Дхарма

**Дхарма** (|d|ɑːr|m|ə); (Санскрит телендә:धर्म dharma, dʱɐɽmɐ|); (Пали телендә: धम्म dhamma, translit. *dhamma*) Һинд дине, Буддачылык, Җәйничелек, Сикхчылык һәм башкаларда күп мәгънәле төп концепция. Көнбатыш телләрдә дхарма сүзе өчен бердәнбер тәрҗемә юк.

Һинд динендә, *дхарма* тормышны һәм Галәмне мөмкин итә торган тәртип *[[Рта]]*га туры килгән үз-үзеңне тотышны аңлата, һәм аларга вазифалар, хаклар, хокуклар, яхшы сыйфатларны һәм "яшәүнең дөрес ысулы"н аңлата.

*Дхарма* сүзе тарихи Ведик диндә инде кулланылышта булган, һәм аның мәгънәсе һәм концепциясе берничә мең ел дәверендә үзгәргән. Борынгы Тамил телендәге әхлакый текст  *[[Тируккурал]]* тулаем диярлек *[[Арам]]*га нигезләнгән, бу дхарма өчен Тамил төшенчәсе. Дхарманың антонимы булып *[[Адхарма]]* тора.

## Этимологиясе

Классик Санскрит *dharma* исем сүзе () яки Пракрит Dhaṃma сүзе *dhṛ* тамырыннан алынган, мәгънәсе "тотарга, тәэмин итәргә, сакларга",. Шулай итеп, *dharma* берәүне тәмугъка төшүдән саклый. Шулай итеп "нигезләнгән яки тотрыклы", һәм шулай итеп "закон" дигәнне аңлата.  Ул борынгырак Ведик Санскрит *n*-тамыры *dharman-*дан алынган, аның турыдан-туры мәгънәсе "тәэмин итүче, тотучы", дини мәгънәдә  Ртаның аспекты буларак карала.

Ригведада, сүз *n*-тамыры, буларак очрый **', аның киң диапазон мәгънәләре бар, шулар арасында "нигезләнгән яки тотрыклы нәрсә" (стимуллар яки баганалар мәгънәсендә). Фигураль рәвештә ул "тәэмин итүче" яки "яклаучы" дигәнне аңлата (Ходайларның). Семантик рәвештә ул Грек сүзе ''[[Themis]]''-ка охшаш ("фиксацияләнгән декрет, статут, закон"). [[Классик Санскрит]]та, исем сүз тематик була: **'.

*dharma* сүзе derives from Прото-Индо-Европа теле тамырыннан алынган 
***' ("тотарга"), Санскритта ул class-1 тамыры буларак чагыла **'. Этимологик рәвештә ул Авеста телендәге dar- сүзенә ("тотарга") бәйле, Латин телендәге **' ("тотрыклы, куәтле") сүзенә, [[Литва теле]]ндәге **' ("туры киләргә"), Литва телендәге *dermė* ("килешү") сүзенә бәйле. һәм *darna* ("гармония") һәм Иске Чиркәү Славян телендәге **' ("тотарга, ия булырга").
*Классик Санскрит сүзе ''dharmas'' формаль рәвештә [[Прото-Индо-Европа]] ''dʰer-mo-s'' "тотарга"дан о-нигезле **' белән тәңгәл килә, әгәр дә ул иртәрәк n-тамырлыдан тарихи үсеше булмаса.

Классик Санскритта, һәм Атхарваведаның Ведик Санскритында, нигез тематик булып тора: ** (Дэванагари: धर्म). Пракрит һәм Палида, ул *dhamma*. Кайбер хәзерге Индо-Арий телләрендә һәм диалектларында ул альтернатив рәвештә *dharm* буларак очрый.

;Борынгы тәрҗемәләре
Маурья Императоры Ашока безнең эрага кадәр "Dharma" сүзен (ул Пракрит *[[Dhamma|Dhaṃma]]* сүзен кулланган) Грек һәм Арамей теленә тәрҗемә итәргә теләгәндә, ул Кандагар Ике Телле Кыя Язмаларында һәм Ашоканың Кандагар Грек теле Эдиктында Грек сүзе *[[Эусебия]]*не кулланган (εὐσέβεια, диндарлык, рухи җитешү) һәм Кандагар Ике телле Таш Кыя Язмасында Арамей теле *Qsyt* ("Хакыйкать")не кулланган.

## Билгеләмәсе
Дхарма Һинд фәлсәфәсендә һәм Һинд диннәрендә үзәк әһәмиятле концепция булып тора. Аның Һинд динендә, Буддачылыкта һәм Җәйничелектә күп мәгънәләре бар. *dharma* сүзенең бердәнбер төгәл билгеләмәсен биреп булмый, чөнки сүзнең озын һәм төрле тарихы бар һәм үз эченә катлаулы туплама һәм мәгънәләрне ала. *dharma* өчен көнбатыш телләрдә бердәнбер тәңгәл килүче синоним сүзе юк.
*dharma* сүзе белән борынгы Санскрит әдәбиятын Алман теленә, Инглиз теленә һәм Француз теленә тәрҗемә итүнең берничә бәхәсле эшләп караулары булган. Пол Хорш раслаганча, бу хәзерге тәрҗемәчеләр һәм комментаторлар өчен аеруча авырлыкларның сәбәбе булган. Мәсьәлән, Грассманның  Риг-Веда тәрҗемәсендә дхарма сүзенең җиде төрле мәгънәсе идентификацияләнсә, Карл Фридрих Гелднер үзенең Риг-Веда тәрҗемәсендә дхарма сүзенең 20 төрле тәрҗемәсен куллана, шуларга башкалар арасында "канун", "тәртип", "вазифа", "гадәт", "сыйфат", һәм "модель", керә. Шулай да, *dharma* сүзе Инглиз телендә киң кабул ителгән алынма сүз булып тора, һәм ул барлык диярлек кыскартылмаган Инглиз теле сүзлекләренә кертелгән.
*dharma* сүзенең тамыры "dhri", аның мәгънәсе "тәэмин итәргә, тотарга". Ул үзгәрешнең курсын үзгәрештә катнашмыйча көйләүче нәрсә, һәм даими булып калучы принцип. Һинд диненең Санскрит сүзләре һәм концепцияләренең билгеләмәләрен һәм аңлатулырын бирүче киң цитаталанган ресурс, Монье-Уильямс тәкъдим иткәнчә *dharma* сүзенең күп билгеләмәләре бар, мәсьәлән, билгеле нәрсә, төгәл декрет, статут, канун, практика, йола, вазифа, хак, дәрәҗә, әхлаклылык, дин, дини ирешү, яхшы эшләр, табигать, характер, сыйфат, хасият. Шулай да, бу билгеләмәләрнең һәрберсе тулаем түгел, чөнки бу тәрҗемәләрнең комбинациясе сүзнең тулаем мәгънәсен чагылдырмый. Гади сүзләр белән әйткәндә, *dharma*ның мәгънәсе "хак яшәү рәвеше" һәм "хаклык юлы".
*dharma* сүзенең мәгънәсе контекстка бәйле, һәм тарих аша Һинд диненең фикерләре эволюцияләгән кебек үк эволюцияләгән. Һинд диненең иң иртә текстларында һәм борынгы риваятьләрендә, *dharma* Хаостан барлыкка килгән Галәм кагыйдәләренең Галәми законы, һәм шулай ук ритуалларны аңлата; соңрак Веда, Упанишада, Пурана һәм Һинд эпосларында, мәгънә сафрак, байрак һәм катлаулырак булып киткән һәм сүз төрле контекстларда кулланылган.
*dharma*ның антонимы булып *[[adharma]]* тора (Санскрит телендә: अधर्म), аның мәгънәсе "дхарма булмаган". *dharma* белән кебек үк, *adharma* сүзенә күп фикерләр керә һәм мәгънәсе булып тора; гади сүзләр белән әйткәндә, адхарманың мәгънәсе табигатькә каршы булган нәрсә, әхлаксыз, дөрес булмаган яки канунсыз булган нәрсә.
Буддачылыкта, *dharma* Буддачылыкның нигезләүчесе Будданың тәгълиматларын һәм доктриналарын үз эченә кертә.

## Тарихы
Абруйлы *[[History of Dharmasastra (P.V. Kane)|History of Dharmasastra]]* китабы буенча, Ригведа гимннарында дхарма сүзе сыйфат яки исем сүз итеп кимендә илле алты мәртәбә очрый. Пол Хорш буенча, дхарма сүзенең Ведик Һинд диненнән килеп чыккан. Риг Веда гимннарында расланганча Брахман Галәмне хаостан барлыкка китергән, алар (dhar-) Җирне һәм Кояш һәм йолдызларны аерым тоткан, алар күкне җирдән аерым һәм ерак тәэмин итәләр (dhar-), һәм алар селкенүче тауларны һәм үзәннәрне тотрыкландыралар (dhar-). Ходайлар, күбесенчә Индра, тәртипне тәртипсезлектән, гармонияне хаостан, тотрыклыкны тотрыксызлыктан аерым тоткан – бу гамәлләр Ведада дхарма сүзе тамыры белән әйтелә. Риваять шигырьләреннән соң тезелгән гимннарда, дхарма сүзе Галәм принципы киңәйтелгән мәгънәсен ала һәм Ходайлардан аерым очрый. Пол Хорш раслаганча ул Атхарваведада динамик функциональ мәгънәле концепциягә эволюцияли, мәсәлән, субъект аша сәбәбне нәтиҗәсе белән тоташтыручы Галәм законы буларак. Ритуал космикка бәйле, һәм "dharmani" Ходайлар тәртипсезлектән тәртипне барлыкка китерер өчен һәм хаостан дөньяны барлыкка китерер өчен принципларга церемониаль тугърылыкка тиңләнә. Хәзерге дөньяны риваять Галәменә бәйләүче Дхарманың ритуалы һәм Галәм сиземеннән соң концепция этик-иҗтимагый мәгънәгә киңәя, ул кешеләрне бер-берсенә һәм башка тормыш формаларына бәйли. Нәкъ шунда дхарма канун концепциясе буларак Һинд динендә пәйда була.

Дһарма борынгырак Һинд дине әдәбиятында, соңрак Ведаларда, Упанишадаларда, Пураналарда һәм Эпосларда бар; дхарма сүзе Һиндстанда соңрак диннәрдә үзәк роль уйный, мәсьәлән, Буддачылыкта һәм Җәйничелектә. Бреретор буенча, *Дһарман* Риг-Ведада 63 мәртәбә очрый; шуңа өстәп Дхарман сүзенә бәйле сүзләр шулай ук Риг-Ведада очрый, мәсьәлән, бер мәртәбә дхармакрт, 6 мәртәбә *сатьядхарман* буларак, һәм бер мәртәбә *дхармавант* буларак, 4 мәртәбә *дхарман* буларак һәм ике мәртәбә *дхариман* буларак.

"Дһарма" өчен Һинд-Аурупа параллельләре мәгълүм, әмма бердәнбер Иран эквивалент булып Борынгы Фарсы телендәге *дарман* сүзе "чара", аның мәгънәсе Һинд-Арий телләрендәге *дхарман* сүзеннән шактый ерак, фараз ителгәнчә, "Дһарма" сүзе Һинд-Иран чорында төп рольне уйнамаган һәм соңрак Ведик традиция астында үсеш алган. Шулай да, Зәрдөштлектә мәгънәсе "мәңге канун" яки "дин" булган *[[Даэна]]* сүзе Санскрит сүзе "Дһарма"га бәйле дип фараз ителә. *Дһарма* белән кисешкән фикерләр башка борынгы мәдәниятләрдә дә бар: мәсьәлән, Кытай Таосы, Мисырда Маат, Шумер Месы.

### Эусебия һәм дхарма

20-енче гасыр уртасында, Әфганстанда безнең эрага кадәр 258 елгы Һиндле Император Ашока язмасы - Кандагар Ике Телле Таш Кыя Язмасы табылган булган. Бу таш кыя язмасында Грек телендә һәм Арамей телендә текст бар. Пол Хэкер буенча, таш кыяда Санскрит сүзе дхарманың Грек мәгънәсе очрый: эусебия сүзе. Эллинистик Греция галимнәре эусебияне катлаулы концепция дип аңлаталар. Эусебия Ходайларга ихтирам күрсәтүне генә түгел, әмма шулай ук рухи җитешкәнлекне, тормышка карата ихтирамлы мөнәсәбәтне, һәм үз эченә берәүнең әти-әнисенә, балаларына таба дөрес мөнәсәбәтне, ир һәм хатын арасында дөрес үз-үзеңне тотышны, һәм билогик яктан бәйләнешсез кешеләр арасында үз-үзеңне тотышны аңлата. Пол Хэкер нәтиҗә ясаганча бу таш кыя язмасы  2300 ел элек Һиндстанда дхарма үзәк концепция булган һәм аның мәгънәси дини фикерләр генә түгел, әмма хокук, берәүнең кеше җәмгыятенә таба вазифасын аңлаткан.

### Рта, майя һәм дхарма
Һинд диненең үсә торган әдәбияты *дхарма* сүзен ике башка әһәмиятле концепциягә бәйләгән: *Рта* һәм *Майя*га. Рта Ведада хакыйкать һәм Галәмнең эшләвен һәм аның эчендә барлык нәрсәне көйли һәм координацияли торган Галәми принцип. Риг-Ведада һәм соңрак әдәбиятта Майяның мәгънәсе иллюзия, алдау, тәртипсезлеккә китерә торган сихер дигәнне аңлата, шулай итеп, ул хакыйкатькә, тәртипне урнаштыра торган кануннарга һәм кагыйдәләргә, алдан күрүгә һәм гармониягә капма-каршы булып тора. Пол Хорш фараз иткәнчә Рта һәм дхарма параллель концепцияләр, беренчесе Галәми принцип, ә икенчесе әхлакый иҗтимагый сфера; Майя һәм дхарма шулай ук коррелятив концепцияләр булып, беренчесе канунны һәм әхлакый тормышны боза торган булып, соңгысы канунны һәм әхлакый тормышны көчәйтә.

Дэй тәкъдим иткәнчә дхарма Ртаның манифестациясе булып тора, әмма ул фараз иткәнчә Рта катлаулырак дхарма концепциясенә керә, бу сызыкча булмаган манерада борынгы Һиндстанда фикер үсеш алганча.
Түбәндәге Риг-Ведадан шигырь *рта* һәм дхарманың бәйләнешен күрсәтә:

Я Индра, безне Рта юлы буенча алып бар, барлык явызлыкларның хак юлыннан... РВ 10.133.6


## Һинд дине
Дһарма Һинд динендә оештыручы принцип булып тора ул кешеләргә ялгызлыкта, башка кешеләр һәм табигать белән хезмәттәшлектә, шулай ук хәрәкәтләнми торган объектларга, барлык Галәмгә һәм аның өлешләренә карый. Ул тормышны һәм Галәмне мөмкин итүче тәртипкә һәм йолаларга карый, аңа үз-үзеңне тотыш, йолалар, җәмгыять белән идарә итә торган кагыйдәләр һәм этика керә. Һинду дхармага дини вазифалар, һәрбер шәхеснең әхлак хокуклары һәм вазифалар һәм шулай ук иҗтимагый тәртипне, дөрес үз-үзенңне тотышны һәм алкышлы булган үзеңне тотышны кертә. Ван Буйтенен буенча дхарма, барлык булган мәхлукатлар дөньяда тәртипне һәм гармонияне тәэмин итәр өчен кабул итәргә һәм хөрмәт итәргә тиеш нәрсә. Ул гамәл дә түгел, нәтиҗә дә түгел, әмма гамәл белән идарә итә торган табигый кануннар һәм алар дөньяда хаос булмасын өчен нәтиҗәне барлыкка китерәләр. Ул мәхлукатны нәрсә булганы итә торган хасият булып тора. Ул, Ван Буйтенен раслаганча, берәүнең табигатенә омтылу һәм чынлап чакыру, шулай итеп Галәми концертта берәүнең ролен уйнау була. Һинд динендә бал кортының дхармасы балны ясау, сыерның сөтне бирү, Кояшның балку һәм елганың агу булып тора. Кешелеклелек төшенчәләрендә, дхарма ул бөтен тормышның хезмәтенең һәм үзара бәйлелекнең асылының йогынтысы һәм шунда ихтыяҗы булып тора.

Һинд динендә , *дхарма* ике аспектны кертә – *[[санатана дхарма]]*, ул тулаем бөтен нәрсәне колачлый, дхарманың үзгәрми һәм нык принциплары, һәм *[[юга дхарма]]*, ул билгеле бер юга өчен, бу Һинд дине буенча эпоха яки "гасыр".

### Ведаларда һәм Упанишадаларда
Бу мәкаләнең тарих бүлегендә Веданың дхарма концепциясе үсеше турында сүз бара. Бу үсеш Упанишадаларда һәм Һинд диненең соңрак язмаларда дәвам иткән. Упанишадаларда, дхарма концепциясе универсаль канун, гармония һәм хакыйкать принципы буларак дәвам итә. Ул Галәмнең көйләүче әхлакый принцибы буларак гамәл кыла. Ул хаклык кануны буларак аңлатыла һәм *[[сатья]]*га тәңгәл китерелә (Санскрит телендә: सत्यं, хакыйкать), Брһадараньяка Упанишадада түбәндәгечә әйтелгән:


धर्मः तस्माद्धर्मात् परं नास्त्य् अथो अबलीयान् बलीयाँसमाशँसते धर्मेण यथा राज्ञैवम् ।
यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर् धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तँ सत्यं वदतीत्य् एतद्ध्येवैतदुभयं भवति ।।

Дхармадан да югарырак нәрсә юк. Зәгыйфь көчлене, дхарма ярдәмендә җиңә, патшаны кебек. Чынлыкта дхарма ул Хакыйкать (*Сатья*); Шулай итеп, кеше хакыйкать турында сөйләшкәндә, "Ул Дхарма турында сөйли" дип әйтәләр. Чөнки икесе дә бер нәрсә. Брихадараньяка Упанишад, 1.4.xiv


### Эпосларда
Дэниел Инголс раслаганча Һинд дине һәм фәлсәфәсендә  төп игътибар шәхси практик әхлакка бирелә. Санскрит эпосларында бу бөтен урыннарда очрый.

Рамаянаның икенче китабында, мәсьәлән, крестьян Патшаны аннан дхарма нәрсә таләп иткәнен эшләргә сорый, патша ризалаша, гәрчә бу аңа күп тора. Охшаш рәвештә, Дэниел Инголз раслаганча дхарма Рама, Сита һәм Лакшмана тормышларында барлык төп вакыйгаларның үзәге булып тора. Рамаянаның һәр эпизодында символик төшенчәләрдә тормыш ситуацияләре һәм әхлак сораулары тәкъдим ителә. Бу мәсьәлә турында персонажлар сөйләшәләр, соңында дөреслек начарны җиңә, яхшы начарны җиңә. Шул сәбәпле, Һинд дине эпосларында, яхшы, әхлаклы, канунга буйсына торган патша "дхармараджа" дип атала.

Башка төп Һиндстан эпосында Махабхаратада охшаш рәвештә дхарма үзәк булып тора һәм ул символизм һәм метафоралар белән тәкъдим ителгән. Эпосның ахыры янында, Ходай Яма, текстта дхармада Юдхиштхираның мәрхәмәтлелеген сынау өчен эт формасын ала, ул җәннәткә шундый хайван белән керә алмый дип әйтелгән, әмма ул юлдашын калдырудан баш тарта, шуның өчен ул дхарма тарафыннан мактала. Инголс раслаганча, Махабхаратаның дәрәҗәсе һәм мөрәҗәгате 12-енче китапта аның кадәр катлаулы тәкъдим ителүдә түгел, чөнки Һинд метафизикасы күбрәк сүзләр белән башка Санскрит язмаларында тәкъдим ителгән; Инголс раслаганча, Рамаянаныкы кебек Махабаратаның әхлак проблемалары һәм тормыш ситуацияләре тәкъдим ителүендә мөрәҗәгате, шуларга гадәттә өч җавап бирелә: бер җавап Бхиманыкы, ул тупас көч җавабы, шәхес метериализмны, эгоизмны чагылдыра; икенче җавап Юдхиштхираныкы, ул һаман ихтирамга һәм Ходайларга, иҗтимагый дәрәҗәгә һәм традициягә мөрәҗәгать; өченче җавап Арджуна интроспективасы, ул ике кискенлек арасында була, һәм кем, Инголс раслаганча кешенең иң яхшы әхлакый сыйфатларын ачыклый. Һинд дине эпослары тормыш, әхлакый дәрәҗәләр, йолалар, әхлаклар, канун һәм дхарманың башка аспектлары турында символик трактат булып тора. Дэниэл Инголс раслаганча, Һинд эпосларында дхарма турында шәхси дәрәҗәдә киң сөйләшүе бар; мәсьәлән, ихтиярга каршы тәкъдир, кайчан һәм нишләп кешеләр ышаналар, ахыр чиктә нәтиҗәясап көчле һәм байлар ихтиярны тоталар, ә бәладә яки борчылганнар табигый рәвештә тәкъдиргә баш июләре турында. Һинд дине дхарманың төрле аспектларын сурәтли, алар дхарма турында метафоралар белән сөйләүнең ысулы булып торалар.
### 4-енче гасыр Ватсьяяна буенча
Клаус Клостермайер буенча, 4-енче гасыр Һинд дине галиме Ватсьяяна дхарманы адхарма белән чагыштырып тасвирлаган. Ватсьяяна фараз иткәнчә дхарма берәүнең гамәлләре түгел, әмма шулай ук берәүнең сөйләшкән яки язган сүзләрендә яки фикерләрендә. Ватсьяяна буенча:

# Тәннең адхармасы: хинса (көч куллану), стейя (урлау, талау), пратисиддха майтхуна (өйләнгән яки кияүгә чыккан берәү белән җенси мөнәсәбәткә керү)
# Тәннең дхармасы: дана (иганә), паритрана (зыян күрүчеләргә ярдәм) һәм паричарана (башкаларга ярдәм)
# Язган яки сөйләгән сүзләрнең адхармасы: митья (ялган), паруса (әче сөйләшү), сукана (гайбәт сөйләшү) һәм асамбаддһа (абсурд сөйләшү)
# Берәүнең сөйләгән яки язган сүзләрнең дхармасы: сатья (хакыйкать һәм фактлар), хитавачана (яхшы ният белән сөйләшү), приявачана (ягымлы сөйләшү), свадхьяя (үзлектән уку)
# Акыл адхармасы: парадроха (берәүгә карата начар теләк), парадравьябхипса (саранлык), настикья (әхлакның һәм диннең булуның инкарь итүе)
# Акыл дхармасы: дая (мәрхәмәтлек), аспрһа (матди кызыксыну булмау), һәм шраддха (башкаларга ышану)
### Патанджали Йогасы буенча
Йога системасы буенча дхарма чын; Ведантада ул чын түгел.
 
Патанджали раслаганча Дхарма Йога өлеше; Һинд дине дхармасы Йоганың аттрибутлары, сыйфатлары һәм аспектлары. Патанджали дхарманы ике төркемдә аңлаткан: *яма* (чикләүләр) һәм *нияма* (күзәтүләр).

Патанджали буенча биш яма: барлык мәхлукатларны җәрәхәтләнүдән тыелу, ялганнан тыелу (сатья), башканың кыйммәтле әйберләрен канунсыз алудан тыелу (ачастрапурвака), ир яки хатыныңа хыянәт итүдән тыелу, һәм башкалардан бүләкләрне көтүдән һәм кабул итүдән тыелу. Биш яма гамәлгә, сөйләшүгә һәм акылка карый. Яманы аңлатып Патанджали билгеле һөнәрләр һәм шартлар үз-үзенңе тотышыңда квалификацияне таләп итәргә мөмкин дип ачыклый.

Биш нияма (тотулар) алар чиста ризык ашау һәм чиста булмаган фикерләрдән арыну (мәсьәлән, тәкәбберлек яки көнчелек яки кеше өстеннән горурлык), contentment in one's means, медитация һәм нинди булса да шартларга булудан карамастан тыныч итеп кабул итү, өйрәнү һәм тарихи белемнәргә омтылу һәм игътибарны туплауга ирешү өчен Иң Олы Укытучыга барлык гамәлләреңне багышлау.
### Чыганаклар
Кайбер Һинд дине текстлары буенча дхарма ул һәр ир кеше һәм хатын өчен тәҗрибә белешмәсе. Мәсьәлән, Апастамба Дхармасутрада расланганча:

*Дһарма* һәм *Адһарма* "Бу без" дип әйтеп йөрмиләр. Шулай ук Ходайлар, гандхарвалар, бабалар да "Дхарма" нәрсә һәм "Адхарма" нәрсә турында игълан итмиләр. 
*Апастхамба Сутра*


Башка текстларда Һинд динендә дхарманы ачу өчен өч чыганак һәм ысул тасвирланган. Болар Paul Hacker тасвирлаганча: Беренче чиратта, Веда, Упанишадалар, Эпослар һәм башка Санскрит әдәбиятыннан остаз белән тарихи мәгълүматны өйрәнү. Икенчедән, яхшы кешеләрнең үзен тотышлары һәм мисалларын күзәтеп. Өченче чыгынак берәүнең белем алуы да, мисал үзен тотышы да мәгълүм булмаганда кулланыла. Бу очракта Һинд динендә дхарма чыганагы булып, "атматусти" тора, ул яхшы шәхеснең йөрәген, эчке хисен нәрсә канәгатьләндерә, нәрсәгә аның омтылышы бар чыганак булып тора.
### Дхарма, тормыш этаплары һәм иҗтимагый стратификация
Һинд дине текстларында җәмгыять дәрәҗәсендә һәм шәхси дәрәҗәдә *дхарма* турында сөйләнә. Шулардан иң күп цитаталанганы  *[[Манусмрити]]* (Ману законнары) ул дүрт "Варна"ны, аларның хокукларын һәм вазифаларын тасвирлый. Һинд диненең күп текстлары, шулай да, *дхарма* турында  *Варна* (каста)га бәйләнешсез сөйлиләр. Башка дхарма текстлары һәм Смритилар Манусмритидан табигате һәм Варналар структурасы буенча аерылып тора.  Эпосларда Бхригу дхарма өчен бернинди варналар кирәкми дигән теорияне тәкъдим итә. Практикада, урта гасыр Һиндстан иҗтимагый стратификацияләнгән җәмгыять дип ышаныла, һәр иҗтимагый катлам һөнәрне мирас итеп алган һәм эндогам булган. Һинду дхармада варна абсолют булмаган; шәхесләр мокша эзләп Варнасыннан баш кагып китә алган, һәм шулай ук тормыш этаплары Ашрамасыннан китә алганнар. Манусмритида да, шуннан соң килгән Смритиларда да варнадхарма сүзе кулланмаса да (бу варналарның дхармасы), яки варнашрамадхарма (бу варналар һәм ашрамалар дхармасы), Манусмритиның фәнни комментариенда бу сүзләр куллана һәм шулай итеп дхарма Һиндстанның варна системасы белән ассоциацияләнә. 6-ынчы гасыр Һиндстанында хәттә Буддачылык патшалары да үзләрен "варнашрамадхарма яклаучылары" дип атаганнар – бу тормыш ашрамнарының һәм варналарның дхармасы.

Шәхси дәрәҗәдә, Һинд диненең кайбер текстлары дүрт ашрамаларын яки тормышның баскычларын шәхеснең дхармасы итеп күрсәтә. Болар: (1) Брахмачарья, өйрәнчек буларак әзерләнү тормышы, (2) Грихастха, гаилә белән өй хуҗасы тормышы һәм башка иҗтимагый рольләр, (3) Ванапрастха яки араньяка, урманда яшәүче тормышы, дөнья шөгыльләреннән чагыдырылу һәм баш тартуга күчү һәм (4) санньяса, бөтен байлыгыңны бирү тормшы, аскет булу һәм мокшага, рухи әйберләргә тугърылык.

Тормышның дүрт баскычы Һинд дине буенча дүрт кеше омтылышын тәмамлыйлар. Дхарма шәхесне тотрыклылыкка һәм тәртипкә канәгатьләндерергә мәҗбүр итә, бу тормыш законлы һәм гармонияле, дөрес нәрсәне эшләргә, яхшы, дәрәҗәлле булырга, дини ирешүләргә омтылу, башкаларга ярдәм итү, җәмгыять белән яхшы бергә эшләргә. Башка өч омтылыш булып Артха – тормыш өчен кирәкле нәрсәләргә омтылу, мәсьәлән, ризык, сыену урыны, куәт, якланган булуга, матди байлыкка, һ.б. омтылыш; Кама – секска, ләззәткә, мәхәббәткә, эмоциональ канәгатьлелеккә һ. б. омтылыш; һәм Мокша – рухи мәгънәгә, янә туу циклыннан азат ителүгә, бу тормышта үз-үзеңне реализацияләүгә, һ.б. омтылу. Һинд динендә дүрт этап бәйсез дә, эксклюзив та булып тормый.

### Дхарма һәм закон
Муллылык вазифасы төшенчәсе буларак *Дхарма* Һиндстанның борынгы законлы һәм дини текстларында бар. Һинд дине фәлсәфәсендә законлык, иҗтимагый гармония һәм бәхет кешеләрдән дхарма буенча яшәргә таләп итә. Дхармашастра бу кагыйдәләрнең һәм күрсәтмәләрнең язмасы булып тора. Хәзер булган шәһадәтнамәләр тәкъдим иткәнчә Һиндстанда дхармага караган әдәбият күп булган (сутралар, шастралар); сутраларның дүртесе сакланып калган һәм хәзер Дхармасутралар дип атала. Дхармасутраларда Ману кануннары белән бергә параллель һәм төрле кануннары җыелмалары бар, мәсьәлән, Нарада һәм башка борынгы галимнәр кануннары. Бу төрле һәм конфликта керүче канун китаплары эксклюзив түгел һәм алар Һинд динендә башка дхарма чыгынакларын алыштырмыйлар. Бу Дхармасутраларда яшьләрне укыту, аларның узу йолалары, дини йолалар һәм ритуаллар, өйләнү хокуклары һәм вазифалары, үлем һәм бабалар йолалары, хөкем  хакимияте һәм кануннары, җинаятьләр, җәзалар, шәһадәт кагыйдәләре һәм типлары, патша вазифалары һәм шулай ук әхлак керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Һинд дине төшенчәләре