open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муллаян Дәүләтьяров

**Муллаҗан Хәбибулла улы Дәүләтьяров** (1957 елның 2 ноябре, Ишмәмәт, Борай районы, Башкорт АССР, РСФСР, ССРБ — 2015 елның 7 июле, Наполи, Италия) — рәссам. 1995 елдан Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге әгъзасы. Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясе доценты. Башкортстан Республикасының Атказанган рәссамы (2010).

## Тормыш юлы
1957 елда Башкорт АССРның Борай районы Ишмәмәт авылында туа.

2000 елда М. Акмулла исемендеге башкорт дәүләт педагогия университетының сәнгать-графика факультетын тәмамлый.

2002 елдан башлап Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясенең дизайн кафедрасында эшли, доцент.

1995 елдан Россия Федерациясе Рәссамнар берлеге әгъзасы. «Артыш» иҗат берләшмәсе әгъзасы.

Рәссамның рәсемнәре Михаил Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музеенда (Уфа), «Мирас» Нефтекама рәсемнәр галереясендә (Нефтекама), «Янгантау» рәсемнәр галереясендә (Башкортстан Республикасының Салават районы, «Янгантау» курорты), Яр Чаллы шәһәренең рәсемнәр галереясендә саклана.

2015 елның 7 июлендә Наполи шәһәрендә (Италия) вафат була.

## Хезмәтләре
Муллаян Дәүләтьяровның рәсемнәре арасында «Халык мотивлары буенча» (1996—2003), «Авыл мотивлары» (1999—2003), «Жомга», «Бал-бабай» (1998), «Бәйрәмдә» (1998), «Әби» (1997), «Тамырлар» (1998), «Көнчыгыш мотив» (1999), «Яз» (2001), «Көз» (2001), «Иртә» (2001), «Кич» (2001), «Соры көн» (2001), «Түгәрәк күл» (2002), «Җир төше» (2003), «Түбә» (2003) кебек хезмәтләр бар.

## Күргәзмәләр
1984 елдан башлап республика, шул исәптән махсус (графика, декоратив-гамәли сәнгать), зона, региональ, Бөтенроссия, халыкара һәм чит ил күргәзмәләрендә катнаша.

Алар арасында: «Россия тарихында сайлаулар: борынгыдан безнең көннәргә кадәр» республика күргәзмәсе (2011), Италиядә «Россиядән караш» күргәзмәсе (2012).

## Бүләкләр

* Россия Рәссамнар берлеге һәм Халыкара рәссамнар федерациясенең бакыр медале.
* Башкортстан Республикасының Атказанган рәссамы (2010).

## Әдәбият

* Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов  т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
* Указ Президента РБ от 18.05.2010 № УП-250 «О присвоении почетного звания „Заслуженный художник Республики Башкортостан“ Ахметвалиеву Р. Х. и Давлетьярову М. Х.»

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Давлетьяров, Муллаян Хабибярович // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
* Давлетьяров Муллаян Хабибярович
* Давлетьяров Муллаян Хабибярович , Чуваш дәүләт сәнгать музееның рәсми сайты

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Неапольдә вафатлар
Төркем:2015 елда вафатлар
Төркем:7 июль көнне вафатлар
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:2 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Рәмзил Ишсарин

**Рәмзил Рафаил улы Ишсарин** (1975 елның 13 июне, Түбән Аллагуат авылы, Стәрлебаш районы, Башкорт АССР, ССРБ) — сәясәтче, VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасы, Дәүләт Думасының гражданлык җәмгыятен үстерү, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр мәсьәләләре комитеты әгъзасы.

## Тормыш юлы
Рәмзил Ишсарин 1975 елның 13 июнендә Башкорт АССРның Стәрлебаш районы Түбән Аллагуат авылында туа. Рами Гарипов исемендәге Башкорт республика интернат-гимназиясен тәмамлаган. 2003 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. 1999—2000 елларда Башкортостан Республикасы Министрлар Кабинеты каршындагы Яшьләр эшләре идарәсенең баш белгече булып эшли. 2000 елдан «АТ Трэйд — Башкортстан» ҖЧҖ директоры урынбасары вазыйфасын башкара. 2006—2008 елларда — «Бердәм Россия» сәяси фиркасенең Башкортстан региональ буләкчәсенең региональ башкарма комитетының яшьләр белән эшләү буенча баш белгеч.

2008—2009 елларда «„Арена“ идарәче компаниясе» ҖЧҖ генераль директоры урынбасары вазыйфасын башкара. 2009 елдан 2010 елга кадәр — «Опора России» Гомумроссия иҗтимагый оешмасының Башкортостан төбәк бүлеге рәисе урынбасары. 2010-2011 елларда — «Башкортстан Республикасының эшмәкәрлек оешмалары, төбәк ассоциацияләре берләшмәсе» коммерциячел булмаган партнерлыгы вице-президенты.

2011 елдан «Бердәм Россия» фиркасенең Башкортстан региональ булекчәсенең региональ башкарма комитетының агитация-пропаганда эше булеге җитәкчесе урынбасары вазыйфасын башкара. 2012 елдан фирка төзелеше бүлеге җитәкчесе урынбасары — бүлек башлыгы.

2014—2016 елларда — «Бердәм Россия» фиркасенең Башкортостан региональ бүлекчәсенең региональ башкарма комитеты җитәкчесе.

2016 елдан VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. «Бердәм Россия» Бөтенроссия сәяси фиркасе тарафыннан тәкъдим ителгән кандидатларның федераль исемлеге составында сайлана (11 нче региональ төркемдә алтынчы номер, Башкортостан Республикасы). «Бердәм Россия» фиркасе һәм Дәүләт Думасының гражданлык җәмгыятен үстерү, иҗтимагый һәм дини берләшмәләр мәсьәләләре комитеты әгъзасы.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында, 30 закон чыгару инициативасы һәм федераль законнар проектларына төзәтмә авторы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Ишсарин Рәмзил Рафаил улы // Дәүләт Думасының рәсми сайты;

Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1975 елда туганнар
Төркем:13 июнь көнне туганнар
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Салават Котышев

**Салават  Котышев** (13 февраль 1976 ел) — юрист, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе. Россия гражданнар авиациясе топ-менеджеры, илнең аэропорт һәм аэродромнар челтәре үсеше инициаторы. 2008-2011 елларда «Уфа» халыкара аэропортының, 2014 елдан «Калуга» халыкара аэропортының генераль директоры. Башкортстан Республикасының атказанган юристы (2010), II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены кавалеры (2019).

## Биографиясе
Салават Котышев 1976 елның 13 февралендә Үзбәк ССРның башкаласы Ташкентта туган.

2000 елда Башкорт дәүләт университетынының юридик факультетын тәмамлый.

2002 елда Башкорт дәүләт университетының Хокук институтында аспирантура тәмамлый.

2003 елдан алып Башкортстан Республикасы Җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министрлыгының хокук тәэминат бүлегендә начальник,  баш белгеч булып эшли.

2005 елда Дәүләт милке белән идарә итү буенча Федераль агентлыкның Башкортстан Республикасындагы территориаль идарәсе җитәкчесе урынбасары итеп тәгаенләнә.

2010 елда Гражданнар авиациясе академиясен (Санкт-Петербург), Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс академиясен тәмамлый

2008-2011 елларда «Уфа» халыкара аэропортын җитәкли, 2011 елдан «Ермолин» халыкара аэропортының идарәсе компаниясендә җитәкче була, 2014 елдан — „Калуга“ халыкара аэропорты» АҖ генераль директоры итеп тәгаенләнә.

2009-2010 елларда Россиядә тәүге тапкыр төбәк пассажирлар авиациясен тергезү проектының инициаторы була, Башкортстан Республикасында Нефтекама, Сибай аэродромнарын реконструкцияли.

2011 елның 2 февралендә Салават Котышев Мисырдагы Революция (2011-2013) чуалышлары вакытында рәсәйлеләрне туган иленә кайтару экпедициясен җитәкли.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Котышев Салават Шәйхелислам улы җитәкчелек иткән дәвердә «Уфа халыкара аэропорты» «Интенсив үсүче аэропорт» номинациясендә «БДБ илләренең иң яхшы аэропорты» булып таныла, шулай ук аэропортка транспорт тармагындагы Милли җәмәгать премиясе тапшырыла.

Салават Котошов «Хәрби хезмәт өчен», «Кавказдагы хезмәте өчен», «Хәрби хәрәкәтләр ветераны», Жуков медале, «Транспорт милициясенә 90 ел» медальләре белән бүләкләнә, «Мактаулы геодезист» мактаулы исеменә лаек була.

* Башкортстан Республикасы Президентының 15.07.2010 N УП указына ярашлы Салават Котошовка «Башкортстан Республикасының атказанган юристы» исеме бирелә.
* РФ Президенты Указы белән (№ 622, 27 декабрь 2019 й.) С. Ш.Котошов Икенче дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены белән бүләкләнәhttp://docs.cntd.ru/document/564088643

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Салават Кутушев запускать аэропорт в Калуге. mkset.ru 
* Самолет вылетел из Уфы в Каир за российскими студентами. РИА Новости

Төркем:13 февраль көнне туганнар
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Ташкәнттә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Гафифә Корбанова

**Гафифә Корбанова**  (11 сентябрь 1930 ел — 14 сентябрь 2008 ) — партия органнары хезмәткәре һәм җәмәгать эшлеклесе. Башкорт АССР  мәктәбенең атказанган укытучысы (1965). Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1971). Зарипов Айрат Янчура улының әнисе.

## Биографиясе
Гафифә Мәгафур кызы Корбанова 1930 елның 11 сентябрендә БАССРның Дуван-Мәчетле районында (хәзерге Башкортстан Республикасының Мәчетле районы) туган.

* 1952 ел Мәсәгуть укытучылар институтын тәмамлаган;
* 1958 ел Башкорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлаган;
* 1952-1955 еллар Зиянчура районының Баеш урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы;
* 1955-1972 еллар Мәчетле районының Ләмәз-Тамак урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укытучысы;
* 1972-1985 еллар КПСС-ның Мәчетле район комитеты сәркатибе;
* 1986-2005 еллар Мәчетле районының хатын-кыз оешмасы җитәкчесе.
* 2008 елның 14 сентябрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1965)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1971);
* "1941-1945 елларда  Бөек Ватан сугышында фидакяр эшчәнлеге өчен" медале (1948)
* "Хезмәт казанышлары өчен" (В. И. Ленинның тууына 100 ел тулуга багышланган) медале (1970)
* "Хезмәт ветераны" медале (1984).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:14 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:11 сентябрь көнне туганнар
Галимҗан Кәримов

**Галимҗан Кәримов** (15 март 1952 ел) — укытучы, журналист, партия органнары хезмәткәре, җәмәгать эшлеклесе. 1988 елдан СССР Журналистлар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Галимҗан Тимербай улы Кәримов 1952 елның 15 мартында Башкорт АССРның Мәчетле районы Исәнбай авылында туган.

1977 елда Башкорт дәүләт университетының тарих факультетын, ә 1990 елда ССРБ Оборона министрлыгының «Выстрел» югары офицерлар курсын тәмамлый. Шулай ук Башкортстан авыл хуҗалыгы, Урал социаль—сәяси институтларында белем ала.

Хезмәт юлын 1968 елда Яңа Мишәр урта мәктәбендә башлый,башта хезмәткәр,  аннары шушында ук балалар укыта. 1973—1975 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә. 1975-1978 елларда Яңа Мишәр урта мәктәбендә укытучы булып эшли.

1978 елның июнь аенда КПССның Мәчетле район комитетына инструктор итеп эшкә алына, 1980 елның февраль аенда райкомның пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире итеп була. 1984 елның февралендә «Әй» совхозының фирка комитеты секретаре итеп сайлана.

1978 елның маенда «Коммунист» район гәзитенең мөхәррире итеп тәгаенләнә. 1988 елның ноябрь аенда партия район комитеты секретаре, 1941 елда беренче  секретарь итеп сайлана. 1992 елда «Безнең тормыш» гәзите мөхәррире итеп тәгаенләнә.

2000—2007 елларда «Урал» телестудиясе директоры, 2007—2010 елларда «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясе хәбәрчесе булып эшли. 2010 елда Мәчетле районы хакимиятендә баш белгеч булып эшли.

## Җәмәгать эшлеклесе
Район һәм авыл Советларының берничә чакырылыш депутаты була, вакытында күп кенә район күләмендәге җәмәгать оешмаларын җитәкли.

Журналистика өлкәсендә дә актив эшли. Ул язган мәкаләләр, очерклар 1964 елдан район, республика газеталары битләрендә басылып килә.

## Бүләкләре

* «Бөтенрусия халык исәбен алудагы хезмәтләре өчен» медале (2002)
* «2006 елдагы Бөтенрусия авыл хуҗалыгы исәбен алуда актив катнашканы өчен» билгесе (2006)

## Китаплары

* Еллар, юллар буйлап... Әдәби әсәрләр җыентыгы. — Уфа: Матбугат дөньясы, 2017. — 254 бит.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Мечетлинский район Республики Башкортостан: энциклопедия / Редкол.: Ю. Ю. Султанов (гл.ред.), Н. Ф. Ахкамова (сост.), Г. К. Бикташева (отв.ред.) и др. — Уфа: Мир печати, 2010. — 284 с.:илл. ISBN 978-5-9613-0148-9

Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәчетле районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:15 март көнне туганнар
Рөстәм Кәбиров

**Рөстәм Кәбиров** (30 октябрь 1948 ел) — ботаник. Биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992). Россия Федерациясе югары профессиональ белем бирүнең почетлы хезмәткәре (2007).

## Биографиясе
Кәбиров Рөстәм Рәшәт улы 1948 елның 30 октябрендә Уфа шәһәрендә туган.1971 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Диплом алганнан соң,1972-1973 елларда Уфаның 4‑нче дәваханасында эшли. 1976 елдан Башкорт дәүләт педагогия университетында укыта, 1992-2014 елларда ботаника, биоэкология һәм ландшафны проектлау кафедрасы мөдире була.

## Фәнни эшчәнлеге
Рөстәм Рәсшәт улы тарафыннан Урал төбәгенең туфрак һәм кар ятмасының агулы булуын билгеләү өчен тест-система эшләнә. Ул Уфа, Стәрлетамак калалары өчен аларның агулылык карталарын төзи. Нефть чыгару сәнәгатендә кулланылган химик матдәләрнең агулы булуын бәяли. Рөстәм Рәсшәт улы Кәбиров 200‑гә якын фәнни хезмәт, 5 уйлап табу авторы.

## Хезмәтләре

** Альготестирование и альгоиндикация (методические аспекты, практическое использование). Уфа, 1995;
** Популяционная альгология. Өфө, 2008 (автордаш);
** Флора и синтаксономия почвенных водорослей и цианобактерий урбанизированных территорий. Уфа, 2011  (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* "Россия Федерациясе югары профессиональ белем бирүнең почетлы хезмәткәре (2007).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* []BN 978-5-88185-143-9.]

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:30 октябрь көнне туганнар
Сергей Ковалёв (1958)

**Сергей Ковалев** (30 октябрь 1958 ел) — геолог, югары уку йорты укытучысы. Геология-минералогия фәннәре докторы (2005).

## Биографиясе
Сергей Григорьевич Ковалев 1958 елның 30 октябрендә Башкорт АССРның Уфа районы Шакша станциясе бистәсендә (хәзер Уфа шәһәре эчендә) туган. 1984 елда Башкорт дәүләт университетын географ, геоморфолог һөнәре буенча тәмамлаган. 1980 елдан алып Геология институтында эшли: 1994 елдан бирле өлкән гыйльми хезмәткәр вазыйфасында, 2008 елдан алып магматизм һәм метаморфизм лабораториясе җитәкчесе, 2012 елдан — фәнни эшләр буенча директор урынбасары һәм баш  гыйльми хезмәткәр; бер үк  вакытта 2002-2012 елларда. Уфа дәүләт икътисад һәм сервис университетында укыта, 2008 елдан бирле Башкорт дәүләт педагогия университетында эшли, 2012-2013 елларда БДУ-да укыта. 1990 елда «Дифференцированные диабаз-пикритовые комплексы западного склона Южного Урала» темасы буенча Мәскәү дәүләт университетында (петрография кафедрасы) кандидатлык диссертациясе яклый. 2005 елда «Рифтогенные процессы в истории развития Южного Урала (динамика формирования структурно-вещественных комплексов и их геохимическая специализация)» темасы буенча Екатеринбургта докторлык диссертациясе яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге Уралның кембрий алды магматик токымнары петрологиясенә һәм асыл  металлар металлогениясенә багышланган. С. Г. Ковалев тарафыннан Көньяк Уралның көнбатыш битләвенең рифейдагы геодинамик үсеше моделе төзелгән.

Нәшер ителгән фәнни эшләренең саны – 283 (12 монография һәм 5 уку әсбабы).

**Төп гыйльми хезмәтләре:**

Полезные ископаемые Республики Башкортостан (железные руды). Уфа, 2008 (автордаш);

Белорецкий метафорический комплекс. Уфа, 2009 (автордаш);

Генезис сульфатов и сульфидов в нижнерифейских отложениях Камско-Бельского авлакогена и Башкирского мегантиклинория. Уфа, 2009 (автордаш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ковалёв Сергей Григорьевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Сотрудники
* Истина
* База данных «Картотека публикаций авторов МГТУ им. Н.Э. Баумана»
*

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:30 октябрь көнне туганнар
Төркем:Геологлар
Юрий Муринов

**Юрий Муринов** (4 март 1942 ел) — СССР һәм Россия галиме һәм физик химия укытучысы, химия фәннәре докторы (1982), профессор (1986). Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе лауреаты(1992), Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1985).

## Биографиясе
Юрий Ильич Муринов 1942 елның 4 мартында Башкорт АССРның Уфа шәһәрендә туа.

1958-1963 елларда Башкорт дәүләт университетының Химия факультетында Физик һәм аналитик химия кафедрасында укый һәм, аны уңышлы тәмамлап, физик-химик һөнәрен алып чыга.

1967 елда Россия  Фәннәр академиясенең Уфа федераль тикшеренүләр үзәгенең Органик химия институтында фәнни эшчәнлек белән шөгыльләнә башлый: 1967-1982 елларда — гыйльми хезмәткәр һәм өлкән гыйльми хезмәткәр.

1982-2019 елларда утыз җиде еллап Ю. И. Муринов Россия Фәннәр академиясенең Уфа федераль тикшеренүләр үзәгенең Органик химия институтында Координацион химия лабораториясе мөдире. Төп эшчәнлегеннән тыш Башкорт дәүләт университетының химия факультетында укыта: 1985-1990 елларда — органик булмаган химия кафедрасы мөдире, 1990 елдан — шушы кафедра профессоры. Ю. И. Мурановның төп фәнни эшчәнлеге термодинамика һәм полидентат органик берләшмәләрнең экстракцион-сорбцион тигезлектә реакция  сәләте механизмнарын өйрәнү өлкәсендәге фундаменталь тикшеренүләргә бәйле.

1970 елда Ю.И. Муринов — химия фәннәре кандидаты, 1982 елда химия фәннәре докторы була. 1986 елда аңа профессор исеме бирелә.

Ю. И. Муринов җитәкчелегендә һәм аның турыдан туры  катнашлыгында медицина һәм ветеринария (умартачылык, терлекчелек), авыл хуҗалыгы (теплица үсемлекләре үстерү һәм яшелчәчелек) өлкәсендә дару препаратлары җитештерү өчен бик күп санлы тикшерүләр  үткәрелә. Ю. И. Муринов дәвалау препаратлары җитештерү өлкәсендәге казанышлары өчен  ССРБ ВДНХ-сының алтын һәм көмеш медальләренә лаек була Ул алты йөздән артык  фәнни эш, шул исәптән берничә монография, егерме биш патент һәм уйлап табу авторы. Аның катнашлыгында өч докторлык һәм егерме өч кандидатлык диссертациясе әзерләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
1985 елда Башкорт АССР Югары Советы Президиумы Указы белән «Фәнни эшчәнлектәге казанышлары өчен» Юрий Ильич Муринов Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе исеменә лаек була.

1993 елның 28 мартында Россия Федерациясе Президенты Указы белән Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясенә лаек була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Муринов Юрий Ильич // Башкорт энциклопедиясе. —  уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:4 март көнне туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ВДНХ алтын медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанда туганнар
Радмир Мурзагалин

**Радмир Мурзагалин**  (23 февраль 1958 ел) — тележурналист. Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1997). Журналистлар берлеге әгъзасы (1986). Ш. Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (1993).

## Биографиясе
Радмир Дамир улы Мурзагалин 1958 елның 23 февралендә БАССРның Баймак районы Бәхтегәрәй авылында туган. 1981 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый һәм «Башкортстан» телерадиокомпаниясендә эшли башлый, биредә хезмәт иткән дәвердә төрле вазифалар били, профессиональ һәм иҗади яктан үсә: 1986 елдан — өлкән мөхәррир, 1992 елдан — иҗади берләшмә җитәкчесе, 1999 елдан — ТВ мәгълүмат программаларының баш белгеч координаторы, 2000 елдан мәгълүмат музыкаль радиотапшырулар программасының баш мөхәррире. 2002 елдан алып «Башкортстан» ТРК ДУП-ында: мәгълүмат музыкаль радиотапшырулар программасының баш мөхәррире, 2003 елдан — реклама мәгълүмат үзәгенең баш белгече.

2007 елда «Век» җаваплылыгы чикләнгән ширкәтенә (Уфа) бүлек начальнигы итеп тәгаенләнә.

Радмир Мурзагалин иҗтимагый-сәяси һәм социаль темаларга телевизион тапшырулар авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1997)

Ш. Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты (1993)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
/ Мурзагалин Радмир Дамир улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:23 февраль көнне туганнар
Айрат Әхмәтшин

**Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы** (1949 елның 4 декабре, Уфа, ССРБ) — курчакчы актёр, режиссёр һәм педагог. Россиянең (2004) һәм БАССРның (1985) Халык артисты, Россия Федерациясенең (1991) һәм БАССРның (1978) атказанган артисты.

## Тормыш юлы
Әхмәтшин Айрат Әкрәм улы 1949 елның 4 декабрендә Уфада туган. Әтисе Әкрам Әхмәтгәрәй улы, Бөек Ватан сугышы башланганда Ленинград хәрби округында хезмәт итә. Әнисе, Евдокия Яковлевна блокадалы Ленинградта өч кечкенә бала белән кала, аннан аларны тылга «Тормыш юлы» буенча алып китә.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1966 елдан Айрат Әхмәтшин Башкорт курчак театрының рус труппасында сәхнәне монтажлаучы, аннары артист булып эшли.

Режиссёр буларак 1984 елда Орловның «Алтын чебиләр» спектакле белән дебют ясый. Г. Б. Остерның «Аулак тыкрыклар буенча кисәкләр» (1990), Е. Я. Тараховскаяның «Чуртан кушуы буенча» (1997) спектакльләрен куя.

Артист һәм режиссер булып эшләгәндә үк укуын дәвам итә. 1991 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (Г. Г. Гыйләҗев курсы), 1994 елда — Сәнгать һәм мәдәният эшлеклеләрен яңадан әзерләү буенча Россия институтын (Мәскәү, 1994; 80 нче елларда Мәскәүгә күчеп килгән һәм анда «Тылсымлы лампа» курчак театрын оештырган В. М. Штейн курсы) тәмамлый.

Айрат Әхмәтшин 1991—1994 елларда һәм 2011 елдан Башкорт курчак театрының баш режиссёры булып эшли. 1987—1998 елларда Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта.

1980 елдан Театр әһелләре берлеге әгъзасы.

Хәзерге вакытта актёрлык осталыгы һәм курчак ясау буенча мастер-класслар бирә.

## Спектакльләрдә рольләр
Спектакльләрдә түбәндәге рольләрне башкаручы: Сабир һәм Тарахан (С. В. Волков Кривушиның «Алтын роза»сында; дебют, 1966), Лис Лаврентий (У. Дюланың «“Үрдәкләр йортының" сере»), Кощей (Н. В. Гернетның «Бака патша кызы»), Джоль король (В.Фильпот әсәре), Бүре (В. Н. Орловның «Алтын чебиләр»), Фәрештә Иблис (И. В. Штокның «Илаһи комедия»), Курчак (М. Кәримнең «Утны ташлама, Прометей!» әсәреннән Гермес), шулай ук «тере план» рольләрдә: Ч. Т. Айтматовның повесте буенча А. Б. Барановның «Ак пароход»ында Әти һәм Кулубәк, Кинес (Аристофанның «Лисистрат»), Диктатор (М. Кәримнең «Диктаторга ат»).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* СССРда Польша (1976) һәм Венгрия (1979) драматургиясе фестивальләре дипломанты
* 1978 ― Башкортстан АССРның атказанган артисты
* 1985 ― Башкортстан АССРның халык артисты 
* 1991 ― РСФСР атказанган артисты
* 2004 ― Россия Федерациясенең халык артисты
* 2025 ― «Алтын битлек» премиясе ― *сәнгать үсешенә зур өлеш керткән өчен*
 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Самигуллина Р.А. От Петрушки к Прометею. Уфа, 1994.
* Заяц Ю. В., М.С.Фаттахутдинова. АХМЕТШИН Айрат Акрамович  // Башкирская Энциклопедия / Пред. науч.‑ред. совета и гл. ред. М. А. Ильгамов. — ГАУН РБ “Башкирская энциклопедия”, 2019. — .

## Сылтамалар

* Курс актерского мастерства | Мастер-класс Айрат Ахметшин
* Айрат Ахметшин – кукольных дел мастер

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:4 декабрь көнне туганнар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Владимир Латыйпов-Догадов

**Владимир Геннадьевич Латыйпов-Догадов** (1962 елның 22 апреле, Октябрьски, Башкорт АССР, ССРБ) — Башкортостан Республикасының рус академия драма театры артисты. Башкортстан Республикасының халык артисты (2004).

## Тормыш юлы
1962 елның 22 апрелендә Башкорт АССРның Октябрьски шәһәрендә дөньяга килә.

1983 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (атказанган сәнгать эшлеклесе П. Р. Мельниченко курсы) тәмамлый.

1983 елдан Башкортостан Республикасы дәүләт академия рус драма театры актёры булып эшли.

1990 елдан Владимир Геннадьевич Башкортстанның Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы булып тора.

## Спектакльләрдә рольләр
Владимир Латыйпов-Догадов спектакльләрдә түбәндәге рольләрне башкара: Елеся (А. Н. Островскийның «Тиен дә юки иде, кинәт алтын»), Собачкин (Н. В. Гогольнең «Петербург повестьлары» буенча А. Поламишевның «Ах, Невский!..»), Редькин (А. Козловскийның «Эффект Редькина»), Пашка Остапчук (Б. Васильевның «Иртәгә сугыш булган»), Володька-лейтенант (В. Кондратьевның «Яралану буенча ял»), Дрозд (Э. Ростанның «Шантеклер»), Кеше-улы (Л. Сальвэрның «Чебеннәр көче»), Тригорин (А. П. Чеховның «Чайка»), Эдмунд Кин (Г. Горин «Мәңгелеккә чакырам, Галиҗәнап»), Тюрянинов (А. Сумбатов-Южинның «Лачын һәм каргалар»), Ардальон Передонов (Ф. Сологубның «Кечкенә җен» романы буенча В. Семеновскийның «Җанвар») һәм башкалар.

## Бүләкләр

* Россия Федерациясенең атказанган артисты (2007);
* Башкортстан Республикасының халык артисты;
* «Редькин эффекты» спектаклендәге Редькин роле өчен А. Мөбарәков исемендәге Башкортстан Республикасы Театр әһелләре берлеге премиясе (1989);
* Г. Сәләм исемендәге Комсомол премиясе — рольләр җыелмасы өчен (1990);
* «Театр актёрлары җырлый» Республика телевизион конкурсы дипломы (1994);
* «Иң яхшы дуэт өчен» призы (Т. М. Гарипов белән берлектә — Кин IV һәм Георг IV «Мәңгелеккә чакырам, Галиҗәнап» спектаклендә) «Театр язы» Республика Фестивалендә (Салават, 2003);
* «Матбугат-2002» (Уфа) рейтингы буенча «Икенче пландагы иң яхшы ир-ат роле» призы («Лачын һәм каргалар» спектаклендәге Тюрянинов роле өчен);
* «Җанвар» спектаклендә Ардальон Передонов роле өчен «Чикләрсез театр» Халыкара фестиваленең жюри призы (Магнитогорск, 2005);
* «Матбугат-2005» рейтингы буенча (Уфа) «Иң яхшы ир-ат роле» призы («Бакчачылар» спектаклендә Басов роле, «Җанвар» спектаклендә Передонов роле, «Венеция игезәкләре» спектаклендәге Тонино һәм Дзанеттоның рольләре өчен);
* «Матбугат-2009» (Уфа) рейтингы буенча «Иң яхшы дуэт» номинациясендә приз (И. Агашкова белән бергә — «Күкләр музыкасы» спектаклендә Джордж һәм Шарлотта Хэй рольләре өчен).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* ''Абросимова Т. П.'' Латыпов-Догадов Владимир Геннадьевич.// Статья в Башкирской энциклопедии.

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Октябрьскида туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:22 апрель көнне туганнар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Эмиль Мусин

**Эмиль Мусин**  (2 март 1968 ел) — журналист, 2006 елдан Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының Журналистар берлекләре  әгъзасы, Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2011), 2001 елдан «Туймазинский вестник» иҗтимагый-сәяси газета хезмәткәре.

## Биографиясе
Эмиль Марат улы Мусин 1968 елның 2 мартында Үзбәк ССРның Кашкадарья өлкәсе Шәһресәбз шәһәрендә туган. 1992 елда «Филолог. Журналист» һөнәрләре буенча Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлаган.

Хезмәт эшчәнлеген 1992 елда Кызыл Кама районында нәшер ителгән «Земляки» журналында социаль тормыш бүлеге хәбәрчесе булып башлый. Аннары Бәләбәй районы һәм Бәләбәй шәһәренең гомуми иҗтимагый-сәяси гәзите «Белебеевские известия»дә иҗтимагый-сәяси бүлек хәбәрчесе була.

1994 елда Бәләбәйдә муниципаль телекомпания оештыра һәм аның белән 1997 елга кадәр җитәкчелек итә.

Дүрт ел (1997-2001) Бәләбәй гимназиясендә тарих укытучысы булып эшләгәннән соң,  Туймазы шәһәре һәм районының «Туймазинский вестник» иҗтимагый-сәяси гәзитенә чакырыла һәм бүген дә шунда эшли, икътисад бүлеге хәбәрчесе, икътисад һәм хокук буенча күзәтүче.

## Кайбер мәкаләләре

* Либерально-протестный нигилизм в соцсетях Башкирии достиг абсурда. Сетевое издание «Общественная электронная газета». 16 июля 2020 года 

## Казанышлары
2019 елда дөнья күргән материаллары белән республика конкурсында катнашып, «Кулланучылар хокукларын яклау мәсьәләләрен иң яхшы яктырту» номинациясендә 3-нче урын яулаган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2011)
* «Кулланучылар хокукларын яклау мәсьәләләрен иң яхшы яктырту» республика конкурсы җиңүчесе (3-нче урын; 2020).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Мусин Эмиль Марат улы — Башкорт энциклопедиясе 

## Сылтамалар

* Пресс-служба Правительства Республики Башкортостан 19.10.2011.Вручены премии имени Шагита Худайбердина.  Правительство Республики Башкортостан.Официальный сайт. 10 октябрь 2016 сыналган.
* Кугарчинская централизованная библиотечная система. Официальный сайт. Лауреаты премии им. Ш.Худайбердина
* Сетевое издание «Общественная электронная газета». Официальный сайт. // Люди // Мусин Эмиль

Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1968 елда туганнар
Төркем:2 март көнне туганнар
Айрат Мәмлиев

**Айрат Мәмлиев** (6 гыйнвар 1940 ел) — галим-физик. Физика‑математика фәннәре докторы (2004). 2-нче дәрәҗә «Ватан алдында күрсәткән хезмәтләре өчен» ордены медале иясе (2011).

## Биографиясе
Мәмлиев Айрат Хәбиб улы 1940 елның 6 гыйнварында Уфа шәһәрендә туган.

1963 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Диплом алганнан соң,  Органик химия институтында хезмәт юлын башлый. 1978 елдан  СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалы физика һәм математика бүлегендә гыйльми хезмәткәр булып эшли. 1980 елдан өлкән гыйльми хезмәткәр. 1994 елдан Молекулалар һәм кристаллар физикасы институтында гыйльми хезмәткәр, шул исәптән 1999-2013 елларда лаборатория мөдире булып эшлиISBN 978-5-88185-143-9.

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Физиклар
Валерий Майстренко

**Валерий  Майстренко **(8 сентябрь  1947 ел) — галим-химик, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2006), химия фәннәре докторы (1990), профессор (1992), Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2001).

## Биография
Валерий Николаевич Майстренко 1947 елның 8 сентябрендә БАССРның Кырмыскалы районы Новиковка авылында туа.

1970 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

## Хезмәт эшчәнлеге

1975-1996 елларда — БДУ-ның химия факультетында ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор, кафедра мөдире, декан.
1996 елдан — Башкортстан Республикасы Яшәеш хәвефсезлеге гыйльми-тикшеренү институты директоры; Сорос профессоры; Россиянең үтә сәләтле галимнәренә бирелә торган Президент стипендиясе стипендиаты. Тирә-як мохитнең пычрануы буенча Сорос фонды эксперты. 
1996 елдан — Башкортстан Республикасы Яшәеш хәвефсезлеге гыйльми-тикшеренү институты директоры.

Майстренконың гыйльми эшчәнлек даирәсе: аналитик экология. Ул табигать һәм сәнәгать объектларында токсик металларны, диоксиннарны һәм башка органик берләшмәләрне; табигый мохитләрдә югары нәтиҗәле электрохимик берләшмәләрне билгеләү ысулларын эшләгән; хлорорганик синтез территорияләренең һәм предприятиеләренең диоксиннар белән пычрануына бәяләү үткәргән һәм аларның тирә-як мохиткә таралуын киметү буенча технологик чишелешләр эшләгән; федерация субъекты территориясендә табигать һәм техноген һәлакәтләр хәвефе күләме буенча районнарга бүлү үткәргән.

Валерий Николаевич Россия Фәннәр академиясе Урал  бүлекчәсенең Аналитик химия буенча гыйльми советына, Башкортстан Республикасы  Фәннәр академиясенең Экология һәм табигатьне файдалану  буенча гыйльми советына, республиканың «Диоксин», «Башкортстан экологиясе», «Гадәттән тыш хәлләрнең элемтәләрен искәртү һәм бетерү» программаларына җитәкчелек итә.  «Башкирский экологический хәбәрче» журналының баш мөхәррире (1998 елдан).

В. Н. Майстренконың укучылары арасында 2 фән докторы һәм 17 фән кандидаты бар.

## Хезмәтләре
Майстренко Валерий Николаевич — 300-дән артык гыйльми хезмәт, шул исәптән 7 монография, 12 патент һәм авторлык танытмасы авторы.
* Основы современного электрохимического анализа. — М.: Мир, 2003 (автордаш).
* Эколого-аналитический мониторинг стойких органических загрязнителей. — М.: БИНОМ, 2004(автордаш).
* Модифицированные электроды для вольтамперометрии в химии, биологии и медицине. — М.: БИНОМ, 2009.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2001).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Кто есть кто в Республике Башкортостан. — Уфа: Башкортостан, 1995.
* Кто есть кто в российской аналитической химии. Доктора наук. — М.: Издательство ЛКИ, 2008.

## Сылтамалар

* Майстренко Валерий Николаевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Майстренко Валерий Николаевич

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Барый Кинҗәгулов

{{Башка мәгънәләр|төр=фамилия| Кинҗәгулов
= Биографиясе ==
Барый Исмай улы Кинҗәголов 1948 елның 1 июнендә Башкорт АССРның Кырмыскалы районы Иске Янбәк авылында туган.

Милләте башкорт, югары белемле — 1971 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган.

Хезмәт юлын 1971 елда урта мәктәп директоры урынбасары булып башлый, аннары мәктәп директоры, Гафури районының халык мәгарифе бүлеге мөдире булып эшли.

1982-1985 елларда Гафури район советы башкарма комитеты рәисе урынбасары.

1985 елда район башкарма комитеты җитәкчесе.

1991 елдан Гафури районы халык депутатлары башкарма комитеты рәисе — Гафури районы администрациясе башлыгы.

Гафури районы 193-нче Красноусол сайлау округыннан Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан  Республикасы Югары Советының халык мәгарифе, фән, мәдәният, милли һәм интернациональ традицияләр, тарихи мирасны саклау мәсьәләләре буенча комиссия әгъзасы.

1996 елдан Башкортстан Үзәк сайлау комиссиясе рәисе булып 12 ел эшли.

2018 елның 25 июнендә вафат була.

## Шулай ук карагыз

* БАССР-ның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Сылтамалар

* Кинҗәгулов Барый Исмай улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* 12 созыв (БАССР)

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:25 июнь көнне вафатлар
Төркем:Кырмыскалы районында туганнар
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:1 июнь көнне туганнар
Азат Камалов

**Азат Әхмәдулла улы Камалов** (1 декабрь 1937 ел — 23 апрель 2007 ел) — СССР һәм Россия филологы, башкорт тел белгече, филология фәннәре докторы, башкорт топонимикасы өлкәсендәге белгеч.

## Тормыш юлы
Азат Әхмәдулла улы Камалов 1937 елның 1 декабрендә Башкорт АССРның элекке Матрай районы (хәзерге Башкортстан Республикасының Җылаер районы) Ямансаз авылында туган.

1964 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

1967-1990 елларда Тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли (1972 елдан — өлкән хезмәткәр).

1990-1992 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында укыта.

1992-1996 елларда Башкортстан мәгариф хезмәткәрләренең квалификациясен күтәрү институтында эшли.

1996 елда Россия Федерациясенең Милли мәгариф мәсьәләләре институтының Башкортстан филиалында тикшеренүче вазифасын башкара.

1997-2005 елларда М.Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында укыта, 1999-2004 елларда филология кафедрасы мөдире булып эшли.

2007 елның 23 апрелендә Уфада вафат була.

## Гыйльми эшчәнлеге
Азат Камалов — башкорт топонимикасы буенча 80-нән артык фәнни хезмәт авторы. Топонимика фәне белән дүрт дистә елга якын шөгыльләнү нәтиҗәсендә  атамалар тарихы һәм этимологиясе хакында күп мәкаләләр, китаплар яза. Ул гыйльми-тикшеренү эшләрендә Башкортстан Республикасының ойконимиясен, гидронимиясен һәм оронимиясен тикшерүгә зур урын бирә. Башкорт топонимнарын башка төрки телләр, фин-угыр телләре һәм иран телләре белән чагыштырып өйрәнә.

Азат Камаловның гыйльми хезмәтләрендә башкортларның этногенезы, кабилә-ыру составы, хәрби-сәяси оешмалары, тамгалары турында бай мәгълүматлар бирелә. «Атайсал» (2001) китабы мисалында бу аеруча ачык күренә.

Азат Камалов — югары уку йортлары студентлары, мәктәп укучылары өчен уку кулланмалары авторы буларак та яхшы билгеле галим.

## Хезмәтләре

* Башкорт АССРның топонимнар сүзлеге (Словарь топонимов Башкирской АССР). — Уфа: Башкнигоиздат, 1980. — 200 с. Автордаш.
* Башкирская топонимия. — Уфа: Китап, 1994. — 302 с.
* Башкирские географические термины и топонимия. — Уфа: Китап, 1997. 383 с.
* Атайсал. — Уфа: Китап, 2001. — 544 бит. Автордаш.
* Башкорт теленең тарихи-этимологик топонимик сүзлеге. — Уфа: Китап, 2007. — 332 бит. Автордаш.
* Башкортстан Республикасының топонимнар сүзлеге (Словарь топонимов Республики Башкортостан). — Уфа: Китап, 2002. — 254 с. Автордаш.

## Чыганаклар

* Башкирская энциклопедия. Том 3. — Уфа, «Башкирская энциклопедия», 2007. С. 290-291.

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:1 декабрь көнне туганнар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:23 апрель көнне вафатлар
Ирнә

**Ирнә** ― күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Ирнә ― Зәй районындагы юкка чыгу стадиясендәге авыл.
## Гидроним
* Ирнә ― Урман Зәе елгасының җирле атамасы.
* Кече Ирнә
## Башкалар
* «Кызыл Ирнә» ― Зәй районы Апач авылында 1950 елга кадәр гамәлдә булган күмәк хуҗалык.

Төркем:Топонимнар
Исхак Янбәков

**Янбәков Исхак Шәйхетдин(башка чыганакта Шәйхислам) улы** (1907 ел — 6 июль 1942 ел) — Совет-фин, Бөек Ватан сугышларында катнашучы. 112-нче Башкорт кавалерия дивизиясенең 275-нче  кавалерия полкы артиллерия батареясы командиры. Политрук.

## Биографиясе
Исхак Шәйхетдин улы Янбәков 1907 елда Башкортстанның Баймак районы Чыңгыз авылында ярлы гаиләдә туган. Бәләбәй татар-башкорт педагогия техникумын (1930), Уфада К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын (1935) тәмамлый.

Баймак мәгариф системасына зур өлеш керткән шәхес: 1930 елдан — Баймак башлангыч терәк, Бәхтегәрәй башлангыч мәктәпләре мөдире, 1932 елдан — Татлыбай коммунистик яшьләре мәктәбе, 1935 елдан — Иске Сибай, 1940 елдан 1-нче Эткол крестьян  яшьләре мәктәпләрендә укытучы һәм директор булып эшли.

1939-1940 елларда совет-фин сугышында катнаша.

Бөек Ватан сугышы башлангач, БАССР-ның Баймак районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армиягә алына. Ссугышка, хатыны Хәернисаны һәм балаларын калдырып, 1-нче Эткол авылыннан китә. 112-нче Башкорт кавалерия дивизиясендә 275-нче кавалерия полкы артиллерия батареясы командиры, аннары сәяси мәсьәләләр буенча комиссар урынбасары — политрук була. Гаиләсенә соңгы хатын 1942 елның 3 июлендә яза, 6 июльдә Курск өлкәсе (хәзер Липецк өлкәсе) Тербун районындагы каты сугышларның берсендә батырларча  һәлак була. Шушы ук районның Борки авылында җирләнә.

Сугышчы һәм курайчы Исхак Янбәковның исеме 112-нче Башкорт дивизиясе комиссары С. Р. Әлибаевның «Көндәлек битләреннән» китабында берничә тапкыр телгә алына.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* С. Р. Әлибаев. Көндәлек битләреннән. (Комиссар язмалары)

## Видеоязмалар

#  «УТЛЫ ЕЛЛАР АВАЗЫ». Стәрлетамак драма театры артисы Әлфинур Газимова уҡый.

## Сылтамалар

** http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/38-lichnyj-sostav-divizii/bukva-ya/254-yanbekov-iskhak-shajkhetdinovich?Itemid=104Список погибших
** ЯНБЕКОВ Исхак Шайхетдинович. Шаймуратовцы

Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:6 июль көнне вафатлар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1907 елда туганнар
Дәүләтьяров

**Дәүләтьяров** ― фамилия.
* Әхмәтсафа Дәүләтьяров (1905―1938), Татарстан АССР ХКШ рәисе (1937).
* Муллаян Дәүләтьяров (1957—2015) — рәссам, доцент, БР атказанган рәссамы (2010).
* Ренат Дәүләтьяров (1961), кинорежиссер, кинопродюсер һәм сценарий авторы. Россия продюсерлары гильдиясе президенты.

Төркем:Фамилияләр
Харрас Йосыпов

**Харрас   Йосыпов** (1 март 1928 ел — 12 февраль 2006 ел) — башкорт тел белгече, педагог, югары мәктәп укытучысы. Филология фәннәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атказанган укытучысы (1988), СССРның мәгариф отличнигы (1980), РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1964).

## Биографиясе
**Йосыпов Харрас Галиәкбәр улы** Башкорт АССРның Тамъян-Катай кантоны (хәзерге Белорет районы) Асы авылында туган.

К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый (1952), 1955 елдан  шунда ук эшли.

1956-2003 елларда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтында хезмәт итә.

1957 елдан башкорт теле һәм әдәбияты кафедрасы деканы, 1967-1970 елларда башкорт теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире.

Фәнни эшчәнлеге башкорт теленең диалектологиясе, лексикологиясе, фразеологиясе һәм морфологиясе мәсьәләләренә багышланган. Галимнәр Фәнүзә Нәдершина, Зиннур Уракчын белән автордашлыкта "Башкортча-русча фразеологик сүзлек"не (1973) төзүчеләрнең берсе. 130 дан артык фәнни хезмәт, шулай ук югары уку йортлары өчен башкорт теленнән дәреслекләр һәм уку-методик кулланмалар авторы.

## Хезмәтләре

# Башкорт телендә охшату сүзләре. Уфа, 1971;
# Башкорт телендә эвфемизмнар;
# Башкорт мәкальләренең синтаксик төзелеше. Стәрлетамак, 1996;
# Ф. А. Нәдершина, З. Г. Уракчын, Х. Г. Йосыпов. Башкортча-русча фразеологик сүзлек. Уфа.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Йосыпов Харрас Галиәкбәр улы // Башкорт энциклопедиясе.—  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльлми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:12 февраль көнне вафатлар
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:1 март көнне туганнар
Шаһапов

**Шаһапов** ― фамилия.
* Владислав Шаһапов (1948), физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1989). БР ФА академигы (2012).
* Рафаил Шаһапов (1934―1998), тренер һәм педагог, РФ атказанган тренеры (1995), Урал дәүләт техника университеты профессоры.
## Моны да карагыз
* **[[Шиһапов]]**

Төркем:Фамилияләр
Михаил Коханович (1908)

**Михаил Васильевич Коханович** (25 сентябрь 1908, Варковичи, Минск губернасы — 3 гыйнвар, 1983, Акмәсҗит) — ССРБ физиотерапевты. Медицина фәннәре докторы (1957), профессор (1960).

## Биографиясе
Коханович Михаил Василий улы 1908 елның 25 сентябрендә Минск губернасының Варковичи авылында туган.

1929 елдан Белоруссия ССР-ында наданлыкны бетерү буенча эштё катнаша, авыл мәктәбендә укытучы булып эшли. 1936 елда Иркутск медицина институтын тәмамлый, шунын соң авыл табибы булып эшли, ә соңыннан Иркутск шәһәр хастәханәсенең баш табибы була. 1939 елдан разведка батальонының санитария хезмәте начальнигы һәм хәрби-санитар поезд начальнигы була Бөек Ватан сугышы елларында Усолье Сибирское шәһәрендә эвакуация госпиталенең медицина часы начальнигы була.

1945 елда кандидатлык диссертациясе яклый. Бер елдан соң Акмәсҗиткә күченә, биредә Кырым медицина институтында эшли башлый, 1953 елда факультет терапиясе кафедрасы мөдире итеп тәгаенләнә, аны 20 елдан артык җитәкли. Кырым шифаханәләренең һәм ярымутраудагы минераль суларның ревматизмны дәвалауда тәэсирен өйрәнү белән шөгыльләнә. ССРБ-да беренчеләрдән булып ревматизм белән авыручыларны Евпатория шифаханәләрендә дәвалауны тәкъдим итә. 1957 елда Н.И.Пирогов исемендәге 2-се Мәскәү дәүләт медицина институты каршындагы  махсуслаштырылган советта «*К изучению механизма действия и терапевтический эффективности грязи Слаского озера при лечении больных ревматизмом*» темасына диссертация яклап, медицина фәннәре докторы була. Медицина институтында эшләү вакытында медицина фәннәренең бер кандидатын һәм ике докторын әзерли.

1964 елдан 1976 елга кадәр Евпатория шифаханәсенең гыйльми җитәкчесе булып тора. Бөтен Союз һәм Украина ревматологлар җәмгыйәтенең президиумына керә..

1983 елның 3 гыйнварында Акмәсҗиттә вафат була.

## Эшләре

* Курортное лечение подростков. 1962
* Минеральные воды Крыма. Их лечебное значение. 1964
* Минеральные воды Крыма: их лечебное значение. Симферополь, 1964. 174 с.
* Некото­рые вопросы механизма действия гря­зи. Актуальные вопросы эксперимен­тальной и клинической физиотерапии и курортологии // Тр. Крым. мед. ин-та. 1971. № 3 (соавтор)

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:25 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:3 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:Кырымда вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Иркутск дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Әхмәтгали Галиев

**Әхмәтгали Мөхәммәтгали улы Галиев** (1950 елның 19 марты, Рафиково авылы, Хәйбулла районы Башкорт АССР, РСФСР, ССРБ) — Совет һәм Россия агрономы, совхоз директоры, сәясәт эшлеклесе, беренче чакырылыш РФ ФҖ Дәүләт Думасы депутаты. Башкортостан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры урынбасары. Башкортстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.

## Тормыш юлы
Әхмәтгали Галиев 1950 елның 19 мартында Башкорт АССРның, Хәйбулла районы Рафиково авылында туа. 1971 елда Стәрлетамак зооветеринария техникумында «ветеринария» белгечлеге буенча урта-техник белем ала. 1988 елда «галим-агроном» белгечлеге буенча читтән торып Башкорт авыл хуҗалыгы институтын темамлап, югары белем ала.

1971—1985 елларда «Матраевский» совхозында кырчылык бригадиры, бүлекчә идарәчесе булып эшли. 1985 елдан «Степной» совхозында директор булып эшли. 1988 елдан 1993 елга кадәр Хәйбулла районының «Матраевский» совхозында директор булып эшли.

1993 елда 2 нче Баймак бермандатлы сайлау округыннан (Башкортстан Республикасы) I чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. Дәүләт Думасында бюджет, салымнар, банклар һәм финанслар комитеты әгъзасы булган, «Россия аграр партиясе» фракциясенә кергән.

1996 елдан 2000 елга кадәр Башкортстан Республикасы Хөкүмәтендә Башкортостан Республикасы Авыл хуҗалыгы министры урынбасары вазыйфасында эшли. 2000—2003 елларда Башкортстанның эре агросәнәгать предприятиеләренең берсе генераль директоры булып эшли.

Россия Аграр партиясе советы әгъзасы. 2010 елда Башкортстан Республикасы буенча РФ Социаль иминият фондының төбәк бүлегендә оештыру-кадрлар эше бүлеге башлыгы булып эшли.

## Бүләкләр

* Башкортстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре;
* Башкортстан Республикасының мактау грамотасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Совхоз директорлары
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:19 март көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт аграр университетын тәмамлаучылар
Котышев

**Котышев** ― фамилия.
* Әхмәт Котышев (1900—1973), журналист, тәрҗемәче, югары мәктәп укытучысы, «Башкортстан» гәҗитенең җаваплы мөхәррире (1929―1930). 
* Наил Котышев (1926—2007), КПСС Туймазы район, шәһәр комитетларының 1нче сәркатибе (1961―1966), БАССР көнкүреш хезмәт күрсәтү министры (1970―1987), БАССР МШ рәисе урынбасары (1956―960, 1966―1970). БАССР атказанган хезмәтләндерү тармагы хезмәткәре (1996). 
* Салават Котышев (1976), «Уфа» (2008―2011), «Калуга» (2014 елдан) халыкара аэропортлары генераль директоры. БР атказанган юристы (2010).

Төркем:Фамилияләр