open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
318 (сан)

**318** **(өч йөз унсигез)** - **[[317]]** белән **[[319 (сан)|319]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 318-нче көне — 14 ноябрь (кәбисә елда — 13 ноябрь).
## Математикада
* 318 — өч урынлы җөп сан.
* 318 санның цифрлар суммасы — 11.
* 318 санның цифрлар тапкырчыгышы — 16. 
* 318 санның квадраты — 101124. 
## Башка өлкәләрдә
* 318
* 318 ел (б. э. к.)
* Юникодта 013E16 — «ľ» символның коды.

Төркем:Саннар
319 (сан)

**319** **(өч йөз унтугыз)** - **[[318]]** белән **[[320 (сан)|320]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 319-нче көне — 15 ноябрь (кәбисә елда — 14 ноябрь).
## Математикада
* 319 — өч урынлы так сан.
* 319 санның цифрлар суммасы — 12.
* 319 санның цифрлар тапкырчыгышы — 18. 
* 319 санның квадраты — 101761. 
## Башка өлкәләрдә
* 319
* 319 ел (б. э. к.)
* Юникодта 013F16 — «Ŀ» символның коды.

Төркем:Саннар
320 (сан)

**320** **(өч йөз егерме)** - **[[319]]** белән **[[321 (сан)|321]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 320-нче көне — 16 ноябрь (кәбисә елда — 15 ноябрь).
## Математикада
* 320 — өч урынлы җөп сан.
* 320 санның цифрлар суммасы — 4.
* 320 санның цифрлар тапкырчыгышы — 0. 
* 320 санның квадраты — 102400. 
## Башка өлкәләрдә
* 320
* 320 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014016 — «ŀ» символның коды.

Төркем:Саннар
321 (сан)

**321** **(өч йөз егерме бер)** - **[[320]]** белән **[[322 (сан)|322]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 321-нче көне — 17 ноябрь (кәбисә елда — 16 ноябрь).
## Математикада
* 321 — өч урынлы так сан.
* 321 санның цифрлар суммасы — 5.
* 321 санның цифрлар тапкырчыгышы — 4. 
* 321 санның квадраты — 103041. 
## Башка өлкәләрдә
* 321
* 321 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014116 — «Ł» символның коды.

Төркем:Саннар
323 (сан)

**323** **(өч йөз егерме өч)** - **[[322]]** белән **[[324 (сан)|324]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 323-нче көне — 19 ноябрь (кәбисә елда — 18 ноябрь).
## Математикада
* 323 — өч урынлы так сан.
* 323 санның цифрлар суммасы — 7.
* 323 санның цифрлар тапкырчыгышы — 12. 
* 323 санның квадраты — 104329. 
## Башка өлкәләрдә
* 323
* 323 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014316 — «Ń» символның коды.

Төркем:Саннар
325 (сан)

**325** **(өч йөз егерме биш)** - **[[324]]** белән **[[326 (сан)|326]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 325-нче көне — 21 ноябрь (кәбисә елда — 20 ноябрь).
## Математикада
* 325 — өч урынлы так сан.
* 325 санның цифрлар суммасы — 9.
* 325 санның цифрлар тапкырчыгышы — 20. 
* 325 санның квадраты — 105625. 
## Башка өлкәләрдә
* 325
* 325 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014516 — «Ņ» символның коды.

Төркем:Саннар
326 (сан)

**326** **(өч йөз егерме алты)** - **[[325]]** белән **[[327 (сан)|327]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 326-нче көне — 22 ноябрь (кәбисә елда — 21 ноябрь).
## Математикада
* 326 — өч урынлы җөп сан.
* 326 санның цифрлар суммасы — 10.
* 326 санның цифрлар тапкырчыгышы — 24. 
* 326 санның квадраты — 106276. 
## Башка өлкәләрдә
* 326
* 326 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014616 — «ņ» символның коды.

Төркем:Саннар
327 (сан)

**327** **(өч йөз егерме җиде)** - **[[326]]** белән **[[328 (сан)|328]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 327-нче көне — 23 ноябрь (кәбисә елда — 22 ноябрь).
## Математикада
* 327 — өч урынлы так сан.
* 327 санның цифрлар суммасы — 11.
* 327 санның цифрлар тапкырчыгышы — 28. 
* 327 санның квадраты — 106929. 
## Башка өлкәләрдә
* 327
* 327 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014716 — «Ň» символның коды.

Төркем:Саннар
328 (сан)

**328** **(өч йөз егерме сигез)** - **[[327]]** белән **[[329 (сан)|329]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 328-нче көне — 24 ноябрь (кәбисә елда — 23 ноябрь).
## Математикада
* 328 — өч урынлы җөп сан.
* 328 санның цифрлар суммасы — 12.
* 328 санның цифрлар тапкырчыгышы — 32. 
* 328 санның квадраты — 107584. 
## Башка өлкәләрдә
* 328
* 328 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014816 — «ň» символның коды.

Төркем:Саннар
329 (сан)

**329** **(өч йөз егерме тугыз)** - **[[328]]** белән **[[330 (сан)|330]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 329-нче көне — 25 ноябрь (кәбисә елда — 24 ноябрь).
## Математикада
* 329 — өч урынлы так сан.
* 329 санның цифрлар суммасы — 13.
* 329 санның цифрлар тапкырчыгышы — 36. 
* 329 санның квадраты — 108241. 
## Башка өлкәләрдә
* 329
* 329 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014916 — «ŉ» символның коды.

Төркем:Саннар
331 (сан)

**331** **(өч йөз утыз бер)** - **[[330]]** белән **[[332 (сан)|332]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 331-нче көне — 27 ноябрь (кәбисә елда — 26 ноябрь).
## Математикада
* 331 — өч урынлы так сан.
* 331 санның цифрлар суммасы — 6.
* 331 санның цифрлар тапкырчыгышы — 6. 
* 331 санның квадраты — 109561. 
## Башка өлкәләрдә
* 331
* 331 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014B16 — «ŋ» символның коды.

Төркем:Саннар
333 (сан)

**333** **(өч йөз утыз өч)** - **[[332]]** белән **[[334 (сан)|334]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 333-нче көне — 29 ноябрь (кәбисә елда — 28 ноябрь).
## Математикада
* 333 — өч урынлы так сан.
* 333 санның цифрлар суммасы — 8.
* 333 санның цифрлар тапкырчыгышы — 18. 
* 333 санның квадраты — 110889. 
## Башка өлкәләрдә
* 333
* 333 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014D16 — «ō» символның коды.

Төркем:Саннар
335 (сан)

**335** **(өч йөз утыз биш)** - **[[334]]** белән **[[336 (сан)|336]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 335-нче көне — 1 декабрь (кәбисә елда — 30 ноябрь).
## Математикада
* 335 — өч урынлы так сан.
* 335 санның цифрлар суммасы — 10.
* 335 санның цифрлар тапкырчыгышы — 30. 
* 335 санның квадраты — 112225. 
## Башка өлкәләрдә
* 335
* 335 ел (б. э. к.)
* Юникодта 014F16 — «ŏ» символның коды.

Төркем:Саннар
336 (сан)

**336** **(өч йөз утыз алты)** - **[[335]]** белән **[[337 (сан)|337]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 336-нче көне — 2 декабрь (кәбисә елда — 1 декабрь).
## Математикада
* 336 — өч урынлы җөп сан.
* 336 санның цифрлар суммасы — 11.
* 336 санның цифрлар тапкырчыгышы — 36. 
* 336 санның квадраты — 112896. 
## Башка өлкәләрдә
* 336
* 336 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015016 — «Ő» символның коды.

Төркем:Саннар
337 (сан)

**337** **(өч йөз утыз җиде)** - **[[336]]** белән **[[338 (сан)|338]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 337-нче көне — 3 декабрь (кәбисә елда — 2 декабрь).
## Математикада
* 337 — өч урынлы так сан.
* 337 санның цифрлар суммасы — 12.
* 337 санның цифрлар тапкырчыгышы — 42. 
* 337 санның квадраты — 113569. 
## Башка өлкәләрдә
* 337
* 337 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015116 — «ő» символның коды.

Төркем:Саннар
338 (сан)

**338** **(өч йөз утыз сигез)** - **[[337]]** белән **[[339 (сан)|339]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 338-нче көне — 4 декабрь (кәбисә елда — 3 декабрь).
## Математикада
* 338 — өч урынлы җөп сан.
* 338 санның цифрлар суммасы — 13.
* 338 санның цифрлар тапкырчыгышы — 48. 
* 338 санның квадраты — 114244. 
## Башка өлкәләрдә
* 338
* 338 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015216 — «Œ» символның коды.

Төркем:Саннар
339 (сан)

**339** **(өч йөз утыз тугыз)** - **[[338]]** белән **[[340 (сан)|340]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 339-нче көне — 5 декабрь (кәбисә елда — 4 декабрь).
## Математикада
* 339 — өч урынлы так сан.
* 339 санның цифрлар суммасы — 14.
* 339 санның цифрлар тапкырчыгышы — 54. 
* 339 санның квадраты — 114921. 
## Башка өлкәләрдә
* 339
* 339 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015316 — «œ» символның коды.

Төркем:Саннар
340 (сан)

**340** **(өч йөз кырык )** - **[[339]]** белән **[[341 (сан)|341]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 340-нче көне — 6 декабрь (кәбисә елда — 5 декабрь).
## Математикада
* 340 — өч урынлы җөп сан.
* 340 санның цифрлар суммасы — 6.
* 340 санның цифрлар тапкырчыгышы — 0. 
* 340 санның квадраты — 115600. 
## Башка өлкәләрдә
* 340
* 340 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015416 — «Ŕ» символның коды.

Төркем:Саннар
341 (сан)

**341** **(өч йөз кырык бер)** - **[[340]]** белән **[[342 (сан)|342]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 341-нче көне — 7 декабрь (кәбисә елда — 6 декабрь).
## Математикада
* 341 — өч урынлы так сан.
* 341 санның цифрлар суммасы — 7.
* 341 санның цифрлар тапкырчыгышы — 8. 
* 341 санның квадраты — 116281. 
## Башка өлкәләрдә
* 341
* 341 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015516 — «ŕ» символның коды.

Төркем:Саннар
342 (сан)

**342** **(өч йөз кырык ике)** - **[[341]]** белән **[[343 (сан)|343]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 342-нче көне — 8 декабрь (кәбисә елда — 7 декабрь).
## Математикада
* 342 — өч урынлы җөп сан.
* 342 санның цифрлар суммасы — 8.
* 342 санның цифрлар тапкырчыгышы — 16. 
* 342 санның квадраты — 116964. 
## Башка өлкәләрдә
* 342
* 342 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015616 — «Ŗ» символның коды.

Төркем:Саннар
343 (сан)

**343** **(өч йөз кырык өч)** - **[[342]]** белән **[[344 (сан)|344]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 343-нче көне — 9 декабрь (кәбисә елда — 8 декабрь).
## Математикада
* 343 — өч урынлы так сан.
* 343 санның цифрлар суммасы — 9.
* 343 санның цифрлар тапкырчыгышы — 24. 
* 343 санның квадраты — 117649. 
## Башка өлкәләрдә
* 343
* 343 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015716 — «ŗ» символның коды.

Төркем:Саннар
344 (сан)

**344** **(өч йөз кырык дүрт)** - **[[343]]** белән **[[345 (сан)|345]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 344-нче көне — 10 декабрь (кәбисә елда — 9 декабрь).
## Математикада
* 344 — өч урынлы җөп сан.
* 344 санның цифрлар суммасы — 10.
* 344 санның цифрлар тапкырчыгышы — 32. 
* 344 санның квадраты — 118336. 
## Башка өлкәләрдә
* 344
* 344 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015816 — «Ř» символның коды.

Төркем:Саннар
345 (сан)

**345** **(өч йөз кырык биш)** - **[[344]]** белән **[[346 (сан)|346]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 345-нче көне — 11 декабрь (кәбисә елда — 10 декабрь).
## Математикада
* 345 — өч урынлы так сан.
* 345 санның цифрлар суммасы — 11.
* 345 санның цифрлар тапкырчыгышы — 40. 
* 345 санның квадраты — 119025. 
## Башка өлкәләрдә
* 345
* 345 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015916 — «ř» символның коды.

Төркем:Саннар
347 (сан)

**347** **(өч йөз кырык җиде)** - **[[346]]** белән **[[348 (сан)|348]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 347-нче көне — 13 декабрь (кәбисә елда — 12 декабрь).
## Математикада
* 347 — өч урынлы так сан.
* 347 санның цифрлар суммасы — 13.
* 347 санның цифрлар тапкырчыгышы — 56. 
* 347 санның квадраты — 120409. 
## Башка өлкәләрдә
* 347
* 347 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015B16 — «ś» символның коды.

Төркем:Саннар
348 (сан)

**348** **(өч йөз кырык сигез)** - **[[347]]** белән **[[349 (сан)|349]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 348-нче көне — 14 декабрь (кәбисә елда — 13 декабрь).
## Математикада
* 348 — өч урынлы җөп сан.
* 348 санның цифрлар суммасы — 14.
* 348 санның цифрлар тапкырчыгышы — 64. 
* 348 санның квадраты — 121104. 
## Башка өлкәләрдә
* 348
* 348 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015C16 — «Ŝ» символның коды.

Төркем:Саннар
349 (сан)

**349** **(өч йөз кырык тугыз)** - **[[348]]** белән **[[350 (сан)|350]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 349-нче көне — 15 декабрь (кәбисә елда — 14 декабрь).
## Математикада
* 349 — өч урынлы так сан.
* 349 санның цифрлар суммасы — 15.
* 349 санның цифрлар тапкырчыгышы — 72. 
* 349 санның квадраты — 121801. 
## Башка өлкәләрдә
* 349
* 349 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015D16 — «ŝ» символның коды.

Төркем:Саннар
350 (сан)

**350** **(өч йөз илле )** - **[[349]]** белән **[[351 (сан)|351]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 350-нче көне — 16 декабрь (кәбисә елда — 15 декабрь).
## Математикада
* 350 — өч урынлы җөп сан.
* 350 санның цифрлар суммасы — 7.
* 350 санның цифрлар тапкырчыгышы — 0. 
* 350 санның квадраты — 122500. 
## Башка өлкәләрдә
* 350
* 350 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015E16 — «Ş» символның коды.

Төркем:Саннар
351 (сан)

**351** **(өч йөз илле бер)** - **[[350]]** белән **[[352 (сан)|352]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 351-нче көне — 17 декабрь (кәбисә елда — 16 декабрь).
## Математикада
* 351 — өч урынлы так сан.
* 351 санның цифрлар суммасы — 8.
* 351 санның цифрлар тапкырчыгышы — 10. 
* 351 санның квадраты — 123201. 
## Башка өлкәләрдә
* 351
* 351 ел (б. э. к.)
* Юникодта 015F16 — «ş» символның коды.

Төркем:Саннар
352 (сан)

**352** **(өч йөз илле ике)** - **[[351]]** белән **[[353 (сан)|353]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 352-нче көне — 18 декабрь (кәбисә елда — 17 декабрь).
## Математикада
* 352 — өч урынлы җөп сан.
* 352 санның цифрлар суммасы — 9.
* 352 санның цифрлар тапкырчыгышы — 20. 
* 352 санның квадраты — 123904. 
## Башка өлкәләрдә
* 352
* 352 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016016 — «Š» символның коды.

Төркем:Саннар
355 (сан)

**355** **(өч йөз илле биш)** - **[[354]]** белән **[[356 (сан)|356]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 355-нче көне — 21 декабрь (кәбисә елда — 20 декабрь).
## Математикада
* 355 — өч урынлы так сан.
* 355 санның цифрлар суммасы — 12.
* 355 санның цифрлар тапкырчыгышы — 50. 
* 355 санның квадраты — 126025. 
## Башка өлкәләрдә
* 355
* 355 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016316 — «ţ» символның коды.

Төркем:Саннар
356 (сан)

**356** **(өч йөз илле алты)** - **[[355]]** белән **[[357 (сан)|357]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 356-нче көне — 22 декабрь (кәбисә елда — 21 декабрь).
## Математикада
* 356 — өч урынлы җөп сан.
* 356 санның цифрлар суммасы — 13.
* 356 санның цифрлар тапкырчыгышы — 60. 
* 356 санның квадраты — 126736. 
## Башка өлкәләрдә
* 356
* 356 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016416 — «Ť» символның коды.

Төркем:Саннар
357 (сан)

**357** **(өч йөз илле җиде)** - **[[356]]** белән **[[358 (сан)|358]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 357-нче көне — 23 декабрь (кәбисә елда — 22 декабрь).
## Математикада
* 357 — өч урынлы так сан.
* 357 санның цифрлар суммасы — 14.
* 357 санның цифрлар тапкырчыгышы — 70. 
* 357 санның квадраты — 127449. 
## Башка өлкәләрдә
* 357
* 357 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016516 — «ť» символның коды.

Төркем:Саннар
358 (сан)

**358** **(өч йөз илле сигез)** - **[[357]]** белән **[[359 (сан)|359]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 358-нче көне — 24 декабрь (кәбисә елда — 23 декабрь).
## Математикада
* 358 — өч урынлы җөп сан.
* 358 санның цифрлар суммасы — 15.
* 358 санның цифрлар тапкырчыгышы — 80. 
* 358 санның квадраты — 128164. 
## Башка өлкәләрдә
* 358
* 358 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016616 — «Ŧ» символның коды.

Төркем:Саннар
359 (сан)

**359** **(өч йөз илле тугыз)** - **[[358]]** белән **[[360 (сан)|360]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 359-нче көне — 25 декабрь (кәбисә елда — 24 декабрь).
## Математикада
* 359 — өч урынлы так сан.
* 359 санның цифрлар суммасы — 16.
* 359 санның цифрлар тапкырчыгышы — 90. 
* 359 санның квадраты — 128881. 
## Башка өлкәләрдә
* 359
* 359 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016716 — «ŧ» символның коды.

Төркем:Саннар
361 (сан)

**361** **(өч йөз алтмыш бер)** - **[[360]]** белән **[[362 (сан)|362]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 361-нче көне — 27 декабрь (кәбисә елда — 26 декабрь).
## Математикада
* 361 — өч урынлы так сан.
* 361 санның цифрлар суммасы — 9.
* 361 санның цифрлар тапкырчыгышы — 12. 
* 361 санның квадраты — 130321. 
## Башка өлкәләрдә
* 361
* 361 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016916 — «ũ» символның коды.

Төркем:Саннар
362 (сан)

**362** **(өч йөз алтмыш ике)** - **[[361]]** белән **[[363 (сан)|363]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 362-нче көне — 28 декабрь (кәбисә елда — 27 декабрь).
## Математикада
* 362 — өч урынлы җөп сан.
* 362 санның цифрлар суммасы — 10.
* 362 санның цифрлар тапкырчыгышы — 24. 
* 362 санның квадраты — 131044. 
## Башка өлкәләрдә
* 362
* 362 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016A16 — «Ū» символның коды.

Төркем:Саннар
363 (сан)

**363** **(өч йөз алтмыш өч)** - **[[362]]** белән **[[364 (сан)|364]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 363-нче көне — 29 декабрь (кәбисә елда — 28 декабрь).
## Математикада
* 363 — өч урынлы так сан.
* 363 санның цифрлар суммасы — 11.
* 363 санның цифрлар тапкырчыгышы — 36. 
* 363 санның квадраты — 131769. 
## Башка өлкәләрдә
* 363
* 363 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016B16 — «ū» символның коды.

Төркем:Саннар
364 (сан)

**364** **(өч йөз алтмыш дүрт)** - **[[363]]** белән **[[365 (сан)|365]]** арасындагы натураль сан.
* Елның 364-нче көне — 30 декабрь (кәбисә елда — 29 декабрь).
## Математикада
* 364 — өч урынлы җөп сан.
* 364 санның цифрлар суммасы — 12.
* 364 санның цифрлар тапкырчыгышы — 48. 
* 364 санның квадраты — 132496. 
## Башка өлкәләрдә
* 364
* 364 ел (б. э. к.)
* Юникодта 016C16 — «Ŭ» символның коды.

Төркем:Саннар
101 (мәгънәләр)

* 101 — Милади тәкъвим буенча II гасырга кергән ел.
* Б. э. к. 101 — безнең эрага кадәр II гасырга кергән ел.
* 101 — сан.
Чегән Википедиясе

**Чегән Википедиясе**  – нең чегән телендәге бүлеге.
## Статистика
Чегән Википедиясендә  мәкалә бар (  ). Теркәлгән кулланучылар саны — , шул исәптән  кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны — .
Күп вакыт дәвамында монда ике әлифбада язганнар: Латин әлифбасында һәм Дэванагари әлифбасында, бу Һиндстанның төрле телләрендә язар өчен кулланылган альбугида әлифбасы.
Әмма 2012 елның январеннан бирле бу Википедия басмаларында Дэванагари әлифбасын кулланмаска карар кылганнар.
## Сылтамалар
* Чегән Википедиясе

Төркем:Чегән теле
Җигүле таулары

**Җигүле таулары** () — Самар тугае борылышы тарафыннан читләтеп үтелүче Идел уңъягындагы Идел буе калкулыгы өлеше. Көнбатышта Ука-Тын тигезлеге тарафыннан, көньякта, көнчыгышта һәм төньякта Идел елгасы тарафыннан чикләнелә. Биредә «Самар тугае» милли паркы һәм Җигүле тыюлыгы урнашканнар.

Идел-Урал нефть-газлы өлкәсенә керүче нефть чыганаклары, ә шулай ук төзелеш известьташы һәм әсфәлт чыганаклары.

Төньякка юнәлдергән битләүләрендә — куе яфраклы һәм наратлы урманнары, көньякка юнәлдергән битләүләрендә — урманлы дала үсемлекләре. Самар тугаеның көньяк өлешендә, Җигүле тирәсендә В. И. Ленин исемендәге Идел ГЭС-ы төзелгән.

## Галерея

Zhiguli near Shiryevo, Russia.JPG|Ширәево авылы янында
GoraLepeshka.jpg|Лепөшка тавы
Жигулёвские горы со стороны Тольятти.jpg|Тольятти ягыннан күренеше

## Моны да карагыз
* Җигүле

Төркем:Самар өлкәсе географиясе
Губанкүл

**Губан-Күл** () — Самар өлкәсенең Елхау районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (85,1%), руслар (5,3%), таҗиклар (3,2%), башкортлар (3,2%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Елхау районы энциклопедиясе

Төркем:Елхау районы торак пунктлары
Төркем:Самар өлкәсе торак пунктлары
Елхау

**Елхау** () — Самар өлкәсендә урнашкан сала, Елхау районының административ үзәге.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (79,2%), чуашлар (11,1%), татарлар (3,8%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Елхау районы энциклопедиясе

Төркем:Елхау районы торак пунктлары
Төркем:Самар өлкәсе торак пунктлары
Rusiäneñ Tönyaq flotı

**Rusiäneñ Tönyaq flotı** (rusça *Северный флот ВМФ ВС России*) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Rusiä xärbi flotlarınnan iñ yäşe. Xäzer Tönyaq flotı - Rusiäneñ flotlarınıñ iñ köçlese.

1937 yılnıñ 11 mayında nigezlänä.

Urnaşu urını - Severomorsk.

Tönyaq flotınıñ nigeze - atom raketalı häm torpedalı su astı köymäläre, raketa yörtüçe häm köymälär höcümenä qarşı hawa köçläre, raketalı, avia yörtüçe häm köymälär höcümenä qarşı qorablar.

Särğäskäre - admiral Vladimir Korolöv (2011 yıldan).

Töp qorabı - flagman: awır atom raketalı kreyserı **"Pötr Böyek" (Pötr Velikiy)**.

## Tarix

1694 yılda Pötr I Tönyaqta berençe qorabnı tözi.

1933 yılda Tönyaq flotiliäse nigezlänä, 1937 yılda flotqa äylänä.

Böyek Watan suğışında Tönyaq flotı köçläre 400 artıq faşistlar yök transportı, 1300 faşist oçqıçların yuq itä, 1548 konvoy ütkärä.

Suğışta flot 3 esminets, 23 su astı köymäse, 16 saq qorabı h.b. yuğalta, 10905 keşe häläk bulğan.

Batırlıq öçen Tönyaq flotı Qızıl Bayraq ordenı belän 1965 yılda büläklänä.

## Monı da qarağız
*Rusiäneñ Baltıyq flotı
*Rusiäneñ Tın okean flotı
*Rusiäneñ Qara diñgez flotı

## Sıltamalar
* Краснознамённый Северный флот. Козлов И. А., Шломин В. С. Краснознамённый Северный флот.— М.: Воениздат, 1983
* Боевой путь Советского Военно-Морского Флота. В. И. Ачкасов, А. В. Басов, А. И. Сумин и др. — М.: Воениздат, 1988.

Төркем:Россия хәрби-диңгез флоты
Су-33

**Су-33** (Т-10К, Су-27К; НАТО кодификациясе буенча: **Flanker-D**) — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия  дүртенче буынлы палуба истребителе , Михаил Симонов җитәкчелегендәге Сухой тәҗрибә-конструкторлык бюросында Россиянең Хәрби-диңгез флоты өчен эшкәртелгән.

Су-27К беренче очышы 1987 елда уза, 1989 елда **"Адмирал Кузнецов" исемле авыр авиа йөртүче крейсеры**на очып утыра һәм соңрак Россия Хәрби-диңгез флоты палубалы авиациясенең төп очкычы булып тора.

## Сурәтләр

## Сылтамалар
* Су-33 на официальном сайте ОКБ «Сухого» 
* Видео на RuTube.ru: ОАО «КНААПО» — Су-33.
* Описание Су-33 на сайте Авиационная Энциклопедия «Уголок неба»
* Фотосессия Су-33 б/н 80 на сайте ScaleModels.ru
* Су-27К. На суше и на море 

## Шулай ук карагыз
*  Як-141
*  Lockheed Martin F-35B

Төркем:Сухой очкычлары
Төркем:Штурмовиклар
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе очкычлары
Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Истребительләр
Rusiäneñ Tın okean flotı

**Rusiäneñ Tın okean flotı** (rusça *Тихоокеанский флот ВМФ России*) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Aziä-Tın okean töbägendä Rusiäneñ xärbi iminlegen tä'min itärlek çara.

Quyılğan burıçlar ütäler öçen Tın okean flotına strategik maqsatlı raketalı su astı kreyserları, küp maqsatlı atom häm dizel su astı köymäläre, qorablar, raketa yörtüçe häm beterüçe hawa köçläre, qorı cir ğäskärläre kerä.

Tın okean flotınıñ ştabı Vladivostok şähärendä urnaşqan. Flot başlığı - vitse admiral Sergey Avakänts.

## Tarix

1731 yılda imperatorbikä Anna İoan qızı ämere buyınça Oxotsk xärbi flotiliäsenä nigez salına. Oxotsk şähäre - Tın okean flotınıñ berençe bazası.

1787-1791 yıllarda **Billings, Sarıçev** citäkçelendä Bering diñgeze yarı tikşerelä.

1849 yıldan flotnıñ töp bazası Kamçatkağı Petropavlovsk şähärenä küçerelä.

1871 yılda Oxotsk xärbi flotiliäse ştabı Vladivostok şähärenä küçerelä.

1898 yılda Qıtaydan Port-Artur arendağa 25 yılğa alına, biredä Tın okean flotı töp bazası urnaştırıla.

1904-1905 yılda uzğan Rus-Yapon suğışı näticäsendä Tın okean flotı köçläre zur yuğaltular kiçerä.

Böyek Watan suğışında Tın okean flotınıñ ber öleşe Tönyaq flotqa küçerelä.

Sovet-yapon suğışında Tın okean flotı Saxalin häm Kurillar desant operatsiälärendä qatnaşa.

1965 yılda Qızıl Bayraq ordenına layıq bula.

## Monı da qarağız
*Rusiäneñ Baltıyq flotı
*Rusiäneñ Tönyaq flotı
*Rusiäneñ Qara diñgez flotı

## Sıltamalar

* Страница ТОФ на сайте Министерства обороны РФ 
* Раздел посвящённый ТОФ на сайте ДВГИ ДВО РАН
* Тихоокеанский флот на сайте ВМФ России
* Плавучий измерительный комплекс МО СССР 4 и 5 Тихоокеанская гидрографическая экспедиция — ТОГЭ

Төркем:Россия хәрби-диңгез флоты
Милли район

**Милли район**&nbsp;— Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе-да һәм хәзерге Россия Федерациясендә милли азчылыклар өчен булдырылган административ-территориаль берәмлекләр.

## Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе
Милли районнарны булдыру турында карарны төбәк хакимиятләре чыгарганнар. 1920—1930&nbsp;елларда милли районнар яки авыл советлар булдыру тәҗрибәсе киң кулланылган, шушы территориаль берәмлекләр рәсми рәвештә АТБ иерархиясенә кергәннәр. Совет миили сәясәтенең кискен үзгәртүе сәбәпле, 1930-елларның азагында милли районнарның күпчелеге гади районнарга үзгәртеп корылганнар.

### Милли районннар исемлеге
Исемлек тулы түгел. **Куе төс** белән милли район статусында булу еллары күрсәтелгән.

#### [[Татарлар|Татар]]

#### [[Башкортлар|Башкорт]]

#### [[Кырымтатарлар|Кырымтатар]]

#### [[Чирмешләр|Мари]]

#### [[Мордва]]

#### [[Чуашлар|Чуаш]]

## Россия
2011&nbsp;елда Россиядә милли район статусын 12&nbsp;район йөртә. Тагын 20&nbsp;район, «милли» статусын йөртмәсәләр&nbsp;дә, районның төп халкы буенча исемен алганнар (*мәсәлән, [[Таулы Мари районы]]*)

Милли районнар исемлеге (җәяләрдә «титул» милләтенең өлеше күрсәтелгән):
* Баунтово эвенк районы&nbsp;—  (*[[Бүрәтия]]*)
* Пряжа милли районы&nbsp;—  (*[[Карелия]]*)
* Калевала милли районы&nbsp;—  (*[[Карелия]]*)
* Олонец милли районы&nbsp;—  (*[[Карелия]]*)
* Анабар долган-эвен милли олысы&nbsp;—  (*долганнар*),  (*эвенлар*) (*[[Саха Җөмһүрияте]]*)
* Жиганск эвенк милли олысы&nbsp;—  (*[[Саха Җөмһүрияте]]*)
* Мома эвен милли олысы&nbsp;—  (*[[Саха Җөмһүрияте]]*)
* Эвен-Бытантай милли олысы&nbsp;—  (*[[Саха Җөмһүрияте]]*)
* Оленөк эвенк милли олысы&nbsp;—  (*[[Саха Җөмһүрияте]]*)
* Алман милли районы&nbsp;—  (*[[Алтай крае]]*)
* Азово алман милли районы&nbsp;— якынча  (*[[Алтай крае]]*)

## Тышкы сылтамалар
* 
* http://www.observer.materik.ru/observer/N25_93/25_02.HTM 
* http://rusplt.ru/fact/v-kontse-1920h-v-rsfsr-naschityivalos-127-natsionalnyih-rayonov.html 
* http://www.dissercat.com/content/natsionalnye-raiony-i-selsovety-v-rsfsr-istoricheskii-opyt-sovetskogo-gosudarstva-v-reshenii
* http://history.kubsu.ru/pdf/ar_ako.pdf 


Төркем:Районнар
Төркем:Россия административ берәмлекләре
Diego Forlan

**Diego Forlan**, tulı isem **Diego Martin Forlan Koraso** (ispança  *Diego Martín Forlán Corazo*; 1979, Montevideo) – Urugvay futbolçısı, "Sereso Osako" Yapunstan taqımı häm Urugvay cıyılma taqımı höcümçese.

2010 yılğı Dönya yarışında (KAC) iñ yaxşı uyınçı bulıp tanıla.

Urugvay tarixında iñ mäşhür futbolçılarnıñ berse, cıyılma taqım öçen iñ küp uyın uynawçı  häm iñ küp tup kertkän futbolçı. Älegä Luis Suares bu kürsätkeçtän östen çığa almağan.

Diego Forlan Urugvay taqımı öçen 100 uyın uynağan berençe futbolçı.

Anıñ ätise Pablo Forlan da Urugvay taqımı öçen Dönya yarışlarında (1966, 1974) uynağan.

## Klub karyerası
*1998—2002 İndependyente (Argentina) 80 (37)
*2002—2004  Mançester Yunayted (Angliä) 63 (10)
*2004—2007 Vilyarreal (İspaniä) 106 (54)
*2007—2011  Atletiko Madrid (İspaniä) 134 (74)
*2011—2012  İnternatsionale (İtaliä) 18 (2)
*2012—2013  İnternasional (Bräzil) 34 (10)
*2014—x.w.  Sereso Osaka (Yapunstan) 6 (3)

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* 
* Профиль на ''soccerbase.com'' 
* Профиль на ''worldfootball.net''  
* Профиль на ''soccerway.com'' 
* Профиль на ''footballdatabase.eu'' 
* Биография на ''sports.ru'' 

Төркем:Уругвай футболчылары
Валентин Колумб

:* Колумб 
*'Валенти́н Христофо́рович Колу́мб''' (3 май 1935 — 8 декабрь 1974) — мари шагыйре, язучысы, тәрҗемәчесе.

Мари колхознигы Христофор Колумб гаиләсендә дөньяга килә. Үзенең гадәти булмаган фамилиясен (туганда Декин) шагыйрьнең атасы географик ачышлар тарихын ихластан сөючесе булган авыл укытучысыннан ала.

Весьшурга мәктәбен тәмамлаганнан соң А.М. Горький исемендәге Әдәбият институтына укырга керә. 1959 елда диплом алгач ул туган ягына әйләнеп кайта, Морки райком комсомолы секретаре булып эшли. Соңрак Йошкар-Олага күченә, радиокомитетта әдәбият тапшырулары редакторы булып китә. 1964-1968 елларда Мари китап нәшриятының баш редакторы була. 1972 елдан «Ончыко» журналының баш редакторы.

Шагыйрь 1974 елның 8 декабрендә вафат була.

Төркем:Шагыйрьләр
Карел теле

**Карел теле** (*karjalan kieli*) — кареллар сөйләшүче тел, Балтыйк буе фин телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны якынча 33 мең кеше тәшкил итә, шул исәптән Россиядә — 25,6 мең кеше (2010 елгы Бөтенрусия халык санын алу буенча), Карелия Республикасында — 15 мең кеше.

Карел телендә бай шигъри халык авыз иҗаты традициясе сакланган. Карел халкы фин лингвисты Элиас Лённрот (1802—1884) тарафыннан җыелган һәм эшкәртелгән «Калевала» эпосы авторы булып тора.

## Морфология
Типологик классификация буенча карел теле агглютинатив телләргә карый. Ләкин телдәге үзгәрешләр аркасында шулай ук флексия дә зур роль уйный.
## Әлифба
Карел теленең иң борыңгы һөйкәле булып 1963 елда Бөек Новгородта табылган каен тузы грамотсы санала — ул XIII гасырның башында язылган.

Беренче басма китабы («Маттай Инҗиле») 1820 елда чыгарылган.

XIX гасырның азагында — XX гасырның башында кирилл имләсе нигезендәге карел телендә китаплар басуы үсеш ала башлаган, әмма бердәм әлифба булмавы сәбәпле, берничә әлифба төре параллель рәвештә кулланылган. Инкыйлабкача кадәр басылган китпалары — барысы диярлек Инҗилнең карелчага тәрҗемәләре яки башка дини текстлары.

1931 елда латинлаштырылган карел әлифбасы кулланышка кертелгән.
:


Aa Ää Bb Cc Çç Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Mm Nn Oo Öö Pp Rr Ss Şş Tt Yy Uu Vv Zz Ƶƶ з ь ȷ


1937 елда кириллаштырылган карел әлифбасы кулланышка кертелгән, әмма ул озак хәрәкәт итмәгән: 1939 елда карел теле укытуы административ рәвештә юкка чыгарыла, ә 1940 елда карел телендә әдәбият чыгару да тукталылды.

1940-еллардан ХХ гасырның башынача көнкүреш аралашу теле булып торган. 1980-еллар азагында — 1990-еллар башында карел теленең һәммә төп диалект өчен латин имләсе нигезендәге аерым әлифба булдылган.

Карел теленең бердәм әлифбасы 2007 елда расланган:

## ММЧ
Карел телендә «Karielan Šana» (Карел сүзе), «Oma Mua» (Туган җир) һәм «Vienan Karjala» (Ак диңгез Карелиясе) гәҗитләре чыгарылалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Балтыйк буе фин телләре
Төркем:Карел теле
Бернат Мункачи

**Бе́рнат Му́нкачи** (, 12 март 1860, Надьварад, Трансильвания (хәзерге көндә Орадя, Румыния) — 21 сентябрь 1937, Будапешт, Венгрия) — венгр тел белгече, этнограф, әдәбият белгече һәм фольклорчы. Венгр Фән Академиясе академигы (1910 елдан).

1882 елда Мункачи Будапешт университетын тәмамлый һәм калган тормышын тулысынча Идел буе һәм Көнбатыш Себердә яшәүче фин-угор һәм төрки халыкларны һәм аларның венгрлар белән бәйләнешләрен өйрәнүгә багышлый. 1885 елда ул Уфа губерниясен гизә һәм фәнни эзләнү барышында 6 өяздә була.

Мункачи «Ethnographia» журналында редактор була, «Келети семле» («Keleti Szemle») журналын чыгаруны (Игнац Кунош белән бергә) башлап җибәрә, 1904 елда Урта һәм Көнчыгыш Азия Халыкара җәмгыятенең Венгр комитетын оештыра.

1915-1916 елларда Мункачи Эстергом лагерендә була, анда ул әсирлеккә төшкән 25 удмурт Россия империясе гаскәриеннән текстлар язып алуга ирешә.

Бернат Мункачиның эзләнүләре бүгенге көндә дә үзенең әһәмиятен югалтмый.

## Төп хезмәтләре
Мункачиның чагыштырма тел белеме, тюркология, иранистика һәм этнография өлкәсендә төп фәнни эшләре. Кайберләре галимнең үлеменнән соң башка галимнәр тарафыннан иҗат ителгән:
* Votják nyelvmutatványok. Ugor füzetek 5., Budapest, 1884.
* Votják népköltészeti hagyományok., Budapest, 1887.
* A votják nyelv szótára., Budapest, 1890–1896.
* Vogul népköltési gyűjtemény. köt I-IV., Budapest, 1892, 1892, 1893, 1896. (A jegyzeteket tartalmazó 2. kötetek megjelenési évei: 1902, 1910, 1952, 1963 &ndash ; az utóbbi kettőt Kálmán Béla rendezte sajtó alá; a II. részhez egy 3. kötet is megjelent 1921-ben.)
* A vogul nyelvjárások szóragozásukban ismertetve., Budapest, 1894.
* Déli osztják szójegyzék. (Pápai Károly gyűjtése alapján). Ugor füzetek 12., Budapest, 1896.
* Árja és kaukázusi elemek a finn–magyar nyelvekben I., Budapest, 1901.
* Volksbräuche und Volksdichtung der Wotjaken., MSFOu 102. Herausgeben von D. R. Fuchs, Helsinki, 1952.

## Сылтамалар
* Бернат Мункачи Зур Совет энциклопедиясендә

Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Фин-угор белгечләре
Төркем:Румыниядә туганнар
Төркем:Маҗарстан галимнәре
Salvador şähäre

**Salvador** şähäre (portugalça *Salvador* - **Qotqaruçı**, Salvador ile belän butamağız) - Bräzil ile Baya ştatında urnaşqan qala. 1549-1763 yıllarda - Bräzilneñ başqalsı da bulıp torğan.

Salvador digän iqtisadi töbäkkä kerä.

"Yuğarı şähärdä" xökümät binaları, çirkäwlär, muzeylar urnaşsa, "Tübän şähärdä" isä säwdä üzäkläre urnaşqan.

## Tarix

1500 yıldan Barlıq İzgelär buxtasına Pedru Kabral citäkçelegendäge Awrupa säyäxätçeläre kilälär häm şul waqıttan portugallar buxtanı üzläşterä başlıy.

1549 yılda Tome de Souza citäkçelegendä portugal küçenüçe keşeläre şähärgä nigez salalar. Salvador Könyaq Amerikada urnaşqan portugal bilämäläreneñ başqalası itep iğlan itelä.

1625 yılda Pit Hayn citäkçelegendäge hollandlar şähärne waqıtlıça basıp alalar, läkin şul uq yılnı yuğaltalar.

Soñraq Salvador - Hollandiä Bräzilsenä qarşı köräştä portugallarnıñ töp bazası bulıp torğan.

1763 yılda Bräzil başqalası Salvadordan Rio-de-Janeyro qalasına küçerelä häm şul waqiğa Salvadorğa zur zıyan kiterä.

## Xalıq
Xalıq sanı buyınça Salvador Bräzilneñ öçençe şähäre.

Xalıqnıñ rasa buyınça büleneşe:
* aqlar - 18,9%
* negrlar - 27,8 %
* pardu - 51,7%
* aziälelär - 1,3%

Salvador xalqınıñ yartısı katoliklar bulıp tora, yaqınça 20% protestantlar häm başqalar, qalğannarı isä ateistlar.

## İqtisad
 
Şähär Bräzilneñ iqtisadında zur röl uynağan qala. Ul ilneñ iñ zur portlarınnan häm säwdä üzäklärennän sanala. Bügenge köndä iqtisadınıñ töp tarmaqları bulıp turizm, diñgez transportı, neft eşkärtü, maşina tözeleşe, bank eşe, tözeleş häm alıp-satu tora. Salvador Bräzildä, Rio-de-Janeyrodan soñ, iñ populyar yal itü urını bulıp sanala.

## Şähär klimatı




## Küreneşlär

Изображение:Salvador-CCBY-5.jpg|
Изображение:SalvadorBahia1900.jpg|
Изображение:Pelourinho, Salvador.jpg|
Изображение:Salvador-CCBY-2.jpg|


Изображение:Prefeitura de Salvador - Brasil.JPG|
Изображение:Salvador-Urbano-200508-PracaCampoGrande-vwiki.jpg|
Изображение:Salvador-CCBY-6.jpg|
Изображение:NSBonfim-Salvador-CCBY.jpg|


Изображение:Salvador-CCBY-4.jpg|
Изображение:Salvador-CCBY11.jpg|
Изображение:Salvador-JesuitChurch.jpg|
Изображение:Festa de Iemanjá na praia do Rio Vermelho.jpg|


## Şäxeslär

* Ruy Barboza — Braziliä yazuçısı, säyäsätçese, diplomatı häm yuristı.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Тау вәгазе

**Тау вәгазе** - Гайсә Мәсихнең тау башында 30 елда сөйләгән нәсыйхәт сүзләренең җыелмасы. Тау вагәзендә Мәсихнең әхлакый тәгълиматы тасвирланган. Вәгазь турында Маттай Инҗилендә хәбәр ителә.

Тау вәгазендә Гайсә Мәсих тәгълиматының төп нигезләре китерелә. Җыелма эченә соңрак киң таралган әхлакый кагыйдәләр һәм принциплар керә. Шулай ук, Күктәге Атабыз догасы да бу вәгазь кысаларында беренче тапкыр яңгыраган.

## Кайбер өземтәләр

### Чын бәхет
"Гайсә аларны өйрәтә башлады һәм әйтте:
*Рухи яктан фәкыйрьләр бәхетле, чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы.
*Хәсрәт кичерүчеләр бәхетле, чөнки Ходай аларны юатыр.
*Юашлар бәхетле,чөнки Ходай аларга җир өстеннән хакимлек итәргә бирер.
*Тәкъвалыкка ачыккан һәм сусаган кешеләр бәхетле, чөнки Ходай аларның ул теләген үтәр.
*Шәфкатьлеләр бәхетле,  чөнки аларга шәфкать күрсәтелер.
*Саф күңеллеләр бәхетле,   чөнки алар Ходайны күрерләр.
* Татулык урнаштыручылар бәхетле,   чөнки Ходай аларны Үзенең балалары дип атар.
*Тәкъва булганнары өчен эзәрлекләнгәннәр бәхетле,  чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы.
*Кешеләр сезне Минем аркада хурлаганда, эзәрлекләгәндә һәм сезгә каршы төрле явызлык эшләгәндә, сез бәхетле.
*Шатланыгыз һәм куаныгыз! Күкләрдә сезнең әҗерегез зур булачак. Чөнки сезгә кадәр яшәгән пәйгамбәрләрне дә шулай эзәрлекләделәр.

### Тоз һәм яктылык
*Сез – җир тозы. Әгәр тоз үз тәмен югалтса, аңа ничек тәм кертерсең? Ул, чыгарып ташланып, кешеләрнең таптавыннан башка һичнәрсәгә дә яраклы булмас.
*Сез – дөнья өчен яктылык. Тау башындагы шәһәр күренми кала алмас.

### Дошманнарыгызны яратыгыз
*  Мин сезгә әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз һәм сезне эзәрлекләүчеләр өчен дога кылыгыз.
*Сорагыз – сезгә бирерләр, эзләгез – табарсыз, шакыгыз – һәм сезгә ачарлар."

## Әдәбият
* Маттай Инҗиле 
* кальвинистлар буенча Тау вәгазе тәфсире  

Төркем:Христианлык
Маҗарлар

**Маҗарлар** (үзаталышы — мадьярлар,  ) — фин-угыр чыгышлы Аурупада яшәүче халык. Венгриянең төп халкы (якынча 93% тәшкил итәләр). Шактый күп маҗарлар Румыниядә, Сербиядә, Словакиядә, Украинада, Россиядә, Германиядә, Бөек Британиядә, Австриядә, АКШда, Чилида һәм Канадада яши.

Дин буенча күпчелек маҗарлар католиклар, шулай ук шактый күп протестантизм һәм православие вәкилләре дә бар.

## Тарих

## Чыганаклар


Төркем:Фин-угыр халыклары
Robin van Persi

**Robin van Persi** (niderlandça *Robin van Persie*, 1983, Rotterdam) – Nidirlan futbolçısı, höcümçe.

"Mançester Yunayted" ingliz klubı  öçen häm Nidirlan cıyılma taqımı öçen çığış yasıy.

Nidirlan cıyılma taqımınıñ tarixındağı iñ küp tup kertkän höcümçe.

2010 yılğı Dönya yarışınıñ kömeş medal iäse.

Aryen Robben, Robin van Persi, Wesli Sneyder bergä 2014 yılğı Dönya yarışında Nidirlan cıyılma taqımı öçen çığış yasıylar.

Buyı 183 sm, awırlığı 71&nbsp;kg.

## Klub karyerası

*2001—2004   Feyenoord, 61 (14)
*2004—2012   Arsenal, 194 (96)
*2012—x.w.   Mançester Yunayted, 59 (38)

## Milli cıyılma taqımı

*2000—2001 Nidirlan  (17 yäşkä qädär) 14 (8)
*2001—2002 Nidirlan  (19 yäşkä qädär) 11 (3)
*2002—2005 Nidirlan  (21 yäşkä qädär) 6 (1)
*2005—x.w. Nidirlan,  86

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä 
* Профиль футболиста  на Arsenal.com 
* Статистика ван Перси в сборной Нидерландов 
* Профиль на ''worldfootball.net'' 

Төркем:Нидерланд футболчылары
Wesli Sneyder

**Wesli Benyamin Sneyder** (niderlança *Wesley Benjamin Sneijder*, 1984, Utrext) – Nidirlan futbolçısı,  Galatasaray Törkiä futbol taqımı häm Nidirlan cıyılma taqımı yarım saqçısı.

2004 yılda Yohan Kroyf bülägenä layıq bula.

Ayaks futbol akademiäse uquçısı.

2010 yılğı Dönya yarışında "Kömeş Tup" bülägenä layıq bula (5 tup kertä).

2010 yılğı Dönya yarışında kömeş medal iäse, 2004 yılğı Awrupa yarışında isä bronza medal iäse.

Buyı 170 sm, awırlığı 67&nbsp;kg.

## Klub karyerası

*2002—2007   Ayaks, 127 (44)
*2007—2009 Real-Madrid, 52 (11)
*2009—2013 	Inter, 	76 (13)
*2013—x.w. 	Galatasaray,	40 (15)

## Milli cıyılma taqımı

*2001—2002 Nidirlan  (19 yäşkä qädär) 8 (3)
*2003 Nidirlan  (21 yäşkä qädär) 1 (0)
*2003—x.w. Nidirlan,  100 (26)

## Sıltamalar

* Räsmi säxifä  
* Профиль на официальном сайте ФК «Интер» Милан   
* Профиль и статистика на FootballDatabase.com 
* Статья о Уэсли Снейдере 
* Статистика на сайте «Voetbalstats.nl» 

Төркем:Нидерланд футболчылары
Bötendönya xäyriäçelek indeksı

**Bötendönıa xäyriäçelek indeksı** *(ing. World Giving Index)* :en:Charities Aid Foundation oyışması tarafınnan :en:The Gallup Organization tuplağan mäğlümätlärenä nigezlänep buldırıla. The Çarities Aid Foundation beldergänçä, indeks Cir yözendä xäyriäçelek mäsälälärenä bağışlanğan iñ öre tikşerenü bulıp tora.

Soraştıru kürsätkänçä, aqça birügä bäxetlelek xise baylıqqa qarağanda zurraq täesir itä.

## Metodologiä

İndeks Dönyanıñ 95% xalqı yäşägän 153 ildä uzdırıla torğan *Gallup's WorldView World Poll* soraştıru näticälärenä nigezlänep tözelä. Xär ildä 15 yäştän olıraq bulğan 1000 keşe, Rusiä häm Qıtay kebek zurlarında 2000 keşe telefon, mömkinlek bulmağanda - yözgä-yöz - soraştırıla. Ayırım keşelär statistik metodları häm ixtimallıq teoriäse nigezendä saylanıla .

Gallup keşelärne uzğan ay däwamında tübändäge xäyriäçelek ğämällärneñ qaysısın yasağannarın sorıy: 
* berär maqsatçan oyışmağa aqça büläk itü, 
* berär maqsatçan oyışmağa waqıtığız belän kertem yasaw, 
* tanımağan keşegä yärdäm itü.

Monnan tış, Xalıqara Aqça Fondınıñ *Outlook Programme* tuplağan tulayım eçke produkt häm *Gallup WorldView World Poll* soraştırunıñ bäxet turında soraw qullanılğan.

## 2012 reytingı
**World Giving Index 2012**
* **DM** Donating money - Aqça birü 
* **VT** Volunteering Time - Üz waqıt häm köç belän kertem yasaw
* **HS** Helping a stranger - Tanımağan keşegä yärdäm itü

## İskärmälär

## Tışqı sıltamalar
* The World Giving Index (for all years)
* The World Giving Index 2012 pdf 
* The World Giving Index 2013 pdf
* The World Giving Index on the Guardian Datablog
* The World Giving Index graphic representation in Zeit Online 
* Is India a giving country?

Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Barlıq İzgelär buxtası

**Toduz-us-Santus** (*Barlıq İzgelär buxtası*) — Braziliäneñ Baiä ştatında urnaşqan buxta. İldäge iñ ere buxtalardan sanala. 

Mäydanı — 1052 km². Maksimal' tiränlege — 42 metr. Toduz-us-Santusta — 66 utraw bar. 

## Sıltamalar
* Barlıq İzgelär buxtası. 
* Barlıq İzgelär buxtası.
Salvador iqtisadi töbäge

**Salvador iqtisadi töbäge** () — Braziliädä urnaşqan iqtisadi mikroregion.

Xalıq sanı 3 350 523 keşe (2005 yılğa). Mäydanı 2837,113&nbsp;km².

Төркем:Баия штаты микрорегионнары
Төркем:Бразилия
Hollandiä Braziliäse

**Hollandiä Braziliäse** — Braziliäneñ tönyaq yarı buyınça urnaşqan cirlär. XVII ğasırda Hollandiä West-İnd kompaniäse buysınuında bulğannar.

1624 yılda älege cirlärne Hollandiä Portugaliädän basıp ala. 1654 yılda hollandlar älege cirlärdän tulısınça quıla.

Төркем:Бразилия тарихы
Төркем:Нидерландлар колонияләре
Pedru Kabral

**Pedru Alvariş Kabral** (;  1467 yäki 1468, Belmonte — yaq. 1520, Santaren)  — Braziliäneñ ber öleşen açqan portugal diñgezçese.

## Sıltamalar

* 

Төркем:Бразилия тарихы
Төркем:Португалия диңгезчеләре
Яһүд Искариот

**Яһүд Искариот** (, ʾîš-qərijjôt, **Симон улы Яһүд**) — христианлыкта Гайсә Мәсихнең унике апостолының берсе, утыз көмеш тәңкә хисабына аңа хыянәт иткән кеше. 
## [[Инҗил]]дәге тарихы
Башка апостоллар белән бергә чакта Яһүд акча эшләре өчен җаваплы булган. Соңрак Гайсә утыз көмеш тәңкә (сикль яки тетдрахма) хисабына хыянәт итә.

Гайсәгә тәрегә асып үтерергә дигән хөкем чыгарылгач, Яһүд, гөнаһ кылганын аңлап, тәүбә итә һәм 30 тәңкәне каһиннәргә кире кайтарып: «Гаепсез җанга хыянәт итеп, гөнаһлы булдым», - ди. Тегеләр исә аңа: «Безгә шуннан ни булган?» - диләр. Акчаны Гыйбадәтханәдә калдырып китеп, Яһүдә асылынып үлә (Маттай, 27:5).

Яһүд Искариот хыянәт кылгач һәм үз-үзен үтергәч, Гайсәнең укчылары Яһүд урынына башка апостолны сайлап куярга булалар. Ике намзәттән – Барнаба дип йөртелүче Йосыф һәм Матиастан – җирәбә буенча соңгысы сайлана. Бу турыда Апостолларның эшләре китабында хәбәр ителә.

Яһүднең исеме (татар телле әдәбиятта күбрәк Иуда буларак билгеле) хыянәтчеләрне атау өчен уртаклык исем буларак кулланыла башлый. Риваят буенча, аңа утыз тәңкә түләгәннәр, бу сумма хыянәтчегә тиешле әҗер символы буларак кулланыла. «Яһүднең үбешүе» исә иң югары дәрәҗәдә мәкерлекне белдерүче идиомага әверелә.

Оста телле Иоанн сурәтләве буенча, Яһүд, башка апостоллар кебек үк, могҗизалар кыла алган: җеннәрне куган, үлгәннәрне терелткән, авыруларны савыктырган. Әмма ул Күк патшалыгыннан мәхрүм калган.

## Сылтамалар

* Judas dans la littérature, des origines du christianisme au 20 siècle (Jacqueline SAYERLE) 
* Et si Judas n’avait pas trahi Jésus ?   17 siècles après ... la vérité sur la vraie personnalité de Judas
* Иуда Искариот  и «Евангелия от Иуды». Паасо В. Т. 

Төркем:Апостоллар
Төркем:Асылынып үлүчеләр
Төркем:Яңа Гаһед персонажлары
Төркем:Яһүд Искариот
Төркем:Булгаков персонажлары
Апостол Фома

**Изге Фома, Томас** (, ) – христианлыкта Гайсә Мәсихнең унике апостолының берсе.
## [[Инҗил]]дәге тормыш юлы
Гайсә Фоманы унике шәкертенең берсе итеп кабул итә. Бу турыда Маттай, Марк һәм Лүк Инҗилләрендә языла. Әмма бу инҗилчеләр Фоманың апостол булуыннан тыш башка мәгълүмат бирми.

Яхъя Зебедәй улы (Иоанн Богослов) исә Фоманың берничә Инҗил вакыйгасында, шул исәптән, Фоманың инануында катнашуын хәбәр итә. Яхъя китергән Инҗил буенча, Фома Гайсәнең кире терелгәч апостолларга күренүе вакытында булмаган. Шуңа күрә, башка иптәшләреннән Мәсихнең янәдән терелүе турында ишеткәч, ул моны үз күзе белән күрмичә ышанмаячагын әйткән. Апостоллар каршына яңадан килгәч, Гайсә Фомага бармагын ярага куеп карарга тәкъдим итә, шуннан соң Фома үлеп терелүгә инана.

«Ышанмаучы Фома» исемле идиома аерым халыкларда сөйләгәнгә бик ышанмый торган тыңлаучыны аңлата. Фоманың иманга килүе һәм Гайсәнең терелүенә инануынан торган сюжет Инҗил иконографиясендә шактый популяр.

## Алдагы тормышы
Праваслау һәм католик тарихчылары апостол Фоманы Һиндстанда вәгазь сөйләп, христианлыкны тараткан дип саныйлар. Һинд иленең борынгы христианнарының дәвамчылары үзләрен Апостол Фома христианнары дип саный.

Күп санлы риваятьләр буенча, Фома Һиндстанда җәзалап үтерелгән. 
### Нигез салган җәмәгатьләр
* Маланкар праваслау чиркәве
* Сиро-малабар католик чиркәве
* Халдейларның Сүрия чиркәве
* Һинд праваслау чиркәве
* Яковит Сүрия христиан чиркәве
* Сиро-маланкар католик чиркәве
* Мар-Том чиркәве.

Фома нигез салган җәмәгатьләр Фәлистыйн, Месопотамия, Парфия, Хәбәшстан һәм Һиндстанда урнашкан.
## Хәтер
Апостол Фоманың калдыклары Һиндстан, Венгрия һәм Афонда бар. праваслауиеда Пасхадан соң килүче сигезенче көн Фома исеме белән аталган. Рус чиркәвендә аның хәтер көне 6 (19) октябрьдә үткәрелә.

Сан-Том утравы һәм Сан-Томе һәм Принсипи дәүләтенең башкаласы – Сан-Томе шәһәре Изге Фома хөрмәтенә аталган. 
## Сылтамалар

* «Фома» мәкаләсе , «Дөнья халыкларының мифлары» энциклопедиясе 
* Изге Апостол Фома  
* Митрополит Филарет апостол Фома турында 

Төркем:Апостоллар
Төркем:Христиан изгеләре
Төркем:Һиндстан изгеләре
Төркем:Бердәм Чиркәү изгеләре
Манси

**Ма́нси** (манс. *меньдси, моансь*) — Россиянең төньягында яшәүче аз санлы халык, Хант-Манси — Югра автономияле округының төп халкы. Хантларның иң якын тагандаш халкы. Манси телендә сөйләшәләр, ләкин актив ассимиляция сәбәпле якынча 60% рус телен куллана.

Гомуми саннары 12269 кеше (2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу буенча).

## Тел һәм әлифба
Манси теле Урал телләре гаиләсенең фин-угыр телләренең угыр төркеменә карый. Сөйләмнәр: сосьва, югары-лозьва, тавда, одна конда, пелым, вагиль, урта-лозьва, түбән-лозьва.

Манси әлифбасы 1931 елда латин әлифбасына нигезләнеп барлыкка китерелә:

A, B, D, E, F, G, H, Ꜧ, I, J, K, L, Ļ, M, N, Ņ, Ŋ, O, P, R, S, S̷, T, Ţ, U, V, Z, Ь

1937 елдан — кирилл әлифбасы нигезендә:

А, Б, В, Г, Д, Е, Ё, Ж, З, И, Й, К, Л, М, Н, Ӈ, О, П, Р, С, Т, У, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ, Ы, Ь, Э, Ю, Я

Әдәби тел сосьва диалектына нигезләнгән.

## Килеп чыгышлары һәм тарих
Этнос буларак манси җирле урал неолиты мәдәнияте кабиләләренең угыр кабиләләренең кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка киләләр.

Иң башта манси Урал тауларының көнбатыш битләрендә яшиләр, ләкин XI—XIV гасырларда комилар һәм руслар аларны Урал артына кысрыклап чыгаралар. Руслар белән беренче бәйләнешләр XI гасырга карый. XVI гасырда Себернең Россиягә кушылуы белән бергә рус колонизациясе көчәя һәм инде XVII гасырның азагында руслар саны җирле халыклар санын ашып китә. Манси тора-бара төньякка һәм көнчыгышка күченергә мәҗбүр булалар, өлешчә ассимиляциягә дучар булалар. Мансиларның этник формалашуына төрле халыкларның тәэсире була.

## Мәдәният һәм гореф-гадәтләр
Диннәре буенча православ, ләкин шулай ук шаманизм, төрле рухлар, әрвахлар, аю культы саклана. Бик бай халык-авыз иҗаты, зур үсеш алган мифология.

Манси ике экзогам фратриягә бүленәләр: Пор һәм Мось. Алар тарихи яктан килеп чыгышлары һәм йолалары буенча аерылылар. Никахлар бары тик капма-каршы фратрияләр арасында төзелә: Мось ирләре Пор хатыннарына өйләнәләр һәм киресенчә. Пор фратриясе абориген-урал халыклары токымыннан булса, Мось читтән килгән угырлар токымыннан булалар. Пор фратриясенең нәсел башлыгы булып аю санала, Мось фратриясенеке — Калтащ исемле хатын, ул каз, ана куян яки күбәләк рәвешендә күзаллана.

## Чыганаклар


Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Манси
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Хант-Манси автономияле округы
Төркем:Юкка чыгучы халыклар
Фин-угыр халыклары

**Фин-угыр халыклары** (**фин-угырлар**) — фин-угыр телләрендә сөйләшүче халыклар берлеге. Көнбатыш Себердә, Төньяк, Үзәк, Көнчыгыш Аурупада яшиләр.

## Төркемнәргә бүленеш һәм саннары
Фин-угор халыклары ике төп төркемгә аерылалар: фин һәм угыр.

Фин-угыр халыкларының гомуми саны якынча 25 миллион кеше тәшкил итә. Шулардан маҗарлар якынча 14 миллион, финнар 5 миллион, эстоннар якынча 1 миллион, мордва 843 мең, удмуртлар 637 мең, чирмешләр 604 мең кеше.

### Фин-Пермь төркеме

#### Балтыйк-буе фин төркемчәсе
* Финнар (суоми) — 6 000 000: 4 800 000 — Финляндиядә, 300 000 — Швециядә, 300 000 — АКШда.
* Эстоннар — 1 050 000: 920 000 — Эстониядә (2009), 39 763 — Финляндиядә (2012), 28 113 — Россиядә (2002), 25 509 — Швециядә (2007), 25 000 — АКШда (2000).
** Сету — 10 000: 10 000 — Эстониядә, 214 — Россиядә (2010).
* Кареллар — 120 000: 93 344 — Россиядә (2002), 20 000 — Финляндиядә.
* Вепслар — 8 240 кеше Россиядә (2002).
* Ижорлар — 700 кеше: 327 кеше — Россиядә (2002).
* Ливлар — 250—400 кеше (Латвиядә).
* Водь — 100 кеше: 73 — Россиядә (2002).

#### Саам төркемчәсе
* Саамнар — 30 000—70 000: 40 000 — Норвегиядә, 20 000 — Швециядә, 6 500 — Финляндиядә, 1,8 мең кеше — Россиядә (2010).

#### Идел буе-фин төркемчәсе
* Мордва — 744 237 Россиядә (2010)
** Мукшы — 49 624 Россиядә (2002)
** Эрзә — 84 407 Россиядә (2002)
* Чирмешләр — 547 605 Россиядә (2010)

#### Пермь төркемчәсе
* Удмуртлар — 636 906 Россиядә (2002).
* Бисермәннәр — 3 122 Россиядә (2002).
* Коми-зыряннар — 293 406 Россиядә (2002).
** Коми-ижемнар — 15 607 Россиядә (2002).
* Коми-пермяклар — 125 235 Россиядә (2002).
** Коми-язьвиннар — 5 000 Россиядә.

### Угыр төркеме

#### Дунай төркемчәсе
* Маҗарлар — 14 500 000: 9 416 015 — Маҗарстанда (2001), 1 563 081 — АКШта (2006), 1 433 073 — Румыниядә (2001), 520 528 — Словакиядә (2001), 315 510 — Канадада (2006), 293 299 — Сербиядә (2002), 156 600 — Украинада (2001).
** Сикәйләр
** Чангошлар
** Мадьяраблар
** Яслар (маҗарлар тарафыннан Урта гасырларда ассимиляцияләнгән аланнар).

#### Об төркемчәсе
* Хантлар — 28 678 кеше Россиядә (2002).
* Манси — 11 432 кеше Россиядә (2002).

## Сылтамалар
* «Уралистика» фин-угыр иҗтимагый челтәре 
* Россия Федерациясе фин-угыр мәдәни үзәге
* Бәйсез фин-угыр порталы
* «Фенно-Угриа»
* Фин-угыр халыклары мәгълүмат үзәге 
* Фин-угыр дөньясы
* Биармия

## Чыганаклар


Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Аурупа халыклары