Саян (ансамбль)

**«Саян»**, Тыва дәүләт «Саяннар» җыр һәм бию ансамбле (, Тувинский государственный ансамбль песни и танца «Саяны») — Тыва Республикасының башкаласы Кызыл шәһәрендә иҗат итүче, дәүләт карамагындагы сәнгать коллективы. Тыва АССР комсомолы премиясе лауреаты (*[[1979]]*).

Директор — Оксана Владимир кызы Тюлюш. 
Сәнгать җитәкчесе — Аяна Самыя кызы Монгуш. 
Балет буенча репетиторлар — Марат Александр улы Тумат, Чечена Кан-оол кызы Сувакпит.
## Тарих

* 1969 елның апрелендә оештырыла. Кызыл шәһәренең сәнгать училищесы студентларыннан торган «Чәчәк» (*Чечек*) үзешчән ансамбле дәүләт ансамбле статусын ала. Ансамбльдә 30 хор артисты, 15 балет артисты, 10 оркестр музыканты эшли башлый. 
* Оештыручылары һәм башлап йөрүчеләр — сәнгать училищесы директоры А. Панов, Р. Лесников, А. Аксенов, А. Чыргал-оол, Р. Кенденбиль, Д. Хуреш-оол,  А. Огнев, А. Шатин, П. Әлмөхәммәтов, К. Рассадин. 
* Хәзер ансамбльдә 4 төркем: биючеләр, җырчылар, оркестр, «Кыңгыргай» фольклор төркеме. 
* Тываның Россия кул астына керүенең 100 еллыгына багышлап, Екатиринбурда чыгышы була. 
* Тыва мәдәният министрлыгы белән бергә, «Бердәм гаиләдә» (*В семье единой*) милли мәдәниятләр фестивален оештыра . 
* 2004 елда Аурупа илләрендә зур турне үткәрә. 
* 2012 елда Тыва филармониясе тәркибеннән (*составыннан*) чыгып, мөстәкыйль сәнгать оешмасы статусын ала 

## Репертуар
Ансамбль концертлары 2 өлештән, 6 бүлектән тора: скиф, төрки, монгол, маньчжур, урянхай һәм хәзерге заман чорлары. «Кыңгыргай» төркеме бугаздан җырлауны башкара. Иң соңгы программа — «Хыялның алтын уклары» (*Күзелдиң алдын согуннары*) программасы.

#### Җырлы-биюле күренеш
* «Яңгыравык наз» җырлы-биюле күренеш
* «Шаман биюе»«» җырлы-биюле күренеш
* «Болан биюе» җырлы-биюле күренеш
* «Бәйрәм сюитасы» җырлы-биюле күренеш
* «Барабаннар» җырлы-биюле күренеш
* «Аучылар һәм болан» җырлы-биюле күренеш
* «Чәчәк» җырлы-биюле күренеш
* «Тывада бәйрәм» җырлы-биюле күренеш

#### Җырлар
* «Тооруктуг долгай Тандым» җыры
* «Бай-ла Тайгам» җыры
* «Опей ыры»«» җыры
* «Ала караан дешкен болза» җыры
* «Дынгылдай» җыры
* «Алды баштыг Кара-Дагны» җыры

#### Биюләр
* «Дембилдей» күмәк бию (В.О. Донгак куйган)
* «Урянхай йола биюе» күмәк бию (В.О. Донгак куйган)
* «Цам мистериясе» күмәк бию (В.О. Донгак куйган)
* «Эдирээлиг кыстар» күмәк бию (В.О. Донгак куйган)
Борынгы милли уен кораллары — игил, бызаанчы, дошпулуур, чанзы, чадаган, лимби, кенгиргеда уйнау.

## Директорлар
* С.Ш. Монгуш
* С.М. Айыжи
* О.М. Тукар
* С.С.  Сурун, Тываның  атказанган артисты
* Н.Ф. Даржаа, РФ, Тыва АССР атказанган артисты

## Сәнгать җитәкчеләре
* Р.Н. Лесников, РСФСР, Тыва АССР атказанган артисты.
* В.С. Нанактаев, РСФСР, Тыва АССР атказанган артисты.
* В.О. Донгак, Тыва дәүләт премиясе лауреаты
* Т. Ондар, Тываның  атказанган артисты.
* Ч. Сувакпит, Тываның  атказанган артисты.
* Э. Тартан-оол, Тываның  атказанган артисты.
* А. Мандан-Хорлу, Тываның  атказанган артисты.
* М. Тумат.

## Чит илдәге чыгышлары
Япония, Болгария, Румыния, Монголия, Франция, Алмания, АКШ, Италия, Швейцария, Куба, Кампучия, Чехословакия, Греция, Австрия, Испания, Филипин.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Тыва АССР комсомолы премиясе (*[[1979]]*).
* Бөтенсоюз һәм Бөтенроссия бәйгеләренең диплом иясе.
* I Дельфий уеннарының (*[[Мәскәү]], [[2002]]*) көмеш, бронза медале.
* Халыкара бию һәм музыка фестиваленың (*Дижон, [[Франция]], [[2003]]*) Гран-при иясе.
* Халыкара «Азия йөрәге» фестиваленың  (*[[Россия]], [[2007]]*) Гран-при иясе.
* Дөнья халыклары фестиваленың (*[[Көньяк Корея]], [[2011]]*) бронза медале .
* VI халыкара халык биюе фестивале (*Азия-Тын океан регионы, [[2012]]*) дипломы һ. б..

## Сылтамалар
*   Ансамбльнең рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Тыва мәдәнияте
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре