open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пётр Рудь

**Пётр Гаврила улы Рудь** (, 15 август 1896, Александрия, Екатеринослав губернасы, Россия империясе — 15 ноябрь 1937, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — ССРБ ЧК-ОГПУ-НКВД хезмәткәре, 3 нче ранг дәүләт куркынычсызлыгы комиссары (1935). ТАССР буенча ЭЭХК идарәсе башлыгы (1936-1937).
## Тәрҗемәи хәле
Түбә ябучы гаиләсендә туган. Яһүд милләтеннән. 1907—1911 дә 4 сыйныфлы укуханәдә белем алган. 1911 нең ноябреннән 1916 ның синтәбренә кадәр — Аркинның хосусый фирмасында хисапчы, 1916 ның синтәбреннән 1918 нең маена хәтле бертуган Гурвичларларның чуен кою заводында һәм кантурда хисапчы, 1918 нең июленнән 1919 ның гыйнварына кадәр Александриядә яшерен эштә. 1919 ның февраленнән июленә кадәр Александрия шәһәр һөнәри берлекләр шурасы сәркәтибе, шул ук елның июленнән ноябренә хәтле Александриядә һәм Харковьда яшерен эштә.
## Дәүләт куркынычсызлыгы органнарында
1919—1920 Харковь губерна  комиссияснендә. 1920—1922 елларда 13 нчы кызыл гаскәрдә махсус бүлегендә мәгълүмат буенча вәкиле, Бердянск ныгытлган районы махсус бүлегенең агентура башлыгы, 13 нче гаскәрдә махсус бүлеге башлыгы урынбасары (Славянск, Бахмут), Новороссийскидә Бөтенрусия фәүкыльгадә комиссиясе (БФК) диңгез махсус бүлеге башлыгы, 9 нче гаскәрдә БФК махсус бүлегенең (МБ) оештыру бүлеге инспиктыры, Төньяк Кавказ хәрби бүлеге МБнең оештыру бүлеге урынбасары, башлыгы.

1922—1923 дә Көньяк-Көнчыгыш буенча Баш сәяси идарәсе тулы вәкәләтле вәкиллегенең (ТВВ) контрразведка бүлеге башлыгы, Көньяк-Көнчыгыш буенча Баш сәяси идарәсе тулы вәкәләтле вәкиллегенең яшерен-әпирәтиф бүлеге башлыгы ярдәмчесе, башлык вазифаларын вакытлыча башкаручы. 1923—1925 дә Төньяк Кавказ ХБ буенча Берләшкән баш сәяси идарәсе (ББСИ/ОГПУ) махсус бүлеге башлыгы урынбасары. 1925—1927 дә Төньяк Кавказ крае буенча ББСИ ТВВнең яшерен-әпирәтиф бүлеге башлыгы урынбасары, башлык вазифаларын вакытлыча башкаручы. 1927—1929 дә ББСИнең Дон округы бүлеге башлыгы, 1929—1931 дә Төньяк Кавказ крае буенча ББСИнең тулы вәкәләтле вәкиленең урынбасары. 1931—1933 тә Түбән Идел краенда шул ук вазифада.

1933—1934 тә БСИ Днепропетровск өлкә бүлеге башлыгы, ССБР ҮБК каршындагы Күчереп урнаштыру комитеты рәисе урынбасары, Азак-Кара диңгез крае буенча ББСИнең тулы вәкәләтле вәкиле. 1934—1936 да Азак-Кара диңгез крае буенча ЭЭХК идарәсе башлыгы. 1936—1937 дә ТАССР буенча ЭЭХК башлыгы. 1937 дә ТАССР эчке эшләр халык кәмисәре.

1937 нең июлендә кулга алынган. Сталин тарафыннан расланган исемлек нигезендә (ягъни *«махсус тәртиптә»*) атып үтерелүгә хөкем ителгән. Шул ук елның 15 ноябрендә атып үтерелгән, акланмаган.
## Бүләкләр
* «ВЧК—ГПУның шәрәфле хезмәткәре» билгесе (1925, 1932); 
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1927)
## Чыганаклар
* http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb427.htm
* http://www.knowbysight.info/RRR/09907.asp
Gömbäz

**Gömbäz** — küreneşe buyınça yarım sferağa yäki bütän käkre sızıq äylänüe öslegenä (ellips, parabola h.b.) oxşaş  qaplama miğmäriät qorılışı.

Gömbäz sıman qorılmalar yärdämendä östämä aradağı teräklär yuğında zur kiñlek qaplana.

## Tarix

Gömbäzlär borınğı dönyada qullanıla başlağan.

Gömbäz sıman qorılamlar Borınğı Mesopotamiä, Farsı İle, Ellinistik, Borınğı Rim, Borınğı Qıtay miğmariätendä tabılğan.

Gömbäzlär urta ğasır İslam miğmariätendä kiñ qullanılğan, şulay uq Vizantiädä, Yañarış miğmariätendä taralğan.

Urta ğasır İslam miğmariäteneñ gömbäz texnologiäläre İdel-Ural töbägendä - İdel buyı Bolğarı, Altın Urda, Qazan xanlığı, Qırım xanlığı däwlätlärendä taralğan. Vizantiä miğmariät stile Rusiädä üzläşterelgän, bügenge Qazanda bu ike stil üzara bäyläneşe kürenä.

128 yılda tözelgän Rim Panteon gömbäze - iñ äwwäl saqlanğan gömbäz bulıp sanala.

## Törlär

* **Puta gömbäze** - gorizontal' qatlamnardan tora, härber qatlam konsol' yärdämendä totıp rorıla
* **Suğan sıman gömbäz** - Räsäydä, Törkiädä, Hindstanda, Urta Könçığışta kiñ taralğan.
* **Ozınça tügäräk yäki kükäy sıman gömbäz** barokko miğmariätenä xas, Könbatış Awrupada taralğan
*Poligonal' gömbäz, iñ mäşhür ürnäge - Florentsiä del-Fyore çirkäwe
* **Cilkän sıman gömbäz** yäki Vizantiä gömbäze
***Tälinkä sıman gömbäz**, Vizantiädä, Törkiädä, Hindstan, Paqstan, İran, Äfğänstan mäçetlärenä xas.
***Qulçatır sıman gömbäz**, iñ mäşhür ürnäge - İzge Petr Bazilikası.

Schatzhaus des Atreus, Querschnitt.jpg|**Puta gömbäze**. Atrey xäzinäse
Церковь богоявления, 2.jpg|**Suğan sıman gömbäzle** Bogoyavlenie çirkäwe, Qazan
Haengekuppel.png|**Cilkän sıman gömbäz**



## Mäşhür gömbäzlär

## Sıltamalar

* Сомов А. И., Таненбаум А. С. Купол // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Архитектура
Бакиров

**Бакиров** — татарча фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абдулхалат Бакиров  (1908—1986), күренекле галим.
* Әнвәр Бакиров :
** Әнвәр Закир улы Бакиров (1920—2001), композитор, Тукай бүләге иясе (*[[1973]]*).
** Әнвәр Әкрам улы Бакиров (26.02.1964), БР сәламәтлек саклау министры (*[[2014]]*).
* Гомәр Бакиров (1904—1996), ТАССР халык мәгарифе халык комиссары (*[[1937]]*).
* Госман Бакиров (1896—1982), балалар язучысы.
* Марсель Бакиров (10.12.1933), әдәбиятчы галим.
* Нәҗип Бакиров (16.04.1944), КПСС Әлки район комитеты беренче сәркатибе (*[[1982]]-[[1990]]*), «Җир» республика кадастр үзәге генераль директоры (*[[1998]]*).
* Рафаил Бакиров (1946―2021), композитор.

Төркем:Фамилияләр
Parijdağı terror ğämälläre (noyäber, 2015)

**Parijdağı terror ğämälläre**, **terrorçılar [[Parij]]ğa höcüme** - 2015 yılnıñ 13 noyäberendä kiçen Fransiä başqalasınıñ berniçä urınında qorallı höcümnär näticäsendä yözdän artıq keşe häläk bula.

Ber ük waqıtta Parij stadionı "Stad de Frans" yanında berniçä şartlaw bula, ul waqıtta biredä Fransiä häm Almaniä cıyılma taqımnarı arasında iptäşlärçä matç uza, stadionda prezident Fransua Olañd bula. Şulay uq restorannarda bulğan keşelär atıp üterelgän häm "Bataklan" teatrında totıqlar itep alınğan häm 100 artıq keşe üterelgän.

Ğomum qorbannar sanı 153 keşe, 100 keşe totıq itep alınğan.

Qorbannar sanı buyınça Frantsiä tarixında iñ zur terror ğämälläre.

Terror oyışması "İGİL"  terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı.

## Tarix
13 noyäberdä Parijnıñ törle öleşendä 7 höcüm bula.

* "Peti Kamboc" (*Petit Cambodge*) häm "Le Karilion"  (*Le Carillon*) restorannarına höcüm itü näticäsendä 26 keşe häläk bula.
*  *La Casa Nostra* restoranına höcüm itü
* "Stad de Frans" stadionı yanında şartlawlar näticäsendä 10 keşe häläk bula.
* *La Belle Equipe* kafesında atışı näticäsendä 18 keşe häläk bula. 
* "Bataklan" teatrına höcüm itü, totıq alu näticäsendä 100 artıq  keşe häläk bula.
* *Les Halles* säwdä üzäge yanında atış

## Sıltamalar
* http://www.azatliq.org/contentlive/liveblog/27364228.html  Парижда террор гамәлләре

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2015 ел
Төркем:13 ноябрь
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Париж
Nikolay Bulganin

**Nikolay Aleksandr ulı Bulganin** (urıs. Николай Александрович Булганин, 30 may (11 iyün) 1895, Nijgar — 24 fiwräl 1975, Mäskäw) — säwit däwlät eşleklese, Säwitlär Berlege Marşalı (1947—1958).
## Tärcemäi xäle
Xezmätkär ğailäsendä tuğan. 1917 yılda riäl uquxanäne tämamlıy. 1917 neñ martınnan RSDRP(b) äğzası. 1918—1922 dä Bötenräsäy Fäwqelğädä kämisiäsendä (VÇK) eşli. 1922—1927 dä Xalıq Xucalığı Yuğarı Şurasında (VSNX) eşta, 1927—1931 dä Kuybışev is. Mäskäw ilikter zawutınıñ diriktirı.

1931—1937 dä Mäskäw şahär başqarma qömitäseneñ räise. 1937—1938 dä RSFSR Xalıq Kämisärläre Şurası räise. В 1938—1941 dä häm 1947—1953 tä SSRB XKŞ (1946 dan — Ministırlar Şurası) räise urınbasarı. 1938—1940, 1941—1945 tä häm 1958 dä SSRB Däwlät bankı idäräse räise. Böyek Watan suğışı däwerendä berniçä fruntnıñ xärbi şura äğzası bulğan.

1944 tän SSRB saqlanu xalıq kämisäre urınbasarı, SSRB Qoarallı Köçläre ministırınıñ urınbasarı. 1947—1949 da häm 1953—1955 tä SSRB Qorallı Köçläre (saqlanu) ministırı. 1953 tän SSRB MŞ räiseneñ berençe urınbasarı, 1955—1958 dä SSRB MŞ räise. 1958—1960 ta Stawropol xalıq xucalığı şurası räise. 1960 yildan pinsädä.

SSRB Yuğarı Şurasi diputatı (1—5 çaqırılışlar). Satsiälistik Xezmät Qaharmanı (1955). Şuralar Berlege Marşalı (1947—1958, däräcäsennän mäxrüm itelgän), yanaral-palkawnik (1958). Mäskäwneñ Novodeviçye ziratında cirlängän.
## Büläklär
* Satsiälistik Xezmät Qaharmanı (1955)
* Lenin urdinı (2 märtäbä — 1931, 1955)
* Qızıl Bayraq urdinı (1943)
* I däräcä Suvorov urdinı (1945)
* II däräcä Suvorov urdinı (1943)
* I däräcä Kutuzov urdinı (2 märtäbä — 1943, 1944)
* Qızıl Yoldız urdinı (2 märtäbä — 1935, 1953)
* Cömhüriät urdinı (Tıwa) (1942)
* SSRBnıñ 9 midäle
* çit ilneñ 7 urdinı
## Çığanaqlar
* Nikolay Bulganin «Hronos» saytında

Төркем:Советлар Берлеге Маршаллары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Stad de Frans

**Stad de Frans** (fransuzça *Stade de France*) — Parij Sen-Deni bistäsendä urnaşqan futbol stadionı.

1998 yılda futbol buyınça Dönya çempionatına açıla.

81 338 keşe sıya. Stad de Frans stadionında çempionatnıñ finalı uza.

Tözeleşeneñ bäyäse 285 mln evro.

Xäzerge waqıtta stadionda futbol häm regbi buyınça Fransiä cıyılma taqımı töp uyınnarın ütkärä.

2016 yılğı futbol buyınça Awrupa çempionatınıñ açılışı häm finalı näq bu stadionda uzaçaq.

## Tarix

1998 yılda Fransiä häm İtaliä futbol taqımnarı arasında iptäşlärçä matç belän açılğan.

2015 yılnıñ 13 noyäberendä Fransiä häm Almaniä futbol taqımnarı arasında iptäşlärçä matç waqıtında stadion yanında berniçä terror ğämäle bula, şuña qaramastan matç tuqtatılmağan.

## Sıltama
* http://www.stadefrance.fr/ 

Төркем:Стадионнар
Төркем:Франция икътисады
Александр Җамалиев

**Александр Җамалиев**, Александр Фазыл улы Җамалиев,  (13.11.1943) — фәлсәфә фәннәре докторы (*[[1988]]*), Санкт-Петербург дәүләт университетының фәлсәфә институты профессоры (*[[1989]]*), рус фәлсәфәсе кафедрасы мөдире (*[[1991]]*). «Вече» журналын нәшер итүче (*[[1994]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 13 ноябрендә Алманиянең Рейн өлкәсе (*хәзерге* Төньяк Рейн-Вестфалия өлкәсе) Эшвайлер () шәһәрендә туган. Әнисен Бөек Ватан сугышы елларында Украинадан Алманиягә тоткын сыйфатында алып киткән булганнар. Әтисе дә, Курск дугасында әсирлеккә эләгеп, гомеренең бер өлешен алман җирендә үткәргән. Сугыш беткәч, ир белән хатын чит илдә янә бер-берсен очратканнар. Әтисенең туган җире — Октябрь районы (*хәзерге* Әлмәт районы) Елховой авылына кайтканнар. Әсирлектә булулары «халык дошман»лыгына тиңләштерелгәч, гаилә Красноярск шахталарына чыгып китә. Сталин үлгәч, гаилә янәдән туган якларга кайта, Нурлат нефть ятмаларын үзләштерүдә катнаша.

## Хезмәт юлы
А. Җамалиев 8 сыйныфны тәмамлагач, Татарстаннан читкә чыгып китә, өч елда ун белгечлек алыштырып, Себердәге удар комсомол төзелешенә барып җитә. Кичке урта мәктәпне тәмамлый.

1962 елда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының юридик факультетына документларын тапшыра, ләкин яңа ачылган журналистика факультетына күчә. Икенче курстан соң, 1963-1965 елларда армия хезмәтен үтә.
«*Журналист*» белгечлеге буенча В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлаган (*[[1968]]*).

1968-1970 Новгород фәнни-торгызу сәнәгать остаханәсендә (София соборы) фәнни хезмәткәр, борынгы рус чиркәү кору тарихы буенча материаллар җыю һәм тәртипкә салу белән шөгыльләнә.

## Ленинградта
А.А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының фәлсәфә факультетында «*Декабрист М.А. Фонвизинның тормышка карашы*» () темасына фәлсәфә фәннәре кандидатлыгына (1977), «*Урта гасырлар Русендә (XI–XVI гг.) фәлсәфәи фикер*» ()  темасына докторлык (*[[1988]]*) диссертацияләре яклаган.
* 1972-1981 И.П. Павлов исемендәге Ленинград беренче медицина институтының фәлсәфә кафедрасында укыта.
* 1981-1990 ССРБ ФА Ленинград фәлсәфә кафедрасында эшли.
* 1991 елдан Санкт-Петербург дәүләт университетының фәлсәфә институты рус фәлсәфәсе кафедрасы мөдире.
* 1994 елдан рус фәлсәфәсе һәм мәдәниятенә багышланган «*Вече*» журналын нәшер итә
**Александр Җамалиев**:

## Фәнни хезмәтләре
Рус фәлсәфәсе тарихы, сәясәт белеме, рус мәдәнияте тарихы  буенча укыту-теория курсларын төзегән.

## Китаплары

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Киевның 1500 еллыгы» юбилей медале.

## Әдәбият
# Хәмзә Бәдретдинов. Татарстаннан читтәге татар галимнәре. Йошкар-Ола, 1999. ISBN 5-87898-139-4

## Сылтамалар
* Санкт-Петербург дәүләт университетының фәлсәфә институты рус фәлсәфәсе кафедрасы сайты 
* А.Ф. Җамалиев биографиясе

## Искәрмәләр

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Русия фәлсәфәчеләре
Җамалиев

**Җамалиев** — татарча фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Җамалиев (13.11.1943), фәлсәфә фәннәре докторы.
* Гаяз Җамалиев (1925), РСФСРның атказанган урманчысы (1968).
* Наил Җамалиев (09.07.1989), спортчы (футбол).
* Салих Җамалиев (1921-2009), икътисадчы, шагыйрь.
----
* Нурания Җамали, режиссер.
## <small>Моны да карагыз</small>
* Җамалетдинов
**  Рәдиф Җамалетдинов (27.10.1969), филология фәннәре докторы.
**  Ленар Җамалетдинов, галим, Тукай бүләге иясе (*[[1989]]*).
**  Фирүзә Җамалетдинова, язучы.

Төркем:Фамилияләр
Гомәр Бакиров

**Гомәр Бакиров**, Гомәр Әхмәт улы Бакиров,  (*[[1904]]-[[1996]]*) — сәясәтче, КПСС Тәкәнеш район комитетының беренче сәркатибе (*[[1935]]*), ТАССР халык мәгарифе халык комиссары (*[[1937]]*). 1924 елдан РКП (б) әгъзасы (*[[1922 ел]]дан намзәт*).

## Тәрҗемәи хәле
1904 елның 15 фералендә Казан губернасы Чистай шәһәрендә йөкче гаиләсендә туган . 8 яшендә әтисез калган. Татар мәдрәсәсенең 5 сыйныфын тәмамлагач, өч бала белән тол калган әнисенә ярдәм итү өчен, 13 яше дә тулмаган килеш пекарняга икмәк пешерүче ярдәмчесе булып эшкә урнаша. 1918 елга хәтле шунда эшли. 1918-1919 елларда Чистай өязендә чыгучы «*[[Берлек (газета)|Берлек]]*» газетасын (*мөхәррире* Кирам Хәмзин) таратучы экспедитор булып тора. 1919-1921 елларда коммунистик отряд сугышчысы. Н.К. Крупская «*Красная Звезда*» агитпоезды белән Чистайга килгәч, аны озатып йөри һәм шәхси куркынычсызлыгын тәэмин итә. 
Чистай өязендә «Каракош» фетнәсе башлангач, фетнәне бастыруда корал тотып катнаша.
* 1922 елда шура-фирка мәктәбен тәмамлагач, Чаллы кантонына ачлык чорында таркалган комсомол оешмаларын тергезергә җибәрелә.
* 1923-1926 елларда Татарстан коммунистик университетында (ТКУ) укый.
* 1926-1933 елларда Чистай шәһәрендә төрле вазифаларда эшли: шура-фирка мәктәбендә укытучы, Чистай педагогия техникумы директоры.
* 1933 елда ВКП (б) Чистай район комитетының пропаганда бүлеге мөдире.
* 1933 елның ахырында Балтач МТСының сәяси бүлек башлыгы итеп раслана.
* 1935 елда КПСС Тәкәнеш район комитетының беренче сәркатибе.
* 1937 елда ТАССР халык мәгарифе халык комиссары.

## Сәяси золым
1938 елның гыйнварында кулга алына. «*Колхоз строен таркату сәясәте алып бару, наданлыкны бетерү буенча эшне тоткарлау, укытучылар арасында халык дошманнарын яшереп калдыруда*» гаепләнә. Очраклылык коткарып кала: эчке эшләр халык комиссары Ежовны аткач, репрессияләр сүрелеп тора, җинаять эшләренең кайберләре яңадан карала, *5 000* гә якын тоткын азат ителә — шушы дулкынга Г. Бакиров та эләгә. Сак астыннан 1939 елның августында чыгаралар. 
* 1940-1941 елларда Казан сәнгать училищесы директоры.
* Бөек Ватан сугышы башлангач, Казан шәһәр шурасы каршындагы көнбатыш районнардан эвакуацияләнеп килүче халыкны урнаштыру пункты башлыгы. Кыска гына вакыт эчендә *100 меңнән* артык кеше кабул ителеп урнаштырыла.
* 1942-1948 елларда оборона заводы базасы башлыгы.
* 1948-1954 елларда Казан киез итек фабрикасы тәэминат бүлеге башлыгы, ТАССР җирле сәнәгать министрлыгында идарәче.
* 1954-1961 «Казангоргаз» трестында диспетчерлык-авария хезмәте башлыгы, җиһазларны ремонтлау остаханәсе мөдире.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Т.3. Казан, 2012.

## Әдәбият
# Мухарямов М.К. Октябрь и национальный вопрос в Татарии (октябрь 1917 – июль 1918).  Казань, 1958.
# Борцы за счастье народное.  Казань, кн. 1, 1967,  кн. 2, 1983.
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан, 1991.ISBN 5-298-00652-3

## Сылтамалар
* Г.Ә. Бакиров Хәтер китабы сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Халык комиссарлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстан коммунистик университетын тәмамлаучылар
Фәйзулла Хуҗаев

**Фәйзулла Гобәйдулла улы Хуҗаев** (, , , Бохара — , Мәскәү) — үзбәк совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Сәүдәгәр гаиләсендә туган. Үзбәк милләтеннән. Бохара мәдрәсәсендә 2 ел белем алгачтын, 1907—1912 елларда Мәскәүдә хосусый мәктәптә укыган. 1913 елда җәдитчеләр хәрәкәтенә кушылган. 1916—1920 дә *Яшь бохаралылар* фиркасе әгъзасы, 1920 дә РКП(б)га кергән.

1918 дә Бохара әмирен тәхеттән бәреп төшерү омтылышында катнашкан, ул омтылыш барып чыкмагач Төркистанга качып китә. Шул ук елда Мәскәүгә барганда Дутов казаклары тарафыннан кулга алынган. Азат ителгәчтен беркадәр вакыт Мәскәүдә эшли. 1919 ның азагында Ташкентка кайта.

1920 дә Бохара инкыйлаб комитеты әгъзасы. 1920-1924 тә Бохара Халык Шура Җөмһүриятенең Халык Назирлары Шурасы рәисе һәм чит ил эшләре министры. 1920 ның үктәбреннән бер үк вакытта хәрби эшләр назиры һәм Инкыйлаби хәрби трибуналы рәисе. 1922 дән басмачылык белән көрәшү буенча гаскәр төркеменең Инкыйлаби хәрби шурасы рәисе, БХШҖ Хезмәт һәм саклану шурасы рәисе, РКП(б) ҮК Урта Азия бюросы әгъзасы.

1924 нең ноябреннән ҮзССР ХКШ рәисе, бер үк вакытта 1925 дән ССРБ ҮБК рәисләреннән берсе. 1925 нең синтәбреннән 1926 ның июненә кадәр Төркистан фронтының  рәисе.
## Сәяси золым корбаны
1937 ның 17 июнендә Ташкентта кулга алынган.  Фальсификацияләнгән *«Уң троцкийчы шура хакимиятенә каршы блогы»* эше буенча гаепләнүче сыйфатында җаваплылыкка тарттырылган.
1938 елның 13 мартында ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе тарафыннан атып үтерелүгә хөкем ителгән. Хөкем карары шул ук 15 мартында гамәлгә ашырылган.
## Тышкы сылтамалар
* Ф. Хуҗаев «Һронос» сайтында
* «Сахаров-үзәк»
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Xizbullah

**Xizbullah** (ğäräbçä *حزب الله* - "**Allah firqäse**", Qor'än (5:56) kitabınnan alınğan) yäki **Hizbullah**, **Hezbollah** - Löbnan şiğilär qorallı oyışması häm säyäsi firqä,  Löbnanda İran eçke tärtibenä oxşaş İslam däwläten buldıruğa öçen köräşä.

Xizbullah ideologiäse İran İslam inqıylabınıñ citäkçese Ruhallah Xomeyni buldırğan ideologiä nigezendä yasalğan.

AQŞ, Kanada, İsrail, Misır, Farsı qultığı illärendä, şulay uq  öleşçä Awrupa Berlege, Avstraliä, Böyekbritaniädä terror oyışması bularaq tanılğan.

İran häm Süriä tarafınnan aqça belän yaqlana.

1985 yılda Xizbullah manifestında "Löbnannan bar kolonial' oyışmalarnı quıp çığaru" dip töp maqsatı iğlan itelä.

## Tarix

1982 yılda İslam inqıylabı saqçılar korpusı yärdäme belän oyışa, Xizbullah töp maqsatı - İsrail häm AQŞ xärbilären könyaq Löbnannan çığaru dip bilgelänä.

1992 ylda Löbnan parlamentına saylana (12 urın).

2000 yılda BMO İminlek Şurası qararı nigezendä İsrail ğäskäre Löbnan könyağınnan çığarıla, saqlanu nığıtmaları, qoral Xizbollah törkemenä elägä.

2009 yılda Löbnan parlamentına 128 äğzasınnan 57 Hizbullahçı saylana.

2011 yıldan Süriä watandaşlar suğışında Bäşär Äsäd xökümäte yağında qatnaşa.

## Sıltama
* Хизбаллах — партия Аллаха 
* Али Мухиэддин, Интервью с представителем аятоллы Хаманеи по юридическим вопросам в Ливане и членом руководства Хезболла М. Язбеком 
* Али Мухиэддин, Интервью с Субхи Туфейли 
*  «Израильская война против „Хезболлы“ и формирование новых контуров ближневосточной политики» (Москва: Институт Ближнего Востока, 2006)
* Хизбалла — Партия Аллаха 
* Партия Бога и Запад: о политической идеологии Хезболлах 
* Аль-Манар и АльХурра: борьба спутниковых каналов и идеологий, Анна-Мари Байлуни / Сентябрь 2005 г. 
* *А. Э. Яшлавский.* «Хизбалла» и её роль в геополитических процессах на Ближнем Востоке.  . 2007. № 7. C.3-12.

Төркем:Ислам фиркаләре
Төркем:Ислам оешмалары
Бөкер (Алтай крае)

**Бөкер** () — Алтай краеның Угловское районында урнашкан авыл, хәзерге вакытта ул төбәктәге бердәнбер татар авылы булып тора.

## Сәгать поясы

## Тарих
Авылга XIX гасырның икенче яртысында Казан губернасыннан күчеп килүчеләр нигез сала.

1897 елда авылда 338 татар, 184 казакъ һәм 13 рус кешесе яшәгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Змеиногорск өязенә караган.

Бүгенге көндә татар авылында яшәүчеләрнең саны кими бара, яшьләр анда калмый. Моның төп сәбәпләренең берсе булып, эшсезлек, зур шәһәрләрдән ерак булуы тора.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 86,8%, руслар — 11,8%, казакълар — 1,8%.

## Шәхесләр

## Социаль тармак
2018 елдан  авылда Сабантуй бәйрәм итү традициясе яңартыла.

2021 елның 30 июлендә Бөкер авылында татар мәдәнияте музее ачыла, һәм анда Алтай крае татарларының көнкүреш һәм традицион мәдәниятенең уникаль предметлары тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Угловское районы торак пунктлары
Төркем:Алтай крае торак пунктлары
Авель Енукидзе

**Авель Сафрон улы Енукидзе** (, , 7 (19) май 1877, Цхадиси, Кутаис губернасы — 30 октябрь 1937, Мәскәү) — ССРБ дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсендә туган. Авыл мәктәбендә, өяз укухансендә, Тифлис техника укуханәсндә (1893—1897) белем алган. 1898 елдан РСДРП әгъзасы.

1897—1900 дә Кавказ арты тимер юлында эшли. 1900 дән Бакыда машинист ярдәмчесе. 1900 дә РСДРПның Бакы оешмасын оештыруда катнашкан. 1906 га хәтле *«Нина»* яшерен басмаханәсе җитәкчеләреннән берсе. 1906 дан фирка эшендә (Кавказарты, Ростов-на-Дону, Мәскәү, Питербур). 1914 нең октябрендә кулга алына һәм Енисей губернасына сөрелә. 1916 нең азагында әрмегә чакырыла, Красноярскидә хезмәт итә. Февраль инкыйлабында катнашкан. 1917 дә бәлшәвикләр фиркасеннән БҮБКкә сайланылган. 1917 нең июненнән — Петроград шурасы һәм башкарма комитеты әгъзасы. 1917 нең ноябреннән БҮБКнең хәрби бүлек мөдире. 1918 нең июненнән БҮБК Президиумы сәркәтибе.

1920 нең 27 маенда ТАССР оетыру турындагы дикриткә кул куйган.

1922 нең дикәбреннән 1935 нең мартына кадәр ССРБ ҮБК Президиумы сәркәтибе. 1924 тән ВКП(б) Үзәк кәнтрүл комиссиясе әгъзасы, 1927 дән ҮКК Президиумы әгъзасы. 1934 тән ВКП(б) ҮК әгзасы. Башка фирка җитәкчеләре арасында Енукидзе зиннәткә һәм хатын-кызларга хирыслыгы белән аерылып торган. 1935 нең 6 июлендә „сәяси һәм әхлакый яктан черегән“леге өчен ҮК дән һәм фиркадән чыгарылган. 1935 тә Харьков өлкә автомобиль тресты директоры итеп билгеләнгән. 1937 нең 11 февралендә кулга алынган. *«Шура хакимиятенә каршы уң троцкийчы үзәгендә актив катнашу»*да гаепләнеп, ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе тарафыннан атып үтерүгә хөкем ителгән. Хөкем карары икенче көнне үк гамәлгә ашырылган.
## Чыганаклар
* «Сахаров-үзәк» сайтында
* http://www.knowbysight.info/YeYY/00479.asp
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Хәбир Пазиков

**Хәбир Пазиков**, Хәбир Мөхәррәм улы Пазиков,  (*[[1896]]-[[1975]]*) — фирка эшлеклесе, Казакъстан АССР Көнбатыш Казакъстан КП (б) өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1937]]*), Караганда өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1938]]-[[1942]]*), ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты икенче сәркатибе (*[[1942]]-[[1944]]*), Көньяк Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1944]]-[[1947]]*), Көнчыгыш Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1948]]-[[1952]]*), РСФСР министрлар шурасы бүлек мөдире (*[[1953]]-[[1962]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1896 елның 15 октябрендә Пермь губернасы (*хәзерге* Свердловск өлкәсе) Качканар шахтерлар бистәсендә туган. 1910-1926 елларда Уралда, Себердә, Казакъстанда шахталарда эшләгән. 1917-1918 елларда Кызыл Армиядә хезмәт итә. 1928-1930  И.В. Сталин исемендәге Коммунистик университетта, 1935-1937 Кызыл профессура институтында укыган.

## Хезмәт юлы
* 1926-1928 ВКП (б) Тум округы комитеты, Канск округы комитеты инструкторы.
* 1930-1935 ВКП (б) ҮК Башкортстан АССР, Үзбәкстан ССР, Кыргызстан АССР буенча пропаганда төркеме җитәкчесе.
* 1935-1938 ВКП (б) ҮК җаваплы оeштыручысы.
* 1938 Казакъстан АССР (*[[1936 ел]]дан [[Казакъстан ССР]]*) КП (б) Көнбатыш Казакъстан өлкә (*[[1962]]-[[1992 ел]]ларда Урал өлкәсе*) комитетының беренче сәркатибе.
* 1938-1942 Караганда өлкә комитетының беренче сәркатибе.
* 1942-1944 ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты икенче сәркатибе.
* 1944-1947 Көньяк Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатибе.
* 1948-1952 Көнчыгыш Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатибе. 
* 1953-1962 РСФСР  министрлар шурасының  эшләр идарәсендә бүлек мөдире.
ВКП (б) XVIII корылтае делегаты (1938).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены 
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены 
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 2 дәрәҗә Ватан сугышы ордены 
* Кызыл Йолдыз ордены

## Хәтер
1996 Шымкент шәһәрендә урамга исеме бирелгән/

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Әдәбият
# Утяганов А. Человек, оставивший сердце Шымкенту. «*Панорама Шымкента*», 20 июня.

## Сылтамалар
* Х.М. Пазиков «Милләттәшләр» сайтында 
*   Х.М. Пазиков Sciencegraph.net сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Көнбатыш Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:Караганда өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:Көньяк Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:Казакъстан татарлары
Qar işelmäse

**Qar işelmäse** (almança *Lawine*, lat. işelmä, ubılma, işelü, şuışu) — taw bitennän, sözäklegennän şuıp, işelep töşüçe qar massası.

Qar işelçälärendä keşelär (yış qına tawgizärlär, häwäskär taw çañğıçıları häm snowbordçılar) qorban bula häm zur ğına mätdi  zıyan kürä.

Qar işelmäläre zur massası säbäple (berniçä tonnağa citä) asfiksiägä (tın betep ülügä) kiterä, söyäklärne sındıra, hawa ütkärmäwçänlege arqasında qorban häläk bula.

Qayçaqta qar işelmäläre zur häläkätkä kiterä: 1999 yılda massası 170 meñ tonna qar işelmäse Avstriäneñ Haltur awılın tulısınça cimerä häm 30 keşe üterä.

2012 yılda Äfğänstanda qar işelmäläre seriäse küp yortalarnı cimerä, häm 100 keşe qorban itä.

Qar işelmäläre Räsäyneñ bar tawlarında bar. Qışın alar tawlarnıñ tabiği xäweflege bulıp tora.

## Xasil bulu säbäpläre

Yawım-töşem belän yawğan qar ışqılu köçe isäbenä taw bitendä totqarlanıp qala (anıñ zurlığı küp faktorlärğa bäyle, şul isäptän qar dımlılığı, taw biteneñ awışlığı). Qar massası basımı ışqılu köçeneñ artıq bulğan oçraqta, qar şuışa başlıy.

Qar işelmäse barlıqqa kilü öçen taw biteneñ 25-45° awışlığı uñaylı, läkin şulay da taw biteneñ awışlığı 15—18° bulğanda qar işelmäse bulğan oçraqlar bilgele.

Awışlığı 15° taw bite häm 15 sm qar qatlamı bulğanda qar işelü qurqınıçı bar dip isäplänä, anıñ öçen berniçä şart ütälergä tieş, mäsälän, cepşek könne häm qoyaş cılıtqanda qar eri, soñraq tiz genä suıta, bozlı taw barlıqqa kilä.

Awışlığı 50° bulğanda qar zur külämdä torıqlanmıy häm şuıp töşä bara, läkin 15° sözäkräk häm 60° tekäräk bulğanda tulısınça qar işelü qurqınıçı bar dip isäplänä.

## Törlär

Qar işelmäseneñ berniçä töre bar:
* başlanğıç forması buyınça
* xäräkäte taswirlaması buyınça
* küläme buyınça
* qar işelmäse relyefı buyınça
* qar sıyfalanması buyınça (qorı, dımlı, yüeş)

Başlanğıç forması:
* Qar işelmäse sızıq buyınça (qarlı-bozlı, bozlı, "qar tayaqları")
* Qar işelmäse noqtadan (qorı, yüeş)

## Sıltamalar
* 
* 
* Снежные лавины России  — карты и большое количество информации на сайте 
* 
* Артобстрел горного склона в Северной Осетии Видео на YouTube
* Что такое лавина. Шкала лавинной опасности 

Төркем:Климат
Төркем:Таулар
Kosmologik qızıl taypılma

**Kosmologik [[qızıl taypılma]]** - bar yıraq çığanaqlarnıñ (galaktikalar, kvazarlar) küzätelä torğan nurlanışı yışlıqlarınıñ töşüe.

Bu küreneş çığanaqlarnıñ Galaktikabızdan dinamik yıraqlaşuı belän añlatıla, ber-bersennän yıraqlaşuı Metagalaktikanıñ kinäyüenä kürsätä.

## Açılış
1912-1914 yıllarda **Vesto Slayfer** galaktikalar qızıl taypılmasın aça.

1929 yılda Erwin Habbl yıraq galaktikalar öçen küreneşne aça.

Kosmologik qızıl taypılma Ğomumi Çağıştırmalılıq teoriäse buyınça fäza kinäyüe belän bäyle, Doppler effektı belän butamağız.

## Sıltama
* Космология 
* Парадоксы Большого взрыва
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant
* Космологический калькулятор

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Космос
Төркем:Астрофизика
Фёдор Сергеев

**Федор Андрей улы Сергеев**, **«иптәш Артём»** (, , Глебово, Фатеж өязе, Курск губернасы, Рәсәй империясе — , Серпухов тирәсендә) — Рәсәй инкыйлабчысы, Совет фирка эшлеклесе.

Керәстиян гаиләсендә туган. Екатеринослав шәһәрендә реаль укуханәне тәмамлаган, Мәскәү югары техника укуханәсндә укыган, укудан чыгарылган. 1901 дән РСДЭФ әгъзасы. 1905 тән Харковь бәлшәвикләр комитетының рәисе. РСДЭФның V җыенында катнашкан. 1909 да Себергә (Иркутск губернасы) гомерлеккә сөрелә, Австралиягә качып китә.  1917 дә Рәсәйгә кайта. РСДЭ(б)Фның Донецк өлкә комитетының рәисе. РСДЭ(б)Фның VI җыены делегаты, Үзәк Комитетына сайланган. Харковь Шурасы һәм -ы рәисе. БҮБК әгъзасы. 1918 дә Украина  рәисе (гыйнвар-март, сентябрь-ноябрь). Тимер юл һәлакәтендә һәлак булган.
## Хәтер
* Әлеге вакытта «иптәш Артём» исемен дүрт шәһәр йөртә: Артём (Рәсәй, Диңгез буе крае, элекке исеме — Зыбунный), Артёмовск (Рәсәй, Красноярск крае, 1939 га хәтле — Осинники), Артёмовский (Рәсәй, Свердловск өлкәсе, 1938 гә хәтле — Егоршино), Артёмовск (Украина, Луганск өлкәсе, 1923 кә хәтле — Екатериновка).
## Чыганаклар
* http://hrono.ru/biograf/bio_s/sergeev_fa.php

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Qızıl taypılma

**Qızıl taypılma** —  ximik elementlarnıñ spektr sızıqlarınıñ qızıl (ozın dulqınlı) yaqqa taypılışı.

Bu küreneş Doppler effektı yäki gravitatsion qızıl taypılma säbäple xasil bula.

Şämäxä (qısqa dulqınlı) yaqqa taypılış zäñgär taypılma dip yörtelä.

1848 yılda fransuz fiziğı **İppolit Fizo** yoldız spektrlarında spektr sızıqlarınıñ taypılmasın taswirlıy häm añlatu öçen Doppler effektın täqdim itä.

## Taswir

Taypılma parametrı

z = {\lambda - \lambda_{0} \over \lambda_{0}}

biredä

~\lambda , ~\lambda_{0} — küzätü noqtalarında dulqın ozınlıqları (küzätü häm çığaru noqtalarında)

Çığanaq spektrınıñ dulqın ozınlığınıñ Doppler taypılması, ~v_r - nur tizlege, ~v - tulı tizlek

z_D = \frac{1 + v_r/c}{\sqrt{1 - (v/c)^2}} - 1

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä Albert Eynşteyn gravitatsion taypılmanı aldan äytä. Sızqça yaqınçalıqta

z_G = \frac{V - V_{0}}{c^2}  , 
biredä ~V ,  ~V_{0} - gravitatsion potensiallar küzätü häm nurlandıru noqtalarında

~z_G > 0 küzätü noqtasında potensial zurraq oçraqta (module keçeräk, tiskäre zurlıq)

Zur gravitatsion qırı belän massiv obyektlar öçen (neytron yoldız, qara tişek), sfera öçen:

z_G = \left ( 1 - \frac{R_G}{R}\right )^{-\frac{1}{2}} - 1

biredä

massa ~M, radius R > R_G = \frac{2GM}{c^2}

~R_G - gravitatsion radius

## Sıltama
* «Красное смещение» — статья в Физической энциклопедии
* Космология 
* Парадоксы Большого взрыва
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant
* Космологический калькулятор

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Төркем:Космос
Төркем:Астрофизика
Ло Мантанг

**Ло Мантанг** 1830-ынчы елда *Аме Пал* нигез салган вакыттан ''Ло патшалыгы''ның диварлы башкаласы булып торган, ул шәһәр дивары һәм күп хәзергәчә торган корылмалар төзелүне кичергән. Прозаикрак рәвештә, Ло Мантанг төньяк Непалның Дһавалагири Зонасындагы Мустанг Районының Авыл Үсеш Комитеты. 1991 Непал халык саны алуы 178 йортта 876 кеше яшәвен теркәгән.

***Ло*** мәдәни яктан һәм лингвистик яктан Мустанг районының төньяк өчтән-ике өлеше, шул ук вакытта көньяк өлеш***Так*** дип атала, ул Такали телендә сөйләшүче һәм Тибет һәм Непал мәдәниятләренең синтезына ия булган Такали халкының ватаны.

Күптән түгел Аннапурнадан төньякка таба һәм авылдан якын  кимендә унике буддист рәсемнәре ясалган мәгарә табылган. Рәсемнәрдә Невар тәэсире чагылган, алар 13-енче гасырга карый һәм шулай ук кара, көмеш һәм алтын белән ясалган Тибет язуларын үз эченә ала. Тикшерүчеләр Будданың төрле формаларын тасвирлаучы ступалар, декоратив сәнгать һәм рәсемнәр тапкан. Рәсемнәрдә пальма агачлары, Һиндстан тукымалары һәм кошлар ясалган.

## Транспорт
Ло Мантанг капланышы булмаган юл буенча Кытай, Тибет Автоном Регионының Шигатсе префектурасы Дҗонгба Районыннан 20 км.да урнашкан. Бу юл чиктән Кытайга таба 50 км дәвам итә.

Непал Калигандаки елгасының төньягы буйлап юл төзи, Ло Мантангка 9 км кереп. Шулай ук Ло Мантангтан 50 км көньякка таба урнашкан Джомсом Аэропортына Катмандудан рейс очышлары бар.

## Туризм һәм үтеп керү ысуллары
Авыл үзенең ак диварлары, гомпалар һәм Радҗа яки Патша яки Король Сарае өчен билгеле (сарай 1400-енче елда төзелгән тугыз почмаклы, биш катлы корылма).
Дүрт төп гыйбадәтханә бар: Дҗампа Лһаканг яки Дҗампа Гомпа, анысы иң борынгысы 15-енче гасырның башында төзелгән һәм "Ходай йорты" буларак шулай ук билгеле булган; Тхубчен Гомпа, анысы дәү, кызыл җыелыш залы , ул Дҗампа Гомпадан көньяк-көнбатышта урнашкан һәм 15-енче гасыр ахырында төзелгән; Чодей Гомпа, хәзерге вакытта шәһәрнең төп гомпасы; һәм Чопранг Гомпа, ул шулай ук халык арасында "Яңа Гомпа" буларак билгеле.  
Гәрчә чит ил туристларына патшалыкка керү 1992-нче елдан рөхсәт ителсә дә, Югары Мустангка туризм чикләнгән, 2008-енче елда 2000 генә чит ил туристы анда булган.

Непал Иммиграция Департаменты чит ил зиярәт кылучылардан махсус көненә шәхескә 50 доллар торган махсус рөхсәт таләп итә, һәм әйләнә-тирәне саклау өчен һәм җирле йолаларны тышкы тәэсирләрдән саклау өчен гид таләп итә.


Lomanthang.jpg|thumb|Ло Мантанг.
Lo Manthang Royal Palace.JPG|Ло Мантангта Патша Сарае.
Mustang-Lo Manthang-14-Dachausflug-2015-gje.jpg
Mustang-Lo Manthang-15-Dachausflug-Stall-2015-gje.jpg
Mustang-Lo Manthang-74-Gasse-2015-gje.jpg
Mustang-Lo Manthang-Choerten-04-Rinder-2015-gje.jpg
Mustang-Lo Manthang-Fenster-10-2015-gje.jpg
Mustang-Lo Manthang-Lotus Holiday Inn-06-Abwasch fuer Totenfeier-2015-gje.jpg


## Сылтамалар
*UN map of the municipalities of Mustang District
*The Himalayan Cultural Conservation Campaign Nepal 
*[Restoring a temple on [Nova (series)]]
*Lo-manthang Photo Gallery

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Тибет
Төркем:Непал
Төркем:Һинд дине
Фёдор Раскольников

**Фёдор Фёдор улы Раскольников** (, , Санкт-Петербург, Рәсәй империясе — , Ницца, Франция) — Совет хәрби һәм фирка эшлеклесе, дипломат.
## Тәрҗемәи хәле
Руханиның никахтан тыш туган баласы. Ятимханәдә тәрбияләнгән. Реаль укуханәне, Петербург политехника институтын, гардемарин сыйныфларын тәмамлаган (1917). 1910 нан РСДЭФ әгъзасы. 1912-1913 тә "Правда" гәзитенең сәркәтибе булган. Февраль инкыйлабыннан соң Кронштадт шурасы рәисе урынбасары, «Хакыйкать тавышы» (Голос правды) гәзите мөхәррире.

Июль вакыйгалары көннәрендә кулга алынган, әмма матросларның таләпләре буенча иреккә чыгарылган. Октябрь кораллы күтәрелешендә, Керенский һәм Красновның Петроградка һөҗүмен кире кайтаруда катнашкан. 1918 дән - диңгез эшләре буенча халык комиссары урынбасары, Көнчыгыш фронтның ы әгъзасы, РСФСР ХИШы әгъзасы. 1918 елда Казанны штурмлауда катнашкан. 1919-1920 елларда - Идел-Каспий хәрби флотилиясе . 1920-1921 - Балтыйк флоты сәргаскәре. 1921-1923 - Әфганстанда тулы вәкаләтле вәкил. 1924-1930 елларда - берничә журналның җаваплы мөхәррире. 1930-1938 елларда - Эстониядә, Даниядә, Болгариядә тулы вәкаләтле вәкил. «Зур террор» вакытында (1938) репрессияләрдән куркып, ССРБга кайтудан баш тарткан. Мөстәбид совет режимының репрессиячел сәясәтен фаш итүче ачык хат бастыра («Сталинга ачык хат»). Үзе югында фиркадән чыгарылган, «халык дошманы» дип игълан ителгән. 1939 елда ачыкланмаган шартларда (психиатрик дәвәханәдә тәрәзәдән егылып төшеп үлгән) үлгән.

1963 елда акланган.
## Чыганаклар
* «Һронос» сайты

Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Михаил Разумов

**Михаил Разумов**, (фирка псевдонимы, *чын исеме* Арон Иосифович Арханцев,  (*[[1894]]-[[1937]]*) — РКП(б) Башкортстан өлкә комитетының җаваплы сәркатибе (*[[1924]]-[[1927]]*), ВКП(б)  Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1928]]-[[1933]]*). 1913 елдан РСДРП(б) әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1894 елда Чернигов губернасы Глухов (*хәзерге* Украинаның Сумы өлкәсе) шәһәрендә туган. Үсмер еллары Донбасста үтә. 1913 елга хәтле мәктәптә (*4 сыйныф*) һәм гимназиядә (*2 сыйныф тәмамлый*) укый һәм конторчы булып эшли. 1913 елда Петербургка китә, Обухов заводына эшкә керә. 1914 елда кире Луганскига кайта. 1915 ел башыннан патша армиясендә хезмәттә. Җәй көне ике аягы да яраланып, озак вакыт лазаретта дәвалана.

## Инкыйлаб
Петроградта Шуралар хакимиятен урнаштыруда катнаша.
1919 елда Әдис хәрби округы сәяси идарәсе башлыгы. Көньяк фронтның Кызыл Армия  сәяси идарә инспекторы.
1920 елда янәдән Донбасста фирка-шура хезмәтендә: Донецк губерна эшче-крестьян инспекциясе башлыгы, губерна башкарма комитеты рәисе.

## Фирка эшчәнлеге
* 1922-1924 елларда РКП(б) Орел губерна комитеты, Башкортстан өлкә комитеты сәркатибе.
* 1927-1928 елларда Кытайда хәрби киңәшче (*8 ай төрмәдә утыра*).
* 1928 елның июленнән ВКП(б) Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатибе. Казанда яңа зур сәнәгать районы (Ленин районы) корыла. Каты кул белән җөмһүрияттә күмәк хуҗалыклар коруны, кулаклардан арынуны  оештыра. 1933 елда язгы чәчүне 1 майга, урып-җыюны һәм дәүләткә икмәк тапшыру планын 14 сентябрьгә төгәллиләр. Җөмһүриятне уңыш белән котларга М.И. Калинин килә. Авыл хуҗалыгындагы уңышлары өчен ТАССР Ленин ордены белән бүләкләнә (*[[1934]]*). Ленин ордены белән М.О. Разумов һәм ТАССР   рәисе Кыям Абрамов та бүләкләнә (*[[1935]]*).
* 1933-1937 ВКП (б) Көнчыгыш Себер край комитеты сәркатибе.

## Сәяси золым
1937 елда кулга алына һәм атып үтерелә. 1956 елда исеме аклана. 2005 елда Ленин орденына хокукы кайтарыла 

## Китаплары

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1935 Ленин ордены — Татарстан АССР белән уңышлы җитәкчелек өчен.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Әдәбият
# Борцы за счастье народное. Казань, кн. 1, 1967,  кн. 2, 1983.

## Сылтамалар
* 1898-1991 ССРБ һәм коммунистлар фиркасе тарихы буенча белешмәлек 
* Себердә Сталин терроры 
* Россия архивлары 

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Иркутск өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Bengaliä

**Bengaliä** (bengalça *বঙ্গ*, inglizçä *Bengal*) - Könyaq Aziä tönyaq-könçığışında urnaşqan tarixi töbäk. Kübesençä bengal telendä söyläşüçe bengallar tora.

Xäzerge waqıtta Bengaliä Hindstan (Könbatış Bengaliä) häm Bangladeş (Könçığış Bengaliä) arasında bülengän.

## Tarix

İkençe Bötendönya suğışınnan soñ, Bengaliä Könçığış Paqstan häm Könbatış Bengaliägä bülengän, suğışqa qädär anıñ mäydanın 1 674 279&nbsp;km*km täşkil itä.

BEQ VI ğasırda qädär **Magadha** patşalığına kerä.

IV-XIII ğasırlarda Bengaliäneñ ber öleşe **Kamarupa** patşalığına kerä.

1203 yılda möselman ğäskäre Benlagaliäne yawlap ala häm 1225 yılda Dähli soltanatı belän berläşterä.

Böyek Akbar Bengaliäne Dähli soltanatı belän tığız bäyläneşne urnaştıra.

1585 yıldan biredä subadarlar (patşa urınbasarı) xakimlek itälär.

Guptlar çorında VI ğasırda Bengaliädä Vaişnavizm tarala. XV ğasırda Navadvipada Çaytanya digän brahmannıñ täğlimatı tarala. 

1633 yılda Böyekbritaniä Bengaliägä höcüm itä başlıy häm bilämälären kiñäytä.

1701 yıla inglizlär baş faktoriäne Kalkutta şähärenä küçerä.

1756-1757 yılda bengal xakime **Sirac ul-Däwlä** Kalkuttanı azat itärgä tırışa.

Bengallrar üz bäysezlege öçen ingliz ilbasarlarına soñraq ta däwam itä: Plassi bäreleşendä, Buksar bäreleşendä (1764) ingliz ğäskäre ciñä.

Näticädä Bengaliädä ingliz kolonial' tärtibe urnaştırıla.

Böyekbritaniä kolonial' xakimlege Bengaliädä küp äfyun üsterä häm Qıtayğa tapşıra.

1947 yılda Bengaliä dini mäsläk nigezendä Könçığış Paqstan (soñraq Bangladeş) häm Hindstan ştatına bülengän.

## Ädäbiät

*    Бенгалия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Ивбулис В. Я. Моя золотая Бенгалия. М., 1988.-136 с. с ил.
*    Бенгальская поэзия. М.-Л., 1959.-240 с.
*    Нарахари К. Национально-освободительное движение в Бенгалии. М., 1956.
*    Сказки и легенды Бенгалии. — М.: Наука. ГРВЛ, 1990. — 304с.
*    Скороходова Т. Г. Бенгальское Возрождение. Очерки истории социокультурного синтеза в индийской философской мысли Нового времени СПб.,2008. 320 с.
*    Скороходова Т. Г. Религиозный гуманизм Бенгальского Возрождения //Вопросы философии, 2008, № 8. С.158-168.
*   Товстых И. Бенгальская литература. М.,1965.
*    Шептунова И. И. Живопись Бенгальского Возрождения. М., 1978.
*    Меренкова О. Н. Зрелищные традиции Бенгалии в индийском кинематографе // Радловский сборник: Научные исследования и музейные проекты МАЭ РАН в 2009 г. — СПб., 2010. — С. 38-42.
*    Дальтон (Dalton), «Descriptive ethnology of Bengal» (Кальк., 1872);
*    Бартон (Barton), «Bengal. An account of the country from the earliest times» (Лонд., 1874);
*    Гунтер (Hunter), «Statistical account of Bengal» (5 т., Лонд., 1875);

Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Азия тарихы
Төркем:Һинд дине
Джигме Палбар Биста

**Джигме Биста Палбар** яки *Джигме Дордже Трандуиль Биста <small>([[1930 ел]], [[Ло Мантанг]], [[Непал]])</small>* - Непалга керүче Мустанг патшалыгының соңгы патшасы, 1965 елдан 2008 елның 7 октябрь көненә (илдә монархия юкка чыгарылганына) кадәр вазифаларны башкара.

Ул патшалыкны 1400-енче елда нигезләгән риваять сугышчысы Аме Палның туры варисы, 25-енче хөкемдар. Аның рәсми титулы Гьялпо яки Непал формасында Раджа.

## Биография
Джигме Палбар 1930-ынчы ел тирәсендә патшалыкның башкаласында, Ло Мантанг сараенда туган, Ангун Тенцинг Тандул патшаның кече улы булган. Ул Көньяк-көнбатыш Тибетта, Шигадзеда шәхси укуларын тәмамлаган һәм 1950-нче елда өйләнгән. Патша рәсми рәвештә һинд динен тота һәм өстәмә исем Биста ала. Турыдан туры варислары булмау сәбәпле, Джигме Палбар Биста үзенең туганының улын (энесен) варис итәргә ниятләнә. Джигме Биста Амарасингхе Палбар.

## Мустанг патшалыгы
Мустанг Патшалыгы, халыкта шулай ук Ло буларак билгеле, Аннапурна массивыннан төньякка таба, Кали Гандаки елгасының үзәнендә Непал һәм Тибет арасындагы чигендә 2563 квадрат километр колачлый. 32 торак пунктта 6000 тирәсе яшәүче Тибет диалектларында сөйләшә һәм Буддизм динен тота. 20 гасырның уртасына кадәр Мустанг Непал дәүләтендә автономияле территория булган. Тибетны Кытай басып алгач һәм сәүдә юллары таркалудан соң, ил үзенең бәйсезлеген югалта һәм Непал административ структурасында төньяк Мустанг районының тулысынча интеграцияләнгән өлеше булып китә. Хәзерге вакытта (2007) Ло патшалыгына җәяү яки җайдак буларак барып җитәргә мөмкин.

## Мустанг патшасы статусы
Патшаның бернинди рәсми сәяси хокуклары яки вәкаләтләре юк. Ул үз иленең сәяси-икътисадый кызыксуларын истә тота һәм ел саен Катманду һәм Тибетка сәяхәт итә.

## Ат казанулар
### Непал ат казанулары
Патша Бирендра Медале
24 февраль, 1975

Патша Гьянендра Инвеститурасы Медале
4 июнь, 2001



Төркем:Шәхесләр:Непал
Төркем:Һинд дине
Дмитрий Устинов

**Дмитрий Фёдор улы Устинов** (; , Самар, Самар губернасы, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Самарда эшче гаиләсендә туган. 1922 дә үз теләге белән ЭККГгә кергән. 1923 тән укыган, слисер һәм машинист-дизелист булып эшләгән. 1934 тә Ленинград хәрби-механик институтын тәмамлаган. 1934 тән инженер-техник вазифаларын башкара.

* 1938-1941 тә «Большевик» заводы директоры (Ленинград). 
* 1941 дән  ССРБ корал халык кәмисәре (министры), 1953 тән ССРБ саклану сәнәгате минстры. 
* 1957 дән ССРБ МШ рәисе урынбасары, 1963 тән беренче урынбасары, 1963-1965 тә бер үк вакытта ССРБ  рәисе. 
* 1965-1976 да СБКФ ҮК сәркәтибе. 
* 1976 дан ССРБ саклану министры. 
ССРБ Югары Шурасының 2 нче һәм 4-11 нче чакырылышлары депутаты. Советлар Берлеге Маршалы (1976).
Мәскәүнең Кызыл мәйданында җирләнгән.

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Владимир Никитин (1907)

**Владимир Никитин**, Владимир Дмитрий улы Никитин,  (*[[1907]]-[[1959]]*) – ВКП(б)  Татарстан өлкә (*[[1943]]-[[1944]]*), Куйбышев өлкә (*[[1942]]-[[1943]]*) комитетлары беренче сәркатибе. РКП(б) әгъзасы (*[[1925 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

1907 елның 19 июнендә Ярославльда туган. Монтёрлар өчен курсларны, Ярославль сәнәгать-икътисад техникумының бер курсын тәмамлаган (*[[1922]]*).

## Фирка эшчәнлеге
* 1922-1928 РКСМ (*[[1924 ел]]дан* РЛКСМ, *[[1926 ел]]дан* ВЛКСМ) Ярославль шәһәр, губерна комитетларында бүлек мөдире, сәркатип.
* 1928-1930 ВЛКСМ Иваново сәнәгать өлкә комитеты бүлек мөдире, сәркатибе.
* 1930-1931 ВКП(б) үзәк  комиссиясендә, ССРБ эшче-крестьян инспекциясе халык комиссариатында ВЛКСМ ҮК вәкиле.
* 1932-1937 ВКП(б) Орел өлкә комитетының  икенче сәркатибе.
* 1937-1941 ВКП(б) Воронеж өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1937]]-[[1938 ел]]ларда  *).
* 1942-1943 ВКП(б) Куйбышев өлкә комитетының беренче сәркатибе, Куйбышев шәһәре саклану комитеты башлыгы. «Сталин бункеры» төзелеше өчен «башы белән» җавап бирә. Каты авыруы аркасында барлык вазифаларыннан азат ителә  
* 1943-1944 ВКП(б) Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе. 
* 1944-1948 ВКП(б) ҮК кадрлар идарәсе башлыгы урынбасары.
* 1948-1958 ВКП(б) (*[[1952 ел]]дан* КПСС) ҮК инспекторы.
1939-1952 ВКП(б) ҮК әгъзасы. I — II чакырылыш ССРБ югары шурасы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены 
* 1 дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Әдәбият
# Советская Историческая Энциклопедия, тт. 1 — 16, Москва, 1961 — 1976.
# Кто руководил Воронежской областью, Воронеж, 2005.

## Сылтамалар
* 1898-1991 ССРБ һәм Коммунистлар фиркасе тарихы буенча белешмәлек 
* Россия архивлары 

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Куйбышев өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Воронеж өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Орел өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Иван Москвин

**Иван Михаил улы Москвин** (, , Тверь, Тверь губернасы, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — Совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Кече хезмәткәр гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. Петербург тау институтында белем алган. 
*1917 елда Петроградта фирка эшендә: 1921дән фирканең Петроргад шәһәр комитетында бүлек мөдире, 1924-1926 да фирканең Төньяк-Көнбатыш бюросы үзәк комитетында бүлек мөдире, сәркәтиб.
* 1926 дан БК(б)Ф үзәк комитетында бүлек мөдире. 
* 1930 дан ССРБ халык хуҗалыгы югары шурасында (ВСНХ). 
* 1935 тән ССРБ ХКШ каршындагы Шура контроле комиссиясе аппаратында. 1937 нең июнендә ҮК Сәяси бюросы карары белән фиркадән чыгарылган. 
*«Шпионлыкта һәм масон оешмасында катнашу»*да гаепләнеп, ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән 1937 елның 27 ноябрендә атып үтерүгә хөкем ителгән; хөкем карары шул көнне үк гамәлгә ашырылган. 
1956 ның 17 июлендә ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән акланган.

## Тышкы сылтамалар
* «Сахаров-үзәк»
* http://www.hronos.ru 

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Станислав Косиор

**Станислав Викентий улы Косиор** (, ; , Венгрув, Седлец губернасы, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәле
Эшче гаиләсендә туган. Поляк милләтеннән. Башлангыч завод укуханәне тәмамлаган. 1907 елдан РСДЭ(б)Ф әгъзасы. 1917 дә Петроград -ы кәмисәре. 1918 дә Украина финаслар кәмисәре, Украинада яшерен фирка эшендә, Украина большвеиклар фиркасенең Киев губерна комитеты рәисе (яшерен). 1919 — 1920 дә Украина коммунистлар фиркасенең сәркәтибе. 1920 дән УССР азаык-төлек кәмисәрияте коллегиясе әгъзасы. 1922 дән РК(б)Ф ҮК Себер бюросы сәркәтибе. 1926 — 1928 дә РК(б)Ф ҮК сәркәтибе. 1928—1938 да Украина коммунистлар фиркасенең беренче (генераль) сәркәтибе. 1938 нең гыйнварыннан ССРБ ХКШ рәисе урынбасары һәм ССРБ ХКШ каршындагы Шура контроле комиссиясе рәисе. БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы, 1 нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.

*«Украинда шпионлык һәм диверсион эшчәнлек алып бару, корткычлык итү»*дә, *«заговорчылар төркеме белән җитәкчелек итү»* һәм *«Польша хәрби оешмасы ([[:pl:Polska Organizacja Wojskowa|Polska_Organizacja_Wojskowa]]) белән бәйләнешкә керү»*дә гаепләнеп, ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән 1939 елның 27 феврлендә атып үтерүгә хөкем ителгән; хөкем карары шул көнне үк гамәлгә ашырылган. 1956 ның 16 мартында ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән акланган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Сахаров-үзәк»
* http://www.hronos.ru 

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары