open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Акпе-үзән

**Акпе-үзән (Анке-үзән, Атлан-үзән)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Дагстан Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Атлан-үзән  елгасының сул ярыннан 5,7 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Каспий диңгезе  елгаларының су бассейны, Сулак  елгасының су бассейны чигеннән Самур  елгасының су бассейнына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 07030000312109300001525
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 109300152
* Бассейн коды — 07.03.00.003
* ГӨ буенча  — 09
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Дагстан елгалары
Бөрсет (елга)

**Бөрсет** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Куйбышев (Чулман култыгы) сусаклагычының уң ярыннан 106 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 54 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чулман тамагынан Кама Тамагы бистәсенә чаклы Куйбышев сусаклагычының Чулман участогы, Шишмә һәм Идел елгаларын кертмичә. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә койганчы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000312112100003944
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100394
* Бассейн коды — 11.01.00.003
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Уго Чавес

**У́го Рафаэ́ль Ча́вес Фри́ас** (, ХФА: ) — Венесуэла дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, Венесуэла президенты (1999-2013).

Уго Чавес 1954 елның 28 июлендә Сабанета шәһәрендә туа. Балачакта бейсбол белән нык кызыксына. 1975 елда кече лейтенант дәрәҗәсе белән Венесуэла хәрби академиясен тәмамлый. Шуннан соң һава-десант гаскәрләрендә хезмәт итә. 1982 елда дуслары белән COMACATE яшерен оешмасын оештыра. Соңрак бу оешма Инкыйлабый боливариан хәрәкәте () дип аталачак.

1992 елның 4 февралендә Уго Чавес хакимияткә каршы баш күтәрү хәрәкәтен җитәкли. Баш күтәрү уңышсыз тәмамлана, кан коюны туктатыр өчен Чавес бирешә, ләкин көрәшнең дәвам итәчәген белдерә. Ике ел төрмәдә утырганнан соң ул иреккә чыгарыла, сәяси эшчәнлеккә кушыла. 1998 ел президент сайлавында ул 55 % тавыш белән җиңү яулый.

2002 елда илдә Уго Чавеска каршы баш күтәрү уза. Президент, кулга алыныпп, ерактагы утрауга озатыла. Ләкин халык эчендә оешкан хәрәкәт һәм хәрби көчләрнең тырышлыгы белән ул кире вазифасына кайта. Фетнәне оештыручылар кулга алына.

Уго Чавес президентлык вакытында Әᴍᴎpикə Кушма Штатларыны кискен тәнкыйть утына тота, үзен Фидель Кастрога охшаш юлбашчы итеп күрсәтә, Россия белән якын мөнәсәбәтләрдә тора. Венесуэладагы ярлы халык өчен зур каһарман булган Чавес илне социалист дәүләткә әверелдерергә тели.

Яман шеш авыуы белән озак көрәшкәннән соң Уго Чавес 2013 елның 5 мартында вафат була. Аның вафатыннан соң илдә җиде көнлек матәм игълан ителә. Аның белән хушлашу 8 март көнне уза. Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары президенты Барак Обама Венесуэла халкының кайгысын уртаклашып, «Вашингтон Венесуэла хөкүмәте белән яхшы мөнәсәбәтләр урнаштыру» яклы, дип белдерә. Россия президенты Владимир Путин Чавесны ике ил арасындагы мөнәсәбәтләр үсешенә зур өлеш керткән «гадәттән тыш һәм көчле кеше» иде, дип искә ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Венесуэла президенты Уго Чавес – фотоларда

Төркем:Венесуэла президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Карсун өязе

**Карсун өязе** () — Сембер губернасы Казан губернасы составындагы административ-территориаль берәмлек (1780—1928 елларда бар булган).

Өяз үзәге — Карсун шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Карсун өязе 1780 елда Сембер  (1796 елдан — Сембер губернасы) эчендә оештырыла.

1929 елда Карсун өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Урта Идел өлкәсе Ульяновск округының Карсун районы оештырыла.

## Административ бүленеш
1913 елда 23 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Моны да карагыз
* Карсун районы

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Варгол

**Варгол (Воргол)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Орёл өлкәсе, Липецк өлкәсе, Курск өлкәсе, Воронеж өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сосна елгасының сул ярыннан 50 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 64 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Сосна елгасы. Кече елга бассейны — Хоперге елгасының Тын елгасына койганчы, елга бассейны — Тын (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010100212107000001876
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000187
* Бассейн коды — 05.01.01.002
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Орёл өлкәсе елгалары
Төркем:Липецк өлкәсе елгалары
Төркем:Курск өлкәсе елгалары
Төркем:Воронеж өлкәсе елгалары
Яңа Куйбышев

**Новокуйбышевск** () — Россиянең Самар өлкәсе территориясендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 108 449 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 110 739 кеше.

## География
Новокуйбышевск Идел елгасы янында, Самардан 34 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Новокуйбышевская* станциясе. Шәһәр янында Р226 (Самар — Сарытау — Волгоград) автоюлы бара.

## Тарих
XVIII гасырда хәзерге шәһәр урынында өч авыл нигезләнә: Рус Липяги, Чуаш Липяги, Мордва Липяги.

1946 елда югарыдагы өч авыл тирәсендә нефть эшкәртү заводычһәм нефтьчеләр бистәсе төзлеше башлана. 1951 елда нефть эшкәртү заводының беренче җайланмалары сафка баса, ә 1952 елда Новокуйбышевский эшчеләр бистәсе шәһәренә үзгәртеп корыла.

1992 елда шәһәр составына Маяк авыл җирлеге торак пунктлары кертеләләр; 2002 елда шәһәр составына *Гранный* торак массивы кертелә (элек ул Самар составында булган).

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате ширкәтләре, синтетик спирт заводы.

Биофабрика, трикотаж тукыма фабрикасы. Төзү материалларны ясау

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Новокуйбышевск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* Новокуйбышевск Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Ми-8

}
|-

|}
**Ми-8** (tat. lat.   *Mi-8* ) -  Совет/Россия күпмаксатлы боралагы. 1960 елларда М.Л. Миль Бюросында эшкәртелгән. Ми-8 - дөнья тарихында иң күләмле ике йөрткечле боралак. Хәрби һәм ватандашлар бурычларының үтәвендә киң кулланыла. Биш һава ишкәге бар.

1961 елда беренче очыш булган. 1965 елдан хәрби, юлчылар, медицина, коткару, махсус авиацияциясендә файдаланыла.

Казан боралак заводында һәм Улан-Удэ авиация ширкәтендә җитештерелә. Әлегә 17 мең артык Ми-8 данә ясалган.

**Ми-8, Ми-9, Ми-13, Ми-17, Ми-18, Ми-19** төрләре бер боралак гаиләсендә керә.

НАТО билгесендә: HIP.

## Очу-техник бәяләмәләре

## Тасвирлама

Ми-8 - берроторлы ысулының, бишлопастьле күтәрүче винт һәм өчлопастьле рүл винты белән боралагы.

## Боралаклар төрләре

### Сынау боралаклары
* **В-8**  Беренче очыш - 1961 ел.
* **В-8А** 
* **В-8АТ** 
* **В-8АП** 

### Юлчылар боралаклары
* **Ми-8П** — 28 урынлы пассажир Ми-8 боралак төре.
* **Ми-8ПА** 
* **Ми-172**

### Йөк боралаклары
* **Ми-8Т** — Һава-хәрби көчләре өчен йөк-десант боралак төре.
* **Ми-8ТС**

## Һәлакәтләр

*1961—1979 елларда — 16 һәлакәт
*1980—1989 елларда — 55 һәлакәт
*1990—1999 елларда  — 53 һәлакәт
* 2000—2009 елларда  — 45 һәлакәт
* 2010—2019 елларда  — 79 һәлакәт

## Галерея
**Ми-8АМТ** (Ми-171)  МАКСта:

и **Ми-8МТВ-5**:

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Boeing 737
* Airbus A380
* Boeing 747
* Ил-62
* Ту-204
* Ту-334
* Ту-154

## Тышкы сылтамалар
* Казан боралагы заводы 
* ОАО Московский вертолетный завод им. М. Л. Миля 
* Ми-8 DataBase 
* Ми-8МТВ-1, Ми-8АМТ Бюллетень № Т2775-БЭ-Г
* Ми-8, Ми-8П, Ми-8ПСТ Бюллетень № M2674-БЭ-Г
* http://www.aviastar.org/helicopters_rus/mi-8-r.html

 

Төркем:Боралаклар
Зур Сибы

**Зур Сибы** (, , кайбер карталарда *Ныша-Какси* кебек күрсәтелә) — Удмуртиянең Можга районында урнашкан авыл.

Халык саны — 593 кеше (2010).

Почта индексы — 427772, ОКАТО коды — 94235812001.

## География
Зур Сибы Сибы елгада, Можга шәһәреннән 12 километр көньяктарак урнаша. Авыл янында <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» автоюлы уза.

## Тарих
Революциягә кадәр Вятка губернасының Алабуга өязе составында урнашкан.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): арлар — 94,5%, руслар — 3,6%, татарлар — 1,3%.

## Танылган шәхесләр
* Игнатий Гаврилов (1912—1972) — удмурт язучысы.
* Михаил Покчи-Петров (1930―1959), шагыйрь, театр режиссёры, Удмурт АССР Дәүләт премиясе лауреаты (1972, вафатыннан соң).

## Искәрмәләр

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Болытлар

**Болытлар** — атмосфераның югары катламнарында куерган су парларының (тамчылар, кар һәм боз кристаллары формасында) тыгыз томан рәвешендәге массасы. Җир өстендәге шундый тупланмалар томан дип атала. Болыт — явым-төшемнең барлыкка килүен һәм режимын билгеләүче, атмосфера һәм Җирнең җылылык режимына йогынты ясаучы, һава торышын билгеләүче мөһим фактор. Болытның барлыкка килүе башлыча һаваның адиабатик суынуы белән бәйле [өскә күтәрелгәндә һава температурасы югары ноктасына (су парының конденсациясенә) җиткәнче һәр 100 м 0,6°-ка суына].

## Болыт төрләре
Барлыкка килү биеклеге һәм формасына бәйле төркем (0,5—2 км; төркем-яңгырлы), катлаулы (1—2 км; катлаулы-төркем, катлаулы-яңгырлы), биек (2—6 км; биек төркемле, биек катлаулы), кыйгач (6—10 км; кыйгач-төркем, кыйгач-катлаулы) болытларга бүленә. Болытның күп өлеше тропосферада була; мәрвәт болыт стратосферада барлыкка килә, көмеш болытлар — мезосферада. Койма явым-төшем циклоннар үткән вакытта барлыкка килүче катлаулы һәм төркем болыт белән бәйле. Биек болытлар белән гадәттә вак күзле һәм почкак яңгыр бәйләнгән. 

Каурыйсыман болытлар — җиңел болытлар. Шунлыктан алар күк йөзенең иң биек өлешендә булалар. Өем болытлар түбәндәрәк йөзәләр, тышкы күренешләре, формалары белән зур мамык төргәген хәтерләтәләр. Катламлы (катлы-катлы) болытлар зур-зур катламнардан торалар. Болытлар, нигездә, шундый төрләргә бүленә. Кайчакта алар, үзара катнашын, катламлы-өем, каурый-сыман-өем, каурыйсыман-катлам-лы һ.б. төр болытлар да хасил итәргә мөмкиннәр. Тагын каракучкыл төстәге яңгыр болытлары, кара болытлар була. Гадәттә, алар үзләре белән яңгыр яки кар алып киләләр. Бу вакытта яшен яшенләргә, күк күкрәргә һәм кочле җил чыгарга момкин. Яңгыр болытлары, бик авыр булганлыктан, җиргә якын урнашалар.

## Болытлылык
Болытлылык — күк йөзенең болытлар белән каплануы. Болытлылык күләме балларда үлчәнә (0—2 — аяз, 3—7 — ярым аяз, 8—10 — болытлы күк). Болытлылыкның тәүлек йөрешендә гадәттә ике максимум күзәтелә: иртән иртүк һәм көндез төштән соң. Башкортстанда гомуми болытлблыкның уртача еллык күләме 6,6—7,0 балл тәшкил итә. Уртача ел буена 41 аяз һәм 148 болытлы көн билгеләнә (Уфа—Дим метеостанциясе). Болытлылыкның максимумы октябрь-ноябрьгә туры килә; минимумы — августка. Болытлылык күләме төньяктан көньякка таба үзгәрүчән: Дыван һәм Яңавыл метеостанцияларында гомуми Болытлылыкның уртача еллык күләме 7,1—6,9 балл, Мәләвез һәм Җылаер метеостанцияләрендә — 6,4—6,6 балл тәшкил итә.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Болыт  

Төркем:Болытлар
Сосмак (Удмуртия)

**Сосмак** () — Удмуртиянең Можга районындагы татар авылы, Нынек авыл җирлегенә карый.

Халык саны — 131 кеше (2010).

Почта индексы — 427778, ОКАТО коды — 94235845007.

## География
Сосмак Вишурка елгасы өстендә, Можгадан 26 километр көньяк-көнбатышрак урнаша, Ижаудан 101 километр көньяк-көнбатышрак урнаша.

## Тарих

Революциягә кадәр Вятка губернасының Алабуга өязе составында булган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): татарлар — 84,1%, руслар — 6,6%, арлар — 5,5%.

## Шәхесләр

## Мәдәният
* Авыл китапханәсе

## Дин
;Ислам
* Мәчет
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  *Фагыйлә Шакирова*.   30 мең пенсия алучы әбиләр! Татар авылы нигә үлә? Удмуртиянең Можга районы Сосмак авылына сәяхәт!  4.10.2021. YouTube видео, 24:54
* Удмуртиянең Можга районында бердәнбер татар авылы турында: Зур тарихлы кечкенә авыл. Татар-информ, 26.04.2024

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Роза Хәбибуллина (1959)

**Роза Хәбибуллина** (сәхнә псевдонимы), чын исеме Роза Җәфәр кызы Шакирова (*Роза Жафяровна Шакирова (Хабибуллина); [[1959 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[СССР]], [[Горький өлкәсе]], [[Кызыл Октябрь районы]], [[Чүмбәли]]*) — педагог, Мәскәү шәһәренең «Советлар Союзы Герое Муса Җәлил исемендәге 1186нчы мәктәп»  ДБМУ директоры; татар җырчысы, Татарстанның атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәл
Роза Җәфәр кызы Хәбибуллина 1959 елда Кызыл Октябрь районы Чүмбәли авылында укытучылар гаиләсендә туган. Авыл мәктәбен алтын медаль белән тәмамлап, җырга сәләтле кыз Казан музыка училищесына вокал буенча укырга керә. Казан дәүләт консерваториясендә хәзерлек бүлегендә укый (1982 ел чыгарылышы). Шунда ул җырчы булып формалаша. Тавышы матур, кабатланмас лирик сопрано. Профессиональ җырчы хезмәтен ул Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле солисткасы булып башлый.

Соңрак Москонцертның «Хыял» төркемендә, Уфада «Җидегән йолдыз» мәдәният үзәге һәм Ренат Ибраһимов җыр театрында эшли. Композитор Сәяр Хәбибуллин җитәкчелегендәге «Хыял» төркеме җырчысы, соңгы ун елда төрле фестивальләрдә мактаулы урыннар казанган «Айкай» яшьләр җыр төркеме җитәкчесе буларак билгеле булды. Мәскәүдә яши, педагогик хезмәт белән дә шөгыльләнә. Ә инде мәскәүлеләргә Асадуллаев йорты дип аталган мәдәни үзәк кайтарылганнан бирле Роза Хәбибуллина үзәкнең мәдәният җитәкчесе булып эшли.  һәм  тәмамлаган.

Мәскәү шәһәренең «Советлар Союзы Герое Муса Җәлил исемендәге 1186нчы мәктәп» ДБМУ директоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган артисты
* Мәскәү шәһәр Думасының Мактау грамотасы ― *шәһәр җәмгыяте алдындагы казанышлары өчен*
* 2024 ― «Әл-Фәхр» ордены (РФ МДН) ― *рухи-әхлакый кыйммәтләрне популярлаштыруга юнәлдерелгән программаларга ярдәм иткәне, мәгариф өлкәсенә зур өлеш керткәне, Россия халыкларының бай мирасы белән таныштыра торган күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен*
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сайт nizgar.ru 
* Роза Хәбибуллина: «Мин гомерем буе татарга хезмәт иткәнмен»

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Әл-Фәхр ордены кавалерлары
Төркем:Сопранолар
Акилтывис

**Акилтывис** — Россия территориясеннән ага торган елга. Коми Республикасы, Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Колва елгасының сул ярыннан 286 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Уса елгасы. Кече елга бассейны — Уса, елга бассейны — Печора.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03050200112103000072382
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103007238
* Бассейн коды — 03.05.02.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Төркем:Ненец АО елгалары
Кватчи

**Кватчи** () — Удмуртиянең Можга районында урнашкан авыл, Кватчи авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 737 кеше (2010).

Почта индексы — 427771, ОКАТО коды — 94235820001.

## Тарих
Авыл Югары һәм Түбән Кватчи авылларны берләштерү юлы белән барлыкка килгән.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): арлар — 92,9%, руслар — 7,0%.

## Искәрмәләр

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Наилә Фатехова

**Наилә Фатехова** – татар җырчысы, Татарстанның (2006) һәм Россиянең (2002) атказанган артисты. 1962 елда Мәскәүдә хезмәткәрләр гаиләсендә дөньяга килгән. Әти-әнисе чыгышлары белән Горький өлкәсенең Яндавишча авылыннан. Әсгать Халид улы Фатехов – инженер, Дәүләт премиясе лауреаты.

Наилә Фатехова кечкенәдән музыкага тартылган. Әти-әнисе аның музыкага булган һәвәслеген күреп, өйгә фортепиано алган. Музыка мәктәбендә укыганда ук Наилә көйләр яза башлый. Аннан укуын Ипполитов-Иванов исемендәге училищеда «хор дирижеры» белгечелеге буенча дәвам итә. 1980 елдан, икенче курста укыганда Наиләгә Москонцертның, Сәяр Хәбибуллин җитәкчелегендәге "Хыял" ансамблендә чыгыш ясый башлый. Талантлы кызны телевидениедә даими бара торган "Шире круг" тапшыруына чакыралар. Бервакыт шулай тапшыру эшләгәндә Наилә ханым тәнәфес вакытында М. Рождественскийга татарча җыр башкара. Режиссерга бу бик тә ошый. "Споемте, друзья", "С добрым утром" тапшыруларында Наилә Фатехова татарча җырлый башлый.

1986-88 елларда Мәскәү өлкә филармониясендә вокалчы-солист. 1989-91 елларда Хөсәен Кужалиев җитәкчелегендәге «Эмират» ансамблендә оештыручы, текстлар һәм музыка авторы, вокалчы. 1991-2005 елларда – кабат Мәскәү өлкә филармониясенең вокалчысы.

Татар эстрадасында төп урынны биләгән туган көн, мәхәббәт, туганлык хисләренә багышланган гадәти җырлардан аермалы буларак, Н.Фатехованың репертуарын тарихи һәм дини темаларга багышланган җырлар биләп тора.

Наилә Фатехова "Мәдинә" ансамблен оештыручы. Әлеге төркем мөселман илләрендә еш гастрольләрдә була һәм бик күп бүләкләргә лаек була. Бүген Наилә ханым "Рух" продюсерлык үзәге директоры булып эшли. Мәскәүдә яшәүче татарлар белән һәрдаим элемтәдә тора, алар белән төрле проектлар эшли.

Наилә ханым Барый Алибасов студиясендә бик күп җырлар яздыра. "На-На" төркеме белән чыгыш ясый. "Умырзая" җыр җыентыгын чыгара. Аннан "Тынычлык кешесе", "Гөлләр", "Татар илем" дип аталган дисклары чыга.

## Дискография
* «Тынычлык кешесе»
* «Гөлләр»
* «Татар илем»
* «Мәдинә»
* «Умырзая»
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― Россиянең атказанган артисты 
* 2006 ― Татарстанның атказанган артисты 
* 2022 ― «Әл-Фәхр» ордены (Россия Мөфтиләр шурасы) ― «*рухи мөселман культурасы мәдәни мирасын саклауга, яшь буынны тәрбияләү традицияләрен үстерүгә сизелерлек өлеш керткәне, хәйрия программаларында актив катнашканы өчен, шулай ук 60 яшьлек юбилее уңаеннан*» 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* сайт nizgar.ru 
* Кичә Мәскәү җырчысы Наилә Фатехова үзенең «Татар илемә» дип аталган DVD дискын тәкъдир итте 
* Марат Бәшәров татарча җырлый башлаган // Ватаным Татарстан. 02.03.2012 №38-39 (26757-26758)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Әл-Фәхр ордены кавалерлары
Альмеж (авыл)

**Альмеж** () — Киров өлкәсенең Опарино районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93%), татарлар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Опарино районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Плесовская (авыл)

**Плесовская** () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык
2010 елда биредә 282 кеше яшәве билгеле.

2010 елгы җанисәп буенча авылда руслар (100%) яши.

## Искәрмәләр

Төркем:Вельск районы торак пунктлары
Сосмак (мәгънәләр)

**Сосмак:**
* Сосмак (Удмуртия) — Удмурт Республикасының Можга районындагы авыл.
* Сасмак — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районындагы авыл.

* Сасмак - Татарстанның Биектау районындагы авыл.
Люга (мәгънәләр)

**Люга́:**
* Люга (Татарстан) — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.
* Люга (Кизнәр районы) — Удмурт Республикасының Кизнәр районындагы авыл.
* Люга (Можга районы) — Удмурт Республикасының Можга районындагы авыл.
* Люга (елга) — Удмурт Республикасында елга.
Люга

**Люга** — Россия территориясеннән ага торган елга. Удмуртиянең Кизнәр районы һәм Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы биләмәләрендә ага. Елга   Нократ елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 72 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300612111100040431
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111104043
* Бассейн коды — 10.01.03.006
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Удмуртия елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Нынек

**Нынек** () — Удмуртиянең Можга районындагы авылы, Нынек авыл җирлегенең үзәге.

Халык саны — 471 кеше (2010).

ᴨучтьı индексы — 427778, ОКАТО коды — 94235845001.

## Җәгърафия
Нынек Вишурка елгасы өстендә, Можгадан 30 километр көньяк-көнбатышрак урнаша, Ижаудан 104 километр көньяк-көнбатышрак урнаша.

## Тарих

Револүциягә кадәр вәтка губернасының Алабуга өязе cаcтафында булган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли cаcтаф (2002): арлар — 83,4%, руслар — 15,2%.

## Искәрмәләр

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Сейкарга-Яга (Кара кушылдыгы)

**Сейкарга-Яга** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кара елгасының уң ярыннан 225 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 51 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Баренцев диңгезе бассейны елгалары Печора елгасы бассейнының көнчыгышынан Зур Ою елгасы бассейнынң көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Печора һәм Об елгалары арасындагы, Баренец диңгезенә коючы, елгалар бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03060000112103000085514
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103008551
* Бассейн коды — 03.06.00.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ненец АО елгалары
Коваль

**Коваль** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ненец АО, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Сова елгасының уң ярыннан 36 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 40 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Воронов борынынан Канин борынына чаклы (Мезень елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Мезень.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03030000312103000042163
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103004216
* Бассейн коды — 03.03.00.003
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

Төркем:Ненец АО елгалары
Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Зур Инцы

**Зур Инцы** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Ак диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Ак диңгез елгалары бассейны Золотница елгасының төньяк-көнчыгыш чигеннән Воронов борынына чаклы (Төньяк Двина елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегды һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300512103000040710
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103004071
* Бассейн коды — 03.02.03.005
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Адлюдр-Епоко-Тарка

**Адлюдр-Ёпоко-Тарка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Арка-Адлюдр-Епоко елгасының уң ярыннан 18 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кара диңгезе елгалары бассейны Надым елгасының көнчыгыш чигеннән Пур елгасы бассейнының төньяк-көнбатыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Пур.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 15040000212115300053498
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115305349
* Бассейн коды — 15.04.00.002
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ямал-Ненец АО елгалары
Россия дәүләт су реестры

**Россия дәүләт су реестры** — федераль, Россия Федерациясе субъектлары, муниципаль берәмлек, физик һәм юридик, шәхси эшкуар милкендә булган су объектларын, елга бассейннарын һәм бассейн округларын файдалану турында документлар җыентыгы.
Реестрдагы мәгълүмат дәүләт мәгълүмат ресурсы булып исәпләнә һәм, Россия Федерациясе законнары куллану чикләүләреннән тыш, ачык куллануга бирелә ала.

Реестр 2007 елның 28 апрелендә № 253 Хөкүмәт карары нигезендә төзелә.

## Искәрмәләр
* Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 1. — М.: НИА-Природа, 2008. — 541 с. — 150 экз.
* Гидрографическое районирование территории Российской Федерации. Книга 2. — М.: НИА-Природа, 2008.

## Сылтамалар
* Поиск по Государственному водному реестру (verum.wiki).
* Поиск по Государственному водному реестру (textual.ru) .
* gosuslugi.ru: Регистрация в государственном водном реестре и предоставление сведений из него  
* Водный кодекс Российской Федерации: Статья 31. Государственный водный реестр
* Постановление Правительства РФ от 28.04.2007 N 253 (ред. от 15.02.2011) «О порядке ведения государственного водного реестра»
* В Росводресурсах внедрена АИС «Государственный водный реестр» на базе решений SAP 
* Федеральное агентство водных ресурсов: Перечень водных объектов зарегистрированных в государственном водном реестре  


Төркем:Гидрография

Төркем:Дәүләт реестрлары
Ми-38

}
|-

|}

**Ми-38** (tat. lat. ''Mi-38'') — Россия күпмаксатлы урта ераклыклы боралагы.  "Ми-38 боралагы" Россия хөкүмәте тарафыннан акча белән тәэмин ителә.  Хәрби һәм граждан бурычларының үтәве өчен кулланачак. 

"Ми-38 боралагы" 2015 елдан Казан боралак заводында серияләп җитештерә башларга тиеш.

Ми-38 боралагы иске Ми-8, Ми-17 паркы алмаштырырга тиеш.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

### Сыйдырышлыгы
* Экипаж: 2 кеше
* Пассажир: 30 кеше (адым 75см)

### Зурлыгы
** Күтәрүче винт киңлеге: 21,1 м
** Руль винты киңлеге: 3,84 м
** Тулы озынлыгы: 25 м
** Фюзеляҗ озынлыгы19,95 м
** Фюзеляҗ киңлеге: 4,5 м
** Тулы биеклеге: 6,98 м

### Авырлык
** Буш: 8300 кг
** Менү авырлыгы: 14200 кг
** Иң зур менү авырлыгы: 15600 кг
** Тышкы йөк мөмкинлеге: 6000 кг
** Эчке йөк мөмкинлеге: 5000 кг

### Куәт җайланмасы
** Двигатель ГТ-2хPWTS, Pratt&Whitney
** Менү егәрлеге: 2&nbsp;500 ат көче
** Иң зур егәрлек: 3&nbsp;600 ат көче

### Очу бәяләмәләре
* Керәйсер тизлеге: 295 км/сәг
* Иң зур тизлек: 320 км/сәг
* Очыш ераклыгы: 1300 км
* Файдалы йөк 3 300 кг белән ераклыгы: 900 км
* Түшәм: 5100 м
* Статик түшәме: 3 100 м

### Салон
** Озынлыгы: 8 700 мм
** Киңлеге: 2 340 мм
** Биеклеге: 1 800 мм
** Күләме: 29,5 м3

## Тасвирлама

Ми-8 — бервинталы ысулының, бишлопастьле күтәрүче винты һәм дүртлопастьле Х-гәүдәле рүл винты белән боралагы. Егәр-сеңдерү тәгәрмәчләре. Ми-38 агрегат ресурсы 3-4 тапкыр күбрәк, көч сарыф итү 2 мәртәбә азрак Ми-8 боралагына караганда.

## Шулай ук карагыз
* Ми-8
* Boeing 737
* Airbus A380
* Boeing 747
* Ил-62
* Ту-204
* Ту-334
* Ту-154

## Тышкы сылтамалар
* Казан боралагы заводы 
* Средний многоцелевой вертолёт Ми-38  — ОАО МВЗ им. М. Л. Миля
* Ми-38 идёт в серию.
* В Казани будет построен второй опытный экземпляр вертолёта Ми-38 
* На Ми-38 установят российские двигатели ТВ7-117В
* Фото Ми-38 (ОП-1, RA-38011) в полёте.
* Фото Ми-38 (ОП-2, 38012) в полёте.

Төркем:Боралаклар
Акан (Нименьга кушылдыгы)

**Акан (Акано)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Нименьга елгасының уң ярыннан 48 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 32 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Онега борыны елгалары бассейны Унежма елгасы бассейнының көнбатыш чигеннән ЗОлытница елгасы бассейнының төньяк-көнчыгыш чигенә чаклы (Онеге елгасын кертмичә). Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Онега.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03010000212102000007759
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 102000775
* Бассейн коды — 03.01.00.002
* ГӨ буенча  — 02
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Агуй (елга)

**Агуй (Агой)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елганың тамагы кара диңгез урнашкан. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — кара диңгез елгалары бассейны Пшада елгасының көнбатыш чигеннән Дедаркай елгасының көнчыгыш чигенә чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — кара диңгез бассейны елгалары.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 06030000212109100000364
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 109100036
* Бассейн коды — 06.03.00.002
* ГӨ буенча  — 09
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Краснодар крае елгалары
Ак Суат

**Ак Суат** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Солянка елгасының уң ярыннан 27 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы бассейны (Россия булеге) Сакмар елгасыннан түбенрәк, Илек елгасын кертми. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12010001012112200010108
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112201010
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Айрюм (Улька кушылдыгы)

**Айрюм** — Россия территориясеннән ага торган елга. Адыгея республикасы биләмәләрендә ага. Елга Улька елгасының уң ярына тамагыннан 42 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 19 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубань су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Лаба елгасы Чамлык елгасы менән кушылган урынган тамагына кадәр. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юк, елга бассейны — Кубань.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 06020000912108100004217
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108100421
* Бассейн коды — 06.02.00.009
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Адыгея елгалары
Кураган (Катунь кушылдыгы)

**Кураган** — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга  Катунь елгасының уң ярына тамагыннан 442 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 51 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Катунь  елгасы. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010100312115100004066
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100406
* Бассейн коды — 13.01.01.003
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Алтай Республикасы елгалары
Төркем:Алтай крае елгалары
Югары Берёзовка

**Югары Берёзовка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Киров өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   Паозер елгасының кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 19 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400112110000040762
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110004076
* Бассейн коды — 08.01.04.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Кострома өлкәсе елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Портянур

**Портянур** (, ) — Мари Илнең Бәрәңге районындагы татар авылы, Портянур авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 819 кеше (2010).

Почта индексы — 425594, ОКАТО коды — 88244877001.

## География
Авыл Купшерка елгасы өстендә, Бәрәңгедән 8 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
XVIII гасырдан Казан губернасының Казан өязе составында, XIX гасырда Вятка губернасы Уржум өязе составында, 1920—1931 елларда — Мари АӨнең Сернур, аннан соң Мари-Төрек кантоны составынада, 1931 елдан — Бәрәңге районы составында.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар — 97,6%, руслар — 1,2%, чирмешләр — 0,5%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://aboutmari.com/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8F%D0%BD%D1%83%D1%80,_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F 

Төркем:Мари Иле татар авыллары
Төркем:Бәрәңге районы торак пунктлары
Сумерь

**Сумерь** — Россия территориясеннән ага торган елга. Мәскәү өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Талица елгасының сул ярына тамагыннан 26 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Клязьма  елгасы Пирогов сусаклагычынан Ногинск каласына кадәр, Уча (башыннан Уча сусаклагычына кадәр)  елгасын керентмәйенсә. Кече елга бассейны — Ука кушылдыклары бассейны, Мукшыдан Иделгә кушылганга кадәр, елга бассейны — Ука.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010300512110000031322
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003132
* Бассейн коды — 09.01.03.005
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Шабалиха (авыл)

**Шабалиха** () — Киров өлкәсенең Шабалино районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Шабалино районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Орёл

**Орёл** () — Россия шәһәре, Орёл өлкәсенең административ үзәге.

Халык саны — 317 747 кеше (2010).

## География
Шәһәр Урта Рус калкулыгында, Ука елгасы һәм аның Орлик кушылдыгы буенда урнашкан. Мәскәү тимер юлының *Орёл* станциясе. Шәһәр аша яки шәһәр янында  М2 «Кырым» (Мәскәү — Тула — Орёл — Курск — Белгород — Украина белән чиге), А141 (Орёл — Брянск — Смоленск — Белорусия белән чиге), Р92 (Калуга — Перемышль — Биләү — Орёл), Р120 (Орёл — Ефремов) автоюллар баралар.

### Климат



## Кардәш шәһәрләр
*  Разград, Болгария
*  Нокиа, Финляндия
*  Майндагы Оффенбах, Алмания 
*  Леуварден, Нидерландлар
*  Ужгород, Украина
*  Киреч, Россия
*  Берис, Беларусия
*  Брянск, Россия
*  Птолемаида, Греция
*  Ческе-Будеёвице, Чехия

**Партнёр шәһәрләр**:
*  Колпино һәм Колпино районы

## Танылган шәхесләр
* Иван Тургенев (1818—1883) — рус язучысы.
* Надежда Удальцова (1886-1961)- Рус, совет рәссамы

## Искәрмәләр

Төркем:Орёл өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Орёл өлкәсе
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Ука су бассейны округы

**Ука су бассейны округы** — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Ука елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.

Ука су бассейны округы 09 коды белән билгеләнә.

* 09.01 — Ука елгасы
** 09.01.01 — Ука елгасы кушылдыклары бассейны Мукшыга кушылганга кадәр
*** 09.01.01.001 — Ука елгасы башлангычыннан Орёл шәһәренә хәтле.
*** 09.01.01.002 — Ука елгасы Орёл шәһәрененен Биләү шәһәрене хәтле.
*** 09.01.01.003 — Упа елга башыннан тамагыне хәтле.
*** 09.01.01.004 — Угра елга башыннан тамагыне хәтле.

## Искәрмәләр

Төркем:Ука бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Сердобск

**Сердобск, Сартаба** () — Пенза өлкәсендә урнашкан шәһәр, Сердобск районының административ үзәге.

Халык саны — 35 387 кеше.

## География
Сердобск Сердоба елгасы өстендә, Пензадан 111 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Көньяк-Көнчыгыш тимер юлының *Сердобск* тимер юл станциясе (Ртищево—Пенза сызыгы).

## Тарих
1698 елда *Сердоба бистәсе* буларак нигезләнә. XVIII гасырдан — *Олы Сердоба* авылы.

1780 елда Олы Сердобага шәһәр һәм Сарытау наместниклыгының (1797 елдан — Сарытау губернасының) Сердобск өязе үзәге статусы бирелә.

1856 елда Сызран шәһәрендә 3 чиркәү, 321 йорт һәм 41 лавка (кибет) булган. 1896 елда шәһәр аша тимер юл төзелә.

1928 елдан — Түбән Идел өлкәсе (крае) составында, 1928—1930 елларда аның Сердобск округы үзәге. 1928 елдан Сердобск районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Машиналар төзү заводы.

Азык-төлек комбинаты, май заводы, ит комбинаты.
## Югары уку йортлары
* Пенза дәүләт университетының филиалы

## Галерея

Serdobsk. Michael Arhangela's cathedral.jpg|Изге Михаил чиркәве
Serdobsky museum of local lore.jpg|Өлкәне өйрәнү музее
Serdobsky machine-building plant.jpg|Машиналар төзү заводы
Serdobsk COA (Saratov Governorate) (1781).png|Герб (1781)


## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Пенза өлкәсе шәһәрләре
Антань-Ега

**Антань-Ега** — Россия территориясеннән ага торган елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага. Елга  Олы Тап елгасының сул ярына тамагыннан 452 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 12 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Конда елгасы. Кече елга бассейны — Конда, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010600112115300016580
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115301658
* Бассейн коды — 14.01.06.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Хант-Манси АО елгалары
Александровка (Кондома кушылдыгы)

**Александровка ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Кемерово өлкәсе, Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага. Елга  Кондома елгасының уң ярына тамагыннан 324 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 23 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кондома елгасы. Кече елга бассейны — Томь, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010300112115200009424
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115200942
* Бассейн коды — 13.01.03.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Кемерово өлкәсе елгалары
Төркем:Алтай крае елгалары
Төркем:Алтай Республикасы елгалары
Андоба (Кострома кушылдыгы)

**Андоба ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Кострома елгасының сул ярына тамагыннан 45 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 122 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кострома елгасы Исады су үлчәү постына кадәр . Кече елга бассейны — Идел кушылдыклары бассейны, Рыбинск сусаклагычыннан Түбән Ука тамагына кадәр, елга бассейны — (Югары) Идел, Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейны кушылмый).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010300112110000013042
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110001304
* Бассейн коды — 08.01.03.001
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Кострома өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Ярославль өлкәсе елгалары
Конева (Тыпыл кушылдыгы)

**Конева ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае, Свердловск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Тыпыл елгасының уң ярына тамагыннан 46 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кама су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Косьва  елгасы башыннан Широков ГЭС-ына кадәр. Кече елга бассейны — Кама кушылдыклары бассейны, Агыйдел кушылганга кадәр, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010100312111100008553
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111100855
* Бассейн коды — 10.01.01.003
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Төркем:Свердловск өлкәсе елгалары
Вытемка

**Вытемка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тула өлкәсе, Липецк өлкәсе, Орёл өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Красивая Меча елгасының сул ярына тамагыннан 105 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 25 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Дон су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Красивая Меча  елгасы. Кече елга бассейны — Дон кушылдыклары бассейны, Хопр кушылганга кадәр, елга бассейны — Тын (бассейнның Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010100112107000000733
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000073
* Бассейн коды — 05.01.01.001
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тула өлкәсе елгалары
Төркем:Липецк өлкәсе елгалары
Төркем:Орёл өлкәсе елгалары
Бзюк

**Бзюк** — Россия территориясеннән ага торган елга. Краснодар крае биләмәләрендә ага. Елга  Кубан елгасының Камашлы ярына    кушыла. Елга озынлыгы 31 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Кубан су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кубан  елгасы Краснодар сусаклагычынан Афипс  елгасы белән кушылганчы. Кече елга бассейны — Өстәмә бассейны юК, елга бассейны — Кубан.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 06020001412108100005551
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108100555
* Бассейн коды — 06.02.00.014
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Краснодар крае елгалары
Берёзовица (Емба кушылдыгы)

**Берёзовица ** — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Емба елгасының уң ярына тамагыннан 53 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Кубен күле һәм Сухона елгасы башыннан Кубен гидротөененә кадәр. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100112103000005467
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103000546
* Бассейн коды — 03.02.01.001
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Эльвира Нәбиуллина

**Эльвира Сәхипзадә кызы Нәбиуллина** (1963 елның 29 октябрендә, Уфа) (tat. lat. ''Elwira Näbiullina'') — Россия икътисадчысы, дәүләт эшлеклесе, Россия президенты ярдәмчесе. В. Путин тарафыннан РФ Үзәк Банкы җитәкчелегенә тәкъдим ителгән. 2013 елның 9 апрелендә Дәүләт Думасы депутатлары Эльвира Нәбиуллинаны Россия Үзәк банкы рәисе вазифасына раслады.

## Тәрҗемәи хәл
Эльвира Нәбиуллина Уфа шәһәрендә (Башкорт АССР) 1963 елның 29 октябрендә татар гаиләсендә туган. Урта мәктәпне гел “бишле”гә генә тәмамлаган булса да, аңа алтын медаль тапшырмаганнар. 1986 елда Мәскәү Дәүләт Университетының Икътисад факультетын тәмамлаган.

## Эшчәнлек

1995—1996 елларда — Россия Икътисадый реформа департаменты җитәкчесе урынбасары.

1996—1997 елларда — Россия Икътисад министрлыгы әгъзасы.

1997—1998 елларда — Россия Икътисад министрлыгы җитәкчесе урынбасары.

1998—1999 елларда — «Промторгбанк» банкы рәисе урынбасары.

1999—2000 елларда — "Стратегик эшләүләр Үзәге" фондының вице-президенты.

2000—2003 елларда — Россия Икътисадый Үсеш һәм Сәүдә министры Герман Грефның урынбасары.

2003—2005 елларда — "Стратегик эшләүләр Үзәге" фонды президенты.

2007 — 2008 елларда — Россия Икътисадый Үсеш һәм Сәүдә министры.

2008 — 2012 елларда — Россия Икътисадый Үсеш министры

2012 елның 22 маеннан — Россия президенты ярдәмчесе.

2013 елның 13 мартында президент Путин Россия Үзәк банкы җитәкчелегенә Эльвира Нәбиуллинаны намзәт итеп тәкъдим итте.

2013 елның 9 апрелендә Дәүләт Думасы депутатлары Эльвира Нәбиуллинаны Россия Үзәк банкы рәисе вазифасына раслады.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Эльвира Нәбиуллина Россия Үзәк банкы рәисе итеп расланды. Татар-Информ 
* Последние упоминания о Эльвире Набиуллиной в СМИ — Инфоротор 
* Набиуллина Э. С. в именном указателе сайта Kremlin.ru

Төркем:Россия икътисадчылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Иске Пенәгәр

**Иске Пенәгәр** () — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районындагы татар авылы, Иске Пенәгәр авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 1162 кеше (2010).

Почта индексы — 612955, ОКАТО коды — 33210826001.

## География
Авыл Татарстан белән чиге янында, Кукмарадан 1 километр төньяктарак урнаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): татарлар.

## Шәхесләр

## Галерея

Иске Пенәгәр.jpg|

## Тышкы сылтамалар
* Авыл сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ Аланы районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары