Ватандашлар сугышы

Бер дәүләт эчендәге, сирәгрәк элек бердәм дәүләтнең өлеше булган ике милли дәүләткә бүленгән оешкан кеше төркемнәре арасында зур маштаблы сугышка **ватандашлар сугышы** диләр.

Тарафларның максаты, гадәттә, агымдагы хөкүмәтне үз сәясәтен үзгәртергә өтәрү, илдә яки аның аерым регионында хәкимиятне үз кулга алу, яки регионны бәйсез дәүләт дәрәҗәсенә чыгару.

Термин б.э.к. I гасыр Рим республикасындагы ватандашлар сугышларын ''(ингл.)'' билгеләү өчен кулланган латинча *[[:wikt:bellum civile|bellum civile]]*дан калька.

Ватандашлар сугышы билгеләре: сугышта катнашкан ике ягын да дәүләти хәрби-сәяси структура үзлекләре булуы, вәзгыятькә бәйлә вакыйгаларның дәүләтнең бар өлешләренә тәэсир итүе, сугышның озын вакыт дәвам итүе, халыкның барлык катламнарның катнашу.

Ватандашлар сугышлары күп санлы *кешеләрнең хәлак булуына* (ингл.) һәм зур күләмендә файдалы ресурсларның юк ителүенә китерә ала.

1900-1944 еллар арасында барлыкка килгән *ватандашлар сугышлары* уртача алганда 1,5 ел дәвам итсә, Икенче бөтендөнья сугышының бетүеннән соң барлыкка килгәннәренең озынлыгы 4 елдан озагракка үсте. 1945 елдан соң урын алган *ватандашлар сугышларында* 25 миллионнан артык кеше хәлак булды, тагын да күбрәкләре яшәгән җирләреннән *көчләп күченү*гә (ингл.) дүчар булды. Өстәмә буларак, ватандашлар сугышлары икътисади коллапска китерә; ,  һәм  ватандашлар сугышларга чумган алдыннан киләчәкләре өметле дип саналган илләрнең үрнәкләре булып торалар.

Бәрелешләр нәтиҗәсендә елга 1000 кеше хәлак булу критерие күзлегеннән караганда, 1816 белән 1997 еллар арасында 213 ватандашлар сугышы урын алды, алардан 1944-1997 арасындагылар саны — 104.

## Collier-Hoeffler моделендәге ватандашлар сугышы сәбәпләре

Ватандашлар сугышы сәбәпләренә тикшерүләр алып барган галимнәр бер-берсенә каршы булган — *ачкүзлелек яки канәгәтьсезлек* (ингл) теорияләренә тартылалар. Академик анализ ватандашлар сугышының кубарылуын фаразлауда җәмгыятьнең икътисади хәле һәм икътисади структурага бәйле факторлар кемлеккә бәйлеләргә әһәммиятлерәк булуын яклый.

21 нче гасыр башында Бөтендөнья банкы теркеме ватандашлар сугышларны җентекләп өйрәнгәннәр иде. Collier-Hoeffler моделе дип билгеле булган тикшеренү 1960-1999 еллар арасында төрле илләрдә ватандашлар сугышлары урын алган һәм ватандашлар сугышлары булмаган биш еллык интервалларны билгеләп, аларны регрессион анализ ярдәмендә төрле факторларның тәэсирен тикшергәннәр иде. Берәр 5 яшьлек интервал эчендә ватандашлар сугышы кубачагы ихтималына статистика күзлегеннән тәэсире сизелерлек булган факторлар арасына кергәннәре:

;Финанслауның булуы

;Баш күтәрү/күтәрмәүнең отышлылыгы

;Хәрби өстенлек

;Канәгәтьсезлек

;Халык саны

;Соңгы баш күтәрүеннән соң узган вакыт

## Башка сәбәпләр
Эволюцион психологы (ингл.) Сатоши Каназава (ингл.) төркемара низагларның әһәммиятлә сәбәпләрдән берсе — бала таба алырлык яшьтәге хатын кызларның чагыштырмача саны була алганын ассызыклады. Анын тикшеренүләре күрсәткәненчә, күпхатынлылык дәүләтара сугышлардан аермалы буларак, ватандашлар сугышларының ешлыгын үсүенә нык  тәэсир итә. Гледич төркеме уздырган тикшерүләре, күпхатынлылык таралган этник төркемнәр очрагында ватандашлар сугышларының ешлыгы югарырак булуын күрсәтмәсә, полигамия рәсмиләштерелгән милләтләр очракларында шундый бәйләнешнең күзәтелгәнен раслады. Алар бу феномен полигамияга караганда, мисогиния (:en:misogyny) белән яхшырак аңлатыла дип нәтиҗәгә килгәннәр. Ватандашлар сугышларының ешлыгы әзәю җәмгыятьтәге кыз-хатыннарының хокукларына ихтирам дәрәҗәсе үсүе белән аңлатылганың, боларның гарантияләре булган очракта, полигамияның рәсмиләштерелү-рәсмиләштерелмәве бернинди йогынты ясавамын ассызыкладылар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Инглиз ватандашлар сугышы
* Россия ватандашлар сугышы

## Чыганаклар

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Низаглар