үзенә кирәкле гамәлләрне сайлап алыр өчен чакыра. Нинди объект өстендә контекст сайлак чакырылган, шул объетка гына аның командалары катнаша.

Чакыру ысуллары:
* Санак тычканының уң төймәсенә басып (*уңагайларга*).
* Махсус  дигән төймәсарның төймәсенә басып.
* Менә бу төймәләр тиңдәшлеге белән: Windows'та һәм Linux'та — , OS X'та —  төймәсенә басылган чакта тычканның уң төймәсенә басып; OS X'та сайланган объект өчен контекст сайлакны «Action» төймәсенә басып та чакырып була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Алан Купер. об интерфейсе. Основы проектирования = About Face. The Essentials of Interaction Design. — 3. — СПб: Символ-Плюс, 2009. — С. 537-538. — 688 с. — 1500 экз. — ISBN 978 5 93286 132 5.
* OS X Human Interface Guidelines: Contextual Menus.

Төркем:Төймәсар төймәләре
Төркем:Интерфейс элементлары
Аккомодация (биология)

**Аккомодация** (лат. accomodatio җайлашу) - нәрсәгә булса да җайлашу.

Күз аккомодациясе - төрле ераклыктагы әйберләрне яхшы күрү өчен, күзнең предметлардан килгән нурларны төрле почмакта сындырып кабул итүгә җайлашуы.

Кошларда һәм имезүчеләрдә күз аккомодациясе — хрусталикның кыеклыгын үзгәртү; күзләре якыннан күрүгә җайлашкан балыкларда — шарсыман хрусталикны арткарак тарту; күзләре ерактан күрүгә җайлашкан амфибия һәм сөйрәлүчеләрдә хрусталикны алгарак этү нәтиҗәсендә ирешелә. Өлкәнәя барган саен, күз аккомодациясе көчсезләнә, пресбиопия башлана.

## Искәрмәләр

ябКН

## Әдәбият
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина
Төркем:Күз
Астигматизм (медицина)

**Күз астигматизмы**  (гр. а каршы кую кисәкчәсе + stigme нокта)  — күз рефракциясе кимчелеге: күзнең мөгезкатлавы яки сирәк очракларда башка яктылык сындыру нокталары үзләренең төрле меридианнарында бер үк кәкрелектә булмый, яки күз оптик системасының төрле меридианнарда яктылык нурларын сындыру көче тигез булмавы аркасында барлыкка килгән күрү кимчелеге. Шунлыктан яктылык нурларын бер үк төрле сындырмыйлар һәм челтәркатлавында сурәт ачык чыкмый. Нормаль күзгә хас көчсез күз астигматизмы күрүгә артык зыян китерми.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Медицина
Төркем:Күз
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тихомирнов урамы (Казан)

**Тихомирнов урамы** () — Казанның магистраль урамының бер өлеше.  Т. Миңнуллин урамының А. Айдинов урамы белән киселешендә башлана. Ульянов-Ленин, Щепкин, Волков, Фрунзе әрәмәсе урамы, Пехотная урамы белән кисешеп үтә, Н.А. Назарбаев һәм Вишневский урамнары белән киселештә бетә, юл Универсиада проспекты булып дәвам итә.

## Тарих
Инкыйлабка кадәр Өченче тау дип йөртелгән җирлекнең Зур урамы исемен йөрткән.
1927 елда инкыйлабчы-мөхәррир Виктор Тихомирнов (*[[1889 ел|1889]]-[[1919 ел|1919]]*) хөрмәтенә аталган. 
Универсиада өчен юллар чишелеше төзегәндә урам һәм андагы йортлар зур үзгәрешләр кичерә.

## Игътибарга лаек объектлар
* Татар дәүләт «Әкият» курчак театры

## Галерея

Файл: Театр кукол «Экият»-2.jpg |Татар курчак театры


## Шәхесләр
* Иоасаф (Удалов), дин эшлеклесе.

## Әдәбият
# Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.

## Сылтамалар
*  Тихомирнов урамы Казан шәһәре картасында
*  Улица Тихомирнова на карте Казани

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Ваныш-Алпавыт волосте

**Ваныш-Алпавыт волосте** (*ۋانىٰش-ئالپاۋىٰت ۋولىٰسىٰ*) — Уфа губернасының Бөре өязенә һәм БАССРның Бөре кантонына кергән административ берәмлек.

Борай, Киебәк, Никольски, Кызылъяр, Югары Тәтешле, Иске Балтач һәм Кызганбаш вулыслары белән чиктәш булган (1890).

Халык саны — 13 543 кеше (1890), 19 862 кеше (1920). Милләтләр: башкортлар – 66,7%, татарлар – 18,8%, арлар – 6,5%, чирмешләр – 6,4%. (1920). Торак пунктлар саны — 31 (1890), 33 (1920).

1920 елның февралендә төзелгән «ТССР турында нигезләмә»нең проекты буенча Ваныш-Алпавыт волосте, өязнең күпчелек территориясе кебек үк, Татарстан составына керергә тиеш була. 1925/1926 елда бетерелә, территориясе Борай, Иске Балтач һәм Кызылъяр вулысларына кушыла.

## Искәрмәләр
Арахнология

**Арахнология** (лат. arachne үрмәкүч + logos тәгълимат) — зоологиянең үрмәкүчсыманнарны өйрәнә торган бүлеге.

Мөстәкыйль фән булып XIX гасыр уртасында энтомологиядән аерылып чыккан. Гадәттә, арахнологияне теоретикка һәм гамәлигә аералар. Зоология фәне буларак, арахнология үрмәкүчсыманнарның экология, систематика, эволюция, зоогеографиясен һ.б. биологик мәсьәләләрен өйрәнә. Гамәли дисциплина буларак, арахнология кеше һәм хайваннар паразитологиясендә зур бүлекне алып тора һәм микробиология, вирусология, протозоология, гельминтология кебек дисциплиналар белән тыгыз бәйләнгән. Үрмәкүчсыманнарның файдасына яки зыянына карап, арахнология  түбәндәге белгечлекләргә аерыла: а.х. арахнологиясе үсемлекләр һәм төрле а.х. продуктлары корткычларын тикшерә; медицина арахнологиясе үрмәкүчсыманнарны кешедә йогышлы авырулар кузгатучылар һәм таратучылар буларак өйрәнә; ветеринария арахнологиясе төп игътибарны хайваннарда була торган авыруларны кузгатучыларга һәм таратучыларга юнәлтә. Арахнологияне болай чикләү ясалма булып тора, чөнки күпләгән үрмәкүчсыманнарның әһәмияте әле ахырынача билгеле түгел. Агулы үрмәкүчләр һәм чаяннарны ныклап өйрәнү XIX гасыр ахыры — XX гасыр башына туры килә; талпаннар, а.х. культураларын зарарлаучы, кеше һәм а.х. хайваннары авыруларын китереп чыгаручы һәм таратучы буларак, XX гасырда аеруча нык өйрәнелде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.