open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пәнеҗ

**Пәнеҗ** (, ) — Азиядәге елга, Амудәрья елгасының сул өлеше.

Памир һәм Вәхандәрья кушылып Пәнеҗ елгасы хасил итәләр. Әфганстан (сул яр) һәм Таҗикстан арасында ага. Озынлыгы 921 км, бассейн мәйданы 114 мең км², уртача су чыгымы 1000 м³/с. Сугару өчен куллана. Пәнеҗ үзәненең бер өлешендә Дүшәнбе — Харуг автотракты үтә.

## Кушылдык
* Бартанг

Төркем:Азия елгалары
Вәхандәрья

**Вәхандәрья** (, ) — Әфганстанның төньяк-көнчыгышындагы елга, Амудәрьяның бер кушылдыгы. Әфганстан һәм Таҗикстан чиге янында Памир елгасы белән кушылып Пәнеҗ елгасы хасил итәләр. Озынлыгы 220 км. Памир көньяк читендә Вревский бозлыгыннан башлана; Каракия елгасы кушылуга кадәр **Вәхҗир** () исеме йөртә. Вәхан сырты һәм Һиндукуш арасындагы тирән үзәндә ага.

Төркем:Азия елгалары
Зимми

**Зимми́** (, җыелып  *әһл әл-зи́мма* - «килешү кешеләре», ) — мөселман дәүләте кул астында булган мөселман булмаган кеше, халык. 

## Чыганаклар
*М.И.Мәхмүтов, К.З.Хәмзин, Г.Ш.Сәйфуллин тарафыннан төзелгән, 1993 елда Казанда, "ИМАН" нәшриятендә чыккан ГАРӘПЧӘ-ТАТАРЧА-РУСЧА АЛЫНМАЛАР СҮЗЛЕГЕ нигезендә эшләнгән сайт

## Тышкы сылтамалар
* Кто такие зиммии?  — Ask Imam
* Словарь исламской терминологии

Төркем:Җәмгыять катлаулары
Кече Чапурин

**Кече Чапурин** – Волгоград өлкәсендәге татар авылы. Волгоградтан 4,5 чакрымда гына урнашкан. Зур Чапурники авылы белән бер авыл советына керә. Светлояр районына карый.

Кече Чапуринның басулары Волгоград газкомбинатының санитар зонасына керә. Завод салган эколог зыянны каплау аркасында Зур Чапурники авыл советы Россиянең иң бай авыл муниципаль җирлекләре арасына керә. 2010 елда завод 130 млн сум күчергән.

Авылда меңгә якын кеше яши, 98% татарлар, өйләргә газы-суы кертелгән, юллар әсфәлт. Җирләр бик яхшы – ни утыртсаң, шул үсә, биредә карбыз-кавын, өрек-йөзем үстерү гадәти хәл.

Халыкның күпчелеге Волгоградка йөреп эшли, Кече Чапурникны Волгоградның көньяк капкасы, дип тә атап йөртәләр. Авылда иң борынгы мәчет, клуб, дәүләт бюджетында торган бик яхшы “Туган як” музее, “Татар мәдәни-этнография үзәге”, китапханә, 2 ансамбль эшләп килә, өлкә сабантуйлары да биредә үтә. Ә менә мәктәп юк, заманында бу авылда 2 мәктәп булган, аларда 1949 елга хәтле бары тик татарча гына укытканннар, хәзер исә күрше Зур Чапурники дип аталган рус авылына күчергәннәр. Җирле хакимият идарәсе дә шунда урнашкан.

## Тарихи белешмә

18-19 гасырларда Кече Чапурникка Пенза якларыннан мишәрләр һәм Казан ягыннан татарлар күчеп утыра. Менә шул Казан ягыннан күчкән татарларны “керәшен татарлары” дип йөрткәннәр, халык сөйләве буенча, алар Тәтеш өязеннән чыккан булырга тиешләр. Зиратлар гына түгел, авыл үзе дә икегә бүленгән булган – мишәр очы һәм керәшен очы. 1905 елгы инкыйлабтан соң керәшеннәр дәүләт тарафыннан мөселман динен тотарга рәсми рөхсәт алганнар. 1911 елда алар үз мәчетләрен салып чыкканнар. Хәзер авылда керәшеннәр дә, мишәрләр дә юк, барысы да үзләрен татар дип йөртәләр һәм моның белән бик горурланалар.

Бөек Ватан сугышы елларында Кече Чапурник авылы тагы бер тапкыр тарихка керә. Сталинград сугышының фронт сызыгы шушы татар авылы аша үткән, дисәң дә була. Халыкның сөйләве буенча, 1942 елның 6 һәм 23 августларында немецлар Кече Чапурник авылын бик нык бомбага тоталар, чөнки монда совет гаскәрләренең базасы урнашкан була. Авылның яртысы юкка чыга, бу мәхшәрдән бары тик борынгы мәчет кенә исән кала. Бу авылдан Бөек Ватан сугышында 136 кеше үлә, ә тылда, эвакуациядә үлүчеләрнең саны билгесез.
## Моны да карагыз
* Кече Чапурин мәчете
## Чыганаклар
* Фәүзия Бәйрәмова. Көньякта татар тормышы – V яки милли  

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе татар авыллары
Заза теле

**Заза теле** (яки *зазача*, *зазаки*) - заза халкының туган теле, иран телләренә керүче тел. Заза теле нигездә Төркиядә таралган, шулай ук аны белүчеләр Алманиядә, Казакъстанда да очрый.

Невинс буенча заза телен белүчеләр саны 2 млннан алып 4 милнгача җитә, бу исәпкә аның барлык диалектлары да кертелгән.

Заза теллеләр үзләрен көрд халкының бер өлеше дип саный, һәм үз телләреннән тыш көрд һәм төрек телләрен дә белә. Көрдләрдә заза теле көрд теленең бер диалекты дип санала.

Язу гарәп һәм латин әлифбасына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Иран телләре
Төркем:Көрд телләре
Банан республикасы

**Банан республикасы** (, ) — сәяси тотрыксызлыкка ия һәм чикле авыл хуҗалыгына бәйле Латин Америкасы илләрен чагылдыручы термин. 

Банан республикасының төп билгеләре: милли продуктның тигез бүленмәве, артта калган инфраструктура, мәгариф һәм икътисад, чит ил капиталына нык бәйлелек, бюджет дефициты һәм милли валютаның түбән курсы.

«Банан республиксыа» термина беренче тапкыр 1904 елда О. Генриның «Корольләр һәм кәбестә» хикәяләре җыелмасында кулланыла.

Төркем:Идеология
Фоат Булатов

**Фоат Булатов** — җәлилче.

Фоат Зыятдин улы Булатов Стәрлетамак өязе, Мәләвез авылында зыялы гаиләдә дөньяга килгән. Атасы – Зыятдин Булатов, анасы Зифа Шәрәф (1881-1973) – атаклы Шәрәф бертуганнарының сеңлесе.

1916 елда гаилә Ырынбурга күченеп килә.

1935 елны 1нче курска кереп, 1940 елны Казан коммуналь төзелеш инженерлары институтын тәмамлый. Казанда төзүче-инженер булып эшли.

Кырымда юл төзелешендә эшләгәндә, 1940 елның ноябрендә Ялта военкоматы белән гаскәргә чакыртыла. 3нче кимәлдәге хәрби инженер званиесендә була. Беларусьта, чик саклау гаскәрендә хезмәт итә. Һитлерчы гаскәрләр белән бәрелешләрдә әсир төшә.

Польшадагы Седльце әсирләр лагерендә Абдулла Алиш һәм Гариф Шабаев белән таныша. Лагерьга килгән комиссия югары белемле әсирләрне сайлап алып, Вустрау лагеренә озата. Рәхим Саттар хуплавы белән яшерен патриотик оешмасы эшенә тартыла. Муса Җәлил белән Ырынбурда чакта ук танышлыгы була. 1943 елның гыйнварында Ф. Булатов «Идел-Урал» газетасы редакциясенә урнаша, Ә. Симаев һәм Р. Саттар белән типографиядә листовкалар бастыра.

1943 елның августында кулга алына. 1944 елның августында Берлинның Плөтцензее төрмәсендә җәзаланган.

## Чыганаклар
* [«Молодой строитель». 2005, май](http://www.kgasu.ru/files/materials/317/N5(964)-май-2005.pdf) 

## Искәрмәләр

Төркем:Җәлилчеләр
Төркем:Инженерлар
Төркем:Төзүчеләр
Памир

**Пами́р** (, ,) — Урта Азиянең көньягындагы тау системасы, Таҗикстан (Таулы Бадахшан автономияле өлкәсе), Кытай һәм Әфганстан җирләрендә урнашкан.

Төркем:Таулар системалары
Төркем:Азия таулары
Көек

* **[[Көек (Спас районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Спас районына керүче авыл.
* **[[Көек (Алабуга районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Алабуга районына керүче авыл.
* **[[Көек (Лаеш районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Лаеш районына керүче авыл.
* **[[Көек (Питрәч районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Питрәч районына керүче авыл.
* **[[Көек (Саба районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Саба районына керүче авыл.
* **[[Көек (Балтач районы)|Көек]]** - Татарстан Республикасының Балтач районына керүче авыл.

## Моны да карагыз
*Көек-Ерыкса - Татарстан Республикасының Мамадыш районына керүче авыл.
*Көекбаш - Татарстан Республикасының Балтач районына керүче авыл.
Абдрахман

**Абдрахман** (Габдрахман) — мөселман халыкларында кулланылучы исем, фамилия.

## Топоним
* Абдрахман — БР Авыргазы районындагы авыл.
* Абдрахман — БР Стәрлетамак районындагы авыл.
* Абдрахман — Пенза өлкәсе Неверкин районындагы авыл.
* Абдрахман — Ырынбур өлкәсе Абдулла шәһәр округы торак пункты.

## Җыр
* «Абдрахман» («Абдрахман кантон») — башкорт халык җыры (озын көй).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Габдрахман
Абдулла

*Абдулла (Габдулла) - мөселман халыкларында кулланылучы исем, фамилия.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Караидел районындагы авыл.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Авыргазы районындагы авыл.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Илеш районындагы авыл.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Борай районындагы авыл.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Кырмыскалы районындагы авыл.
*Абдулла - Башкортстан Республикасының Гафури районындагы авыл.
Абыз

*Абыз - Башкортстан Республикасының Караидел районындагы авыл.
*Абыз - Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл.
Моабит дәфтәре

**«Моабит дәфтәре»** (Moabit dəftəre, ) — татар шагыйре Муса Җәлилнең Берлинның Моабит төрмәсендә (Викимәгълүмат, Викиҗыентык) тоткынлыкта язылган шигырьләр циклы.

Дәфтәр ике блокнотта теркәлгән 93 шигырьдән гыйбарәт. 
Дәфтәрләр төрле кәгазь битләреннән тегелгән. Беренчесе яңалиф белән язылган, аның тышына карандаш белән алманча: “Немец, төрек, рус сүзләре һәм сүзтезмәләре сүзлеге”, дип язылган. Икенче блокнот гарәп графикасы белән язылган.

Аерым бер биттә, Җәлил белән төрмәдә көрәштәшләре исемлеге дә күренә. Исемлектәге 12 кешене җәлилчеләр дип атау гадәткә кергән.

Беренче дәфтәрдә - 50 шигырь, ә икенчесендә 62 шигырь һәм 2 өзек тупланган. 20се ике дәфтәрдә дә кабатлана. Аларның барысы да татар телендә язылган.

Әлеге дәфтәрләр тоткынлыктан котылучы Нигъмәт Терегулов һәм Бельгия патриоты Андре Тиммерманс тарафыннан сакланып калган.

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Муса Җәлил шигърияте
Казаклар

[thumb|300px|Кыпчак даласы&nbsp;— иске казаклар [VII гасыр|VII—XVI гасырларда яшәгән вә формалашкан җир]]

**Казаклар** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Казаклар Qazaklar, Kazaklar]*)&nbsp;— ирекле кешелер буларак Ауразия далаларында формалашкан этносоциаль төркем. Алтын Урдада һәм борынгы татар ханлыкларында казаклар&nbsp;— түбән гаскәри дәрәҗәсе, иң кыю батырлардан берсе. Бүгенге казакларның токымнары&nbsp;— кыпчаклар, татарлар, казакълар, ногайлар, нагайбәкләр, үзбәкләр, украин һәм руслардан гайре Ауразиядә яшәгән башка халыклар.

## Сүз чыгышы
«*Казак*» сүзе татар теленнән килеп чыккан. Аның чыгышының берничә аңлатмасы бар. 
* Беренче юрама буенча «*казак*» сүзе&nbsp;— түбәндәдәге Иделдә яшәгән татарлардан килеп чыккан. Аларда «*ак каз*»&nbsp;— иң турылыклы, кыю, чистә кош булганлыктан тотем (олылый торган хайван) булган. Шушы юраманы хәзерге казакларның төшенчәләре исбатлыйлар: 
: «*есаул*»&nbsp;— татар сүзләреннән «*йөз*» «*авыл*» килеп чыккан&nbsp;— *йөзавыл*&nbsp;— йөз авылларда сайланган гаскәр башлыгы.
: «*атаман*»&nbsp;— татар сүзеннән «*ата*», «*атай*» (шуңа күрә рус телендә «*батька*» булып&nbsp;та исемләнә)
: «*улан*» татар сүзеннән «*оглан*» килеп чыккан
: казак диалектларында күп татар сүзләре бар (буерак, урман, яр һәм бүтән). Казаклар турында Шолоховның бөек әсәрендә «Тын&nbsp;Дон» күп татар теленнән чыккан сүзләр тупланган.

* Икенче юрама буенча «*казак*» качак дигәнне аңлата.
* Кайбер гәлимнәр исә «*казак*» сүзе гарәп сүзе «*гази*»-дән («*азат сугышчы*») чыккан дип уйлый. Бу сүздән хәзерге казакъ халкы исеме дә килеп чыгуы мөмкин.

## Тарих
[300px|thumb|Алтын Урда гаскәрләре Легнице сугышында ([1240 ел). Рәсем, 1630 ел]]
Алтын Урда заманда «*казак*»-лар инде билгеле булганнар. Кайбер элеккеге тарихчылар Алтын Урданың гаскәрен «*казаклар*» дип атап йөрткән. Казаклар&nbsp;— Алтын Урданың хәрби катлавы булган.

Шул татар хәрби катлавы исеменнән Россия Империясендә Казаклар хәрби катлавы килеп чыккан.

## Моны да карагыз
* Запорожье казаклары
* Һетман
* Дон казаклары 
* Кубан казаклары

## Сылтамалар
* http://kavpolit.com/kazachij-xutor-pod-kazanyu 
* http://ufagen.ru/node/5540

Төркем:Казаклар
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Россия тарихы
Лятошинка

**Лятошинка** – Волгоград өлкәсенең төньягындагы Иске Полтавка районында бердәнбер татар авылы. Авылда 2012 елда 683 кеше яшәгән, шул исәптән 18 яшькә кадәргеләр – 151. Урта мәктәптә 83 бала укый (2011/12). 1948 елга кадәр мәктәптә укыту татар телендә алып барылган. Клуб һәм китапханә бар.
 
## Тарихи белешмә
Лятошинка авылына татарлар нигез салмый. Екатерина II заманында Идел буеның түбән агымындагы дала ягын Украинадан күченүчеләр торак итә. Алар игенчелек, Элтын һәм баскынчак күлләреннән тоз чыгару белән шөгыльләнә. Тоз ташу юлларның берсендәу украиннар яши торган Иске Полтавка, Салтово, Лятошинка авыллары корыла.

Җирле тарихчы Х. Акманов тапкан документларга күрә, украиннар авылларына Кавказ буйсындырылганнан соң нугайлар күчерелә. Күчмәләр белән тыныша алмагач, украиннар Лятошинкадан күрше авылларга тарала. 1840 елны Лятошинкага хөкүмәт рөхсәтеннән башка Кузнецк өязе (Алтавылдан дигән фикер дә бар) татарлары күченеп килә. Биредәге нугайлар татарлашканмы, яисә башка җиргә күчкәнме – анысы билгесез. 
Кайбер чыганаклар буенча *нугай* исеме казахларның Бүкәй урдасына ияргән качкын татарлар йөрткән. Алар авылга килеп төпләнү белән ук ниндидер сәбәпләр белән казахлар янына кача. Ул качкыннар, патша хөкүмәте төшенмәсен өчен, каракалпаклар дип тә аталганнар. Казахларга ияргән Лятошинкадан «каракалапак»-мишәрләр соңыннан авылдашлары янына кайтмыйча, 230 чакрым түбәнрәк Идел буенда Биштүбә һәм Яңа Кучергановка авылларын коралар.

Инкыйлабка кадәр хәзерге Сарытау өлкәсенә кергән Верхазовка, Осинов Гай, Алтата кебек татар авыллары белән Самар губернасының Яңа Үзән өязенә караган.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе татар авыллары
Леонид Кучма

**Леонид Данил улы Кучма** (укр. *Леонід Данилович Кучма*) — Украинаның сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, икенче президенты (1994 елның 19 июленнән - 2005 елның 23 гыйнварына чаклы).

## Тормыш юлы

Леонид Кучма 1938 елның 9 августта Украинаның Чернигив өлкәсе Новгород-Северск районы Чайкино авылында туа. Бабасы, югары сержант Даныло Прокип улы Кучма (1901 - 1942) - Икенче Бөтендөнья сугышында катнашкан.

Техника фнәннәре намзәте, профессор. 1960—1975 елларда Днепропетровск шәһәрендәге "Южное" конструкторлык бюросында инженер, баш инженер, баш конструктор, баш конструктор ярдәмчесе, Байкоңгыр космодромында техник җитәкчесе.

1982—1986 елларда "Южное" конструкторлык бюросында баш конструкторның беренче урынбасары. 1986—1992 елларда Днепропетровск шәһәрендәре ракетлар төзү концернының Баш директоры. 1992 елдан Украина премьер-министры, 1993 елның декабреннән Украина сәнәгатькәрләр һәм эшкуарлар берлеге президенты, 1994—2005 елларда Украина президенты. 

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Украина президентлары
Төркем:Украина премьер-министрлары
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Абзан

*Абзан - Башкортстан Республикасының Архангель районындагы авыл.
*Абзан - Башкортстан Республикасының Зиянчура районындагы авыл.
Бәхетле планета индексы

** Бәхетле планета индексы** (The *Happy Planet Index / HPI*) – кешеләрнең тормыш хәлен һәм әйләнә-тирә мохиткә тәэсирен күрсәтүче индекс. Ул 2006 елның июль аенда New Economics Foundation (ингл.) (NEF) тарафыннан кертелә. Бу индексның максаты – илләрнең үсешләрен билгеләүче дип саналган Тулаем эчке продукт (ТЭП) һәм Кеше потенциалы үсеше индексы (КПҮИ) кебек билгеле индексларга көндәшлек итү, чөнки соңгыларның исәпләнелгәндә тормыш рәвешенең тотрыклылык ягы игътибарга алынмый. Кешеләрнең  төп максатлары бай түгел, әмма бәхетле һәм исән-сау булуы сәбәпле, аеруча алганда ТЭП индексының урынсыз булуы билгеләнә. Аннан тыш, тотрыклы үсеш фикере бу максатларга ашкынуның әйләнә-тирәгә йөкләнелгән бәяләрен дә исәпкә алынуның кирәген алга сөрә.

*2006 елда тикшерелгән 178 илдән* иң югары дәрәҗәгә , , , ,  һәм  иреште (ләкин Вануату соңгырак индексларга кертелмәде).

*2009 елда тикшерелгән 143 илдән* иң югары дәрәҗәгә  менде, аннан соң килүчеләр , ,  һәм , исемлекнең иң түбән урыннарда ,  һәм  урын алган.

*2012 елгы рейтингы өчен 151 ил сайланды* – иң югары дәрәҗәгә яңадан (икенче тапкыр) Коста-Рика мендә, аннан соң килүчеләр  , Вьетнам, Колумбия,  һәм . 2012 елгы рейтингның иң түбән урыннарын алучылар - Ботсвана,  һәм .

## Кыскача аңлату
HPI гади файда принцибына нигезләнгән — кешеләрнең күбесе озын һәм канәгатьләндерүче тормыш яшәргә тели, һәм бу яктан иң югары дәрәҗәгә ирешүче ил – үз ватандашларына бу теләкләрләренә ирешүгә мөмкинчелек бирүче, шулай да киләчәк буыннарның һәм башка илләрдә яшәүче кешеләрнең шул ук теләккә ирешүләренә киртә салмаучы ил була. Ягъни, бу индекс IUCN Халыкара табигатьне саклау берлегенең 'табигатькә йөкләтелгән (яки тартып чыгарылган ресурслар) берәмлегенә күпме матди таварлары белән чикләнмәгән кеше файдасы/муллыгы тудырылганны' күрсәтүче метриканың булдырылуына җавап бирүче бер күрсәткеч. Кеше муллыгы Бәхетле тормыш еллары күрсәткече белән билгеләнелә. Табигатькә йөкләтелү (яки аннан тартып чыгарылу) өчен кеше башына  әйләнә-тирә мохиткә йөк күрсәткече кулланыла – илдәге тормыш стилен дәвам итү өчен күпме табигый ресурсларын кирәклеген фаразлау омтылышы. Кеше башына әйләнә-тирә мохиткә йөге югары булган ил гадел булганыннан артык табигый ресурсларны кулланып, башка илләр куллана алучы ресурсларны ала һәм планетага төзәтелә алмаслык зарар китерү аркылы киләчәк буыннар хакына да керә.
    

## Халыкара рейтинглар
### 2012 рейтингы
Югары фәкыйрлек дәрәҗәләренә карамастан, иң алдынгы 10 илдән тугызы Кариб диңгезе тирәсендә урнашкан. -
**2012 Happy Planet Index**  

### 2006 һәм 2009 рейтинглары

## Карашлар

## Шулай ук карагыз
* Чын прогресс күрсәткече
* Глобаль тынычлык индексы
* Тулаем милли бәхет
* Legatum муллык индексы
* Тормыш белән канәгатьлелек индексы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*The Happy Planet Index
*Official website of the New Economics Foundation

Төркем:Әйләнә-тирә мохит
Төркем:Бәхет
Төркем:Халыкара рейтинглар
Төркем:Тотрыклылык
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Этнография

**Этнография** (*, ἔθνος – халык һәм γράφω – язарга, тасвирларга*) – Җирдәге кешелек һәм халыклар, һәм башка этник берәшмәләр яшәешен, аларның этногенезын, составын, таралышын, гореф-гадәтләрен, материаль һәм рухи мәдәниятын өйрәнүче тарихи фән.

## Этнография тарихы

## Фәннең бүленеше

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Тормыштан канәгатьлелек индексы

**Тормыштан канәгатьлелек индексы** метаэзләнүдән чыгарылган мәгълүматлары нигезендә Лейчестер университеты аналитик җәмгыяви психолог Адриан Г. Уайт тарафыннан булдырылды.  Бу төрле илләрдә тормыш белән канәгатьлелекне күрсәтергә омтылу.

Бу исәптә, субъектив муллык (канәгатьлелек)нең иң көчле корреляцияләре сәламәтлек (0.7),  байлык (0.6) һәм гади белем алуга ирешә алу мөмкинлеге (0.6) белән.

Бу бәхетне турыдан туры үлчәү омтылышы үрнәге — кешеләрдән аларның ни кадәр бәхетле булулары турында сорау — гади сәясәт үңышлылыгы үлчәмнәре булган ТЭП яки ТМП кебек күрсәткечләргә альтернатива.  Кайбер эзләнүләр бәхетлелек эффектив юлы белән үлчәнә алуына ишарә итә.

Бу индекс, шулай да, турыдан-туры "кешеләр үзләрен ничек сизә" дип сорауга гына нигезләнмәгән, ләкин исәпкә аларның җәмгыяви һәм икътисади үсешен дә ала.

## Канәгатьлелек индексы

## 2006 елгы халыкара рейтингы

## Шулай ук карагыз
* Бәхетле планета индексы
* Кеше потенциалы үсеше индексы
* Тормыш сыйфаты
* Тулаем милли бәхет

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара рейтинглар
Төркем:Бәхет
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Көһнә Үргәнеч

**Көһнә Үргәнеч** ( — Иске Үргәнеч,  *көһнә гөрганҗ*,  *көһнә үргәнҗ*) — Төрекмәнстандагы шәһәр, Ташугыз вилаятендәге Көһнә Үргәнеч әтрабы мәркәзе.

Халык саны 37 мең кеше тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ташугыз вилаяте торак пунктлары
Глобаль тынычлык индексы

**Глобаль тынычлык индексы** (**Global Peace Index/GPI**) – илләрнең һәм регионнарның чагыштырмача тынычлылыгын үлчәү торышлыгы. Бу индекс ''Economist'' журналының мәгълүмат берлеге (ингл.) туплаган һәм берләштергән мәгълүматлар нигезендә халыкара экспертлар түгәрәкләре һәм җыелышлары фикерләрен исәпкә алып Икътисад һәм тынычлык институты (ингл.) (Institute for Economics and Peace/IEP) тарафыннан барлыкка китерелгән. Исемлек буенча мәгълүматлар беренче тапкыр 2007 елның май аенда бастырылды, соңгырак чыгарылышлары 2008 елның май, 2009 елның 2 июнь, 2010 елның 10 июнь, 2011 елның 25 май һәм иң соңгысы 2012 елның июнь аенда пәйда булды. Бу дөнья илләренең тынычлылыгы буенча эзләнүләренә нигезләнгән иң беренче рейтингы дип санала. Соңгы чыгарылышына 158 ил кертелгән (2007 елда 121 иде). Бу индекс Кофи Аннан, Далай-лама XIV, архиепископ Десмонд Туту, ның элекке президенты Мартти Ахтисаари, Нобель бүләге лауреаты Мөхәммәт Юныс, икътисад галиме Джеффри Сакс, ның элекке президенты Мэри Робинсон, һәм ның элекке АКШ президенты Джимми Картер тарафыннан якланылды. Исәпкә алынган факторлар арасында илдәге җинаятьчелек дәрәҗәсе, һәм илнең тышкы мөнәссәбәтләренә тәэсир итүче хәрби чыгымнары һәм сугыш факторлары. Индексның яңа чыгарылышы елдан елга , ,  ( баш-фатиры) һәм да урын анарга багышланган вакыйгалар белән җәмәгатьчелек игътибарына җәлеп ителә.

## Методология

## Тәнкыйть һәм җавап

## Глобаль тынычлык индексы рейтингы

Тынычрак дип саналган милләтләр азрак баллар җыйган. Рейтинглары яшел зонада булган илләр дөньяның иң тыныч 20%ка керә, кызыл зонасындагылары – тынычлык дәрәҗәсе иң түбән 20% булганнары төркемендә.


:**Игътибар:**2010 ел мәгълүматны җыюда методологик аермалар булды.


## Шулай ук карагыз
* АКШ тынычлык индексы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Vision of Humanity - Global Peace Index Site
* Interactive world map of the Global Peace Index 
* Institute for Economics and Peace
* UCDP database 

Төркем:Халыкара рейтинглар
Төркем:Глобализациягә бәйле индекслар
Төркем:Тынычлык
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Тормыш сыйфаты индексы

''Economist'' журналының мәгълүмат берлеге (ингл.) исәпләгән **тормыш сыйфаты индексы** субьектив тормыш белән канәгатьлелек сораштырулар нәтиҗәләрен төрле илләрдә тормыш сыйфатын билгеләүче обьектив факторлар белән берләштерә. Индекс 2005 елда 111 ил һәм территорияләр буенча  мәгълүмат нигезендә исәпләнелгән.

## Метод

Сораштыру илнең дәрәҗәсен билгеләр өчен тугыз тормыш сыйфаты факторларын куллана. Бу факторлар һәм аларны үлчәү өчен кулланылган индикаторлар түбәндә бирелгән:

# **Сәләмәтлелек:** Кешенең туу вакытында тормыш озынлыгы фаразы (еллар). Чыганак: *АКШ җанисәп бюросы*
# **Гаилә тормышы:** Аерылулар дәрәҗәсе (ил халкының һәм 1000 кешегә), 1 (иң түбән) – 5 (иң югары) индексы килеш. Чыганаклар: **'; ''Euromonitor''
# **Җәмгыяви тормыш:** Чиркәүгә йөрүче яки профсоюзларда катнашучылар өлеше югары булганда 1, югыйсә 0. Чыганак: ''Бөтендөнья кыйммәтләр сораштыруы''
# **Матди муллылык:**Илнең кеше башына исәпләнелгән [[ТЭП]] ([[САМП]] күрсәткече буенча), АКШ долларларында. Чыганак: ''Economist'' журналының мәгълүмат берлеге
# **Сәяси тотрыклылык һәм иминлек:** Сәяси тотрыклылык һәм иминлек рейтинглары. Чыганак: ''Economist'' журналының мәгълүмат берлеге
# **Климат һәм география:**Географик киңлек, җылырак һәм салкынрак климатларны аеру өчен. Чыганак: ''[[:en:CIA World Factbook]]''
# **Эш иминлеге:** Эшсезлек дәрәҗәсе (%.) Чыганак: ''Economist'' журналының мәгълүмат берлеге
# **Сәяси иреклелек:** Уртача сәяси һәм җәмгыяви иреклекләр индексы. Тулысынча ирекле өчен – 1, ирексезләр өчен 7. Чыганак: ''[[:en:Freedom House]]''
# **Гендер тигезлелек:*' Ирләр һәм кыз-хатыннарның уртача алган эш хаклары нигезендә үлчәнелә. Чыганак: *:en:UNDP :en:Human Development Report*

==*Economist'' журналының мәгълүмат берлеге әзерләгән тормыш сыйфаты индексы, 2005==

## Индекс исемлегенә кертелмәгән илләр
Исемлеккә ышанычлы ранг исәпләү өчен мәгълүматлар җитәрлек булмау сәбәпле күп илләр/територияләр (шул исәптән алар арасында булган Түбән үсештәге илләрнең күпчелеге), рейтингка кертелмәде. Шул ук сәбәпле Аурупаның микродәүләт илләре дә (алар өчен рангларны санаганда рейтингта бик югары булачаклары исәпләнү сәбәпле) кертелмәде.

## Шулай ук карагыз
* Бәхетле планета индексы
* Тормыш белән канәгатьлелек индексы

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара рейтинглар
Төркем:Сыйфат
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Үргәнеч

**Үргәнеч** () — Үзбәкстандагы шәһәр, Хәрәзем вилаятенең мәркәзе. Халык исәбе 135,1 мең кеше (2010) тәшкил итә.
## География
Шәһәр Шават каналында, Амудәрьяның ярыннан (Чалыш пристане) 12 км көнбатыштарак, Ташкәнттән 1100 км көнбатыштарак урнашкан. «Үргәнеч» аэропорты, Төрекмәнабад — Бейнеу сызыгында тимер юл станциясе.
## Тарих
Шәһәрне XVII гасырда Амудәрья елгасы юлы үзгәрү сәбәпле Көһнә Үргәнечнең халкы күчеп нигезләгән.
## Халык

Төп милләтләр: үзбәкләр — 90%, руслар — 5%,башка милләтләр — 5%,  
## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Хәрәзем вилаяте торак пунктлары
Төркем:Үргәнеч
4 (сан)

**4** **(дүрт)** — **[[3 (сан)|3]]** белән **[[5 (сан)|5]]** арасындагы бөтен сан.
4 саны калдыксыз итеп 1-гә, 2-гә һәм 4-кә бүленә.

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
5 (сан)

**5** **(биш)** — **[[4 (сан)|4]]** белән **[[6 (сан)|6]]** арасындагы бөтен сан.
5 саны Фибоначчи саны булып тора. 

## Математикада
Математикада 5 — гади натураль сан:  5 = 5 \times 1 = 1 \times 5 .

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
6 (сан)

**6** **(алты)** — **[[5 (сан)|5]]** белән **[[7 (сан)|7]]** арасындагы бөтен сан.
6 саны калдыксыз итеп 1-гә, 2-гә, 3-кә һәм 6-га бүленә.
3!=6.

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
7 (сан)

**7** **(җиде)** — **[[6 (сан)|6]]** белән **[[8 (сан)|8]]** арасындагы бөтен сан.
7 саны математика төшенчәләрендә гади сан булып тора.

## Математикада
Математикада 7 — гади натураль сан:  7 = 7 \times 1 = 1 \times 7 .

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
8 (сан)

**8 (сигез)** — **[[7 (сан)|7]]** белән **[[9 (сан)|9]]** арасындагы бөтен сан.
8 саны Фибоначчи саны булып тора. 

## Математикада
Математикада  8 = 8 \times 1 = 1 \times 8 = 4 \times 2 = 2 \times 4 = 2 \times 2 \times 2 .

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
9 (сан)

**9** **(тугыз)** — **[[8 (сан)|8]]** артыннан килүче **[[10 (сан)|10]]** бөтен сан.

## Математикада
Математикада  9 = 3 \times 3 .

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
3 (сан)

**3** **(өч)** — **[[2 (сан)|2]]** белән **[[4 (сан)|4]]** арасындагы бөтен сан.
Математика төшенчәләрендә гади сан булып тора.

3 саны Фибоначчи саны булып тора. 

## Математикада
Математикада 3 — гади натураль сан:  3 = 3 \times 1 = 1 \times 3 .

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
0 (сан)

**0** (**нуль**, ,  — «һичбер») — тискәре санннар белән уңай саннарны аеручы, алар арасындагы сан.

## Искәрмәләр

Төркем:Саннар
Хак

#Хак - җиләк-җимештән ясалучы ризык.
#**[[Хакыйкать]]**
#Әйбернең кыйммәте яки **[[бәя]]се**.
#Берәр затның **[[субьектив хокук]]**ы.
Биш (Франция)

**Биш** () — Франциянең Ньевр департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Ньевр департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Буа (сусаклагыч)

[thumb|[Петергофтагы буа]]
**Буа** — халыкны су белән тәэмин итү өчен, авыл хуҗалыгы җирләренә су сибү, балык үрчетү, су кошлары үрчетү өчен, су спорты чараларын оештыру, санитарлык, янгын сүндерү өчен су алу максатыннан корылган су сакланучы ясалма сулык.

Күләме бер миллион куб метрдан кечерәк ясалма сулыкларны **буа** дисәләр, зурракларын инде сусаклагыч диләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Сулыклар
Төркем:Буалар
Күкрәкчә

**Күкрәкчә** (шулай ук *бюстга́льтер* ( — күкрәк тотучы»)- хатын-кызларның күкрәген эчке яктан каплап, күтәреп торган эчке кием. 

Борынгы киеменәрдән санала. Элек аны хатыннар күлмәк астыннан муеннарына бәйләп калдырганнар. Күкрәкчәнең бизәү алымнарында да җирле аермалар бар. XIX гасырдан алып күкрәк тоткыч буларак корсетны кысрыклап чыгара.

## Чыганаклар
* «Татарская народная одежда». Татарское книжное издательство. Казан, 1997 ел.

Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Альберт Фәтхи

**Альберт Фәтхи** – татар галиме, борынгы татар әдәбияты белгече-археограф.

## Тәрҗемәи хәл
Альберт Сәет улы Фәтхиев Актаныш районының Такталачык авылында 1937 елның 8 июлендә дөньяга килгән, яшьли атасыз калган бала (әтисе Сәет ага фронтта һәлак булган) мәктәптә тырышып укып, аннан университетта белем ала. Үз халкының рухи мәдәнияте буенча югары квалификацияле белгеч булып өлгерә. Альбертның беренче фәнни хезмәтләре студент елларында ук республика матбугатында басыла. 1959 елда татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлагач, фәнни китапханәнең кулъязмалар һәм сирәк китаплар бүлегендә эшли башлый. Аның уникаль хәтере, тирән белеме студентлар, галимнәр өчен дә кыйммәтле чыганак вазифасын үти.

Укыган чагында ук татар милли-мәдәни хәрәкәтендә катнаша. 1966 елны Нурихан Фәттах белән бергәләп бер төркем зыялыларның Болгарга беренче сәяхәтен оештыра.

Альберт Фәтхи ике дистә еллап дәвам иткән әдәби эшчәнлеге чорында татар әдипләре һәм галимнәренең кулъязма мирасын өйрәнүгә бәйле тасвирламалар туплый. Һәм аларны 1960, 1962, 1968, 1980 елларда китап итеп бастырып чыгара.

Алтмышынчы елларның икенче яртысында Әхнәф Харисовның татар әдәби мирасын ясалма рәвештә башкортлаштырырга омтылып язган «Башкорт халкының әдәби мирасы. XVIII-XIX гасырлар» (Уфа, 1965) дигән китабы басылып чыкты. Бу китап 1973 елда рус телендә дә дөнья күрде. Фәнни гаделлекне тирән аңлаган А. Фәтхи әлеге басманың эчтәлегенә мөнәсәбәтен белдереп, «Казан утлары» журналының 2 нче санында (1968) «Мәгърифәт төбәкләре һәм әдәби багланышлар» дигән күләмле мәкаләсен бастырып чыгарды. Ул анда Ә. Харисовның фәнни, нәзари, гамәли хаталарын объектив рәвештә тәнкыйтьләгән иде.

Тирән фактик материалларга нигезләнеп язылган бу хезмәт авторга, куанычлар белән бергә, зур борчулар да китерде. Торгынлык елларына хас булганча, бу кыйммәтле фәнни хезмәт авторы рәсми идеология ялчылары тарафыннан төрлечә эзәрлекләнә башлады.

## Искәрмәләр

## Гыйльми хезмәтләре
* Фәтхи А. Азатлык өчен көрәшләрнең яңа бер әдәби документы. Салават бәете.//КУ. - 1967. - N 5. - Б. 121-125.
* Фәтхи А. Мәгърифәт төбәкләре һәм әдәби багланыш: лар. //КУ.- 1968.- N 2. - Б. 103-122.
* Фәтхи А. Кулъязмалар тасвирламасы. V чыгарылыш.
-Казан. 1960.- 62 б.; X чыгарылышы. - Казан, 1962.- 47 б.; XII чыгарылыш. — Казан, 1968. - 83 б.
* Фәтхи А.С. Татар әдипләре һәм галимнәренең кулъязмалары. КДУ Фәнни китапханәсенә 1959-1969 елларда кергән кулъязмаларның тасвирламасы. - КУН, 1986. — 161 б.

## Чыганаклар
* Ф. Исламов Алар истә, алар хәтердә...//КОЛАЧЛЫЙСЫ КИҢЛЕГЕ ЗУР ИДЕ//Татар иле. 18 июль, №25 

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Әхнәф Харисов

**Әхнәф Харисов** – күренекле башкорт әдәбияты галиме. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987).

## Тәрҗемәи хәле
Әхнәф Ибраһим улы Харисов Бөре өязе Имән исемле татар-мишәр авылында дөньяга килгән.

Гыйльми эшкә сәләте К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтының башкорт теле һәм әдәбияты бүлегендә укыган чагында күренә башлый. 1935 елда институтны тәмамлагач, шунда эшкә калдырыла.

1937 елда шагыйрь Кадыйр Даян белән бергәләп башкорт теле буенча «Стилистика. V—VII кластар өчен дәреслек» китабын язалар. 1941 елда Мәскәүдә тел белеме буенча аспирантура тәмамлый, Башкортстаннан беренче буларак, филология фәннәре кандидаты дәрәжәсенә диссертация яклый. 1944 елда рус телендә «Категория глагольных видов в башкирском языке» дигән тирән эчтәлекле фәнни китабын чыгара. Шул ук 1944 елда Ә. И. Харисов уку йортлары өчен «Әдәбият теориясе»н дөньяга чыгара. Үз эшчәнлеген телче булып башлаган Ә. И. Харисов нигездә әдәбият мәсьәләләре белән шөгыльләнә.

1958 елда Шәехзадә Бабичның әсәрләрен туплап, Уфада китап итеп чыгара.

Аның 1965 ел дөнья күргән зур күләмле, татар әдәби мирасын ясалма рәвештә башкортлаштырырга омтылып язган «Башкорт халкының әдәби мирасы. XVIII—XIX гасыр» дигән китабы — башкорт фәнни даирәсендә иң югары үрнәк. Бу китап 1973 елда рус телендә дә дөнья күрде. Фәнни гаделлекне тирән аңлаган Казан галиме Альберт Фәтхи әлеге басманың эчтәлегенә мөнәсәбәтен белдереп, «Казан утлары» журналында «Мәгърифәт төбәкләре һәм әдәби багланышлар» (1968) дигән күләмле мәкаләсен бастырып чыгарды. Ул анда Ә. Харисовның фәнни, нәзари, гамәли хаталарын объектив рәвештә тәнкыйтьләгән иде.

Ә. Харисовның гыйльми эшчәнлеге Салават Юлаев премиясе, «Октябрь революциясе», «Шәрәфлек билгесе» орденнары һәм медальләр белән билгеләнде. Уфаның мөселман зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт әдәбият галимнәре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Урта Ауразия

**Урта Ауразия** (рус. Центральная Евразия, англ. Central Eurasia) - күп милләтле Ауразиянең бер регионы, татар халкының тарихи ватаны.

## Тарих
Урта Ауразия — кешелек цивилизациясенең борынгы үзәкләренең берсе.

Борынгы заманнарда бу регионның иң таралган атамасы — Бөек Скифия булган. Бөек Скифия атамасы борынгы греклардан килә. Алар Бөек Скифия дип Юнaнcтандән (Урта диңгез hәм Кара диңгез регионнарының борынгы жәмгыяте) hәм Яypyпaдан (Көнбатыш Ауразиядән) төньяктарак hәм көнчыгыштарак яткан һәммә җирләрне атаганнар.

XIII–XVIII гасырларда бу регион иң атаклы исеме Тартария (Бөек Татария, Яypyпaның Татария) булып торса, XVI–XXI гасырларда исә бу регион иң атаклы исеме Бөек Россия булган.

Борынгы заманнардан Урта Ауразиядә олуг күп милләтле дәүләтләр һәм жәмгыятьләр яшәгән — борынгы Бөек Скифия халыкларының берлеге, Дәште Кыпчак халыкларының берлеге, Көнчыгыш Төрки каһанлыгы, Монгол империясе, Алтын Урда, Россия империясе, Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятлар Берлеге, Россия Федерациясе.

XIII–XVII гасырларда Урта Ауразиядә яшәүче ирекле кешеләрнең иң таралган атаклы исеме «татарлар» яисә «казаклар» (казакълар) булып торган.

## Чыганакнар
* http://central-eurasia.com/index/?uid=185

Төркем:Ауразия
Төркем:Регионнар
Төркем:Ауразия тарихы
Әхәт Җәми мәчете

**Әхәт Җәми мәчете** — Донецк hәм Донецк өлкәсенең үзәк, җәмигъ мәчете. Шәһәрнең Куйбышев районында урнашкан.

## Тарихы
Мәчет 1999 елның 3 сентябрендә ачыла.

## Тышкы сылтамалар
* Донецк өлкәсе җәмгыяте. 

Төркем:Украина мәчетләре
Донецк өлкәсе

**Донецк өлкәсе** (, ) — Украинаның көнчыгышында урнашкан өлкә. Башкаласы — Донецк каласы. Өлкә 1938 елның 3 июнендә оеша.

Әлеге вакытта  өлкә территориясенең өлеше, шул исәптә Донецк ДХҖ контроле астында тора, шуңа күрә өлкә администрациясе Краматорскида урнашкан.

## География
### Чиктәшлек

## Халык
2012 ел мәгълүматларына караганда Донецк өлкәсендә 4,390 млн кеше яши. Милли яктан биредә яшәүче халыкның 56,9%-тын — украиннар, 38,2%-ын — руслар, 1,6%-ын греклар тәшкил итә. Халыкның  0,40%-ы, ягъни 20 меңгә якын кеше, татар халкы вәкилләре.

## Административ-территориаль бүленеше
сулда|320px|Районы и города Донецкой области
Донецк өлкәсе 28 шәһәр округына һәм 18 районына бүленә:
### Районнар
# Александровка районы
# Амвросиевка районы
# Бахмут районы
# Великая Новосёлка районы
# Волноваха районы
# Володарское районы
# Доброполье районы
# Константиновка районы
# Красноармейск районы
# Красный Лиман районы
# Марьинка районы
# Новоазовск районы
# Перший Травень районы
# Славянск районы
# Старобешево районы
# Тельманово районы
# Шахтёрск районы
# Ясиноватая районы

### Шәһәр округлары

## Өлкәдә туган танылган шәхесләр
* Нонна Мордюкова (1925-2008), ССРБ халык артисты.
* Шамил Шәйдуллин (03.03.1963, Родинское), Куйбышев тимер юлы башлыгы урынбасары.
* Шәүкәт Шәйдуллин (22.06.1961, Родинское), «Россия тимер юллары» ААҖ вице-президенты.

## Шулай ук карагыз
* Донецк Халык Җөмһүрияте
## Искәрмәләр

*
Галләарал районы

**Галләарал районы** (*Галләарал төмәне*, , ) — Үзбәкстандагы Җиззах өлкәсенең идарә районы. Мәркәзе Галләарал шәһәре; иң зур шәһәр Мәрҗәнболак булып тора. Мәйданы 1950 км²; халык исәбе 127,5 мең кеше (2004) тәшкил итә. 

## Тарих
Галләарал районы 1926 елның 29 сентябрендә оештырылган.

Төркем:Җиззах өлкәсе
Өкеләр

: *[[Чырайсыз ябалаклар|Байгышлар (чырайсыз ябалаклар) белән буталмаска]]*

**Өкеләр** (*мәче башлы ябалаклар*, шулай ук еш *байгышлар*, ) — ябалак кошлар семьялыгының кошлар ыругы, 19 төрне эченә ала.

Ауразия, Америка һәм Төньяк Африкада таралганнар. Россиядә бер төре — өке (*B. bubo*) очрый. Татарстанда сирәк очрый, утрак төр.

Биек кәүсәле урманнарда, урман үскән чокырларда яши. 80 см га кадәр озынлыкта, ата кош 3 кг, ана 2,5 кг чамасы авырлыкта, канат җәеме 180 см га җитә. Каурыйлары йомшак, кара тимгелләр һәм тар аркылы сызыклары булган җирәнрәк көрән төстә. Башында тырпаеп торган зур кара каурыйлары — «колаклары» бар. Йомры башлы, йөзе яхшы күренә. Зур күзләре алга карый. Аяклары көчле, тулысынча диярлек каурый белән капланган, бармаклары аска бөгелгән очлы тырнаклы. Томшыгы кыска, ыргаксыман кәкре. Башы 270 градуска борыла. Очуы салмак һәм тавышсыз. Март ахыры — апрельдә парлашу чорында үзенчәлекле тавышлары ишетелә. Җир өстендә аулак чокырда оялый. 2–3 ак йомырка сала. Төп азыгы — тычкансыман кимерүчеләр (йомран, әрлән, су тычканы), бакалар, балыклар. Озак вакыт аучылык хуҗалыгына зыян китерә дип исәпләнгән, кырып бетерелергә тиеш булган , шуның нәтиҗәсендә бик сирәгәя. Мәче башлы ябалакның 70 елга кадәр яшәү очраклары мәгълүм.

Татарстанның Кызыл китабына кертелгән.

## Төрләр
* Өке (*Bubo bubo*)
* Виргиния өкесе (*Bubo virginianus*)
* Магеллан өкесе (*Bubo magellanicus*)
* Бенгалия өкесе (*Bubo bengalensis*)
* Чүл өкесе (*Bubo ascalaphus*)
* Кап өкесе (*Bubo capensis*)
* Африка өкесе (*Bubo africanus*)
* Соры өкесе (*Bubo cinerascens*)
* Гвинея өкесе (*Bubo poensis*)
* Узамбара өкесе (*Bubo vosseleri*)
* Непал өкесе (*Bubo nipalensis*)
* Малайя өкесе (*Bubo sumatranus*)
* Буйлы өкесе (*Bubo shelleyi*)
* Аксыл өкесе (*Bubo lacteus*)
* Каралҗым өкесе (*Bubo coromandus*)
* Көнбатыш Африка өкесе (*Bubo leucostictus*)
* Филипин өкесе (*Bubo philippensis*)
* Ак ябалак (*Bubo scandiacus*, *Nyctea scandiaca*)
* Балык өкесе (*Bubo blakistoni*, *Ketupa blakistoni*)

## Галерея

File:Bubo bubo winter 1.jpg|Өке
File:Bubo virginianusPCCA20031019-0367B.jpg|Виргиния өкесе
File:SpottedEagleOwl2546MG2.jpg|Африка өкесе
File:Bubo ascalaphus -Kakegawa Kacho-en, Kakegawa, Shizuoka, Japan-8a.jpg|Чүл өкесе
File:Bubo sumatranus -Kuala Lumpur Bird Park-8a-2cp.jpg|Малайя өкесе
File:Bubo cinerascens.jpg|Соры өке
File:Bubo capensis mackenderi.jpg|Кап өкесе
File:Bubo philippensis.jpg|Филипин өкесе
File:Dusky eagle owl Bubo coromandus (2154437883).jpg|Каралҗым өке
File:Bengalese Eagle Owl.jpg|Бенгалия өкесе
File:Snowy Owl Barrow Alaska.jpg|Ак ябалак
File:Blakiston`s fish owl1.jpg|Балык өкесе


Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ябалак кошлар
Бал корты бете

**Бал корты́ бете́** (Braula coeca) - браулидлар семьялыгындагы чебен.

Гәүдәсе ялтыравыклы, кызгылт-көрән төстә, озынлыгы 1,4-1,5 мм, мыекчыклары саргылт төстә, кара төкләр белән капланган, кырыйда күзләре һәм канатлары юк. Киң таралган. Бал кортында (еш кына ана корт һәм эшче кортларда) паразитлык итә, эшче кортларның ана кортны һәм нәселне туендырыр өчен җыйган азыклары белән туклана. Бер умартада 75 ләп чебен булырга мөмкин. Йомыркасын кәрәз капкачларына сала; личинкасы балавыз һәм андагы серкә белән туена.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Чебеннәр
Балкараклар

**Балкаракла́р** (Sphingidae) - төнге күбәләкләр семьялыгы. Дөнья фаунасында - 1200 ләп, Татарстанда 20 төре бар.

Киң күкрәкле, юан корсаклы, алгы канатлары озынча һәм тар, арт канатлары кыска, орчыксыман гәүдәсе белән аерылып тора. Бер урында канатларын тиз җилпеп торып, чәчәккә кунмыйча гына нектар суырырга җайлашканнар. Тәңкәканатлылар арасында иң тиз очучылардан санала, тизлекне 60 км/сәг кә кадәр җиткерә алалар. Эңгер-меңгердә һәм төнлә активлар, кайбер төрләре көндез дә актив. Күбәләк кортының арткы өлешендә каты мөгезе бар. Балкараклар республиканың барлык территориясендә очрый. Бигрәк тә нарат балкараклар күп. Бу - канатларының ян-якларында нечкә ак кайма һәм аксыл соры сурәт төшкән, соры төстәге зур күбәләк. Июнь-июль айларында оча. Кортлары нарат агачында үсә. Зелпе төклетурасы - көндез очучы балкаракларның бер төре. Уртача зурлыкта. Әле яңа гына күбәләккә әверелгәненең канатларында кара тәңкәләр була, ләкин беренче очыштан соң алар коела һәм канатлары кара каймалы үтә күренмәлегә әверелә. Гәүдәсе сары, карасу төстәге сызыклар бар. Тышкы кыяфәте белән әлеге күбәләк төклетураны хәтерләтә. Күбәләк корты зелпедә үсә. Юкә балкараклары, тирәк балкараклары, йогырт балкараклары - еш очрый торган төрләре.

«Үле баш» исемле балкараклар, сирень балкараклары һәм күзләч балкараклар ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Балыкчы карчыга

**Балыкчы́ карчыга́** () — лачынсыманнар отрядыннан зур ерткыч кош. Балыкчы карчыга кошлар гаиләнең бердәнбер төр.

Бөтен җир шарында диярлек (Африка һәм Көньяк Америка тропикларында гына юк) таралган. Татарстан территориясендә зур сулыклар янында яши. Күчмә кош. Апрельнең икенче яртысында очып килә.

Гәүдәсенең озынлыгы 60 см га кадәр, ана кош 2 кг га кадәр, ата кош 1,5 кг га кадәр авырлыкта. Канатлары тар, канат җәеме 1,3 м чамасы. Каурыйлары тыгыз, өстән кара көрән төстә, астан бүксәдән түшенә таба кара сызык сузылган саргылт ак төстә; башы ак диярлек. Баш артында очлы, каурыйлы зур булмаган бүреге бар. Көчле аяклы, озын тырнаклары бөгелгән. Бармакларының аскы ягы киртләч. Аякларының шундый булуы табышны җитез эләктереп алу һәм нык тоту мөмкинлеге бирә. Күбесенчә балык белән туклана. Балык булмаганда, кыр тычканнары, ондатра, бакалар белән туена ала. Биек агач башларында оялый. Аксыл төстәге кызгылт-көрән тимгелле 2–3, сирәк кенә 4 йомырка сала. Кышларга октябрь урталарына таба очып китә.

Татарстанның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
thumb|left|250px|Балыкчы карчыга аулый

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кошлар
Төркем:Лачынсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Безелдәвек чебеннәр

**Безелдәве́к чебеннә́р** (*чәчәк чебеннәре*) (Syrphidae), чебеннәр семьялыгы. 4,6 меңнән артык төре бар, Русиядә - берничә йөз, Татарстан территориясендә 100 дән артык төре билгеле, ләкин төрләр составы җитәрлек өйрәнелмәгән.

Гәүдәсенең озынлыгы 5-25 мм, сары, ак, кызыл яки кара төстәге ачык буй-буй сызыклары яки тимгелләре бар. Кайберләре чагучы элпәканатлыларга: шөпшә, бал корты яки төклетурага охшаган. Чәчәк нектары белән туенулары сәбәпле зур безелдәвек чебеннәр үсемлекләрне серкәләндерәләр; канатлары белән тиз җилпенеп, читкә тиз очып китүләре һәм яңадан үләнчел үсемлек һәм куак чәчәкләренә очып килүләре, һавада озак хәрәкәтсез, элеп куйган кебек тора алулары белән аерылалар. безелдәвек чебеннәр личинкаларының яшәү рәвеше төрлечә: үсемлек белән туенучылар каткан кабык астында, агач куышларында, үсемлек тукымаларында яши, суган безелдәвек чебеннәр (Eumerus) личинкалары суганчаларны зарарлыйлар, аларның үзәген ашыйлар; сапрофаглар таркалу продуктларына бай булган суда яшиләр.

«Күсесыман»нар дип аталучы Eristalis ыругы чебене личинкаларының корсак очында 15 мм га кадәр озынлыктагы сулыш көпшәсе бар; ерткычлары үсемлекләрдә яшеренмиләр, башка тигез канатлыларның личинкаларын һәм гөмбәләрен юк итәләр, кайберләре бөҗәк-ксилофагларның йөрү юлларында, төклетура, кырмыска һәм шөпшә ояларында туеналар.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Чебеннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Сула

**Бёрш** (Stizostedion volgensis) яки **сула** - алабугалылар гаиләлегеннән сыла балыклылар ыругы балыгы. Каспий, Азак һәм Кара диңгез бассейннарында, ТРда Зөя, Кама, Мишә һ.б. елгаларда, Куйбышев һәм Түбән Кама сусаклагычларында очрый.

Озынлыгы - 25-45 см, авырлыгы 250 г нан 1,4 кг га кадәр. Тышкы кыяфәте белән сыла балыгына бик охшаган, ләкин казык тешләре булмавы, саңак һәм «яңаклары» вак кытыршы тәңкәле булуы белән (сыла балыгыныкы бөтенләй шәрә) аерылып тора. Җенси өлгерү вакыты 3 нче яки 4 нче елга туры килә. Апрель ахырыннан майга кадәр агым суда уылдык чәчә. Башлыча, вак балык һәм кысласыманнар белән туклана. Промысел балыгы.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Зәрәфшан (елга)

**Зәрәфшан** (, ,  — «алтынлы» (үрге агымда — Мәстчаһ) — Урта Азиядәге елга, Амудәрьяның борынгы кушылдыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Азия елгалары
Бакыр кәлтәләр

**Бакы́р кәлтәлә́р** (Anguis) - җизбаш кәлтәләр гаиләлегеннән кәлтәләр ыругы. Бер генә төре бар - бакыр кәлтә (җизбаш) (A. fragilis). Европада һәм Көнбатыш Азиядә киң таралган. ТР территориясендә киң яфраклы һәм катнаш урманнарда, урман читендә, кисентеләрдә яши. 
## Тасвирлама
Орчыксыман гәүдәле, 26 см га кадәр озынлыкта. Аркасы металлга хас ялтыравыклы коңгырт-көрән төстә, ата кәлтәләрнең аркасында күк һәм карасу төстәге таплары бар. Бакыр кәлтәләр еланнан хәрәкәтчел күз кабаклары булуы белән, ә башка кәлтәләрдән аяксыз булулары белән аерылалар. Елан кебек боргаланып, акрын шуыша. Күп кенә башка кәлтәләр кебек, эзәрлекләүдән куркып, койрыгын өзеп калдыра. Яңгыр суалчаннары, лайлачлар, күбәләк кортлары белән туена. Тереләй тудыручылар. Июль ахырында - август башында 90-105 мм озынлыктагы 7-12 яшь кәлтә туа. Август аеннан кышлый торган урыннарына шуыша башлыйлар. Берничә дистәләп бергә, имезүчеләрнең өннәрендә, черегән агач төпләрендә кышлыйлар. Бакыр кәлтәләрне кайвакыт ялгыш агулы елан белән бутыйлар. 

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кәлтәләр Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Җиззах өлкәсе

**Җиззах өлкәсе** (*Җиззах вилаяте*, , ) — Үзбәкстанның идарә өлкәсе. Мәркәзе Җиззах шәһәре булып тора.

Җиззах өлкәсе 1973 елның 29 декабрендә Үзбәкстан ССР эчендә оештырылган. 1988 елның 6 сентәбрендә өлкә бетерелгән, ә 1990 елның 16 февралендә кире оештырылган.

## Җәгъpафия
Җиззах өлкәсе Үзбәкстанның үзәк өлешендә Сырдәрья һәм Зәрәфшан елгалары арасында урнашкан. Өлкәсенең мәйданы 20 500 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. Климат континенталь, корылыклы, эссе җәй һәм уртача салкын кыш белән.

Чиктәш булып тора:
* төньякта Казакъстан җɵмһүрᴎятсы һәм Сырдәрья өлкәсе белән;
* көньяк-көнчыгышта Таҗикстан җɵмһүрᴎятсы белән;
* көнбатышта Нәвайи һәм Сәмәрканд өлкәләре белән.

## Халык
Халык исәбе 1&nbsp;139 мең артык кеше (2008) тәшкил итә (җɵмһүрᴎят халкының 4,7 %), үзбәкләр 83,2 %, казакълар 6,2 %, кыргызлар 2,9 %, таҗиклар 2,4 %, руслар 2 %, татарлар 1,8 % һ.б. Халыкның тыгызлыгы 1 дүрᴛᴋел ᴋиламитер га 50 кеше, авыл халкы өлеше 69,5 % тәшкил итә.

## Идарә бүленеше

Өлкә 12 идарә районына (төмәненә) бүленгән:
# Әрнәсай
# Бәхмәл
# Дустлык
# Фариш
# Галләрарал
# Җиззах
# Мирзачүл
# Пәхтәкар
# Яңаабад
# Замин
# Зәфәрабад
# Зарбдар

һәм өлкә карамагындагы шәһәр:
* Җиззах

### Шәһәрләр
* Гагарин
* Галләарал
* Дәштабад
* Җиззах
* Дустлык
* Мәрҗәнболак
* Пәхтәкар

Төркем:Үзбәкстан өлкәләре
Төркем:Җиззах өлкәсе
Бронзаклар

**Бронзакла́р** (Cetoniinae, **бакыр коңгызлар**) - пластинкамыеклылар гаиләлегендәге коңгызлар ассемьялыгы. Дөнья фаунасында 2600 дән артык төре исәпләнә, Татарстанда 5 төре бар. 

Төсе ачык, металлсыман. Канат өслекләренең яны уелган, очкан вакытта канатлары шуның эчендә була. Коңгызлары чәчәкләр, агачтан агып чыккан сыекча белән тукланалар, яшь яфраклар һәм җимешләрне кимерәләр. Кортлары «С» сыман, аякларында тырнаклары юк, аркаларында хәрәкәтләнергә сәләтле, черек үзагачта, агач куышларында, туфракта, коелган яфрак түшәлмәсендә, кырмыска ояларында үсә. Татарстанда алтынсыман бронзак (Cetonia aurata) еш очрый. Зурлыгы 15-20 мм. Төсе яшелдән җирән кызылга, зәңгәргә яки карага үзгәрүчән, канат өсләрендә аркылы ак таплары бар. 

Йөнтәс бронзак (Epicometis hima), бакыр бронзак (Potosia metallica), сасы бронзак (Oxythyrea funesta), яшел бронзак (P. aeruginosa), төрләре очрый. Соңгы 2 төре ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар