open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виталий Волошинов

**Виталий Борисович Волошинов** (1947 елның 20 марты, Берлин шәһәре, Германия-2019 елның 28 сентябре, Мәскәү шәһәре, Россия) — 
совет һәм Россия физигы, акустоптика өлкәсендә галим, Мәскәү университетының атказанган укытучысы.

## Биография
Виталий Борисович Мәскәү дәүләт университетының физик факультетын тәмамлаган. 1971 елда М. В. Ломоносова иң яхшы диплом эше өчен аерым һәм бүләк белән бүләкләнде

1971-1973 елларда космик техника фәнни-тикшеренү инженеры һәм өлкән инженер-тикшеренүче вазифасында эшли.

1977 елда аспирантура тәмамлангач, альма-матер "оптик анизотроп мохиттә Брэгг дифракциясен кулланып яктылык пучкалары белән идарә итү" дигән тема буенча радиофизика һәм квант электроникасы белгечлеге буенча кандидатлык диссертациясен яклый.

1976 елдан-МДУ физик факультетының фәнни хезмәткәре.

1992 елдан-МДУның Физик факультеты доценты.

15 фән кандидаты әзерләде.

Проектта катнашучы табигый фәннәр буенча Экспертлар корпусы, аның 1976 елдан соң эшләгән эшләрен Цитата белән 1683 тәэмин итә.

2019 елның 28 сентябрендә Мәскәүдә вафат булган

Мәскәүдәге Митино зиратында җирләнгән.

## Фәнни эшләр
* В. Б. Волошинов, О. В. Миронов. Широкоапертурный акустооптический фильтр для среднего ИК диапазона спектра // Оптика и спектроскопия. — 1990. — Т. 68, вып. 2. — С. 452-457.
* Vitaly B. Voloshinov. Close to collinear acousto-optical interaction in paratellurite (англ.) // Optical Engineering. — 1992. — 1 October (vol. 31, iss. 10). — DOI:10.1117/12.58877.
* Буров,, В. А. Акустические волны в метаматериалах, кристаллах и структурах с аномальным преломлением / В. А. Буров,, В. Б. Волошинов, К. В. Дмитриев, ... [и др.] // УФН : журн. — 2011. — С. 1205–1211.
* Парыгин В. Н. Электрооптика, акустооптика и оптическая обработка информации на кафедре физики колебаний МГУ / Парыгин В. Н., Балакший В. И., В. Б. Волошинов, // Радиотехника и электроника : журн. — 2001. — Т. 46, № 7. — С. 775—792.
* Polikarpova N., Voloshinov V. Reflection of Plane Elastic Waves in Acousto-Optic Crystal Tellurium Dioxide // Proc. 5-th World Congress on Ultrasonics WCU 2003, September 7-10,. — Paris, France, 2003. — DOI:10.1121/1.3050307

## Искәрмәләр

## Сылтау
* Интеллектуальная Система Тематического Исследования Наукометрических данных
* ИСТИНА ЦЭМИ РАН
* Летопись Московского университета
* МЛЦ 25! Поздравления от дружественной кафедры Физики колебаний. Зав. кафедрой, профессор Сергей Петрович Вятчанин и доцент Виталий Борисович Волошин
* [НТЦ УП РАН, семинар по акустической и оптической спектроскопии на тему «Применение кристаллического [теллур]а в акустооптике». Доклад В. Б. Волошинова. 2016-10-10] 
* Физический факультет МГУ приглашает Вас на лекцию: «Можно ли с помощью звука управлять светом?» 
* Профиль на academia.edu
* [Мы потеряли дорогого друга и уважаемого коллегу. "Bio-Optics & Optical Engineering" Lab (BOEL) в [Университет Николая Коперника|Университете Николая Коперника в Торуне]. ]

Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:XX гасыр физиклары
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:Русия физиклары
Төркем:Физиклар
Тау массивы

**Тау массивы** (, ) — геологиядә: тау иленең (*тау системасының*) аз телгәләнгән, озынлыгы һәм киңлеге бер чама зурлыкта булган, башкалардан аерымланып (*аерылып*) торган  өлеше (мәсәлән, Һималай тауларында (*[[Непал]]га карый*) Аннапурна (*иң биек ноктасы 8 091 м*); Альп тауларында (*[[Италия]] белән [[Франция]]гә карый*) Монблан (4 810 м), Тянь-Шаньда (*[[Кыргызстан]] белән [[Казакъстан]] чигендә*) Хан Тәңре (6 995 м), Кырым тауларында Чатыр Тау массивлары).

## Тарих
Сүз француз теленнән алынган ( — «көчле», «куәтле», «егәрле» дигәнне аңлата).

Тау массивлары планда дөрес булмаган сызыклар булып күренүче компактлы тау калкулыкларыннан тора. Алар, кагыйдә буларак, аз бүленгән, ачык чагылган морфологик бердәмлеккә ия, күрше тау системасы түбәләреннән киң һәм тирән үзәннәр белән аерылган була. Җир кабыгы хәрәкәт иткәндә, массив үзенең эчке структурасын, гомумән алганда, саклап калырга омтыла.

Су белән бәйләнешле (*карстланучы*) токымнары булган тау массивлары **карст массивлары** дип атала (мәсәлән, Монблан, Словак Карсты). Карст (), карст күренешләре — табигый суларның тау токымнарын (*суда җиңел эри торган токымнар — [[известьташ]], [[доломит]], [[гип]]с, таштозлар*) эретеп, үзенчәлекле рельеф формаларын, аларның комплексларын хасил итү күренеше.
 
## Моны да карагыз
* Хонгор Таг (Коңгырт (тау), Кытай)
* Шварцвальд (Алмания)
* Ямантау (Башкортстан, РФ)
* Зур Фатра (Словакия)
* Словак Карсты (Словакия, Чехия)
* Пьенины (Словакия)
* Матра (Маҗарстан)
## Шулай ук карагыз
*  
## Галерея

File:40821335 YAmantau.jpg|Ямантау (БР, РФ). Киңлеге - 3 км, озынлыгы - 5 км, иң биек түбәсе — Олы Ямантау (1 640 м)
File:View from Annapurna Base Camp.JPG|Аннапурна массивы (Непал)
File:Peak of Khan Tengri at sunset.jpg| Хан Тәңре (Кыргызстан, Казакъстан)
File:Чатыр-Даг.jpg|Чатыр Тау (Кырым)

 
## Сылтамалар
*  Массив. dic.academic.ru 

Төркем:Тау массивлары
Төркем:Рельеф формалары
Төркем:Таулар
Төркем:География терминологиясе
Клод Дебюсси

**Клод Дебюсси** (фр.: [aʃil klod dəbysi]; 22 август 1862 – 25 март 1918) - Франция көйязары. Күп очракларда музыкадагы беренче импрессионист буларак таныла. XIX йөз ахырының һәм XX йөз башының иң абруйлы көйязарларының берсе буларак санала.

Тумышы белән бик тә бай түгел һәм мәдәният тормышы белән аз кызыксынган гаиләдән булса да, Дебюсси 10 яшендә Франциянең иң алдынгы уку йортына, ягъни Париж консерваториясенә керә. Баштарак ул фортепиано бүлегендә укыса да, аннары үзенең төп урынын композиция һөнәрендә тапкан. Аның бу карарына консерватория остазларының үтә консерватив карашлары да комачауламый. Күп еллар үзен һөнәри яктан үстергәннән соң гына, 40 яшендә үзенең "Пеллеас һәм Мелизанда" операсы белән 1902 елда халыкара танылган көйязар дәрәҗәсен яулаган.

Дебюссиның иң таныклы оркестр әсәрләре арасында *прелюдия "Фавнның көндезге вакыты"* (1894), *Ноктюрннар* (1897-1899) һәм *Сурәтләр* (1905-1912). Күп яктан аның музыкасы Р. Вагнерга һәм алман музыка традицияләренә каршы үсеш алган. Ул классик симфония кагыйдәләрен иске дип таный һәм аның бу тарафта яңа казанышлары "симфоник сызымнарда", ягъни *[[:en:La mer|Диңгездә]]* (1903-1905) чагыла. Аның фортепиано әсәрләре арасында ике Прелюдияләр һәм ике Этюдлар китаплары. Көйязар карашларына 19-нчы гасыр ахырындагы символистлар шигъриять хәрәкәте зур йогынты ясаган. Кайбер әсәрләрдә, шул исәптә *'[[:en:La Damoiselle élue|Изге туташта]]* һәм *[[:en:Le Martyre de saint Sébastien|Изге Себастьян газапларында]]* хор партиясе бар. Соңгы елларда ул камер музыкага әһәмият бирә, ягъни алты төрле уен коралларын берләштерүгә ниятләнгән сонаталардан өчен тәмамлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Почетлы легион ордены кавалерлары
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:1862 елда туганнар
Карст

**Карст**, *шулай ук* карст күренеше ( — *[[Балкан ярымутравы]]ндагы Карст платосы атамасы буенча*) — табигый суларның тау токымнарын эретеп, үзенчәлекле рельеф формаларын һәм комплексларын хасил итүе. Карст күренеше суда җиңел эри торган тау токымнары — известьташлар, доломитлар, гипслар, таштозлар, мәрмәр җир өстенә якын урнашкан урыннарда очрый. Дөньяда известьташлы иң зур карст — Nullarbor Plain (Австралия). Словения карст упкыннары куркынычы буенча беренче урында, АКШ икенче урында.
	
Карст үзенчәлекле гидрографиягә ия: җир асты суларының хәрәкәте бары тик карстлы урыннарда гына мөмкин, моңа җир асты күлләре, җир астында югалучы елгалар, коры үзәннәр, капчыксыман үзәннәр мисал булып тора.

## Карст формалары
тискәре формалар:
* бүрәнкәсыман чокыр
* понор — бүрәнкә төбендәге табигый тишек
* казанлык
* полье
* табигый кое
* мәгарә
* бушлык
* тарлык
уңай формалар:
* моготе — калдык (*төпчек*) тау
* мозор

## Моны да карагыз
* **Карст суы** () — тау токымнары эрү нәтиҗәсендә барлыкка килгән ярык, бушлыкларны тутыручы җир асты суы. 
* **Карст бүрәнкәсе** () – рельеф формасы, бүрәнкәгә охшаган йомык чокыр. Урта киңлекләрдә еш очрый. Диаметры берничә метрдан берничә дистә метрга җитә. Төбендә понор (*табигый тишек*) урнашкан була.
* **Карст упкыны** () — вертикаль юнәлештәге карст бушлыклары системасы. Авыш яки горизонталь үткелләр белән чиратлаша. Кагыйдә буларак, карст шахтасыннан башлана. Дөньяда иң тирән карст упкыны — Пиреней тауларында (*[[Франция]] белән [[Испания]] чигендә*) урнашкан  (1 350 м). 
* **Карст елгасы** () — карст чыганагыннан башланган яки карст мәгарәсе эченнән агучы елга.
* **Карст күле** () — карст чокыры, бүрәнкәсе, мәгарәсе, казанлыгы су белән тулу юлы белән барлыкка килгән күл. Карст күлләренә Онега, Ак күлне, Архангел, Түбән Новгород (Түбән Новгород) өлкәләре арасындагы күлләр, Урта Азиянең  кайбер күлләрен, Балкан ярымутравындагы күлләрне кертәләр.
* **Карст коесы** () — йомык карст чокыры. Төзек булмаган цилиндр рәвешендә була. Тирәнлеге 20-60 м, аркылыга 10 м га кадәр җитә ала.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. Т. 13. М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-344-6
 	
## Сылтамалар
* Karst.
* Карст. Все о геологии
## Искәрмәләр


Төркем:Геоморфология
Төркем:Геология
Төркем:Спелеология
Карст (мәгънәләр)

**Карст** — күп мәгънәле сүз.
* Карст — табигый суларның тау токымнарын эретеп, үзенчәлекле рельеф формаларын һәм комплексларын хасил итү күренеше. 
* Карст (*[[Каарст]]*) — Алманиядәге шәһәр.
----
* Словак Карсты, тау массивы.
Фасиев

**Фасиев**, Фәсиев, Фасеев — фамилия.
* Камил Фасиев (1919-2005), дәүләт һәм партия эшлеклесе, философия фәннәре докторы.
* Фазыл Фасиев (1925-2016), тел галиме, тәрҗемәче, философия фәннәре кандидаты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Келешвар Маһадэв Гыйбадәтханәсе

**Келешвар Махадэв Гыйбадәтханәсе** (Һинди телендә: कलेश्वर महादेव मंदिर}}) Раджастханда, Борао Ка Кһерада Ходай Шиваның популяр гыйбадәтханәсе. Гомти Елгасы ярында пар гыйбадәтханәләр бар һәм ул мәшһүр пикник һәм турист максаты булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Итиномия

**Итиномия**  — Япония дәүләтенең Айти префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Итиномия шәһәре 1921 елның 1 сентябрендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 375939 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 3300 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 113.91 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Баба Гариб Стхан Мандир

**Баба Гариб Астһан Мандир** ул Һиндстанның Бихар штатында Муззафарпурда урнашкан иң борынгы Ходай Шива гыйбадәтханәсе.

## Урнашуы
Гыйбадәтханә Музаффарпурның Пурани базар даирәсендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шиваизм
Ирекле Сүз

**"Ирекле Сүз"** — Чуашстанның интернет-газетасы, Идел буе халыкларының иҗтимагый-сәяси, социаль-мәдәни тормышы вакыйгаларын яктырта, дөньяда һәм Россия Федерациясендә федерализм мәсьәләләренә кагыла.

Газета Интернетта 2012 елның 20 августында чыга башлады.

Авторлар — филолог Сантăр Савкилта, әдәбият белгече Мария Савельева, социолингвист Эктор Алос-и-Фонт һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтау
* Веб-сайт 
* Группа в контакте
* в facebookе
* в twitterе
* Whois

Төркем:Чуашстан
«Ирек» җәмгыяте

**Чуаш Республикасының милли-мәдәни үсеш берләшмәсе Ирек** — чуаш телен һәм мәдәниятен саклау һәм үстерү өчен көрәшүче җәмгыять.

Җәмгыятьнең төп максаты-чуаш халкында үзенчәлекләрен, мәдәниятен һәм туган тел байлыгын үстерү.

Рәис — Дмитрий Степанов.

## Тарих
"Ирек» җәмгыяте активистлары таләбе буенча юл күрсәткечләре республика законнарына туры китерелде — шәһәр хакимияте чуаш, рус һәм инглиз телләрендә күрсәткечләр билгеләде.

«Ирек» җәмгыяте Чабаксар түрәләрен чуаш телендә «эвакуация планы» такталарында мәгълүмат урнаштыру кирәклеге турында ышандырган. Хакимиятнең мәдәният идарәсе җитешсезлекләрне бетерү бурычын куйды.

Шәһәр транспортында җәмгыять әгъзаларының тырышлыгы белән Туган тел үз урынын ала.

2016 елның июнь аенда «Ирек» җәмгыяте Чуашстанда җитештерелә торган продукцияне чуаш телендә маркировкалау эшен башлады.

«Ирек» җәмгыяте Чабаксар аэропорты җитәкчелегеннән рейсларны чуаш телендә игълан итүне сорады. Үтенечне канәгатьләндерделәр. Хәзер пассажирларга чуашча хәбәр итәләр.

«Ирек» җәмгыяте Дәүләт Думасы Рәисе Вячеслав Володинга «Россия Федерациясе телләре турында Законның» өлешендәге дискриминация телләрен бетерү турында хат юллады.

«Ирек» активистлары Чуаш Республикасы Конституциясе көнен билгеләргә тели.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Ирĕклĕх» пĕрлешӳ
* «Ирĕклĕх» пĕрлешӳн юрри 
* Пĕр вырăнта — икĕ чĕлхепе, тепĕр çĕрте — урăхла
* Чăваш Республикин Конституцийĕ
* Влаç ЧР Конституцине чăвашла та йышăнассине хирĕç
* Чĕлхе саккунне пăхăнманшăн явап тыттарасшăн
* Шупашкарта хĕрарăмсене чăвашла саламлаççĕ
*  «Ирĕклĕхрен» хула администрацийĕ чăвашла куçарма пулăшу ыйтнă
* Чарăнусене чăвашла калассине канашлура хускатĕç
* ЗА НЕЗНАНИЕ ЧУВАШСКОГО ЯЗЫКА ЧИНОВНИКОВ ПРЕДЛАГАЮТ НАКАЗЫВАТЬ
* ОБЩЕСТВО "ИРĔКЛĔХ" ИЗГОТОВИЛО ИНФОРМАЦИОННЫЕ ТАБЛИЧКИ НА ЧУВАШСКОМ 
* Каччă Самар облаçĕнчи чăвашсем тăван чĕлхене пĕлнине тĕпчет
* «Ирĕклĕх» министра флешмоба хутшăнма йыхравлать
* Чĕлхе саккунне пăсакансене явап тыттарасшăн
* Заявление «Ирӗклӗх» в связи с высказыванием В.В. Путина о добровольности изучения национальных языков
* «Ирӗклӗх» хастарӗсем тӗнче тетелӗнче чӑвашсене туслаштармалли акци йӗркеленӗ
* Сантӑр Савкилта BBC радиовӗнче вак чӗлхесем пирки калаҫнӑ

Төркем:Чуашлар
Төркем:Чуаш милли хәрәкәте
Төркем:Иҗтимагый оешмалар
Фуджита-Сторм тигезләмәсе

**Фуджита–Сторм тигезләмәсе** ул сызыкча булмаган өлешчә дифференциаль тигезләмә. Ул еш сызыкча булмаган җылылык тапшыруы һәм масса тапшыруы, яну теориясендә һәм куышлы тирәлектә агымнар теориясендә очрый.

:  u_{t}=a (u^{-2} u_x)_x 

## Искәрмәләр


* Graham W. Griffiths William E.Shiesser Traveling Wave Analysis of Partial Differential p135 Equations Academy Press
* Richard H. Enns George C. McCGuire, Nonlinear Physics Birkhauser,1997
* Inna Shingareva, Carlos Lizárraga-Celaya, Solving Nonlinear Partial Differential Equations with Maple Springer.
* Eryk Infeld and George Rowlands,Nonlinear Waves, Solitons and Chaos, Cambridge 2000
* Saber Elaydi, An Introduction to Difference Equationns, Springer 2000
* Dongming Wang, Elimination Practice,Imperial College Press 2004
* David Betounes, Partial Differential Equations for Computational Science: With Maple and Vector Analysis Springer, 1998 ISBN 9780387983004
* George Articolo Partial Differential Equations & Boundary Value Problems with Maple V Academic Press 1998 ISBN 9780120644759
Тулыландырылган Web

**Тулыландырылган Web** ул HTML5, Web Audio, WebGL, һәм WebRTC комбинациясе ул Интернетта булган битләрнең кулланучыларның тәҗрибәсен камилләштерә.

Ул ISMAR2012 очрашуында игътибар үзәгендә булган һәм хәзер W3C Augmented Web Community Group игътибар үзәгендә булып тора.

## Кулланылышы
Браузерны тәэмин итү тиз эволюцияли һәм иң яхшы итеп Can I Use кебек хезмәтләрне кулланып күзәтелә ала.

## Шулай ук карарга мөмкин
*HTML5
*Web Audio
*WebGL
*WebRTC

## Искәрмәләр

Төркем:Бөтендөнья пәрәвезе
Зоран Заев

**Зоран Заев** (, *[[1974 ел]]ның [[8 октябрь|8 октябре]], [[ЮСФҖ]], [[Македония СҖ]], Струмица*) — македон сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, 2017 елның 31 маеннан   Төньяк Македония премьер-министры. 1996 елдан МСДБ фиркасе әгъзасы, 2013 елдан фирка җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 8 октябрендә элекке Югославиянең Македония җөмһүриятендә туган. Скопье Изге Кирилл һәм Мефодий университетының икътисад факультетын, соңрак шул ук университетта «*монетар икътисад һәм финанслар*» белгечлеге буенча магистрлык курсын тәмамлаган. МСДБ фиркасенең Струмицадагы бүлекчәсе җитәкчесе, 2006—2008 елларда фирканең вице-президенты, 2013 елдан фирка җитәкчесе вазифаларына сайланган. 2005—2016 елларда Струмица мэры. 2017 елның 31 маенда ил парламенты (*120 депутатның 62 се уңай тавыш биргән*) Зоран Заев хөкүмәтенә ил белән идарә итәргә вәкаләтләр биргән.

## Сәяси карашлары
Зоран Заев илнең НАТОга һәм Европа берлегенә керүе өчен тырыша, шуның өчен илнең атамасын Македония Җөмһүриятеннән Төньяк Македония итеп үзгәртү турында Греция белән килешүне имзалау яклы була.

Европа берлеге стандартларына туры килү өчен, Зоран Заев хөкүмәте соңгы елларда халык өчен авыр реформалар уздырырга мәҗбүр була.

Төньяк Македония белән Евросоюзга керү турында сөйләшүләрдән баш тарту (*[[Франция]], Төньяк Македониядә коррупциягә каршы көрәш йомшак бара, дигән сылтау белән каршы чыга*) бу илдә вакытыннан алда сайлауларга китерә.

## Гаилә хәле
Хатыны Зорица Заева. Ике балалары бар: Александр, Душко.

## Сылтамалар
*  Зоран Заев.  Рәсми сайт

## Искәрмәләр


Төркем:Төньяк Македония сәясәтчеләре
Төркем:Төньяк Македония премьер-министрлары
Заев

**Заев** — фамилия.
* Александр Заев (1915-1966),  Дан орденының тулы кавалеры. 
* Зоран Заев (1974), Төньяк Македония премьер-министры (2017 елдан).
## Моны да карагыз
* Заево, *топоним (Киров өлкәсе)*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гыйлем.ру

**Гыйлем.ру** - татар телендә фәнни-популяр сайт. Биредә тарих, физика, химия, математика, психология, җәмгыять, тел, әдәбият, фәлсәфә, биология, диннәр буенча мәкаләләр чыга.

## Сылтамалар
Гыйлем.ру сайты

Төркем:Татар интернеты
Төркем:Сайтлар
Куруме

**Куруме**  — Япония дәүләтенең Фукуока префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Куруме шәһәре 1889 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 305147 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1328 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 229.84 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Рома (футбол клубы)

**Рома** () - Италиянең Рум шәһәреннән футбол клубы.  лигасында чыгыш ясый. 1927 елда нигезләнә. 3 тапкыр ил чемпионы, 5 тән артык тапкыр Италия кубогы иясе..
## Сылтамалар
*
*

Төркем:Италия футбол клублары
Төркем:Рум
Наполи (футбол клубы)

**Наполи** () - Италиянең Наполи шәһәреннән футбол клубы.  лигасында чыгыш ясый. 1926 елда нигезләнә. 

4 тапкыр ил чемпионы, 6 тапкыр Италия кубогы иясе, 3 тапкыр Италия Суперкубогы һәм УЕФА Кубогы иясе.

## Сылтамалар
*
*

Төркем:Италия футбол клублары
Төркем:Наполи
Махатһир Мөхәммәт

**Махатһир бин Мөхәммәт** (Малай телендә*:* Mahathir bin Mohamad, *[[1925 ел]]ның [[10 июль|10 июле]], Британ Малайясы,  Алор-Сетар*) — Малайзия сәясәтчесе , дәүләт эшлеклесе, 1981—2003 елларда һәм 2018 елдан  премьер-министры. Медицина фәннәре докторы. Дөньяның иң өлкән яшьтәге гамәлдәге хөкүмәт башлыгы. Малайзиянең Бөекбританиядә югары белем алмаган,  нәселеннән булмаган беренче хөкүмәт җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 10 июлендә Британ Малайясының Алор-Сетар шәһәрендә укытучы гаиләсендә туган. 1953 елда Сингапурның  Малайя университетының медицина факультетын тәмамлаган. Табиб булып эшләгән.

## Сәясәттә
1946 елда оешкан *Берләшкән малай милли оешмасына* (БММО) керә. 1964 елда БММО оешмасыннан ил парламентына сайлана. 1969 елда Малайзиянең ул вакыттагы премьер-министры (*Абдул Рахман*) алып барган сәясәтне тәнкыйть иткән өчен БММО әгъзалыгыннан чыгарыла. «Малайя дилеммасы» китабын яза, әмма китап, басылып чыгу белән, тыела.
 
1972 елда БММОга кире кайта. 1973 елда сенатор итеп билгеләнә. 1974 елдан — мәгариф министры. 1976—1981 елларда — премьер-министр урынбасары, бер үк вакытта (*[[1978 ел|1978]]—[[1981 ел]]ларда*) сәүдә һәм сәнәгать министры. 1981—2003 елларда — БММО җитәкчесе (*президенты*) һәм Малайзия премьер-министры.

2018 елның 10 маеннан — илнең премьер-министры.
## Премьер-министр
Малайзиянең Бөекбританиядә югары белем алмаган,  нәселеннән булмаган беренче хөкүмәт җитәкчесе.
* Беренче адымы итеп, 21 сәяси тоткынны иреккә чыгара.
* Аерым штатларның солтаннары каршылыгын сындырып, илдә хакимиятне үзәкләштерү юлына баса.
* Дәүләт секторындагы предприятиеләрне (*авиаширкәтләр, коммуналь фирмалар, телекоммуникация*) хосусыйлаштыру сәясәтен җәелдерә.
* Илнең төньягын көньягы белән тоташтыручы яңа автомагистраль төзелә.
* Илдә автомобиль төзү сәнәгатенә нигез сала.
* Аерым штатлар җитәкчеләре (*солтаннар*) һәм король гаиләсе әгъзаларыннан «кагылгысыз» статусын алуга, аларны финанслауны киметүгә ирешә.
* Азиядәге 1997—1998 еллардагы  Малайзияне зур югалтуларсыз алып чыга алуы Махатһир Мөхәммәтнең сәяси триумфына әйләнә.

Махатһир Мөхәммәт ил белән идарә иткәндә Малайзия икътисады артта калган аграр илдән «ның» берсе булып күтәрелә. Көнбатыш мәдәни кыйммәтләренә Азия кыйммәтләрен каршы куя.

Малайзияне 2020 елга хәтле индустриаль яктан нык үскән дәүләткә әйләндерүне максат иткән «Гәүдәләнеш 2020» концепциясе авторы.

## Гаиләсе
Хатыны Сити Хасма бинте Мөхәммәт Гали, күренекле табибә. Җиде баласы бар.

## Сылтамалар
*    Махатхир - премьер, изменивший Малайзию 
*    Мохамад Махатхир. Путь вперед

## Искәрмәләр


Төркем:Малайзия сәясәтчеләре
Төркем:Малайзия премьер-министрлары
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
ССРБ авиация сәнәгате

**ССРБ авиация сәнәгате** — ССРБда авиация техникасын эшләп чыгару һәм җитештерү белән шөгыльләнүче предприятиеләр һәм оешмалар комплексы.

ССРБ дөньяның иң алга киткән аз санлы (5-6 дәүләт), дөньяда авиация техникасын булдыру буенча тулы циклга (макротехнологиясенә) ия булган, моның өчен кирәкле югары технологияләрне үз эченә алган илләр исәбенә керә..
## Гомуми характеристика
СССР Авиапром авиация техникасының бөтен спектрын диярлек чыгара.
## Тарих
## Җитештерү
* С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ССРБ авиация сәнәгате ЗСЭдә

## Әдәбият
* 
* *Hotz, Robert*. Soviets Hike Post-War Weapons Gains. // *Aviation Week*. — March 3, 1958. — Vol. 68 — No. 9 — P. 257—269. (о развитии советского авиастроения в послевоенный период)

Төркем:Авиация
Төркем:Сәнәгать
Төркем:Илләр буенча сәнәгать
Чераналур Шива гыйбадәтханәсе

**Чераналлур Шива гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Кералада, Эрнакуламда, Чераналлурда урнашкан мәшһүр борынгы 300-еллык гыйбадәтханә. Аңа кадәр Каладидан һәм Перумбавур шәһәрчегеннән барып җитәргә мөмкин.
Көнчыгыш Черанллорда Ходай Шиваның гыйбадәтханәсе Кераланың 108 Шива гыйбадәтханәләре арасында. Биредән aскетик формада Ходайга исле чәчәкләр тәкъдим ителә, хушбуй таяклар тыелган. 
Гыйбадәтханәнең киң җирбиләмәләре булган һәм язма буенча аның елына 24 тонна дөгесе булган. Аграр реформадан соң гыйбадәтханә барлык җирен югалтып, бары тик гыйбадәтханә урнашкан пар акр җире калган. Гыйбадәтханә алтын көннәреннән төшкән һәм яшәеше өчен көрәшә. Гыйбадәтханә шактый борынгы һәм түбәсенә черепица якынча 100 ел элек җәелгән булган. Гыйбадәтханә хакимиятендә Гуруккал, "Амбалавасилар" бар, мәсьәлән, Намбиарлар, Шародилар, Марарлар һәм башкалар. Алар гыйбадәтханә хакимиятендә әһәмиятле позицияне тоталар. 
Илаһ шулай ук Рина (бурыч) Мочака буларак мәгълүм, ягъни бурычлардан азат итә торган. Ел саен пуджалар һәр елны мартта башкарыла. Гыйбадәтханә мирас һәйкәле буларак сакланырга тиеш.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Уилкинсон матрицасы

Сызыкча алгебрада, **Уилкинсон матрицалары** симметрик, тридиагональ, *N* тәртибе матрицасы, аның пар якынча, әмма төгәл тигез түгел үз-векторлары бар. Ул Британия математигы Джеймс Уилкинсон хөрмәтенә аталган. *N*&nbsp;=&nbsp;7 өчен, Уилкинсон матрицасы шулай дип бирелә

:\begin{bmatrix}
 3 & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 & 0 \\
 1 & 2 & 1 & 0 & 0 & 0 & 0 \\
 0 & 1 & 1 & 1 & 0 & 0 & 0 \\
 0 & 0 & 1 & 0 & 1 & 0 & 0 \\
 0 & 0 & 0 & 1 & 1 & 1 & 0 \\
 0 & 0 & 0 & 0 & 1 & 2 & 1 \\
 0 & 0 & 0 & 0 & 0 & 1 & 3 \\
\end{bmatrix}.

Уилкинсон матрицаларның күп өлкәләрдә кулланылышлары бар, шулар арасында фәнни исәпләү, санлы сызыкча алгебра, һәм сигнал эшкәртү.

## Искәрмәләр

Төркем:Матрицалар
ONElist

**ONElist** Марк Флетчер тарафыннан 1997 елның августында барлыкка китерелгән бушлай электрон почта исемлеге хезмәте. 1999 елның ноябрендә ул eGroups белән кушылган булган. 2000 елның июнендә eGroups Yahoo! тарафыннан сатылып алынган булган.

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Электрон почта
Көньяк Африка милли гимны

**[[Көньяк Африка Җөмһүрияте]]нең бү­генге дәүләт гимны** — йөз ел дәвамында илдәге 11 рәсми телнең бишесендә язылган өч текстның һәм ике мөстәкыйль көйнең өземтәсыман кушылмасы.

## гимнның тарихы
### “Nkosi Sikelel' iAfrika”
Иң элек **“Nkosi Sikelel’ iAfrika”** (**Йа Илаһи, ярлыка Африканы”**) дигән җыр барлыкка килгән. Аның зулу, коса һәм сото (суто) телләрендәге сүзләрен дә, көен дә **Энох Манкайи Сонтоңга** (**Enoch Mankayi Sontonga** (1860-1904) 1897 елда иҗат иткән. Энох Сонтоңга Йоһаннесбургның иярчен шәһәрчеге Нейсфиелдтагы миссионерлар мәктәбендә укытучы булып хезмәт иткән. Ул матур тавышлы җырчы да, балалар өчен кыска пьесалар язучы да булган. Үзенең иҗат җимешләрен бергә туплап бастырып чыгару турында хыялланган, ләкин өлгерә алмаган, бик яшьли вафат булган. Мәктәп укытучылары аның әсәрләрен кулдан кулга йөртеп, күчереп язып таратканнар,
“Nkosi Sikelel' iAfrika” җыры тәүге кат 1899 елда күмәкләп башкарылган. Тора-бара ул җирле халык гимны булып киткән. Хәзерге дәүләт гимнына аның беренче куплетын алганнар, гимн шуның белән башланып китә. Африка халык конгрессы җырны 1925 елда милли гимн дип игълан иткән, бу карарны башка оешмалар һәм чиркәү дә таныган.
Әйтергә кирәк, “Nkosi Sikelel’ iAfrika” көе соңрак, Африканы колониаль изүдән азат итү елларында, Танзания һәм Замбия милли гимннарына да нигез итеп алынган.

### Die Stem van Suid-Afrika
Узган гасыр башында, 1910 елда, Бөекбританиянең доминионы буларак, Көньяк Африка Берлеге төзелә, аның шигъри һәм музыкаль идиомасын эзләү башлана. Ниһаять, 1918 елда африкаанс телендә **“Die Stem van Suid-Afrika”** (**“Көньяк Африка тавышы”**) җыры языла, ул тиешле таләпләргә җавап бирә торган була. Текстның авторы — **Корнелиус Якоб Лангенһовен** (**Cornelis Jacob Langenhoven** (1873-1932).
Башта аның тексты өч куплетлы була, соңрак дүртенчесе дә барлыкка килә. Кейптаундагы “Die Burger” газетасы булачак гимнның көенә бәйге игълан итә. 1919 елның апрелендә **Мартинес Лоуренс де Вильерс** (**Marthinus Lourens de Villiers** (1885-1977) тәкъдим иткән бер көйне Лангенһовен кире кага. Де Вильерска эзләнүләрен тагын ике ел дәвам итәргә кала. Ләкин “Африка тавышын“ Көньяк Африка Берлеге гимны буларак таныта башлау өчен тагын 17 ел көтәргә туры килә әле. Бары тик 1938 елда гына аны беренче мәртәбә доминион парламенты утырышы алдыннан башкаралар. Әлбәттә, Бөекбританиянең “God Save the King” гимны белән беррәттән. Шуңа да карамастан, доминионның премьер-министры аны рәсми рәвештә 1957 елның 2 маенда гына дәүләт гимнының бер өлеше дип таный.

### The Call of South Africa
Африкаанс телендәге җырның рәсми гимн буларак торган саен ныграк таныла баруы аны инглиз теленә тәрҗемә итү проблемын да китереп чыгара. Бу эш 1952 елда ук башлана. Озак еллар дәвамында тәкъдим ителгән тәрҗемәләрнең һәм мөстәкыйль шигырьләрнең берсе дә хакимияткә ошамый. Җирле телләрдәгеләрен дә ара-тирә кыскартып-үзгәртеп торалар. Инглизчә куплет — **The Call of South Africa** (**“Көньяк Африка тавышы”**) — 1995 елда гына өстәлә.
Шуның белән Көньяк Африкада төгәл бер гасырга сузылган “гимн марафоны” тәмам була.

## гимнның бүгенге тексты

Төркем:Көньяк Африка Җөмһүрияте
Төркем:Илләр буенча гимннар
Акаси (шәһәр)

**Акаси**  — Япония дәүләтенең Хиого префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Акаси шәһәре 1919 елның 1 ноябрендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 292162 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 5933 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 49.24 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Квадрат километр

**Квадра́т киломе́тр** (км², кв. км, km²) — мәйдан үлчәве берәмлеге, квадрат метрга кабатлы.

Квадрат километр — метрик мәйдан берәмлеге, 1000 м яклы квадратның йөззурлыгына тигез. Шундый квадратның йөззурлыгы 1000 м × 1000 м = 1&nbsp;000&nbsp;000 м² га тигез.

Бер квадрат километр түбәндәгенә тигез:
* 1&nbsp;000&nbsp;000 м²;
* 100 гектар = 10&nbsp;000 ар;
* 0,878687 квадрат чакрым;
* 0,386102 квадрат миль;
* 247,105381 акр.

Үз нәүбәтендә:
* 1 м² = 0,000001 км²;
* 1 гектар = 0,01 км²;
* 1 ар = 0,0001 км²;
* 1 квадрат миль = 2,589988 км²;
* 1 акр = 0,004047 км².

## Шулай ук карагыз
* Халыкара берәмлекләр системасы
* Километр

Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Плато

**Плато́** ( — яссы) — күршесендәге тигезлекләрдән текә кабыргалары белән аерылып торучы яссы өслекле калкулык. Гадәттә, диңгез өсте тигезлегеннән 500 метрдан артык биеклектә урнаша. Платоның тигез өслеге йөзләрчә-меңнәрчә километрга сузылырга мөмкин (мәсәлән, ).

## Барлыкка килү
Плато зур күләмдә вулкан магмасы (*җир асты тирәнлегендә барлыкка килүче кайнар масса*) чыгу, лава экструзиясе (*кысылып-этелеп чыгуы*) яки эрозия (*тау токымнарының яки туфракның агымсулар тарафыннан җимерелүе яки юылуы*) кебек төрле геологик процесслар нәтиҗәсендә барлыкка килергә мөмкин. 
## Төрләре
Су асты һәм коры җир платоларына бүленә. Су асты платосы — океан төбе күтәрелү нәтиҗәсендә барлыкка килә. Коры җирдәге плато — барлык яктан текә калкулыклар белән уратып алынган (*иңкүлекләрдән аерылган*) тигезлек.

Шулай ук структур (структуралы), вулкан (лава), денудацион, аккумулятив, таулы платоларга аерыла.
## Вулкан платосы
Вулкан (*яки* лава) платосы. Вулкан эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килә торган зур киңлектәге плато. Рельефның тигезсезлеген тутыручы сыек базальт лавасы  өскә чыкканда ясала. Вулкан (лава) платосына үрнәк булып  (*[[Себер]]*) тора.
## Денудацияле плато
Тау токымнарының (*[[су]], [[җил]], [[боз]], турыдан-туры авырлык көче белән*) җимерелгән продуктларының җир өслегендә түбәндә урнашкан участокларга күчүе яки күчерелүе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Мисаллары —  (*[[Караидел (елга)|Караидел]] бассейны*), Урал арты платосы.
## Платолар
* Һардангервидда () — Аурупаның (Норвегия) иң биек тау платосы. Диңгез өсте тигезлегеннән 1 200 — 1 600 м өстә, 8 000 кв. км. мәйданда урнашкан. Платода милли парк оештырылган.
* Колорадо () — АКШның көнбатышында берничә штат җирендә урнашкан плато.  Мәйданы 337 мең км, биеклеге 1 500 — 3 350 м.
## Моны да карагыз
* Юннән-Гуйҗоу
* Җылаер платосы

## Сылтамалар
*  Plateau. britannica.com
*   Plateau. travel-university.org
*   Plateau. scienceclarified.com

## Искәрмәләр


Төркем:Плато
Төркем:Рельеф формалары
Кубан казаклары

**Кубан казаклары** (**Куба́нские казаки́** ***(куба́нцы)***, **Куба́нское каза́чье во́йско**) — Россия империясенең Төньяк Кавказдагы казакларның бер өлеше, хәзерге Краснодар крае, Ставрополь краеның көнбатыш өлеше, Ростов өлкәсенең көньяк өлеше, шулай ук Адыгея һәм Карачай-Чиркә республикалары, нигездә, Запорожье казакларыннән чыккан казакларның токымнары.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://kavpolit.com/kazachij-xutor-pod-kazanyu 
* http://ufagen.ru/node/5540

Төркем:Казаклар
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Россия тарихы
Квадрат метр

**Квадрат метр** (м², m²) — мәйдан үлчәве берәмлеге. 1 квадрат метр 1 метр яклы квадратның йөззурлыгына тигез.

1 квадрат метр түбәндәгенә тигез:
*  квадрат километр (км²);
*  гектар (га);
*  ар (а);
*  квадрат дециметр (дм²);
*  квадрат сантиметр (см²);
*  квадрат ярда (ярд²);
*  квадрат фут (фут²);
*  квадрат дюйм (дюйм²).

Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Төркем:Метрик үлчәүләр системасы
Гектар

**Гекта́р** ( — «йөз» + ар; рус билгеләве: **га**; халыкара: **ha**) — мәйдан үлчәве берәмлеге, арга кабатлы.

Гектар — метрик булмаган мәйдан берәмлеге, 100 м яклы квадратның йөззурлыгына тигез. Шундый квадратның йөззурлыгы 100 м × 100 м = 10&nbsp;000 м² га тигез.

Бер гектар түбәндәгенә тигез:
* 10&nbsp;000 м²;
* 100 ар.

## Шулай ук карагыз
* Мәйдан
* Ерак Көнчыгыш гектары

Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Чһападешвар Маһадэв Мандир

**Чһападешвар Махадэв Мандир** ул Сонипат районында, Харходада урнашкан борынгы Шив Гыйбадәтханәсе. Тарих китаплары буенча ул Хандава Урманының өлеше булган, Пандавлар монда Махабхарата вакытларында торган булганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ар

**Ар** (,  — «мәйдан, йөз»; рус билгеләве: **а**; халыкара: **а**) — халыкара системага кермәгән мәйдан үлчәве берәмлеге.

Ар 10 м яклы квадратның йөззурлыгына тигез. Шундый квадратның йөззурлыгы 10 м × 10 м = 100 м²&nbsp;га тигез.

1 ар түбәндәгенә тигез:
: 100 квадрат метр (м²);
: 0,01 гектар (га).

Гади сөйләмдә арны *сутый* () дип атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
BBC Пәнҗаби

**BBC Пәнҗаби** (Пәнҗаби телендә: ਬੀਬੀਸੀ ਪੰਜਾਬੀ(Гурумукһи) بی بی سی پنجابی (Шаһмукһи)) ул Пәнҗаби телендә халыкара яңалыклар хезмәте. Ул 2017 елның 2 октябрендә башланган булган. Хезмәт веб-сайтларда һәм иҗтимагый челтәрләр сайтларында эшли. Бу башлау 1940-ынчы еллардан башлап Дөнья Хезмәтенең иң зур киңәюләренең берсе, бу 2016 елда игълан ителгән хөкүмәт финанславыннан соң булган.
Максат аудитория булып Һиндстаннан, Пакьстаннан һәм күп Пәнҗаби халкы белән көнбатыш илләрдән, мәсьәлән, Канададан, Берләшкән Корольлектән һәм Австралиядән Пәнҗаблылар тора. BBC-ның рәсми сайты буенча Пәнҗаб телендә 100 миллион кеше сөйләшә, бу дөньяда 11-енче иң күп санлы сөйләшелә торган тел булып тора.

## Тышкы сылтамалар
* BBC Punjabi (Gurmukhi) website
* BBC Punjabi (Shahmukhi) website

## Искәрмәләр

Төркем:Яңалыклар хезмәте
Төркем:Пакъстан
Квадрат миль

**Квадра́т ми́ль** (**кв.миль**, **миль²**; , сокр. *sqmi*, *mi²*) — метрик булмаган мәйдан үлчәве берәмлеге.

Британия үлчәүләр системасында 1959 елдан башлап 1 квадрат миль  яклы квадратның йөззурлыгына тигез. Шундый квадратның йөззурлыгы якынча 1,61 км × 1,61 км = 2,59 км²&nbsp;га тигез.

1 квадрат миль түбәндәгенә тигез:
* 3&nbsp;097&nbsp;600 квадрат ярд (sq yd);
* 2560 руд (roods);
* 640 акр (acres);
* 258,999 гектар (га);
* 64 квадрат фурлонг (sq furlongs);
* 2&nbsp;589&nbsp;988,110 квадрат метр (м²);
* 2,590 квадрат километр (км²).

## Шулай ук карагыз
* Миль
* Британия үлчәү берәмлекләре
* Россия үлчәү берәмлекләре

## Искәрмәләр

Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Төркем:Британия үлчәү берәмлекләре
Эстевес-Мэнфилд-Кларксон тигезләмәсе

**Эстевес–Мэнсфилд–Кларксон тигезләмәсе** ул Пилар Эстевес, Элизабет Мэнсфилд һәм Питер Кларксон тарафыннан кертелгән сызыкча булмаган өлешчә дифференциаль тигезләмә.

Әгәр дә *U* ул кайбер башка үзгәрә торган зурлыкларның *x*, *y*, *t* функциясе булса, шул вакытта без  \frac{\partial^3 U}{\partial t\,\partial y^2} -ны *U**tyy* дип билгелибез, һәм шулай дәвам итеп. Шул билгеләү белән, тигезләмә түбәндәгечә

:  U_{tyyy}+\beta U_y U_{yt}+\beta U_{yy} U_t+U_{tt}=0

биредә U=u(x,y,t).

## Искәрмәләр


#Graham W. Griffiths William E. Shiesser, *Traveling Wave Analysis of Partial Differential Equations*, Academy Press
# Richard H. Enns George C. McCGuire, Nonlinear Physics Birkhauser, 1997
#Inna Shingareva, Carlos Lizárraga-Celaya, *Solving Nonlinear Partial Differential Equations with Maple* Springer.
#Eryk Infeld and George Rowlands, *Nonlinear Waves, Solitons and Chaos*, Cambridge 2000
#Saber Elaydi, *An Introduction to Difference Equations*, Springer 2000
#Dongming Wang, *Elimination Practice*, Imperial College Press 2004
# David Betounes, *Partial Differential Equations for Computational Science: With Maple and Vector Analysis*, Springer, 1998 
# George Articolo, *Partial Differential Equations & Boundary Value Problems with Maple V*, Academic Press 1998 

Төркем:Математик тигезләмәләр
Тау сырты

**Тау сырты** (, ) — ике як битләве дә ачык беленеп торган сузынкы тау корылмасы. Сизелерлек озын булып сузылуы һәм яхшы беленеп торган күчәре булуы белән характерлы. Күчәр буйлап тауның иң биек түбәләре урнашкан була. Тау сырты, гадәттә, субүләр сызык булып та тора.
## Тасвирлама
Тау сыртының формасы, озынлыгы һәм биеклеге аның барлыкка килү чорына һәм үсеш тарихына, шулай ук аны тәшкил итүче тау токымнарына бәйле. Тау түбәсенең тау итәгенә карата биеклеге берничә йөз метрдан да ким түгел, кайвакыт берничә чакрымга, сыртның озынлыгы — дистә һәм йөзләгән чакрымга җитә, тау битләре, гадәттә, бик текә. Күчәр линиясенең формасы буенча турыга сузылган һәм аз бөгелгән сыртлар өстенлек итә.
## Тау системасы

Гомуми генезисы һәм геологик тарихы буенча берләшкән тау сыртлары җыелмасы тау системасын тәшкил итә. Тау системасы аерым урнашырга (мәсәлән, Урал) яки (*ешрак*) тау иленә (мәсәлән, ) берләшергә мөмкин.

## Тау сырты тармагы

Эре тау сыртларының, кагыйдә буларак, тармаклары () була. Тау сырты тармагы — беренче дәрәҗәдәге тау сыртыннан аерылган һәм башка юнәлештә сузылган икенче дәрәҗә тау сырты ул. Әлеге тармак төп тау сырты битләвен җирле су агышы телгәләүдән барлыкка килә ала.

## Тау чаты
Тау чаты () — икедән артык тау сыртының якын килеп тоташкан яисә кисешкән урыны. Әлеге урында, гадәттә, тау иленең иң биек таулары урнаша. Анда шулай ук бозлану үзәкләре хасил була ала.
## Тау тезмәсе
Тау тезмәсе () — янәшә сузылган таулардан үзәннәр белән аерылган озын тау сырты, яки бер-бер артлы тезелгән тау сыртлары тезмәсе.
## Моны да карагыз
* Төркем:Әлифба буенча тау сыртлары 
## Сылтамалар
*   Arranging Ranges: Mountain Ranges of the World 
* 	Mountain Ranges
## Искәрмәләр


Төркем:Тау сыртлары
Төркем:Оронимнар
Төркем:Таулар
Итихара

**Итихара**  — Япония дәүләтенең Тиба префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Итихара шәһәре 1963 елның 1 маенда шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 279591 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 759 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 368.20 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Параллель парклау мәсьәләсе

**Параллель парклау проблемасы** ул механикада һәм идарә теориясендә машина парклау урынына параллель парклану өчен юлны билгеләү өчен хәрәкәтне планлаштыру мәсьәләсе. Машинаның алгы тәгәрмәчләре борыла ала дип әйтелә, әмма арткылары тигез тора. Машина парклану урынына якын булганда, урынга хәрәкәтләнү өчен ул арткы тәгәрмәчләрнең рөхсәт ителгән хәрәкәт юлына перпендикуляр юнәлештә хәрәкәтләнергә тиеш.  Конфигурация урынында рөхсәт ителгән хәрәкәтләр һолономик булмаган системаның мисалы булып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Автоматик парклау
* Велосипед һәм мотоцикл динамикасы
* Төшүче мәче мәсьәләсе

## Искәрмәләр

* Batterman, R (2003), "Falling cats, parallel parking, and polarized light" (PDF), Studies in History and Philosophy of Science Part B: Studies in History and Philosophy of Modern Physics, 34 (4): 527–557, doi:10.1016/s1355-2198(03)00062-5.
* Reeds, J.A.; Shepp, L.A. (1990), "Optimal paths for a car that goes both forwards and backwards" (PDF), Pacific Journal of Mathematics, 145 (2): 367–393, doi:10.2140/pjm.1990.145.367, archived from the original (PDF) on 2011-09-27.
Удмуртология

**Удмуртоло́гия** — Удмурт теле, мәдәнияте, борынгы тарихы турында Интернет-портал. 2002 елдан бирле эшли. Порталның администраторы булып Сахарных Денис Михаил улы тора.

## Сылтамалар
* «Удмуртология»
* «Удмуртология» сайтлэн кылдэмез сярысь Сайтны ясау турында (Ӟ)

Төркем:Удмуртия
Төркем:Сайтлар
Таулык (ландшафт)

**Таулык** (, ) — геоморфологик берәмлек (*[[термин]]*), диңгез өсте тигезлегеннән өстәрәк урнашкан (*югары күтәрелгән пьедесталда урнашкан*) җир өстендәге зур таулы мәйдан. Субтропик һәм аңа якын урнашкан киңлекләрдә ешрак очрый. Көчле денудация белән түбәнәйтелгән тау сыртлары, тау массивлары, яссытаулыклар белән чиратлашып (*ярашып*) килә. Кайвакытта яссы   казанлыклар белән дә чиратлаша.

## Барлыкка килүе
Таулыклар тектоник хәрәкәтләр нәтиҗәсендә барлыкка килә, шулай ук биегрәк тау сыртларының сыгылуы (*бөгелүе*), кайчакта вулканизм сәбәп була (мәсәлән, Әрмән таулыгы). Таулыкларның тигез өслекләре (*[[тигезлек (геология)|тигезлекләр]]*) ешрак тау рельефы иңкүлекләре таулар җимерелү продуктлары яки вулканик әйберләр (*көл, лава*) белән тулуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

## Әрмән таулыгы
Әрмән таулыгы — Көнбатыш Азиядәге таулык; Әрмәнстанны, Гөрҗистанның көньяк өлешен, өлешчә Төркия һәм Иранны биләп тора. Көнбатышта , көнчыгышта Иран таулыгына тоташып китә. Мәйданы якынча 400 мең кв. км.

## Иран таулыгы
Иран таулыгы — Алгы Азиянең иң көнчыгышта урнашкан һәм мәйданы иң зур булган таулыгы. Көнбатыштан Иран таулыгына Әрмән таулыгы, көнчыгыштан Һиндукуш тау системасы һәм Һинд елгасы үзәне тоташа. Көнбатыштан көнчыгышка таулыкның  озынлыгы 2 500 км, ә меридиональ юнәлештә 1 500 км га кадәр җитә.

## Коряк таулыгы
Коряк таулыгы — РФ Азия өлешенең төньяк-көнчыгышында урнашкан таулык. Озынлыгы 880 км, киңлеге 270 километргача. Биеклек 600—1 800 м. Иң биек урыны — Ледяная тавы (2 562 м).

## Юннән-Гуйҗоу таулыгы
Юннән-Гуйҗоу таулыгы — Кытайның көньяк өлешендә урнашкан таулык, плато. Озынлыгы — 1 000 км, киңлеге — 400 км га кадәр, мәйданы — якынча 500 мең кв. км.

## Галерея

Taleghan-lake.jpg|border|Иран таулыгы
The Armenian plateau near Mount Masis.jpg|border|Әрмән таулыгы
M41 Highway.jpg|border|Көнчыгыш Памир таулыгы
Aba County Aba Prefecture Sichuan China.jpg|border|Тибет таулыгы


## Чыганаклар
# Краткая географическая энциклопедия. Том 3. (гл. ред. Григорьев А.А.)  М.: Советсвкая энциклопедия, 1962, 580 с. с илл., 19 л. карт.

## Сылтамалар
*  Нагорье.geoman.ru 
*  Нагорье в Большой Советской Энциклопедии

## Искәрмәләр


Төркем:Таулыклар
Төркем:Рельеф формалары
Төркем:Таулар
Төркем:Оронимнар
Таулык (мәгънәләр)

**Таулык** — күп мәгънәле сүз: ороним, топоним.
* Таулык — геологиядә: җир өстендәге зур таулы мәйдан.
* Таулык — Тукай районы авылы.

Төркем:Оронимнар
Төркем:Топонимнар
Ланкешвар Гыйбадәтханәсе

**Ланкешвар **{(Pron: ˈlæŋˌkeɪʃwə(r)} ** Гыйбадәтханәсе** ул Гаухати Университетының кампусы янында Гуваһати шәһәренең көнбатыш өлешенең калкулык өстендә борынгы Шива гыйбадәтханәсе. Ассамның борынгы Ланкешвар Гыйбадәтханәсе Ходай Шивага багышланган. Гыйбадәтханә калкулык өстендә матур күренешле урында урнашкан. Ланкешвар Ходай Шиваның күп формаларның берсе булып тора. Ходай Шива тарафдарлары гыйбадәтханәне иң изге дип таныйлар. Ел буена тугърылар бу гыйбадәтханәгә киләләр һәм илаһи алкышлар сорыйлар.

Гуваһатида Ланкешвар Гыйбадәтханәсе дини кешеләр арасында гына түгел, ә гомуми туристлар арасында да популяр. Зиярәт кылучылар арасында Гуваһати шәһәренең парлары, Гауһати Университеты һәм Ассам Инженерия Колледжы студентлары бар. Гыйбадәтханәнең матур урнашуы шуның өчен төп сәбәп булып тора. Ул шәһәрнең җайлы урынында булганга күрә анда килергә бик җиңел. 6-ынчы номерлы Гуваһати Шәһәр Автобусы туры җәмәгать транспортын тәэмин итә. Бу урын өчен өстәмә өстен ягы һәм популярлык сәбәпләренең берсе булып тора. Шуңа өстәп, гыйбадәтханә бирегә килүче зиярәт кылучылар өчен бик изге булып тора.

 
File:Lankeshwar Temple Gate.jpg
File:Lankeshwar Temple Shiva Linga.jpg
File:Lankeshwar staircase.jpg


Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Математик физиология

**Математик физиология** ул дисциплина-ара фән. Ул математика физиология сорауларына җавап бирә алу ысулларын өйрәнә. Үз чиратында ул яңа математика мәсьәләләренә китерә алуын тасвирлый. Бу сфера киң рәвештә ике физиологик кулланыш даирәсенә бүленергә мөмкин: күзәнәк физиологиясе – ул биохимия реакцияләре белән эш итү, ион агымы һәм регуляция функцияләрен кертә - һәм физиология системаларын - аларга электрокардиология, циркуляция системасы һәм ашкайнатуны кертеп.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Chapman, S. Jon; Fowler, Andrew; Hinch, Rob (18 January 2006). "An Introduction to Mathematical Physiology" (PDF). University of Oxford. Oxford.
Keener, James; Sneyd, James (27 Nov 2008) [1998]. Mathematical Physiology I: Cellular Physiology. Interdisciplinary Applied Mathematics. 8/1 (2 ed.). New York: Springer. doi:10.1007/978-0-387-75847-3. ISBN 978-0-387-75846-6.
* Keener, James; Sneyd, James (26 Nov 2008) [1998]. Mathematical Physiology II: Systems Physiology. Interdisciplinary Applied Mathematics. 8/2 (2 ed.). New York: Springer. doi:10.1007/978-0-387-79388-7. ISBN 978-0-387-79387-0.

## Моны да карагыз

Төркем:Физиология
Төркем:Математика
Алексей Петров (1971)

**Алексе́й Эрне́стрович Петро́в** — удмурт вебмастеры. 1971 елда сентябрьда Пичи Пурга районында Курчум-Нөръя авылында туган. Виктор удмурт телендә һәм рус телендә сайтлар эшләгән. 2009 елда үлгән.

## Алексей Петров сайтлары
### Рәсми сайты
* Домашняя страничка братьев Петровых 
### Автор проектлары
* Маленькая удмуртская деревня Курчум-Норья 
* Удмуртская национальная кухня 
* Публикации о миопатии
* Маленькая удмуртская деревенька Каймашур (Пуныгурт) 
* Удмурт кыл 
* Сайт удмуртской музыки 
### Башка проектлары
* Домашняя страница Нади Пчеловодовой
* Удмурт портал 
* Неофициальный сайт Малопургинского района 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Бәхтиярова

**Бәхтиярова** — фамилия.
* Сания Бәхтиярова (1949―2022), рәссам (*[[Санкт-Петербург]]*).
* Чулпан Бәхтиярова (1926―2013), музыка белгече, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1977).*
----
* **[[Бәхтияров]]**
## Моны да карагыз
* Бәхтияри
* Бәхтиев
* Бәхтизин
* Бәхтиозин

## Шулай ук карагыз
* Бәхтияр, *[[топоним]]*.
* Бахтиярова Юрта, Свердловск өлкәсе авылы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Гобәйдуллина

**Гобәйдуллина** — фамилия.
* Гөлназ Гобәйдуллина (14.02.1992), спортчы (**'), дөнья чемпионы (2017).
* [[Мәрьям Гобәйдуллина]] (1892—1933), этнограф.
* [[Софья Гобәйдуллина]] (1931―2025), композитор.
* [[Рәисә Гобәйдуллина]] (1912-1997), [[Татарстан Республикасының Халык артисты|ТАССР халык артисты]] (''[[Әлмәт театры]]'').
* Ида Гобәйдуллина ([[1929 ел|1929]]), пианист, сәнгать фәннәре кандидаты ([[1956 ел|1956]]), доцент ([[1965 ел|1965]]), Софья Гобәйдуллинаның бертуган апасы, [[Рафаэль Билялов|Рафаэль Беляловның]] беренче хатыны.
* [[Фәрзәнә Гобәйдуллина]] (1945), балалар язучысы, [[Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре]] (2011).
----
* **Гобәйдуллин'''

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Нумадзу

**Нумадзу**  — Япония дәүләтенең Сидзуока префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Нумадзу шәһәре 1923 елның 1 июлендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 206818 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 1105 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 187.11 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Шаһиарслан Агумов

**Шаһиарслан Агумов** (≈1860-1918) – XIX-XX гасырлардагы Иске Балтач авылы мулласы. Авыл халкы аның мәгърифәтчелек хезмәте өчен хөрмәтләп "Акмулла" дип атаган.

## Нәселе
Шаһиарслан мулла нәселендә күп кешеләр язучылык һөнәренә ия. Кайберләре аны тормышка да ашыра алмаган, үзләренең кечкенә иҗади мирасын тар гына даирәдә саклаган. Фәкать, бу нәселдәге өч таныклы әгзанең исеме күпләргә билгеле.

1930 елда хатыны Бибимөкәрәмә репрессиягә дучар ителә. 1936 һәм 1937 елларда ике улы да атып үтерелә.

* Тәкый Зәкиев – ТРның атказанган укытучысы, Бөек Ватан сугышы ветераны. 1990 елда Яңа Әлемнең музеен яңадан торгызган.
* Фәйрүзә Мөслимова – татар шагыйрәсе, журналист.
* Рина Зарипова –  журналист, укытучы, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Чыганаклар
Пырылдавык галактикасы

**Пырылдавык галактикасы** (M 101, NGC 5457, , ) — Зур Җидегән йолдызлыгындагы бормалы галактика.

Галактиканы 1781 елның 27 мартта Пьером Мешен ачты һәм Шарль Мессьега белдерде.

Төркем:Бормалы галактикалар
Төркем:Астрономия