open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтшин урамы (Яр Чаллы)

**Әхмәтшин урамы**, Миңнегәрәй Әхмәтшин урамы () — Яр Чаллының Үзәк районында урнашкан урам.
Почта индекслары 423812, 423814. ОКАТО коды 92430000000.
Координатлары 55.716884°, 52.401266°.
 
## Тарих

Минзәлә өязе Биклән авылында туган, 1923-1926 елларда Чаллы кантоны башкарма комитеты рәисе, РКП (Б) канткомы җаваплы сәркатибе, ТАССР эчке эшләр (1921-1922), җир эшләре (1926-1927) халык комиссары, ТАССР ҮБК рәисе булган Миңлегәрәй Әхмәт улы Әхмәтшин (*[[1889 ел|1889]]—[[1938 ел|1938]]*) исемен мәңгеләштерү өчен урамга исеме бирелгән.
   
## Урнашуы
Яр Чаллының Үзәк районында 58нче, 59нчы, 60нчы комплексларда урнашкан урам. Академик Королев урамы белән киселештә башлана. Халыклар Дуслыгы  белән киселештә тәмамлана.  Кол Гали бульвары белән кисешә. Якында урнашкан «Зодиак билгеләре» скверына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар
* 100нче йорт — кафе-ашханә
* 105нче йорт — 88нче мәктәп (*сәламәтлеге чикле балалар өчен*)
* 111нче йорт — 76нчы санлы «Ветерок» балалар бакчасы
* 113нче йорт — 95нче санлы «Балкыш» балалар бакчасы

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Әхмәтшин урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Миңнегәрәй Әхмәтшин хөрмәтенә аталган объектлар
Әхмәтшин урамы

**Әхмәтшин урамы** () — Татарстанның төрле торак пунктларында ТАССР эчке эшләр (1921-1922), җир эшләре (1926-1927) халык комиссары, ТАССР ҮБК рәисе булган Миңлегәрәй Әхмәт улы Әхмәтшин (*[[1889 ел|1889]]—[[1938 ел|1938]]*) хөрмәтенә аталган урам.
* Әхмәтшин урамы — Яр Чаллы урамы.
* Әхмәтшин урамы — Минзәлә урамы.
## Моны да карагыз
* Хәсән Әхмәтшин урамы — Кукмара урамы.

Төркем:Урамнар
Кормашев

**Кормашев** — фамилия.
* Гайнан Кормашев (*Гайнан Кормаш*, 1919—1944), хәрби, Идел-Урал легионын оештыручы җәлилче.
* Йолдыз Кормашев (1930—2008), фирка һәм хуҗалык хезмәткәре.

## Моны да карагыз
* «Кормашев һәм башка ун» ()
* Кормаш

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кызыл Яр (Нижгар өлкәсе)

**Кызыл Яр** (Красный Яр) — Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Сергач өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 96,4%, руслар — 3,6%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кызыл Октябрь районы торак пунктлары
Мәрьям Галләмева

**Мәрьям Галләмева** (*[[1892 ел]]ның [[4 февраль|4 феврале]], [[Россия империясе]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]], [[Нөркәй вулысы]], [[Саклаубаш]] ― [[1995 ел]]ның [[5 май|5 мае]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — педагог, методист. 1929-1940 елларда Казан югары уку йортларында укыта.  Татар мәктәбенең башлангыч сыйныфлары өчен татар теленнән уку һәм методик ярдәмлекләр авторы.

1995 елның 5 маенда Казанда вафат.
## Искәрмәләр
Парасика Патшалыгы

**Парасика**  - ул **Парасикалар** кабиләсе яшәгән борынгы патшалык булган, ул *[[Махабхарата]]* Һинд дине эпосында искә алынган.

Парасья исемле *Махабхарата*да ике мәртәбә алына, 2:4-тә һәм 2:7-дә. Ул Парасикаларга караган икәне турында ачык билгеле түгел.

## Шулай ук карагыз
Борынгы Һиндстан Патшалыклары

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Каустубха

**Каустубх** (Санскрит телендә: **कौस्तुभ:**) - ул илаһи асылташ яки "Мани" яки "ратнам", бу Ходай Вишну милке, ул Кшир Сагарда - "сөт океаны"нда яши. Ул бөтен дөньяда мәшһүр ратнам.

## Мифология

Һинд дине тәгълиматы буенча, Дэвалар һәм Асуралар "Сөт Океаны Язуы"н (Самудра мантхан), моны алар Амританы (Дэванагари - अमृत) алыр өчен эшләгәннәр. Бу процесс дәверендә, океаннан ундүрт хәзинә асылташы (ратналары) пәйда булган. Пәйда булган дүртенче *Ратна* **Каустубха** буларак мәгълүм. Ул бөтен манифестацияләрендә балкучы саф аңны чагылдыра. Ходай Шива әйткәнчә, Галәмдә Ходай Вишнудан башка бу ташны беркем дә бу "Мани"ның балкуын һәм бөеклеген чыдый алмаган, чөнки ул йөртүчегә аны мәңге йөртергә фикер салып боза алган.

## Тагын мәгънәләре
* Каустубхам - ул асылташ.
* Каустубхдхари ул *Мани*ны йөртүче шәхес, ягъни Ходай Вишну.

## Шулай ук карагыз
*Чинтамани
*Наваратна
*Шриватса
*Шьямантака

Төркем:Һинд дине
Кормаш

**Кормаш** — топоним.
* Кормаш — Апас районы авылы.
* Кормаш — Сарман районы авылы.

## Моны да карагыз
* Иске Кормаш
* Яңа Кормаш

## Шулай ук карагыз
* Кормаш Гайнан
* Кормашев

Төркем:Топонимнар
Каюм Поздняков

**Каюм Поздняков** (Каюм Хөсәен улы Поздняков, ,  — , ) —  кино режиссёры, актер. ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1957). Беренче татар кинематографчыларыннан берсе, «Булат батыр» (1927), «Койрыклы йолдыз» (1929), «Татарстан — дүрт елга иле» (1930) фильмнарын төшерүдә режиссёр ассистенты буларак катнаша; шуннан тыш, беренче чирмеш фильмын («Мари-Кужэр») төшерүдә катнаша. 1930 елдан «Востоккино»ның татар бүлегендә, соңыннан Казан кинохроника студиясендә. Документаль фильмнар төшерә. 1954 елдан Свердловск фәнни-популяр фильмнар киностудиясендә «Тугрылыкка сынау» («Испытание на верность»), «Кигәвен» («Овод»), «Педагогик поэма» («Педагогическая поэма»), «Явыз җилләр» («Вихри враждебные»), «Кырык беренче» («Сорок первый»), «Солдат турында баллада» («Баллада о солдате») һ.б. нәфис фильмнарның татар, башкорт, чирмеш телләренә дубляжлары режиссёры.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кинорежиссёрлар
Төркем:Мордовиядә туганнар
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Дадһикра

***Дадһикра*** иртәнге Сурья (Кояш)ның персонификациясе булган илаһи ат яки кошның исеме, аңа Ригведада мөрәҗәгать итәләр.

Аңа иртә белән Агни, Ушалар һәм Ашвиннар белән мөрәҗәгать итәләр. Гәрчә этимологик чыгышы билгеле булмаса да, бу исем *дадһи* сүзеннән, моның мәгънәсе куертылган сөт һәм *кри* сүзеннән, моның мәгънәсе таратырга. Бу тарату иртәнге Кояшның чыкка һәм сыкыга иткән тәэсиренә ишарә итә дигән фараз бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Верзиләй

**Верзиләй** (Верзиляй) — Түбән Новгород өлкәсенең Ташын шәһәр бүлгесендә урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Пенза губернасының Краснослободск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Ташын шәһәр бүлгесе торак пунктлары
Раса (елга)

**Раса** (*rásā*, Санскрит телендә: रसा) бу Ригведада (5.53.9 шигырендә) Инд елгасының көнбатыш кушылдыгының исеме. Раса сүзе Ведик Санскритта "дымлык" дигәнне аңлата.

9.41.6 Мандалада һәм 10.108 Мандалада һәм Ясканың Нируктасында ул җир тирәли һәм атмосфера тирәли әйләнүче мифик агым, ул шулай ук Махабхаратада һәм Пураналарда аскы дөньяга карый. (Стикс белән чагыштырып карагыз).

Авеста телендә моңа бәйле төшенчә булып *Ranha/Raŋhā* тора. Вендидадта Ранһа Хапта-Һәндудан соң искә алына, һәм мөгаен ул океанга карый.

## Искәрмәләр


## Өстәмә укырга мөмкин

*Talageri, Shrikant: The Rigveda: A Historical Analysis, 2000.  (chapter 4 )

Төркем:Һинд дине
Насикья Патшалыгы

**Насикья** Махабхарата эпосында искә алынган патшалык. Рамаяна вакытында бу урын урман булган һәм Панчавати буларак мәгълүм булган. Биредә Рагхава Рама, Лакшмана һәм Сита Косала Патшалыгыннан урманнарда качу чорын үткәргәннәр.

## Шулай ук карагыз
*Борынгы Һиндстанның Патшалыклары

## Искәрмәләр

*Mahabharata of Krishna Dwaipayana Vyasa, translated to English by Kisari Mohan Ganguli

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Чекитана

**Чекитана** (चेकितान)  Вришини солдаты һәм Пандаваларның шурадашы булган, *[[Махабхарата]]* Санскрит эпосында искә алына. Курукшетра Сугышының унбишенче көнендә, ул Накуланы Дурьодхана тырнакларыннан саклап калган. Ул Дурьодхана тарафыннан сугышның соңгы көнендә үтерелгән булган. Ул Дхриштакетуның улы булган.

## Искәрмәләр
* Dowson's Classical Dictionary of Hindu Mythology.

Төркем:Һинд дине
Вишал Патшасы

**Вишала**, **Висала**, **Вайсала** яки **Вишал** (Санскрит телендәːviśāla) борынгы Һиндстанның патшасы булган, ул Икшваку патшабикәсе Аламбушаның улы булган. Вайшали үз исемен Патша Вишалдан алган, ул бу ил белән хәкимлек сөргән. Ул патша хөрмәтенә Вишалапури дип аталган. Вакыт узу белән ул исемен Вайшалига үзгәрткән.

Патша Вишалның исеме шулай ук Пураналарның берсендә искә алына. as well as the *[[Mahabharata]]*.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Каркотака

Һинд динендә **Каркотака** (Санскрит телендәːकर्कोटक) Нишада Патшалыгы янында яшәүче нага патшасы булган, ул Наланы Индра соравы буенча тешләгән, бу Наланы бөгелгән һәм ямьсез формага әверелдергән. Каркотака Нарадага ялганлаган, Нарада аны каргаган, һәм шуңа күрә ул бер адым да хәрәкәтләнә алмаган. Каркотака Наланың дусты булган һәм Налага Айодхья ПатшасыРитупарнага барырга тәкъдим иткән һәм анда үзгәртелгән Бахука исеме астында калырга тәкъдим иткән.

## Шулай ук карагыз
*Нагаванши

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Питрәксе

**Питрәксе** (Петряксы) — Түбән Новгород өлкәсенең Пилнә районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Сембер губернасының Кормыш өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 88,1%, чуашлар — 6,8%, руслар — 4,2%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q134382012|Закиров, Наим Сафинович]]*
* Рөстәм Исмәгыйлев
* Шәймардан Ибраһимов

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Мөтеравыл

**Мөтеравыл** (Андреевка) — Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Василсурск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 97,6%, руслар — 2,4%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q60456095|Moestafa Saberovitsj Saberov]]*
* Зиннәт Фәтхуллин

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сергач районы торак пунктлары
Мансур Барбутлы

**Мансур Барбутлы**, Мансур Яхъя улы Барбутлы (; *,  — , *) — кино операторы, хәрби корреспондент, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1970).

## Биографиясе
Мансур Барбутлы 1909 елның 23 октябрендә Кырымның Бакчасарай шәһәрендә кырымтатар галиме-лингвисты, укытучы, язучы Яхъя Барбутлы гаиләсендә туа.

1928—1930 елларда Симферополь өлкә газетасының фотокорреспонденты. 1933 елда ГИКның ике курсын тәмамлый (П. И. Филин остаханәсе). 1931 елның 25 октябреннән Востоккино / Востокфильм кинофабрикасы операторы ассистенты.

1933 елның октябреннән 1935 елның октябренә кадәр Кырым АССРның Симферополь шәһәрендә 3-нче Кырым дивизиясенең 9-нчы укчы полкында хезмәт итә.

1935 елның ноябреннән 1937 елның июленә кадәр — оператор ассистенты, аннары Мәскәү кинофабрикасы операторы. 1937 елның июленнән 1941 елга кадәр Казан кинохроника студиясе операторы. 1941—1943 елларда Куйбышев кинохроника студиясендә.

1943—1946 елларда алман-совет сугышында кино операторы, хәрби мөхбир.

1947 елның 10 октябреннән 1951 елның июнь аена кадәр Сталинабад нәфис фильмнар киностудиясендә, 1951 елның 17 июненнән 1984 елга кадәр Төньяк Кавказ кинохроника студиясендә эшли. Барбутлы төшергән «Цей тарлавыгында» төсле фильмы 1957 елда Монтевидеода халыкара төр фильмнары фестивале дипломына лаек була.

1992 елның 07 мартында Төньяк Осетиянең башкаласы Владикавказ шәһәрендә вафат була. Пятигорскида җирләнгән.

## Гаиләсе

Әтисе Яхъя-Нәҗи Сөләймән улы Барбуртлы (1876—1943) — кырымтатар галиме-лингвисты, укытучы, язучы, Исмәгыйль Гаспринскийның көрәштәшләренең берсе.

Әнисе — Мәгый. Кыз туганнары — Хиләл һәм Нияр.

## Бүләк һәм премияләре

* 1945 елда II дәрәҗә Ватан сугышы орденына ия була (Бүлекчәнең 14.06.1945 елгы 211/н номерлы боерыгы. Украина фронтының 4 нче Кораллы Көчләре. Архив: ЦАМО).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мансур Барбутлы. Военный корреспондент, кинооператор.

## Сылтамалар
* Операторы и работники фронтовых киногрупп. Барбутлы Мансур Яхич.
* Я помню. История одной съемки.
* Фронтовые операторы. Бой продолжается.

Төркем:ССРБ кинематографы
Төркем:Татар сәнгать эшлеклеләре
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Праламба

**Праламба** Баларама тарафыннан үтерелгән асура булган. Риваять буенча асура Кришна һәм Баларамага сикерү уенында кушылырга маташкан, аның шартлары буенча җиңелүче җиңүчене аркасында алып барырга тиеш булган. Праламба оттырган һәм шуннан соң Балараманы аркасында алып барырга мәҗбүр ителгән. Шулай да, Праламба үзен зуррак формага үзгәртеп һәм Баларама аңа тотынган килеш качмакчы булган, бу шулай булыр иде, әмма Кришна аңа дәшкән һәм куәтләрен туктатырга кушкан. Баларама шуннан соң Праламбага эләгеп кырыс башына бәргән һәм канлы ми-тукыма массасын калдырган. Шулай итеп Праламба беткән. Праламба турында искә алулар Вишну Пуранада һәм Махабхаратада бар.

## Искәрмәләр
**A Dictionary of Hindu Mythology & Religion* by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Төркем:Асуралар
Каумари

**Каумари** шулай ук **Кумари**, **Картикейяни** буларак мәгълүм, ул Сугыш Ходае Картикейяның шактисы буларак мәгълүм. Каумари тависта йөри һәм аның дүрт яки **унике** кулы бар. Аның сөңгесе, балтасы, хәнҗәре, өч япьле чәнечкесе, җәясе, калканы, чукмары, лотосы, озын кылычы, дискы һәм кабырчыгы бар. Ул ракшасаларны балтасы белән үтергән. Ул Җагдамба формасында мәшһүр. Иреː Шива Ходае.

## Шулай ук карагыз
* Матрикалар
* Кумари (Алиһәсе) 
* Дэви Канья Кумари 
* Канвари

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Һәштәг

**Һәштәг** (,  — *«рәшәткә» билгесе* +  — *тамга* сүзләреннән) — социаль челтәрләрдә, микроблогларда рәшәткә символыннан башланып, тема/эчтәлек буенча эзләүне җиңеләйтә торган ачкыч сүз.


Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Интернет
Antalya

**Antalya, Antaliä** (törekçä *Antalya*) - Urta diñgez yarında urnaşqan Törkiäneñ kurort häm port şähäre, Antalya wilayäteneñ märkäze.

Xalıq sanı 1 million artıq keşe, cäyge waqıtta turistlar kilüenä kürä 2 millionğa citä.

Antalya şartlı räweştä iske häm yaña şähärgä bülenä. Räsmi administrativ büleneşe - 5 rayon: Aksu, Döşemeatlı, Kepez, Konyaaltı, Muratpaşa.

## Tarix

Borınğı zamannarda töbäktä Xett patşalağı bulğan.  Ellinistik çorda töbäk Likiä häm Pamfiliädä kerä.

BEQ 159 yılda Pergam patşası Attal II şähärgä nigez sala, şunnan  Attaliä şähärneñ ataması kilep çığa. Läkin 2008 yılda uzğan qazu eşlärendä BEQ 3 ğasırdağı qaldıqlar da tabılğan.

Başta şähär patşa Attal xärbi-diñgez bazası bula.

BEQ 133 yılda Attal III ülgännän soñ şähär Rim Respublikasında kerä. Soñraq Rim imperatorı Adrian qışqı yortında äwerelä. Näq bu waqıtta Adrian qapqası tözelgän.

Attaliä Rim imperiäsendä, soñraq Vizantiädä kerä, I-II ğasırda biredä xristianlıq tarala.

VIII köçle cir teträwdän häm diñgez piratları höcümnärennän soñ töbäk tübän töşä.

XI ğasırda sälcüklär yawları belän töbäktä İslam taratıla başlıy.

1118 yılda Vizantiä imperatorı İoann II Komnin çorında şähär Vizantiä anklavı bula, böten yaqtan törek cirläre belän çolğıp alınğan. 1119 yılda İoan II töreklärgä qarşı şuğışıp, Attaliägä qorı cir buylap qala Vizantiädän yulnı ütäli tişä.

1207 yılda sälcüklär böten töbäkne yawlap ala häm yunan ataması Attaliä Adaliägä küçerelä. İke yıldan soñ xristiannar fetnä kütärälär, läkin 1216 yılda töreklär şähärne ikençe tapqır yawlap ala.

1321-1423 yıllarda Adaliä - **Teke** digän bäysez bäylekneñ märkäze bula.

1423 yılda ğosmanlı töreklär Teke bäylegen yawlap  alalar häm şähärgä Antaliä isemen birälär.

Ğosmanlı imperiäsendä Antalya  - möhim diñgez säwdä portı.

1919-1921 yıllarda Berençe dönya suğışınnan soñ italiannar şähärne basıp ala. Antalya - Mostafa Kemal Atatörek citäklägän milli-azat itü xäräkäteneñ üzäge bula. Azat itü suğışı näticäsendä Antalya Törkiä Cömhüriätendä kerä.

XX ğasırda şähär tiz üsterelä häm kiñäyä. XX ğasır azağında Antalyada turizm tarmağı tiz üsä, Törkiäneñ möhim turistik üzägenä äylänä.

D400 yulı bütän kurort töbäkläre belän totaştıra, 1998 yılda yañartılğan Antalya hawa alanı yulçılar sanı buyınça Törkiädä öçençe urında tora.

## Şähär klimatı




## Qärdäş şähärlär
*Qazan (Tatarstan, RF)
*Ostin, AQŞ
*Bat Yam, İsrail
*Çiläbe, RF
*Famagusta, Tönyaq Kipr
*Mostar, Büsnä häm Härsäk
*Muskegon, AQŞ
*Nürnberg, Almaniä
*Dondağı Rostov, Räsäy
*Taldıqorğan, Qazaqstan
## Küreneşläre



Файл:Дюденский водопад (Анталья).JPG|Düden şarlawığı
Файл:Гавань Анталья - panoramio.jpg|İske port
Файл:На площади Ататюрка (Анталья).JPG|Atatörek mäydanı
Файл:Вид на минарет Йивли (Анталья).JPG|Manara
Файл:Башня Хыдырлык. Анталья. Турция - panoramio.jpg|Hıdırlık manarası 
Файл:HadrianstorAntalya.JPG|Adrian qapqası
Файл:Antalya Flughafen Internationaler Terminal.JPG|Antalya hawa alanı
 



## Sıltamalar

* Räsmi sayt
* Antalya vip transfer 

Төркем:Төркия шәһәрләре
Галләмов

**Галләмов** — фамилия.
* Аббас Галләмов (1972), политтехнолог, публицист һәм дәүләт эшлеклесе, сәяси фәннәр кандидаты.
* Әбүзәр Галләмов (1939), мәгълүмат технологиясе белгече, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Габделбәр Галләмов (1942), Татарстанның атказанган табибы, мактаулы сәламәтлек саклау ветераны (2013).
* Ислам Галләмов (*Шәйхелислам Галләметдинов*, 1917—), шагыйрь.
* Мөхәммәт Галләмов, «Ихлас» мәчете имам-хатибы (*[[Уфа]]*).
* Муса Галләмов (1992), спортчы (көрәш), дөнья чемпионы. Россиянең спорт мастеры (2015).
* Рәшит Галләмов, Татар-информ МА генераль директоры (2004-2005).
* Салават Галләмов (1959—2018), галим-гипотезалар авторы (*[[Уфа]]*).. 
* Тимур Галләмов (13.05.1980), спортчы (*[[самбо]], [[дзюдо]]*)
----
* **[[Галләмова]]** 
** Алисә Галләмова (*Галләмова-Иванчук*, 1972), спортчы (*[[шахмат]]*).
** Мәрьям Галләмова (1892―1995), педагог, дәреслекләр авторы.

## Моны да карагыз
* Габделгалләм мәчете
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Һайп

**Һайп** — максаты кулланучының артык күрүләрен формалаштыру булган агрессив һәм бәләнчек риклам.

Төркем:Реклама
Сурәттакта

**Сурәттакта** - хәбәрләргә сурәтләр беркетүгә мөмкинлек бирә торган веб-форумның бер төре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Интернет-форумы
Котави

**Котави** - ул капланмаган хатын, бу Һинд динендә хатын һәм Дайтьяларның саклаучы Алиһәсе. Ул Банасур шәйтанының анасы булган, аны Дэви Кумари үтергән. Котави исеме кайвакыт Дургага карата аның ярсулы хасиятләрен тасвирлар өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

*A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Беляев

**Беляев** — фамилия.
* Айдар Беляев (1965), спортчы («КАМАЗ-Мастер» штурманы). Р. К. Беляевның улы.
* Владимир Беляев (1929), «Татэнергострой» башлыгы (1979 елдан).
* Гавриил Беляев (*Гәверлә Беляев*, 1903―1973), журналист.
* Дмитрий Беляев (1846―1901), тарихчы, фән докторы.
* Евгений Беляев (1895―1964), галим-шәркыятче.
* Ислам Беляев (1926―1986), язучы, журналист.
* **Николай Беляев**
** Николай Беляев (1890―1944), профессор (*[[Ленинград]]*).
** Николай Беляев (1907―1982), .
** Николай Беляев (1958), шагыйрь, тәрҗемәче.
* Радмир Беляев (1987), муниципаль хезмәткәр, район башлыгы, мэр.
* Рәис Беляев (1935―1996), фирка эшлеклесе.
----
;Беляева
* Маргарита Беляева (1912―), микробиолог, фән докторы.
## Моны да карагыз
* Беляево, метро станциясе (*[[Мәскәү]]*). 
* Беляев Пүчинкәсе, авыл. 
* Беляев урамы 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Биралингешвара

**Биралингешвара** Бираппа, бу Шива Һинд дине Ходаеның формасы, ул төп Ходай булып тора.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шиваизм
Билалов

**Билалов** — фамилия.
* Айвар Билалов (1990), спортчы, тренер, милли көрәш буенча Россиянең спорт мастеры (2014), Татарстан, Россия, дөнья (2015) чемпионы.
* Гомәр Билалов (1922-1996), тарихчы, фән докторы.
* Зөлбохар Билалов, репрессия корбаны.
* Зөфәр Билалов (1966), җырчы, ТР халык артисты.
* Нурмөхәммәд Билалов, репрессия корбаны.
* Рәфыйк Билалов (1950), архитектор-реставратор.
* Ринат Билалов (1971), журналист, Татар-информ баш мөхәррире (2020 елдан).
----
;Билалова
* Рәисә Билалова (1925―2003), җырчы, ТАССР халык артисты.
* Сөмбел Билалова (1985), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2025).
## Моны да карагыз
* **[[Рафаэль Билялов|Билялов]]**
** Рафаэль Билялов (1940), композитор, педагог.
* **[[Билалетдинов]]**
** Зиннәтулла Билалетдинов (1955), спортчы, тренер (*[[хоккей]]*).

## Шулай ук карагыз
* Билал, *авыл*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Банка-Мунди

Һинд динендә **Банка-Мунди** сунар һәм муллык Алиһәсе.
Һинд дине тарафдарлары Банка-Мундига урманнарның кыргый хайваннарына каршы сакланыр өчен табыналар, ул куркуны бетерә һәм муллыкны тәэмин итә дип ышаныла.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Шаһиәхмәт Алкин

**Шаһиәхмәт Алкин** (,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, алпавыт, титуляр киңәшче (1841). Казан полиция идарәсендә пристав, 1846 елда Казан полицмейстеры ярдәмчесе итеп билгеләнә, 184?-1859 елларда полицмейстер.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Прамлоча

Һинд дине буенча **Прамлоча** апсара буган (бу болытлар һәм сулар хатын-кыз рухы). Ул Ходай Индра тарафыннан Гомти елгасы яр буенда утыручы Риши Кунду медитациясен бозар өчен җибәрелгән булган. Ул ришины вәсвәсә иткән һәм алар риваять буенча бергә 907 ел уздырганнар. Риши алар бергә бер көн генә иллюзия астында булган.

## Искәрмәләр
**A Dictionary of Hindu Mythology & Religion* by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Сомасканда

**Сомасканда** Шива Ходаеның хатыны Парвати һәм бала буларак Ходай Муруган (Сканда) белән махсус формасы. Бу Шива Ходаеның гаилә сурәте 6-ынчы - 8-енче гасырларда Көньяк Һиндстанда Паллава чорында барлыкка килгән. Бу чагылыш Шиваны дүрт кул белән һәм Уманы күрсәтә, алар арасында бала кандар (Муругар), ул экстазда бии. Күпмедер вакыт узгач, бу сурәтләрнең саны Паллавалар хөкеме астында булган төбәкләрдә табылган булган.

## Искәрмәләр

*Dictionary of Hindu Lord and Legend () by Anna Dallapiccola

Төркем:Һинд дине
Атикамек (теле)

**Атикамек** (*Atikamekw*) — Кри телләре диалектының алгонкин теле. Анда көньяк-көнчыгыш Квебекта яшәүче индеецлар сөйләшә.

Атикамек — /r/ хәрефе калган бердәнбер Кри диалекты (Кри-монтанье башка диалектларында бу аваз /n/, /y/, /l/ һәм /ð/-га күчкән).

Атикамек телендә Оджибва теленнән алынма сүзләр күп.

## Фонетика

### Тартыклар

### Сузыклар
:* *Кыска*
:** **a** 
:** **e** 
:** **i** 
:** **o** 
:* *Озын*
:** **â** 
:** **ê** 
:** **î** 
:** **ô** 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Орфография и фонология атикамека
* Атикамек на сайте Native Languages
* Атикамек на сайте Ethnologue 

Төркем:Языки Канады
Төркем:Алгонкинские языки
Төркем:Кри
Төркем:Лингвистика
Рунди (теле)

**Рунди** (*кирунди*) — Рунди халкының теле, Банту телләренең берсе, анда 6 миллион кеше сөйләшә - Бурундида һәм Танзаниянең һәм Конгоның янәшә районнарында, һәм шулай ук Угандада.

Руанда һәм Бурунди яшәүчеләре өч төрле этник төркемгә карый: хуту, тутси һәм Тва (пигмейлары). Сөйләшүчеләрнең 84 %-ы хуту кабиләсенә карый, 15 %-ы — тутси һәм 1 %-ы — Тва пигмейлары халкы.

## Язуы
Язуы — Латин әлифбасы нигезендә.

## Классификациясе
Мальколлм Гасри Рунди телен (Руанда теле һәм берничә тел белән) D зонасының D60 төркеменә кертә, ул аңа D62 номерын бирә. Соңрак бу төркем нигезендә (һәм шулай ук D һәм E зонасыннан башкалар өчен дә) J зонасы формалашкан булган, ул Гасрида булмаган. Шуңа күрә SIL классификациясе, һәм Тервурен мәктәбе классификациясе буенча Рунди теленең номеры J62.

Рунди Руанда теленә бик охшаш, ул күрше Руандадә сөйләшелә, һәм гиха телендә сөйләшелә, ул көнбатыш Танзаниядә сөйләшелә. Рунди һәм Руанда телләре үзара аңлашыла торган.

## Лексикасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рунди на сайте Ethnologue
* Информация о рунди от PanAfricanL10n
* Учебник рунди на испанском

Төркем:Лингвистика
Ишавыл

**Ишавыл** (Ишеево) — Түбән Новгород өлкәсенең Спас районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Василсурск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Бхутамата

Һинд динендә **Бхутамата** куркыныч һәм усал Алиһә, Дэвиның формасы.

Төркем:Һинд дине
Кызыл Атау

**Кызыл Атау, Краснай** (Красный Остров) — Түбән Новгород өлкәсенең Сеченово районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Сембер губернасының Кормыш өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 91,3%, руслар — 5,3%, чуашлар — 3,4%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габдулла Нәҗметдинев
* Кави Нәҗми
* Мәрьям Исхакова
* Рәшит Ваһапов

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сеченово районы торак пунктлары
Фатыйма Камалова

**Фатыйма Камалова** (,  — , ) —  актриса. ТАССРның халык (1954), РСФСРның атказанган (1957) артисты. Сәхнә эшчәнлеген 1919 елда Ырынбур шәһәрендәге «Шәрекъ театры»нда башлап җибәрә. Әстерхан татар (1923-1925), Ташкәнт үзбәк музыка-драма (1925-1927), Ырынбур татар драма (1933-1936) һәм Татар академия (1922-1923, 1927-1928, 1939-1963) театрларында хезмәт итә.

Рольләре: Җиһан — «Аршин мал алан» (Гозәер Хаҗибәков), Гөлбикә — «Наемщик» (Таҗи Гыйззәт), Мәрфуга — «Зәңгәр шәл» (Кәрим Тинчурин), Гөлҗиһан — «Банкрот» (Галиәсгар Камал), Вазифабикә —  «Мулланур Вахитов» (Нәкый Исәнбәт) һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз


Төркем:Камал театры артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Зәйнәп Камалова

**Зәйнәп Камалова** (,  — , ) —  актриса. ТАССРның атказанган артисты (1957). Бөтенрусия мөслимәләренең беренче корылтаенда катнашучы (1917). Сәхнә эшчәнлеген 1917 елда «Сәйяр» труппасында башлап җибәрә. Ташкәнт һәм Сәмәрканд үзбәк, Әстерхан татар (1920-1940), Республика татар күчмә (1940-1962) театрларында хезмәт итә.

Рольләре: Фәхрия — «Башмагым» (Таҗи Гыйззәт), Морозова — «Үлмәс җыр» (Рәисә Ишморатова) һ.б.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:«Сәйяр» актерлары
Сөләйман Янекәев

**Сөләйман Янекәев**, Сөләйман Гыйниятулла улы Еникиев (,  — , ) — үсемлекләр физиологы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1959), профессор (1960). ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1974). 1947-1960 елларда Кыргыз авыл хуҗалыгы институтында, 1951 елдан ботаника, 1960-1963 елларда Кыргыз университетында үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире, 1963-1984 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында, 1978 елга кадәр үсемлекләр физиологиясе кафедрасы мөдире. Хезмәтләре басу культуралары физиологиясенә һәм биохимиясенә карый.
## Искәрмәләр
Касыйм Биккол

**Касыйм Биккол** (,  — , ) —  дин эшлеклесе, язучы, педагог, мулла. 1885 елдан Әстерхан губернасы Киләче авылы мөгаллиме. 1905 елдан Сембер губернасы Яңа Тинчәле авылы мулласы. 1930-елларда Уфага сөрелә. Ислам дине һәм төбәк тарихына багышланган очерклар, «Ат караклары» (1907), «Төркестан» (1908) романнары, «Алтынбай агай» (1908), «Сабирҗан агай» (1909), «Хаҗи» (1912) повестьләре авторы.
## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Гошала

**Гаушалалар** яки **Гошалар** Һиндстанда сыерлар өчен саклау урыннары. Гошалаларда сыерларны яхшы карауга игътибар бирелә, чөнки алар Һинд динендә зур дини әһәмияткә ия һәм аларның яхшы хәлдә булуына зур мәдәни сизем булуга күрә.

## Тасвирламасы
Гошала, Санскрит сүзе ("Го" сыер дигәнне аңлата, ә "Шала" сыену урынын аңлата: Го + Шала = сыерлар өчен сыену урыны дигәнне аңлата), бу сыерлар, таналар һәм үгезләр өчен сыену урыны яки изге урын дигәнне аңлата. Изге урын бирүдән кала, Гошала шулай ук законсыз суем урыннарында хайваннарны саклый.

## Тарихы
Һиндстанда беренче гошала Реварида Рао Юдхиштер Сингһ Ядав тарафыннан нигезләнгән булган. Хәзер бөтен Һиндстан буенча яңа гошалалар бар.

Беренче *Гауракшини сабха* (сыерларны саклау хәрәкәте) Пәнҗабта 1882 елда нигезләнгән булган.  Хәрәкәт тиз вакытта бөтен Төньяк Һиндстан буенча һәм Бенгалия, Бомбей, Мадраста һәм Үзәк Провинцияләрдә таралган. Оешма хуҗасыз сыерларны саклаган һәм аларны гаушалар дигән урыннарда саклаган. Бөтен Төньяк Һиндстан буенча үсеш алган, бу кешеләрдән дөге җыю, һәм кертемнәр җыелган, аннан соң "гаушалар"ны финанслау өчен янә сатылган. Кайбер урыннарда 350 000-гә кадәр сыер суюларны туктату өчен имзалар җыелган. 1880-енче һәм 1893-енче еллар арасында, йөзләрчә *гаушалар* ачылган булган.

### Берләшкән Корольлек
Берләшкән Корольлекнең бердәнбер Гошаласы *Яңа Гокул*, Бхактиведанта Манорда Халыкара Кришна Аңы Җәмгыятендә урнашкан.

### Америка Кушма Штатлары
АКШ-ларының беренче Гошаласы Гита Нагари Фермасы һәм Изге Урыны Порт Ройяльдә, Пеннсильваниядә урнашкан.
Башка төп Гошала Флоридада International Society for Cow Protection (ISCOWP) исеме астында эшләгән.

Аризонада Гошала:
2010 елның 7 апрелендә нигезләнгән булган, соңрак Сан Тан Үзәненә 2012 елның 1 февраленнан күчерелгән булган.;

## Дәүләт тәэминаты
2014 һәм 2016 ел арасында Һинд хөкүмәте сыер сыену абзарлары өчен 5,8 миллиард рупия (US$87 миллион) сарыф иткән.

Продукт эшләп чыгармый торган сыерларны суемнарга җибәрүне туктатыр өчен, хөкүмәт 2014 ел уртасында Раштрийя Гокул Миссиясен башлаган, бу милли программа буенча пенсияга чыккан сыерлар өчен сыену урыннары төзелгән булган. Хайваннарның тәннәренең ташландыкларыннан килгән табыш аларны тотуга китәр дигән максат бар.
2016 елның маенда Һиндстан милли хөкүмәте гошалар өчен милли инаугурация конференциясен үткәргән.

## Шулай ук карагыз
* Сыерларны саклау хәрәкәте, Һиндстан
* Изге сыер
* Диндә мөгезле мал-туар
* Һинд дине
* Брахман

## Искәрмәләр
*

Төркем:Һинд дине
Магмалы тау токымнары

**Магмалы тау токымнары**, магматитлар () — Җир өстенә агып чыккан магма суынып кату нәтиҗәсендә барлыкка килгән тау токымнары. Магмалы тау токымнары, гадәттә, силикат составлы була. Магмалы тау токымнарына  гранит, базальт, кыр шпаты, кварц, амфибол, пироксен, слюда, оливин, нефелин, лейцит, магнетит, апатит һәм башка минераллар керә.
  

## Төрләре
Магмалы тау токымнары магма суыну сәбәпле барлыкка килә. Тирәндәрәк магма әкренрәк суына, чәчелгән һәм кристаллик тау токымнары барлыкка килә. Һәр тирәнлек өчен химик составы буенча аерылган тау токымнары барлыкка килә.

Җир кабыгында барлыкка килгән **интрузив** магмалы тау токымнары:
* Гранит сиенит
* Дунит һ. б.
Җир өстенә агып чыкканда барлыкка килгән **эффузив** магмалы тау токымнары:
* Базальт
* Андезит
Кремнезём микъдары буенча магмалы тау токымнары түбәндәге төрләргә бүленә: 
* Ультранигез (40 % тан ким)
* Нигез (40-56 %)
* Урта (56-65 %)
* Әче (65 % тан артык)
Селте микъдары буенча, магмалы тау токымнары түбәндәге төрләргә бүленә:
* Нормаль тау токымнары
* Селтеле тау токымнары
* Нефелин сиенитлары
* Фониолитлар һ. б.
Магмалы тау токымнарының һәр төре белән нинди дә булса файдалы казылма бәйле:
* Ультранигезле тау токымнары белән — хром, платина, никель
* Әче тау токымнары белән — аккургаш, вольфрам, алтын
* Нигезлеләр белән — бакыр 
* Селтелеләр белән — титан, фосфор, цирконий һ. б.

## Әдәбият
# *Кузнецов О. Б., Ситдикова Л. М.* МАГМАТОГЕННАЯ (ЭНДОГЕННАЯ) СЕРИЯ МЕСТОРОЖДЕНИЙ ПОЛЕЗНЫХ ИСКОПАЕМЫХ (методическое пособие). Часть 3.Карбонатитовая, пегматитовая, альбитит-грейзеновая группы.  Казань, 2008, 17 стр.

## Сылтамалар
*   Магматические породы

## Искәрмәләр


Төркем:Петрология
Төркем:Геология
Төркем:Җирне өйрәнүче фәннәр
Төркем:Магмалы тау токымнары
Мәхмүдов

**Мәхмүдов** — фамилия.
* Әмир Мәхмүдов (1947-2018), шагыйрь, әдәбият галиме.
* **Гали Мәхмүдов**
** Гали Мәхмүдов (1855-), шагыйрь.
** Гали Мәхмүдов (*Мөхәммәтгали Мәхмүдов*, 1824—1891), педагог, телләр белгече, хаттат (каллиграф).
* Заһид Мәхмүдов (*[[Заһид Мәхмүди]]*, 1960―2022), язучы, журналист.
* Камил Мәхмүдов (1941), генерал-майор (1989).
* Мамадали Мәхмүдов (1940―2020), үзбәк язучысы.
* Шәрәфетдин Мәхмүдов (1859-1914 елдан соң), педагог, 3нче Дәүләт Думасы депутаты.
## Моны да карагыз
* **Мәхмүд хан**
** Мәхмүд хан (?-1465), Казан ханы (1445-1465 елларда).
** Мәхмүд хан (?-1470), Әстерхан ханы (1460-1470еллар).
## Шулай ук карагыз
* Мәхмүтов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Александр Магарин

**Александр Магарин** (,  — 22 декабря 2025, ) — журналист, теле-алып баручы. 1993-1994 елларда «Сувар» гәҗитендә (Казан): җаваплы сәркәтип, баш мөхәррир урынабсары, Чуашстанның мәдәният министрлыгында мәгълүмати сәясәт һәм ММЧ бүлеге башлыгы (2009-2012), Чуашстан китап пулаты директоры (2012-2013), «Чувашия» ДТРК директоры (2014-2016).
Бикколов

**Бикколов** — фамилия. Әдәбиятта **Биккулов** язылышы да очрый.
* Илдус Бикколов (1949), аппаратчы, ССРБ дәүләт бүләге иясе (*[[Түбән Кама]]*)
* Касыйм Бикколов (*Касыйм Биккол*, 1868-1937), дин эшлеклесе, язучы, төбәк тарихчысы.
* Нурхәтим Бикколов (1937-2018), рәссам (*[[Самар]]*).
* Шакир Бикколов (1932-1983), язучы, тәрҗемәче (*[[Уфа]]*).
* Шәриф Бикколов (*Шәриф Биккол*, 1924-1995), шагыйрь (*[[Уфа]]*).
----
* Әлмира Бикколова (1929-2013), химик-биолог, фән докторы (*[[Петербург]]*).

**Биккулов**
* Әкъдәс Биккулов (1927-), химик-технолог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Ибраһим Биккулов (1884-1938), педагог, публицист.
* Шаһингәрәй Биккулов (1852-1920), нашир.

## Моны да карагыз
* Биккол, *топоним*.
 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хөҗҗәтелхәким Мәхмүтев

**Хөҗҗәтелхәким Мәхмүтев** (*Хөҗҗәтелхәким бине Давыт бине Мәхмүт бине Ниязмөхәммәт бине Мәхмүт әл-Мәхмүди әт-[[Тара (шәһәр)|Тарави]]*, ,  — , ) —  мөселман дин эшлеклесе, журналист, «Ислах көтепханәсе» журналының баш мөхәррире,  ҮМДНнең Голәмәләр шурасы әгъзасы (1926). Мөселман хокукына, мөселман җәмгыятен модернизацияләүгә караган хезмәтләр авторы.

1906 елда Габдулла Тукай матбугатта аның белән берничә тапкыр бәхәсләшүе булган. 

1906 елда Петербургта Габдеррәшит Ибраһим тарафыннан нәшер ителгән "Өлфәт" газетасына берничә мәкәлә язганы бар. 

1910-1912 елларда Акмулла шәһәренең икенче мәхәлләдә имам вә мөдәрис хезмәтен башкарган, китаплар белән сәүдә иткән. Шәһәрнең бер бае арасында низах чыгып, тегесе полициягә донос язу аркасында имамлыктан китәргә мәҗбүр булган. 

1914-1917 елларда Уфаның Галия мәдрәсәсендә укыткан.  1917 елда Казанда чыга торган "Мөшәвәрәт" мөселман календарендә Омскиның имамы Ниязмөхәммәт Сөләйманов турында истәлекләре чыга.  

1917 елда кыска вакыт өчендә вакытлы мөфти булганы булуы билгеле. Бу вазыйфага билгеләнүнен тәнкыйтьләп Фатих Әмирхан мәкәлә язган.  

1918 елдан Үзәк диния нәзәрәтендә казый булып сайлана.

## Басылган китаплары
* 1901 елда Казанда Интикъад әл акъваль балтихокук  фи тәҗвиз әл никах балталикъ  исемле китабы басылган.
* 1906 елда Петербургта  "Мисбах әл залим..." исемле китабы басылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Мәхмүтов

**Мәхмүтов** — фамилия.
* Зәкәрья Мәхмүтов, репрессия корбаны.
* Зәки Мәхмүтов (1934—2008), җырчы (*[[Уфа]]*).
* Марат Мәхмүтов (3.09.1975), спорты (*[[футбол]]*).
* Мирза Мәхмүтов (1926-2008), галим-шәркыятче, ТАССР мәгариф министры (1958–1976 елларда).
* Хәйрулла Мәхмүтов (1909-). тел галиме, фән докторы (*[[Алматы]]*).
* Хәлил Мәхмүтов (1939—2012), Тинчурин театры актеры.
* Хөҗҗәтелхәким Мәхмүтов (1871-1937), дин эшлеклесе, мөхәррир.
* Хуҗиәхмәт Мәхмүтов (1933-), фольклорчы-галим, фән докторы, Тукай бүләге иясе.
* Һәнүз Мәхмүтов (1933-1996), театр тарихчысы.
----
* Исламия Мәхмүтова (1939-), Тинчурин театры актрисасы. РСФСР атказанган (1987), ТР халык (1981) артисты.
* Ләйлә Мәхмүтова (1925-), тел галиме.
* Лилия Мәхмүтова (1967), Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты. И. Һ. һәм Х. З. Мәхмүтовлар кызы.
## Моны да карагыз
* Мәхмүдов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Чангкуанг

**Чангкуанг** () — ул Индонезиядә, Көнбатыш Явада, Гарут Регентлыгында, Кечаматан Лелеста, Кампунг Поло авылында урнашкан 8-енче гасыр Шиваист "чанди" (Һинд дине) гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Көнбатыш Явада табылган Һинд дине - Буддачылык гыйбадәтханәсе, башка гыйбадәтханәләргә Батуджая һәм Боджонгменье гыйбадәтханәсе керә.

Гыйбадәтханәдән өч метр көньякка таба Эмбаһ Далем Ариф Мөхәммәднең Ислам кабере, ышану буенча бу Сундан халкы тарафыннан 17-енче гасырда Сундан халкы Исламизациясе вакытында Чангкуанг авылы җәмәгать кешеләре өлкәннәре дип ышаныла.

## Урнашуы
Лелес шәһәре Гарутка Бандунгтан көньяк-көнчыгыш 40 километрда урнашкан. Гыйбадәтханә якынча 16,5 километр утрауны биләп тора, ул Кампунг Пуло ("утрау авылы"), аның тирәли кечкенә күл (Сундан телендә: *ситу*), ул Ситу Чангкуанг. Гыйбадәтханә янында традицион Сундан авылы бар. Гыйбадәтханә, кабер, традицион авыл һәм утрау һәм күл тирәли урыннар мәдәни һәм археологик изге урын булып тора. Башт бөтен утрау күл белән уратылып алынган булган, шулай да хәзер гыйбадәтханә бары тик төньяк өлешләрне уратып алалар, күлнең көньяк өлешләрендә дөге басулары урнашкан, бу мәдәни һәм археологик изге урыны. Гыйбадәтханәнең исеме *чангкуанг*, ул Пандан агачының (*[[pandanus furcatus]]*) Сундан исеменнән алынган, ул Кампунг Пуло гыйбадәтханәсе тирәсендә үсә.

## Тасвирламасы

Гыйбадәтханә андезит ташлардан ясалган, гыйбадәтханәнең базасы 4.5 x 4.5 метр һәм биеклеге 8.5 метр. Гыйбадәтханә көнчыгышка таба карый, көнчыгыш якта порталга һәм кечкенә төп бүлмәгә (*[[garbhagriha]]*) илтә торган баскыч бар. Төп бүлмәдә Шива Ходаеның кечкенә 62 см таш поты урнашкан. Пот җимерелгән, куллары ватылган һәм бите шактый эрозияләнгән. Потның пьедесталында Нанди (үгезе)нең башы. Гыйбадәтханә шактый гади. Түбә өч аска илтүче баскычлар итеп корылган, псевдо-лингам түбәләр итеп белән. Архитектур стиле иртә Үзәк Ява Һинд дине гыйбадәтханәләренә охшаш. Таш җимерелүеннән һәм гыйбадәтханәнең гади стиленнан, белгечләр гыйбадәтханә 8-енче гасырга карый дип фараз итә, бу Диенг Платосы гыйбадәтханәләре кебек ук борынгылыкта һәм көньяк Үзәк Явада Прамбанан кебек гыйбадәтханәләрдән бераз гына борынгырак.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Bambang Budi Utomo. 2004. *Arsitektur Bangunan Suci Masa Hindu-Budha di Jawa Barat*. Kementrian Kebudayaan dan pariwisata, Jakarta. 

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Мәрьям Бикбулатова

**Мәрьям Бикбулатова**, Мәрьям Закир кызы Бикбулатова (,  — , ) —  гамәли бизәлеш сәнгате остасы, татар халкының милли орнаменты үрнәкләрен җыючы һәм төзүче. Энҗе, сәйлән, ука, тамбурлы чигү; чүпләм сөлге, төкле һәм төксез келәмнәр һәм башка туку әйберләре авторы.

ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1977).
## Искәрмәләр
Галимҗан Сәйфетдинев

**Галимҗан Сәйфетдинев** (,  — , ) —  сәясәт эшлеклесе. 1902-1903 елларда Казанда инкыйлаби яшьләр түгәрәге әгъзасы. Прокламацияләр таратуда, инкыйлаби эчтәлекле брошюралар тәржемә итүдә, җилембасма «Республика» гәҗитен чыгаруда катнаша. 1905 елда кулга алына һәм Ырынбур шәһәренә сөргенгә озатыла; сөргендә «Степь», «Оренбургский край», «Урал» гәҗитләрендә хезмәттәшлек итә. 1917 елда Мөселман социалистлар комитетын оештыруда катнаша, комитетның президиумы һәм «Кызыл байрак», «Аваз» гәҗитләре мөхәррирләр коллегиясе әгъзасы. Казанда Совет хакимиятен урнаштыруда якыннан катнаша. 1918 елда Совет хакимиятенә каршы баш күтәргән чех-словаклар тарафыннан атып үтерелә. 
## Искәрмәләр
Бикбулатов

**Бикбулатов** — фамилия.
* Әхмәт Бикбулатов (1926-), генерал-майор (1977).
* Игорь Бикбулатов (1941), химия фәннәре докторы (1985), профессор (1986). БР атказанган фән эшлеклесе (1991).
* Измаил Бикбулатов. репрессия корбаны.
* Наил Бикбулатов (1931-1996), галим-этнограф (*[[Уфа]]*).
* Рәфкать Бикбулатов (*[[Эдуард Матросов]]*, 1944), спортчы (*[[бокс]]*), СССР спорт мастеры, Казакъстанның атказанган тренеры.
* Сөнгатулла Бикбулатов (*Сөнгатулла Бикбулат*, 1886-1954), язучы, галим. 
* Фәрит Бикбулатов (1936-), җырчы (*[[Уфа]]*).
----
* **[[Бикбулатова]]**
** Әнисә Бикбулатова (1969), тарих фәннәре докторы (2020), Кыргыз милли университеты профессоры.
** Зәйтүнә Бикбулатова (1908-1992), Гафури театры актрисасы (*[[Уфа]]*).
** Инга Бикбулатова (1936-), язучы, шагыйрә, публицист, мөгаллимә. 
** Мәрьям Бикбулатова (1910-1990), нәкышче-рәссам.
** Мөнирә Бикбулатова (*Мөнирә Булатова*, 1914-2011), җырчы.
## Моны да карагыз
* Бикбулат бәк (?-1563), Себер ханлыгы идарәчесе (1520-елларда).
* Бикбулат хан (?-1391/92), Алтын Урда ханы (1391/92).
## Шулай ук карагыз
* Булатов
* Бикбулат, *топоним*.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бикбулат

**Бикбулат** — топоним.
* Бикбулат — БР Күгәрчен районы авылы.
* Бикбулат — Мари Илнең Сернур районы авылы.
* Бикбулат — Пенза өлкәсенең Неверкин районы авылы.
## Моны да карагыз
* Бикбулатов 
* Бикбулатова
* Булатов

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Топонимнар
Садыйк Сәгыев

**Садыйк Сәгыев** (Садыйк Сәгый улы Сәгыев, ,  — , ) —  фирка хезмәткәре. 1902-1904 елларда Екатиринбурда, 1906-1910 елларда Бакыда инкыйлаб эшендә. 1905 елда Пермь губернасының Чәрдән шәһәренә, 1910 елда Иркутск губернасының Новая-Слобода бистәсенә сөргенгә озатыла. Казанда 1905-1907 еллардагы инкыйлаб вакыйгаларында һәм Ватандашлар сугышында катнаша. 1921 елдан РКП(б)ның Иркутск губерна комитетында мөселманнар секциясе мөдире, 1924 елдан ВКП(б) ҮК каршындагы Татар-башкорт бюросы секретаре, 1926-1927 елларда ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты секретаре. 1929-1939 елларда ҮзССРда фирка һәм дәүләт контроле оешмаларында (ҮзССР эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары урынбасары, Фәрганә округы эшче-керәстиян инспекциясе рәисе, һ.б.) эшли.
## Искәрмәләр
Әхтәм Бәхтизин

**'
**Әхтәм Бәхтизин''' (,  — , ) —  хәрби эшлекле. Беренче Бөтендөнья сугышында катнашкан, Изге Георгий орденының тулы кавалеры. 1918 елда Башкортстан җирендә партизан хәрәкәтен оештыручылардан. 1918-1919 елларда Көнчыгыш фронтның 2 нче армиясе 28 нче укчылар дивизиясендә рота, батальон командиры. 1927-1934 елларда Казанда Татар-башкорт хәрби мәктәбендә курс командиры. Бөек Ватан сугышында 323 нче укчылар дивизиясе командиры.
## Искәрмәләр
Галимәтелбәнат Биктимерия

**Галимәтелбәнат Биктимерова**, *әдәби тәхәллүсе* **Галимәтелбәнат Биктимерия**  (,  — , ) — мөгаллимә, педагогика теоретигы, мәгърифәтче, шагыйрә. Беренче татар хатын-кыз язучылар һәм шагыйрәләренең берсе, феминизм эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1895 елда Касыйм шәһәренә якын Яyбаш авылында кыз балалар өчен махсус мәктәп ачып, шунда укыта. Хатын-кызның гаилә тормышындагы урыны, ятим балалар тәрбиясе, кыз балаларда укуга омтылыш уяту мәсьәләләренә багышланган педагогик хезмәтләр авторы. 1892—1903 еллардагы Галимәтелбәнат Биктимерованың тәрбия һәм мәгърифәтчелек темасына караган «Тәргыйбел-бәнат» («Кыз балаларда укуга дәрт уяту»), «Хөснел-васия» («Опекунлыкта гаделлек»), «Мәгашәрәт адәбе» («Аралашу кагыйдәләре») исемле әсәрләре басыла. Ризаэддин Фәхреддин зур ихтирам белән, хәтта аның әсәрләре турында сокланып та язды.  1905 елгы революция иреккә сусаган татар хатын-кызларын да канатландыра. Шундыйларның берсе булган Г. Биктимерова революцияне шатланып каршы алуы турында аерым шигырь яза.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Роберт Хафизев

**Роберт Хафизев** (,  — , ) — комсомол һәм фирка эшлеклесе. БЛКЯБнең Ленин район (Иркутск, 1963-1970) һәм Иркутск шәһәр (1970-1971) комитетларының 1 нче сәркәтибе, БЛКЯБнең Иркутск өлкә комитетының сәркәтибе (1971-1983). 1983-1989 елларда СБКФнең Ленин район (Иркутск ш.) комитетының 1 нче сәркәтибе, СБКФнең Иркутск өлкә комитетының фән һәм уку йортлары бүлеге мөдире. 1989 елдан укыту эшендә.

## Искәрмәләр
Һексоген

**Һексоген** — хәрбияттә һәм сәнәгатьтә киң кулланыла торган югары куәтле шартлаучан матдә; ак, төссез, иссез, тәмсез, суда эреми торган кристаллик . Күкерт әчелегендә һәм зәһәр селтеләрдә таркала.
## Искәрмәләр

Төркем:Шартлаучан матдәләр
Төркем:Агулы матдәләр
Евгений Осин

**Евге́ний Ви́ктор улы О́син** (*[[1964 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[Мәскәү]] — [[2018 ел]]ның [[17 ноябрь|17 ноябре]], шунда ук*) — Совет һәм Россия җырчысы, музыкант, җырлар авторы. Оригиналь башкару белән мәшһүр, биредә өй яны романтик музыкасы эстрада ритмнары һәм рок-н-ролл белән кушылган. Осинның иң охшаш җырлары — «Плачет девушка в автомате», «Восьмое марта», «Таня плюс Володя», «Качка», «Портрет работы Пабло Пикассо», «Попутчица» һәм башкалар.

## Биографиясе
Евгений Викторович Осин 1964 елның 4 октябренда Мәскәүдә туган. Аның әтисе — Виктор Григорьевич Осин, троллейбус йөртүчесе булып эшләгән, дине буенча — Җиденче көн адвентисты булган. Евгенийның абыйсы Леонид Утесов ансамбленда барабанчы булган. Евгенийга 9 яшь булганда, аның әтисе һәм әнисе аерылган. Шуннан соң аның әнисенә Текстильщикида ике бүлмәле фатир биргәннәр, ә әтисе Череповецка күчкән, анда ул автоколонна башлыгы булып эшләгән һәм адвентистлар күзәнәге җитәкчесе вазифасын башкарган.. Сеңлесе Альбина бар.

Осин ундүрт яшеннән бирле музыка белән мавыга, ул мәктәп ансамбленда барабаннарда уйный башлый; шуннан соң ул музыка мәктәбендә укый башлый, әмма укып бетермичә аны ташлый. Бетерелмәгән укуыннан соң Осинның кулында мәдәният хезмәткәрләре квалификациясен күтәрү турында шәһадәтнамә булган, ул район мәдәният йорты дәрҗәсендәге үзешчән ансамбль җитәкчесе булып эшләү хакы биргән. 1983 елда 19 яшендә Осин вегетариан булып китә..

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт Евгения Осина
* Фан-клуб Евгения Осина
* О Евгении Осине на сайте peoples.ru
* О Евгении Осине на сайте Music library 
* Лечение Евгения Осина от алкоголизма
* Алексей Алексеев о молодом Евгении Осине — статья на сайте Специального радио — 2007 г.
Айрат Вәлиев

**Айрат Вәлиев**, Айрат Рәсим улы Вәлиев (*[[1978 ел]]ның [[25 май|25 мае]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Саба районы]], [[Көек (Саба районы)|Көек]]*) — техник фәннәр докторы (*2018*), доцент (*2009*). 2018 елның 14 ноябреннән 2025 елның 9 апреленә кадәр — Казан дәүләт аграр университеты ректоры. Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 25 маенда Татарстан АССР Саба районы Көек авылында туган. 9 сыйныфтан соң, Яшел Үзән механика техникумын (*1999 елдан [[Яшел Үзән механика көллияте|көллият]]*)  кызыл дипломга, «*авыл хуҗалыгын механикалаштыру*» белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясенең (*1995 елдан академия, 2006 елдан [[Казан дәүләт аграр университеты|университет]]*) авыл хуҗалыгын механикалаштыру факультетын (*[[2001 ел|2001]]*) һәм «*икътисад һәм аграр җитештерү белән идарә итү*» белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясенең икътисад факультетын (*[[2005 ел|2005]]*) тәмамлаган.

2018 елның ноябрендә Чуаш  аграр академиясендә «Җир эшкәртү машиналарының яңаларын булдыру һәм камилләштерү нигезендә Урта Идел буе шартларында туфрак эшкәртүнең нәтиҗәлелеген арттыру» темасына докторлык диссертациясе яклый.

Алмания, Словакия, Литва, Нидерландлар, Эстония, Кытайда стажировка узган.

## Хезмәт юлы
2001-2004 елларда — Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе .

2004-2006 елларда — Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе энергия ресурсларын саклау кафедрасы өлкән укытучысы.

2006-2008 елларда — Казан дәүләт аграр университетының машиналарга хезмәт күрсәтүне оештыру һәм технологиясе кафедрасы доценты.
 
2007-2008 елларда — Казан дәүләт аграр университетының корпоратив-кластерлы укыту үзәге җитәкчесе.

2008 елдан — Казан дәүләт аграр университетының фәнни һәм халыкара эшчәнлек буенча проректоры.

2011-2016 елларда — Казан дәүләт аграр университетының  машиналарны һәм җиһазларны эксплуатацияләү кафедрасы мөдире.

2018 елның 17 июленнән 14 ноябренә кадәр — Казан дәүләт аграр университеты ректоры в.в.б.

2018 елның 14 ноябреннән 2025 елның 9 апреленә кадәр — Казан дәүләт аграр университеты ректоры.

## Гыйльми эшчәнлеге юнәлеше
Татарстан җөмһүрияте шартларында туфракны эшкәртүнең адаптив энергия ресурсларын саклау системасы өчен нәтиҗәле технологияләр һәм техник чаралар.

60 фәнни хезмәте, ш. и. 2 монографиясе бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 — РФ агросәнәгать комплексының мактаулы хезмәткәре.
* 2023 ― Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе ― ''«Разработка и внедрение инновационных приемов мелиоративного земледелия, обеспечивающих повышение экономической эффективности сельскохозяйственного производства Республики Татарстан» хезмәте өчен
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Валиев Айрат Расимович.  Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Яшел Үзән механика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары