open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Атопияле дерматит

**Атопияле экзема  (дерматит)** — идиопатияле еш кына гаиләле тире чире, астма һәм поллиноз белән  бергә була ала.

**1.   ** Гадәттә  башлангыч балачакта чагылган кычыту белән билгеләнә, тик төрле яшьтә очрый ала.

2.      Билгеләре

•      Бит экземасы гадәттә сабыйларда очрый һәм кычыткан,  коры, эритематоз папулалардан гыйбарәт (рәс. 24.38а).

•      Папулалар яки бөгү өслекләрендә экскориацияләр  формасындагы экзема гадәттә терсәк һәм тез бөгелешендә, беләзекләр (рәс.  24.38б) һәм тубыкларда соңрак тәңгәл зарарланулар рәвешендә үсә.

**3.   ** Дәвалауга йомшарту чараларын, дегет майларын һәм стероидларны  урынлы куллану керә.

## Офтальмологик күренешләре
а) еш: мадароз һәм стафилококклы блефарит;

б) еш  булмаган: хроник  кератоконъюнктивит, кератоконус һәм иртә катаракта;

в)  сирәк: челтәркатлау кубарылу. 

**Атопияле дерматит** (экзема, диффуз нейродермит) — шактый таралган идиопатик чир, еш астма һәм поллиноз (чәчәк бизгәге) белән бергә була. Кабаклар патологик барышка сирәк кушыла, әмма алар зарарлану таралган дерматит белән гел бергә бара. 

Дерматит-ул тормыш өчен куркыныч авыру түгел һәм кеше янына бирелми. Патология барлыкка килү факторларын экзогеннарга (тышкы) һәм эндогеннарга (эчке) бүләргә була.

## Билгеләре (күздә)
Кабаклар калынаю, аларда кабык һәм вертикаль ярылу барлыкка килү белән бергә стафилоккоклы блефарит һәм мадароз.
## Дәвалау
Тирене дымландыру өчен йомшарту чараларын һәм урынлы стероидларны акыллы дозаларда, мәсәлән 1% гидрокортизон кулланалар. Шулай ук икенчел инфекцияләрне дәвалау кирәк.
## Башка офтальмологик чирләр белән кушылмасы
а)	еш: балаларда сезонлы аллергияле чирләр һәм өлкәннәрдә хроник кератоконъюнктивит;

б)	сирәк: кератоконус, пресениль катаракта һәм челтәркатлау кубарылу.

## Искәрмә


## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Йогышлы моллюск

**Йогышлы моллюск** — кеше өчен үзенчәлекле Pox ДНК вирусы чыгарган тиренең инфекцион зарарлануы, гадәттә балаларны зарарлый. Авырулар санының югары ноктасы 2-3 яшьтәге балаларда була. Йоктыру тоташу юлы белән бара, ә аннары аутоинокуляция белән тарала. Иммунодефицит белән пациентларда күп санлы, ә кайчак кушылган ясалулар була ала. ВИЧ-инфекцияле пациентлар өчен ияк өлкәсе тиресе зарарлану хас.
## Гистология
Тире өстендә үзәк чокырчык һәм тирәнгә пролиферацияләүче эпидермисның гиперплазланган өлешчәләр билгеләнә. Эпидермис күзәнәкләре зурайган һәм аларда эксцентрик урнашкан интрацитоплазматик өстәүләр (моллюск тәнчекләре) бар. 
## Билгеләре
•	Ялгыз яки күп санлы, төссез, балавыз сыман елтыравык белән үзәк уелмалы ясалу (моллюск төенчеге).

•	Кабаклар кырыйларындагы ясалулардан вирус яшь пәрдәсенә эләгеп алга таба икенчел ипсилатераль хроник фолликуляр конъюнктивит үсешенә китерә ала. Игътибарсыз кабак кырыйларын караганда ясалуны күрмәскә мөмкин. 

•	Басканда ясалудан күзәнәкле детриттан торган эремчексыман матдә чыга ала.
## Дәвалау
Әгәр ясалу кабак кырыеннан ерак урнашса, дәвалау кирәк түгел. Дәвалауга кисеп алу, электрокоагуляция, криотерапия яки лазер кулланып ясалуны алып ату керә.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Нилс Әхтәмов

**Нилс Әхтәмов** (,  — , ) — радиоинженер. 1966-1992 елларда Казан авиация җитештерү берләшмәсенең баш инженеры урынбасары. Яңа технологик процесслар кулланып очкычлар төзү ысулын булдырган өчен 1976 елда СССР дәүләт премиясенә лаек булган.
## Искәрмәләр
Марат Әхмәтҗанов

**Марат Әхмәтҗанов** (, ) — механика өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1970), профессор (1972). РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклесе. 1956 елдан Новосибирск тимер юл транспырты мөһәндисләре институтында фәнни-педагогик эшендә. Назари һәм гамәли механикага караган фәнни хезмәтләр авторы. СССР дәүләт премиясе лауреаты (1980).
Илдар Әхтәмов

**Илдар Әхтәмов** (, ) — ортопед-травматолог, медицина фәннәре докторы (1994), профессор (1996). 1984 елдан Татарстан ФА Тергезү травматологиясе һәм ортопедия ФТҮдә, 1998 елдан - Казан дәүләт медицина университетында. Балаларда һәм яшүсмерләрдә оча-бот буыны патологиясен өйрәнүгә караган фәнни хезмәтләр авторы. Татарстан Җөмһүрияте дәүләт премиясе лауреаты (1995).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Радик Хәсәнов

**Радик Хәсәнов**, Радик Шәүкәт улы Хәсәнов,  (*[[1955 ел]]ның [[30 июль|30 июле]], [[ТАССР]], [[Чүпрәле районы]], [[Иске Шәйморза]]*) – Серго исемендәге заводның («ПОЗиС»  ААҖ) генераль директоры (*[[1998 ел|1998]]-[[2009 ел|2009]]; [[2010 ел]]дан*), ТР атказанган машина төзүчесе (*[[2000 ел|2000]]*), фән һәм техника өлкәсендә ТР дәүләт премиясе лауреаты (*[[2007 ел|2007]]*), икътисад фәннәре кандидаты. Россия машина төзүчеләр берлегенең Татарстан төбәк бүлекчәсе рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 30 июлендә ТАССР Чүпрәле районы Иске Шәйморза авылында туган.
«*Машина төзелеше технологиясе, тимер кисүче станоклар һәм кораллар*» белгечлеге буенча А.Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтын (*хәзер* А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты) тәмамлаган (*[[1978 ел|1978]]*). РФ президенты каршындагы дәүләт хезмәте академиясенең Мәскәү дәүләт һәм муниципаль идарә академиясендә һөнәри белем күтәрү үткән (*[[2006 ел|2006]]*). 1981-1983 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
Хезмәт юлын Яшел Үзәндә А.М. Горький исемендәге судно төзү заводында участок мастеры булып башлый. 1983-1986 елларда цех башлыгы урынбасары, 1986-1991 елларда цех башлыгы.

1991-1998 елларда Яшел Үзән пассажир автотраспорт предприятиесе директоры.

1998-2009 елларда Серго исемендәге заводның генераль директоры.

2009-2010 елларда ТР Яшел Үзән муниципаль районы башлыгы, Яшел Үзән шәһәре мэры, 4нче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.

2010 елдан янәдән «Ростех»» дәүләт корпорациясенең (Россия Машина төзүчеләр берлегенә керә) Серго исемендәге заводының генераль директоры. Россия Машина төзүчеләр берлегенең Татарстан төбәк бүлекчәсе рәисе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2000 ТР атказанган машина төзүчесе
* 2004 Дуслык ордены (РФ)
* 2005 «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале
* 2005 РФ шәрәфле машина төзүчесе
* 2005 Яшел Үзән шәһәренең шәрәфле ватандашы
* 2007 Фән һәм техника өлкәсендә ТР дәүләт премиясе
* 2008 «Алтын идея» милли премиясе
* 2015 Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены (ТР)
## Шәхси тормышы
Улы Булат Хәсәнов, Серго исемендәге заводның стратегик маркетинг буенча генераль директоры урынбасары,Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге иясе (2024).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*  «ПОЗиС» ААҖның рәсми сайты 

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Алмас Ахунҗанов

**Алмас Ахунҗанов** (, ) — хирург, уролог, медицина фәннәре докторы (1994), профессор (1996). Татарстанның һәм Русиянең атказанган табибы (1992, 1997). 1966 елдан Казан медицина университетында фәнни-педагогика эшендә. 1997 елдан ТР сәламәтлек саклау министрлыгы гемодиализ һәм бөерне күчереп кую балалар үзәге җитәкчесе. Тумыштан килгән сидек чыгару органнарының обструктив авырулары хирургиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы. ТР дәүләт премиясе лауреаты (1997).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Әнвәр Ахунҗанов

**Әнвәр Ахунҗанов** (,  — , ) — тел белгече, филология фәннәре докторы (1967), профессор (1969). ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1984).

9-еллык мәктәпне тәмамлагач, Баймакта һөнәри училищеда рус телен укыта. 1932 елда Ленинград дәүләт университетының телбелем факультетына укырга керә. 1939-41 елларда Ленинград университетының аспирантурасында укый. 1942 елда, кандидатлык хезмәтен яклагач, фронтка китә.

1945-1952 елларда Казан педагогика институтында, 1955-1959 ССРБ ФА Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында, 1960 елдан Казан университетында. Гомуми тел белеме, контрастив сарыф, лексикография, чагыштырма лексикологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы; сүзлекләр төзүче.

1967 елда Алма-Атада татар телендә рус алынмалары докторлык хезмәтен яклый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Харис Әшрәфҗанов

**Харис Әшрәфҗанов** (, ) — журналист, филология фәннәре кандидаты (1998). ТР атказанган мәдәният эшлеклесе (1993). 1982-1985 елларда «Татарстан яшьләре» гәҗите баш мөхәррире. 1985-1989 елларда СБКФның Татарстан өлкә комитеты  бүлегендә. 1989 елдан Татарстан китап нәшрияты директоры, 1998 елдан ТР Китап пулаты директоры.
## Искәрмәләр
Кукмара аграр көллияте

**Кукмара аграр көллияте**, «Кукмара аграр көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе () — Татарстанның Кукмара районы Янил авылында (*әүвәлге исемнәре* —  Новое Село Головино, Яңа Авыл) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. Казан дәүләт аграр университетының фәнни-белем бирү кластерына керә.
Гамәлгә куючысы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
1936 елда Янил авылында 37 күмәк хуҗалыкка хезмәт күрсәтүче машина-трактор станциясе (МТС) оештырыла.

1959 елда Янил МТСы каршында тракторчы-машинист һөнәренә өйрәтүче берьеллык 21нче авыл хуҗалыгын механикалаштыру училищесы (УМСХ-21) ачыла.

1962-1963 елларда УМСХ-10.

1963 елдан 10нчы урта һөнәри-техник укуханә (СПТУ-10).

1978 елдан укуханә өчьеллык уку срогына күчә: урта белемле тракторчы-машинистлар әзерли башлый. Укуханә территориясендә яңа укыту корпусы, студенлар өчен тулай торак төзелә.

2009 елга кадәр 78нче һөнәри лицей (ПЛ-78), 2009 елдан **Кукмара аграр көллияте**.

2011 елда Кукмара аграр көллияте составына 39 нчы номерлы һөнәри училище кушыла.

2018 елда көллияткә **Ресурс үзәге** статусы бирелә .

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Кукмара аграр көллиятенә ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **150** студент кабул ителә.
* Төзелештә шомарту эшләре остасы
* Аш-су остасы, кондитер
* Тегүче
* Газ белән тәэмин итү корылмаларын һәм системаларын монтажлау һәм файдалану
* Автомобиль транспортын техник файдалану һәм ремонтлау
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1962-1963 — Камал Солтан улы Дәүләтшин
* 1963-1966 — Нур Зиннур улы Мингалимов
* 1966-1967 — Кәрим Нәби улы Нәбиев
* 1967-1968 — Мәсләви Гали улы Галиев
* 1968-1987 — Нургали Булат улы Хисмәтов
* 1987-1998 — Илнур Гыйният улы Хәкимов, *[[ТР атказанган укытучысы]]*
* 1998- — Азат Хәлил улы Гатин.

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Уку йортының рәсми сайты
*   Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*  Наши выпускники у работодателей на вес золота. «Известия Татарстана», 28.08.2015 
*  «50 лет – не преде»л,– считатют в Кукморском аграрном колледже. «Элита» (журнал), 31.10.2012

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1962 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Кукмара районы уку йортлары
Mançesterda terror ğämäle (2017)

**Mançesterda terror ğämäle** - 2017 yılnıñ 22 mayı kiçke 22:40 säğättä (UTC+1) Böyekbritaniäneñ Mançester Arena stadionında şartlaw näticäsendä kimendä  keşe häläk bulğan,  yaralanğan, kübesençä balalar. Şartlaw AQŞ cırçısı *Ariana Grande* konsertında bulğan.

## Qorbannar

Pülisä buyınça, bombanı terrorçı-intixarçı şartlatqan, şartlatqıç tiderüçe elementlar belän tuplanğan bulğan. Şartlaw näticäsendä 23 keşe häläk bulğan, iñ yäşe - 8 yäşlek qız, 59 keşe (bik küp balalar häm yäşüsmerlär) cäräxätlängän.

Soñraq pülisä tapqan ikençe şartlatqıç idärä itelüçe şartlaw yärdämendä beterelgän.

Matbuğat beldergänçä, terror ğämäle öçen cawaplılıqnı İGİL alğan. *CBC News* buyınça, intixarçı 23 yäşlek **Salman Abedi** bulğan.

Terror ğämäle säbäple parlamentqa saylaw aldı çaraları waqıtlıça tuqtatılğan.

## Sıltamalar
* https://www.azatliq.org/a/28503814.html Манчестерда шартлау нәтиҗәсендә 22 кеше һәлак булды

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:22 май
Төркем:Англия тарихы
Рәфыйк Таҗетдинов

**Рәфыйк Таҗетдинов**, Рәфыйк Зәкәрия улы Таҗетдинов (*[[1961 ел]]ның [[19 гыйнвар]]ы, [[ТАССР]], [[Чүпрәле районы]], [[Иске Кәкерле]] — [[2017 ел]]ның  [[21 май|21 мае]], [[Казан]]*) — виртуоз музыкант (*балалайкачы*), композитор, җырчы, педагог, Казан дәүләт мәдәният институты профессоры, ТР халык артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1961 елның 19 гыйнварында ТАССР Чүпрәле районы Иске Кәкерле авылында туган. Чүпрәле балалар музыка мәктәбенең баян сыйныфын, Казан музыка укуханәсенең халык уен кораллары бүлегендә балалайка сыйныфын (*Роза Халитова-Әмирханова сыйныфы*), Казан дәүләт мәдәният институтын (*[[1988 ел|1988]], проф. Валентин Волобуев сыйныфы*) тәмамлаган.
1987 елдан Казан дәүләт мәдәният институтында эшли, музыка сәнгате факультетының музыка - уен коралында башкару кафедрасы профессоры.

## Иҗаты
Барлык уен коралларында (*баян, [[курай]], балалайка, фортепиано һ.б.*), нотага карамыйча уйный алучы виртуоз музыкант.
1984-1988 елларда, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясендә укыганда, Мәскәү, Ленинград һ.б. шәһәрләрдә концертларда катнаша, Бөтенсоюз телевидениесендә төшә.

1988 елда беренче аудиальбомын чыгарган.

Туниста халыкара фольклор фестивалендә (*[[1996 ел|1996]], [[1997 ел|1997]], [[1999 ел|1999]]*), Австрия шәһәрләрендә (*[[1994 ел|1994]]*), Каһирә, Исмәгыйлия шәһәрләрендә (*[[Мисыр]]*) гастрольләрдә (*[[1996 ел|1996]], [[1998 ел|1998]]*) була.

2001 елда компакт-диск һәм ике аудиоальбом чыгарган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1980 Халык башкаручыларының бөтенроссия Урал кубогы конкурсы (*[[Магнитогорски]]*) – 1нче урын.
* 1993 Халыкара бәйге (*Клингенталь, [[Алмания]]*) — лауреат
* 1993 Халыкара бәйге (*Кастельфидардо, [[Италия]]*) — Гран-при, Дөнья кубогы (*баянчы [[Әбүзәр Фәйзуллин]] белән дуэт*)
* 1994 Халыкара бәйге (*[[Сент-Этьен|Сант-Этьен]], [[Франция]]*) — Гран-при (*баянчы [[Әбүзәр Фәйзуллин]] белән дуэт*)
* 1994 Халыкара бәйге (*Andrezieux-Boutheon, [[Франция]]*) — Гран-при
* 1994 Татарстанның атказанган артисты
*  Татарстанның халык артисты

## Гаиләсе
Өйләнгән, балалары Диана, Аделя, Аида.

2017 елның 21 маенда Казанда вафат. Казанның Константиновка бистәсе зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Рәфыйк Таҗетдинов
* Скончался народный артист  Рафик Тазетдинов. ИА Татар-информ, 21.05.2017
*  Вконтактедагы төркеме
*  Скончался народный артист РТ, уроженец Дрожжановского района Рафик Тазетдинов. «Туган як» (газета), 22.05.2017 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Җырчылар
Таҗетдинов

**Таҗетдинов** — фамилия. Фарсы теленнән кергән «Таҗ» (*1 - «патшалар баш киеме», 2 - «кош кикриге»*) сүзеннән ясалган.
* Әнәс Таҗетдинов (1927―1990), ТАССР юстиция министры (1971―1987).
* Бари Таҗетдинов (1897-1937), II  командарм.
* Идегәй Таҗетдинов (1933―1979), футболист, тренер. СССР спорт мастеры (1962). Үзбәкстан ССР атказанган тренеры (1977).
* Илшат Таҗетдинов (1969), фән докторы, доцент. БР атказанган икътисадчысы. БР Хөкүмәте Премьер-министры урынбасары — БР Хөкүмәте Аппараты җитәкчесе  (2010 елдан).
* Минсәет Таҗетдинов (1960),  спортчы (*классик көрәш*), Европа чемпионы (*[[1984 ел|1984]]*) (*[[Сембер]]*).
* Рәфыйк Таҗетдинов (1961-2017), музыкант (*балалайкачы*), профессор, ТР халык артисты.
* Ринат Таҗетдинов (1938―2024), актер, РСФСР (*[[1983 ел|1983]]*), ТАССР (*[[1973 ел|1973]]*) халык артисты,  Тукай (*[[1967 ел|1967]]*), Станиславский (*[[1985 ел|1985]]*), «Алтын битлек» (*[[2016 ел|2016]]*)  премияләре лауреаты.
* Тәлгать Таҗетдин (Тәлгать Сафа улы Таҗетдинов) (1948), мөфти (*[[1980 ел]]дан*).
----
* Гыйззениса Таҗетдинова (1894-1969), басмаханә эшчесе, инкыйлабчы, профсоюз, дәүләт һәм фирка эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Таҗетдин
* Таҗдарова
:Нәгыймә Таҗдарова 
* Таҗибаев
:Марат Таҗибаев
* Таҗиев
* Таҗуризина
:Зөлфия Таҗуризина

Төркем:Фамилияләр
Таҗетдин

**Таҗетдин** — исем һәм фамилия (*тәхәллүс*). Фарсы теленнән кергән «Таҗ» (*1 - «патшалар баш киеме», 2 - «кош кикриге»*) сүзеннән ясалган.
* Таҗетдин Ялчыгол (1768-1838), әдип, тарихчы.
* Таҗетдин Киратмани (XIV йөз), галим.
* Таҗетдин әл-Ишкәни (1788-1845), дин галиме, Тифлис мөфтие (*[[1834 ел|1834]]-[[1845 ел|1845]]*)
* Таҗетдин ибне Йунус әл-Болгари (XIII йөз), табиб, фармаколог.
* Тәлгать Таҗетдин (Тәлгать Сафа улы Таҗетдинов) (1948), мөфти (*[[1980 ел]]дан*).
* Таҗетдин Гыйләҗетдинов (1924-2012), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[945 ел|1945]]*).

## Моны да карагыз
* Таҗетдинов
* Таҗиев
Таҗиев

**Таҗиев** — фамилия. Фарсы теленнән кергән «Таҗ» (*1 - «патшалар баш киеме», 2 - «кош кикриге»*) сүзеннән ясалган.
* Дамир Таҗиев (*Дамир Таҗи*, 1965), журналист, туган як тарихын өйрәнүче.
* Равил Таҗиев (1953), Татарстан Республикасының Атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы (2013).
* Рәфкать Таҗиев (1943―2021), табиб (*хирург-онколог*), фән докторы (*[[1998 ел|1998]]*).
* Фәез Таҗиев (1941), механизатор (*[[Азнакай районы]]*), ССРБ дәүләт бүләге иясе (*[[1984 ел|1984]]*).
* Һарун Таҗиев (1914―1998), геолог, вулканолог, Франция фәнни тикшеренүләр милли үзәге профессоры (*[[1973 ел|1973]]*) (*[[Бельгия]]*).
----
;Таҗиева
* Клара Таҗиева (1941), музыка белгече, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1991 ел|1991]]*).
* Миңлесәгыйрә Таҗиева (1936), дуңгыз караучы (*[[Тукай районы]]*),  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1971 ел|1971]]*).
* Розалия Таҗиева (Солтанова; 1954), Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы.
## Моны да карагыз
* Таҗетдин
* Таҗетдинов

Төркем:Фамилияләр
Садыйк Әхтәмов (1877)

**Садыйк Әхтәмов** (,  — , ) — сәясәтче. 1905-1907 еллар инкыйлабында катнашкан. 1918 елдан Мөселман комиссариятендә эшләгән, Казанны штурмалауда катнашкан. 1919-1920 елларда «Красная Звезда» агитпарахутының агитаторы. 1920 елдан Төркистан АССРда фирка эшендә.
## Биографиясе
Садык Мөхәммәтҗан улы Әхтәмов 1877 елның 19 мартында Казан губернасы Тәтеш өязе Тутай авылында (хәзер Татарстан Республикасының Апас районы) хәерче крестьян гаиләсендә туа.

1905 елның революциясе вакытында Кавказга китә,анда 1904-1905 елларда «Тифлисский листок» газетасында эшли.

Соңрак, эзәрлекләүдән качып, Түбән Новгородка китә, анда «Волгарь» типографиясендә эшли.

1917 елгы революцияне Әхтәмов Харьковта каршы ала, шәһәрне яулап алуда катнаша.

1917 елда Казанга күчеп килә.

1918 елда Иҗтимагый совет комиссары итеп сайлана,өязләргә чыга, эшчеләр белән очраша.

Садык Мөхәммәтҗан улы иҗади шәхес була, сәнгать һәм театрны ярата. Мәшгульлек зур булуга карамастан, вакыт - вакыт үзешчән артистлар катнашкан спектакльләр кую белән шөгыльләнгән. Спектакльләрдән кергән акчаны Әхтәмов Сөембикә манарасын ремонтлауга юнәлдерде. Ул «Эш» газетасы битләрендә актив басылып чыкты.

Үз язмаларында һәм халыкка мөрәҗәгатьләрендә Әхтәмов тарихи һәйкәлләрнең кадерен белергә, аларны нәсел-нәсәп өчен сакларга чакырды.

1918 елда С. Әхтәмов Казан өчен ак чехларга каршы көрәшләрдә катнаша.

1919 елның җәендә «Кызыл Йолдыз» пароходында агитатор-инструктор булып эшли. Бу вазыйфада ул 1919 ел ахырына кадәр эшли.

1919 елның ноябрендә Әхтәмов көнчыгыш халыклары коммунистик оешмаларының II Бөтенроссия съездында катнаша.

1920 елдан бирле Төркестан АССРда партия эшендә була.

Соңгы елларда Садык Мөхәммәтҗан улы Тәтеш районында торган.

С.М.Әхтәмов 1926 елның гыйнварында вафат була.
## Хәтер
1929 елның 16 маенда Казанның *Аркылы Екатерина урамы*на Әхтәмов исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Общественно-политическая газета Республика Татарстан. В рядах партии (архив 27.01.1926)
Ринат Аюкаев

**Ринат Аюкаев**, Ринат (*вариант*: Ренат) Исхак улы Аюкаев (,  — , ) — су чистарту өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1981), профессор (1983). Карел АССР атказанган фән эшлеслесе (1987). 1959-1964 елларда «Саратовгипропромсельстрой» институтында инженер. 1964-1977 елларда Куйбышев инженер-төзелеш институтында фәнни-педагогика эшендә. 1977 елдан Петрозаводск университетында су белән тәэмин итү кафедрасы мөдире. Табигый һәм агып төшә торган суларны чистартуга караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр
Минзаһит Баһаветдинов

**Минзаһит Баһаветдинов** (, ) — спортчы (көрәш, самбо), халыкара дәрәҗәле спорт остасы. «Труд» ирекле спорт җәмгыяте (Әлмәт) тәрбияләнүчесе. Иң җиңел авырлыкта ССРБ (1974), Европа (1974) чемпионы, ССРБ кубогы иясе (1975, 1977, 1979).
Саба аграр көллияте

**Саба аграр көллияте**, «Саба аграр көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе () — Татарстанның Саба районы үзәге Байлар Сабасы шәһәр тибындагы бистәсендә (*[[2004 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]]*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 2011 елдан Казан дәүләт аграр университетының фәнни-белем бирү кластерына керә.
Гамәлгә куючысы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
2009 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 104нче Саба һөнәри лицее Саба аграр көллияте итеп үзгәртелә.

2008 елда укуханә «Мәгариф» милли проекты буенча 68 млн сумлык грант ота.

Укуханәнең уку корпусы янында 3 катлы тулай торагы бар.

2015 елда «РФның иң яхшы 100 көллияте» проекты исемлегенә кергән.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Саба аграр көллиятенә ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **150** студент кабул ителә.
* Бина һәм корылмаларны төзү һәм файдалану
* Электр белән тәэмин итү
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1980-???? — ???
* ????-???? — ???  
* ????–2005 — ???
* 2005– — Закирҗан Миңнемулла улы Бикмөхәммәтов (*1963*), *авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты* (*[[2004 ел|2004]]*)

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 
*   Уку йортының иске сайты
* Уку йортының Вконтактедагы төркеме
*  Будущее села – за молодёжью. «Элита» (журнал), 12.08.2011
*  Саба аграр көллияте турында видеолар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1980 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Саба районы
Әбрәк Әюпов

**Әбрәк Әюпов** (,  —  ) — генерал-полковник (1993), техник фәннәр докторы (1987), профессор (1988). РФ атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1994). 1959 елдан В.П.Чкалов ис. ҺХК фәнни сынау инсититутында. 1986 елдан СССР саклану министрлыгының үзәк аппаратында. 1989-1996 елларда Россия ҺХК баш сәргаскәре урынбасары. 1996-1998 елларда «Звезда-Стрела» дәүләт фәнни-җитештерү үзәге генераль директоры урынбасары. Авиация техникасы һәм авиация кораллары өлкәләрендә фәнни хезмәтләр һәм уйлап табулар авторы. РФ дәүләт премиясе лауреаты (1997).

2020 елның 15 июнендә Мәскәүдә коронавирустан вафат булган.

## Искәрмәләр

Төркем:COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булучылар
Рафаил Баһаветдинов

**Рафаил Баһаветдинов** (, ) — рәссам. Киев дәүләт сәнгать институтын бетергән (1963). Төп әсәрләр: «Шагыйрә Светлана Йовенконың портреты» (1981), «Тарас Шевченконың соңгы автопортреты» (1985), «Солоха» (1988), «Төрки эпосыннан» триптихе (1988), «Василий Стус истәлегенә» (1991). Украина рәссамнар берлеге әгъзасы (1968).
Фәрит Баһаветдинов

**Фәрит Баһаветдинов** (,  — , ) — хакимият-хуҗалык эшлеклесе. 1959 елдан Бондүга, Алабуга, Түбән Кама районнарында комсомол, фирка һәм хуҗалык эшендә. 1979-1987 елларда ТАССР сәүдә министры. 1987-1994 елларда ТҖ бәяләр буенча дәүләт комитеты рәисе.
## Искәрмәләр
Чыңрау торна (балет)

**Чыңрау торна** (, Торна җыры) — өч пәрдәле беренче башкорт милли балеты. Фәйзи Гаскәров либреттосы; композиторлар — Заһир Исмәгыйлев, Лев Степанов. «*Сынрау торна*» исемле башкорт халык торналар турында легендасы мотивлары буенча язылган.

Рудольф Нуриев исемендәге XXI Халыкара балет сәнгате фестивале беренче башкорт балеты «Сыңрау торна» белән ачылды.

## Тарих
Балет премьерасы 1944 елда Башкорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә үтә.

1944 елда Башкорт хәләл опера һәм балет театрында «Сынрау торна» балеты куела.
1-се редакция составы:

* либретто авторы Фәйзи Гаскәров
* балетмейстеры Нина Анисимова;
* дирижер Хәсби Фазлуллин;
* сценографы Галия Имашева;
* төп партияларны башкаручылар:
* Зәйтүнгөл — Насретдинова Зәйтүнә;
* Йомагол — Хәләф Сафиуллин;
* Арысланбай — Фәйзи Гаскәров, Хашим Мостаев;
* Торналар башлыгы — Нинель Юлтыева.

## Видеоязма
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча балетлар
122нче Менделеевск һөнәри-техник укуханәсе

**122нче Менделеевск һөнәри-техник училищесы**, *[[2012 ел]]дан* Түбән Кама нефть химиясе һәм нефть эшкәртү техникумы филиалы, () — Татарстанның Менделеевск шәһәрендә (*[[1928 ел]]дан Бондюг [[шәһәр тибындагы бистә]]се, [[1967 ел]]дан [[Менделеевск]] шәһәре*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 
Гамәлгә куючысы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.
Филиал мөдире (*[[2012 ел]]дан*) — Татьяна Иван кызы Сотникова.
 
## Тарих
1920 елларда Бондюгта (*хәзерге* Менделеевск) Л.Я. Карпов исемендәге завод каршында  мәктәбе эшли.

1931 елда әлеге завод каршында ФЗӨ мәктәбе оештырыла. Директоры — А. Крейтер.

1940 елда ФЗӨ мәктәбе 4нче фабрика-завод училищесы итеп үзгәртелә. Директоры — М.Н. Горбунова, *РСФСР Югары шурасы депутаты*.

1943 елның гыйнварыннан 10нчы Бондюг һөнәр училищесы. 1946 елдан директор — Д.Т. Сытник. 1950 елда укуханә ябыла.

1986 елда Менделеевск шәһәрендә Л.Я. Карпов исемендәге химия заводы өчен белгечләр (*химик анализ лаборанты, слесарь, эретеп ябыштыручы*) әзерләү максаты белән, Түбән Кама шәһәренең 34нче һөнәри-техник училищесынең филиалы ачыла (*ТАССР, Менделеевск, Гассар ур., 1нче йорт*). 1988 елдан филиал Түбән Кама шәһәренең 62нче урта һөнәри-техник училищесынә карый башлый.

1991 елда, Менделеевск шәһәре сәнәгать оешмаларын кадрлар белән тәэмин итү максатында, ТР мәгариф министрлыгы фәрманы белән мөстәкыйль **122 нче Менделеевск һөнәри-техник училищесы** оештырыла. Беренче директоры — Шамил Рәхим улы Хәлиуллин.

2012 елда ТР министрлар кабинеты карары белән 122 нче Менделеевск һөнәри-техник училищесы Түбән Кама нефть химиясе һәм нефть эшкәртү техникумына филиал итеп кушыла.

Уку йортында Л.Я. Карпов исемендәге химия заводы, «Аммоний» ААҖ, «Менделеевазот» ҖЧҖ, «Форд Соллерс Алабуга» ААҖ өчен белгечләр әзерләнә.

## Белгечлекләр
2017-2018 уку елына Түбән Кама нефть химиясе һәм нефть эшкәртү техникумына (*филиалы белән бергә*) ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **465** студент кабул ителә.
#### Филиалда
* Бина һәм корылмаларны төзү һәм файдалану
* Технология насослары һәм компрессорлары машинисты
* Электр җиһазларын ремонтлау һәм файдалану буенча электромонтер
* Эретеп ябыштыручы (*электр һәм газ белән*)
* Лаборант–анализ ясаучы
* Аш-су остасы, кондитер
* Гомуми төзелеш эшләре остасы
* Автомеханик

## Сылтамалар
*    Уку йортының рәсми сайты
* Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*  Уку йортының Вконтактедагы төркеме

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Менделеевск районы
Алексеевск аграр көллияте

**Алексеевск аграр көллияте**, «Алексеевск аграр көллияте» дәүләт автономияле һөнәри белем учреждениесе () — Татарстанның Алексеевское шәһәр тибындагы бистәсендә (*[[1965 ел]]дан [[шәһәр тибындагы бистә]]*) урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты. 2011 елдан Казан дәүләт аграр университетының фәнни-белем бирү кластерына керә.
«Татарстанның элиталы орлыклары» () берлегенә керә.
Гамәлгә куючысы  (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.

## Тарих
* 1976 елда Алексеевское бистәсендә 4нче Лаеш һөнәри-техник училещесынең (ПТУ-4) филиалы ачыла. Беренче директоры — Дамир Салих улы Мөхетдинов.
* 1979 елда мөстәкыйль 31нче авыл урта һөнәри-техник училещесы (**ССПТУ-31**) ачыла.
* 1984 елда 97нче һөнәри-техник укуханә (**СПТУ-97**) итеп үзгәртелә. 1989 елда 300 урынлык яңа уку корпусы, 150 урынлык тулай торак сафка баса.
* 1994 елдан 97нче һөнәри укуханә (**ПУ-97**). 1998 елда көллият музее оештырыла.
* 1999 елда 97нче һөнәри укуханә 97нче һөнәри лицей (**ПЛ-97**) итеп үзгәртелә.
* 2007 елдан Алексеевское аграр көллияте. Шул ук елны көллияткә Әлки районынының 95нче Базарлы Матак һөнәри училещесы филиал итеп кушыла.
* 2013 елда Яңа Чишмә районының 118нче Яңа Чишмә һөнәри училещесы көллияткә филиал итеп кушыла.
* 2017-2018 уку елына Алексеевск аграр көллиятенә (*филиаллары белән бергә*) ТР мәгариф һәм фән министрлыгы фәрманы буенча **250** студент кабул ителә.

## Белгечлекләр
* Аш-су остасы, кондитер
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты
* Җәмәгать туклануы азык-төлек технологиясе 
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру
* Ветеринария

## Филиаллары
* 1нче филиал (*95нче Базарлы Матак һөнәри училещесы*). Адресы: 422870 ТР Әлки районы, Базарлы Матак,  ур., 1нче йорт.
Филиал җитәкчесе — Замир Йосыф улы Зарипов.
* 2нче филиал (*118нче Яңа Чишмә һөнәри училещесы*).Адресы: 423190, ТР Яңа Чишмә районы, Яңа Чишмә, Совет ур., 72 нче йорт.
Филиал җитәкчесе — Рәис Ринат улы Хәсәнов.

## Шәхесләр
### Багучылар
* ????-???? — Айрат Хәйруллин, «Кызыл Шәрык Агро» ААҖ  җитәкчесе, IV-VI чакырылышлар РФ Дәүләт Думасы депутаты

### Директорлар
* 1976-1979 — Дамир Салих улы Мөхетдинов; 
* 1979-1981 — Михаил Яковлевич Круглов; 
* 1981-1994 — Леонид Васильевич Валдавин; 
* 1994-1998 — Валентина Вениаминовна Зайцева; 
* 1998-20?? — Николай Николаевич Сторожев, *[[ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре]]*; 
* 20??-20?? — Валерий Фадеев; 
* 20??-2017 — Сергей Владимирович Денисов; 
* 2017-2024 — Александр Алексей улы Солдатов.
* 2024- — Альбина Валентиновна Симашева

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

Көллияттә 19 юнәлеш буенча 7 меңнән артык белгеч әзерләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*    Уку йортының рәсми сайты
*   Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
*   Уку йортының Вконтактедагы төркеме

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1979 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Алексеевское уку йортлары
Гариф Бадәмшин

**Гариф Сираҗетдин улы Бадәмшин** (,  — ) — Чистай сәүдәгәре, җәмгыять һәм сәясәт эшлеклесе. Казан губернасының Чистай өязендә авыл хуҗалыгы һәм сәүдә белән шөгыльләнгән. Россия империясенең Дәүләт думасы депутаты (1, 2 чакырылышлары), мөселман фракциясе һәм мөселман эшчеләр төркеме әгъзасы.

## Тормыш юлы
Гариф Бадәмшин Казан губернасының Спас өязе Яңа Чаллы авылында крестьяннар гаиләсендә туа. Мусульманин. Бер мәгълүмат буенча — татар, башкаларча — чуаш. Чистай мәдрәсәсендә укучы була, әмма курсны тәмамламый. Өйдә башлангыч белем алган. Җәдитчелек фикерләренә тугры кала, Чистай мөселманнары җыелышларында күп тапкырлар катнаша. 1905 елда — Чистай мөселманнарыннан петицияләр һәм үтенечләр авторы. «Автономистлар берлеге»нә керә.

1906 елның 14 апрелендә Казан губерна сайлау җыелышы сайлаучыларының гомуми составыннан I чакырылыш Дәүләт Думасына депутаты итеп сайлана. Хезмәт төркеменә керә, аграр мәсьәлә буенча «33 нче» проекты астында үз имзасын куя. 1906 елның декабрендә Чистайда «Выборгское воззвание»ны пропагандалау һәм тарату да гаепләнү буенча кулга алына. Чистай төрмәсендә Гаяз Исхакый һәм М. Х. Әмирханов (Фатих Әмирханның абыйсы) белән бер камерада булган. 1907 елның гыйнварында Эчке эшләр министры Пётр Столыпин боерыгы буенча азат ителә.

1907 елның 6 февралендә Казан губерна сайлау җыелышы сайлаучыларының гомуми составыннан II чакырылыш Дәүләт Думасына депутаты итеп сайлана. Хезмәт төркеменә һәм крестьяннар Союзы фракциясенә керә. 5 мөселман депутаты белән бергә мөселман хезмәт төркеме оештыра.

Дума таркатылганнан соң, ул Чистайга кайта. 1908 елның февралендә Бадәмшинда табылган законсыз брошюра өчен кулга алына. 1908 елның март ахырында табиблар консилиумы бәяләмәсе буенча азат ителә. Шуннан соң актив сәяси эшчәнлеген туктата һәм сәүдә белән шөгыльләнүне дәвам итә.

1918 елда Чистайда Бадәмшин йортында Гаяз Исхакый һәм большевиклар тарафыннан куылган оештыру җыелышы әгъзалары Фуад Туктаров һәм Вәлитхан Таначев яшеренгән.

Киләчәк язмышы билгеле түгел. Казанның Татар зиратында җирләнгән.

## Гайлә
Улы — Хәмит (1905—?);

Абыйсы — Зариф.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* ''Иванов Б. Ю., Комзолова А. А., Ряховская И. С.'' Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 31.
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Первый созыв. М, 1906 С. 116.
* Первая Государственная Дума. Алфавитный список и подробные биографии и характеристики членов Государственной Думы. — М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина, 1906. — C. 121.
* [Государственная Дума первого призыва. Портреты, краткие биографии и характеристики депутатов.](https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%B4%D1%83%D0%BC%D0%B0%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%B7%D1%8B%D0%B2%D0%B0%20(1906).pdf) — Москва: «Возрождение», 1906. C. 29.

## Шулай ук карагыз
Бадәмшин

**Бадәмшин** — мөселман халыкларында таралган фамилия. *Бадәмша* ( «бадәм (миндәл)» +  «шаһ») исеменнән ясалган.
* Гариф Бадәмшин (1865-1939), РИ дәүләт думасы депутаты.
* Игер Бадәмшин (1966-2014), чаңгычы.
* Эдуард Бадәмшин (1931-2000), нифетче.
Габделхак Бәдыйгов

**Габделхак Бәдыйгов** (,  — , ) — фирка һәм  эшлеклесе. 1941 елдан фирка эшендә, СБКФнең Чистай (1952-1953), Татар (1954-1957) өлкә кәмититләренең беренче сәркәтибе. 1957-1965 елларда Татарстан өлкә һөнәри берлекләр шурасы рәисе. ТАССР Югары шурасы депутаты (1947-1967).
Альберт Баембәтов

**Альберт Баембәтов** (, ) — социолог, социология фәннәре докторы (1990), профессор (1993). 1964 елдан Уфа шәһәрендә фәнни-педагогик эшендә, 1993 елдан Уфа дәүләт авиация техник институтында. Социаль процесслар белән идарә итү проблемына, яшьләр социологиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Сергей Шәкүров (1957)

**Сергей Шәкүров**, Сергей Пётр улы Шәкүров,  (*[[1957 ел]]ның [[4 гыйнвар]]ы, [[Украина ССР]], [[Илбау өлкәсе]], Дрогобыч*) — архитектор, дизайнер, реставратор. РФ дизайнерлар (*[[1991 ел|1991]]*), ТР архитекторлар (*[[2006 ел|2006]]*) берлекләре әгъзасы. Казанның меңьеллыгына биналарны реставрацияләүдә, Кол Шәриф мәчетен, Болгардагы Ак мәчетне һ.б. төзүдә катнаша. Тукай премиясе лауреаты (*[[2012 ел|2012]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 4 гыйнварында Украина ССР Илбау өлкәсе Дрогобыч шәһәрендә туган. 1960 елда гаилә Казанга күчә. Бөек Ватан сугышында катнашкан әтисе Пётр Андриян улы Казанның Офицерлар йортында (*хәзер* Казан ратушасы) рәссам булып эшли. Сергей балачактан рәсем ясый. 8нче сыйныфны тәмамлагач, техник укуханәдә «*4нче разрядлы токарь-универсал*» белгечлеге ала. Алманиядә Совет гаскәрләре төркемендә хәрби хезмәт үтә. Армиядән соң Казанның «Серп и молот» заводында, соңрак төзелештә эшли.

Казанның Александр пассажын төзекләндерүдә, Казан кирмәнендә Туп утары () комплексын яңадан коручы төркем (*[[Фәридә Зәбирова|Ф. Зәбирова]] җитәкчелегендә*) эшендә катнаша.

1993 елда ТР архитекторлар берлеге химаячелегендә  «АССАРТ» (Татарстан Республикасы архитекторлар берлегенә ярдәм итү берлеге, ) проектлау-төзелеш ширкәте оештыра (*[[2014 ел]]да ябыла*) .

2005 елда С. Шәкүров һәм аның хатыны Т. Максимюк катнашында яңадан корылган «Совет» кунакханәсе (*хәзер* Palase Hotel Шаляпин) Казанның меңьеллыгына реставрацияләнгән объектлар арасында беренче урынны ала.

2010 елда Минтимер Шәймиев Болгардагы Ак мәчет комплексын проектлауны С.П. Шәкүровка тапшыра.

## Төп хезмәтләре

* Казан кирмәнендәге Туп утарының төньяк корпусы (ТР президенты администрациясенең вәкиллек корпусы). 1997 елгы проект, 1998 елда тормышка ашырылган.
* Казанның Маяковский урамындагы 30нчы йорт. 1998 елгы проект, 2000 елда сафка баскан.
* Palase Hotel Шаляпин (*элекке* «Смоленцев номерлары», *соңрак* «Совет» кунакханәсе). 2004 елгы проект, 2005 елда яңадан корылган.
* «Акчарлак» күпфункцияле комплексы. 2007 елгы проект (*тормышка ашмаган*).
* Болгардагы Ак мәчет комплексы. 2011 ел проекты, 2012 елда сафка баскан.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 Тукай премиясе – «Кол Шәриф мәчете» архитектура комплексын иҗат иткән өчен (*иҗат төркеме эчендә*).

## Әдәбият
# Дм. Иваненко. Самородок. Творческий портрет Сергея Шакурова.  «Казань», 2017 ел, гыйнвар саны.

## Сылтамалар
*   Самородок 
 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар архитекторлары
Төркем:Төзүчеләр
Төркем:Реставраторлар
Төркем:Дизайнерлар
Каонаси

250px|thumb|right|Костюм
**Каонаси** (; турыдан-туры тәрҗемә: **Битсез, йөзсез**) — Хаяо Миядзакинең «Өрәкләр алып киткәннәр» анимесы каһарманнырының берсе.

Ул ходай һәм өрәк. Ул сөйли белми һәм аниме башында беркем белән аралашмый. Әмма аннан соң ул кыз **Тиһиро** белән таныша, ул аңа йортын табарга ярдәм итә.

Битсез кара мантия һәм ак битлек киеп йөри.

Каонасине Акио Накамура тавышландырган.

## Исеме башка телдә
* Инглизчә: **No-Face / Faceless**
* Русча: **Безликий**
* Литвача: **Beveidis**
* Сербчә: **Без-лица**
* Алманча: **Ohngesicht**
* Испанча: **Sin Cara**

## Сылтамалар
* [Үзенчәлексез (Каонаси)](http://spiritedaway.wikia.com/wiki/No-Face_(Kaonashi))  
* Ходай Каонаси  

Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Фильм персонажлары
Фенербахче

**Фенербахче спорт клубы** () — Истанбул шәһәрендә эшләгән спорт клубы.

Төркиядә иң танылган спорт клубларыннан берсе.

Фенербахче баскетбол командасы Евролиганың 2017 елда чемпионы булды.

Төркем:Спорт клублары
Төркем:Истанбул
Фенербахче баскетбол командасы

**Фенербахче баскетбол такымы** -  Төркиянең Стамбул шәһәренең Фенербахче спорт клубының баскетбол командасы.

2016 елда Европа лигасында көмеш, 2017 елда алтын медален яулый.

Төркем:Спорт командалары
Төркем:Баскетбол
Төркем:Истанбул
Weyn Runi

**Weyn Mark Runi** (inglizçä *Wayne Mark Rooney*; 1985, Liverpul, Angliä) - irland millätennän ingliz futbolçısı, "Mançester Yunayted" häm Angliä milli cıyılmasınıñ kapitanı. Höcümçe häm üzäk yarım saqçı urınında uynıy.

Küp belgeçlär buyınça, Runi - üz buınınıñ iñ yaxşı ingliz futbolçısı.

10 yäşlektän Everton yäşüsmer klubında çığış yasıy, 2002 baş sostavında uynıy başlıy.

2004 yılda Mançester Yunayted taqımına 25,6 mln funtta küçä.

Angliä Premyer Ligasında 5 tapqır ciñüçe, Angliä Kuboğı, Çempionnar ligası, Awrupa Ligasında ciñüçe.

Tarixında Mançester Yunayted taqımınıñ iñ yaxşı bombardirı (198 tup kertkän). Ber sezonda Premyer Ligasında ber klub öçen iñ küp tup kertkän şäxes (183, MU).

Angliä cıyılması tarixında iñ yaxşı bombardirı (53 tup).

Böyekbritaniäneñ iñ bay sportçısı (82 mln artıq funt).

## Klub karyerası

*2002—2004   Everton, 67 (15)
*2004—x.w. Mançester Yunayted, 393 (183)

## Milli cıyılma taqımı

*2003—x.w. Angliä,  119 (53)

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* Профиль футболиста на сайте *ManUtd.com* 
* Статистика выступлений за «Манчестер Юнайтед» на сайте *StretfordEnd.co.uk* 
* Профиль и статистика игр за сборную на сайте *EnglandFootballOnline.com* 
* Статистика выступлений за сборную Англии  на сайте *EnglandStats.com* 

Төркем:Англия футболчылары
Трахома

## [[Патогенез]]
**Трахома** (trachoma; гр. trachys кытыршы, тигезсез) — A, B, Ba һәм C С. trachomatis серотөрләре чыгарган конъюнктиваның хроник ялкынсынуы. Башта авыру үзеннән-үзе җөйләнүсез бетә, ә инфекциянең кабатлануы, аеруча ул бактериаль конъюнктивит белән кушылса, сукырлыкка китерә ала (җәд. 8. 1). Трахома — начар санитар-гигиеник шартларда яшәгән фәкыйрьләр авыруы. Бергә яшәү куркынычлык факторы, чөнки тудыргычның туры күчүе күз яки борын бүлендеге аша мөмкин. Инфекциянең төп таратучысы чебен. Хәзерге вакытта трахома сукырлыкның кайтма сәбәпләре буенча алдынгы урын алып тора.

**Җәдвәл 8. 1**
 мәгълүматы буенча трахоманың үзгәртелгән классификациясе

TF — өске кабак кимерчәгендә 5 алып һәм күбрәк трахома фолликуллары (> 0, 5 мм)

TI — тарзаль конъюнктиваны таралып катнаштырган трахоматоз ялкынсыну, бу 50% яки күбрәк гадәти тирән тарзаль тамырларны күрергә мөмкинлек бирә 
TS — трахоматоз конъюнктиваль җөйләү TT — трахоматоз трихиаз (кимендә 1 керфек), күз алмасына тия

СО — төсле катлауны яшерә алган җитәрлек чагылган мөгезкатлау томалануы

## Диагностика
 	
### Кискен авыру
•	Катнаш фолликул-имчәкле конъюнктивит лайла-эренле бүлендек белән бара; 2 яшькә кадәр балаларның имчәкле компонент өстенлек итә ала.

•	Өске лимбның конъюнктиваль фолликуллары берничә батынкылык калдыра (Herbert чокырчыклары)

•	Өске эпителиаль кератит һәм паннус ясалу.
### Хроник авыру
•	Җиңел очракларда — сызыклы яки таралучы конъюнктива җөйләре, авыр очракларда — киң кушылучы җөйләр (Arlt сызыклары) ясалу.

•	Бөтен конъюнктива катнаша, ләкин үзгәрешләр күбрәк өске тарзаль пластинкада чагыла.
### Өзлегүләр
•	Трихиаз, дистихиаз, мөгезкатлау тамырлану һәм җөйле бөгелү.

•	Чагылган мөгезкатлау томалануы.

•	Бокалсыман күзәнәкләр һәм яшь бизе юллары җимерелү белән килеп чыккан «коры» күз синдромы.
## Алып бару тактикасы
1.	 	Профилактикага  санитар-гигиеник кагыйдәләрне үтәү керә.

2.	 	Антибиотиклар

•	Азитромицин 20 мг/кг 1 г кадәр бер вакытта кискен трахома үсеше куркынычлыгын киметә, дәвалауны 1 елдан соң кабатларга тәкъдим ителә.

•	Эритромицин 500 мг 2 тапкыр көнгә 14 көн дәвамында  — бала тудыру яшендәге хатын-кызларга альтернатив дәвалау.

•	Тетрациклин 1% урынлы файдасы эчкә кабул иткәнгә караганда кимрәк.

3.	 	Хирургик дәвалауны трихиазны киметү һәм кабакларның тулы ябылуын тәэмин итү өчен үткәрәләр.

**NB** SAFE аббревиатурасы трахоманы 4 дәвалау принципына нигезләнә: Surgery (трихиазда хирургия), Antibiotics (кискен авыруда антибиотиклар), Face (юыну), Environmental (яшәү шартларын яхшырту).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
93нче Питрәч һөнәри лицее

**93нче Питрәч һөнәри лицее**,  *[[2013 ел]]дан* Казан машина төзелеше техникумы филиалы, *[[2015 ел]]дан* П.В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техник көллияте филиалы () — Татарстанның Питрәч районы Ленино-Кокушкино авылында (*[[1924 ел]]га кадәр Кокушкино, [[1964 ел]]га кадәр Ленино, [[1964 ел]]дан, Апакай авылы белән кушылгач, Ленино-Кокушкино авылы*)  урнашкан махсус урта белем бирүче уку йорты.
Гамәлгә куючысы (*[[2013 ел]]дан*) — Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы.
Директор (2015 елдан) — Илназ Зиннәтулла улы Шакиров, *ТР физик тәрбия һәм спорт отличнигы* (*[[2011 ел|2011]]*).

## Тарих
1976 елда тракторчы-машинистлар әзерләүче укуханә ачыла.  Дәресләр үткәрү өчен «Питрәч» совхозының механизатор остаханәләре һәм конторасы бирелә. Беренче оста-укытучы итеп Александр Василий улы  Щербинин билгеләнә. Ленино-Кокушкино, Крәш-Сәрдә урта мәктәпләрендә, Казиле авылында укуханәнең филиаллары ачыла.

1990 елда уку йорты 93нче урта һөнәри-техник училищесы (**СПТУ-93**) итеп үзгәртелә.

1995 елдан 93нче һөнәри лицей (**ПЛ-93**).

2013 елның 1 ноябреннән, авыл хуҗалыгы юнәлешен саклаган хәлдә, Казан машина төзелеше техникумына филиал итеп кушыла.

2015 елда ТР министрлар кабинеты карары белән Казан машина төзелеше техникумы П.В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техник көллиятенә кушылгач,  93нче һөнәри лицей да көллиятнең (*420036, ТР, [[Казан]], [[Копылов урамы (Казан)|Копылов]] ур., 2нче "б" йорт*) филиалы булып исәпләнә

Уку йортының 104 урынлык тулай торагы (*өч катлы йортның икенче катында*) бар.

## Белгечлекләр
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе остасы (*терлекчелек комплексы һәм механикалаштырылган ферма операторы, авыл хуҗалыгы машиналарын ремонтлау буенча слесарь, автомобиль йөртүче, тракторчы-машинист*)
* Автомеханик (*автомобиль ремонтлау буенча слесарь, ягулык бирү станциясе операторы, автомобиль йөртүче*)
* Аш-су остасы, кондитер (*пешекче, кондитер*)
* Гомуми төзелеш остасы (*ташчы, электр белән эретеп ябыштыручы*)
* Утар хуҗасы (*хуҗабикәсе*) (*машина белән сыер саву операторы, яшелчәче, пешекче, хисапчы*)
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе тракторчы-машинисты (*авыл хуҗалыгы машиналарын ремонтлау буенча слесарь, автомобиль йөртүче, тракторчы-машинист*)

## Сылтамалар
*   П.В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техник көллияте сайты 
*   Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Питрәч районы
Эра Байбәкова

**Эра Байбәкова** (Эра Мөхәммәт кызы Байбикова, ) , ) — гистолог, медицина фәннәре докторы (1976), профессор (1989). 1962 елдан Ташкәнт медицина институтында, 1976 елдан Үзәк фәнни тикшеренү лабораториясенең морфология бүлеге мөдире. Аш кайнату органнарының репаратив һәм компенсатор-җайлашу процессларының структур аспектларына караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Фәүзи Байбурин

**Фәүзи Байбурин** (, ) — механика өлкәсендә галим, техника фәннәре докторы (1989), профессор (1990). 1975 елдан В.И.Ленин ис. Югары хәрби-диңгез мөһәндисләр укуханәсендә (Санкт-Петербург), 1989-1994 елларда эчке янулы йөрткечләр кафедрасы мөдире. Кораб дизелләренең эш процессларын моделләштерүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Акбулатов

**Акбулатов** — фамилия:
* Әдһәм Акбулатов (1960), Красноярск мэры.
* Шамил Акбулатов (1940), инженер, меценат, Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе (Санкт-Петербург).
* Шөкри Акбулатов (1913-2000), Красноярск төзелеш ФТИе башлыгы.
----
* Фәрзәнә Акбулатова (1960), язучы, журналист (Уфа).

Төркем:Фамилияләр
Кирза итек

**Кирза**(Кирза итек, Кирза итекнең кунычы)  - аяк  киеме. каучык сыекчасы сеңдереп, су үткәрмәс махсус кушылма белән эшкәртелгән күп катлы кәгазь тукымасыннан, ә башы һәм үкчәсе, ягъни аякның шайтан ашык сөяге тәңгәленнән түбән өлеше күннән тегелә. Бу тукыма эссе белән суыкка тигез ук каршы тора ала һәм аякларны үсештән яхшы саклый .

Башлангыч кираны җитештерү буенча тәҗрибәләрне 1903 елда Санкт-Петербургта уйлап табучы Михаил Поморцев үткәрә. 1904 елда ул тире кебек су үткәрми торган брезент булдыра. Ул парафин, канифоль һәм йомырка сарысы катышмалардан тора.
Башлангыч кираны рус-япон сугышында кулланалар: алардан артиллерия орудиеләре япмалар тегелә. Бу матди сугышта үзен ышанычлы күрсәтә. Тик аннан итекләр тегү турында уйлап та бирмиләр.

Бөек Ватан сугышының башында Кызыл армия солдатларына аяк киеме кимлек проблемасы килеп туа. Шул чак хәрби җитәкчелек Иван Плотниковны аңга төшерә. Совнарком күрсәтмәсе буенча Плотниковны тиз арада тылга кайтарып, "Комит" заводының директоры һәм шул ук вакытта баш инженеры итеп тәгаенлиләр. Ул бик кыска вакыт эчендә аяк киемнәре тегү өчен күнде алмаштыргыч – кираны җитештерү технологиясен камилләштерергә тиеш була.
Плотников куелган бурычны уңышлы ерып чыга. Аның кирза итекләрен киеп, совет салдатлары Берлингача атлап барып җитә.
Күнде алыштыручы матди уйлап табуы һәм тиз арада сәнәгать масштабларында җитештерелә башлавы өчен И. Плотников белән А.Хомутов 1942 елда Сталин премиясе белән бүләкләнә.
Дөньяда бүген җитештерелгән кирның күпчелек өлеше Русиядә.

## Искәрмәләр

Төркем:Аяк киемнәре
Tesla Inc.

**Tesla Motors** — Америка автомобиль компаниясе, эшмәкәрлегенең төп юнәлеше — электромобильләр, энергия саклау өчен литий-ион аккумуляторлар, торак йортлар өчен кояш панельләре җитештерү. Бөтен дөньяга танылган электротехник һәм физик Никола Тесла исемен йөртә. 2003 елда оеша. Электр автомобиле тулысынча универсальлек һәм куркынычсызлык өчен нарицательная машина буларак эшләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Илон Маск
Төркем:Tesla
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Мәрьям Байгилдиева

**Мәрьям Байгилдиева** (Мәрьям Гыймади кызы Байгилдиева, ) (,  — , ) — фармацевт. 1944-51 елларда Казан даруханә идарәсе башлыгы, 1959-1977 елларда - ТАССР министрлар шурасы каршындагы Баш даруханә идарәсе башлыгы.
Фәрит Бәйрәмов

**'

**Фәрит Бәйрәмов''' (, ) — механика өлкәсендә галим, техника фәннәре докторы (1992), профессор (1993). 1971-1980 елларда Казан авиация институтында фәнни-педагогик эшендә. 1980 елдан Кама политехника (2012 елдан КФУның Яр Чаллыдагы филиалы) институтында, 1991-2002 елларда назари һәм гамәли механика кафедрасы мөдире, 2002 елдан -  механика һәм һәм материалларның каршылыгы кафедарасы мөдире. Тәкъсимләнәгән параметрлы системнарның тотрыклылыгы һәм аларны оптимизицияләүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Әхмәт Бакыев

**Әхмәт Бакыев** (,  — , ) — механика өлкәсендә галим, Башкортстан ФА мөхбир әгъзасы (1991). БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1989). 1960 елдан Уфа нифет институтында, 1974-1989 елларда проректор, 1989-1999 елларда елдан нифет аппаратлары төзү кафедрасы мөдире, профессор (1986). Бертөрле булмаган  җимерелүгә һәм форма бозылуга, эретеп-ябыштыру процесслары  караган фәнни хезмәтләр авторы.
Нәдия Бакыева

**Надия Бакыева** (Надия (*Наҗыя*) Зариф кызы Бакыева, ) (,  — , ) — педагог, педагогия фәннәре докторы (1969), профессор (1970). 1944 елдан укыту ысуллары дә, 1949 елдан РСФСР педагогик фәннәр академиясенең милли мәктәпләр фәнни тикшеренү инстиутында. 1970-87 елларда ССРБ ПФА милли мәктәптә рус телен укыту ФТИендә, 1983 елга кадәр лаборатория мөдире. Татар мәктәбендә рус телен укыту енә караган фәнни хезмәтләр авторы.