open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анатолий Иванов (1938)

**Анатолий Иванов** (Анатолий Александр улы Иванов, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2002), ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990). «Хәтер китабы» мөхәрририятенең баш мөхәррире (1994-2015), КДАТАнең тарих һәм мәдәният белеме кафедрасы профессоры (2002-?).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Анатолий Иванов (1939)

**Анатолий Иванов** (Анатолий Васили улы Иванов, ,  — , ) — һигиеначы, медицина фәннәре докторы (1997), профессор (1998), ТР атказанган фән эшлеклесе (1999), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1996). КДМУның коммуналь һигиена һәм хезмәт медицинаы кафедрасы мөдире (1995-2003), шул ук ЮУЙда һигиена һәм хезмәт медицинаы кафедрасы мөдире (2003-?).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Борис Иванов (1929)

**Борис Иванов** (Борис Евгени улы Иванов, ,  — , ) — химик-органик, химия фәннәре докторы (1970), ТР ФА мөхбир әгъзасы (1992), профессор (1972), ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1988), РФА КФҮнең органик һәм физик химиясе институтында тәҗрибәханә мөдире (1964-2000).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Химиклар
Борис Иванов (1949)

**Борис Иванов** (Борис Николай улы Иванов, ,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр докторы (2002), КДХТУнең гомуми химия процессы кафедрасы профессоры (2002-?).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Василий Иванов (1950)

**Василий Иванов** (Василий Григори улы Иванов, ,  — , ) — педагог, химик-технолог, химия фәннәре нәмзәте (1986), педагогия фәннәре докторы (1997), профессор (1993), РФ атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2002), Казандагы Өстәмә һөнәри белем бирү институтының 1 нче проректоры (1996 елдан) һәм директоры (1998 елдан).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Василий Иванов (1933)

**Василий Иванов** (Василий Николай улы Иванов, ,  — , ) — төзүче, ТАССРның һәм РФнең атказанган төзүчесе (1991, 1992). 1955-1961 елларда Донецк өлкәсе төзелеш оешмаларында, 1961-1994 елларда Казан эре панелле йортлар салу комбинатында: төзелеш-монтажлау идарәсе башлыгы, директор (1974-1994).
## Искәрмәләр
Виктор Иванов (1942)

**Виктор Иванов** (Виктор Алексей улы Иванов, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, физика-метматика фәннәре докторы (1984), профессор (1985), ТР ФА мөхбир әгъзасы (1994), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1993), КДТУның машиналар белеме, машиналар төзү технологиясе һәм стандартлаштыру кафедрасы мөдире (1985-?).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Виктор Иванов (1928)

**Виктор Иванов** (Виктор Николай улы Иванов, ,  — , ) — сәнәгый җитештерүне оештыручы, икътисад фәннәре нәмзәте (1975). 1949-1966 елларда Казан авиация заводында: оста, инженер, цех башлыгы, баш инженер урынбасары. 1966-1979 елларда Казан электрон исәпләү машиналары заводы директоры, 1979-1988 елларда ССРБ радиосәнәгать министрлыгының баш идарәсе башлыгы, 1988-1994 елларда «Персей»  (Мәскәү) генераль директоры.
Владимир Иванов (1951)

**Владимир Иванов** (Виктор Пөтр улы Иванов, ,  — , ) — физик, техник фәннәр докторы (2001), 1998 елдан «Гамәли оптика дәүләт институты»  генераль директоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Физиклар
Владимир Иванов (1917)

**Владимир Иванов** (Владимир Степан улы Иванов, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе. 1946 елдан Серго ис. завутта: баш инженер (1946-1949), капиталь төзелеш бүлеге башлыгы (1949-1950),  (1950-1954), фирка комитеты рәисе (1954-1956). 1958-1966 елларда СБКФнең Татарстан ӨКдә: сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире (1958-1963), фирка-дәүләт контроле комитеты рәисе урынбасары (1963-1966). 1966-1980 елларда  — ТАССР коммуналь хуҗалык министры.
## Искәрмәләр
Чия Бакчасы урамы (Казан)

**Чия Бакчасы урамы** () — Казанның Совет районындагы (*[[Дәрвишләр бистәсе]]*) кечкенә урам.  Нокса елгасы агымы буенча сузыла. Дәрвишләр бистәсенең Кече Дәрвишләр микрорайонындагы Кооператив урамының Ослан урамы белән киселешеннән башлана. «Яз-78» табыш алуга нигезләнмәгән бакчачылык иптәшлеге җирлегендә тәмамлана. Мәктәп урамы белән кисешә. Почта индексы 420096.

## Тарих
Элекке исеме – Бакча урамы (). 2009 елда Казан шәһәр думасының «*Бер үк исемдәге урамнарның атамаларын алмаштыру турында*» карары белән әлеге урамның исеме Чия Бакчасы урамы итеп үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек объектлар

## Сылтамалар
*   Чия Бакчасы урамы Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Бәйрәм тыкрыгы (Казан)

**Бәйрәм тыкрыгы**  () — Казанның Совет районындагы (*[[Воскресенское бистәсе (Казан)|Воскресенское]] бистәсе*) кечкенә урам (*тыкрык*). Нокса елгасы агымы буенча сузыла. Казанның  Воскресенское бистәсендәге  Нардуган урамы белән киселештән башлана.  белән киселештә тәмамлана. Тузганак, Радужная урамнары белән кисешә. Почта индексы 420140.

## Тарих
Элекке исеме — Дуслык тыкрыгы (). 2009 елда Казан шәһәр думасының «*Бер үк исемдәге урамнарның атамаларын алмаштыру турында*» карары белән әлеге тыкрыкның исеме Бәйрәм тыкрыгы итеп үзгәртелгән.

## Игътибарга лаек объектлар

## Сылтамалар
*  Бәйрәм тыкрыгы  Казан картасында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Вячеслав Иванов

**Вячеслав Иванов** (Вячеслав Осип улы Иванов, ,  — , ) — химик-технолог, техник фәннәр докторы (1991). 1950-1975 елларда Казан химия заводында: баш инженер (1968-1970), директор (1970-1975). 1975-1994 елларда : директор (1975-1987), әйдәп баручы фәнни хезмәткәр (1987-1994).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Иван Иванов (1867)

**Иван Иванов** (Иван Дмитрий улы Иванов, ,  — , ) — 1 нче гилдия Казан сәүдәгәре, Казан шәһәренең .  таварлары, икмәк белән сәүдә иткән, аннары төзелеш материалларын сәнәгый җитештерү белән шөгыльләнгән (Әмәт һәм Клыки авылларындагы 5 кирпеч һәм 1 акшар заводы хуҗасы булган). 1908-1917 елларда Казан шәһәр думасының гласные, РИ дәүләт банкы Казан бүлекчәсенең исәп-хисап комитеты әгъзасы (1901-1917).
## Искәрмәләр
Иван Иванов (1927)

**Иван Иванов** (Иван Захар улы (Ибан Зәкәр улы) Иванов, ,  — , ) — урман хуҗалыгы инженеры, Социалистик хезмәт Каһарманы (1985), ТАССРның атказанган урманчысы (1977), РФнең атказанган урман сәнәгате хезмәткәре (1985). 1943-1991 елларда Чулман урман хуҗалыгында эшләгән: оста, хисапчы, урман пункты башлыгы (1954-1966), урман хуҗалыгы директоры (1966-1991).
## Искәрмәләр
Иван Иванов (1901)

**Иван Иванов** (Иван Филипп улы Иванов, ,  — , ) — нейрогистолог, биология фәннәре докторы (1937), профессор (1937), РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1969), Троицк (1931-1935), Казан (1936-1948) ветеринария институтларында һәм Мәскәү ветеринария академиясендә (1948-1972) гистология кафедрасы мөдире.
Леонид Иванов

**Леонид Иванов** (Леонид Иван улы Иванов, ,  — , ) — эпизоотолог, ветеринария фәннәре докторы (1988), профессор (1990). 1968-1992 елларда Казан ветеринария институтында, 1989-1992 елларда ветеринария икътисады һәм ветеринария эшен оештыру кафедрасы мөдире.
Николай Иванов (1813)

**Николай Иванов** (Николай Алексей улы Иванов, ,  — , ) — тарихчы, фәлсәфә дуктыры (1869), Казан университеты укытучысы (1839-1843), Казан (1843-1855) һәм Дерпт (1856-1859) университетлары профессоры. Казан тарихы буенча материалларны җыю белән шөгыльләнгән.
Гасырлар авазы (журнал)

**«Гасырлар авазы»**, «Гасырлар авазы — Эхо веков» — Казанда 1995 елның маеннан нәшер ителүче фәнни-документаль журнал. Гамәлгә куючысы — Татарстан Республикасының архив эше буенча дәүләт комитеты. Елга 4 сан (*яки икеләйтелгән 2 сан*) әзерләнә.
Басманы нигезләүче һәм беренче баш мөхәррире — Дамир Рәүф улы Шәрәфетдинов (*[[1940 ел|1940]]-[[2014 ел|2014]]*), РФ һәм ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тарих

1995 елның маеннан Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты каршындагы Баш архив идарәсе һәм РФ тарихчы-архивчылар җәмгыятенең Татарстан бүлеге басмасы буларак нәшер ителә башлый. Яңа басмага нигез итеп 1920 елларда нәшер ителгән «ТССР Үзәк архивы язмалары» () архив журналы алына. Беренче вакытта архив документлары нигезендә эшләнгән тарихи эзләнүләрне бастыручы тарихи-документаль басма буларак уйланыла. Архив документларын фәнни кулланылышка кертеп җибәрү басманың беренче бурычы итеп куела. Икенче мөһим бурычы – журнал битләрендә визуаль чыганакларны (*фотосурәтләр, архив документларының фотокопияләрен*) урнаштыру.

2002 елдан башлап, журнал фәнни (*фәнни-документаль*) басма буларак чыга.

1995 елның май аенда тәҗрибә саны чыгарылса, 1999 елдан даими чыгып килә.

2006 елда басманың электрон төре һәм интернетта сайты булдырыла.

2012 елда РФ фәнни  китерү индексы системасына () кертелә.

2016 елдан РФ мәгариф һәм фән министрлыгы каршындагы Югары аттестация комиссиясенең бәяләмә куелучы фәнни басмалары исемлегенә () кертелә.

## Тематикасы
РФ һәм чит илләр архивларыннан алынган РФ һәм Татарстан халыклары тарихы буенча беренче мәртәбә фәнни кулланылышка кертелүче архив документлары, шулай ук тарихи фәннәр һәм археология фәне тармагы (07.00.00) буенча фәнни мәкаләләр.

«Гасырлар авазы» – өч айга бер чыга торган фәнни-документаль журнал. Басманың нигезен Татарстан, Россия һәм чит ил архивларыннан алынган кызыклы, ләкин моңарчы җәмәгатьчелек белмәгән тарихи документлар, тарихи тикшеренүләр, фәнни комментарийлар тәшкил итә.

## Даими рубрикалары

## Таралу
1999 елдан абүнә буенча тарала, 2006 елдан электрон төре булдырылган. Фәнни-документаль басманы күбесенчә оешмалар яздыра. 2022 елның беренче яртыеллыгында басманың почта аша 375 язылучысы булган.

## Бүләкләре
2011 елда журнал Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясенә лаек булган

## Баш мөхәррирләр
* 1995 елдан ― Дамир Рәүф улы Шәрәфетдинов
* ...
* 2021 елдан ― Илдус Котдус улы Заһидуллин, тарих фәннәре докторы 

## 2022 елда
Кварталга бер чыгарга тиешле «Гасырлар авазы – Эхо веков» журналы гыйнвар аеннан бирле чыкмый. Бюджет оешмасы булгач, журналны чыгару өчен ТР Дәүләт архивы тендер оештырырга тиеш. Ел башында тендер үткәрелмәгән, чөнки журнал беренче чираттагы чыгымнар рәтенә керми. Журналның баш мөхәррире, тарих фәннәре докторы Илдус Заһидуллин тендер үткәрү буенча эш башланганын әйтеп, сентябрь аенда өч сан берьюлы чыгасына өмет белдерә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Журнал турында. «Гасырлар авазы-Эхо веков» сайты 

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:1995 елда барлыкка килгән басмалар
Фаил Ибраһимов

**Фаил Ибраһимов** (Фаил Мирзамөхәммәт улы Ибраһимов, ,  — , ) — режиссер, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1994). 1985-1990 елларда Минзәлә театрының баш режиссеры, 1990 елдан Яр чаллы татар театрында шул ук вазифада.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Минзәлә татар дәүләт драма театры режиссерлары
Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры режиссерлары
Николай Иванов (1839)

**Николай Иванов** (Николай Павел улы Иванов, ,  — , ) — юрист, халыкара хокук магистры (1874), стат киңәшчесе (1881), Казан университеты (1865-1870, 1872-1874), 2 нче Казан ирләр һимназиясе (1864-1870) укытучысы, Казан университеты профессоры (1884-1885).
Николай Иванов (1904)

**Николай Иванов** (Николай Петр улы Иванов, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1943), полковник (1954). Алман-совет сугышы вакытында майор, гаубица-артиллерия полкы командиры. Курск дугасындагы сугышларында батырлык күрсәткән.
Петр Иванов (1909)

**Петр Иванов** (Петр Артемий улы Иванов, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1943), Алман-совет сугышы вакытында  командиры. Кырым өчен сугыш вакытында әсир төшкән һәм һитлерчылар тарафыннан азаплап үтерелгән.
Сергей Иванов (1922)

**Сергей Иванов** (Сергей Николай улы Иванов, ,  — , ) —  әдәбият белгече, тәрҗемәче, филология фәннәре докторы (1969), ҮзССРның атказанган фән эшлеклесе (1981). 1951-1953 елларда Бохара педагогия институында, 1953-1996 елларда − Ленинград университетында эшләгән (1972-1988 елларда төрки филологиясе кафедрасы мөдире). Тәрҗемәләр (рус теленә): «Төркиләрнең нәсел агачы» (Әбелгази Баһадир-хан), «Кош теле» (Алишер Нәваи), «Кыйссаи Йосыф» (Кол Гали), «Шүрәле» (Габдулла Тукай).
Рамуш Харадинай

**Рамуш Харадинай** (, *[[1968 ел]]ның [[3 июль|3 июле]], [[ЮСФҖ|Югославия СФҖ]], [[Косово социалистик мохтар төбәге|Косово СМТ]], Глоҗане*) — Косово Җөмһүрияте сәясәтчесе, 2017 елның 9 сентябреннән 2019 елның 19 июленә кадәр  Косово Җөмһүрияте (, ) премьер-министры.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 3 июлендә Югославия СФҖнең Косово төбәгендә Глоҗане авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлагач (*[[1987 ел|1987]]*), Югославия халык армиясенә мәҗбүри хәрби хезмәткә чакырылган. Армиядән соң Приштина университетының юридик мәктәбендә белем алган, шулай ук Косоводагы Америка университетында бизнес өлкәсендә магистрлыкка укыган.

1989-1990 елларда Швейцариядә мөһаҗирлектә. Албания  катнашкан өчен Сербия төрмәсендә утыра. Төрмәдән качып, янәдән Швейцариягә китә. Анда «Косово халык хәрәкәте»нә кушыла. 1990 еллар азагында Косовоны азат итү армиясенең () штаб башлыгы.

Элекке Югославиядәге хәрби җинаятьләрне тикшерү буенча халыкара трибунал (*[[Һаага]]да,* , ) 2005 елның 8 мартында Р. Харадинайга «*[[1998 ел]]да [[серблар]]ны һәм [[чегәннәр]]не эзәрлекләүдә, аларны торган урыннарыннан мәҗбүри күчерүдә*» һ.б. җинаятьләрдә гаепләү белдерә,  шул ук елның 3 апрелендә аклый. 2010 елның 21 июлендә аклау карары кире кагыла, 2012 елның 29 ноябрендә Һаага трибуналы Р. Харадинайны аклау карары чыгара.

2000 елның 29 апрелендә «Косовоның киләчәге өчен альянс» фиркасен төзи һәм  рәисе итеп сайлана.

2004 елның 3 декабреннән 2005 елның 8 мартына кадәр Косово һәм Метиохия автоном төбәге () хөкүмәте премьер-министры.

2017 елның 9 сентябреннән Косово Җөмһүрияте (, ) премьер-министры.

2019 елның 19 июлендә үз теләге белән вазифасыннан китә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2012 елның 10 ноябрендә Скандербег ордены (*[[Албания]]*) белән бүләкләнә.

## Гаилә хәле
Беренче хатыны фин милләтеннән, улы Шкелзен ().
Икенче хатыны Анита, телевидение репортеры, ике улы, бер кызы бар.

## Сылтамалар
*  HARADINAJ i drugi. The International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Tužilac protiv Ramusha Haradinaja, Idriza Balaja i Lahija Brahimaja
*  Рамуш Харадинай назначен премьер-министром Косово

## Моны да карагыз
* Косово сугышы

## Искәрмәләр


 

Төркем:Косово Җөмһүрияте сәясәтчеләре
Юрий Иванов

**Юрий Иванов** (Юрий Сергей улы Иванов, ,  — , ) — физик, педагог, педагогия фәннәре докторы (1995), профессор (1996), 1988-1998 елларда КДПУның информатика һәм исәпләү техникасы кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Галина Иванова

**Галина Иванова** (Галина Иван кызы Иванова, ,  — , ) — химик, РФА КФҮ физика-техника институтының әйдәп баручы белгече (1998 елдан), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2000, парамагнит сыек кристалларны булдыру өчен).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Химиклар
Минодора Иванова

**Минодора Иванова** (Минодора Макар кызы Иванова, ,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1976), профессор (1991), РСФСРның атказанган геологы (1973), РСФСРның атказанган газ сәнәгате хезмәткәре (1982). «Бугульманефть» нифет кәсепләре идарәсенең башлыгы урынбасары (1950-1960), Татарстан нифет ФТИнең директоры урынбасары (1960-1961). 1962 елдан Мәскәүдә: ССРБ фән һәм техника буенча комитетының баш белгече (1962-1965), ССРБ нифет сәнәгатенең баш геология идарәсе башлыгы урынбасары (1965-1975), Мәскәү нифет химиясе һәм газ сәнәгатьләре университетында нифет кәсепләре геологиясе кафедрасы мөдире, профессоры (1974-2001).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Рәисә Иванова

**Рәисә Иванова** (Рәисә Гаврил кызы Иванова, ,  — , ) — ботаник-систематик, флорист. ТР территориясендә үсә торган 1315 үсемлек төрен  тасвирлаган һәм системалаштырган. ТР территориясендәге кайбер табигать һәйкәлләренең (Чатыр тавы, Урдалы тау, Клыков сөзәклеге, Коржински сөзәклеге, һ.б.) ботаник тасвирламасын ясаган. ТР Кызыл китабы (1995) төзүчеләрнең берсе.
## Искәрмәләр
Александр Ивановский

**Александр Ивановский** (Александр Виктор улы Ивановский, ,  — , ) — кино режиссеры, сценарийчы, РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1936), 2 нче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты (1941). 1904-1917 елларда Зимин опера театры режиссеры, 1918 елдан кинода. 31 фильмның режиссеры һәм 13 фильмның сценарийчысы булган.
## Искәрмәләр
Виктор Ивановский

**Виктор Ивановский** (Виктор Виктор улы Ивановский, ,  — , ) — юрист, ,  хокукы докторы (1900), хакыйкый стат киңәшчесе (1900). 1882 елдан Казан университеты укытучысы, 1886 елдан профессор.
## Искәрмәләр
Владимир Ивановский

**Владимир Ивановский** (Владимир Николай улы Ивановский, ,  — , ) — илаһиятче, тарихчы, фәлсәфәче. Казан университеты укытучысы (1904-1912), Казан (1917-1918), Самар (1918-1921), Беларус (1921-1927) университетлары профессоры. Фәлсәфә һәм ассоциатив психология тарихларына караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Николай Ивановский

**Николай Ивановский** (Николай Иванович Ивановский, ,  — , ) — илаһиятче, тарихчы, рус чиркәве таркалуын өйрәнүче. 1865-1911 елларда Казан руханилар академиясендә: 1869 елдан таркалу кафедрасы мөдире, 1877-1885 елларда инспектор. Иске йолалык тарихы буенча фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Николай Иванцов

**Николай Иванцов** (Николай Иван улы Иванцов, ,  — , ) — инженер-һидротехник, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1950), Социалистик хезмәт Каһарманы (1970). 1937-1959 елларда инженер-һидротехник (Мәскәү, Балакау). 1959-1962 елларда «Гидропроект» (Мәскәү) институты директоры. 1970-1986 елларда ССРБ энергетика һәм электрлаштыру министры урынбасары, бер үк вакытта (1971-1974) «Камгэсэнергострой» җитештерү берләшмәсенең төзелеш идарәсе башлыгы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Брянск

**Брянск** () — Россия Федерациясенең Брянск өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм аның административ үзәге..

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Беренче мәртәбә 1146 елда телгә алынган.

## Халык

## Шәхесләр
* Николай Иванцов (1913-2002), Социалистик хезмәт Каһарманы (1970).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Брянск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби дан шәһәрләре
*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Анатолий Иванов

* Анатолий Иванов (1920)
* Анатолий Иванов (1938)
* Анатолий Иванов (1939)
Николай Иванов

* Николай Иванов (1813)
* Николай Иванов (1839)
* Николай Иванов (1904)
* Николай Иванов (1924—2010), профессор, техник фәннәр докторы, металлургия өлкәсендә белгеч. Магнитогорск тау һәм металлургия институты ректоры (1968—1976).
Виталий Ивашкевич

**Виталий Ивашкевич** (Виталий Борис улы Ивашкевич, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (1975), профессор (1977), ТССРның атказанган фән эшлеклесе (1991), РФнең атказанга икътисадчысы (1997). КФИИның бухгалтер исәп-хисабы кафедрасы мөдире (1964-?), КФИИ проректоры (1975-1984), КДУ икътисад һәм финанс институтының идарә исәп-хисабы һәм контрольләү кафедрасы мөдире (2002 елдан).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 ― ТССРның атказанган фән эшлеклесе
* 1997 ― РФнең атказанга икътисадчысы
* 2023 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― *югары квалификацияле белгечләр әзерләүгә һәм күпьеллык фәнни-педагогик эшчәнлеккә керткән өлеше өчен*
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РФ атказанган икътисадчылары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Владимир Ивочкин

**Владимир Ивочкин** (Владимир Федор улы Ивочкин, ,  — , ) — инженер, караблар төзүче, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1949), Яшел Үзән көймәләр төзү заводының баш инженеры (1946-1948), директоры (1948-1949).
Петр Ивашев

**Петр Ивашев** (Петр Никифор улы Ивашев, ,  — , ) — хәрби инженер, А. Суворовның адъютанты, аның штабы башлыгы. 1812 елгы сугыш вакытында хәрәкәттәге армиянең элемтә юллары директоры. Декабрист Василий Ивашевның (*[[1797 ел|1797]]-[[1841 ел|1841]]*) әтисе.
Петр Ивушкин

**Петр Ивушкин** (Петр Теренти улы Ивушкин, ,  — , ) — ССРБ каһарманы (1945). Алман-совет сугышы вакытында гвардия капитаны, танк батальоны командиры. Шпрее елгасын кичкәндә, Берлин өчен сугышларында батырлык күрсәткән.
Яков Ившин

**Яков Ившин** (Яков Василий улы Ившин, ,  — , ) — электрохимик, техник фәннәр докторы (2002), профессор (20??), КИТТУның электрохимик җитештерү технологияләре кафедрасы профессоры.
Иван Иванов

* Иван Иванов (1867)
* Иван Иванов (1889)
* Иван Иванов (1901)
* Иван Иванов (1927)
Галина Ившина

**Галина Ившина** (Галина Васлий кызы Ившина, ,  — , ) — педагог, математик, педагогия фәннәре докторы (2000), профессор (2003), КФУның өзлексез белем күтәрү институты директоры.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Мәхмүт Игъламов

**Мәхмүт Игъламов** (Мәхмүт Камал улы Игъламов, ,  — , ) — иң беренче һөнәри татар мигъмарларының берсе. 1938-1941, 1944-1973 елларда «Татпланпроект» проект-планлау кантурында (1964 елдан «Татгражданпроект» проектлау институты), 1964 елдан аның баш мигъмары. М. Игъламов проекты буенча төзелгән биналар: хастаханә (1951), Казан университетының химия корпусы (1957), «Победа» кинотеатры (1958), медицина институтының баш бинасы (1959), торак йортлар, һ.б.
Bağınlıq

**Bağınlıq** - fizik zat häm monarx arasındağı säyäsi-xoquqi beryaqlı bäyläneş.

Räsäy xoquq beleme öçen watandaşlıq häm bağınlıq töşençäläre ayırılıp toralar. Elek bağınlıq monarxik däwlätlärgä xas bulğan.

Bağınlıq töşençäse monarx yäğni tac insitutı belän bäyle. Watandaşlıq töşençäsendä fizik zatnıñ däwlät başlığı tügel, ä böten däwlät instituları belän kiñ bäläneşe bar.

Monarxiä waqıtında formalaşqan tellärdä bağınlıq häm watandaşlıq töşençäläre tiñ bula. Mäsälän ingliz telendä "citizenship" qayçaqta bağınlıq yäki watandaşlıq mäğnäsen bilgeli, läkin "citizen" - watandaş, ä "subject" - bağın töşençäläre ayırılıp tora.

Läkin ingliz telendä dä watandaşlıq töşençäsen ike süz bilgeli: "citizenship" - tar mäğnäsendä häm "nationality" - kiñ mäğnäsendä.

Urıs telendä ingliz kalkası -*гражданин* qullanıla: "citizenship", "city" - urısça *город* (şähär), şunnan kalkası grajdanin.

Urıslaştıru säyäsäte näticäsendä tatar telenä dä urıs alınması grajdan süze kertelgän, läkin xäzer döresräk kiñ mäğnäle watandaş süze yış qullanıla, çınnan da watandaşlar ber şähärdä genä yäşämi (grajdanin mäğnäse), watandaşlarnı näq böten Watan berläşterä.

İngliz telle illärdä "citizenship" töşençäse nindider cirlek belän bäyle, ä "nationality" böten däwlät belän bäylängän.

Tatar xanlıqları monarxik däwlät bulğan, häm alarğa buysınğan xalıqlar öçen bağın töşençäse qullanıp bula, läkin küp çığanaqlar buyınça Qazan xanlığında qatnaş ğailädä tuğan keşelär Qazan watandaşlığın alğan, häm xanlıq tarixında zur rol' uynağan. Xudäkov buyınça Tatar däwlätärendä Ğosmanlı imperiäsennän ayırmalı bularaq "yanıçar" (yaña ) qatlawı bulmağan, Qazanda tuğan barlıq keşelär Qazan xanlığınıñ watandaşlığın alğan.

## Sıltamalar
*https://www.azatliq.org/a/27347178.html
*Худяков "Очерки по истории Казанского ханства"

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Ватандашлык
Рәүф Игъламов

**Рәүф Игъламов** (Рәүф Мәхмүт улы Игъламов, ,  — , ) — театр белгече, ТССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991), Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2002), 1971-2001 елларда Казан мәдәният һәм сәнгать академиясе, аннары Казан театр училищесы укытучысы. Татар һәм башка милли театрларның тарихына һәм үсеш проблемнарына багышланган публикацияләр, «Күренекле драматург» (*[[1987 ел|1987]]*), «Уйнаучы курчаклар сәнгате» (*[[2004 ел|2004]]*), «Вакыт аша сынау» (*[[2007 ел|2007]]*) китаплары авторы.

2016 елның 25 маенда 75нче яшендә каты авырудан соң вафат.

## Искәрмәләр
Калмык теле

**Калмык теле** (*үз атамасы* хальм́г кел́н) — калмыкларның теле. Калмыкия Республикасының дәүләт телләренең берсе. Калмык телендә сөйләшүчеләр РФ төбәкләрендә (*[[Әстерхан өлкәсе|Әстерхан]], [[Ростов өлкәсе|Ростов]] өлкәләрендә*), Кыргызстанда (*[[Ыссык Күл өлкәсе]]ндә*) тупланып яшиләр. Шулай ук Көнбатыш Европа илләрендә (*[[Алмания]], [[Франса|Франция]]*), АКШта (*Джерси штаты, [[Филадельфия]]*) аз санлы калмык телен кулланучылар төркемнәре бар. Барлык илләрдәге калмыкларның гомуми саны 360 800. РФ төбәкләрендә 183 000 калмык яши (*[[2010 ел]]гы халык санын алу мәгълүматы буенча*). Калмык телендә сөйләшүчеләр 80 500 (*[[2010 ел]]гы халык санын алу мәгълүматы буенча*). Калмык теленә урта дәрәҗәдә юкка чыгу куркынчы яный.

Калмык теле монгол телләренең көнбатыш төркеменә карый. 3 сөйләше бар: *дербет сөйләше, торгут сөйләше, бузау (дон) сөйләше*.

## Фонетика
Cузык авазлар өлкәсе (*вокализм*) үзенчәлекле. Калмык телендә киң, тар һәм аңлаешсыз (*кыска, редукциял*е) сузыклар бар. Аңкау сингармонизмы күзәтелә. Алгы рәт **[[ӧ]]**, **[[ӱ]]**, борынгы йомык **[[k]]** авазлары, аффрикатлар сакланган. Калмык телендә ирен (*лабиаль*) гармониясе юк. **[[Ә]]** сузыгы киң кулланыла.

## Морфология
Калмык телендә 8 килеш бар. Баш килештәге сүзләрнең *—нга* бетүе, фигыльнең *—жана* дип бетүче төре, хикәя фигыльнең *—хла* дип бетүче шартлы төре күзәтелә. Аеручы хикәя фигыльләрдә инкарь итү «*уга*» кисәкчәсе белән белдерелә.

## Лексика
Калмык телендә санскрит-тибет, кытай, төрки, рус телләреннән кергән алынмалар шактый күп.

## Алфавит

1648-1924 елларда калмыклар *тодо бичиг* дип аталучы гомумойрат (*монгол*) язуыннан файдаланган, язма әдәбият та әлеге язуда барлыкка килгән. Ойрат әдәби телендә XVII-XIX гасырларда иҗат ителгән язма истәлекләр сакланган. 1924 елда рус графикасы нигезендә әлифба кабул ителә. 1931-1938 елларда калмыклар латин язуын кулланган. 1939 елдан рус графикасындагы әлифба кертелә.
Калмык телендә «''Хальмг үнн''» газетасы нәшер ителә; периодик рәвештә «*[[Теегин герл]]*» әдәби журналы, «''Байр''», «*Байрта*» яшүсмерләр һәм балалар журналы чыга.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 12 (Исл-Кан). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-343-9

## Әдәбият
# Биткеева А.Н. Калмыцкий язык в современном мире. М., 2006.
# Убушаев Н.Н. Диалектная система калмыцкого языка. Элиста, 2006.

## Сылтамалар
*   Kalmyk-Ojrat 
*  Электрон рус-калмык сүзлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Монгол телләре
Төркем:Калмыклар
Ивашев

**Ивашев** — фамилия.
* Петр Ивашев (1767-1838), хәрби инженер.
* Василий Ивашев (1797-1841), декабрист, П. Ивашевның улы.
----
* Валентина Ивашева (1908—1991), әдәбият белгече, Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Ивашевка — Буа районындагы авыл.
* Ивашево — Луза районындагы авыл.
* Ивашевская — Даровской районындагы авыл.

Төркем:Фамилияләр
Игорь Игнатьев

**Игорь Игнатьев** (Игорь Михаил улы Игнатьев, ,  — , ) — җәррах, медицина фәннәре докторы (2000), профессор (2002), Төбәкара диагностика үзәгенең тамыр хирургиясе бүлеге мөдире (2001 елдан).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Юрий Игнатьев

**Юрий Игнатьев** (Юрий Геннадий улы Игнатьев, ,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (1989), профессор (1991), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1998), Казан университетының атказанган профессоры (2016), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2017), ТДГПУның геометрия һәм математик модельләштерү кафедрасы мөдире (1985-2008), КФУның матемтика һәм механика институтының югары математика һәм математик модельләштерү кафедрасы мөдире (2011 елдан).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Физиклар
Владимир Игнатюк

**Владимир Игнатюк** (Владимир Евгени улы Игнатюк, ,  — , ) — режиссер, ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1996). Казан кинохроника студиясе режиссеры (1969-1971, 1973-1979, 1982-1990), 1990-1998 елларда ТР кино дәүләт комитетында һәм «Мизгел» кино студиясендә эшләгән, 1998-? елларда – «Казан» кино студиясе режиссеры.
## Искәрмәләр
Василий Игнатьев

**Василий Игнатьев** (Василий Игнатий улы Игнатьев, ,  — , ) — геолог-стратиграф, геология-минералогия фәннәре докторы (1962), профессор (1963), ТССРның атказанган фән эшлеклесе (1991). 1949-1951 елларда Чуаш дәүләт педагогия институтының география кафедрасы мөдире, 1951-1997 елларда Казан университетында. Идел-Урал өлкәсенең җәгърафик картасы авторларының берсе (1976).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Виктор Игошкин

**Виктор Игошкин** (Виктор Семен улы Игошкин, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре нәмзәте (1981), профессор (2000), ТССРның атказанган икътисадчысы (1991). 1958-1965 елларда , инженер (Пенза), 1965-1977 елларда «Элекон» заводында: бүлек башлыгы, директор урынбасары. 1978 елдан Казан дәүләт финанс-икътисад институтында, 1992-20?? елларда ректор ярдәмчесе, 20??-2015 елларда Казан университетында. «Мировая экономика» (1998) уку әсбабы авторы.
## Искәрмәләр
Виктор Игнатьев

**Виктор Игнатьев** (Виктор Петр улы Игнатьев, ,  — , ) — график, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1978). 1956 елдан «Чаян» журналында. Юмористик һәм  рәсемнәр, китап һәм станук графикасы, плакатлар авторы.
Moka (qähwäqaynatqıç)

**Moka qähwä qaynatqıçı** yäki **geyzer qähwä qaynatqıçı** - maxsus qähwä sawıtı, anda bu basımı tä'sirendä qaynar su asqı sıyımnan öske sıyımğa töyelgän qähwä belän tulğan bülek aşa kütärelä.

Moka öç bülektän tora: asqı sıyım, öske sıyım häm filtr-büränkä.

Älege qähwä äzerläw ısulı ayıruça İtaliädä taralğan. Ğädättä anda moka sawıtı allüminiydän yasala. 
## Fizik mäsläk
Asqı sıyımğa su salına, cılıtqanda su östendäge bu basımı arta häm qaynar bu sunı büränkägä etep çığara. Qaynar su basım astında töyelgän qähwä belän büränkä aşa uzıp kütärelä, bar faydalı matdälärne señderep, öske sıyımğa geyzer bularaq menä.

Älege mäsläk 1833 yılda ingliz keşese Samuel Parker tarafınnan uylap çığarılğan, 1933 yılda **Alfonso Bialetti** patentlağan.


Bialetti moka express-made-in-italy.jpg|   Asqı sıyım, filtr-büränkä häm öske sıyım
Основание верхнего резервуара гейзерной кофеварки.jpg| Öske sıyım
Верхний фильтр гейзерной кофеварки2.jpg| Öske filtr häm  tığızaytu bocrası
Наполненная воронка гейзерной кофеварки2.jpg| Qähwä belän tulğan filtr-büränkä
Love me some stovetop espresso coffee (photo by j bizzie).jpg| Ekstraksiädän soñ


Ğädättä Mokada urtaça tartılğan qähwä qullanıla. Peşerelgän eçemlek täme buyınça espressoğa yaqın, çönki ekstraksiä basım (yaqınça 2 atm) astında bara häm temperatura 94-96 C citä, älege şartlarda qähwä äçe bulmıy.

## Sıltamalar

*Стивенсон Т. Большая книга кофе = The curious barista's guide to coffee (2015) / Пер. с англ. З. Тимофеевой. — М.: Э (Эксмо), 2017. — С. 142—145. — 223 с.

Төркем:Каһвә
Төркем:Эчемлекләр
Төркем:Савыт
Ринат Һидиятуллин

**Ринат Һидиятуллин** (Ринат Гайсә улы Һидиятуллин, ,  — , ) — энергетик, техник фәннәре докторы (1988), профессор (1991), ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (2001). 1966-1990 елларда Ташкәнт ЮУЙларында (тимер юл транспорты институты, ирригация һәм механизация институты), 1990-1992 елларда Таҗикстан авыл хуҗалыгы институтының тракторлар һәм автомобилләр кафедрасы мөдире. 1992 елдан Казанда: Татарстан агробизнес һәм кадрларны яңадан әзерләү институтының проректоры (1992-1995), Казан энергетика институтының сәнәгать кәсәбәләрен электр белән тәэмин итү кафедрасы деканы (1997-2000).
## Искәрмәләр
Клара Һидиятуллина

**Клара Һидиятуллина** (Клара Салих кызы Һидиятуллина, ,  — , ) — тарихчы, сәясәт фәннәре докторы (2004), профессор (2006), РФ сәясәт фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы. Төбәкләрдә сәяси лидерлык, сәяси процесслар үсеше, дәүләт белшн идарә итүнең эффективлыгы турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Рим Һидиятуллин

**Рим Һидиятуллин**, Рим Идиятуллин (Рим Зиннәтулла улы Һидиятуллин (*Идиятуллин*), ,  — , ) — шагыйрь, БРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1996). 1965-1987, 1992-2002 елларда «Кызыл таң» гәҗитендә: әдәби хезмәткәр, баш мөхәррир урынбасары; 1987-1992 елларда «Сәнәк» журналы әдәби хезмәткәре. Әсәрләр: «Хәерле иртә» (1983), «Хәерле көн» (1997) шигъри җыентыклары.
## Искәрмәләр
Газыйм Идрисов

**Газыйм Идрисов** (Газыйм Җиһанша улы Идрисов, ,  — , ) — ветеринария патологоанатомы, ветеринария фәннәре докторы (1977), ТР ФА академиге (1992), ТРның һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе (1991, 1995), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1996). 1964 елдан Казан ветеринария институтында: патологик анатомия кафедрасы мөдире (1979-20??), ректор (1988-1999).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Мөхәммәт Идрисов (1882)

**Мөхәммәт Идрисов** (Мөхәммәт Ибраһим улы Идрисов, ,  — , ) — полиграфист, , иң беренче һөнәри татар китап рәссамнарының берсе. Шәрекъ хаттатлык сәнгатен Төркиядә, Лөбнанда, Мисырда  (1905) өйрәнгән, осталыгын Алманиядә (1911) камилләштергән. Иң беренче булып  тормышка ашырган. ССРБның төрки халыклары (Урта Азия, Казакъстан, Төньяк Кавказ) өчен шрифт үрнәкләрен булдырган.
Йосыф Ишбулатов

**'
**Йосыф Ишбулатов''' (Ишбулат мулла,  — ) — дин җәмәгать эшлеклесе, тәрҗемәче. XVII гасыр азагында Иске бистәдә имамлык иткән. 1722 елда Петр I йөкләмәсе буенча К.Сөнчәләй белән бергә Петербур фәннәр академиясе өчен болгар кабер ташлары язмаларын тәрҗемә иткән. Петр Iнең Иран явында тәрҗемәче катнашкан. Мөхәммәт Әвәбинең «Дәрбәнтнамә» тарихи әсәрен фарсы теленнән татарчага тәрҗемә итеп, аны Петр Iгә бүләк иткән (1722).
## Искәрмәләр

Төркем:Тылмачлар
Калмык гаскәре

**Калмык гаскәре** () — XVIII-XIX гасырларда Россия империясендәге даими булмаган (*иррегуляр*) атлы гаскәр.

Гаскәргә Россия империясенең көньяк чикләрен саклау өчен Ырынбур, Әстерхан, Дон калмыклары алынган.

## Тарих
XVII гасыр урталарында ук калмык гаскәриләре Кырым ханлыгына каршы Россия дәүләте ягында сугыша. 1737 елда чукынган калмыкларның даими яшәү урыны итеп, Идел елгасына Воложка елгасы койган урында Кунья Воложка кирмәне (*[[1739 ел]]дан [[Тольятти|Ставрополь-на-Волге]], [[1744 ел]]дан [[Ырынбур губернасы]]нда, [[1964 ел]]дан [[Тольятти]]*) корыла. Әлеге кирмәндә аерым *Ставрополь калмык гаскәре* оеша, 1756 елда гаскәргә хәрби байрак тапшырыла. 1798 елда Калмык гаскәре Ырынбур губернасының даими булмаган (*иррегуляр*) гаскәрләр белән идарә итү гомуми системасына кертелгән кантон итеп үзгәртелә. 1803 елда Калмык гаскәре *Ставрополь калмык полкына* кертелә. Полк 1842 елда *Ырынбур казак гаскәренә* кушыла. Калмык гаскәрендә чукынган калмыклар белән беррәттән чукынмаган калмыклар да хезмәт итә. Калмыкларның бер өлеше *Әстерхан казак гаскәрендә* чик буен саклый. Калмык полклары, гадәттә, 500 җайдактан тора, оешу һәм идарә итү төре буенча казак полкларыннан аерылмый. Кораллары — сөңге, кылыч, җәя, мылтык; һәр җайдакның икешәр аты була.

## Сугышларда катнашуы

* 1654-1667 еллардагы рус-поляк сугышы
* 1735-1739 еллардагы рус-төрек сугышы 
* 1741-1743 еллардагы рус- швед сугышында 
* 1756-1763 еллардагы Җидееллык сугыш
* 1788-1790 еллардагы рус-швед сугышы
* 1812 елгы Ватан сугышы
* 1814 елның мартында 1нче һәм 2нче Әстерхан калмык полклары (*гаскәр башлыклары* Җомбо-тайши Тундутов, *кенәз* Сербеҗаб Төмән) Париж янындагы сугышта катнаша.

1836 елда Калмык гаскәрендә 3 585 гаскәри генә кала.
 
1842 елда Калмык гаскәре таратыла, гаскәриләр Ырынбур казак гаскәренә кушыла.

## Галерея
Калмык полкы гаскәриләре.

Файл:18 2455 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Калмык полкы рядовое, 1812—1825.
Файл:18 2456 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|Калмык полкы офицеры, 1812—1814.
Файл:27 1249 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops.jpg|thumb|Ставрополь калмык гаскәре казагы. 1829—1838
Файл:Калмык_гаскәре_1.jpg|Калмык — Дон казагы

## Шулай ук карагыз
*Башкорт-мишәр гаскәре
*Әюкә
*Калмык ханлыгы
*Калмык гаскәре

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 12 (Исл-Кан). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-343-9

## Әдәбият
# Батмаев М.М. Калмыки в XVII-XVIII веках: события, люди, быт. Кн. 1-2. Элиста, 1992.
# Максимов К.Н. Калмыкия в национальной политике, системе власти и управления России. М., 2002.
# Цюрюмов А.В. Калмыцкое ханство в составе России: проблемы политических взаимоотношений. Элиста, 2007.

## Сылтамалар
*    Евграф Савельев. Ставропольское калмыцкое казачье Войско
*  Калинин С.Е. Ставропольское калмыцкое войско
*  Переход части калмыков в казачество

## Искәрмәләр

Төркем:Казаклар
Төркем:Иррегуляр гаскәрләр
Төркем:Калмыкия
Борис Ишбулдин-әл-Бәкри

**Борис Ишбулдин-әл-Бәкри** (Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, Boris Ischboldin, ,  — , ) — тарихчы, икътисадчы, профессор (1927). Берлин, Көлн (1925-1928), Париж (1928-1930, 1932-1939), Белград (1930-1932), Сент-Луис (1945-1963) университетларында укыткан. ** (1963) китабы авторы.
## Искәрмәләр
Гыйльметдин Ишбулдин

**Гыйльметдин Ишбулдин** (Гыйльметдин Гыйбадетдин улы Ишбулдин, ,  — , ) — музыкачы, эскрипкәче. 1870-еллардан башлап Казан, Бөгелмә, Чистай, Петропавел, Актүбә, Эрбет, Златоуст һ.б. шәһәрләрендә җирле татарлар алдында чыгыш ясаган. 1896 елдан Уфада, беренче милли әдәби-музыкаль кичәләрендә солист һәм анасмбльче буларак чыгышлар ясаган, кыллы инструменталь ансамбльләр оештыруда катнашкан. Инструменталь пьесалар һәм җырлар («Атбасар», «Көй», «Таң җыры», һ.б.) авторы.
## Искәрмәләр
Габбас Измайлов

**Габбас Измайлов** (Габбас Хәлиулла улы Измайлов (Исмәгыйлев), ,  — , ) — кече лейтенант, Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945), Ленинград, Нарва һәм Келце янындагы сугышларда батырлык күрсәткән.
Наил Измайлов

**Наил Измайлов** (Наил Вәли улы Измайлов, ,  — , ) — спортчы (грек-рим көрәше), ССРБ халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1971). «Динамо»  тәрбияләнүчесе. ССРБ чемпионы (1968-1969, яшүсмерләр һәм яшьләпр арасында), «Зур Италия призы» (1966) һәм В. Зеелебиндер призына (1970) ярышларында алтын медаль яулаганю
## Искәрмәләр
Сабрый Гыйззетдинов

**Сабрый Гыйззетдинов** (Сабрый Госман улы Гыйззетдинов, ,  — , ) — физик, химик, химия фәннәре докторы (1982), профессор (1983). 1960-199? елларда Физика-химия ФТИдә һәм Бөтенрусия электротехника университетында (Мәскәү) эшләгән. Чакманың фотоэлектрохимиясе, ярымүткәргечләр өслегенең физик химиясе турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Төркем:Химиклар
Габдрахман Измайлов

**Габдрахман Измайлов** (Габдрахман Йосыф улы Измайлов, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе. БК(б)Фнең Казан  каршындагы мөселман бүросы җитәчеләреннән берсе (1918), Бөтенбашкорт гадәттән тыш кәмисиясе рәисе (1919), ТАССР эчке эшләр халык комиссары (1920-1921), Таулы халыклар АССРның  президиумы сәркәтибе (1921-1923). 1923-1929 елларда Казанда: ТАССР хезмәт, эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссариатларында, БК(б)Фнең Бауман  җаваплы сәркәтибе (1924), Камил Якуб ис. полиграфия-нәшрият комплексы директоры, «Яңа китап» нәшириятендә идарә рәисе урынбасары. 1930-1931 елларда язу машиналары остаханәсендә Көнчыгыш телләре буенча киңәшче,  курсларында укытучы.

1933 елда куга алынган. *««Иттифак» инкыйлабка каршы милләтчел баш күтәрүчеләр оешмасы әгъзасы булу»*да гаепләнеп 8 ел лагиргә хөкем ителгән. 1957 елда акланган.
## Искәрмәләр
Рәфис Измайлов

**Рәфис Измайлов** (Рәфис Талип улы Измайлов, ,  — , ) — журналист, РФнең атказанган мәдәният хезмәткәре (1996), «Бәллүр каләм» премиясе лауреаты (2004). **' гәҗитендә (1969-1979), ''«Агитатор»'' (1981-1989), **' (1991),  ** (1991-1994,  1996-2000, баш мөхәррир урынбасары) журналлырнда эшләгән. 1994-1996 һәм 2000-20?? елларда ТРның РФдагы вәкиллегенең матбугат үзәге җитәкчесе.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Сергей Измайлов

**Сергей Измайлов** (Сергей Геннадий улы Измайлов, ,  — , ) — җәррах, медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1996), РФнең атказанган табибы (2002), 1996 елдан Түбән Новгород дәүләт медицина академиясе каршындагы Федераль чик буе хезмәтенең хәрби медицина акадмеиясендә: хирургрия авырулары кафедрасы мөдире, башлык урынбасары.
## Искәрмәләр
Рөстәм Измайлов

**Рөстәм Измайлов** (Рөстәм Илья улы Измайлов, ,  — , ) — химик, химия фәннәре докторы (1977). 1955-1996 елларда РФА КФҮнең органик һәм физик химиясе институтында, 1975 елдан каталитик процесслар тәҗрибәханәсе мөдире, 1996-200? елларда КТУның әйдәп баручы фәнни хезмәткәре.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Лариса Хмельницкая

**Лариса Хмельницкая** (Рамазанова, ,  — , ) — Россия һәм Беларус өчен чыгышлар ясаган спорт йөршчесе, 1997 елгы җәйге Универсиаданың (Сицилия) алтын медале иясе.
Шакир Измайлов

**Шакир Измайлов** (Шакир Сафиулла улы Измайлов, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, дипломат. 1917 елдан армиядә, Самара шәһәрендә совет хакимиятен урнаштыруда катнашкан. РКП(б)нең Самара ГК каршындагы мөселман  сәркатибе (1918), ЭККА Көнчыгыш фронты гаскәрләрен формалаштыру, комплектлау һәм өйрәтү идарәсенең сәяси бүлегендә (1919), Сембер губерна татар совет-партия мәктәбе укытучысы (1921), БКП(б) ҮК каршындагы Татар-башкорт бюросы сәркатибе (1922-1924), ТАССР хезмәт халык комиссары, ТАССР ҮБК әгъзасы (1925-1929),  инструкторы (1929). 1930 елдан дипломат эшендә: СССРның Согуд Гарәпстанындагы вәкиллегенең беренче сәркәтибе, СССР Тышкы эшләр халык комиссариатының 1 нче Көнчыгыш бүлегенең җаваплы референты, шуннан соң АзССРда СССР Тышкы эшләр халык комиссариатының вәкаләтле вазыйфаларын башкаручысы (?-1937).

1937 елның 15 синтбрендә куга алынган. *«Инкыйлабка каршы милләтчел баш күтәрүчеләр оешмасы әгъзасы булу»*да гаепләнеп үлем җәзасына хөкем ителгән. 1956 елда акланган.
## Искәрмәләр
Асия Измайлова

**Асия Измайлова** (Асия Сәфиулла кызы Измайлова, ,  — , ) — җырчы (меццо-сорано), ТАССРның атказанган артисты (1939). 1920-елларда Мәскәү татар театрын оештыруда катнашкан. 1939-1944 елларда Татар опера һәм балет театры солисты. Партияләр: Бикә («Качкын», Н. Җиһанов), яучы хатын («Галиябану», М. Мозаффаров), Ольга («Евгений Онегин», П. Чайковский). 1944-1950 елларда Дәүләт театр сәнгате институтында һәм Мәскәү консерваториясендә татар студияләре директоры һәм педагогы. 1963-1992 елларда Мәскәү консерваториясендә укыткан.
Илиодор Износков

**Илиодор Износков** (Илиодор Александр улы Износков, ,  — , ) — тарихчы, математикачы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1883). Казан губернасы халык укуханәләре инспекторы (1871-1874), директоры (1874-1879), Казан реаль училищесы директоры (1889-1896), Изге Синод обер-прокуроры каршындагы махсус йөкләмәләр буенча түрә (1896-1907). Идел буе халыкларын христианлаштыру, Казан төбәге тарихы буенча фәнни хезмәтләр авторы.
Всеволод Изосимов

**Всеволод Изосимов** (Всеволод Владимир улы Изосимов, ,  — , ) — биолог, биология фәннәре докторы (1950), профессор (1931), КФУның гомуми биология кафедрасы мөдире (1931-1967). Баренц һәм Кара диңгезләре, Идел-Чулман бассейны елгалары, Байкал күле һидрологиясе, эволюцион морфология, паразитология турында фәнни хезмәтләр авторы.
Төркем:Биологлар
Алексей Изюмов

**Алексей Изюмов** (Алексей Сергей улы Изюмов, ,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе. РИ авыл хуҗалыгы министрлыгының баш идарәсе хезмәткәре (1910-1912), Щукин мануфактурасы хезмәткәре (1912-1917), Мәскәү арты район ның азык-төлек бүлегендә (1917), Казан һәм Нократ губерналарында азык-төлек комиссары (1918-1920), ТАССРның азык-төлек халык комиссары (1920-1921), РСФСР авыл хуҗалыгы халык комиссариатында (1921), банк эшендә (1922-1929), РСФСР Госторгында һәм РСФСР сәүдә халык комиссариатында коллегия идарәсе әгъзасы (1929-1933), авыл хуҗалыгы культураларының уңышлылыгын һәм тулаем җыемын бигеләү үзәк дәүләт кәмисиясе әгъзасы (1933-1937), ССРБ авыл хуҗалыгы минситрлыгында (1937-1958).
Павел Иконников

**Павел Иконников** (Павел Софроний улы Иконников, ,  — , ) — җәррах, медицина докторы (1906), коллегия асессоры (1908), Казан университетының һоспиталь хирургиясе кафедрасы профессоры (1914-1915). Хирургия һәм бактериология турында фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Дмитрий Иловайский

**Дмитрий Иловайский** (Дмитрий Иван улы Иловайский, ,  — , ) — тарихчы, рус тарихы докторы (1870), яшерен киңәшче, Мәскәү университеты укытучысы, публицист. Рус дәүләтенең Идел буе Болгары, Алтын Урда һәм татар ханлыклары белән мөнәсәбәтләрен тикшергән; Алтын Урда хакимиятенең удел һәм Мәскәү Русиясенә тәэсирен күрсәткән. Рус һәм гомуми тарих буенча дәреслекләр авторы, Казан университеты каршындагы археология, этнография һәм тарих җәмгыяте әгъзасы.
## Искәрмәләр
Алексей Ильин

**Алексей Ильин** (Алексей Иван улы Ильин, ,  — , ) — авыл хуҗалыгы  җитәкчесе. 1950-1954, 1958-1962 елларда фирка эшендә, 1962-1984 елларда Бөгелмә районы «Семеновод»  директоры.
## Искәрмәләр
Герман Ильин

**Герман Ильин** (Герман Иван улы Ильин, ,  — , ) — радиоэлектроника өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1991), профессор (1992), КАИның радиоэлектроника һәм квант җайланмалары кафедрасы мөдире (1991-?).
## Искәрмәләр
Серафим Ильин

**Серафим Ильин** (Серафим Андриян улы Ильин, ,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (1967), профессор (1967). 1930-елларда, 1941-1944 һәм 1964-1971 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында: авыл хуҗалыгын оештыру кафедрасы мөдире (1930-еллар, 1941-1944), статистика һәм  кафедрасы мөдире (1965 елдан), риктыр (1968-1971).
## Искәрмәләр
Сергей Ильин (1905)

**Сергей Ильин** (Сергей Семөн улы Ильин, ,  — , ) — агрохимик, агроном, үсемлекче, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1952), профессор (1952). Казан селекция станасының биология бүлеге мөдире (1930-1946). Сембер (1946-1955), Ярославль (1955-1957) авыл хуҗалыгы институтларында, Башкорт дәүләт университетында (1957-1962, ботаника кафедрасы мөдире) һәм Казан педагогика институтында (1962-1965) укыткан. 1966-1970 елларда ССРБ ФА БФ Биология институтының фәнни хезмәткәре.
## Искәрмәләр
Ольга Ильинская

**Ольга Ильинская** (Ольга Николай кызы Ильинская, ,  — , ) — микробиолог, биология фәннәрe докторы (1999), профессор (2001), ТР ФАнең хакыйкый әгъзасы (2011), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2008), КФУның микробиология кафедрасы мөдире (2004)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Марат Илһамов

**Марат Илһамов** (Марат Әхсән улы Илһамов, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, РФА мәхбир әгъзасы (1991), БР ФА академиге (1998), профессор (1972), БР һәм ТР дәүләт премияләре лауреаты (2003, 2012). 1962-1991 елларда РФА КФҮнең физика-техника институтында:  мөдире (1971-1977), директор урынбасары (1989-1990). 1977-1988 елларда КФҮ президиумы рәисе урынбасары. 1991-1996 елларда РФА КФҮ механика һәм машиналар төзү институты директоры. БР ФА вице президенты (1996-2004), президенты (2004-2006), РФА УФҮ президиумы рәисе урынбасары (1996-2005), Башкорт энциклопедиясенең баш мөхәррире (1998 елдан).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Мәҗит Илдар

**Мәҗит Илдар** (Мәҗит Хуҗи улы Габдүшев, ,  — , ) — актер, ТАССРның халык артисты (1945). Сәхнә эшчәнлеген Ырынбур татар театрында башлый (1919), шуннан соң Уфа, Казан, Әндиҗан татар тетрларында актер, режиссер булып эшләгән. 1933 елдан Татар акдемия театрында. Иң әһәмиятле рольләр: Җамалетдин («Банкрут», Г. Камал), Хәнәфи («Тукай», Ә. Фәйзи), Ахун («Хуҗа Нәсретдин», Н. Исәнбәт).
Шәфталу

**Шәфталу** (шулай ук *шәпталы*,  *шәфталу*) — розачалар гаиләлегеннән караҗимеш ыругыннан агаччыл үсемлекләр. Бадәмгә бик якын. Биеклеге 5–10 м, 6 төре Кытайда үсә. Урманнарда һәм куе куаклыкларда, тау битләрендә очрый.

Игүле сортлары **гади шәфталу**га () керә, тиз үсә, 2–3 елдан җимеш би рә, 25 елга кадәр яши. Урта Азиядә, Молдовада, Көньяк Украина, Кавказда үстерәләр. Җимешендә шикәр, органик кислоталар, A һәм C витаминнары, орлыгында шәфталу мае бар. Бер агасы 20–120 кг уңыш бирә, баллы үсемлек.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: якынча 10000 сүз / Ф.Г. Ситдиков, Р.К. Зәкиев ред. — Казан: Мәгариф, 1998. — 655 б.

Төркем:Җиләк-җимеш
Николай Ильинский

**Николай Ильинский** (Николай Борис улы Ильинский, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, физика-математика фәннәре докторы (1970), профессор (1973), ТАССРның һәм РФнең атказанган фән эшлеклесе (1984, 2002), КДУның математика һәм химия институты директоры (1981-1990).
## Искәрмәләр
Рафаил Ильясов (1942)

**Рафаил Ильясов** (Рафаил Шәрифзыя улы Ильясов, ,  — , ) — дипломат, юридик фәннәр докторы (1974), профессор (2004). 1959-1965 елларда «Гюргяннефть»  эшчесе, Каспи югары хәрби-диңгез училищесы инженере. 1966-1968 елларда Казанда: БЛКЯБнең Ленин  оештыру бүлеге мөдире. 1968-1970 елларда ССРБ төньяк-көнбатышының авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтындә фәнни хезмәткәр. 1973-1991 елларда Азәрбайҗан коммунистлар фикасенең дә. 1991-1993 елларда Азәрбайҗан тамгаханә идарәсенең кизү бүлеге башлыгы, Азәрбаҗан МКның эшләр идарәсендә тышкы икътисади бәйләнешләр бүлегенең әйдәп баручы белгече. 1993-2005 елларда ТРның Азәрбайҗандагы даими вәкиле.
## Искәрмәләр