open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Родос

right|200px|thumb|Утрау харитасы
**Ро́дос** (, ) — Грециянең көньяк-көнчыгышында, Эгей диңгезендә урнашкан утрау. Додеканес утраулар төркеменә керә. Гомуми мәйданы — 1398 км². Административ үзәге — утрауның төньяк-көнчыгышында урнашкан Родос шәһәре.

Утрау озынлыгы — 77 км, киңлеге — 37 км.

## Тарих
Беренче кешеләр әлеге җирләрдә әле неолит чорында яшәгәннәр.

* 1522 ел 26 июнь — Сөләйман I 400 хәрби кораб белән Родос утравына килеп җитә.

## Фотосурәтләр

Файл:Rho gen view.jpg|Утрауга күренеш
Файл:Lindos Rhodes Greece 19.jpg|Линдос шәһәрендәге акрополис
Файл:Near Malonas, Rhodes 2010.jpg|Гомуми күренеш


## Искәрмәләр

Төркем:Греция утраулары
Төркем:Эгей диңгезе утраулары
Кулон

**Куло́н** - ул (СИ) Халыкара берәмлекләр системасында электр корылма (электр микъдары) үлчәү берәмлеге.

Франция физик һәм инженеры Шарль Кулон хөрмәтенә аталган.

Кулон – 1 с вакыт эчендә 1 А ток зурлыгында, үткәргеч аша үткән корылма зурлыгы.

: 1 **Кл** = 1 **А**•**с** = 1/3600 Ампер-сәг
Элементар корылма (= электрон корылмасы) ул −1,60217653(14) Кл; 1 Кл = 6,28 электрон корылмасы.

## Мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр
Уннарча мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр стандарт СИ кушымчалары ярдәмендә ясала.

Төркем:Электр корылма үлчәү берәмлекләре
Төркем:СИ
Акростих

**Акростих** – һәр юлның беренче хәрефләре өстән аска таба укыганда нинди дә булса сүз, күп кенә очракларда кеше исеме яки фамилиясе барлыкка килерлек итеп язылган шигырь. Акростих б.э.к. VI гасырда борынгы грекларда ук билгеле була. Мондый төзелеш прозада да очрарга мөмкин. Акростих сирәк кулланыла һәм, кагыйдә буларак, аерым нәфис мәгънә аңлатмый. Борынгы язмаларда, әсәрдә авторның исеме күрсәтелмәгән вакытта, акростих еш кына текст ахырында кулланылган һәм яшерен рәвештә авторның исемен аңлаткан.

Функциональ яктан акростихның берничә төре бар:
* акростих-ачкыч: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең мәгънәсен белдерә һәм автор уйлавы буенча, укучы тарафыннан ачыкланырга тиенеш; еш кына бу төр аша шигырь-табышмаклар бирелә.
* акростих-багышлау: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең адресатын ачыклап бирә һәм еш кына бик игътибарлы укучыга гына аңлашыла.
* акростих-шифр: беренче хәрефләре буенча укыла торган текст әсәрнең эчтәлегенә катышмаса да, аңа яңа, бөтенләй башка мәгънә бирә. Еш кына мондый акростихны сәяси максатларда яки кемнедер дә булса кимсетү-хурлау өчен кулланалар.
* әлифбалы акростих (абесцедарий): монда шигырьдә һәр строфаның беренче хәрефләре әлифба буенча тезеләләр. Татар балалар шагыйре Рәшит Мәннан мондый төр акростихның чын остасы дип санала, аның, мәсәлән, «Исхакый әлифбасы» дигән шигыре – Гаяз Исхакый тормышына багышланган әлифбалы акростихы бар.
## Чыганак
* Акростих//Әдәбият белеме сүзлеге/[Төз.-ред А.Г.Әхмәдуллин.] - Казан, Татар. кит. нәшр., 1990. - 238 б.
* Рус Википедиясендәге мәкалә

Төркем:Шигърият
Төркем:Әдәби формалар
Фарад

[thumb|right|Төрле тип [конденсатор үрнәкләре.]]
[thumb|right|[Озынлык үлчәмнәре чагыштырмача кечкенә, сыйдырышлыгы 1 Фарад булган конденсатор.]]
**Фарад** (билгеләнүе: **Ф**, **F**) — СИ үлчәү системасында электрик сыйдырышлыкның үлчәү берәмлеге.
1 Фарад 1 Кулон корылма конденсатор тәлинкәләре (обкладкалары) арасында 1 Вольт көчәнеш хасил иткәндәге конденсаторның электр сыйдырышлыгына тигез.
СИ берәмлекләре нигезендә:
1Ф = (А·с)/В = Дж/В2 = (Вт·с)/В2 = Кл/В = Кл2/Дж = Кл2/(Н·м)=
(с2·Кл2)/(м2·кг)=(с4·А2)/(м2·кг) = с/Ом
A=Ампер, В=Вольт, Кл=Кулон, Дж=Джоуль, м=метр, Н=Ньютон, с=секунда, Вт=Ватт, кг=килограмм, Ом
: 1Ф = **А**²&nbsp;•&nbsp;**с**4&nbsp;/&nbsp;**кг**&nbsp;•&nbsp;**м**²
Үлчәү берәмлеге инглиз физигы Майкл Фарадей исеме хөрмәтенә аталган.
Фарад бик зур сыйдырышлык. 1Ф сыйдырышлыкка радиусы 13 Кояш радиусына тигез ялгыз шар ия булыр иде.
Мисал өчен, Җирнең сыйдырышлыгы (ялгыз үткәргеч буларак, Җир зурлыгындагы шарның) 700 микрофарад гына.
Сәнәгать тарафыннан эшләп чыгарыла торган конденсаторларның номиналлары гадәттә “микро”, “нано-“ һәм “пикофарад”ларда үлчәнә. Шулай да, ионисторларның (ике электрик катламлы конденсаторларның) сыйдырышлыгы берничә килофарад булырга мөмкин.
Хәзерге промышленность сыйдырышлыгы берәмлекләрчә һәм уннарча Фарад конденсаторлар эшләп чыгара. Тавыш аппаратурасында сыйдырышлыгы 40 Фарад булган һибрид конденсаторлар кулланыла.
## Куллану өлкәсе
Фарадларда (яки аннан чыгарылма берәмлекләрдә) конденсатор сыйдырышлыгын, кабельләр 
сыйдырышлыгын һәм төрле приборларның электродлар арасындагы сыйдырышлыкны үлчиләр.
Электрик сыйдырышлыгы белән бәтәрәй һәм аккумуляторларның электрохимик сыйдырышлыгын бутамаска кирәк. Электрохимик сыйдырышлыкның табигате башка һәм ул башка берәмлекләрдә - Ампер-сәгатьләрдә үлчәнә (1А-сәг 3600 Кулонга тигез).
Шулай ук Фарад үлчәү берәмлеге белән Фарадей константасын (1 моль электроннарның электрик корылмасын, якынча 96485,3...Кл/мольгә тигез) бутамаска кирәк.

## Өлешле һәм мәртәбәле берәмлекләр
Уннарча мәртәбәле һәм өлешле берәмлекләр стандарт СИ кушымчалары ярдәмендә ясала.

## Искәрмә
Дека-, гекто-, деци-, сантиФарад үлчәү берәмлекләрен кулланырга киңәш ителми. Моның урынына уннарча, йөзләрчә, уннан бер, йөздән бер **Фарад** үлчәү берәмлеген кулланырга киңәш ителә.

## Шулай ук карагыз
* Сантиметр — единица ёмкости в СГСЭ.

Төркем:Үлчәү берәмлекләре
Төркем:СИ
Александр Лазарев (1938)

**Алекса́ндр Серге́й улы Ла́зарев** (3 гыйнвар 1938 ел — 2 май 2011 ел) — СССР һәм Россия кино һәм театр актеры, РСФСР халык артисты, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1977).

## Гаиләсе
Хатыны (*1960—2011 елларда*) — *актриса* Светлана Немоляева (1937). *[[Ул]]лары*: *актер* Александр Лазарев (1967).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* www.biograph.ru сайтында биографиясе
* actors.khv.ru сайтында биографиясе

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Әхлак

**Әхлак**&nbsp;— гамәли акыл; кешелек сыйфатлары; холыкка, җан-акыл төзелешенә хас күнекмәләр; гадәтләр, йолалар, мода, хәрәкәт; иҗтимагый аң формасы һәм иҗтимагый мөнәсәбәтләрнең төре; тарихның гуманистик перспективасын, кешелеклелек идеалын чагылдыручының үзкыйммәтен раслау, бәхеткә һәм лаеклы тормышка омтылу; «башкаларга ярдәм вә яхшылык итү, һичкемгә җәбер вә зарар итмәү табигате».

Әхлак җәмгыять тормышының бөтен сферасында кеше хәрәкәтен тәртипкә сала һәм билгеле бер иҗтимагый нигезләрне, тормыш төзелешен, аралашуны яклый һәм санкцияли (яки аларның үзгәртелүен таләп итә). Әхлак принциплары чыгармаларга юл бирми, абсолютлыкка дәгъва итә; гомумиләштерелгән рәвештә алар кеше яшәешенең иң тирән катламнарын, аның төп ихтыяҗларын чагылдыралар.

Әхлак үзенең нормаларын (гаделлек, намус, тыйнаклык, олыны-кечене хөрмәт итү һ.б.) үтәү өчен җәмәгатьчелек фикеренә таяна. Дөньяви әхлак кешеләрнең социаль тормыш белән бәйле ихтыяҗларын, мәнфәгатьләрен чагылдыра, ә дин әхлакны бөек рухи зат (Алла) тарафыннан билгеләнгән дип саный, дин кануннарына буйсындыра.

## Шулай ук карагыз
* Әхлаклылык
* Этика

## Чыганак
* Әхлак//И.Ганиев. Фәлсәфи фикер:белешмә-сүзлек.&nbsp;— Казан, Мәгариф, 2003

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Этика
Төркем:Әхлак
Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Эхидо (Венесуэла)

**Сан-Буэнавентура-де-Эхидо** () — Мерида штатының әһәмияте буенча өченче шәһәре.

Халык саны — 107 056 кеше (2005). Исәпләү буенча 2007 елда — 120 000 кеше. Табай һәм Мерида шәһәрләре белән бергә Зур Мерида агломерациясен тәшкил итәләр (халык саны — 350 000 кеше. Эхидо — 1761 нигез салынган Кампо-Элиас муниципалитетының административ үзәге.

Шәһәрнең Эхидо Технологик университет институты () бар.

thumb|200px|Көн уртасында Эхидо шәһәре, Мерида Штаты

## Сылтамалар
* Ejido — Mérida — Venezuela 

Төркем:Венесуэла шәһәрләре
Кылчыклы балыклар

**Кылчыклы балыклар** () — парлы йөзгечләре булган балыклар сыйныфы. Аларның скелеты тулаем яки өлешчә кылчыкка әйләнгән. 

Кылчыклы балыкларның тәңкәләре ганоид тибында.

## Искәрмәләр

Төркем:балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Вәзен

**Вәзен** ( *вәзн* — «авырлык»; Зур Эт *δ*, Зур Эт дельтасы, *δ* CMa) — Зур Эт йолдызлыгының +1,83 күренмә йолдызча зурлыктагы сарылы-аклы үтә зур йолдыз. Җирдән якынча 1800 яктылык елы ераклыкта тора. Аның радиусы Кояшныкыннан 215 тапкыр зуррак, ә яктыртучанлыгы — 50&nbsp;000 тапкыр.

## Тарих
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт *ε* — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), *ο*² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), *δ* — **Салис әл-Газраэ** (Өченче Кыз), *η* — Рабигъ әл-Газраэ (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Зур Эт йолдызлыгы
Әлгазраэ

thumb|right|250px|Әлгазраэ — күк үтә зур йолдыз
**Әлгазраэ** ( *әл-‘әҙрәһ*,  *әл-‘әҙра’* — «гыйффәтле кыз»; Зур Эт *η*, Зур Эт этасы, *η* CMa) — Зур Эт йолдызлыгының яктырыш буенча бишенче йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,45 тәшкил итә һәм ул Җирдән якынча 3000 яктылык елы ераклыкта тора.

## Хасиятләр
Әлгазраэ — күк үтә зур йолдыз. Җирдән бик ерак булуына карамастан, Әлгазраэ күк йөзендә якты ялтыра, чөнки ул Кояштан күп тапкыр яктырак. Аның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 300&nbsp;000 тапкыр артыграк, ә өслегенең температурасы 22&nbsp;000 К тәшкил итә. Әлгазраэ — Аккош ''α'' сыман үзгәрмә йолдыз булып тора һәм аның яктырышы +2,38 дән +2,48 гә кадәр үзгәрә.

## Тарих һәм исемнәр
Әл-Әхсаси әл-Мөвәккыйт якынча 1650 елда тәмамланган зайичәсендә Зур Эт ''ε'' — Әүвәл әл-Газраэ (Беренче Кыз), ''ο''² — Сани әл-Газраэ (Икенче Кыз), ''δ'' — Салис әл-Газраэ (Өченче Кыз), ''η'' — **Рабигъ әл-Газраэ** (Дүртенче Кыз) гарәп исемнәре йөртәләр, ә берлектә — әл-Газараэ (Гыйффәтле Кызлар).

Гарәп исеме латин теле аша аурупа телләренә кергән һәм  () буларак язып бирелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Зур Эт йолдызлыгы
Сәгыделмәлик

**Сәгыделмәлик** (яки *Сәгыделмөлек*,  *сә‘д әл-мәлик* — «патшаның бәхетлелеге» яки *сә‘д әл-мөлк* — «илнең бәхетлелеге»; Дәлү *α*, Дәлү альфасы, *α* Aqr) — Дәлү йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдызы. Бу +2,95 күренмә йолдызча зурлыктагы сары үтә зур йолдыз Җирдән якынча 800 яктылык елы ераклыкта тора. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5240 К тәшкил итә. Йолдызның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 3000 тапкыр артыграк, ә диаметры — 60 тапкыр диярлек зуррак. Аның күренмә «иптәше» бар — 112 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +12,2 зурлыктагы йолдыз.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Дәлү йолдызлыгы
Сәгыделсогуд

**Сәгыделсогуд** ( *сә‘д әл-со‘уд* — «бәхетлелегенең бәхетлелеге»; Дәлү *β*, Дәлү бетасы, *β* Aqr) — Дәлү йолдызлыгының яктырыш буенча беренче йолдызы. Бу +2,91 күренмә йолдызча зурлыктагы сары үтә зур йолдыз Җирдән якынча 600 яктылык елы ераклыкта тора. Аның өслегенең температурасы югары түгел һәм 5460 К тәшкил итә. Йолдызның яктыртучанлыгы Кояшныкыннан 2200 тапкыр артыграк, ә диаметры — 50 тапкыр зуррак. 

Йолдызның күренмә ике «иптәше» бар: **Дәлү ''β'' B** — 35,4 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +11,0 зурлыктагы йолдыз; **Дәлү ''β'' C** — 57,2 почмакча секунд ераклыкта урнашкан +11,6 зурлыктагы йолдыз.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Дәлү йолдызлыгы
Мерида дәүләт симфоник оркестры

**Мерида дәүләт симфоник оркестры** () - Мерида шәһәрендә урнашкан, 1991 елда пианист һәм педагог Хосе Антонио Абреу нигез салган симфоник оркестр.

## Тарих

Оркест 1991 елның 21 июнендә барлыкка килә, беренче җитәкчесе Хосе Антонио Абреу. Аның чыгышы 1978 елда нигезләнгән Мерида Дәүләт яшьләр симфоник оркестрына бәйле.

1994 - 1997 елларда оркестрның музыкаль җитәкчесе булып Серхио Берналь эшли. Ул оркестрның репертуарын Латин Америкасы һәм Европа симфоник музыкасы белән киңәйтә.

2006 ел сезонында оркестр күп һәм төрле чараларда катнаша.

Оркестр үзенең 20 яшьлек юбилеен 2011 елның 15 гыйнварында Чайковский симфониясе №2 белән Мерида музыкаль фестивалендә катнашып уздыра.

## Искәрмәләр

Төркем:Симфоник оркестрлар
Төркем:Венесуэла симфоник оркестрлары
Лоренцо Бранчетти

**Лоренцо Бранчетти** () - итальян актеры, эстрада артисты. Ул, бигрәктә, Melevisione телевизион тапшырунда катнашып таныла.

Бранчетти Прато театрында укый һәм профессионал музыка өлкәсендә (бию һәм җырлау) белем ала. Шуннан тыш Франко Месколини җитәкләгән курсларны уза.

«Датчик 45» фильмында, шулай ук «La Terza età» исемле кыска метражлы фильмда уйный. Лоренцо Бранчетти төрле милли һәм халыкара риклам роликларында да төшә.

## Сылтамалар
*Sito ufficiale della Melevisione
*Фан клуб 

Төркем:Артистлар
Джеки Купер

**Джәки Купер** (,  — 3 май 2011 ел) — америка актеры, телевизион режиссер һәм продюсер. 9 яшендә «Скиппи» фильмында уйнаган өчен «Оскар» премиясенә номинант булган.

## Бүләкләр
* Эмми 1974 — «Комедия сериалында иң яхшы режиссер» («M*A*S*H»)
* Эмми 1979 — «Драма сериалында иң яхшы режиссер» («Ак шәүләләр»)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:«Эмми» премиясе лауреатлары
127 сәгать

**«127 сәгать»** ()&nbsp;— Дәнни Бойл төшергән нәфис фильм. Ул АКШ киноэкраннарына 2010 елның 5 ноябрендә чыкты. 83-нче «Оскар» премиясен тапшыру тантанасының иң яхшы фильм номинациясен алды.

## Эчтәлеге
Фильмда сүз альпинист Арон Ралстон белән булган чын вакыйгалар тасвирлана. 2003 елда аның кулы өстенә таш төшеп, ул  таулар арасында торырга тиеш булган.  диярлек ул шунда җафа чиккән. Азат булу өчен ул үзенең кулын кисергә мәҗбүр була. Әлеге вакыйгалар аның тормышын һәм дөньяга карашын тулаем үзгәртә.

## Актёрлары

## Танылу
Фильм тәнкыйтьчеләр тарафыннан югары бәяләнә. Оскар премиясендә ул 6 номинация ала.

## Сылтамалар
* Фильмның рәсми сайты
* 

Төркем:Чынбарлыкка нигезләнгән фильмнар
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Бөекбритания фильмнары
Импичмент

**Импичмент** ( — гаепләү,  — «каршы төште,кисәтте») — югары вазифалы затларны җаваплылыкка тартуның һәм аларның җинаятьчеләрен судта карауның үзенчәлекле тәртибе булып тора, ул кайбер илләрдә, аерым алганда АКШта һәм Россиядә гамәлгә кертелгән. Импичмент вакытында җаваплылыкка тартуны һәм судка бирүне, кагыйдә буларак парламентның түбән пулаты башкара, ә эшне тикшерүне югары пулат алып бара.

Безнең илдә импичментка китерүче төп сәбәп — Конституциягә каршы килүче гамәлләр. 1999 елда АКШта һәм Россиядә президент импичменты булды. Аларның икесендә дә Билл Клинтонны һәм Борис Ельцинны хакимияттән читләштерү өчен зарур булган өчтән ике өлеш депутатлар тавышы җитми калды. 1999 елның 15 маенда Россия Дәүләт думасында тавыш бирү узды. Ельцинны гаепләү буенча биш пункт чыгарылды:
# СССРны таркату (Беловежа килешүе)
# 1993 елның октябрендәге вакыйгалар
# Чичәнстандагы сугыш
# Армияне таркату
# Рус халкына каршы геноцид

Биш пункт буенча зарур 300 (бер генә пунктка булса да) тавыштан уртача 240-250 тавыш җыелды. АКШта да импичмент барып чыкмады.

## Чыганаклар

Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. — 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Төркем:Конституцион хокук
Архимед

**Архимед** () — Сиракуза шәһәрендә яшәгән борынгы грек галиме. Шөгыле буенча математик, физик, механик һәм инженер. Геометриядә һәм башка өлкәләрдә күп ачышлар ясаган шәхес. Механика, гидростатика кебек фәннәргә нигез салган.

## Тормыш юлы
[left|150px|thumb|[Берлинда Архимедка куелган һәйкәл]]
Архимед Сицилия утравында урнашкан Сиракуз шәһәрендә дөньяга килә. Плутарх мәгълүматлары буенча, Архимедның әтисе данлыклы математик һәм астроном Фидий иде, һәм ул Сиракуз патшасы Гиеронның якын туганы иде. Әтисе Архимедка бала чагыннан ук механика, математика һәм башка фәннәргә мәхәббәт тәрбияләгән. Архимед хәтта Мисырның фәнни һәм мәдәни мәркәзе булган Александрия каласына укырга китә.

Александриядә 700 меңнән артык кулъязма җыелган китапханә булган. Шәһәрдә Архимед үз заманында мәшһүр булган галимнәр белән таныша. Алар арасында астроном Конон, данлыклы Эратостафан. Шушы галимнәр белән Архимед соңрак та хат алышачак. Нәкъ Александриядә Архимед үз әсәрләрендә телгә алачак Демокрит, Евдокс һәм башка грек галимнәренең хезмәтләре белән танышкан дип исәпләнә.

Укуын бетергәч, Архимед Сицилиягә кайта. Монда ул гыйльми эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый.

Архимедның инженерлык сәләте 212 елда (б. э. к.) ачыла. Бу елда Рим һәм Картаҗ арасында булган сугыш барышында римлылар Сиракузны камап алалар. 75 яшьлек Архимед уйлап чыгарган махсус җиһазлар ярдәмендә шәһәрне озак итеп яклады. Таш ату машиналары, карабларны күтәрүче машиналар, карабларны яндырырга сәләтле булган көзгеләр системасы һәм бик күп башка җиһазлар Рим гаскәрендә коткы таратты. Тик шуңа карамастан, көчле армия үзенекен иткән — Сиракуз яулап алынган, Архимед исә үтерелгән.

Архимед үлеме хакында байтак риваятьләр бар. Иң киң таралганнары арасында мондыйны искәртик: галим өй ишегалдындагы комда геометрик сызмалар эшләп утырган. Шул чакта Рим гаскәрие аның ишегалдына йөгереп килгән. Архимед «Минең сызмаларыма тимә!» дип гаскәригә ташланган. Рим солдаты исә аны кылычы белән чабып үтергән.

Гомумән алганда, Архимед тормышы турында безгә Полибий, Тит Ливий, Цицерон, Плутарх, Витрувий һәм башка шәхесләр язмаларыннан мәгълүм. Ләкин алар Архимедтан күпкә соңрак яшәгәннәр, шуңа күрә мәгълүматларның никадәр дөрес икәнлеген әйтү кыен.

## Эшчәнлек
Архимед математика, астрономия, механика һәм бик күп башка фәннәрдә гаять әһәмиятле ачышлар ясый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Archimedes Palimpsest project at The Walters Art Museum in Baltimore, Maryland 

Төркем:Борынгы Греция галимнәре
Төркем:Борынгы Греция математиклары
Төркем:Борынгы Греция астрономнары
Төркем:Механиклар
Төркем:Җәзалап үтерелгән галимнәр
Дравид телләре

**Дравид телләре** — Азия көньягында таралган телләр гаиләсе. Күбесенчә Һиндстанда, Пакьстанда, көньяк Әфганстанда, көнчыгыш Иранда, өлешчә Шри-Ланкада, Көньяк-Көнчыгыш Азия илләрендә, Һинд һәм Тын океаннар утрауларында таралган.

Барлыгы якынча 85 дравид теле бар дип исәпләнә. Гомуми сөйләшүчеләр саны 200 млн кешедән артык.

Гадәттә дравид телләре һинд язуына нигезләнә.

## Классификация
М. Андронов тәкъдим иткән классификация:
* *төньяк-көнбатыш төркем*
** брауи теле (брагуи, брахуи)
* *төньяк-көнчыгыш төркем*
** курух
** малто
* *үзәк төркем*
** гадаба
** колами
** найки
** парджи
* *гондван төркеме*
** гонди
** конда
** куви
** куи
** манда
** пенго
* *көньяк-көнчыгыш төркем*
** телугу
* *көньяк-көнбатыш төркем*
** тулу
* *көньяк төркем* 
** каннара 
** кодагу
** кота
** малаялам
** тамиль
** тода

## Шулай ук карагыз
Хакыйкать

**Хакыйкать** (гарәпчәдән «чынлык, турылык, дөреслек») — фәлсәфәдә чынбарлыкның реаль процессларына һәм күренешләренә туры килә торган белемнең эчтәлеге; аң белән чынбарлыкны объектив, дөрес чагылдырудан гыйбарәт; фикерләрнең, хисләрнең, теорияләрнең объектив эчтәлеге белән тиңләштерелә. Хакыйкатьне эзләп табу – димәк, әйберләрнең чынбарлыкта яшәгән рәвешләрендә, чын күренешләрендә асылларын танып белү. Ләкин хакыйкатьне танып белү процессында алынган күзаллауларга, хөкемнәргә, төзелгән теорияләргә, ягъни бары тик танып белүнең нәтиҗәсенә генә кайтып калмый, ул өзелми торган процесс та булып тора – белемсезлектән – белемгә, тулы һәм тирән булмаган белемнән тулы һәм тирән белемгә юнәлгән хәрәкәт дип күрсәтелә. 

Гомумән, хакыйкать ул универсаль абстракт һәм диндә дә, фәлсәфәдә дә кулланыла торган төшенчә. 

Хакыйкатькә каршы төшенчә булып, ялган тора.

## Хакыйкатьнең төрләре
Хакыйкатьнең берничә төре була:
* *нисбәтле (чагыштырмача) хакыйкать* ;
* *абсолют хакыйкать* - бөтен барлыкка килгәннәрнең килеп чыгышы. Абсолют хакыйкать процесс буларак хакыйкать түгел, ул статик, үзгәрүсез (әгәр ул динамик булса, нисбәтле (чагыштырмача) хакыйкатькә әйләнә). 
* *конкрет хакыйкать* ;
* *объектив хакыйкать* ;
* *очраклы хакыйкать* ;
* *аналитик хакыйкать*;
* *синтетик хакыйкать*;
* *кирәкле хакыйкать*.
Хикмәткә туры килә торган хакыйкать *бөек хакыйкать* дип атала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хакыйкать//И.И.Ганиев. Фәлсәфи фикер:белешмә-сүзлек. - Казан:Мәгариф, 2003

## Сылтамалар

Төркем:Эпистемология
Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Дин
Төркем:Фәлсәфә
Зур йолдыз

**Зур йолдыз** () — баш эзлеклелек йолдызлары белән чагыштырганда шундый ук өслекнең температурасы, әмма шактый зур радиус һәм югары яктыртучанлык белән йолдызлар төре. Гадәттә зур йолдызлар 10–100 Кояшныкы радиусы һәм 10–1000 Кояшныкы яктыртучанлыгы ия булалар. Үтә зур йолдызларның һәм гадәттән тыш зур йолдызларның яктыртучанлыгы зур йолдызларныкыдан артыграк. Баш эзлеклелек кайнар һәм якты йолдызлары — ак зур йолдызлар дип карау мөмкин.

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Җиңү көне (Бөек Ватан сугышы)

**Җиңү көне** — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеның нацист Алманиясе өстеннән 1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышындагы *[[Җиңү Тантанасы|җиңүе]]* бәйрәме. 9 май көнне үткәрелә. Абхазиядә, Азәрбайҗанда, Әрмәнстанда, Беларусьта, Гөрҗистанда, Казакъстанда, Таулы Карабах Җөмһүриятендә, Кыргызстанда, Молдавиядә, Днестр буе Молдован Җөмһүриятендә, Россияда, Сербиядә, Таҗикстанда, Төркмәнстанда, Үзбәкстанда, Украина һәм Көньяк Осетиядә ял көне. 
## Бәйрәм тарихы
1945 елда кертелә, ләкин 1948 елдан соң эш көне булып санала. Ләкин бәйрәм үзенең мәгънәсен җуймый, аның хөрмәтенә открыткалар чыгарыла, сугышта катнашучылар котланыла.

1965 елда Җиңү көне ял көне итеп итеп игълан ителә. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе яшәгән вакытта 1965, 1975, 1985, һәм 1990 елларда Мәскәүнең Кызыл мәйданында юбилей хәрби парадлары үткәрелә.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалганнан соң Кызыл мәйдандагы парад 1995 елга кадәр үткәрелми. Шул елда гына Мәскәүдә ике парад үткәрелә: берсе Кызыл мәйданда, икенчесе Поклон тавында.

Шул вакыттан соң Кызыл мәйданда хәрби парадлар ел саен оештырыла. Ләкин 2008 елга кадәр анда хәрби техника катнашмый.

Җиңү көне уңаеннан бөтен батыр-шәһәрләрдә һәм Россия белән БДБның зур шәһәрләрендә тантаналар үткәрелә.

## Бәйрәм хроникасы
* 1965 – Җиңү көнен бәйрәм итүне ял көне буларак кире кайтару 
* 1995 – Җиңүнең 50-еллыгы. Поклон тавында мемориаль комплекс һәм Манеж мәйданында Маршал Георгий Жуковка һәйкәл ачу. Ветераннар Кызыл мәйданда җәяүле, Поклон тавында хәрби техника парады.
* 2000 – Җиңүнең 55-еллыгы. Ветераннарның соңгы җәяүле парады үткәрелә
* 2005 – Җиңүнең 60-еллыгы. Парад ике өлештән:тарихи һәм хәзерге өлештән тора. 
* 2008 – парад вакытында хәзерге Россия тарихында беренче тапкыр Кызыл мәйданда авыр хәрби техника катнаша.
* 2010 – Җиңүнең 65-еллыгы.
* 2011 – Хәрби парадта хәрби техника аз катнаша, ләкин җәяүлеләр саны рекордлы: 20 меңнән артык.

Төркем:Җиңү көне
Төркем:1945 елның мае
Вилһелм Кейтел

**Вилһелм Бодевин Йоһанн Густав Кейтель** (, 22 сентябрь 1882, Түбән Саксония, Хельмшелроде шәһәре – 16 октябрь 1946, Нюрнберг, Алмания) — алман хәрби эшлеклесе, Алмания хәрби көчләренең Югары баш идарәсе штабы җитәкчесе (1938-1945), фельдмаршал (1940). Бөек Ватан сугышын һәм Аурупада Икенче бөтендөнья сугышын тәмамлаган Алмания капитуляциясенә кул куя. Нюрнбергтагы Халыкара хәрби трибунал аны иң төп хәрби җинаятьчеләрнең берсе буларак таный һәм үлем җәзасына тарта.
## Биография
### Сугыштан соң
1945 елның 9 маенда Кейтель кабаттагы Алмания капитуляциясе актына кул куя. 4 көннән соң ул кулга алына һәм тиздән Халыкара хәрби трибунал алдында җавап бирә. Аны дөньяга каршы сүз куешуда, сугышка әзерлек һәм сугыш алып баруда, хәрби җинаятьләрдә һәм кешелеккә каршы җинаятьләрдә гаеплиләр.  Кейтельны асып үтерүгә хөкем итәләр.

Үлем турында кара 1946 елның 16 октябрендә үтәлә. Йоаһим фон Риббентроптан соң, эшафотка Кейтель менә. Ул сакчылар ярдәменнән башка, үзе исемен әйтеп менә һәм иң ахырда мондый сүзләрне әйтә: «Мин кодрәтле Раббымнан Алмания халкына мәрхәмәтле булуын үтенәм. Ике миллионнан артык алман солдаты Ватаннары өчен миннән алдарак һәлак булдылар. Мин улларым артыннан барам – Алмания өчен».

## Сылтамалар

* Биография Вильгельма Кейтеля на сайте «Хронос».
* Биография Вильгельма Кейтеля на сайте lexikon-der-wehrmacht.de 
* Биография Вильгельма Кейтеля на сайте Немецкого исторического музея 
* «Воспоминания» Вильгельма Кейтеля написаны в Нюрнбергской тюрьме после вынесения смертного приговора.

Төркем:Алман генерал-фельдмаршаллары
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Рейхсминистрлар
Төркем:Фрайкор әгъзалары
Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Асылганнар
Төркем:Мемуарчылар
Төркем:Нацист җинаятьчеләре
Консепсьон (шәһәр, Чили)

**Консепсьон** (; тат. лат. *Konsepsion*) — Чилида урнашкан шәһәр. Консепсьон исемле коммуна һәм Био-Био өлкәсенең административ үзәге. Халык саны — 212 003 кеше (2002 ел).

Коммунаның мәйданы — 221,6 км². Халык саны — 225 158 кеше (2007). Халык тыгызлыгы — 1016,06 кеше/км².

## Урнашуы
Шәһәр Чили башкаласы Сантьягодан көньяк-көнбатышка таба 434 км ераклыкта урнашкан. Талькауано, Чигуайанте, Сан-Педро-де-ла-Пас, Уальпен һәм Пенко шәһәрләре белән бергә Зур Консепсьонны тәшкил итәләр. Ул илнең, халык саны буенча (666 000 кеше), икенче агломерациясе.

Коммунаның чиктәшләре:
* төньякта — Пенко коммунасы 
* көнчыгышта — Флорида коммунасы
* көньякта — Уальки коммунасы
* көньяк-көнбатышта — Чигуайанте коммунасы
* көнбатышта — Уальпен коммунасы
* төньяк-көнбатышта — Талькауано коммунасы

## Климат
Салкын һәм көчле Гумбольдта агымы шәһәрнең климатына нык тәэсир итә. Климат салкынча һәм дымлы, ләкин тотрыклы. Нульдән түбәнрәк температура һәм эссе — сирәк очраклар. Уртача айлык температурасы ел буена кыш көне 9,0, җәй 16,0-17,5 °С тәшкил итә. Явым-төшем елына 1400 мм тәшкил итә, бу күрсәткеч Лондонныкына карата 2 тапкыр күбрәк. Иң яңгырлы вакыт — майдан августка кадәр (аена 200—250 мм).

Кар сирәк ява һәм тиз эри.





## Тарих
Шәһәргә 1550 елның октябрендә Чилиның беренче губернаторы Педро де Вальдивией Био-Био елгасы тамагында нигез сала.

Консепсьон каласы 2010 елда җир тетрәүдән күп зыян күрә.

## Демография
Милли статика институты халык санын исәпкә алган мәгълүматларга караганда коммунаның халык санын 225&nbsp;158 кеше тәшкил итә, шуларның 108&nbsp;794 ир-ат, 116&nbsp;364 хатын-кыз.

Коммунаның халкы Био-Био өлкәсенең 11,36 % халкын тәшкил итә: 2,29 % авыл, 97,71 % - шәһәр халкы.

## Күренекле урыннары
Консепсьонда 4 университет урнашкан.

## Танылган кешеләре
* Клаус Юнге (1924—1945) —алман шахматчысы.

## Галерея

File:Centronocheconce.jpg|
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|


## Чыганаклар
* Рус Википедиясе

## Сылтамалар
* Коммунаның рәсми сайты
* Био-Био (өлкә) 
* Encyclopedia Britannica — Консепсьон

Төркем:Чили административ бүленеше
Төркем:Чили шәһәрләре
Ачык авыз (уен)

** Ачык авыз ** — татар халык уены. 

Балалар аллы-артлы парлашып түгәрәк ясап басалар. Бер кеше парсыз кала. Ул уртада басып тора. Гармунчы бию көе уйный башлый. Шул вакытта эчке якта торган укучылар түгәрәк ясап җитәкләшәләр һәм бию көенә әйләнәләр. Шулай бераз әйләнгәннән соң, көй кинәт кенә туктала һәм эчке яктагылар тышкы якта басып калган кешеләр белән парланалар. Бер кеше тагын парсыз кала. Ул уртага чыгып: «Мин кем?» — дип кычкыра. Иптәшләре аңа: «Ачык авыз син!» — дип җавап бирәләр. Аннан соң «ачык авыз»ның бер әйбере алына. Уен шулай кабат-кабат уйнала һәм «ачык авыз»лар биш-алтыга җиткәч, аларга җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Иван Грай

**Иван Грай** (чын исеме **Иван Александрович Жданов**, , Шуган, Мөслим районы, Татарстан) — керәшен татар шагыйре.
## Биография
Иван Грай 1939 елның 29 октябрендә Татарстанның Мөслим районы Шуган авылында туа. Әти-әнисе Бөек Ватан сугышында һәлак булалар һәм дүрт яшеннән ул туган авылларындагы балалар йортында тәрбияләнә.

14 яшеннән Казанда эшли башлый. Аннары комсомол путевкасы белән «Ырынбур-Орск» тимер юл төзелешенә җибәрелә. 1958 елда Казанга кайта, компрессорлар заводында эшли, Совет Армиясе сафларына алына. Гаскәри хезмәттән соң Себердә «Осназ» частьларында хезмәт итә. Казан дәүләт педагогия институтын һәм аспирантурасын тәмамлый. 1973 елда Казан дәүләт университетында кандидатлык диссертациясен яклап, биология фәннәре кандидаты була. 1976 елга кадәр КДПИда укыта.

1998 елдан алып артиллерия профилендәге хәрби вузда эшли.

Иван Грай 2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
## Иҗат
Иван Грай шагыйрь буларак, 1970-еллар уртасыннан «Советская Татария», «Вечерняя Казань», «Республика Татарстан» газеталарында, «Идель», «Казань» журналларында шигырьләрен бастыра. Ул М.Горький музеенда һәм КДУда оештырылган әдәби берләшмәләргә йөри. Аның шигырьләре «Стихи Казанских студентов» дигән күмәк җыентыкка кертелгән. Бүгенге көндә Иван Грайның җиде китабы нәшер ителгән.

Иван Грай – күпкырлы, иҗади шәхес: ССРБ халыклары сәнгате декадасында катнашу өчен ул татар теленнән рус теленә җырлар тәрҗемә итә, үзен прозада сынап карый. 
## Чыганак
* Иван Грай//Әдипләребез:биобиблиографик белешмәлек:2 томда:1 том/төз. Р.Н.Даутов, Р.Ф.Рахмани. — Казан:ТКН., 2009.

Төркем:Керәшен шагыйрьләре
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Юлчы бабай

**Юлчы бабай** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Шобага салышып яки санашып, яки үз ризалыгы белән берәүне «юлчы бабай» итеп билгелиләр дә уртага чыгаралар. Уйнаучыларга утырырга алдан урыннар әзерләнгән, тик бер урын гына ким була. Юлчы бабай уртага баскач, барысы да кулга-кул тотынып, аның тирәсендә нинди дә булса бер көйгә җырлап әйләнә башлыйлар. Юлчы бабай таяк шакылдатуга, һәммәсе җырны туктатып тиз генә берәр урын алып калырга тырышалар. Урынсыз калган уенчы юлчы бабайга килеп:

— Юлчы бабай, йомыш белән килдек сиңа, Берәр ансат чара гына өйрәт миңа: Юлдашларым мине монда ташлап китте, Котылдырсаң синең өчен җаным фида, — ди һәм аның боерыгын көтә. Юлчы бабай аңа я җырларга, я биергә, я шигырь сөйләргә, яисә тыраклап түгәрәк тышыннан бер әйләнеп чыгарга куша. Боерыкны җиренә җиткергәч, юлчы бабай үз урынын аңа биреп, түгәрәккә кушыла да, уен күрсәтелгәнчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Гадәттән тыш зур йолдыз

**Гадәттән тыш зур йолдыз** () — бу чиксез зур масса һәм зурлык белән йолдыз. Бу иң куәтле, иң авырлы, иң якты һәм бер үк вакытта иң сирәк очрый торган һәм кыска вакытлы бар булучы үтә зур йолдызлар.

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Үтә зур йолдыз

**Үтә зур йолдыз** () — иң массалы йолдызлардан берсе. Аеруча якты үтә зур йолдызлар гадәттән тыш зур йолдызлар дип исәпләнәләр.

Үтә зур йолдызның массасы Кояшныкы 10–70 массасына тигез, ә яктыртучанлыгы — 30&nbsp;000 дән йөзләрчә меңгә кадәр. Радиуслар исә Кояшныкы 30 дан 500 гә кадәр, кайвакыт 1000 дән артык булалар. Стефан–Больцман кануны буенча кызыл үтә зур йолдызларның чагыштырма салкын өслекләре кайнар күк үтә зур йолдыздан энергияне күпкә кимрәк чыгаралар. Шуңа күрә бертигез яктыртучанлык булганда кызыл үтә зур йолдызның зурлыгы һәрвакыт күк үтә зур йолдызныкыдан артыграк була.

Бик зур массалы булуы сәбәпле бу йолдызларның тормыш озаклыгы йолдызлар өчен кыска — 30 дан йөзләрчәгә кадәр млн. ел тәшкил итә. Күбесенчә йолдызлар барлыкка килү өлкәләрендә күзәтәләр.

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Каравылчы (уен)

**Каравылчы** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ике рәт утыргычлар тезеп чыгалар. Утыргычларның саны уйнаучылардан берәү ким булсын. Җырга оста бер кеше каравылчы итеп сайлана. Ул утыргычларны уратып басып йөри. Башка балалар, аның артыннан ияреп, җырлап йөриләр:

:Ярты төн булды,
:Бар дөнья тынды.
:Бар, тиз кайтыгыз!
:Бар, тиз ятыгыз!
:Кайтмаганнарны каравыл кертмәс,
:Бар, тиз кайтыгыз,
:Тизрәк ятыгыз!

Каравылчы йөри. Аягы белән тыпылдатып куя, әйләнә, боргалана, сикергәли, төрлечә хәрәкәтләр ясаштыра. Башка балалар аның артыннан, ул ни кыланса шуны эшләп, ияреп йөриләр. Алар җырлагач, каравылчы дәвам итә:

:Кайтмаганнарны өенә кертмим,
:Бар, тиз кайтыгыз, тизрәк ятыгыз! —

ди дә таягы белән урындык аягына шакылдата. Бар да ашыгып урындыкларга утыралар. Урындыксыз калган баланы каравылчы бер читкә илтеп куя. Урындыгын ала. Уенны бер кеше калганчы дәвам иттереп, аны каравылчы итәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Әсир алыш

**Әсир алыш** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар, кулга-кул тотынышып, кара-каршы ике саф булып тезеләләр. Бер яктан сафлары белән җырлап киләләр дә, каршы сафтагы берәүне «плен» алып, үз сафларына кушып, артка, элекке урыннарына китәләр. Каршы саф шунда ук җавап җыры уйлап табып, шул җырны җырлап, тегеләр каршына килеп, «плен»ны үзенә кайтарып алырга тырыша. Әгәр моны булдыра алмый торсалар, каршыдан тагын җырлап килеп җитәләр дә икенче «плен»ны алып китәләр. Шулай кайсы як җырга оста булса, шул як каршы сафны «плен» алып бетерә һәм җиңүче булып санала.

Биек тауга менгән чакта 
Юлга таяк ташладым; 
Гаеп итмәгез, иптәшләр, 
Плен ала башладым.	

Челтәрле күпер астында 
Ак чиләгем күмелде; 
Әйдә, дустым, безнең якка, 
Безнең якта күңелле.

Әйдә, дустым, безнең якка, 
Безнең якта бәке бар; 
Әйдә, дустым, безнең якка, 
Утырырга сәке бар...

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Зимчәчәк

**Зимчәчәк** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Кызлар бер сафка, малайлар аларга каршы якта икенче сафка тезелеп, кулга-кул тотынышып басалар.

Малайлар сафы (кызларга җырлап киләләр): 
Киртә буе зимчәчәк, зимчәчәк, 
Киртәсендә сәмеркош, сәмеркош 
Кызлар: Сәмеркошка ни кирәк, ни кирәк? 
Малайлар: Салма алыр кыз кирәк, кыз кирәк. 
Кызлар: Аны салыр кем кирәк, кем кирәк? 
Малайлар: Фәлән атлы кыз кирәк, кыз кирәк.

Исеме атап әйтеп чакырылган кыз малайлар ягына чыга. Икенче юлы кызлар җырлый һәм малайлардан берсенең исемен әйтеп чакыра.

Калганнарын да шулай җыр белән чакырып чыгарып, сайлап алыш дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Тотемизм

**Тотеми́зм ** - борынгы ыруглык җәмгыятенең инанулары һәм йолалары комплексыннан гыйбарәт, алар кешеләр төркемнәре һәм хайваннар арасындагы туганлык турындагы күзаллаулар белән бәйләнгән.

[thumb|left|100px|Thunderbird паркында урнашкан тотем, [Виктория (Британия Колумбиясе)]]
Тотемизм борынгы җәмгыятьнең (элгәреге ыруглык строеның) инанулары һәм йолалары комплексыннан гыйбарәт, алар кешеләр төркемнәренең туганлык турындагы күзаллаулары һәм тотемнар (Төньяк Америка индеецларының оджибве кабиләсе телендә «ототем» аның нәсел-ыруы) — хайваннар һәм үсемлек төрләре (сирәк кенә табигать күренешләре һәм җансыз предметлар) белән бәйләнгән. Тотемизм билгеле бер ыругның нинди дә булса тотем белән кан кардәшлеге һәм табигатьтән өстен бәйләнеше турындагы ышануга нигезләнгән. 

Бу тотем илаһи зат дип түгел, ә кардәш һәм дус дип исәпләнгән. Һәр ыруг үз тотемы исеме белән аталган. Ул тотемны үтерү һәм ризык итеп файдалану тыелган. Инануның беренче объекты — хайван. Борынгы кешеләр тотем (ыруг символы) итеп сайланган хайван, әйтик, аю яки бүре белән иң якын туганнар арасында булган кебек кан кардәшлеген тойганнар. Тотемнары аю булган төркем әгъзалары үзләрен аюлар дип исәпләгәннәр һәм бөтен аюлар — алар төркеменең әгъзалары дип уйлаганнар. Тотемлы кабиләләр һәр кеше үлгәннән соң үз тотемы хайванына әверелә һәм, димәк, һәр хайван аларның мәрхүм туганы булуына ышанганнар. Тотемга табыналар, аннан мәрхәмәт көтәләр, аның белән аралашалар, дошманнардан һәм йола башкаруга багышланмаган кабиләдәшләреннән саклыйлар. Кеше тормышының бөтен этаплары — туу, үсмер чордан өлкәннәр тормышына күчү, үлем — махсус багышлау йолалары аша узган. Бу йолалар процессында индивид социальләшкән, гореф-гадәтләрне, традицияләрне һәм община кыйммәтләрен үзләштергән.

## Чыганаклар
* Кравченко А.И., Певцов Е.А. Җәмгыять белеме: 9 сыйныф өчен уку ярдәмлеге./Русчадан М.А. Хәйруллин тәрҗ.-Казан: Татарстан Республикасы "Хәтер" нәшрияты, 2005. - 223 б. рәс. б-н. ISBN 5-94113-205-0

Төркем:Антропология
Төркем:Хайваннарга табыну
Антуан Гамильтон

**Антуан Гамильтон** () — инглиз һәм француз язучысы.

Ирландиянең Лауте яки Типперэри шәһәрендә дөньяга килә. 1640—1658 еллардагы инглиз инкыйлабы вакытында аның әтисе, шотланд аристократы, гаиләсе белән Франциягә күченә. Антуан монда үсә һәм белем ала. Англиядә реставрация чоры булганда, ул кире кайта. 1688 елда, Стюартлар нәселе җиңелгәч, янә Франциягә китә.

Үз әсәрләрендә Гамильтон эмигрант аристократиянең күңел төшенкелеген чагылдыра, ирония белән шушы аристократиянең әхлак дәрәҗәсен күрсәтә. Аның төп әсәре — «Граф Грамон истәлекләре» (*«Mémoires du comte de Grammont»*). Ул 1704 елда языла, 1713 елда басылып чыга. Әсәр — XVII гасыр француз прозасының классик үрнәге. Аристократиянең тормышыннан тыш, Гамильтон тарихи портретларын да сурәтли: Кромвель, Людовик XIV һәм башкалар.

Аның «Contes de Féerie» әкиятләре дә XVIII гасыр француз әдәбиятына гаять зур йогынты ясый.

## Библиография
* , 3 тт. — 1912.
* . — 1878.
* . — 1897.

Төркем:Француз телле язучылар
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Шотландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Бөекбритания язучылары
Гонкур премиясе

**Гонкур премиясе** () — иң яхшы роман өчен бирелә торган абруйлы Франция әдәби премиясе. Бертуган Гонкурлар хөрмәтенә аталган. Гонкур академисе әгъзаларының тавыш бирүе нәтиҗәсендә бирелә. 1903 елдан бирле ел саен тапшырыла. Аның күләме кечкенә (10 евро), ләкин премия иясе булу — зур дәрәҗә булып санала, җиңгән роман җыемын арттыра. Премия алган автор француз әдәбиятының алдынгы сафларына чыгарыла.

Гонкур академисенә исә Франциянең иң мәшһүр 10 әдибе керә. Һәр әгъзаның бары тик 1 тавыш хокукы бар. Академия президенты исә 2 тавыш хокукына ия.

Гонкур премиясе кеше гомерендә бер тапкыр гына тапшырыла ала. Әлеге кагыйдәдән чыгарылма бар — язучы Ромен Гарига премияне 1956 елда тапшырганнар, 19 елдан соң ул Эмиль Ажар тәхәллүсе  астында аңа кабат ирешә. Хакыйкать премияне тапшырганнан соң гына ачыклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гонкур академиясенең рәсми сайты 

## Шулай ук кара
* Дублин әдәби премиясе

Төркем:Гонкур премиясе
Ак юл (журнал, 1913)

**«Ак юл» журналы** — Казанда 1913-1916 елларда чыккан балалар өчен рәсемле (иллюстрацияле) әдәби журнал.
## Тарих
Беренче саны 1913 елның 15 апрелендә, Казанда басыла. Балалар һәм яшүсмерләр өчен «Ак юл» журналы айга ике тапкыр чыга, барлыгы 74 номер дөнья күрде. Аңлаешлы җиңел теле, бай эчтәлеге һәм яхшы техникасы буенча, шул заман матбугатында күренекле урын биләгән. Аның эшендә яңа таныла башлаган яшь язучылар катнаша. Иң актив катнашучыларга исә Габделбари Баттал, Фәхрелислам Агиев, Фатих Сәйфи-Казанлы, Садри Җәлал, Г.Рәфикый, Хөсни Кәрим, Шәһит Әхмәдиев, Г.Шәрәф, И.Биккол, Нәкый Исәнбәт, Х.Әбелхан, Сәгыйть Сүнчәләй, Зыя Ярмәки, Шәйхулла Алкин һ.б. кертергә мөмкин.

Журнал беренче бөтендөнья сугышы вакытында финанс кыенлыклары аркасында, 1916 елның 22 гыйнварында, 74 нче саны чыгып туктала.

Нашире һәм мөхәрире Фәхрелислам Агиев була.

## Чыганак
* 
* Абызова Р.Р. Татарские детские журналы (1907-1918) и судьбы их создателей // Вестник университета им. Татищева. – 2020. – Т. 1. – № 4. – С. 59-67.
* Татарская периодическая печать: Научно-энциклопедическое издание / Сост. и науч. ред. Р.А.Айнутдинов, З.З.Гилазев. – Казань: Изд-во Академии наук РТ, 2017. – 200 с.

## Моны да карагыз
* Хәдичә Акчурина
Төркем:Татарча журналлар
А
Бәрле (Зөя кушылдыгы)

**Бәрле** (рус. *Бирля*) — Татарстан Республикасы Кайбыч районы аша ага торган елгаларның берсе. Елга башы Зур Подберезье авылыннан 3 км көньяктарак, тамагы Борындык авылыннан 2 км төньяктарак.

Озынлыгы — 48 км. Бассейн мәйданы — 385 км².

Бәрле елгасы — ТРның табигать истәлеге (1978) булып тора..

Елганың уртача киңлеге 8-10 метр булса, тирәнлеге — якынча бары 0,5-1 метр чамасы гына, агым тизлеге — 0,2 — 0,3 м/с. Бәрле арысы 12 кушылдыкка ия. Елга аз сулы булганлыктан хуҗалык эшләрендә кулланылмый диярлек.

## Этимология
Исеме «бүре» һәм «иле» сүзләренең кушылуыннан яки фин-угырчадан «берлинга» — колмак дигәннән килеп чыккан.

## Географик мәгълүмәт
Кайбыч районы аша агып, Борындык авылы янында Зөя елгасына коя. Елганың башы Зур Подберезье авылыннан көньяктарак урнашкан. Бәрле елгасының 2 дән алып 17 км га кадәр озынлыктагы 12 кушылдыгы бар, иң зурысы — Бәрле елгасы (уң кушылдык). Гомуми минеральләшүе язын 100—200 мг/л, кышын һәм җәен 500—600 мг/л. Бәрле бассейнында гомуми күләме 2 млн м³ булган 3 буа бар. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Корноухово авылыннан Иске Чәчкаб авылына кадәрге участокта елга Кайбыч аучылык тыюлыгы территориясеннән ага.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.
* 

Төркем:Кайбыч районы елгалары
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Мартин Борманн

**Мартин Борманн** (, 17 июнь 1900 ел, Хальберштадт шәһәре тирәсендәге Вегелебен, Ганновер, Алман империясе – 2 май 1945 ел, Берлин, Өченче рейх) – Алманиянең дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Фюрер урынбасары штабы җитәкчесе (1933 елның 3 июленнән), НСДАП Фирка кәнсәләриясе җитәкчесе (1941 елның маеннан), «Фюрерның шәхси сәркатибе» (1942 елның 12 апреленнән). Рейхсляйтер (1933 елның 2 июненнән), Рейхсминистр (портфельсез), мактаулы СС обергруппенфюреры, СА обергруппенфюреры. Һитлерның якын иптәше. Борманн сугыш ахырында Өченче рейхта фюрердан кала иң кодрәтле кеше булып кала.

## Сылтамалар

Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Фрайкор әгъзалары
Төркем:Рейхсляйторлар
Төркем:Нацист җинаятьчеләре
Кече Мәме

**Күлбаш, Кече Мәме** (, ) — Татарстанның Кайбыч районындагы чуаш авылы. Бортас, Малала, Яңа Патрикеево авыллыры белән берлектә Кече Мәме авылы җирлеген төзи.
## География
Кече Мәме Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 54 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

Казаннан 75, Олы Кайбычтан 25, Колангы тимер юл станциясеннән 3 чакрымда урнашкан. Авыл ике күл арасында урнашкан.
## Тарихы
Авылга 1773 — 1775 елларда рус отрядларыннан качкан чуашлар тарафыннан нигез салына. 19 гасыр азагында авыл халкы чукындырыла.
## Этимология
Авыл Олы Мәме белән берлектә Казан губернасы Зөя өязе Иваново волостенә кергән. Рус язып йөрүчеләре уңайлыклар өчен авылның исемен Күлбаштан Кече Мәмегә алыштыралар.
## Халык саны

Милли составы (2010): чуашлар — 93 %, татарлар — 3 %, руслар — 3 %, үзбәкләр (1 %).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 357 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 78,99%,
урыслар — 15,13%,
башка халыклар — 5,60%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,28%.

## Шәхесләр

## Мәгариф
* Кече Мәме төп мәктәбе
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы чуаш авыллары
Без солылар чәчәбез

**Без солылар чәчәбез**— татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар ике рәт булып тезелеп басалар да җырлап-такмак-лап бер-берләренә якынаялар:

— Без солылар чәчәбез, чәчәбез. 
— Нәрсә белән чәчәсез? 
— Чәчкеч белән чәчәбез. 
— Без аларны таптыйбыз. 
— Нәрсә белән таптыйсыз? 
— Ат җибәреп таптыйбыз. 
— Без аларны тотабыз. 
— Нәрсә белән тотасыз? 
— Йөгән белән тотабыз. 
— Мә, алайса йөз тәңкә, мең тәңкә. 
— Кирәкми йөз тәңкә, мең тәңкә. 
— Сезгә алайса ни кирәк, ни кирәк? 
— Безгә матур кыз кирәк. (Кызга күрсәтәләр.) 
— Ул кызыбыз бик елак. 
— Конфет, прәннек бирербез. 
— Конфет, прәннек яратмый. 
— Яратмаса, эләкми.

Шулай дигәч, билгеләнгән кызны уртага чыгаралар һәм ул нинди дә булса һөнәр күрсәтергә тиеш. Уен шуның белән тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Күктә, күктә ниләр бар

**Күктә, күктә ниләр бар? ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар ярты түгәрәк рәвешендә кулга-кул тотынышып тезелеп торалар. Ике очта торган балалар чиратлашып шушы сүзләрне әйтәләр:

— Күктә, күктә ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Җофарыңны бир миңа? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Кая миңа хан юлы? 
— Менә сиңа хан юлы. 
— Хан юлында елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Шуннан соң башлап әйтүче бала, урыныннан кузгалып, кулга-кул тотынган балаларны артыннан ияртеп, икенче очта торган икенче баланың куллары астыннан «кыйгак-кыйгак» дип кычкырып чыгып китә. Бер-берсенә тотынган һәммә балалар кулларын ычкындырмыйча аның артыннан чыгалар да тагын элеккечә басалар. Актык бала чыккач, бу баштан икенче баланың куллары бәйләнгән булып кала. Уен тагын да шул рәвешчә кабатлана. Бу юлы инде балалар кулы бәйләнгән кешенең күршесе кул астыннан чыгалар һәм аның да кулы бәйләнеп кала. Шулай ахырда һәммә балаларның куллары бәйләнеп тезмәнең ике очында торган ике бала гына азат кала. Аларның берсе икенчесеннән, янындагы кулы бәйләнгән иптәшенә чиратлап күрсәтеп: «Бу ник бәйләнгән?» — дип сорый. Икенчесе аңа: «Атасының сүзен тыңламаган», «анасына каршы сүз әйткән», «укытучысына карышкан», «сабагын белмәгән» кебек сәбәпләр әйтеп тора. Беренчесе уенчыларның бу «гаепләре» өчен җыр җырлау, шигырь уку, бию шикелле җәза билгели. Җәзасын үтәгән балалар кулларын җибәрә бара. Һәммә балаларга җәза бирелеп беткәч, уен тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Хан юлы

** Хан юлы** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотышып ярымтүгәрәк ясыйлар. Ярымтүгәрәкнең ике кырыенда калган ике бала кара-каршы түбәндәге такмакны көйләп әйтәләр:

— Күктә, күктә ниләр бар? 
— Күктә күгәрченнәр бар. 
— Сандыгында ниләр бар? 
— Җофар белән шикәр бар. 
— Шикәреңне бирсәнә? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Җофарыңны бирсәнә? 
— Ник бирәем мин сиңа? 
— Хәбибулла кыз сорый. 
— Таныганыңны ал да кит. 
— Кая миңа хан юлы? 
— Менә сиңа хан юлы. (Хан юлын күрсәтә.) 
— Уртасында суы бар. 
— Аягың булса, атлап чык. 
— Кырыенда елан бар. 
— Кылычың булса, кый да чык!

Шулай дигәч, каршы яктагы бала, кулын җибәрмичә иптәшләрен ияртеп, «Кыйгак, кыйгак» дип, әле күрсәткән урыннан чыгып, тагын ярым түгәрәк хасил итә. Бу вакытта икенче башта торган баланың кулы берсе өстенә берсе менеп чолганып кала. Балалар тагы шул ук такмакны көйләп кара-каршы әйтешәләр дә, теге бәйләнгән бала яныннан чыгып, аның күршесен дә шулай арты белән әйләндереп, кулларын чалындырып калдыралар. Уенда ничә бала булса, шуларның барысын да бәйләп чыгалар. Шуннан соң иң кырыйда торып, такмак әйткән баланың берсе бәйләнгән баланы тотып: «Бу нигә бәйләнгән?» — ди. Икенче баштагысы берәр сәбәп әйтә. Мәсәлән: «Әнисе кунакка алып бармаган өчен», — ди. Шулай дисә, икенчесе бәйләнгән балага: «Алып барганын көт!» — ди дә ычкындырып бетергәнче уен дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары