open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айрат Хәмматов

**Айрат Касыйм улы Хәмматов** (, ) — ССРБ боксчысы, дөнья чемпионы (1989, 57 кггача авырлыкта), Яхшы ихтыяр уеннарының бакыр медале иясе (1990, 60 кггача авырлыкта), Европа чемпионатының көмеш медале иясе (1991, 60 кггача авырлыкта).

## Тормыш юлы
Айрат Хаматов 1965 елның 2 февралендә Казанда туа. 13 яшендә Дәрвишләр бистәсенең «Ракета» спорт клубында тренер М. Вәлиуллинда спорт белән актив шөгыльләнә башлый. Аннары атказанган тренер Виктор Краснов җитәкчелегендә әзерлекне дәвам итә, ярышларда «Зенит» ирекле спорт җәмгыятен тәкъдим иткән.

1986 елда РСФСР халыклары спартакиадасында җиңел авырлык категориясендә җиңә, Советлар Берлеге беренчелегендә бакыр медаль яулый. Бу җиңүләр нәтиҗәсендә илнең олылар җыелмасына эләгә һәм зур халыкара турнирларда катнаша башлый.

1989 елда милли беренчелектә көмеш медаль яулый, Манилда мэр Кубогында, финал ярышында Филиппин Леопольдо Кантансиога оттырып, көмеш медаль ала, Мәскәүдә узган дөнья чемпионатында алтын медаль ала. Бу казанышлары өчен «Атказанган спорт мастеры» һәм «Күренекле боксчы» дигән мактаулы исемнәргә лаек була.

Киләсе сезонда Сиэтлда узган ирекле ихтыяр уеннарында бакыр медаль ота — ярымфинал стадиясендә аны унҗиде яшьлек америкалы Оскар де Ла Хойя җиңә.1991 елда Гөтеборгта узган Европа чемпионатында көмеш медальгә лаек була, ССРБ чемпионы титулын яулый. Җыелма команданың лидеры буларак, 1992 елда Барселонада узган җәйге Олимпия уеннары ярышларында катнашырга тиеш була, ләкин Тамбовта узган БДБ сайлап алу чемпионатында Артур Григорянга оттыра. Спорт карьерасын 1992 елда тәмамлый.

1999 елның декабреннән спорт функционеры, Татарстан Республикасы бокс федерациясе президенты вазифасын били. Өйләнгән, улы һәм кызы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Юлия Хәмитова

**Юлия Хәмитева** (Юлия Иван кызы Хәмитева, ,  — , ) — СССР һәм РФ волейболчысы, СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1990), дөнья чемпионы (1990).
Рамил Хәсәнгатин

**Рамил Хәсәнгатин** (Рамил Вәгыйз улы Хәсәнгатин, ,  — , ) — РФ шаһматчысы, гроссемейстер (2003), Россия чемпионы (команда исәбендә, 1998, 2002, 2003).
Динар Хәфизуллин

**Динар Хәфизуллин** (Динар Рамил улы Хәфизуллин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), яшьләр дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (2009), Гагарин кубогы иясе (2015, 2017).
Владимир Хвостов

**Владимир Хвостов** (Владимир Михаил улы Хвостов, ,  — , ) — СССР тарихчысы, профессор (1939), яңа тарих һәм халыкара мөнәсәбәтләрен өйрәнүче, СССР ФА академигы (1964), СССР педагогия фәннәре академиясе президенты (1967-1971).
Җорҗ Һилл

**Җорҗ Һилл** (, ,  — , ) — британ күзәтчесе (бригадир), Россия ватандашлар, Беренче һәм икенче бөтенднья сугышларында катнашучы.
Яков Хинчин

**Яков Хинчин** (Яков Григори улы Хинчин, ,  — , ) — галим, целлүлоза-кәгазь җитештерү өлкәсендә белгеч, профессор (1920), техник фәннәр докторы (1937).
Иван Холмогоров

**Иван Холмогоров** (Иван Николай улы Холмогоров, ,  — , ) — шәркыятьче, гарәбиятче, фарсы әдәбияте белгече.
Андрей Харлов

**Андрей Харлов** (Андрей Васили улы Харлов, ,  — , ) — РФ шаһматчысы, гроссемейстер (1992), тренер.
Сергей Харламов

**Сергей Харламов** (Сергей Сергей улы Харламов, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (сакчы), РФ беренче дивизионы җиңүчесе, РФ премьер-лигасының бронза призчысы (2002, 2003, Казан «Рубин»ы составында).

## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Ирина Хрунова

**Ирина Хрунова** (Ирина Владимир кызы Хрунова, ,  — , ) — РФ адвокаты, «Агора» халыкара хокук яклау оешмасының хокук аналитигы.
Андрей Царёв

**Андрей Сарөв** (Андрей Александр улы Сарөв, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), РФ суперлигасының бронза призчысы (2003).
Дмитрий Цинман

**Дмитри Синман** (Дмитри Лев улы Синман, ,  — , ) — РФ шашкачысы, 19 яшькә кадәрге яшьләр арасында дөнья чемпионы (1997, 1999), 64-шакмаклы шашкалар буенча дөнья чемпионы (2011, 2017).
Бенцион Циюни

**Бенсион Сиюни** (Хаим Исхак улы Зилбер, ,  — , ) — яһүд дине эшлеклесе, Казанның баш раввины (1917-1944).
Семён Черепанов

**Семөн Черепанов** (Семён Иван улы Черепанов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм журналист.
Николай Чернеевский

**Николай Чернеевски** (Николай Степан улы Чернеевски, ,  — , ) — рус математигы, педагогы, 2 нче Казан ирләр һимназиясендә математика һәм физика укытучысы, Родионов затлы кызлар институтында һәм Казан хатын-кызлар һимназиясендә физика укытучысы.
Надежда Чернышова

**Надежда Чернышова** (Надежда Петр улы Чернышова, ,  — , ) — СССР спортчысы (ишүче), 1976 елгы Олимпия уеннарының көмеш мидәле иясе.
Николай Чижевский

**Николай Чижевски** (Николай Прокопи улы Чижевски, ,  — , ) — РИ һәм СССР металлургия һәм коксохимия белгече, техник фәннәр докторы (1934), СССР ФА академигы (1939), Сталин премиясе лауреаты (1943).
Юрий Чирихин

**Юри Чирихин** (Юри Дмитри улы Чирихин, ,  — , ) — рус Арктика һидрографы, Кара диңгезендәге бугазларның берсе аның исемен йөртә.
Николай Чунтонов

**Николай Чунтонов** (Николай Григори улы Чунтонов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Фәрит Шәйдуллов

**Фәрит Шәйдуллов** (Фәрит Хәлиулла улы Шәйдуллов, ,  — , ) — СССР шашкачысы, тренер, СССР спорт остасы (1967), РСФСР чепионатының бронза призчысы (1966), ТР шашкалар федерациясе президенты (1985-1987).
Илдар Шәймәрданов

**Илдар Шәймәрданов** (Илдар Равил улы Шәймәрданов, ,  — , ) — ССРБ һәм РФ спортчысы, РФның халыкара спорт остасы (2004), РФның атказанган тренеры (2013), ССРБ чемпионы (1986-1991, рапирада фехтование, команда исәбендә), РФ чемпионы (1993).
## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең халыкара класслы спорт мастерлары
Төркем:Русиянең атказанган тренерлары
Александр Шаповалов

**Александр Шаповалов** (Александр Тимофей улы Шаповалов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Георгий Шебуев

**Георгий Шебуев** (Георгий Николай улы Шебуев, ,  — , ) — физик, математик, геодезияче, Казан университеты укытучысы.

Төркем:Математиклар
Төркем:Физиклар
Яков Шейнкман

**Яков Шейнкман** (Яков Семөн улы Шейнкман, ,  — , ) — Россия инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, Казан губерна шурасының башкарма комитеты рәисе (1917-1918), Казан губернасы ХКШ рәисе (1918), РКП(б)ның Казан губерна комитеты рәисе (1918).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Николай Шелашников

**Николай Шелашников** (Николай Иван улы Шелашников, ,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, генерал-лейтенант, 1812 елга сугышта катнашучы.
Вадим Шершеневич

**Вадим Шершеневич** (Вадим Габриель улы Шершеневич, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче, имажинизмга нигез салучыларның берсе.
Габриель Шершеневич

**Габриель Шершеневич** (Габриель Феликс улы Шершеневич, ,  — , ) — рус юристы, хокук докторы (1891), Казан һәм Мәскәү университетлары профессоры, Казан губернасыннан Россия империясенең 1 нче Дәүләт думасы депутаты.
Светлана Шикшина

**Светлана Шикшина** (Светлана Валери кызы Шикшина, ,  — , ) — РФ го уенчысы, РФның атказанган спорт остасы (2007), күп мәртәбә РФ чемпионы, хатын-кызлар арасында Европа чемпионы (1996, 2005).
Максим Шәрәфетдинов

**Максим Рәсим улы Шәрәфетдинев** ( , ) — Россия журналисты, «Первый канал» телеалыпбаручысы.

## Тормыш юлы
Максим Шәрәфетдинов 1980 елның 15 сентябрендә Казанда туа. «Дүрт татар» командасы составында КВН уйнаган. Казанда 39 нчы урта мәктәпне тәмамлый. Мәктәптә укыганда сәнгать студиясенә йөргән, «Татуирос» радиосында ди-джей булып эшләгән, «Irene Studio» вокал студиясендә шөгыльләнгән.

Казан дәүләт техник университетын (КАИ) тәмамлый. Студент елларында университетта еш кына студентлар чаралары алып барган. 2002 елда «Россия» каналының «Стань звездой» телевизион конкурсында катнаша — проект финалына кадәр барып җитә һәм иң яхшылар егермелегенә керә. Татарстан Республикасы телевидениесендә эшләгән, аерым алганда, «Эфир» телеканалында «Город» программасын алып барган. 2006 елның көзендә телевидениедән китәргә һәм банкка эшкә күчәргә дигән фикерне карый.

2007 елның гыйнварыннан «Первый канал»да яңалыклар алып баручы булып эшли. Башта яңалыкларның иртәнге чыгарылышын Валерия Кораблёва белән чиратлашып алып бара. 2011 елда «Төнге яңалыклар»га эшкә күчә, анда ул 2017 елның декабрендә ябылганчы эшли. 2014 елдан шулай ук Ерак Көнчыгышка һәм Себер + якын һәм ерак чит илләргә «Время» программасын алып бара.

2010 елның 25 мартында Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнехановның инаугурациясе алып барган.

2014 елның февраль-март айларында Сочида «Первый канал» Олимпия бригадасы составында яңалыклар чыгарылышын тәкъдим итә. 2014 елның сентябрендә Сочи шәһәрендә 2014 елгы Кышкы Олимпия уеннары вакытында эшләгән өчен, «Первый канал» хезмәткәрләре командасы составында «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнә.

2016 елның сентябреннән 2017 елның мартына кадәр шулай ук 14:00 сәгатьтә яңалыкларның кыска көнлек чыгарылышын Екатерина Березовская, соңрак Юрий Липатов белән чиратлашып алып бара.

«2013 елгы Универсиада илчеләре» программасында катнашкан (2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиада). 2015 елгы Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионаты илчесе.

«Первый канал»ның башка телепроектларында актив катнаша, алар арасында «Форт Боярд», «Вышка», «Ледниковый период».

2024 елның октябреннән Бөтенроссия дәүләт кинематография институтында () телетапшырулар алып баручыларын әзерләү курсын җитәкли.
## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Кызы һәм улы бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Русия журналистлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Телевидение дикторлары
Павел Шатилов

**Павел Шатилов** (Павел Николай улы Шатилов, ,  — , ) — рус хәрби эшлеклесе, Кавказ сугышында катнашучы, җәяү гаскәр генералы (1883).
Илья Шикшин

**Илья Шикшин** (Илья Валери улы Шикшин, ,  — , ) — РФ го уенчысы, РФның атказанган спорт остасы (2007), күп мәртәбә РФ чемпионы, Европа чемпионы (2007, 2010, 2011, 2016, 2017).
Петр Широков

**Пөтр Широков** (Пөтр Алекей улы Широков, ,  — , ) — СССР математигы, геометр, физика-математика фәннәре докторы (1936), профессор (1930).
## Моны да карагыз
* Николай Лобачевский музее
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Петр Ширяев

**Пөтр Ширәев** (Пөтр Григори улы Ширәев, ,  — , ) — рус инкыйлабчысы, народник, журналист.
Дарья Шкурихина

**Дарья Шкурихина** (Дарья Валери кызы Шкурихина, ,  — , ) — РФ спортчысы, РФның атказанган спорт остасы, 2008 елгы Олимпиаданың алтын мидәле иясе (күп төр төркем ярышлары).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Павел Шмаков

**Павел Шмаков** (Павел Анатоли улы Шмаков, , ,  — , ) — РФ һәм Финляндия педагогы, КДУ каршындагы Академия көллияте директоры (1992-2000), Финляндиянең Һелсинки, Вантаа, Эспоо мәктәпләрендә математика, физика, химия укытучысы (2006-2010), КДУ каршындагы Лобачевский лицее директоры (2011-2013), Казандагы СОлНЦе мәктәбен оештыручы һәм җитәкчесе (2013 елдан).

## Әдәбият
# *С. Таишева.* Центр Вселенной. Непокорившееся «СОлНЦе» (интервью с П. А. Шмаковым).  «Мәгариф», 2018 ел, июнь, 11 — 18 битләр.

## Сылтамалар
*  Павел Шмаков: "Прокуратура оятсызларча эш итә". Азатлык радиосы, 28.11.2017 
*  "СОлНЦе" мәктәбе мөдиренә татар телен рус теле белән тигез күләмдә укытканы өчен штраф салынды. Азатлык радиосы, 13.03.2018 
*  "Фронт сызыгы мәктәпләр аша үтә". Азатлык радиосы, 20.05.2018 
*  СОлНЦе мәктәбе Россия Югары мәхкәмәсеннән республика дәүләт телләрен мәҗбүри укытуны таләп итә. Азатлык радиосы, 08.06.2018

## Искәрмәләр


Төркем:МИФИ тәмамлаучылар
Төркем:Һелсинки университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Әр-Рази

**Әр-Рази**, Әбу Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәрия әр-Рази (, *[[865 ел|865]], Рей, [[Иран]] — [[925 ел|925]], шунда ук*) — күренекле фарсы энциклопедияче–галиме, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европада латинлаштырылган **Разес** (*Rhazes*) исеме белән билгеле. Әр-Разиның күп кенә хезмәтләре X-XIII гасырларда латин теленә тәрҗемә ителгәннәр. Алар Көнбатыш Европа табиблары һәм алхимиклары тарафыннан танылган. Әр-Разины «*табибларның атасы*» дип йөрткәннәр.

## Тәрҗемәи хәле

Әбу Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәрия әр-Рази Бөек Фарсы иленең Тәһран янындагы Рей шәһәрендә туган. Персиянең үзендә, хәзерге Үзбәкстан һәм Таҗикстан җирләрендә урнашкан борынгы шәһәрләрдә укып, төпле белем алган, метафизика, философия, шигърият, алхимияне үзләштергән. Яшьтән үк металларны кыйммәтләндерүче «эликсир» табу тәҗрибәләре үткәргән. Утыз яшендә Багдадка  өйрәнергә киткән. Оста куллы табиб буларак танылу алган. Рей шәһәрендә, Багдадта клиника белән җитәкчелек иткән.
 
Әр-Разиның философия, этика, теология, логика, медицина, астрономиия, физика һәм алхимия фәннәре буенча язган 184 әсәре билгеле, шуларның 61 е хәзерге заманга кадәр сакланып килгән.

Беренчеләрдән булып, чәчәк авыруы () белән  кызамыкны () танырга, күп кенә химик матдәләрне, шул исәптән алкоголь белән керосинны аерырга өйрәнгән. *Эдвард Гранвиль Браун* аны «беренче һөнәри табиб булган», дип саный. Медицина өлкәсендә гарәп телендә язылган төп китаплары — «Әл-Хәви» (*медицина фәне буенча  китап*) һәм 10 томлык «Мансурга багышланган медицина энциклопедиясе». Латин теленә тәрҗемә ителгәч, алар берничә гасыр буе табиблар өчен өстәл китабы булып торган. Әр-Рази шулай ук хастаханәләр төзү, моның өчен урын сайлау турында тәкъдимнәрен язып калдырган. Табибларның берәр юнәлеш буенча махсуслашуын яклап, берничә китап язган («*Бер табиб бар авыруны да дәвалый алмый*»). Медицина ярдәме күрсәтү һәм ярлыларның бер-берсенә ярдәм итүе кирәклеге турында да хезмәтләре калган («*Медицина табибы булмаган кешеләр өчен*»).

## Әдәбият
# Хусам Диб.  Путеводитель по Исламу. Презентация книги «Путеводитель по Исламу» (Muhammad Pocket Guide). М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
*   Әбу Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәрия әр-Рази 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча астрономнар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Табиблар
Төркем:Химиклар
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Иран галимнәре
Төркем:Математиклар
Wanna One

**Wanna One** () — яшь кореяле бэнд.

## Төркем составы
*Yoon Ji-sung
*Ha Sung-woon
*Hwang Min-hyun
*Ong Seong-wu
*Kim Jae-hwan
*Kang Daniel
*Park Ji-hoon
*Park Woo-jin
*Bae Jin-young
*Lee Dae-hwi
*Lai Kuan-lin

## Дискография
* 2017: *1X1=1 (To Be One)*

## Искәрмәләр

Төркем:2017 елда оешкан музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея поп-төркемнәре
Төркем:Көньяк Корея идол-төркемнәре
Black Pink

**Black Pink** () — яшь кореяле герлз-бэнд. Төркем 2016 елда Сеул шәһәрендә YG Entertainment агентлыгы тырышлыгы нәтиҗәсендә барлыкка килә.

## Төркем составы

## Дискография
* 2016: *Square One*
* 2016: *Square Two*
* 2017: *As If It's Your Last*
* 2017: *Blackpink*

## Искәрмәләр

Төркем:2016 елда оешкан музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея поп-төркемнәре
Төркем:Көньяк Корея идол-төркемнәре
Big Bang

**Big Bang** () — яшь кореяле бэнд.

## Төркем составы
*T.O.P
*Taeyang
*G-Dragon
*Daesung
*Seungri

## Дискография
* 2006: *Bigbang Vol.1*
* 2008: *Remember*
* 2016: *Made*

## Искәрмәләр

Төркем:2006 елда оешкан музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея поп-төркемнәре
Төркем:Көньяк Корея идол-төркемнәре
Михаил Штранге

**Михаил Штранге** (Михаил Михаил улы Штранге, ,  — , ) — рус совет тарихчысы һәм әдәбият белгече, Франция һәм Россия тарихына караган фәнни хезмәтләр авторы.
Владимир Шмелев

**Владимир Шмелөв** (Владимир Александр улы Шмелөв, ,  — , ) — Магадан өлкәсе «Дукча» Совет хуҗалыгы директоры (1959-1972), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
Карлис Штейнс

**Карлис Штейнс** (, ,  — , ) — Латвия һәм СССР астрономы, физика-метематика фәннәре докторы (1963), профессор (1966), ЛатССРның атказанган фән эшлеклесе, Латвия университының обсерваториясе директоры (1959-?).
Евгений Штырков

**Евгени Штырков** (Евгени Иван улы Штырков, ,  — , ) — физика-математика фәннәре докторы (1985), профессор (1990), ТРның һәм РФның атказанган фән эшлеклесе (1995, 2000), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1988).
Людмила Шубина

**Лүдмила Шубина** (Лүдмила Егор кызы Шубина, ,  — , ) — СССР һандболчысы, СССРның атказанган спорт остасы (1976), 1976 елгы Олимпия уеннарының алтын мидәле иясе.
Константин Шушерин

**Константин Шушерин** (Константин Никита улы Шушерин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Сарытау (1622) һәм Арча (1629-1630) воеводасы.
Евгений Щеголев

**Евгени Чоголев** (Евгени Алексей улы Чоголев, ,  — , ) — СССР футболчысы (сакчы), тренер, «Факел» (Воронеж) футбол клубының уйналган матчлар буенча рекордсмены.
Николай Щедрин

**Николай Щедрин** (Николай Павел улы Щедрин, ,  — , ) — Россия инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, народник.
## Искәрмәләр
Эдуард Эверсман

**Эдуард Эверсман** (Эдуард Александр улы Эверсман, ,  — , ) — РИ натуралисты, ботаник, зоолог, табиб һәм сәяхәтче, фәлсәфә (1814), медицина һәм акуширлык (1816) докторы, Казан университеты профессоры.

## Моны да карагыз
* Казан университетының зоология музее
## Искәрмәләр
Виталий Эделштейн

**Витали Эделштейн** (Витали Иван улы Эделштейн, ,  — , ) — СССР галиме (яшелчәче), Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы академиясенең шәрәфле әгъзасы (1956), Социалистик Хезмәт каһарманы (1961).
Илмир Нәбиуллин

**Илмир Рамил улы Нәбиуллин** (1995 елның 8 марты, ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россиянең иң яхшы яшь футболчысы (2014).

## Тормыш юлы
Илмир Нәбиуллин 1995 елның 8 мартында Казанда туа. 14 нче балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә карьерасын башлый. Беренче тренеры — Ренат Рәшит улы Ибраһимов. Соңрак Казанның «Рубин»ына эләгә. 2012/13 сезоныннан клубның дублеры өчен уйный. Төп команда өчен дебют Премьер-лигада 2014 елның 9 мартында  «Анжи»га каршы матчта була. 2015 елның 12 апрелендә Премьер-лигада «Зенит» белән матчта исәпне ачып, беренче тупны кертә.

2018 елның 15 февралендә «Зенит» белән 4,5 еллык контракт имзалана. 2019 елның августында кайбер уенчылар белән «Сочи»га күчә.

### Җыелма команда составында
Россиянең яшүсмерләр җыелма командалары өчен 2011 елдан бирле чыгыш ясый. Россиянең 17 яшькә кадәрге яшүсмерләр җыелма командасы өчен ун матч үткәрә һәм бер гол кертә. 2013 елдан 19 яшькә кадәрге яшүсмерләр җыелма командасы өчен чыгыш ясый. Австрия һәм Маҗарстан белән матчлар алдыннан ил җыелмасының киңәйтелгән исемлегенә эләккән.

2015 елның 31 мартында, Казакъстан җыелма командасына каршы иптәшләрчә матчта алмашуга чыгып, җыелмада дебют ясый.

## Казанышлар
** «[[Зенит (футбол клубы, Питырбур)|Зенит]]»**

* Россия Чемпионы: 2018/19

**Шәхси**

* Россиянең иң яхшы яшь футболчысы: 2014 («Первая пятёрка» милли премиясе)

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Русия футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Төркем:Футбол буенча Россия җыелма командасы уенчылары
Эмилиан Адамюк

**Эмилиан Адамүк** (Эмилиан Валентин улы Адамүк, ,  — , ) — поляк чыгышлы русияле офтальмолог, медицина докторы (1867), Казан университеты профессоры.

Казан офтальмология мәктәбенә һәм Казан офтальмология хастаханәсенә нигез сала (1870 ел), исеме 1922 елда Русиядә беренче булып Казанда оешкан трахоматоз фәнни тикшеренүләр институтына бирелеп мәңгеләштерелә.

## Искәрмәләр
Николай Энвальд

**Николай Энвальд** (Николай Григори улы Энвальд, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, ТАССР авыл хуҗалыгын матди-техник тәэмин итү буенча дәүләт комитеты рәисе (1978-1986), ТАССР агросәнәгать комитеты рәисе һәм бер үк вакытта ТАССР МШ рәисенең беренче урынбасары (1986-1989), РСФСРның атказанган механизаторы.
Федор Эрнст

**Фөдор Эрнст** (Фөдор Фөдор улы Эрнст, ,  — , ) — опера җырчысы (тенор), укытучы һәм опера режиссеры.
Андрей Ишкинин

**Андрей Ишкинин** (Андрей Карп улы Ишкинин, ,  — , ) — мари журналисты, әдәбиятче, фирка-дәүләт эшлеклесе, РКП(б)ның Мари өлкә комитетының агитация-пропаганда булеге мөдире (1922-1924), «У илыш» (1922-1924), «Йошкар кече» (1924-1929), «Марий ял» (1924-1928) гәҗитләренең җаваплы мөхәррире, Мари китап нәшрияте директоры (1930-1933, 1935-1937).
Михаил Юдин

**Михаил Юдин** (Михаил Алексей улы Юдин, ,  — , ) — РИ һәм СССР көйязары, Ленинград һәм Казан консерваторияләре профессоры, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1945).
Юрий Хржановский

**Юрий Хржановски** (Юрий Борис улы Хржановски, ,  — , ) — СССР рәссамы, актер, эстрада әртисе.
Һарун Йосыпов

**Һарун Йосыпов** (Һарун Вәли улы Йосыпов, 22 июнь, 1914 ел, Казан — 26 июнь, 1968 ел, Казан) — археолог, төркиятче, этнограф, тарих фәннәре кандидаты (1952), Казан университетының этнографик музее мөдире (1946-?), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1994).

## Биографиясе
Һарун Вәли улы Йосыпов 1914 елның 22 июнендә Россия империясеның Казан губернасы Казан шәһәрендә туган. 1941 елда Казан университетының география факультетын белем ала. Бөек Ватан сугышында катнаша.

1946 елдан Казан университетының этнография музееның мөдире була. 1952 елдан СССР Фәннәр академиясенең Башкортстан филиалында тарих, тел һәм әдәбият институтында эшли. 1958 елдан нче елда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы тарих, тел һәм әдәбият институты хезмәткәре була.

1968 елның 22 июнендә Казан шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе лауреаты (1994).

## Хезмәтләре
* Булгарские эпиграфические памятники, найденные летом 1947 г. // Эпиграфика Востока. — М., 1951. — Вып. IV. — С. 68—76. (в соавторстве с Г. М. Хисамутдиновым)
* Татарские эпиграфические памятники XV в. (К вопросу о происхождении казанских татар) // Эпиграфика Востока. — Вып. V. — М., 1951. — С. 78—94.
* О некоторых булгарских эпиграфических памятников // Эпиграфика Востока. — Вып. VII. — М., 1953. — С. 26—30.
* К вопросу об истории и классификации булгаро-татарской эпиграфики // Эпиграфика Востока. — Вып. XI. — М., 1956. — С. 4454.
* Две надгробные надписи с древнего башкирского кладбища // Вопросы башкирской филологии. — Уфа, 1959. — С. 120—122.
* Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
* Новые находки эпитафий периода Казанского ханства // Эпиграфика Востока. — Вып. XVI. — М., 1963. — С. 72—78.
* Итоги полевых эпиграфических исследований (1961—1963 гг.) // Тезисы докладов итоговой научной сессии ИЯЛИ КФАН СССР за 1963 год. — Казань, 1964. — С. 69—71.
* Булгаро-татарская эпиграфика и топонимика как источник исследования этногенеза казанских татар // Вопросы этногенеза тюркоязычных народов Среднего Поволжья. — Казань, 1971. — С. 217—232.
* Итоги полевых эпиграфических исследований 1961—1963 гг. в Татарской АССР // Эпиграфика Востока. — Вып. XXI. — М., 1972. — С. 48—55.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с. — С. 679. — ISBN 0-9530650-3-0.
* Мухаметшин Д. Г. Г. В. Юсупов и проблемы татарской эпиграфики // Поволжская археология : журнал. — 2014. — № 4 (10). — С. 154—177. — ISSN 2306-4099.
* Исламов Р. Ф. Йосопов Һарун Вәли улы // Башкирская энциклопедия — Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татар тарихчылары
Павел Якоби

**Павел Якоби** (Павел Иван улы Якоби, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, табиб, этнограф, медицина докторы (1868, 1887).
Яков Богородский

**Яков Богородски** (Яков Алексей улы Богородски, ,  — , ) — илаһиятче, сарай киңәшчесе (1878), Казан руханилар академиясе профессоры.
Ирина Билык

**Ирина Билык** (6 апрель 1970 ел, Киев) — эстрада җырчысы.

Украина халык артисты (2008)

## Сылтамалар
* рәсми сайт

Төркем:Җырчылар
Мәликә Разакова

**Мәликә Разакова**, Мәликә Мәхмүт кызы Разакова (, *[[1985 ел]]ның [[1 ноябрь|1 ноябре]], [[ССРБ]],  [[Үзбәкстан ССР]], [[Каршы (шәһәр)|Каршы]]*) — кино һәм эстрада  актеры, җырчы (*сопрано*),  Татарстанның (2017), Башкортстанның (2022) һәм Россия Федерациясенең (2024) атказанган артисты, «Татар җыры» фестиваленың «Алтын барс» призы иясе (*[[2003 ел|2003]], [[2004 ел|2004]] һ.б.*). 2000 елдан һөнәри җырчы. Җырларын унлап телдә, шул исәптән, татар, рус, башкорт, үзбәк,  төрек, инглиз һ.б. телләрдә башкара.

Россия Федерациясе Милли гвардиясе гаскәрләренең үрнәк-күрсәтмә оркестры () солисты

## Тәрҗемәи хәле

1985 елның 1 ноябрендә Үзбәкстанның Каршы шәһәрендә музыка сөюче гаиләдә туган. Бабасы Мәхмүт Госманов — җырчы һәм музыкант, әбисе Миңлекамал Ихсанова — җырчы һәм музыкант, әтисе Мәхмүт Разаков — композитор, җырчы, музыкант – мультиинструментчы, әнисе Гөлсинә Госманова — музыкант (*виолончельдә һәм аккордеонда уйнаучы*), Мәликәнең продюсеры.
  
Әнисе белән 1998 елда Уфага, 2000 елда Казанга күчеп килгән.

Сәхнәгә беренче тапкыр 5 яшендә Карши шәһәрендә (*[[Үзбәкстан]]*) яшүсмерләр арасында үткән бәйгедә чыга.

Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының ялгыз җырлау бүлеген (*укытучысы* — РФ халык артисты *профессор* Венера Ганиева), РАТИ-ГИТИС ның драма театры һәм кино актеры факультетын (*[[2013 ел|2013]]*, *остазлары* — Владимир Андреев, А. Шейнин) тәмамлаган .
 
РФ (*мәсәлән, «Главная сцена» телевизион проекты ([[2015 ел|2015]]), «Новая волна-2017» халыкара җыр бәйгесе*) һәм дөнья күләмендәге төрле конкурсларда катнаша .

## Фильмография
* 2010 — «Единственный мужчина» (; *мелодрама, сериал*) — *тәрҗемәче Туан*.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Россия Федерациясенең атказанган артисты
* 2022 ― Башкортстан Республикасының атказанган артисты
* 2017 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты
* 2004 ― «Татар җыры» фестивале лауреаты
* 2003 ― «Татар җыры» фестивале лауреаты
* 2000 ― «Урал моңы» фестивале лауреаты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Малика Разакова.  SferaKino.Ru 
* Вконтактеда «Мәликә иҗатын сөючеләр төркеме» сәхифәсе
* Мәликәнең «Классташлар» порталындагы сәхифәсе
*  Татар эстрадасының җиде иң  чибәр җырчы кәләше.  «Саба таңнары», 22.07.2016
* *Байбулат Дәүләт*.  Мәликә табылды! Ул Азатлыкта. Азатлык Радиосы, 28.07.2009

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Үзбәкстан татарлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Яков Брандт

**Яков Брандт** (Яков Ларион улы Брандт, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, Новороссия губернасы губернаторы (1765-1766).
Борис Яковлев (1884)

**Борис Яковлев** (Борис Иван улы Яковлев, ,  — , ) — сынчы, сәнгать белеме дуктыры, профессор (1917), педагог, Сталин премиясе лауреаты (1945), Совет Русиясенең Чивитавеккья шәһәрендәге консулы.
Сергей Щиров

**Сергей Чиров** (Сергей Сергей улы Чиров, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1942).
Николай Яковлев (1870)

**Николай Яковлев** (Николай Николай улы Яковлев, ,  — , ) — СССР геологы, палеонтолог, РФА академигы (1921), Рус палеонтология җәмгыяте рәисе, ХХЮШ каршындагы Геология комитеты рәисе (1923-1926).

Төркем:Геологлар
Камил Якуб

**'
**'
**Камил Якуб** (**Камил Лотфыйрахман улы Якупов**, ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, большевик, Татарстанда совет хакимиятен урнаштыру өчен көрәшче.
## Биографиясе
1894 елның 21 мартында Самар губернасы Бөгелмә өязе Әбдәкәй авылында (хәзерге вакытта Каменка авыл җирлеге, Шенталы районы, Самара өлкәсе территориясендә) туган.

Башта ул Чистайда белем ала, 1909-1914 елларда Казан Мөхәммәдия мәдрәсәсендә укый. Бер үк вакытта официант булып эшли, үз-үзенә белем бирүгә күп вакыт бирә.

1915 елда армиягә алына, мөселман солдатлары арасында революцион эш алып бара. 1917 елның язында РСДРПга(б) керә. Беренче Бөтенроссия мөселман съезды делегаты (Казан), Мөселман социалистик комитеты эшендә актив катнаша, матбугатта басыла, солдатлар һәм эшче татарлар алдында чыгыш ясый.

Октябрь революциясеннән соң I Бөтенроссия мөселман коммунистлары съездын оештыручыларның һәм актив катнашучыларның берсе була. 1918-1919 елларда - Үзәк мөселман коллегиясенең сәяси бүлеге әгъзасы һәм Башлыгы, РКП(б) ҮК каршындагы көнчыгыш халыклары коммунистик оешмасының үзәк бюросы әгъзасы.

1919 елның 25 июнендә һәлак була — күтәрелеп чыккан татар запас батальоны солдатлары белән сөйләшүләр вакытында үтерелә.
## Хәтер
1917 елда милли типография базасында Камил Якуб исемендәге китап фабрикасы оештырыла. 1953 елда - Камил Якуб исемендәге матбугат комбинатына үзгәртелә. 1973 елның декабрендә «Татполиграф» типографиясе белән берләштерелә һәм Камил Якуп исемендәге полиграфия комбинаты итеп үзгәртелә.

Казанның бер урамы Камил Якуб исемен йөртә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* 

Төркем:Мөхәммәдия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Николай Якушенко

**Николай Якушенко** (Николай Иван улы Якушенко, ,  — , ) — СССР театр актеры, нәфис сүз остасы, ТАССРның, РСФСРның һәм СССРның халык әртисе (1939, 1950, 1955).
Валерий Янтимеров

**Валери Янтимеров** (Валери Пөтр улы Янтимеров, ,  — , ) — РФ шаһматчысы, гроссмейстер (1997), тренер.
Әлбирт Яруллин

**Әлбирт Яруллин** (Әлбирт Илдар улы Яруллин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (сакчы), яшьләр дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе (2013).
Иван Яковлев (1881)

**Иван Яковлев** (Иван Васили улы Яковлев, ,  — , ) — удмурт шагыйре, тел белгече, педагог, публицист.
Дмитрий Ячанов

**Дмитри Ячанов** (Дмитри Николай улы Ячанов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (капкачы), РФ чемпионы (1998), РФ чемпионатының бронза призчысы (2000, 2002).
Георгий Яшин

**Георги Яшин** (Георги Филипп улы Яшин, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Борис Ларионов

**Борис Ларионов** (Борис Владимир улы Ларионов, ,  — , ) — очучы, подполковник, ССҖБның атказанган очучы-сынаучысы (1990).
## Искәрмәләр
Әл-Җәзари

**Әл-Җәзари**, Әбу Әл-Гыйз ибн Исмәгыйль Әл-Җәзари (, *[[1136 ел]], [[Бөек Сәлҗүк Дәүләте]], [[Месопотамия]], Җизрә — [[1206 ел]], шунда ук*) — Исламның алтын гасырында иҗат иткән күренекле уйлап табучы-механик, математик, астроном. «Китаб фи мәгърифәи әл-хыял әл-һәндәсия» («*Тапкыр механика корылмалары турында белемнәр китабы*») исемле трактат язып, анда 50гә якын механизмның  тасвирлый һәм аларны төзү буенча   язып калдыра. Әл-Җәзарины «*[[Ислам]] дөньясының [[Леонардо да Винчи|да Винчие]]*» дип атаганнар.

## Тәрҗемәи хәле
Тормышы һәм эшчәнлеге турында мәгълүматларны үзе язган әлеге трактатта теркәп калдырган. Әл-Җәзариның исеме Месопотамиядәге җирлек  исеменнән алынган. Төркия Көрдстаны үзәге Диярбәкердә Артык бәй варислары сараенда (*[[:tr:Artuklu Sarayı|tr]]*) баш  булып хемәт итә.

Әл-Җәзари беренче иң зур астрономик кирмән сәгатен уйлап табучы буларак билгеле. Хәзерге заман галимнәре күзаллавынча, аның ул сәгате беренче «*программалаштырылган [[компьютер]]*» буларак бәяләнә. *Дональд Раутлеҗ Һилл* сүзләре буенча, «Әл-Җәзари иң катлаулы сәгатьне тасвирлаган». Әл-Җәзари терсәкле вал (*[[:ru: коленчатый вал|ru]]*) уйлап табучы да. Аның терсәкле валы беренче мәртәбә әйләнү хәрәкәтен алга җибәрү хәрәкәтенә үзгәртә алган.  Әл-Җәзари фонтан, клапанлы насос (*[[:ru:Насос|ru]]*), су күтәрүче (*чыгаручы*) машина һәм су сәгате (*[[:ru:Водяные часы|ru]]*) дә уйлап тапкан.

## Рәсемнәр
Әл-Җәзари китабына төсле рәсемнәрне үзе ясаган. Рәсемнәрендә уйлап тапкан әсбапларының тышкы кыяфәтен сурәтләгән яки аларның эшләү  язып калдырган.


Файл:Al-jazari water device.jpg|Су күтәрү җайланмасы  
Файл:Al-jazari elephant clock.png|Фил сәгате 
Файл:Clock of al Jazari before 1206.jpg|Кирмән сәгате 
Файл:Al-Jazari - A Candle Clock.jpg|Шәм сәгате 
Файл:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|Механик музыкантлар
Файл:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Өстәл автоматы 
Файл:Al-Jazari - The Basin.jpg|Кул юу өчен автомат 
Файл:Al-Jazari Automata 1205.jpg|Чылбырлы насос


## Әдәбият
# *Хусам Диб*. https://islam-afisha.ru/afisha/putevoditelya-po-islamu. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
*  Әл-Җәзари китабы  
*  Әл-Җәзари, механика даһие   MuslimHeritage.com сайтында
*  Әл-Җәзари һәм Тәкый-әд-дин машиналары   MuslimHeritage.com
* ''Advances in computer and information sciences: from Abacus to holonic agents'' Tuncer Ören, Professor Emeritus School of Information Technologies

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Гарәп галимнәре
Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Механиклар
Линар Латыйпов

**Линар Латыйпов** (Линар Наил улы Латыйпов, ,  — , ) — ТР премьер-министрының тышкы икътисади бәйләнешләр мәсьәләләре буенча ярдәмчесе (1991-1994), РФның ИХОдагы даими вәкиле урынбасары (2009-2010), КФУ проректоры, КФУның шәрекъ белеме һәм халыкара мөнәсәбәтләр институты директоры (2011-2013).
## Биографиясе
1955 елның 6 февралендә Казанда туган, 1978 елда Н.А. Добролюбов исемендәге Горький дәүләт чит телләр институтының «Инглиз һәм француз телләре» белгечлеге буенча тәрҗемәчелек факультетын тәмамлаган.

1978-1980 елларда СССР Кораллы Көчләрендә, Конго (Бразилия) шәһәрендә хезмәт итә. 1980 елдан Казан университетында Инглиз теле кафедрасында эшли. 
1987 елда АКШ Вашингтондагы Джорджтаун университетында стажировка үткән. 1987-1989 елларда Ленинград университетында аспирантурада укый, параллель рәвештә Казан университеты аспиранты, филология фәннәре кандидаты (1989). 

1991-1994 елларда-тышкы икътисадый мәсьәләләр буенча Татарстан Республикасы премьер-министры ярдәмчесе. 1994-2005 елларда-Татарстан Республикасының Даими вәкиле һәм Россия Федерациясенең АКШтагы сәүдә вәкиллегендә өлкән эксперт. 

2005-2009 елларда — Татарстан Республикасы Сәүдә һәм тышкы икътисадый багланышлар министрының беренче урынбасары, Татарстан Республикасы сәнәгать һәм сәүдә министры урынбасары. 2009-2010 елларда - Ислам Конференциясе Оешмасы каршындагы Россия Федерациясенең даими вәкиле урынбасары, Җиддә, Согуд Гарәбстаны Корольлеге. 

2011 елның июненнән - Казан федераль университетының тышкы элемтәләр буенча проректоры, 2011 елның октябреннән 2013 елның июненә кадәр-КФУның көнчыгышны өйрәнү һәм халыкара мөнәсәбәтләр институты директоры. 2012 елның 28 сентябреннән 2014 елның 24 сентябренә кадәр Латыйпов Россия Көнчыгышны өйрәнүчеләр җәмгыяте президенты булган. Казан федераль университетының Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм көнчыгышны өйрәнү институтының Көнчыгыш телләре һәм мәдәнияте кафедрасы мөдире.
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия / Гл. ред. М. Х. Хасанов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2006. — Т. 3. — С. 574.

## Тышкы сылтамалар
* Официальная страница ИВМО на сайте КФУ 
* Старая версия сайта 
* Президент ОВР Линар Латыпов: «Не сомневаюсь, Казань взрастит своих маститых профессоров-востоковедов»
* Журнал «Восточный свет» . 2012, № 1. *Тематический выпуск, посвящённый ИВМО*

Төркем:Татарстан җитәкчеләре
Лев Безыменский

**Лев Безыменски** (Лев Александр улы Безыменски, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, журналист, Хәрби фәннәр академиясе профессор.
Лев Крюков

**Лев Крүков** (Лев Дмитри улы Крүков, ,  — , ) — рус рәссамы, Казан университеты укытучысы.
Валентин Левчаткин

**Валентин Левчаткин** (Валентин Сергей улы Левчаткин, ,  — , ) — СССР журналисты, «Няръяна вындер» гәҗитенең баш мөхррире (1948-1959).
Леонид Филатов

**Леонид Филатов** (Леонид Алексей улы Филатов, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино һәм театр актеры, шагыйрь, режиссер, телеалыпбаручы, РФның халык артисты (1995), РФ дәүләт премиясе лауреаты (1996).
## Искәрмәләр
Леонид Любарский

**Леонид Любарский** (Леонид Вадим улы Любарский, ,  — , ) — СССР микологы, урман фитопатологы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1968), РСФСРның атказанган урманчысы.

## Искәрмәләр
Леонид Волошин

**Леонид Волошин** (Леонид Вил улы Волошин, ,  — , ) — Чехия шаһматчысы, гроссмейстер (2008).
Константин Лебедев (1921)

**Константин Лебедев** (Константин Васили улы Лебедев, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, СССР язучылар берлеге әгъзасы.
## Искәрмәләр
Константин Лепилов

**Константин Лепилов** (Константин Михаил улы Лепилов, ,  — , ) — РИ һәм СССР рәссамы, профессор, Лениинград урта сәнгать мәктәбе директоры (1934-1941).
Михаил Ливанов

**Михаил Ливанов** (Михаил Николай улы Ливанов, ,  — , ) — физиолог, СССРда электорэнцефалографиягә нигез салучылардан берсе, СССР ФА академигы (1970), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1987).
Адальберт Лидл

**Адальберт Лидл** (, ,  — , ) — тел белгече, тәрҗемәче, Казан университетында алман теле укытучысы.
Лев Линков

**Лев Линков** (Лев Александр улы Линков, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм сценарийче.
Светлана Липатова

**Светлана Липатова** (Светлана Александр улы Липатова, ,  — , ) — РФ спортчысы (ирекле көрәш), Россия чемпионы (2015), Европа уеннары чемпионы (2015).
Карл Лүдвиг Литтров

**Карл Лүдвиг Литтров** (, ,  — , ) — Австрия астрономы, Вена обсерваториясе дириктыры (1842-1877).
Гавриил Лихов

**Гавриил Лихов** (Гавриил Васили улы Лихов, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, янарал-майор (1944), дивизия командиры (1947 елдан).
Михаил Лобанов

**Михаил Лобанов** (Михаил Михаил улы Лобанов, ,  — , ) — РИ, СССР һәм Бразилия рәссамы, пейзажчы, иконалар ясаучы.
Алексей Лобачевский

**Алексей Лобачевски** (Алексей Иван улы Лобачевски, ,  — , ) — Казан университеты укытучысы, физика-математика фәннәре магистры.
Вячеслав Лобков

**Вәчеслав Лобков** (Вәчеслав Николай улы Лобков, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, Воронеж өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1937), БК(б)Фнең Вологда өлкә комитетының 3 нче (1939-1940), 2 нче (1940) сәркатибе, БК(б)Фнең Алтай край комитетының 1 нче сәркатибе (1940-1943), ТАССР ХКШ рәисе урынбасары (1943-1944), БК(б)Фнең Татарстан өлкә комитетының 3 нче (1944-1945), 2 нче сәркатибе (1945-1952).
Лидия Логинова (1951)

**Лидия Логинова** (Лидия Иван кызы Логинова, ,  — , ) — СССР волейболчысы, СССРның атказанган спорт остасы (1980), 1980 елгы Олимпия уеннарының алтын медале иясе, дөнья чемпионатының бронза медале иясе (1978), Европа чемпионатларының алтын (1975, 1978) һәм көмеш (1981) медальләре иясе.
Лев Литвинов

**Лев Литвинов** (Лев Марк улы Литвинов, ,  — , ) — СССР театр режиссёры, БССРның һәм ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1946, 1953), БССРның атказанган артисты (1934), Я. Купала исемендәге Беларус театрының баш режиссёры (1943—1950), Казан дәүләт академия рус Зур драма театры баш режиссёры (1950—1963).
Артём Логинов

**Артём Логинов** (Артём Сергей улы Логинов, ,  — , ) — РФ сценарийчесе, продюсер, ТЭФИ премиясе лауреаты (2011, 2014).

## Искәрмәләр
Александр Лубкин

**Александр Лубкин** (Александр Степан улы Лубкин, ,  — , ) — рус фәлсәфәчесе, мантыйкчы, Казан университеты профессоры.
Андрей Луньяк

**Андрей Луньяк** (Андрей Иван улы Луньяк, ,  — , ) — РИ һәм СССР химигы, химия фәннәре докторы (1947), Казан авыл хуҗалыгы һәм урманчылык институты (1925-1926) һәм Казан университеты (1926-1928) риктыры.

## Искәрмәләр
Анастасия Луппова

**Анастасия Луппова** (Анастасия Владимир кызы Луппова, ,  — , ) — РФ бильярдчысы, тренер, телеалыпбаручы, РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, рус бильрды буенча Европа чемпионы (2006, 2007).
Борис Львович

**Борис Львович** (Борис Афроим улы Львович, ,  — , ) — РФ режиссеры, актер, җырлар башкаручы һәм җырлар авторы, кәнсиртләр оештыручы, РФның атказанган артисты.
Сергей Люпов

**Сергей Лүпов** (Сергей Николай улы Лүпов, ,  — , ) — рус хәрби эшлеклесе, генерал-лейтенант (1917), Аклар хәрәкәте эшлеклесе, Ватандашлар сугышы вакытында дивизия, армияләр төркеме командиры.
Сергей Маврин

**Сергей Маврин** (Сергей Константин улы Маврин, ,  — , ) — СССР һәм РФ рок-музыкачысы, «Чёрный кофе», «Металлаккорд», «Ария», «Кипелов» рок-төркемнәре әгъзасы.
Магдалина Мавровская

**Магдалина Мавровская** (Магдалина Константин кызы Мавровская, ,  — , ) — рәссам, график, ТРның халык рәссамы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1986).
Сергей Львов (1879)

**Сергей Львов** (Сергей Дмитри улы Львов, ,  — , ) — РИ һәм СССР ботанигы, физиолог, СССР ФА мөхбир әгъзасы.
Борһанов

**Борһанов** — фамилия.
* Альберт Борһанов (12.07.1953), тарихчы галим.
* Әбрар Борһанов (1912-1990) Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Әгъдәс Борһанов (17.10.1920), тарихчы галим, фән докторы.
* Рафис Борһанов (17.08.1961), ТР министры.
* Рәис Борһанов (01.12.1960), икътисадчы галим, фән докторы.
* Тәбрис Борһанов (1951), химик-технолог, ТР Дәүләт премиясе иясе (2001). 
* Тимерхан Борһанов (1925-2004), хуҗалык, фирка эшлеклесе. Р. Борһановның әтисе.
----
* **[[Борһанова]]**
** Наҗия Борһанова (1924—2010), тел галиме.

Төркем:Фамилияләр
Әмир Мәҗитов (1928)

*Бу [[Казан]] рәссамы турында мәкалә, [[Уфа]] рәссамы турында [[Әмир Мәҗитов (1968)|биредә]] укыгыз*

**Әмир Мәҗитов**, Әмир Нуриәхмәт улы Мәҗитов (*[[1928 ел|1928 елның]] [[11 декабрь|11 декабре]],  — [[1992 ел|1992 елның]] [[23 март|23 марты]], *) — ССРБ рәссамы, педагог. РСФСРның атказанган рәссамы (1970), Ленин комсомолы премиясе лауреаты (1968). ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы.
## Биография
Әмир Нуриәхмәт улы Мәҗитов 1928 елның 11 декабрендә Бондюжский бистәсендә (хәзер Менделеевск шәһәре) туа. Әмир гаиләдә алты баланың олысы була. 1932 елда, Әмиргә 4 яшь булганда, аның гаиләсе Яр Чаллыга, ә 1937 елда Казанга күчеп килә. 1937 елдан пенсиягә кадәр «Социалистик Татарстан» газетасы хезмәткәре.
1949 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый. 1950 елда укырга керү имтиханнарыннан башка Ереван сәнгать институтына укырга керә, анда ике семестр гына белем ала, шуннан соң Суриков исемендәге Мәскәү сәнгать институтына мастер Мочальский җитәкчелегендәге станок рәсем сәнгате факультетына күчә.
1955 елда югары уку йортын тәмамлаганнан соң Мәҗитов бүлү буенча Ярославльгә китә. Ярославль сәнгать училищесында укыта. 1957 елда аның «Утро на привале» Мәскәүдә VI Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестиваленә багышланган халыкара сәнгать күргәзмәсендә катнаша. Аңа тамашачылар һәм матбугат тарафыннан югары бәя бирелә, әсәр журналларда һәм открыткаларда репродукцияләнә.
1958 елдан — ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы; 1964—1968 һәм 1970—1977 елларда — Ярославль рәссамнар берлеге идарәсе рәисе.
1970 елда «РСФСРның Атказанган рәссамы» исемен ала, ә 1968 елда, «Барабанщик», «Сигнал», «Чайка» тематик циклы өчен Ленин Комсомолы премиясенә лаек була.
1979 елда Казанга кайта. Кайтканнан соң аңа Дзержинский урамы, 27 адресы буенча остаханә тапшыралар. 1988 елдан 1991 елга кадәр Татарстан АССР рәссамнары идарәсе әгъзасы була. 1982 елдан — Татарстан АССР рәссамнар берлеге идарәсе рәисе.
1965 елда Мәҗитов өйләнә, 1973 елда кызы Карина туа.
1992 елның 23 мартында вафат була.
## Хәтер

* 2005 елдан башлап Казанда Әмир Мәҗитов музее эшли. 
* Рәссамның тууына 80 ел тулу уңаеннан, 2008 елның декабрендә бинага скульптор Г. А. Зяблицев ясаган мемориаль такта урнаштырыла . 
* Рәссамның 95 еллык юбилеена, 2023 елның 15 декабрендә музейда «Әмир Мәҗитов ― чор көзгесе» () күргәзмәсе ачылган.
## Иҗат
Әмир Мәҗитов эшләре Финляндиядә, Мәскәүдә (1954, 1957), Венада (1959) Бөтенсоюз һәм чит ил күргәзмәләрендә куелган.
Төрле жанрларда эшләгән: монументаль һәм станок рәсемнәре, тарихи һәм көнкүреш темалары, пейзажлар, портретлар һәм натюрмортлар. Картиналар авторы:
* «Утро на привале»
* «У финиша» (1957)
* «Майское утро»
* «Зимняя сказка» (1960)
* «Чайка» (1964)
* «Барабанщик» (1967)
* «Сигнал»
* «Портрет скульптора Коненкова» (1971)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Әмир Мәҗитов музее
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:РСФСР атказанган рәссамнары
Төркем:Ленин комсомолы премиясе лауреатлары
Юлия Мазурова

**Юлия Мазурова** (Юлия Игорь кызы Мазурова, ,  — , ) — РФ опера җырчысы (меццо-сопрано), Мәскәүнең Зур театры артисты.
МакSим

**МакSим** (Марина Сергей кызы Абросимова, ,  — , ) — РФ җырчысы, җырлар авторы, продүсер, КЧРның һәм ТРның атказанган әртисе (2013, 2016).
## Искәрмәләр
Андрей Макаров (1993)

**Андрей Макаров** (Андрей Олег улы Макаров, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (капкачы), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш һәм бронза мидәлләре иясе (2012, 2013).
Екатерина Максимова

**Екатерина Максимова** (Екатерина Николай кызы Максимова, ,  — , ) — СССР архитекторы.
Алексей Максимов (1899)

**Алексей Максимов** (Алексей Матвей улы Максимов, ,  — , ) — СССР кино һәм театр актеры, режиссөр һәм педагог, УССРның халык әртисе (1954), Сталин премиясе лауреаты (1952).
Владимир Максимов (1882)

**Владимир Максимов** (Владимир Николай улы Максимов, ,  — , ) — СССР архитекторы.


Файл:Лелече гніздо на церкві.jpg|Украинаның Дубно районы Пляшево авылындагы Изге Георгий гыйбадәтханә―һәйкәле
Файл:Храм Св.Николая Чудотворца и мученицы Царицы Александры в Массандре.jpg|Ялта янындагы Массандрада Могҗиза тудыручы Изге Николай һәм шәһит Патшабикә Александра гыйбадәтханәсе
Кондрат Максимов

**Кондрат Максимов** (Кондрат Евдоким улы Максимов, ,  — , ) — СССР рәссамы, ТАССРның халык рәссамы (1960), РСФСРның атказанган рәссамы (1974).
## Искәрмәләр
Борис Макшанцев

**Борис Макшансев** (Борис Григори улы Макшансев, ,  — , ) — тәрбияче, педагог, РСФСРның атказанган һөнәри-техник белем бирү укытучысы (1971), ССҖБның халык укытучысы (1983).
Залман Малкин

**Залман Малкин** (Залман Исраил улы Малкин, ,  — , ) — СССР терапевты, медицина фәннәре докторы (1926), профессор, ТАССРның атказанан фән эшлеклесе.
Арсений Щербаков

**Арсени Чербаков** (Арсени Яков улы Чербаков, ,  — , ) — табиб, педагог, җәмәгать эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1882), Казан табиблар җәмгыяте рәисе.
Евфимий Малов

**Евфими Малов** (Евфими Александр улы Малов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, төркиятче, миссиянир, Казан руханилар академиясе профессоры, Казан университеты каршындагы археология, тарих һәм этнография җәмгыятенең хакыйкый әгъзасы (1895).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Степан Малыгин

**Степан Малыгин** (Степан Гаврила улы Малыгин, ,  — , ) — РИ сәяхәтчесе, Арктиканы тикшерүче, урысча беренче навигация кулланмасы авторы.
Мария Манакова

**Мария Манакова** (Мария Борис кызы Манакова, ,  — , ) — РФ һәм Сербия шаһматчысы, гроссмейстер (1997), журналист, телеалыпбаручы, Европа чемпионы (2002, клуб составында), Сербия чемпионы (2013).
Лев Мандельштам

**Лев Манделштам** (Лев Борис улы Манделштам, ,  — , ) — РИ педиатры, инфекционист, дәүләт киңәшчесе, Казан университеты укытучысы.
Иосиф Маневич

**Иосиф Маневич** (Иосиф Михаил улы Маневич, ,  — , ) — СССР кинематографисты, сценариче, сәнгать белгече, педагог, сәнгть белеме докторы, профессор.
Марат Хөснуллин

**Марат Хөснуллин** (Марат Шакирҗан улы Хөснуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры (2001-2010), Мәскәү мерының шәһәртөзүчелек сәясәте һәм төзелеш мәсьәләләре буенча урынбасары (2010 елдан). РФ премьер-министры ​урынбасары (2020 елдан). Казанның мактаулы гражданины (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 9 августында Казан шәһәрендә туган. 
 
* 1983-1984 еллар — Казан финанс-иктисад  институтының тәҗрибә җайланмаларына хезмәт  күрсәтү  лаборанты
* 1984-1986 еллар — Совет Армиясендә хезмәт итә
* 1986-1987 еллар Казан финанс-иктисад  институтының тәҗрибә җайланмаларына хезмәт  күрсәтү  лаборанты
* 1987-1995 еллар — баш хисапчы, Казан шәһәрендә "Темп" төзелеш кооперативы рәисе
* 1995-1997 еллар — "Интерпластсервис" җаваплылыгы чикләнгән оешмасының генераль директоры
* 1997-2000 еллар — Казан шәһәренең "Ак барс" сәүдә-сәнәгать җаваплылыгы чикләнгән оешмасы генераль директоры
* 1999-2001 еллар — Татарстан Дәүләт Советы депутаты
* 2000-2001 еллар — "Татэнерго"ның генераль директоры урынбасары 
* 2001-2010 еллар — Татарстан Республикасы төзелеш, архитектуры һәм  торак-коммуналь хуҗалыгы  министры
* 2010 елда  Мәскәү шәһәр төзелеше Департаменты җитәкчесе итеп билгеләнә.

Шул елларда  Республикага бик күп федераль инвестицияләр җәлеп ителә.  Инвестицияләр, беренче чиратта, торак төзелешенең комплекслы программасына җибәрелә. Марат  Шакирҗан улы инициативасы  белән торак, юллар, социаль  объектлар төзү  проектлары билгеләнә.

* 02.12.2010 — төзелеш сәясәте һәм төзелеш мәсәләләре буенча Мәскәү шәһәре мэры урынбасары.
* 2011 елның мартында төзелеш сәясәте һәм төзелеш мәсәләләре буенча Коллегия рәисе  итеп билгеләнә.
* 2020 елның 21 гыйнварыннан Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисе урынбасары.

Шулай ук, ул 2020 елның 29 гыйварыннан Кырым Республикасы, Севастополь шәһәренең кураторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Казанның мактаулы гражданины ― *шәһәрнең социаль-икътисади үсешенә һәм чәчәк атуына керткән зур өлеше өчен*
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисе урынбасары.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Төркем:Россия хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Маркелл (Казан һәм Зөя митрополиты)

**Маркелл** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сүздәл һәм Юрьев ның баш епискобы (1680-1682), Псков, Изборск һәм Нарва митрополиты (1682-1690), Казан һәм Зөя митрополиты (1690-1698).
Денис Маркелов

**Денис Маркелов** (Денис Вәчеслав улы Маркелов, ,  — , ) — РФ спортчысы (ишүче), юинорлар арасында дөнья чемпионы (1998), Европа чемпионатының көмеш миедале иясе (2008).
## Искәрмәләр
Николай Марк

**Николай Марк** (Николай Фөдор улы Марк, ,  — , ) — рус жандармерия поковнигы, Кутаис һәм Казан (1893-1899) губерна жандармерия идарәләре башлыгы.
Николай Марковников

**Николай Марковников** (Николай Владимир улы Марковников, ,  — , ) — РИ һәм СССР архитекторы, реставрацияче, археолог һәм укытучы.