Огдо Аксёнова

**Огдо Аксёнова**, Огдо́ (*Евдокия*) Его́ровна Аксёнова (долг. Огдуо́ Его́ровна Аксёнова; *[[1936 ел]]ның [[8 февраль|8 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Красноярск крае]], [[Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы]], Боганида ― [[1995 ел]]ның [[14 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[Красноярск крае]], Таймыр (Долган-Ненец) районы, [[Дудинка]]*) ― долган совет шагыйрәсе, долган язма әдәбиятына нигез салучы. 1976 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 8 февралендә Красноярск крае Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы Боганида бистәсендә туган. Мәктәптә укыганда ук шигырьләр яза башлаган. «Павел Чуприн» хикәясе өчен 1956 елда «Советский Таймыр» газетасы премиясенә лаек булган. Мәктәптән соң Иркутскида педагогика институтына укырга кергән, ләкин авырып китеп, укырга туры килмәгән.

Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы   бистәсендә мәдәният хезмәткәре, Катырык, Жданиха, Новорыбная бистәләрендә укытучы-китапханәче, кызыл чум мөдире булып эшләгән. 1964 елда Красноярскида үзешчән сәнгать смотрында тамашачылар беренче тапкыр Аксенова җитәкчелегендә долган хатын-кызлары башкаруында «Боланнар биюе»н күрәләр. Ул туган долган телендә такмаклар, җырлар, аннары шигырьләр иҗат итә. Үзенчәлекле таланты «Бөтенсоюз үзешчән сәнгать смотры лауреаты» исеме белән билгеләнә. Совет властеның 50 еллыгына (1967) аны «Хөрмәт Билгесе» ордены белән бүләклиләр.

1969 елда Норильск газетасы «Заполярная правда»  тәрҗемәсендә беренче шигырьләрен бастыра. «Заполярная правда» чыккач, Аксеновага шунда ук шигырьләрен популяр  журналында бастырып чыгарырга тәкъдим итәләр.

1970 елда Аксенова башлангычы белән Хатангада *барганчылар* түгәрәге эшли башлаган.

Соңрак шигырьләрен һәм әкиятләрен долган телендә бастыру идеясе туа. Якутск полиграфистлары долган теленең үзенчәлеген исәпкә алырлык кирәкле шрифтлар сайларга вәгъдә итәләр. «Бараксан» китабы 1973 елда басылып чыга.

Икенче китабын тулысынча җырларга нигезләнеп төзергә тели. Ул аны «Долган җырлары» дип атый. Красноярск композиторы Леонид Масленников долганнарның барлык көйләрен беренче тапкыр нотага төшерә.

Язучы һәм тәрҗемәче  (1928―1998) тәкъдиме белән Мәскәү язучысы  (1937―2018) белән таныша, ул аның шигырьләрен һәм балалар өчен әкиятләрен русчага тәрҗемә итә башлый. Валентин Берестов тырышлыгы белән «Малыш» нәшриятында балалар өчен «Морошка» китабы басылып чыга.
 
1977 елда Мәскәүдә Югары әдәби курсларга укырга кергән. Югары әдәби курсларда долган язуы проблемаларына җитди мөрәҗәгать итә. 1978 елның мартында үзенең беренче тәрҗемәчесе Валерий Кравецка язган хатында ул башка халыкларның тәҗрибәсен исәпкә алырга теләвен белдерә: «Хәзер үбезнең әлифба белән тыгыз шөгыльләнә башладым. Якутлардан биш һәм казакълардан ике хәреф алырга телим».

Үз әлифбасының беренче проектын 1978 елның ахырына әзерләп бетерә. Аның варианты Новосибирск филологларында хуплау тапкан.

1979 елда  расланган. Бер елдан соң җитәкчелек Дудинка мәктәпләренең берсендә беренче сыйныф укучыларын Аксенованың кулъязма әлифбасы буенча эксперименталь укытуны оештырырга рөхсәт итә. 1983 елда Красноярск полиграфистлары ротапринтта Аксенова  дәреслекләренең дүртенче вариантын бастыралар, аның буенча Таймыр округының алты мәктәбе шөгыльләнә башлый. 1990 елда  нәшрияты Аксенованың долган әлифбасының җиденче версиясен чыгара, ул хакимиятнең рәсми танылуын ала.

1980 елдан Таймыр округы радиосының милли бүлегендә (Таймырның кече халыклары телләрендә милли тапшырулар бүлегендә) өлкән мөхәррир булып эшләгән.

1980-еллар дәвамында башлангыч мәктәп өчен дүрт мең сүзгә исәпләнгән «Долган теле сүзлеге»н төзү һәм егерме мең сүз кергән академик сүзлек өчен Томск галимнәре материалларын тикшерү белән шөгыльләнә.

Гомеренең ахырында Аксенова долганнарның иске йола поэзиясенә кайтырга карар итә.

1995 елның 14 гыйнварына каршы төндә вафат булган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1967 ел ― «Хөрмәт Билгесе» ордены
* 1984 ел ― «Хезмәт ветераны» медале 
* 1990 ел ― «Таймырның Мактаулы гражданы»

## Хәтер
* 1996 елдан Таймырда Огдо Аксенова исемендәге әдәби конкурс үткәрелә 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Таймыр отмечает 80-летие со дня рождения Огдо Аксеновой. КГБУК ТДНТ

 
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:Долган шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар