open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Йоклачлар

**Йоклачла́р** (Gliridae) - кимерүчеләр отрядыннан имезүчеләр семьялыгы. 15 төре билгеле, Евразия һәм Африкада таралганнар. Татарстан фаунасында 4 төре бар. Зур йоклачлар (Glis glis), бакча йоклачлар (Eliomys quercinus), урман йоклачлар (Dryomys nitedula), чикләвек йоклачлар (Mus­cardinus avellanarius) республикада аз санда яши.

## Тасвирлау
Киң яфраклы һәм катнаш урманнарның яхшы үскән куаклыкларында, бакчаларда һәм паркларда яшиләр. Иң зурысы - зур йоклачлар, гәүдәсе 13-15 см, койрыгы 11-12 см озынлыкта, 110-135 г авырлыкта; иң кечкенәсе - чикләвек йоклачлар, гәүдәсе 9 см озынлыктан артмый, койрыгы 7 см, авырлыгы 20 г га якын. Сырты көрән-кызгылт (бакча йоклачлар), көрән-соры (зур йоклачлар), охра-җирән (чикләвек йоклачлар), соргылт яисә саргылт-кызгылт (урман йоклачлар), асты - саргылт-аксыл. Бакча йоклачларның борыныннан күзе һәм колагы аша кара тап сузылган. Колаклары кечкенә, ялангач. Аяклары кыска, тырнаклары үткен. Күбесенең койрыгы озын төкләр белән капланган.

## Экология
Барлык йоклачлар эңгер-меңгердә һәм төнлә актив. Агач куышлары алар өчен яшеренү урыны булып хезмәт итә. Кайвакыт агач ботакларында, куакларда оя ясый яки башка кошларның ояларыннан файдалана. Бакча йоклачлар еш кына йорт корылмаларына оялый. Кышын 7-8 айга сузылган тирән йокыга тала (исеме шуннан), ул вакытны җир асты өннәрендә үткәрә, аларны үзләре казый яки кимерүчеләр һәм сукыр тычканнарның өннәреннән файдалана. Зур йоклачлар, берничәсе бергә җыелып, агач куышларында кышлый. Агач һәм куакларның җимеш һәм орлыклары белән(шул исәптән имән чикләвеге, чикләвек, җиләкләр) туклана. Берникадәр хайван азыгын (бөҗәкләр, вак имезүчеләр, кайвакыт кечкенә кошларның йомыркаларын һәм балаларын) ашый. Ана затлар ел саен һәрберсендә 2-8 бала булган 1-2 оя бала китерә. Йоклачлар 5 елга якын яши.

Барлык төрләре дә ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кимерүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Йомшактәннәр

**Йомшактәннә́р** (Contharidae) - төрле азык белән тукланучылар асотрядыннан коңгызлар семьялыгы. Гәүдә озынлыгы 15 мм га кадәр, яссыланган, төкчәләр белән капланган. Гәүдәнең тышкы капламы йомшак (исеме шуннан). 

Төсе кара, кызгылт-көрән яки металлсыман яшел. Кайбер төрләрнең ана затларында өске канатлары юк. Мыеклары җепсыман яки пычкысыман. 3 меңнән артык төре билгеле, РФдә - 200 гә якын, Татарстан территориясендә - 100 ләп. Аеруча коңгырт йомшактәннәр (Con­tha­ris fusca) еш очрый. Гәүдә озынлыгы 11-15 мм, кара төстә; башының алгы өлеше, мыек урыны һәм корсак өлеше сары-кызыл; гадәттә, аркасының ян кыры уртасында кара тап бар; аяклары тоташ кара. Коңгызлар җәй башында күренә башлый, чәчәкләрдә еш очрый; кортлары туфракта, сирәк кенә агач кайрысы астында яшиләр. Ерткычлар. Бөҗәкләр белән тукланалар. Корбаннарын казналыклары беләнт отып алалар да тукымаларны эретә торган ферментлар кертәләр, аннары сыек азыкны суыралар.

Элек бу семьялыкка утлы коңгызлар да кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җир бакалары

**Җир бакалары́** (Pelobatidae) - койрыксыз җир-су хайваннары семьялыгы. 64 төре билгеле, Евразиядә таралган. Татарстан территориясендә бер төре - гади җир бакалары (Pelobates fuscus) барлык районнарда да очрый. Яфраклы һәм ылыслы урманнарда, елга тугайларында, көтүлекләрдә, кырларда һәм яшелчә бакчаларында яши, йомшак туфракны өстен күрә.

Гәүдәсенең озынлыгы 7 см га кадәр җитә. Өсте кара һәм кызыл нокталы, коңгырт, аскы ягы кара таплы саргылт төстә. Тиресе шома. Күзләре арасында маңгае кабарынкы. Күз бәбәге вертикаль. Ата җир бакаларының җилкәсендә овал биз чыгып тора; үрчү чорында табан һәм җилкәләрендә вак төерләр барлыкка килә. Тире бизләре сарымсак исе килә торган сыекча бүлеп чыгара. Җир астында яши. Арт аякларындагы мөгезләнгән эре үкчә калкулыклары булу җир бакаларына үз өстенә туфракны атып, арты беләнтиз генә җиргә күмелергә мөмкинлек бирә. Җир бакалары кимерүчеләр, сукыр тычканнарның тирән өннәрендә сентябрьдән апрельгә кадәр кышлыйлар. Уылдыкны апрель-майда чәчә. Ана җир бакалары 10-100 см тирәнлектә су асты үсемлекләренә тигезсез рәтләр белән 2,5 меңгә кадәр уылдык бөртеген беркетелгән җепләр рәвешендә сала. Бер атнадан чукмарбашлар күренә башлый.

Яшәешенең 3 нче елында җенси яктан өлгерә. Табигатьтә 4 елдан артык яши. Үрмәкүчләр, кырмыскалар, яңгыр суалчаннары, гусеницалар белән туклана.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бакалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җир тычканнары

**Җир тычканнары́** (Soricidae) - бөҗәк ашаучылар отрядыннан имезүчеләр семьялыгы. 21 ыругны, 300 гә якын төрне үз эченә ала. Һәркайда (поляр өлкәләрдән, Австралия һәм Көньяк Америкадан тыш) таралганнар. ТР территориясендә 3 ыругка (көрәнтешләр, актешләр, шолганнар) караучы 6 төре билгеле. 

Җир тычканнары кулканатлы ярканатлар белән беррәттән булган имезүчеләрдән иң кечкенәләре: гәүдә озынлыгы 4-18 см, койрыгы 1-12 см. Тышкы кыяфәте белән тычканнарга охшаш, әмма, алардан аермалы буларак, йөзе очланып сузылган. Күзләре кечкенә, кара сәйлән бөртегедәй. Күпчелегенең колак яфрагы бөтенләй диярлек йон белән капланган. Йон капламы кыска, тыгыз, ялтыравыклы. Җир өстендә, җир астында һәм яртылаш суда яшиләр. Тәүлек әйләнәсе активлар, кышын йокыга талмыйлар. Елына берничә тапкыр үрчиләр. Бер ояда 3 тән 12 гә кадәр бала була. Саны бөҗәкләр һ.б. умырткасызларның күплегенә, шулай ук метеорологик шартларга (аз карлы салкын кышлардан һәм корылыктан соң кискен кими) бәйле. Урман һәм авыл хуҗалыгы өчен файдалы, зарарлы бөҗәкләрне күпләп юк итәләр. 12-15 ай яшиләр. 

Гади шолган ТРның Кызыл китабына кертелгән.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөҗәк ашаучылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әвернәле үрмәкүч

**Әвернәле́ үрмәкү́ч** (Araneus diadematus) - аранеидлар гаиләлегеннән үрмәкүч. Ана затларының озынлыгы 20-25 мм, ата затларының - 10-11 мм. Төсе тонык көрәннән алып кара көрәнгә кадәр. Башкүкрәкнең уртасында һәм кырыенда кара сызыклары бар. Аяклары аксыл, кара төстәге боҗралы. Корсагы озын, өске өлешендәге ак таплар әвернә сурәте хасил итә (исеме шуннан). Урман төре. Татарстанның барлык территориясендә дә очрый. Лишайниклы һәм мүкле, нарат җиләкле наратлыкларда, чыршылыкларда яши. Ерткыч. Агач һәм куак ботаклары, кайвакыт биек үлән сабаклары арасына тәгәрмәчсыман вертикаль җәтмә үрә, аңа эләккән бөҗәкләр (гадәттә чебеннәр) әвернәле үрмәкүчкә азык булып торалар. Аталану һәрвакыт ана зат җәтмәсендә «туй биюләре» белән уза. Ана әвернәле үрмәкүч 5-6 кузы сала, аларның һәркайсында 15 тән алып 1 меңгә кадәр йомырка була. Ешрак йомыркалар яки кузыдагы нимфалар, сирәгрәк - җенси җитлекмәгән үрмәкүч кышлый. Язын яшь үрмәкүчләр кузыдан чыга, башта төркемләп яшиләр, ә аннары, таралып, ау җәтмәләре үрә башлыйлар.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Үрмәкүчләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әкрен йөрүчеләр

**Әкре́н йөрүчелә́р** (Tardigrada) - умырткасыз хайваннар тибы. 400 дән артык төре бар, Татарстан территориясендә 34 төре билгеле, ләкин аларның саны 45 кә кадәр булуы ихтимал. Дымлы мүктә, үсемлек калдыкларында, төче сулыкларда, ләмле комда һәм чуерташта, шулай ук җир өстендәге үсемлекләрнең сулы элпәләрендә яши.

Гәүдәләре 0,1-1,2 мм озынлыкта, таза, аз сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән гади очлыклары бар. Төзелешләре буенча буынтыгаяклыларга якын, ләкин алар гадирәк. Кан әйләнеше һәм газ алмашы әгъзалары юк. Бер күзәнәкле суүсемнәр, бөтерелчек суалчаннар, нематодалар һ.б. вак организмнар белән тукланалар. Әкрен йөрүчеләрнең корсагаяклы моллюсклар ашказаннарында яшәүче паразит формалары билгеле. Яшерен яшәү рәвеше алып баралар.

Уңайсыз шартларда кутикуляр капламы астында шарсыман циста стадиясендә яки бик нык сусызландырганда коры «мичкә» стадиясен барлыкка китерәләр. Мондый халәттә 10 елдан артык яшәргә сәләтле, -272&nbsp;°C ка кадәр суытуга, +150&nbsp;°C ка кадәр җылытуга түзәләр, бу вакытта әче тудыргыч куллану 600 мәртәбә кими. Мондый анабиотик фазаларны исәпләгәндә, алар 60 елдан да артык яшәргә мөмкин.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Хайваннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әрләнсыманнар

**Әрләнсыманна́р** (*Cricetidae*) - кимерүчеләр тәртибендәге имезүчеләр гаиләлеге. 600 ләп төрне берләштерүче 100 ләп ыругы билгеле; Австралия, Африка һәм Азия тропиклары, Исландия һәм Антарктидадан тыш, барлык кыйтгаларда да таралганнар. ТР территориясендә ике ассемьялыкка кергән 12 төре - әрләннәр (3 төр) һәм кыр тычканнары (9 төр) бар. Яфраклы һәм катнаш урман, кыр, болыннарда, сулыклар янында очрыйлар. Үзенчәлекле итеп казыган өннәрендә яшиләр.

Гәүдәсе 35 см га, койрыгы 23 см га кадәр озынлыкта, авырлыгы 650 г га кадәр җитә. Арткы аяклары алдагыларына караганда озынрак, биш бармаклы, каты тырнаклы. Су белән бәйләнешлеләренең арткы аякларында йөзү ярылары бар. Күп төрләренең йон капламы тыгыз һәм йомшак, аркасы ачыктан алып куе коңгыртка кадәр, корсагы ачык коңгырт төстә; кайвакыт аркасының уртасыннан буй-буй кара сызык үтә. Бер ояда 18 гә кадәр бала була. Күп төрләре 1-2 ел яши. Үсемлекләр белән туклана. Күбесе авыл хуҗалыгы культураларына зарар китерә. Кайберләре (су күсесе) вак һөнәрчелек өчен әһәмиятле. Әрләнсыманнар арасында йогышлы авырулар (түләмә, чума, лептоспироз) таратучылар очрый.

Дала чуары, соры әрлән, Эверсман әрләне ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әрләнсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җимешашарлар

**Җимешашарла́р** - яфрактөрчәләр гаиләлегеннән булган күбәләк төрләренең гомуми исеме. Гусеницалары, башлыча, үсемлек җимешләрендә үсә. 50 гә якын төре билгеле, аларның күбесе культуралы үсемлек корткычлары. Канат җәеме 8-20 мм, киңнәр (киңлеге озынлыгының яртысын тәшкил итә).

Татарстан территориясендә - алмагач җимешашарлар (Laspey­resia (Carpocaрsa) pamonella), слива  җимешашарлар (L. (Gra­pholitha) funebrana) һәм борчак  җимешашарлар (L. nigricana). Алмагач җимешашарлар - алмагачның иң куркыныч корткычы, шулай ук , слива һ.б. җимеш культураларын зарарлый. Канат җәеме 15-19 мм, май-июльдә оча. Ана затлар йомыркаларны (180 гә кадәр) яфракларга яки өлгереп җитмәгән җимешләргә сала. Берәр атнадан йомыркалардан гусеницалар чыга, җимеш йомшагы һәм орлыгы белән тукланганда тукымаларны кимереп юллар ясыйлар. Слива җимешашарлары өлгереп җитмәгән сливаларны зарарлый. Беренче күбәләкләр сливаның иртә өлгерүче сортларында, чәчәк тирәлеге коелган вакытта күренә. Ана затлар йомыркаларын җимешләргә, сирәк кенә яфракларга салалар. Гусеницалар җимеш йомшагын ашап үсә. Борчак җимешашарлары Laspeyresia nigricana борчак һ.б. кузаклы культураларны зарарлый. Бер елда 1 буын үсеп җитә. Гусеницалар туфракта кышлый. Күбәләкләр борчакның чәчәк ату вакытында очып чыга. Ана затлар йомырканы күбесенчә яфракларга сала. Гусеницалар кузак эченә керә һәм борчак бөртеген кимерә.

Алмагач җимешашарлары белән көрәш ысуллары - иртә язда агач кәүсәләрен корыган кайрылардан чистарту, җимеш агачларына фосфорорганик препаратлар (метатион яки метафос) сиптерү; слива җимешашарлары - бакчада туфракны җәен йомшарту, көзен эшкәртү, югарыда күрсәтелгән химик препаратлар белән бөркү; борчак җимешашарлары - көздән җирне тирән итеп сукалау, 2 тапкыр трихограммалар җибәрү, чәчүлек мәйданга метафос сиптерү.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җир борчалары

**Җир борчалары́** (Chrysomelidae) - яфрагашар коңгызлар ассемьялыгы. Арткы аяклары сикерү өчен җайлашкан вак коңгызлар (1-5 мм). 5 меңгә якын төре билгеле, Татарстанда 60 лап төре бар. Төрле биотоплар - болын, урман, агроценозларда яшиләр. Үсемлек белән тукланалар. Олы борчалар яфракны кимереп тишәләр һәм үсү ноктасын юк итәләр. Куркыныч янаганда җир өслегендә яшеренәләр.

Үсемлек калдыклары астында яки туфракта кышлыйлар, язын үсемлек шытымнарына җыелалар. Личинкалары суалчансыман, сары, туфракта яки сабак эчендә үсә. Күп кенә төрләре яшелчә һәм басу культураларына зур зыян сала. Аксыл аяклы, уемлы, дулкынсыман борчалар әвернә чәчәклеләрдә яши. Зур сабак, гади сабак, иген сабагы борчалары, гадәттә, кыяклыларда була. Чөгендердә - гади чөгендер борчасы һәм көньяк чөгендер борчасы, бәрәңге һәм томатта - бәрәңге, киндер һәм колмакта киндер борчалары очрый. Җир борчаларына каршы көрәштә көздән кырларны тирән итеп сөрү, чәчү алдыннан орлыкларны һәм шытымнарны бөҗәк үтергечләр белән эшкәртү чаралары кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җыелмаканатлы шөпшәләр

**Җыелмаканатлы́ шөпшәлә́р** (Ves­poi­dea) — шөпшәләр ассемьялыгы. Тыныч халәттә канатлары урталай җыелып, бүленгән ике буй рәвешендә гәүдә өстендә ята (исеме шуннан). 4 меңгә якын төре билгеле, киң таралганнар; Русиядә - 350 меңнән артык, Татарстан территориясендә ике семьялыктан 20 гә якын төре яши: чын шөпшәләр яки җәмгыяви шөпшәләр (Vespidae) һәм эвмен шөпшәләре (Eumenidae).

Чын шөпшәләр семьялыгы вәкилләре (ТРда 7 төр) гаилә булып, кәгазьгә охшаш материалдан (үзагач җепселләрен үзенчәлекле ферментлар белән эшкәртү нәтиҗәсендә) ясалган ояларда яши. Оялары ике төрле: ачык һәм күзәнәкләре (кәрәзләр) балавызга охшаш материалдан ясалган пластинкаларда урнаша (Polistes ыругы шөпшәләрендә) яки аста чыгу тишеге булган шарсыман формада (мәсәлән, зур шөпшәләрдә) була. Кайбер төрләре - клептопаразитлар, ирекле яшәүче төрләрнең ояларында җитлегә. Политрофлар личинкаларын вакланган хайван яки үсемлек азыгы белән туендыралар. Эвмен шөпшәләре ялгыз яшиләр, ояларын төрле куышлыкларда төзиләр яки күзәнәкле ачык балчык оялар ясыйлар. Личинкаларга азыкны параличланган бөҗәкләрдән, еш кына аларның личинкаларыннан (коңгызлар, кисмәннәр, сирәк кенә үрмәкүчләр) әзерлиләр.

Татарстанда чын шөпшәләрнең аеруча киң таралганнары: Европа шөпшәсе яки гади зур шөпшә (Vespa crabo) - җәмгыяви җыелмаканатлының иң зурысы; эшче умарталарны юкка чыгарып, умартачылыкка зарар китерергә мөмкин; урта шөпшә (Dolichovespula media) һәм гади шөпшә (Paravespula vulgaris) - аларның гомумбилгеле киң таралган төре.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Шөпшәләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Селәү (елга)

**Селәү** () — Россия территориясеннән ага торган елга. Пенза өлкәсе, биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Уза елгасының уң ярыннан 102 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сыры елгасы, инештән Сыры һидротөененә чаклы. Кече елга бассейны — Сыры, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010500112110000035758
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003575
* Бассейн коды — 08.01.05.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Әберчен

**Әберче́н** (Columba palumbus) - күгәрчен кошлар гаиләлегеннән. Европа, Азия һәм Төньяк-көнбатыш Африкада аланлы якты урманнарда яши. Күчмә кош. ТР территориясендә апрель аеннан күренә.

Гәүдәсенең озынлыгы 40 см га кадәр, авырлыгы 450 г га җитә. Каурыйлары күгелҗем төстә. Томшык төбе кызыл. Муенының як-ягында 2 ак тап, канатларында ак сызык бар. Оясын биек агачның ян ботакларына һәм кәүсәсе янына ясый. 2 ак йомырка сала. Үсемлек орлыклары, кайвакыт җиләк, яфрак һәм бөре, әкәм-төкәм һ.б. вак умырткасызлар белән туена.

Спорт сунарчылыгы объекты.

ТРда әберчен саны кими бара.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 
## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әйләнчек коңгызлар

**Әйләнче́к коңгызла́р** (Gyrinidae) - ерткычлар асотрядыннан коңгызлар семьялыгы. 800 дән артык төре бар, Татарстанда 4 төре билгеле. Кара аяклы (Gyrinus marinus Gill) һәм сары аяклы (G. natator L.) әйләнчек коңгызлар киң таралган.

Зурлыгы 4-7 мм, кара төстә, гадәттә, өсте нык ялтырый, канат өслекләренең очы тупасланган. Алгы аяклары озын, эләктереп ала торган, уртадагылары һәм арттагылары йөзүгә җайлашкан. Күзләре баш чыгымы белән бүленгән. Өстәгесе һавада күрү, астагысы су астында күрү өчен хезмәт итә. Җыелган һәм ага торган сулыкларда яшиләр. Бөҗәкләр арасында иң әйбәт йөзүчеләр. Еш кына су өслеге буенча тиз әйләнеп һәм боргаланып йөзәләр (исеме шуннан алынган), куркыныч янаганда чумалар. Ерткычлар. Вак бөҗәкләр һ.б. умырткасызлар белән тукланалар. Личинкасы нәзек һәм озынча, озынлыгы 14 мм га кадәр, саңаклары белән сулый, су төбендә яки үсемлекләр арасында суда үсә, ерткыч. Сулык ярындагы дымлы туфракта курчакка әверелә.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әрләннәр

**Әрләннә́р** () — кимерүчеләр отрядыннан әрләнсыманнарның хайваннар ассемьялыгы. 390 төре билгеле, Австралиядән тыш, барлык кыйтгаларда да яшиләр.

Татарстан территориясендә 3 төре — гади әрлән (*Cricetus cricetus*) республиканың барлык территориясенә таралган; соры әрлән (*Cricetulus migratorius*) Идел алды һәм Кама аръягы төбәкләрендә; Эверсман әрләне (*Allocricetulus eversmanni*) Кама аръягының көнчыгыш районнарында очрый. Коры үзәнлек болыннарда, урман буйлары, юл кырыйлары, бакчалар һәм яшелчә кишәрлекләрендә яшиләр.

Гәүдәсе 22 см га, койрыгы 10 см га кадәр озынлыктагы, 650 г га кадәр авырлыктагы вак кимерүчеләр. Таза гәүдәле, юан муенлы, очлы башлы. Мехы тыгыз, шома, аз гына ялтырый. Аксыл соры яки көрән сорыдан алып куе коңгырт төсләрдә булырга мөмкин. Соры әрләннәрнең гәүдәсе 13 см дан артмый һәм сырты куе соры, корсагы аксыл яки соргылт була. Эверсман әрләне гади әрләннән өстенең җирән коңгырт, корсагының ак төстә булуы һәм күкрәгендә кара таплар булуы белән аерыла. Җир өсте хайваннары. Ялгыз яшиләр, шактый катлаулы өн казыйлар. Әрләннәр өннәрен чыгу урынындагы туфрак өеменнән белү җиңел, анда гадәттә кибәк һәм чүп-чарлар сибелгән була. Эңгер-меңгер вакытта һәм төнлә активлар. Кышын йокыга талалар. Март ахырында — апрельдә уяналар. Ана әрләннәр елына 2 оя — 3–18 әр бала тудыра. Үләнчел үсемлекләр һәм аларның орлыклары белән туклана. Кышка запас әзерли. Кыр һәм бакча культураларына зарар китерәләр. Елак карчыгалар, ябалаклар, козгыннар һ.б. кошлар, шулай ук көзән һәм ас — әлеге кимерүчеләрнең куркыныч дошманнары.

Эверсыман әрләне һәм соры әрлән Татарстанның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

Төркем:Әрләнсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Әрәмә чыпчыгы кошлар

**Әрәмә́ чыпчыгы кошлар** () — чыпчыксыманнар отрядының сайрар кошлар семьялыгы. 420 ләп төре билгеле, Антарктиданы исәпләмәгәндә, бөтен җир шары буйлап таралганнар. Татарстанда 6 ыругка керүче 23 төре бар: нарат чыпчыклары, камыш чыпчыклары, бакча чыпчыклары, кәрлә тургайлар, әрәмә чыпчыклары һ.б. Агач һәм куак биотопларда, яр буйларындагы үләнле әрәмәлекләрдә оялыйлар. Бакчаларда һәм паркларда яшиләр. Күчмә кошлар. Сары башлы кәрлә тургай ел дәвамында яши.

Әрәмә чыпчыклары озынлыгы 12–15 см, авырлыгы 8 граммнан алып (нарат чыпчыгы) 34 граммга кадәр (камыш чыпчыгы) авырлыкта. Соры, коңгырт, яшькелт-сары төстә булалар. Кечкенә башлы, нечкә туры томшыклы. Канатлары төрле зурлыкта. Түгәрәкләнеп килгән яисә киртләч койрыклы. Әрәмә чыпчыклары яшерен тормыш алып баралар, аларны сайраулары буенча, фәкать оялау һәм бала чыгару вакытында гына күрергә мөмкин. Әлеге кошларның оялары ясалуы һәм урнашуы буенча күптөрле. Күбесенчә — ачык, касәсыман. Җирдән биек түгел — агач һәм куакларның куыш кәүсәсендә (әрәмә чыпчыклары) яки озын үлән сабаклары арасында (камыш чыпчыклары) урнашалар. Нарат чыпчыклары җир өстендәге ояларын яннан керә торган куыш формасында ясыйлар. 4–7 йомырка салалар.

Камыш һәм нарат чыпчыклары бары тик хайван азыклары: бөҗәкләр һәм аларның личинкалары, үрмәкүчсыманнар, вак моллюсклар белән, ә калганнары җиләкләр һәм вак чүп үлән орлыклары белән тукланалар. Зарарлы бөҗәкләрне юк итәләр. Август ахырында әрәмә чыпчыклары кышлау өчен очып китә башлыйлар.

## Ыруглар
Әрәмә чыпчыгы кошлар семьялыгына 48 ыруг керә. Иң белгеле:
* Камыш чыпчыклары (*Acrocephalus*)
* Көлүчеләр (*Hippolais*)
* Чикерткә чыпчыклары (*Locustella*)
* Чебенчеләр (*Phylloscopus*)
* Әрәмә чыпчыклары (*Sylvia*)

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

Төркем:Чыпчыксыманнар
Бройлер

**Бро́йлер** (*[[Инглиз теле|ингл]]. broiler, broil* - утта кыздыру) - ит өчен үстерелә торган һибрид тавык, тиз үсүе, җитлегүе, итенең яхшы сыйфатлы булуы белән аерылып тора. ТРда ит чебешләрен махсус үстерү 1960 елларда башлана. Моңа кадәр кош ите җитештерү, асылда, йомырка алу өчен үрчетелгән һәм брак дип табылган тавыклар, әтәчләрне симертү юлы белән алып барыла. Бройлерны сәнәгый җитештерү түбәндәге төп технологик принципларга нигезләнә: җитештерү процесслары тулысынча механикалаштырылган тәрәзәсез кош фермаларында алып барыла; югары дәрәҗәдә продукцияле һибрид кошлар файдаланыла, кош организмының биологик ихтыяҗына туры килә торган катнаш коры азык кулланыла; җитештерү процессы кошларны ел әйләнәсе үстерү ритмын тәэмин итә алган технологик график белән оештырыла.

Бройлер кошчылыгы елга 1 м2 урыннан 120 кг (идәндә) һәм 190-250 кг (читлектә) ит алу мөмкинлеге бирә. Бройлер итенең 1 ц га артымына 2,0-3,5 кеше/сәг. сарыф ителә. Интенсив технологияләр куллану предприятие эшчәнлеге нәтиҗәләренә табигый шартлар йогынтысын юкка чыгара. ТРда бройлер ите Казан, Питрәч, Тукай һәм Түбән Кама кошчылык фабрикаларында, Ленин һәм Юдино нәселле кошлар үрчетү репродукторларында җитештерелә.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Тавыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Кошчылык
Аксумла (елга)

**Аксумла** — Россия территориясеннән ага торган елга. Нурлат районы территориясеннән ага. Елга башы Биккол авылыннан 1,5 км төньяктарак, тамагы Якушкино авылыннан 5 км төньяктарак. Елга башының абсолют биеклеге 130 м, тамагыныкы — 80 м. Аксумланың су җыелу территориясе урмансыз диярлек. Аксумла елгасының 0,2 дән алып 3,3 км га кадәр озынлыктагы 5 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,23 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрьнең беренче ун көне эчендә туңа. Җәен, вак күлләр системасына әверелеп, үрге агымында һәм Якушкино авылыннан түбәндәрәк елга кибә. Ел дәвамында суы бик каты (9-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 500-700 мг/л. Елгада күләме 400 мең м³ булган буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100004872
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100487
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Акташ (елга)

**Акташ** — Татарстан территориясеннән ага торган елга биләмәләрендә ага. Дала Зәе елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

Әлмәт районы территориясеннән ага. Елга башы Дербеден авылыннан 3 км төньяк-көнчыгыштарак, тамагы Рус Акташы посёлогы янында. Елга башының абсолют биеклеге 250 м, тамагыныкы — 80 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 31%. Акташның 1 дән алып 3 км га кадәр озынлыктагы 3 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,35 км/км². Туклануы катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,3-0,5 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 125 мм, ташу агымы катламы 65 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахыры — апрельнең беренче көннәрендә башлана, ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,072 м³/с. Ел дәвамында суы бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 500-700 мг/л. Су ресурслары хуҗалык максатларында кулланыла.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101512111100029485
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102948
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Аты

**Аты́ елгасы** — Көнбатыш Кама төбәгендә; Казансуның уң кушылдыгы. Озынлыгы 20,1 км, бассейнының мәйданы 116 км². Арча районы территориясеннән ага. Елга башы Субаш Аты авылыннан 1 км төньяктарак, кәсләнгән сызада, тамагы Кишмәт авылыннан 1 км көньяктарак. Елга башының абсолют биеклеге 170 м, тамагыныкы — 75 м. Су җыелу территориясендә, асылда, урманнар юк диярлек. Атының 4 тән алып 11км га кадәр озынлыктагы 4 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,34 км/км². Түбән агымында елга үзәне киң һәм асимметрияле (сул сөзәклекләре текәрәк), урыны белән чокырлар ергалаган. Тугае яхшы күренә, тигез, кәсләнгән, югары агымдагы киңлеге 60 м га кадәр, түбәндә 300 м чамасы, елганың түбәнге өлеше сазланган. Елга юлы бормалы. Күп урыннарга текә ярлар хас. Елга төбе ташлы һәм комлы, түбән агымында ләмле. Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,26-1 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 160 мм, ташу агымы катламы 140 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче ункөнлегендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,06 м³/с. Язын суы чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 700-1000 мг/л. Су ресурслары сугару һәм хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Зәет Мәҗитов

**Зәет Мәҗит улы Мәҗитов** (1927—2000) — татар шагыйре, әдәбиятчы, ТАССР мәдәниятының атказанган хезмәткәре (1987). Фатих Кәрим ис. премия лауреаты. З.Мәҗитов 1965 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Татарстан Республикасының Актаныш районы Иске Айман авылында 1927 елда туган. Пучы урта мәктәбен, КДУның татар теле Һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. 1951–1954 елларда аспирантурада укый. 1955 елда «Фатих Кәрим поэзиясе» дигән темага диссертация яклый Һәм филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә ала. «Социалистик Татарстан» газетасында эшләп алгач, 1962 елдан 1987 елгача Казан университетында укыта. Әдәбият кафедрасында доцент хезмәтен башкара.

Фатих Кәримнең мирасын барлап, әтрафлы сүз башы һәм искәрмәләр белән, ике тапкыр (1954, 1979–1981 елларда) шагыйрьнең өч томлык әсәрләр җыелмасын басмага әзерләде. Вафатыннан соң аңа Фатих Кәрим исемендәге премия бирелде.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен З.Мәҗитовка 1987 елда «Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә.

Ул 2000 елның 13 маенда фаҗигале рәвештә һәлак була.

## Иҗаты
* Хезмәтләре татар тарихына, Бөек Ватан сугышы чоры әдәбиятына багышланган
* «Таңгы җыр» (1953)
* «Рәхмәт яусың» (1977)
* «Чыклы сукмак» (1987)
Аның «Чәчәк бирәм сиңа» шигыренә композитор Әнвәр Бакиров җыр язган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе сүзлеге.-Казан:Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.,703б.
Мәйдан журналы. Зәет Мәҗитовның тууына 85 ел 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Баграж (Чишмә кушылдыгы)

**Багра́ж** елгасы — Көнчыгыш Кама аръягындагы елга. Чишмә елгасының уң кушылдыгы. Озынлыгы 24,2 км (Югары Баграж белән - 34 км), бассейнының мәйданы 277 км². Әлмәт районы территориясеннән ага. Елга башы Ерсубай авылыннан 6 км көнчыгыштарак, тамагы Кызыл Көч авылыннан көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 220 м, тамагыныкы — 71 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 44%. Баграж елгасының 7 кушылдыгы бар, иң зурлары — Югары Баграж (29,2 км) һәм Түбән Баграж (11,5 км). Елга челтәренең тыгызлыгы 0,48 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,51-3 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 99 мм, ташу агымы катламы 70 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрьнең беренче ун көне эчендә туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,26 м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 200-300 мг/л, кышын һәм җәен 500-700 мг/л. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Баграж бассейнында ТРның табигать истәлеге — Чыршы һәм карагай урман культуралары, 1910-13 еллар урнашкан.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

 ‎

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Бастырма

**Бастырма́ елгасы** — Көнчыгыш Кама аръягындагы елга. **Татарсу**ның (Зичәнең) сул кушылдыгы (Зәй елгасы бассейны). Озынлыгы 11,1 км, бассейнының мәйданы 66 км². Зәй районы территориясеннән ага. Елга башы Югары Баграҗ авылыннан 3,8 км көнчыгыштарак, тамагы Дүртмунча авылыннан 1,2 км төньяктарак. Елга башының абсолют биеклеге 243 м, тамагыныкы — 118 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 59%. Бастырма елгасының 5,7 һәм 7 км озынлыктагы 2 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,36 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенәтуена. Җир асты туендыру модуле 0,51-1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 90 мм, ташу агымы катламы 70 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,043м³/с. Ел дәвамында суы бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 300-400 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр. Бастырма бассейны Баграж аучылык тыюлыгының бер өлеше булып тора.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Ата (елга)

**Ата́ елгасы** — Кече Чирмешәннең уң кушылдыгы, Көнбатыш Кама аръягында. Югары агымында **Инча** исемендә йөри. Озынлыгы 23,3 км, бассейнының мәйданы 264,6 км². Әлки районы территориясеннән ага. Елга башы Югары Колчура авылыннан 1,2 км көнбатыштарак, тамагы Түбән Әлки авылыннан 3 км көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 137 м, тамагыныкы — 81 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 18%. Атаның 4 кушылдыгы бар, аеруча зурлары: Борнай (15,4 км) — уң, Шәпкә (11,5 км) — сул кушылдыгы. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,25 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,01 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 60 мм, ташу агымы катламы 40 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,022 м³/с. Түбән агымында елга кибә. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, җәен 500-700 мг/л. Елга бассейнында гомуми күләме 686 мең м³ булган 2 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Баулы (елга)

**Баулы́ елгасы** — Көнчыгыш Кама аръягындагы елга. Ыкның сул кушылдыгы. Озынлыгы 15,9 км, бассейнының мәйданы 101,5 км². Баулы районы территориясеннән ага. Елга башы Якты Күл авылының төньяк читендә, тамагы Кызылъяр авылы янында. Елга башының абсолют биеклеге 270 м, тамагыныкы — 106 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 28%. Баулы елгасының 1 дән алып 7 км га кадәр озынлыктагы 4 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,19 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена.

Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 84 мм, ташу агымы катламы 70 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга ноябрьнең беренче ун көне эчендә туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,05м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 400-500 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л. Су ресурслары сугару өчен файдаланыла. Елга буенда шул исемдәге шәһәр урнашкан.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101312111100028084
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102808
* Бассейн коды — 10.01.01.013
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Биләр (елга)

**Билә́р елгасы** — Көнбатыш Кама аръягындагы елга. Кече Чирмешәннең сул кушылдыгы. Озынлыгы 11,8 км, бассейнының мәйданы 43,7 км². Алексеев районы территориясеннән ага. Елга башы Биләр авылыннан 7 км көньяк-көнчыгыштарак, тамагы әлеге авылдан 2 км төньяк-көнбатыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 140 м, тамагыныкы — 93 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 23%. Биләр елгасының 1,5 км озынлыктагы кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,3 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы — 88 мм, ташу агымы катламы 83 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрьнең беренче ун көне эчендә туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,027м³/с. Язын суы чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (9-12 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 500-700 мг/л. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Биләр бассейны Биләр тарих, археология һәм табигать музей-саклаулыгының бер өлеше булып тора.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Бирәзә

**Бирәзә** — Казансуның уң кушылдыгы. Озынлыгы 19,2 км, бассейнының мәйданы 95,8 км2. Арча районы территориясеннән ага. Елга башы Чиканас авылыннан 1,5 км төньяк-көнбатыштарак, тамагы Зур Бирәзә авылыннан 1 км көньяктарак. Елга башының абсолют биеклеге 159 м, тамагыныкы - 87 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 7%. Бирәзә елгасының 0,3 тән алып 11 км га кадәр озынлыктагы 3 кушылдыгы бар, иң зурысы - Иске йорт елгасы (уң кушылдык). Елга челтәренең тыгызлыгы 0,29 км/км2. Туенуы катнаш, күбесенчә кар сулары исәбенә. Җир асты туендыру модуле 0,5-1 л/с•км2. Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән характерлана. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 133 мм, ташу агымы катламы 110 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче ун көне эчендә башлана. Елга ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,08 м3/с. Язын суы чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 700-1000 мг/л. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008 

Төркем:Татарстан елгалары
Биҗады

**Биҗады́** елгасы — Көнчыгыш Кама аръягында. Сөннең сул кушылдыгы. Озынлыгы — 25 км, бассейнының мәйданы — 159 км². Актаныш районы территориясеннән ага. Елга башы Югары Богады авылыннан 2,5 км көньяк-көнбатыштарак, тамагы Аеш авылыннан 2 км көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге — 140 м, тамагыныкы — 66 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы — 12%. Биҗады елгасының 4 һәм 6 км озынлыктагы 2 кушылдыгы бар. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,24 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле — 0,51-1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы — 70 мм, ташу агымы катламы — 60 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче көннәрендә башлана. Елга октябрь ахыры — ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы — 0,05м³/с. Язын суы каты (6-9 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын — 500-700 мг/л, кышын һәм җәен 1000 мг/л га кадәр. Биҗады бассейнында гомуми күләме 1,2 млн. м³ булган 2 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010201612111100026794
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102679
* Бассейн коды — 10.01.02.016
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Ашбула

**Ашбула́ елгасы** — Көнчыгыш Кама аръягындагы елга. Минзәлә елгасының сул кушылдыгы. Озынлыгы 13,2 км, бассейнының мәйданы 36 км². Минзәлә районы территориясеннән ага. Елга башы Бакчасарай авылыннан көнбатыштарак, тамагы Белопахотный посёлогыннан 1,6км көньяк-көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 170 м, тамагыныкы — 61 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 34%. Елга челтәренең тыгызлыгы 0,29 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле 0,26-0,5 л/с•км². Гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 138 мм, ташу агымы катламы 90 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахыры — апрельнең беренче көннәрендә башлана. Кагыйдә буларак, Ашбула ноябрь башында туңа. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,06 м³/с. Язын суы каты (6-9мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 300-400 мг/л, кышын һәм җәен 400-500 мг/л. Елгада 452 мең м³ күләмле буа бар. Су ресурслары сугару өчен файдаланыла.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Казан икътисади районы

**Казан икътисадый районы** - Татарстанның икътисади районнарының берсе. Казан икътисади районына Казан шәһәре, Яшел Үзән, Югары Ослан, Лаеш, Питрәч, Биектау һәм Әтнә районнары кергә.

Бу район Татарстанның якынча 13 % җирлеген алып тора, һәм Татарстанга кертелгән инвестицияләрнең 51%шушы районга юнәлттерелә. Татарстанда эшләнгән товарларның 28%  шушы җирлектә җитештерелә. Биредә химия һәм нефтехимия җитештерү оешмалары, җиңел сәнагать, урман эшкәртү өлкәләре алга киткән. 
  
Икътисадчылар фикеренчә бу район иң көчле икътисадый район саналачак, һәм ул күбесенчә республика башкаласының үсешенә нык бәйләнгән. Казанның үсеше исә 7 юл белән башкарылырга мөмкин. Башкала хакимияте бу юлларның берсен сайлаган. Ул “2015 елга Казан Идел Буе башкаласы” дип атала. Биредә Казанны аның фәнни – белем системасын камилләштерү һәм мәдәни үзәкләрне күбәйтү нигезендә башкарылачак.

## Чыганаклар
*Татарстан 7 икътисадый районга бүленәчәк.
*Казан икътисади районы

Төркем:Татарстан
Бизнә (Идел кушылдыгы)

**Бизнә́ елгасы** — Көнбатыш Кама аръягындагы елга. Иделнең сул кушылдыгы. Озынлыгы — 38,8 км, бассейнының мәйданы — 805 км². Елга башы — Әлки районының Татар Төгәлбае авылыннан 4 км көньяк-көнчыгыштарак, тамагы — Спас районының «КИМ» совхозы посёлогы янында. Елга башының абсолют биеклеге — 143 м, тамагыныкы — 53 м. Бизнәнең су җыелу мәйданы — ерымнар һәм сызалар белән киселгән дулкынсыман тигезлек. Су җыелу мәйданының урманлылыгы — 6%. Бизнә елгасының 5 тән алып 17,2 км га кадәр озынлыктагы 6 кушылдыгы бар, иң зурысы — Наясолка елгасы (уң кушылдык). Елга челтәренең тыгызлыгы — 0,18 км/км². Бизнәнең үзәне асимметрияле, уңъяк битләре биек (35 м га кадәр) һәм текә. Тугае ике яклы, тоташ, тигез, 100-200 м киңлектә, болынлыклы. Елга юлы бормалы, киңлеге — 7-10 м. Елга тирәнлеге киң җирендә — 1-1,5 м, сай җирдә — 0,3-0,7 м. Елга режимы 1954 елдан башлап Антоновка авылы янындагы постта өйрәнелә. Агым тизлеге сай җирдә — 0,51-1, киң җирендә — 0,2-0,3 м. Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Җир асты туендыру модуле — 0,51-1 л/с•км². Елганың гидрологик режимы ташу вакытында су муллыгы һәм җәен нык саегуы белән үзенчәлекле. Елга башыннан Кошки авылына кадәр елга кибә. Язгы ташу күләме еллык су агышының 70% чамасын тәшкил итә. Антоновка авылы янында су биеклегенең уртача еллык тирбәлеше — 1,6 м (макс. 3 м). Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы — 140 мм, ташу вакытындагы су катламы — 110 мм. Язгы ташу, гадәттә, март ахырында башлана. Елга ноябрьнең беренче ун көне эчендә туңа. Кыш ахырына бозның калынлыгы 84 см га җитә. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы — 0,322м³/с. Антоновка авылы янында уртача еллык су чыгымы 0,82м³/с тәшкил итә. Иң зур чыгым — 197 м³/c 1963 елның язында билгеләнә. Суы гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы, язын чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен каты (6-9 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын — 100-200 мг/л, кышын һәм җәен — 400-500 мг/л. Суның болганчыклыгы 1400 г/м³ га җитә. Елга утырмаларының уртача еллык күләме 38 мең т га тигез. Бизнә бассейнында гомуми күләме 3,1 млн. м³ булган 3 буа бар. Су ресурслары сугару өчен һәм хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Владимир Мордань

**Владимир Григорий улы Мордань** ()- танылган украин шагыйре. Украина язучылары милли берлеге әгъзасы.

Владимир Мордань 1937 елның 15 гыйнварында Украинаның Сумы өлкәсе Лебединское районы Новосельское авылында туган.

Татар шагыйрәсе Фирая Зыятдинова татар теленә аның «Миләш ялкыны» шигырен тәрҗемә иткән,
ә композитор Әнвәр Бакиров шул шигырьне музыкага салган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Украин Википедиясе
* Мордань Владимир Григорьевич

Төркем:Украин шагыйрьләре
Төркем:Украина шагыйрьләре
Хәсән Шабанов

***Хәсән Габдрахман улы Шабанов*** — татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәл
Хәсән Шабанов хәзерге Пенза өлкәсенең Мачали авылында туган.
Атасы үлеп, Хәсән 1916 елда Әстерханга китә. Пристаньдә йөк ташучы булып эшли. Гражданнар сугышында катнаша, ул туктагач, туган авылына кайта. 1923 елда ул авылда мәктәп оештыра. 1924 елдан ул дүрт-еллык булып эшли, 1930 елдан - җиде еллыкка әверелә. Халык аны беренче күмәк хуҗалыкның рәисе итеп сайлый. Гарифә исемле кызга өйләнеп, дүрт балалары туа.

1932 елда Хәсән Казан педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетына укырга керә. Дипломын алгач, Хәсән Казандагы №80 татар мәктәбен җитәкли. Мәктәптән шәһәр мәгариф бүлеге мөдире итеп күчерелә. 1939-1941 елларда Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры. Сугыш башлангач, Х.Шабанов Ютазы районына, МТС сәяси бүлегенә эшкә җибәрелә. 1943 елда фронтка җибәрелә. Өлкән лейтенант Шабанов Берлинга кадәр җитә. Җиңүнең икенче көнендә аны снайпер яралый. Озак вакыт хастаханәләрдә ятып, 1945 елның ноябрендә өенә кайтарыла. 1946 елның гыйнварында гаиләсе белән Казанга кайта. Хәсән Шабановны Татарстан китап нәшриятына өлкән, аннары баш редактор итеп куялар. Ул елларда аның шигъри сәләте яңадан ачыла. Ул балалар өчен берничә җыентык чыгара.

## Иҗаты
Мәктәпләр өчен татар әдәбияты дәреслекләренә кергән «Китап» шигыре авторы:

## Җыентыклар
* «Күңелле балалар» (1951)
* «Идел акчарлаклары» (1953)

## Сылтамалар
* Милләттәшләр. ХӘСӘН ШАБАНОВ
* «Татарский энциклопедический словарь» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
* «Татарская энциклопедия» Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Мәктәп директорлары
Альберт Абдуллин

**Альберт Иван улы Абдуллин(Чернобровкин)** — шагыйрь, җырлар җыентыгы авторы.

Композитор Әнвәр Бакиров аның «Мәк чәчәге» һәм «Сине көткән чакта» шигырьләренә җырлар язган . «Мәк чәчәге» композиторның Минзәлә (Татарстан) шәһәрендә булган бер чорында язылган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Шоңкар

**Шоңкар** () — лачынсыманнар отрядындагы лачын кошлар гаиләлегенең кошы.

Лачыннардан иң зуры. Иркәкнең массасы 1 кг дан аз гына артык, тешенең — 2 кг га кадәр. Себер шоңкары ачык төстәге (Лапландия шоңкарыннан аксылрак). Аяклары сары. Очу бик тиз. Шоңкар шаһинга охшаган, әмма гәүдәсе зуррак һәм койрыгы озынрак.

Төркиләр изге дип санаган һәм кулга ияләштереп сунарда файдаланган кош. Ауга өйрәтелгән яшь бөркетне һәм лачынны күп кенә төрки халыклар балабан яки әтәлге дип атаганнар, ләкин татарда: “Әтәлге шоңкар булмас” дигән мәкаль дә бар. Лачынның бер төре тырантай да ау кошы итеп кулланылган. Үзбәкләр очарга өйрәнүче яшь лачынны “очырма” (“учирма”) дигәннәр.

Татар әкиятләрендә Сонгур хан-кошлар патшасы. Электә Казанда шоңкарчылар (Соколовая) урамы да булуы билгеле.

Борыңгы чыганакларга караганда, шоңкар белән ауда йөрү татар ханнары арасында да таралган була. Хикәятләрдә «кош чөймәгә ау аулай» гыйбарәсе очрый. Лачын җибәреп аулауны лачын салу дигәннәр. Ау кошларына нисбәтле терминология дә эшләнгән булган. Мәсәлән, “тугры” (“тур”, “тургач”) — ау кошын (лачын, бөркет) кундырып йөртә торган агач; “томага” — cунар шонкарының башына кидерелә торган көн башлык яки “тумак” — ау кошларының калфагы. Хан яки кенәзләр ауга чыкканда бөркетләрне карый торган кешене “кошчы” һәм “кош бәге” дип атаганнар.

## Мәкальләр
* Хан баласы ханга охшар, балабан шоңкарга охшар
* Һәр мөгезле — кучкар түгел, һәр канатлы — шоңкар түгел
* Шоңкар юкта ябалак мәйдан тотар
* Ябаганы мактау белән тулпар булмас, ябалакны сыйпау белән шоңкар булмас

## Чыганаклар
А. Тимергалин. Миллият сүзлеге // Казан утлары

Төркем:Кошлар
Төркем:Лачыннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Тавык карчыгасы

thumb|250px|Оя (''Accipiter g. gentilis'')

**Тавык карчыгасы** () — карчыга кошлар гаиләлегенең чын карчыгалар ыругының ерткыч кош. Аурупада, Азиядә һә Төньяк Америкада киң таралган.

## Тасвир
Тавык карчыгасы карчыгалар ыругының иң зур төре. Иркәкләрнең массасы 0,63–1,1 кг, озынлыгы уртача 55 см, канатларының колачы 98–104 см. Тешеләр аз гына зуррак, аларның массасы 0,86–1,6 кг, озынлыгы 61 см, канатларының колачы 105–115 см.

## Төрчәләр
* Урта Аурупа карчыгасы ()
* Көнбатыш Себер карчыгасы, тойгын ()
* Көнчыгыш Себер карчыгасы, Камчатка карчыгасы ()
* Көньяк Урал карчыгасы ()
* Урта Себер карчыгасы ()
* Япония карчыгасы ()
* Кавказ карчыгасы ()

### Тойгын
Себер карчыгасы зур кош, иркәкнең канат озынлыгы 32–35 см, тешенең — 35–39 см. Себер карчыгалары кышын кайвакыт үзең ояларыннан ерак көньякта очрашалар. Аларны Башкортостанда, Иделнең түбәнге өлешендә, Урта Азиядә, Кавказда күрделәр. Себер карчыгалары арасында аксыл (бүз) кошлар очрашалар, аларны аеруча **тойгын** дип атыйлар. Азия лачынчылары аларның кадерен беләләр.

«Кара лачын ау кошым
Сиңа булмас, Шаһ Тимер!
Аннан кала **Бүз тойгын** —
Ул да булмас, Шаһ Тимер!»
*[[Идегәй дастаны]]*

## Чыганаклар

## Искәрмәләр

Төркем:Чын карчыгалар
Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар