open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гайанада Һинд дине

**Һинд дине** Гайана халкының 24.8%-ын тәшкил итә. Гайанада Көнбатыш Ярымшарда иң зур процент Һинд дине тарафдарлары.

## Тарихы
Британия Империясендә 1833 елда Коллыкны Бетерү Актыннан соң хезмәткә ихтыяҗ Һиндлеләрнең Гайанага һәм башка Британия Вест-Индия территорияләренә вербовкасына китергән. Килгәч, яңа эшчеләргә яңа контрактлары һәм эш шартлары белән экстремаль тропик шартларына ияләшергә туры килгән. 1835 һәм 1918 ел арасында Һиндстаннан Гайанага 341600 индентура ялланган хезмәтчеләр китерелгән булган.

1852 елдан бирле Христиан дәгъвачылар Көнчыгыш Һиндлеләрне яллану вакытында үз диненә өндәргә тырышкан, әмма күп уңышка ирешмәгәннәр. Христиан дәгъвачылары прозелитизм башлагач, Браминнар рухи йолаларны кастага карамастан барлык Һиндуларга күрсәтә башлаганнар. Бу анда каста системасының йомшаруына китергән.

1940-ынчы еллар ахырында реформа хәрәкәтләре күп Гайана Һиндуларның игътибарын җәлеп иткән. 1910 елда, Гайанага Арья Самадж хәрәкәте килгән. Самадж доктринасы ортодоксаль Һинд диненнән каста системасына һәм Браминнарның дини җитәкчеләр ролена йомшаграк каравы белән, шулай ук табынуда сурәтләр кулланылмый. 1930-ынчы еллардан соң, Һиндуларның Христианлыкка күчүе әкренәйгән, чөнки Һинд диненең статусы яхшырган һәм Һиндуларга карша дискриминация кимегән.

Арья Самадж тарафдарлары еш Санатанилар (ортодокс Һиндулар) белән уртак тел таба алмаганнар. Бу аермаларның әһәмияте кимегән.

## Демография
Һинд дине күп дистә еллар буена кими барган. 1991 елда, Гайана халкының 35,0%-ы Һинд дине тарафдарлары булган, 2002 елда 28,4%-ка кадәр кимегән һәм 2012 елда 24,8%-ка кадәр кимегән.

### Һинд дине тарафдарларының географик таралышы

Мадраси Тамил халкы Һинд дине тарафдарлары East Berbice-Corentyne төбәгендә күпчлекне тәшкил итә.

Гәрчә Гайана халкының 39,8%-ы Көнчыгыш Һиндле булас да, фәкать 24,8%-ы Һинд дине тарафдарлары булып торалар. The remainder is mostly Muslim (6.8%) or Christian.

## Җәмәгать Бәйрәмнәре
Һоли-Пһагваһ һәм Дипавали Гайанада Милли Бәйрәмнәр булып торалар.

## Гыйбадәтханәләр
*Үзәк Вайдик Мандир
*Тайн Һинду Мандир

## Шулай ук карарга мөмкин
*Белизда Һинд дине
*Француз Гвианасында Һинд дине
*Көньяк Америкада Һинд дине
*Суринамда Һинд дине
*Тринидад һәм Тобагода Һинд дине

## Искәрмәләр


Төркем:Һинд дине
Төркем:Гайанада дин
C-kvark

**c-kvark** yäki **soqlanğan kvark** (inglizçä *charm*) - (2/3)e elektr qorğısı häm +1 soqlanu digän kvant sanına iä bulğan, ikençe buınğa qarağan fundamental' fermion.

c-kvarknıñ massası 1,27 GeV, awırlığı buyınça t-  häm b-kvarklardan soñ öçençe urında tora.

1970 yılda Gleşow, İliopulos häm Mayani tarafınnan faraz itelgän häm 1974 yılda açılğan (*SLAC* törkemendä).

## c-kvark kergän [[adronnar]]

*D-mezonnarda c-kvark (yäki c-antikvark) häm u- yäki d-kvark kerä
*Ds-mezonnarda c-kvark häm s-kvark kerä
*Çarmoniy (kvarkoniy ber töre) eçendä c-kvark häm anıñ antikisäkçege kerä, mäsälän  J/ψ.
*Soqlanğan barionnarda kerä (Λc+)

## Soqlanu kvant sanın saqlaw qanunı

Köçle häm elektromagnit tä'sir iteşülärendä soqlanu kvant sanı (çarm) saqlana c=0.

Zäğif tä'sir iteşüdä soqlanu yä üzgärmi yä bergä üzgärä c=0,+1.

C-kvark zäğif tä'sir iteşü näticäsendä tarqala häm kübesençä s-kvarkka äylänä, xäsil bulğan W-bozon ike fermionğa tarqala.
## Sıltamalar
* Сводная таблица свойств кварков на сайте Particle Data Group.
* Полная таблица свойств c-кварка на сайте Particle Data Group.
*M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — С. 11. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал: M. Gell-Mann. The Eightfold Way: A theory of strong interaction symmetry. — California Institute of Technology, 1961.
* Y. Ne'emann. Derivation of strong interactions from gauge invariance // The Eightfold Way. — Westview Press, 2000. — ISBN 0-7382-0299-1.
Оригинал Y. Ne'emann Derivation of strong interactions from gauge invariance // Nuclear Physics. — 1961. — Т. 26. — С. 222. — DOI:10.1016/0029-5582(61)90134-1
* R.C. Olby, G.N. Cantor. Companion to the History of Modern Science. — Taylor & Francis, 1996. — С. 673. — ISBN 0415145783.
* M. Gell-Mann A Schematic Model of Baryons and Mesons // Physics Letters. — 1964. — Т. 8, № 3. — С. 214–215. — DOI:10.1016/S0031-91
* B. Carithers, P. Grannis Discovery of the Top Quark // Beam Line. — SLAC,

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Югары Ослан төбәкне өйрәнү музее

**Югары Ослан төбәкне өйрәнү музее**, Югары Ослан районы төбәк музее () — Татарстанның Югары Ослан районы үзәге Югары Ослан авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Югары Ослан төбәгенең борынгы заманнан бүгенгә кадәрге тарихы белән таныштыра.

## Тарих
Музей төзү буенча эшчәнлек җәмәгать башлангычында 1994 елда башлана. 2001 елның 19 октябрендә районның 70 еллыгы уңаеннан ачыла. Музей ачылу тантанасында ТР Президенты М. Ш. Шәймиев, ТР прокуроры  К. Ф. Әмиров катнаша.

## Бина
Музей «Идел» кинотеатрының икенче катында урнашкан.

## Экспонатлар
Музейның 9 000 (*төп фондта 8 342, фәнни-ярдәмче фондта 349*) саклау берәмлеге экспонаты бар. Иң борынгы тупланма — Владимир Заусайлов инкыйлабка кадәр туплаган палеолит чоры әйберләре.

Ике күргәзмә залындагы экспозицияләр:
* Төбәкнең борынгы заманнан 1917 елга кадәрге тарихы.
* Югары Ослан төбәге XX гасырдан.
Зөя өязенең, Югары Ослан авылының XVI—XX гасырлардагы тарихы, почта тракты һәм почта станциясе турында мәгълүмат тупланган. Югары Осланда булган билгеле шәхесләр — Петр Iнең кулдашы  кенәз  (*хатынын Югары Осланда җирләгән*), император Павел I, , , Т. Г. Шевченко,  һ. б. язмышы белән танышырга мөмкин.

Ватандашлар, Бөек Ватан сугышларында катнашкан авылдашлар турында материаллар бар.

## Экскурсияләр
* Залдан залга күчеп.
* Идел буеннан Янка Купала музеена кадәр җәяүле экскурсия.
* Соколка тавына җәяүле экскурсия. *Соколка тавы — [[Русия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]] чоры стратегик объекты.*
* Югары Ослан районы буенча экскурсия.
* Беркем дә, бернәрсә дә онытылмады.

## Сылтамалар
*  Верхнеуслонский краеведческий музей. Музеи России
* Верхнеуслонский краеведческий музей. tatfrontu.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Югары Ослан районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Ермак

Ермак Тимофей улы  (1532 — 1585) –  Көнбатыш Себерне яулап алучы булып саналган казак атаманы.

## Сылтамалар

* Омск татарлары, Ермак һәйкәленә дәгъва белдереп, губернаторга хат язган . “Татар-информ”, Рәмис Латыйпов
*Тарада җирле халыкка әйтеп тормыйча гына Ермакка һәйкәл ачтылар. Азатлык Радиосы, 26 июль 2019
Салих (мәгънәләр)

**Салих** — күп мәгънәле сүз. **Салих** ( — *«яхшы», «изге», «изге эш эшләүче ир»*) — гарәп теленнән кергән ир-ат исеме. 
## Топоним
#### Татарстан
* Салих — Баулы районы авылы.
#### Башкортстан
* Салих — Авыргазы районы авылы.
* Салих — Ишембай районы авылы.
* Салих — Күгәрчен районы авылы.
* Салих — Чишмә районы авылы.
* Салих — Яңавыл районы авылы.
## Моны да карагыз
* Салих вулысы
* Салих-Тукай — Тукай районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Сугышлы

**Сугышлы** — топоним:
* Сугышлы — Бөгелмә районы авылы.
* Сугышлы — Лениногорск районы авылы. Газинур Гафиятуллин туган.

Төркем:Топонимнар
Сәмәрканд (мәгънәләр)

**Сәмәрканд**:
## Топоним
* Сәмәрканд — Үзбәкстан шәһәре, өлкә үзәге.
* Сәмәрканд — Әлмәт районы авылы.
## Моны да карагыз
* Сәмәрканд өлкәсе

Төркем:Топонимнар
Mayk Pens

**Mayk Pens** yäki **Maykl Riçard "Mayk" Pens** (inglizçä *Michael Richard "Mike" Pence*, 1959, Kolumbus, İndiana, AQŞ) - AQŞ däwlät eşleklese, säyäsätçe, 2017 yılnıñ 20 ğinwarınnan AQŞ vitse-prezidentı.

AQŞ Respublika firqäseneñ äğzası.

2013-2017 yıllarda İndiana ştatınıñ gubernatorı, elegräk Kongressta ştat wäkile bula.

## Tormış yulı

1959 yılda katolik irland ğailasendä tuğan, soñraq evangelizmğa küçä.

1989-2014 yıllarda kongressmen häm gubernator bulıp, lobbizm belän şöğellänä, şulay itep 20 million dollar aqça eşli.

Kongressta etnik lobbi mäs'älären yaqlıy, ärmän lobbie wäkile bula, soñraq Törkiä mänfäğätlären yaqlıy başlıy. Şulay uq Milli uqçı assotsiatsiäse mänfäğätlären yaqlıy.

2016 yılda Respublika firqäseneñ cıyınında Donald Tramp häm Mayk Pens firqäneñ nämzätläre bulıp raslanğan. Tramp saylawlarda ciñgännän soñ 2017 yılda Pens vitse-prezident wazifalarında kerä.

Öylängän, öç balası bar.
## Sıltamalar
* Truth-O-Meter Profile 
* Profile 
* Candidate information from *Our Campaigns*
* C-SPAN ''Q&A'' interview with Pence, January 22, 2006

Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Төркем:АКШ сенаторлары
Төркем:АКШ вице-президентлары
Менделеевск туган якны өйрәнү музее

**Менделеевск туган якны өйрәнү музее** () — Татарстанның Менделеевск шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Менделеевск шәһәре һәм Бондюг химия заводы тарихы белән таныштыра.

## Тарих
1991 елның 12 февралендә оештырыла. 1992 елдан ТР милли музее филиалы. 2004 елдан муниципаль мәдәният оешмасы. 2006 елдан хәзерге исемен йөртә. Музейны нигезләүче һәм беренче (*1991-2010 елларда*) директоры — Виктор Николай улы  Соловьев (*[[1949 ел|1949]]*). Музей җаваплылыгында «Ушковлар утары» исеме астында 5,1 гектар җир, 6 эреле-ваклы бина тора .

## Бина

Әүвәл музей өчен урын балалар сәнгать мәктәбендә табыла. Аннары фирка район комитетында бүлмә бирелә. 1991 елда музейга «П. К. Ушков һәм К°» иптәшлегенең (*хәзерге* Л. Я. Карпов исемендәге химия заводы) элекке конторасының 1870 елда төзелгән административ бинасы тапшырыла. Бина — республика әһәмиятендәге архитектура һәйкәле. Әлеге тарихи бинада 1985 елга кадәр химия заводы конторасы, 1985—1989 елларда һөнәри-техник укуханә урнашкан булган. Химия заводы конторасы булган бинада үз заманында галимнәр Д. И. Менделеев, Лев Яков улы Карпов, галим-биохимик Б. И. Збарский, шагыйрь Б. Л. Пастернак (*[[Вятка губернасы]] Бондюг химия заводы хәрби-хисап өстәле мөдире булып торган*), академик , рәссам Әмир Мәҗитов, су асты көймәләре өчен «Шквал» тиз очышлы ракета установкасы төзегән Е. Д. Раков һ. б. эшләгән. Тихие Горы пристанендә Надежда Крупская туктап киткән.

## Экспонатлар
Мәйданы 136, 4 кв. м. Музейда 14 065 (*төп фондта 7 719, ярдәмче фондта 6 346*) саклау берәмлеге экспонат исәптә тора. 
Музейда беренче оештырылган «Кокшан — Бондюга — Менделеевск» экспозициясе 10 ел тора. Экспозицияләр: 
* Вакыт — кеше өчен тозак 
* Тихие Горы. Чулман. Пастернак. 
* Сугышчан Дан залы  
* Әфганстан сугышы  
* Химия залы  
* Минем кече Ватаным  
* Ушковларның кунак бүлмәсе 
* Юрятинга кире кайту  
* Авылдагы йорт 
Бондюг эшчеләр бистәсендә (*[[1968 ел]]дан [[Менделеевск]] шәһәре*), Тихие Горы авылында туган, Бондюг химия заводында эшләгән   Советлар Берлеге Каһарманнары (*дүртесе Бондюгның 1нче мәктәбен тәмамлаган*) — Василий Белоусов, Михаил Фомин, Михаил Суднишников, Василий Пискунов, Павел Фролов, Пётр Сафронов, Александр Матросов батырлыгын кабатлаган Котдүс Габдрахманов турында күргәзмә булдырылган.

## Сылтамалар
*  Музей сайты
*  Краеведческий музей г. Менделеевск. Музеи России
* Краеведческий музей г. Менделеевск. tatfrontu.ru
*  Город Менделеевск. Сайт Команды Кочующие, 14.03.2013

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Менделеевск районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Сабанчы (мәгънәләр)

**Сабанчы** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
#### Татарстан
* Сабанчы — Әлмәт районы авылы.
* Сабанчы — Кукмара районы авылы.
#### Башкортстан
* Сабанчы — Авыргазы районы авылы.
* Сабанчы — Кызыл Кама районы авылы.
* Сабанчы — Яңавыл районы авылы.
#### Чуашстан
* Сабанчы — Ялчык районы авылы.

## Урам
* Сабанчы (*вариант*: Сабынчы) — Фәрит Фәтхуллин урамының (*[[Казан]]*) элекке (*1920-1965 еллардагы*) атамасы.

## Матбугат
* «Сабанчы» — гәҗит (Пенза, 1922-1928)
* «Сабанчы» — журнал (Казан, 1920)

## Театр
* Сабанчы — Мамадыш татар театрының 1920—1925 еллардагы атамасы.

Төркем:Топонимнар
Баулы туган якны өйрәнү музее

**Баулы туган якны өйрәнү музее** () — Татарстанның Баулы шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Шәһәр һәм район тарихы белән таныштыра.

## Филиалы
* Фәнис Яруллин музее (Кызылъяр)

## Тарих
1986 елның 9 гыйнварында җәмәгать башлангычында оештырыла. Музей оештыру эшендә фирка район комитеты сәркатибе Әнсәл Мирза улы Рәхмәнкулов башлап йөри. Музейның беренче директоры — Рәисә Михаил кызы Нурисламова. 1990 елның сентябреннән —  ТАССР Дәүләт музее филиалы. 2011 елның гыйнварыннан — муниципаль бюджет оешмасы.

## Экспонатлар
Мәйданы — 420 кв. м. Музей фондында 16 882 (*11 162 төп һәм 5 720 ярдәмче фондта*) саклау берәмлеге. 1996 елга кадәр музейда вакытлы күргәзмәләр генә эшли. 1996 елда шәһәр һәм район тарихын ачып бирә торган төп экспозиция — «Баулы – минем туган як»  экспозициясе ачыла. Экспозициядә татар, рус, чуаш, удмурт халкының көнкүреш әйберләре куелган. 1997 елда «Безнең төбәк табигате» экспозициясе ачыла. Район җирлегендә яшәүче хайваннар һәм кошларның токсидермик фигуралары урнаштырылган. Районда нефть табу һәм аны үзләштерү еллары яктыртыла. Якташлар —  Советлар Берлеге Каһарманнары Ф. З. Шәрипов, И. Д. Зиновьев, Г. П. Евсеев турында мәгълүмат тупланган. Музей каршында «Тарих битләре». «Почемучка», «Сударушка» клублары эшли.

## Экскурсияләр
* Баулыга нигез салыну тарихы
* Төбәк халкының мәдәнияте
* Район 1941-1945 елларда
* Баулы нефте тарихы
* Туган як табигате

## Сылтамалар
* Бавлинский краеведческий музей. Музеи России
*  Бавлинский краеведческий музей. tatfrontu.ru
*  Бавлинский район.   «Вечерняя Казань», 29.07.2014

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Баулы районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Фәнис Яруллин музее (Кызылъяр)

**Фәнис Яруллин музее** () — Татарстанның Баулы районы Кызылъяр авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Баулы туган якны өйрәнү музее филиалы. Күренекле татар язучысы, Тукай бүләге иясе Фәнис Гатаулла улы Яруллинның (*[[1938 ел|1938]]—[[2011 ел|2011]]*) тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих
2010 елның 28 августында, Баулы районының 80 еллыгы уңаеннан, язучының туган авылы Кызылъярда музей-гуманитар үзәк ачыла. Фәнис Яруллинның исемен мәңгеләштерү максатында оештырыла.

## Бина
Музей махсус Фәнис Яруллин өчен буялмаган бүрәнәләрдән салынган, аш, ял, йокы бүлмәләре булган бер катлы йортта урнашкан. Язучы биредә соңгы мәртәбә 2011 елның көзендә ике атна яшәп киткән 

## Экспонатлар
867 данә саклау берәмлеге. Язучының шәхси әйберләре, фотосурәтләр, кулъязмалар, хатлар, бүләкләр күрсәтелә.

## Сылтамалар
*  Фәнис Яруллин иҗаты буенча презентация

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Баулы районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Фәнис Яруллин
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Мемориаль музейлар
Тимершин

**Тимершин** — фамилия.
* Әгъзам Тимершин (1931-2005), шагыйрь.
* Илгизәр Тимершин (1924-2015), педагог, төбәк тарихын өйрәнүче.
## Моны да карагыз
* Тимербулатов
* Тимергалиев
* Тимерҗанов
* Тимеркәев
* Тимерханов

Төркем:Фамилияләр
Кришна Үзәне

Яңа Враджа Дхаманың **Кришна Үзәне** Европада иң зур эко-дустанә фермасы, аның мәйданы 660 акр. Ул Будапешттан 180 км көньяк-көнбатышта урнашкан авылда Сомогивамоста урнашкан. Ул Венгрия Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафыннан төзелгән булган.

Ул Шиварама Свами тарафыннан 1993 елда нигезләнгән булган.

Кришна Үзәнендә яшәүчеләр ризыкларын органик фермадан алалар. Аларның сөт ашамлыклары өчен сыерлары бар һәм бал өчен бал кортлары бар.

Кришна Үзәненең флора һәм фаунасы экзотик һәм биредәге төрләрнең махсус катнашмасы булып тора. Венгрия өчен асаба булмаган Франгипани (*[[Plumeria]]*) кебек чәчәкләр биредә шулай ук үстерелә.

## Яшәүчеләр

Кришна Үзәнендә якынча 200 Кришна тугърысы яши. Кришна Үзәнендә Радһа-Шьямасундара гыйбадәтханәсе бар, ул шулай ук туристлар өчен манзара булып тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Яңа Вриндабан, Көнбатыш Вирджиния

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Электроника, Мәгълүмат һәм Технология Инженерлары Институты

**Электроника, Мәгълүмат һәм Технология Инженерлары Институты** ул электроника, мәгълүмат һәм элемта инженерлыгында һәм шуңа бәйле өлкәләрдә специальләшә торган Япония институты. Ул 1917 елның маенда нигезләнгән булган. Аның штаб-фатиры Токиода, Япониядә урнашкан. Токио манарасыннан якын урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ieice.org/eng/index.html (English page)

Төркем:Япония институтлары
Кама Тамагы туган якны өйрәнү музее

**Кама Тамагы туган якны өйрәнү музее** () — Татарстанның Кама Тамагы районы үзәге Кама Тамагы шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Кама Тамагы районы тарихы белән таныштыра.

## Филиалы
* Туфан Миңнуллин музее (Кама Тамагы)

## Тарих

Музейга 1987 елның 21 ноябрендә Октябрь инкыйлабының 70 еллыгы уңаеннан җәмәгать башлангычында нигез салына. 1992 елның 1 мартында ачыла. Музейга нигез салучы — рус теле укытучысы, район ветераннары шурасы рәисе Мария Александр кызы Драгунова (*[[1927 ел|1927]]—[[2008 ел|2008]]*). Беренче 37 экспонатны музейга табиб А. А. Васильев тапшыра. 2007 елның 16 маеннан — муниципаль мәдәният оешмасы. 2007—2010 елларда музей директоры — Р. Н. Нуриева .

## Бина
1992—2007 елларда музей район басмаханәсенең һәм «Кызыл байрак» район гәҗитенең иске бинасында (*Кооператив урамы, 19*) урнаша. 2007 елның 28 ноябрендә музейга район китапханәсенең яңа бинасының беренче каты бирелә.

## Эскпонатлар
Мәйданы 343, 6 кв. м. 8 296 саклау берәмлеге экспонат исәпләнә. Музейда 4 зал — табигать залы, тарих-археология, этнография залы, хәрби зал, хәзерге заман залы оештырылган. Күргәзмәләр залы бар.

1692 елда балыкчылар бистәсе буларак барлыкка килгән Богородское авылы (*хәзерге [[Кама Тамагы]]ның элгәресе*) тарихы, Иделдә пароходчылык үсеше тарихы, район җирлегендә урнашкан гипс руднигы турында мәгълүмат тупланган.  Дан орденының тулы кавалеры Р. К. Халитов,  Советлар Берлеге Каһарманы  М. А. Чирков, Әфганстан сугышында катнашучылар турында күргәзмә оештырылган. «Кама Тамагы горурлыгы» дигән почмакта галимнәр Роальд Сәгъдиев, Фәйзрахман Йосыпов, язучылар Ибраһим Гази, Туфан Миңнуллин, Алексей Салмин, сынчы Бакый Урманче, җырчылар Флера Сөләйманова, Әлфия Галимова, композитор, баянчы Рәис Сафиуллин һ. б. турында материаллар куелган.

## Экскурсияләр
* Музей буенча гомуми экскурсия 
* Төбәктә Ватандашлар сугышы һәм Советлар хакимиятенең беренче еллары
* Археология залы буенча экскурсия
* Хәзерге заман залы буенча экскурсия

## Сылтамалар
*   Камско-Устьинский краеведческий музей. Музеи России
*   Камско-Устьинский краеведческий музей. tatfrontu.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Кама Тамагы районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Татар Сарсазы

**Татар Сарсазы** — топоним:
## Татарстан
* Татар Сарсазы — Менделеевск районы авылы.
* Татар Сарсазы — Чистай районы авылы.
## Моны да карагыз
* **[[Рус Сарсазы]]**

Төркем:Топонимнар
Урыс Сарсазы

**Рус Сарсазы**— топоним:
## Татарстан
* Рус Сарсазы — Менделеевск районы авылы.
* Рус Сарсазы — Чистай районы авылы.
## Моны да карагыз
* **[[Татар Сарсазы]]**

Төркем:Топонимнар
Суык-Чишмә

**Суык-Чишмә**, Суык Чишмә — топоним.
## Татарстан
* Суык Чишмә — Зәй районы авылы.
* Суык-Чишмә — Бөгелмә районы авылы.

## Башкортстан
* Суык Чишмә — Кырмыскалы районы авылы.

## Моны да карагыз
* **[[Салкын Чишмә]]** 
* Сарт-Чишмә

Төркем:Топонимнар
Салкын Чишмә

**Салкын Чишмә** — топоним, гидроним.
## Топоним
#### Татарстан
* Салкын Чишмә — Алабуга районы авылы.
* Салкын Чишмә — Әлмәт районы авылы.
* **[[Салкын Чишмә (Зәй районы)|Салкын Чишмә]]** — Зәй районы авыллары:
** Салкын Чишмә — Бохарай авыл җирлегендә юкка чыккан авыл.
** Салкын Чишмә — Төги авыл җирлегендә юкка чыгу стадиясендәге авыл.
* Салкын Чишмә — Кукмара районы авылы.
* Салкын Чишмә — Минзәлә районы авылы.
* Салкын Чишмә — Питрәч районы авылы.
* Салкын Чишмә — Ютазы районы авылы.

#### Башкортстан
* Салкын Чишмә — Туймазы районы авылы.

#### Киров өлкәсе
* Салкын Чишмә — Малмыж районы авылы.

## Гидроним
* Салкын Чишмә — елга, Нөгеш кушылдыгы.
* Салкын Чишмә — Чарыш кушылдыгы.

## Моны да карагыз
* **[[Суык-Чишмә]]**
* Акчишмә
* Зәй-Чишмә
* Тәмле Чишмә
* Улаклы-Чишмә
## Шулай ук карагыз
* **[[Холодный Ключ]]**

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Туфан Миңнуллин музее (Кама Тамагы)

**Туфан Миңнуллин музее** () — Татарстанның Кама Тамагы районы үзәге Кама Тамагы шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Кама Тамагы туган якны өйрәнү музее филиалы. Күренекле татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе Туфан Миңнуллинның (*Туфан Габдулла улы Миңнуллин, [[1935 ел|1935]]—[[2012 ел|2012]]*) тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих
2012 елның 12 августында ачылган.

2015 елның 25 августында музей ишегалдында Туфан Миңнуллинга бюст ачыла. Авторы — сынчы Винера Абдуллина.
 

## Бина
Музей Кама Тамагы туган якны өйрәнү музее янәшәсендә (*Карл Маркс урамы, 105*), Туфан Миңнуллин үзе буялмаган нарат бүрәнәләрдән салдырган бер катлы мансардалы йортта урнашкан. Әлеге йорт төзелә башлагач, язучы бирегә кайтып иҗат итәргә хыялланган.

## Экспонатлар
Мәйданы — 124, 3 кв. м. Экспонатлар беренче катта һәм чормада (*мансардада*) урнашкан. Музей-йортта язучының рухы, тынгысыз күңеле чагылыш тапкан. Биредәге экспонатларның кайберләрен Туфан Миңнуллин үзе китергән булган. Кайберләрен, язучының вафатыннан соң, кызы Әлфия Миңнуллина-Юнысова бүләк иткән. Күп санлы китаплары, фотосурәтләр, киемнәр, өстәл-ятагы һ. б. шәхси әйберләреннән төзелгән экспозиция язучы образын ача. Музей ишегалдында куелган бюст — замандашларының аңа булган олы хөрмәте, мәхәббәте билгесе.

## Сылтамалар
*   МБУ «Районный краеведческий музей» Камско-Устьинского муниципального района Республики Татарстан. tatfrontu.ru
*  Карточка учреждения 
* *Ленар Закиров*.  К Туфану Миннуллину — в Мереткозино.  «Татарстан», 13.09.2016

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Кама Тамагы районы музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Мемориаль музейлар
Төркем:Туфан Миңнуллин
Advanced Library Format

**Advanced Library Format** (ALF), шулай ук **IEEE 1603** яки **IEC 62265** буларак мәгълүм, ул Электрика һәм Электроника Инженерлары Институты һәм Халыкара Электротехника Комиссиясе стандарты, ул интеграль микросхемаларның ASIC конструкцияләү кушымталарында кулланылган бирелгән мәгълүматлар спецификация телен тасвирлый.  ALF китапханә элементларының тотышын, процессларның вакытын, куәтен һәм кирәкмәгән тавышын, кайнар электронын, антенна эффектларын, физик абстракциясен һәм физика коралланышын модельли ала.

## Искәрмәләр
* "IEEE Approves Advanced Library Format Standard for Integrated Circuit Design" (Press release). The Institute of Electrical and Electronics Engineers Standards Association. 15 October 2003. Retrieved 13 June 2007.
* Roethig, Wolfgang (13 January 2003). "Advanced library format "attacks" advanced design issues". EE Times. Retrieved 13 June 2007.
1603-2003 – IEEE Standard for an Advanced Library Format (ALF) Describing Integrated Circuit (IC) Technology, Cells, and Blocks. 2004. doi:10.1109/IEEESTD.2004.94429. ISBN 0-7381-3833-9.
IEC 62265:2005 IEC 62265-2005 First edition 2005-07 IEEE Std 1603 – IEC/IEEE Standard for Advanced Library Format (ALF) describing integrated circuit (IC) technology, cells, and blocks (Adoption of IEEE Std 1603-2003). 2005. doi:10.1109/IEEESTD.2005.339571. ISBN 2-8318-8046-7.

## Тышкы сылтамалар
*Version 2.0 reference manual (PDF) 
*IEEE standard 1603 

Төркем:Стандартлар
General Microelectronics

**General Microelectronics** (GMe) 1960-ынчы елларда Америка ярымүткәргечләр ширкәте булган.

Өйрәнү һәм инженериянең мөдире Фрэнк Ванласс булып, GMe металл-оксид-ярымүткәргеч интеграль микросхемаларын конструкцияләгән, эшләгән һәм саткан беренче ширкәт булган.

Беренче металл-оксид ярымүткәргеч чиплар NASA иярченнәре өчен аз интеграцияле чиплар булган.

1964 елда, Wanlass ул конструкцияләгән бер чипта 16-битлы күчеш регистрын күрсәткән, аның бер чипта (шул вакыт өчен) ышанып булмаслык 120 транзисторы булган.

GMe 1964 ел старт-апы булган, ул 1966 елда Philco-Ford-ка сатылган булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Электроника җитештерүчеләр
Төркем:АКШ ширкәтләре
Philips Go Gear

**Philips GoGear** ул Philips ширкәтеннән кечкенә flash хәтере һәм каты дискка нигезләнгән шәхси электроника җайланмалары сериясе. Сызыкка цифрлы камералар, цифрлы аудио плейерлар һәм аудио яздыргычлар керә. GoGear әйберләренең зурлыгы өчен шулай аталган, чөнки алар бөтенесе дә шактый кечкенә һәм портатив. Сериядә цифрлы плейерлар беренче чиратта Apple-ның iPod-ына каршы ярышыр өчен ясалган булган.

## Җайланма синхронизациясе

Philips ShoqBox кебек үк, GoGear HDD0*xx* аудио плейерлары сериясе USB массакүләм саклау җайланмалары сыйныфы булып торалар һәм шулай итеп күп системаларда драйверсыз файл тапшыруны тәэмин итәләр; шулай да шул ысул белән тапшырылган файллар уйнатылыр өчен мөрәҗәгать итәргә мөмкин түгел, чөнки алар шулай ук SQLite бирелгән мәгълүматлар базасына өстәлергә тиеш. Бу плейерга кертелгән Musicmatch Jukebox-ның модификацияләнгән юрамасы белән автоматик рәвештә эшләнә, әмма бу бирелгән мәгълүматлар базасын яңарту өчен альтернатив программа тәэминаты эшләнгән булган. GOLB һәм openGoGear GNU/Linux өчен шундый ике утилита булып торалар.

Башлангыч GoGear сериясе (SA32xx) видео файлларны тапшыру өчен ArcSoft Media Converter-ын таләп итә, шулай да аудио файллар драйверсыз USB аша тапшырылырга мөмкин.

Шулай да GoGear ViBE бернинди тышкы җайланма синхронизациясен таләп итми: махсус җайланма кирәк түгел, һәм аңа музыка файллар өстәү файлларны USB массакүләм саклау җайланмасында дөрес директориягә кую кебек җиңел.

Яңарак GoGear җайланмалар, мәсьәлән GoGear Aria һәм GoGear RaGa синхронизация өчен Media Transfer Protocol-ны һәм шулай ук USB массакүләм саклау сыйныфын кулланалар.

## Альтернатив фирма җайланмалары

Open source фирма җайланмалары проекты Rockbox GoGear SA9200 series өчен башлангыч тәэминат өстәгән, һәм HDD16x0 һәм HDD63x0 серияләрендә яхшы эшли.

## Шулай ук карарга мөмкин

* Philips ShoqBox

## Тышкы сылтамалар
* Philips SA32xx-specific GoGear website
* GoGear on Linux Boxes
* openGoGear 

Төркем:Philips
Төркем:Сәүдә маркалары
Silicon Integration Initiative

**Silicon Integration Initiative** (Si2) ул чиплар конструкцияләнүен һәм җитештерелүенең ысулын игътибар үзәгендә тоткан табышсыз ярымүткәргечләр, системалар, автоматик электроника конструкцияләве һәм җитештерү ширкәтләре консорциумы. Si2 1988 елда **CAD Framework Initiative**, Inc. буларак нигезләнгән булган, кыскартылмасы **CFI**. 1997 елда 34-енче Design Automation Conference (DAC) киңәшмәсендә исем Si2-га үзгәртелгән булган.

## Тышкы сылтамалар
*Si2 рәсми сайты

Төркем:Электроника җитештерүчеләр
Векторлы вольтметр

**Вектор вольтметры** ул ике-каналлы югары ешлык дискрет вольтметры, ул бер үк ешлыктагы ике керү сигналларның фазасын һәм шулай ук көчәнешен үлчи.

## Искәрмәләр

Төркем:Электр үлчәү җайланмалары
Кизләү (мәгънәләр)

**Кизләү** — күп мәгънәле сүз. **Кизләү** — «чишмә», «инеш», иске татар телендә «*кизләү*» — «*яшерү*» фигыленнән.
## Топоним
#### Татарстан
* Кизләү — Норлат районы авылы.
* Кизләү — Казан шәһәренең тарихи бистәсе (Кәҗә бистәсе). 
#### Кырым
* Кизләү — шәһәр.

## Искәрмәләр


Төркем:Топонимнар
Сәрдә (мәгънәләр)

**Сәрдә** — күп мәгънәле сүз. **Сәрдә** — фарсы теленнән кергән, күнчеләр теленнән таралган атама, «*алтын-сары буяу, шундый буяу бирә торган үсемлек*» ← тамыры: *[[фарсы теле|фарсы]]* «зӓрд» («*алтын*»).
## Топоним
* Сәрдә — Саба районы авылы.
## Гидроним
* Сәрдә — Шушма кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Керәшен Сәрдәсе — Питрәч районы авылы.
* Сәрдәбаш — Арча районы авылы.
* Урта Сәрдә — Арча районы авылы.
* Югары Сәрдә — Әтнә районы авылы.
* Яңа Сәрдә — Арча районы авылы.

## Искәрмәләр


Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Тарлау (мәгънәләр)

**Тарлау** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Тарлау — Алабуга районы авылы. 
* Тарлау — Кукмара районы авылы.
* Тарлау — Ютазы районы авылы.

## Гидроним
* Тарлау — Җаек кушылдыгы.

## Моны да карагыз
* Димитарлау, Дөмәй Тарлавы — Сарман районы авылы.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Таулар (мәгънәләр)

**Таулар** — күп мәгънәле сүз.  Таулар — тигезлек өстеннән биеклеге белән аерылып торучы калку урын.
## Топоним
#### Татарстан
* Таулар — Балык Бистәсе районы авылы.
* Таулар — Тукай районы авылы.
#### Башкортстан
* Таулар — Бүздәк районы авылы.
## Моны да карагыз
* **[[Яңа Таулар (мәгънәләр)|Яңа Таулар]]**
** Яңа Таулар — Бүздәк районы авылы.
** Яңа Таулар — Шаран районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Наил Алан

**Наил Хисамиев** - татар журналисты. 1963 елның  5 июньдә  Татарстанның Саба районы (хәзер Теләче районындагы) Алан авылында туа.  1980 елда авыл урта мәктәбен тәмамлый. 1986 елда Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлеген тәмамлый. Университет бетергәч Себергә татар теле укытучысы буларак эшкә китә.  1980 еллар азагында аның ярдәме белән Төмәннең өлкә радиосында "Дусларга сукмак" исемле беренче татар  радиотапшырулары чыга башлый. 2011 елдан Азатлык радиосының Прага редакциясендә эшләде. 2018 елның 11 июнендә Африкадагы Кабо-Верде илендә сәяхәт иткәндә  вафат. Җәсадын алып кайтып туган авылы зиратында җирләнде . Яраткан темасы булып сәнгать буенча мәкаләләр язу иде.

## Сылтамалар
* Азатлык радиосының күренекле журналисты Наил Алан вафат 12 июнь 2018. Азатлык радиосы
* Наил Алан ни өчен өйләнмичә песиләр белән яшәвен һәм Казанга булган үпкәсен сөйли. Римма Бикмөхәммәтова,  Ирек мәйданы, № | 06.06.2013
## Искәрмәләр

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
DO-214

**DO-214** өслектә монтаж диодлары өчен ярымүткәргечләр корпуслар төркемен спецификацияли торган стандарт.

## Карап чыгу
Стандартка күп корпус юрамалары керә:  
* шулай ук SMB буларак мәгълүм DO-214AA, үлчәмнәре уртача.
* шулай ук SMС буларак мәгълүм DO-214AB, үлчәмнәре иң зурысы.
* шулай ук SMA буларак мәгълүм DO-214AC, үлчәмнәре иң кечкенә.
* шулай ук GF1 буларак мәгълүм DO-214BA.

## Искәрмәләр

Төркем:Ярымүткәргечләр
Сумика Бойрачасья

**Сумика Бойрачасья** ул Непалда Лалитпурда элекке Кумари булган Непал хатын-кызы. Бойрачасья белем алган беренче Кумари. Аның Кумари буларак хөкеме унбер яше тулганчы дәвам иткән. Ул магистр дәрәҗәсенә ия булмакчы һәм коммуникацияләр оешмасы өчен эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Nanoroute

**NanoRoute** ул Cadence-ның *Encounter*-ның эченә корылган интеграль микросхемалар трассировкасы коралы. Моңа охшаш программа тәэминаты арасында: Synopsys IC Compiler'ның ZRoute, һәм Magma Design Automation'ның Talus Router.

## Искәрмәләр
*Cadence confirms acquisition of Plato from EE Times

## Тышкы сылтамалар
*Cadence - NanoRoute

Төркем:Электрон схемалар
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Билгеле тәртипсез чолгау

**Билгеле тәртипсез чолгау** яки **өем чолгавы** ул бабинага очраклы рәвештә тимер чыбык чолгау. Бу төр чолгауда тимер чыбык араларында изоляция белән катлам-катлам чолганмый. Фактик рәвештә ул тулаем һәм чолганышлар санына ирешелгәнче очраклы итеп чолгана. Тышта бердәнбер изоляция булып тимер чыбыкта изоляция һәм бобинада изоляция булып тора. Билгеле тәртипсез чолганышын куллана торган җайланмаларга кечкенә электр моторлар һәм кайбер кечкенә электр моторлар һәм кайбер төр дроссель кәтүкләре керә. 

## Тышкы сылтамалар
* Article explaining the theory of inductance (mentions jumble winding)
* Glossary of Magnetics Manufacturing terms
Максатлы радио нурландыргыч

**Максатлы радио нурландыргыч** ул максатлы рәвештә радио дулкыннарын барлыкка китерү өчен эшләнгән теләсә-нинди җайланма.
Гараж капкасын ачучы җайланманы, чыбыксыз телефонны, кәрәзле телефонны, чыбыксыз видео тапшыргычны, чыбыксыз микрофонны, һәм башкаларны да кертеп барлык төр тапшыргычлар шул төркемгә карый.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ян нурландыру
* Максатлы булмаган нурландыргыч (incidental radiator)

Төркем:Радиоэлектроника
Roland JD-XA

**Roland JD-XA** ул 2015 елда чыгарылган гибрид аналог һәм цифрлы синтезатор, ул Roland'ның 1986 елдан бирле беренче аналог полифоник синтезаторы.  Уен коралының алгы панеле ялтыравыклы, аның Roland JD-800-ныкына охшаш ак һәм кара клавишалары бар.  The JD-XA-та 4 аналог тавыш барлыкка китергече һәм 64 тавыш цифрлы барлыкка китергече бар, алар интерактив яки бәйсез рәвештә кулланылырга мөмкин, шулай итеп музыканы барлыкка китерү өчен җайлаштырып була торган платформа булып тора.

## Искәрмәләр
OPTi 929

The **OPTi 929** 1990-ынчы еллар башында сатылган тавыш карталарына интеграцияләнгән тавыш чипы. Ул MPU-401 интерфейсы аша Sound Blaster һәм AdLib туры килүен һәм өлгеләргә нигезләнгән синтезны тәэмин иткән.  Өлгеләр тупланмасы ROM чипы нигезендә булган.

## Искәрмәләр
Spectre схема симуляторы

**Spectre** ул SPICE-сыйныфлы схема симуляторы. Ул нигез SPICE анализын һәм компонент модельләрен тәэмин итә. Ул шулай ук Verilog-A модельләр телен тәэмин итә. Spectre киңәйтелгән юрамаларында да сатыла, бу шулай ук радио ешлыгы симуляциясе (SpectreRF) һәм катнаш-сигнал симуляциясе (AMS Designer) өчен мөмкинчелек бирә.

Spectre хәзерге вакытта әйдәп баручы схема симуляторы булып тора, ул HSPICE һәм башкалар белән ярыша.

Spectre Cadence Design Systems-та Ken Kundert һәм Jacob White тарафыннан ясалган булган.
Small Outline Diode

**Small Outline Diode** (**SOD**) ул өслектә монтаж технологиясе диодлары өчен ярымүткәргеч корпуслар төркеме дизайны. Стандартка төрле юрамалар керә, мәсьәлән, SOD-123, SOD-323, SOD-523 һәм SOD-923. SOD-123 ул иң зурысы, ә SOD-923 иң кечкенәсе.

## Искәрмәләр
Даими агым диоды

**Даими агым диоды** җайланма өчен электр агымын чикләнгән дәрәҗәгә чикли торган электрон җайланма. Ул **агымны чикләүче диод** (**CLD**), **агымны көйли торган диод** (**CRD**) буларак мәгълүм.

Бу диодлар n-каналы JFET-тан торалар, биредә капка чыганакка кыска ялганган, ул ике терминаллы агым чикләгече яки агым чыганагы буларак функцияли (көчәнеш-чикләүче Зенер диодына аналогик). Алар үзләре аша агымга билгеле дәрәҗәгә кадәр үсәргә рөхсәт итә, һәм шуннан соң билгеле дәрәҗәдә тигезләшә. Зенер диодларыннан аермалы буларак, бу диодлар агымны даими итеп тоталар, ә көчәнешне даими итеп түгел. Билгеләп узарга кирәк тискәре көчәнеш *V*GS кирәк, мәсьәлән, n-типлы JFET 2N5457 транзисторында кебек.

## Тышкы сылтамалар
* IEEE 315 symbol for current-regulating diode
* 
;Diode
* [CLD diode datasheet](http://www.mccsemi.com/up_pdf/CLD20B(DO-214AA).pdf) , MCC
* CRD diode datasheet , Semitec
* J500 diode datasheet , Linear Systems / Siliconix / Vishay
* 1N5283 to 1N5314 diode datasheet, Central Semiconductor
;JFET
* 2N5457/8/9 & MMBF5457/8/9 JFET datasheet, ON Semiconductor (Former Fairchild)

Төркем:Ярымүткәргеч диодлар
SINADR

**Сигналга - кирәкмәгән тавыш һәм сигнал бозылу нисбәте** Signal-to-noise and distortion ratio (**SINADR**) сигнал сафлыгының үлчәү зурлыгы булып тора. SINADR типик рәвештә бирелгән мәгълүматлар конвертер спецификацияләрендә кулланыла. SINADR түбәндәгечә билгеләнә:
:
\mathrm{SINADR} = \frac{P_\mathrm{signal}}{P_\mathrm{quantizationError} + P_\mathrm{randomNoise} + P_\mathrm{distortion}}

биредә P сигналның уртача егәрлеге, quantization error - дискретизация хатасы, random noise - очраклы кирәкмәгән тавыш һәм distortion - сигнал бозылу компонентлары. SINADR гадәттә dB-ларда (децибелларда) үлчәнә. SINADR аналог-цифрлы конвертер һәм цифрлы-аналог конвертер өчен стандарт үлчәү чарасы булып тора.

SINADR (децибелларда) Эффектив битлар санына (ENOB) түбәндәге тигезләмә буенча бәйле:
:
\mathrm{SINADR} = ENOB\cdot 6.02 + 1.76


## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
*Сигналның кирәкмәгән тавышка нисбәте
Синхрон бер-бер артлы порт

**Синхрон Бер-Бер Артлы Порт** (SSP) ул Бер-бер артлы периферия интерфейсын (SPI), 4-чыбыклы Синхрон Бер-Бер Артлы Интерфейсын (SSI), һәм Microwire бер-бер артлы шиналарын тәэмин итүче контроллер. SSP үзенең тоташтырылган шинасы аша элемтә өчен master-slave парадигмасын җигә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Serial Peripheral Interface Bus
Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары (Шода)

**Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары** () — Татарстанның Балтач районы Шода авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Чепья «Халыклар дуслыгы» музее филиалы. Күренекле татар драматургы Мирхәйдәр Фәйзинең (*Мирхәйдәр Мостафа улы Фәйзуллин, [[1891 ел|1891]]—[[1928 ел|1928]]*) тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих
Музей 1991 елда  ачыла.

## Бина
Музей урнашкан бина — Мирхәйдәр Фәйзи еш кунакта булган өй — туганы Сәетгәрәй хәзрәт Фәйзуллин (*[[1875 ел|1875]]-[[1927 ел|1927]]*) йорты. Утар үз эченә Сәетгәрәй Фәйзуллин йортын, ул имам булып торган мәчетне һәм хуҗалык биналарын ала. 
Утар составына кергән барлык биналар да — ХХ гасыр башында төзелгән һәм төбәк әһәмиятенә ия архитектура һәйкәлләре.

## Экспонатлар
Күргәзмәләрдә Мирхәйдәр Фәйзи исән чакта басылган әсәрләре, көндәлекләре, кулъязмалары, афишалар, фотосурәтләр, ХХ гасыр башында татар халкы кулланган йорт кирәк яраклары һ. б. урын алган. Мирхәйдәр Фәйзи яшәгән чорма (*мансарда*) интерьеры торгызылган.

#### Экспозицияләр
* Мирхәйдәр Фәйзинең тормышы
* Мирхәйдәр Фәйзинең иҗаты
* Иҗат бүлмәсе
* Сәетгәрәй хәзрәт бүлмәсе
* Мулла кабинеты
* ХХ гасыр башы торак бүлмәсе интерьеры 
* Театр залы

Музей ике мемориаль юнәлештән тора: беренчесе — күренекле татар драматургы турында сөйли, икенчесе — татар авылы өчен әһәмияткә ия булган дин әһеле — мулла йорты тасвирлана.

## Сылтамалар
*  Музей–усадьба Мирхайдара Файзи. Музеи России
*  Музей–усадьба Мирхайдара Файзи.  Балтач районы сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Балтач районы музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Мемориаль музейлар
Төркем:Мирхәйдәр Фәйзи
Эретеп ябыштыру карандашы

**Эретеп ябыштыру карандашы** (Инглиз телендә: **wiring pencil** (шулай ук **road runner** һәм **verowire** атамалары астында сатыла)) ул электр тоташтыруларны ясау өчен эш коралы.

Махсус изоляцияләүче лак белән бакыр чыбык кәтүге  эш коралының очына монтажлана. Чыбык эретеп ябыштыру карандашы үзәгендә нечкә көпшә аша ага һәм эретеп ябыштыру карандашы басма схемасындагы тиз һәм тыгыз тоташтыру өчен кулланылырга мөмкин. Шуннан соң тоташтыру урыннары эретеп ябыштырыла; эретелгән припойның эссесе лакны яндыра һәм тоташтыруны тәмамлый.

Агулы газлар булуга күрә бу процессны башкарганда яхшы җилләтелгән урын һәм/яки төтенне читкә чыгару кирәк. Кайвакыт, күп чыбыклар булганда, чыбыклар өчен эшләр өчен пластик тарак-сыман структуралар кулланыла.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
*Wire wrap
*Solderable enamel wire
*http://www.instructables.com/id/Mechanical-Prototyping-Pencil/

Төркем:Эретеп ябыштыру
Westinghouse H840CK15

**Westinghouse H840CK15** ул Америка Кушма Штатларында сатуга чыккан иртә тулаем электрон төсле кулланучы телевизор булган. Аны чыгара башлаганнан соң алты айдан соң туктатканнар, чөнки 1954 елда июль һәм декабрьдә зуррак һәм арзанрак 19 һәм 21 дюймлы төсле телевизорлар чыккан булган, мәсьәлән, Motorola һәм RCA. Телевизорда 15GP22 катод нур трубкасы кулланылган булган.

## References

Төркем:Телевизион алгычлар
Ташкичү

**Ташкичү** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
#### Татарстан
* Ташкичү — Арча районы авылы.
* Ташкичү — Буа районы Бик-Үти авыл җирлеге авылы.
* Ташкичү — Буа районы Тимбай авыл җирлеге авылы.
* Ташкичү — Тукай районы авылы.
* Ташкичү — Ютазы районы авылы.
#### Башкортстан
* Ташкичү — Әлшәй районы авылы.
* Ташкичү — Илеш районы авылы.
* Ташкичү — Туймазы районы авылы.
## Гидроним
* Ташкичү — Бузат кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Ташкичү мәдрәсәсе
* Ташкичү мәчете 

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
RF resistance architecture

**RF resistance architecture** ул микрофоннарда тыштан радио ешлыгы интерференциясеннән сиземле схемаларны яклау өчен эшләнгән хасият.  Бу атама Солон Оһайода Astatic Corporation ширкәтенең сәүдә маркасы булып тора. Бу хасият белән продукцияне сертификацияләү өчен Европа Берлеге спецификацияләре ясалган булган.
Ташлыяр (мәгънәләр)

**Ташлыяр** — күп мәгънәле сүз, топоним.
## Татарстан
* Ташлыяр — Актаныш районы (*юкка чыккан*) авылы.
* Ташлыяр — Мөслим районы авылы.
* Ташлыяр — Саба районы (*юкка чыккан?*) авылы.
## Моны да карагыз
* Яңа Ташлыяр — Азнакай районы (*юкка чыккан*) авылы.
## Шулай ук карагыз
* Тышлыяр — Мамадыш районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Чепья «Халыклар дуслыгы» музее

**«Халыклар дуслыгы» туган як тарихы музее** () — Татарстанның Балтач районы Чепья авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Төбәк тарихы һәм милләтләр мәдәнияте үсеше белән таныштыра.

## Филиалы
* Мирхәйдәр Фәйзи музей-утары (Шода)

## Тарих
1965 елның 1 маенда нигез салына. 1967 елның 24 маенда «мәктәп музее» булып ачыла. 1977 елдан — «халык музее». Музейга нигез салучы — тарих укытучысы, Чепья мәктәбе директоры Гарифҗан Гали улы Галиев (1927―2023), ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1987 ел|1987]]*). 1982 елдан — «Халыклар дуслыгы» туган як тарихы музее». 1989 елга хәтле җәмәгать башлангычында эшли, 1989 елның маеннан — ТР милли музее филиалы. 2006 елның декабреннән — муниципаль мәдәният оешмасы.

## Бина
ТАССР мәгариф министры (1958-1976) Мирза Мәхмүтов башлангычы белән 1979—1981 елларда авыл үзәгендә музей өчен махсус ике катлы бина төзелгән.

## Экспонатлар
Мәйданы — 441 кв. м. 9 экспозиция-күргәзмә залы бар. Музей фондларында 20 меңнән артык экспонат, шул исәптән, палеонтология, археология  һәм табигый фонд саклана. Экспозициядә мамонт казык теше (*[[Шушма]] ярында табылган, озынлыгы — 2 м, авырлыгы — 137 кг*), ук очлары, борынгы кешеләрнең сөңгеләре, таш чүкеч һәм балталар урын алган. Экспонатлар арасында — Емельян Пугачев җитәкчелегендәге крестьяннар күтәрелеше (*[[XVIII гасыр]]*) вакытындагы авыр тимер кистән. Экспозициядә XIX гасыр Тула самоварлары, 1820 елда Согуд Гарәбстаныннан кайткан, сары тимердән ясалган комган, XIX гасыр Швейцария сәгате һ. б. бар. «Сәүдәгәр Мортаза Мулюковның сату лавкасы» интерьеры XIX гасыр ахыры — ХХ гасыр башын искә төшерә.

Төбәк аркылы үткән Себер тракты белән бәйле бүлектә кул богавы, XIX гасыр богавы, 1905—1907 еллар грузин сәяси сөргеннәренең торак күренеше бар. Ватандашлар һәм Бөек Ватан сугышлары турында, Балтач районында туган  Советлар Берлеге Каһарманнары
турында мәгълүмат тупланган. Этнография комплексы татарлар, руслар, удмуртлар, марилар һ. б. халыкларның мәдәниятен һәм яшәешен яктырта. Корал тупланмасы районда төрле елларда табылган XVIII—ХХ гасыр корал үрнәкләре белән таныштыра. Дөньяның 38 телендә язылган 13 томлык бәяләмә китабы бар.

## Экскурсияләр
* Төбәктә археологик казу эшләре
* Төбәк Беренче рус инкыйлабы елларында
* Төбәк Бөек Ватан сугышы елларында
* Төбәк табигате һәм хайваннар дөньясы
* Төбәкнең XIX-XXI гасырлар тарихы
* Төбәктә авыл хуҗалыгы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Чепья авылы «Халыклар дуслыгы» музее. Казан: «Заман», 2003.
# Халыклар дуслыгы музее. Казан: «Отечество», 2015.

## Сылтамалар
*     Краеведческий музей «Дружба народов». Музеи России
*  Краеведческий музей «Дружба народов». tatfrontu.ru
*  Краеведческий музей «Дружба народов».  Балтач районы сайты

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Балтач районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Ташъелга (мәгънәләр)

**Ташъелга**, Ташелга, Таш-Елга — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
#### Татарстан
* Таш-Елга ― Зәй районында юкка чыккан авыл.
* Таш-Елга — Мөслим районы авылы.

#### Башкортстан
* Ташъелга — Чакмагыш районы авылы.
* Ташъелга — Яңавыл районы авылы.
* Ташъелга — Дүртөйле районы авылы.

## Гидроним
* Ташъелга — Бәрле кушылдыгы.
* Ташъелга — Зөя кушылдыгы. 
* Ташелга — Мрассу кушылдыгы. 

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Кижтали Махадэв Гыйбадәтханәсе

**Кижтали Махадэва Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда Керала штатында, Тхриссур районының Кодунгаллоорында урнашкан Шива Ходаена багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Кижтали Махадэва Гыйбадәтханәсе Чера Патшалыгында әһәмиятле гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора. Фольклор буенча, олы фикер иясе Парашурама Шиваның потын куйган булган. Гыйбадәтханә Кералада 108 Шива Гыйбадәтханәләренең өлеше булып тора.
Гыйбадәтханә 108 Шива гыйбадәтханәләрендә искә алынган дүрт тһали гыйбадәтханәләренең берсе булып тора (1. Тали гыйбадәтханәсе, Кожиккоде, 2. Кадутһрутһи Махадэва Гыйбадәтханәсе, Коттаям, 3. Кижтали Махадэва Гыйбадәтханәсе, 4. Тһаликотта Махадэва Гыйбадәтханәсе, Коттаям). Гыйбадәтханә шулай ук Китһоли Гыйбадәтханәсе буларак мәгълүм.

## Тарихы
Борынгы Керала һәм аның хөкүмәт структуралары Тһалилар буларак мәгълүм билгеле гыйбадәтханәләрдә булган. Киһи Тһали, Араттали, Мелтали, Недиятһали һәм Чингпурутһу Тһали Борынгы Чера Патшалыгының биш Тһали гыйбадәтханәләре булып тора. Бу гыйбадәтханәләр борынгы Кераланың 108 Шива гыйбадәтханәләре өлеше булып тора. Мелтһали Гыйбадәтханәсе әлегә мәгълүм түгел (яки Аратһали елгасында)? һәм ышану буенча Тһируванчиккулам янында Коттаритхиның гыйбадәтханәләре булып тора.

## Фестиваль һәм көн саен пуджа
Биредә регуляр рәвештә өч пуджа бар. (Usha pooja, Noon pooja һәм Athazha pooja). Гыйбадәтханәнең Шиваратри фестивале гадәттә Малаялам Кумбһа аенда бәйрәм ителә (Февраль - Март).

## Гыйбадәтханә Структурасы
Кижтали Махадэва Гыйбадәтханәсе Керала штатында иң зур Шивалинга гыйбадәтханәсе булып тора. Ул Майсор Солтаны Типуның кампаниясе дәверендә җимерелгән берничә Һинд дине гыйбадәтханәләренең берсе булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Ярымүткәргеч диод

[thumb|right|200px|1-нче рәсем: Типик корпуслы диодлар, полярлыклары символда күрсәтелгәнчә . Нечкә турыпочмак [катодны күрсәтә. ]]

**Ярымүткәргеч [[диод]]** — ярымүткәргеч прибор, киң мәгънәдә — электрон прибор, ярымүткәргеч материалдан эшләнгән,
Хәзерге заман ярымүткәргеч диоды кремний кебек ярымүткәргеч кристаллыннан ясала, шул кристаллга башка матдәләр өстәлә. Бер якта тискәре корылган кисәкчәләре (электроннар) булган өлкә булдырыла, ул n-тип ярымүткәргеч дип атала, я икенче якта уңай корылма йөртүчеләре электрон тишекләре булган өлкә p-тип ярымүткәргеч дип атала. Диодның электродлары бу ике өлкәнең һәрберенә тоташтырылган. Бу өлкәләр арасындагы чик P-N узуы дип атала, монда диодның функциясе башкарыла. Кристалл электроннар тогын катод дип аталучы n-тип яктан анод дип аталучы p-тип якка үткәрә, ә кире юнәлештә үткәрми. Шулай да, “шартлы ток” анодтан катодка таба, ук күрсәткән юнәлештә ага (бу электроннар тогына каршы юнәлештә, чөнки электроннарның корылмасы тискәре).
Башка тип ярымүткәргеч диод, Шоттки диоды дип атала, ул металл һәм ярымүткәргеч контактыннан ясала.
## Шулай ук карагыз
* Актив турылайту
* Диод модельләре
* Узулы диод
* P-N узуы
* Кечкенә сигнал моделе
* Даими ток диоды
## Сылтамалар
#  1928 Nobel Prize Article on the diode "Термионик күренешләр һәм алар белән идарә итүче законнар", декабрь, 1929, Оуэн Ричардсон.
# Diode 
#  Сравнение выпрямительных свойств транзистора и диода
# Раздел 3. "Диоды". Лекция №8. Тема 3.2. Выпрямительные и детектирующие диоды 

Төркем:Радиотехника
Төркем:Ярымүткәргеч диодлар
Computing Machine Laboratory

Англиянең төньягында Манчестерның Виктория Университетында Санак Машиналары Лабораториясе **Computing Machine Laboratory** якынча 1946 елда, Икенче бөтендөнья сугышыннан соң бераз вакыт узгач, Макс Ньюман тарафыннан нигезләнгән булган.

Лаборатория 1946 елның җәендә хупланган Патша Җәмгыятенең гранты аша финансланган. Ул Фредерик Калланд Уильямс һәм Томас Килбурн дигән инженерларны яллаган, алар анда дөньяның беренче электрон саклана торган цифрлы санакны төзегәннәр, аның исеме Manchester Baby булган, ул Алан Тьюринг фикерләренә нигезләнгән булган. Аларның прототибы беренче программасын 1948 елның 21 июнендә эшләтеп караган.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбританиядә фән