open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әнкара Бөекшәһәр муниципалитеты

**Әнкара Бөекшәһәр муниципалитеты** ()— Әнкара иле чикләрендә муниципаль биремнәр учреждениесе. Бөекшәһәр муниципалитетлар арасында беренчеләрдән, Истанбул һәм Измир Бөекшәһәр муниципалитетлар белән берлектә, 1984 елда оеша.

## Моны да карагыз
* Әнкара

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия шәһәрләре
Төркем:Әнкара
Тәйфук Абдул

**Тәйфук Абдул**, Тәйфук Абдул улы Абдул, (,  (*[[1915]], [[Кырым]] — [[1945]], [[Алмания]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан, Дала фронты 57нче армия  58нче гвардия укчы дивизиясе 175нче гвардия укчы полкының 2нче укчы батальоны командиры, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1943]]*), гвардия майоры (*[[1945]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1915 елның 11 (24 декабрь) декабренда Таврия губернасы Ялта өязе (*хәзерге* Кырымның Алушта районы) Партенит (*[[1945]]-[[1962 ел]]ларда Фрунзенское*) авылында (*[[1965 ел]]дан бистә*) туган. Кырым татары. Әтисе — Абдул Эмирусеинов, әнисе — Айше Топчи. Гаиләдә алты бала (Тәйфук, аның энесе Мостафа Бөек Ватан сугышында һәлак була). Партенитта җидееллык мәктәпне, Ялтада педагогия техникумын (*[[1935]]*), 1939 елда М. В. Фрунзе исемендәге Кырым педагогия институтын (*[[1999 ел]]дан — В. И. Вернадский исемендәге Таврия милли университеты (ТМУ), [[2014 ел]]дан [[Кырым федераль университеты]] составында ([[РФ]]), ТМУ эшен [[Киев]]та дәвам итә ([[Украина]])*) тәмамлаган. 
1937 елдан Украина ССР Кырым өлкәсе Алушта районы Ускут (*Приветное*), Коры Үзән (*Солнечногорское*) мәктәпләрендә укыта, аннан соң мәктәп мөдире, Алушта районы мәгариф бүлегенең мәктәпләр буенча инспекторы булып эшли. Гаиләсе: 1943 елда өйләнешкән хатыны Мария Степан кызы Кочкина, гвардия медицина лейтенанты, әтисен бер дә күрмәгән улы Юрий.
1939 елдан хәрби хезмәттә. Орлов шәһәрендәге хәрби пехота укуханәсен (*[[1941]]*), «Выстрел» курсларын (*[[1942]]*) тәмамлаган.

## Бөек Ватан сугышында
1941 елның июненнән Көнбатыш, Дон, Дала, Көньяк-Көнбатыш фронтларда сугышта катнаша. 1941 елда Смоленск һәм Мәскәү янында ике тапкыр, 1942 елның декабрендә Сталинград янында өченче  тапкыр, 1943 елның октябрендә дүртенче тапкыр  каты яралана.
1941 елның ахырында Дала фронты 57нче армия  58нче гвардия укчы дивизиясе 175нче гвардия укчы полкының 2нче укчы батальоны командиры итеп билгеләнә.
1943 елның 26 сентябрендә гвардия капитаны Тәйфук Абдул җитәкчелегендә укчы батальон Днепрны кичә һәм Верхнеднепровск шәһәре янындагы плацдармны кулга төшерә. Дошманның хәрби көчләре һәм техникасы зур югалту кичерә.
1943 елның 20 декабрендә Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.
1945 елның 18 мартында Гротткау шәһәре янындагы Обер авылында разведка вакытында һәлак була. Львов шәһәренең Дан калкулыгында җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ның «Алтын йолдыз» медале
* Ленин ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Хәтер
* Симферопольдә урамга исеме бирелгән.
* 2014 Партенит бистәсендә һәйкәл куелган.

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского Союза. М., 1987.
# Звезды немеркнущей славы. Симферополь, 1984.

## Сылтамалар
* Абдул Тәйфукның сугышчан юлы
* Тейфу́к Абду́ль
*  Три освободителя. «''Крымская правда''», 28.10.2011

## Искәрмәләр


Төркем:Таврия милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Galatasaray futbol taqımı

**Galatasaray futbol taqımı** (törekçä *Galatasaray Spor Kulübü*) — İstanbul şähäreneñ Törkiä futbol klubı, "Galatasaray" sport cämğiätenä kerä.

Törkiä Superligasında çığış yasıy.

1905 yılda nigezlängän.

Öy stadionı — "Türk Telekom Arena", 55 147 keşe sıydıra, 2010 yılda tözelgän.

Törkiäneñ iñ mäşhür futbol klubı: 20 tapqır Törkiä çempionı, 15 tapqır Törkiä Kuboğı iäse, 13 tapqır Törkiä Superkuboğı iäse, UEFA Kuboğı häm UEFA Superkuboğı iäse.

2000 yılda Galatasaray Arsenal futbol taqımın finalda ciñep, Törkiä tarıxında UEFA Kuboğın yawlağan berençe klub bula.

2001 yılda "Dönyanıñ iñ yaxşı klubı" reytinğında berençe urında bula.

Klubnıñ tösläre - sarı-qızıl.

Xäzerge trenerı - **Yan Olde Rikerink**.

## Qazanışlar

* 24 tapqır Törkiä çempionı:  1961/62, 1962/63, 1968/69, 1970/71, 1971/72, 1972/73, 1986/87, 1987/88, 1992/93, 1993/94, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00, 2001/02, 2005/06, 2007/08, 2011/12, 2012/13, 2014/15, 2017/18, 2018/19, 2022/23, 2023/24 (**rekord**)
*Çempionnar Ligası: yarımfinal 1989
*UEFA Kuboğı iäse 1999-2000
*UEFA Superkuboğı iäse: 2000

## Sıltamalar
*  http://www.galatasaray.org/ Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Төркия футбол клублары
Төркем:Истанбул
Квебек гимны

**Gens du Pays** (тат. “Әй, ватандаш!”) – Канаданың француз телле Квебек провинциясендә популяр халык гимны. Милли бәйрәмнәрдә һәм башка чараларда провинциянең рәсми булмаган гимны рәвешендә кулланыла. Аның авторы – Канаданың танылган җырчысы, шагыйре һәм композиторы Жиль Виньо (фр. **Gilles Vigneault**, 1928 елда туган).

Моңардан тыш, **Terre française d'Amérique** (“Америкадагы француз җире”, икенче исеме – **Hymne au Québec**) һәм **Ô Quebec** (“Әй, Квебек!”, җирле диалекттагы язылышы – **Ô Kébèk**) исемле ватанпәрвәрлек җырлары да киң таралган.

Ләкин боларның берсе дә рәсми рәвештә кабул ителмәгән. Сораштырулар нәтиҗәсендә төбәкнең зыялылары "Әй, ватандаш" җырын "де-факто милли гимн" дип таныдылар.
Квебек провинциясенең Канададан тулы бәйсезлеге турындагы ике референдум да, төбәк халкының биштән дүрт өлеше француз телле булуына карамастан,  уңай нәтиҗә китермәде. Провинция болай да Канадада киң хокуклы мохтарият статусын биләп тора. Референдумнар  1980 һәм 1995 елларда үткәрелгән иде. 

## Сүзләре

## Шулай ук карагыз
https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B2%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Квебек мәдәнияте
Төркем:Канада
Мөхәммәт Юныс

**Мөхәммәт Юныс** () — Бангладеш банкиры, икътисад фәннәре докторы (*[[1971]]*), профессор, Бангладешта 70 миллион халыкның тормышын яхшыртырга ярдәм иткән. Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (*[[2006]]*) .

## Тәрҗемәи хәле
1940 елның 28 июнендә Британия Һиндстанының  Бенгалия өлешендәге (*хәзерге* Бангладешның) Читтагонг шәһәренә якын Батуа авылында зәркан гаиләсендә туган. Дакка университетының икътисад факультетын бакалавр (*[[1960]]*), магистр (*[[1961]]*) дәрәҗәсендә, Фулбрайт программасы лауреаты буларак, АКШта Вандербильт университетын тәмамлаган (*[[1971]]*). Икътисад фәннәре докторы (*[[1971]]*).
* 1962 елда Читтагонг көллиятендә икътисад укытучысы.
* 1969-1972 елларда Теннеси штаты университетында (*[[АКШ]]*) икътисад профессоры.
* 1972 елдан Читтагонг университетында (*[[Бангладеш]]*) икътисад фәненнән укыта.
* 1976 елдан университет янындагы үсеш проекты менеджеры.

## Микрокредитлар бирү

1976 елда бер бенгал авылына килә һәм анда халыкның бик мохтаҗлыкта яшәвен күрә. Сәбәбе: җирле  югары процент белән бик кыска срокка биргән кредитны халык кайтара алмый, чөнки җитештергән тауарларын базарда сатарга өлгермиләр. Нәтиҗәдә тауарларын юк кына бәягә шул ук кредиторларга бирергә туры килгән.
 
М. Юныс  авыл халкына үзе кредит (1 USDдан башлап бик аз суммаларда кечкенә процентлар белән һәм бернинди поручительләрсез һәм залогсыз) бирә башлый. Бер генә шарт куйган: кредит алучылар гаилә бизнесын ачарга яки аны киңәйтергә тиеш булганнар. Вакыт узу белән шул ачыклана: аның кредитларын кире кайтармый калу очраклары 3% тан кимрәк була. Кредит алучыларның гомуми җаваплылык системасын кертү акчаны кайтармау очракларын юкка чыгара. Шулай итеп, доктор М. Юныс микрокредитлау  төзи. Аның «авыл банкы» дип аталган Grameen Bankы 30 ел эчендә $10,2 млрд күләмендә микрокредит бирә.
* 1996 елда Бангладеш хөкүмәтенең икътисад һәм финанслар буенча киңәшчесе итеп билгеләнә.
* 1983-2011 Grameen Bankның (*штаб-фатиры Даккада*) идарәче директоры.
* 2006 елдан социаль бизнесны үстерү буенча халыкара Юныс Үзәге компаниясе рәисе.

## Гаиләсе
* I хатыны Вера Форостенко, Вандербильт университетында укыганда танышып өйләнешкәннәр (*[[1970]]*).
** *Кызлары* Моника (*[[1979]]*), опера җырчысы (*сопрано*) (АКШ)
* II хатыны Афрози Юныс, *физик*.
** *Кызлары* Динә (*1986*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2006  Тынычлык өчен Нобель премиясе — «*Социаль һәм икътисади үсеш нигезләрен төзү буенча тырышлыклар өчен*».  
* Король Габдел-Газиз ордены
* Италия Республикасы каршындагы хезмәтләре өчен ордены Зур хачы кавалеры

## Әдәбият
# За микрокредиты — Нобелевская премия. «*Российская газета*», 19.05.2016.

## Сылтамалар
*   Рәсми сайт

## Моны да карагыз
*   М.  Юныс белән интервью. «''Ведомости''», № 3195, 25.09.2012

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Вандербильт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Шәхесләр:Бангладеш
Юныс (мәгънәләр)

**Юныс** — гарәп теленнән кергән исем ().
## <small>Юныс, псевдоним</small>
* Әхмәт Юныс (1916-1976), шагыйрь.
* Миргазыян Юныс (1927-2014), татар язучысы.
* Вахит Юныс (1930-2010), илче. Миргазиян Юнысның энесе.
* Мөхәммәт Юныс, банкир, икътисадчы (Бангладеш).
* Рамил Юныс, мөселман рухание.
## <small>[[Юныс (топоним)|Юныс]], торак пункт</small>
* Юныс — Питрәч районындагы авыл.
* Юныс — БР Салават районындагы авыл.
* Юныс — БР Кыйгы районындагы авыл.
* Юныс — БР Мәчетле районындагы авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Юныс мәчете
* Юныс сүрәсе
* Юнысов

Төркем:Топонимнар
Аджика

**Аджика** — абхазларның паста рәвешендәге ачы тәмләткече. Аның составына кызыл борыч, тоз, сарымсак, кырку тәмле үләннәр (яшел һәм кипкән), уцхо-сунели керә. Аны икенче төрле *[[:ru:пажитник|пажитник]]* дип тә йөртәләр.

Гадәттә, аджика кызыл төстә була. Әмма пешмәгән (*өлгермәгән*) борычтан яшел төстәге тәмләткеч тә әзерләргә мөмкин. Томат традицион аджика составына керми, әмма күпмедер вакыттан соң, төрле яшелчә измәләре һәм томат кушылган вариантлары да барлыкка килә. Бүген кибетләрдә «аджика» дип тәкъдим ителгән ачы соусларның күбесендә помидор бар.

## Тарихы
Абхазларда килеп чыккан «аджика» сүзе тоз дигәнне аңлата. Ачеи-џьыка — икмәк-тоз белән сәламләү. Бер версия буенча, яз көне абхаз чабаннар тауга сарыклар көтәргә киткәндә, көтү хуҗалары чабаннарга тоз биргән. Тоз хайваннарда сусау барлыкка китергән һәм алар күбрәк ашый, эчә башлаган. Бу исә, малларның авырлыгы артуына да булышлык иткән. Тоз кыйммәтле тауар булган. Шуңа күрә дә, чабаннар урламасын өчен, аңа борыч кушканнар. Тик чабаннар аны тәмләткеч буларак, бик яхшы файдаланган һәм кайбер чакларда аңа кинза, хмели-сунели, сарымсак кебек иң ачы тәмләткечләр кушкан. Мондый катышманы абхазлар үзләренчә «апырпыл-джика» яки «аджиктцатца» дип атый. Бу сүзләр «борычлы тоз» яки «ни беләндер буталган тоз», дигәнне аңлата. Дөньяның башка халкы бу тәмләткечне «аджика» дип атый.

## Чыганаклар
* Копешавидзе Г. Г. Абхазская кухня, 1989. С. 77—78.

Төркем:Азык
Төркем:Милли ризыклар
Төркем:Азәрбайҗан ашлары
Төркем:Абхаз ашлары
Төркем:Грузин ашлары
Төркем:Тәмләткечләр
Бинали Йылдырым

**Бинали Йылдырым**,  — Төркиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, Төркиянең транспорт министры (*[[2002]]*-*[[2016]]*), Премьер-министры (*[[2016 ел]]ның [[24 май|24 мае]] — [[2018 ел]]ның [[25 июнь|24 июне]]*). Төркиянең идарәче Гаделлек һәм үсеш фиркасе рәисе (*[[2016 ел]]ның [[22 май|22 мае]] — [[2017 ел]]ның [[21 май|21 мае]]*). Берничә университетның (*[[Берлин]], [[Истанбул]], [[Малмө]]*) шәрәфле докторы.

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 20 декабрендә Төркиянең  ()  Рефаһие () шәһәрендә туган.
Истанбул техник университетының көймәләр төзү һәм диңгез белемнәре факультетын бакалавр һәм магистр булып тәмамлаган (*[[1978]]*). Уку йортын тәмамлагач, әлеге факультетта ассистент һәм фәнни хезмәткәр булып эшли, диссертация яклый.

## Хезмәт юлы
* 1978-1993 елларда Төркиянең көймәләр төзү сәнәгате Баш идарәсендә  булып эшли.
* 1990-1991 елларда БМО Халыкара диңгез оешмасында Төркия вәкиле булып тора.
* 1991 елда Малмөда (*[[Швеция]]*) БМО Халыкара диңгез оешмасы каршындагы Бөтендөнья диңгез университетында () һөнәри квалификация ала.
* 1994-2000 елларда Истанбул диңгез пароходчылыгында хезмәт итә.
* 2001 елда Рәҗәп Таййип Әрдоган белән  белән берлектә Төркиянең Гаделлек һәм үсеш фиркасен төзи.
* 2002 елда Гаделлек һәм үсеш фиркасеннән Төркия парламентына депутат булып сайлана, 13 ел дәвамында Төркиянең транспорт, диңгездә йөзү һәм элемтә министры вазифасында була. Әлеге вазифада вакытта Төркиядә автотрассалар,  , тизйөрешле тимер юллар салу белән җитди шөгыльләнә: *17 500* км яңа автомагистраль юлы, 29 яңа һава аланы, *1 213* км тизйөрешле тимер юл салынган. Босфор бугазы аша көнбатыш Истанбулны көнчыгышы белән бәйләүче заманча күпер салу өчен дә җавап биргән .
* 2014 елда Измир мэрын сайлауда катнаша, ләкин Төркиянең җөмһүрият халык фиркасеннән булган кандидатка (*гамәлдәге мэрга*) оттыра.
* 2016 елның 22 маенда Гаделлек һәм үсеш фиркасенең яңа рәисе итеп сайлана. Фирка корылтаенда катнашучы *1 470* делегатның *1 405е* аны яклап тавыш биргән.
* 2016 елның 22 маеннан 2018 елның 9 июненә кадәр Төркиянең премьер-министры.
* 2017 елның 21 маенда Гаделлек һәм тәрәккыят (''алгарыш, үсеш'') фиркасенең чираттан тыш узган корылтаенда фирка рәислегеннән чыгарыла. Фирка рәисе итеп Рәҗәп Таййип Әрдоган сайланды (*1470 делегатның 1414е аның өчен тавыш бирде*).
* 2018 елның 12 июненнән 2019 елның 19 февраленә кадәр Төркиянең Бөек Милләт мәҗлесе рәисе.  
* 31 мартта узачак Истанбул мэрын сайлауда намзәт буларак катнашырга җыена.
## Гаиләсе
Хатыны Сәмиха Йылдырым (*Semiha Yıldırım*) (*[[1975]]*), укытучы.
* Балалары: *уллары* Әхмәт, Әркан, *кызы* Бүшра (*Büşra*). Балалары исемендә «Derin Denizcilik Gemi Taşımacılık Sanayi ve limited şirketi» фирмасы бар.
 
## Сылтамалар
*    Binali Yıldırım'ın hayatı ve biyografisi
*  Премьер-министр Турции Бинали Йылдырым. Досье

## Искәрмәләр


Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Төркем:Төркия премьер-министрлары
Төркем:Истанбул техник университетын тәмамлаучылар
Галимуллин

**Галимуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Галимулла («*Аллаһының белеклесе*») исеменнән ясалган.

* Фоат Галимуллин (1941), әдәбият галиме.
* Рафил Галимуллин (1988), драма театры актеры.
----
* **[[Галимуллина]]**
** Гөлназ Галимуллина (1988), драма актрисасы, Кариев театры артисты (2009 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.
** Рәйсә Галимуллина (1931—2000), җырчы (лирик-колоратур сопрано), педагог, Башкорт АССР халык артисты (1974), профессор (1995).

Төркем:Фамилияләр
Яктыртучанлык функциясе

**Яктыртучанлык функциясе** - билгеләнгән күләмдә, абсолют йолдызча зурлыкларына (яктыртучанлыкка) бәйле булган йолдызларның эмпирик бүленеше.

Яктыртучанлык функциясе \phi(M, \overrightarrow{r}) түбәндәге тигезләмә белән билгеләнә:

:: dN \left[ M, M + dM \right] = \phi(M, \mathbf{r}) dM d^3\mathbf{r} \, , 

:биредә \displaystyle M - \displaystyle M+dM  - кысаларындагы йолдызча зурлыклары белән 
:dN \left[ M, M + dM \right] - йолдызлар саны,
:d^3\mathbf{r}  - күзәтелә торган күләм

Яктыртучанлык функциясе йолдызлар системаларын һәм аларның төзелешен тасвирлый.

Гадәттә Яктыртучанлык функциясе галактикалар, йолдызлар тупланышлары өчен билгеләнә.

## Сылтамалар

* Светимости функция — Энциклопедический словарь — Электронная библиотека edu.prometey.org 


Төркем:Астрофизика
Ибн Рүстә

**Ибн Рүстә** яки **Абу-Али Әхмәд ибне Рустә Исфәһани** (фарсы: احمد ابن رسته اصفهانی ) —  X гасырдагы Шәркый күренекле галим, сәяхәтче, тикшерүче, җәгърәфия белгече һәм язучы.

Чыгышы буенча фарсы, Исфәһан шәһәрендә туган. Сасаниләр дәүләтендә торган. Бүгенге татарлар бабалары - Идел буе болгарлары, бортаслар, искилләр, барсилләр, хәзәрләр хакында әһәмиятле тасвир калдырган.

## Хезмәтләр

Ибн Рүстә Көнбатыш, Үзәк Азиядә һәм Көнчыгыш Аурупада сәяхәт итеп, *"Әл-Әгъләк ән-нәфисә"* ("Кыйммәтле хәзинәләр" китабы) дигән энциклопедик хезмәтне язган (903-913 яки 930 елларда), җиденче кисәге астрономиягә һәм җәгърәфиягә багышлаган.

Ибн Рүстә Иран турында бик тәфсилле мәгълүмат калдырган, галим тасвирлаган болгарлар, славяннар, хәзәрләр, аланнарның  IX гасырдагы тормышы - иң борынгы гарәп географик чыганагы булып санала.

Британ музеенда Ибн Рүстә язган "Хәзәрләр, Болгарлар,  Бортаслар, Маҗарлар, Славяннар, Руслар хакында мәгълүмат" кулъязмасы саклана.

Татар күренекле тарихчылары Равил Фәхретдинов, Мирфатыйх Зәкиев һ.б. Ибн Рүстә һәм Ибн Фадлан китаплары ярдәмендә татарларның бабалары -  болгарлар, барсиллар, искилләр, бәрәнҗәрләр, Суарлар, бортаслар, хәзәрләр борынгы тарихын тасвирлый алганнар.

## Сылтамалар

*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Мец А. Мусульманский ренессанс – М.: Наука, 1966
* Из «Книги драгоценных сокровищ» Абу-Али Ахмеда Ибн-Омар Ибн-Даста
* Отрывок из труда «Дорогие ценности» 

Төркем:Гарәп язучылары
Төркем:Гарәп тарихчылары
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар тарихы
Витр намазы

**Витр** (وتر — так) — ястү намазыннан соң укыла торган соңгы төнге намаз. Так сандагы ракәгатләрдән тора.

## Тәртип

### 1-нче ракәгать
# Кыйблага карап, ният кылына.
# Тәкбир әйтелә.
# «Сәнә» догасын укыйбыз. (Сүбхәнәкәллаһүммә вә бихәмдикә вә тәбәракәсмүкә вә ләә иләәһә гайрукь)
# «Әгузе» әйтәбез.
# «Бисмилла» әйтәбез.
# Фатыйха сүрәсе укыла.
# Бер сүрә яки өч аять кадәр Коръән укыла.
# Тәкбир әйтеп, рөкүгъ кылына.
# Рөкүгъда өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл газыйм» диелә.
# «Сәмигаллаһү лимән хәмидә» дип рөкүгъдан тору.
# Тураеп баскач, «Раббәнә ләкәл хәмде» диелә.
# Тәкбир әйтеп сәҗдәгә кителә.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, җәлсәгә утырабыз.
# Җәлсәдә өч тапкыр «Рабби әгъфирли» диябез.
# Тәкбир әйтеп, янәдән сәҗдәгә китәбез.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, икенче рәкәгатьнең кыямына торып басабыз.

#### 2-нче ракәгать
# «Бисмилла» әйтәбез.
# Фатыйха сүрәсе укыла.
# Бер сүрә яки өч аять кадәр Коръән укыла.
# Тәкбир әйтеп, рөкүгъ кылына.
# Рөкүгъда өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл газыйм» диелә.
# «Сәмигаллаһү лимән хәмидә» дип рөкүгъдан тору.
# Тураеп баскач, «Раббәнә ләкәл хәмде» диелә.
# Тәкбир әйтеп сәҗдәгә кителә.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, җәлсәгә утырабыз.
# Җәлсәдә өч тапкыр «Рабби әгъфирли» диябез.
# Тәкбир әйтеп, янәдән сәҗдәгә китәбез.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, кәгъдәгә утырабыз.
# Кәгъдәдә «Тәшәһһүд» («Әттәхият») укыйбыз.
# Тәкбир әйтеп, өченче ракәгатьнең кыямына торабыз.

##### 3-нче ракәгать
# «Бисмилла» әйтәбез.
# Фатыйха сүрәсе укыла.
# Бер сүрә яки өч аять кадәр Коръән укыла.
# Тәкбир әйтеп, кулларны колак йомшагына күтәрәбез.
# «Кунүт» догасы укыйбыз.
# Тәкбир әйтеп, рөкүгъ кылына.
# Рөкүгъда өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл газыйм» диелә.
# «Сәмигаллаһү лимән хәмидә» дип рөкүгъдан тору.
# Тураеп баскач, «Раббәнә ләкәл хәмде» диелә.
# Тәкбир әйтеп сәҗдәгә кителә.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, җәлсәгә утырабыз.
# Җәлсәдә өч тапкыр «Рабби әгъфирли» диябез.
# Тәкбир әйтеп, янәдән сәҗдәгә китәбез.
# Сәҗдәдә өч мәртәбә «Сүбхәнә раббиәл әгълә» диелә.
# Тәкбир әйтеп, кәгъдәгә утырабыз.
# Кәгъдәдә «Тәшәһһүд» («Әттәхият») укыйбыз.
# «Салават» укыйбыз.
# Дога аяте («Раббәнә әтинә») яки Коръәннән яки хәдистән бер дога укыйбыз.
# Башта уң, аннары сул якка сәлам бирәбез.
# Өч тапкыр «Әстәгъфируллаһ» дибез.
# Кул күтәреп, Сәлам догасы укыйбыз.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз
Сузак

**Сузак** () — Кыргыз Республикасының  Җәлал-Абад өлкәсе Сузак районындагы  авыл.  Район үзәге.

## Халкы
Халкы - 24049 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Җәлалабад өлкәсе
Манты

**Манты, манту** яки **буу, позы** — Үзәк Азия, Төркия, Монголия, Корея ("манту" (кор. 만두?, 饅頭?) илләренең итле традицион ризыгы. Аны юка гына итеп җәелгән камырга вак итеп ит турап бешерәләр. Татар теленә манты сүзе кытай теленнән кергән. Бу сүз якынча "маньтоу" (кытайча 饅頭) дигән кытай сүзеннән килеп чыккан һәм "тутырылган баш" яки "кыргыйлар башы" дигән мәгәнәне аңлата.

## Тарихы
"Манты"ның татарча атамасы кытай теленнән үзләштерелгән. Мантыга охшаш тәлинкә — монголларның "Бууз" ризыгы. Ул манты кебек әзерләнә. Ачы камырдан әзерләнгәнен «мантуун бууз», эчлексез, камырдан гына булганын «мантуун бууз» дип атыйлар. Хәзерге Кытайда мантыга охшашризыклар "баоцзы" (кыт. 包子, bāozi; дунганча бозы), "манту" (кытайча 馒头 ) дип атала. Ул парда пешкән, эчлеге булмаган ипиләр. Әмма кайбер бер тарихчылар борынгы "маньтоу"ның хәзерге, безгә билгеле булган мантыга охшаган булуын раслый.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Төрек ризыклары
Төркем:Үзбәк ризыклары
Төркем:Кытай ризыклары
Рәшид әд-Дин

**Рәшид Әд-Дин Фәзлүллаһ ибн Әбүл-Хәйр Али Һәмәдәни** яки **Рәшид Ат-Табиб** (1247-1318) — фарсы дәүләт эшлеклесе, табиб, тарихчы, галим, Хулагу дәүләтенең министры (1298-1317).

Рәшид Әд-Дин Газан хан әмере буенча Монгол империясе, шулай ук Алтын Урда хакында әһәмиятле мәгълүмат калдырган. Рәшид Әд-Дин җитәкчелегендә *"Җами ат-таварих"* (جامع‌التواریخ) ("Елъязмалар җыентыгы") дигән зур тарихи китап фарсы телендә язылган. Әлеге хезмәт Монгол империясе, Алтын Урда һәм Иран тарихы турында мөһим тарихи чыганак булып тора. Рәшид Әд-Динның хатлары шулай ук зур тарихи әһәмияткә ия.

## Тормыш юлы

Рәшид Әд-Дин 1247 елда Иран шәһәре Һәмәдәндә туган. Кайбер чыганаклар буенча Рәшид Әд-Дин белемле яһүди гаиләдән чыккан. Ләкин Рәшид Әд-Диннең яһүди чыгышы аның дошманнары чыганакларыннан китерелә, шуңа күрә шик астына куела.

Абак хан идарә иткән чорда (1265-1282)  Рәшид Әд-Дин дәүләт хезмәтенә керә.

Газан хан  идарә иткән чорда  (1295—1304) Рәшид Әд-Дин Хулагу дәүләтендә алдынгы рольгә күтәрелеп чыга, фактик рәвештә вәзир вазифасын башкара һәм бик мөһим икътисади реформаларны үткәрә.

Үлҗәйтү хан  идарә иткән чорда  (1304—1316)  Рәшид Әд-Дин фактик рәвештә үзе бөтен дәүләт белән хакимлек итә.

Әбү Сәид хан  идарә иткән чорда  (1316—1335)   сәяси дошманнары мәкерләре сәбәпле Рәшид Әд-Дин хакимиятне югалта, ә соңрак ялган гаепләү нәтиҗәсендә 1318 елда җәзалап үтерелә.

Рәшид Әд-Дин күп әдәби һәм тарихи хезмәтләр калдыра.

## Сылтамалар

*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Петрушевский И. П. Иран и Азербайджан под властью Хулагуидов (1256—1353 гг.) // Татаро-монголы в Азии и Европе : Сборник статей. — М., 1977. — С. 228—259.
*Петрушевский И. П. Рашид ад-Дин и его исторический труд // Рашид ад-Дин Сборник летописей. — М., Л., 1952. — С. 5—38.
*Фалина А. И. Рашид ад-Дин и его переписка // Рашид ад-Дин Переписка. — М., 1971. — С. 15—58.

Төркем:Фарсы язучылары
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Җәзалап үтерелгән галимнәр
Герман Штаудингер

**Герман Штаудингер** (23 нче март 1881 – 8 нче сентябрь 1965)  — алман химигы. Макромолекуляр химиягә нигез салучы хезмәтләре өчен 1953 нче елда Нобель премиясенә лаек була.

1903 нче елда Галле университетында докторлык дәрәҗәсен яклый. 1926 нчы елда Фрайбург университетында профессор була. 1940 нчы һәм 1951 нче еллар арасында күп кенә фәнни тикшеренүләрдә катнаша.

1920 нче елгы хезмәтендә крахмал, целлюлоза һәм аксым кебек полимерларның ковалент бәйләнешләр белән тоташкан кече молекулалар чылбыры икәнен күрсәтә.

## Чыганаклар

* Алман, инглиз һәм төрек Википедияләре

Төркем:1881 елда туганнар
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:Алмания химиклары
Төркем:Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Джон Бёрд

**Джон Бёрд** (; 1946 нчы елның 30 нчы гыйнварында, Ноттинг-Хилл, Лондон, Бөекбританиядә туган) — британ эшмәкәре һәм менеджеры, *The Big Issue* урам гәҗитенә нигез салучы, аның җитәкчесе һәм төп редакторы.

## Биографиясе

Джон Бёрд 1946 елның 30 гыйнварында Бөекбританиядә, Лондонның Ноттинг-Хилл районында ярлы ирланд гаиләсендә дөньяга килә.
Ул алты малай арасында өченчесе була.

Ата-аналары торак өчен аренданы түли алмагач, биш яшеннән сукбайлык белән шөгыльләнә башлый һәм җиде яшеннән алып ун яшенә кадәр ятимнәр йортында яши.

Яшүсмер чагында урамда яши, урлап дөнья күрә һәм төрмәгә эләгә.
Төрмәдән чыккач урамда яши һәм тагын төрмәгә утыра.

Полиция әзерлекләвеннән качып Парижга (Франция) кача, The Club исемле сәяси партиягә керә.

1970 нче елны сәясәттән китә һәм кече эшмәкәрлек белән шөгыльләнә башлый.

1991 нче елда Анита Роддик белән *Body Shop* косметика бизнесыннан табыш алганнан соң, 50 000 АКШ долларына ярлылык мәсьәләләрен чишүгә юнәлгән дөньяның иң танылган *The Big Issue* гәҗитенә нигез сала, ә 1995 нче елда *[[:en:The Big Issue Foundation|The Big Issue Foundation]]* фонды  өйсезләргә ярдәм күрсәтә башлый.

*The Big Issue Invest* уңышлары өчен Джон Бёрд берничә бүләк ала: 1995 нче елның июнендә Британ империясе ордены иясе була, 1996 нчы елның маенда БМОның "Яхшы тәҗрибә" шорт-лист премиясен, 2004 нче елның октябрендә UN-Habitat Scroll of Honour Award премиясенә лаек була, 2004 нче елда BBC тарафыннан "Лондон легендасы" дип атала, ә 2006 нчы елда The Beacon Fellowship премиясен ала.

2007 нче елда Бёрд үзен Лондон мэры сайлавына ирекле кандидат итеп куям дип белдерә һәм үзенең манифестын игълан итә, әмма соңрак бу уеннан баш тарта.

2008 нче елның октябрендә Ernst & Young Джон Бёрдны "Елның социаль эшмәкәре" дип атый.

2009 нчы елда Бёрд, социаль эшмәкәрлеккә ярдәм күрсәтү өчен, үзенең *The Big Issue Invest* инвестиция фондын ача.

2013 нче елдан Плимут университетының шәрәфле докторы.

## Искәрмә һәм сылтамалар

## Чыганаклар

* Башкорт Википедиясе

Төркем:Әлифба буенча менеджерлар
Төркем:Әлифба буенча эшмәкәрләр
Төркем:Бөекбритания эшмәкәрләре
Төркем:Социаль эшмәкәрләр
Төркем:Бөекбританияда социаль эшмәкәрлек
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:30 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Лондонда туганнар
Төркем:Ярлылык
Рекрут (мәгънәләр)

**Рекрут** — татар теленә рус теле аша кергән француз сүзе, (  —  «*гаскәр туплау*»). Татарлар арасында әлеге сүзнең «**никрут**» формасы киң таралган була.

* Рекрут — XVIIг. азагы — XXг. башында Россия империясендә даими армиягә гаскәриләр туплау алымы һәм гаскәри үзе.
* Рекрут — АКШ, Швейцария, Австрия һ.б. илләрдә кече хәрби дәрәҗә.
Рәшидов

**Рәшидов** — кырымтатар һәм үзбәк фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Рашид / Рәшид («*туры юлда булучы, зирәк, кыю*») исеменнән ясалган.

* Кәрим Рәшидов (1905-1966), шагыйрь, әдәбият галиме.
* Абдурәим Рәшидов (1912-1984), хәрби очучы, Советлар Берлеге каһарманы (*[[1945]]*).
* Шәрәф Рәшидов, Үзбәкстан КП беренче сәркатибе.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Рәшитов

Төркем:Фамилияләр
Системалы кызыл төче

**Системалы кызыл төче авыруы (СКТ)**,  яки **тире туберкулёзы**, системалы кызыл бүре авыруы (*Либман-Сакс чире*) (, ) — таралган васкулит һәм  тукымалар зарарлануына китерүче күпсанлы аутотәнчекләр һәм әйләнештәге иммун  комплекслар белән сыйфатланган әгъзаларга бәйсез тоташтыргыч тукыманың  аутоиммун чире. Күбесенчә яшь хатын-кызлар чирли.

Системалы кызыл төче тоташтыргыч тукыма һәм аның  чыгармаларының системалы иммун-комплекслы зарарлануы һәм микроциркулятор агымы тамырларының зарарлану белән сыйфатланган тоташтыргыч тукыманың таралган чире.

**1.  ** Гомернең  3-5 дистәсендә әгъзаларның үзенчәлекле зарарланусыз гомуми хәлсезлек белән билгеләнә.

Чир шулай ук  тәңгәл артралгия белән башлана ала. 

2.     Билгеләре

•      Тире һәм лайла ягыннан: биттә «күбәләк» кебек тимгелләр  (рәс. 24.3a), тәлинкәсыман тимгел, васкулит, телеангиэктазияләр, яктыга  сизгерлек, пеләшләнү, авыз куышлыгы лайласында җәрәхәтләнү һәм Рейно чире  (рәс. 24.3б).

•      Артрит, миозит, тендовагинит.

•      Гломерулонефрит.

•      Перикардит, эндокардит, миокардит, артериаль һәм веноз  томаланулар.

•    Плеврит,  ателектаз, «җыерылган» үпкә.

•       Анемия,  тромбоцитопения, лимфопения, лейкопения.

•      Спленомегалия һәм лимфаденопатия.

•      Полинейропатия, баш мие нервлары парезы, арка мие  зарарлануы, эпилепсия, инсультлар, психозлар.

1.      Ачыклау сынаулары

•       ЭУТ югары, С-РА  гадәттә нормада.

•       Төрле  аутоантитәнчекләр, шулардан төче антикоагулянты, антифосфолипидлы һәм  антинуклеар антитәнчекләр табыла ала.

**2.   ** Дәвалауга малярияга каршы препаратлар, СЯКЧ, кортикостероидлар  һәм цитостатиклар куллану керә.

**3.   ** Офтальмологик күренешләре. Мадароз, коры кератоконъюнктивит, склерит, периферик  җәрәхәтле кератит, челтәркатлау тамырлары васкулиты һәм оптик нейропатия.

## Билгеләре
*нигезсез температура күтәрелеше
*көчсезлек
*баш авырту
* мускуллар авырту
*тиз аручанлык
*тире үзгәреше
*буыннар һәм кече буыннар чирләү

## Дәвалану

* Глюкокортикостероиды (преднизолон)
* Цитостатик иммунодепрессантлар (азатиоприн, циклофосфан)
* Блокаторлар ФНО-α (Инфликсимаб, Адалимумаб, Этанерцепт) 
* Экстракорпораль детоксикациясе (плазмаферез, гемосорбция, криоплазмосорбция)
* Пульс-терапия

## Популяр мәдәниятта күренү
* Доктор Хаус телесериалында бу диагноз еш яңгырый. 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Хавьер Грасия

**Хавьер Грасия Карлос** (испанча *Javier 'Javi' Gracia Carlos*; 1970, Памплона, Испания) — Испаниянең элеккеге футболчысы, ярым сакчы, "Реал Сосьедад" һәм "Вильярреал" испан футбол клублары өчен чыгыш ясаган. Рубин футбол клубының баш тренеры (2016 елның 27 мае — 2017 елның июне).

## Тәрҗемәи хәле

Грасия "Атлетик Билбао" клубында тәрбияләнгән спортчы.

1993 елда "Реал Вальядолид" клубына күчә һәм ике ел дәвамында уңышлы рәвештә уйный.

1995 елда «Реал Сосьедад» клубына күчә, анда лидер була, 4 сезон дәвамында 100 матчта уйный. 1999 елда «Вильярреал» клубына китә.

2004 елда "Кордова" клубында футболчы карьерасын тәмамлый һәм тренер булып эшли башлый.

2004 елда «Вильярреал» яшьлек клубы баш тренеры булып эшли башлый.

2011-2012 елларда Олимпиакос һәм Керкира грек клублары баш тренеры.

2012-2014 елларда Испаниягә кайта, анда «Альмерия» һәм «Оссасуна» уңышлы баш тренеры була.

2014-2016 елларда «Малага» клубының баш тренеры.

2016 елның 27 маенда «Рубин» футбол клубы белән 4 еллык килешү имзалый, кайбер чыганак буенча эш хакы 2,5 млн. евро тәшкил итә.

2017 елның июнь аенда «Рубин» футбол клубы белән төзелгән 4 еллык килешү вакытыннан алда өзелә, клуб аңа 10 млн евро күләмендә акча түләргә тиеш иде, ләкин матбугат белдергәнчә, ирешелгән килешү буенча клуб берни туләмәс .
## Клуб карьерасы


## Сылтамалар
* Статистика на soccerway
* BDFutbol player profile
* BDFutbol coach profile

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:Испания футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Әл-Мөкътәдир

**Әл-Мөкътәдир Биллаһ** яки **Әбүл-Фәдл Җәгъфәр ибн Габдуллаһ Әл-Мөкътәдир Биллаһ**  (Гарәпчә: أبو الفضل جعفر بن أحمد المعتضد‎‎) (895—932) — Габбасиләр нәселеннән Багдад хәлифәсе (Гарәп хәлифәтенең хәлифәсе).

921 елда Идел буе Болгары хакиме Алмыш үтенече буенча Әл-Мөкътәдир хәлифә Идел буе Болгарына **Сусан әр-Рәси** җитәкчелегендәге Әхмәд ибн Фадлан сәркатибе белән рәсми илчелекне җибәрә.

Идел буе Болгары хакиме, Ислам динен кабул иткән Алмыш Хәзәр каһанлыгына бәйлелегеннән азат итү максатыннан Багдад хәлифәсеннән  мөселман остазлары, мәчетләрне, хәрби кирмәнне төзүчеләрне җибәрергә сорый, шулай ук  ул вакытта дөньяның иң зур дәүләте Гарәп хәлифәте тарафыннан Болгар дәүләтенең бәйсезлеген тануга ирешә.

Багдад хәлифәсе Әл-Мөкътәдир Идел буе Болгары бәйсезлеген таныганнан соң, болгарлар Идел буйларында зур сәяси йогынтыга ирешә.

Татарстан җирендәге бәйсез дәүләтне беренче таныган хаким.

## Тормыш юлы

908 елда әтисе **Али Әл-Мөкътәфи** үлгән вакытта Әл-Мөкътәдиргә 13 яшь тула.  Аның әнисе грек кол хатыны булган.

Сарай кешеләре арасында көрәш башлана, беренче төркем Әл-Мөкътәдирне, икенче төркем аның абые Габдаллаһны тәхеткә утыртырга теләгәннәр. Көрәш нәтиҗәсендә Әл-Мөкътәдир тәхеткә утыра, ә Габдаллаһ үтерелә.

Әл-Мөкътәдир зәгыйфь хаким булган, күбесенчә күңел ачу мәҗлесендә катнашкан. Идарә иткән чорда хәлифәт түбән төшә, 25 ел дәвамында 13 вәзир алыштырыла, дәүләт Төньяк Африка, Мисыр һәм Мосул ны югалта.

Дәүләтнең төньяк чикләрендә Византия белән сугыш бара. Византиянең төньяк чикләренә **[[Дунай буе Болгары|Дунай буе болгарлары]]** яный башлаганда Византия регенты (914-919) Зоя Карбонопсина гарәпләр белән Солых килешүен имзаларга чишә, Әл-Мөкътәдир килешә. Ләкин Солых килешүе нәтиҗәсендә мөселман әсирләр өчен 120 мең алтын динар түләнгән. Әлеге ташламалар хәлифәттә ризасызлыкны тудыра.

921 елда Әл-Мөкътәдир хәлифә **[[Идел буе Болгары]]**на Сусан әр-Рәси җитәкчелегендәге Әхмәд ибн Фадлан сәркатибе белән рәсми илчелекне җибәрә.

929 елда сарай кешеләре беренче дәүләт түнтәрелешен ясап, Әл-Каһирне тәхеттә утыртмакчы, ләкин сакчылар шуны якламыйлар һәм Әл-Мөкътәдир тәхеттә янә утыра.

932 елда икенче дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә Әл-Мөкътәдир Багдад капкасы янында үтерелгән.

## Тарихи факт
922 елның 26 мартында суфи юлбашчы Мансур Хәлляҗны җәзалап үтерергә әмер бирә.

## Сылтамалар
*Әхмәд ибн-Фадлан 921-922 елларда Идел буена сәфәре турында китап
*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Мец А. Мусульманский ренессанс – М.: Наука, 1966

## Искәрмәләр


Төркем:Гарәп хәлифәлеге
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар тарихы
Трихомониаз

**Трихомониа́з** — сидек-җенес системасындагы йогышлы авыру.

Инкубационн вакыты 1-4 атна тәшкил итә.

## Дәвалану

* Акваметро, Клион, Медазол, Метронидазол Никомед, Метронидазол-Рос, Метронидазол-Русфарм, Метронидазол-Тева, Трихазол, Трихопол .

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Ака (Коры Үләмә кушылдыгы)

**Ака** (рус. Ока) — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Апас районы биләмәләрендә ага. Елга Коры Үләмә елгасының сул ярына кушыла.

Елга озынлыгы 2 км.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Зәй (Кыярмәт кушылдыгы)

**Зәй** (рус. Заинка) — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Кама Тамагы районы биләмәләрендә ага. Елга Кыярмәт елгасының сул ярына кушыла.

Елга озынлыгы 12 км.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Дулу

**Дулу**  — Көнбатыш төрки каһанлыгында (603 — 704) ун ук төркиләре берләшмәсенә кергән биш кабилә. Ун ук төркиләренә шулай ук биш нушиби кабиләсе кергән. Биш дулу кабиләсенең берсе - кимәкләр - бүгенге татарлар (аеруча Себер татарлары) бабаларының берсе булып санала. 

Фарсы тарихчысы Әбү Сәид Гәрдизи буенча 9 гасырда кимәк дәүләтенә 7 кабилә төркеме: ишк, ланиказ, аҗлад, айрум, баяндур, татар, кыпчак халыклары кергән.  11 гасырда кимәкләр үз йогынтысын югалта һәм кыпчакларга  буйсына.

Дулу хакиме чур (чура) дип йөртелгән.

Дулу биш кабиләсе (Кытай чыганагыннан әйтелеше):
*    чумукүн 处木昆) (кимәкләр, чумугүнлүй)
*   хулуҗүй 胡禄居 (хулуву көе)
*    шәшәти 摄舍提 (нәшәтидүн)
*    тучышы 突骑施 (төргешләр, тучиши хэлоши)
*   шуниши 鼠尼施 (шуниши)

Лев Гумилев "Борынгы төркиләр" китабында Көнбатыш төрки каһанлыгында дулу кабиләләренең җитәкчелек итү чорын тәфсилле тасвирлый.

## Хакимнәр

*Юкук Ирбис-Дулу хан 638-653
*Халлыг Ышбара-Җагбу хан 653-657
*Ашина Мише-шад 657-662
*Ашина Юанькин-шад 679-693
*Ашина Хушэло-шад 693—704
## Сылтамалар

*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Зуев Ю. А. Самое сильное племя. Туркестанская библиотека
* Лю Сюй. Цзю Тан Шу (Старая хроника государства Тан). Пекин, Бо-на, 1958, гл. 194Б, с.3а, 14.
* Чэнь Чжунмянь. Си туцзюе шиляо. Буцюе ши каочжэн. (Материалы по истории западных тюрков. Дополнения и исправления. Пекин, 1958, С.13.
* Рашид ад-Дин, 1965, C. 335.

Төркем:Төрки дәүләтләрТөркем:Төрки халыклар
Төркем:Себер тарихы Төркем:Татар тарихы Төркем:Казакъстан тарихы
Феминизм

**Феминизм** (лат. femina, «хатын-кыз») — хатын-кызларга ирләр белән бер тигез игътибар бирүне таләп иткән иҗтимагый-сәяси хәрәкәт.

Киң мәгънәдә — барлык мәсьәләләрдә хатын-кызларның ирләр белән тигез хокукларның таләп итү. Тар мәгънәдә — хатын-кыз хокукларын дискриминацияләүне бетерү һәм ирләр белән тигез хокуклы итү. Беренче чиратта феминизм хатын-кыз мәсьәләләрен анализлый, әмма феминизм затларның тигезлеге өчен көрәшә һәм кайбер феминисткалар ирләр хокукы өчен дә көрәшергә кирәк дип исәпли.

## Тарихы

Бу хәрәкәт XVIII гасырда барлыкка килә. 1960 елларда киң танылу ала.

## Шулай ук карагыз
* Хатын-кыз хокуклары
* Җенси тигезсезлек
* Ирләр шовинизмы
* Халыкара хатын-кызлар көне

## Чыганаклар
* Harv.Women’s L.J. 107 (1978) Fathers' Rights and Feminism: The Maternal Presumption Revisited; Uviller, Rena K.
* Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and Analyses: From Silence to Performance. — Sage Publications, 2005. — Гл. 1. Three Waves of Feminism: From Suffragettes to Grrls. — ISBN 0-7619-2918-5
* Unwed Fathers' Rights, Adoption, and Sex Equality: Gender-Neutrality and the Perpetuation of Patriarchy

Төркем:Феминизм
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Сәяси фәлсәфә
Ихтыяр иреге

**Бәйсез ихтыяр**, **ихтыяр иреге** яки **ихтыяр азатлыгы** (грек. τὸ αὐτεξούσιον яки τὸ ἐφ ἡμῖν; лат. liberum arbitrium) — аерым кешенең мөнәсәбәтләргә ирекле караш мөмкинчелеге.

Фәлсәфә өлкәсендә борын заманнардан ук кешенең ихтыяр иреге барлыгы, аның билгеләнеше табигате турында бәхәс бара. Ике капма-каршы позиция бар: метафизик либерализм детерминизм дөрес түгеллеге фекерен ныгыта, каты детерминизм ихтыяр азатлыгы юклыгына ышандыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Пишель Р. ***[[Будда]], аның тормышы һәм [[Буддачылык|тәгълимәте]]*** () / Составитель Г. Г. Горбунова, дополнение А. И. Кузьмина. — М.: Амрита-Русь, 2004. — 184 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Этика
Төркем:Ихтыяр
Төркем:Психофизиология
Төркем:Метафизика
Ун ук төркиләре

**Ун ук төркиләре** яки **ун ук халкы** (будун) - Көнбатыш төрки каһанлыгындагы нушиби биш кабиләсеннән һәм дулу биш кабиләсеннән торган төрки халык.  Бүгенге татарлар бабаларының берсе - искилләр нәкъ ун ук төркиләренә караган. Мәшһүр фарсы галиме Ибн Рүстә буенча 10 гасырда "Идел буе болгарлары өч төп өлешенә бүленә: барсиллар, искилләр һәм болгарлар".

Рәшид Әд-Дин язган "Җами ат-таварих" китабы буенча 6 гасырда искилләр ун уйгыр кабиләсе берләшмәсен җитәкләгән.

Кытай тарихчысы Җән Җүнмән буенча көнбатыш төркиләрнең ун кабиләдән торганы күптән билгеле булган.

635 елда дулу һәм нушиби халыклары үзидарәгә ирешә һәм биш нушиби кабиләсе, биш дулу кабиләсе Ашина нәселеннән чыкмаган җирле аксөякләрдән хакимне сайлый. Һәрберсенә шәдү (шаһзадә) дәрәҗәсе һәм ук - хакимият символы бирелә.

Нушиби һәм дулу берлекләре арасындагы чик - Чу елгасы булган.

## Сылтамалар

*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Зуев Ю. А. Самое сильное племя. Туркестанская библиотека
* Лю Сюй. Цзю Тан Шу (Старая хроника государства Тан). Пекин, Бо-на, 1958, гл. 194Б, с.3а, 14.
* Чэнь Чжунмянь. Си туцзюе шиляо. Буцюе ши каочжэн. (Материалы по истории западных тюрков. Дополнения и исправления. Пекин, 1958, С.13.
* Н. Я. Бичурин. Собрание сведений..., т. 1. стр. 286; Иакинф Бичурин История Тибета..., 1, стр.138; С. Chavannes Documents..., p.&nbsp;56.
*Книга Ахмеда Ибн Фадлана о его путешествии на Волгу в 921—922 гг. Харьков, 1956, C. 139, 141.
* Бартольд В. В.Сочинения. Т.8. М., 1973, C. 37, 58; Martinez, 1982, C. 159: eskel/ezgel)
* Вашари И. О рунических системах письма Восточной Европы//Altaica. II, 1998, C. 37
* Karlgren В. Grammata Serica Recensa. Stockholm, 1957
* Рашид ад-Дин, 1965, C. 335.

Төркем:Төрки дәүләтләр
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Татар тарихы
Нушиби

**Нушиби** — Көнбатыш төрки каһанлыгында (603 — 704) ун ук төркиләре берләшмәсенә кергән биш кабилә. Ун ук төркиләренә шулай ук биш дулу кабиләсе кергән. Бүгенге татарлар бабаларының берсе - искилләр нәкъ ун ук төркиләренә караган. Мәшһүр фарсы галиме Ибн Рүстә буенча 10 гасырда "Идел буе болгарлары өч төп өлешенә бүленә: барсиллар, искилләр һәм болгарлар".

Нушиби хакиме **иркен** дип йөртелгән.

Лев Гумилев нушиби баш күтәрүен тәфсилле рәвештә тасвирлый.

Нушиби биш кабиләсе (Кытай чыганагыннан әйтелеше):
* әсиҗә күл (искилләр кор, асиги көе)
*гәшү күл (гәшү көе)
*басайгән 拔塞干 
*әсиҗә нишү (басайгән дүншибо)
*гәшү чопан

## Хакимнәр

***Ил Күлүг шәд Ирбис хан** 639-640
***Ирбис Ышбара Җагбу хан** 640-641
***Ирбис Шәгүй хан** 642-650
***Халлык Ышбара Җагбу хан** 657-667
* **Ашина Хүшәле шәд** 679-704

## Сылтамалар

*Фәхретдинов Р.Г. Татар халкы һәм Татарстан тарихы
*Зуев Ю. А. Самое сильное племя. Туркестанская библиотека
* Лю Сюй. Цзю Тан Шу (Старая хроника государства Тан). Пекин, Бо-на, 1958, гл. 194Б, с.3а, 14.
* Чэнь Чжунмянь. Си туцзюе шиляо. Буцюе ши каочжэн. (Материалы по истории западных тюрков. Дополнения и исправления. Пекин, 1958, С.13.
* Рашид ад-Дин, 1965, C. 335.

Төркем:Төрки дәүләтләр
Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Төрки халыкларТөркем:Татар тарихы
Тойгы

**Тойгы** яки **эмоция** (лат. emoveo —  хәйран калдырам, дулкынландырам, борчыйм) — булучы йә мөмкин хәлләргә субъектив карашны чагылдырган урта дәвамлы психик процесс.

Тойгыларны ярсу (аффект), хис  һәм кәеф  кебек башка төр эмоциональ процеслардан аерып карыйлар. Башка күп төрле психик күренешләр кебек тойгы да аз өйрәнелгән, төрле авторлар аны төрлечә аңлата, шуңа да югарыда китерелгән билгеләмәне ачык һәм имин дип тә, гомуми нигездә кабул ителгән дип тә әйтеп булмый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Я. Рейковский Экспериментальная психология эмоций — М., 1979.
* Hilgard’s Introduction to Psychology (13 Edition) 2000, (Публикуется с 1953)
* Emotion (The science of sentiment). Dylan Evans. Oxford University press. 2001

## Сылтамалар

Төркем:Тойгылар
Төркем:Психология
Баланит

**Балани́т** (, җенси органы  башы) — ирләр җенси органы башының тиресе ялкынсыну. Эчке тән белән ялкынсыну — **баланопостит** була.

Гонорея, трихомониаз, кандидоз, герпес, сифилис, шикәр диабеты, псориаз белән булырга мөмкин.

## Билгеләре
*Авыруны оча өлкәсендә кычыту борчый.
*тиресенең мацерациясе
## Дәвалану
*Тридерм (аналоглары - Акридерм ГК, Канизон, Триакутан)
## Чыганаклар
* 
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Җенси юл белән күчә торган авырулар
Материализм

**Материализм** — Фәлсәфәнең төп мәсьәләсендә материяны, тәбигатьне, тормышны, гадел булуны беренчел дип исәпләве һәм аң белән фикерле материянең үзенчәлеге дип каравы белән идеализмга капма-каршы торган гыйльми фәлсәфи юнәлеш.

## Тарихы
Материализм — латинча "materialis", татарчага "матди" дип тәрҗемәләргә була. Бу терминны беренче булып күп яклы сәләт иясе, немец галиме Готфрид Лейбниц уй-фкерләре белән үзенә каршы булганнарга дию кулланган. Хәзерге вакытта материализм беренче яктан дөньяга фәлсәфи карашларны аңлатса, икенчедән барлык кешеләрнең тышкы тормышны гадел чынбарлык булуына ышануын күзаллый. Аның кануннары бар нәрсәгә, шул исәптән җәмгыятькә һәм кешеләргә дә тигез кагыла.

Фәлсәфи материализм матди дөньяны беренчел, ә рухи якны икенчел дип кертә, һәм бу дөньяның бик борынгы, вакыт һәм аралыкта иксез-чиксез икәнлеген раслый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл.
* Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина, Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.
* Материализм. // Философский словарь / Под ред. И. Т. Фролова. — 4-е изд.-М.: По-литиздат, 1981. — 445 с.

Төркем:Материализм
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Онтология
Политеизм

**Политеизм** (грек. πολύς, "күп санлы" + грек. θεός, "алла" — "күп аллалык") — берничә аллага ышануга нигезләнгән дөньяга иман, гадәттә аллалар пантеонга җыелган була; күп аллага ышанучанлык.

## Үзенчәлеге
Политеизм дини система һәм теизмның бер төре, бер аллага ышану булган монотеизмга һәм алланың барлыгын инкяр итү булган атеизмга каршы тора.

## Башка диннәр карашы
Ибраһими диннәр (яһүдилек, христианлык, ислам) һәм буддизм политеизмны мәҗүсилек дип кабул ителә.

## Шулай ук карагыз
* Тәңречелек

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* И. Мананников «Политеизм», Католическая энциклопедия. Том 3, Издательство Францисканцев, 2007 г.

## Сылтамалар

*
Төркем:Дин
Төркем:Мифология
Җан

**Җан** (фарсычадан *күңел*, *рух*) — төп дини төшенчәләрнең берсе, дин һәм идеалистик фәлсәфәдә җан, күңел — матди дөньяга капма-каршы булган үзенчәлекле җисемсез әйбер. Җан, кеше тәненә кереп, аны җанландыра, актив башлангыч булып тора; аның табигатькә бәйләнешсез, ирекле яши алуын, сизү һәм фикерләү сәләтен, төп индивидуаль үзенчәлекләрен тәэмин итә; шуның белән бергә, җан — мәңгелек әйбер.

Барлык халыкларда да диндә җан, күңел төшенчәләре "ахирәт" турындагы өйрәтүләр белән бәйләнгән. Анда әйтелгәнчә, Ходай кешегә җан индерә, аннан соң аны, теге дөньяда һәрвакыт яшәтү өчен кире ала. Ислам динендә кешенең жанын Газраил фәрештә ала. Җан авыздан, тын юлы әгъзаларыннан, тән ярасыннан кан белән бергә чыгып чигенергә мөмкин. Җан тәннән вакытлыча чыгып, очып йөрергә дә мөмкин. Кеше бу вакытта төш күрә. Җан турындагы мондый төшенчә фән әле кеше организмының төзелешен белмәгән, психик күренешләрне аңлатырлык дәрәҗәдә үсмәгән чорда барлыкка килгән.

## Чыганаклар
* З. Шафигый. Равил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә сүзлек. — Казан-1993. — ISBN 5-298-00949-2

Төркем:Дин
Төркем:Фәлсәфә
Томас Мор

**Томас Мор**,  (*[[1478]], [[Лондон]] — [[1535]], [[Лондон]]*) —  Англия гуманисты, дәүләт эшлеклесе, язучы, утопик социализмга нигез салучыларның берсе. Эразм Роттердамлының дусты. Англия канцлеры (*[[1529]]-[[1532]]*). Католик булу сәбәпле, англикан чиркәве югары башлыгы саналучы  корольгә ант итми, илне сатуда гаепләнә һәм җәзага тартыла. Англикан чиркәве тарафыннан изге дип табылган (*[[1935]]*).
«Утопия» әсәрендә (*[[1516]]*) шәхси мөлкәт булмаган, сәнәгать һәм көнкүреш иҗтимагый, хезмәт мәҗбүри булган фантастик идеаль җәмгыять үрнәген бирә.

## Тәрҗемәи хәле
1478 елның 7 февралендә Лондонда билгеле юрист гаиләсендә туган. Үз чорына күрә, бик яхшы белем алган: әүвәл  грамматик мәктәпне, аннары Оксфорд университетын һәм Лондон юридик мәктәбен тәмамлаган. Оксфордта укыганда гуманитар мәсьәләләр белән кызыксынучы яшь галимнәр белән элемтәгә керә. Алар җәмгыятьтәге тигезсезлекнең һәм көчле катламның изү сәбәпләрен ачарга омтыла. Борынгы әдәбият һәм фәлсәфәне өйрәнә. Уку йортында укыганда, дөньяга карашы ныгый: интеллектуал фетнәче, урта гасырлар җәмгыятендә урнашкан төшенчәләрне һәм нормаларны җимерүче исемен ала. Оксфорд түгәрәге аша Яңарыш чорының күренекле вәкиле, Һолландия һуманисты, филологы, язучысы  Эразм Роттердамлы (*[[1469]]-[[1536]]*) белән танышып, гомерлек дуслык урнаштыра.

## Эшчәнлеге
Белем алгач, әтисе юлыннан китәргә тиеш була. Тиз арада Лондонда «намуслы белгеч» дигән даны тарала. 1504 елда 26 яшендә Англия парламентына сайлана. 1510 елда яңадан парламентка сайлана, Лондон шерифы ярдәмчесе була. 1515 елда корольнең мөһим дипломатик йөкләмәсе белән Фландриягә бара. 1517 елда король Генрих VIII Т. Морны үзенең киңәшчесе итеп билгели. Дәүләт хезмәтендә тиз күтәрелә, әһәмиятле дәүләт вазифаларын били. 1529 елдан Англия лорд-канцлеры, ритсер дәрәҗәсенә ирешә.

Дәүләт хезмәте белән бергә әдәби иҗат белән дә шыгыльләнергә вакыт таба. «*Лютерга җавап бирү*» әсәрендә католик диненең нигез принципларын яклый, динне реформалаштыру яклы булганнарга каршы чыга. Өлкәнәя барган саен, яшь чагындагы фикерләрен үзгәртә. Европа мәдәниятенең нигез ташы булган католик динен яклый. Король Генрих VIII башлаган динне үзгәртеп кору чорында сайлау алдында кала: дәүләт мәнфәгатьләрен сатучы исемен күтәреп, җәза алу яки инануларыңа каршы барып, «*чиркәүнең иң югары башлыгы*» дип игълан ителгән корольгә ант итү. Т. Мор беренче юлны сайлый, «Югары дәрәҗә турындагы акт»ны кабул итми, отставкага китәргә мәҗбүр була. Аны Тауэрга ябалар, 1535 елның 6 июлендә җәзага тарталар (башы чабыла).

## Гаиләсе

* I хатыны Джейн Кольт (*[[1477]]-[[1511]]*)
** *Балалары* Маргарет, Элизабет, Сесиль, Джон
*** Алиса Кресакр дигән ятим кызның опекуны була, соңыннан кыз Т. Морның улы Джонга кияүгә чыга.
* II хатыны (*[[1511 ел]]дан*) Элис Мидлтон

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Томас Мор. Утопия (*латинчадан тәрҗемә*). М.: Наука, 1978.

## Сылтамалар
*   Яковенко В. И. Томас Мор, его жизнь и общественная деятельность : биографический очерк.  СПб. : Типография Ю. Н. Эрлих, 1891.
*    Мор (More) Томас (1478-1535) 

## Моны да карагыз

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания сәясәтчеләре
Төркем:Җәзаланган язучылар