open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казанский альманах

«**Казан әлманахы**»,  — Татарстан башкаласы Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителүче әдәби-нәфис һәм мәдәният-мәгърифәт басмасы.
*Баш мөхәррир* — Әхәт Мушинский, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Державин премиясе иясе.

## Тарих

* Татарстан Республикасының «*[[2004]]-[[2013 ел]]ларда [[Татарстан|ТР]] [[дәүләт теле|дәүләт телләрен]] һәм башка телләрне үстерү дәүләт программасы*»н тормышка ашыру кысаларында нәшер ителә башлый.
* Рус телле язучыларның әсәрләрен нәшер итүне максат итеп куя. 
* Басманың оештыручылары булган язучылар Василий Аксенов, Рөстәм Кутуй, Туфан Миңнуллин, Разил Вәлиев, Александр Ткаченко, Владимир Корчагин беренче мөхәрририят әгъзалары була. 
* Беренче саны 2 000 данә бастырылып, 1 100 данәсе Татарстан Республикасының Милли китапханәсе аркылы Русиянең (*[[Мәскәү]], [[Уфа]], [[Сарытау]], [[Чабаксар]] һ. б.*) һәм Татарстан җөмһүриятенең  китапханәләренә таратыла.

## Сәхифәләре
* Татарстан һәм Казан язучыларыннан тыш, Казанга нинди дә булса мөнәсәбәте булган авторларның  да (*мәсәлән*,  Л.Н. Толстой, Белла Әхмәдуллина, Василий Аксенов) әсәрләре басыла  
* Туган якны өйрәнүчеләр, җирле рәссамнар иҗаты, әдәбият тарихы, хәзерге рус теле турында язмалар урнаштырыла.
* Яшь авторларга урын түрдән. Казан дәүләт медицина университетында оешкан «*Ак карга*» (*Белая ворона*) әдәби түгәрәге (*җитәкчесе* Наилә Ахунова) әгъзалары (*Наталья Иванова, Александр Крайнов, Энҗе Алимова, Светлана Филатова, Дарья Якунина, Анна Черемисова, Мария Чурсина, Юлия Сандлер, Константин Максимов*) язган әсәрләр урын ала.
* «Бәйләнчек кеше көндәлеге» (*Дневник зануды*) сәхифәсендә көндәлек матбугатта очрый торган хаталар күрсәтелә.
* Тәрҗемә әсәрләргә зур урын бирелә.  Татарча текстны (*мәсәлән*, Фатих Кәримнең «*Ант*» поэмасын)  русчага тәрҗемә итү буенча бәйге оештырыла.

## Бүләкләре
* «Бәллүр каләм» бәйгесе лауреаты (*[[2008]]*) — «Ел дебюты» номинациясендә.

## Сылтамалар
* Казан әлманахы сайты
*  Әхәт Мушинский белән әңгәмә

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Русча журналлар
Төркем:Рус телендәге альманахлар
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
BMO Nizamı

**BMO Nizamı** yäki **BMO Statutı** — 1945 yılnıñ 26 iyünendä San-Fransisko şähärendä imzalanğan xalıqara Berläşkän Millätlär Oyışmasına nigez salğan xalıqara kileşü.

Kileşügä 50 il wäkile qul quyğan, şul isäptän SSRB häm ayırım itep Belorus SSR, Ukrain SSR.

BMO Nizamı 1945 yılnıñ 24 oktäberendä BMO İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları tarafınnan raslana.

Nizamğa qul quyğan illär maddälären ütärgä tieş, BMO Nizamı buyınça yöklämälär bütän xalıqara kileşülärdän östen bula.

Küpçelek illär BMO Nizamın raslağannar, Vatikan küzätüçe statusına iä bula.

## Tarix

1944 yılnıñ avgust-oktäberendä AQŞ Dumbarton-Ouksta SSRB, Böyekbritaniä, AQŞ, Qıtay wäkilläre BMO proyektın eşkärtä.

1945 yılnıñ 26 iyünendä 50 il Nizamğa qul quya, Polşa soñraq imzalıy.

24 oktäberdä BMOnı oyıştıruçı illär Nizamnı raslıylar, şul kön BMO köne itep bilgelänä.

Nizam 19 bülektän tora.

BMO Nizamı buyınça **köç yanaw häm qullanu tıyıla**, läkin çığarma oçraqlar bar:
* şäxsi yäki kümäk üzsaqlanuı
* BMO İminlek Şurasınıñ qararı buyınça köç qullanu

## Sıltamalar

* Полный текст Устава ООН на русском языке
* Рост численности членов ООН с 1945 года

Төркем:БМО документларыТөркем:26 июньТөркем:1945 елТөркем:Сан-Франциско
Xalıqara cinäyät mäxkämäse

**Xalıqara cinäyät mäxkämäse** (inglizçä  *International Criminal Court*, *ICC*, fr.  *Cour pénale internationale*) — cinäyät ğädäläte berençe xalıqara mäxkämäse, qırğınnar, genotsid, xärbi cinäyätlär, keşelekkä qarşı cinäyätlärne tikşerep qarıy.

1998 yılda Rim statutı nigezendä oyışqan, 2002 yılnıñ 1 iyülennän eşli başlıy.

Bütän maxsus häm qatnaş cinäyät mäxkämälärennän ayırmalı bularaq daimi räweştä eşli. Rim statutın qabul itkännän soñ qılğan cinäyätlär tikşerep qarala.

Xalıqara cinäyät mäxkämäse Haaga şähärendä urnaşqan,  BMO Xalıqara Mäxkämäsennän ayırmalı bularaq BMO strukturasına kermi, läkin BMO İminlek Şurası qararı buyınça cinäyät eşen quzğata ala.

## Taswir

Eş tele - inglizçä, fransuzça.

Xezmät itü waqıtı - 9 yıl.

Xökemdar sanı - 18.

2013 yılda BMO 193 äğzasınnan 122 Rim statutın raslağan.

2000 yılda Räsäy Rim statutın imzalağan, läkin älegä raslamağan, şuña kürä Xalıqara cinäyät mäxkämäsenä buysınmıy, läkin küzätüçe bulıp xezmättäşlek itä.

AQŞ Xalıqara cinäyät mäxkämäseneñ eşçänlegen xuplamıy, 2002 yılda üz imzasın çaqırıp qaytara.

## Sıltamalar
* Официальный сайт
* МУС на сайте ООН
* Римский статут 
* Что мешает России ратифицировать Римский статут

Төркем:Халыкара мәхкәмәләр
Төркем:Җинаятьчелек
BMO Ğomumi Mäclese

**BMO Ğomumi Mäclese** yäki **Berläşkän Millätlär Ğomumi Assambleyäse**, **BMO General' Assambleyäse** (inglizçä *United Nations General Assembly*, fr. *L'Assemblée générale des Nations unies*) —  1945 yılda BMO Nizamı buyınça oyışqan BMOnıñ wäkillär, kiñäş, idärä itüçe baş organı. 

**[[BMO İminlek Şurası]]nıñ qararlarınnan ayırmalı bularaq BMO Ğomumi Assambleyäse qararları mäcbüri köçkä iä bulmıy.**

Cıyılış 193 BMO äğzasınnan tora. BMO Nizamında taswirlanğan xalıqara mäs'älälärgä qağılışlı fiker alışu mäydançığı bulıp tora. 

Assambleyä yıl sayın sentäberennän birle dekabergä qädär saylana.

## Tawış birü tärtibe

Möhim mäs'älälär - solıx häm iminlek, aqça sorawları, äğzaların saylaw, almaştıru, wazifaların tuqtatu, çığaru xaqında qararlar küpçelekneñ öçtän ikese belän qabul itelä. Bütän mäs'älälär ğadi küpçelek belän qabul itelä. 

Härber äğza-il ber tawışqa iä. **Assambleyäneñ qararları äğzalar öçen mäcbüri tügel.**

BMO İminlek Şurası qısalarındağı solıx häm iminlek mäs'älälärennän tış, Assambleyä BMO eçendä kiñäş itä ala.

## İdärä

Baş komitet Assambleyä Räisennän, 21 räis urınbasarınnan, 6 töp komitet räisennän tora.

Tärtiple cıyılıştan tış, maxsus häm ğädättän tış sessiälär ütkärelä.

## Sıltamalar

* http://www.un.org/ru/ga/ Рәсми сәхифә
*http://www.azatliq.org/content/article/820797.html  New Yorkta BMO Ğomumi Cıyını däwam itä
*http://www.azatlyk.org/archive/news/20051010/570/570.html?id=820844 Xalıqara Atom Agentlığı İrannıñ atom eşçänlegennän wazkiçmäw eşen qarıyaçaq

Төркем:БМО
Төркем:Парламент
Вәзил Мәүликов

**Вәзил Мәүликов**, Вәзил Салих улы Мәүликов — төзүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1981]]*), ТАССР атказанган төзүчесе, Муса Җәлил премиясе иясе (*[[1974]]*), Чаллы шәһәренең мактаулы ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 30 октябренда ТАССР Кукмара районы Югары Шәмәрдән авылында туган. Юдино бистәсендә тимер юл укуханәсен тәмамлаган. Хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1961 Горький тимер юлының 5- санлы юл-төзелеш тресты ташчысы.
* Казанда органик синтез заводында эшли.
* 1969 елның ноябренда Казан комсомол оешмасы, беренчеләрдән булып, Чаллыга КамАЗ төзелешенә җибәрә.

## [[КамАЗ]] төзелешендә
«Камгэсэнергострой»ның 51- төзелеш-монтаж идарәсендә ташчылар бригадасы оештыра.
1970 елның гыйнварыннан Чаллы Жилстроеның комсомол — яшьләр бригадасын җитәкли. Шәһәр биналарын тиз һәм сыйфатлы итеп төзиләр. Куелган бурычны 190-200% ка үтәп, графиктан һәрвакыт алда баралар. Барлыгы 117 бина төзиләр. Бригада әгъзалары берничә һөнәргә ия була, төзелештә бригада подряды кулланыла. Чаллы шәһәренең 1- санлы бала табу йортын (*ГЭС бистәсе*) 40 көндә сафка бастыралар Чаллыда салыначак беренче 9 катлы бинаны (*Яңа шәһәр, 1/05*) коруны да В. Мәүликов бригадасына ышанып тапшыралар. Әлеге бинаны төзегәндә, «челнинка» дигән декоратив кирпеч (*уйлап табучысы  – Александр Волчок*) кулланып, Чаллыда бинаны орнамент белән бизәү алымын кертәләр. 1974 елда В. Мәүликов бригадасы  Муса Җәлил премиясенә лаек була.

Социалистик Хезмәт Батыры Вазыйх Мәүликов бригадасы, Муса Җәлилне үз бригадаларына алып, аңа язылган хезмәт хакын ССРБ тынычлык фондына күчереп бара.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* ССРБ югары шурасы депутаты.
* ВЛКСМның XVI, XVII, XVIII корылтайларында катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Муса Җәлил премиясе (1974, *бригада белә*н).
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1974).
* Октябрь Инкыйлабы ордены (1977).
* Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Герои социалистического труда и полные кавалеры ордена трудовой славы – наши земляки. Казан: «Хәтер» (ТаРИХ), 2003.
 
## Сылтамалар

* Яр Чаллының легендар төзүчесе Вәзил Мәүликов вафат 
 
## Моны да карагыз

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:ТАССР атказанган төзүчеләре
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Альберт Мәүликов

**Альберт Мәүликов**, Альберт Вәзил улы Мәүликов — РФ федераль таможня хезмәтенең Идел буе таможня  идарәсе Татарстан таможнясы башлыгы (*[[2008]]*). Таможня хезмәте генерал-майоры. ТР наркотикларга каршы комиссиясе әгъзасы. ТАССР атказанган төзүчесе Вәзил Мәүликовның улы.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 22 маенда Казанда туган. Яр Чаллыда Кама политехника институтын (1992), Нижгарда  Идел-Нократ дәүләт хезмәте академиясен (2006) тәмамлаган. Хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1992-1995 — «КамАЗ» ААҖ инженер-конструкторы.
* 1995-1996 — Яр Чаллы таможнясы  инспекторы.
* 1996-1998 — Яр Чаллы таможнясы  өлкән инспекторы
* 1998-2000 — Яр Чаллы таможня посты әйдәүче  инспекторы.
* 2000–2004 — Яр Чаллы таможня постының таможня нәзарәте һәм таможня тутыруы бүлеге башлыгы урынбасары.  
* 2004-2006 — Яр Чаллы таможня постының башлык урынбасары.
* 2006-2008 — Яр Чаллы таможня постының башлыгы. 
* 2008 елдан — Татарстан таможнясының башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Таможня хезмәте отличнигы күкрәк билгесе.
* 2- һәм 3- дәрәҗә Таможня органнарында хезмәт иткән өчен медальләре.
* Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә медале.

## Кызыклы факт
Казан халыкара һава аланы таможня посты өлкән инспекторы вазифасын алу өчен 1 урынга 23 намзәт көрәшә.

## Сылтамалар
* ТР эшлекле үзәге  
*  Шәхесләр: Татарстан Республикасы 
*   А.В. Мәүликов «Чикләрсез татарлар» сайтында  
*   А. Мәүликов «Татаринформ» сайтында

## Моны да карагыз
*  Альберт Мәүликов белән әңгәмә

## Искәрмәләр

Төркем:Кама политехника институтын тәмамлаучылар
Төркем:Идел-Нократ дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Генераллар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Arbitraj mäxkämäse

**Arbitraj mäxkämäse** — eşquarlıq häm iqtisad eşçänlege tarmağında xökem itüçe daimi räsmi däwlät organı.

Belgiädä Arbitraj mäxkämäse - Kontitutsion mäxkämäse elekke ataması.

Ukrainada arbitraj mäxkämälärenä xucalıq mäxkämäläre itep yaña isem quşıldı.

Räsäy Federatsiäseneñ härber subyektında ayırım arbitraj mäxkämäse bar.

Sud pristavları wazifasına sud qararların monitorglaw häm ütäw kerä. Qaywaqıt alarnıñ gämälläre yuridik standartlarğa turı kilmi. Mäsälän, ul wäqälätlären arttırıp cibärergä, wazifasınnan yawızlarça faydalanırğa, ozaq waqıt däwamında qararnı ütäwne taläp itmiçä näticäsez qalırğa mömkin

## Şulay uq qarağız
* Xalıqara arbitraj mäxkämäse

## Notlar


## Sıltamalar
* Статья 2 Арбитражного процессуального кодекс Российской Федерации
* http://www.arbitr.ru/as/subj/  Арбитражные суды субъектов РФ

Төркем:Икътисад
Төркем:Мәхкәмәләр
Төркем:Хокук
Хафиз Салихов

**Хафиз Салихов**, Хафиз Миргаҗәм улы Салихов (*[[1950 ел]]ның [[5 сентябрь|5 сентябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Әлмәт (Сарман районы)|Иске Әлмәт]]*) — ТР сәүдә һәм икътисади хезмәтттәшлек министры (*[[1998]]—[[2007]]*). РФ хөкүмәте каршындагы финанс университетының дәүләт-шәхси эшмәкәрләр партнерлыгы кафедрасы профессоры. Татарстанның атказанган икътисадчысы. Физика-математика фәннәре докторы.
 
## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 5 сентябренда ТАССР Сарман районы Иске Әлмәт авылында туган. Иске Әлмәт башлангыч, Рангазар сигезьеллык, Сарман урта мәктәпләрен (*[[көмеш]] медальгә*) тәмамлый. 
«*Радиоэлектрон җиһазлар буенча инженер*» белгечлеге буенча А.Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтының радио-техника факультетын  (*[[1974]]*), Джон Ф. Кеннеди исемендәге дәүләт идарәсе институтын, Һарвард институты (The John F. Kennedy School of Government at Harvard University) (*[[2001]]*) тәмамлаган.
Физика-математика фәннәре докторы (*[[2010]]*). Ярымүткәргечләр физикасы һәм икътисад буенча 80 фәнни хезмәте бар.

## Хезмәт юлы
* 1974-1989 Чистяков исемендәге Казан югары хәрби-инженерлек укуханәсендә инженер, лаборатория мөдире булып эшли.
* Казан авиация институтында укыта.
* Финнәр белән уртак ширкәт оештырып, шунда эшли.
* 1984-1994 хуҗалык исәбендәге «Хезмәт күрсәтү үзәге» берләшмәсе генераль директоры.
* 1994-1998  ТР тышкы икътисади элемтәләр министрлыгы каршындагы (1997 елдан ТР министрлар кабинеты каршындагы) халыкара хезмәттәшлекне үстерү агентлыгы директоры.
* 1998-2001 ТР сәүдә һәм икътисади хезмәттәшлек министры.
* 2001-2007 ТР сәүдә һәм тышкы икътисади хезмәттәшлек министры.
* Татарстан Суд департаменты идарәсе башлыгы.
 
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2007-2011  V чакырылыш РФ Дәүләт Думасы депутаты.
* БМОның Европа икътисади комиссиясендә РФ вәкиле.
* Татарстан җиңел атлетика федерациясе президенты

## Гаиләсе
Энесе — Җәүдәт Салихов (1959).
Гаиләле, ике баласы (*кызлары*) бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган икътисадчысы.
* 2005 — «Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале (2005)
* 2010 — "Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен" ордены (2010).
* 2020 — Дуслык ордены (РФ) — «*илнең мәдәни һәм тарихи мирасын саклау, арттыру һәм популярлаштыру буенча актив эшчәнлеге өчен, шулай ук күп еллык намуслы эшен билгеләп*»

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Әлмәтем-гүзәл бишегем. Казан, 2008. (*Сарман районы Иске Әлмәт авылы тарихы*)
# Сарман районы энциклопедиясе. 1нче том. Чаллы: «Идел-йорт», 2000.

## Сылтамалар

*  Х. М. Салихов ВИПерсон сайтында
*  «Федералпресс» белешмәлеге

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Bolğar runnarı

**Bolğar runnarı** — VI—X ğasırlarda borınğı bolğarlarda qullanılğan imlä. X ğasırda Dunay buyı Bolğarı däwlätendä kiril älifbası belän berrättän, İdel buyı Bolğarı ilendä ğäräp imläse belän XI ğasırğa qädär çamalap qullanılğan, soñraq İdel buyı Bolğarı tulısınça ğäräp älifbasına küçerelgän.

İñ ähämiätle tabıldıqlar Rumıniä Murfatlar häm Pliska  - Berençe Bolğar patşalığınıñ berençe başqalasında açılğan.

Törki tellär belgeçe Qızlasov buyınça tabılğan yazular törki telle xalıqlar älifbalarğa oxşamağan, häm runik bulmıy. Läkin Bolgariä professorı Beşevliev borınğı bolğarlar yazuları runik bulğanın isbatlıy.

## Bolğar yazuların açıp uqu tırışuları

Älegä borınğı bolğarlar yazuların tulısınça açıp uqımağan, çönki küp tügel yazmalar tabılğan.

### Törki qaraş

İñ taralğan qaraş buyınça borınğı bolğarlar - törki xalıq bulğandır. Şuña kürä belgeçlär Bolğar yazuların  Orxon älifbası yärdämendä açıp uqırğa tırışqannar, läkin uñışqa kilmägän.

### İran qaraşı

Bolgariä belgeçe **P. Dobrev** tikşerenüläre buyınça borınğı bolğar tele İran telläre törkemenä qarağandır häm Pamir-İssıq älifbasınnan çıqqandır (ul da uqıp açılmağan). Dobrev buyınça bolğar runnarı Orxon runnarınnan ayırmalı bularaq sul yaqtan uqılğandır.

Bolğar runik älifbasınıñ qayber runnarı glagol häm kiril imläläreneñ qayber xäreflärenä tiñ, misal öçen: б, е, ж, з, у, ф, ш, щ.

## Monı da qarağız
* Орхон әлифбасы
*Татар әлифбасы

## Sıltamalar
* Галерея праболгарских эпиграфических памятников, включая протоболгарские руны
* Золотой рунический протоболгарский перстень IX века, предположительно описывающий протоболгарский календарь.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Әлифбалар
Төркем:Татар әлифбасы
Төркем:Болгарлар
Мәүликов

**Мәүликов** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Альберт Мәүликов (1968), Татарстан таможнясы башлыгы, генерал-майор. Вәзил Мәүликовның улы.
* Вәзил Мәүликов (1940—2015), Яр Чаллы каласын төзүче, ТАССР атказанган төзүчесе,  Социалистик Хезмәт Каһарманы, Муса Җәлил премиясе лауреаты.

## Моны да карагыз
* **[[Мәүлиев]]**
* Мәүлин
* Мәүлиханов
* Мәүлүтов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Xalıqara arbitraj mäxkämäse

**Xalıqara arbitraj mäxkämäse** yäki **Arbitraj mäxkämäseneñ daimi pulatı** (inglizçä *Permanent Court of Arbitration*, *PCA*) — 1899 yılda Haaga şähärendä oyışqan xalıqara arbitraj mäxkämäse.

## Tarix

1899 yılda Nikolay II niäte buyınça çaqırılğan Haaga tınıçlıq konferentsiäseneñ qararı nigezendä oyışqan mäxkämä. Xalıqara bäxäslärne çişü öçen iñ berençe oyışma bula.

1913 yılda **Endrü Karnegi** aqçasına tözelgän Haaga Tınıçlıq Sarayında urnaşqan.

## Taswir

Xalıqara arbitraj mäxkämäsenä 100 il kerä.

Mäxkämä däwlätara bäxäslärgä qağılışlı däğwalar häm xosusıy oyışmalar xalıqara däğwaların tikşerep qarıy.

Yış qına utırışları, xättä qabul itkän qararları yabıq rejimda uza. 

Härber il mäxkämägä 4 abruylı belgeçne bilgeli.

Xezmät itü waqıtı - 6 yıl.

Xalıqara arbitraj mäxkämäse BMO Xalıqara Mäxkämäse belän ber binada urnaşqan.

## Sıltamalar
* Официальный сайт
* Hague Justice Portal 

Төркем:Халыкара мәхкәмәләрТөркем:Икътисад
	
Төркем:Халыкара хокук
Balxar ile

**Balxar ile** yäki **Baktriä**, **Balx ile**  (bor. yunança *Βακτριανή*, farsı  *باختر ,بلخ‎;* *Baxtri*) — Äfğänstan, Üzbäkstan, Tacikstan cirlärendä Hindukuş tawları häm Färğänä üzäne arasında bulğan tarixi däwlät. Başqalası - **Balx** şähäre bulğan.

Balxar ileneñ keşelär hind-iran astörkeme iran tellärenä qarağan Balx telendä söyläşkännär. Bügenge taciklar häm puştunnar Baktriä keşelärennän çıqqan dip sanala.

Qayber qaraşlar buyınça borınğı bolğarlar Balxar ilennän çıqqandır, şuña kürä Balxar-Bolğar dip yörtelgän.

## Tarix

Balxar däwlätçelege BEQ XXIII - XVIII ğasırda başlanğan.

BEQ VII biredä Zärdöşt wäğäzlärne uqıy. Zärdöştlekneñ İzge kitabı "Avesta" borınğı balxar telendä yazılğan dip ber yurama bar.

BEQ 550-330 yıllarda Balxar ile Axämenid däwlätenä kerä.

BEQ 329-327 yıllarda İskändär Zölqärnäyn Baktriäne yawlap ala.

BEQ 300 yılda İskändär däwläte tarqala, Balxarda Selevk näsele xäkimiätkä kilä. Şul däwerdä yunan yoğıntısı arta.

BEQ II ğasırdan Balxarda hind yoğıntısı arta bara, yunan-hind xakimiäte barlıqqa kilä.

**Menandr I** - Balxarnıñ yunan-hind patşası BEQ 10 yılda buddizm dinen qabul itä.

## Balxar häm Bolğar

I ğasırda Balxar ile başta saqlar, soñraq quşannar tarafınnan yawlap alınğan. 

Dr. Dobrev qaraşı buyınça näq bu çorda Balxar ileneñ ber qäbiläse - bolğarlar ilbasardan qaçıp Awrupağa küçengän, hunnar belän xezmättäşlek itkännär, soñraq häm 6 ğasırda Böyek Bolğar ilenä nigez salğannar.

Qubrat xan ülgännän soñ häm xäzärlär höcüme näticäsendä Böyek Bolğar ile tarqala, häm bolğarlarnıñ ber öleşe Dunayğa, ikençe öleşe İdel yılğasına küçep, anda İdel buyı Bolğarı däwlätenä nigez sala.

## Monı da qarağız
*Balhara patşalığı
*Zilant
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
## Sıltamalar
*    Сарианиди В. И. Бактрия сквозь мглу веков. М.; Мысль, 1984.
*    Литвинский Б.А., Соловьев В.С. Средневековая культура Тохаристана. М.: Наука, 1985.
*Добрев, Петър, Златният Фонд на българската древност, София, 2005 г.

Төркем:Әфганстан тарихыТөркем:Таҗикстан тарихыТөркем:Үзбәкстан тарихыТөркем:Татар тарихыТөркем:Болгарлар
Браһмапутра

**Браһмапутра** () — Көньяк Азиядә, Кытай (Тибетта **Саңпо** дип атала), Һиндстан һәм Баңладештагы елга. Озынлыгы 2900 км, бассейнының мәйданы 935 мең км².

Тибет таулыгының көньяк-көнчыгышында, 4800 метрга якын биеклектә Ладакһ тезмәсендәге бозлыклардан башлана. Ганг елгасына кушылып, зур (мәйд. 80 мең км²) дельтаны хасил итә. Кар һәм яңгыр сулары белән туена. Җәен  яңгырлары һәм Һималайларда эрегән кар сулары исәбенә тулып агып, түбән агымында су биеклеге 10–12 метрга күтәрелә. Кышын су биеклеге кими. Уртача еллык су чыгымы 12 мең м³/сек (җәен 15 мең м³/сек., кышын 4 мең м³/сек). Елга зур һидроэнергетик ресурсларга ия. Тамагыннан Дибругарһ шәһәренә кадәр (1290 км) көймәләр йөрешле. Сугаруда киң файдаланыла.

Браһмапутра ярларында Шигадзе (Кытай), Гуваһати (Һиндстан) һәм башка шәһәрләр урнашкан.
Түбән агымында бу елгага Һинд дине тарафдарлары табына. Һинд субкыйтгасының күпчелек исемнәре хатын-кыз исемнәре булса, бу елганың исеме ир-ат исеме, бу Санскрит телендә "Брахма улы" дигәнне аңлата.
## 

File:Yarlong Tsangpo.jpg|
File:Evening_on_the_Brahmaputra_River_by_Vikramjit_Kakati.jpg|


Төркем:Азия елгалары
Pamir-İssıq älifbası

**Pamir-İssıq älifbası** — Pamir häm Tän-Şän tawlarında tabılğan häm älegä açıp uqılmağan yazularnıñ ğomumi ataması.

Ul yazunıñ iñ tanılğan häykäle - Almatı şähärennän 50 km aradağı İssıq qäsäsendä iran telle saq xalqı qaldırğan yazma, şul İssıq qurğanında "altın adäm" kümelgän bulğan.

İssıq yazuı 26 bilgedän tora, qäsä BEQ V ğasırda yasalğan bulğan. 

Qayber belgeçlär VI-VIII ğasırdağı Orxon älifbası näq Pamir-İssıq älifbasınnan çıqqan dip faraz itä.

Pamir-İssıq älifbası şulay uq Äfğänstanda tabılğan (I ğasır), ul yazu tağı prakrit telendä, Balxar telendä yunan älifbasında yazılğan. Oxşaş yazmalar Tacikstanda häm Üzbäkstanda tabılğan.

Dr. Dobrev qaraşı buyınça näq Pamir-İssıq älifbasınnan Bolğar runnarı çıqqan häm alarnıñ oxşaşlığın isbatlıy. Şulay itep, borınğı bolğarlar iran telle bulğannar dip sanıy.

## Monı da qarağız
* Bolğar runnarı
* Orxon älifbası
* Tatar älifbası

## Sıltamalar

* Добрев П. Протобулгарские надписи греческими буквами.  Надписи и алфавит протобулгар
*    История Казахской ССР, т. 1, Алма-Ата, 1977, с. 200.
*    Лившиц В. А. Надпись из Дильберджина // сб. «Древняя Бактрия», М. 1976, с. 165—166.
*    Фридрих И. История письма. — М. 2001. — прим. 73а.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Әлифбалар
Төркем:Татар әлифбасы
Saqlar

**Saqlar** (bor. farsı *Sakā*, yunança *Σάκαι*) — BEQ I meñyıllıqta Üzäk Aziädä torğan küçmä häm yarımküçmä iran telle qäbilälärneñ urtaq ataması.

Saqlar häm massagetlar skif xalıqlarınıñ könçığış törkemenä qarağannar dip sanala.

Saqlar qäbiläläre Herodot häm farsı kitaplarında telgä alına, läkin saq törkemnäre törleçä yörtelä:
***saqlar-haomavarga**
***saqlar-tigrahauda** (Dariy I yazması) - Tän-Şän taw itägendä yäşägännär, yış qına massagetlar belän tiñläşä.
***saqlar-paradaraya** - "diñgez (yılğa) artında torğan"
***saqlar-parasugudam** - "Sogdiana artında" - Sırdäryä, Amudärya yılğaları tübän ağımında torğan.

Yunannar saqlarnı "Aziä skifları" dip yörtä. Farsılar saqlarnı "qüätle ir-atlar" dip ata.

## Taswir

Fänni ädäbiät buyınça Seber, Qazaqstan, Üzäk Aziädä torğan qäbilälär saqlarğa qarağan.

Qara diñgez tönyaq yarı buyı skiflarınnan ayırmalı bularaq saqlarğa yunan yoğıntısı bulmağan.

Saqlar utraq-küçmä tormış räweşen alıp barğannar, Qazaqstanda döyä ürçetkännär.

Tarixta saqlar ike patşabikäse iseme - Zarina häm Tomiris qalğan.

İssıq qurğanında tabılğan "altın adäm" - saq patşası tantanalı kieme bulğan dip sanala.

BEQ VI-V ğasırda saqlar ber öleşe Axämenid näselennän farsı patşaları tarafınnan yawlap alınğan, xättä Marafon bäreleşendä qatnaşqan.

Saqlar Parfiä patşalığın buldıruda rol uynağan. 

BEQ II ğasırda saqlar ber öleşe Hindstanğa küçengän.

## Törki xalıqlar

Törki xalıqlarnıñ qayber belgeçläre qaraşları buyınça saqlar - törki xalıqlarnıñ babaları bulğannar.

Urıs belgeçläre bu qaraşqa qarşı çığa. Urıs qaraşına qarağanda eftalitlar - aq hunnar häm saqlar  törki xalıqlar basımı arqasında İranğa häm Hindstanğa küçep kitkänder.

## Sıltamalar

*Геродот. История. I 153; III 93; VI 113; VII 9, 64, 96, 184; VIII 113; IX 31, 71, 113.
* Большая Советская Энциклопедия
* Скифские городища 1975 Т. Н. Высоцкая
* Скифы. История.
* Scythian mummy shown in Germany
* Скифский раздел в «Еще одной OCR-библиотеке» 
* Куль-Оба в проекте «Реконструкция» «Нового Геродота» 
* История и культура скифов.
* В. Мурзин Краткая история скифов
* Вести.ру: На Алтае обнаружены древнейшие скифские захоронения, которым около двух тысяч лет (20.07.2011)

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Казакъстан тарихыТөркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:СкифияТөркем:Туран
Төркем:Ауразия тарихы
Süriä watandaşlar suğışı

**Süriä watandaşlar suğışı** (ğäräpçä *لحرب الأهليّة السّوريّة* - **Süriä krizisı**) — Süriä däwläteneñ häm berektäş ğäskärläre ber yaqtan häm kisken qaraşlı cihadçılar qorallı oyışmaları häm räsmi xäkimiätkä qarşı baş kütärüçelär ikençe yaqtan arasındağı qorallı nizağ.

Nizağnıñ öçençe yağınnan kördlär çığış yasıylar, näticädä tönyaq-könbatış Süriädä moxtari kördlär töbäge buldırılğan.

Kisken qaraşlı cihadçılar qorallı oyışmaları häm fetnäçelär tarafında 70 ildän irekçelär qatnaşalar.

Süriä xökümäte yağında Löbnan oyışması "Xizbullah" suğışçıları häm Ğiraq şiğiläre qorallı törkemnäre qatnaşalar.

## Tarix

2011 yılnıñ martında "Ğäräp yazı" däwamında *Baas* firqäse häm Bäşär Äsäd xäkimiätenä qarşı çualışlar başlana.

2011 yılnıñ iyün-iyülendä çualışlar çın suğışqa äwerelä.

2012 yılda BMO suğışnı "açıq dini nizağ" dip atıy (şiğilär-alavitlar häm sönni cihadçılar arasında).

Süriä xökümätenä qarşı çıqqan suğışçılar Soğud Ğäräbstanı, Qatar, Törkiä, AQŞ tarafınnan yaqlana. Näticädä Ğıyraq häm Şam İslam däwläte, Äl-Qağidä, Äl-Nusrä üz kontrole astına zur bilämälären ala.

Süriä räsmi xökümäten İran, Räsäy yaqlıylar.

Süriä watandaşlar suğışı näticäsendä küp qaçaqlar Törkiägä, İordaniägä, Awrupa Berlegenä  qaçıp kitä.

2015 yılnıñ sentäberendä Räsäy Süriäneñ Lataqiä (Äl-Lädiqiä) xärbi bazasına xärbi oçqıçlar häm boralaqlar urnaştıra.

2015 yılnıñ noyäberendä Törkiä xärbi oçqıçı Räsäyneñ istrebitelen Törkiäneñ çige rayonında beterä häm ike rus xärbie üterelä. Şul waqiğa Rusiä häm Törkiä arasındağı mönäsäbätlären şaqtıy boza.

## Monı da qarağız

*Rusiä Su-24 oçqıçın bärep töşerü (2015)

## Sıltamalar

* *Густерин П. В.* Сирия в огне
* На пороге хаоса (репортаж Е.Путилова)  // expert.ru
* Геополитическое измерение «новой эры» на Ближнем Востоке
* Своими глазами. Сирия // «Эхо Москвы»
* РОССИЙСКИЙ СОВЕТ ПО МЕЖДУНАРОДНЫМ ДЕЛАМ — «Взаимовыгодный Союз» Курдов и Асада. Часть II 

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Низаглар
Төркем:Сүрия тарихы
Мекоң

**Мекоң, Меконг** (лао телендә "елгалар анасы" дигән сүз, югары агымында тибетча Зачү (Дза-Чу), урта агымында кытайча Лансаңҗән, "ярсулы елга" дип атала) — Һиндкытай ярымутравындагы иң зур елга, Кытай, Лаос, Камбоҗа, Вьетнам территориясеннән ага, өлешчә Лаос белән Мьянма вә Таиланд арасындагы чик вазыйфасын да башкара.

Озынлыгы 4500 км, бассейнының мәйданы 810 мең км². Тибет таулыгындагы Таңла сыртыннан башланып, Син-Тибет тауларының тирән тарлавыклары аркылы  Камбоҗа тигезлегеннән ага. Юлы күп бусагалы. Камбоҗа тигезлегенә чыкканда зур шарлавык (биеклеге 21 м) хасил иткән. Көньяк Кытай диңгезенә сазланган делтә (мәйд. 70 мең км²) хасил итеп коя. Биредә елганың исеме вьет телендә Sông Cửu Long, ягъни "Тугыз аждаһа елгасы" дип атала. Төп кушылдыклары: уң — Мун, Тонлесап; сул — У, Тхан, Сан. Пномпень шәһәре янында уртача су чыгымы 13,2 мең м³/сек.

Елга, нигездә,  яңгырлардан, югары агымында кар һәм боз эрүеннән су ала, бу вакытта су кимәле 10–15 метрга күтәрелә, су чыгымы исә 30 мең м³/сек.га җитә. Ташкыннар еш була. Тонлесап күле елга агымын тәртипкә салып тора. Елга кою урыныннан 700 км, ташулар вакытында 1600 км аралыкта (Вьентян шәһәренәчә) көймәләр йөрешле. Диңгез көймәләре Пномпень шәһәренәчә (130 км) керә ала. Балыкка бай, су кошлары күп, крокодиллар бар. Мекоң ярларында Луаң-Прабаң, Вьентян (Лаос), Пномпень (Камбоҗа) шәһәрләре урнашкан.

Төркем:Азия елгалары
Massagetlar

**Massagetlar** (yunança *Μασσᾰγέται*) — antik yazuçılar buyınça Skifiädä torğan xalıq.

## Taswir
Herodot buyınça massagetlar - skiflar ber qäbiläse bulğan.

Zamança belgeçlärgä qarağanda massagetlar iran telle xalıq bulğan.

Ber qaraş buyınça Xäräzem xalqı näq massagetlardan çıqqan, bu qaraş Dariy I yazması belän dälillänä.

Massaget ataması yä "balıq aşawçı" yä "skiflar urdası" digän süz.

Törle yazuçılar massagetlarnıñ törle urnaşuın bilgeli,: İdel buyınnan, Ärmänstanğa häm Amudärya yılğasına qädär.

Massagetlarnıñ mäşhür patşabikäse Tomiris bulğan. Herodot buyınça Kir II massagetlarğa qarşı höcüm itkän häm massagetlar mälikäse Tomiris ulın ütergän. Mälikä Tomiris soñraq Kir II ğäskären ciñgän häm üç alğan: Kirnıñ başın kisep, qanğa batırğan.

Qayber belgeçlär massagetlar belän gotlar, getlar, alannar qäbilälären bäylilär.

Prokopiy Kessariyskiy qaraşı buyınça massagetlardan hunnar çıqqan.

Massagetlar skiflarğa oxşağan bulğannar. Baqır, altınnar äyberlär eşkärtkännär. Terlek ürçetkännär, balıq totqannar, söt eçkännär.

## Sıltamalar

*Геродот. История. I 153; III 93; VI 113; VII 9, 64, 96, 184; VIII 113; IX 31, 71, 113.
*    Тадеуш Сулимирский. Сарматы. Древний народ юга России. — М., 2008.
*    Доватур А. И., Каллистов Д. П., Шишова И. А. Народы нашей страны в «Истории» Геродота. — М., 1982.
*    Степи европейской части СССР в скифо-сарматское время, 1989.
*    Степная полоса азиатской части СССР в скифо-сарматское время, 1992.
*    Г. В. Вернадский, М. М. Карпович. Древняя Русь, 1943.
*    «Лютеранский хронограф». Феатрон или позор исторический, 1720. Перевод Г. Бужинского.
*    Д. С. Коньков. «Гетика» Иордана — Готское историческое предание или конъюнктура эпохи: современное состояние изучение проблемы", 2012.
*    Прокопий Кесарийский. «Войны с вандалами». — СПб., 1891. Перевод С. Дестуниса.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:СкифияТөркем:Туран
Төркем:Ауразия тарихы
Пётр Салтыков

**Пётр Салтыков**, Пётр Семёнович Салтыков,  — XVIII гасыр Россия хәрби җитәкчесе (*генерал-фельдмаршал*, 1759), граф (*[[1733]]*). Россия армиясе баш сәргаскәре (*[[1759]]*).

## Тәрҗемәи хәле
* 1700 елның 11 декабрендә Ярославль губернасында туган.
* 1714 елда Петр I тарафыннан Франциягә диңгез эшенә өйрәнергә җибәрелә. Анда 1730 елга кадәр тора.

## Хәрби хезмәттә
* 1734 елда генерал-майор дәрәҗәсендә Польшадагы сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.
* 1741-1743 елларда рус-шевит сугышында катнаша.
* 1754 елда генерал-аншеф дәрәҗәсе ала.
* Җидееллык сугышта (1756-1763) Украинада ландмилиция полклары белән җитәкчелек итә.
* 1759 елда Россия армиясе баш сәргаскәре итеп билгеләнә. Пальциг һәм Кунерсдорф янында Пруссия армиясен җиңә.
* 1760 елда Австрия гаскәр башлыклары һәм  «Петербург конференциясе» белән каршылыкка килү сәбәпле, П. Салтыковны Россия армиясен җитәкләүдән азат итәләр.
* 1764 елдан Мәскәү губернаторы.
* 1771 елгы чума фетнәсеннән соң, эшне оештыра белмәүдә гаепләнә һәм отставкага җибәрелә.
* 1772 елның  26 декабрендә үзенең кечкенә биләмәсендә вафат.

## П. Салтыков заманындагы патшалар
* Петр I (*[[1689]]-[[1725]]*)
* Екатерина I (*[[1725]]-[[1727]]*)
* Петр II (*[[1727]]-[[1730]]*)
* Анна Иоанновна (*[[1730]]-[[1740]]*)
* Елизавета Петровна (*[[1741]]-[[1761]]*)
* Петр III (*[[1761]]-[[1762]]*)
* Екатерина II (*[[1762]]-[[1796]]*)

## Әдәбият
# Керсновский А.А. История русской армии. 4 томда. М.: «Голос», 1992.
# Ермолаев И.П. Прошлое России в лицах. Казан: КДУ нәшрияты, 1999.
# Золотарев В.А., Козлов И.А. Флотоводцы России. М.: «Терра», 1998.
# Буганов В.И. Петр Великий и его время. М.: «Наука», 1989.

## Чыганаклар
# XIII-XIX гасырларда Россия дәүләтенең бөек сәргаскәрләре һәм флот башлыклары. Казан: «Мәктәп», 2005.

## Сылтамалар
* Салтыков, Петр Семенович

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Графлар
Oğur telläre

**Oğur telläre** yäki **borınğı bolğarlar telläre**, **r-törendäge törki tellär** — törki tellärneñ borınğı törkeme. BEQ 500 yılda oğur telläre urtaq törki tellärneñ törkemennän çamalap çıqqan.

Qayber ğalimnär buyınça  Oğur telläre ğailäsenä onoğur, törki awar tele, xäzär, borınğı bolğar häm hun telläre kergännär.

Qäber taşlarında tabılğan borınğı bolğar telendäge yazular küpçelege z-törendäge (tatar tele sıman yäki I stil) bula, läkin tağı r-törendäge (çuaş tele sıman yäki II stil) tabılğan. Şuña kürä borınğı bolğar tele z- (tatarsıman) yäisä r- (rotatsizm, çuaşsıman, oğur) törendäge tel bulğanı älegä bilgesez.

## Oğur telläre
*xäzär tele †,
* borınğı bolğar tele †,
*hun tele †,
* törki awar tele †,
*çuaş tele (bäxäsle)
## Yazular ürnäkläre

File:Rosette from Pliska.svg|Pliska tälinkäsendäge bolğar runnarı, Dunay bolğarları.
File:KunsthistorischesMuseumSanNicolauMareTreasure7.jpg|Nagyszentmiklós xäzinäsendäge grek älifbasındağı Buyla tälinkäse, Pannoniä awarları.
File:Nagyszentmiklos 21 kerek csesze - Hampel 1894.jpg|Buyla tälinkäse yazuı räseme:BOYHΛA • ZOAΠAN • TEΣH • ΔYΓΕTOIΓH • BOYTAOYΛ • ZΩAΠAN • TAΓPOΓH • HTZIΓH • TAIΣH.
Image:Signature Kiev letter.gif|*[[Kiev Ruse]]nda yazılğan xattağı <small>([[:en:Kievian Letter|en]])* xäzär telendäge yazu, Orxon älifbası.
File:Khazar coin Spillings Hoard.jpg|Ğäräp älifbası belän suğılğan "Musa – Allanıñ päyğämbäre" yazulı xäzär täñkäse, Spillings xäzinäse.
File:Qabantaw.jpg |Ğäräp älifbası belän ğäräp häm borınğı bolğar tellärndäge qäber taşı, Qazannıñ Qaban şähärlege. 


## Sıltamalar
*Н. Н. Поппе. О родственных отношениях чувашского и тюрко-татарских языков. Чебоксары, 1925.
* Гамирзан Давлетшин. Булгарская письменность (Раннебулгарский и домонгольский периоды) . Журнал *[[Гасырлар авазы — Эхо веков|Гасырлар Авазы/Эхо веков]]*, Раздел: Из глубины столетий, 2008-1.
* Г.М. Давлетшин. Этапы письменности тюрко-татар, «Научный Татарстан», 2'2009, стр.132-145. 
## İskärmälär

Төркем:Татар теле
Төркем:Юкка чыккан телләр
Төркем:Төрки телләр
Дуңгызлар

**Дуңгызлар** – () куштояклылар отрядыннан кыл белән капланган чагыштырмача зур гәүдәле, кыска аяклы хайваннар гаиләлеге. Аңарга 8 төр керә, шул исәптән Аурупадагы бердәнбер вәкиле - кыргый кабан, йорт дуңгызының нәсел башы.

Борынгы заманнардан ук кыргый дуңгызлар — кабаннар — Поляр түгәрәктән алып экваторга кадәр бөтен җирдә очраган. Кабаннар су буендагы камышлыкларда, елга үзәннәрендәге куаклыкларда, «утрак» яши. Көнне алар аулак урыннарда үткәрә, ә төнлә тамак туйдырырга чыгалар; имән чикләвеге, чикләвек, өлгергән алма һәм груша эзләп ашыйлар, камыш тамырларын актаралар, әкәм-төкәм, суалчан, вак җәнлекләр, кәлтә еланнарны һәм хәтта еланнарны ашыйлар, җир өстендәге кош ояларын туздыралар.

Төркем:Куштояклылар
Barsillär

**Barsillär** yäki **bärsillär**, **baslar** - bolğarlarğa häm xäzärlärgä qärdäş bulğan urta ğasırlar qäbiläse. İbn Rüstä häm Ğärdizi buyınça barsillär İdel buyı Bolğarı däwläteneñ öç töp qäbiläneñ berse bulğan.

## Tarix
Ärmän yazuçıları buyınça II-IV ğasırlarda barsillär Qawqaz Albaniäsenä höcüm itkän, läkin bu waqiğa şik astına quyılğan.

Hunnar höcümennän soñ barsillär Qawqazda bilgele bulğan, VI ğasırda borınğı awarlarğa buysınğan.

VII ğasırda barsillär İdel yılğası tübän ağımında küçenep yörgännär, xäzärlär alarnı "**Qara utraw**"dan qısrıqlağan. Xäzär qahanı ölkän xatını ul waqıtta  barsil näselennän bulğan. 

Xäzärlär basımı säbäple barsillär Urta İdel buyına küçengännär häm bolğar qäbiläse bergä İdel buyı Bolğarı däwlätendä torğan.

Urta ğasırlar çığanaqları **Barsiliä**, **äl-Barşaliä** däwläte xaqında belderä. Mixail Süriäle (XII ğ) buyınça Barsiliä Därbänt şähäre töbägendä bulğan.

**Feofan** buyınça Bersiliä - Berençe Sarmatiä yıraq ölkäse bulğan. Törle çığanaqlarğa qarağanda barsillär tönyaq Dağstannan İdel buyına qädär torğannar.

## Tel

Barsillär tele turında ike qaraş bar:
* İran telle xalıq (A.Novoseltsev, A.Gadlo, Mixail Süri)
* Törki telle xalıq (M.Artamonov, S.Kläştornıy), xäzärlär belän yaqınlığı säbäple.

Tesin häm Terxin stellarında (Mongoliä, VIII ğasır) barsillär oğuz-törki qäbilä bularaq häm anıñ xakime **Bedi Bersil** (Törki qahan Bumın çorında VI ğasırda yäşägän) telgä alına. Bu tabıldıq törki qaraşnı yaqlıy.

## Sıltamalar

* Артамонов М. И. История хазар. — М.: Лань, 2001. — С.184.
* Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.: Наука, 1990
* Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.: Наука, 1990
* Бубенок О. Б. Страна Берсилия: миф или реальность? //Восточная Европа в древности и средневековье. Мнимые реальности в античной и средневковой историографии : Тез. докл. / XIV Чтения памяти В. Т. Пашуто, Москва, 17-19 апр. 2002 г.; Новосельцев А. П. Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа. — М.: Наука, 1990.

Төркем:Бөек Болгар
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Төрки халыкларТөркем:Татар тарихы
Тропик урман

**Тропик урман** яки **яңгырлы урман** — еллык явым-төшем күләме 2000-7000 мм ким булмаган урман. Катлаулы яруслы булуы белән, агачлар, эпифитлар һәм лианалар төрлелеге һәм үләннәргә ярлы булуы белән аерылып торалар.

Җир шарының иң эссе поясы тропиклар дип атала. Алар экваторда урнашканнар. Табигать тропикларда табигый оранжерея төзегән: мон¬да җылылык даими һәм тотрыклы, явым-төшем күп. һәм үсемлекләр дөньясы да искитәрлек. Урман шундый куе, аның аша чыгуы бик кыен, ә кайвакытларда бөтенләй үтеп булмый. Агачлар югарыга, яктылыкка омтылалар һәм түбәнгә, урман чаршавы астына, куе күләгә төшерәләр. Ул — мәңге яшел дөнья: монда мәңгелек җәй хөкем сөрә.

Тропик зонадагы үсемлекләр гадәттән тыш төрле-төрле. Урманда яруслар бик күп, кайбер агачлар 60 метрга җитәләр, бу — егерме катлы йорт биеклеге дигән сүз.
Агачларның яфраклары тыгыз һәм калын кабыклы. Алар тропиклардан чыккан бүлмә гөле — фикус яфракларын хәтерләтәләр. Яфракларның калын кабыклары аларны эссе кояш көйдерүеннән саклый.

Тропик урманга хас булган үзен¬чәлекле үсемлек — лианалар. Алар агач кәүсәләренә уралып, бик биеккә, яктыга үрмәлиләр. Лианалар агачларны чорнап алалар, түбәнгә салыналар, агачтан-агачка сузылалар һәм бик зур, хәтта 100 метрдан артык озынлыкка җитәләр.

Тропикларда пальмалар да үсә. Алар күп төрле: биек һәм баһадир агачлардан алып кечкенә куак фор- масындагылары да, хәтта пальма- лианалар да бар. Биек пальмаларның кәүсәләре шома һәм цилиндр формасында була. Кайбер тәбәнәк пальмаларның кәүсәләре бөтенләй юк — бары тик яфраклар таҗы гына бар.

Яктыга якынрак булыр өчен күп кенә үсемлекләр җирдә түгел, бәл¬ки агач кәүсәләрендә һәм яфракларда үсәләр. Алар арасында күз чагылдыргыч зур күбәләккә охшаган  үсемлеге бигрәк тә матур.
Тропикларда банан, бамбук, агачсыман абага, орхидеяләр һәм күп кенә башка үсемлекләр үсә. Дөньяда башка бер җирдә дә кеше өчен файдалы булган шундый күп санлы үсемлекләр юк. Тропик урман банан, икмәк һәм кавын агачы җимешләре, хинин, манго, сандал, кызыл һәм кара агач, каучык, лак, , саго һәм шикәр бирә.

Тропикларда яшәүчеләрнең иң күп санлысы — бөҗәкләр, һәм, беренче чиратта, озынлыгы 20 см га җитә торган күз чагылдыргыч гаять зур күбәләкләр. Үрмәкүчләр дә монда ачык төстә һәм зурлар.

Төрле зурлыктагы һәм төрле төсләрдәге попугайлар үзләренең гырылдык тавышлары белән урман эчен яңгыратып торалар. Тропик урманнарда бик кечкенә кошлар — колибрилар да бар. Аларның кай¬бер төрләре төклетура кадәр генә. Гаять зур гориллалардан алып 15 см зурлыгындагы кечкенә уиститиларга кадәр хисапсыз күп маймыллар яши.

Тропик урманнарда елан, кәлтә, бака кебек сөйрәлүчеләр һәм җир-су хайваннары бик күп.

## Чыганаклар
* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

Төркем:Урманнар
Katolik çirkäw

**Katolik çirkäw** (latinça *Ecclesia Catholica*) yäki **Rim-katolik çirkäwe**, **Roma katolik çirkäwe** (*Ecclesia Catholica Romana*) — dönyadağı iñ zur Xristian Çirkäwe, äğzalar sanı 1,25 mlrd keşe.

Könbatış tsivilizatsiä tarixında zur rol' uynağan dinnärneñ berse. Üzäkläşterü tärtibenä xas bula.

Könbatış liturgiä yolaların tota, 23 könçığış çirkäw belän  berdäm Katolik çirkäwgä kerä.

Katolik çirkäw täğlimatı "Katolik çirkäw katexezisı" kitabında taswirlanğan.

## Tarix

Katolik - kafolik (*καθ όλη* ) - berdäm böten digän süz.

1054 yılda Xristan Çirkäwe Könbatıştağı Rim Katolik çirkäwe häm Könçığışındağı Konstantinopol' Pravoslav çirkäwenä bülengän.

XVI ğasırda Reformatsiä waqiğalarınnan soñ, qayber protestant törkemnäre Katolik çirkäwdän ayırılğannar.

## Tärtip

Katolik çirkäwe nıq ierarxik tözeleşenä iä, ruxaniları öç däräcägä bülengän:

*episkop (äsqaf)
*ruxani
*diakon

**Wazifalar häm däräcälär**:

*kardinal
*arxiepiskop
*primas
*mitropolit (mätran)
*prelat
*abbat

Eparxiälär häm arxieparxiälär mitropoliägä berläşterelä.
## İskarmälär

## Ädäbiät
*Барсов Н. И.,. Католическая церковь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Й. Лорц. История Церкви
*Р. Конрад Вера Католической Церкви
*Иоанн Павел II. Верую в Церковь Единую, Святую, Вселенскую и Апостольскую
*J. L. McKenzie. The Roman Catholic Church
*John O’Grady. Roman Catholic Church: Its Origin & Nature
*Marcellino D’Ambrosio. Exploring the Catholic Church: An Introduction to Catholic Teaching and Practice

Төркем:Христианлык
Bötendönya bankı

**Bötendönya bankı** (inglizçä *The World Bank*) — üseştäge illärgä texnik häm finans yärdäm itü maqsatınnan buldırılğan xalıqara finans oyışma.

1944 yılda nigezlänä. Baştaraq Üsterü häm tözekländerü xalıqara bankına oxşaş bulıp, İkençe Bötendönya suğışınnan soñ Könbatış Awrupa häm Yapunstan illären tözäkländerügä yärdäm itä.

1960 yılda Üsterü xalıqara oyışması banknıñ qayber wazifaların üzenä ala.

Xäzerge waqıtta Bötendönya bankına 5 oyışma kerä:

*Üsterü häm tözekländerü xalıqara bankı
*Üsterü xalıqara berläşmäse
*Xalıqara finans korporatsiä
*İnvestitsiälärne tä'min itü buyınça xalıqara agentlıq
*İnvestitsion bäxäslärne xäl itü buyınça xalıqara üzäk

## Taswir

Bötendönya bankına 184 il-äğza kerä.

İdärä yortı AQŞ Waşington şähärendä urnaşqan.

Räsmi tel - inglizçä.

Prezident - Cim Yon Kim.

## Maqsatlar

*Fäqirlek häm açlıqnı beterü
*Xatın-qızlar xoquqların kiñäytü
*Ülüçe balalar sanın kimetü
* Analıqnı saqlaw
* AİDS, bizgäk häm başqa çir belän köräş itü
* tabiğätne saqlaw

## Sıltamalar
* Официальный сайт Всемирного банка на русском языке  
* Карта деятельности Всемирного банка   
* World Bank Data and Analysis on Poverty and Economic Growth in South Asia. 
* Группа Всемирного Банка 

Төркем:Халыкара сәүдә оешмалары
Төркем:Банклар
Төркем:Вашингтон
Bilärlär

**Bilärlär** yäki **bülärlär** - bolğarlarğa qärdäş bulğan, İdel buyı Bolğarında yäşägän törki qäbilä berläşmäse. Bilär şähäre häm şul töbäktäge ölkä älege etnik törkem iseme belän atalğan.
Bilärlär  İdel buyı Bolğarı däwläteneñ öç töp qäbiläneñ berse bulğan.
## Tarix
Bilärlär qäbiläse Bilär şähärenä çamalap salğan. X ğasırda İdel buyı Bolğarı däwlätenä kergän.
*Billa, Boksu häm Xätäni* buyınça X ğasırnıñ 2-nçe yartısında bilärlärneñ ber öleşe Macarstanğa küçep kitä häm anda Peşt şähären nigezli (kiläçäk Budapiş).
XIII ğasır Könbatış Awrupa çığanaqlarında (Plano Karpini, Wilhelm Rubruk h.b.) İdel buyı Bolğarın da «Bilär ile» dip ataw oçraqları küzätelä. Bilärlär etnonimı İdel buyı Bolğarında X-XIV yözlärdä qullanışta bula.
Soñraq bolğarlar dip yörtelä başlıy häm Qazan xanlığına kerä.
Könbatış höcümnäre säbäple XII ğasırdan birle Bilär - däwlätneñ başqalası bulğan. Batu xan höcüme näticäsendä Bilär XIII ğasırda cimerelgän, xäräbäläre Tatarstan Alekseyevskiy rayonında urnaşqan.
## Sıltamalar
*Путешествие в Восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М., 1957
*Мухаметшин Д.Г., Хакимзянов Ф.С. Эпиграфические памятники города Булгара. Казань, 1987.
*Фахрутдинов Р.Г. Очерки по истории Волжской Булгарии. М., 1984.
*«Татарский энциклопедический словарь» Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999

Төркем:Бөек Болгар
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Биләр
Сәгать

* Сәгать (корал) — тәүлек эчендәге вакытны үлчәү коралы 
* Сәгать (берәмлек) — тәүлекнең егерме дүрттән беренә, алтмыш минутка тигез вакыт үлчәү берәмлеге.
Хөсниҗиһан Байдамшина-Абрамова

**Хөсниҗиһан Байдамшина-Абрамова**, Хөсниҗиһан Мортаза кызы Байдамшина — татар хатын-кызлары арасында беренче сәясәтчеләрдән, ТАССР сәнәгате страховой кассасы рәисе (1930-1937). Кыям Абрамовның (*[[1897]]-[[1938]], [[ТАССР]] [[ХКШ]] рәисе ([[1930]]-[[1937]]*) хатыны. ВКП (б) әгъзасы (*[[1919 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

1898 елда Казан губернасы Тәтеш өязе (*хәзерге* Тәтеш районы) Кече Әтрәч авылында туган.  Гаиләсе Тәтешкә күчеп килгәч, Хөсниҗиһан шәһәрнең земский начальнигы гаиләсендә хезмәтче булып эшли. Тәтештә рус-татар мәктәбендә (*мөдире* Исхак Казаков) укый.

## Октябрь инкыйлабы
Инкыйлабтан соң, кыска сроклы курсларда укып, укытучы була. Тенеш, Барыш авылларында укытучы булып эшли. 1919 елда фиркагә кабул ителә. Фирканең Тәтеш кантоны комитеты аны хатын-кызлар белән эшләү бүлеге мөдире итеп билгели.

## Казанда
1922 елда ВКП (б) ның Казан шәһәре Берләшкән Бистә райкомының эшче хатын-кызлар бүлеге инструкторы. 
1928-1930 елларда ире ВКП (б) үзәк комитеты каршындагы марксизм-ленинизм югары курсларында (*[[Мәскәү]]*) укыганда, рабфакның кичке бүлегенә укырга керә.
Казанга кайткач, җаваплы вазифалар башкара: Татарстан АССР сәнәгате страховой кассасы рәисе булып эшли. Аның катнашында Казанда әртилләргә берләшкән сәнәгать һөнәрчеләре өчен хастаханә, балалар өчен ясле-бакчалар, «Крутушка» ял йорты ачыла.

## Сәяси золым
1937 елда ире фиркадән чыгарылганда, июнь аенда Х. Байдамшинаны да фиркадән чыгаралар. Иреннән бер елга алданрак, «инкыйлабка каршы милли оешма белән бәйләнеш»тә гаепләп, хөкем итәләр. Аның эшен караганда, 1923 елда «солтангалиевче», ТАССР ХКШ рәисе   К.Г. Мохтаровны яклавын исенә төшерәләр. 5 елга Казакъстанга төзәтү-хезмәт лагерена җибәрәләр. Ул анда 9 ел була.
 
18 елдан соң гына, 1956 елда,  ТАССР югары суды аны аклый, фирка сафларында да торгызалар. Х. Байдамшина, ире, ул кулга алынгач, үзенең сәркатибе Зинаида Давыденкога өйләнгән булса да, аның  исемен аклау өчен эш башлап, аклауга да ирешә. Улы Рим исеменә ТАССР министрлар шурасы каршындагы КГБ ярдәме белән *12 572* сум күчерелә. Казанда Киров урамында фатир алуга да ирешә 

## Әдәбият
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991 ISBN 5-298-00652-3

## Сылтамалар
* Ни өчен Абрамов ?
* *[[Тәэминә Биктимерова]]*.  Безнең Җиһан апа: ТАССР наркомы, репрессия корбаны Кыям Абрамов хатынының язмышы. Интертат, 5.02.2022. 
## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Укытучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Абрамов

**Абрамов** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Кыям Абрамов (1897―1938) — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1930]]-[[1937]]*).
* Рәхим Абрамов (*[[Rakhim]]*, 1998), хип-хоп башкаручы, видеоблогер―тиктокер.
----
* Алсу Абрамова (*[[Алсу Сафина|Алсу]], 1983, [[Бөгелмә]]*), Россия эстрада җырчысы, Татарстанның халык артисты (2010).

## <small>Икеләйтелгән фамилия</small>
* Хөсниҗиһан Байдамшина-Абрамова (1898―1979) — ТАССР сәнәгате страховой кассасы рәисе (*[[1930]]―[[1937]]*). Кыям Абрамовның хатыны.

## Моны да карагыз
#### Топоним
* Абрамовка — Волгоград өлкәсе Палласовка районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası

**Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazası** yäki **Tartus xärbi-diñgez bazası**, **Räsäyneñ xärbi-diñgez flotın material'-texnik tä'min itü 720-nçe punktı** — Süriä Tartus şähärendä urnaşqan Räsäy Federatsiäseneñ xärbi-diñgez flotınıñ Urta diñgezdä daimi urnaşu urını.

Berniçä qorılmadan häm ike yözmä pirstan tora.

Räsäy xärbi-diñgez flotınıñ çit ildäge berdänber bazası.

## Tarix

1971 yılda SSRB häm Süriä arasındağı kileşü nigezendä Tartus şähärendä buldırıla.

SSRB flotın Urta diñgezdä, yäğni 5-nçe operativ (Urta diñgezdäge) eskadranı tä'min itü öçen tözelä.

1991-2007 yılda Räsäy qorabları Urta diñgezgä Tartus bazası yärdämendä çığalar.

2015 yılda Räsäy Tartus bazasın  tulı qimmätle xärbi-diñgez bazasına äwelderergä qarar itä dip belderülär bar.

Süriä watandaşlar suğışınıñ başlanğıç çorında bazanıñ personalı berniçä keşene täşkil itä, 2015 yılnıñ sentäberenä 1700 belgeçne inde täşkil itä.

*The Economist* jurnalı buyınça Tartus bazası Räsäy tışqı küzläwe öçen, şul isäptän elektron küzläw öçen zur ähämiätkä iä.

## Sıltamalar
*http://flot.com/news/navy/index.php?ELEMENT_ID=169213 База российского флота в Сирии пройдет реконструкцию
* http://perevodika.ru/articles/29220.html  Россия усиливает свою поддержку сирийской армии

Төркем:Русия хәрби-диңгез флоты