open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фулабаи

**Фулабаи** (1664–1682), шулай ук **Бхакт Широмани Фулабаи** буларак мәгълүм, Нагаур районында Нагаурдан 20 км да Манҗһвас авылында туган булган. Ул тере килеш самадхига безнең эраның  1682 елда ия булган.
Асаба фольклор буенча Фулабаи Ходайга тугъры булган каһарман һәм көчле хатын булган. Ул Дәһлидә Бадсаһ Аурангзеб хөкеме вакытында Ходайга тугърылыгы өчен бик популяр булган. Аурангзеб Ратхор Раджа Джасвантны Кабулга һөҗүм итәргә җибәргән вакытта, изгеләр төркеме Манҗувас авылына килгән булган. Алар Фулабай белән белән рухи темаларга сөйләшкәннәр һәм алар аның тугърылыгы белән шулкадәр илһамланган ки, алар аның тарафдарлары булып киткәннәр. Фулабаиның йөрәкләренә тәэсире шулкадәр көчле булган ки, алар Җасвант Сингһ Кабулда булганда һәм шул изгеләргә килгән, алар Җасвант Сингһка Фулабаиның данын җырлаганнар.  Кабулда изгеләр Җасвант Сингһтан ул Фулабаи җиреннән килгәнме дип сораганнар. Җасвант Сингһ Фулабаины күрер өчен аның авылына аны күрер өчен барган. Фулабаи Марвар төбәгенең халык җырларында популяр булган.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Норвегиядә ислам

**Норвегиядә ислам** () — Норвегия территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Норвегия халкының (5 378 мең кеше) 5, 70 % ы (142 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*). Христианлыкның төрле формаларыннан соң, Ислам — Норвегиядә киң таралыш алган икенче дин. Норвегия мөселманнарының күпчелеге — сөнниләр, шулай ук шигыйлар да бар. Мөселманнарның 55 % ы Осло һәм Акерсхус фюлькесында яши. Күпчелек Норвегия мөселманнары — иммигрантлар, аларның иң зур төркеме — пакистанлылар.

## Тарих
1260 елда Норвегиягә Тунис илчелеге килү факты теркәлеп калган. Әмма илдә мөселман халкы XX гасырның икенче яртысына кадәр сизелерлек күп булмаган. Башка Көнбатыш Европа илләренә караганда Норвегиягә мөселман илләреннән иммиграция соңрак башлана, ХХ гасырның 60 нчы елларында көчәя. Беренче тапкыр Норвегиядә мөселманнар саны 1980 елда теркәлгән һәм 1 006 кеше тәшкил иткән. Бу сан — мәчетләрдә теркәлгән мөселманнар саны гына. 1990-еллар ахырында ислам тарафдарларынынң саны буенча Норвегиядә католик чиркәвен узып киткән. 2010 елда Швециянең Эребру шәһәре мөселманы Согуд Гарәбстаны акчасына Тромсёда мәчет төзергә теләгән, әмма Норвегия хөкүмәте, Согуд Гарәбстанында дин иреге булмауны сылтау итеп, рөхсәт бирмәгән.

## Мәчетләр
Норвегиянең беренче мәчете Ослода Ислам мәдәни үзәгендә 1974 елда ачылган. Аны пакистанлылар Копенгагенда урнашкан Ислам мәдәни үзәге ярдәмендә оештырган. Мөселман өммәтенең тиз үсүе белән мәчетләрнең саны арта бара.

## Мөселманнар
2000 елда якынча 500 норвегияле ислам динен кабул иткән. Калган мөселманнар — чит илләрдән килгән беренче яки икенче буын иммигрантлар. 

## Сылтамалар
*  COHABITATION ENTRE CHRÉTIENS ET MUSULMANS EN NORVÈGE
*   Норвегия Ислам мәдәнияте үзәге сайты
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Норвегиядә ислам
Төркем:Норвегиядә дин
Рамананд Свами

Рамананда Сампрадайя тәгълиматын дәгъва иткән Рамананда белән бутамаска
**Рамананд Свами** (туганда исеме *Рама Шарма*) Айодхьяда 1738 елда Брамин гаиләсендә туган. Аның әтисе Аджай Шарма һәм әнисе Сумати булган. Ул Кришнаның якын дусты Уддхаваның инкарнациясе дип танылган. Рамананд Уддһав Сампрадайның нигезләүчесе һәм башы булган. Рамананд Свами Вишнуизм ның Вишиштадвайдоктринасын кабул иткән, ул беренче мәртәбә берничә гасыр элек Рамануджа тарафыннан тәкъдим ителгән булган. Көньяк Һиндстанда Шрирангамга сәяхәтендә Рамананд Свами Рамануджа аңа йокысында дикша (инициация) биргән һәм тапшыру сызыгында ачарья итеп билгеләгән.  Рамананд Свами шуннан соң төньякка Саураштрага фәлсәфәсен дәгъва итәр өчен барган.  1802 елда үлгәнгә кадәр, Рамананд Свами Уддхав Сампрадайның хөкемен Сваминараянга тапшырган.

## Сваминараян һәм инициация
Рамананд Свами Сваминараянның гуруы булган.Сваминараян (ул вакытта Гһаншьям Панде) өеннән 11 яшендә 1792 елның 29 июнендә әтисе дә, әнисе дә үлгәч киткән. Ул  Һиндстан аша сәяхәт иткән, бу 7 ел 1 ай һәм 11 көн алган. Ул сәяхәте вакытында Нилкантх Варни исемен алган. Нилкантх Варни Веданта, Самкхья, Йога һәм Панчаратра (Һинд диненең дүрт төп мәктәбе) ул карашы буенча дөрес аңлавын практикалаган ашрам яки Сампрадайя эзләп Һиндстан аша сәяхәт иткән.
Һинд диненең бу дүрт төп мәктәбе мәгънәсен дөрес практикалаган ашрам табар өчен ул Ведантаның төп төркемнәре буенча бу дүрт сорау биргән:

* Нәрсә ул *[[Җива]]*?
* Нәрсә ул *[[Ишвара]]*?
* Нәрсә ул *[[Майя]]*?
* Нәрсә ул *[[Брахман]]*?
* Нәрсә ул *[[Пара брахман]]*?
Сәяхәтендә вакытында Нилкантх Варни аштанга йога яки сигез-баскычлы йога остазы булып киткән. 1799 елда Нилкантх Варниның Йоги буларак сәяхәте Гөҗәратның Җунагадһ районында Лоҗ авылында тәмамланган булган. Лоҗта Нилкантх Варни Рамананд Сваминың төп өйрәнчеге Муктананд Свами белән таныштырылган булган, ул биш сорауга канәгатьләндерерлек итеп җавап биргән. Шуннан соң ул Нилкантх Варнины шуннан соң Нилкантх Варни аның өйрәнчеге булып киткән Рамананд Свами белән очрашу мөмкинчелеге булсын өчен калырга сораган.

## Искәрмәләр
;Билгеләмәләр

;Әдәбият

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Төркем:Вишнуизм
Божил Коларов

*Божил Коларов* Һинд дине мәдәнияте һәм фәлсәфәсе килеп чыгышында махсуслашкан Болгария язучысы. Ул 1972 елда Софияда  (Болгария) туган һәм 1997 елда София Университетын фәлсәфә һәм биология белгечлеге буенча тәмамлаган.

Нәшер ителгән эшләре :
* *Һиндстан куркынычлыкта* http://www.organiser.org/dynamic/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=87&page=27 
* *Рухи Кеше бөлүе* ISBN 954-642-176-6
* *Ике Европа: 21-енче гасырда Славян Фикере*
Ул шулай ук сәяси фән, мәдәният өйрәнүе һәм парапсихология буенча бәйсез мәкаләләр язган.
Ул күп илләргә сәяхәт иткән, Һиндстанны да кертеп, анда ул Һинду изге урыннарының күпчелегенә барган. Ул Һиндстан фәлсәфәсе, Йога һәм медитация белән кызыксынган, ул аны Ришикешта ашрамда өйрәнгән.  
Аның өйрәнүенең үзәк фикере булып соңгы меңьеллыкта аның белән конфликта булган тышкы көчләр белән мөнәсәбәттә Һинду традициянең өстенлеге булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Бхагадатта

**Бхагадатта** Лангкасука патшалыгының патшасы булган, ул Кытай белән 6-ынчы гасырда мөнәсәбәтләр урнаштырган. *[[Лианг Китабы]]*нда язылганча Патша *Pojiadaduo*  (婆伽達多, Кытай иероглифлары Бхагадатта исеменең транскрипциясе дип ышаныла) үзенең илчесен *Ачедуо*ны  (阿撤多) 515 елда Лиангның Императоры Ву сарай янына һәйкәлне тәкъдим итәр өчен җибәргән. Соңрак миссияләр Бхагадатта һәм аның варислары тарафыннан Лианг сарай янына 523, 531 һәм 568 җибәрелгән булган.
*Лианг Китабы* буенча, Бхагадаттаның әтисе Лангкасука патшасы тарафыннан куылган булган һәм Һиндстанга качкан, анда ул Һинд патшасының өлкән кызына өйләнгән булган, әмма Лангкасука үлгәннән соң ул кире кайткан һәм патша буларак тәхеткә утырган. Әтисе Лангкасука белән 20 елдан артык хөкем иткәннән соң, Бхагадатта тәхет варисы булган.
Лианг Китабында билгеләгәнчә Патша Бһагадатта һәм аның аксөякләре киемнәре өстеннән кызыл киемнәр кигән һәм җилкәләре арасында арка өстен каплаган. Алар алтын кушаклар кигән һәм колакларына алкалар таккан.  
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Агниһотрам Рамануджа Татачариар

**Агниһотрам Рамануджа Татачариар** (1907 - 2008) Һинд диненең Вишнуизм сектасының мәшһүр Ведик галиме булган. Ул Кумбаконамнан килгән Натхамуниның токымы булган. Ул Веданы өйрәнүләре өчен һәм Санскрит әдәбиятына кертеме өчен ике дәүләт дәрәҗәсе бүләк алган.

## Китаплар
**Indhu Madham Engay Pogirathu* (Nakeeran Publications) 
** Sadungalin Kadhai* - Nakeeran Publications (Indhu Madham Engay Pogirathu - Part 2)
**Sidhanta Ratnavali* (Saraswati Mahal Library-Tanjavore)
**Rshyashrunga Samhitai* (Saraswati Mahal Library-Tanjavore)
**Yaskarin Nirukta* (Saraswati Mahal Library Tanjavore)
**Vedakalina Janatantra Sthanani* (Tirumala Tirupati Devastanam Publications)
**Eternal Relevance of Vedas* (Tirumala Tirupati Devastanam Publications)
**Gayatri Meditation*
**Azhvargalum Vedangalum*
**Varalatril Pirantha Vainavam*
**Hindu Culture* (Bhavans)
**Women in Vedas* (Yogakshema Trust)

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Санскрит
Сатьяпурна Тиртха

**Сатьяпурна Тиртха** (1726 елда үлгән)  Һинд дине фәлсәфәчесе, галиме һәм изгесе булган. Ул 1706-1726 елларда Уттаради Матхның беренче каһине булып хезмәт иктән. Ул Мадһвачарьядан тапшыру сызыгында 22-енче булган. Сатьяпурна Тиртха беренче каһин булып билгеләп үтәргә лаеклы аерылып тору белән башкарган. Аның тормышы олы рухи ирешүләр сагасы булган.
## Тормышы
Сатьяприйяга ашрамны башта Сатьяпурна Тиртһа биргән. Шри Сатьяпурна Тиртһа авырып киткән вакытта һәм Шри Сатьяприя Тиртһа Двайта фәлсәфәсен дәгъва итеп сәяхәттә булганда, Сатья Виджайя Тиртһага саньяса бирелгән булган. Беренче каһинлектә питадһипати буларак 11 ел хәзмәт иткәннән соң ул саньясаны Сатья Виджайя Тиртхага тапшырган. Шул вакыттан бирле Сатьяприя Тиртха Аранины Сатьявиджаянагарам исеме буенча атый башлаган. Ул әле дә шул исем белән билгеле. Сатьяпурна Тиртханың Бриндабанасы Колпурда.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Шиваһаркарай

**Шиваһаркарай** яки **Каравипур** ул Пакистанда, Карачи янында, Паркай тимер юл станциясе янында Һинд дине Алиһәсе Дургага багышланган Шакти Питха. Пураналарда тасвирланганча Алиһәнең өченче күзе ул Сати гамәлен үткәргәннән соң төшеп киткән. Алиһәгә Маһишасурамардинига буларак, ягъни Маһишасур шәйтанын үтерүчегә буларак табыналар. Аның иренә Һинд дине Ходае Шивага ярсулык шәхесләнүе буларак Раги формасында Кродишка буларак табыналар. Шиваһаркарай Пураналарда идентификацияләнгән 51 питха исемлегендә өченче булып тора.
## Риваять
Сати Алиһәсе Шиваның беренче хатыны һәм  Парватиның беренче инкарнациясе булган. Ул Патша Дакшаның һәм Патшабикәнең (Брахманың кызының) кызы булган. Ул әтисе тарафыннан яджнага аларның икесен чакырмаганга күрә рәнҗегән һәм соңгы юлга озатуда хәсрәтләнеп үзен-үзе яндырган. Шива аның үлеме турында ишеткәч акылдан шакан булган һәм дөнья тирәли Тандав Нритья (“арындыручы аскеза” яки җимерү биюен) биегән һәм аның тәнен җилкәләрендә алып барган. Шиваны нормаль халәтенә кайтару өчен Вишну үзенең Сударшана Чакрасын – бармакта әйләнүче кискечен кулланган. Ул Сатиның тәнен берничә өлешкә кискән һәм кайсы өлеш җиргә төшкән, аның урнашуы Сати (Парвати) һәм Шива белән изге урын, яки Шакти Питха булып киткән.
Бу урыннар суб-континентында, Пакистанны, Бангладеш, Шри-Ланка, Непал һәм Һиндстанда Питхалар яки Шакти Питхалар буларак мәгълүм мәшһүр пилигримлык урыннарына әверелгән. Сати шулай ук Дэви яки Шакти буларак мәгълүм. Вишну алкышы белән ул  Һималайлардан Һимават кызы булып янә туган һәм шулай ук аның исеме Парвати, таулар кызы булган. Ул Мригаширша аеның якты яртысының 14-енче көнендә туган булган, бу Шива фестивале Шиваратрины билгели.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Пакистанда Һинд дине
* :en:Evacuee Trust Property Board
* :en:Hinglaj Mata
* Калат Кали Гыйбадәтханәсе
* :en:Katasraj temple 
* Мултан Кояш Гыйбадәтханәсе
* :en:Prahladpuri Temple, Multan
* :en:Sadh Belo
* Умаркот Шив Мандир
* :en:Shri Varun Dev Mandir
* :en:Tilla Jogian

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Гибралтарда ислам

**Гибралтарда ислам** () — Гибралтар бугазында урнашкан Бөекбритания биләмәсе Гибралтар территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Гибралтар халкының (33 701 кеше) 4,1  % ы (1 150 кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*). Башка мәгълүматлар буенча, Гибралтар халкының 7 проценты мөселманнар.

## Тарих
Гибралтарны гарәпләр 711 елда яулый, шул вакыттан ярымутрау Европада Ислам плацдармы булып торган. Мавр хәрби җитәкчесе  хөрмәтенә ярымутрау Җәбәл әл-Тарик (ягъни *Тарик тавы*, гарәпчә جبل طارق‎‎) дип аталган. Гибралтар атамасы шуннан килеп чыккан, дип санала. Күп гасырларга сузылган  хакимлеге ярымутрау мәдәниятендә сизелерлек эз калдырган.

1462 елда Испания әлеге җирләрне басып ала, ләкин 1704 елда Гибралтарны инглиз гаскәрләре яулап ала. 1713 ел килешүе нигезендә,  Гибралтар Бөекбритания кул астындагы җир булып таныла.

1830 елда Гибралтар колония статусын ала. 1967 елның 10 сентябрендә үткәрелгән референдумда Гибралтар ватандашлары Бөекбританиядә калу өчен тавыш биргәннәр.

Гибралтар халкының төп аермаларының берсе — этник төрлелек. Ул Европа һәм Төньяк Африканың төрле милләтләреннән барлыкка килгән. 
2001 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Бөекбритания буенча 42 миллионга якын кеше (халыкның 72 проценты диярлек) үзләрен христианнар итеп санаган. 1,6 миллионга якын кеше (2,7 процент) үзен мөселман дип атаган.
* Гибралтарлылар
## Мөселманнар
Гибралтарда халыкның бер өлешен күптән түгел генә күченгән легаль һәм легаль булмаган мигрантлар — Һиндстан, Пакистан ватандашлары, гарәпләр, кара тәнлеләр тәшкил итә. Дин буенча: католиклар — 70 %, англикан чиркәве тарафдарлары — 8 %, мөселманнар — 4,1 %, яһүд динендәгеләр — 2,1 %, һинд дине тарафдарлары – 1, 79 % (*[[2001 ел|2001]]*. Башка мәгълүматлар буенча, Гибралтар халкының 7 проценты чамасын мөселманнар тәшкил итә.

## Мәчет
 
 
Гибралтарның бердәнбер мәчете — Ибраһим әл-Ибраһим мәчете (*башка исемнәре*: Ике изге мәчетне саклаучының мәчете, Король Габделгазиз Әл-Согуд мәчете) — Согуд Гарәбстаны короле  бүләк иткән гыйбадәтханә, Европаның иң көньягындагы мәчет, христиан илендәге (*мөселмаган булмаган илдәге*) иң зур мәчет. 1997 елның 8 августында Согуд Гарәбстаны короле гаиләсеннән дәрәҗәле кунаклар катнашында рәсми рәвештә ачылган. Мәчет эчендә мәктәп, китапханә, лекцияләр залы бар. Тыштан караганда гади кебек тоелса да, мәчет дизайны үзе шактый катлаулы. Аның 985 квадрат метр мәйданлы беренче катында алты сыйныф бүлмәсе, конференц-зал, китапханә, кухня, тәһарәтханә, караучы бүлмәсе, морг, кайбер административ бүлмәләр һәм имам йорты урнашкан. Икенче катта — 480 квадрат метр мәйданлы гыйбадәт залы. Манарасының биеклеге 71 метр.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*    Gibraltar Population 2020 
* Гибралтар хөкүмәтенең рәсми сайты 
* Гибралтар турында тулы мәгълүмати портал 

Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Гибралтарда ислам
Төркем:Гибралтарда дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Изге Нисчалдас

**Нисчалдас** Һинд дине изгесе булган.

Ул күп Ведик китаплар авторы булып тора:

*Врити Прабһакар
*Вичара Сагар
*Юкти Пракаш
*Татва Сиддһант

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Тулодонг

**Шри Маһараҗа Ракай Лайанг Дьяһ Тулодонг**  Үзәк Яваның Меданг Патшалыгының махараджасы булган. Ул Дакшаның варисы булган һәм безнең эраның 919 елдан я 924 елга кадәр, я безнең эраның 928 елына кадәр хөкем сөргән. Тарихчылар фараз иткәнчә Тулодонг Балитунгның улы булган, аның хөкеме Тулоднгныкы башланганчыга кадәр якынча сигез ел дәвам иткән.
Тулодонг сәяси аутсайдер булганга охшаш һәм алдан килүчесенең хөкүмәт әгъзасы булганга кадәр дип язылмаган. Аның варисы Раке Пангкайя Вава булган ул хөкемгә 928 елның февралендә килгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Талак (аерылышу)

**Талак** - (гарәп. الطلاق, «талак кылу, иреккә җибәрү» мәгънәсендәге «талакун» сүзеннән, аерылу) — исламда аерылышу. Талак кылучы ир талик дип, ә иреннән аерылган хатын талика дип атала. Митлак – талак кылучы.

## Тәртибе

Аерылышу турында ир игълан итә, яки хатынының үтенече буенча шәригать хөкемдарлары карары хокуклы. Хатын белән аерылышырга теләгән  ир-ат акылы камил, балигълык яшендә булырга тиеш, һәм ихтыяри аерылышуы шарт.

Талак гыйбарәсенең ир тарафыннан ничә тапкыр әйтелүенә карап, кире кайтарылышлы һәм кире кайтаргысыз талак төрләре булган.

Талак сүзен өч тапкыр кабатлаудан соң, талак кире кайтаргысыз булып исәпләнгән. Ләкин әлеге гыйбарәне куллануда гарәпләр нечкәлекләр уйлап чыгарганнар. Мәсәлән, «Синең муеныңда бау», «Алжир шәһәрендә ничә чирәп булса, мин синең белән шулар санынча аерылам» дип әйтү «өчле талак» исәбенә кертелгән, ә «Син минем хатыным түгел инде», «Син үз иркеңдә» дип әйтү бер тапкыр кабатланган гыйбарә булып исәпләнгән. «Син яртылаш аерылган һәм тагын өчтән бер өлешкә талак кылынган» дигән гыйбарә исә, мондагы өлешләрнең арифметик суммасы хәтта бер бөтенгә тулмаса да, ике тапкырлы талакка бәрабəр дип аңлатылган.

Ир белән хатынның аерылышуы хатын инициативасы белән эшләнгән очракта (хуль) никах яңартыла алмый. Бу вакытта хатын иренә, ул биргән мәһәрне кире кайтару өстенә, компенсация дә түләргә тиеш (гыйваз).

Бөтен мәзһәбләрдә дә, хатынның күреме килгән вакыт яки бала тапканнан соң кан килеп торганнанда (нифас) аерылышу тыела. Сөнниләрнең дүрт мәзһәбендә дә шушындый чакта хатыны белән аерылышу тыела (хәрам), әммә, шуңа карамастан, гамәлдә кала.

Шигыйларда аерылышу өчен ике шаһит каршында талак әйтү таләп ителә.

## Чыганаклар

*«Безнең мирас» журналы — 2017. — №3. — Б.98.
* 

Төркем:Гаилә
Төркем:Шәригать
Одалан

**Одалан** ул Индонезиядә  Бали авыл гыйбадәтханә фестивале. Ул Һинд дине авыл җәмәгате бергә килә торган чара, Ходайлар өч яки күбрәк көнгә кунакка чакырыла, кешеләр дини хезмәтләр башкарып салкынча эчемлекләр һәм тамашалар тәкъдим итәләр. Бу периодик чара булып тора, биредә Бали Һинд дине мирасы һәм башкару сәнгатьләре бәйрәм ителә. Одалан бәйрәм итүләр Индонезия Һиндулары арасында иҗтимагый чара булып тора һәм алар бай театр традициясенә һәм Бали бию формаларына тарихи рәвештә кертем ясаганнар.

Одалан махсус Һинд дине гыйбадәтханәнең нигезләвен билгели һәм ул 210 Бали календаре – “Павукон” буенча бәйрәм ителә. Балида меңнәрчә Һинд дине гыйбадәтханәләре булып һәм һәр авылда кимендә өч Һинд дине гыйбадәтханәсе булып, Балиның кайбер өлешләрендә Одалан Григориан календаре буенча берничә Одалан бәйрәм ителә һәр көнне диярлек. Бәйрәм ритуаллары *Дэва Яднья* (Санскрит телендә: Дэва Яджна), аларга процессияләр, авыл гыйбадәтханәләрен бизәүләр, тамашалар һәм гыйбадәтханә бина янында биюләр, авыл җәмәгате ресурсларын җыя һәм бергәләп бәйрәм итә.
Одаланда берничә зур Һинд дине гыйбадәтханәсе бар, мәсьәлән, Пура Бесаких – бу Балида иң зур Һинд дине гыйбадәтханә булып тора, аның урнашуыннан тыш мөһим мәдәни әһәмияте бар. Бу утрауда киң чара булып тора һәм шулай итеп һәр 100 Бали елына бер зур әзерлекләр алып барыла.
## Шулай ук карарга мөмкин
*Галунган
*Гамелан
*Ньепи
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Чаусатһи Йогини Гыйбадәтханәсе, Хирапур

**Чаусатһи Йогини Мандир** (64 Йогини Гыйбадәтханәсе) (Орисса телендә:ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର, '''ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର''') Хирапур дигән авылда урнашкан, бу Һиндстанда, Орисса штатының башкаласы Бхубанешвардан 20 км да урнашкан.
Ышану буенча гыйбадәтханә Брамһа династиясе патшабикәсе Хирадэви тарафыннан 9-ынчы гасырда төзелгән булган.
Ул түгәрәк итеп төзелгән, тулаем ул комташ кирпечләреннән ясалган. Түгәрәк стенаның эчендә куышлыклар бар, һәрберсендә Алиһә поты бар. Мондый потлар 56 тирәсе, алар кара граниттан ясалган, куышлыкларда язмалар бар, үзәгендә төп пот булып Кали Алиһәсе тора, ул акылның йөрәк өстеннән символы булган кеше башында тора. Гыйбадәтханәдә үзәк алтарь бар (Чанди Мандапа), аның дүрт ягында калган 8 Алиһә поты. Кайбер тарихчылар ышануынча Чанди Мандапада Маһа Бхайрава поты тора.
64 Йогини Гыйбадәтханәсе тантрик гыйбадәтханә булып тора, аның гипефр архитектурасы тантрик дога буларак *бһумандала*ны кертә (табигатьнең 5 элементыннан торган тирәлек - ут, су, җир, күк һәм эфир).
Биредәге каһиннәр сөйләгән риваять буенча Дурга Алиһәсе шәйтанны җиңәр өчен 64 ярым-Алиһә формасын алган. Сугыштан соң 64 Алиһә (Йогини) Дурганы гыйбадәтханә корылмасында истәлекләрен калдырырга сораган.
Йогини потлар гомумән алганда хайванда, шәйтанда яки кеше башында басып торучы хатын-кыз фигурасын чагылдыра, бу Шакти (хатын-кыз көченең) җиңүен сурәтли. Потлар ярсу, моңлану, рәхәт һәм шатлыкка кадәр халәтләрне чагылдыра.
Мондый гыйбадәтханәләр шулай ук Ориссаның Балангир районының Ранипур-Җһариалда һәм Һиндстанның башка урыннарында бар.
64 саны Һинд дине риваятьләрендә чагылышын таба, атап ук әйткәндә, вакыт өчен Кала, сәнгать белән шөгыльләнү өчен Кала.
Гыйбадәтханә комплексын Һиндстан Археологик Өйрәнүе тәэмин итә.
## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Chausath Yogini Temple, Jabalpur
## Искәрмәләр
## Галерея

File:Prayer offered at Yogini Temple.JPG| Йогини потлары
File:Yoginis in a circular format.JPG| Түгәрәктә Йогинилар


## Тышкы сылтамалар
* 
* Detail Study
* The Chausathi Yoginis of Hirapur:from Tantra to Tourism by Dr. Adyasha Das

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ану (кабилә)

***[[Ану]]***, ул Ригведада 1.108.8 мандалада һәм 8.10.5 мандалада зур кабилә өчен
төшенчә (ике очракта да Друһйу белән бергә китерелә), шулай ук Махабхаратада да китерелә. Ану патшаларының берсе, Патша Анга чакравартин булган (Айтатрейя
Брахмана 8.22).

*Ану*дан килеп
чыккан врддһи чыгарылма сүзе  “Анава”
Ригведик Ун Патша Сугышы турында сөйләгәндә (7.18.13) һәм 8.4.1-дә Турваса
(кабиләсе) белән очрый. Ану сүзенең мәгънәсе “яшәүче, кеше” Ригведада  юк.
һәм мөгаен кабилә исеменнән алынган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Молатһаду

**Молатһаду** Һинд дине тарафдарлары явызлыктан арыну өчен киеп йөрелгән изге бил җебе. Ул күбесенчә Көньяк Һиндстанда кулланыла. Ул гадәттә кызыл, я кара төстә була.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Свами Карпатри

**Карпатри Җи Маһараҗ** (Свами Карпатри; 1907–1982; Һиндстанда, Уттар-Прадешта Пратапгарһның Бһадини дигән авылда **Һар Нараян Оҗһа** буларак туган), аның исеме ул 'паатр' савыт буларак бары тик 'kar' чугына килгәнне ашаган өчен дигәнне аңлата ул Һинд дине дашанами монахлык традициясе санньясисы булган.
## Тормышы һәм эшләре
Ул Джйотирматһ Свами Браһмананда Сарасватиның Шанкарачарьяның өйрәнчеге булган. Ул шулай ук Варанасида Дһарма Сангһаның нигезләүчесе булган, анда ул тормышының күпчелек өлешен уздырган. Ул Һинд дине фәлсәфәсенең Адвайта Веданта остазы булган. Франция Һинд дине белгече, Алэн Даниэлу буенча, Карпатри аны Шайвит Һинд диненә инициацияләгән.
## Сәясәт
1948 елда, Свами Карпатри традиционалист Һинд дине фиркасен Рам Раджайя Паришадны нигезләгән. 
Ул  Һинду Код Билленә каршы хәрәкәт алып барган, әмма аны блоклый алмаган. Ул шулай ук 1966 ел сыерларны суюга каршы агитациядә мәшһүр агитатор булган.
### Башка эшләре
1948 елның 18 апрелендә, ул *Санмарг* гәзитен нигезләгән, ул Санатан Дһарманы тәэмин иткән һәм шулай ук Һинд Код Билле яклы булган һәм сыерларны суюга каршылык белдергән.

## Өстәмә укырга мөмкин
Lutgendorf, Philip. 1991. The Life of a Text: Performing the Rāmcaritmānas of Tulsidas. Berkeley: University of California Press, pp.&nbsp;384–387.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Карпурагаурам Карунаватарам

**Карпура Гаурам Карунаватарам** ул Ходай Шивага караган борынгы Санскрит шлока һәм Шиваизмда популяр аарти булып тора.
## Текст

## Популяр мәдәнияттә
Шлока күп мәртәбә *[[Devon Ke Dev...Mahadev]]* фильмында кулланылган булган, ул Һиндстанда *[[Life OK]]* каналында чыккан булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
*
*
*
## Тышкы сылтамалар
* [Karpura Gauram Karunavataram [YouTube]]
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Санскрит
Төркем:Һинд дине изге язмалары
Михаил-Архангел чиркәве (Язикәү, Сарман районы)

**Михаил-Архангел чиркәве** () — Татарстанның Сарман районы Язикәү (Җәзикәү) авылында урнашкан православие гыйбадәтханәсе. Чиркәүнең төп бинасы бүгенге көнгә кадәр сакланып калган. Бинаның өске өлешләре һәм колокольняның югары ярусы җимерелгән. Чиркәү — псевдорус юнәлешендәге эклектика стилендәге мәдәни (дини) архитектура һәйкәле. Рус православие чиркәвенең  Мәскәү патриархаты Татарстан митрополиясе Әлмәт епархиясе Сарман благочиние округына карый.

## Тарих
Бер престоллы таш гыйбадәтханә Уфа губернасы Минзәлә өязе Язикәү (Җәзикәү) авылында 1881 елда Алабуга сәүдәгәре Иван Стахеев акчасына төзелгән.

1876 елда Иван Григорий улы Стахеев чиркәүне төзи башлаган. 1881 елда төзелеш тәмамланган һәм 8 ноябрьдә (иске стиль) Изге Архистратиг Михаил исеме белән изгеләндерелгән. Авылда мәхәллә (приход) 1817 елдан бирле булган, 1899 елда приходта ике җенестән 1 277 кеше исәпләнгән.

Чиркәү 1929 елда ябылган, 1934 елда  алып, Сарманга таба алып китәләр. Аннан соңгы елларда чиркәүдә ашлык саклана. Күпмедер вакыт чиркәүдә себерке киптерәләр. 1946 елда чиркәүнең иң биек ноктасы — колокольняны яшен суга һәм ул тулысынча яна. 1965 елда чиркәүнең гөмбәзләрен сүтеп алгач, чиркәү бинасы сарайга охшап кала.

## Тасвирлама
Псевдорус стилендә төзелгән урта күләмле гыйбадәтханә планда тәрегә охшап торган, төп бинага көнчыгыштан түгәрәк апсид өлеше, көнбатыштан бер катлы трапезная ялганып киткән. Чиркәү кызыл һәм ак кирпечтән алтыбашлы итеп төзелгән. Түбәсендә алтын йөгертелгән гөмбәзләре һәм хачлары булган. Чүкелгән корыч киртәләр белән уратылып алынган. Чиркәү эчендә диварлар һәм гөмбәзләрнең бөтен өслеге *роспись* белән капланган булган. Чиркәү уртасында зур *паникадило* эленеп торган. Керү юлындагы олы һәм кече капкалар агачтан рәшәткәләп ясалган. Капканың өске өлеше бизәкле кирпечләрдән төзелеп, тимер белән капланган дуга рәвешендәге свод белән тәмамланган. Чиркәү янында (*сулда*) руханилар күмелгән зират урнашкан булган. Әйләнә-тирәсенә агачлар утыртылган. Көнчыгыш яктан зур бакча булган. 
Колокольняда махсус балкаларда 12 данә чаң һәм кыңгырау эленгән булган. Аларның авырлыгы 10 килограммнан 1 тоннага кадәр җиткән (59 пот 38 фунт). Зур чаңның тавышы 30 чакрымга ишетелгән. Матур яңгырасын өчен вак кыңгырауларга көмеш өстәлгән булган.

## Хәзерге торышы

Чиркәүнең колонналардан һәм декорланган ẚркалардан барлыкка китерелгән порталларга кертеп урнаштырылган берничә ишеге, венеция тәрәзәләре бүгенге көнгә кадәр сакланып калган. Чиркәү бинасының өске өлешләре һәм колокольняның югары ярусы җимерелгән. Түшәмдә берничә урында фреска фрагментлары сакланган. Идәннең таш плитәләре берничә урында куптарылган. Мөгаен, хәзинә эзләгәннәрдер.

2017 елның 27 гыйнварында Әлмәт һәм Бөгелмә епискобы Мефодий (Дмитрий Анатолий улы Зайцев) фатихасы белән чиркәү торгызыла башлый.

## Сылтамалар
* Михаило-Архангельская церковь в деревне Языково.  Сарман муниципаль районы рәсми сайты
*   Языково. Церковь Михаила Архангела. Соборы.ру (народный каталог православной архитектуры) 
## Моны да карагыз
* Петр һәм Павел чиркәве
* Әлмәт епархиясе

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан чиркәүләре
Төркем:Сарман районы
Төркем:Әлмәт епархиясе
Дҗагдиш Мандир Курсеонг

**Җагдиш Мандир [[Курсеонг]]** ул Ходай Җаганнатхка (Ходай Кришнага) багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе, ул Һиндстанда, Көнбатыш Бенгалиядә, Джарджилинг районында Курсеонг шәһәрендә ураншкан. 
Гыйбадәтханә якынча 300 ел элек Курсеонгка Раджастханның кечкенә Мокалпур (Мокала) шәһәрчегеннән килгән  Пурохит (Парик) иртуганнар тарафыннан төзелгән булган. Парикларның Брамин гаиләсе Ходай Кришна тугърылары булып, гаиләнең ир кешеләре авылның изге ним агачыннан потлар ясаганнар һәм аларны Ходай Джаганнатхның гыйбадәтханәләрен ясау өчен төрле юнәлешләргә җибәргәннәр. Булган язмалардан күренгәнчә, Ходай Җаганнатхның күп гыйбадәтханәләре Һиндстанның төрле урыннарында нигезләнгән булган.
Дҗагдиш Мандир Курсеонгның адресы: J M Goenka Road, шулай ук Bank Road дип атала, ул төп автобус һәм тимер юл станциясеннән җәяү белән барып җитәрлек арада урнашкан.
Хәзер мәгълүм булган шәһәрчекләр:
1. Курсеонг, Дарджилинг, Көнбатыш Бенгалия. 
2. Бһавнагар, Гөҗарат.
3. Гулеҗ Гарһ.
4. Даман Диу.
5. Бунди, Раджастхан.
6. Кота, Раджастхан.
7. Кһангария Бангһария, Мадһья-Прадеш
8. Баджна, Дһолпур, Раджастхан.
9. Әхмәдабада, Гөҗарат.
Бәйсезлеккә кадәр Карачида (хәзер Пакистан) гыйбадәтханә булган.  (Хәзерге статусы мәгълүм түгел) .   
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Песнәкләр

**Песнәк** (*сары песнәк, эшләки, ит чыпчыгы, диал. майқарақ ([[эчкен сөйләше|эчкен]]), йәшел чыпчык ([[хвалын сөйләше|хвалын]], [[мәләкәс сөйләше|мәләкәс]]), пыснай ([[мордва-каратай сөйләше|мукшы-каратай]]), чичғашақ ([[тара сөйләше|тара]]), кечтийә ([[тархан сөйләше|тархан]]), бүзтургай ([[себер татар теле|себерчә]]), кесийә, кесия ([[тау ягы керәшен сөйләше|тау ягы керәшен]])*) - сайрар чыпчыклар семьялыгыннан, күпчелегенең түбәсе кара, кайберсе бүрекле, ян-якларында ак таплары булган башлы, очлы, конус формасындагы томшыклы чуар урман кошы.

## Классификациясе

*Песнәк кошлар \РУС\ Сини’цевые \ЛАТ\ Paridae (семьялык)
*Ак кашлы песнәк \РУС\ Синица белобровая \ЛАТ\ Poecile superciliosus
*Ак песнәк \РУС\ Князёк, лазоревка белая \ЛАТ\ Parus cyanus
*Бүрекле песнәк \РУС\ Синица хохлатая \ЛАТ\ Parus cristatus
*Зур песнәк \РУС\ Синица большая \ЛАТ\ Parus major
*Кара песнәк \РУС\ Московка \ЛАТ\ Periparus ater
*Көрән башлы песнәк \РУС\ Синица коричневоголовая \ЛАТ\ Poecile hudsonicus
*Күк песнәк, зәңгәр чыпчык \РУС\ Лазоревка, лазоревка обыкновенная \ЛАТ\ Cyanistes caeruleus
*Мыеклач песнәк \РУС\ Синица усатая \ЛАТ\ Panurus biarmicus
*Сары бүксәле песнәк \РУС\ Синица желтобрюхая \ЛАТ\ Periparus venustulus
* *Кәләпүшле песнәк \РУС\ Га’ичка
* * *Җирән аркалы кәләпүшле песнәк \РУС\ Гаичка рыжеспинная \ЛАТ\ Parus rufescens
* * *Кара башлы кәләпүшле песнәк \РУС\ Гаичка черноголовая \ЛАТ\ Parus palustris
* * *Кара тамаклы кәләпүшле песнәк \РУС\ Гаичка черношапочная \ЛАТ\ Parus atricapillus
* * *Көрән кәләпүшле песнәк \РУС\ Гаичка буроголовая \ЛАТ\ Parus montanus
* * *Соры кәләпүшле песнәк \РУС\ Гаичка сероголовая \ЛАТ\ Parus cinctus
* *Озын койрыклы песнәк \РУС\ Ополовник
* * *Озын койрыклы песнәк \РУС\ Ополовник, синица длиннохвостая \ЛАТ\ Aegithalos caudatus

## Этимология

**Песнәк** «синица» ~ башк. беснәк > чув. диал. пĕснек, тат. диал. песләк (~ удм. пислэг), пыснай id. > мар., удм. писник id. Рус. мясник «песнәк; итче» сүзеннән булса кирәк: песнәкләр ит ярата һәм алъяпкычлы ит сатучыга охшатыла. Шул ук вакытта коми. пыста, пыстöг, пистöг «песнәк» һ.б. бу сүзнең фин-угор тамырлары да бар дигән фикергә урын калдыра.
Синица сүзе татар теленнән, иске төрки **siniч/siniц "чыпчык"**, "sini-sini" диеп сайраучы дигәннән чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Песнәкләр
Төркем:Кош ырулары
Бүрекле песнәк

**Бүрекле песнәк** () — песнәк кошлар гаиләлегеннән зур булмаган сайраучы кош.

## Характеристикасы
Тургайдан ким. Агач ботаклары арасында сикергеләп йөрүче кече кошчык. Башында аркылы кара сызыклары булган ак төстәге очлаеп торган бүреге бар, сырт ягы көрәнсу соры. Корсак ягы аксыл. Түше һәм чикәләре ак. Тамагындагы тап һәм муенындагы юл кара. Башка песнәкләрдән башындагы бүреге белән аерыла.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы: «кертү-китү-тир».
left|120px|Сайравы

## Яшәү рәвеше
Катнаш һәм ылыслы урманнарда яши. Төрле бөҗәкләр, аларның курчаклары белән туклана. Утрак кош, сирәк очрый. Агач куышларында оялый. Кызгылт көрән сипкелле 5-7 бөртек йомырка сала. Зарарлы бөҗәкләрне юк итеп файда китерә.

## Әдәбият
* Э.Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Уфа,1986 ел. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Ардания, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Искәрмәләр

Төркем:Песнәкләр
Төркем:Кошлар
Озын койрыклы песнәк

**Озын койрыклы песнәк** (*Aegithalos caudatus (Linnaeus, 1758), Acredula caudata*) - сайрар чыпчыклар гаиләлегенә керүче кечкенә кош.

## Характеристикасы
Тургайдан ким. Тоташ чыркылдашып агач ботакларында сикерешеп йөриләр. Йомшак кавырсыны кабарып тора. Гомуми төсе ак. Аркасы кара.  Чуар койрыгы озын, ике як читеннән ак сызымнар үтә.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы:"черр - сер".

## Яшәве
Яфраклы һәм катнаш урманнарда яши. Бөҗәкләр, аларның курчаклары белән туклана. Җылы якка китми. Бер урыннан икенче урынга күчеп йөри. Киң таралган.

## Үрчүе
Агачта яки куакта оя ясый. Алсу зәңгәр төртекләр белән чыбаланган 10-12 ак йомырка була.

## Сылтамалар
* Длиннокосая синица 
* «Птицы Средней Сибири» .
* Длиннокосая синица .

Төркем:Песнәкләр
Кара башлы кәләпүшле песнәк

**Кара башлы кәләпүшле песнәк** () — песнәк кошлар гаиләлегеннән зур булмаган кошчык.

## Характеристикасы

Песнәктән ким. Ботактан ботакка сикергеләп йөрүче җитез кошчык, сырты көрәнсу соры, гәүдәсенең ас ягы аксыл. Корсагы соры. Түбәсе, җилкәсе һәм тамагы кара. Түбәсе кара төстә булуы белән аерыла.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы: «кертү-китү-ти-ти». Көйле итеп сызгыра: «туй-түүү-түүү».

## Яшәү рәвеше
Урманнарда, куаклыкларда яши. Төрле бөҗәкләр, аларның курчаклары белән туклана. Җылы якка китми, бер урыннан икенче урынга күчеп йөри. Бик сирәк очрый. Агач куышларында оялый. Кызгылт сипкелле 6-9 бөртек ак сары була. Зарарлы бөҗәкләрне юк итеп файда китерә.

## Әдәбият
* Э.Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Уфа,1986 ел. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Ардания, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Песнәкләр
Корылдай

**Королдай** (, ) — корылдай кошлар гаиләсеннән сайраучы кош.

## Характеристикасы

Кечкенә кош. Агачларның нечкә кенә ботакларында шуышып йөрүче кечкенә генә кошчык, сырты кызгылт көрән, гәүдәсенең аскы ягы алсу ак. Канатлары, койрыгы көрән. Тамагы ак. Томшык төбеннән күзләре аша кара сызыклар үтә. Ана кошларның төсе тоныграк. Песнәкләрдән гомуми кызгылт төсе һәм алсу корсагы белән аерыла.

## Тавышы
Тавышы матур гына: «тчии-сии».

## Яшәү рәвеше
Яфраклы урманнарда, су буендагы тугайлыкларда яши. Төрле бөҗәкләр белән туена. Җылы якка китми, бер урыннан икенче урынга күчеп йөри. Бик сирәк очрый. Үлән мамыкларыннан янына оекбашка охшаган оясы нечкә кенә тал ботакларыннан асылынып тора. 4-7 бөртек ак йомырка була.

## Әдәбият

* Э.Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Уфа,1986 ел. ИБ №3478 28.693.35 И 90
* Остапенко В. А. Птицы в вашем доме: Справочное пособие. — М.: Ардания, 1996. - ISBN 5-88666-011-9

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Корылдайлар
Карлыгач

** Карлыгач ** (*авыл карлыгачы, йорт карлыгачы*, ) — карлыгач кошлар гаиләлегенә керүче кош, Аурупада, Азияда, Африкада һәм Америкада таралган. Башка карлыгачлардан озын койрыгының чәнечке формасындагы ерыгы, сыгылмалы озын очлы канатлары белән аерыла.

## Туклануы
Бөҗәкләр: чебен, чикерткәләр, черкиләр, коңгыз һәм башка очучы бөҗәкләр белән туклана. Аларны очып барган вакытта аулый.

## Тавышы
180px|Карлыгач сайравы

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Карлыгачлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Әхтәмов

**Әхтәмов** — фамилия.
* Азамат Әхтәмов (1962), математик, фән докторы (2005), профессор (2007) (*[[Уфа]]*).
* Алексей Әхтәмов (1946), философ, фән докторы (1990), профессор (1992).
* Әбүсөгуд Әхтәмов (1843—1920), юрист. РИ Дәүләт думасы депутаты.
* Әхмәтзәки Әхтәмов (1865—1937), мулла.
* Барый Әхтәмов (*[[Габделбарый Әхтәмов]]*, 1910—1999), балет артисты, ТАССР атказанган артисты (1945).
* Ибнеәмин Әхтәмов (1877—1941), юрист, РИ Дәүләт думасы депутаты. Әбүсөгуд Әхтәмовның улы, Ибраһим Әхтәмовның абыйсы.
* Ибраһим Әхтәмов (1880—1931), юрист. Әбүсөгуд Әхтәмовның улы.
* Илдар Әхтәмов (1960), табиб (ортопед-травмотолог), фән докторы (1994).
* Мохтар Әхтәмов (1929—2020), филология фәннәре докторы (1996), профессор (1994). БАССР атказанган укытучысы (1989), БР атказанган фән эшлеклесе (2009). 
* Нилс Әхтәмов (*[[Нильс Әхтәмов]]*, 1931—1992), радиомеханик, ССРБ Дәүләт премиясе иясе (1976)
* Сабир Әхтәмов (1926—2014),  Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Садыйк Әхтәмов (1877—1926), инкыйлабчы.
* Хәсән Әхтәмов (1925—1944),  Советлар Берлеге Каһарманы (1944, вафатыннан соң).
* Шакир Әхтәмов (1901—?), фирка эшлеклесе.
* Якуп Әхтәмов (1911—2003), РСФСР атказанган уйлап табучысы. Әхмәтзәки Әхтәмовның улы.
----
* **[[Әхтәмова]]**
** Зәйтүнә Әхтәмова (1927—), җырчы. ТАССР атказанган артисты (1968).
** Фирдәвес Әхтәмова (1939—2012), драма артисты. ТР халык артисты (1996).
** Халидә Әхтәмова (1929—2005), скрипкачы, профессор (1981), РСФСР атказанган артисты (1977) (*[[Мәскәү]]*).
## Моны да карагыз
* Әхтәмов урамы (Казан)
## Шулай ук карагыз
* Әхтәмҗан
 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Әхтәмова

**Әхтәмова** — фамилия.
* Зәйтүнә Әхтәмова (1927—), җырчы. ТАССР атказанган артисты (1968).
* Зөһрә Әхтәмова (1971), химия фәннәре кандидаты, КМТУ доценты.
* Фирдәвес Әхтәмова (1939—2012), драма артисты. ТР халык артисты (1996).
* Халидә Әхтәмова (1929—2005), скрипкачы, профессор (1981), РСФСР атказанган артисты (1977) (*[[Мәскәү]]*).
----
* **[[Әхтәмов]]**
## Моны да карагыз
* Әхтәмов урамы (Казан)
## Шулай ук карагыз
* Әхтәмҗан
 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Карабаш үрдәк

**Карабаш үрдәк** (лат. Aythya marila) — үрдәкләр гаиләлегенә керүче су кошы. Бик сирәк очрый.

## Яшәү рәвеше
Парлашып һәм бергәләп яшиләр; яхшы чума. Ата үодәкнең башы, муены, түше, койрыгы кара, аркасы аксыл соры, гәүдәсенең ас ягы һәм кабыргалары ак. Көзен ата үрдәк, анасы кебек, йөз якта соргылт көрән, корсагы аксыл була. Ана үрдәктән соры аркасы һәм бүрке булмавы белән аерыла.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы, дорфа: «карр-карр».

## Туклануы
Су үсемлекләре һәм бөҗәкләр белән туклана. Күчмә кош.

## Искәрмәләр

Төркем:Үрдәк кошлар
Кара карлыгач

**Кара карлыгач** () — кыйгач кара канатлы, яхшы очучы кош.

Сыерчыктан ким. Бергәләп йөриләр. Җиргә кунмый диярлек, күп вакытларын һавада үткәрәләр. Канатлары тар һәм озын, арткарак каерылып тора. Койрыгы бераз кытыршы, сумала, тамасы саргылт ак. Башка карлыгачлардан кара гына төсле булуы белән аерыла.

Чыелдык тавыш чыгара: "ии-и-и, рии-и".

Оясы кыя ташларда, кәрнизләрдә, агач куышларында була, аны кара балчыктан сылап эшли. Оясының төсе буй-ала. Канатлы бөҗәкләр белән туклана, аларны һавада гына тота. Суны да очып барышлый гына эчә. Зарарлы бөҗәкләрне аулап файда китерә.

## Төрләре
* Авыл карлыгачы
* Яр карлыгачы
* Карлыгач
* Кала карлыгачы

Дөньяда барлыгы 75 төре билгеле.

## Әдәбият
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. Уфа, 1986 ел Уфа, 50-се бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Карлыгачлар
Ват Атһвеа

**Ват Алтһеа**, шулай ук **Прасат Ват Алтһеа** дип атала,ул Камбоджада, Ангкорда 12-енче гасыр Һинд дине, анда хәзерге вакытта актив Буддачылык гыйбадәтханәсе һәм
стеналы борынгы структурасы белән зираты урнашкан. Ул Сием Реаптан 6 км көньякта, Тонле Сапка алып баручы юлдан бераз гына көнбатыштарак урнашкан.

Гыйбадәтханәнең архитектурасы һәм дэваталарның (изге хатын-кыз сурәтләренең) хасиятле стиле ул Сурьяварман II хөкеме вакытында (якынча 1115-1150 ел) төзелгәненә ишарә
итә, ул шулай ук Ангкор Ватны төзегән.

## Шулай ук карарга мөмкин

* Angkor Wat
* Бенг Меалеа
* :en:Devata
* Тһомманон

## Искәрмәләр

## Билгеләмәләр

* Briggs,
Lawrence Palmer. *The Ancient Khmer Empire*, The American Philosophical
Society, 1962.

* Map coordinates: 13° 19' 24.21" N  103° 50' 26.42" E

## Тышкы сылтамалар

* Wat Athvea Photos 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Ангкор Ват
Каланча

**Каланча** (*манара, башня*) - тирә-юньне күзәтү өчен, манара сыман биек итеп эшләнгән, югары очына күтәрелү өчен баскычлары булган корылма.

## Этимологиясе

Каланча, вышка > чув., мар., удм., рус. каланча. Татар телендә кайбер төрки телләрдәге һәм мишәр сөйләшләрендәге шартлаулы ч (тч) белән әйтелгән калача «кечкенә кала, кечкенә кирмән» сүзеннән килеп чыккан: калатча > каланча. Каланча, калача госманлы телендә дә теркәлгән һәм анда да шул ук сәбәпләр белән параллель рәвештә пәйда булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Корылмалар
Свами Атмаджнанананда

**Свами Атмаджнанананда** (шулай ук **Svāmī Ātmajñānānanda**, туганда исеме **Стюарт Элкман**) - ул Рамакришна Орденының свамисы (монахы), ул аңа 1981 елда
кергән булган. Аның Пенсильвания Университетының Шәрыкъ тәгълиматында докторлык дәрәҗәсе бар. Хәзерге вакытта ул Америка Кушма Штатларында Мэрилэндта, Силвер Спрингта Вашингтон Даирәсендә Веданта Үзәгендә каһин булып тора.
Ул монахлыкка кадәр исеме белән 1986 елда Мотилал Банарсидасс тарафыннан нәшер ителгән *Jiva Gosvamin's
Tattvasandarbha: A Study on the Philosophical and Sectarian Development of the
Gaudiya Vaisnava Movement* китабының авторы булган.

Атмаджнананда Джеффри
Крипалның *[[Калиның баласы]]* китабының әһәмиятле тәнкыйтьчесе булган.

## Тышкы сылтамалар

*Vedanta Center of Greater Washington, DC website 
*[Swami Atmajnanananda (English) Lecture, Boston](http://www.advaitaashrama.org/AudioDownload ) 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Яр карлыгачы

**Яр карлыгачы, керәшә** (*лат. Riparia riparia*) — карлыгачлар гаиләсеннән булган кечкенә генә күчмә кош.

Яр карлыгачы иң күп оча торган кош.Ул, бала чыгару яшенә җиткәнче 2-З ел һавада очып йөри. Сәгатенә 170 километр тизлектә оча.

## Искәрмәләр

Төркем:Карлыгачлар
Ак сиртмәкойрык

**Ак чәперчек, сиртмәкойрык** (*кәмәрчен, бозтишкеч*, ) — сиртмәкойрыклар гаиләлегеннән, Австралиядан башка бөтен илләрдә яши торган, бөҗәкләр белән тукланучы, йорт тирәсендә еш оялый торган, җирдә йөргәндә койрыгын селкетеп йөри торган чуар кош.

## Характеристикасы

Чыпчыктан зурлык. Озын койрыклы һәм төз гәүдәле матур кош. Койрыгын тоташ сикертеп, туктый-туктый йөгереп йөри. Аркасы аксыл соры, түбәсе, җилкәсе куе соры. Тамагы, түше, канатлары һәм койрыгы кара. Канатларында, койрыгының ике як кырыйларында ак сызыклар бар, корсак ягы ак. Башка сиртмәкойрыклардан гомуми ак төсе белән аерыла.

## Тавышы
Тавышы яңгыравыклы: «тити-три», «тирли».

## Яшәү рәвеше
Елга буйларында яши.
Бөҗәкләр белән туклана. Күчмә кош. Киң таралган. Таш араларында, агач куышларында, иске корылмаларда оялый, соры тимгелле 5-6  ак йомырка була.

## Әдәбият
Э. Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары китабы. Уфа,1986 ел. ИБ № 3478 28.693.35 И 90

Төркем:Сиртмәкойрыклылар
Аксыртлы тукран

**Аксыртлы тукран** () — тукраннар гаиләсеннән булган озын үткен томшык белән  чукып тапкан җим белән туклана торган урман кошы.

## Характеристикасы
Сыерчыктан зуррак. Гәүдәсенең аскы ягы ак, сырты кара тимгелле ак. Канатлары, койрыгы ак сызыклы кара төстә. Түбәсе һәм койрык асты ачык кызыл. Башка тукраннардан ак төстәге сырты белән аерыла. Көчле һәм ачы тавышлы: «кик-кик-кик» 'як яңгыравыклы: «ыжжж-ыжжж».

Агач бөҗәкләр, аларның курчаклары белән туклана. Утрак кош. Киң генә таралган. Агач куышларында
оялый, анда 5-6 бөртек ак йомырка була. Зарарлы бөҗәкләрне юк итеп зур файда китерә.

Ылыслы урманнарда яши. Агач куышында оя коралар. Үзагачны томшык белән чокып алган бөҗәкләр  белән туклана. Ана һәм ата тукран тотрыклы пар төзи. Йомырканы икәүләп дә алмашлап басалар.

## Әдәбият
* А. И. Иваново, Е. В. Козлова, Л. А. Орленко, А. Я. Тугаринов. 2. // Птицы ССРБ — М.: Издательство Академии наук ССРБ, 1953. — 344 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Тукраннар
Төркем:Кошлар
Кикрик

**Кикрик** - кайбер кошларның баш түбәләрендә була торган итләч үсенте. 

## Этимологиясе

Диалектларда кикерик, кикрүк «гребешок петуха» ~ башкортча кикел, кикелек, кикерек > чув. кикирик «кикерик; озын каурый», марича кекерек, кекырек, удмуртча кэкьрэк   р), Какул, Кикел.

## Искәрмәләр

Төркем:Тән катламы
Какул

**Какул** - кайбер (төрки, монгол, тунгус, кытай) халыкларда ир-егетнең баш түбәсендә китәрелмичә калдырылган бер тотам чәче.

Асыл мәгънәсендә, ир кешенең яшьтән үк баш түбәсендә киселмичә-кырылмыйча калдырыла торган толымчык. Бу сүз Евразиядә күп телләрдә очрый һәм фарсы теленнән таралган дип исәпләнә. Какул калдыру гадәте борынгы Мисырда да булган һәм Якын Шәрыктә күптән билгеле. Ихтимал, ул бөтен Азиягә шуннан таралгандыр. Татарларда какул калдыру әле XIX г. башларында да күзәтелгән ; XVII г. чирмешләрдә төйнәлгән какул – коллык билгесе булган, ә рус казакларында хохол ирекле булу билгесе. Гомумән, какул калдыруның мотивациясе һәм аңлатмалары бик ук ачык түгел. Рәшидетдин хәбәренчә, монголлар төрки әсирләрнең какулларын төйнәгәннәр, ә Урта Азиядә какул көтелгән ир бала башында калдырылган; кыргызларда какулны туйга кадәр генә йөрткәннәр. Кавказ халыкларында какул калдыруны, егет сугышта үлсә, аның башын алып йөртергә җайлы булсын өчен, дип аңлатканнар 

## Искәрмәләр

Төркем:Чәч
Ала үрдәк

**Ала үрдәк** (лат. Aythya fuligula) — үрдәкләр гаиләлегендәге су кошы.

## Характеристикасы
Йорт үрдәгеннән ким. Парлашып та, бергәләп тә яшиләр. Яхшы чума. Ата үрдәкнең башы, муены, түше, сырты, канатлары һәм койрыгы төтенсу кара; кабыргалары, корсагы ак. Җәен һәм көзен ата үрдәкләр, ана кошлар кебек, кара төс урынына соргылт көрән төскә керә. Башка үрдәкләрдән кара һәм ак төсе, башындагы бүрекләре белән аерыла.

## Тавышы
Ата үрдәкләрнең тавышы тонык кына: «гөле-гөле» яки «керле-рлек», ана үрдәкнең дорфа: «карр-карр».

## Яшәү рәвеше

Урманнардагы күлләрдә яки ярлары урманлы елгаларда яши. Су үсемлекләре һәм бөҗәкләр белән туклана. Киң генә таралган күчмә кош. Оясы җирдә. 6-8 бөртек аксыл йомырка сала. Ите өчен аулыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Үрдәк кошлар
Төркем:Кошлар
Тау чыпчыгы

** Тау чыпчыгы** (лат. Fringilla montifringilla) - Аурупада һәм Азияда яши торган, төсе көмеш кара, ак һәм кызыл-көрән аралаш ала булган чыпчык.

## Характеристикасы
Чыпчык зурлыгы. Язлы-җәйле йолышып (парлашып), көзле-кышлы тупланып йөриләр. Ата кошның башы, канатлары, койрыгы кара. Йөз яктан койрык төбе, корсагы, канатларының җете ак. Түшендә, урыннарында, канатларында нечкә кызгылт сызыклар бар. Ана кош тоныгырак төстә. Чыпчыктан кара башы, ак корсагы белән аерыла. Тавышы кискен; «шәәә», очканда «тк-т-тк» дигән тавышлар чыгара, сайравы озак: «жжж». Каенлы урманнарда яши. Бөҗәкләр, агач һәм үлән орлыклары белән туклана, җылы якка китми, бер урыннан икенче урынга күчеп йөри. Бик сирәк очрый. Кыш күбәя төшә. Агачта оялый. Көрән тимгелле 4-6 яшькелт зәңгәр йомырка сала.

## Сылтамалар
* Вьюрок на сайте «ecosystema»

## Искәрмәләр

Төркем:Кошлар
Төркем:Тау чыпчыклары
Акбаш үрдәк

**Акбаш үрдәк** (*күктомшык, чуар үрдәк, лат. Oxyura leucocephala*) — үрдәкләр гаиләлегендәге кош.

## Характеристикасы
Зәңгәр томшыклы үрдәк. Җирдән бик авыр йөри. Башы ак, түбәсендә генә кара тап бар. Аркасы һәм кабыргалары вак кына кара сипкелле соргылт җирән. Канатлары төтенсу  соры. Муенының ас ягы, түше кара сипкелле җирәнсу көрән. Корсагы аркылы сызыклы соргылт сары. Койрыгы кара. Күзе ачык сары. Башка үрдәкләр белән бутау мөмкин түгел.

## Тавышы
Тавышы чыелдык: «сирк-сирк» яки яңгыравыклы: «ка-га-га».

## Яшәү рәвеше
Үсемлекләргә бай күлләрдә, агымлы елгаларда яши, су үсемлекләре
һәм бөҗәкләр белән туклана. Күчмә кош. Бик сирәк очрый. Камышлар арасында су өстендә оялый. 2-6 бөртек саргылт ак йомырка сала. Ите өчен аулыйлар.

## Әдәбият
* Э. Ф. Ишбирзин. Башкортостан коштары.1986 Уфа. 66 нчы бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Үрдәк кошлар
Акбаш чомга

**Акбаш чомга** () -  чомгасыманнар отрядының чомгалар гаиләсенә караган су кошы. Төньяк ярымшарда, күберәген урман зонасында таралган, әммә шулай ук төньяк куаклыклы тундраларга һәм көньяк чүлләргә чаклы үтеп керә.  Күзгә ташланып бармаган кош ялгыз, яки пар белән очрый, оя ясау чорда кече сирәк күч барлыкка китерә. Күп вакытын су өстендәге камышлыкта, күрәнлек үткәрә. Хәвеф туганда үлән арасында посып калырга тырыша яки, чумып кача. Үрчү мизгеле ареалның көньяк өлешендә — апрелдән июлгә кадәр, төньяк өлешендә — майдан августка кадәр. Гадәттә, 3-4 ак йомырка була. Күчер кош. Кышны диңгезнең катмас өлешендә үткәрә. Җилсезлек көчле дулкынлану югында чагыштырмача сай урыннарда, яки туңмаган күлләрдә азык таба.

## Таралуы
Евразияда һәм Төньяк Америкада оялау өлкәсе берничә участкадан тора. Лапландия, Якутияда, Чукотка һәм Аляска тундрасында, Каспий, Арал яны һәм Аризона чүлләренә хәтле төрле климат зоналарында оя кора.

## Искәрмәләр

Төркем:Чомгасыманнар