open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акчуриннар

**Акчуриннар** — Россия империясенең Сембер һәм Самар губерналары мөселманнарының мәдәни, дини һәм сәяси тормышында сизелерлек эз калдырган сәүдәгәрләр, җәмәгать эшлеклеләре һәм химаячеләр нәсел-ыруы.

## Тарих
Татар кенәзләре (*морзалары*) булган Акчуриннар нәселе XV гасырдан билгеле.  Нәсел башы Акчура Адаш (*XV гасырның II яртысы – XVI гасырның уртасы)* 1509 елда рус патшасына хезмәткә күчкән. Яхшы хезмәте өчен патша Иван IV хәзерге Мордовиягә керүче җирләрне биргән. Сембер сәүдәгәрләре һәм эшмәкәрләре *Акчуриннар* шушы нәселдән килә дип исәпләнелә.

## Танылган шәхесләр
**Сафа (''Шәфи''?) Акчурин** (*XVIII гасырның II яртысы – XIX гасыр башы*), Акчуриннар нәселенә нигез салучы, дәүләт керәстияннарыннан чыккан сәүдәгәр. Сәүдә, халыктан йон сатып алып, постау мануфактураларына тапшыру белән  шөгыльләнә.
:*улы* **Абдулла Акчурин**, халыктан йон сатып алып, постау мануфактураларына тапшыру белән шөгыльләнә. 
::*оныгы* **Курамша Абдулла улы Акчурин** (*[[1796 ел|1796]]-17.07.[[1868 ел|1868]]*), 1 гилдия сәүдәгәре, Сембернең нәселдән күчүче шәрәфле ватандашы, 1853 елда Сембер мөселманнары өчен беренче гыйбадәт йорты төзи.
:::**Тимербулат Курамша улы Акчурин** (*1826-19.09.1906*), «Тимербулат Акчуринның сәүдә-сәнәгать иптәшлеге»н нигезләүче (*[[1894 ел|1894]]*). 1865 елда гыйбадәт йортын җомга мәчете итеп үзгәртеп кора.
::::**Хәсән Тимербулат улы Акчурин** (*[[1866 ел|1866]]-[[1916 ел|1916]]*), мөселман акчаларын, кулъязмаларын, китапларын туплаучы. 1914 елда бертуганнары Якуп һәм Абдулла белән Гурьевка авылында эшчеләр өчен китапханә-уку залы ача.
:::**Ибраһим Курамша улы Акчурин** (*[[1859 ел|1859]]-[[1933 ел|1933]] (?), [[Уфа]]*), Сембер постау фабрикантлары җәмгыяте рәисе, Сембер шәһәр идарәсе әгъзасы. Сембердә татар кыз балалары өчен беренче дөньяви мәктәп ача. Иттифак әл-Мөслимин фиркасен оештыручыларның берсе. Сембер мөселман җәмгыятеннән мөселманнарның Бөтенроссия корылтайларында катнаша.
::оныгы **Сөләйман Абдулла улы Акчурин** (*[[1802 ел|1802]]-[[1864 ел|1864]]*), Зөябаш һәм Григорьевка авылларында постау фабрикаларын нигезләүче.

## Хәтер
2019 елның 28 июнендә Сембер шәһәренең Федерация урамы, 33нче йорт (*[[1931 ел]]га кадәр Тарихи [[мәчет]], хәзер «Прозрение» клиникасы*) диварында сәүдәгәр Акчуриннарга истәлекле такта куелган. Шул ук бинада Акчуриннар музее оештыру планлаштырыла. Тантанада Сембер өлкәсенең 2005-2021 еллардагы губернаторы  катнашкан .

## Моны да карагыз
* Акчурин
* Акчурина
 
## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 1 (А-Ан). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-329-X
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# *Юсупов А*. Далекое и близкое. Ульяновск, 1969.
# *Таиров Н*. Акчурины. К., 2002.
## Сылтамалар

## Искәрмәләр


Төркем:Фамилияләр
Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Татар дворян нәселләре
Шакир Бикколов

**Шакир Бикколов** (Шакир Сәлим улы Бикколов, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән шагыйрь һәм тәрҗемәче, СССР язучылар берлеге әгъзасы (1968).
## Искәрмәләр
Борис Самородов

**Борис Самородов** (Борис Александр улы Самородов, ,  — , ) — СССР узышчысы (спидвей), бозда узышлар буенча өч мәртәбә дөнья чемпионы; 14 мәртәбә СССР чемпионы, 7 мәртәбә РСФСР чемпионы, 3 мәртәбә СССР халыклары спартакиядасы чемпионы.
Владимир Борман

**Владимир Борман** (Владимир Алексей улы Борман, ,  — , ) — СССР спортчысы һәм тренер (грек-рим көрәше). СССРның (1984) һәм РСФСРның (1977) атказанган тренеры, СССРның спорт остасы (1962), бөтен СССР категорияле хөкемче (1985).
Галина Бубнова

**Галина Бубнова** (Галина Владимир кызы Бубнова, ,  — , ) — РФ җиңел атлетикачысы, Россия чемпионы (2015, бина эчендә 1500 метрга йөгерү), РФның спорт остасы.
Булат Атнабаев

**Булат Атнабаев** (Булат Әхмәр улы Атнабаев, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2007).
## Искәрмәләр
Фәния Булатова

**Фәния Булатова** (Фәния Дәригать кызы Булатова, ,  — , ) — профпатолог, медицина фәннәре докторы (1984), профессор (1987).
Зиннәтулла Болашев

**Зиннәтулла Болашев** (Зиннәтулла Гыйззәт улы Болашев, ,  — , ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, РК(б)Ф-БК(б)Фнең Аргаяш кантун кәмититенең беренче сәркәтибе (1925-1926), БАССР ХКШ рәисе (1930-1937).
Акчурин

**Акчурин** — фамилия.
* Афәрим Акчурин (1946), композитор, фольклорчы, 1999 елдан Уфа «Нур» театры хормейстеры, БР һәм ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Әнвәр Акчурин (1944―2015), механика өлкәсендә белгеч, фән докторы, профессор.
* Әнүәр Акчурин (2000), спортчы (байдарка һәм каноэда ишү). Ә. Г. Акчуринның оныгы.
* Басыйр Акчурин (1945), социология фәннәре кандидаты (1996), фәлсәфә фәннәре докторы (2004).
* Галим Акчурин (1892―1945), Милләт Мәҗлесе сәркатибе, Тукай әсәрләрен урысчага тәрҗемә итүче.
* Галимҗан Акчурин (1895―1933), фирка эшлеклесе, шагыйрь.
* Җәвит Акчурин (1930-2018), КФУ доценты, фотожурналист. *[[Галим Акчурин]]* улы.
* Йосыф Акчурин (*[[Йосыф Акчура]]*, 1876―1935), РИ һәм Төркия сәясәтчесе, нәшир, мөхәррир.
* Рәдиф Акчурин (1985), спортчы, көрәш буенча дөнья чемпионы (2010, Казан).
* Рәсим Акчурин (1932), генерал-полковник.
* Ренат Акчурин (1946―2024), табиб-кардиохирург, профессор.
* Рим Акчурин (1983), скульптор, мәхәллә рәисе.
* Сергей Акчурин (1722―1790), РИ дәүләт эшлеклесе, сенатор.
----
* Акчурина
* Акчуриннар
* *Акчурин тыкрыгы* – Кави Нәҗми урамының Кирмән урамыннан алып Черек күп паркына кадәрге өлешенең инкыйлабка кадәрге исеме.

Төркем:Фамилияләр
Алексей Буренин

**Алексей Буренин** (Алексей Александр улы Буренин, ,  — , ) — РФ спортчысы (парашутчы), парашут спорты буенча сигез мәртәбә дөнья чемпионы, БРның атказанган спорт остасы (2013)
Серафим Вайсман

**Серафим Вайсман** (Серафим Яков улы Вайсман, ,  — , ) — СССР һәм РФ журналисты, публицист, язучы. СССР журналислар берлеге әгъзасы, РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе.
Бану Вәлиева

**Бану Нургали кызы Вәлиева** (1914 елның 14 декабре,  — 2003 елның 24 феврале, ) — опера җырчысы (лирик-колоратур сопрано), педагог, җәмәгать эшлеклесе. РСФСРның (1955) һәм БАССРның (1947) халык артисты, РСФСРның (1949) һәм БАССРның (1942) аткзанган артисты. БАССР Югары шурасының II—IV чакырылышлары депутаты.

## Тормыш юлы
Бану Вәлиева 1914 елның 14 декабрендә Казан губернасының Шәмбалыкчы авылында (хәзер Татарстанның Апас районы) туа.

Мәктәпне тәмамлагач, Бану Вәлиева, композитор Солтан Габәши укыткан, Казан музыка техникумына укырга керә. Анда ул башкорт җырчысы һәм композитор Газиз Әлмөхәммәтов белән таныша. Аның ярдәмендә һәм үзенең туганнан туган абыйсы Фәхри Насретдиновның киңәше буенча, Бану Мәскәүгә китә. Анда П. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы башкорт опера студиясенә укырга керә.

Мәскәү консерваториясе каршындагы Башкорт студиясен тәмамлаганнан соң (1938; класс Е. А. Милькович), 1966 елга кадәр — Башкортстан дәүләт опера һәм балет театры солисткасы. 1961 елдан — Уфа сәнгать укуханәсе укытучысы, 1969—1998 елларда — Уфа дәүләт сәнгать институты педагогы.

1947—1963 елларда Башкорт АССР Югары Советы депутаты итеп сайлана. 1953 елдан СБКФ әгъзасы.

Башкорт опера башкаруының әйдәүче осталарының берсе. Нияз Даутов, Сергей Лемешев, Павел Лисициан, Фәхри Насретдинов белән чыгыш ясый.

ССРБ, Бирма, Һиндстан, Непал буенча гастрольләрдә йөри.

1966 елда Бану Нургалиевна башкару карьерасын тәмамлый һәм педагогларга китә. 1998 елга кадәр Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта.

2003 елның 24 февралендә вафат була.

## Укучылары
Бану Валеевада Геннадий Родионов, Тәнзилә Үзәнбаева, Алла Гильченко (Билалова), Вадим Тирон, Олег Килмөхәммәтов, Салих Сөләйманов, Флорида Исмәгыйлева һ. б. сәнгать осталары белем алган.

## Хәтер
* 1996 елда Шәмбалыкчыда музее ачыла;
*2003 елдан Уфа шәһәренең Ленин районындагы «Кооперативный» микрорайонындагы урамнарның берсе аның исемен йөртә;
*2011 елның 19 маенда Уфа шәһәре, Карл Маркс ур., 32 нче йорт адресы буенча мемориаль такта ачыла.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Вәли Нәбиуллин

**Вәли Нәбиуллин** (Вәли Габи улы Нәбиуллин, ,  — , ) — Совет дәүләт эшлеклесе, БАССРның терлекчелек (1945-1946) һәм авыл хуҗалыгы (1949-1951) министры, БАССР Югары шурасы рәисе (1939-1947), БАССР МШ рәисе  (1951-1962).
Валерий Трофимов

**'
**Валерий Трофимов''' (Валерий Николай улы Трофимов, ,  — , ) — сәясәтче, Уфа шәһәр округы шурасы башлыгы (2016).
## Искәрмәләр
Булат Вәлиуллин

**Булат Вәлиуллин** (Булат Риф улы Вәлиуллин, ,  — , ) — РФ шорт-трекчысы, халыкара дәрәҗәле спорт остасы, 2005 елгы Россия чемпионатының көмеш (1000 м, 1500 м) һәм бронза призеры (500 м, 3000 м, эстафета).
## Искәрмәләр

Төркем:Башнефть
Дмитрий Варфоломеев

**Дмитри Варфоломеев** (Дмитри Фөдор улы Варфоломеев, ,  — , ) — химик-технолог, Уфа нифет эшкәртү заводы директоры (1955-1963), техник фәннәр докторы (1975), профессор (1981), РСФСРның (1981) һәм БАССРның (1967) атказанган фән һәм техника эшлеклесе, ССҖБның шәрәфле нифет химиячесе (1978).
Төркем:Химиклар
Василий Бледных

**Васили Бледных** (Васили Васили улы Бледных, ,  — , ) — инженер-механик, Россия авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе академигы (2007), техник фәннәре докторы (1990), профессор (1991), РФның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1993), РФның шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (1998), Чиләбе авыл хуҗалыгын механикалаштыру һәм электрлаштыру институты риктыры (1986-2004).
Ольга Венде

**Ольга Венде** (Ольга Денис кызы Венде, ,  — , ) — нәселле мөгезле эре терлек селекциячесе, Сталин премиясе лауреаты (1951), Сычевка  директоры (1937-1958).
Виктор Хохряков

**Виктор Хохрәков** (Виктор Иван улы Хохрәков, ,  — , ) — СССР актеры, тиятыр режиссеры, нәфис сүз остасы, РСФСРның һәм СССРның халык артисты (1965, 1973), Сталин премиясе лауреаты (1949, 1951).
Виктор Григорьев (1903)

**Виктор Григорьев** (Виктор Михаил улы Григорьев, ,  — , ) — рәссам, режиссер, аниматор, УССР рәссамнар берлеге әгъзасы.
Сергей Викулов

**Сергей Викулов** (Сергей Филипп улы Викулов, ,  — , ) — инженер-төзүче һәм икътисадчы, техник фәннәр нәмзәде (1970), икътисад фәннәре докторы (1988), профессор (1989), РФның атказанган фән эшлеклесе (1995), полковник (1977).
Габделәхәт Вилданов

**Габделәхәт Вилданов** (Габделәхәт Фазлый улы Вилданов, ,  — , ) — милләтләрне тасвирлаучы (этнограф), телләр белгече, әдәбият белгече, БАССР үзәк төбәк өйрәнү музее мөдире (1927-1931).
## Искәрмәләр
Евгений Винокуров

**Евгений Винокуров** (Евгений Александр улы Винокуров, , ) — рәссам, РФның (2014) һәм БРның (1997) атказанган рәссамы, БР рәссамнар берлеге әгъзасы (1982), Уфа сынлы сәнгать  директоры урынбасары (1992—2004).
## Искәрмәләр
Александр Власов (1926)

**Александр Власов** (Александр Василий улы Власов, ,  — , ) — СССР төзелеш җитештерүен оештыручысы, БАССРның атказанган төзүчесе (1966), СССР МШ премиясе лауреаты (1974), Уфа шәһәренең 21нче санлы тресты идарәчесе (1968-1978), БАССРның баш төзелеш идарәсе башлыгы урынбасары (1978-1988).
## Искәрмәләр
Борис Вознюк

**Борис Вознүк** (Борис Яков улы Вознүк, ,  — , ) — СССР һәм Украина театр, кино һәм тавышландыру актеры, Украинаның атказанган (1995) һәм халык (1999) артисты.
Вардван Варжапетян

**Вардван Варжапетән** (Вардван Варткес улы Варжапетән, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы, тәрҗемәче, СССР журналислар берлеге әгъзасы (1974), СССР язучылар берлеге әгъзасы (1987).
Низамиев

**Низамиев** — фамилия.
* Борһан Низамиев (1901-1976), фольклорчы-һәвәскәр.
* Илнар Низамиев (1975), актер, ТР атказанган артисты (2012).
* Мөҗип Низамиев (1934―2012), мәдәният министры урынбасары.
* Рашат Низамиев (''Рашат Низами'') (1950―2023), язучы.
* Фәрид Низамиев (1987-), җырлар авторы, башкаручы.
----
;Низамиева
* Лилия Низамиева (1973), актриса, ТР атказанган артисты (2019).
## Моны да карагыз
* Низамов
* Низаметдинов
* «Низамия» — мәдрәсә (*[[Әстерхан]], 1890-1917*).

Төркем:Фамилияләр
Низаметдинов

**Низаметдинов** — фамилия.
* Салават Низаметдинов (1957―2013), композитор.
* Илдар Низаметдинов, «Спартак» экс-уенчысы.
* Равил Низаметдинов (1929―1993), совхоз директоры (*[[Тукай районы]]*), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Шамил Низаметдинов (1930-), музыкант (*тромбончы*), профессор.
* Зөфәр Низаметдинов, рәссам. 
* Шаһбаз Низаметдинов (1947―2015), «Ялла» төркеме экс-музыканты.
* Ярамир Низаметдинов (1987), җырчы.
----
* Розалия Низаметдинова  (1944), медицина фәннәре докторы (1999), профессор (2001). 

## Моны да карагыз
* Низамиев
* Низамов
* Низаметдинов урамы — Яр Чаллыдагы урам. Р. Низаметдинов хөрмәтенә аталган.

Төркем:Фамилияләр
Михаил Воловик

**Михаил Воловик** (Михаил Яков улы Воловик, ,  — , ) — шагыйрь, тәрҗемәче, инженер, БАССРның атказанган рационализаторы (1949), БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1977), Уфа моторлар төзү берләшмәсенең баш инженеры урынбасары (1964-1983).
Григорий Володин

**Григорий Володин** (Григорий Симон улы Володин, ,  — , ) — Совет хуҗалык эшлеклесе, БАССРның баш төзелеш идарәсе башлыгының беренче урынбасары (1971—1976). СССР Министрлар Советы премиясе лауреаты (1972).
Михаил Воробьев (1997)

**Михаил Воробьов** (Михаил Сергей улы Воробьов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (2017).
Әбрар Габдерахманов

**Әбрар Габдерахманов** (Әбрар Хак улы Габдерахманов, ,  — , ) — көйязар, БРның халык артисты (1995), БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1985), БРның көйязарлар берлеге әгъзасы (1980).
Рәис Габдерахманов

**Рәис Габдерахманов** (Рәис Бикмөхәммәт улы Габдерахманов, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы, журналист, БАССР язучылар берлеге әгъзасы (1956).

## Сылтанмалар
Зәйнулла Габидуллин

**Зәйнулла Габидуллин** (Зәйнулла Гайнулла улы Габидуллин, ,  — , ) — микробиолог, медицина фәннәре докторы (1990), профессор (1991), БРның (2001) һәм РФның (2007) атказанган фән эшлеклесе, СССР уйлап табучысы (1987).
Фәйзи Вәлиев

**Фәйзи Вәлиев** (Фәезрахман Ислам улы Вәлиев, ,  — , ) — язучы, БК(б)Фнең Мәсәгуть кантун кәмититенең беренче сәркәтибе (1924-1926 еллар арасы), Башкорт алтын-бакыр комбинаты директоры (1930-еллар).
## Искәрмәләр
Лотфи Гаделев

**Лотфи Гаделев** (Лотфи Закир улы Гаделев, ,  — , ) — журналист, ССҖБның шәрәфле радисты, БАССР радио комитеты рәисе (1942-1950).
Миңнеяр Газнанов

**Миңнеяр Газнанов** (Миңнеяр Бәхти улы Газнанов, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, БАССР коммуналь хуҗалык министры (1958-1962), СБКФнең Туймазы шәһәр (1962-1965), Ишембай шәһәр (1965-1979) һәм Ишембай район (1965-1979) комитетлары рәисе, БАССР азык-төлек сәнәгате министры (1979-1984).
Питрау (Теләче районы)

**Питрау** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 13 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алюминий композит панелләре

**Алюминий композит панелләре** – каплый торган композит төзелеш материалы. Панельләр калынлыгы 0,5 мм кадәр ике алдан буялган алюминий табагыннан һәм алар арасындагы урта катлам - полиолефин нигезендәге полимер композициядән торалар.
Русяидә сатылган фасад алюминий композит панелләре бәясе 1150 сум/м2 - 2500 сум/м2 тәшкил итә.

Төркем:Архитектура
Рәис Гаетов

**Рәис Гаетев** (Рәис Хәмидулла улы Гаетев, ,  — , ) — рәссам, БРның атказанган рәссамы (2007), СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1991).
Мәүләтбай Гайнетдинов

**Мәүләтбай Гайнетдинев** (Мәүләтбай Сөләйман улы Гайнетдинев, ,  — , ) — башкорт эстрада җырчысы, артист. БАССРның халык (1993) һәм атказанган (1984) артисты.
Kronospan

**Kronospan, Кроношпан** - халык-ара сәнәгать концерны, агач панельләр җитештерүче. Предприятеләр Русияда Мәскәү өлкәсендә һәм Башкортстанда бар (*Кроношпан Башкортстан*).
## Башкортстанда бизнес
*Кроношпан Башкортстан* Уфа районында урнашкан (Башкортстан, Уфа районы, Кириллов авыл советы, Дорогино, Венская урамы, 100) җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять. Тармак - агач эшкәртү сәнәгате. "Кроношпан Башкортстан" HPL панелләре, ламинат, ДСП, ДВП плиталары һәм башка төр продукция җитештерә.

2014 елда зур үзе экологик скандал белән ачыла. Рөстәм Хәмитов җитәкчелегендә төзелгән иң эре оешма дип исаплана.

"Kronospan" холдингы Уфа янында икенче чираты төзелешенә 200 млн евро инвестиция 2017-2018 елларда бирәчәк.

Йомычка плитәләре җитештерү буенча төп экологик проблема булып торган клейлар Егорьево һәм белорус заводларыннан алып килә. Уфада карбамид-формальдегид смолалар кулланалар һәм Е1 куркынычсызлык классы продукциясе чыгарыла (100 граммга кадәр коры агач плитәләре сиптерелә).


Файл:HPL-Platten in verschiedenen Uni Dekoren.jpg|HPL панелләре
Файл:HPL compact.jpg| HPL панелләре
Файл:HPL House.JPG| HPL панельләреннән бизәкле йорт
Файл:Manufacturing HPL .jpg| HPL панелләрен җитештерү процессы


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Kronospan социаль контентта

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Лидия Галанова

**Лидия Галанова** (Лидия Андрей кызы Галанова, ,  — , ) — педагог, РСФСҖның хезмәт каһарманы (1936), БАССРның хезмәт каһарманы (1922), БАССРның атказанган мәктәп укытучысы (1947).
Бәхти Гайсин

**Бәхти Гайсин** (Бәхти Миңнеяр улы Гайсин, ,  — , ) — аккордеончы, көйязар. БАССРның халык артисты (1962), РСФСРның атказанган артисты (1986).

## Гаиләсе
Хатыны — Фәридә Кудашева.
Мәгъфирә Галиева

**Мәгъфирә Галиева** (Мәгъфирә Ильяс кызы Галиева, ,  — , ) — җырчы, Башкорт телевидениесе дикторы, БАССРның атказанган артисты (1965), БРның халык артисты (2011).
Хәбир Галимов

**Хәбир Галимов** (Хәбир Латыйп улы Галимов, ,  — , ) — җырчы (лирик-драматик тенор), РСФСҖның һәм БАССРның атказанган артисты (1947, 1942).

Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Хаҗиәхмәт Галимов

**Хаҗиәхмәт Галимов** (Хаҗиәхмәт Гыйрфанетдин улы Галимов (тәхәллүсе Бухарский), ,  — , ) — театр һәм кино актеры, режиссер, РСФСРның атказанган артисты (1957), БАССРның халык артисты (1944), БАДТның директоры (1924-1928) һәм сәнгать җитәкчесе (1939-1940, 1945-1948).
## Биографиясе
Галимов Хаҗиәхмәт Гыйрфанетдин улы 1899 елның 1 гыйнварында Казан губернасының Зөя өязе Сатламыш авылында туган (хәзер Татарстан Республикасының Апас районына керә).

1918 елда Кыштым реаль училищесын тәмамлый. 1931-1933 елларда Мәскәү дәүләт театр-җитештерү комбинатының (хәзерге РАТИ-ГИТИС) режиссёр-педагогика факультетында укый.
### Эш урыны
1919 елдан Златоуст шәһәрендә халык мәгарифе системасында һәм  һәвәскәр актер театрның режиссеры булып эшләгән. 1923-1968 елларда - актер, режиссер, администратор, директор һәм сәнгать җитәкчесе, Башкорт драма театры музее мөдире. 1926-1952 елларда Уфада Башкорт театр-сәнгать училищесында укыта.

Режиссер буларак, У. Шекспирның «Отелло», М. Шекспирның «Коварство и любовь», «Бай и хезмәтче», «Фетнә» («М. А. Фурманова романы буенча «Мятеж», К. А. Тренёвның «Любовь Яровая», К. А. Тренёвның «Күтәрелгән чирәм җир» («Күтәрелгән чирәм җир» романы М. А. Шолоховның «Дуслык һәм мәхәбәт» спектакльләрен куйган.

### Гаиләсе
Абыйсы - актер, режиссер һәм педагог Вәлиәхмәт Гыйрфанутдин улы Галимов (1908-1994), РСФСР халык артисты.

## Бүләкләр һәм исемнәре
* БАССР халык артисты (1944)
* РСФСРның атказанган артисты (1957)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1955)

## Чыганаклар
* Зөбәйеров Ә.Ф. Башҡорт дәүләт күсмә театры ауылдарҙа. Өфө, 1928;
* Мәһәҙиев М.Ә. Театр тураhында: Мәҡәләләр йыйынтығы. Өфө, 1962.

## Тышкы сылтамалар
* ЭНЦИКЛОПЕДИЯ БАШКИРИИ
* 

Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Габдерахман Галләмев

**Габдерахман Галләмев** (Габдерахман Габдерәхим улы Галләмев, ,  — , ) — педагог-ысулиятче, педагогия фәннәре нәмзәде (1967), БАССРның атказанган мәктәп укытучысы (1967).
Давид Гальперин

**Давид Гальперин** (Давид Самуил улы Гальперин, ,  — , ) — СССР журналисты, БАССР журналислар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе.
Константин Гамаюров

**Константин Гамаюров** (Константин Виктор улы Гамаюров, ,  — , ) — РФ сурдоһоккейчесе (сакчы), 2015 елгы Сурдлимпия (саңгыарулар арасында Олимпия) уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья чемпионы (2013).
Мотыйгулла Гатауллин

**Мотыйгулла Гатауллин** (,  — , ) — мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, БАССР мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте мөфтие (1924-1936). 1926—1928 елларда Уфада «Диянәт» журналын нәшир итә.
## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Вәлиәхмәт Галимов

*
*'Вәлиәхмәт Гыйрфанетдин улы Галимов''' (1908 елның 12 июне,  — 1994 елның 15 феврале, ) — тиятыр һәм кино актеры, режиссер, РСФСҖның атказанган артисты (1949), БАССРның атказанган һәм халык артисты (1940, 1944), БАДТның сәнгать җитәкчесе (1942-1948), баш режиссеры (1956-1971).

## Тормыш юлы
Вәлиәхмәт Галимов 1908 елның 12 июнендә Казан губернасының Зөя өязе Сатмыш авылында туа. Башка мәгълүматлар буенча, 15 декабрьдә Пермь губернасының Екатеринбур өязене Кыштым шәһәрендә туа.

1930 елда Уфада Башкорт дәүләт сәнгать техникумының театр бүлеген тәмамлый. (1 нче чыгарылыш; В. Г. Мортазина-Иманский, М. А. Мәгъдиева, Х. Г. Бохарский сыйныфы). 1930—1931 елларда Уфада һәвәскәрләр Эшче яшьләр театрын җитәкли.

1931 елдан Башкорт драма театрында уйный. 1937 елда режиссер-куючы була. 1942—1948 һәм 1956—1971 елларда театрны сәнгать җитәкчесе һәм баш режиссер буларак җитәкли.

1971—1982 елларда Казан кинохроника студиясенең Уфа бүлегендә фильмнарны башкорт теленә тәрҗемә итү режиссёры булып эшли. 1935 елдан Уфа сәнгать укуханәсендә педагогик эшчәнлек алып бара.

1994 елның 15 февралендә Уфада вафат була.

### Гаилә
Абыйсы — актер, режиссер һәм педагог Хаҗиәхмәт Гирфанетдин улы Галимов (Хаҗиәхмәт Бохарский, 1899—1974), РСФСРның атказанган артисты.

## Бүләкләр

* Башкорт АССРның атказанган артисты (1940).
* Башкорт АССРның халык артисты (1944).
* РСФСРның атказанган артисты (22.03.1949).
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (1955, 1967, 1971).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:СБКФ әгъзалары
Геннадий Гарустович

**Геннадий Гарустович** (Геннадий Николай улы Гарустович, ,  — , ) — тарихчы, археолог, тарих фәннәре нәмзәде (1988), РФА УФҮ Тарих, тел һәм әдәбият институтының өлкән фәнни хезмәткәре.
## Искәрмәләр
Гыйниятулла Капкаев

**Гыйниятулла Капкаев** (, ,  — , ) — мөселман дин һәм җәмәгать эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәте (1893-1917) һәм  БАССР мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте (1920-еллар) казые. 1926—1928 елларда Уфада чыккан «Диянәт» журналы эшчәнлегендә катнаша.

## Биографиясе
Гыйниятулла Муся улы Капкаев 1856 елның 14 сентябрендә Пенза губернасы Инсар өязе Гайса авылында, хәзерге Мордовия Республикасы Кадошкин районы Иса (рус. Б. Полянки) татар авылында туган.

Казан артындагы Кышкар мәдрәсәсендә белем ала. Туган авылында мулла вазифасын башкара. Кадимчелек яклы була.

1893-1917 елларда Уфада Ырынбур Диния нәзаратында казый булып хезмәт итә. Бу вазифада Диния нәзараты әгъзаларының эшчәнлеген контрольдә тоту һәм эш башкару белән шөгыльләнә. 

1906 елның 15 февралендә Уфада уздырылган һәм хәрби имамнар мәсьәләсенә багышланган Ырынбур Диния назараты киңәшмәсендә катнаша.

Гыйниятулла Капкаев 1914 елда Санкт-Петербургта ачылган «Сыйрател-Мөстәким» («Хак юл») Бөтенрусия мөселманнар берлегенең нигезләүчеләрнең берсе булып тора. Бу оешма мөселман мәгарифен һәм хәйрияне үстерү максатында оештырылган.

1917 елның мартында Уфа губерна комитеты Президиумы карарына буенча хокук яклаучы структуралар күзәтүе астына алына.

1920-нче елларда Башкорт АССР мөселманнары Үзәк Диния нәзаратының казые була. Үзенең мәкаләләрен Диния нәзаратының «Дианат» журналында бастыра..

## Искәрмәләр


Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Мордовиядә туганнар
Вәкил Гыйрфанов

**Вәкил Гыйрфанов** (Вәкил Кәли улы Гыйрфанов, ,  — , ) —  агробиолог, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1965), профессор (1967). РСФСҖның (1969) һәм БАССРның (1957) атказанган фән эшлеклесе, СССР ФА БФ Биология институты җитәкчесе (1961-1980), БАССР ЮШ рәисе (1975-1979).
## Искәрмәләр
Габдулла Гыйсмәтуллин

**Габдулла Гыйсмәтуллин** (Габдулла Төхфәтулла улы Гыйсмәтуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, педагог һәм журналист (*тәхәллүсе* Габдулла Гыйсмәти), БАССР дәүләт план комиссиясе рәисе (1924-1926 еллар арасы), БАССР мәгариф халык комиссары (1926-1928), БАССР ХХШ рәисе (1928-1929), БАССР үзәк статистика идарәсе башлыгы (1929-1937).
## Искәрмәләр
Иларий Глушарин

**Иларий Глушарин** (Иларий Казимир улы Глушарин, ,  — , ) — актер һәм режиссер, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1947), Уфа яшь тамашачы театры (1938-1944) һәм Уфа рус драма театрының Бәләбәй филиалы (1942-1944) сәнгать җитәкчесе, Бөтенрусия театр җәмгыятенең Башкортстан бүлеге җитәкчесе (1946-1952).
Станислав Голованов

**Станислав Голованов** (Станислав Владислав улы Голованов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Братина кубогы иясе (2012, Нефтекама «Торос»ы составында).
Лира Гатауллина

**Лира Гатауллина** (Лира Даян кызы Гатауллина, ,  — , ) — педиатр, медицина фәннәре докторы (1967), профессор (1968), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1972), СССР сәламәтлек саклау әтличниге (1968)
## Искәрмәләр
Виктор Григорьев (1939)

**Виктор Григорьев** (Виктор Михаил улы Григорьев, ,  — , ) — Кояш физикасы, Кояш активлыгы, астрофизик әсбаплар төзү өлкәләрендә галим, физика-математика фәннәре докторы (1991), РФА мөхбир әгъзасы (2000).
Георгий Гудков

**Георги Гудков** (Георги Фөдор улы Гудков, ,  — , ) — төзүче, өлкәне өйрәнүче, БАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1990), Уфаның шәрәфле ватандашы (1995).
Зинаида Гудкова

**Зинаида Гудкова** (Зинаида Иван кызы Гудкова, ,  — , ) — төзүче, өлкәне өйрәнүче, БАССРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1990).
Габбас Дәүләтшин

**Габбас Дәүләтшин** (Габбас Җәгъфәр улы Дәүләтшин, ,  — , ) — башкорт тел белгече, БПУның башкорт теле кафедрасы мөдире (1934-1937).
Дим Дәминев

**Дим Дәминев** (Дим Габдерхаман улы Дәминев, ,  — , ) — язучы, тәрҗемәче, «Вечерняя Уфа» гәҗитенең җаваплы мөхәррире (1978-1979), Башкортстан китап нәшриятенең баш мөхәррире (1981-198?).
Вилләр Давытов

**Вилләр Давытов** (Вилләр Юмагол улы Давытыв, ,  — , ) — журналист, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, БАССР журналислар берлеге рәисе (1976-1980), БАССР мәдәният министры (1980-1989).
Николай Гринченко

**Мыкола Һрынченко** (Мыкола Олекси улы Һрынченко, , ,  — , ) — украин музыка белгече, фольклорчы, УССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1941). Киев музыка-драма институты риктыры (1925-1928), Киев консерваториясе профессоры.
Владимир Дәүләкәмев

**Владимир Дәүләкәмев** (Владимир Владимир улы Дәүләкәмев, ,  — , ) — тау инженеры, техник фәннәр докторы (1971), профессор (1972), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1983), БАССРнең атказанган нифтечесе (1973), СССРның шәрәфле нифетчесе (1973), СССР уйлап табучысы (1987).
Дилә Давытова

**Дилә Давытова** (Дилә Рәхим кызы Давытова, ,  — , ) — Башкорт академия драма театры актеры, БАССРның атказанган артисты (1957).
## Искәрмәләр
Рәүф Денкташ

**Рәүф Денкташ**, Рәүф Раиф Денкташ (, *[[1924 ел]]ның [[27 гыйнвар]]ы, Пафос, [[Кипр (утрау)|Кипр]] — [[2012 ел]]ның [[13 гыйнвар]]ы, [[Никосия]]*) — Кипрның сәяси һәм дәүләт эшлеклесе. Өлешчә танылган  Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүриятен нигезләүче һәм дәүләтнең беренче президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 27 гыйнварында Кипрның көньяк-көнбатышындагы Пафос () шәһәрендә   гаиләсендә туган. 1930-1942 елларда Истанбулда лицейда укый. Англия хәрби штабында, Фамагуста судында сәркатип булып, бер ел Истанбул лицеенда башлангыч сыйныфлар укытучысы булып эшли. 1944-1947 елларда Бөекбританиядә, Линкольнс-Инн шәрәфле җәмгыятенең юридик көллиятендә хокукчы белеме алган.
 
1947 елдан Никосия шәһәрендә адвокат.

1956-1958 елларда Кипрдагы британ колониаль администрациясендә юстиция министры урынбасары в.б.

1957 елда, һөнәри хәрби Рыза Вурушкан белән берлектә, Кипрны Грециягә кушу фикерен алга сөрүче грек-киприотларның яшерен оешмасына каршы торучы «Төрек каршылык оешмасы»н төзи.

1960 елда, Кипр Британиядән бәйсезлек алгач, Кипр төрекләренең иҗтимагый пулаты рәисе.

1963-1968 елларда Төркиядә мөһаҗирлектә.

1973 елның февраленнән Кипр вице-президенты.

1974 елдан, илне Грециягә кушу яклыларның хәрби түнтәрелешеннән соң һәм Кипрның төньягына Төркия гаскәре кергәннән соң, Кипрның төньягында вакытлы төрек администрациясе башлыгы.

1975 елда төрек-киприотларның Милли бердәмлек фиркасен нигезли.

1975 елның 13 февралендә үзен-үзе игълан иткән *Кипрның төрек федератив дәүләтенең* президенты итеп сайлана, 1981 елда икенче срокка да сайлана.

1983 елның 15 ноябрендә Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) президенты итеп сайлана  (*[[1985 ел|1985]], [[1990 ел|1990]], [[1995 ел|1995]], [[2000 ел]]ларда яңадан президент итеп сайлана*).

Рәүф Денкташ Кипрны берләштерү шартлары турында Макариос III һ.б. Кипр президентлары белән, шулай ук халыкара арадашчылар белән катлаулы сөйләшүләр алып бара. БМО тәкъдим иткән, ике автономияле өлкәдән торган бердәм Кипр дәүләтен кору турында Кофи Аннан планын да кире кага.
 
2004 елның 1 маенда Кипр республикасы Европа берлегенә кабул ителгәч, Милли бердәмлек фиркасенең һәм аның рәисе Денкташның төрек сайлаучылары арасында популярлыгы кими.

2005 елның 17 апрелендә узган Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте президентын сайлауларда М.А. Талатка җиңелгәч, сәяси эшчәнлеген туктата.

2011 елда инсульт һәм йөрәгенә операция кичерә. 2012 елда Никосиядә университет хастатаханәсендә вафат була.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 8 (Гр-Ди). М.:НИ БРЭ, 2007. ISBN 978-5-85270-338-5 
  
## Сылтамалар
*  Денкташ Рауф

## Искәрмәләр

Төркем:Кипр сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Кипр
Төркем:Шәхесләр:Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте
Төркем:Хокукчылар
Төркем:Адвокатлар
Төркем:Президентлар
Шаһиәхмәт Давытов

**Шаһиәхмәт Давытов** (Шаһиәхмәт Мөхәммәтдин улы Давытов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Тамъян-Катай (1919-1921, 1925-1927) һәм Җылаер (1922-1923) кантун башкарма комитетлары рәисе, БАССР социаль тәэминат (1927-1928) һәм игенчелек (1928-1930) халык кәмисәре, БАССРның БҮБК каршындагы вәкиле (1930-1934), БАССР ХКШ рәисе урынбасары, БАССР Дәүпланы президиумы рәисе (1934-1937).

Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Василий Доброрез

**Васили Доброрез** (Васили Павел улы Доброрез, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1944). Польша территориясендәге сугышларында күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Петр Добротворский

**Пөтр Добротворски** (Пөтр Иван улы Добротворски, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы.
Александр Донгузов

**Александр Дуңгызов** (Александр Анатоли улы Дуңгызов, ,  — , ) — нәфис сүз остасы, БРның атказанган һәм халык артисты (1996, 2013).
Михаил Дорохов

**Михаил Дорохов** (Михаил Моисей улы Дорохов, ,  — , ) — инженер-механик, трест «Башнефтезаводстрой» трестының 1 нче төзелеш-монтажлау идарәсе башлыгы.
Егор Дубровский

**Егор Дубровски** (Егор Андрей улы Дубровски, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Братина кубогы иясе (2012, 2013, Нефтекама «Торос»ы составында), КХЛ чемпионатының бронза мидәле иясе (2014, «Салават Юлаев» составында).
Юрий Дудорин

**Юри Дудорин** (Юри Дмитри улы Дудорин, ,  — , ) — СССР мотоузышчысы һәм тренер, СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1968), СССР чемпионы (1962-65, 1967), дөнья чемпионы (1958, 1959, күпкөнлек узыш, такым исәбендә).
Дмитрий Калачев

**Дмитри Калачов** (Дмитри Александр улы Калачов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионатының бронза мидәле иясе (2009, 2011).
Игнатий Дятлов

**Игнати Дәтлов** (Игнати Семөн улы Дәтлов, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945). Одер аша кичкәндә күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Павел Евтушенко

**Павел Евтушенко** (Павел Анатоли улы Евтушенко, ,  — , ) — РФ сурдоһоккейчесе (сакчы), 2015 елгы Сурдлимпия (саңгыарулар арасында Олимпия) уеннарының алтын мидәле иясе.
Егор Мышковец

**Егор Мышковетс** (Егор Владимир улы Мышковетс, ,  — , ) — РФ мотоузышчысы, бозда спидвей буенча Россия чемпионы (2015, команда исәбендә)
Михаил Едренкин

**Михаил Едрөнкин** (Михаил Аким улы Едрөнкин, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалиры (1944, 1944, 1944). Көнбатыш Украина һәм Польша территориясендәге сугышларында күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Георгий Егер

**Георги Егер** (Георги Роман улы Егер, ,  — , ) — СССР галиме, геолог, «Востокнефть» трестының (Ишембай) баш геологы (1932-1935).

Төркем:Геологлар
Елизавета Мукасей

**Елизавета Мукасей** (Елизавета Иван кызы Мукасей, ,  — , ) — СССР күзәтчесе, дәүләт куркынычсызлыгының шәрәфле хезәткәре, подполковник.
Михаил Ерилин

**Михаил Ерилин** (Михаил Васили улы Ерилин, ,  — , ) — шагыйрь, тәрҗемәче, С. Злобин ис. әдәби премия лауреаты, БР язучылар береге әгъзасы (1996).
## Искәрмәләр
Олег Ермилов

**Олег Ермилов** (Олег Михаил улы Ермилов, ,  — , ) — тау инженеры, РФА мөхбир әгъзасы (2000), техник фәннәр докторы (1991), профессор (1995), РФның атказанган фән эшлеклесе (1997), РФның газ сәнәгате әтличниге (1991), РФның шәрәфле газ сәнәгате хезмәткәре (2004).
Анатолий Ерошин

**Анатоли Ерошин** (Анатоли Емельян улы Ерошин, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, журналист, СССР журналислар берлеге әгъзасы (1962), СССР язучылар берлеге әгъзасы (1969).
Александр Ефремов (1946)

**Александр Ефремов** (Александр Григорий улы Ефремов, ,  — , ) — Шадрин районы «Красная Звезда» Совет хуҗалыгы директоры (1978-1991), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1991), РФ авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1991-1997).
## Искәрмәләр
Әлфия Хәмбәлиева

**Әлфия Хәмбәлиева** (Әлфия Сәйяр кызы Хәмбәлиева, ,  — , ) — башкорт опера җырчысы, БРның атказанган артисты (1996).
Владимир Жуковский

**Владимир Жуковски** (Владимир Иван улы Жуковски, ,  — , ) — юрист һәм җәмәгать эшлеклесе, Санкт-Петербург округ прокуроры урынбасары (1870-1877).
Евгений Журавлев

**Евгени Журавлөв** (Евгени Филипп улы Журавлөв, ,  — , ) — СССР химигы, химия фәннәре докторы (1964), профессор (1965), Пермь, Воронеж политехника һәм Башкорт университетларында химия кафедрасы мөдире.
Анатолий Емелин (1942)

**Анатоли Емелин** (Анатоли Николай улы Емелин, ,  — , ) — СССР һоккейчесе, тренер, «Салават Юлаев» махсус балалар–яшүсмерләр Олимпия резервы мәктәбе тренеры (1971-?).
Григорий Заблуда

**Григори Заблуда** (Григори Васили улы Заблуда, ,  — , ) — үсемлекләр физиологы, биология фәннәре докторы (1943), профессор (1944), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1972), БДУның фән эшләре буенча проректоры (1958-1973).
Виктор Завриев

**Виктор Завриев** (Виктор Григори улы Завриев (Завриян), ,  — , ) — әрмән Совет географы, география фәннәре докторы (1959), профессор (1960).
Фәйзрахман Зәгъфүрәнев

**Фәйзрахман Зәгъфүрәнев** (Фәйзрахман Зәгъфүрән улы Зәгъфүрәнев, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, Башкорт өлкә сәяси агарту мәктәбе директоры (1939), Темәс башкорт педагогия училищесы директоры (1943-1945), БК(б)Фнең Баймак район комитетынең беренче сәркатибе (1948-1950), БАССР ЮШ президиумы рәисе (1950-1967), БАССР ЮШ каршындагы дәүләт арбитражының баш арбитры (1969-1971).
Шамил Заһидуллин

**Шамил Заһидуллин** (Шамил Зариф улы Заһидуллин, ,  — , ) — терапевт, медицина фәннәре докторы (1992), профессор (1993), БРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (1996, 2009), БССРның атказанган табибы (1991), РФның сәламәтлек саклау әтличниге (2003), РФның шәрәфле югары белем бирү хезмәткәре (2003), БР терапевтары фәнни җәмгыяте рәисе (1986-1992).
Светлана Зәйнетдинова

**Светлана Зәйнетдинева** (Svetlana Zainetdinova, ,  — , ) — Эстония шаһматчысы, Эстония чемпионы (1985), гроссмейстер (2009)

## Искәрмәләр
Михаил Зайцев (1938)

**Михаил Зайсев** (Михаил Алексей улы Зайсев, ,  — , ) — СССР һәм РФ фирка-дәүләт эшлеклесе, Уфа администрациясе башлыгы (1992-1995), БР Дәүләт җыелышы рәисе (1995-1999).
Михаил Зайцев (1864)

**Михаил Зайсев** (Михаил Герасим улы Зайсев, ,  — , ) — зимства табибы, Нократ губернасыннан II чакырылыш Дәүләт думасы депутаты.
Игорь Закиров

**Игорь Закиров** (Игорь Рәүф улы Закиров, ,  — , ) — очучы, капитан, ССҖБның атказнган очучы-сынаучысы (1990), РФ Каһарманы (1994).
Самар бүлгесе

**Самар округы** () — Урта Идел өлкәсе (1929 елның 20 октябреннән — Урта Идел крае) составындагы административ-территориаль берәмлек. 1928—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Самар округы 1928 елның 14 маенда төзелә. Аның составына юкка чыгарылган Самар губернасының Самар һәм Самар губернасының Мәләкәс өязенең өлеше кергән.

1930 елның 30 июлендә, СССРның округларның күпчелеге белән бергә, юкка чыгарылган; аның районнары Урта Идел краеның туры буйсынуга күчерелгән.
## Административ бүленеш
* Зур Глушица районы, 
* Екатериновка районы, 
* Елхау районы, 
* Кенәл районы, 
* Красный Яр районы, 
* Марьевка районы, 
* Самар районы, 
* Спасское районы, 
* Ставрополь районы,
* Троцк районы.
## Моны да карагыз
* Самар өязе
## Әдәбият
* Административное деление Союза ССР. М., 1929.

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урта Идел крае
Римма Закирова

**Римма Закирова** (Римма Рәис кызы Закирова, ,  — , ) — балет артисты, БАССРның атказанган һәм халык артисты (1998, 2010).
## Искәрмәләр
Рамил Зарифуллин

**Рамил Зарифуллин** (Рамил Ралиф улы Зарифуллин, ,  — , ) — РФ спортчысы (чаңгыда трамплиннан сикерүче), Россия чемпионатының көмеш мидәле яисе (2013).
## Искәрмәләр
Рәшит Җиһанов

**Рәшит Җиһанов** (Рәшит Рәхим улы Җиһанов, ,  — , ) — көйязар, профессор (1997), БАССРның һәм РФның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990, 2008), БРның көйязарлар берлеге әгъзасы (1980), БРның көйязарлар берлеге рәисе урынбасары (1992-2002).
Евгений Зинковский

**Евгени Зинковски** (Евгени Валери улы Зинковски, ,  — , ) — спортчы (заманча биш төр ярышы), 1983 елгы дөнья чемпионатының алтын (команда исәбендә) һәм бронза (шәхси исәптә) мидәлләре иясе, СССР чемпионатының бронза мидәле иясе (1985).
Аркадий Зинов

**Аркади Зинов** (Аркади Владимир улы Зинов, ,  — , ) — балет артисты, РФның атказанган артисты (2011), БРның атказанган һәм халык артисты (1997, 2002), Краснояр хореография көллияте директоры (2013-).
Айдар Зөбәйдуллин

**Айдар Зөбәйдуллин** (Айдар Хизбулла улы Зөбәйдуллин, ,  — , ) — биюче, БРның атказанган һәм халык артисты (1993, 1997).
Рәхим Ибраһимов

**Рәхим Ибраһимов** (Рәхим Кирәй улы Ибраһимов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БАССР ЮШ президиумы рәисе (1938-1946, 1937-1938 елларда урынбасар), БАССР азык-төлек сәнәгате министры (1946-1953).
Габдулла-Әмин Зөбәеров

**Габдулла-Әмин Зөбәерев** (Габдулла-Әмин Фәхри улы Зөбәерев, ,  — , ) — Башкорт академия драма театры актеры, БАССРның (1935) һәм РСФСҖның (1949) халык артисты.

«Галия» мәдрәсәсендә укый. Укыган вакытта сәхнәгә тартыла. Кайбер расланмаган мәгълүматлар буенча «Сәйяр» һәм «Нур» труппларында эшли. 1919 елдан Уфа татар күргәзмә театрында. Ул театр башкорт театрына кушылганлыктан, 1922 елдан гомеренең ахырына кадәр  Башкорт драма театры артисты булып эшли. 
  

Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Гафури театры актерлары
Антон Иванов (1983)

**Антон Иванов** (Антон Сергей улы Иванов, ,  — , ) — РФ кылычбазы, РФның спорт остасы (2000), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (2006), берничә мәртәбә РФ чемпионы, Европа чемпионы (2002, команда исәбендә).
Михаил Иванов (1905)

**Михаил Иванов** (Михаил Иван улы Иванов, ,  — , ) — инженер-механик, РСФСҖның атказанган уйлап табучысы (1965), ССҖБның нифет эшкәртү сәнәгате әтличниге (1967), Сталин премиясе лауреаты (1952).
Николай Ивашинцов

**Николай Ивашинсов** (Николай Васили улы Ивашинсов, ,  — , ) — рус янаралы, Беренче бөтендөнья сугыш вакытында артиллерия бригадасы командиры, артиллерия инспекторы.
Владимир Ивушкин

**Владимир Ивушкин** (Владимир Иван улы Ивушкин, ,  — , ) — Хезмәт даны орденының тулы кавалиры (1975, 1981, 1986).
Евгения Ивченко

**Евгения Ивченко** (Евгения Гордей улы Ивченко, ,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр нәмзәде (1969), БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1969), БАССРның атказанган нифетчесе (1966), ССҖБның шәрәфле нифет химиячесе (1981).

Төркем:Химиклар
Зәйни Игъдәүләтов

**Зәйни Игъдәүләтев** (Зәйни Сирай улы Игъдәүләтев, ,  — , ) — Башкорт академия драма театры актеры, БАССРның атказанган (1954) һәм халык (1970) артисты.
Илвирә Ибраһимова

**Илвирә Ибраһимова** (Илвирә Винир кызы Ибраһимова, ,  — , ) — биатлончы, чаңгычы, РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (2002), РФның атказанган спорт остасы (2007), 2006 елгы Паралимпия уеннарының бронза мидәле иясе (биатлон, 7,5 кмга шәхси узыш), 2002 елгы Паралимпия уеннарының көмеш мидәле әгъзасы (чаңгы узышы).
Игорь Мищенко

**Игорь Мичченко** (Игорь Тихон улы Мичченко, ,  — , ) — тау инженеры, техник фәннәр докторы (1984), профессор (1987), Россия таигый фәннәр академиясе акадимиге (1996), РФның атказанган фән эшлеклесе (1997), РФ ягулык һәм энергетика министрлыгының атказанган хезмәткәре (1998), СССРнең югары мәктәп әтличниге (1987), СССРнең шәрәфле нифетчесе (1990), РФның шәрәфле югары белем бирү хезмәткәре (2000), СССР уйлап табучысы (1985), РФ хөкүмәт премиясе лауреаты (1997, 2000), Губкин ис. премия лауреаты (1998, 2002, 2006).
Илмир Хәзетдинев

**Илмир Хәзетдинев** (Илмир Ришат улы Хәзетдинев, ,  — , ) — РФ трамплиннан сикерүчесе, 2015 елгы Кышкы Универсиаданың алтын (такым исәбендә) һәм көмеш (шәхси исәптә) мидәлләре иясе.
Йосиф Пинтус

**Йосиф Пинтус** (Йосиф Геннади улы Пинтус, ,  — , ) — Украина медия-эшмәкәре, «РБК-Украина» мәгълүмати агинтлыгын гамәлгә куючыларның берсе, аның хуҗасы һәм директоры.
Вениамин Йофе

**Вениамин Йофе** (Вениамин Виктор улы Йофе, ,  — , ) — СССР һәм РФ хокук яклаучысы, тарихчы, «Мемориал» җәмгыятенең Санкт-Петербургдагы бүлеге рәистәше (1989-?).
Ирина Шабанова

**Ирина Шабанова** (Ирина Николай кызы Шабанова, ,  — , ) — физик, физика-математик фәннәре докторы (1990), профессор (1993), СССР һәм Удмуртия дәүләт премияләре лауреаты (1985, 1994).

Төркем:Физиклар
Нәгыйм Ишбулатов

**'
**Нәгыйм Ишбулатов''' (Нәгыйм Хаҗгалим улы Ишбулатов, ,  — , ) — тел белгече, филология фәннәре докторы (1975), профессор (1981), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1980), Рус-башкорт сүзлеген (1964) төзүчеләрнең берсе.
## Искәрмәләр
Марат Кәбирев (1956)

**Марат Кәбирев** (Марат Мидхәт улы Кәбирев, ,  — , ) — боксчы, СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1979), СССР чемпионатының көмеш мидәле иясе (1979), РСФСР чемпионатының бронза мидәле иясе (1977-1979).
## Искәрмәләр
Имамгали Кадыйров

**Имамгали Кадыйров** (Имамгали Галим улы Кадыйров, ,  — , ) — җәррах һәм дәүләт эшлеклесе, медицина фәннәре докторы (1940), профессор (1940), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1947), БАССР сәламәтлек саклау халык комиссары (1929-1930), БАССР ЮШ рәисе (1947-1955), Башкортстан җәррахлар җәмгыяте рәисе (1947-1964).
Павел Казанков

**Павел Казанков** (Павел Семён улы Казанков, ,  — , ) — СССР җиңел атлетикачысы, тренер, РСФСР чемпионы (1949), СССР чемпионатының бронза медале иясе (1951, 1953).
Рәшит Камаев

**Рәшит Камаев** (Рәшит Борһан улы Камаев, ,  — , ) — иҗтимагыятьче, фәлсәфә фәннәре докторы (1986), профессор (1987), БРның атказанган фән эшлеклесе (1997).
## Искәрмәләр
Мотаһар Камалетдинев

**Мотаһар Камалетдинев** (Мотаһар Мирхәйдәр улы Камалетдинев, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, илаһиятче, мәгърифәтче, БАССР мөселманнары үзәк диния нәзарәте мөфтие (1936). 1926—1928 елларда Уфада чыккан «Диянәт» журналы эшчәнлегендә катнаша.
## Искәрмәләр
Әхмәт Исәнчурин

**Әхмәт Исәнчурин** (Әхмәт Ырысмөхәммәт улы Исәнчурин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БАССР мәгариф халык комиссары (1930), БК(б)Фнең Башкорт өлкә комитетының 2 нче сәркатибе (1931-1937), СССР ЭЭХКның махсус «өчлеге» әгъзасы (1937).
Таһир Камалов

**Таһир Камалов** (Таһир Таузах улы Камалов, ,  — , ) — дирижер, БРның халык артисты (1995), БР милли симфоник оркестрының сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры (1992-2011).
Айрат Кәримов (1941)

**Айрат Кәримев** (Айрат Таһир улы Кәримев, ,  — , ) — көйязар, пианиночы, БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1995), «Ирәндек» вокаль-инструменталь әнсәмблен оештыручы һәм сәнгать җитәкчесе (1970-1976).
Таһирҗан Кәримов

**Таһирҗан Кәримев** (Таһирҗан Шакир улы Кәримев, ,  — , ) — көйязар, БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1972), БАССРның атказанган артисты (1953).
Тимербулат Кәримов

**Тимербулат Кәримов** (Тимербулат Олег улы Кәримов, ,  — , ) — Россия эшмәкәре, миллиардер, «Русская медная компания» ҖЧҖның директорлар шурасы әгъзасы, язучы Мостай Кәримнең оныгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2018 ―  ордены (Россия) ― *Россиянең тарихи һәм мәдәни мирасын саклау, арттыру һәм популярлаштыру буенча актив эшчәнлеге өчен* 
* 2024 ― Россия Хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге премиясе ― *«Мостай» документаль фильмы өчен (продюсер буларак; команда составында)* 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Мәдәният өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Әхмәткамал Каспрански

**Әхмәткамал Каспрански** (Әхмәткамал Әхмәдинур улы Каспрански, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, РК(б)Фнең Башкорт өлкә комитетының 1 нче сәркатибе (1920).
Иван Кашапов

**Иван Кашапов** (Иван Ибраһим улы (Өршәт Кәшафетдин улы) Кашапов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, ?, 1945), Кырым һәм Балтыйк буе илләрендәге сугышларында күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Михаил Кийко

**Михаил Кийко** (Михаил Юрий улы Кийко, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, РФ Наркотиклар әйләнешен контрольдә тоту буенча идарә директоры урынбасары (2011-).
Сергей Кикин

**Сергей Кикин** (Сергей Валериан улы Кикин, ,  — , ) — РФ сурдоһоккейчесе (сакчы), РФның атказанган спорт остасы (2015), 2015 елгы Сурдлимпия (саңгыраулар арасында Олимпия) уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья чемпионы (2013).
Шамил Кинҗәкәев

**Шамил Кинҗәкәев** (Шамил Кәлимулла улы Кинҗәкәев, ,  — , ) — акробат, эквилибрист, БАССРның атказанган артисты (1990), БРның халык артисты (1997).
Салават Кирәев

**Салават Кирәев** (Салават Гаяз улы Кирәев, ,  — , ) — сыйрк артисты, кино актеры, БАССРның атказанган артитсы (1975), Г. Сәлам ис. Пермия лауреаты (1986).
Үрдәк кошлар

**Үрдәк кошлар** () — казсыманнар отрядыннан кошлар семьялыгы. 29–150 см зурлыктагы су кошлары. Ике казналык кырыенда тар гына аркылы мөгез пластинкалар урнашкан. Үрдәк кошлар судан азык эзлегендә мөгез пластинкалар аша сөзеп чыгарып, төрле азык табалар. Иркәк кошлар теше кошлардан аерылып тора. Күбесе яхшы чума. 150 ләп төре билгеле. Болар: үрдәкләр, казлар, казаркалар, аккошлар һ.б. Киң таралганнар; элекке Советлар Берлегендә 58 төре яши. Балалары күкәйдә җитлеге. Күбесе — аучылык объекты булып исәпләнә. Кыр үрдәге һәм соры каз төрләре борынгы вакытта йортлаштырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Фәһим Кәрүкев

**Фәһим Кәрүкев** (Фәһим Сайран улы Кәрүкев, ,  — , ) — СССР һоккейчесе, тренер, РФның атказанган тренеры (2004), СССР спорт остасы (1976), БАССРның атказанган физик мәдәният хезмәткәре (1994).
Соры ябалаклар

**Соры ябалаклар** () — ябалаксыманнарның бер ыругы. Озынлыгы 33–84 см, зур чырайлы, озын койрыклы, йомшак каурыйлы кошлар, бармаклары да каурыйлар белән капланган. Ауразия, Америка һәм Төньяк Африканың урманнарында — 12 төре, элек Советлар Берлеге, Россия һәм Татарстанда 3 төре яши: соры ябалак, озын койрыклы ябалак, сакаллы ябалак. Ауга төн җиткәч чыгалар. Кимерүчеләр, кошлар, бакалар белән тукланалар.
Әүдеки чиркәве (Казан)

**Әүдеки чиркәве** (), изге  бөек газаплар чигүче Әүдеки чиркәве () —  Казанның Вахит районында, Федосеев урамында урнашкан праваслау гыйбадәтханәсе. Рус праваслау чиркәвенең Татарстан митрополиясе Казан епархиясенә карый. Чиркәү 1734 елда төзелә; 1932 елның 31 мартында ТатҮБК карары белән ябыла, бинасы Дәүләт сәяси идарәсе (ГПУ) карамагына күчерелә, ГПУ-дан соң төрле хуҗалык максатлрында кулланыла (электрик ярымстансасы, агач эшкәртү цехы); 1998 елда кире Рус праваслау чиркәвенә кайтарыла.

Төркем:Казан православие чиркәүләре
Ковролин

**Ковролин** (келәм япма) — йомшак идән япмасы. Тулысынча барлык бина өчен билгеләнелгән.

Келәмнән аермалы буларак, ковролин - чиксез озынлыктагы һәм кабатлана торган вак рәсемле рулон материал.

Элекке заманда келәм япмаларын кәнкрит бүлмә үлчәменә карап ясаганнар. Соңрак стандарт үлчәмнәргә күчкәннәр. Баскычлар өчен келәм популяр булуына сәбәпле рулон ковролин туган.

Төркем:Төзү материаллары
Үрдәкләр

**Үрдәкләр** — үрдәк кошлар семьялыгыннан берничә ыругның гомуми исеме. Киң таралганнар. Элекке Советлар Берлегендә 35–36 лап төре яши. Алар арасында иң әһәмиятлеләре: елга үрдәге, чумгалак үрдәк. Татарстанда иң билгеле төре — кыр үрдәге.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үрдәк кошлар
Виктор Анохин

**Виктор Анохин** (Виктор Фөдор улы Анохин, ,  — , ) — СССР җиңел атлетикачысы, тренер, СССР чемпионы (1978).
Геннадий Киселев

**Геннади Киселөв** (Геннади Семөн улы Киселөв, ,  — , ) — Советлар Берелеге Каһарманы (1946).
Иосиф Кисселһоф

**Йосиф Кисселһоф** (Йосиф Кисселһоф, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1967), профессор (1968).
Иван Князев

**Иван Кнәзев** (Иван Николай улы Кнәзев, ,  — , ) — Сәвитләр Берелеге каһарманы (1945). Украина һәм Беларус территориясендәге сугышларында күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.