open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Максут Шадаев

**Мәкъсүт Шадаев**, Максут Игорь улы Шадаев (*[[1979 ел]]ның [[11 ноябрь|11 ноябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]*) — Россия сәясәтчесе, РФ санлы үсеш, элемтә һәм коммуникацияләр министры (2020 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 11 ноябрендә Мәскәүдә (*вариант*: Түбән Новгородта) туган, чыгышы белән Түбән Новгород якларыннан, татар. 2004 елда РФ хезмәт һәм социаль үсеш министрлыгының   тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1999—2004 елларда мәгълүмати-коммуникацион технологияләр өлкәсендә компанияләрдә җитәкче вазифаларда эшли.

2000—2001 елларда «Аррава интернет менеджмент» компаниясенең «Эйдвайзерс»  проекты белән җитәкчелек итә.

2002—2004 елларда IBSда эшли: 2002 елда интернет-карарлар кабул итү бүлегенең бизнесны үстерү бүлекчәсе башлыгы, 2003 елда бизнесны үстерү буенча директор вазифаларын башкара.

2004 елның июленнән — «Восход» ФТИ ФДУП директоры киңәшчесе.

2004—2008 елларда РФ мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры (Леонид Рейман) киңәшчесе булып эшләгән һәм дәүләт программалары, инфраструктура үсеше һәм чикләнгән ресурсны куллану департаментын җитәкләгән.

2008 елдан РФ Президенты администрациясе җитәкчесе (Сергей Нарышкин) ярдәмчесе булып эшли.

2012 елдан РФ Федераль җыенының Дәүләт Думасы рәисе (Сергей Нарышкин) киңәшчесе.

2014 елның 11 февраленнән — Мәскәү өлкәсе дәүләт идарәсе, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры, 2016 елның 29 сентябреннән шулай ук Мәскәү өлкәсе хөкүмәте рәисе урынбасары вазифаларында.

2018 елның 26 сентябреннән «Ростелеком» компаниясенең цифрлы платформалар буенча вице-президенты, 2019 елның февраленнән «Ростелеком»дагы вазифасы белән бергә «РТ лабс» АҖ генераль директоры вазифасында.

2020 елның 21 гыйнварында РФ санлы үсеш, элемтә һәм коммуникацияләр министры вазифасына билгеләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Почет ордены (*[[РФ]]*)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Биография – Максут Шадаев 
*  Путин назначил нового министра по цифровому развитию и связи

Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте министрлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Россия дәүләт социаль университетын тәмамлаучылар
Мазәндәран

**Мазәндәран** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
мазәндәранлылар (69,1%), гиләкләр (20%), фарсылар (7,6%), азәриләр (2,4%).
## Административ бүленеш
15 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Зәйдуллин

**Зәйдуллин** — фамилия.
* Ркаил Зәйдуллин (*[[Ркаил Зәйдулла]]*, 1962), М. Җәлил (*[[1990 ел|1990]]*), Г. Тукай (*[[2010 ел|2010]]*) премияләре лауреаты. ТР халык язучысы (*[[2019 ел|2019]]*). ТР Дәүләт Шурасы депутаты (2019).
* Хәмит Зәйдуллин (1934—1993),  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966), тракторчы (*[[Баулы районы]]*).
* Эдуард Зәйдуллин, спортчы (*[[армспорт]]*). РФ спорт мастеры (2005).

## Моны да карагыз
* **[[Зәйнуллин]]** 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Становое (Төньяк Казакъстан өлкәсе)

**Становое** (, ) — Казакъстанда урнашкан татар авылы, Төньяк Казакъстан өлкәсенең Мәмлүт районына керә.

## Тарихы

Авылны 1752 елда татарлар нигезли.

## Халкы

2009 елда авылда 192 кеше яшәгән.

2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 187 кеше яши, шул исәптән:
руслар — 44,39 %,
татарлар — 28,88 %,
алманнар — 14,97 %.

## Чыганаклар

* Татары Семипалатинского Прииртышья. Семипалатинск, 1998. 67 с.
* Исхаков Д. М. Историческая демография татар. Казань, 2014. 440 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәмлүт районы торак пунктлары
Төркем:Казакъстан татар авыллары
Тәһран (устан)

**Тәһран** () — Иран устаннарының берсе.
Башкаласы —  шәһәре.

## Халык

### Милли состав
фарсылар (40,5%), азәриләр (30,3%), мазәндәранлылар (18%), гиләкләр (5,5%), лурлар (2,1%), көрдләр (1,8%).
## Административ бүленеш
13 шәһрестан (2020).
## Искәрмәләр

Төркем:Иран устаннары
Ныш

**Ныш** — Сахалин өлкәсенең Ноглики шәһәр округындә урнашкан татар авылы.

## Тарихы
Авылны 1934 елда Татарстанның Дөбъяз,  Биектау районы, Әстерхан татарлары нигезли. 

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 19%, урыслар — 81%.

## Шәхесләр

## Моны да карагыз
* Айханә

## Искәрмәләр

Төркем:Ногликиий шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Сахалин өлкәсе торак пунктлары
Айханә

**Айханә** — Сахалин өлкәсенең Долинск шәһәр округындә урнашкан татар авылы.

## Тарихы
Авылны 1946 елда Татарстанның Дөбъяз,  Биектау, Кукмара Тәкәнеш районнары татарлары нигезли.

Авылда мәчет тә, чиркәү дә юк, бөтен Сахалинга бердәнбер татар зираты урнашкан, тирә-яктан мөселманнарны бирегә алып килеп күмәләр.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 25%, урыслар — 75%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Долинский шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Сахалин өлкәсе торак пунктлары
Дмитрий Чернышенко

**Дми́трий Черныше́нко** (, ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 20 сентябрендә Сарытау шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
.
"Сочи 2014" уеннарын оештыру комитеты президенты Дмитрий Чернышенко, кышкы Олимпия уеннары өчен 710 мең м3 кар җыелган, читтән китерергә кирәк булмаячак, дип белдергән..

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Шушуния тавында мәгарә гыйбадәтханәсе

**Шушуния тавында гыйбадәтханә мәгарәсе** Бенгаль телендә: শুশুনিয়া, *Susunia, Shushunia* – ул Көнбатыш Бенгалиядә (хәзерге заманда Бангладеш) Вишну Ходаена багышланган
 археологик һәм дини объект. Гыйбадәтханә безнең эраның II гасырына карый, моның турында мәгарә стенасында язма шәһадәт итә. Мәгарә Шушуния тавында Бенгалиянең көнбатышында Банкура шәһәреннән төньяк-көнбатышта берничә километрда урнашкан.

Гыйбадәтханә мәгарәсендә Бенгалиядә беренче Вайшнав сурәте табылган. Стенада язма Раджа Чандраварманның Вишнуга табынуы турында шәһадәте бар.

Пушкаран патшасы Ходай Вишнуның тугърысы Чакрасвами, патша Симхаварманның улы, Чандраварманның патшасы, Дхосо авылыннан табышларны үз Ходаена табыну өчен тәкъдим итә. 

Мәгарәнең стенасында  Вишну символының образы  Сударшана – чакра күренә. Тауда раджа Чандраварман салган саклану корылмалары тора. .
Шул ук чорга Вишнуның беренче таш сыны карый. Ул Нарахатта янында Бангладеш төньягында Богра даирәсендә табылган. Образның үсеш алган тәне һәм иңбашлары бар, башында мәһабәт таҗ киелгән. Өске кулларында Вишну зур Каумодаки чукмарын һәм (Сударшана чакрасын тота. Аскы кулларда лотос чәчәге (падма) һәм изге кабырчык (шанкха). Ботлар тирәли кушак, ә тәннең аскы өлешенә дхоти киенгән, бу Көньяк Азия өчен традицион кием. Әмма хәзерге дхотилардан аермалы буларак, Вишну өстендә дхоти аяклар астында сузылган борылган тукымага охшаган. Вишнуда алкаларны кертеп берничә бизәнү әйбере бар. Баш тирәли гади нимб (ореол) бар. Ике юлдашы (Гада-деви һәм Чакра-пуруша) булмавы образ Кушан Патшалыгы (безнең эраның 105-250 елларда) барлыкка китерелгәне турында шәһадәт итә һәм димәк ул безнең эраның  II гасырына карый. Хәзерге заманда мурти Бангладешта, Раджахи округында Дәүләт Университетының Варендраның Өйрәнү Музеенда саклана. 
.

## Искәрмәләр
  
## Сылтамалар
https://www.lonelyplanet.com/bangladesh/rajshahi/attractions/varendra-research-museum/a/poi-sig/1054117/355808 Varendra Research Museum (Lonely Planet, 2017)
Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Бангладеш
Сергей Чеботарев

**Сергей Чеботарев** (, ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 14 октябрендә Магдагачи шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы
.
.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Загреб мәчете

**Загреб мәчете** () — Хорватия башкаласы Загреб шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе, җәмигъ мәчете. Загреб мәчете — Аурупаның иң зур һәм иң матур яңа мәчетләреннән берсе.

## Тарих

Хорватия территориясендә Ислам Госманлы империясе вакытыннан билгеле булса да, ул заманда Загребта бер генә мәчет тә булмаган.

Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлегендә 1916 елның 27 апрелендә  ислам динен тану турында канун кабул ителгән.

1991 елның 25 июнендә бәйсезлек алган Хорватия дәүләте Ислам җәмгыятен рәсми рәвештә таныган.

2011 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, Хорватия халкы 4 284 889 кеше тәшкил итә, аларның 1,47 % ы (62 977) — мөселманнар (босниялеләр, хорватлар, төрекләр, албаннар, төрбәшләр (*мөселман [[Македониялеләр (этнотөркем)|македониялеләр]]*), , чегәннәр).

Загребта мәчет төзелеше 1981 елда башланган. 1983 елда Шарҗә әмире шәех Солтан III бине Мөхәммәд әл-Касыйми Загребта Хорватия Ислам җәмгыятендә була. Ул мәчет төзелешенә 2,5 миллион АКШ доллары биргән. Мәчет 1987 елда төзелеп бетә.

## Тасвирлама
Загреб мәчете — Хорватиядәге иң зур мәчет. Мәйданы 10 мең квадрат метр. Мәчет бинасында Әхмәд Смайловичның ислам урта мәктәбе һәм Ислам мәдәни үзәге урнашкан. 1992 елда эшли башлаган Әхмәд Смайловичның ислам урта мәктәбе — шәхси мәктәп (гимназия), урта мәктәпнең гомуми белем бирү программаларын гамәлгә ашыра. Дәресләр хорват телендә үткәрелә.

Ислам мәдәни үзәге җитәкчесе (2012 елдан) — мөфти Газиз әфәнде Хәсәнович (Aziz ef. Hasanović). Хорватия Ислам җәмгыяте Босния һәм Герцеговина Ислам җәмгыяте бүлекчәсе (*мөфтилек*) булып санала, шуңа күрә Босния һәм Герцеговинаның югары мөфтие (*рәис-үл-голәмә*) Хөсәен Кавазовичны (Husein Kavazović) үз илендә мөселманнарның югары дини һәм мораль абруе буларак таный.
 
Мәчет проектын Босния архитекторлары Җәмал Селич һәм Мирза Голосе эшләгән. Манараның биеклеге 51 метр.

## Фотогалерея

File:Džamija, ZG 1333.JPG
File:Džamija, ZG 1338.JPG |Мәчетнең тыштан күренеше
File:Zagreb - Islamski centar - džamija.jpg


## Сылтамалар
*   Хорватия Ислам җәмгыятенең рәсми сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1987 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хорватия мәчетләре
Төркем:Загреб
Бәсрә

**Бәсрә** () — Гыйракның Бәсрә мөхафәзәсендә урнашкан шәһәр.
## Географиясе
Шәһәр илнең көньяк өлешендә урнашкан.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Гыйрак шәһәрләре
Некрашунцы

**Некрашунцы** (, ) — Беларусьның Гродно өлкәсендә урнашкан татар авылы. Вороново районына карый.

## Халкы

Халык саны — 42 кеше (2015).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Некрашунцы Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

## Тарих

Авылны XV гасырда беларус татарлары нигезләгән. Беренче тапкыр 1415 елда телгә алына.

1950 елларга кадәр авылда тирә якта яшәүче татарлар өчен, Мисыр хакимнәре, Америка татарлары ярдәме белән салынган мәчет эшләгән. Мәчеткә Камейш авылыннан, соңрак Кырым генералы булган, Матей Сулькевич йөрүе билгеле. Мәчет мәхәлләсенә Алекшишка, Милькунцы, Улановщина, Талькунцы авыллары татарлары да караган.

Бүгенге көндә авылда татар зираты сакланып калган.

1930-40 елларда татарларның бер өлеше сөргенгә сөрелә. Күпчелек халкы, шул исәптән татарлар да, кырым татарлары кебек сөрелүдән куркып, Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң Польшага, азрак өлеше Литвага, соңрак Беларусь шәһәрләренә күченә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

*Помнит только кладбище. Как исчезла самая старая татарская деревня в Беларуси.

Төркем:Вороново районы торак пунктлары
Төркем:Беларусь татар авыллары
Нача (Вороново районы)

**Нача** (, ) — Беларусьның Гродно өлкәсендә урнашкан элеккеге татар авылы. Вороново районына карый. Авыл Радунь бистәсеннән төньяк-көнбатышка таба урнашкан. Нача Литва белән чиктәш тора. 

## Халкы

Халык саны — 453 кеше (2009).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Нача Көнчыгыш Аурупа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

## Тарих

Авылны XV гасырда беларус татарлары нигезләгән. Беренче тапкыр 1517 елда телгә алына. 1529 елда биредә католиклар мәхәлләсенә нигез салынган.

1631 елда татар авылы буларак билгеле.

Күпчелек халкы, шул исәптән татарлар да, кырым татарлары кебек сөрелүдән куркып, Икенче Бөтендөнья сугышыннан соң Польшага, азрак өлеше Литвага, соңрак Беларусь шәһәрләренә күченә.

1863 елның февралендә Нача авылында Людвик Нарбут отряды формалашкан. Аның әтисе, Теодор Нарбут, танылган тарихчы, этнограф һәм инженер Начада католик чиркәү янындагы зиратта җирләнгән.

1939 елдан БССР составында, 1940 елдан - Радунь авыл советы үзәге.Ә 1962 елдан Вороново районының авыл советы үзәге. Бөек Ватан сугышы вакытында Нача немец оккупациясе астында булган.

1998 елда биредә 445 кеше булган.

## Истәлекле урыннар

* 1863-64 елгы баш күтәрүдә катнашучыларга мемориаль таш.
* Теодор Нарбут кабере.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Мухлинский, А. Исследование о происхождении и состоянии литовских татар / А. Мухлинский. – СПб. : Изд-во Санкт-Петербургского ун-та, 1857. – 70 с.
*Энцыклапедыя гісторыі Беларусі/ Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) i iнш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн. :М-Пуд. ISBN 985-11-0141-9

## Сылтамалар
* Нача на сайте globustut.by
* Нача на сайте radzima.org

Төркем:Вороновский районы торак пунктлары
Төркем:Беларусь татар авыллары
Удайпур

**Удайпур** () — ул Һиндстанда шәһәр.
## Тарих
## Халык

## Һинд дине
Удайпурның 72,90% Һинд дине тарафдарлары.
## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте

**Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте** (Инглиз телендә: International Society for Krishna Consciousness) яки ИСККОН - ул Гаудия-вайшнав дини оешмасы. ИСККОН 1966 елда Нью-Йоркта Ачарья Бхактиведанта Свами Прабхупада тарафыннан нигезләнгән булган. Аның төп ышанулары Һинд дине язмаларына, хосусан, Бхагавад Гитага һәм Шримад Бхагаватамга һәм Һиндстанда XV гасырдан бирле һәм 1900-ынчы еллардан бирле Америка һәм Европа тугърылары булган Гаудия-вайшнавизм традициясенә нигезләнгән.
Россия территориясендә ИСККОН-ның эшчәнлеге Бхактиведанта Свами Прабхупаданың Советлар Союзына 1971 елда сәфәреннән башланган. 1980-елларда Советлар Союзында яшәгән Кришнаитлар Советлар Союзы дәүләт тарафыннан динне һәм дини эзәрлекләү сәясәте үткәрелгәнгә репрессияләргә дучар булганнар.
1988 елда исә ИСККОН законлы дини оешма булып танылган булган һәм легальләшкән булган.
Хәзерге көндә ИСККОН 400-дән артык мандиры (гыйбадәтханәсе), 60 авыл хуҗалыгы җәмәгате, 50 мәктәбе һәм 60 вегетариан рестораны булган "бөтендөнья конфедерация"се булып тора.
Прабхупада үзе Веда абруен таныган традиция өчен Санатана-дхарма һәм Варнашрама-дхарма төгәлрәк төшенчәләр итеп тәкъдим итә.
ИСККОН Кришнаны Ходайның барлык аватарларның чыганагы дип тасвирлый.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Чайтанья Махапрабху
* Бхактиведанта Свами Прабхупада
* Индрадьюмна Свами
* Шачинандана Свами
* Шиварама Свами
* Бхактиведанта-колледж
* Бхактиведанта Институты
* Прабхупададеш
* Кришна Үзәне
* Bhaktivedanta Book Trust

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Сваминараян Джаянти

Сваминараян 1781 елның 3 апрелендә (Викрам Самват календаренда Чайтра суд Ном) Чһапаийяда туган булган. Бу көнне аның тарафдарлары ел саен **Сваминараян Джаянти** дип бәйрәм итәләр. Бу Рамнавами вакыйгасы белән туры килә.
Бу көнне тарафдарлар судан һәм ашаудан тыелып табынып һәм уйлап уздыралар. Кич белән, бәйрәм итүләргә рухи өйрәнүләр, Сваминараян мантрасын җырлаулар, тугърылар җырлаулары һәм Сваминараян тормышыннан эпизодларның тере театр тамашалары керә. Сваминараян кичке 10:10-да туган булган һәм вакыйганы билгеләр өчен Сваминараянның муртисы кечкенә таганга куела һәм бер үк вакытта барлык Шри Сваминараян Мандирларында махсус Сваминараян Аартисы башкарыла.

## Искәрмәләр
* Occasion: Swaminarayan Jayanti 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Ишем тигезлеге

**Ишем тигезлеге** (шулай ук * Ишем даласы*) -
Иртеш һәм Тубыл елгалары арасында, Көнбатыш Себернең көньяк өлешендә урнашкан территория.

Биеклек 150 метрга кадәр җитә. Ишем тигезлеген Ишем елгасы кисеп үтә. Болынлы далалар һәм кечкенә каен урманнары бар. Ишем тигезлегенең бер өлеше сөрелгән; күлләр күп; тигезлек өлешендә киң сазлыклар башлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча тигезлекләр
Төркем:Русия тигезлекләре
Төркем:Казакъстан тигезлекләре
Андоррада ислам

**Андоррада ислам** (, ) — Андорра кенәзлеге территориясендә ислам дине.

## Тарих
Андорра кенәзлеге җирләренә мөселманнар беренче тапкыр 700-елларда аяк баскан. Андорра күп гасырлар дәвамында католиклар иле генә булган. Әлеге хәл Андорра хакимнәренең (кенәзләренең) берсе католик чиркәве вәкиле — Урхел епискобы булу белән бәйле. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң илдә башка дин вәкилләре дә урнаша башлаган.

Андорраның барлык халыкы — 76 177 (*[[2019 ел|2019]]*). Андорра Конституциясе ватандашларына дин иреге һәм дини эшчәнлек иреген гарантияләсә дә, ул католик чиркәвенә өстенлек бирә, Андорра административ яктан да католик чиркәү приходлары буенча бүленгән.

АКШта 2006 елда игълан ителгән Дин иреге турында халыкара доклад ()  нигезендә, Андорра халкының күбесе (88,2%) — католиклар. Андоррада 1 000—2 000 Төньяк Африкадан (Мәгърибтән) килгән мөселман яши һәм алар илдә иң зур мөселман төркеме булып тора. Мөселманнар, нигездә, ике төркемгә бүленгән, аларның берсе — сөнниләр, икенчесе — .

## Мөселманнар саны
*Марокко гарәпләре (515)
*Төрекләр (112)
*Пакистанлылар (79)

## Андорра ислам җәмгыяте
Андоррада махсус төзелгән мәчет юк. Ил хөкүмәте, очсызлы җир кишәрлекләре булмауны сылтау итеп, мәчет өчен җир бүлеп бирүдән баш тарта.
 
Андорра мөселман җәмгыятенең Ислам мәдәни үзәге һәм берничә гыйбадәт бүлмәсе бар. Ислам җәмгыятенә күпчелек Марокко гарәпләре, төрекләр, пакистанлылар керә. Мәдәни үзәктә 50гә якын студент гарәп теле өйрәнә. Ислам мәдәни үзәгенең мәйданы намаз уку һәм мәдәни чаралар үткәрү өчен кечкенә булганлыктан, 2003 елда Андорра ислам җәмгыяте имамы Мөхәммәд Рагиг (*Mohamed Raguig*) епископ   (*Урхел епискобы, бер үк вакытта, 1971-2003 елларда [[Франция]] президенты белән берлектә Андорра идарәчеләренең берсе*) мәчет төзү өчен чиркәү җирләреннән кишәрлек бүлеп бирүне яки мәчет итеп файдалану өчен чиркәү эчендә бина бирүне сорап мөрәҗәгать итә.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Андоррада дин
Дмитрий Патрушев

**Дми́трий Па́трушев** (, ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе, РФ хөкүмәтенең авыл хуҗалыгы министры
## Тәрҗемәи хәле
1977 елның 13 октябрендә Петербург шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Дәүләт идарә университетын тәмамлаучылар
Павел Колобков

**Павел Колобков** (, ) — РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе
## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 22 сентябрендә Мәскәү шәһәрендә туган.

## Хезмәт юлы

## Искәрмәләр

Төркем:Русия Федерациясе министрлары
АКШ хәрби-һава көчләренең Е-11А афәте

|стиль_изображения = 
|подпись           = }
|стиль_подписи     = 
|стиль_заголовков  = background-color:}; width:600px;color:};
|стиль_меток       = background: #eee; text-align: center; width:100px;
|стиль_текста      = text-align: center;

|заголовок1 = Гомуми мәгълүмат
|метка1     =  
|текст1     =

|заголовок3 = 
|метка3     = Дата
|текст3     =  27 гыйнвар, 2020 ел

|заголовок4 = 
|метка4     = Вакыт 
|текст4     =  08: 40 UTC

|заголовок6 = 
|метка6     = Афәт төре 
|текст6     =  җиргә егылып төшү

|заголовок7 = 
|метка7     = Сәбәп
|текст7     =  *Беренче версия*: ракета һөҗүме«Талибан» террорчылык оешмасы җибәргән «җир-һава» класслы ракета белән юк итү

|заголовок8 = 
|метка8     = Урын
|текст8     =   Әфганстан, Газни 
|заголовок9 = 
|метка9     =Үлүчеләр
|текст9     = 2 (барысы)

|заголовок10 = Очкыч
|метка10     =  
|текст10     =

|заголовок11 = 
|метка11     = Очкыч төре
|текст11     =  Е-11А Bombardier Global Express

|заголовок12 = 
|метка12     = Оператор
|текст12     = 430нчы экспедицион радиоэлектрон хәрби эскадрилья

|заголовок13 = 
|метка13    = Борт номеры
|текст13     =   11-9358

|заголовок14 = 
|метка14    =Очып китү урыны 
|текст14     =

|заголовок15 = 
|метка15    =Очып килү урыны 
|текст15     =  
|заголовок16 = 
|метка16    =Рейс 
|текст16     =   
|заголовок17 = 
|метка17    =Чыгарылу вакыты 
|текст17     =   
|заголовок18 = 
|метка18    =Юлчылар саны
|текст18     =

|заголовок19 = 
|метка19    =Экипаж саны
|текст19     =  2

|заголовок20 = 
|метка20    =Исән калганнар 
|текст20     =  0
}}
**АКШ хәрби-һава көчләренең Е-11А афәте** () — 2020 елның 27 гыйнварында АКШ хәрби-һава көчләренең Bombardier Global Express E-11A очкычы Әфганстанның Газни вилаятендә Диһяк районында һәлакәткә очраган. Бортта булган ике кеше һәлак булган.

## Һәлакәт
Очкыч җирле вакыт белән 13:10 сәгатьтә (08: 40 UTC) Әфганстанның Газни провинциясе Диһяк районында һәлакәткә очраган. Очкычның җиргә егылып төшү урыны Газни шәһәреннән 30, Кабулдан көньяк-көнбатышка таба 130 чакрым ераклыкта урнашкан Садо-Хело авылыннан ерак түгел. Бортта булган ике кеше һәлак булган. Беренче хәбәрләрдә егылган очкычны Ariana Afghan Airlines авиаширкәтенең гражданский очкычы дип әйтелә, әмма соңрак авиаширкәт бу хәбәрне кире кага.
Әфганстанда һәлакәткә дучар булган очкыч АКШның хәрби-һава көчләренең мобиль элемтә узелы белән ретрансляторы булып чыккан.

## Сәбәбе
» террорчылык оешмасы Америка хәрбиләре, шул исәптән югары дәрәҗәле офицерлар белән очкычны бәреп төшергәнен таныган, дип хәбәр итә Рейтер агентлыгы «Талибан» вәкиленә сылтама белән.

Әфганстандагы Америка хәрби командованиесенең рәсми вәкиле полковник Сонни Леггетт илнең үзәк өлешендә Газни провинциясендә Америка хәрби очкычы һәлак булуы раслаган: «Очкыч бүген Газни провинциясендә җимерелде. Бу хәлнең сәбәпләре тикшерелә, әмма хәзергә бу хәлнең дошман гамәлләре нәтиҗәсе булуына бернинди билгеләр дә юк. Талибларның очкыч һәлакәтенә катнашы булуы турында хәбәр — ялган».

## Сылтамалар
*  11-9358 accident description. Aviation Safety Network
## Искәрмәләр


Төркем:27 гыйнвар
Төркем:2020 ел
Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:Әфганстанда авиаһәлакәтләр
Хандади Венката Кришна Удупа

**Хандади Венката Кришна Удупа** 1921 елның 18 октябрендә Һиндстанда Карнатака штатында Удупи районында туган булган. Ул электрохимия  тармагында танылган галим. Ул Караикудида Үзәк Электрохимия Институты мөдире булган. Хандади Венката Кришна Удупа Манипал Технология Институтында химия профессоры һәм Үзәк Электрохимия Институтында галим булган. Ул шулай ук Япониядә Токио Технология Институтында читтән килеп укыта торган профессор булган. Ул Америка Кушма Штатларында Огайо Дәүләт Университетында 1950 елда фәнни дәрәҗә алган. Ул Һиндстанда 1979 елда Химиклар Оешмасында һәм 1973 һәм 1974 елда FICCI премияләрен алган. Аның 140 патенты бар. Ул Һиндстан Милли Фәннәр Академиясе һәм Һиндстан Электрохимия Җәмгыяте һ.б. оешмалар әгъзасы. Ул 2003 елның июлендә үлгән.

## Искәрмәләр
  

Төркем:Химиклар
Моти Лал Дхар

**Моти Лал Дхар** ( 22 октябрь, 1914 - 20 январь, 2002) танылган дару химигы булган һәм фән администраторы булган. Ул Лакнауда Дару Өйрәнү Институтында эшләгән. Ул Банарас Һинду Университетында вице-канцлер булып хезмәт иткән бердәнбер Кашмир Пандиты.

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Бирамгунта Полерамма Гыйбадәтханәсе

**Бирамгунта Полерамма Гыйбадәтханәсе** ул Полерамма Алиһәсе өчен изге Андһра Прадешның
Неллор районыда янә торгызылган 200 ел булган гыйбадәтханә. Полерамма ул
күбесенчә Андһра-Прадеш штатында табынылган Илаһ һәм Шактиның биредәге формасы.
Аңа Грама дэватага кебек табыналар (авылны яклый торган Алиһә).

Яңа гыйбадәтханә
авыл үзәгендә нигезләнгән булган, гәрчә Полерамма яр буе Алиһәсе, аның
гыйбадәтханәләре гадәттә авыллар кырыйларында нигезләнгән булган.
Андһра-Прадешның башка урыннарында шулай ук, мәсьәлән, Неллор районының Аллурда.

## Тарихы

Гыйбадәтханә беренче мәртәбә Һиндстанда Британия авыл офицеры тарафыннан
1800-енче елларда төзелгән булган, моңа кадәр авыл кешеләре даими формасыз яки
нигез салусыз махсус вакыйгаларда  балчыктан ясалган Полераммага табынганнар. Даими гыйбадәтханә нигезләнгәннән соң, төрле Һинд дине фестиваль бәйрәм
итүләрендә Полерамма бәйрәм итүләре башкарыла.

Яңа гыйбадәтханә өчен финанслар авыл яшәүчеләре тарафыннан җыелган булган
һәм чынлап төзү авыл яшьләре тарафыннан башкарылган булган.

 

## Искәрмәләр
  

 

## Тышкы сылтамалар

*Temple opening Event Video

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шактизм
Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Райагада

**Джаганнатх Гыйбадәтханәсе, Райагада**, (шулай ук **Шрадһа Шрикһетра** буларак мәгълүм) Райагада
шәһәрчегенең көньяк ягында урнашкан.

 Гыйбадәтханә башта 50 елдан артык элек төзелгән булган.

## Тарихы

Ходай Джаганнатх, Балабһадра һәм Субһадра Илаһлары гыйбадәтханәдә төп Илаһлар булып
тора. Яңа күренеше белән гыйбадәтханәнең хәзерге
корылмасы 2007 елда төзелгән булган. Пуриның Гаджапати
Раджасы яңа гыйбадәтханәнең инаугураль функциясен 2007 елның 20 июнендә
хөрмәтләгән. Ратх ятра Илаһларның төп фестивале булып тора.

Гыйбадәтханә
Сабара Шрикхетра Корапуттан 110 км да урнашкан.

## Галерея


Jagannath Temple.4, Rayagada.JPG|Төп керү
Jagannath Temple.3, Rayagada.JPG|Гыйбадәтханәнең сул яктан күренеше
Jagannath Temple.5, Rayagada.JPG|Гыйбадәтханәнең төп керүе
Car ready for Car Festival at Rayagada.JPG|Райагадада  Ратха-Ятра фестивале өчен әзер арба
Jagannath, Balabhadra & Subhadra.JPG|Маусима Гыйбадәтханәсендә Бараһа Аватарында Джаганнатх
Jagannath_in_Parashuram_Avatar.JPG|Райагадада Маусима Гыйбадәтханәсендә Парашурам Аватарында Джаганнатх
Jagannath in Rama Balaram Avatar.jpg|Рама Баларам Аватарында  Джаганнатх
Devasnana Purnima of Lord Jagannath at Rayagada.jpg|Райагадада Ходай Джаганнатхның Дэваснана Пурнимасы


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча  гыйбадәтханәләр
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Джаганнатхка табыну
Симһа

**Симһа** Һинд дине календаренең унике аеның берсе.
Симһа Арыслан зодиакаль билгесенә туры килә, һәм Григориан календарендә августның икенче яртысына һәм сентябрьнең беренче яртысына туры килә. Ведик текстларда Симһа ае **Набһас** дип атала, әмма бу борынгы текстларда зодиакаль ассоциацияләр юк. Ай календаре ае Симһа Һинд дине Ай-Кояш календарьләрендә Бһадра ай календаре аена туры килә. Симһа ае мусон фасылының ахырын һәм Һиндстан суб-кыйтгасы өчен көз башын билгели. Аңа кадәр Кояш календаре ае Карката була, һәм аннан соң Кояш ае календаренең Канья бара.
Симһа ае Тамил Һинд дине календарендә *Авани* дип атала. Һиндстанның борынгы һәм урта гасыр чоры текстларында аның озынлыгы төрлечә исәпләнә, башка айлар өчен дә шулай ук. Мәсьәлән, безнең эраның 400 ел белән даталанган *Сурья Сиддханта* Симһаның озынлыгын 31 көн, 0 сәгать, 26 минут һәм 48 секунд дип исәпли. Моннан аермалы буларак, *Арья Сиддһанта* Симһа аеның озынлыгын 31 көн, 2 сәгать, 5 минут һәм 31 секунд дип исәпли. Һиндстан ай календаре атамалары Көньяк Азия эпиграфик өйрәнүләрендә әһәмиятле. Мәсьәлән, башка "Макара" кебек ай календаре айлар белән беррәттән "Симһа" ае Көньяк һиндстан гыйбадәтханәләрендә язылган. Пандья Патшасы Джатаварман Сундара Пандайя II Калайяр Ковилда Калишвара гыйбадәтханәсен язмада язылганча хөкем сөрүенең 12-енче елында Симһа аеның өченче "титһи"сында, бу 1287 елның 27 августына туры килә, багышлаган.
Симһа Һиндстан гороскоп системаларында астрологик билге булып тора, ул Арыслан билгесенә туры килә.
## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Радждэви Мандир (Радждэви Толе)

**Радждэви Гыйбадәтханәсе** (Дэванагари язуы белән:राजदेवी मन्दिर) ул Көнчыгыш Непалда мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәсе һәм Шакти Питхалар. Төп Илаһ булып Радждэви тора. Ул Радждэви Толе, Раджбираджта, Саптарида урнашкан.
Ул Саптарида,  Раджбираджта Радждэви Толеда урнашкан. Бу гыйбадәтханә Непали һәм Һиндстан пилигримнары өчен төп максат булып тора. Кешеләр монда Бада Дашайн вакытында киләләр.
## Тарихы
Гыйбадәтханәнең биредә һәм янәшә даирәләрдә гаять зур тарихи, мәдни һәм дини әһәмияте бар. Радждэви Алиһәсенең поты 1000 ел элек табылган булган һәм шул ук урында тотылган булган. Гыйбадәтханәнең хәзерге корылмасы 90-ынчы елларда янә төзекләндерелгән булган.
Гыйбадәтханә Джанак Патшасының туганы, Патша Кушадһваджаның гаилә гыйбадәтханәсе булып тора. 
## Дини сәфәр кылу
Һәр елны Непалдан, Һиндстаннан һәм башка илләрдән меңнәрчә пилигримнар Радждэви Гыйбадәтханәсенә Бһагвати Алиһәсенә табыну өчен киләләр.  Дашайн һәм Тиһар фестивальләре  вакытында тагын да күбрәк табынучылар килә.
## Искәрмәләр
  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Шамбунатх Гыйбадәтханәсе

**Шамбһунатһ Гыйбадәтханәсе** (Непал телендә:शम्भुनाथ मन्दिर) ул Көнчыгыш Непалда мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Илаһ булып Шива тора. Ул Шамбһунатһ, Саптариның Махендра Шоссесында урнашкан. Бу Гыйбадәтханә Непал һәм Һиндстан пилигримнары өчен төп манзара булып тора. Кешеләр монда Викрам Самватның Байсакһның беренче аенда киләләр. Байсакһ ае дәверенә кешеләр ай озынлыгы Мела башкаралар.
## Тарихы
Гыйбадәтханәнең биредә һәм күрше өлкәләрдә бөек тарихи, мәдәни һәм дини әһәмияте бар. Шивалинга Чандрабһога Гадһида нигезләнгән булган һәм шул ук урында сакланган булган. Гыйбадәтханәнең хәзерге структурасы 1996 елда янә төзекләндерелгән булган. Алты фут озынлыгында Шивалинга элегрәк үсә торган дип әйтелгән булган, әмма хәзер ул үсми башлады. Гыйбадәтханә комплексыны көнбатыш ягында Шивалинганың корылышы бик борынгы икәнен белергә мөмкин итүче хәрабәләр.

Кешеләр Шамбһунатһка сөялләрдән арыну өчен бринджаллар тәкъдим итәләр.

## Дини сәфәр кылу
Һәр елны Непалдан, Һиндстаннан һәм башка илләрдән меңнәрчә пилигримнар Шамбһунатһ Гыйбадәтханәсенә Шивалингага табыну өчен киләләр. Байсакх Пурнима һәм  Дашайн фестивальләре вакытында хәтта күбрәк табынучылар килә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Оверри

**Оверри** (, ) — Нигериядә, Имо штатында  урнашкан шәһәр. Оверриның лозунгы булып *Йөрәк җире* булып тора.
## Географиясе
## Халык

Шәһәр Игбо халкының формалашу үзәкләренең берсе булып санала.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт

Төркем:Нигерия шәһәрләре
Чиннамаста Бхагвати Гыйбадәтханәсе

**Чиннамаста Бһагавати** (Непал телендә:छिन्नमस्ता भगवती) ул Көнчыгыш Непалда мәшһүр гыйбадәтханә һәм Шакти Питалар. Ул Чһинамастада, Саптарида Раджбираджтан 10 км да һәм Һиндстан Чигеннән якын ураншкан. Бу Гыйбадәтханә Непал һәм Һиндстан пилигримнары өчен төп манзара булып тора. Бөтен Непалдан һәм Һиндстаннан кешеләр бирегә Бада Дашайн һәм башка фестивальләргә килә.
## Тарихы
Гыйбадәтханә Бһагвати Алиһәсе муртисы табылган урында төзелгән булган.
Өч йөз ел буена гыйбадәтханә Сахресвари Бһагвати буларак мәгълүм булган.  Шуннан соң Бһагвати Алиһәсенең башы Чиннамаста Бһагвати дип атала башлаган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карарга мөмкин

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Фридрих фон Эсмарх

**Фридрих фон Эсмарх** (, ,  — , ) — Алмания хирургы, хәрби табиб, профессор (1857), асептика һәм антисептика пионерларының берсе.

Табиб гаиләсендә туган. Кил һәм Гөттинген университетларын тәмамлагачтын Кил шәһәрендә эшләгән; 1854-1898 елларда Кил университеты хастаханәсе директоры. Франция-Пруссия сугышы вакытында (1870-1871) хәркәттәге Алмания гаскәренең баш табибы. 1895 елдан Алмания самаритяннар берлегенең шәрәфле рәисе. Эсмарх уйлап тапкан әйберләр: кан туктагыч бау, эластик бинт, наркоз битлеге, Эсмарх кружкасы (клизма), Эсмарх кайчысы һ.б. нәрсәләр.

## Искәрмәләр
Бенгалиядә Шакти питхалар исемлеге

Биредә Бенгалиядә Шакти Питһалар исемлеге китерелгән.
## Көнбатыш Бенгалиядә Шакти питхалар
*Калигһат, Колката: Кали Алиһәсе
*Тарапитһ, Бирбһум:Тара Алиһәсе
*Канкалитала, Бирбһум: Канкалешвари Алиһәсе
*Налһати, Бирбһум: Налатешвари Алиһәсе
*Саинтһия,Бирбһум: Нандикешвари Алиһәсе
*Киритешвар,Муршидабад: Киритешвари Алиһәсе
Бу алты Шакти Питһа танылган һәм мәшһүр. Бөтен башкалар Шакти Питһалар өчен тиешле
түгел дип таныла. Барлык бу урыннар локаль булып тора.
*Тамлук (Тамралипта), Көнчыгыш Мединипур: Баргабһима Алиһәсе
*Кшириграм, Катва суб-бүлеге, Пурба Бардһаман районы: Йогадья Алиһәсе
*Трисрота, Дҗалпайгури: Бһрамари Алиһәсе
*Кетуграм, Катва суб-бүлеге, Пурба Бардһаман районы: Баһула Алиһәсе.
*Бакрешвар, Бирбһум:  Маһисамардини Алиһәсе
*Фуллара (Аттаһас),  Бирбһум: Фуллара Алиһәсе
*Ратнабали, Ханакул, Хули районы: Чанди Алиһәсе. Таракешвар тимер юлы станциясеннән автобус белән барып җитәргә мөмкин.
*Кограм Уджани, Пурба Бардһаман районы: Чанди Алиһәсе

## [[Бангладеш]]та Шакти питхалар

*Сугандһа, Баришал: Сугандһа Алиһәсе
*Шриһатта, Силһет: Лакшми Алиһәсе
*Ситакунда, Чаттаграм: Бһабани Алиһәсе
*Джаянти, Силһет: Джаянти Алиһәсе
*Джессоре Районы: Джаһорешвари Алиһәсе
*Каратойя, Богура: Парвати Алиһәсе

## Трипурада Шакти питхалар
*Матабари, Удайпур, Трипура: Трипура Сундари Алиһәсе

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ачарья Вамана

**Ачарья Вамана** (8-енче гасырның икенче яртысы - 9-ынчы гасыр башы) Һиндстан риторигы
булган.
Вамананың Кавья табигатен өйрәнү
Рити теориясе буларак мәгълүм.
Вамананың Кавьяланкара Сутра әдәби эстетиканы үстерүнең беренче тырышып каравы булып карала. Ур ритины Кавьяның җаны итеп караган. Ул формулировкаларын Сутралар итеп тәкъдим
иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Дили

**Ди́ли** (Тетум телендә, Индонезия телендә, Португалия телендә: Dili, ) - Көнчыгыш Тиморның башкаласы һәм иң эре шәһәре.

## Географиясе
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ортокоронавируслар

**Ортокоронавируслар** () — тышкы катлам РНК-лы плеоморф вирусларны берләштерүче коронавируслар гаиләлегеннән вируслар асгаиләлеге. Хайваннарга, кешеләргә киң спектрдагы авырулар йоктыралар. Күпчелек очракта җиңел генә узсалар да, XXI гасырда MERS-CoV һәм SARS-CoV бетакоронавируслары көчле авырулар таратуы да билгеле.

## [[Морфология (биология)|Морфологиясе]]
Вирусларның диаметры  — 80—220 нм. Вируслар инфекция йоккан күзәнәкләрнең цитоплазмасында үрчиләр. Тышкы тирәлектә вируслар даими түгел, 56&nbsp;°С-та якынча 15 минут эчендә таркалар.

## Классификация

2009 елга хәтле асгаиләлеккә керүче вирусларны *Coronavirus* ыруына берләштергәннәр, ләкин 2009 елдан соң *Coronavirus* өч ыруга аерыла: (*Alphacoronavirus*, *Betacoronavirus*, *Gammacoronavirus*), алар исә *Coronavirinae* асгаиләлегенә кертелә.

2016 елдан ICTV асгаиләлекне 4 ыруга бүлеп карый башлый:
* *[[Alphacoronavirus]]* (11 төр)
* *[[Betacoronavirus]]* (9 төр)
* *[[Gammacoronavirus]]* (2 төр)
* *[[Deltacoronavirus]]* (8 төр)

## Искәрмәләр

Төркем:Вируслар
Коръән-хафиз

**Коръән-хафиз** ( «Коръәнне яттан белүче», «Коръәнне яклаучы») — Коръәнне яттан белүче мөселман кешесе, изге китапны белү сәбәпле дин әһелләре сафына кертелгән.  

## Хафизлык
Коръәнне тулысынча ятлап, Изге Китапның эчтәлеген яклап торучы кешеләрне мөселманнар **Коръән-хафиз** («*хафиз әл-Коръән*») тип атый, алар мөселманнарның аерым дини катламы дип санала.

Күплектә — «хафаза» тип атала.

Хафиз дип шулай ук дистәләрчә мең хәдисне, аны тапшыручыларны, шулай ук хәдисне тапшырган кешеләрнең шәхси сыйфатларын, аларның ышанычлылыгын, тугры сүзлелеген, хата-кимчелексез яттан белгән мөхәддисләрчеләрне дә (хәдис белгечләрен) атыйлар.

## Тарих
Коръәнне яттан белүчеләр, ягъни ятлап алучыларның Ислам ядкярләрен саклап калуда әһәмияте бик зур. Коръән сүрәләре һәм аятлары, хәдисләр Мөхәммәт Пәйгамбәр үзе исән чагында ук махсус ятлап алыныла башлаган һәм буыннан-буынга тапшырыла барган.

Коръәннең үзгәрешсез сакланып килүендә хафизларның хезмәте зур. Коръәнне һәм хәдисләрне ятлап алу традициясы бүгенге көндә дә сакланып килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Али-заде, А. А.* Хафиз // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — 3000 экз. —   (рус.).
* Курсы по подготовке хафизов Корана (в архиве интернета) 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре
Ом Шри Маһа Атһи Нагешвари Амман Гыйбадәтханәсе, Пучонг

**Нагешвари Амман Гыйбадәтханәсе**,
рәсми рәвештә Ом Шри Маһа Атһи Нагешвари Амман Гыйбадәтханәсе буларак мәгълүм, ул Малайзиядә, Селангорда, Петалинг Районында, Пучонгда урнашкан
Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Бу гыйбадәтханә 2013 елда Датук K. Раджан тарафыннан нигезләнгән булган. Рәсми рәвештә ул 2016 елның февралендә изгеләштерелгән булган.
Ул күп башка гыйбадәтханәләр
арасында изгеләштерелгән булган, чөнки архитектурасы изгеләштерелгән һәм
башкача төзелгән булган, керү янында төрле Илаһлар сыннары тора.

Гыйбадәтханә
Нагешвари Амманга, Мариамман формасына багышланган. Алиһә елан өстендә
һәм керү янында Илаһлар еланнарда.

## Сәнгать һәм архитектура

Гыйбадәтханә Дравид архитектурасы стилендә төзелгән булган һәм гыйбадәтханәдә
гыйбадәтханә тирәли 354 елан белән беррәттән 4 гопурам бар. Гыйбадәтханә стеналарында башка
Илаһлар киселеп ясалавы белән беррәттән гыйбадәтханә үзәгендә төп гопурам
артында 65 фут (20 м) Шива лингамы тора.

## Кумбабишекам

Гыйбадәтханә өчен
беренче The first Кумбабишекам 2016 елның 14 февралендә булган. Кумбабишекамга якынча 100 000 кеше
килгән. Кумбабишекамнан соң мандалабишегам (махсус догалар) 48 көн дәвам иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Нурания Кармышева

**Нурания Кармышева** (Нурания Хәлил кызы Кармышева, ,  — , ) — СССР геоботанигы, үсемлекләр систематигы, биология фәннәре докторы (1976).

Урта Азия дәүләт университетын тәмамлагачтын (1939) Аксу-Җабаглы тыюлыгында эшли; 1945-1951 елларда шул тыюлыкның директоры. 1958 елдан КазССР ФА Ботаника институтында: өлкән фәнни хезмәткәр, фәнни консультант. Флористикага, үсемлекләр систематикасына, геоботаникага караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр
Атнабаев

**Атнабаев** — фамилия.
* Әнгам Атнабаев (1928—1999), шагыйрь, драматург, БР халык шагыйре (1997) (*[[Уфа]]*).
* Булат Атнабаев (1966), тарихчы, фән докторы (2007) (*[[Уфа]]*).
----
* Зинирә Атнабаева (1934—2013), Гафури театры актрисасы, РФ һәм БАССР халык артисты (1995, 1977). Әнгам Атнабаевның бертуган сеңлесе (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* **[[Азнабаев]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рапира (спорт)

**Рапира** — корыч сыгылмалы казыктан  һәм эфестән торган очлы спорт коралы, күнекмәләр өчен кулланылган хәрби рапира аналогы.

Рапираны гомуми озынлыгы 110 см артмый (кылычның үткен өлеше — 90 см).  Гарда диаметры 120 мм кадәр, гарда тирәнлеге — 55 мм кадәр.

Гайка белән сапның озынлыгы, Россия кагыйдәләренә ярашлы, 220 ммдан артмый. Шулай ук, халыкара кагыйдәләре буенча да ул 232 мм артык булмый. Рапираны гомуми массасы 500 граммнан артмый.

Гади (күнегү) рапираларның башы хәрәкәтсез.  Электрлы рапираларының (фехтование буенча ярышларда 1954 елдан рәсми кулланыла) башы хәрәкәтчән.

## Спорт тарихы

Спортның бу төре буенча Владимир Вышнепольский ССРБның беренче чемпионы була, соңрак ул өч тапкыр илдәге иң көчле шпажист булып таныла.

Шулай ук, бу чорда ир-егетләр арасында алдынгы осталар булып Константин Булыко, Николая Афанасьев һәм Иван Комаров таныла.

Ә хатын-кыз рапирачылар ярышларында Раиса Чернышева һәм фехтование буенча 1946 елда беренчелекне яулаган атказанган спорт мастеры Анна Пономарева белән үзара көрәш алып бара.

Рапираларда фехтование Җәйге Олимпия уеннары үткәрелә башлагачтын ук программага куела. Ярыш 1908 елда гына үткәрелми кала.

## Әдәбият
* Фехтование / сост. серии В.Л. Штейнбах. — М.: Олимпия Пресс, 2005. — 152 с.

## Шулай ук карагыз
* Фехтование

Төркем:Фехтование
Төньяк Македониядә ислам

**Төньяк Македониядә ислам** () — Төньяк Македония территориясендә ислам дине. Ислам — Төньяк Македониянең XV гасырдан бирле традицион диннәренең берсе. Македония мөселманнары, нигездә, хәнәфи мәзһәбендәге сөнни исламда. 2002 елгы җанисәп мәгълүматларына караганда, республикада 674 мең мөселман (ил халкының өчтән бере — 33,3 %ы) яши. Ислам тарафдарлары саны буенча (*[[православие]]дән кала*) илдә икенче урында тора. Нигездә, албанлылар, шулай ук төрекләр, чегәннәр, македониялеләр, славяннар (торбәшләр, гораннар, бошнаклар) ислам динендә.

## Тарих
  
Ислам хәзерге Төньяк Македония территориясендә XIV—XV гасырларда Госманлы империясе киңәю белән киң таралыш ала. Урта гасырларда Сербия Госманлы империясенә кушылганнан соң, ил халкының яртысына кадәр ислам динен тота. Күп кенә славяннар, чегәннәр һәм албаннар ислам динен кабул итә, шулай ук көнчыгыштан бирегә төрекләр һәм башка мөселман халыклары күченеп килгән. XIX гасырда көньяк славяннарны Госманлы империясе хакимиятеннән азат итү барышында күп кенә мөселман-мөһаҗирләр Төньяк Македониядән киткән, әмма албан халкының табигый артуы зур булу мөселманнарның саны кимүне булдырмый кала алган.

## Мөселманнар саны
Хәзерге Төньяк Македония территориясендә мөселманнарның өлеше 1904 елдан 1961 елга кадәр кимегән, ләкин мөселман гаиләләре арасында туучылар саны югары булу сәбәпле, 2002 елда 33,33 %ка җиткән. 2002 елгы халык санын алу нигезендә, 0-4 яшьлек балаларның 46,5 %ы мөселман булган. 2010 елда мөселманнар ил халкының 39,3 %ын тәшкил иткән. 2030 елга мөселманнар өлеше халыкның 40,3 %ына кадәр җитәргә мөмкин, фаразлаулар буенча, илдә 2050 елга Ислам иң эре дин булачак. 

## Мөселманнар милләте буенча
Ил халкының 25 %ын һәм мөселман халкының күп өлешен тәшкил иткән албан мөселманнары, нигездә, илнең көнбатышында яши. Ил халкының гомуми саныннан 4 % тәшкил иткән төрекләр бөтен ил буенча таралган. Чегән-мөселманнар, нигездә, эре шәһәрләрдә көн күрә. Боснияле мөселманнар Скопьеда яши. Македонияле мөселманнарны Төньяк Македониянең төньяк өлешендә очратып була.

## Мөселман оешмалары
Мөселманнар *Төньяк Македониянең ислам дини берлеге* () дини оешмасына берләшкән. Әлеге берлеккә илнең барлык шәһәрләрендәге 600 мәчет карый. Ислам дини берлеген Рәис-үл-голәм һәм аның 13 мөфтие җитәкли.

Дәүләт Төньяк Македония мөселман халкының тагын бер дини оешмасын — *Төньяк Македониянең бәкташилар берлеген* рәсми төстә таныган. Әлеге берлек Бөтендөнья бәкташи ислам берлегенең филиалы булып тора, аның штаб-фатиры Тиранада урнашкан.

## Сылтамалар
*  The Future of the Global Muslim Population (Дөнья мөселман халкының киләчәге)
*    A History of the Macedonian People (Македония халкы тарихы)
*   Historiku xhamis sė pashės

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Төньяк Македониядә дин
Дэвраха Баба

**Дэвраһа Баба** (1990 елның 19 маенда үлгән), шулай ук **Дэораһа баба** дип әйтелә, Һиндстан Сиддһа Йоги изгесе булган, ул Матхурада Ямуна елгасы янында яшәгән. Ул "яше булмаган Йоги" буларак мәгълүм.

## Тормыш юлы

Дэвраха Бабаның иртә тормышы турында ул Уттар-Прадешта Салемпурдан 20 км көнбатышта урнашкан Маэл шәһәрчегенә зиярәт кылуыннан тыш әз
мәгълүм. Монда ул “мачан” өстендә яши башлаган, бу агач бүрәнәләрдән ясалган
югары платформа, ул шәһәрчектән 3 км да Сарайю елгасы ярларында урнашкан. Урын
Деория районында Девар янында урнашкан, шуңа күрә кешеләр аны Дэвраһа Баба
яки Деория Баба дип атый башлаганнар, “Баба” сүзе изгеләр яки олы кешеләр
өчен хөрмәт итү сүзе. Шуннан соң, ул Вриндаванга күчкән, анда ул янә Ямуна
елгасы ярларында мачан өстендә калган елларында яшәгән.

Дэвраха Баба
Вриндавадан ялгыз яши торган дини кеше булган.
Ул "ярлы кешеләрдән башлап иң куәтле кешеләргә
кадәр өчен... каста һәм җәмәгать тар кысалар өстеннән рухи җитәкче булган." Авыл
кешеләре һәм шулай ук әһәмиятле кешеләре аны күреп алу *[[даршаны]]* өчен
сәгатьләр буе көткән. Аңа гомуми сайлаулар вакытында
алкышлар теләгән сәясәтчеләр килгән, мәсьәлән,  Индира Гандһи, Бута Сингһ, һәм Раджив Гандһи. Раджив Гандһи һәм аның хатыны Сониа Гандһи ашрамга 1989
ел сайлаулар башында килгәннәр.
Ул тугърыларны аяклары белән алкышлаган булган.

Ул елга ярында 12
фут биеклектәге (3,7 м) агач платформада яшәгән һәм кечкенә болан тире кигән
булган.
Агач планкалар аның ярым-шәрә тәнен тугърылардан саклаган һәм ул аска бары тик
елгада коеныр өчен төшкән.
Һиндстанда туган
Канада Әйләнә-Тирә Галиме Профессоры Бисваджит (Боб) Гангули шулай ук
Һиндстанда, Аллаһабадта бөек Кумбһа Мелада 1989 елда шулай ук Дэвраха Баба
тарафыннан алкышланган булган.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Website about Devraha Baba 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Veliko Tırnovo

**Veliko Tırnovo** şähäre (Bolğarça: Велико Търново) – ul Bolgariäneñ  tönyaq öleşeneñ töp şähäre.


Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
Tzar Ferdinand at proclamation of Bulgarian-independence.jpg|
20140620 Veliko Tarnovo 010.jpg|
Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|
G.k. Varusha - north, 5000 Veliko Tarnovo, Bulgaria - panoramio (6).jpg|
Panorama - panoramio (195).jpg|


## Üniversitätlär häm İnstitutlar

* Veliko Tarnovo Universitäte
*  Military Academy

## Sıltamalar
* Official webpage
* Veliko Tarnovo City Council

Төркем:Болгария шәһәрләре
Тарака Алиһәсе

**Тарака** яки **Тара** ул Һинд дине тугърылык һәм тормыш яме Алиһәсе. Тарака шулай ук Юпитер планетасы Һинд дине Ходае Брихаспатиның икенче хатыны. Пураналар буенча Тара Алиһәсе Будһа (Меркурий Ходае)ның Чандра   (Сома) аша әнисе булган.

## Искәрмәләр
*Dowson's Classical Dictionary of Hindu Mythology

## Тышкы сылтамалар
*http://mythfolklore.net/india/encyclopedia/taraka.htm

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Төркем:Наваграхаларга табыну
Качияппер

**Качияппер** (Каччияппа Шива ачарияр) шагыйрь һәм Веданта белгече буларак дан казанган гыйбадәтханә каһине булган.
## Шәхси тормышы
Качияппер Шайвит Брамин гаиләсендә туган булган һәм  Канчипурамда Экамбарешварар Гыйбадәтханәсендә каһин буларак хезмәт иткән.

## Эшләре
Качияппер шагыйрь һәм Ведантист булган. Аның иң бөек иншасы “Канда Пуранам” булган, ул Тамил телендә Санскрит “Сканда Пурана” интерпретациясе. Шигырь үлчәмнәре оригиналда кебек үк тезелгән булган. Ул алты томнан тора һәм анда 13305 строфа бар. Качияпперның Парашурама Мудалиярның “Кандһа пурана Вачагам”га кереш сүзе буенча эш Сака 700 елда тәмамланган булган, ул безнең эраның 778 елына туры килә.
### ''Кандһа Пуранам''

Каччияппар (Каччияппа Шива ачарияр), Тамил һәм Санскрит галиме Кумара коттам гыйбадәтханәсендә каһин булган. Ул *Кандһа Пуранам* текстын тезегән. Каччияппар текст тезегән зал *Кандһапурана Арангетра [[Мандапа]] *(тышкы павильон) һаман да гыйбадәтханә комплексында бар. Гыйбадәтханә янында һаман да тавислар бар. Каччияппар эпосны алты җыр итеп язган, ул 10346 строфадан тора. Ышану буенча беренче строфаның беренче юлы Качияппанның яклаучы Ходае Муруган үзе тарафыннан булган. Ходай шулай ук көндә каһин тарафыннан язылган 100 строфаны төзәткән дип ышаныла. Шагыйрь иншасын Ходайга алган һәм аны өйрәнгән. Хәттә хәзерге вакытта да гыйбадәтханәдә каһиннәр Каччияппарның токымы булып тора.
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
*
*
*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Скандага табыну
Шаткона

**Шаткона** ул Һинд дине янтрасында кулланылган символ, ул ир-ат һәм хатын-кыз формасы берлеген чагылдыра. Күбрәк махсуслаштырып әйткәндә ул Пурушаны (Иң Олы мәхлукатны, космик форманы), һәм Пракритины (ана табигатьне яки сәбәп материясен) чагылдыра. Еш ул Шива / Шакти итеп чагылдырыла.
Шаткона гексаграмма һәм Шива-Шакти улы Ходай Муруган (Сканда Ходае) белән ассоциацияләнә.
Стилистик рәвештә ул Яһүд Давид Йолдызына һәм Япония Каогоме тамгасына тәңгәл килә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Sri Yantra
* :en:Yin and yang

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Шактизм
Төркем:Скандага табыну
Агнишварар Гыйбадәтханәсе

**Агнишварар
Гыйбадәтханәсе** (கஞ்சனூர் அக்கினீஸ்வரர் கோயில்) ул Кумбаконамнан 18 км
төньяк-көнчыгышта,  Канджанур
авылында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Илаһ булып Шукра (Венера) тора. Шулай да,
гыйбадәтханәнең төп поты булып "Агнишварар" яки Шива тора. Шиваитларның Шива бөтен урынга да үтеп
керә торган ышануы белән туры килеп Шукра Шива потының ашказанында урнашкан дип
ышаныла.

## Гыйбадәтханә

Гыйбадәтханә Урта Гасыр Чолалар тарафыннан төзелгән һәм  Виджаянагар Империясе патшалары тарафыннан төзекләндерелгән булган.  Гыйбадәтханәнең 5 баганалы раджа гопурамы бар, аның тирәли
ике *[[пракарам]]* (гыйбадәтханәнең якын ябык янкорылмалары). Гыйбадәтханәгә  Аппар җырларында дан җырлана һәм шулай итеп ул Падал петра сталам дип атала. Ул Тамил Шайвит Наянар Аппарлар тарафыннан җырланган Вайппу Стахалам изге урыннарының берсе булып тора.

## Риваять

Риваять буенча
Шива Парасара мунины (олы фикер иясен) Галәми биюе белән алкышлаган. Ышану буенча Шива үзенә Шукра дошасы
алкышлау өчен Шукра формасында пәйда булган.

 

## Наваграха

Гыйбадәтханә
Тамилнадның тугыз Наваграха гыйбадәтханәләренең берсе һәм штатта Наваграха дини
сәфәр кылуының өлеше булып тора – анда Шукра (Венера) поты бар.

 

## Билгеләмәләр

 

## Искәрмәләр
  

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Төркем:Шактизм
Төркем:Наваграхаларга табыну