open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Васильев (1949)

*

 
*'Владимир Васильев*' (*тугандагы исеме* Алик Әбдегали улы Асанбаев, , ) — [[РФ]] сәяси эшлеклесе. [[2018 ел]]ның [[9 сентябрь|9 сентябреннән]] [[2020 ел]]ның [[5 октябрь|5 октябренә]] кадәр — [[Дагыстан|Дагыстан Республикасы]] Башлыгы (*2017 елның 3 октябреннән *).

[[Россия Дәүләт Думасы]] депутаты, «[[Бердәм Россия]]» фиркасе фракциясе җитәкчесе (2012–2017). Полиция генерал-полковнигы, юридик фәннәр кандидатыю. РФ атказанган юристы ([[2006]]).

== Тәрҗемәи хәле ==


[[1949 ел]]ның 11 августында  [[Мәскәү өлкәсе]] [[Клин]] [[шәһәр]]ендә (*башка версия буенча* [[Казакъстан]]ның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе Курчум районы Алексеевка  () [[авыл]]ында) туган. 8 нче сыйныфка кадәр Алик Әбдегали улы Асанбаев () исем-фамилиясендә йөргән. Атасы вафат булып, әнисе икенче кат кияүгә чыккач, үги атасының фамилиясенә (*Васильев'') күчә.
1968-1970 еллларда  хәрби хезмәттә. Мәскәүдә ССРБ ЭЭМ махсус милиция мәктәбен (1972), Бөтенсоюз читтән торып укулы юридик институтын (1978), ССРБ ЭЭМ академиясен (1991) тәмамлаган.

## Хезмәт баскычлары
* 1967–1968 — Мәскәүдә төгәл прибор төзү ФТИ эшчесе. 
* 1972–1983 — Мәскәүнең Бауман районы ЭЭБ тикшерүче, инспектор, өлкән инспектор, бүлек башлыгы урынбасары, БХСС бүлеге башлыгы.
* 1983–1987 — Мәскәү ЭЭИ БХСС идарәсе бүлек башлыгы, идарә башлыгы урынбасары.
* 1991–1992 — РСФСР ЭЭМ идарәне оештыру хезмәте инспекциясе баш инспекторы.
* 1992–1993 — Россия ЭЭМ штабы баш инспекциясе баш инспекторы. 
* 1993–1995 — Россия ЭЭМ штабы башлыгы урынбасары — оператив идарә башлыгы.
* 1995–1997 — Мәскәү ЭЭИ башлыгы беренче урынбасары — штаб башлыгы.
* 1997 — Россия ЭЭМ оешкан җинаятьчелек белән көрәшү баш идарәсе башлыгының беренче урынбасары.
* 1997–1998 — РФ эчке эшләр министры беренче урынбасары — оешкан җинаятьчелек белән көрәшү баш идарәсе башлыгы.
* 1998–1999 — РФ эчке эшләр министрының беренче урынбасары.
* 1999–2001 — РФ Куркынычсызлык шурасы сәркатибе урынбасары.
* 2001–2003 — статс–сәркатип — РФ эчке эшләр министрының урынбасары.
* 2018–2020 — Дагыстан Республикасы Башлыгы.
* 2020 елның 5 октябреннән — РФ Президенты киңәшчесе.

## Депутат эшчәнлеге
2003 елдан — IV, V чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты, куркынычсызлык комитеты рәисе. Тверь өлкәсеннән «Бердәм Россия» фиркасе федераль исемлеге буенча сайланган. «Бердәм Россия» фиркасе фракциясе  җитәкчесе. Тверь өлкәсендә «Бердәм Россия» фиркасенең регион сәяси шурасы сәркатибе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган юристы (2006)
* Батырлык ордены
* Хөрмәт ордены
* IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* «Иҗтимагый танылу» алтын хөрмәт билгесе (2003)

## Сылтамалар
*  Рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Юристлар
Төркем:Россия хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:РФ атказанган юристлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Дагстан сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Владимир Васильев

**Владимир Васильев** — урысча исем-фамилия.
 
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге исем-фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:* 
* Владимир Васильев (депутат), Владимир Әбдегали улы Васильев, Россия Дәүләт думасы депутаты.
* Владимир Васильев (җырчы), Владимир Михаил улы Васильев, җырчы (*бас*), ТР атказанган артисты.
* Владимир Васильев (дирижер), Тукай премиясе лауреаты.

Төркем:Шәхесләр
Керәшен Тыловае

**Түбән Тыловай** (*Керәшен Тыловае, Татар Тыловае*, ) — Удмуртиянең Грахово районындагы керәшен татарлары авылы.

## Тарихы
Авылга XVIII гасырда Макан-Пельга вулысының Ключи (Корбанай) авылыннан иске керәшен татарлары нигез салган.

## Халкы

Халык саны — 111 кеше (2010).

## Тарих

Революциягә кадәр Вятка губернасының Алабуга өязе составында булган.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Грахово районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Порым (авыл)

**Порым** () — Удмуртиянең Грахово районындагы керәшен татарлары авылы.

## Халкы

Халык саны — 569 кеше (2010).

## Тарих
Авылга Алабуга өязе Иске Бигәш (хәзерге Татарстанның Менделеевск районы) авылыннан иске керәшен татарлар нигез салган.

Революциягә кадәр Вятка губернасының Алабуга өязе составында булган.

## Шәхесләр

1978 елда Порымга кушылган Күзәбай авылында туганнар:

* Иван Векшин (*[[Айво Иви]]*, 1892―1963), удмурт язучысы.
* Акилина Векшина (*[[Ашальчи Оки]]*, 1898―1978), удмурт шагыйрәсе.

## Мәдәният

Порым авылында керәшен татарларның «Туганай» милли-мәдәни оешмасы, фольклор ансамбле, Керәшен татарларның мәдәният үзәге (2000 елдан) эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Грахово районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Hoñ Koñ fond birjası

**Hoñ Koñ fond birjası** yäki **Hong Kong fond birjası** (*香港交易所, Hong Kong Stock Exchange*) — Qıtay Hoñ Koñ şähärendä urnaşqan fond birjası.

1891 yılda nigezlängän, 1947 yılda 1891 yılda salınğan ikençe birja belän berläşkän.

*Kapitallaştıru **12 trln. HK** (Hoñ Koñ dolları) yä **1,54 trln USD** (2006).
*Säwdä küläme **464,273 USD** (2005)
*Listing: Birjada 1421 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä (2011).
*Kerem: **172,8 mln USD** (2005)
*  **Hang Seng Index** - Hoñ Koñ fond birjası cıyılma indeksı, 34 iñ zur şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä (barlıq kapitallaştıruınıñ 65%).

2012 yılda Hoñ Koñ fond birjası *Hong Kong Exchanges and Clearing* operatorı London metal birjasın satıp ala.

## Sıltamalar
* hkex.com.hk Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Frankfurt fond birjası

**Frankfurt fond birjası** (almança  *Frankfurter Wertpapierbörse*) - Mayndağı Frankfurt şähärendä urnaşqan Almaniä iñ zur birjası, dönya iñ zur birjalarınıñ berse.

Säwdä mäydanınıñ baş operatorı - **Deutsche Boerse Group AG**.

1585 yılda nigezlängän. 1949 yıldan Almaniädä äydäp baruçı finans rolen uynıy.

* Kapitallaştıru **2 105,2 mlrd USD** (2007)
* Listing: Birjada 866 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.
*  **DAX** (alm. *Deutscher Aktienindex*) — Frankfurt fond birjası cıyılma indeksı, 30 iñ zur şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä, Almaniä iqtisadınıñ töp kürsätkeçe bulıp sanala.

## Sıltamalar
* www.boerse-frankfurt.de Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Toronto fond birjası

**Toronto fond birjası** (inglizçä *Toronto Stock Exchange*) — Toronto şähärendä urnaşqan Kanada iñ zur birjası, dönya iñ zur fond birjalarınıñ berse.

1852 yılda nigezlängän, 1878 yılda aktsiäläşkän, 1934 yılda *Standard Stock and Mining Exchange* birjası belän berläşkän.

1977 yılda berençe tapqır dönyada elektron säwdä sistemasın eşläp cibärä.

2002 yılda  **TMX Group Inc.** şirkäte 100% aktsiä ala.

* Säwdä küläme **1,1 trln USD** (2005)
* **Listing**: Birjada 3758 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.
* Kapitallaştıru **1,613 trln USD** (2006)
* Kerem: **63,4 mln USD** (2005)
* **S&P/TSX** — fond birjası cıyılma indeksı, 280 şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä.

## Sıltamalar
* www.tsx.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Төркем:Канада
Төгермән авыл

**Төгермән авыл** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районындагы татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән төньякка таба турыдан якынча 8 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Төгермән авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авылның татарча атамы кебек үк удмуртча (бисермәнчә) атамасы да тегермән дигәнне аңлата.

## Тарихы

Авыл беренче тапкыр Погост Верх Лекмы дип 1662 елда телгә алына, ул вакыт биредә 11 йорт була. 1710 елда биредә 1 йортта 4 кеше яшәгән. 1747 елда биредә 21 ир-ат исәпкә алына, бисермәннәр. 1763 елда 54 кеше яшәгән. 1802 елда 9 йортта 42 татар кешесе исәпкә алына. 1891 елда 62 йортта 5432 татар, 86 бисермән яшәгән. 1938 елда 85 татар хуҗалыгы, 20 бисемән хуҗалыгы исәпләнгән.

## Халкы

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар 208 кешенең 73 % тәшкил иткән.

## Шәхесләр

## Дин

XXI гасыр башында яңа мәчет төзелә.

## Мәгариф

1935 елда авылда башлангыч мәктәп була, анда 55 бала татар телендә белем алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Пүчинкә авыл

**Пүчинкә авыл** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районындагы татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән төньяк-көнчыгышка таба турыдан якынча 6 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Пүчинкә авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авыл атамасы русча починок (яңа барлыкка килгән авыл) сүзеннән чыккан.

## Тарихы

Авыл беренче тапкыр Починошная пүчинкәсе буларак 1707 елда искә алына, ул вакыт биредә 8 йортта 25 татар кешесе, 6 йортта 20 бисермән кешесе яшәгән. 1747 елда биредә 43 ир-ат исәпкә алына, 29 татар, 14 бисермән. 1763 елда 183 татар, 80 керәшен бисермән, 12 керәшен татары яшәгән. 1891 елда 96 йортта 507 татар, 132 бисермән, 1 урыс яшәгән. 1959 елдан гына җирле халык татарлар дип исәпләнә башлый, ул вакыт биредә 413 кеше яшәгән.

## Халкы

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар 264 кешенең 79 % тәшкил иткән.

## Шәхесләр

## Дин

Авылда 1744 елда ук күптән төзелгән мәчет булуы билгеле. 1826 елда яңа мәчет ачыла, совет чорында ябыла. XXI гасыр башында яңа мәчет төзелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Атабай (Юкамен районы)

**Атабай** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районындагы татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән төньяк-көнбатышка таба турыдан якынча 5 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Атабай авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Татарча атамасы бай ата (хуҗа) дигәнне аңлата. Удмуртча Бугашур атамасы удмуртчадан Буга дигән кеше исеменнән килеп чыккан.

## Тарихы
Авылын 19 гасыр башында йомышлы татарлар нигезләгән. 1802 елда 3 йортта 12 ир-ат яшәгән. Россия империясенең 1859—1873 еллардагы җанисәбендә Багашур (Арахматов) пүчинкәсе өяз шәһәреннән 45 чакрым ераклыкта урнашкан, 15 йортта 50 ир-ат һәм 48 хатын-кыз яши дип күрсәтелгән, татарлар.

## Халкы

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар 34 кешенең 94 % тәшкил иткән.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Владимир Васильев (1935)

**Владимир Васильев** (Владимир Михаил улы Васильев, ) – дирижёр, педагог. РСФСР (1984) һәм ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе. Тукай премиясе лауреаты (1984). Профессор (2000).

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 27 июлендә Вологда шәһәрендә туган. Ленинград дәүләт академия капелласы каршында хор укуханәсен (1953), Ленинград консерваториясен (1958), Казан консерваториясендә опера-симфония дирижёры сыйныфы буенча аспирантура (1969) тәмамлаган.
* 1957-1974, 1982 елдан – Казан консерваториясендә  опера сыйныфында дирижёр, укытучы, 1986-1987 операга әзерләү кафедрасы мөдире, 2000 профессор.
* 1970 елдан Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры дирижёры, 1982-1993 баш дирижёр.
Чиләбе, Әдис опера театрларында баш дирижёр була. Россиянең төрле театрларында 60 опера, балет, оперетта куюда катнаша. Польша, Алмания, Бельгия, Австрия, Швейцария, АКШ, Италиядә гастрольләрдә була.

## Иҗаты

Репертуарында чит ил, рус һәм татар композиторларының төрле жанрдагы әсәрләре, шул исәптән 70 операсы һәм балеты. Казан консерваториясе һәм Казан музыка укуханәсенең студентлар оркестрлары белән җитәкчелек итә. Концерт программасы гаять бай.

#### Репертуар
* «Җәлил» (*опера*) Н. Җиһанов 
* «Алтынчәч» (*опера*) Н. Җиһанов 
* «Беренче факел» (*оперетта*) Ә. Бакиров (1970)
* «Шүрәле» (*балет*) Ф. Яруллин
* «Мәкерле песи» Л. Хәйретдинова
* «Кенәз Игорь» (*опера*) А. Бородин
* «Пики дамасы» (*Пиковая дама*) (*опера*) П.Чайковский
* «Макбет» (*балет*) К. Молчанов
* «Конёк-горбунок» (*балет*) Р. Щедрин
* «Анна Каренина» (*балет*) Р. Щедрин
* «Кармен-сюита» (*балет*) Р. Щедрин 
* «Тиль Уленшпигель» (*балет*) Е. Глебов
* «Таңнар монда тыныч» (*А зори здесь тихие*) (*опера*) К. Молчанов

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе
* РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1984)
* Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе (1984)

## Хезмәтләре
Васильев В.М. Хәйдәр Бигичев турында дирижёр истәлекләре. *китапта*:  Размышления о музыкальном театре Казанской консерватории: Статьи. Воспоминания. Беседы. – Казан: КДК, 2010.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Татарский энциклопедический словарь». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
* «Татарская энциклопедия». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Сылтамалар

*  Милләттәшләр сайты
*    Казан опера театры сайты 
*    Казан консерваториясе сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Профессорлар
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Васильев

**Васильев** ― фамилия. Василий (керәшенчә *Бәчели;*  «патша» сүзеннән) исеменнән ясалган.
 
*[[Татар]] [[Википедия]]сендә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Александр Васильев]]**:
** Александр Алексеевич Васильев (1882—1918), Россиядә иң беренче очучыларның берсе.
** Александр Александрович Васильев (958), мода тарихчысы, сәнгать белгече.
* Анатолий Васильев (1957), Татарстанның атказанган укытучысы (2006).
* Аркадий Васильев (1930), совет дәүләт эшлеклесе.
* Владимир Васильев
** Владимир Әбдегали улы Васильев (1949), Россия Дәүләт думасы депутаты. Дагестан Башлыгы (*2017 елдан*). 
** Владимир Михаил улы Васильев (1978), җырчы (*бас*), ТР атказанган артисты.
** Владимир Михаил улы Васильев (1935), дирижер, Тукай премиясе лауреаты.
* Всеволод Васильев (1926—2019), галим, юридик фәннәр докторы, профессор.
* Денис Васильев (1999), тимераякта фигуралы шуучы. Европа чемпионатының бакыр призёры (2022), дүрт тапкыр Латвия чемпионы (2016—2018, 2020).
* Иван Васильев (1892—1938), чуаш милли хәрәкәте эшлеклесе. 
* Константин Васильев (1942-1976), рәссам.
* Лев Васильев (1925—2023), 1968―1981 елларда КамАЗның генераль директоры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1977).
* Яков Васильев (*[[Яков Турхан]]*, 1874—1937), чуаш шагыйре, рухани.
----
* **[[Васильева]]**
** **[[Мария Васильева]]**
*** Мария Васильева (рәссам) (1884 — 1957) — рус чыгышлы француз рәссамы.
*** Мария Васильева (1898) (1898 — 1959) —  мәктәп укытучысы, 3-4 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
* Ольга Васильева (*[[1960 ел|1960]], [[Бөгелмә]]*), РФ фән һәм мәгариф министры (*[[2016 ел|2016]]*).
----
* Константин Васильев галереясе

Төркем:Шәхесләр
Владимир Шевчук

**Владимир Шевчук** (Владимир Николай улы Шевчук, , *[[1953 ел]]ның [[16 октябрь|16 октябре]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Мурманск]] — [[2012 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]], [[Мисыр]], Хургада*) — журналист, Intertat.ru электрон газетасының  беренче баш мөхәррире. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, РСФСР, ТАССР журналистлар берлеге әгъзасы. Татарстан иҗтимагый пулаты әгъзасы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 16 октябрендә Мурманскида туган. Казан дәүләт университетын «филолог» белгечлеге буенча тәмамлаган (1980). 1972-1974 елларда хәрби хезмәттә.

## Хезмәт баскычлары

* 1970-1971 – элемтә электромонтёры.  
* 1972-1974 – хәрби хезмәттә. 
* 1980-1983 - «Заполярный труд» газетасында  (Мурманск өлкәсе, Кола шәһәре), бүлек мөдире, мөхәррир урынбасары. 
* 1983-1987 - «Вечерняя Казань» газетасы,  , бүлек мөдире.
* 1987-1989 - «Комсомолец Татарии» газетасы, баш мөхәррир. 
* 1989-2003 - «АПН-РИА Новости» Казандагы бюро мөдире, Идел буе өлкәләрендәге үз хәбәрчесе.
* 2001 елдан  Intertat.ru  электрон газетасын оештыручы, беренче  баш мөхәррире.
* 2007 «Татар-информ» агентлыгы генераль директоры беренче урынбасары. 
* 2008 «Татмедиа» ААҖ  генераль директоры киңәшчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Татарстан иҗтимагый пулаты әгъзасы. «Алтын мөнбәр» халыкара мөселман киносы фестивален оештыруда катнаша.
«Татнет йолдызлары» халыкара конкурсын оештыра.

## Хезмәтләре
* Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, БДБ, РФ автомобильләре модельләре каталогы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* «Халык исәбен алудагы хезмәтләре өчен» медале.
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале.
* АПН премиясе (*[[1990 ел|1990]]*).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# «Владимир Шевчук. Незаменимый» (*төзүчесе* Нина Киркина). Казан, 2013.
# Әйтергә өлгермәгән сүзләр. «Казань», № 10, 2013.

## Сылтамалар

*  Intertat.ru электрон газетасы сайты 
*   Не стало Владимира Шевчука
* Islam-today.ruга биргән әңгәмәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шевчук

**Шевчук** — украин фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Владимир Шевчук (1953-2012), журналист, Intertat.ru электрон газетасының беренче баш мөхәррире.
* Yuriy Şevçuk (Юрий Шевчук) (16.05.1957), Россия эстрада җырчысы, *БР халык артисты ([[2005]])*.

Төркем:Шәхесләр
Шәфи авыл

**Шәфи авыл** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районындагы татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән көньяк-көнбатышка таба турыдан якынча 8 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Шәфи авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авыл атамасы Шәфи (Шәфиулла) исеменнән килеп чыккан.

## Тарихы

Авылны Төгермән авылы кешесе Шәфи Арсыланов нигезли. Беренче тапкыр Юртошур пүчинкәсе буларак 1802 елда искә алына, ул вакыт биредә 2 йортта 8 татар кеше яшәгән.

## Халкы

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар 200 кешенең 52 % тәшкил иткән.

## Дин

1930 еллар башына кадәр Шәфи авылында мәчет эшләгән, 1930 нчы еллардан соң һәм 1960 нчы еллар уртасына кадәр мәчет бинасында башлангыч мәктәп булган.

## Мәгариф
1935 елда Шәфидә элеккеге мәчет бинасында башлангыч мәктәп ачыла, анда 128 укучы татар телендә белем ала. Уку йорты янында Юкамен районының беренче китапханәләреннән берсе ачыла. Җәйге чорда авылда балалар белән татар телендә аралашу мәйданчыгы ачыла. Хәзер дә мәктәпкәчә учреждение һәм башлангыч мәктәп эшли..

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Bombey fond birjası

**Bombey fond birjası** (*मुंबई शेअर बाजार, The Bombay Stock Exchange Limited, BSE*) — Mumbai (elek **Bombey**) şähärendä urnaşqan Hindstan häm Aziä iñ iske birjası.

1875 yılda Britan Hindstanı çorında nigezlängän.

1980 yılda xäzerge binağa küçerelgän.

Aziä häm Okeaniä fond birjaları Berläşmäsenä kerä.

*    Kapitallaştıru **1,7 trillion USD** (2015)
*    Listing: Birjada 5459 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä (2015).
*    **BSE**  — ğomummilli cıyılma indeks, 100 iñ zur şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä.
* Kerem - **15,632 mln USD** (2005)

## Sıltamalar
* www.bseindia.co Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Марсель Таһиров

**Марсель Таһиров**, Марсель Шәрифҗан улы Таһиров (*Марсель Шарифзянович Тагиров; [[1964 ел]]ның [[21 октябрь|21 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]],  [[ТАССР]], [[Әтнә районы]], [[Әйшияз]]*) –― авыл хуҗалыгы белгече, Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институты директоры (2006), «Нива Татарстана» журналы баш мөхәррире, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы. ТР ФА мөхбир-әгъзасы. Милли көрәш буенча атказанган спорт остасы, Татарстанның 8 мәртәбә, РФ 2 мәртәбә чемпионы.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 21 октябрендә Татарстан АССР Әтнә районы Әйшияз авылында туган. Казан авыл хуҗалыгы институтын (1988), шул уку йортында җитәкче кадрларның квалификациясен күтәрү факультетын (1991), аспирантураны (2001) тәмамлаган.

## Хезмәт баскычлары
* 1988-1990  Әтнә районы Игенче күмәк хуҗалыгында баш агроном.
* 1990-1992  ВЛКСМ Әтнә райкомында 2- сәркатип, 1- сәркатип.
* 1992-1993  Әтнә районы «Тукай» совхоз-техникумында җитештерү буенча директор урынбасары.
* 1993-1998  Әтнә районы авыл хуҗалыгы химиясе берләшмәсе директоры.
* 1998-2000  Әтнә районы хакимиятендә район башлыгының 1- урынбасары, авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы.
* 2000-2002  Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтында  директорның җитештерү буенча урынбасары.
* 2002-2004  «Биовиктория» ҖЧҖ генераль директоры.
* 2004-2006  Татарстан авыл хуҗалыгы министрының игенчелек буенча урынбасары.
* 2006  Татарстан авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтында директор.
* «Нива Татарстана» журналы баш мөхәррире.

## Хезмәтләре
# Факторы и условия эффективного производства озимой ржи в Республике Татарстан (автордаш) (*укыту-методик кулланма*). Казан: Фән , 2009.
# Озимая тритикале в Республике Татарстан (*фәнни-гамәли тәкъдимнәр*) (автордаш). Казан: Фолиантъ, 2009.  
# Возделывание озимой мягкой пшеницы в Республике Татарстан (*тәкъдимнәр*) (автордаш). Казан: Фолиантъ, 2009. 
# Каталог научно-технической продукции Татарского НИИСХ. Казан: Фолиантъ. 2011. 
# Яровая пшеница в Республике Татарстан (*фәнни-гамәли тәкъдимнәр*) (автордаш). Казан: Фолиантъ, 2011.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Идел буе регионында лидер булып саналучы, күпьеллык үлән орлыклары җитештерү һәм сату буенча махсуслашкан «Биовиктория» комплексын оештыру.
* Татарстан авыл хуҗалыгы җитештерү тармакларына энергияне саклаучы  технологияләр кертү.
* Авыл хуҗалыгы өлкәсенә караган 20 фәнни мәкалә.
* Милли спорт төре булган көрәшне җәелдерү буенча эшчәнлек. Көрәш буенча Татарстанның 8 мәртәбә, РФ 2 мәтәбә чемпионы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Милли көрәш буенча атказанган спорт остасы.
* Милли көрәш буенча Татарстан чемпионы.
* Милли көрәш буенча РФ  чемпионы.
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале.
* Татарстан Җөмһүриятенең мактау кәгазе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  «Нива Татарстана» сайты 
*  «Фән картасы» сайты

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:ТР ФА мөхбир-әгъзалары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Спорт осталары
Төркем:Атказанган спорт осталары
Төркем:Көрәш буенча атказанган спорт осталары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Көрәш буенча Россия чемпионнары
Төркем:Татарстан чемпионнары
Төркем:Көрәш буенча Татарстан чемпионнары
Таһиров

**Таһиров** — татар, башкорт, азәрбайҗан халкында очрый торган фамилия. «Таһир» исеменнән ясалган.
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Афзал Таһиров (1890―1937), язучы.
* Гай Таһиров (1907―1995), хореограф. 
* Индус Таһиров (24.05.1936), тарих галиме. 
* Марсель Таһиров (21.10.1964), авыл хуҗалыгы белгече.
* Мирза Таһиров (1909―1976), Татарстан АССР атказанган укытучысы.
* Нуриәгъзам Таһиров (1888―1938?), тел белгече, редактор, башкорт хөкүмәте әгъзасы.
* Рәфыйк Таһиров (9.05.1966), Әлмәт театры актеры, ТР халык артисты.
* Таһир Таһиров (Таһир Ахунҗанов) (1923―2013), дәүләт эшлеклесе, язучы. 
* Фуат Таһиров (1917―1996), ТАССР халык артисты. 
* Шакирҗан Таһиров (1858―1918), «Әлифба» язучы (*[[1893]]*).
* Энгель Таһиров (04.08.1940), тарих галиме. 
---- 
* **[[Таһирова]]**

Төркем:Шәхесләр
Таһирова

**Таһирова** — татар, башкорт, азәрбайҗан халкында очрый торган фамилия.
«Таһир» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әнисә Таһирова (1941―2024), язучы.
* Майя Таһирова (1931―2003), балет биючесе, *РСФСР атказанган ([[1955]]), БР халык ([[2001]]) артисты*.
* Шәрига Таһирова (1922―2008), язучы.
----
* Таһиров

Төркем:Шәхесләр
Савеево авыл җирлеге

**Савеево авыл җирлеге** (***Саве́евское се́льское поселе́ние***) — Рославль районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Савеево авылы. Әлегә муниципаль статусы — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча). Җирлек территориясенда торак 20 пункт урнашкан.

Нигезләнгән 2 декабрь 2004 елны.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Экономика
Авыл хуҗалыгы оешмалары,

## Халык

Җирлеккә егерме авыл керә:

Төркем:Рославль районы авыл җирлекләре
Феликс Юсупов

**Феликс Феликс улы Юсупов**, граф Сумароков-Эльстон (1887, Санкт-Петербург — 1967, Париж) — Юсуповлар кенәзләренең соңгы кенәзе, Григорий Распутинны үтерүдә катнашучы, ике истәлекле китап авторы.

## Татар нәселе

Юсуповлар — Йосыповлар нәселе Сөембикә әтисе Йосыф морзадан башланып китә. Кайбер чыганаклар буенча Йосыф морза бабасы — Идегәй морза булган. 1549-1554 елларда Йосыф морза ногай татарлары Урданың хакиме (бие) булган.

## Тормыш юлы

1887 елда кенәзбикә Зинаида Юсупова (Санкт-Петербург беренче гүзәле) һәм граф (1885 елдан кенәз) Феликс Сумароков-Эльстон гаиләсендә дөньяга килә.

Гуревич гимназиясен тәмамлый.

1908 елда аның бертуганы Николай граф Мантейфель белән дуэльда үтерелгәннән соң, Феликс Юсуповлар гаиләсенең бердәнбер мирасчысы булып калган (Россиянең иң бай кешесе).

1909-1912 елларда Оксфорд университетында укый.

1910 елларда Россия беренче автомобиль клубын җитәкли.

1990 елда Кырымда үз ау йорты янында мәчеткә сала, соңрак ул Күккүз Җами (кырымтатарча *Kökköz Cami*) дип йөртелә башлый.

1914 елда Александр III оныкасы Ирина (Ирен) Александр кызына өйләнә.

1916 елның 17 декабрендә Пуришкевич һәм бөек кенәз Дмитрий Павел улы белән Григорий Распутинны үтерүне оештыра. Соңрак башкаладан куып җибәрелгән.

Сөрген аны коткара, инкыйлабтан соң Кырымга китә, соңрак Парижга күчә.

Икенче бөтендөнья сугышында нацист хакимиятен якларга баш тарта һәм Россиягә кайтырга да ваз кичә.

1967 елда Парижда үлә, Сент-Женевьев-де-Буа зиратында күмелгән.

Хәзер Юсуповлар туры токымнары — Феликс оныкасы **Ксения Сфири** (тумыштан Шереметьева), аның кызы Татьяна,  һәм аның ике кызы — Марилия һәм Жасмин-Ксения. Формаль рәвештә алар Казан ханнары нәселеннән килеп чыкканар.

2009 елда Казан ханбикәсе Сөембикә нәселеннән чыккан Ксения Сфири Казанга сәфәр ясады.

## Сылтамалар

*    Юсупов Ф. Ф. Конец Распутина — Париж, 1927.
*    Юсупов Ф. Ф. Конец Распутина (в книге «Последние дни Распутина») — М.:"Захаров", 2005. — 288 c. — ISBN 5-8159-0543-7.(информация об издании)
*    Юсупов Ф. Ф. Мемуары — М.:"Захаров", 2011. — 430 с. — ISBN 978-5-8159-1045-4 (информация об издании)
*    Елизавета Красных. Князь Феликс Юсупов: «За все благодарю…». Биография.— М.:"Индрик", 2012. — 552 с. — ISBN 978-5-91674-235-0 (информация об издании)
*    Аничкин, А. Юсуповы с молотка // Коммерсантъ. — М., 2014. — 18 ноября.
Кандалакша култыгы

**Кандалакша култыгы** (,  — ягъни Канда елгасы култыгы») — Ак диңгезнең төньяк-көнбатыштагы култык.

Мурманск өлкәсе һәм Карелия ярларын юа. Озынлыгы 185 км, киңлеге 67 километрга кадәр. Тирәнлеге көнбатыш өлешендә 40 м, көнчыгышта 350 метрга кадәр. Утраулар күп. Яр буйлары кыялы. Кандалакша култыгы Нива, Ковда елгалары коялар. Суның температурасы су өстандә 18,5°га кадәр, кышын —1 дан 1,5° га кадәр. Тозлылыгы 8‰ чамасы. Ноябрь уртасыннан майга кадәр бозлар белән капланган. , тәрәч, нерпа тотыла.

Портлар: Кандалакша, Ковда, Унба. Култык акваториясендә Кандалакша тыюлыгы да урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Ак диңгез култыклары
Төркем:Мурманск өлкәсе култыклары
Төркем:Карелия култыклары
Тәлгать Туйкин

**Тәлгать Туйкин** (Тәлгать Мөхәммәткәбир улы Туйкин) – авыл хуҗалыгы белгече, чирәм җирләрне күтәрүче, совхоз директоры, Ленин ордены кавалеры. 1713 елгы ихтилал башлыгы Туйкә батыр нәселеннән. Кәбир Туйкинның улы.

## Тәрҗемәи хәле
1912 елның 24 гыйнваренда Самар губернасы Бөгелмә өязе (хәзерге Татарстанның  Лениногорск районы) Зәй-Каратай авылында туган. Бөгелмә шәһәрендә урта мәктәп, Казан авыл хуҗалыгы институтын «агроном» белгечлеге (1936), Мәскәү авыл хуҗалыгы институтын «механикалаштыру һәм электрлаштыру» белгечлеге (1941) буенча тәмамлаган.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941 елның декабреннән башлап сугышның азагына кадәр фронтта була. Сугыштан майор хәрби дәрәҗәсендә кайта.

## Хезмәт юлы
* 1929-1931  «Уңыш» күмәк хуҗалыгында кырчылык бригадиры.
* 1931-1936  Казан авыл хуҗалыгы институты студенты.
* 1936-1941  Мәскәү авыл хуҗалыгы институты студенты.
* 1945-1952  Бөек Ватан сугышыннан кайткач, Бөгелмә, Бөре, Бәләбәй шәһәрләрендә авыл хуҗалыгын механикалаштыру мәктәпләрендә укыта, директор була.
* 1952-1955  Уфада Урал сәнәгать идарәсендә кадрлар әзерләү бүлеге башлыгы.
* 1955-1960  «Матрай» совхозы директоры, «Уфимский» бистәсенә нигез салучы.
* 1960-1972  Лаеклы ялга киткәнче,  КПСС  өлкә комитеты кушуы буенча БАССР эре күмәк хуҗалыкларына («Башнефть»нең  Цюрупа исемендәге һәм «Тепличный» совхозлары) җитәкчелек итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены (1960)
* Кызыл Байрак ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (2)
1974 — «Хәйбулла районының атказанган чирәм җир күтәрүчесе»

## Шәҗәрәсе
Ындырҗа — Тулунгуҗа — Туктагул — **Туйкә** — Сәет — Мостафа — Габделлатыйф — Әхмәткәрим — Мөхәммәткәбир — **Тәлгать** — ?

## Чыганаклар
С. Сахно. Чирәм җир улы истәлегенә. «Хайбуллинский вестник», 04.02.2012.

## Сылтамалар
  Истәлек  тактасы ачу

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Рөстәм Туйкин

**Рөстәм Туйкин** (Рөстәм Булгыр улы Туйкин) – галим, тарих фәннәре кандидаты (1986). Уфа Көнчыгыш икътисад, һуманитар фәннәр, идарә һәм хокук академиясенең юридик институты (ВЭГУ академиясе) профессоры (1999). Хәрби фәннәр һәм педагогика һәм социаль фәннәр академияләре мөхбир-әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 17 мартында БАССР Бөре шәһәрендә туган. 1713 елгы ихтилал башлыгы Туйкә батыр нәселеннән. Атасы ягыннан бабасы Фазыл Туйкин – язучы, музыкант.
Уфада дәүләт университетын (1971), аспирантураны (1975) тәмамлаган, кандидатлык диссертациясе яклаган (1986).

## Хезмәт баскычлары
* 1975-1987  Уфада дәүләт университетын  да гомуми тарих кафедрасында укытучы. 
* 1987-1998  Куйбышев шәһәрендә тимер юл транспорты инженерлары институтында  фирка тарихы һәм сәяси икътисад кафедрасы доценты, 1990 кафедра мөдире. 
* 1998 елдан Уфа Көнчыгыш икътисад, һуманитар фәннәр, идарә һәм хокук институтының (хәзер ВЭГУ академиясе)  Самардагы филиалы директоры. 
Хәзерге көндә ВЭГУ академиясе юридик институты профессоры.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Институтның Самардагы филиалын оештыру буенча эш.
* «Белем» җәмгыятенең иң яхшы 5 лекторы исемлегенә керә.

## Хезмәтләре
* Алманиядә фашизмга каршы хәрәкәт проблемалары турында 50 фәнни хезмәт.
* Югары мәктәп пробемалары буенча фәнни мәкаләләр.
* Дәүләтнеке булмаган югары уку йортлары проблемалары турында фәнни мәкаләләр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хәрби фәннәр академиясенең алтын тамгасы (2005).
* Хәрби фәннәр академиясе мөхбир-әгъзасы.
* Педагогика һәм социаль фәннәр академиясе мөхбир-әгъзасы.

## Шәҗәрәсе
Ындырҗа — Тулунгуҗа — Туктагул — **Туйкә** — Сәет — Мостафа — Габделлатыйф — Әхмәткәрим — Фазыл — Булгыр: аның ике улы Рөстәм һәм Руслан, ике кызы Алсу һәм Гуля.

## Сылтамалар
   ВЭГУ академиясе сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:РФ хәрби фәннәр академиясе мөхбир-әгъзалары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Туйкин

**Туйкин** – татар фамилиясе. «Туйкә» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Кәбир Туйкин (1878-1939), язучы, мөгаллим.
* Ногман Туйкин (1790—?), 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең 1813-1814 елларда чит илләргә походларында катнашкан хәрби эшлекле.
* Рөстәм Туйкин (17.03.1948), тарих галиме.
* Тәлгать Туйкин (1912-1990), авыл хуҗалыгы җитәкчесе.
* Фазыл Туйкин (*Туйкә*, 1887-1938), драматург, мөгаллим. К. К. Туйкинның энесе.
## Моны да карагыз
* Туйкичиләр, *Казан сәүдәгәрләре*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Юсупов

**Юсупов** – татар кенәзләр нәселеннән чыккан фамилия. «Йосыф» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Феликс Феликс улы Юсупов, граф Сумароков-Эльстон (1887, Санкт-Петербург — 1967, Париж) — Юсуповлар кенәзләренең соңгы кенәзе, Григорий Распутинны үтерүдә катнашучы, ике истәлекле китап авторы.
*  Зинаида Николай кызы Юсупова (1861, Санкт-Петербург -1939, Париж) — 19 гасырдагы Россия империясенең иң бай мирасчысы, хәйрияче, Юсупов нәселеннән соңгы кенәзбикә.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Йосыпов
Ильмень (мәгънәләр)

**Ильмень** берничә мәгънәсә бар:
## Сулыклар
* Ильмень күле — Россия территориясе Новгород өлкәсе
* Ильмень (елга) — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе, Самар өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Ильмень (Том кушылдыгы) — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Ильмень күле — Россия территориясе
* Ильмень буе түбәнлеге — Россия территориясе
* Ильмень авыл җирлеге — Самар өлкәсе Приволжье районы авыл җирлеге
* Ильмень — Самар өлкәсе Приволжье районы Ильмень авыл җирлеге бистә
Коряк таулыгы

**Коряк таулыгы** — Россия Азия өленшенең төньяк-көнчыгышындагы таулык.

Беринг диңгезе яр буенда, Анадыр култыгы һәм Камчатка ярымутравы арасында урнашкан.  Озынлыгы 880 км, киңлеге 270 километргача. Биеклек 600—1800 м. Иң биек урыны — Ледяная тавы (2562 м). Кечкенә бозлыклар бар. Нигездә, терриген вә кремнийлы вулканоген токымнардан тора.

Тау битләүләре тундра үсемлекләре белән капланган, эре елгалар үзәннәрендә тирәк, куаклыклар һәм кәрлә эрбет агачы (кедр) урманнары бар.

Файдалы казылмалар: алтын, көмеш, аккургаш, бакыр, полиметалл, молибден, терекөмеш, күкерт, ташкүмер, көрән күмер.

Төркем:Россия таулыклары
Төркем:Азия таулары
Төркем:Камчатка крае географиясе
Төркем:Чукот автономияле округы географиясе
Төркем:Альп җыерчыклылыгы
Төркем:Таулыклар
Гвинея култыгы

**Гвинея култыгы** (, , , ) — Атлантик океанының *[[Экватор]]иаль [[Африка]]* ярларын юучы култык. Төньякта Пальмас (Либерия) вә көньякта Лопес (Габон) борыннары арасында.

Мәйданы 753 мең км². Иң тирән урыны — 5207 м. Кырый төньяк-көнчыгышта Гвинея култыгы Биафра һәм Бенинг култыкларына бүленә. Утраулар күп (Биоко, Сан-Томе, Принсипи һ.б.). Суның тозлылгы 34 — 35‰, еллык температурасы 25 — 27°С. Су күтәрелеше ярымтәүлекле (2,7 метргача). Гвинея култыгына Конго, Нигер, Вольта, Огове һ.б. елгалар коя.

Төп портлар — Ломе, Лагос, Аккра, Либревиль һ.б.
Резеда Сабитовская

**Резеда Сабитовская** (Резеда Газиз кызы Сабитовская) – музыкант, югары дәрәҗәле педагог. Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесы (көллият) директоры (1989-2009), бүлек мөдире. РФ (2003) Һәм ТР атказанган мәдәният хезмәткәре. РФ мәгариф әйдәүчесе (2003). Ел хатын-кызы (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 6 сентябрендә Казанда музыкаль гаиләдә туа: апасы — фортепианода, абыйсы — эскрипкәдә уйныйлар. Биш яшендә ата-аналары кызын Казанның ул елларда Петр Чайковский исемен йөрткән Беренче балалар музыка мәктәбенә бирәләр. 1960 елда Казан консерваториясе каршындагы сәләтле балалар өчен махсус урта музыка мәктәбе ачылу белән, шунда күчерелә һәм аны 1964 елда тәмамлый. Казан дәүләт консерваториясен 1969 елда тәмамлый. Төрле елларда А.В. Чернышёва, В.Н. Фрейман, Э.А. Монасзон классларында махсус фортепиано буенча укый.

Резеда Сабитовская җитәкчелек иткән елларда Казан музыка көллиятенең өстәмә икенче бинасы төзелә.

## Хезмәт баскычлары

* 1969-1970  Түбән Кама музыка училищесындә укытучы.
* 1964-1969  Казан махсус урта музыка мәктәбендә концертмейстер, 1986-1988 директор урынбасары.
* 1970-1979, 1981-1986  Ильяс Әүхәдиев исемендәге  Казан музыка училищесы (көллият) укытучысы, 1989-2009 директор,  2009 елдан көллиятнең сәнгать җитәкчесе, фортепиано бүлеге мөдире.
* 1978-1981  Казан дәүләт консерваториясендә укытучы.
* Г. Камал исемендәге Татар драма театрында концертмейстер.
* Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә концертмейстер.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2003). 
* ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* РФ мәгариф әйдәүчесе (2003).
* Ел хатын-кызы (2005).
* «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале.
* «Хезмәт ветераны» медале.
* ТР президентының Рәхмәт хаты.
* РФ театр әһелләре берлеге әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Татарский энциклопедический словарь».  Казан , Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
# «Татарская энциклопедия».  Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Сылтамалар

*И. Әүхәдиев исемендәге көллият сайты 
*Милләттәшләр сайты
*«Мой мир»дагы бите

## Моны да карагыз

Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Ильмень күле

**И́льмень** () — Новгород өлкәсенең көнбатыш өлешендә урнашкан күл.

## Сыйфатлама
Күлнең озынлыгы – 45 километр чамасы, киңлеге – 35 километрга хәтле;.

## Күл атамасы

## Геологик тарихы
### Кайнозой эрасы
Өлкәнең көнчыгыш өлеше Кайнозой эрасы башында (70 млн елдан бераз элегрәк) күтәрелә.

Төркем:Новгород өлкәсе күлләре
Сабитовская

**Сабитовская** – татар фамилиясе. «Сабит» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Резеда Сабитовская (1946), музыкант, Казан музыка училищесы директоры (1989-2009).
* Нәзнинә Сабитовская (1931), музыкант, Казан консерваториясе кафедра мөдире (1962-1993).

Төркем:Шәхесләр
Коряк теле

**Коряк теле** — Палеоазия телләре гаиләсенең чукотка-камчатка телләре төркеменә карый. 1665 кеше сөйләшә (1989). Коряк телендә чавчувен, апукин, камень, парень вә иткан шивәләре бар. Коряк әдәби теле чавчувен шивәсенә нигезләнгән. Фонетикасында сингармонизм күренешләре бар.

Лексикасында боланчылыкка караган сүзләр күп. Язуы 1930—1937 елларда латин әлифбасы, 1937 елдан — кирилл әлифбасы нигезендә.
## Әлифба

## Искәрмәләр

Төркем:Россия телләре
Төркем:Коряк теле
Төркем:Коряк округы
Зинаида Юсупова

**Кенәзбикә Зинаида Николай кызы Юсупова** (1861, Санкт-Петербург -1939, Париж) — 19 гасырдагы Россия империясенең иң бай мирасчысы, хәйрияче, Юсупов нәселеннән соңгы кенәзбикә.

Инкыйлабка кадәр Архангельское утарының хуҗасы. Байлык буенча 250 мең җир акры һәм  15 миллион алтын сум ел саен кереме белән тик император Романов гаиләсенә бирешкән.
## Татар нәселе

Юсуповлар — Йосыповлар нәселе Сөембикә әтисе Йосыф морзадан башланып китә.  Кайбер чыганаклар буенча Йосыф морза бабасы — Идегәй морза булган. 1549-1554 елларда Йосыф морза ногай татарлары Урданың хакиме (бие) булган.

## Кенәзләр Юсуповлар каһәре

Кенәзләр Юсуповлар нәселе белән бәйле бер риваятьтән чыккан каһәр бар . Зинаида Юсупова бу каһәргә бик ышанган һәм, кызганычка каршы, каһәр тайпылусыз үтәлгән.

Казан ханбикәсе Сөембикә атасы Йосыф морза — ногай татарлары Урданың бие Мәскәү кенәзлеген белән солых төзегән өчен ике улын Явыз Иван сараена җибәргән, аларга Романов өлкәсендә авыллар, утарлар бирелгән. Үзе Йосыф морза дошман тарафыннан үтерелгән.

Ләкин Йосыф морза уллары Мәскәүдә Явыз Иван басымы сәбәпле Ислам диненнән баш тартып чукынган.  Риваять буенча шуны ишетеп бер сихерче хатын Ислам диненнән баш тарткан Йосыф улларын һәм бөтен кенәзләр Юсуповлар нәселен каһәрләгән.

Каһәре буенча бер буындагы туган Юсуповлар арасында 26 яшькә кадәр тик бер генә кеше исән калачак, һәм бу каһәр Юсупов нәселе бетергәнгә кадәр дәвам итәчәк.

## Тормыш юлы

1861 елда кенәз Николай Юсупов гаиләсендә дөньяга килә.

1882 елда граф Феликс Сумароков-Эльстонга кияүгә чыга.

Ике улы — Феликс Юсупов һәм Николай.

Россия рәссамы Валентин Серов Зинаида гүзәллеген үз рәсемнәрендә сурәтли.

1908 елда Юсуповлар нәселенең каһәре янә үтәлә: өлкән улы Николай дуэльда үтерелә. Шуннан соң Зинаида Юсупова авырта башлый.

Зинаида Юсупова ике императорбикә белән дус була. Ләкин императорбикә Александра Федор кызы (Николай II хатыны) Распутин белән мавыккан өчен бик тәнкыйтьләгән һәм 1916 елда Зинаида императорбикә белән низаглашкан.

Улы Феликс Распутинны үтергәннән соң, Зинаида әйтә: "Улым, син илне азаплаган албастыны үтердең, син дөрес ясадың, мин синең белән горурланам" .

Инкыйлабтан соң чит илгә кача, соңрак Парижга күчә. 1939 елда үлә, Сент-Женевьев-де-Буа зиратында күмелгән.

## Сылтамалар

* Савинская, Любовь Портретная галерея князей Юсуповых. Проверено 8 ноября 2014.
* Леняшин В. А. Юсуповский цикл // Портретная живопись В.А. Серова 1900-х годов. Основные проблемы. — Л: Художник РСФСР, 1986. — С. 96. — 25 000 экз.
* Леняшин В. А. Юсуповский цикл // Портретная живопись В.А. Серова 1900-х годов. Основные проблемы. — Л: Художник РСФСР, 1986. — С. 100. — 25 000 экз.
Абхаз теле

**Абхаз теле** (үзаталышы ) — Абхазиядә яшәүче абхазлар теле, Кавказ (ибери-кавказ) телләрнең абхаз-адыг төркеменә керә. Абхаз телендә 115 меңнән артык кеше сөйләшә. 2 төп диалекты — абҗуй (әдәби телгә нигез булган) һәм бзыб бар.

Абхаз телендә тартык фонемалар бик күп. Сузыклар системасы гади.

1860-еллардан абхаз әлифбасы кирилл язуы нигезендә булдырылган. 1926 елда ул Николай Маррның аналитик әлибасы белән алмаштырылган. 1928 елдан латин, 1938 елда гөрҗи, 1954 елдан янә кирилл графикасы нигезендәге язуга күчерелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Абхаз теле корпусы
Гөрҗи теле

**Гөрҗи теле** (үзаталышы ქართული ენა, картули эна) — гөрҗи халкы теле, Кавказ (ибер-кавказ) телләренең картвел төркемнә карый.

Сөйләшүчеләр саны — якынча 4 миллион кеше.

Гөрҗи әдәби теле 2 тарихи дәвергә аерыла: иске гөрҗи (V—XI гасырлар), хәзерге гөрҗи (XII гасырдан башлап). Картлия шивәсе гөрҗи әдәби теленең нигезен тәшкил итә. Гөрҗи теленең диалектлары арасында аерма бик кечекенә. Хәзерге гөрҗи теленең фонетика төземендә 5 сузык һәм 25 тартык аваз, алар 3 төргә бүленә: яңгырау, саңгырау һәм бугаз өсте. Морфологиядә префикс (алкушымча) һәм суффикслар киң кулланыла.

Гөрҗи теленең морфологик төзелеше агглютинатив. Грамматик җенес юк, 6 килеш бар. Бәйлекләрдән киң файдалана.
Гөрҗи телендә язу өчен тарихи төрле язмалар кулланылган булган. Хәзерге вакытта бөтенесе диярлек мхедрули язмасы белән языла, башка язулар күбесенчә дини документларда һәм архитектурада кулланыла.

*
Төркем:Гөрҗистан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Азәрбайҗан телләре
Төркем:Кавказ халыклары телләре
Аденома

**Аденома** (юнанча ἀδήν — биз вә -ομα — шеш) — биз эпителиеннән барлыкка килгән зарарсыз шеш.

Аденома күбесенчә сөт бизе, калкансыман бизләр, тухумдон, ашказаны-эчәк юлларының лайлалы тышча, бавыр, бөер вә бөер өсте бизләре, аналык, простата бизендә очрый. Аденома гадәттә түгәрәк, кабык белән тышланган була. Кайбер аденомаларның (аналык, ашказаны-эчәк юлында очраганнары) хәвефле шешләргә әйләнеше мөмкин.

Дәвасы — хирургик юл белән алып ташлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Онкология
Даун синдромы

**Даун синдромы**— тумыштан килгән олигофрениянең бер формасы, монда баланың акылдан язганлык белән бергә аның тышкы кыяфәте дә үзенә хас күренешендә була. Даун авыруын беренче булып инглиз табибы Л. Даун 1886 елда сыйфатлаган. Авыру нәселдән килгән табигатенә ия булып, сирәк очрый; моңа хромосомнарның 21-нче парның таралуы сәбәп була, шуның өчен дә бәгъзән авыру трисомия дип атала. Даун авыруына юлыккан балалар төрле рухи, шулай ук авыруларга вә төрле инфекцион авыруларга бирелүчән булалар. Авыруларны нигездә хезмәт белән дәвалау, махсус мәктәпләрдә укыту зарур.

**Даун синдромы** билгеләре (трисомия  21)

а) системалы  какшаулар: акылга артка  калганлык, кысык кылый күзләр, эпикантус, үзенчәлекле прогнатизм белән яссы  бит, яссы баш арты белән брахицефалия, киң учлар һәм кыска куллар, тел чыгып  тору;

б)төрле морфологиядәге  катаракта якынча 75% авыруда очрый. Томанланулар гадәттә тәңгәл  һәм яшүсмерлектә ешрак үсеш ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Кретинлык

**Кретинлык**, кретинизм ( — акылы түбән, тумыштангы гипотиреоз, Фагг авыруы) — калкансыман биз фәгыйлиятенең бозылуы, шулай ук җисмәни һәм рухи җиһаттан рәваҗлануда артта калу белән чагылдырыла торган авыру. Авыруларның гәүдә өлешләре мөтәнасиб (пропорциональ) түгел: аяк-кулы, бармаклары кәлтә, аяклары кәкре, башы, колагы, авызы зур вә ямьсез, йөзе шешенгәнсыман, тешләре сирәк вә кечкенә, теле кәлтә, чәчләре сирәк, җенси әгъзалары дә төзек үсмәгән була.

Авырулар калкансыман биздәге кимчелекләрдән азат итүче дарулар белән дәвалана. Иртә яшьлегеннән дәваланган авырулар үзеңә-үзең хезмәт күрсәтү сәләткә ия булалар, җиңел эшләрне эшли алалар.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Әсәдуллин

**Әсәдуллин** – татар фамилиясе. Гарәп теленнән алынган «Әсәдуллаһ» («Аллаһ арысланы», «көчле» мәгънәсендә) исеменнән ясалган.
Кыска вариантлары: Әсәт, Әсәд (*Әсәтов / Асатов; Әсәдов / Асадов*). Әсәдулин (*Асадулин*), Әсәдуллаев (*Асадуллаев*) вариантлары да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Альберт Әсәдуллин (мәгънәләр)|Альберт Әсәдуллин]]**
** Альберт Әсәдуллин, Альберт Нурулла улы Әсәдуллин (01.09.1948), җырчы (*тенор-альтино*), Россия эстрада җырчысы.
** Альберт Әсәдуллин, Альберт Әхәт улы Әсәдуллин  (1949—2020), музыкант (*виолончель*), Казан дәүләт консерваториясе профессоры.
* Дамир Әсәдуллин, Мәскәү циркы артисты, РФ атказанган артисты (1997).
* Раил Әсәдуллин (25.04.1953), М. Акмулла исемендәге педагогика университеты (Уфа) ректоры (2005—2018).
* Фәрит Әсәдуллин (03.02.1955), ислам белгече, Россия мөфтиләр шурасы рәисе урынбасары.
----
* Алсу Әсәдуллина (1964), Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан).
## Моны да карагыз
**[[Әсәдуллаев]]**
* Шәмси Әсәдуллаев (1840—1913), миллионер, хәйрияче.
----
* Өммелбану Әсәдуллаева (1905—1992), азәрбайҗан милләтеннән Франция язучысы. Ш. Әсәдуллаевның оныгы.

## Шулай ук карагыз
* Әсәдуллаев йорты

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр