Космос туклануы

**Космос туклануы** — космонавтлар тарафыннан космоска очу вакытында куллану өчен махсус ясалган һәм эшкәртелгән азык-төлек (борт туклануы).

Космос туклануы космоста эшләүче кешеләр өчен баланслы туклануны тәэмин итүнең үзенчәлекле таләпләренә ия, шул ук вакытта аны җиңел һәм куркынычсыз сакларга, борт кухнясында пешерергә һәм пилотлы космик корабларның түбән гравитация шартларында кулланырга тиеш.

## Хайваннарны тукландыру
Беренче тапкыр космоста куллану өчен ризыкны 1957 елда космоска очкан лайка этенә әзерләгәннәр. Ашату автомат контейнер ярдәмендә башкарыла, анда герметик күзәнәкләрдә җитәрлек күләмдә аксым, май, углевод, витаминнар һәм су белән желе формасындагы туклыклы катнашма була. Космонавт-эт ашар өчен, капкач тәүлегенә ике тапкыр ачыла. Азыкның соңгы өлеше агулы булган, чөнки җиргә кайту планлаштырылмаган. Ләкин эт 5-7 сәгать очудан соң үлә һәм космоста ашамый.

Бу системаны һәм желе формасындагы туклыклы катнашманы космонавт-этләрнең киләсе кыска вакытлы очышларында кулланганнар, алар стресс дәрәҗәсе югары булуга карамастан актив тукланалар. 1966 елның 22 февралендә башланган һәм 23 көн дәвам иткән Космос 110 Аппараты очышында космонавт-этләрне җил һәм күмер белән тукландыруның яңа ысулы кулланыла. Махсус гомогенизацияләнгән ризык кулланылган, аны шунда ук ашказанына фистула аша биргәннәр.

## СССР
Кешеләргә космик азыкны Гагаринның очышы өчен уйлап тапканнар, гәрчә ул 108 минут кына дәвам итсә дә. Ләкин авырлыксызлыкта туклану ысулларын һәм йоту мөмкинлеген, шулай ук космик ризык төрләрен тикшерү очыш максатлары арасында булган. Киләсе совет очышлары озаккарак планлаштырылган, алар өчен ризык кирәк булган.

Беренче очыш өчен авиациядә кулланылган 160 граммлы торбалар кулланырга карар итәләр. Ике сәгатьлек очыш өчен рационга ит һәм шоколад кергән. Юрий Гагарин ризыкны татып караган, ләкин тулы мәгълүматлар Герман Титов очканнан соң гына барлыкка килгән.

Космонавт Герман Титовның 1961 елның августындагы очышы 25 сәгать дәвам итә һәм өч тапкыр туклану белән озата бара. Космонавт беренче очыш вакытында тикшерелгән шул ук торбаларда ризык алган. Рационны бавыр паштеты, яшелчә шулпасы-пюре, кара-смородин согы кертеп киңәйтәләр. Некоторое время в рацион входит даже коньяк для торжеств. Ләкин кайткач, Титов көчле, хәтта баш әйләнүгә кадәр, ачлык хисен билгели.

Аның рационының калориялелеге җитәрлек түгел, шуңа күрә рационны төзүчеләр ризыкның туклыклылыгына һәм үзләштерелүенә аерым игътибар бирә башлыйлар. Аерым алганда, космонавтлар менюсына антрекот, сыер теле, котлетлар, тавык филесы, борщ, арыш икмәге өстәлә[5]. Берникадәр вакыт рационга хәтта тантаналар өчен коньяк та керә[6].

1963 елда Мәскәүдә СССР Фәннәр Академиясе институты каршында космик туклануны тикшерүче лаборатория ачыла. Космонавтка исәпләүләр буенча көненә 2800 ккал кирәк булган, һәм тәүлеклек рационында 100 грамм аксым, 118 грамм май һәм 308 грамм углевод булырга тиеш булган. Туклану дүрт тапкыр булырга тиеш иде.

## Россия
2023 елга Россия космонавтлары менюсына 300гә якын ризык керә. Күпчелек продуктлар сублимируют, тубаларда соуслар һәм джемнар гына бирелә. Стандарт көндәлек рацион 3200 ккал куллану хисабына төзелгән һәм дүрт тапкыр туклануга исәпләнгән. Космонавтлар өчен Россиянең бердәнбер рәсми ризык җитештерүчесе — Бирюлев эксперименталь заводы.

## Станциядә үстерелгән
Биологик экспериментлар барышында космонавтлар орбитада ашарга яраклы үсемлекләр, аерым алганда, суган һәм яшелчәләр үстерәләр.

2015 елдан хәзерге вакытка кадәр NASA Халыкара космик станциядә яшелчә һәм тере организмнар үстерү буенча экспериментлар сериясен үткәрә. 2015 елда Growing Beyond Earth дип аталган проект эшли башлый. Шуннан соң «Veggie» дип аталган программа барлыкка килә. Бу программалар һәм башка тикшеренүләр барышында космоста кәбестә, кызыл рус кәбестәсе, горчица, цинния чәчәге, чили борычы кебек үсемлек төрләрен уңышлы үстерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Ризыклар