open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казылык

**Казылык** - каклаган ат яки сыер итеннән әзерләнгән татар милли ризыгы. Шулай ук башка төрки халыкларда да бар (мәсәлән, , ).

## Казылык әзерләү
Казылык әзерләү өчен яңа суйган ат яисә симез сыер итенең корсак өлешен һәм сөяксез җирен алалар (яңа суйган терлек ите тоз белән борычны яхшырак сеңдерә).

Итне ваклап турагач, күбрәк итеп тоз, кара борыч сибеп болгаталар да, ышкып тозын-борычын сеңдерәләр. Аннары итне эмальле кастрюльгә салып, тастымал белән каплыйлар һәм 15 сәгатьтән алып тәүлек ярымга кадәр салкында тоталар.

Ат яки сыер эчәген салкын суда яхшылап юалар, эчке ягын әйләндереп, лайласын кыралар һәм, өч-дүрт кат әйбәтләп югач, кире әйләндереп, эчәкнең бер башын җеп белән бәйлиләр.

Тураган әзер ит белән майны аралаштырып, эчәккә тыгызлап тутыралар. Казылык әзерләү өчен алынган итнең чама белән 30 проценты май булырга тиеш. Ит бик майлы булса, артык мае аксын өчен, эчәкне берничә җирдән энә белән тишәләр. Итне тутырып бетергәч, эчәкнең ачык башын бәйлиләр дә берничә көнгә кояшлы һәм җилле урынга эләләр. Аннары, өлгертеп җиткерү өчен, 2 — 2,5 айга салкынча караңгы урынга элеп куялар.

Әзер казылык 4—5 ай сакланырга мөмкин, аны чи килеш тә, пешереп тә ашыйлар.

Пешергәндә казылыкны бөтен килеш кастрюльгә җылы суга салып, сүрән утка куялар. Кайнап чыккач, берничә җирдән энә белән тишәләр һәм 1,5 сәгать чамасы пешерәләр. Пешкән казылыкны кайнар көе дә, суытып та ашыйлар.

Казылыкны (кайнар көе һәм салкын килеш) өстәлгә колбаса кебек үк, ләкин мае һәм формасы саклансын өчен, калынрак итеп турап куялар.

## Ат итеннән казылык (икенче ысул)
Симез ат итенең корсак өлешен 2 см киңлегендә, 7—8 см озынлыгында турыйлар да, тоз белән борыч сибеп, яхшылап болгаталар һәм 2—3 көнгә салкынга куялар.

Аннары итне чистарткан сыер эчәгенә тыгызлап тутыралар да, эчәкнең баш-башларын яхшылап бәйләгәч, яңадан салкынга (кышын 5—6 көнгә кар астына) куялар. Шулай әзерләгән казылыкны чормага яисә башка караңгы урынга элеп, 2 — 3 ай буена какланганчы тоталар.

## Пешкән (кайнар) казылык
Сыер яисә ат итенең майлы йомшак җирен алып (корсак ите әйбәтрәк) урман чикләвеге зурлыгында турыйлар яисә эре тишекле ит тарткычтан чыгаралар, тоз, борыч сибеп яхшылап болгаталар да 1,5 — 2 тәүлек салкында тоталар. Аннары иткә вак кына тураган башлы суган я сарымсак өстиләр һәм тагын болгаталар. Итне чистарткан, юган сыер эчәгенә тутыралар һәм, баш-башларын бәйләп, тозлы җылы суга салып, лавр яфрагы һәм 2—3 төймәгән кара борыч өстәп пешерәләр.

Казылыкны табынга кайнар көе бирәләр, кирәк булса, пешергәч, бөтен килеш табага салып, духовкага куеп кызартып алырга мөмкин. Сарык итеннән дә казылыкны шулай ук әзерлиләр, тик эчәкне түгәрәкләп бәйлиләр һәм пешкән казылыкны духовкада майда кыздыралар.

Төркем:Татар ризыклары
Кыргый ат

**Кыргый ат** (*Equus ferus*) — атлар ыругына керүче хайван. Йорт атының нәсел башы.

## Астөрләр
* Йорт аты (E. f. caballus)
* Тарпан (E. f. ferus)
* Пржевальский аты (E. f. przewalskii)
* Equus ferus silvestris

Тарпаннар әле XVIII—XIX гасырларда Идел, Җаек, Тын елгалары буйларында яшәгән. Аларның юкка чыгуы дала җирләрен игеннәр өчен үзләштерү сәбәпле булган дип исәпләнелә. Соңгы тарпан 1918 елда Полтава губернасында үлгән. Аның калдыклары төрле музейларда саклана.

Төркем:Атлар
Төркем:Юкка чыгып баручы төрләр‎
Хәбра Рахман

**Хәбра Рахман** (чын исеме **Хәбибрахман Габдрахман улы Габдрахманов**) — татар шагыйре, язучы.

Ул 1914 елның 26 ноябрендә Татарстанның Балтач районы Яңгул авылында ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Аңа сигез яшь тулганда әти-әнисе үлә, сеңелләре һәм энесе аның кулына кала. Туганнарын туйдыру өчен Хәбра авыл баена эшкә яллана. Ятимнәрне нужадан һәм ач үлемнән балалар йорты коткарып кала.

Җиде сыйныф белем алгач, Саба районының Курсабаш авылы мәктәбендә укыта башлый. 1931 елда Казанга килә, Татрабфакта, аны тәмамлагач Казан педагогия институтында укый. 1936—1938 елларда Алабуга педагогия училищесында укыта.

1938 елның ахырында Хәбра Рахман Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. Ул атаклы Халхин-Гол сугышларында катнаша, «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнә. Хәрби хезмәттән кабат Алабугага кайта, педагогия училищесында, китапханә техникумында татар теле һәм әдәбияты укыта, 1940—1941 елларда район газетасының мөхәррире була.

Бөек Ватан сугышы башлану белән фронтка китә, сугышның башлангыч чорындагы канкойгыч, күп югалтулы авыр сугыш операцияләрендә катнаша. Калинин фронтында шундый бәрелешләрнең берсендә авыр яралана һәм 1942 елның ноябрендә үлә. Аның җәсаден Калинин өлкәсенең Максатиха станциясе янында җирлиләр.

Хәбра Рахманның әдәби эшчәнлеге узган гасырның утызынчы елларында башлана. Беренче шигырьләре һәм хикәяләре «Ялчы» газетасы битләрендә дөнья күрә. Казан педагогия институтында уку елларында сәләтле язучы булып формалаша. Аның көннең актуаль темаларына язылган шигырьләре, хикәяләре һәм очерклары өлкә газета-журналларында еш басыла. 1937 елда «Чәчәк ява» исемле беренче җыентыгы басылып чыга.

Халхин-Голда япон самурайларына каршы сугышларның тәэсире астында Хәбибрахман Рахман совет солдатларының героик көрәшенә багышлап «Сугышта» дигән очерк яза. Ул «Совет әдәбияты» журналының 1940 елгы 5-6 саннарында басыла. «Шомырт чәчәкләре» повесте тәмамланмыйча кала. Язучы Дибәҗә Каюмова аның тормышына багышлап язган повестен шуның өчен дә «Өзелгән шомырт чәчәкләре» дип атады. «Хәбра исән булса, татар поэзиясенә күп нәрсә бирер иде», дип язды олы шагыйребез Сибгат Хәким.

Хәбра Рахман турындагы, аның тормышы һәм иҗаты турында күп мәгълүмат-истәлекләр Яңгул авылы мәктәбе музеенда тупланды.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Шәриф Хөсәенов

**Шәриф Нургали улы Хөсәенов** — татар язучысы, драматургы, һөнәре буенча табип-терапевт.
## Тәрҗемәи хәл
Ул 1929 елның 26 ноябрендә Татарстанның Буа районы Өчмунча авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган. Башлангыч белемне — туган авылында, җиде сыйныфны — күрше Килдураз авылында һәм 1947 елда Буа шәһәренең Мулланур Вахитов исемендәге урта мәктәбен тәмамлагач, Казанга килеп, медицина институтының дәвалау–профилактика факультетына укырга керә. 1953 елда институтны тәмамлап, табип булып эшли башлый. 1960—1962 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар берлеге каршындагы Югары әдәби курсларда укый. Укуын тәмамлап кайтканнан соң — Казан шәһәренең 2нче номерлы поликлиникада участок табибы хезмәтендә.

Язучы—драматург буларак, Шәриф Хөсәенов киң катлау укучыга һәм тамашачыга үзенең «Профессор кияве» (1952) исемле комедиясе белән таныла. Бу әсәр пьесалар буенча уздырылган республика конкурсында икенче премиягә лаек була һәм шул ук елны Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә куела башлый. Драматургның шуннан соң иҗат иткән драма әсәрләреннән «Зөбәйдә — адәм баласы» (1961) трагикомедиясе һәм «Әниемнең ак күлмәге» (беренче исеме «Әни килде», 1968) драмасы тагы да зуррак уңыш казана. Әдипнең «Бирнәле кыз» (1954), «Егерме ел үткәч» (1962) исемле кечкенә күләмле песалары да үз вакытында төрле театр сәхнәләрендә уйнала.

Шәриф Хөсәенов драма һәм комедияләре композицион яктан оста корылган булуы, образларның кискен фикри каршылыклар, конфликтлы ситуацияләр аша ачылуы һәм алынган проблемаларның заман рухында, сәнгатьчә үтемле хәл ителүе белән характерлы.

Шәриф Хөсәенов «Мәхәббәт сагышы» (1964) исемле  һәм юмористик, сатирик хикәяләр авторы буларак та билгеле.

Әдәби хезмәтләре өчен Шәриф Хөсәенов 1979 елда «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнде. Аңа шулай ук Татарстанның атказанган табибы дигән мактаулы исеме бирелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әдәби мирас сайты 
* Язучы биографиясе

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Терапевтлар
Төркем:Язучы-табиблар
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Казан дәүләт консерваториясе

**Нәҗип Гаяз улы Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясе (академия)** — Казанның югары музыкаль уку йорты. 1945 елда нигез салынган. 2001 елда уку йортына Нәҗип Җиһанов исеме бирелгән.

## Тарих
Казан дәүләт консерваториясе Идел буе һәм Урал республикалары халыклары арасыннан югары дәрәҗәле музыкантлар (педагоглар, башкаручылар, композиторлар, музыка белгечләре) әзерләр өчен барлыкка китерелә. Аның беренче ректоры татар мәдәнияте һәм сәнгате эшлеклесе Нәҗип Җиһанов (1911 — 1988) була.

1990 елда консерватория нәшер итү хокукына ия була һәм фәнни, укыту һәм нота басмалары чыгара башлый. 1997 елда консерваториядә опера студиясе ачыла.

## Төзелеше
Югары уку йортында 8 факультет һәм егерме кафедра бар. Шулай ук өч еллык аспирантура да бар.
## Бүләкләре
* 2025 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены

## Билгеле кешеләре

### Ректорлар
* 1945―1988 ― Нәҗип Гаяз улы Җиһанов
* 1988―2021 ― Рубин Кәбир улы Абдуллин
* 2021 елның 1 июненнән ректор  ― Вадим Роберт улы Дулат-Алиев

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

* Олег Лундстрем
* Әнвәр Бакиров
* Алмаз Монасыйпов
* Ренат Еникиев
* София Губайдулина
* Илһам Шакиров
* Мәхмүт Нигъмәтҗанов
* Мәсгудә Шәмсетдинова
* Галина Казанцева
* Ренат Ибраһимов
* Рафаэль Билялов
* Фәридә Салитова
* Айрат Ишморатов
* Земфира Сәйдәшева
* Лилия Сәрвәрова
* Наилә Әлмиева
* Алсу Фәйзуллина

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.kazanconservatoire.ru/ 
* http://www.kazan1000.ru/rus/conservatory/kazan.htm 
* http://moyakazan.narod.ru/abitura10.html
* http://www.edu.ru/abitur/act.3/ds.1/isn.217/index.php

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Казан югары уку йортлары
Төркем:Нәҗип Җиһанов хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе
Төркем:«Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Куйбышев сусаклагычы

**Куйбышев сусаклагычы** — Идел елгасының урта өлешендә, Сембер һәм Самара өлкәләрендә һәм бер өлеше Татарстанда урнашкан сусаклагыч. Компартия һәм дәүләт эшлеклесе В.В. Куйбышев хөрмәтенә аталган.

Иделдә В.И. Ленин исемендәге Идел ГЭСы буасы төзелгәннән соң барлыкка килә. 1955–1957 елларда су белән тулды. Яр буеның гомуми озынлыгы — 2604 км, Татарстанда — 1392 км; мәйданы — 6,15 мең км² (шушың 51 % Татарстанда); су күләме — 57,3 км³; озынлыгы — 510 км; иң киң урыны — 27 км; уртача тирәнлеге — 8 м, буа янында — 41 м, Казан янында 16–18 м. Кораблар йөрешле, суы сугару өчен һәм су белән тәэмин итүдә кулланыла, балык тотыла.

Төркем:Татарстан сусаклагычлары
Эукариотлар

**Эукариотлар** яки **төшлеләр** (лат. *Eucaryota*) — тере организмнарның бер өспатшалыгы. Эукариотларның төп үзенчәлеге — күзәнәк составында төш булу.

Төшлеләргә бактерияләрдән һәм архейлардан кала барлык организмнар керә.

## Патшалыклар
* Хайваннар
* Үсемлекләр
* Гөмбәләр
* Иң гади төзелешлеләр

## Күзәнәк төзелеше
# Төшчек
# Төш
# Рибосома
# Везикула
# Кытыршы эндоплазматик челтәр
# Гольджи аппараты
# Күзәнәк тышчасы
# Шома эндоплазматик челтәр
# Митохондрия
# Вакуоль
# Гиалоплазма
# Лизосома
# Центриоль

Үсемлек күзәнәкләрендә шулай ук хлорофилл туплаган хлоропластлар һәм башка пластидлар да бар.

Күзәнәк органоидлары төзелеше буенча 3 төргә бүленә:

**Икемембаналылар:** төш, митохондрия, пластидлар(хлоропластлар, хромопластлар, лейкопластлар, һ.б.);

**Бермембаналылар:** эндоплазматик челтәр, Гольджи аппараты, лизосомалар, вакуоль;

**Мембранасызлар:** рибосома, центриоль.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Төшсезләр


Төркем:Цитология
Төркем:Доменнар (биология)
Хайваннар

**Хайваннар** (лат. *Animalia* яки *Metazoa*) — хәзерге вакытта биологик патшалык буларак каралган организмнар төркеме. Төркем Аристотель тарафыннан ук аерып каралган.

Безнең планетада тереклек итүчеләр арасында 1,5—2 млн төр хайван исәпләнә.

Аларны зоология (грекча «зоон»— хайван һәм «логос» — фән; тәгълимат) фәне өйрәнә. Хайваннарның үзләренә генә хас билгеләре бар: бу — гетеротроф туклану, нык күзәнәк стенкасы булмау, күзәнәкләрдә центриольләр булу, матдәләр алмашының үзенә бертөрле үзенчәлекләре, хәрәкәтчәнлек, чикләнгән үсү һ. б.

Бу билгеләрнең кайберләре, мәсәлән, күзәнәкчел төзелешле булу һәм туклануга, сулау, үсү, үсеш һәм үрчүгә сәләтлелек хайваннарга гына түгел, бәлки үсемлекләргә, гөмбәләргә, бактерияләргә дә хас.
Хайваннарның башка билгеләре үсемлекләрдә булмый. Боларга, мәсәлән, гетеротроф туклану һәм актив хәрәкәтләнү керә. Барлык хайваннарга хас булганча, әзер органик матдәләр белән туклану гөмбәләрдә, күпчелек бактерияләрдә һәм паразит үсемлекләрдә генә күзәтелә. Актив хәрәкәтләнү — күпчелек хайваннарга хас билге.
Үсемлекләрдән, гөмбәләр һәм бактерияләрдән аермалы буларак, күпчелек хайваннарның органнар системалары — аш кайнату, сулыш, нерв системасы һ.б. бар.

Барлык хайваннар өчен тәннең төгәл симметрияле булуы хас. Күбесендә, мәсәлән май коңгызында, елга кысласында, бака һәм бүредә, тәннең уң һәм сул якларында бер үк төрле парлы органнар урнаша. Мондый хайваннарның тәне аша уйда хайванны көзгедәгечә чагы­лыш тапкан ике яртыга бүлә торган бер генә яссылык үткәрергә мөмкин. Парлы органнары симметрияле урнашкан хайваннар — ике яклы симметриялеләр, ә тән симметриясе ике яклы симметрия дип атала. Ике яклы симметриялелек актив хәрәкәтләнүче барлык хайваннарга хас.

Аз хәрәкәтләнүчән яки утрак тереклек рәвеше алып баручы хайваннарның тән симметриясе башкача һәм тышкы күренеше белән үсемлек чәчәгенә, шар, чатырга охшаш, мәсәлән, болытсыманнар һәм эчәккуышлылар. Аларның тәне аша уйда берничә яссылык үткәрергә мөмкин, аларның һәркайсы хайванны көзгедәгечә бер-берсенә охшаш ике яртыга бүлә. Бу яссылыкларның кисешү сызыклары кисешү үзәгеннән нурлар булып тарала. Моны нурлы симметрия дип атыйлар. Мондый төзелеш аз хәрә­кәтләнүчән яки берегеп яшәүче хайваннарга табышын эләктереп алырга һәм теләсә кайсы яктан куркыныч якынлашуын сизәргә мөмкинлек бирә.
Озын тарихи үсеш процессында хай­ваннарда гаять төрле яшәү шартларына һәм туклану характерына җайлашулар барлыкка килгән. Хайваннар дөньясының күптөрлелеге күбрәк шуның белән аңлатыла.

Хәзерге вакытта зоологлар хайваннар патшалыгын ике аспатшалыкка —  Беркүзәнәклеләргә һәм  Күпкүзәнәклеләргә бүләләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Йорт хайваннары
* Зоология
* Биология

*
Төркем:Эукариотлар
Төркем:Патшалыклар (биология)
Атлар

**Атлар** (лат. *Equus*) — Атсыманнар гаиләлегенә керүче бердәнбер ыруг.

## Төрләр
Атлар ыругына җиде төр керә:
* Кыргый ат (*Equus ferus*)
* Кианг (*Equus kiang*)
* Колан (*Equus hemionus*)
* Ишәк (*Equus asinus*)
* Тау Зебрасы (*Equus zebra*)
* Чүл Зебрасы (*Equus grevyi*)
* Тигезлек Зебрасы (*Equus quagga*)

## Шулай ук карагыз

*
Механика

**Меха́ника** ( — машина ясау осталыгы) — җисемнәрнең механик хәрәкәтен өйрәнүче фән. Механика өч бүлеккә бүленә:
* Кинематика — җисемнәрнең хәрәкәтен аларның хәрәкәт итү сәбәпләреннән башка карый.
*Динамика — материаль җисемнәрнең көчләр тәэсир итүе астындагы хәрәкәтләрен һәм аларның үзара яки тирә-яктагы җисемнәр белән тәэсир итүен өйрәнә.

* Статика — жисемнәрнең көчләр тәэсирендә тикторыш халәтен өйрәнә.

Өйрәнү шартлары буенча механика 4кә бүленә:

* Классик механика(зур(x>>h җисемнәрнең кечкенә (v>h)

* Релятивистик квант механикасы(v~c, x~h)

Бу фән үз башлангычын берничә борынгы мәдәнияттән ала.

## Механик системалар
Механика өйрәнүче җисемнәр **механик [[система]]лар** дип атала. Механик система билгеле *k* санындагы иреклек дәрәҗәсенә ия һәм гомумиләштерелгән *q<sub>1</sub>, … q<sub>k</sub>* координаталары белән тасвирлана. Механиканың бурычы булып механик системаларны өйрәнү һәм аларның вакыт буенча эволюциясен билгеләү тора. 

Иң мөһим механик системалар булып түбәндәгеләр тора:
* материаль нокта
* гармоник осциллятор
* математик маятник
* абсолют каты җисем
* абсолют сыгылмалы җисем
* тоташ мохит?

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Классик механика
* Квант механикасы

Төркем:Механика
Атом физикасы

**Атом физикасы** - атомнарны электроннар һәм төштән торучы изоляция эчендәге система буларак өйрәнүче фән. Беренче чиратта ул атомнарның электрон конфигурациясен һәм аның үзгәрү шартларын һәм сәбәпләрен өйрәнә.

Еш кына атом физикасы белән төш энергиясен һәм бомбасын бәйлиләр. Бу *төш* һәм *атом* сүзләренең синоним буларак кулланылуыннан килә. Ләкин физиклар атом физикасы белән төш физикасын аералар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Атом физикасы
Хәйдәр Гайнетдинов

**Хәйдәр Гайфетдин улы Гайнетдинов** — татар шагыйре, язучы, тәрҗемәче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1983 елдан).

Ул 1952 елның 27 ноябрендә Татарстанның Зәй районы Дүрт Мунча авылында хезмәткәр гаиләсендә туган. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң (1970), бер ел колхозда эшли, аннары, Казанга килеп, 1971—1976 елларда Казан Дәүләт университетының татар филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1976 елның апреленнән бирле ул матбугат эшендә: «Ялкын» журналы редакциясендә җаваплы секретарь вазифаларын башкара.

Хәйдәр Гайнетдинов — әдәбиятка җитмешенче еллар башында килгән яңа буын татар шагыйрьләреннән берсе. Шигъри әсәрләре белән ул республика кљндәлек матбугатында 1974 елдан бирле катнаша, 1982 елда Татарстан китап нәшриятында лирик шигырьләре һәм бер поэмасы («Иске кара урман») тупланган «Ут теле» исемле тәүге җыентыгы дөнья күрә.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Атсыманнар

**Атсыманнар** (лат. *Equidae*) — тактояклы имезүче хайваннар гаиләлеге. Үзенә бер исән һәм берничә үлеп беткән ыругны берләштерә.

## Ыруглар

Рәсем:Hyracotherium Eohippus hharder.jpg|Гиракотерий
Рәсем:F John Series 2 Protorohippus card 5.jpg|Орогиппус
Рәсем:Mesohippus.jpg|Мезогиппус
Рәсем:Hipparion3.jpg|Гиппарион

* Хәзерге вакытта исән ыруглар:
** Атлар

* Үлеп беткән ыруглар:
** Гиракотерий
** Орогиппус
** Мезогиппус
** Гиппарион

Төркем:Имезүчеләр гаиләлекләре
Төркем:Тактояклылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
## Искәрмәләр
Биофизика

**Биофи́зика** ( — *[[тереклек]]*,  — *[[табигать]]*) - физика һәм хәзерге биологиянең бер бүлеге. 

Тере табигатьнең молекулалардан һәм күзәнәкләрдән алып биосферага кадәр барлык баскычларының физик аспектларын һәм биологик системалардагы физик процессларны һәм биологик объектларга төрле физик факторларның тәэсирен өйрәнүче фән.

Биофизикада тере системаларны өйрәнү өчен күп төрле техникалар кулланыла. Алар арасына традицион техникалар белән беррәттән флюоресцент сурәт төшерү, электрон микроскоплар, рентгеноструктур анализ, төш-магнит резонансы спектроскопиясе, атом-көч микроскоплары һ.б. кебек заманча техникалар да керә.

Фәнни дисциплина буларак, биофизика XX гасырда биология, физика (матдәләр һәм физик кырлар хәрәкәтенең гомуми үзлекләрен һәм законнарын өйрәнә торган фән) һәм физик химия кушылуында барлыкка килде; физиология, биохимия һәм цитология белән тыгыз бәйләнгән. Биофизика физик методларны һәм төшенчәләрне организмның тереклек эшчәнлеге процессларын өйрәнүдә куллану нигезендә үсте. Ул бүген дә формалашуын дәвам иттерә. Б.ның өйрәнү объекты — бербөтен организмнар (хайваннар, үсемлекләр, микроорганизмнар), аерым әгъзалар, тукымалар һәм күзәнәкләр. Биофизика биологик объектның механик, электрик, магнитик, оптик һ.б. физик үзенчәлекләрен, әлеге факторларның организмнарга йогынтысын тикшерә. Моннан тыш, биофизика хайваннар организмында бара торган физик-химик процесслар турындагы мәгълүматларны да колачлый. Алары аерым дисциплина булып биофизик химиягә аерылды. Биофизика тикшеренүнең физик һәм физик-химик методларын куллана, соңыннан аларга математик анализ ясый. Әлеге методларга түбәндәгеләрне кертәләр: калориметрия, колориметрия,нефелометрия,ультрацентрифугалау, электрофорез, спектраль анализ, рентгеноструктур анализ, электрометрии методлар һ.б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.: В39 Ф.Набиев, Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биофизика
Розачалар

**Розасыманнар** (лат. *Rosáceae*) — розачәчәклеләр тәртибенә керүче үсемлекләр гаиләлеге.

## Ыруглар

100 - 120 ыруг, алар эчендә 3000 - 4000 төр бар.

## Вәкилләре
Розасыманнар гаиләлегенә алма, груша, чия, слива, төче чия, шәфталу, абрикос, бадам, шомырт, миләш керә. Куаклы үсемлекләрдән кура җиләге, кара бөрлегән, ә үлән үсемлекләрдән каен җиләге киң таралган.

Ин киң таралганнары:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , Гөлҗимеш яки Гөлчәчәк.

## Тышкы төзелеше
Розасыманнар тышкы күренешләре белән күп төрле. Органнарның төзелеше белән алар бер-берсеннән бик нык аерыла. Розасыманнарның күбесе туры сабаклы, буын аралары озын.

### Чәчәк төзелеше
Чәчәкләрнең формасы дөрес, чәчәк түшәкләре киң, кәсә рәвешендә. Аларның тирәлеге ике катлы, 5 кәсә яфракчыгыннан һәм 5 таҗ аерчасыннан тора. Үсемлекләрнең кубесендә яшел яфраксыман очлы биш үсентедән торучы кәсә аслыгы бар. Бу яфракчыклар кәсә астына терәлеп үк үсәләр. Күпчелек розасыманнарның чәчәгендә серкәчләр мул була, алар чәчәк түшәге кырыенда үсә.

## [[Җимеш]]ләре
Розасыманнардан  төрле үсемлекләрнең җимешлекләр саны бертигез булмаска мөмкин. Чәчәкләрнең кайберләрендә алар күп була; алар яссы, кабарынкы яки бокалсыман чәчәк түшәгенең үзәк өлешендә урнашалар. Мондый очракларда һәр җимешлектән кечкенә аерым бер җимеш, ә бөтен чәчәктән −күп санлы чикләвекчекләр − коры җимешләр яисә күпләгән сусыл җимешләр барлыкка килә.

Җимешлекләр күп булган чәчәкләрдә җимеш өлгерә барган саен чәчәк түшәге зураеп үсәргә һәм сусыл булып әверелергә мөмкин.

## Шулай ук карагыз

* Чәчәкләр
* Пасленчалар
* Кыяклылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
**Корчагина В.А**. Биология: Үсемлекләр, бактерияләр, гөмбәләр, лишайниклар:  Урта мәкт. 6-7 кл. өчен дәреслек / Русча 20 нче басмадан Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗ.- Казан: Мәгариф, 1993-280 б.: ил.

© Издательство " Прсвещение" 1988

© Татарчага тәрҗемә. Татарстан китап нәшрияты, 1989

© Шәрифуллин Ф.Ә., Абдульманова Е.Г., Әминов Ю.З. тәрҗемә, 1993, үзгәрешләр белән. 

Төркем:Розачәчәклеләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Икеөлешлеләр
Ишәк

**Йорт ишәге** (лат. *Equus asinus asinus*) — Африка ишәгенең (*Equus asinus*) кулга ияләштерелгән астөре. Кешелек тарихында зур роль уйнаган.

## Кулга ияләштерү

Ишәкләр атлар белән чагыштырганда күпкә иртәрәк кулга ияләштерелгәннәр. Б. э. к. 4000 ел элек Нил дельтасы буенда кулга ияләштерелгән ишәкләрне кулланганнар.

## Искәрмәләр



Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Атлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Буза

**Буза́** — озак кайнаткан сөт төсендәге баллы куе эчемлек, ул десерт итеп бирелә һәм кунакларга карата зур хөрмәт билгесе булып санала.

## Әзерләү ысулы
Бузаны ваклаган солы ярмасыннан, шулай ук “Геркулес”тан һәм талканнан да әзерләргә була.

Ваклаган солы ярмасын, салкын суда югач, 10—30 минут өстен каплап җылы суда тотарга. Бүрттергән ярманы сөзеп табага яки калайга салырга да өстеннән уклау белән тәгәрәтеп изәргә. Аннан соң ярманы, чиста калайга бушатып, мичкә киптерергә куярга. Шул рәвешле эшкәртелгән ярма буза әзерләүгә ярый. Ярманы бүрттереп киптергәч, он итеп тартырга кирәк.

Зур савытка әзер солы оны, ике стакан бодай оны, кайнап торган атланмай салып барысын да бергә яхшылап болгатырга. Аннары бик кайнар су салып камыр сыман булганчы тугларга. Шуннан соң савытны, җылысы саклансын өчен, әйбәтләп ябып 30 минут тотарга да массаны кайнаган су белән сыекларга.

Апара бүлмә температурасына кадәр суынгач, изгән чүпрә, бер стакан шикәр комы өстәп әчетергә. Күпереп менгән массаны кайнаган җылы су белән тагын сыекларга, әйбәтләп болгатырга һәм нечкә иләктән сөзәргә. Иләктә калган массага су салып тагын сөзәргә, шулай да бузаны артык сыеклатырга ярамый. Иләктә калган сыгынтыны ташлыйлар. Сөзгән бузага тагын бер-ике стакан шикәр комы өстәп болгатырга да әчесен өчен җылы урынга куярга. Әчкелтем булып күперә башлагач, буза әзер була. Эчәр алдыннан теләгән кешегә бузага шикәр комы өстәргә мөмкин. Бузаны салкын урында саклыйлар.

«Геркулес»тан да бузаны шулай ук әзерлиләр.

**6—7 литр буза әзерләү өчен:** 1 тартма «Геркулес» яки 1 кг солы ярмасы, 100 г атланмай, 25— 30 г чүпрә, 50 г бодай оны һәм 500 г шикәр комы.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Урысчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Эчемлекләр
Россия сумы

**Россия сумы** () — Россия Федерациясенең акча берәмлеге.

ISO 4217 буенча Россия сумының коды — **RUB**. 1998 елдагы деноминациягә кадәр **RUR** коды кулланылышта була.

Россия, танылмаган Көньяк Осетия, Абхазия һәм өлешчә танылган ДХҖ, ЛХҖ республикалары территорияләрендә кулланыла.

10, 50, 100, 500, 1000, 5000 сумлык кәгазь акчалар, 1, 5, 10, 50 тиенлек һәм 1, 2, 5, 10 сумлык тәңкәләр рәвешендә була ала. 1 сум 100 тиенгә тигез.
## 1997 елдагы банкноталар

## 2017 елдагы банкноталар

Төркем:Россия икътисады
Төркем:Акча берәмлекләре
Гидрология

**Гидроло́гия** (,  — *су* +  — *өйрәнү* сүзләреннән) — табигать суларын, аларның атмосфера һәм литосфера белән тәэсирен һәм шулай ук алардагы процессларны (парга әйләнү, туңу һ.б.) өйрәнүче фән.

## Бүлекләре
* **[[Гидрохимия]]** — табигать суларының химик үзлекләрен өйрәнә. 
* **[[Гидробиология]]** — судагы тереклекне һәм биологик процессларны өйрәнә.
* **[[Гидрогеология]]** — җир асты суларының килеп чыгышын, төзелешен һәм хәрәкәт кануннарын өйрәнә.
* **[[Гидрометеорология]]** — су өслеге һәм атмосфераның ас катлары арасындагы алмашыну процессларын өйрәнә. 
* **[[Изотоп гидрологиясе]]** — суның изотопик үзлекләрен өйрәнә.
* **[[Океанология]]** — океаннарның үзлекләрен өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гидрология
Гидрофизика

**Гидрофи́зика** — гидрология һәм геофизика фәннәренең гидросфераның (Җирнең су катлавы) үзлекләрен һәм андагы процессларны өйрәнүче бер бүлеге. 

Гидрофизика түбәндәге мәсьәләләр белән эш итә:
* суның (барлык халәтләрендә) молекуляр төзелеше;
* су, боз һәм карның физик үзлекләре: җылы үткәрүчелеге, җылысыешлыгы, радиацион, электрик, радиоактив, акустик, механик (сыгылмалылык һ.б.);
* сулыкларда һәм су агымындагы күренешләр: динамик (агымнар, дулкыннар, су күтәрелеше һәм чигенеше һ.б.), термик (сулыкларның җылынуы һәм суынуы, парга әйләнү һәм конденсация, бозның һәм карның барлыкка килүе һәм эрүе), яктылыкның су катламында йотылуы һәм таралуы һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гидрофизика
Австро-Маҗарстан

**Австро-Маҗарстан** (; рәсми рәвештә 1868 елның 14 ноябреннән —  — *Патшалыклар һәм Рейхсратта тәкъдим ителгән җирләр, шулай ук Изге Стефанның Маҗарстан таҗы җирләре*; рәсми булмаган тулы исеме Австро-Маҗарстан монархиясе, , , , , , ) — 1867—1918 елларда Үзәк Аурупада булган күпмилләтле дәүләт; Австрия һәм Маҗарстанның реаль униясе.

Элеккеге Австро-Маҗарстан территориясендә хәзерге Австрия, Бүснә-Һәрсәк, Маҗарстан, Словакия, Словения, Хорватия, Чехия дәүләтләре, шулай ук Румыния территориясенең яртысы диярлек (Трансильвания тарихи өлкәсе һәм Сучава жудецы) урнашкан; аерым өлешләре Италия (Трентино-Альто-Адидже автоном өлкәсе, Фриули-Венеция-Джулия өлкәсенең өлеше, шул исәптән Триест), Ләхстан (Кече Ләхстан һәм Субкарпат воеводлыклары), Сербия (Воеводина автоном крае, Белград өлеше), Каратау (Котор култыгы) составына керә. Украина дәүләтенең көнбатыш өлешләре  шулай ук Австро-Маҗарстан составына кергән: Закарпатье (Карпат арты өлкәсе), Көнчыгыш Галиция (Ивано-Франковск, Львов, Тернополь өлкәләре) һәм Төньяк Буковина (Черновцы өлкәсе) тарихи өлкәләре. Моннан тыш, империя шулай ук Кытайның Тяньцзинь шәһәрендә концессиягә ия булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* статья в «Энциклопедии Гранат»

Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Австро-Венгрия
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Маҗарстан тарихында дәүләтләр
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Геофизика

**Геофизика** — физика ысуллары белән Җирнең төзелешен өйрәнүче фән. Фәннең кызыксыну өлкәсенә Җирнең формасы, аның гравитацион һәм магнит кырлары, Җирнең тулы буларак һәм аерым кисәкләренең динамикасы, Җирнең эчке төзелеше, тектоник плитәләр, магма җитештерелү, вулканизм һәм тауларның барлыкка килүе, суның әйләнеше (явым-төшемнәр), океаннарның барлык аспектлары, атмосфера, ионосфера, магнетосфера һәм Кояш белән Җир арасындагы мөнәсәбәтләр, Ай һәм башка планеталар белән бәйләнешле шуңа охшаш мәсьәләләр керә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Геофизика
Квант физикасы

**Квант физикасы** — теоретик физиканың квант-механик һәм квант-кыр системаларын өйрәнүче бер бүлеге. Квант физикасының төп кануннары квант механикасы һәм кырның квант теориясе кысаларында өйрәнелә һәм физиканың башка өлкәләрендә кулланыла. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Квант физикасы
Теоретик физика

**Теоретик физика** — табигать кануннарын танып белү өчен төрле математик модельләр һәм абстракцияләр кулланучы фән. Шул рәвешчә, теоретик физика тәҗрибәдән килеп чыкмый, ә табигатьне өйрәнүнең аерым бер ысулы булып тора. 

Теоретик физика үзе ясаган нәтиҗәләрнең тәҗрибә белән туры килүен таләп итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Теоретик физика
Катык

**Каты́к** (, , , , , ) — сөттән ясалучы эчемлек, төрки халыкларда һәм Болгариядә таралган.

Кайнатылган сөтне әчетеп эшләнә. Кайнатылганда сөт парга әйләнгәнгә күрә катыкның майлылыгы югары була (мәсәлән, кефир белән чагыштырганда).

Еш кына төс кертер өчен чөгендер, чия яисә карлыган суы кушыла. Катыкны сөзү нәтиҗәсендә сөзмә дип аталучы продукт килеп чыга.

## Шулай ук карагыз
* Кефир
* Әйрән
* Кымыз

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөт ризыклары
Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны

**Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны** (ингл. *Harry Potter and the Prisoner of Azkaban*) — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең өченче китабы.

## Китап чыгуы
Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы китабыннан соң дәвамы чыкканчы ике ел кирәк булса, әлеге китап бер ел эчендә язылган.

## Сюжет

## Кызыклы фактлар
* Китап сюжеты буенча Лаванда Браун үз йорт куяны үлеме турында 16 октябрь көнне белә, ә киләсе көнне Хогвартста Хэллоуин бәйрәме үтте. Ләкин, мәгълүм булганча, Хэллоуин 31 октябрь көнне бәйрәм ителә.
* Джоан Роулинг үзе әйткәнчә, китап язганда, иң яратканы булып Ремус Люпин характерын сурәтләү булды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Гарри Поттер
Бавырсак

**Бавырса́к** () — татар милли ризыгы. Камыр кисәкләрен кайнаган майда кыздырып әзерләнә.

## Әзерләү ысулы
Савытка йомырка сыталар, сөт салалар, май, шикәр комы, тоз, азрак чүпрә өстиләр (күп вакытта чүпрә салмыйлар да). Шул катнашманы шикәре, тозы һәм чүпрәсе эреп беткәнче яхшылап болгаталар. Аннары он кушып, токмач камырыннан йомшаграк итеп камыр басалар. Камырны 100—150 г лы кисәкләргә бүләләр дә бармак калынлыгында баусыман тәгәрәтәләр һәм урман чикләвеге кадәр итеп турыйлар. Кайнап торган майга салалар, болгата-болгата, кызарганчы пешерәләр.

Әзер бавырсакны тишекле зур чүмечтә сөзәләр, мае агып беткәч, өстенә шикәр оны сибергә була. Бавырсакны чәй янына чыгаралар. Аны катык һәм сөт белән дә ашарга була. Ул юлга алу өчен дә әйбәт.

*1 кг югары сортлы онга: 10 [[йомырка]], 130—140 г сөт, 30—35 г шикәр комы, 30 г сары май, 5 г чүпрә, тол, пешерү өчен 180—200 г май.*

## Бавырлы бавырсак
Әче камыр куялар. Баскан вакытта пешереп ит тарткычтан чыгарган бавыр өстиләр. Камырны 1 —1,5 сәгать кабарталар. Камыр өлгергәч, кисәкләргә бүлеп, баусыман итеп тәгәрәтәләр һәм кузы чикләвегеннән кечерәк итеп турыйлар.

Әзер бавырсакны кайнап торган майда пешерәләр һәм табынга катык белән чыгаралар.

*600—6S0 г югары сортлы онга: 6—8 [[йомырка]], 150 г сөт, 30 г шикәр, 30 г сары май, 5 г чүпрә, тоз, 400 г пешкән бавыр, пешерү өчен 200—250 г май.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

## Сылтамалар
* Бавырсак пешерү серләре

## Моны да карагыз
* Чәкчәк

Төркем:Татар ризыклары
Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны (фильм)

**Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны** ()&nbsp;— Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең өченче китабы буенча фәнтәзи жанрында төшерелгән фильм. Фильм режиссёры&nbsp;— Альфонсо Куарон. 

Актерлар составы шул ук калды диярлек, фәкать Альбус Дамблдорны вафат булган Ричард Һаррис урынына Майкл Гэмбон уйный. Фильмга музыканы шулай ук Джон Уильямс язды.

MPAA оешмасыннан фильм PG рейтингын алды. Яшь буенча чикләү: 12 елдан.

## Актёрлар

## Бүләкләр
* Британ Академиясе бүләге.

## Кызыклы фактлар
* Фильм режиссеры Стивен Спилберг булырга мөмкин иде.
* Люпин ролен Эван МакГрегор уйнарга мөмкин иде.
* Дөньяда фильм  җыйды.
* Шушы фильмда Дадли бер сүз дә әйтми, роле буенча ул көлә генә.
* Альбус Дамблдор ролен Йен МакКеллен уйнарга мөмкин иде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Гарри Поттер
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Бөекбритания фильмнары
Гасыр

**Гасыр** (**йөзъеллык**) — 100 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге. Ун гасыр меңъеллыкны тәшкил итә.


Төркем:Вакыт үлчәү берәмлекләре
Кәшмир

thumb|right|Кашмир харитасы
**Кашми́р** (Кашмири: कॅशीर, کٔشِیر; Догри: कश्मीर;Ладакхи: ཀཤམིར; Балти: کشمیر; Годжри: کشمیر; Пунчи/Чибхали: کشمیر; Шина: کشمیر; Уйгыр теле: كەشمىر ; *[[Деванагари]]:* *कश्मीर*) — Пакьстан һәм Һиндстан арасында бәхәсле булган регион. Регион өчен көрәш нәтиҗәсендә күп кенә канлы бәрелешләр булган.
1901 елда халык санын алу буенча Җамму һәм Кәшмир штаты халкының 74%-ы Мөселманнар, 24%-ы Һинд дине тарафдарлары, 0,89%-ы Сикхлар, 1,21%-ы Буддачылык дине тарафдарлары булган.  

Төркем:Һиндстан географиясе
Урду

**У́рду** (урду اردو) —, чиратлашып **Лашкари** (**لشکری**) Пакьстанда рәсми телләрнең берсе, һинд-аурупа телләренә карый. Хиндустани теленең функциональ стиле. Сөйләм тел дәрәҗәсендә хинди теле белән үзара аңлаеш бар. Шулай ук Һиндстанда 22 рәсми телнең берсе. Барлыгы урду телендә якынча 100 млн кеше сөйләшә дип исәпләнә. Килеп чыгышы XIII гасырга карый.

## Лексика
Урду лексикасы һинд лексикасына нигезләнә, шул ук вакытта хинди күбрәк санскрит сүзләрен тәшкил итсә, урдуга фарсы һәм гарәп телләре зур йогынты ясыйлар.

## Сылтамалар

*اورنگزیب عالمگیر
*رتبیتوڈزیاگننئامییپاخؿ

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

*
Төркем:Һиндстан телләре
Төркем:Пакьстан телләре
Төркем:Һинд-арий телләре
Юань

**Юа́нь** (кыт. 元 — «түгәрәк акча, объект») — Кытай акча берәмлеге.

Кытай телендә юань дип теләсә нинди акча берәмлеген атыйлар, мәсәлән, АКШ доллары — *мэй юань* (美元).

## Сылтамалар
* Юань жэньминьби (Банкноталар) 1953-2019   
* Юань сертификаты (FEC) 1980-1994   

Төркем:Азия акча берәмлекләре
Төркем:Кытай икътисады
Серблар

**Серблар** яки **Сырблар** (серб. *Срби*) — нигездә Көньяк Аурупада яшәүче халык. Гомуми саннары 12-13 млн кеше. Яшәү илләре — Сербия, Монтенегро, Хорватия, Босния һәм Герцеговина. Диннәре — православие. Телләре — серб теле.

## Искәрмәләр

Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Славян телләре
Төркем:Көньяк славяннар
Төркем:Босния һәм Герцеговина халыклары
Бахытҗан Канапьянов

**Бахытҗан Канапьянов** () — казакъ шагыйре, тәрҗемәче.

Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Львов

**Львов** яки **Илбау** ( - *Львив*, , , , ,  — Лемберик ) — Украинаның көнбатышында урнашкан шәhәр. Халык саны 950 000 кеше (2025). Көнбатыш Украинаның һәм Галициянең рәсми булмаган башкаласы булып санала.

## География
### Географик урнашуы
Львов Полтва елгасында, Польша белән чигеннән 70 км ераклыкта урнашкан. 

### Климат



## Тарих
Львов XIII гасырның уртасында Галич кенәзе Даниил Романович тарафыннан нигезләнә. Алтын Урда вакытында татарлар шәһәрне **Илбау** дип йөрткәннәр.

Урта гасырлар вакытында мөһим сәүдә үзәге булып торган. 1349—1772 елларда — Речь Посполитая составында.

Австро-Венгрия хакимлеге вакытында (1772—1918) — поляк һәм украин милли-азатлык хәрәкәтләренең үзәге. Австро-Венгрия таркалудан соң (октябрь 1918 — июль 1919) — Көнбатыш Украина Халык Республикасының башкаласы. Икенче бөтендөнья сугышына кадәр Польша составында булган, 1939 елда, Молотов һәм Риббентроп килешүе нигезендә ССРБ составына керә.

1991 елдан — Украина составында.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 88,1%, руслар — 8,9%, поляклар — 0,9%, белоруслар — 0,4%, яһудләр — 0,3%.

## Кардәш шәһәрләр
*  Баня-Лука, Босния һәм Герцеговина
*  Будапешт, Венгрия
*  Виннипег, Канада
*  Вроцлав, Польша
*  Грозный, Россия
*  Жешув, Польша
*  Краков, Польша
*  Кутаиси, Гөрҗистан
*  Луҗ, Польша
*  Люблин, Польша
*  Нови-Сад, Сербия
*  Пшемысль, Польша
*  Ришон-ле-Цион, Исраил
*  Рочдейл, Бөекбритания
*  Сәмарканд, Үзбәкстан
*  Санкт-Петербург, Россия
*  Фрайбург, Алмания

## Шәхесләр
* Юрий Игнатьев (1947), физик.
* Арыслан Әхмәтов (1948), галим.
* Стефания Туркевич (1898—1977), композитор, педагог, пианистка, музыка белгече.

## Искәрмәләр

Төркем:Львов
Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Черкассы

**Черкассы** (укр. *Черкаси*) — Украинада урнашкан шәhәр, Черкассы өлкәсенең һәм Черкассы районының административ үзәге. Черкассы Үзәк Украинаның региональ үзәге булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Черкассы өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Украин теле

**Украин теле** *()* — көнчыгыш славян телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны 45 млн кеше. Шулардан 37 млн өчен украин теле — туган теле. Белорус һәм рус телләренә якын.

Күбесенчә Украинада таралган, шулай ук Россиядә, Беларустә, Казакъстанда, Ләхстанда, Словакиядә, Романиядә, Молдовада, Маҗарстанда, Сербиядә, Канадада, АКШта, Австралиядә зур украин җәмгыятьләре бар.

Украин теле да һәм  Кырым Җөмһүриятендә () рәсми тел хәләтенә ия.

Украин теленең сүзлеге нигезендә борынгы славяннар лексик фонды тора, Киев Русе һәм соңрактагы чорларында килеп чыккан сүзләр: *гарний* «матур», «яхшы»; *мрія* «хыял»; щоденний «көн саен», *діяти* «эшләү» .

Украин теленең сөйләмнәре өч төркемгә бүленә: көньяк-көнбатыш  (шул исәптән Волыния, Галиция, Карпатлар сөйләме), төньяк һәм бүгенге әдәби телнең нигезе —  көньяк-көнчыгыш сөйләме.

XVIII  гасыр ахырында заманча украин теле формалаша. Украин әдәби теленә нигез салучы — Иван Котляревский булып санала. Тарас Шевченконың иҗаты әдәби телнең кагыйдәләрен үстерүгә  зур өлеш кертә.

Язуы кирил әлифбасы нигезендә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Славян телләре
Төркем:Көнчыгыш славян телләре
Ужгород

**У́жгород** (, , , , ) — Украинада урнашкан шәhәр, Карпаты арты өлкәсенең һәм Ужгород районының административ үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси мәркәзләренең берсе.
## География
Шәһәр Уж елгасында, Карпаты таулары алдында, Словакия белән чиге янында, Киевтан 785 километр көнбатышрак урнашкан.
### Климат




## Халык
2001 елда үткәрелгән җанисәп буенча төп этник төркемнәр:
* украиннар — 77,8 %
* руслар — 9,6 %
* маҗарлар — 6,9 %
* словаклар — 2,2 %
* чегәннәр — 1,5 %
## Кардәш шәһәрләр
*   Дармштадт, Германия 
*  Корваллис, АКШ  
*  Ньиредьхаза, Маҗарстан  
*  Ческа-Липа, Чехия  
*  Бекешчаба, Маҗарстан  
*  Михаловце, Словакия  
*  Орёл, Россия  
*  Хорсенс, Дания  
*  Ярослав, Польша  
*  Мәскәү, Россия  
*  Кошице, Словакия  
*  Каяни, Финляндия  
*  Сату-Маре, Румыния  
*  Кросно, Польша  
*  Пула, Хорватия  
*  Йиглава, Чехия 
*  Трогир, Хорватия 
*  Шарошпатак, Маҗарстан 

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Чернигов

**Черни́гов** яки **Черни́гив** () — Көнчыгыш Украинаның тарихи мәркәзе, Чернигов өлкәсе административ үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.
## География
Шәһәр Украинаның төньягында урнашкан.
### Климат


## Шәхесләр
* Юлия Свириденко (1985), 2025 елның 17 июленнән Украина премьер-министры.
## Кардәш шәһәрләр
*  Мемминген, Алмания
*  Тарнобжег, Польша
* border|20px Петах-Тиква, Исраил
*  Габрово, Болгария
*  Градец-Кралове, Чехия
* border|20px Огре, Латвия
* border|20px Прилеп, Македония
*  Детройт, АКШ
*  Һомел, Беларус
## Фото


Image:AX Chernigiv Pyatnitska Church.jpg|1201
Spasopreobrazh-cathedral-chernihiv.JPG|1030
Чернигов. Елецкий монастырь.jpg|
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
74-101-0020 Troyckiy Sobor 3.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG



## Искәрмәләр



Төркем:Чернигов өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
Төркем:Чернигов
Акмәсҗит

300px|мини|уңда|Кәбир-Җамигъ мәчете
**Акмәсҗит** яки **Симферополь** (, , ) — Кырымда урнашкан шәһәр. Кырым Җөмһүриятенең идарә, сәнәгый, мәдәни, фәнни үзәге. Кырым ярымутравының үзәгендә урнаша. Кырымтатар Милли Мәҗлесенең урнаштыру урыны. Әүвәл заманда Aкмәчет урынында скиф мәркәзе, скиф Неаполе, Алтын Урданың Кирмәнчек шәhәре булган.

Кырым ярымутравында тагы Акмәчет исемле авыл бар, шуңа күрә рәсми чыганакта Симферополь Акмәсҗит дип йөртелә, ләкин татарча матбугатта Акмәчет атамасы ешрак кулланыла.

## География
Акмәсҗит Кырым ярымутравында, Салгир елгасында урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллары төене.

## Сәгать поясы

## Тарих
Алтын Урда чорында татарлар **Кирмәнчек** шәһәрен салалар, соңрак биредә ак мәчет төзелә һәм Кырым ханлыгы чорында кирмән **Акмәчет** дип йөртелә башлаган.

Кырым ханлыгы вакытында Бакчасарай ил башкаласы статусына ия булган, ләкин Акмәсҗит шәһәрендә **калга** (дәүләттә ханнан соң икенче башлык) йорты урнашкан булган.

1781 елда Кырым ханлыгы Россия империясе тарафыннан басып алына. 1783 елда урыслар Акмәчет исемен Симферопольгә үзгәртәләр.

Павел I шәһәргә татар исемен Акмәчет кайтара, ләкин Павел I не үтергәннән соң урыслар яңадан шәһәргә Симферополь исемен бирәләр.

1944 елда Акмәчет шәһәреннән кырым татарлары сөргенлеккә җибәрелә.

1945 елда Симферополь Кырым Мохтари Җөмһүриятенең башкаласы статусын югалта.

1954 елда Кырым өлкәсе Украинага тапшырыла.

2014 елда Кырым кризисы һәм Кырым статусы турында референдумнан соң Кырым Акмәсҗит башкаласы белән Россия Федерациясенә кире кайтарыла.

Хәзер Акмәчет шәһәрендә **[[Кырымтатар Милли Мәҗлесе]]** урнаша.

### Климат
* Уртача еллык температура — +10,8&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 4,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74 %




## Халык

Милли состав (2001): урыслар — 66,7%, украиннар — 21,3%, кырымтатарлар — 7,0%, беларуслар — 1,1%.

## Административ бүленеш
* Киев районы
* Тимер юл районы
* Үзәк районы

## Мәдәният
* Кырымтатар академия музыкаль драма театры
## Дин

* Кырым мөфтияте
: Бөек Җәмигъ мәчете

## Күренекле кешеләр
* Измаил Фирдәүс, кырымтатарлардан беренче РКП (б) әгъзасы, сәясәтче.
* Шамил Аләдинов

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Жак Оффенбах

**Жак Оффенба́х** (фр. *Jacques Offenbach*; 1819 елның 20 июне, Кельн — 1880 елның 5 октябре, Париж) — француз композиторы, музыкант, француз опереттасына нигез салучыларның берсе.

Төркем:Франция композиторлары
Житомир

**Жито́мир** () — Украина төньягында урнашкан шәhәр, Житомир өлкәсе һәм районы административ өлкәсе. Житомир — Украинаның иң борынгы тарихи һәм мәдәни үзәкләренең берсе. Халык саны — 260 000 кеше (2023).

## Туганнар
* Сергей Павлович Королев, ракета төзелеше һәм космонавтика өлкәсендә совет галиме.
* Леся Украинка, украин язучысы, тәрҗемәче, мәдәният эшлеклесе.
* Владимир Короленко, украин һәм поляк чыгышлы язучы, журналист, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе.
* , украин шагыйре, археолог һәм сәяси эшлеклесе, Александр Олесьның улы.
* , украин язучысы, чыгышы белән Житомирщинадан; 1945 елдан Львовта эшли.
* , немец чыгышлы украин совет пианисты.
* , поляк композиторы һәм пианист.

## Шәхесләр
* Борис Железнов (1927), КФУ профессоры. 

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Борынгы рус шәһәрләре
*
Донецк

right|250px|thumb|Донэцьк, Кальмиус елгасы

**Донецк** (, [Донэцьк]) —  көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр.  икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Донецк өлкеседә күп татарлар яши. Донецк hәм Донецк өлкәсенең үзәк мәчете — Әхәт Җәми.

## География
Шәһәр Донбасс үзәгендә, Азак диңгезеннән 95 километр төньяграк урнашкан. Шәһәр аша дүрт елга ага: Кальмиус, Бахмутка, Асмоловка һәм Черепашкина. 

### Климат

## Тарих
Шәһәр уэльслы Җон Юз тарафыннан металлургия заводы янындагы бистә буларак *Юзовка* исеме астында нигезләнгән. 1917 елда Юзовкага шәһәр статусы бирелгән.

1919—1925 елларда — губерна үзәге.

1924 елда шәһәргә *Сталино* исеме кушылган. 1932 елдан өлкә үзәге булып тора. 1961 елда исеме **Донецк** итеп үзгәртелгән.
## Эчке бүленеш
310px|сулда
Донецк 9 районына бүленә:
# █ Будённый районы
# █ Ворошилов районы
# █ Калинин районы
# █ Киев районы
# █ Киров районы
# █ Куйбышев районы
# █ Ленин районы
# █ Петров районы
# █ Пролетариат районы

## Татар матбугаты
1930—1939 елларда шәһәрдә татар телле «''Donʙass eşcese''» (*«<span dir="auto">Донбасс эшчесе</span>»*) гәҗите нәшер ителгән.

## Спорт
* «Шахтёр» футбол клубы
* «Донбасс» хоккей клубы

## Моны да карагыз
* Донецк өлкәсе
* Донбасс
## Сылтамалар
* Борис Бахтєєв. Невідомі татари
* Донецкте Джума джами ачылды

## Искәрмәләр

Төркем:Украина шәһәрләре
Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Донецк
Астана

**Астана** ( ; 1961 елга кадәр — **Акмолинск**, 1961—1992 — **Целиноград**, 1992—1998 — **Акмола**, 1998-2019 — **Астана** — «башкала», 2019 елдан — 2022 елның 17 сентябренә кадәр —**Нур-Солтан**, 2022 елның 17 сентябреннән ― **Астана**) — Казакъстан җɵᴍһүриятенең башкаласы (1997 елның 10 декабреннән). Шәһәрнең халык исәбе 1 350 228 кеше тәшкил итә (2022), халык саны буенча Казакъстанның икенче шәһәре (Алматыдан соң). 2017 елның июнендә Астана миллионер-шәһәр статыcына җитә.

Илнең төньягында урнашкан, шәһәр 4 районга бүленгән.

Шәһәрнең мәйданы 722 км² тәшкил итә. Шәһәр даладагы тигезлектә урнашкан. Нур-Солтан шәһәре Ишем елгасы ике ярында тора.

## Тарих

1830 елда **Акмола** шәһәре (русча *Акмолинск*) рус казаклары форпосты буларак нигезләнә. Форпост тирәсендәге торак урынына Бородино бәрелешендә катнашкан пaлкаyник Федор Кузьма улы Шубин нигез сала.

1854-1868 елларда Акмола Себер Кыргызлары Өлкәсендә керә.

1868 елда Акмола өлкәсе нигезләнә.

1961 елда төньяк Казакъстанда чирәмне үзләштерү бөтенсоюз үзәге буларак **Целиноград** дигән яңа атама бирелә.

1979 елда Төньяк Казакъстанда алман автономиясен булдыруга каршы чыгулар уза, нәтиҗәдә проект тормышка ашмый.

1992 елда шәһәргә беренче тарихи исем Акмола кире кайтарыла, Акмола татарча Ак кабер дип тәрҗемә ителә, чөнки шәһәрдән 20 км ераклыкта урнашкан Тайтүбә үрендә Абылай-ханның тарафдары танылган җирле кыпчак Нияз-би күмелгән. Акмола - Аккабер тәрҗемәсе булганга күрә 1998 елда шәһәргә Астана (тәрҗемәсе башкала) исеме бирелә.

1994 елда РК Югары Шурасы, ә 1997 елда Нурсолтан Назарбаев Алматыдан Астанага башкаланы күчерү турында ахыргы карар кабул итә.

1998 елда Астанага аерым икътисади зона статыcы бирелә, бөтен илдән шәһәрне төзүгә бик күп акча сарыф ителә.

2017 елда Астанада Expo 2017 халыкара күргәзмәсе уздырыла.

2019 елның 20 мартында Нурсолтан Назарбаев президент вазифасыннан киткәннән соң Казакъстан парламенты, президент вазифаларын вакытлыча башкаручы Касыйм-Юмарт Тукаев (каз. *Қасым-Жомарт Тоқаев*) тәкъдимен хуплап, шәһәргә **Нур-Солтан** исемен бирү турында канунны кабул итә, 

2022 елның 17 сентябреннән шәһәргә кире Астана атамасы кайтарыла. Казакъста Республикасы Президенты Касыйм-Җумарт Тукаев Конституциягә төзәтмәләр кертү (шул исәптән, башкалага элеккеге Астана исемен кире кайтару, дәүләт башлыгы вәкаләтләре вакытын җиде еллык чор белән чикләү һәм яңадан сайлану хокукы бирелмәү) турындагы законга имза куйган.

## Күренешләре


Astana Architecture 02.jpg|Хан-Шатыр - күңел ачу, сәүдә үзәге
Bayterek Tower (Astana).jpg|Бәйтерек манарасы
Нұр Астана Мешіті - panoramio.jpg|Нур Астана мәчете
Hazret Sultan Mosque 2015.jpg|Хәзрәт Солтан мәчете
Успенcкᴎ православный кафедральный собор.jpg|Успение правослау чиркәве
Triumph Astana.jpg|Астана триумфы торак комплексы



## Кардәш шәһәрләр

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
#### <small>Казакълар</small>
#### <small>Татарлар, башкортлар</small>
* Әкрам Галимов (1892-1913), язучы, мөгаллим.

## Искәрмәләр

Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Нур-Солтан
Төркем:Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары