open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Имам Әхмәд

**Әхмәд бин Мөхәммәд бин Хәнбәл Абу Абд`аллаһ әш-Шәйбани** — () (780—856) — Ислам диненең фикыһ, хәдисләр, гакыйдә һ. б. өлкәләрендә дан казанган галим, хәнбәли мәзһәбенә нигез салучы. 

## Тормыш юлы

Ул 780 елда Багдад шәһәрендә туа. Әхмәд кечкенә булган вакытта, аның әтисе Мөхәммәд 30 яшендә вафат була. Әхмәдне тәрбияләү вазыйфасы әнисе Сафия бинт Мәймүнә бинт Мәлик әш-Шәйбәни җилкәсенә төшә. Әхмәд бераз үскәч, әнисе аны Коръән, хәдис һәм башка гыйлемнәрне өйрәнү өчен мәктәпкә бирә. Әхмәд бин Хәнбәл хәдис фәне белән аеруча кызыксына һәм 15 яшьтән ныклап бу фән белән шөгыльләнә башлый. Шул вакытта ук ул Багдадта галимнәр җыеннарына йөри башлый. Әхмәд бин Хәнбәл хәдисләрне җыю өчен төрле җирләргә сәяхәт кыла. Шулай ул заманынының мәшһүр мөхәддисенә әйләнә. Имам Әхмәд фикһ һәм хәдисләр гыйлемен Әбү Хәнифәнең билгеле шәкерте - имам Әбү Йосыфтан, һәм шулай ук имам әш-Шәфигыйдан өйрәнә. Шулай ук Муфәддәл, Исмәгыйль ибне Уляйа, Җәрир ибн Габдел-Хәмид, Яхъя бин Сәид әл-Кәттан, Әбү Давыд, Габдулла ибн Нәмир, Уәки ибн әл-Җәррах аның укытучылары булалар. Кайбер укытучылары - Әбү Давыд, имам әш-Шәфигый, Яхъя ибне Әдәм, имам Бухари, имам Мөслим һәм Язид ибн Харун аңардан хәдисләр тапшыларалар.

Имам Әхмәд әш-Шәфигыйны аеруча якын күргән, Шәфигый да Әхмәдне хөрмәт иткән. Имам Шәфигый, заманының күренекле галимнәреннән булуына карамастан, хәдисләрдә авырлыклар күрсә, аңа мөрәҗәгать иткән.

Муатәзилиләр хакимияткә килеп "михнәт" урнаштыргач хәлифәлектә бердән-бер үзенең фикерен үзгәртмәгән галим була.

Имам Әхмәд үз дәверенең иң атаклы мүхәддисләреннән санала. Төп игътибарын хәдискә юнәлтеп ул фикыһ һәм башка фәннәрне өйрәнүгә керешә. Аның укытучылары, Әбү Хәнифәнең укучысы, имам Йосыф, имам әш-Шәфигый һәм башка бөек галимнәр булган .

Имам Әхмәд 1 000 000 хәдисне яттан белгән. Имам Әхмәднең дәресләренә кайчак 5 000 артык укучы җыелган иде.

## Чыганакнар

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам галимнәре
Däwlät gimnı

**Däwlät himnı** yäki ***il köye*** — däwlät simvollarınıñ berse, maxsus qanun buyınça ayırım oçraqlarda başqarılğan muzıkal yaki muzıkal-şiğri äsär, himnnarnıñ ber töre. Ğädättä räsmi çaralarda, bäyrämnärdä, möräsimnär waqıtında başqarıla. Himnnarnı ayağürä basıp tıñlaw gädätkä kergän.

## Monı da qaragız
* Tatarstan himnı
* Räsäy Federatsiäse däwlät himnı
* İllär himnnarı isemlege

Төркем:Дәүләт символлары
Төркем:Гимннар
Бидгать

**Бидгать** () — Исламда дингә, аңарда элек булмаган, аның шартларына туры килмәгән яңа гамәл яки фикер кертү. Бидгать сүзе гарәп телендә диндәге яңалыкны гына билгеләмәсә дә, татар телендә бары тик Ислам белән генә бәйләнеш тапкан һәм Ислам дине, Исламның дингә яңарыш кертүгә мөнәсәбәте кысаларында аңлатыла. 

## Бидгатьнең төрләре

Ислам динендә, бидгать, ширектән кала иң зур гөнаһ булып санала
Бидгать (диндәге) ике төргә бүленә. Беренчесе - гакыйдә мәсьәләләрендәге бидгать. Моңа мисал итеп җәхмиләр, муатәззилиләр, шигыйчеләр кебек секталарның дингә яңарыш кертүе. Икенчесе - гыйбадәт кылу йоласына шәригатькә сыймаган үзгәреш кертү, яки яңа йола уйлап чыгару.

## Бидгать турында хәдисләр
«Яңалык кертүдән куркыгыз, һәр яңалык — бидгать, ә һәр бидгать утта» Бу хәдиснең төрле вариантларын Әбу Давыд («ас-Суннан», 4607), әт-Тирмизи («ас-Суннан», 2676), Ибн Мәҗә («Сунан», 42) китерәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

 

## Шулай да карагыз

* Дин белеме
* Теология

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Шәригать
Мәүла Колый

**Мәүла Колый** (*Меллагол*) — күренекле татар әдибе, XVII йөзнең икенче яртысында иҗат иткән.

Урта гасырның күп кенә әдипләре кебек үк, Мәүла Колыйның да яшәгән еллары төгәл билгеле түгел. Бер шигырендә үзе әйткәнчә, ул XVII йөзнең 70 елларында Болгар тирәләрендә яшәгән булып чыга.

«Мәүла Колый» — әдипнең кушаматы. Бер кулъязмадагы шигырендә автор үзен «Меллагол» дип тә атый.

Шагыйрь мәрсия эчтәлегендәге бер хикмәтен остазы Мелла Мамайга багышлый. Шигырьдә авторның бу олуг затка карата  хөрмәт хисләре белдерелә, мәрхүмнең кылган кайбер эш-гамәлләре мактала. Әсәрдән Мелла Мамайның гаять диндар, укымышлы булуы («Гыйлем, хикмәт  мәктүпханә»ләр, астанәләр, ягъни гыйбадәтханәләр төзетүе) аңлашыла. «Аның —  туган йире шәһре Казан мәкам ирде»,— ди автор. Мелла Мамай — үз дәверенең  күренекле суфие, күп дәрвишләрнең, шул исәптән Мәүла Колыйның да рухи җитәкчесе  булган. Автор бу хөрмәтле затның хаҗга баруын, кайтышлый вафат булуын искәртә.

Мелла Мамайның мөхтәрәм кеше булуы башка  чыганаклар белән дә раслана. Степан Разин Казан татарларына мөрәҗәгатендә аның  исемен дә телгә ала. Димәк, әле 1670 елларда Мелла Мамай исән булган. Бу факт та Мәүла Колыйның XVII йөзнең икенче яртысында иҗат итүен раслый.

Аерым исбатлаулар буенча, Мәүла Колыйның чын исеме — **Бәйрәмгали Колыев** (*Бимкә суфи*). Ул тумышы белән хәзерге Питрәч  районындагы Чыты авылыннан. Казан төбәгендә укый. 70 нче елларда шагыйрь бер төркем татар крестьяннары белән Биләр тирәләренә күчеп утыра. Әмма Петр I фәрманы белән 1699 елда аларны яшәгән җирләреннән куып  җибәрәләр. Бирегә рус стрелецлары китереп утыртыла. Мәүла Колый исә Шушма буендагы Иске Иштирәк авылына (хәзерге Лениногорск районы) күченеп килә. Димәк, шагыйрь XVII гасыр азакларында — XVIII йөз башларында исән була.

## Чыганаклар
* Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.

## Сылтамалар
* Мәүла Колый шигырьләрен йөкләп уку
* «Рәхман изем остаз капугын ачмыш иркән...»
* Мәүла Колый турында Раиф Мәрданов

Төркем:Татар шагыйрьләре
Идарә итү формасы

**Идарә итү формасы** — дәүләт хөкүмәтенең нинди төрдә идарә итүен билгеләүче форма, югары дәүләтләр ситемасы органы.

Идарә итү формасы белән дәүләт төзелешен һәм дәүләтнең сәяси режимы белән бутарга кирәкми. Боларның һәрберсе бер-берсен тулыландыра һәм идарә формасын билгели.

## Идарә итү фомасы буенча дөнья дәүләтләре харитасы

*
Төркем:Сәясәт
Гарри Поттер һәм Ут кубогы

**Гарри Поттер һәм Ут кубогы** () — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең дүртенче китабы. Бөекбританиядә китап 2000 елда басылды. 2001 елда китап «Һьюго» премиясенә лаек булды.

## Сюжет

## Фактлар
* BBC тәкъдим иткән 200 иң яхшы китабы исемлегендә Гарри Поттер һәм Ут кубогы бишенче урын алды .
* Китапта булган Натали Макдональд уйлап чыгарылмаган персонаж. Торонтодан булган 9 яшьлек укучы кыз лейкемия авыруыннан үлә. Үлем алдыннан ул Джоан Роулингка язып, аннан дүртенче китапта нәрсә булачагын сораган булган, чөнки ул китап чыкканчы вафат булачагын белгән. Роулинг кызга җавап биргән, ләкин бу кыз бер көн алдан үлгән булган. Шуңа күрә Джоан Роулинг шушы кыз исеме белән Гриффиндор факультетына кергән укучыны атаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Гарри Поттер
3 декабрь

**3 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 28 көн кала.

#### 
###### 
*  БМО — ***Халыкара [[гарип]]ләр көне*** (, ).

###### 

###### 
* *Халыкара [[баск теле]] көне*.
* *Халыкара [[:ru:3D]] көне.*
*  *Панамерикан [[табиб]]лар көне*.
*  Наварра автоном өлкәсе () — *Наварра мәдәнияте көне*.
*  — ***[[адвокат]]лар көне*** () (:ru:Раджендра Прасад туган) *.
*  [[Россия]] — *хокукчылар көне*.
*  — *кандомбе милли көне (милли музыка һәм бию төре, исп.)''.

## 
* 1586 — Беренче тапкыр Англиягә Америкадан бәрәңге китерелә.
* 1818 — Иллиноис АКШка 21 нче штат буларак керә.
* 1967 — Кристиан Барнард йөрәкне күчеп утырту буенча беренче операцияне үткәрә.
* 2006 — Венесуэлада узган президент сайлауларында Уго Чавес җиңү яулый.

## 
 
* 1447 — II Баязит, 
* 1596 — Николо Амати, итальян музыканты.
* 1861 — Георгий, 
* 1864 — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
* 1880 — Василий, 
* 1881 — Габделрәүф Ниязбаев, татар драматургы.
* 1883 — Антон Веберн, 
* 1886 — Манне Сигбан, 
* 1894 — Владимир Энгелһардт, 
* 1895 — Николай Юшунев, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1900 — Рихард Кун, 
* 1900 — Салих Сәйдәшев, совет композиторы.
* 1902 — Әхмәт Ерикәй, татар шагыйре.
* 1903 — Николай Кива, 
* 1913 — Гайшә Рахманкулова, беренче татар хатын-кыз профессиональ рәссам. 
* 1913 — Иван Кауричев, 
* 1914 — Николай Лисовский, 
* 1915 — Серо Ханзадян, 
* 1920 — Мария Лялькова, 
* 1931 — Михаил Косарев, 
* 1932 — Җиһат Солтанов, башкорт язучысы.
* 1932 — Нәүфәл Адылов, 
* 1932 — Фәнил Мансуров, 
* 1933 — Пауль Крутцен, 
* 1934 — Нина Дорошина, РФ кино һәм театр актрисасы.
* 1938 — Анатолий Беркович, 
* 1939 — Сәнә Сабирҗанова, 
* 1948 — Нурия Карамышева, 
* 1950 — Рубен Ахвердян, 
* 1956 — Николай Юкачев, 
* 1963 — Дмитрий Серов, Русия дәүләте һәм хокукый системасы тарихы белгече.
* 1963 — Рөстәм Юскаев, Русия театр һәм кино артисты.
* 1966 — Хәммәт Җиһаншин, МВД хезмәткәре, милиция сержанты, җинаятьчеләр кулыннан һәлак була. 
* 1967 — Рамин Нафыйков, 
* 1971 — Шамил Һидиятуллин, 
* 1973 — Татьяна Трапезникова, 
* 1974 — Албена Денкова, 
* 1985 — Маркус Вильямс, 
* 1987 — Александр Мерескин, 
* 1993 — Данил Фәйзуллин, 
* 1998 — Азизхан Чоршанбиев,

## 

* 1533 — Василий III, Русь государе.
* 1873 — Иван Базилев, 
* 1892 — Афанасий Фет, рус шагыйре.
* 1894 — Роберт Стивенсон, шотланд язучысы, шагыйрь.
* 1899 — Константин Ворошилов, 
* 1918 — Александр Соловьев, 
* 1935 — Шарль Рише, 
* 1937 — Александр, 
* 1937 — Шамил Усманов, татар язучысы, драматург.
* 1956 — Александр Родченко, 
* 1961 — Сергей Герд, 
* 1962 — Павел Белов, 
* 1968 — Закир Шакиров, 
* 1971 — Алексей Силин-Бикчурин, 
* 1979 — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
* 1982 — Юныс Әминов, татар драматургы, язучы.
* 1998 — Альберт Леман, совет композиторы.
* 2001 — Виктор Федотов, 
* 2004 — Риза Шәфи, татар шагыйре, публицист.
* 2006 — Гайнанша Хәйдәршин, сапёр, Советлар Берлеге каһарманы.
* 2013 — Казбек Гыйззәт, татар фәлсәфәчесе, мөгаллим.
* 2018 — Габделхәй Галиәхмәтов, 
* 2019 — Исламия Мәхмүтова, РСФСРның атказанган, Татарстанның халык артисты.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 декабрь
Ән-Нәвәви

**Имам Мухйи-д-дин Әбу Зәкәрийә бин Шәрәф бин Мурри бин Хәсән бин Хусәйн бин Мухәммәд бин Җумга бин Хизам ән-Нәвәви** () — Ислам галиме.

Ул Һиҗри ел исәбе белән 631 елның мөхәррәм аеның беренче яисә икенче декадасында Сүриядә дөньяга килә. Аның әтисе, улында кече яшьтән үк улында гыйлемгә карата мәхәббәт белән тәрбияли, ә һ. 649 елда Димәшкъ шәһәренә илтә. Анда ул башта дини белем ала, соңрак, һ. 655 елда Әшрәфия мәдрәсәсендә укыта. Имам ән-Нәвәви ике тапкыр Хаҗ кыла, гомеренең ахырында туган иленә кайта, анда ул Кодс һәм әл-Хәлил (Хеврон) шәһәрләрендә була. Һ. 676 елда үзенең туган авылында авырудан соң вафат була. Ул шунда ук күмелгән.

Имам ән-Нәвәви алтмыштан артык тәмамланган һәм тәмамланмаган әсәрләр авторы. Шулар арасында әл-Бухари һәм Мөслимнең «Сәхих»ләренә комментарийлар, Әбу Давыдның «Суннан»ына комментарийлар, «Кырык хәдис», «Изгеләр бакчасы» (Рияду-с-салихин). Имам ән-Нәвәви шәфигый мәзһәбендә була.

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам галимнәре
Ибн Тәймия

**Ибн Тәймия** (, тулы исеме , Әбу-ль-Аббас Такиуддин Әхмәд бин Тәймия әл-Хәррани, 1263—1328) — Ислам галиме, ислам метафизикасы һәм бидгать тәнкыйтьчесе

Ибн Тәймия 1263 елда Хәрран шәһәрендә туа. Соңрак аның гаиләсе Димәшкъка күчеп китә, анда ул Әхмәд бин Хәнбәл мәзһәбе буенча белем ала башлый. Кайбер мәгълүматларга караганда, 19 яшендә мөфти була, Коръән һәм фикһ укыта башлый..

Монгол явын Мисырга юнәлгән елларда аларга каршы сугышка чыга, халыкны каршылык күрсәтергә чакыра.

Күп тапкыр дини карашлары өчен эзәрлекләнә, берничә тапкыр төрмәгә эләгә, һәм шунда 1328 елда вафат була.

Аның укучылары ислемлегенә ибн Каййим әл-Җәузия, хафиз әз-Зәһәби кебек мәшһүр шәхесләр керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам галимнәре
Кыздырма

**Кыздырма́** — кыздырып пешергән ит. 

Аны сыер яки ат итеннән, шулай ук сарык яисә каз итеннән дә әзерлиләр, салкын килеш ашыйлар. Сум итне кузы чикләвеге зурлыгында турыйлар да, тоз һәм борыч сибеп, 3 сәгатькә салкынга куялар. Аннары итне күп итеп салган сыер маенда (туң майда), каз маенда яисә сары майда кыздыралар. Шулай кыздырган итне шактый озак сакларга мөмкин. Моның өчен аны бер яисә ярты литрлы банкаларга тутырып, өстенә туң май эретеп салалар һәм каплап салкынга куялар.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Карта (ризык)

**Карта́** — татар милли ризыгы.

## Карта (ат картасы)
Атның юан эчәген — картасын яхшылап юалар да 25— 30 см озынлыгында турыйлар. Һәр кисәкне уклау яисә бармак белән эчәк өстендәге май эчтә калырлык итеп әйләндерәләр. Пешкәндә мае агып чыкмасын өчен, баш-башларын бәйлиләр. Аннары 5 — 6 минутка кайнап торган суга салып алалар һәм бераз суыталар.

Шулай эшкәртелгән эчәкләрне, тактага салып, өске юка катламын бик әйбәтләп пычак белә кыралар. Аннары тагын җылы суда юалар. Шуннан соң эчәкләрне каплап торырлык итеп кастрюльгә су салалар, тоз өстиләр дә ике сәгать пешерәләр. Пешкән картаны суыталар, 2— 3 см киңлегендә түгәрәкләп кисәләр һәм табынга горчица яисә керән белән бирәләр.
 
## Карта (кырык карта)
Кырык картаны кырып чистарталар да салкын су белән берничә кат яхшылап юалар, аннары артык эре итмичә генә турап, салкын суга кастрюльгә салалар һәм тоз өстәп пешерергә куялар. Суытып, вак кына итеп озынча турыйлар, вак тоз һәм төйгән кара борыч сибеп, тәлинкәгә тезәләр. Карта янына катык бирәләр.

Картаны башкачарак та әзерләргә мөмкин. Моның өчен аны рулет кебек төрергә дә югарыда әйтелгәнчә пешерергә, суытып, аркылыга юка гына телемләп кисәргә кирәк.

Картаны матур итеп зур тәлинкәгә тезәләр, өстен яшелчәләр һәм яшел тәмләткечләр белән бизәп, табынга чыгаралар.

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Койка

**Койка́** — татар милли ризыгы, шулай ук башка халыкларда да таралган.

## Әзерләү ысулы
Койка әзерләү өчен җилем матдәсенә бай баш-аяк, ирен һәм колак ите алалар.

Терлек аякларын әйбәтләп өтәләр, тоякларын алып ташлыйлар. Аннары пычак белән кыра-кыра җылы суда яхшылап юалар. Аякларны 3—4 сәгать салкын суда тоталар да, яңадан җылы су белән яхшылап югач, кечкенә балта белән аркылыга-буйга чабалар. Ирен һәм колакларны да өтәргә, пычак белән кырып, яхшылап юарга кирәк.

Шуннан соң 1 кг иткә 2 л салкын су исәбеннән барысын бергә кастрюльгә салып, акрын гына кайнаталар, өстендәге күбеген һәм маен җыя торып, 6—8 сәгать пешерәләр. Пешеп җиткәндәрәк шулпага эре итеп турап коры табада кыздырган суган белән кишер, лавр яфрагы салалар.

Ит пешеп җиткәч һәм сөякләрдән җиңел аерыла башлагач, ит белән сөякләрне кастрюльдән алалар, шулпаны тишекле зур чүмеч яисә марля аша сөзәләр. Итне сөяктән аерып, вак кына турыйлар да, яңадан шулпага салып, тоз, борыч өстиләр һәм тагын 45 минут кайнаталар.

Әгәр шулпаның җилеме азрак булса, салкын суда җебеткән желатин салып, кайнатып алалар. Әзер шулпаны ите белән яхшылап болгаткач, махсус савытларга яисә тәлинкәләргә бүләләр һәм салкын урынга яисә суыткычка куялар.

Савытларга бүлгәнче вак кына турап сарымсак өстәсәң, койка тәмлерәк була. Койка янына керән яисә горчица куялар.

Орчык һәм балтыр сөякләреннән дә бик әйбәт койка әзерләргә мөмкин. Аны да югарыда әйтелгәнчә әзерлиләр, тик бераз желатин гына өстиләр. Андый койка майсыз һәм үтә күренмәле була.

*1 кг терлек аягы, колак, ирен ите, тубык сөяге, 50 г кишер, 50 г башлы суган, тоз, борыч, лавр яфрагы, кирәгенчә сарымсак, 1 л суга (шулпага) 40 г желатин.*

## Тавык койкасы
Тавыкның башын кайнар суга салып 2—3 минут пешекләргә, йонын йолкып, корытканчы сөртергә, өтеп, каурый төпләрен, күзен алырга, томшыгын чабып ташларга кирәк. Аякларын да пешекләп, өтеп, тиресен салдыралар һәм тырнакларын кисәләр. Канатларын өтеп, каурый төпләрен алалар. Бүтәкәсен ярып чистарталар да эчке тышчасын кубаралар.

Чистартып бетергәч, барысын да яхшылап юалар һәм, салкын су белән кастрюльгә салып, 3 сәгать пешерәләр. 2 сәгать кайнаганнан соң тавык ите өстиләр. Пешереп җиткерү, савытларга салу һ. б. алда сөйләнгәнчә эшләнә, тик монда желатин өстәргә кирәк. Тавык койкасына лавр яфрагы салмыйлар.

*1500—1800 г тавык башаягы, канатлары, муены, бүтәкәсе, 300 г тавык ите, 16—20 г желатин, 50 г кишер, 50 г башлы суган, тоз, борыч.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Рус ризыклары
Лексикология

**Лексиколо́гия** (грекча λέξις — «сүз, аңлатма», λόγος — «укыйм») — тел гыйлеменең сүзлек составын, аның үсеш-үзгәрешләрен өйрәнә торган фән.

## Лексика
Лексика – телнең сүзлек составы

Сүзлек составының төп өлешләре	

1) гомумкулланылыш сүзләре, әйтелмәләр

2) иҗтимагый яисә территориаль чикле сүз һәм әйтелмәләр

3) әдәби нормага туры килгән түбән стиль сүзләре һәм әйтелмәләр

4) актив лексикада кулланылмый торган сүз һәм әйтелмәләр

## Бурычлары
1. сүзне, аның мәгънәсен, мәгънә үсешен-үзгәрешен тикшерү;

2. лексик һәм фразеологик берәмлекләрне, аларның охшаш һәм аермалы якларын билгеләү;

3. сүзләрнең үзара мөнәсәбәтләрен өйрәнү;

4. телнең лексик составы тарихын, килеп чыгышын өйрәнү;

5. сүзләрнең һәм гыйбарәләрнең кулланылыш дәрәҗәсен һәм даирәсен билгеләү

## Лексикология фәненең төрләре һәм өйрәнү объектлары
	
1. гомуми лексикология - төрле телләрнең сүзлек составын өйрәнә.

2. хосусый лексикология - аерым бер телнең сүзлек составын өйрәнә.

3. тарихи лексикология – телнең сүзлек составын тарихи яссылыкта өйрәнә.

4. чагыштырма лексикология - уртак һәм аермалы якларны билгеләү максатыннан, төрле телләрнең сүзлек составын чагыштырып өйрәнә.

## Лексикология фәненең тармаклары
1. Семасиология (гр. semasia – мәгънә, logos – өйрәнү) – сүзләрнең мәгънәләрен, мәгънә үсешен, үзгәрешен өйрәнә.

2. Ономасиология (гр. onyma – исем, logos – өйрәнү) - лексикологиянең әйбер, күренешләргә атама бирү закончалыкларын өйрәнә торган тармагы. 

3. Этимология (гр. etymon - чын, logos – өйрәнү) – сүзнең тарихын, килеп чыгышын өйрәнә торган тармагы.

4. Фразеология (гр. рhrasis – тәгъбир, logos – өйрәнү) – тотрыклы әйтелмәләрне өйрәнә торган тармак.

5. Лексикография (гр. lexsikos – сүз, grapho - язу) - тел белеменең сүзлекләр төзү теориясен һәм практикасын өйрәнә торган тармагы

6. Ономастика  (гр. onomastike-исем кушу сәнгате) – тел белеменең барлык төр ялгызлык исемнәренең үсеш-үзгәреш, ясалыш, номинацияләү закончалыкларын, кулланылу үзенчәлекләрен өйрәнә торган тармагы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Калҗа

thumb| right|300px|<center>Калҗа
**Калҗа́** - милли ризык, аны гадәттә татар авылларында терлек суйганнан соң әзерлиләр.

## Сөякле кайнар калҗа
Калҗаны ат, сыер һәм сарыкның түш һәм кабырга итеннән пешерәләр.

Түш яисә кабырга итен сөяге белән бергә 75 —100 г лы кисәкләргә турыйлар, өстенә кайнар су салып кастрюль белән пешерергә куялар. Кайнап чыккач, тоз, борыч сибәләр, пешереп җиткерәләр һәм, лавр яфрагы салып, 2—3 минут кайнаталар. Әзер калҗаны тишекле чүмеч белән алып тәлинкәгә өеп чыгаралар. Ит янына гарнир итеп тозлы кыяр һәм помидор, тозлы кәбестә, маринадлаган башлы суган, горчица, керән куялар.

## Калҗа (рулет)
Түш һәм кабырга итен сөяктән кисеп алгач, 2 см калынлыгында калырлык итеп ярыдан һәм беркадәр маеннан арындыралар. Итнең ике ягына да тоз һәм борыч сибеп, 3 сәгать салкында тоталар. Аннары тагын тоз, борыч сибәләр, төйгән сарымсак белән яхшылап ышкыйлар һәм аз гына аш серкәсе өстиләр. Шулай әзерләнгән итне рулет рәвешендә төрәләр дә, колбаса бәйләгән шикелле бау белән бәйләп, пешәр-пешмәс кенә табада кыздыралар. Шуннан соң итне тирән савытка салып шулпа өстиләр, башлы суган белән кишер турыйлар, лавр яфрагы салалар, өстен каплап, томалап пешерәләр.

Калҗаны табынга кайнар килеш тә, салкын килеш тә, колбаса кискән кебек турап куялар.

*100 г калҗа әзерләү өчен: 160 г сарык, яисә 175 г сыер яки ат ите, 20 г сарымсак, 5 г аш серкәсе, кыздыру өчен 10—15 г май, 15 әр г кишер белән суган, кирәгенчә тоз, борыч.*

## Чыганаклар
* Татар халык ашлары./Русчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.

Төркем:Татар ризыклары
Карта

Бу сүзнең берничә мәгъгәсе бар:

* Карта — харита.
* Карта — татар милли ризыгы.
4 декабрь

**4 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 27 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — хәрби диңгез көчләре көне.
*  — һөнәрче көне.
*  — әйләнә-тирә дөнья көне.
*  Тонга — дәүләтне игълан итү көне.
###### 
* Халыкара шахтерлар көне.
* Латин-американ пропаганда көне.
* :
** өйрәнү өлкәләрне сайлау буенча специалистлар (киңәшчеләр) көне.
** криминаль экспертлар көне.
*  — Артиллерия һәм ракета гаскәрләре бәйрәме.
*  — информатика көне.

## 
* 1674 — французлар Чикагоны нигезлиләр.
* 1948 — Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев иҗат иткән беренче санак — «Автоматик хисаплау машина»сын патентлаштыра.

## 
 
* 1821 — Эрнст Темпель, алман астрономы.
* 1822 — Иван Поплавский, 
* 1825 — Модест Киттары, КДУ профессоры, химик-технолог.
* 1838 — Ханна Матильда Тенгелин-Винге, 
* 1854 — Васо Абашидзе, гөрҗи актёры. 
* 1867 — Николай Спасский, 
* 1885 — Вәлиулла Мортазин-Иманский, татар артисты, режиссер, РСФСР халык артисты.
* 1892 — Мостафа Төмәнев, милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе.
* 1903 — Галимҗан Карамышев, 
* 1904 — Степан Илларионов, 
* 1906 — Михаил Макаров, 
* 1907 — Владимир Вагин, 
* 1909 — Михаил Дряничкин, 
* 1911 — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
* 1912 — Пётр Наумов, 
* 1913 — Варвара Яхимович, 
* 1917 — Николай Зотов, 
* 1924 — Борис Диев, 
* 1930 — Сергей Суханов, 
* 1937 — Юрий Жигалко, 
* 1941 — Корбанторды Чарыев, 
* 1949 — Айрат Әхмәтшин, 
* 1951 — Фәиз Зөлкәрнәев, татар әдәби тәнкыйтьчесе.
* 1955 — Юрий Барзыкин, 
* 1959 — Игорь Щетинин, рәссам, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 1964 — Севиль Шайдә, 
* 1966 — Владимир Алекно, 
* 1967 — Геннадий Сёмин, 
* 1970 — Марианна Вәлишева, 
* 1973 — Тайра Бэнкс, 
* 1988 — Андрей Пилявский, 
* 1989 — Марина Карпова, керәшен җырчысы.

## 

* 1048 — Әбү Рәйхан әл-Бируни, бөек галим вә шагыйрь
* 1131 — Гомәр Хәйям, фарсы шагыйре, фәлсәфәче.
* 1679 — Томас Гоббс, инглиз фәлсәфәчесе.
* 1914 — Бронислав Гузовский, 
* 1937 — Иннокентий, 
* 1937 — Мөхәммәтҗан Бәгишев, 
* 1943 — Ибраһим Беркутов, Советлар Берлеге каһарманы, кече лейтенант.
* 1945 — Томас Һант Морган, 
* 1949 — Михаил Янишевский, палеонтология һәм геология галиме, профессор.
* 1953 — Николай Озеров, 
* 1964 — Павел Самарин, 
* 1973 — Игнатий Гаврилов, удмурт шагыйре, публицист.
* 1977 — Иов, 
* 1980 — Василий Солонин, 
* 1985 — Нурания Кармышева,
* 1985 — Осия Берим,
* 1988 — Госман Әхмәтович, 
* 1999 — Галимҗан Әхмәдиев, нефтьче.
* 2000 — Мөхәммәт Сәлимов, 
* 2002 — Владимир Кузнецов, 
* 2003 — Кадыйр Әлибаев, 
* 2003 — Разин Фатыйхов, 
* 2004 — Әхмәтгәрәй Әбдриев, 
* 2006 — Гайнанша Хәйдәршин, 
* 2007 — Зара Долуханова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:4 декабрь
Фәиз Зөлкәрнәев

**Фәиз Мәүлит улы Зөлкәрнәев** — татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1985 елдан).

## Биография
Фәиз Зөлкәрнәй 1951 елның 4 декабрендә Башкортстанның Бакалы районы Сөендек авылында дөньяга килә. 1964 елда Куштирәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, берничә ел колхозда клуб мөдире, мәктәптә лаборант һәм рәсем укытучысы булып эшли. 1970-1972 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. Армиядән кайткач, башта – колхозда механизатор, аннары Татарстанның Азнакай эшчеләр поселогында янгын сүндерүче хезмәтләрен башкара. 1974–1979 елларда ул – Казан дәүләт университеты студенты. Университетның татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт Татарстан мәдәният министрыгының Фәнни–методик үзәгендә кече фәнни хезмәткәр – социолог, аннары 1980–1983 елларда, республика балалар журналы «Ялкын» редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1983 елның августыннан ул – Татарстан китап нәшриятының матур әдәбият редакциясендә редактор хезмәтендә.

Фәиз Зөлкәрнәев – 1970 еллар ахырында әдәбиятка килгән яшь тәнкыйтьчеләреннән берсе була. Аның беренче әдәби тәнкыйть әсәре – шагыйрь Равил Фәйзуллинның иҗат портреты – 1977 елда «Идел» альманахында дөнья күрә. Шуннан бирле Фәиз Зөлкәрнәевның яшь һәм урта буын шагыйрьләр иҗаты, хәзерге прозаның торышына багышланган мәкаләләр, эссе һәм рецензияләре республика газета–журналларында даими рәвештә басылып тора. 1984 елда Татарстан китап нәшриятында тәнкыйтьченең «Кешем, асылың кем?» исемле әдәби тәнкыйть мәкаләләре һәм парчалары тупланган җыентыгы чыкты.

1997 елда юл фаҗигасендә һәлак була.

Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Механизаторлар
Төркем:Янгын сүндерүчеләр
Төркем:Юл-транспорт казасында һәлак булганнар
Имам әл-Бохари

**Имам әл-Бохари** (*Әбу Абдуллах Мухәммәд бин Исмәгыль бин Ибраһим бин әл-Мугыйра әл-Бухари әл-Җу'фи*; 194/810 — 256/870) — мәшһүр Ислам галиме, «Әл-Җамиг әс-сәхих» хәдисләр җыентыгын төзүче.

Ул һиҗри ел исәбе белән 194 елның 11 шәүвәлендә Бохара шәһәрендә туа. Яшли атасыз кала һәм сукырая. Ләкин вакыт уткәч, аның әнисе төшендә Ибраһим галәйһиссәләмне күрә, һәм пәйгамбәр аңа: «Аллаһ синең догаларың сәбәпле улыңа күрү мөмкинлеген кайтарды» - дия. Мөхәммәд ибн Исәмгыйль уналты яшендә Мәккәгә хаҗ кыла, шуннан соң берникадәр вакыт Гарәпстанда яши.

Имам әл-Бохари үзенең хәдисләрен, хәлифәлекнең төрле почмакларында очраткан, меңнән артык шәйхтан китерә. Аның кайбер шәйхлары: Хәммәд бин Шакир, Таһир бин Мәхлид, имам Әхмәд бин Хәнбәл, Гали бин әл-Мәдини, Мәкки бин Ибраһим әл-Балхи, Габдуллаһ бин Муса әл-Абси, Әбу Бәкр әл-Хумәйди, Ибраһим бин Мә'кил, Әбу Тальха бин 'Али әл-Бәради ән-Нәсәфи, Ибраһ бин әл-Мунзир, Әдәм бин Ийас, Абдан бин Усман әл-Мәрвази, Әбу 'Асим әш-Шәйбани һәм Йахйа бин Му'ин. Имам әл-Бохари хәдис җыю өчен ясаган сәяхәтеннән соң үзенең "Сахих"ын  туплауга керешә, моңа 16 ел китә. Үзенең әйтүе буенча ул 600 000 хәдис тикшерә.

Имам әл-Бохари үзеннән соң бик күп хезмәтләр калдыра, һәм алар арасында иң атаклысы "Әл-Җәмигъ әс-Сахих". Аннан кала шәйх әл-Бохари "Әл-Әсма' вәл-куна", "әт-Тарих-ул-Кәбир", "Әс-сунан фил-фикһ", "Хальк аф'аль әл-'ибад", "Әл-әдәб уль-Муфрад" һәм "Әл-Кира'а хәлф-ул-имам" исемле китаплар авторы.
Имам Бохари бала чактан ук хәдисләр ятлауга сәләте белән аерылып торган.

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам галимнәре
Төркем:Шәхесләр:Ислам
Коммунизм

150px|thumb|right|Урак һәм чүкеч — коммунизмның эмблемасы
**Коммунизм** ( сүзеннән — «күмәк, уртак») — «һәрнәрсә тулай, һәркем бертигез» утопия идеологиясеннән төзелгән идарә итү формасы. Коммунизмда икътисад иҗтимагый милеккә нигезләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Карл Маркс
* Интернационал (гимн)
* Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!

Төркем:Идарә итү формалары
Төркем:Коммунизм
Казан кремле

**Казан кремле** (*Казан кирмәне, [[Рус теле|рус.]] Казанский кремль*) — Казан шәһәренең тарихи һәм мәдәни мәркәзе, 16—19 гасырлар архитектура ансамбле. Кирмән үзендә Ислам һәм Христианлык элементларын тоташтыра. 2000 елдан башлап ЮНЕСКО мирасы.

## Фотосурәтләр

Image:Могилы казанских ханов в Кремле; 2009.jpg|Казан ханнары каберләре

Image:Soyembika3.JPG|Сөембикә манарасы
Image:Kazan Kremlin.jpg|Кирмәнгә манзара
Kazan Kremlin Spasskaya Tower 08-2016 img1.jpg|Спас манарасы һәм музей


## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Казан кирмәне
Анархия

**Анархия** (бор. грекча *ἀναρχία* — «хөкүмәтсезлек») — хакимсезлек яки хөкүмәтсезлек. Түбәндәгеләрне аңлатырга мөмкин:
* Кануннар чыгару һәм мәҗбүриләү органнарының булмавы.
* Үзәкләшкән идарә органнарның булмавы.
* Җәмгыятьнең идарәчеләр булмаган төзелеше.

## Моны да кара
Анархизм

Төркем:Анархизм
Төркем:Сәяси режимнар
Роза Хәмидуллина

**Роза Галимулла кызы Хәмидуллина** — татар язучысы, шагыйрә.

Ул 1962 елның 14 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән районы Мулла Иле авылында дөньяга килә. 1984 елдан бирле Чаллы шәһәрендә яши, Муса Җәлил исемендәге Үзәк шәһәр китапханәсендә баш китапханәче вазыйфасын башкара.

Шигырьләр, хикәяләр яза. Чаллыда яшәп иҗат итүче әдипләрнең биобиблиографик күрсәткечләрен төзү белән шөгыльләнә. Дистәгә якын күрсәткеч төзүчесе. 2007 елдан «Ләйсән» әдәби иҗат берләшмәсен җитәкли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Моңлы-нурлы хәтер кичәсе
* Бездә үскән Роза 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Усть-Кут

**Усть-Кут** (, ) — Иркутск өлкәсенең Усть-Кут районы үзәге, Иркутскидан 510 км ераклыкта, Лена елгасы буенда, Кута елгасының тамагы ярында урнашкан.

Усть-Кут аша Байкал-Амур магистрале үтә.

Шәһәрнең транспорт ихтыяҗларын шулай ук Осетрово елга порты, аэропорт, «Вилюй» федераль автомобиль юлы үти.

Халык саны — 45 061 кеше (2010).

## Тарих
Шәһәргә 1631 елда нигез салына. 1954 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 91,5%, украиннар — 3,2%, белоруслар — 0,7%, татарлар — 0,7%.

## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Рим Хәсәнов

**Рим Мәхмүт улы Хәсәнов** — күренекле башкорт композиторы, тәрҗемәче, СССР Композиторлар берлеге әгъзасы (1974), Россия Язучылар берлеге әгъзасы (2010), Г. Сәләм премиясе иясе (1976), БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1979), ТР дәүләт бүләге иясе (2009), БР халык артисты (2017), Уфаның мактаулы гражданы (2017).
 
## Биография
1973 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын композиция сыйныфы буенча тәмамлый. Совет армиясендә хәрби хезмәтен үткәндә берничә популяр җыр иҗат итә: "Юкка түгел", "Кышкы романс". 1973—1978 елларда Башкорт академик драма театрының музыкаль бүлеген җитәкли. 
1978 елдан соң ирекле иҗади эштә. 1994—1996 елларда Австралиядә яшәп иҗат итә. Соңгы вакытларда Мәскәүдә яши.

## Иҗат
### Эстрада
400гә якын җыр авторы. «Сиңа килдем, иркәм», «Кичер мине, әнкәй, гафу ит», «Чәчәкләр уяныр», «Дусларыңны онытма», «Кышкы романс», Уфаның рәсми булмаган гимны «Өфө йүкәләре», «Юкка түгелдер», «Ялгыз аккош күлләрдә», «Су сибегез гөлләргә», «Мине юллар чакыра», «Кыңгыраулы мәктәп еллары», «Асия», «Ләйсән яңгыр», «Оныт әле йөрәк ярасын» кебек йөзләрчә милли рухлы җырлары халык тарафыннан җылы кабул ителде. Алар төрле буын җырчылары башкаруында әле дә популяр. Җырларын төрле заманда Зәки Мәхмүтов, Ренат Ибраһимов, Гомәр Әбделмәнов, Илфак Смаков, Фидан Гафаров, Сәет Фәйләсүпов, Нәзифә Кадыйрова, Радик Гәрәев, Лилия Букеева, Идрис Газиев, Радик Динәхмәтов, Алсу Сафина, Владимир Трошин башкара.

### Сәхнә һәм кино
Гафури театрының, Стәрлетамак һәм Сибай башкорт  театрларының 70тән артык спектаклен музыкаль яктан бизәде. Шул исәптән: "Тапшырылмаган хатлар" (Гадел Кутуй), "Айсылуның айлы кичләре" (Ибраһим Абдуллин), "Ташлама утны, Прометей" (Мостай Кәрим), "Унөченче председатель" (Азат Абдуллин). "Стәрлетамак" телевизион әкиятенә һәм "Алтын атлы сыбайлы" н/фильмына (Ю.Якушев белән, Мосфильм, 1980) музыка яза. 
"Курай турында легенда" (1979), "Телсез" балетлары; "Прометей" белән "Сибай" симфоник поэмалар; бәрмә (инструментлар) һәм синтезатор өчен "Катастрофа, 4 июнь" (1989), "Нәсел язуы" ораториясе (1974), "Башкортстан" һәм "Ленин язын туган" кантаталары. 
Татар дәүләт академия театры куйган "Телсез күке" (Зөлфәт Хәким) спектакленә музыка язган (2008).

1974 елдан — СССР композиторлар берлеге әгъзасы. Россия язучылар берлеге әгъзасы.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
* 2022 ― Салават Юлаев ордены .
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сара моңнары 
* Рим Хәсәнов җырлары
* Күренекле татар композиторы Рим Хәсәнов 60 яшьлек юбилеен билгели 
* Рим Хәсәнов язучылар берлегенә кергән

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа шәһәренең мактаулы гражданнары
Кузбасс (футбол клубы, Кемерово)

**«Кузба́сс»** футбол клубы – Кемерово шәһәре спорт оешмасы. Россияның Футбол Икенче дивизионында уйнаган.

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Енисей (футбол клубы, Красноярск)

**«Енисей»** футбол клубы – Красноярск шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең беренче футбол дивизионында уйный.

### Клуб исемнәре
* 1937 — «Локомотив»
* 1937—1957 — уйнамаган иде
* 1957—1967 — «Локомотив»
* 1968—1969 — «Рассвет»
* 1970—1990 — «Автомобилист»
* 1991—2010 (16 февраля) — «Металлург»
* 2010—2011 — «Металлург-Енисей»
* 2011—Хәзерге заман — «Енисей»

## «Енисей» такымының мәшһүр уенчылары
* Владимир Байрамов
* Валерий Гладилин
* Любомир Кантонистов
* Валентин Лобанев
* Андрей Редкоус
* Олег Романцев
* Александр Тарханов
* Владимир Татарчук
* Геннадий Тумилович
* Дмитрий Тяпушкин
* Роман Шаронов

## Төп тренерлар
* Семен Гурвиц (1968)
* Виктор Пономарев (1969)
* Агей Мароевич (1970)
* Александр Загрецкий (1971—1972)
* В. Иванов (1987)
* Рифкать Галеев (1987)
* Иван Осадчий (1989)
* Юрий Уринович (1990)
* Александр Кишиневский (1991—1996)
* Юрий Сипкин (1997)
* Иштван Секеч (1998—2000)
* Владимир Кухлевский (2000)
* Александр Ирхин (2000)
* Сергей Савченков (2001)
* Александр Алферов (2001)
* Александр Ирхин (2001—2002)
* Александр Алферов (2002)
* Геннадий Сошенко (2002)
* Александр Алферов (2002; 2003)
* Александр Кишиневский (2004—2006)
* Александр Алферов (2007)
* Александр Кишиневский (2007)
* Олег Гарин (2007—2008)
* Александр Ивченко (2008—2010)
* Александр Алферов (2010—20??)

## Тышкы сылтамалар
*  twitterда

Төркем:Россия
Төркем:Красноярск
Төркем: клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Енисей хоккей клубы

**"Енисей" хоккей клубы** - Красноярск шәһәре спорт оешмасы.

Төркем:Русия хоккей клублары
Төркем:Красноярск
Төркем:Әлифба буенча хоккей клублар
Divar

**Divar** (*дивар*) — рус теленнән татар теленә һәм татар теленнән рус теленә тәрҗемә итүче санак программасы. Программаны Рәвил Әкрәм улы Сабиров һәм Айдар Станислав улы Гәлиәкбәр төзегәннәр. Хәзерге вакытта проект ябылган

Башта программа бушлай таратылган иде, ләкин хәзерге вакытта ул 450 сум тора.

Төркем:Тәрҗемә иткән санак программалары
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Бәет

**Бәет** ( *«өй», «шигырь»*; угыз телләре бой/бәй *«хикәя», «җыр»*) — татар халык авыз иҗаты шигъри әсәре, зур шәхескә яки мөһим вакыйгага багышланган, күп очракта фаҗигалелек, кызгану хисләре белән сугарылган.

## Тасвирлама
Гарәп-фарсы шигъриятендә "бәет" дип икеюллык шигырь исемләнә. Борынгы татар бәетләренә шулай ук икеюллылык хас. Жанрга икеюллык шигырьнең интонация һәм мәгънәсе ягыннан аерымланып торуы зарур.

Бәет күп очракта җырланса да, халык осталары бәет башкаруны "*көйләп бәет әйтү*", "*көйләп бәет уку*" дип йөртәләр. Бәет башкаручылары *бәетчеләр* дип исемләнә. Бәетләргә озын шигъри текстлар хас, алар кайбер вакытта 500 строфа күләмен тәшкил итә. Шигъри юллар, гадәттә, тиз булмаган темпта музыкаль формулага көйләнә. Музыкаль формулалар күпчелек очракта пентатоника шәкеле кысаларыннан чыкмый.

Бәетләр өч төргә бүленә:

* шәхси фаҗига бәетләре;
* сатирик бәетләр;
* сугыш бәетләре;

Бәет мөнәҗәт жанрына кайбер яктан якынлашкан: мәсәлән, күп бәетләрдә түбәндәге мөнәҗәтләркә хас сүзләрдән башлану очрый:

* «Бисмиллаһи дип башладым»;
* «Бисмиллаһи вә биллаһи, җитте корбан гаете» һ.б.

Фәкать, вакыйганы тулаем эпик характерда тирән сурәтләү бәетнең мөнәҗәттән төп аермасы булып сакланган.

## Тарих
М.Х.Бакиров фикере буенча бәет үзенең тарихының борынгы дастаннардан башлый, шулар арасында "Кыйссаи Йосыф", "Хөсрәү вә Ширин", "Таһир һәм Зөһрә".

Бәет иҗаты асылын язма әдәбият кануннары тәшкил итү сәбәпле, бәет иҗаты белән татар халкының зыялы урта катламы шөгыльләнгән. Күп бәетләр дәһшәтле, көлке вакыйгалар яки батырчылык үрнәкләренә багышланган.

Бәет татар халкында XIV-XV йөзләрдә киң тарала башлый. Бүгенге көндә дә бәетләр киң таралган татар фольклор жанрларының берсе.

## Эчтәлек
Бәет эчтәлеге буенча тарихи вакыйгаларга һәм шәхесләргә, шәхси фаҗигаләргә, авыр замана, ирексез хезмәт һәм хатын-кызларның михнәтле язмы­шына  багышланган. Мәсәлән, күпләргә таныш булган «Казан бәете» һәм «Сөембикә бәете»ндә Казанның руслар тарафыннан алыну вакыйгасы сурәтләнгән. «Француз сугышы», «Җиде кыз», «Урта Тигәнәле», «Ышна», «Сак-Сок» бәетләре шулай ук тормышта булган төрле хәлләргә нигезләнеп чыгарылган.

## Чыганаклар

*Бакиров, Марсель Хәернас улы. Татар фольклоры : югары уку йортлары өчен дәреслек / М. Х. Бакиров. - Казан : Мәгариф, 2008. - 358, с.; ISBN 978-5-7761-1861-6
*Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; .
*Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
*Макаров Г.М. Музыка старотатарской письменной поэзии как составная часть средневековой элитарной культуры Волго-Камского региона // Музыка. Искусство, наука, практика: Научный журнал Казанской государственной консерватории имени Н.Г. Жиганова. 2016. № 1 (13). С. 29-40.
* Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016. – 384 б.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Мөнәҗәт
* Дастан
* Робагый
* Газәл

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары

Төркем:Җырлар
Төркем:Бәетләр
Төркем:Фольклор
Тофа теле

**Тофа теле** (тоф. тоъфа дыл) — тофаларның теле, төрки телләргә керә. Тофа халкы Иркутск өлкәсенең Нижнеудинский районына керүче өч авыл җирлегендә — Тофалар, Нерхин һәм Верхнегутарскийда яши. Тофа телендә сөйләшүчеләр саны — барлыгы 775 тофа кешесеннән 93 кеше (2010, халык санын алу).  Язу — кирилл әлифбасына нигезләнгән (1988 елдан).

## Әлифба
Хәзерге тофалар әлифбасында 42 хәреф бар:

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Идел буе

**Идел буе**&nbsp;— Иделгә якын урнашкан, аңа икътисади һәм географик яктан тартылучы җирләрнең атамасы.

Икътисади яктан Идел буе икътисади районына аерыла.

Тарихи һәм географик яктан түбәндәге өлкәләр аерыла:
* Чулман буе
* Югары Идел - Иделнең югары агымында булган җирләр (башыннан алып Оканың тамагына кадәр).
* Урта Идел — хәзерге Сембер, Пенза, Самара өлкәләре һәм Татарстан урнашкан җирләр.
* Түбән Идел — хәзерге Сарытау, Волгоград, Әстерхан өлкәләре һәм Калмыкия урнашкан җирләр.

Төркем:Идел буе
Карачай-балкар теле

**Карачай-балкар теле** (*къарачай-малкъар тил, таўлу тил*) — карачайлар һәм балкарларның теле. Төрки телләргә керә. Карачай-Чиркәсия һәм Кабарда-Балкариядә, Урта Азиядә, Төркиядә, Якын Көнчыгыш илләрендә таралган. Гомум сөйләшүчеләр саны якынча 400 мең кеше.

## Әлифба
### Гарәп әлифбасы
### Латин әлифбасы
1924 елда карачай-балкар теле өчен латин әлифбасы кабул ителә:

1926 елда әлифбага Ꞑꞑ, H h, W w хәрефләре өстәлә.
### Кирилл әлифбасы
Карачай-балкар теле өчен кирилл әлифбасы 1924 елда төзелә, әмма ул кабул ителми:  
**Аа Ää Ее Оо Öö Ыы Ии Уу Ӱӱ Кк Ққ Гг Ӷӷ Хх Х̆х̆ Нн Ңң Пп Лл Тт Дд Жж Сс Зз Чч Шш Бб Рр Фф Мм Вв Цц Юю Яя ь й**
Рәсми рәвештә кириллица 1936 елда генә кабул ителә һәм рус әлифбасы хәрефләреннән һәм **Гъ гъ, Къ къ, Нг нг** диграфлардан торган. 1961—1964 елларда икенче әлифба гамәлдә торган: диграфлар юкка чыгарылалар, **[[ғ|Ғ ғ]], [[ө|Ө ө]], [[җ|Җ җ]], [[қ|Қ қ]], [[ң|Ң ң]], [[ў|Ў ў]], [[ү|Ү ү]], [[һ|Һ һ]]** хәрефләре өстәләләр. Соңрак карачай-балкар әлифбасы үзгәртеп корыла һәм шундый вариант әлеге вакытта кулланыла:

## Шулай ук карагыз

Төркем:Кыпчак телләре
Төркем:Карачай-балкар теле
Дивар

**Дивар** — зонаны билгеләүче һәм кайвакыт саклап торучы вертикаль структура, гадәттә каты була. Диварлар еш бинанын чикләрен билгели, үзендә аның авырлыгын ташый, бина эчендәге бушлыкны аерым бүлмәләргә бүлә, яки ачык һавадагы бер урынны саклый яки урый

 
Бина диварларының төп максаты - түбәләр һәм түшәмнәрне тоту.

Цивилизация үсешенең беренче этабында тәрәзәләр булмаган. Борынгы торакларның төрле төбәкләрдә һәм климат бүлгеләрендә тәрәзәләр булмаган. Урта гасырларга кадәр стеналардагы тишекләр хайван тиреләре яки тукымалар белән капланган гади тишекләрдән торган.

## Шулай ук карагыз
* Диварлар исемлеге
* Ашлар
* Пәрдә дивары
* Коры таш дивары
* Койма
* Йөк ташучы дивар
* Таш дивары
* Дивар кәгазе

## Искәрмә


Төркем:Милек хокукы
Төркем:Корылмалар
Төркем:Структуралы система
Төркем:Археологик үзенчәлекләр
Эвенк теле

**Эвенк теле** (эвенк. эвэды̄ турэ̄н) — эвенкларның теле, тунгус-манчжур телләргә керә. Россиядә 1929 елдан латин әлифбасы, 1937 елдан кирил әлифбасы кертелә. Кытайда, Монголияда — латин һәм иске монгол әлифбалары.

Эвенк теле балалар бакчаларының әзерлек төркемнәрендә, башлангыч сыйныфларында, факультатив буларак 8 нче сыйныфка кадәр укытыла. Фән буларак Санкт-Петербург, Якутск, Хабарау, Улан-Удэ, Игарка, Амурдагы Николаевск югары уку йортларында укытыла.

Аралашу теле буларак эвенк теле урта һәм олы яшьтәге эвенклар арасында кулланыла. «Эвэды ин» (*Эвенк тормышы*) рус-эвенк телле газета нәшер ителә.

## Хәзерге вәзгыять
1989 елгы җанисәп буенча, Россиядә 29 957 эвенк яши иде. Алар арасында эвенк телен туган тел дип 26,1 % кеше санады. Эвенк телендә 45,1 % кеше иркен сөйләшә алды. Хәзерге вакытта эвенк теле фәкать эвенклар күпләп яшәгән районнарда кулланыла.

Эвенк телендә өч сөйләш аерыла: төньяк, көньяк һәм көнчыгыш.

Әдәби тел 1930 елларда латин әлифбасы нигезендә язуны кертү белән бергә формалаша башлый. Ләкин хәзер дә әдәби тел нормалары тулысынча формалашмаган, диалекталь аерымлыклар күп.

## Әлифба
### Кирил әлифбасы нигезендә
Россиядә хәзерге эвенк әлифбасында (1958 елдан) 34 хәреф бар:

### Латин әлифбасы нигезендә
Кытайда эвенк латин әлифбасында 30 хәреф бар:

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Гомуми мәгълүмат 

Төркем:Тунгус-маньчжур телләре
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2005

**Өченче [[Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе]]** 2005 елда  Хассельтда (Бельгиядә) үткәрелде.

Беренче урынны Белорусиядән **[[Ксения Ситник]]** яулады.

## Катнашучылар

thumb|600px|centre|

## Нәтиҗәләр

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе рәсми сайты

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Crawling King Snake

**Crawling King Snake** — Америка җырчысы һәм композиторы Джон Хукер тарафыннан язылган җыр. The Doors төркеме дә үз концертларында бу җырны еш башкара, ә 1971 елда бу җырны үзенең *L.A. Woman*  дип аталган альбомы составына кертүгә ирешә. Җырны шулай ук Эрик Бердонның 1982 елда чыккан *Comeback*  исемле альбомында да табарга була. 

Бу җырның кавер-версиясен башкаручылар арасында Tommy Hollins, Junior Kimbrough, Elvin Bishop, Etta James, Big Joe Williams, Buddy Guy һәм George Thorogood та бар.

Җыр исеме белән The Crawling Kingsnakes группасы аталган.

Төркем:Блюз җырлары
Төркем:Джон Хукер җырлары
Төркем:The Doors җырлары
Төркем:Джон Хукер тарафыннан язылган җырлар
Барселона (футбол клубы, Барселона)

**«Барсело́на»** (исп. һәм кат. *Futbol Club Barcelona*) футбол клубы — Барселона шәһәренең спорт оешмасы. Испаниянең Премьер Лигасында уйный.

Дөньяның иң көчле, танылган, мәшһүр такымнарның берсе.

1899 елда нигезләнгән, Каталония символына әйләнгән, шуңа күрә Барселона шигаре: "Такымга караганда күбрәк"  (*Més que un club* ).

Барселона, Реал Мадрид, Атлетико Билбао вәкилләре - Примера ярышына нигез салучылар.

Испания югары дивизионнан китмәгән өч такымның берсе.

Өй стадионы - мәшһүр "Камп Ноу" - Аурупада иң сыйдырышлы стадион - 	99 354 кеше. Нәкъ монда 2009 елда Казан такымы Рубин җиңелмәс Барселона такымын 2:1 исәбе белән җиңә. Ләкин Рубинга җиңелүгә карамастан, нәкъ 2009 елда Барселона уникаль казанышка ирешә: барлык мөмкин булган ярышларда җиңә: Испания чемпионаты, Кубогы, Суперкубогы, Чемпионнар лигасы, УЕФА Суперкубогы, Такымнар дөнья чемпионаты.

2014 елдан баш тренеры - Луис Энрике.
## Клуб әгъзалары

* *[[:d:Q105681392|Alejandro Balde]]*
* *[[:d:Q16063229|Andreas Christensen]]*
* *[[:d:Q123186203|Andrés Cuenca]]*
* *[[:d:Q66743376|Ansu Fati]]*
* *[[:d:Q60452465|Catarina Macario]]*
* *[[:d:Q104784108|Chadi Riad]]*
* *[[:d:Q2470385|Cristian Gabriel Chávez]]*
* *[[:d:Q19560313|Dani Olmo]]*
* *[[:d:Q114834401|Dani Rodríguez]]*
* *[[:d:Q59938996|Eric García]]*
* *[[:d:Q117312887|Fermín López]]*
* *[[:d:Q44297797|Ferran Torres]]*
* *[[:d:Q19898898|Frenkie de Jong]]*
* *[[:d:Q108111889|Gavi]]*
* *[[:d:Q121943745|Gerard Martín]]*
* *[[:d:Q118876190|Héctor Fort]]*
* *[[:d:Q77237821|Iñaki Peña]]*
* *[[:d:Q1389401|Jaime Alfonso Ruiz]]*
* *[[:d:Q104835054|Jimer Fory]]*
* *[[:d:Q110258306|Joan Garcia Pons]]*
* *[[:d:Q133876886|Jofre Torrents]]*
* *[[:d:Q21621620|José Arnaiz]]*
* *[[:d:Q6298063|João Cancelo]]*
* *[[:d:Q47170176|Jules Koundé]]*
* *[[:d:Q113704154|Yamil yamil]]*
* *[[:d:Q121982284|Marc Bernal]]*
* *[[:d:Q114085673|Marc Casadó]]*
* *[[:d:Q160472|Marc-André ter Stegen]]*
* *[[:d:Q22951255|Marcus Rashford]]*
* *[[:d:Q2440999|Martin Braithwaite]]*
* *[[:d:Q1037444|Marvin Ávila]]*
* *[[:d:Q118473161|Pau Cubarsí]]*
* *[[:d:Q66606355|Pedri]]*
* *[[:d:Q28861547|Raphinha]]*
* *[[:d:Q5478192|Renato Tapia]]*
* *[[:d:Q50315237|Riqui Puig]]*
* *[[:d:Q19301771|Romà Bancells i Chavales]]*
* *[[:d:Q56332606|Ronald Araújo]]*
* *[[:d:Q109659531|Roony Bardghji]]*
* *[[:d:Q14623217|Sergi Samper]]*
* *[[:d:Q128214524|Toni Fernández]]*
* *[[:d:Q113976796|Víctor Barberà]]*
* *[[:d:Q188997|Wojciech Szczęsny]]*
* *[[:d:Q136221128|Xavi Espart]]*
* *[[:d:Q151269|Роберт Левандовски]]*

## Казанышлар

* Чемпионнар лигасы - 1992, 2006, 2009, 2011
* УЕФА кубоклары ияләре кубогы - 1979, 1982, 1989, 1997
* УЕФА суперкубогы - 1992, 1997, 2009, 2011
* Такымнар дөнья чемпионаты - 2009, 2011
* Испания чемпионы - 22 тапкыр
## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
*  Facebookта
*  Instagramда
*  twitterда

Төркем:Испания футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Барселона

**Барселона** () — Испаниянең Барселона провинциясендә урнашкан муниципалитет.
## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Datos del registro de Entidades Locales  Ministerio de Hacienda y Administraciones Públicas

Төркем:Испания муниципалитетлары
Төркем:Барселона провинциясе муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Мәзәк

**Мәзәк** — борынгы заманнарда ук туып, безнең көннәрдә дә актив яши һәм үсә торган жанр. Аның төп идея-эстетик кыйммәте тормыштагы төрле тискәре күренешләрне сатира-юмор ярдәмендә фаш кылуы, әдәп-әхлак нормаларын ныгытуга, кешеләрдә, бигрәк тә яшь буында югары рухи сыйфатлар тәрбияләүгә ярдәм итүе белән билгеләнә.

Мәзәкләр, гадәттә, мәҗлесләрдә, күмәк ял вакытларында җыелган кешеләрне бер көлдереп алу, аларның күңелен ачу максатында сөйләнәләр. «Мәзәк — күңел ачкычы» дигән гыйбарә дә жанрның әнә шундый вазифасына ишарә итә.

Октябрь инкыйлабына кадәр мәзәк сүзе урынына күбрәк гарәп «латифа» (*үткен сүз, шаярту*) сүзе кулланылган .

Мәзәк мәгънәсе буенча грек сүзе булган “анекдот”ка туры килә. Баштарак бу сүз “басылып чыкмаган”, ягъни телдән генә сөйләп йөртелгән әсәр мәгънәсендә кулланылган. Тора-бара элеккеге авторлар тарафыннан “искә алынмаган” нинди дә булса аеруча характерлы фактны, очракны яки үзенә бер төрле хәлне аңлата башлаган.

Мәзәк – юмор-сатирага нигезләнгән кыска сюжетлы һәм көтелмәгәнчә тәмамлана торган кечкенә жанр.

## Мәзәкләр төрләре
# Иҗтимагый-социаль эчтәлекле мәзәкләр.
# Тормыш-көнкүреш мәзәкләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Фольклор
Тамга

**Тамга** (рун язм. 𐱃𐰢𐰍 *tamga*, , , кырг. *Tамга*, , , , ) — төрки һәм кайбер башка халыкларда кабилә, гаилә билгесе. Үзтамганы һөнәрчеләр, игенчеләр, терлекчеләр хезмәт коралларына, җир буйларына, терлекләренә салганнар. Тамгаларның килеп чыгышын рун язмалары белән бәйләп була. Рун язмалары төрки халыкларда VI—IX гасырларда киң таралган язу булган.

## [[Башкорт кабиләләре]] тамгалары геральдикада

Coat of Arms of Yanaul rayon (Bashkortostan).png|Яңавыл районы гербында почмакларда Уран кабиләсе тамгасы — алтын бөртекләр
Coat of Arms of Tatyshly rayon (Bashkortostan).png|Тәтешле районы гербы
Coat of Arms of Ilishevo rayon (Bashkortostan).png|Илеш районы гербы
Coat of Arms of Askino rayon (Bashkortostan).svg|Аскын районы гербы


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тамгаларда — тарих эзләре

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Тамгалар
Төркем:Күчмә халыклар
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Кыргызстан тарихы
Шәҗәрә

**Шәҗәрә** (нәсел агачы,  - «агач» сүзеннән) — нәсел-ыруның кемнән башланып, ничек тармакланып китүен күрсәткән нәсел агачы, язмасы. Шәҗәрәләрне өйрәнә торган фән генеалогия ( — «гаилә» +  — «сүз, белем») дип атала.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарча шәҗәрә китабы чыгармы?

Төркем:Гаилә