open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дагстан дәүләт университеты

**** (, ) — Дагстанда иң эре югары уку йортларының берсе, эре фәнни һәм мәдәни үзәк. 1931 елда Дагстан дәүләт педагогия институты буларак нигез салына, 1957 елга кадәр Дагстанның халык шагыйре Сөләйман Стальский исемен йөртә.

ДДУ үз эченә 16 фәнни-белем бирү үзәген, 18 факультетны, 97 кафедра, 4 филиалны, 2 музейны (биологик һәм тарихи), фундаменталь китапханәне, биологик станцияне һәм планетарийны ала. Коллективта якынча 3000 укытучыл һәм хезмәткәр эшли.

## Тарихы
1931 елның 8 октябрендә ДАССР Халык Комиссарлары Советы «Дагестан агро-педагогика институтын ачу турында» карар кабул итә. Институтны ачу тантанасы Октябрь революциясенең 14 еллыгына багышланган була.
1931 елның ноябрендә педагогика институтында дәресләр башлана. Институтның беренче курсына 75 студент кабул ителгән, аларны 10 штаттагы укытучы укыткан.
1931 елда институтта 3 бүлек, иҗтимагый-әдәби, химия-биология үзәге һәм физик-техник бүлеге ачыла.

Авыр матди шартларга, уку мәйданнары һәм тулай торак булмауга карамастан, күпчелек студентлар беренче уку елын уңышлы тәмамлаган. Студентлар имтиханнарны тапшырып республика районнары буенча конкрет бирем белән авылларда институтка яңа студентлар туплау буенча актив эш алып барырга таралышалар.

1935 елда беренче чыгарылыш була. Дагстан югары белемле 39 укытучы алган. Ул вакытта университетта 260 студент белем ала.

1954 елда институт актлар һәм спорт заллары, якты аудиторияләр һәм кабинетлар булган 6 мең м2  артык мәйдандагы корпус ала. Дәресләр бер сменада үткәрелә башлый. Иске уку корпусы тулай торак өчен күчерелә.

1957 елда педагогик институт Дагстан дәүләт университеты итеп үзгәртелә. Стационар бүлектә тарихи-филология, физика-математика, табигать белеме, чит телләр, инженер-техник факультетлары раслана.

1964 елда күпчелек факультетларның структурасы үзгәртелә, яңа кафедралар булдырыла. Биш урынына инде 8 факультет эшли башлый. Студентлар контингенты 4691 кеше тәшкил итә.

1967 елда университетка өлкә партия мәктәбе бинасы тапшырыла, эре спорт залы һәм тулай торак төзелеше тәмамлана. 1971 елда университет планетариен төзү эшләре тәмамланган. 1970 елда Дагестанда Дагстан политехник институтының инженер факультетлары базасында оештыру турында карар чыга.
1972 елда университетта икътисади-хокукый факультет оештырыла, ул 1973 елда икътисад һәм юридик факультетларына бүленә.

1974 елдан Совет сәүдә факультеты ачыла. Яңа бина файдалануга тапшырыла.
1980 елда университетта 7487 кеше белем ала. Бу вакытка университет китапханәсенең китап фонды 993864 том тәшкил итә һәм университетта 11 факультет, 49 кафедра эшли.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт ДГУ

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1931 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Махачкала
Төркем:Дагстан университетлары
Ясловец (авыл)

**Ясловец** — Румыниянең Сучава жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Сучава жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Чита дәүләт медицина академиясе

**Чита дәүләт медицина академиясе** (русча *Читинская государственная медицинская академия (ЧГМА)*) — Чита шәһәренең сигез дәүләт югары уку йортының берсе. Үз эченә 5 факультет (дәвалау, стоматология, педиатрия, ВСО һәм квалификация күтәрү факультеты), университетка кадәр уку үзәге, медицина экологиясе фәнни-тикшеренү институты һәм стоматология клиникасын кертә. Уку 25 белгечлек буенча бара. Россиядә бары тик берничә медицина югары уку йортында, шул исәптән Чита дәүләт медицина академиясендә үз базасында стоматология клиникасы бар. Академияне тәмамлаганнан соң белгечлеге буенча 95% чыгарылыш сыйныф укучылары эшли, бу Забайкальск краенда һәм Ерак Көнчыгышта медицина персоналына ихтыяҗ зур булуын күрсәтә.

## Мәгълүмат
2002 елда якынча 2 500 студент дүрт белгечлек (дәвалау эше, стоматология, педиатрия, югары шәфкать туташы белеме) буенча белем алган. Квалификацияне күтәрү һәм белгечләрне яңадан әзерләү факультеты эшләгән. 20 000 якын табиб әзерләнгән, бу элекке Чита өлкәсе табибларының 90% ын һәм Бурятия табибларының 75% ын тәшкил иткән. 2002 елда яңа стоматология клиникасы барлыкка килә. Фәнни-педагогик кадрларны әзерләү аспирантурада 14 белгечлек буенча  һәм докторантурага 2 белгечлек буенча алып барыла.

## Тарих
Чита медицина институты 1953 елның 3 июлендә Читага күчерелгән Пермь стоматология институты нигезендә барлыкка килә. Чита дәүләт медицина академиясе үсешенә академия ректоры, Россия медицина фәннәре академиясе әгъзасы В.Н. Иванов тарафыннан аеруча зур өлеш кертелгән. Аның хөрмәтенә 1999 елда төп уку корпусы бинасында мемориаль такта куела.

## Профессор-укытучылар составы
Профессор-укытучылар составына 331 кеше керә, шул исәптән 41 медицина фәннәре докторы, 177 фәннәр кандидаты, 26 профессор, 73 доцент, шулай ук Россиянең һәм чит ил фәннәр академияләренең 10 хакыйкый әгъзасы һәм корреспонденты, Россия Федерациясенең һәм Бурятиянең 14 атказанган табибы, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклеләре, Россия Федерациясенең мәгариф һәм Югары мәктәбе алдынгы укучылары, сәламәтлек саклау алдынгы укучылары. Алар арасында Россия табигый фәннәр академиясе академигы Б.И. Кузник та бар. Дөньякүләм танылган галим-физиолог, аның фәнни эшчәнлеге кан тамырлары-тромбоцитар гемостазын өйрәнүгә юнәлдерелгән.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр



## Әдәбият

**Журавлева К.И., Рыжков Ю.Д., Степанов П.Ф.* Первый медицинский институт в Забайкалье. — Чита, 1960.
* Читинский государственный медицинский институт / Сост. В.И. Акопов. — Чита, 1970.
* Читинский государственный медицинский институт / Сост. В. И. Акопов, М. М. Рожинский. — Иркутск, 1974.

## Сылтамалар

* Чита дәүләт медицина академиясенең рәсми сайты
* Читинская государственная медицинская академия (ЧГМА). Проект «Энциклопедия Забайкалья»

Төркем:1953 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия югары уку йортлары
Төркем:Чита
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Дагстан дәүләт медицина университеты

**** (, ) — Махачкалада урнашкан медицина һәм фармацевтика өлкәсендә белгечләр әзерләүче югары уку йорты.

Университетта 5 меңнән артык студент, шул исәптән, дөньяның 28 иленнән 240 чит ил гражданы белем ала.

## Тарихы
1932 елда Дагстан дәүләт медицина институты буларак оештырылган, башта бары тик бер дәвалау факультетын гына үз эченә алган.

Беренче елларда вузда танылган галимнәр - профессорлар О.А. Байрашевский, М. С. Доброхотов, А. В. Россов, В. А. Чудносоветов, Ф. Р. Бородулин, А. Г. Подварко, Г. П. Руднев һәм башкалар эшләгән.

Александр Федорович Серенко 1937 елда Дагстан дәүләт медицина университетын тәмамлаган.

1964 елда дәвалау факультетының кичке бүлеге ачыла, 1965 елда — стоматология факультеты, 1969 елда — педиатрия факультеты, 1974 елда - әзерлек бүлеге, 1983 елда - табибларны камилләштерү факультеты, 1986 елда — чит ил гражданнары өчен әзерлек факультеты, 1987 елда — чит ил гражданнары белән эшләү факультеты, 1991 елда үзәк фәнни — тикшеренү лабораториясе, 1994 елда докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрен яклау буенча махсуслаштырылган Совет оештырыла.

1976 елда институт беренче категорияле югары уку йорты була. 1982 елда югары уку йорты Халыклар Дуслыгы ордены белән бүләкләнә.

1995 елда академия статусына, ә 2016 елда университет статусына ия була.

Барлыгы 27 меңнән артык табиб чыгарылган.

Дагстан дәүләт медицина университетында 700 дән артык мөгаллим, шул исәптән Дагстан Республикасы Фәннәр академиклары Гаджимирзаевлар Гаджимурад һәм Гаджимирза (2011 елда үлгән), Дагстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы Шамил Омаров, 116 фән докторы, 66 Профессор, 418 фән кандидаты һәм 179 доцент эшли.

## Төзелеше
Факультетлары:

* Дәвалау
* Педиатрия
* Стоматология
* Медик-профилактика
* Фармацевтика
* Үз эченә 75 кафедра.

Шулай ук тау территорияләре экологиясе фәнни-тикшеренү институты, консультатив-диагностик сырхауханә, медицина көллияте, университетны тәмамлаучыларны эшкә урнаштыру үзәге, мәгълүмати-исәпләү бүлеге, техник тәэмин итү үзәге, аналитик бүлек, интернет-үзәк, фәнни медицина китапханәсе, спорт комплексы, нәшрият-полиграфия үзәге эши.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ДДМУ сайты

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Россия университетлары
Төркем:1932 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Медицина юнәлешле югары уку йортлары
Төркем:Махачкала
Леонард Кляйнрок

**Леонард Кляйнрок** (1934 елның 13 июнендә туган) - Америкалы санак белгече булып тора. Калифорния университеты, Лос Анжелеста Һенри Самуэли Инженерлык һәм Кулланылышлы Фән Мәктәбендә профессор булып ул компьютер белеменә берничә әһәмиятле кертем ясаган, аеруча компьютер челтәрендә мәгълүмат тапшыруының теоретик нигезләренә. Ул Калифорния Университеты, Лос Анжелеста (University of California, Los Angeles) Интернетның алдан килүчесе APRANET үсешендә әһәмиятле роль уйнаган.
## Белем алуы һәм карьерасы
Кляйнрок 1931 елның 13 июнендә Нью-Йорк шәһәрендә яһүд гаиләсендә туган һәм Бронкс Фән Югары Мәктәбен 1951 елда тәмамлаган. Ул Нью-Йорк Шәһәре Колледжында электр инженерлыгы буенча бакалавр дәрәҗәсенә ия булган һәм Массачуссеттс Технология Институтында электр инженерлыгы һәм санак белеме буенча тәңгәл килгән рәвештә 1959 елда һәм 1963 елда магистр дәрәҗәсенә һәм Ph.D дәрәҗәсенә ия булган. Шуннан соң ул Лос-Анджелес Калифорния Университетына кушылган һәм 1991-1995 елларда анда Санак Белеме Кафедрасы рәисе булып хезмәт иткән.
## Ирешүләре
### Чират теориясе
Кляйнрокның иң мәшһүр һәм иң әһәмиятле эше булып күп даирәләрдә кулланышы булган операцияләр өйрәнүе тармагы булган чиратлар теориясе тора.
## Тышкы сылтамалар
*
*
*Biography of Leonard Kleinrock from the Institute for Operations Research and the Management Sciences
## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Валентина Грекова

**Грекова Валентина Борисовна** (6 май 1931 ел — 2 апрель 2019 ел) — совет һәм Россия рәссам-реставраторы. Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Валентина Борисовна Грекова 1931 елның 6 маенда Самарда туа. Атасы — В. И Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты укытучысы була, 1938 елда кулга алына һәм атыла.

1950 елда Валентина Грекова Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына, Тарих факультетының сәнгатле күнегү кичке бүлегенә укырга керә. Өченче курста чагында Үзәк фәнни эшли реставрация остаханәсенең (соңрак «Союзлар») архитектура төркемендә эшли башлый.

1955 елда, университетның соңгы курсында, В. Б. Грекова Ярослав ихатасындагы Параскева Пятница чиркәве нигезен ныгытуда катнашу өчен беренче тапкыр Новгородка килә, София соборының сынлы сәнгате белән эшли.

1963 елда Мәдәният министрлыгының махсус комиссиясе Ковалевтагы Спас чиркәвендә казу эшләре башлау, җимереклекләрдән чистарту һәм калган фрескаларны саклау эшләрен башлау турында карар кабул итә. Валентина Грекова бу проект буенча эшкә күчерелә. Шушы ук елда ул, үзенең булачак ире А. П. Греков белән таныша. 1965 елның язында алар икәүләп Новгородка килә. КовалевтагыСпас чиркәвендә эшләү алар өчен шул чаклы кызык була, алар мәңгегә шунда кала.

1965нче елдан бергә эшләп, гаилә чын иҗади һәм фәнни тандем тудыра. Киләсе бөтен басмаларда һәм отчетларда аларның исемнәре бергә йөри. 1966 елдан Грекова катнашлыгында Ковалевтагы Спас чиркәве фрескаларының сәнгатьле үзенчәлеген һәм аларны коткару буенча эшләрне яктырткан дистәдән артык күргәзмә үтә.

Грекова архитектура комарткыларының хәрби хәрәкәтләр сөземтәсендә ватылган фрескаларны коткару ысулын эшли һәм аны гамәлдә куллана. Бу методика буенча вакланма фреска композицияләрен җыю һәр бүлү аларның башлангыч урнашу участоклары буенча алып барыла, бу аларның өлешләре буенча билгеле композицияләр фрагментларын җыю һәм соңыннан җентекләп яңару мөмкинлеген бирә. Бу ысул үзенчәлекле һәм дөнья реставрация тәҗрибәсендә гамәлдә кулланылган башлангыч тәҗрибә булып тора

Новгород өчен Ковалевтагы Спас чиркәве фрескаларын яңарту эше белән 35 елдан артык җитәкчелек иткән Грекова гаиләсе реставрация символына әверелә.

## Чыганаклар
* Грекова Валентина Борисовна

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Лоренс Ландвебер

**Лоренс Хью Ландвебер** ул Висконсин-Мэдисон Университетында санак белеме буенча профессор эмеритус.
Ул бакалавр дәрәҗәсенә 1963 елда Бруклин Колледжында ирешкән һәм Ph.D. дәрәҗәсенә Пэрдью Университетында 1967 елда ирешкән. Аның докторлык өчен темасы "Бер-бер артлы килү машиналарында дизайн алгоритмы һәм икенче тәртип монадик арифметикада билгелелек" булган.
Ул 1979 ел CSNET проекты өчен мәшһүр. Соңыннан ул NSFNET-ка үскән. TCPIP проектын кулланырга фундаменталь чишү аңа карый дип фараз ителә.
## Публикацияләре
Брейнерд, Уолтер С. Һәм Лоренс Эйч. Ландвебер белән бергә ул *Theory of Computation*. New York: Wiley, 1974. (ISBN 978-0-471-09585-9) китабының авторы булып тора.

## Бүләкләр
*Президент, Интернет Җәмгыяте
*Fellow, Санак Машиналары Ассоциациясе (ACM).
*Гуманитар әдәбият почётлы докторы, Бруклин Колледжы, 2009  
*Халыкара Идарә өчен IEEE Бүләге, 2005
*:en:Internet2 идарәсе әгъзасы (2000–2008)
*CSNET өчен Интернет Җәмгыяте өчен Джонатан Б.Постел Хезмәт Бүләге, 2009
*2012 елда Ландвебер Интернет Җәмгыяте тарафыннан Интернет Дан Залына кертелгән булган.

## Тышкы сылтамалар
* http://pages.cs.wisc.edu/~lhl/ Висконсинда рәсми веб-бите
## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Тын океан дәүләт университеты

**** (, , ) — Хабаровск краеның административ үзәге Хабаровск  шәһәрендә урнашкан югары уку йорты. Университетта 18 факультет, шул исәптән 1 өстәмә һөнәри белем бирү һәм 1 читтән торып уку факультеты бар. Югары уку йортында 17 меңнән артык кеше белем ала. 

## Тарих
1958 елның 29 мартында *Хабаровск автомобиль-юл институты* буларак оештырыла.. Студентларны беренче кабул итү (150 кеше) 4 белгечлек буенча башкарыла:
* сәнәгать һәм гражданлык төзелеше,
* автомобиль юллары,
* автомобиль транспорты,
* төзелеш һәм юл машиналары һәм җиһазлар.

1962 елның 12 июлендә *Хабаровск политехника институты* итеп үзгәртелә.

1992 елның декабрендә *Хабаровск дәүләт техник университеты* итеп үзгәртелә.

2005 елның 23 мартында *Тын океан дәүләт университеты* итеп үзгәртелә..

2015 елда *Ерак Көнчыгыш дәүләт гуманитар университеты* Тын океан дәүләт университетына кушылган (хәзер *ТОДУның Педагогика институты*).

## Рәсми атамалары
* 1958 – Хабаровск автомобиль-юл институты ()
* 1962 – Хабаровск политехника институты ()
* 1992 – Хабаровск дәүләт техник университеты ()
* 2005 – Тын океан дәүләт университеты ()

## Факультетлар

* Инженерлык-төзелеш институты (ИСИ)
* Социаль-сәяси технологияләр һәм коммуникацияләр институты (ИСПТиК))
* Транспорт-энергетика факультеты (ТЭФ)
* Автоматлаштыру һәм мәгълүмати технологияләр факультеты (ФАИТ)
* Архитектура һәм дизайн институты (ИАиД)
* Компьютер һәм фундаменталь фәннәр факультеты (ФКФН)
* Табигатьтән файдалану һәм экология факультеты (ФПЭ)
* Икътисад һәм идарә факультеты (ФЭУ)
* Юридик институт (ЮИ)
* Педагогика институтының көнчыгышны өйрәнү һәм тарих факультеты
* Педагогика институтының сәнгать, реклама һәм дизайн факультеты
* Педагогика институтының филология, тәрҗемә белеме һәм мәдәниятара коммуникацияләр факультеты
* Педагогика институтының табигать фәннәре, математика һәм ИТ-педагогика факультеты
* Педагогика институтының физик тәрбия факультеты
* Педагогика институтының психология һәм социаль-гуманитар технологияләр факультеты
* Педагогика институтының башлангыч, мәктәпкәчә һәм дефектологик белем бирү факультеты
* Читтән торып уку факультеты (ЗФ)
* Өстәмә һөнәри белем бирү факультеты

## Танылган шәхесләр
### Җитәкчелек
Директорлар һәм ректорлар:
* 1958—1987 — Михаил Павел улы Даниловский 
* 1987–2002 — Виктор Кирсан улы Булгаков 
* 2002–???? — Сергей Николай улы  Иванченко
* ????- — Юрий Сергей улы Марфин

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сайт ТОГУ 
* Журнал «МОЙ УНИВЕРСИТЕТ» 
* Газета Тихоокеанского государственного университета «ТЕХНОПОЛИС» 
* Научный журнал «Вестник Тихоокеанского государственного университета»

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:1958 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Тын океан дәүләт университеты
Дэйвид Боггз

**Дэйвид Ривз Боггз** (1950 елда туган) – ул Америка Кушма Штатларыннан Интернет протоколларының, файл серверларының, челтәр шлюзларының һәм челтәр интерфейс карталарының иртә протоколларын эшләгән һәм Роберт Меткалфе һәм башкалар белән бергә Ethernet-ны (бу локаль компьютер челтәрләре даирәсе өчен технологияләрнең иң популяр гаиләсе) уйлап чыгарган электр һәм радио инженеры.
## Биографиясе
Боггз 1968 елда Вашингтон, Колумбия даирәсендә Вудро Вильсон Урта Мәктәбен тәмамлаган һәм шуннан соң Принстон Университетында укып 1972 елда электр инженерлык буенча инженерлыкта фән бакалавры дәрәҗәсенә ия булган. Шуннан соң ул XEROX PARC өйрәнү персоналына кушылган, анда ул Роберт Меткалф белән очрашкан, ул PARC Systems төркеме өчен Interface Message Processor-ны көйләү өстендә эшли торган булган. Боггсның һәвәскәр радио операторы буларак тәҗрибәсе шактый күп булып ул Меткалфе теорияләре һәм радио тапшыру технологияләре арасында охшашлык күргән һәм проектка кушылган.
“The Economist” язганча: “Икәү бергә Ethernet-ны уйлап чыгарганнар, Мистер Меткалфе фикерләрне уйлап чыгарган һәм Мистер Боггз системаның ничек төзелүенең тәфсилләп планын корган.” 
## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Төркем:Электроника
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Бходжпури Википедиясе

**Бходжпури Википедиясе** ул - Wikimedia Foundation проекты Википедиянең Бходжпури телендә юрамасы. Сайт 2003 елның 21 февралендә башланган булган. 
Элек Бходжпури теле өчен Кайтһи язмасы кулланылган булган. Хәзер ул Деванагари язмасы белән языла.
  Бходжпури ул төньяк-көнчыгыш Һиндстанда һәм Непалның Тераи төбәгендә сөйләшелә торган Инд-Арий теле . Ул Һиндстанның Халык Лингвистика Өйрәнүе буенча дөньяның иң тиз үсүче телләрнең берсе булып тора. Анда күбесенчә көнбатыш Биһарда һәм көнчыгыш Уттар-Прадешта сөйләшәләр.  Тел Фиджида, Гайанада, Маврикийда, Көньяк Африка Республикасында, Суринамда һәм Тринидад һәм Тобагода азчылык теле булып тора.

## Кулланучылар һәм мөхәррирләр




## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Бходжпури Википедиясе

Төркем:Википедия бүлекләре
Фиркат Мәхмүтов

**Мәхмүтов Фиркат Абделхак улы** (27.7.1937, ТАССР, Чүпрәле районы, Яңа Кәкерле авылы - 22.11.1998, Чуаш Республикасы, Новочебоксарск шәһәре) —төзүче, Россия Федерациясенең (1992), Чуаш Республикасының (1980) атказанган төзүчесе. 

Яңа Кәкерле җидеелык мәктәбен (1952), Канаш (Чуаш АССР) төзелеш техникумын тәмамлаган. 1962 елдан Чуваш Республикасы «Спецстроймеханизация» трестының 3 номерлы Механикалаштыру идарәсендә (хәзер СУ-5 ОАО «Дорисс»): бетончылар бригадиры (1962-69), юл эшләре бригадасы бригадиры (1969-98). Чуваш Республикасы "Химпром" җитештерү берләшмәсе объектларын төзүдә катнашкан. Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән.

## Чыганаклар
* Чувашская энциклопедия. Интернет-версия 

Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Чүпрәле районында туганнар
QS EECA University Rankings

**QS EECA University Rankings** - Европа һәм Үзәк Азиянең («emerging Europe and central Asia») үсеп килүче илләре югары уку йортлары рейтингы. Quacquarelli Symonds (QS) Британия агентлыгы төзегән еллык рейтингларның берсе.

Әлеге рейтинг 2014 елдан бирле төзелә һәм карала торган төбәкнең (EECA) 350 иң яхшы вузын үз эченә ала.

## Методология
Югары уку йортлары тугыз йомгаклау күрсәткечләре формалаштыра торган ун фактор буенча бәяләнә, алар түбәндә китерелгән. Һәр фактор гомуми балларга билгеле бер өлеш кертә.Алар арасына академик репутация (Academic reputation) — 30 %, эш бирүче репутация (Employer reputation) — - 20 %, укытучылар һәм студентлар нисбәте (Faculty/student ratio) - 10 %, укытучыларның тикшеренү продуктивлыгы (elsevier Scopus мәгълүматлары нигезендә), (Papers per faculty) — 10 %, халыкара фәнни-тикшеренү хезмәттәшлеге (International research network) - 10 %, интернетта активлык (Web impact) - 5 %, хезмәткәрләре арасында гыйльми дәрәҗәгә ия фән докторлары өлеше, (Staff with a PhD) - 5 %, югары уку йорты хезмәткәрләренең басылып чыккан эшләрен цитирлаштыру дәрәҗәсе (Scopus мәгълүматлар базасы), (Citations per paper) - 5 %, чит ил укытучылары саны (2,5 %) һәм укучылар саны (2,5 %), International faculty and international students).

Йомгаклау мәгълүматлары таблицага китерелә һәм югары уку йортларын чагыштыру өчен тәкъдим ителгән һәр күрсәткеч буенча кулланучы тарафыннан сортировкаланырга мөмкин.

## Рейтингта Россия югары уку йортлары
QS EECA University Rankings 2020 рейтингында (2019 елда төзелгән) Россиянең 105 югары уку йорты тәкъдим ителгән, (354 югары уку йортыннан). Бу карала торган төбәктә конкурентлыкка сәләтле булу турында сөйли.

ТОП-10га 4 россия университеты керә: Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1 урын), Санкт-Петербург дәүләт университеты (2 урын), Новосибирск дәүләт университеты (3 урын) һәм Томск дәүләт университеты (8 урын).

## Искәрмәләр

Төркем:Университет рейтинглары
Вятка дәүләт университеты

**** (, ) — Киров өлкәсенең административ үзәге Киров шәһәрендә урнашкан югары уку йорты. 1963 елда нигез салынган. Төбәкнең терәк университетларыннан берсе.

## Тарих
1955 елда Лепсе заводы җитәкчелеге инициативасы белән Кировта *Бөтенсоюз читтән торып уку энергетика институтының* () уку-консультация пункты (УКП) оештырыла.

1963 елда УКП *Киров читтән торып укулы политехника институты* (КЗПИ) итеп үзгәртеп корыла. 1968 елда КЗПИ *Киров политехника институты* (КирПИ) итеп үзгәртелә.

1991 елда институт беренче дәүләт аттестациясен уза. 1992 елда КирПИда аспирантура ачыла.

1994 елда Киров политехника институты *Вятка дәүләт техник университеты* итеп үзгәртелә.

1996 елда университет докторантурасы ачыла.

2001 елда университетка классик университет статусы бирелә — ВятДТУ *Вятка дәүләт университеты* итеп үзгәртелә.

2002 елда вузда беренче магистратура ачыла.

2008 елда «HP» суперкомпьютеры нигезендә исәпләү үзәге булдырыла.

2009 елда химия факультетында үзенең техник җиһазланышы буенча уникаль булган «Полимер материалларның фәнни-белем бирү үзәге» булдырыла.

2013 елда, структур бүлекчә буларак, инновацион белем бирү лицее булдырыла.

2015 елда вузның структур бүлекчәсе сыйфатында *Вятка дәүләт гуманитар университеты* кушылган.

## Структура
Университетта 75 кафедраны берләштергән 9 институт бар. Традицион һәм дистанцион формалар буенча укыту алып барыла, аларда 20 меңнән артык студент белем ала. Фәнни-педагогик хезмәткәрләр саны 1000гә якын кеше тәшкил итә, шуларның 105 е — фән докторлары һәм профессорлар, 581 е — фән кандидатлары һәм доцентлар, аспирантура һәм докторантура эшли, 1 диссертация яклау буенча махсус совет эшли.

### Институтлар
* Биология һәм биотехнология институты
* Политехника институты
* Химия һәм экология институты
* Математика һәм мәгълүмат системалары институты 
* Педагогика институты
* Икътисад һәм менеджмент институты
* Юридик институт
* Гуманитар һәм социаль фәннәр институты 
* Россия һәм чит ил гражданнарына өзлексез белем бирү институты
 
### Факультетлар
* Төзелеш һәм архитектура факультеты
* Электротехника факультеты
* Технологияләр, инжиниринг һәм дизайн факультеты 
* Автоматика һәм исәпләү техникасы факультеты 
* Компьютер һәм физика-математика фәннәре факультеты 
* Педагогика һәм психология факультеты 
* Физик тәрбия һәм спорт факультеты 
* Икътисад һәм финанслар факультеты 
* Менеджмент һәм сервис факультеты 
* Тарих, сәяси фәннәр һәм мәдәният белеме факультеты 
* Филология һәм медиакоммуникацияләр факультеты
* Лингвистика факультеты
* Әзерлек факультеты
* Инновацион белем бирү лицее
* Көллият

## Шәхесләр
### Ректорлар
* Пётр Захар улы Мосунов (1963—1965)
* Борис Илья улы Краснов, (1965—1973)
* Василий Яков улы Клабуков (1973—1981)
* Василий Михаил улы Кондратов (1981—2005)
* Евгений Василий улы Пименов (2005—2009)
* Валентин Николай улы Пугач (2010 — )

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сайт ВятГУ

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1963 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Вятка дәүләт университеты
Яр Чаллы архитектурасы

Яр Чаллы - 1970 - 1980 елларда яңадаң диярлек тулысынча төзелгән уникаль шәһәр, Тольятти белән бергә Совет чорында төзелгән соңгы яңа ике зур шәһәрләргә керә.

Шәһәр төзелеше вакытында Совет архитекторлары компетентлы инженер һәм транспорт инфраструктурасын салганнар, инсоляция, аэрация һәм яшел зоналар турында уйлаганнар. Озак вакыт эчендә Яр Чаллы Татарстанның көньяк-көнчыгышында гына түгел, ә ниндидер мәгънәдә бөтен Советлар Союзында шәһәр төзелешен үстерү үзәкләренең берсе булган иде.

Ләкин, шәһәрнең тиз төзелеш вакытын исәпкә алып, уникаль, оригиналь архитектура булдыру мөмкин түгел иде. Шуңа күрә шәһәр күбесенчә типлы күп катлы биналардан тора.

## XIX гасыр ахыры - ХХ гасыр башы

Шәһәрнең тарихи һәм архитектура мирасына Изге күккә ашу соборы ( 1872 - 1882 ), Косма һәм Дамиан чиркәве ( 1845 - 1859 ), сәүдәгәрләрнең зур йортлары, Үзәк урамдагы сәүдә кибетләре ( XIX гасыр ахыры - XX гасыр башы) керә.

1914 - 1917 елларда Россия дәүләт банкы фондларында чит ил компанияләре һәм профессионаллар җитәкчелегендә төзелгән Русиядәге иң зур елга элеваторы XX гасыр башында шәһәр символы иде. Бу бина шәһәрдә сәнәгать архитектурасының бердәнбер исән калган һәйкәле булып тора  . 

## ХХ гасырның икенче яртысы
Яр Чаллының икенче туган көне итеп, Нижнекамск гидроэлектростанциясе һәм беренче заводлар төзелеше белән бәйле рәвештә "Камгэсэнергострой" төзелешен идәрә итү бүлеге килеп чыгу елын, 1964-нче елны санарга мөмкин. Шул вакыттан шәһәр яңа архитектур күренешен ала башлады  .

Илдәге йөк машиналар КамАЗ иң зур заводын һәм шәһәрнең башка тармакларының урнашуы турындагы карарны исәпкә алып, 1972- нче елда Яр Чаллы үсеше өчен генераль план эшләнде. Төзелеш Мәскәү шәһәр төзелеше институты тарафыннан эшләнгән, аны ССРБ Халык архитекторы Борис Рубаненко җитәкләгән  .

## XX гасыр азагы - XXI гасыр башы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Портал строителей города Набережные Челны
* Архитектура Набережных Челнов 1960-х годов. Архив исторических фотографий на сайте «Мои Челны»
* Архитектура Набережных Челнов 1970-х годов. Архив исторических фотографий на сайте «Мои Челны»
* Архитектура Набережных Челнов 1980-х годов. Архив исторических фотографий на сайте «Мои Челны»

Төркем:Чаллы
Төркем:Архитектура
Казан ханнары мавзолее

**Казан ханнары мавзолее** — Казанда, Казан кремле территориясендә урнашкан тарих һәм археология һәйкәле. XV гасырда төзелгән, XVII гасырда җимерелгән, хәзерге вакытта мавзолей хәрәбәләре сасклау астында һәм музейлаштырылган. Россиянең федераль әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.

## Казу эшләре тарихы
Беренче ике каберлек 1977 елда археолог А.Х. Халиков тарафыннан табыла. 1990 еллардагы антропологик тикшеренүләр нигезендә, алар Мәхмүд һәм Мөхәммәд Әмин ханнары булган. 2004 елда Ф.Ш. Хуҗин җитәкчелегендәге бер төркем археологлар тарафыннан мавзолейның икенче өлеше табылган: өч метрлы тирәнлектә дүрт күмелгән өч бишяруслы каберлекләр (мастабалар) табылган. Соңрак тагын ике каберлек табылган, аларның берсе гомуми склеп астында, ул Алтын Урда чорына караган. Алга таба казу эшләре табылган акташ идәненә зыян китермәс өчен үткәрелмәгән. 2005 елда Казанның меңьеллыгын бәйрәм итүгә бәйле рәвештә, мавзолей хәрәбәләрен ябарга һәм күзәтергә дигән карар кабул ителә. Иң яхшы итеп сакланган ике каберлек баштагы халәттә кие сакланган, алар өстенә пыяла гөмбәз урнаштырылган. 2006 елда янәшәдә генә мавзолейда күмелгән ханнар исемнәре язылган истәлек ташы куелган. 2017 елда мавзолейда табылган ханнар һәм аларның туганнары җәсәдләренең бер өлеше искесеннән ерак булмаган яңа каберлектә җирләнгән.

## Бина тарихы
Казу нәтиҗәләре буенча, мавзолей турыпочмаклы ак ташлы бинадан гыйбарәт. хан сарае һәм хан мәчете янында, Сөембикә манарасы һәм Сарай чиркәве янында, аларның көнбатыш ягында  урнашкан. Ул 1460-нчы елларда хан Мәхмүд күзәтүе астында төзелә. Анда Казанның алты ханы: Мәхмүт, Мөхәммәт, Әмин, Ибраһим, Хәлил, Җан-Гәрәй һәм Сафа-Гәрәй каберләре урнашкан. Бина Казанны рус гаскәрләре яулап алганнан соң да тора әле, хуҗалык максатлары өчен файдаланылган. XVII гасырда җимерелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Руины мавзолея казанских ханов // Объекты культурного наследия Республики Татарстан: Казань. Иллюстрированный каталог / гл. ред. Тарунов А. М.. — М.: НИИЦентр, 2018. — С. 137—139. — 984 с. — ISBN 978-5-902156-43-7.

Төркем:Казан кирмәне
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Төркем:Татарстан археологик һәйкәлләре
Карга Куагы

**Карга Куагы** () — Куйбышев сусаклагычындагы зур булмаган утрау, территориаль яктан Татарстан Республикасы Казан шәһәренең Вахитов районына керә. Идел елгасының суднолар йөрешле фарватерыннан сул якка, елга портыннан югарырак, Маркиз утравы каршында урнашкан.

Утрау урман белән капланган, сусаклагычның югары күтәрелә торган урыннарында сазланган. Утрауда 2012 елга кадәр сусаклагычны тутырган вакыттан калаган коммуникацияләр калдыклары сакланган, утрауның бер өлеше төзелеш вакытында ком астында җирләнгән, ә утрау үзе ярга кушылган.

## Тарихы

1956-58 елларда сусаклагычны тутырганчы, Казансу елгасының ике җиңе: төньяк-көнбатышка таба төп үзәне һәм  көньякка һәм көнчыгышка таба сузылган, 19 гасыр ахырына тулусынча диярлек душкын белән тулган Эчке инеш арасында калкулык булып торган. Агым буенча түбәнрәк Бакалда, югарырак — Ерак Тамак урнашкан, төрле вакытта Казан шәһәре пристаньнары булып хезмәт иткән. 20 гасыр башында суднолар йөрү каналы төзү уңышсыз омтылышыннан соң, шәһәр үзәгенә Карга Куагы аша тимер юл һәм шоссе салынган. Карга Куагы һәм шәһәр үзәге арасында төзелгән дамба Яңа Дамба дип атала һәм 1956-58 елларга кадәр кулланыла. Шуннан соң яңа дамбаны һәм Карга Куагын хуҗалыкта файдалану 2012 елга кадәр туктатыла, сусаклагыч барлыкка килгәч утрау агачлар белән каплана. Сусаклагыч булдырылганга кадәр, язгы ташулар керми торган җирендә, калкулыкларда ягулык-майлау материаллары булган баклар урнашкан булган.

2011 елга кадәр Карга Куагын Яңа Дамба калдыкларыннан Эчке чишмәсе урынында барлыкка килгән Күсе Койрыгы бугазы аерып торган. 2011 елда бугаз төзелешләр вакытында күмелә.

## Археология
1878 елда Карга Куагы урында археолог Лихачев Идел-Кама культурасының неолит чоры яшәү урыны табыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Әлифба буенча утраулар
Төркем:Казан географиясе
Төркем:Идел утраулары
Сергей Трояновский

**Трояновский Сергей Викторович** (1969 елның 9 июнендә туган) — россия тарихчысы һәм археологы; «Новгород дәүләт берләшкән музей-һәйкәле» ФГБУ-ның мәдәни мирасын өйрәнү һәм популярлаштыру буенча эксперт, «Борынгылыкны яратучыларның Новгород җәмгыяте» (НОД) төбәк җәмәгать оешмасы җитәкчесе.

Бөек Новгород кала думасының V чакырылыш депутаты («Яблоко» фракциясе). Депутат вәкаләтләрен 2015 елда сала.

## Биографиясе

Трояновский Сергей Викторович 1969 елның 9 июнендә Новгородта журналист В. С. Трояновский (1937-2019) гаиләсендә туа, шунда 1986 елда 1-нче урта мәктәптә белем ала. 1987-1989 елларда Байкал аръягындагы хәрби округында хәрби хезмәт үтә.

1993 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын археология һөнәре буенча белем ала. 1993-2004 елларда Новгород дәүләт берләшкән музей-корсагында олуг һәм әйдәүче тикшеренүче булып эшли. Новгород кремле, Бөек Новгород шәһәре, Новгород өлкәсе территориясендә археологик эзләнү үткәрә.

2004-2006 елларда Новгород өлкәсенең Мәдәният, искә алу һәм туризм комитетында эшли, рәис урынбасары була һәм мәдәни мирасны дәүләт саклавы бүлеген җитәкли. 2006-2007 елларда «Новгород» атналык редакциясе хезмәткәре була.

2007 елдан РФ Фәннәр академиясенең Санкт-Петербург Тарих институтына олуг тикшеренүче һәм Новгород тарихы төркеменең галим-секретаре итеп алына. 2009 елның мартында Новгород музей-һәйкәленең археологик тикшеренүләр оештыру һәм тәэмин итү буенча үзәк мөдире итеп тәгаенләнә (ике урында эшли).

1996-2000 елларда  ВООПИиК өлкә советы президиумы составына керә.

2000 елдан Борынгылыкны яратучыларның Новгород җәмгыяте рәисе урынбасары була, 2011 елда рәис итеп сайлана.

2013 елның сентябрендә «Яблоко» партиясенең исемлеге буенча Новгород кала думасының V чакырылыш депутаты итеп сайлана

2013 елның ноябреннән — «Яблоко» фиркасе әгъзасе. Депутат вәкаләтләрен 2015 елда сала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Трояновский, С. В. О некоторых результатах раскопок в Новгородском кремле // Новгород и Новгородская Земля: История и археология. — 1998. — № 12.
* Трояновский С. В. Великий Новгород: Седмицы истории. 859—1990-е годы — М.: Весь мир, 2015. — 544 б. — ISBN 978-5-7777-0660-7.
Укки Вяйнямейнен

**Укки Вяйнямейнен**, шулай ук *Сидоров Василий Леонтьевич*, *Василий Левонен* (фин. Ukki Väinämöinen; 1855 ел — 1942 ел) — карел һәм фин җәмәгать эшлеклесе. 1921 елда Совет Россиясенә каршы Карелия күтәрелешен җитәкли. Икенче совет-фин сугышы дәвамында фбаш күтәрүчеләркөчләре ягында була.

## Биографиясе

Сидоров Василий Леонтьевич (Финляндияда Василий Левонен буларак билгеле) 1855 елда Ак диңгез Карелиясендә, Тунгуда авылында туа. 1877 — 1878 еллардагы Рус-төрек сугышында Русиянең фин частьларында сугыша.

Левон «урман партизаннар» (фин. «metsäsissit») — Россия Ватандашлар сугышының соңгы елларында большевистиклар оештырган Карелия хезмәт коммунасы террииториясендә төзелгән карел милли партизаннар оешмасының сайлап куелган лидеры буларак таныла. Василий Сидоров большевизмга каршы, хәсәд христианин һәм ышанулы антикоммунист була. Моннан тыш, ул кареллар арасында ул зур популярлык белән файдалана. Левонен тәбәнәк буйлы, сәламәт, озын сакаллы була, карел крәстиәннәренә «Калевала» эпосындагы батыр Вяйнямейненны хәтерләтә. Шулай аның псевдонимы — Вяйнямейнен баба (фин. Ukki) барлыкка килә.

1921 елның декабрь азагында финнар тарафыннан мактау тапкан Вяйнямейнен баба җитәкчелегендәге баш күтәрүчеләр Төньяк-Көнчыгыш Карелиянең сизелерлек өлешен контрольли, бары шунда гына совет җитәкчелеге А. И. Седякин җитәкчелегендә Карел фронтын оештырырга карар итә. РККА-ның 20 меңгә кадәр кешелек подразделениеләре шунда ташлана. 1922 елның февраль урталарында, кызыл баш күтәрүчеләрнең соңгы таянычын — Ухта авылын — биләп алгач, карел-финнарның каршылыгы бик сындырыла. Баш күтәрүчеләр, аларның арасында Василий Левонен да була, Финляндиягә китә.

Финляндияга качканнан соң күп тә тормый Василий Левонен сукырая. Гомеренең соңгы 20 елын ул сукыр килеш үткәрә. 1942 елда вафат була.

## Чыганаклар
* Биография 

Төркем:Карелия тарихы
Константин Чеботарёв

**Константин Константинович Чеботарев** (1892 ел, Уфа губернасының Бәләбәй өязе Юрминск авылы - 1974 ел, Мәскәү) — рус һәм совет рәссамы, 1920 еллар Казан сәнгать авангарды лидеры. Рәсем сәнгатендә һәм графикада да, шулай ук театр рәссамы буларак да эшли.

## Биографиясе
1892 елда Уфа губернасының Бәләбәй өязе бай крестьян гаиләсендә туган. Казанда белем ала, 1917 елда Казан сәнгать мәктәбен тәмамлый, анда аның укытучыларының берсе Николай Фешин була. 1914 елда Кырымда була, шуннан соң берникадәр вакыт импрессионизм стилендә эшли, әмма соңрак аннан читләшә.

1917 елда үзен «Союз Подсолнечник» дип атаган рәссамнар берләшмәсе лидеры була. Берләшмә «исән калган сәнгать»кә каршы көрәшне максат итеп куйган. Сәнгать авангарды дәвамында барлыкка килгән төркемнең беренче күргәзмәсе 1918 елда була. Куелган 305 эшнең 50се Чеботаревныкы була. Бу чорда ул нигездә геометрик формалардагы композицияләрдән төзелгән әсәрләр иҗат итә. Аның иң танылган эше «Кызыл армия» (1917) була.

1919 елда Чеботарев Колчак армиясенә алына һәм Казанга 1921 елда гына кайта.

1920 еллар башында рәссам Югары ирекле сәнгать-техник остаханәләрнең (АРХУМАС) чишмә башында тора, соңрак Казан сәнгать-техник институтының уку бүлеге мөдире Фешин инициативасы белән сынлы сәнгать, рәсем һәм композиция укыта.

Казан 1920 елларда инде танылган авангард үзәге була. 1920 елдан «Всадник» («Җайдак») альманахы чыга, аңа армиядән кайткан Чеботарев кушыла. Ул шулай ук Казанның «КЭМСТ» яшьләр театрында эшли һәм берничә спектакль күрсәтә.

1926 елда Чеботарев Мәскәүгә күчеп китә, анда да театр рәссамы булып эшли.

1930 елларда ул, репрессияләнмәсә дә, күргәзмәләрдә катнашу мөмкинлеген югалткан. 1940 елдан ул Мәскәүгә Рәссамнар Берлегенә гариза бирә, тик анда 1970 елда гына кабул ителә. Сугыштан соңгы чорда Мәскәү шәһәренең Новогиреево шәһәрендә яши. Новогиреево зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар
* К. К. Чеботарев (1892—1974): Каталог / [Сост. Е. С. Шостакович ; Отв. ред. Л. С. Кейдан] ; МОСХ РСФСР. — М., 1978 (Тип. Мин-ва культ. СССР). — 24 с. : ил. ; 21 см. — [1 л. 50 т.], 500 экз.

## Тышкы сылтамалар
* Константин Константинович Чеботарев /1892-1974/
* Константин Константинович Чеботарев /Работы/

Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар

Төркем:Авангард рәссамнары
Тәнки каберлеге

**Тәнки каберлеге** —  Татарстан Республикасы һәм Сембер өлкәсе чигендә Тәнки авылыннан көньяк-көнчыгышка таба 1 км ераклыкта (Татарстан Республикасы Спас районы), Болгар шәһәреннән төньякка таба 22 км ераклыкта, Ясаклы елгасы тамагыннан ерак түгел урнашкан IX — X гасырның икенче яртысы археологик һәйкәле. 1904 елда ачыла, 1961 елдан башлап археологлар Е. П. Казаков һәм Е. А. Халикова тарафынна 5 меңнән артык каберлекнең 1172-се казылган.

Каберлек Идел-Кама болгарлары, борынгы венгрлар һәм башка фин-угыр һәм төрки кабиләләр вәкилләре тарафыннан калдырылган. Ул Көнчыгыш Европада иң зурлардан санала һәм Идел-Кама Болгары һәм гомум болгар мәдәнияте формалашу процессларын чагылдыра.

## Каберлекләрнең эчтәлеге
Каберлекләр турыпочмаклык формасында, 1,8—3 метр озынлыкта, киңлекләре 0,4—0,6 метр, тирәнлекләре 2,2 метрга кадәр. Кайберләре Башкортстанның каберлек һәйкәлләре кебек тар һәм сузылган чокырларда урнашканнар; башка чокырларда янәшәдә ябу җайланмалары очрый. Каберләрдә корал (ике кылыч, ике сөңге, төрле балталар, уклар һәм пычаклар), савыт-саба (төрле чүлмәкләр), бизәнү әйберләре (тавыш чыгара торган элмә такталар, баш киемнәре, йөзекләр, муенсаларр) очрый. Шулай ук ефәк тукымада көмеш биттән ясалган 18 җирләү битлеге бар.

Ут белән бәйле культ эзләре бар, каберләр арасында керамика һәм  хайван сөякләре комплекслары, шулай ук баш сөякләре һәм хайван аяк сөякләре, күбесенчә ат скелетлары, сакланган. 58 кабер — ислам таралышы белән бәйләнгән каберләр (каберләре X гасыр азагы белән даталана).

Каберлек Олы Тархан һәм Олы Тигәнәле каберлекләре, полом, ломоватово, кушнаренко, каракуп, салтова-маяк культуралары, шулай ук муром һәм угызларның башка һәйкәлләре белән охшаш. Каберлек җиһазларында төрки-угыр (Кама буе, Урал) һәм Болгар-салт халыкларының үзара бәйләнешләре дә күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Танкеевский могильник / Н. А. Кокорина, С. В. Кузьминых // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
* Танкеевский могильник // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* В. Ф. Генинг, А. Х. Халиков. Глава II. Памятники VIII—IX вв. на Средней Волге. 3. Танкеевский могильник // Ранние болгары на Волге (Больше-Тарханский могильник). — М.: Наука, 1964. — 200 с.

## Сылтамалар

Төркем:Татарстан археологик һәйкәлләре
Төркем:Спас районы
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Владислав Равдоникас

**Равдоникас Владислав Иосифович** (27 ноябрь (9 декабрь), 1894 ел — 28 ноябрь, 1976 ел) — совет археологы, СССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1946).

## Биографиясе
Равдоникас Владислав Иосифович 1894 елның 27 ноябрендә (9 декабрь) Новгород губернасының Тихвин шәһәрендә туа. Дүрт яшендә ятим кала. 1910 еллар уртасында археология белән мавыга башлый, Сяс елгасы үрендә Тихвин курганнарында казу эшләре алып бара.

1916-1917 елларда Михайловск артиллерия училищесында укый, Беренче дөнья сугышында катнаша. Октябрь революциясен энтузиазм белән каршылый, IX Бөтенрусия Советлар съездына делегат итеп сайлана. Кызыл Армиянең артдивизион командиры була (Карел-фин фронты, Юденичка каршы фронт). Тихвина Педагогия техникумы мөдире була, монастырга музей статусын бирү инициаторы, өяз гәзитен мөхәррирли.

1922 елда РКП (б) Губерна комитетының Череповецка гәзиткә фирка эшенә күчәргә дигән боерыгын үтәми, чөнки үзен фәндә һәм укыту эшендә генә күрә. Үз теләге белән партиядан чыга.

1918 — 1923 еллар чорында Петроград университетының Тарих-филология факультетында өзеклекләр белән укый.

1927 елда Ленинградка күченә, Матди мәдәният тарихы дәүләт академиясендә хезмәтче булып эшли. 1928 елдан — Матди мәдәният тарихы институты хезмәткәре.

1929 елдан уку Ленинград дәүләт университетында укыта, профессор. 1934 елдан — тарих фәннәре докторы.

1935 елда — Онега күленең, 1936 елда Беломор петроглифлар тикшерә.

1936-1938 елларда Карелиядә Болан утравы каберлеген тикшерә 2350 квадрат метр мәйданда 177 зират ачыла, мезолит дәверенең 7132 предметы табыла.

Соңрак Иске Ладогада Ладога буеның урта гасыр курганнарында казыну эшләре алып бара.

Бу елларда кафедра мөдире вазифасын били 1936-1948 елларда Ленинград дәүләт университетының кафедра (бүлек) мөдире вазифасын башкара. 1930-1940 елларда совет археологиясенең теоретик нигезләрен булдыручыларның берсе.

1944-1945, 1946-1949 елларда — Матди мәдәният тарихы институтының Ленинград бүлеге мөдире.

1946 елда Норвегия елда ссср фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы итеп сайлана.

Россия төньяк-көнбатышының борынгы һәм урта гасырлардагы тарихы, җәмгыяви теоретик проблемалар буенча хезмәтләр авторы.

1940 еллардан соң гыйльми эшчәнлектән читләшә.

Комаров зыяратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Равдоникас Владислав Иосифович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
* Grove Art Online, Grove Dictionary of Art Online / J. Turner — OUP, 1998.
* Формозов А. А. К столетнему юбилею В. И. Равдоникаса // РА. 1996. № 3. С. 197—202.
* Равдоникас В. И. Доисторическое прошлое Тихвинского края. Адаптированное воспроизведение одноимённого издания 1924 года. СПб., 2010, приложение 1 с.75-85, приложение П, с.86 со ссылкой на Большую Советскую энциклопедию. ISBN 978-5-86983-015-9

Төркем:ССРБ археологлары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Революционерлар
Суфия Җантурина

**Җантурина (Тәфкилева) Суфия Сәетгәрәй кызы ** (1874 - 28 декабря 1911) – морза, эре алпавыт, хәйрияче, җәмәгать эшлеклесе, мәгърифәтче, Килем авылында ир һәм кыз балалар өчен мәктәпләр, туку остаханәсе ачучы.

## Биография
1874 елда танылган морзалар Тәфкилевләр гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе морза Морадов Арслангали кызы Хәдичә бикә. Әтисе мөфти Сәлимгәрәйнең агасы Сәетгәрәй Тәфкилев. Яшь чагында әнисеннән милли тәрбия һәм төпле белем ала. Танылган сәясәтче һәм эре алпавыт Сәлимгәрәй Җантуринга кияүгә чыга. Бер-бер артлы балалары: Җиһангир, Сара һәм Заирә дөньяга килә. Ул балаларына үзе әнисеннән алган тәрбияне бирергә тырыша. Мөкаммәл дәрәҗәдә русча сөйләшә белсә дә, үз гаиләсендә татар телендә генә сөйләшә. Кыз балаларын рус мәктәпләренә бирми, чөнки рус мәктәпләрендә татар кызларына җитәрлек тәрбияне тапмый.

Шул еллардан ул татар милләтен һәм татар мәгарифен үстерү юлында үзенең хәйриячелек эшчәнлеген башлап җибәрә. Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Бүздәк районына керә) Килем авылында ике катлы таш мәчет төзетә, ир һәм кыз балалар өчен мәктәпләр салдырып, аларга 5000 сум акча һәм 200 дисәтинә җирен вакыф итеп калдыра.

Авыл балаларына тормыш итәргә яраклы һөнәр өйрәтү теләге белән, авылларында сугуханә (туку остаханәсе) ача. Остаханәне  ачар алдыннан, башта үзе Петербургка барып, 3 ай туку станогында эшләргә өйрәнү курсларында укый һәм 24 станок сатып алып кайтып, авылдагы кызларны өйрәтә башлый. 
Суфия бикәнең татар мәгарифе үсешенә керткән иң зур хезмәтләренең берсе – ул танылган “Мәдрәсәи Галия”гә иганәдер, мөгаен. Ул әлеге мәдрәсәгә бина төзетү өчен 18 000 сум акчасын иганә кыла. Моннан тыш, мәдрәсә шәкертләренә стипендия өчен 10 000 сум, аның китапханәсенә 500 сум васыять итеп калдыра.
 
Мөселман хатыннарының беренче хәйрия җәмгыяте - “Уфа мөселман ханымнар җәмгыяте”н оештыручыларның берсе. 

Суфия бикә 37 яшендә кызамык авыруыннан вафат була. Истанбулда җирләнгән.

## Чыганаклар
Нукайский. Мәрхүмә Суфия бикә // Вакыт, 1912, 6 гыйнвар. 

Ш.Ә. Мәшһүр хатыннардан Суфия бикә һәм анасы // Сөембикә, 1916, №23, б.377-381.

## Әдәбият
Биктимирова Т.А. Ил язмышын салып иңнәренә. – Казан: Алма-Лит, 2006.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Хәйриячеләр
Тәтеш II шәһәрчеге

**Тәтеш II шәһәрчеге**    — Татарстан Республикасында археологик казылма урын. Ул соңгы бронза чоры -  тимер гасыр башында (безнең эрага кадәр IX-VIII гасырларда) барлыкка килгән. Аннары  Урта гасырларда  Идел буе болгары, Алтын Урда чоры Тәтеш шәһәрчеген үсетерүче нигез булган, тип фаразлана. Бу традиция, хәзерге шәһәр тарихында  дәвам итә  .

## Урыны
Шәһәрчек Тәтеш шәһәренең төньягында урнашкан. Бер яктан Идел елгасының урындагы халык телендә «Вшиха» дит аталган борылышының яры, көнбатыш һәм көнчыгыш ягыннан ике чокыр белән уратып алынган. Шәһәрчек мәйданы — турыпочмаклы, төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка кадәр сузылган, озынлыгы 120 м, киңлеге 20-30 м  .
## Тикшеренү тарихы
Бистәнең барлыгы XIX гасырның икенче яртысыннан ук билгеле. Бу урында беренче археологик тикшеренү Н.Ф.Калинин тарафыннан 1949 елда үткәрелгән. Бу тикшерү барышында Тәтеш шәһәрчеге, Тәтеш II шәһәрчеге, торак пунктлар (Тәтеш һәм Богородица базары) һәм Тәтеш каберлеге булуы сүрәтләнгән.
2007 елда К.А.Руденко җитәкчелегендә Тәтеш II торак пунктын даими рәвештә өйрәнү эшен башланды. 2011 елга кадәр, тикшерүчеләр 200 квадрат метрдан артык мәйданны өйрәнделәр, бу мәдәни чыганакларның стратиграфик картинасын ачыкларга мөмкинлек бирде.
Алты катлам культуралы чыганаклар барлыгы билгеләнде. Беренче катлам XIX-XXI гасыр яткылыкларына туры килә.
1877 елда туган якны өйрәнүче С. М. Шпилевский, Тәтеш шәһәре татар кенәзе Тәтүш исеме белән бәйле башка мәгълүматлар  бар дип билгели: «Хәзер таш чиркәү урнашкан урында таш биналарның берничә нигезе бар, имеш, биредә шушы кенәзнең йорты булган, диләр. Чиркәү өчен фундамент казыгыннар, берничә төр каберлек ачыла, шулай ук шактый гына татар тәңкәләре һәм төрле хатын-кыз бизәнү әйберләре, көмеш каешлар табыла, шулай ук урыны-урыны белән бил өчен яки кылыч портупиясы өчен хезмәт итә торган бляхалар табыла». С. М. Шпилевский Тетүшны даталаү XIV гасырга карый дип бирә. 
## Шулай ук карагыз
Татарстан истәлекле урыннары
Үкереч Колтык археология комплексы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Археологические раскопки. «Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. ISBN 0-9530650-3-0
## Әдәбият
* Казаков Е.П., Старостин П.Н., Халиков А.Х. Археологические памятники Татарской АССР. — Казань: Татарское кн. изд-во, 1987. — 240 с.
* Руденко К.А. Тетюшское II городище в Татарстане. — Казань: Изд-во "Заман", 2010. — 152 с. — ISBN 987-5-89052-055-5.
* Руденко К.А. Древние Тетюши. Археологическое исследование. — Казань: Заман, 2011. — 144 с. — .
* Руденко К.А. Клад железных топоров с Тетюшского II городища в Татарстане эпохи раннего средневековья // Теория и практика археологических исследований. — 2014. — № 1. — С. 42—60.
* Руденко К.А. О характере взаимоотношений кочевых угров и оседлого населения Среднего Поволжья "в эпоху Великого переселения народов" (по материалам Тетюшского II городища в Татарстане // Теория и практика археологических исследований. — 2013. — № 2. — С. 58—74.
## Тышкы сылтамалар
Тетюшское II городище: датировка и особенности материальной культуры

Төркем:ТәтешТөркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары