open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рафаэль Сибат

**Рафаэль Сибат**, *псевдоним, чын исем-фамилиясе* **Рафаэль Хуҗин**, Рафаэль Шәйхуҗа улы Хуҗин (*[[1946 ел]]ның [[28 октябрь|28 октябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Киров өлкәсе]], [[Нократ Аланы районы]], [[Түбән Шөн]] — [[2003 ел]]ның [[15 август]]ы, шунда ук*) — язучы, 1997 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Гаяз Исхакый премиясе (2002) лауреаты .

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 28 октябрендә Киров өлкәсе Нократ Аланы районы Түбән Шөн авылында туган. Түбән Шөндә урта мәктәпне тәмамлагач, 1965 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Диплом алгач, 1970—1978 елларда туган ягында укытучы булып эшли, урта мәктәптә директор була.

1978 елда Казанга килеп, Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры администраторы, тулай торакта тәрбияче хезмәтләрен башкара.

Кукмара районы халык театрында режиссер, Киров шәһәрендә классик көрәш буенча тренер булып эшли.

1988 елдан гомеренең соңгы көннәренә кадәр туган авылында яши. Ике ел Түбән Шөн мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе, унөч ел Киров өлкәсендә татар телендә чыгучы «Дуслык» газетасының Нократ Аланындагы үз хәбәрчесе һәм әдәбият-сәнгать бүлеге мөдире булып эшли.

2003 елның 15 августында иртәнге дүрттә эш өстәле артында иҗат итеп утырганда йөрәге тибүдән туктый.

## Иҗаты
Әдәби язмалары республика матбугатында 1966 елда күренә башлый. Университетта укыган елларыннан күп язса да, әсәрләрен аерым китап итеп чыгарырга ашыкмый. Беренче китабы — «Ялгызлык» романы Татарстан китап нәшриятында 2001 елда дөнья күрә. Күп жанрда — проза, шигърият, публицистика, эссеистика, әдәби тәнкыйть һәм тәрҗемә өлкәләрендә эшли.

«Көлдән күтәрелгән гөлләр» трилогиясе (2002), «Яңа тормыш» арендаторлар берләшмәсе җитәкчесе Рәфыйк Рәүфовка багышланган «Без дә җирдән күтәрелдек...» роман-монологы (2003), дүрт романнан торган «Кайту» тетралогиясе (2005) басылып чыга. Китапларда һәм газета-журналларда дөнья күргән 9 роман, 21 повесть, 12 поэма, дистәләрчә әдәби портрет, эссе, йөзләрчә әдәби тәнкыйть мәкаләләре авторы. «Дөнья әдәбиятында татар кешесе образы» темасына күләмле фәнни хезмәт яза башлый, әмма тәмамлый алмый кала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Шаһинур Мостафин]].* Үзебезнең «Татар Шолоховы». «Казан утлары», 2016 ел, октябрь, 128-129нчы бит.

## Сылтамалар
*  Сибат Рафаэль. ТР язучылар берлеге сайты
* *Савельев Валентин.*  Когда душа родилась крылатой. Сайт города Вятские Поляны, 21.10.2016
## Моны да карагыз
* Киров өлкәсе татарлары

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Бельгия гимны

**Брабансон** (французча “***La Brabançonne***”, фламандча “***De Brabançonne***”, алманча “***Das Lied von Brabant***”) — Бельгиянең дәүләт гимны. Аның бүгенге сүзләре дә, көе дә 1830 елда, Бельгияне азат итү өчен көрәш (Бельгия инкыйлабы) барганда иҗат ителгән. Хәзерге заманда гимнның француз телендәге башлангыч шигыреннән бер генә куплет калган, ул тагын фламанд теленә һәм алман теленә дә тәрҗемә ителеп, 1921 елда рәсмиләштерелгән. Бердәнбер куплетның валлон теленә тәрҗемәсе дә бар, ләкин ул рәсми дип саналмый. Гимн сүзләренең авторы — шул ук 1830 елда һәлак булган “Женневаль” кушаматлы инкыйлабчы Луи-Александр Деше (Louis-Alexandre Dechet), аның автордашлары дип Константин Роденбах (Constantin Rodenbach) һәм Шарль Рожье (Charles Rogier) санала. Музыкасы шул замандагы опера җырчысы, дирижёр һәм көйязар Франсуа ван Кампенһаутныкы (François Van Campenhout).

## Гимнның рәсми текстлары һәм тәрҗемәләре

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Бельгия
Алтын Орду (футбол клубы)

**Алтын Орду футбол клубы** - (төрек телендә: Altınordu Futbol Kulübü) - Төркиянең беренче лигасында уйнаган  Измир шәһәреннән футбол клубы, 

Төркем:Төркия футбол клублары
Халыкларның демократик партиясе

**Халыкларның демократик партиясе** (төрекчә  - Halkların Demokratik Partisi ) - Төркия Җөмһүриятенең сул сәяси фиркәсе. 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Төркиянең сәяси фиркаләре
Виктор Салганик

**Салганик Виктор Матвеевич** (25 гыйнвар 1942 ел) — совет һәм Россия галиме, техник фәннәр докторы, профессор, РФ Сыйфат проблемалары академиясе академигы. Прокат производствосының теориясе, техникасы һәм технологиясе өлкәсендә алдынгы белгечләрнең берсе.
## Биографиясе
1942 елның 25 гыйнварында Чиләбе өлкәсенең Магнитогорск шәһәрендә туа. Ата-әсәсе Одессада яшәгән һәм укыган була. Бөек Ватан сугышы башлангач, атасы фронтка китә, әсәсе Магнитогорскийга эвакуацияләнә.

Магнитогорскийның 8-нче мәктәбен отличие белән бетеп, Магнитогорск тау-металлургия институтына (ММИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) укырга керә һәм 1965 елда аны уңышлы тәмамлый. 1971 елда шушы ук югары уку йортында аспирантура тәмамлап, кандидатлык диссертациясе яклый. 1995 елда шушында ук докторлык диссертациясе яклый. 1996 елда аңа профессор дәрәҗәсе бирелә. В. М. Салганикнның укытучылары булган техник фәннәр докторлары, профессорлар В. В. Мельцер-Шафран һәм М. И. Бояринов була.

1990-2013 елларда В. М. Салганик Магнитогорск дәүләт техник университетының технология һәм сыйфат факультеты деканы булса, 1992 елдан — металларны басым белән эшкәртү кафедрасы мөдире дә. Хәзерге вакытта стандартизация, химия һәм биотехнология факультеты деканаты составында.

Виктор Матвеевич Салганик — сыйфатлы нәтиҗәле прокат җитештерүнең нәтиҗәле процессларының математик моделен һәм техника үсеше һәм технологияләр фәнни мәктәбенә нигез салучыларның берсе. Аның гамәли фәнни-тикшеренү эшмәкәрлеге Магнитогорск металлургия комбинатын (ММ) реконструкцияләү һәм үстерү проблемалары белән бәйле. Эксперт һәм киңәшче буларак ММК-ны үстерү мәсьәләләрендә катнаша.

В. М. Салганикның гыйльми җитәкчелегендә ике дистәдән күчү кандидатлык һәм алтылы докторлык диссертациясе яклана. Аның укучылары арасында ММК директорлар советы рәисе Виктор Рашников та бар. 500-дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән 10 монография, шулай ук 50-дән артык уйлап табу авторы.

## Казанышлары
* «Россия федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре» (1997)
* «Россия федерациясенең атказанган фән эшлеклесе» (2008)
* «Мактаулы металлург» (2010)
II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены миналы ватан (2002)
* «Хезмәт ветераны» медале (2002).[1]
* Чиләбе өлкәсе губернаторы премиясе лауреаты (2005).
* Магнитогорск шәһәренең мактаулы гражданы (2002).
* В. М. Салганикның биографиясе «Бөтенрусия — XXI гасыр» энциклопедик сүзлегенә кертелгән.

## Чыганаклар
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* НАУКА — ЭТО ПУТЬ В БУДУЩЕЕ
* Ученый и музыкант, любитель быстрой езды и анекдотов, почетный горожанин и металлург — Виктор Салганик
* Салганик Виктор Матвеевич
* Салганик Виктор Матвеевич 

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Математиклар
Игорь Селиванов

**Селиванов Игорь Андреевич** (16 ноябрь, 1938 ел — 13 ноябрь, 2012 ел) — совет һәм Россия галиме, техник фәннәр докторы, профессор. Металлургия производствосында автоматлаштырылган системалар өлкәсе белгече.

## Биографиясе
1938 елның 16 ноябрендә Кемерово өлкәсенең Анжеро-Судженск шәһәрендә туа.

1961 елда «Прокат производствосын автоматлаштыру» һөнәре буенча Магнитогорск тау-металлургия институтын (ТМИ, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тәмамлый. 1968 елда Мәскәү энергетика институтында — кандидатлык диссертациясе яклый. 1988 елда шушы ук югары уку йортында докторлык диссертациясе яклый. 1989 елда аңа профессор дәрәҗәсе бирелә.

ММИ тәмамлаганнан соң, 1961 елдан алып, шул ук югары уку йортында ассистент була, аннары «Теоретик һәм гомуми электротехника» (1971 ел) секциясен җитәкли; 1976—2012 елларда «Гомуми һәм махсус электромеханика» кафедрасы мөдире (1987 елда кафедра «Электротехника һәм сәнәгать электроникасы» итеп үзгәртелә, хәзер — «Электроника һәм микроэлектроника кафедрасы»). 1988 елдан Игорь Андреевич — энергетика факультеты деканы, 1990 елдан — укыту эшләре буенча проректор, 1995—2005 елларда беренче проректор була. Гомеренең соңгы елларында Россия Фәннәр академиясе Урал бүлекчәсе киңәшчесе.

Галимнең һәм ул җитәкләгән иҗади төркемнең тикшеренүләре сөземтәләре Магнитогорск металлургия комбинаты (ММ) һәм илнең башка иң эре металлургия предприятиеләренә индерелә. 1988 елда ул ММИ яңа һөнәр белгечләре — «Сәнәгать электроникасы» инженерларын әзерләп чыгара. 1996 елда Селиванов ММК үзәге белән МДТУ арасында телекоммуникация чараларын модернизацияләү өлкәсендә хезмәттәшлек программасын җитәкли. 2003 елда аның җитәкчелегендә «Электротехник комплекслар һәм системалар» гыйльми һөнәре буенча кандидатлык һәм докторлык диссертацияләрен яклау советы ачыла. Аның җитәкчелегендә 20 кандидатлык һәм 3 докторлык диссертациясе яклана.

Шулай ук җәмәгать эшмәкәрлеге белән шөгыльләнә — төбәк-ара «Ватан фәнен яңару өчен» җәмәгать хәрәкәтенең Магнитогорск бүлекчәсен, Магнитогорск Мәгълүмат җәмгыятен үстерү өчен хезмәттәшлекне (ПРИОРА-Магнит) оештыруда һәм аларның эшендә катнаша.

2012 елның 13 ноябрендә Магнитогорск шәһәрендә вафат була. Шәһәрнең сул як ярындагы зиратта хатыны янында җирләнә.

260-тан артык фәнни эш, шулай ук 35 уйлап табу таныклыгы һәм Германияда, Бельгияда, Японияда бирелгән 5 патент авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» орден медале.
* «Россия Федерациясенең атказанган фән эшлекле» исеме.

Игорь Андреевич Селиванов яшәгән йортка истәлекле тактаташ куелган.

## Сылтамалар
* НАУЧНАЯ ЯКТЫ Магнитогорск государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Магнитогор увековечил память о земляка 
* Памяти учителя
* Селиванов Игорь Андреевич

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Леонид Серёгин

**Серегин Леонид Алексеевич** (1 апрель 1944 ел) — инженер-төзүче, дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе. 1994-2000 елларда Белорет шәһәр хакимияте башлыгы. Башкортстанның 1 нче һәм 2-нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Башкорт АССРның атказанган төзүчесе (1981). ССРБ Министрлар Советы премиясе лауреаты (1985). 

## Биографиясе
Леонид Алексеевич Серегин 1944 елның 1 апрелендә Башкорт АССР-ның Белорет районының Лапышты авылында туган. 

Хезмәт эшчәнлеген 1961 елда Белорет каласындагы тимер-бетон изделиеләре заводының агач эшкәртү цехында балта остасы булып башлый.

1964 елда Магнитогорск тау-металлургия институтына, хәзер Магнитогорск дәүләт техник университетына, укырга керә һәм 1969 елда аның сәнәгать һәм граждан төзелеше факультетын «инженер-төзүче» һөнәре буенча уңышлы тәмамлый. 

1969-1971 елларда ССРБ Кораллы Көчләре сафында хәрби хезмәттә була.

1971-1977 елларда «Череповец» трестында эшли: прораб, өлкән прораб, баш инженер һәм тресты төзелеш идарәсе начальнигы була. 

1977 елда туган ягына кайта һәм хезмәт эшчәнлеген Белоретта дәвам итә. Монда ул 3-нче төзелеш идарәлеге начальнигы, трестның баш инженеры һәм  булып эшли.

1994 елның 25 апрелендә Леонид Алексеевич Серегин Башкортстан Президентының Указы белән Белорет шәһәре хакимияте башлыгы итеп тәгаенләнә.

2000 елдан Белорет металлургия комбинатында: капиталь төзелеш бүлеге начальнигы, 2002 елдан — төзелеш буенча директор.

2010-2013 елларда «Мечел» ачык акционерлар җәмгыйәтенең (Мәскәү) төзелеш департаменты директоры.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкорт АССРның атказанган төзүчесе (1981) 
* ССРБ Министрлар Советы премиясе лауреаты (1985) 

## Чыганаклар
* Республика Башкортостан. Кто есть кто. Информационно-справочное издание. — Уфа: Торгово-промышленная палата Республики Башкортостан, 1998. — 363 стр.
Вениамин Сурин

**Сурин Вениамин Константинович** (10 март 1929 ел — 24 июль 1995 ел) — совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе. 1964-1988 елларда КПСС-ның Белорет шәһәр комитетының беренче секретаре. Башкорт АССРның VII—X чакырылыш Югары Советы депутаты, КПСС-ның XXIII съезды делегаты. Октябрь Революциясе, ике Хезмәт Кызыл Байрагы һәм «Хөрмәт Билгесе» орденнары кавалеры. Шәһәрнең мактаулы гражданы (1996). 

## Биографиясе
Вениамин Константинович Сурин 1929 елның 10 мартында Башкорт АССР-ының Белорет шәһәрендә туган.

Хезмәт эшчәнлеген 1943 елда урындагы Белорет тимер эшкәртү заводында слесарь-электрик булып башлый.

1948 елда Белорет металлургия техникумын белем ала һәм урындагы корыч чыбык-үлем заводына оста булып эшкә урнаша: ары биредә алмаш мастеры итеп үрләтелә, тагын да соңрак цех начальнигы урынбасары итеп тәгаенләнә. 1956 елда предприятиенең партком секретаре итеп сайлана. 

1963 елда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәзер Магнитогорск дәүләт техник университеты) тәмамлый.

1964 елда Вениамин Константинович Сурин КПСС-ның Белорет шәһәр комитетының беренче секретаре итеп сайлана һәм бу җаваплы вазифада чирек быуатка якын, 1988 елгача эшли. Бу вакыт аралыгында бөтен илдәге кебек Белоретта да сәнәгать һәм социаль юнәлештәге бик күп объектлар төзелә, кала бар җәһәттән сизелерлек үсеш кичерә. Бөтен бу вакый'
галар В. К. Сурин исеме белән бәйле. 

## Китаплары
* Славные традиции. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1976. — 139 стр. (рус.) 

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Октябрь Революциясе ордены
* ике Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Мактау Билгесе» ордены
* Белорет шәһәренең Мактаулы гражданы (1996, үлгәннән соң).

## Чыганаклар

* Известные люди Белорецк района: Сурин Вениамин Константинович (1929-1995). Сайт «Культурный мир Башкортостана». 
* Белорецк энциклопедия. Научно-справочное издание / Редкол.: Ф. А. Фаизова (гл.редактор). — Белорецк: (МӘН Абдуллин Р. К.), 2007. — 260 с., илл. ISBN 978-5-8258-0248-0

Төркем:Магнитогорск дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Юрий Зимин

**Зимин Юрий Степанович** (1 июль 1958 ел) — химик. Химия фәннәре докторы (2006); профессор (2011); Россия Федерациясенең мактаулы мәгариф өлкәсе хезмәткәре.
## Биографиясе
Юрий Степанович Зимин 1958 елның 1 июлендә БАССР-ның Гафури районы Яңа Тровка авылында туган. 1980 елда Башкорт дәүләт университетын 
бетерә. 1984 елдан алып бер урында, әлеге университетта, эшли.

Ю. С. Зиминның фәнни хезмәтләре окислашу процеслары (шул исәптән "Озон" тәэсирендәге) химияне һәм химик кинетиканы өйрәнүгә, шулай ук химик экология мәсьәләләрен хәл итүгә багышланган.

Рецензияләү журналларында 82 мәкалә, чит ил монографияләрендә 10 глава авторы. 3 патент, 1 монография, 9 уку әсбаплары һәм 24 укыту-методик кулланмаларын әзерләгән. 4 кандидатлык диссертациясенә җитәкчлек иткән. Барча 200дән күберәк фәнни хезмәт авторы.

## Төп хезмәтләре
* Пектиновые полисахариды: окислительные превращения и комплексообразование с лекарственными веществами. Саарбрюккен, 2011

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының грамотасы;
* Башкортстан Республикасының мәгариф алдынгысы
* Россия Федерациясенең мактаулы мәгариф өлкәсе хезмәткәре исеме.

## Сылтамалар

Төркем:Россия химиклары
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Химиклар
Словакия гимны

**Nad Tatrou sa blýska** (Татра өстендә яшен яшьни) — Словакия Җөмһүриятенең дәүләт гимны.
Гимнга нигез булып киткән җыр 1844 елда, словак шагыйре һәм җәмәгать эшлеклесе Людовит Штур (Ľudovít Štúr) Австрия-Маҗарстан империясе жандармнары тарафыннан кулга алынгач, яшьләрнең моңа ризасызлыгы йөзеннән барлыкка килгән. Аны Братиславаның евангелист лютеран лицее шәкертләре Словакиянең көнчыгышындагы Левоча (Levoča) шәһәрчегенә барганда җырлаганнар.
Сүзләрен словак шагыйре Янко Матушка (Janko Matúška) язган. Дүрт куплетлык “**Dobrovoľnícka**” (“Ирекмәннәр җыры”) шигыренең башлангыч ике строфасы 1993 елның 1 гыйнварында, Чехословакия федерациясе ирекле һәм тыныч рәвештә ике дәүләткә бүленгәч, Словакиядә рәсмиләштерелде. Ләкин аннан алдарак та, 1918 елда, әлеге шигырьнең беренче куплеты яңадан торгызылган Чехословакия дәүләтенең гимнына кертелеп, аның чех телендәге өлешеннән соң  уйнала һәм җырлана иде.
Словакия гимны көенә нигез итеп “**Kopala studienku**” (“Кое казыдым”) исемле словак халык җыры алынган.

## Гимн һәм шигырь текстлары һәм тәрҗемәләре

 * ***“Аларны туктатыйк...” — биредә шагыйрь Людовит Штурны кулга алучылар күздә тотыла.***


\version "2.14.2"
\new Staff
      bes-> c-> bes-> a4-^ g\fermata \bar "|." }            % Slováci ožijú
          }
          }
      }
      \addlyrics {
      Nad Tat- rou sa blýs- ka, hro- my di- vo bi- jú.
      Nad Tat- rou sa blýs- ka, hro- my di- vo bi- jú.
      Zas- tav- me ich bra- tia, veď sa o- ny stra- tia,
      Slo- vá- ci o- ži- jú.
      Slo- vá- ci o- ži- jú.
      }
      \\
      \new Voice = "second" {
          \voiceTwo \relative c' {
          d8 c8 d4 g8 f es d c bes a bes d4 bes g'8 f bes4 bes8 a g f es d c bes f'4 bes, bes8 c d es f4 f8 es d e fis4 g g,8 bes c bes a g d'4 bes c8 bes a c d c bes4\fermata
          }
      }
>>
 

 * ***“Слава-анабыз...” — бу очракта “слава” (словакча '''sláva''') һәм “славян” (sloven) сүзләренең аваздаш булуына ишарә ясала, гәрчә аларның этимологиясе бер үк булмаса да.*** 
 ** ***Кривань — Югары Татра тау тезмәсендәге тау түбәсе.***

Әйтергә кирәк, 1939 елга кадәр Чехословакия гимнының рәсми текстында “Ирекмәннәр җыры”ның алман теленә тәрҗемә ителгән юллары да булган:
 *Ob der Tatra blitzt es,*
 *Dröhnt des Donners Krachen?*
 *Doch der Stürme Wehen,*
 *wird gar bald vergehen.*
 *Brüder, wir erwachen!*
***Тәрҗемәсе:***
Татрада яшен яшьниме, күк гөрселдәве яныймы, җил-давыллар әмма исә, озакламый үтеп китәр. Туганнар, без уяндык!
Икенче бөтендөнья сугышы башланып, Чехословакия фашизм тырнагына эләккәч, бу сүзләр, әлбәттә, үзеннән-үзе юкка чыккан...

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Словакия
Катра Мишши

**Катра Мишши** (, ''паспортта: Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич, (1911 елның 6 ноябре, Югары Панклеи, Ядернә өязе, Казан губернасы — 1944 елның 6 марты, Тернополь шәһәре, Украина) - чуаш прозаигы. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1962 елдан, үлгәннән соң).

## Тормыш юлы
Катра Мишши 1911 елның 6 ноябрендә хәзерге Чуваш Республикасының Моргауш районы Югары Панклеи авылында туа.

1929 елда Тиуш авылында сигезьеллык мәктәпне тәмамлый. Аннан Чабаксар педагогика техникумында (1932) һәм Чабаксар педагогия институтында (1938) белем ала.

1938-1940 елларда Кызыл Армиядә хезмәт итә.

Балалар укыткан, Чуваш китап нәшрияты редакторы булып эшләгән.

1941 елда үз теләге белән фронтка китә, Бөек Ватан сугышында катнаша.

1944 елның 6 мартында Тернополь шәһәрен азат иткәндә сугышта һәлак була.

## Иҗады
Беренче хикәясе 1932 елда «Сунтал» журналында дөнья күрә.

1932-1941 елларда газета һәм журналларда аның 20дән артык сәнгать хикәяләре басылып чыга. Иң танылганнары:
* «Парне» (Бүләк).
* «Элек» (Артка).
* «Виç алă» (Өч куллы).
* «Уйăх ансан» (Ай ярылса).
* «Татăлнă ĕмĕт» (Өзелгән өмет).
* «Сисĕм» (Сизгерлек).
* «Туслăх» (Дуслык).

## Әдәбият

* Юман, А. Кăтра Мишши / А. Юман // Канаш (Ульяновски обл.). — 1996. — 16 нояб.
* Юрьев, М. Вăл пурнăçпа тан утнă / М. Юрьев // Ялав. — 1966. — № 6. — С. 29-31.
* Юрьев, М. Гражданин-патриот / М. Юрьев // Тăван Атăл. — 1971. — № 11. — С. 24.
* Ялкир, П. Ку 65 çул каялла пулнă / П. Ялкир // Çамрăксен хаçачĕ. — 1999. — 4 çĕртме (№ 21). — С. 9.
* Абрамов, В. А. Ктра Мишша (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) / В. А. Абрамов // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2008. — Т. 2 : Ж-Л. — С. 377.
* Афанасьев, П. Ктра Мишша (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 218.
* Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич (Ктра Мишша) // Моргаушский край. Краткая энциклопедия. — Чебоксары, 2002. — С. 78.
* Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич (Ктра Мишша) // Энциклопедия чувашской журналистики и печати. — Чебоксары, 2014. — С. 230.
* Ялгир, П. Ктра Мишша (Кудрявцев-Ильин Михаил Ильич) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 52-53.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Чуаш прозаиклары
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чабаксар педагогика институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Константин Петров

**Константин Петров**, Константин Константин улы Петров (, *[[1924 ел]]ның [[1 апрель|1 апреле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Буа кантоны]], [[Чуаш Биморзасы]] — [[2007 ел]]ның [[2 ноябрь|2 ноябре]], [[РФ]], [[Чуашстан]], [[Чабаксар]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан язучы-прозаик, журналист, доцент, филология фәннәре кандидаты (1968). Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). ССРБ Журналистлар (1957) һәм Язучылар (1974) берлекләре әгъзасы. С. Эльгер исемендәге республика журналистлар премиясе (1990), Н. Никольский премиясе (2004) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 1 апрелендә Буа кантоны (1930 елдан Буа районы) Чуаш Биморзасы авылында туган. 1941 елда Сембер чуаш укытучылар мәктәбен, 1958 елда КПСС ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбенең (Мәскәү) журналистика факультетын тәмамлаган. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

1946—1963 елларда Казанда «Хĕрлĕ Ялав» (1960—1963 елларда Ленин ялавӗ) газетасында, 1963—1968 елларда «Коммунист Татарии» журналында эшли. Бер үк вакытта 1963—1984 елларда Казан дәүләт университетының журналистика факультетында укыта.

1984—1990, 1995—1999 елларда  журналистика факультетында укыта.

## Иҗаты
«Юратсан» (*Яратсаң*, Чабаксар, 1969) хикәяләр җыентыгы, «Юратупа наркӑмӑш» (*Мәхәббәт һәм агу*, Чабаксар, 1972), инкыйлабчы Т. С. Семенов (Тайăр Тимкки) турында «Таэр» (Чабаксар, 1976), ССРБ очучы-космонавты Андриян Николаев турында «Сенкер ҫӑлтӑр» (*Зәңгәр йолдыз*, Чабаксар, 1991, рус телендә: 1999), «Айăплисем» (*Гаеплеләр*, Чабаксар, 1995), шагыйрь Мишши Сеспель турында «Пурнасма вилем» (*Яшәү һәм үлем*, 1999) романнары; балалар өчен «Асамла самах» (*Тылсымлы сүз*, Чабаксар, 1990) исемле әкиятләр җыентыгы; чуаш журналистика тарихы буенча «Чуаш журналистикасының  барлыкка килүе һәм үсүе», «Чăваш журналистикинчи жанрсем» (Чуаш журналистикасында жанрлар), «Чуаш журналистикасы тарихы» гыйльми хезмәтләре; чуаш язучылары Ю. Семендер, М. Сеспель, А. Талвир, Н. Ыдарай иҗаты буенча китаплар авторы.

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998, с. 435. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* *Гиниятуллина А.* Писатели Советского Татарстана: Биобиблиографический справочник. К., 1970.
* Петров Константин Константинович. «Казан утлары», 2013 ел, май, 175нче бит.
 
## Сылтамалар
* Петров Константин Константинович.  Национальная библиотека Чувашской Республики
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Сембер чуаш укытучылар мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Андорра гимны

“**Бөек Карл**” (каталонча ***El Gran Carlemany***) — Аурупадагы иң кечкенә илләрнең берсе булган Андорра Кенәзлегенең дәүләт гимны. Андорра халкы һәм хакимияте Пиреней таулары арасындагы үзәннәрне Бөек Карл империясенең соңгы кыйпылчыгы һәм аңа Бөек Карл үзе нигез салган дип саный һәм үзенең бәйсез булып калу сәясәтен шушы вазгыятькә нигезләп тормышка ашырырга тырыша. Гимнның атамасы һәм эчтәлеге дә шул хакта сөйли. Ул ил-дәүләт тарафыннан беренче затта бәян итү рәвешендә язылган, ягъни Андорраның аермачык сәяси декларациясе булып тора.Гимн 1921 елның 8 сентябрендә рәсмиләштерелгән. Бу дата Андоррада бәйрәм көн (Меричель-Ана көне) дип санала. Сүзләрен кардинал Хуан Батиста Бенльок-и-Виво (каталонча  Joan Benlloch i Vivó) язган, ул 1906-1919 елларда Каталониянең Уржель епархиясе епискобы һәм Андорра идарәчеләренең берсе (икенчесе — Франция президенты, ягъни ул билгеләп куйган “идарәдәш”) булып торган. Көен Энрик Марфань Бонс (Enric Marfany Bons) иҗат иткән.

## Рәсми тексты һәм тәрҗемәләре

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Андорра
Уралтау заказнигы

**Уралтау заказнигы** — Агыйдел, Җаек елгалары башланган урыннарны һәм аларның тирә‑ягындагы табигать комплексларын саклау максатында буларак оештырылган ландшафт заказнигы. Ул даими рәвештә күзәтелеп тора

## Тасвирламасы
Уралтау заказнигы 1981 елда Башкортстан Республикасының Учалы районы биләмәсендә Башкортстан (Көньяк) Уралының үзәк өлешендә оештырылган. Мәйданы 52,4 мең га, якынча 80 % ын урман каплаган, 3 % ы сазлыклы.

Билгеле булуынча, заказниклар табигать комплексларын яки аларның компонентларын саклау яки яңарту, аларның экологик балансын тигезлектә тоту максатында булдырыла, аларда хуҗалык эшмәкәрлеген алып бару даими яки вакытлыча тыела. Заказник территориясендә җәнлекләр дөньясына зыян китерерлек гамәлләр — аучылык итү, балык тоту; туфракның табигый составын бозмас өчен минераль ашламалар куллану, җир сөрү; файдалы казылмалар чыгару һ.б. тыела яки чикләнә.

### Су чыганаклары
Уралтау заказнигы территориясендә сазлыклар күп, алар исәбендә Кирәбе, Олы Әүнәр кушылдыгы Тыгын елгалары буендагы сазлыклар. Су саклар объектлар буларак аларның әһәмиятен аңлау арта бара, шуның өчен дә ксаклау чаралары күрелә.

Бу төбәктә Олы Әүнәр кушылдыгы белән Агыйдел, Йөрүзән, Әй, Җаек елгалары башлана.

### Таулары
Заказник чикләрендә Уралтау сыртының төньяк‑көнчыгыш өлеше урнашкан, көнбатышта Ирәмәл тавы һәм Әвәләк сырты ята. Таулары уртача биеклектә, тау аралары үзәннәр белән ергаланган. Тауларын урман каплаган, түбәләрендә ландшафтларның чикләре аерымланып күренә

## Җөмһүрият заказниклары
Башкортстанда гомуми мәйданы 383,2 мең га (2012) булган 29, шул исәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник оештырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Уралтау заказнигы//Башкорт энциклопедиясе
* Природный заказник «Урал-тау»
* Заказники Башкортостана//Русское географическое общество, Бүлек в Республике Гербы
Төркем:Аеруча саклана торган табигый территорияләр
Фәрит Гыйльманов

**Гыйльманов Фәрит Фәррәх улы** (8 февраль 1976, Кызыл Октябрь авылы, Ишембай районы, Башкорт АССР, РСФСР, ССРБ) — 2011 елның апреленнән Салават шәһәре хакимияте башлыгы (2011 елның 18 мартыннан — Салават шәһәре хакимияте башлыгы вазифасын вакытлыча башкаручы). 2011 елдан Бердәм Россия фиркасе әгъзасы.

Шәһәрнең элекке башлыгы Радик Бурхаметов, вазифасыннан үз теләге буенча китә. Вакытлыча шәһәр мэры Рөстәм Мортазинга җинаять эше кузгатыла («үз вәкаләтләреннән чамадан артык файдалану»).

## Адресы
Инд. 453261, Салават шәһәре, администрация бинасы, Шәһәрнең  элеккеге Ленин урамы, 2

## Белеме
Гыйльманов Фәрит Фәррәх улы  1998 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының Санкт-Петербург янгын хәвефсезлеге институтында белем ала. 2008 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының Санкт-Петербург янгын хезмәте университетының адъюнктурасын тәмамлый. Педагогия фәннәре кандидаты.

«Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России» темасына диссертация яклый. Яклау урыны: Россия гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Санкт-Петербург университеты .

## Хезмәт эшчәнлеге
1998 елдан БР Эчке эшләр министрлыгының ПЧ-53 ОГПС-2 начальнигы урынбасары сыйфатында. 2000 елдан Гыйльманов — БР Эчке эшләр министрлыгының ПЧ-36 ОГПС-2 начальнигы (2002 елдан алып — БР Эчке эшләр министрлыгы сайты). 2005 елдан 2011 елның мартына кадәр Салават шәһәрендә Россия Эчке эшләр министрлыгының УГПН ГУ дәүләт янгын инспекциясе бүлеге начальнигы. Россия Эчке эшләр министрлыгының подполковнигы.

## Гаиләсе
Өйләнгән, кыз һәм ул тәрбияли.

## Бүләкләре

Ф. Ф. Гыйльманов Россия гадәттән тыш хәлләр Министрлыгы сайты медальләре белән бүләкләнгән, «Иң яхшы янгын саклау хезмәткәре» тамгасына ия.

## Хакимият башлыгы сыйфатында эшчәнлеге
* Җирле үзидарә системасын камилләштерү
* Шәһәрне төзекләндерү мәсьәләләре буенча даими күчмә киңәшмәләр үткәрү.

## Әдәбият
* Гыйльманов Фәрит Фәррәх улы. «Педагогические условия развития профессиональной компетентности сотрудников Государственной противопожарной службы МЧС России», диссертация кандидата педагогических наук : 13.00.08 / Гильманов Фарит Фаррахович; — Санкт-Петербург, 2008.- 156 с.: ил. РГБ ОД, 61 09-13/325

## Сылтамалар
* https://www.youtube.com/watch?v=G2w4RwdCMkE
* Первое выступление Главы администрации перед народом в 2011 году

## Искәрмәләр


Төркем:Санкт-Петербург югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:8 февраль көнне туганнар
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Шәһәр башлыклары
Азамат Сәгыйтов

**Сәгыйтов Азамат Тәлгат улы** (, Ишембай, Башкорт АССРы) — Россия сәясәтчесе, эшкуар, Башкортстан Республикасының кече эшкуарлыкны үстерү һәм яклау фондының генераль директоры.

## Белеме
Уфадың 39 нчы мәктәбендә укый. 1989 елда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында механик һөнәре буенча белем ала. Башкорт дәүләт хезмәте һәм идаралыгы академиясында укый, идарә итүче кадрлар әзерләүнең федераль программасы курсын үтә.

## Хезмәт эшчәнлеге
1989—1993 — стажер-укытучы, Мәскәү дәүләт университетының газ һәм дулкын динамикасы кафедрасы аспиранты,

1993—1996 — ПКФ «Сервис-автоматика» инженеры,1996—1998 — сәүдәгәрлек директоры, «Электроника донъясы» ябык акционерлар җәмгыятенең генераль директоры,
1998—2000 — «Тылчымлы йәйгор» ябык акционерлар җәмгыятенең генераль директоры,2000—2001 — Уфа кала кече эшкуарлыкны үстерү һәм саклау фонды генераль директоры,2001—2005 — Башкортстан Республикасы кече эшкуарлыкка ярдәм һәм үстерү  фондының генераль директоры.2005—2008 — Уфа шәһәре Киров хакимияте башлыгы;
2008—2009 — Башкортстан Республикасы Башлыгы хакимияте җитәкчесе;2009—2010 — БР Уфа шәһәре шәһәр округы хакимиятенең эшләр идарәчесе.
2011—2014 — БР Уфа шәһәре шәһәр округы хакимияте башлыгы урынбасары — муниципаль милеккә идарә итү буенча комитет җитәкчесе.

## Гаиләсе
Атасы — Сәгыйтов Тәлгат Нигмәтулла улы (җөмһүрият «Башкортстан» гәзитенең баш мөхәррире, Башкортстан Республикасының мәдәният министры).

Әнисе — Сәгыйтова Фәрзәнә Фәткулла кызы (Башкортостан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Уфа сәнгать институтының вокал сәнгате кафедрасы мөдире).

Абыйсы — Салават (Башкортстан хөкүмәте Премьер-министры урынбасары, Башкортстан республикасы хөкүмәте).

Әнисе ягыннан бабасы — Әхмәтзәки Вәлидинең ике туган энесе

Атасы ягыннан бабасы Сәгыйдуллин Нигмәт 1942 елның 28 ноябрендә Великолукский районының Великие Луки шәһәре янында сугышта һәлак була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сагитов Азамат Талгатович/ официальный сайт ГО г. Уфы
* Сагитов Азамат Талгатович
* Сагитов Азамат Талгатович / Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Гербы».
* Олег Нечаев. Взлет Азамата Сагитова//АиФ-Гербы
* Азамат Сагитову не хватило «харизмы»?
* Мне нравится управлять 
* Елена Садыкова. Президент Башкирии назначил нового руководителя своей администрации

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:15 март көнне туганнар
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ишембайда туганнар
Төркем:Эшкуарлар
Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Шәхесләр
Вельвет

**Вельвет** ( — «хәтфә», бәрхет) — уң ягыннан буй сызыклар итеп куе йонлач сырлар салып сугылган киҗе-мамык тукыма. Юкалыгы һәм йомшак фактурасы буенча вельвет бәрхетне хәтерләтә. Кием, аяк киеме, букча һәм башкалар тегү өчен кулланыла.

## Этимологиясе
Тарихи рәвештә сүз лат. vellus сүзеннән килеп чыккан; *vellus* «йон» дигәнне аңлата, лат. villus — «мамык», «чәч шәлкеме», шул ук сүздән «велюр» дигәне дә килеп чыккан. Бу атама белән башта бөтен йонлы тукымалар аталган, аларны төрләргә бүлү соңрак барлыкка килгән.

Хәзерге вельвет табигый киҗе-мамык та, синтетика яки кушылган булуы да мөмкин.

## Тарих
Рус телле мохиттә вельвет дип аталган тукыма аның тибына ярашлы берничә исемгә ия, ә тукыма атамасы инглизчә velvet — "бәрхет"тән килеп чыккан. Атама буенча берничә фараз бар. Аларның берсе буенча, мондый тукыма беренче тапкыр Манчестерда күренгәнлектән, классик вельвет билгеләү өчен «манчестер» исеме шактый киң таралган. Көндәлек француз вариациясенә әлеге тукыманың исеме «corde du roi», яки «король тукымасы» кебек яңгырый, чөнки элек бу тукыма бик кыйммәт тора, аны бары король гаиләсе әгъзалары һәм якыннары гына кию мөмкинлегенә ия була.

Бу төр тукыма урта гасырдан билгеле булган һәм бәрхет тукымалар категориясенә караган. Вельвет җитештерү технологиясе сер итеп тотылган, ул буыннан-буынга гаилә мануфактурасында мирас итеп тапшырыла килгән .

## Вельвет төрләре
Вельвет ике төп төргә — тукымадагы йонча озынлыгы һәм җирлекне туку ысулы буенча бүленә .

Җитештерүдә, вельвет өч төргә бүленә: корд, сырлы һәм фасонлы. Бөтен бу төрләр үзара йончаның озынлыгы һәм сызыкларының киңлеге белән аерыла. Кордның сызыгы киң булган (5 мм) һәм йончасы озын, сырлының сызыклары таррак (2-3 мм), йончасы кыска. Фасонлы вельветта йончалары төрле озынлыкта итеп эшләнеп, бизәкләр барлыкка китерә.

## Шулай ук карагыз

* Корд (тукыма)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*Вельвет// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* 
* Бархат — Краткая энциклопедия домашнего хозяйства / Ред. И. М. Скворцов и др. — М.: Государственное Научное издательство «Большая Советская энциклопедия» — 1959.
* Л. Кибалова. О. Гербенова. М. Ламарова. Иллюстрированная энциклопедия моды. — Прага : Артия, 1988.
* Кирсанова, Р. М. Костюм в русской художественной культуре 18 — первой половины 20 вв.  : Опыт энциклопедии. — 1995.

## Сылтамалар

*  — Энциклопедия моны и одежды. EdwART. 2011.
* Ирина Михайлова. Великолепный «косматый», «рытый», «петливый»: бархат в средневековой Европе (рус.) // Теория моды. Одежда. Тело. Культура. — М.: Новое литературное обозрение, 2012. — Вып. 25, № 3. — ISBN 5-86793-472-1. Архивировать 19 января 2015 года.
Төркем:Кием-салым
Әрәмәлек

**Әрәмә** () - гадәттә тугайда, дымлы, иңкү җирдә үскән агачлык 

## Тасвирлау
Әрәмә - вакытлыча су басучан, сазлыклы, елга үзәннәрендә үсә торган урманнар, куаклыклар. Мондый урыннардагы агачлыклар урман зонасыннан (тайгада 70-80%) дала зонасына (3-10%) таба кими бара. Бу табигый факторларга, шулай ук бу юнәлештә төбәкнең үзләштерелүенә, авыл хуҗалыгы тәгаенләнешле җирләрне әрчү интенсивлыгына бәйле. Әрәмәләр тундра, далалар һәм ярым чүл елгалары ярында да үсеп, төп агач чыганагы булып тора .

Әрәмәлекләрнең составы су шартларына яраклылыгына һәм башка токым агачлар белән сыеша алуына; су басу режимына, суның химик составына, ташкында ярга ягылган туфракның гранулометрик составына, микъдарына бәйле. 

Иң уйсу, түбән яткан елга буйларында озак вакыт (60 тәүлектән артык) су басу шартларында, артык дымлы туфракларда төрле токым тал били. Артык дымлы, уңдырышлы туфраклы урыннарда бонитетның I—III сыйныфына кергән кара зирек урын ала. 

Тайга зонасында, 15-45 көн дәвамында су баскан мәйданнарда таллар каенга һәм усакка юл бирә. 

Чүллектә һәм корылыклы төбәкләрдә - Урта Азияда һәм Казакъстанда агач һәм куак үсемлекләре су буйларында полоса булып һәм зур елгаларның дельталарында туплана, аларда тал, тирәк, тамарикс һәм башка төрләр әрәмәлекләр барлыкка китерә.

Гомумән, әрәмәләрдә катнаш, куе булмаган агачлыклар, куаклар өстенлек итә. Алар товар структурасы чагыштырмача түбән һәм санитария җәһәтеннән дә сыйфатсызрак булуы белән аерылып тора. Бу әрәмәлекләрне соңгы 2-3 гасыр эчендә интенсив кисү, аларда 3-6 нчы буын генерация таралуы, артык күпләп мал көтү, корткыч бөҗәкләр һәм гөмбә авырулары зыян китерүе, елгалардагы гидротехник корылмалар белән бәйле су режимындагы үзгәрешләр белән бәйле .

## Әһәмияте
Әрәмәлекләрне I нче төркем урманнарына кертәләр. Аларның аккумулятив, эрозиягә каршы, климатны үзгәртүче һәм башка бик күп башка файдалы функцияләре бар. Әрәмәләр авыл хуҗалыгының су басучан җирләрен ком агымыннан саклый һәм аларның җитештерүчәнлеген арттыра, су куллану тотрыкландырыла, балыклар һәм башка хайваннар үрчүенә уңайлы шарт тудырыла, кешеләрнең ял итүе өчен уңайлы.

## Шулай ук карагыз

* Сфагнум сазлыклары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Урема// Большая советская энциклопедия : [в 30 к.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 27-й к. — М.  : Советская энциклопедия, 1969-1978.
* Лесная энциклопедия: В 2-х т., к.2/Гл.ред. Воробьев Г.И.; Ред.кол.: Анучин Н.А., Атрохин В.Г., Виноградов В.Н. и др. - М.: Сов. энциклопедия, 1986.-631 с., ил.

## Сылтамалар

* Урема//Большая российская энциклопедия
* Пойменный лес
* Урема
Төркем:Сазлыклар
Төркем:Табигать
Исландия гимны

Оркестр башкаруында 

“**Мактау җыры**” (исландча Lofsöngur) яки “**Йа илебез Алласы!**” (исландча Ó, guð vors lands!) — Исландия Җөмһүриятенең дәүләт гимны. Ул өч куплеттан тора, гадәттә аның беренче куплеты гына башкарыла. Сүзләрен Маттиас Йохумссон (Matthías Jochumsson) язган, көен Свейнбйөрн Свейнбйөрссон (Sveinbjɵrn Sveinbjɵrnsson) иҗат иткән. Ил парламенты — альтинг тарафыннан 1944 елда кабул ителгән.
Халыкара чараларда гимнның беренче куплеты, кыскарак вакытка сыешып бетү өчен, югарырак темпта уйнала. Ә илнең үзендә бу унбер юллык тестны гадәттә оркестр һәм хор бергә һәм ике минут ярымга кадәр сузып башкара. Текстның тирән дини-фәлсәфи эчтәлеге исә бу очракта гимнны күңел түренә үтеп кереп тетрәндерә торган итә.

## һимнның беренче рәсми куплеты һәм тәрҗемәсе

### Беренче куплет сүзлекчәсе

## Гимнның язылу һәм гамәлгә керү тарихы

***Гимнның беренче аудиоязмасы***
Исландия гимнының тексты һәм музыкасы булырлык шигырь һәм көй 1874 елда, исландиялеләр төньяктагы утрауларга күчеп килүнең 1000 еллыгын билгеләп үткән көннәрдә иҗат ителгән. Бу елны Исландия шулай ук үз конституциясен кабул иткән, хакимият ил парламенты – альтинг кулына тапшырылган.
Бу вакыйгалар шагыйрь Маттиас Йохумссонны булачак гимнга сүзләр язарга рухландырган. Ул шулай ук Шекспир, Ибсен һәм Көнбатыш Яурупaның башка драматурглары пьесаларын исланд теленә тәрҗемә итүе белән дә танылган әдип.
Озак еллар буе Шотландиянең Эдинбург шәһәрендә яшәп, музыка укытучысы булып эшләгән көйязар Свейнбйөрн Свейнбйөрссон, Йохумссонның шигырен укыгач, аңа көй иҗат иткән. автоpлар икесе дә озын гомерле булганнар һәм Исландиядә зур кадер-хөрмәткә ирешкәннәр. Икесенә дә, 75 яшен тутыргач, дәүләт пенсиясе билгеләнгән булган. Аларның иҗат җимеше, әлбәттә, дөньядагы дини эчтәлекле һимннар арасында лаеклы һәм мактаулы урын алып тора.
Әсәргә озак еллар буе милли һәм халык гимны булып яшәү генә мөмкин булган. Иҗат ителгәннән соң 70 ел үткәч, 1944 елда Исландия Дания униясеннән котылгач кына ул альтинг тарафыннан дәүләт гимны буларак рәсмиләштерелгән.

## һимнның башка куплетлары
**2.** Ó, guð, ó, guð! Vér fɵllum fram
og fórnum þér brennandi, brennandi sál,
guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns,
og vér kvɵkum vort helgasta mál.
Vér kvɵkum og þɵkkum í þúsund ár,
því þú ert vort einasta skjól.
Vér kvɵkum og þɵkkum með titrandi tár,
því þú tilbjóst vort forlagahjól.
:Íslands þúsund ár,
:Íslands þúsund ár,
voru morgunsins húmkɵldu, hrynjandi tár,
sem hitna við skínandi sól.

**3.**Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá.
Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf,
sem að lyftir oss duftinu frá.
Ó, vert þú hvern morgun vort ljúfasta líf,
vor leiðtogi í daganna þraut
og á kvɵldin vor himneska hvíld og vor hlíf
og vor hertogi á þjóðlífsins braut.
:Íslands þúsund ár,
:Íslands þúsund ár,
verði gróandi þjóðlíf með þverrandi tár,
sem þroskast á guðsríkis braut.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Исландия
Монголия гимны

**Монгол Иленең дәүләт җыры** () – бүгенге Монголиянең дәүләт гимны. Ярты гасырдан артык вакыт эчендә аның тексты күп тапкыр – сәяси җилләр һәм иҗтимагый-икътисадый мөмкинлекләр алмашынган саен — төзәтмәләр кичергән, әмма көе үзгәрешсез калган. 1950 елдагы башлангыч версиясенең дә, соңгы 2006 елгысының да рәсми авторы бер үк дип билгеләнгән — Цэндийн Дамдинсүрэн, гәрчә монгол халкының олы әдибе “совет чорында”, 1986 елда вафат булган булса да. Гимн көе авторлары икәү: Билэгийн Дамдинсүрэн һәм Лувсанжамбын Мөрдорж.

## Язылу һәм үзгәртелү тарихы
Цэндийн Дамдинсүрэнның 1950–1961 елларда гамәлдә булган шигыре тулысынча советчыл рухта язылган: аңарда Ленин, Сталин, Сухэ-Батор, Чойбалсан исемнәре һәм, әлбәттә, Советлар Берлегенең Монголия язмышындагы роле күкләргә чөеп мактала. 1962–1991 елларда монголлар, күрше Кытай коммунистлары фикеренчә, “ревизионизмга кереп баткан” Советлар Берлегенең “бөек мирас”ыннан баш тарталар һәм элекеге музыкага Цэвэгмидийн Гайтав белән Чойжилын Чимид язган алты куплетлык шигырьне ялгыйлар. 1991 елда, СССР таркалгач һәм КПСС юкка чыккач, демократик инкыйлаб кичергән Монголия яңадан, бу вакытта инде мәңгелеккә күчкән Дамдинсүрэн текстына әйләнеп кайта. Аңлашыла ки, коммунизм һәм совет рухының эзе дә калмый. 2006 елда сәяси вазгыять кабат үзгәрә, һәм гимн текстын гомумдөнья таләпләренә тагын да ныграк якынайтырга туры килә. Шул ук вакытта монголлар үзләренең борынгы баганалап язуларын да искә төшерделәр һәм, тигезлек булсын өчен, латин әлифбасын да куллана башладылар.

Гимн текстының соңгы вариантында элек кулланылмаган төшенчәләр ил-дәүләт тормышында һәм тышкы дөньяда барган үзгәрешләрне чагылдыра:
өндөр — *бөек, биек*; сүлд — *тугра, символ, эмблема*; ивээх — *хөрмәт итү, кадерләү, яклау; кайгырту*; өргөн — *ирекле, иркен, киң*; түмний — *гавамның, гавамныкы*; заяа — *язмыш, тәкъдир*; түшиж — *таянырга*; үндэс, язгуур — *милләт, тамырлар, нигез*; хэл — *тел*; соёл — *мәдәният*; үрийн үрдээ — *яшь буыннарга*; өвлөн — *мирас итеп*; бадрах — *таратырга*; эрэлхэг — *кыю*; зол — *бәхет, уңыш*; ард — *гади халык, хезмәтчәннәр*; эрх — *хакимият, хокук*; чөлөө — *ял вакыты*.

## Сүзләре
### Соңгы версиясе
#### Монголча сүзләре

#### Татарча сүзләре

### 1991–2006 еллар версиясе
#### Монголча сүзләре

#### Татарча сүзләре

### 1961–1991 еллар версиясе

### Оригиналь версиясе

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Монголия
Квадрат сажин

**Квадрат сажин** () — искергән Россия мәйдан үлчәве берәмлеге.

## Башка берәмлекләрдә
* 1 квадрат сажин = 9 квадрат аршын = 49 квадрат фут
* 1 квадрат сажин ≈ 4,55 м²

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Мәйдан

Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Сызык (озынлык берәмлеге)

**Сызык** (, ) — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

**Британия берәмлеге**
* 1 сызык = 1/12 дюйм ≈ 2,1167 мм

**Россия берәмлеге**
* 1 сызык = 1/10 дюйм = 10 нокта = 2,54 мм

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Нокта (озынлык берәмлеге)

**Нокта** (, ) — Британия һәм искергән Россия озынлык үлчәве берәмлеге.

**Британия берәмлеге**
* 1 нокта = 1/6 сызык ≈ 0,35278 мм

**Россия берәмлеге**
* 1 нокта = 1/10 сызык = 0,254 мм = 254 мкм

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Борис Латынин

**Борис Александрович Латынин** (1899—1967) — совет галиме, археолог, тарих фәннәре докторы (1962).

## Биографиясе
1899 елның 17 сентябрендә (яңа исәп буенча 30 сентябрь) Ашхабадта туган.

1904 елда, Ташкент суд палатасында хезмәт итүче әтисе үлгәннән соң, гаилә Петербургка күченә. 1920 елда Борис Петроград археология институтына укырга керә, соңрак ул Ленинград дәүләт университетына кушыла һәм иҗтимагый фәннәр факультетының археологик бүлеге дип атала. 1923 елда, университетны тәмамлагач, археология бүлеге хезмәткәре булып эшкә кала, ә 1926 елда бу югары уку йортының аспирантурасында укый.

Аспирантурада уку белән бер үк вакытта 1924 елдан бирле Дәүләт матди мәдәният академиясендә (ГАЛИМ) һәм ССБР Фәннәр академиясенең Тел һәм фикерләү институтында эшли. 1929 елда аспирантурада белем ала, 1931 елда фәнни хезмәткәр буларак Дәүләт Эрмитажының яңа бүлегенә эшкә кабул ителә. Латынин үзенең кандидатлык диссертациясе Көнчыгыш Аурупаның бронза гасыры курганнарына һәм урман-далаларына багышлаган.

Фәнни эшмәкәрлегенең башыннан ук Б. А. Латынин неолит һәм бронза гасыр культураларының килеп чыгышы һәм хронологиясе белән кызыксына. Бронза чорының Украина, Кавказлы, Идел һәм Урта Азия музейларында саклана торган археологик коллекцияләрне өйрәнә. Бик зур матди материал җыеп, музей коллекцияләре буенча картотека төзи. Бу картотекада Бөек Ватан сугышы вакытында югалган керамика һәм башка матди фотосурәтләр тәкъдим ителә.

1930-елларда бөтен Советлар Берлеге буйлап эре төзелешләр башлангач, Б. А. Латынин яңа төзелешләр урыннарында археологик тикшеренү эшләре оештыручы була, экспедицияләрдә катнаша. Казан арты, Урта Азия, Десна һәм Урта Идел буйларында кыр археологик эшләрен алып бара.

1935 елда, ышанычсыз дип, дәлилсез репрессияләнә. Башта Куйбышев шәһәрендә (хәзер Самар) сөргендә була, анда 1936 елга кадәр тарихи һәйкәлләрне саклау буенча край комиссиясендә эшли, өлкә музеенда эшли, урта гасыр мордва каберлекләрен казу эшләрен алып бара. 1936-1944 елларда Б. А. Латынин Колымада (Севол) лагерларда, 1944-1946 елларда — Ерак Көнчыгышның ирекле поселение җирләрендә була. 1946 елдан бирле, күзәтү астында, Сызрань туган якны өйрәнү музеенда фәнни хезмәткәр булып эшли. Лагерда аягын югалта..

1953 елдан бирле, соңгы көннәренә кадәр, Борис Александрович Дәүләт Эрмитажының борынгы мәдәният бүлегендә өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли. 1957 елда аклана. 1962 елда ул "Ферганәнең сугару һәм сугарулы игенчелек тарихы мәсьәләләре" темасына докторлык диссертациясе яклый. Берничә фәнни хезмәт авторы.

1967 елның 11 июнендә Ленинград шәһәрендә мәрхүм була.

## Искәрмә

## Әдәбият

* ''Сташенков Д. А.'', ''Кочкина А. Ф. '' Борис Александрович Латынин. Самарский период жизни. — Саратов: Новый ветер, 2008.

## Сылтамалар

** ЛАТЫНИН Борис Александрович
** Эрмитаж. История и современность. 1764-1988. 
** arheologija.ru/latyinin-1899-1967/ Б. А. Латынин (1899-1967)

Төркем:30 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:11 июнь көнне вафатлар
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ашхабатта туганнар
Елена Лагодовская

**Ладоновская Елена Федоровна** (; 1899—1958) — украин совет археологы, тарих фәннәре кандидаты.

## Биографиясе
1899 елның 15 июлендә Одесса укытучылар гаиләсендә туган.

1917 елда гимназияне тәмамлап, Ленинградта урта белем ала. 1919 елда Житомирга күченә, анда 1925 елда Житомирда Халык мәгарифе институтының иҗтимагый фәннәр факультетын белем ала (хәзерге вакытта Иван Франко исемендәге Житомир дәүләт университеты). 1920 елдан укыту эше белән параллель рәвештә Волынск фәнни-тикшеренү музеенда (хәзерге Житомир туган-як музеенда) эшли башлый. 1926 елдан 1930 елга кадәр Дәүләт матди мәдәният тарихы академиясендә (ГАЛИМ) һәм Лениград дәүләт университетында (ЛГУ, хәзерге Санкт-Петербург дәүләт университеты) аспирантурада укый.

Украинаның мегаллим мәдәнияте турында аспирантураны тәмамлап, диссертация яклагач, Елена Ладоновская Одесса тарих-археология музеена (хәзерге Одесса археология музеена) эшкә җибәрелә. Аннары, 1939 елда Украина ССР-ы Фәннәр академиясенең Археология институтына күчкәч, гомернең ахырына кадәр өлкән фәнни хезмәтче булып эшли, ә 1944 елдан 1949 елга кадәр бу институтның борынгы археология бүлеге белән җитәкчелек итә.

Е. Ф. Ладоновская Украинада күп кенә эре археологик экспедицияләр белән җитәкчелек итә, аның экспедицияск җитәкчеләре арасында Петр Ефименко (Воронеж өлкәсе һәм Чуаш АССР) һәм Сергей Гавченко (Украина ССР-ы территориясендә) була.

Украинаның иң борынгы тарихына башланган металл чоры — аның эзләнүләр даирәсе. Мегалинк һәйкәлләрне өйрәнү, усат мәдәниятен ачу һәм өйрәнү, Вольфның соңгы риполь чоры һәйкәлләрен тикшерү, шулай ук Украина территориясендә борынгы ям мәдәниятен өйәрү кебек эшләр аның исеме белән бәйле. Берничә фәнни хезмәт авторы.

1958 елның 13 декабрендә Киевта вафат була.

## Чыганагы

** *П. І. Скрипник. * Ладоновская Олена Федоровна // Енциклопедийә тор Украи : у 10 к. / редкол.: В. А. Смол (голова) та н.  ; Нститут тор Украи НА Украи. — К.  : Наук. думка, 2009. — К. 6 : Да — М. — С. 20. — 784 с.  : л. — ISBN 978-966-00-1028-1.
** *Лысенко С. С. * К вопросу о реконструкции погребально убранство эпохи поздней бронзы на территории Украины // Чтения посвященные 100-летию деятельности в Государственном Историческом музее В. А. Городцов. — М., 2003. — Ч. 1. — С.150-152.

Төркем:15 июль көнне туганнар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:13 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1958 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Одессада туганнар
Төркем:Житомир вузларын тәмамлаучылар
Ярд

**Ярд** (, , кыск. **yd**) — Британия озынлык үлчәве берәмлеге.

* 1 ярд = 3 фут = 36 дюйм = 0,9144 м = 91,44 см

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре