open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Говиндпура, Бһивани

**Говиндпура** Һиндстанның Харьяна штатында Бһавани районында Бадһра тэһсилда авыл. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 388 йорт булган, тулаем халкы 2000 кеше булган, шуларның 1040 ир кешеләр, 960-ы хатын-кызлар булган.
Говиндпура тәрҗемә иткәндә "сыерлар хуҗасы шәһәре" дигәнне аңлата (गोविन्द - Санскрит телендә "баш көтүче", पुर - Санскрит телендә "шәһәрчек").
Хнуман Гыйбадәтханәсе (Хануман Гыйбадәтханәсе), Шив Мандир (Шива мандиры)

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мөслимов

**Мөслимов** — фамилия.
* Мәхмүт Мөслимов (1935-),  Казакъстан авыл төзелеше министры (*1993 елдан*).
* Миңнемулла Мөслимов (*[[Мөслим Марат]]*, 1909-1975), шагыйрь (*[[Уфа]]*).
* Павел Мөслимов (1967) , спортчы (*[[биатлон]]*).
* Ренат Мөслимов (1934), геолог, фән докторы.
* Ринат Мөслимов (1989), киноактер.
* Фатих Мөслимов (*Фатих Батыр*, 1906-1975), милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе (*[[Кытай]]*).
----
* Фәйрүзә Мөслимова (1954―2021), шагыйрә.
## Шулай ук карагыз
* Шәрәфеддин бине Хисаметдин әл-Мөслими әл-Болгари (XVIII йөз), әдип, «Тәварихе Болгария» авторы.

## Моны да карагыз
* Мөслим, *[[топоним]]*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шайтан шәһәрчеге

**Шайтан шәһәрчеге** яки **Алабуга шәһәрчеге** () — Кама елгасы буенда, Алабуга шәһәре янында, ныгытма торак калдыклары.

## Тарихы
Тәүбашта бу районда безнең чорның I меңьеллыгының 2 нче яртысында яшәгән урындагы кавемнең сыену урыны була. Шәһәрчекнең көнчыгыш өлешендә Идел буе Болгары дәүләте князе тарафыннан X гасырда торгызылган дип фаразланган дүрт башнялы квадрат таш Цитадель калдыклары (400 м2) урнашкан. 
Югалган корылманың очлы манарасы -  тәбәнәк гөмбәз рәвешендәге металл түбәле буш таш цилиндр. Биеклеге - 7,1, эчке киңлекнең диаметры 5,7 метр. Дивар калынлыгы нигездә 2 метр булса, бинаның яртысыннан югаргы өлештә 0,7 метрга кадәр кими, шушы сәбәпле архитектура күләменең түбәнге яртысы конус формасын ала.
Алебастрлы известь эремәсе белән ныгытылган беренчел тупас нигез ташлары  бары төньяк якта гына саклана. 1844 елда ул җимерелә.

Дистәләрчә елдан соң Алабуга башлыгы Иван Васильевич Шишкин (рәссам Иван Шишкинның атасы) инициативасы белән җимерелгән башня иске нигездә торгызыла һәм түбәсе тимер белән каплана. 2007 елда башня кабат тәртипкә китерелә: түбәсе алыштырыла, чистартыла һ.б. эшләр башкарыла. Шәһәрчек ЮНЕСКО сагы астына алынган.

### Ак мәчет

1993 нче елда күренекле археолог А.Х.Халиков Алабуга шәһәрлегендә киң казу эшләре үткәргән. Нәтиҗәдә, җир астында бер таш бина хәрабәләре ачылган. Бинаның нигезе яхшы сакланган: һәрьяк стенасының озынлыгы 21 метр, почмакларында – диаметры 6 метрга җитә торган түгәрәк манаралар. Бүгенге көнгә кадәр сакланган манараның диаметры зуррак – 10 метр чамасы. Бинаның манаралары өч якта ярымтүгәкәк, ә дүртенчесендә – өчпочмаклы иде. Соңгысы төп-төгәл кыйблага – изге Мәккә ягына карап тора. Бу борынгы мәчет хәрабәләре. Ул Болгар дәүләтендә ислам дине кабул ителгәч тә салынган булган. Аның янындагы тау битендә археологлар моннан 1200 еллар элек кулланылган  ук очлары табалар. Димәк, ул бер үк вакытта хәрби ныгытма ягъни кечкенә крепость вазифаларын да үтәгән. Галимнәр әйтүенчә, Шайтан каласы 10 – 11 нче гасырларда төзелгән.

## Шулай ук карагыз
* Алабуга районы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ПРИКАМСКО-ПРИУРАЛЬСКОЕ НАСЕЛЕНИЕ НА СЕВЕРО-ВОСТОЧНЫХ ПАМЯТНИКАХ ВОЛЖСКОЙ БОЛГАРИИ
* ОБ УКРЕПЛЕНИЯХ "ПОГРАНИЧНЫХ" ГОРОДИЩ ВОЛЖСКОЙ БУЛГАРИИ
* Чертово городище

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Алабуга районы
Төркем:Кирмәннәр
WorldSkills Kazan 2019

**WorldSkills Kazan 2019** — эшче һөнәрләр буенча Казанда 22 августтан 27 августка кадәр узачак 45нче дөнья чемпионаты. Анда  60тан артык илдән 1600 профессионал катнашучы булачак. Үзләренең илләрендә җиңү яулаган белгечләр 56 һөнәр буенча үзләренең сәләтен күрсәтәчәкләр. 
Халыкара WorldSkills Генераль Ассамблеясы карары буенча, Казан, Париж (Франция) белән Шарлеруа (Бельгия) шәһәрләрен узып, 45нче WorldSkills дөнья чемпионатнын үткәрү хокукына ия булды. Ярышлар "Казан Экспо" халыкара күргәзмәләр үзәгендә узачак. Ачылыш һәм ябылыш тантаналары "Казан-Арена" стадионында әзерләнә.

## WorldSkills чемпионатының тарихы
Эшче һөнәрләр чемпионаты Икенче бөтендөнья сугышыннан соң корылган илләрне төзәргә ярдәм итүче белгечләр булдыру нияте белән барлыкка барлыкка килгән. 
Милли ярышлар Испаниядә 1947нче елда беренче тапкыр уза. Шушы чараны Испания яшьләре организациясенең генераль директоры Хосе Антонио Элола Оласо уйлап чыгара. 
1950нче елда Португалия да аның фикерен хуплап ала һәм Испания белән бердәмлектә Пиреней ярышлары уздыра. Өч елдан соң ярышта катнашучылар арасында Франция, Бөекбритания, Германия, Швейцария һәм Марокко илләре була. 1953нче елда эшче һөнәрләре буенча ярыш уздыру организациясе пәйда була (). 2000нче еллар башында бу организация WorldSkills International (WSI) дигән яңа исем белән теркәлә. Бүгенге көндә WSI төрле дәрәҗәгә ия булган эшче һөнәрләр ярышларын уздыра һәм WorldSkills дөнья чемпионатын үткәрү белән идарә итә.

## WorldSkills Kazan 2019 чемпионатының талисманнары

WorldSkills Kazan 2019 чарасының талисманнары — Алмаз исемле малай һәм Алтын исемле кыз. Алар икесе дә һөнәр остазлары, фәннәр һәм сәнгать белгечләре. Яшьлек, дуслык һәм акыл ияләре буларак сурәтләнгән, алар Чемпионатның төп слоганын кулланып яшиләр: "Киләчәк синең кулыңда".
Талисманнарны Бөтенрусия конкурсын уздырып сайладылар, аларның авторы — Самарада яшәүче архитектор Максим Овчинников.

## WorldSkills Kazan 2019 чемпионаты белән бәйле урыннар

* "Казан-Арена"да чемпионатның ачылыш һәм ябылыш тантаналары булачак
* "Казан Экспо" халыкара күргәзмәләр үзәге бинасында ярышлар, конференцияләр, семинарлар, күргәзмәләр уздырылачак
*Универсиада авылында  чемпионатның катнашучыларын һәм экспертларын урнаштырачаклар
*Бауман урамында  WorldSkills Kazan 2019га ничә көн калганын санап бара торган стела урнаштырылган   

## Чыганаклар

* https://worldskills2019.com/tt/event/competition/

## Шулай ук карагыз

* https://worldskills2019.com/tt/
* "Татарстан яшьләре" газетасы, 3нче (12376нчы) саны, 2019 ел
* https://worldskills.ru/
* https://worldskills.org/
*Чемпионатка әзерлек турында

## Искәрмәләр

Төркем:Ярышлар
Җуй Кһурд

**Җуй Кһурд** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 27 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1303 йорт булып халык саны 6821 булган, шуларның 3631-е ир кешеләр, ә 3208-е хатын-кызлар булган. Биредә Шри Хануман Мандир урнашкан булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Касыйм-Җумарт Тукаев

**Касыйм-Җумарт Кәмал улы Тукаев** (, , , Казакъ ССР, ССРБ) — казакъ дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, Казакъстан Республикасының гамәлдәге президенты һәм Казакъстан Кораллы көчләренең Башкомандующие, Казакъстан Республикасының Куркынычсызлык Шурасы рәисе (2022 елның 5 гыйнварыннан), «Аманат» фиркасенең рәисе (2022 елның 28 гыйнвары ― 26 апреле).

2019 елның 20 мартыннан башлап Казакъстан Республикасы президенты вазифаларын вакытлыча башкаручы, сәяси фәннәр докторы, Казакъстан Республикасының элекке премьер-министры (1999–2002), Казакъстан Республикасының Парламенты Сенаты Рәисе (2013 елның 16 октябреннән).

2019 елның 9 июнендә, чираттан тыш Президент сайлауларында, 70,96% тавыш җыеп, 2022 елның 20 ноябрендә узган сайлауларда 81,31% тавыш җыеп, җиңгән. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
### Казакъстан бүләкләре
### Чит ил бүләкләре
;Россия
:Татарстан
* 2022 ― «Дуслык» ордены 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казакъстан президентлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Алматы: 100 урам, 1000 мәгълүмат (китап)

**Алматы: 100 урам, 1000 мәгълүмат** () — «Казакъстан» нәшрияты 1966 елны рус телендә нәшер иткән китапчык. Авторлары — журналистлар И.Маляр, М.Фельд. Авторлар үз хезмәтләрен 8 темага бүлгән. Китапта Алматы тарихы, аның төп урамнары, театрлар, кинотеатрлар, Укучылар сарае, ял урыннары һәм китапханәләр, Үзәк стадион, фән оешмалары һәм югары уку йортлары, туристик юнәлешләр, шифаханәләр һәм башкалар тасвирлана.

Каныш Сәтбаев турында кыскача бәян ителә. Казакъ ССР Фәннәр Академиясен ачудагы казанышлары өчен Фәннәр Академиясенең Геология институтына 1964 елны Сәтбаевның исеме бирелгәнлеге әйтелә. Киң катлам укучыга, шәһәр кунакларына тәгаенләп язылган. Күләме 6,5 басма табак. Тиражы 50 мең данә.

## Искәрмәләр

Төркем:Китаплар
Калод

**Калод** Һиндстанның Харьяна штатында Бхивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 50 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 543 йорт булып, халкы 3045 кеше, шуларның 1638-е ир кешеләр, 1407-е хатын-кызлар.
Калод тулысынча **[[Һинду]]** **авылы**.

**Калод** тулысынча **авыл хуҗалыгына** таяна, 70% **Калод** авылы халкының 70%-ы **фермер**лар. Авылның күп халкы Һиндстан Армиясенә "хезмәт" күрсәтә, авылдан күп кешеләр төрле дәүләтләрдә эшлиләр һәм  хезмәт күрсәтәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Калувас, Бһивани

**Калувас** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирларыннан якынча 5 км төньяк-көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 455 йорт булып тулаем халкы 2259 кеше булган, шуларның 1215-се ир кешеләр, ә 1044 хатын-кызлар булган.
Бу авылда Шива Мандиры урнашкан (Шив мандир).

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кари Аду

**Кари Аду** Һиндстанның Харьяна штатында Бхивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Ул Бһивани район штаб-фатирыннан якынча 30 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 255 йорт булып тулаем халкы 1308 кеше булган, шуларның 698-е ир кешеләр, ә 610-ы хатын-кызлар булган.
Бу авылда Ходай Ханумаан Гыйбадәтханәсе урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Какроли Хукми

**Какроли Хукми** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 704 йорт бар, тулаем халык саны 3638 кеше, шуларның 1921-се ир кешеләр һәм 1721-се хатын-кызлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Какроли Сардара

**Какроли Сардара** - Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчеге район штаб-фатирыннан якынча 29 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстанның халык санын алу буенча авылда 543 йорт бар, тулаем халык саны 2951 кеше, шуларның 1589-нче ир кешеләр, ә 1362-нче хатын-кызлар..

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кари Дасс

**Кари Дасс** Һиндстанның Харьяна штатында Чархи Дадри районында Бадһра тэһсилда авыл. Ул Чархи Дадри шәһәрчеге район штаб-фатирыннан якынча 34 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 257 йорт булып, тулаем халкы 1387 кеше, шуларның 720-нче ир кешеләр, ә 667-нче хатын-кызлар.
Биредә Хануман Мандир урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кари Рупа

**Кари Рупа** Һиндстанның Харьяна штатында Чархи Дадри районының Бадһра тэһсилында авыл. Чархи Дадри шәһәрчегенең штаб-фатирыннан якынча 37 км көньяк-көнбатышында урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 218 йорт булып, тулаем халкы 1203 кеше, шуларның 653-се ир кешеләр, ә 550-се хатын-кызлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кари Токһа

**Кари Токһа** Һиндстанның Харьяна штатында Чархи Дадри районында Бадһра тэһсилда авыл. Чархи Дадри шәһәренең район штаб-фатирыннан якынча 45 км көнбатышта урнашып, 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 180 йорт булып, тулаем халкы 1006 кеше булган, шуларның 518-е ир кешеләр, ә 488-е хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Арча шәһәрчеге

**Арча шәһәрчеге** - Казансу ярындагы болгарлар нигезләгән җирлек. Җирле әһәмияттәге археология һәйкәле. Еллар узу белән Казан ханлыгы җирләрен тоташтыручы төп юллар киселешендә булып чыга һәм Татарстан территориясендә моңарчы булган барлык төп сәүдә юллары Арча аша үтә.

## Тарихы
IX гасырда  Итил ярларына болгарларның үз дәүләтенә нигез салган алдынгы отрядлары килгәч, аның юлбашчылары каршында Бөек елга ярларында барлыкка килгән авылларның куркынычсызлыгы мәсьәләсе килеп баса. Үзләрен хәрби күршеләреннән һәм талау исәбенә йәшәп өйрәнгән халыҡлардан  саклану өчен Идел-Кама Болгары яшь дәүләте читендә чик буе крепостьлары төзелә. Урманлы, сазлы, үтеүе авыр булган урын терәк пункты төзү очен кулай була. Бу урыннарның беренче йәшәүчеләре  сугышчылар, аучылар һәм һөнәрчеләр була. Арча шәһәрчегенә 13-14нче гасырларда нигез салына. Ул 15нче гасырда ук билдәле булса да, бары тик 20нче гасырның 80нче елларында гына өйрәнелә башлый. 1945 елда уны СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының Н. Ф. Калинин житәкчелегендәге археологик экспедияция өйрәнә. Нәтижәдә шәһәрчек мәйданы 24000 квадрат километр дип билгеләнә. 
1996 елда тарих фәннәре кандидаты А. А. Бурханов җитәкчелегендә Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Казан арты археологик экспедициясе һәм Татарстан Мәдәният министрлыгы тарафыннан урта гасыр Арча шәһәрчегендә археологик казу эшләре үткәрелә. 
Тикшеренүләр шәһәрчеккә XIII гасырда нигез салынуын, шулай ук Казан ханлыгы чорындагы шәһәрчек чикләре билгеләнүен раслый. Табылган материаллардан керамика, тимер һәм пыяла эшләнмәләре, шулай ук XV гасырның көмеш джучид тәңкәләре аеруча кызыксыну тудыра.
Шул ук вакытта жирлекне удмуртлар нигезләгән дигян теория да бар: янәсе, ул X-XI гасырларда (гарәпләр тарафыннан ул чорда "Арса"/"Арта" — илнең төп шәһәре "Арсания"/"Артания" дип аталган) барлыкка килгән, XII—XV гасырларда мөстәкыйль Көньяк удмурт кенәзлек үзәге һәм XV—XVI гасырларда Казан ханлыгы составында айрым удмурт кенәзлеге буларак булган. Удмурт фольклоры һәм шәһәр исемендәге "ар" компоненты моңа җитди нигез итеп алына. Әмма бу теория шик астына куела
## Моны да карагыз
* Тәтеш II шәһәрчеге
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан истәлекле урыннары
Төркем:Арча районы
Каунт

**Каунт** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 5 км көньяк-көнчыгышта урнашкан һәм Бһиваниның яңа автобус тукталышыннан бары тик 2 км да. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 749 йорт булып, тулаем халкы 4017 кеше булып, шуларның 2143-е ир кешеләр, ә 1874-се хатын-кызлар. Бу авылдан бик күптәннән Җатлар хөкем сөрәләр һәм яшиләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кайла

**Кайла** - Һиндстанның Харьяна штатының Бһивани районында авыл. Бу авылда Хануман Мандир Кайла урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Келанга, Бһивани

**Келанга** (**Калинга**, **कलिन्गा**) Һиндстанның Харьяна штатының Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 20 км төньяк-көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын халык алу буенча авылда 2628 йорт булып халкы 13910 кеше булган, шуларның 7404-се ир кешеләр һәм 6505-сы хатын-кызлар булган. Авыл өч секциягә бүленгән (Пана), һәрбер пананың үз панчаяты бар. Авылда өч дәүләт мәктәбе һәм почта офисы бар. Авылда укый-яза белү дәрәҗәсе 72.62%. Ир кешеләрнең укый-яза белү дәрәҗәсе 80.82%, шул ук вакытта хатын-кызларның укый-яза белү дәрәҗәсе 63.32%. 
    Бу авылда азатлык көрәшчесе Пандит Некирам Шарма өндәгән. Авыл халкы Баба Мауни Дэвка табыналар.

## Искәрмәләр

2008 елда бу авылга Һиндстанның элеккеге Президенты Доктор А.П.Җ. Абдул Калам килгән булган.

Төркем:Һинд дине
Кһорра

**Кһорра** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бадһра тэһсилда авыл. Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 37 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 433 йорт булып тулаем халкы 2358 кеше булган, шуларның 1257-се ир кешеләр һәм 1101-е хатын-кызлар булган.
Бу авылда Шри Радха Кришан Мандир урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Казан губернасы тарихы

Казан губернасы  1708 елның 18 декабрендә рус патшасы Петр I указы нигезендә  башланган административ-территориаль реформа үткәрү барышында барлыкка килә.
Губернаның нигезен формаль рәвештә 1552 елга кадәр булган Казан ханлыгын территориясе тәшкил итә. Административ яктан губерна белән Мәскәүдәге Казан сарае  идарә итә. Беренче Казан губернаторы итеп Петр Матвеевич Апраксин тәгъаенләнә. Губерна Казан, Зөя, Пенза, Сембер, Уфа, Әстерхан һәм башка хәрби воеводалардан тора.
Башкорт восстаниеләре тәмамланганнан соң, 1711 елда Уфа өязе Сенат карамагына тапшырыла. 1728 елда Яркәй Янчурин җитәкчелегендәге башкорт делегациясе император Петр  «башкортларның воеводалар һәм целовальниклардан кысырыклыуга дучар ителелүләре һәм аларның жиргә вотчинлык хокугын саклау турында үтенеч бирә. 1728 елның июль азагында император Петр II указы чыга: «Уфа провинциясен Казан губерниясеннан аеру, аны Сенатның аерым ведомствосына теркәү турында». Указ нигезендә нигезендә Уфа провинциясе (Минзәләдән тыш) рәсми рәвештә губерна составыннан алына.

1714 елның гыйнварында Казан губернасының төньяк-көнбатыш өлешләреннән Түбән Новгород губернасы бүлеп алына. Губерния составына Түбән Новгородтан шәһәренән тыш Алатырь, Арзамас, Балахна, Васильсур, Гороховец, Кормыш, Юрьевец, сул яктагы Ядрин шәһәрләре керә. 1717 елның 22 ноябрендә Түбән Новгород губернасы бетерелә, аның территорияләре яңадан Казан губернасына кушыла.

1717 елның 22 ноябрендә Казан губернасыннан Әстерхан губернасы бүлеп алына. Яңа губерна составына Атырау (Казахстан), Дмитриевск Сызрань, Терск шәһәре, Царицын,  Кызыл Яр, Кара Яр һәм Кизляр шәһәрләре керә.

1719 елның 29 маенда яңадан мөстәкыйль Түбән Новгород губернасы  оештырыла. Аның составына Алатыр, Арзамас, Түбән Новгород һәм тагы да 7 шәһәр кергән.

1719 елда губерния провинцияләргә бүленә: Казан, Пенза, Зөя, шулай ук Уфа (1728 һәм 1733-1740).

1727 елның 29 апрелендә Себер губернасыннан Вятка һәм Соликамск провинцияләре Казан губернасына тапшырыла.

1744 елның 15 мартында Исәт һәм Уфа провинцияләре яңа барлыууа килгән Ырынбур губернасына кушыла.

1775 елда Казан губернасы берничә наместничество бүленә һәм бетерелә: 1780 елның 11 сентябрендә Зөя һәм Казан провинцияләреннән Нократ наместничествосы оештырыла, ә көньяк өязләр Сембер һәм Пенза наместниклыгы итеп берләштерелә..

1781 елның 27 гыйнварында Пермь провинциясе территориясе Пермь наместничествосы составына тапшырыла, ә 28 сентябрьдә Казан губернасының калган территориясе 13 өяз составында Казан наместнигына дип үзгәртелә. Шул ук елны губерния һәм өяз шәһәрләре герблары раслана.

1796 елның декабрендә Казан наместнигы яңадан губерна дип үзгәртелә.
## Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы
Мөслим мәдрәсәсе (Мөслим районы)

**Мөслим мәдрәсәсе** — Уфа губернасының Минзәлә өязе Ирәхтә волосте (*хәзерге* Татарстанның Мөслим районы) Мөслим (Яңа Вәрәш) авылында 1901 елда ачылган дини уку йорты (*[[мәдрәсә]]*).

## Тарих
Инкыйлабка кадәр Мөслим авылында өч мәчет эшләгән. Авылда 1848 елда ук мәчет булган. Беренче үзәк (*җәмигъ*) мәчет Мөслимнең хәзерге Кооператив урамы белән Мәҗит Гафури урамнары чатында, икенчесе Мәҗит Гафури урамы һәм Банк урамы кисешкән чатта (*халыкта «Яшел мәчет» дип йөртелгән*), өченчесе Кооператив урамы белән Пушкин урамнары почмагында (*«манарасыз мәчет»*) урнашкан булган. Беренче мәчетне ачарга 1859 елның 31 декабрендә Уфа губернаторының 8023нче санлы фәрманы белән рөхсәт ителгән. Ул вакытта авылда 412 ир кеше, 318 хатын-кыз яшәгән. Мәчеттә  имам булып Әхмәтхатыйп Шәмгун улы, Миргаләү Мәкъсутов хезмәт итүе билгеле.
 
Миргаләү хәзрәт Казанда укыганда сәүдәгәр Галикәев белән таныша. Әлеге бай Мөслимдә мәдрәсә салдырырга була. 1898 елда төзелеш башлана, 1901 елның көзенә әзер була. Таштан салынган, 18 тәрәзәле, кызыл калай түбәле, диварлары-түшәмнәре акшарланган, бүлмә саен икешәр лампа эленгән зур йорт — Мөслимдә беренче калай түбәле йорт булып чыга. Мәдрәсә ике башындагы ике зур бүлмәдән һәм уртада «ачылык» (*әчелек*) дип йөртелгән өлештән торган. Мәдрәсәгә Катмыш, Иске Вәрәш, Метрәй, Вәрәшбаш авылларыннан ир балалар килеп укый. 1903 елда шәкертләр мәдрәсә каршысына яшь наратлар утырта.

Мәдрәсә әүвәл кадими мәдрәсә була, анда бары тик дин сабаклары гына укытыла. Мөгаллимнәр — Ибәтулла Хәбибуллин, Сибгать Хәлиуллин, Бәкәбездән Гариф мулла, хаҗи Харис Хәсән (Хәсәншин). 1912—1913 елларда җәдитчә укыту кертелә. Хисап, татар теле, география һ. б. дөньяви фәннәрдән гыйлем бирелә. Беренче җәдитчә укытучы мөгаллим — Шакир Басыйров. 1918 елда мәдрәсәдә дин укыту тыела. 1926 елда авылда 320 урынлы агач мәктәп салынгач, мәдрәсәдә укучылар тулысынча шул мәктәпкә күчерелә.

## Яңа тарих
1901 елда салынган мәдрәсә бинасы исән сакланган. Төзелүенә 105 ел тулган көннәрендә эшмәкәр Розалия Габдрахманова әлеге бинаны ремонтлаткан. Анда хәзер дин дәресләре алып барыла.

## Әдәбият
# *[[Мөҗәһит Әхмәтҗанов]].* Кыңгыраулы мәктәп еллары. К.: «Сүз» нәшрияты, 2006 ел, 3-5нче бит. ISBN 5-98356-028-X
# *[[Әхмәдулла Әхмәтгалиев]]*. Мөслим төбәге. Тарихи сәхифәләр. Яр Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП, 2003.

## Сылтамалар
*   Мәчетләребез.   Мөҗәһит Әхмәтҗанов сайты

## Моны да карагыз
* Мөслим мәчете
* Мөслим җәмигъ мәчете
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Төркем:Җәдитчелек
Төркем:Кадимчелек
Төркем:Мөслим районы
Төркем:Татарстан тарихы
Гасыйм Лотфи

**Гасыйм Лотфи**, Гасыйм Фатих улы Лотфуллин, *[[1900 ел]], [[Россия империясе|РИ]], [[Казан губернасы]], [[Казан өязе]], [[Иске Өҗем]] — [[1991 ел]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — укытучы, журналист, балалар язучысы, тәрҗемәче. Берничә китап авторы. Балалар өчен язылган шигырьләре балалар бакчаларында, башлангыч сыйныфларда даими кулланыла.

## Тәрҗемәи хәле

1900 елда Казан губернасы Казан өязе (*хәзерге* Татарстанның Әтнә районы) Иске Өҗем авылында туган. 1913—1918 елларда Кышкар мәдрәсәсендә укыган. 1926 елга кадәр укыту белән шөгыльләнә. Казанда Көнчыгыш педагогия институтының филология факультетын, Казан дәүләт университетының география факультетын (*[[1941 ел|1941]]*) тәмамлаган. 1941 елда хәрби хезмәткә алына.

1949 елга кадәр мәгариф системасы органнарында эшли. «Совет мәктәбе» журналында педагогика бүлеге мөдире вазифасында хезмәт куя.
 
1991 елда вафат. Казанның Татар зиратында җирләнгән.

## Иҗаты

1918 елга кадәр «Кояш» газетасында даими мәкаләләр урнаштырган.

1928 елдан әдәби иҗат белән шөгыльләнә. Балалар өчен язган хикәяләре, әкиятләре, шигырьләре бар: «Тамчылар» (*[[1947 ел|1947]]*), «Китап турында китап» (*[[1952 ел|1952]]*), «Әнисәнең альбомы» (*[[1949 ел|1949]]*) , «Боз кузгалгач» (*повесть, [[1985 ел|1985]]*), Каюм Насыйриның «Әбүгалисина» повестен балалар өчен кыскартып бастыра.

Вакытлы матбугатта татар балалар әдәбияты проблемалары, татар әдәбияты дәреслекләрен, аларны укыту методикасын яхшырту буенча мәкаләләре басылган.
 
Тәрҗемә өлкәсендә дә хезмәт куя: А. П. Чехов («Белолобая» – «Акмаңгай», 1946) , Б. Н. Полевой, Е. Ильина әчсәрләрен татар теленә тәрҗемә иткән.

1913—1918 елларда үзе укыган Кышкар мәдрәсәсе турында истәлекләр язган. Хәтирәләр 11 бүлектән гыйбарәт.

Балалар өчен язылган шигырьләре балалар бакчаларында, башлангыч сыйныфларда даими кулланыла.

## Әдәбият
# Мәдрәсәләрдә китап киштәсе (*төзүче* Р. Мәһдиев). К.: ТКН, 1992, 150нче бит. ISBN 5-298-01052-0

## Сылтамалар
*  Әдипләр.  Әхмәт Дусайлының шәхси порталы
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Укытучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Гәрәй

**Гәрәй** — әдәби псевдоним.	
* Әюп Гәрәй (1910-1967), шагыйрь.
* Йосыф Гәрәй (1904-1988), язучы.
* Рәшит Гәрәй (1931), шагыйрь.	
* Шамил Гәрәй (1916-1946), шагыйрь. 
## Шулай ук карагыз
* Гәрәй, *[[топоним]]*.
Коһар

**Коһар** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 14 км көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда тулаем халкы 5242 кеше булып, шуларның 2746-сы ир кешеләр, ә 2946-сы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Коһлавас

**Коһлавас** Һиндстанда, Харьяна төньяк штатында Бһивани районында урнашкан авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Кунгар

Авыл халкы Харьянви телендә, Һинди телендә һәм Инглиз телендә сөйләшәләр. Кунгарда Патиала Дәүләт Банкының тармагы бар.
Биредә җиде мәктәп бар:
*Һинду Урта Мәктәбе
*Дәүләт Башлангыч Мәктәбе
*Бачпан Балалар мәктәбе
*Бһагт Өлкән Урта Мәктәбе
*Дәүләт Өлкән Мәктәбе (Малайлар өчен)
*Дәүләт Өлкән Мәктәбе (Кызлар өчен)
*Маҗир Нафе Сингһ Кунгерийя Видья Виһар Мәктәбе һәм Колледжы

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Марат Сафин (1935)

**Марат Сафин** (Марат Габдрахман улы Сафин, ,  — , ) — эпизоотолог, ветеринария фәннәре докторы (1981), профессор (1982), ТАССРның (1973) һәм РСФСРның атказанган ветеринария табибы (1985), Русиянең атказанган фән эшлеклесе (2002). 1963 елдан КВИдә: эпизоотология кафедрасы мөдире (1980-2005), шул ук кафедраның профессоры (2005-2010), проректоры (1988-1995). ТР дәүләт премиясе иясе (1996).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз
Честер

**Честер** () — Англиянең Чешир графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Рум империясе заманында нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Лоһари Җату

**Лоһари Җатту** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 13 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1630 йорт булып, халкы 8971 кеше булган, шуларның 4631-е ир кешеләр һәм 4340-ы хатын-кызлар булган.
Баба Җаганнатх гыйбадәтханәсе бу авылда нигезләнгән булган. Күп шәхесләр хәрби һәм пара-хәрби көчләрдә хезмәт итәләр. Авыл кешеләре бер-берсенә ярдәм итешеп торалар. Бер дәүләт малайлар өлкән урта мәктәбе һәм бер дәүләт кызлар өлкән мәктәбе бар. Бу авыл мәйданы тигезлек һәм күп ресурслар бар. Ул Бһиванидан 13 км дан ераклыкта һәм Бавани кһерадан 5 км да урнашкан. Халык авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә.

Төркем:Һинд дине
Мандһана, Бһивани

**Мандһана** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында урнашкан авыл. Ул Бһивани төп шәһәрчегеннән якынча 17 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1107 йорт булып, халкы 6164 кеше булып 3305-се ир кешеләр һәм 2859-ы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мандоли, Бһивани

**Мандоли** Һиндстанның Харьяна штатында Бхивани районында авыл. Ул Бхивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан 38 км көньякта урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Мансарбасс

**Мансарбасс** Һиндстанда, Харьянада, Бһивани районында авыл.

## География
Мансарбасс -да урнашкан. Аның уртача биеклеге 237 метр (830 фут).

Авыл халкының төп шөгыле булып авыл хуҗалыгы тора. Шуңа күрә, алар штатта бөртеклеләрнең һәм сөтнең эре җитештерүчеләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мундһал Калан

**Мундһал Калан** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында урнашкан авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 22 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 503 авыл булып, халкы 3034 булган, шуларның 1593-е ир кешеләр, ә 1441-е хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Һенрик Дам

**Һенрик Дам** (,  — , ) —  (). Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1943).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Химиклар
Лад, Бһивани

**Лад** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегеннән якынча 46 км көньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 450 ел булып, авыл халкы 2376 кеше булып, шуларның 1256-сы ир кешеләр булган һәм 1120-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Мундһал Кһурд

**Мундһал Кһурд** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Бһивани шәһәрчегеннән якынча 22 км төньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1828 йорт булып халкы 8837 кеше булып, шуларның 4716-сы ир кешеләр, ә 4121 кешесе хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Шаляпин Палас

**"Шаляпин Палас Отель" кунакханәсе** - Казан шәһәрендәге кунакханә. Биналар комплексы республика әһәмиятендәге мәдәният һәйкәле булып тора.

## Тасвирлама
Бауман (80нче йорт) һәм Университет урамнары киселешеннән (7нче йорт) үзара тоташтырылган ике бинадан тора.
Беренче бина 1869-1873 елларда Казан сәүдәгәре Җиһанша Усманов йорты буларак төзелгән. 1899 елда бина яңа хуҗалар — Е. С. Смоленцев һәм Н. П. Шмелевның Сәүдә йорты өчен үзгәртеп корыла. Ул вакытта бинаның өске өлешендә «Төньяк номерлар» буларак танылган кунакханә пәйда була.

1909-1910 елларда шул ук Смоленцев һәм Шмелев заказы буенча кунакханәнең ике гөмбәзле икенче бинасы төзелә. Ике бина да үзара тоташа һәм яшел төсләрдә буяла.

Совет чорында кунакханә «Совет» исемен йөртә.

Бина  2005 елда Казанның меңьеллыгына тулысынча үзгәртеп корыла һәм реставрацияләнә, крем-көрән төсенә буяла һәм төнге яктырткыч җайланмасы белән жиһазландырыла, соңыннан кунакханә үзенең заманча исемен ала. Кунакханәдә ресторан, конференц-зал, СПА-үзәк бар.

Кунакханәгә төп керү урыны каршындагы мәйданда (икенче бинада) Казанда туган Федор Иванович Шаляпин һәйкәле урнашкан. Беренче бинаның беренче катында кибетләр һәм офислар урнашкан.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Из истории казанских доходных домов 
* Казанские гостиницы со столетней историей
* Коммуналки XIX века. Доходные дома Казани век назад и сейчас

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның кунакханәләре
Төркем:Казанның Вахитов районы
Натһувас

**Натһувас** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 5 км көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 492 йорт булган, халкы 2641 кеше булып, 1440-се ир кешеләр, 1201-е хатын-кызлар булган.

**Натһувас**та ике мәктәп бар, башлангыч мәктәп аерым бинада һәм өлкән урта мәктәп зуррак бинада урнашкан, тулаем 400+ студент укый һәм дә күрше авыллардан студентлар керә.

Соңгы вакытта үсештә **Нутанграм Китапханәсе**ндә 2017 елның 23 апрелендә **Нутанграм Фонды** эгидасы астында ачылган булган. Китапханәнең максаты уку сәләтләрен ачу һәм көчәйтү һәм укучыларда укырга һәм язарга сәләтне уяту.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Нимари, Бһивани

**Немри / Нимари / Нимри** ― Һиндстанның Харьяна штатының Бхивани районындагы авыл. Район штаб-квартирасы Бхиванидан көнчыгышка якынча 22 километр ераклыкта урнашкан. Нимари авылы UTC 5.30 вакыт зонасында урнашкан һәм ул һинд стандарт вакытына туры килә (IST). Нимари кояш чыгу вакыты ISTтан 25 минутка үзгәрә. Немрига иң якын тимер юл вокзалы - харак калан (6км) һәм җәмәгать транспорты аша җиңел генә Каланаур (8,8 км). Харьянада 10нчы стандартка кадәр бер дәүләт мәктәбе һәм тагын 3 шәхси мәктәп бар. Баунд Калан шәһәрендә (Нимаридан 2 км ераклыкта) дәүләт колледжы, больница, базар, банк һәм почта хезмәте дә бар. Популяр тәңре - Дада Девта исемле җирле тәңре, аның авылда аңа багышланган гыйбадәтханәсе бар. Шива һәм Горахнат - авылның тышкы районында үзләренең махсус гыйбадәтханәләре булган башка тәңреләр.

Төркем:Һинд дине
Марат Вахитов

**Марат Вахитов** (Марат Барый улы Вахитов, ,  — , ) — төзелеш механикасы өлкәсендә белгеч, техник фәннәр докторы (1966), профессор (1968), ТАССРның (1976) һәм РСФСРның (1986) атказанган фән һәм техника эшлеклесе. 1953 елдан КАИдә: проректор (1973-1978), очу аппарталарының төзелеш механикасы кафедрасы мөдире (1983-1988); КАИ музеена нигез салучы (1981) һәм аның фәнни җитәкчесе. «Известия высших учебных заведений. Авиационная техника» журналының баш мөхәррире (1987-1997).

## Искәрмәләр
Наурангабад

**Наурангабад** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Һинд Үзәне Цивилизациясе археологик урыны янында авыл.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Рәис Сабиров

**Рәис Сабиров** (Рәис Мәрдан улы Сабиров, ,  — , ) — журналист, публицист, ТАССРның (1977) һәм РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1988).

1949-1952 елларда «Яшь сталинчы» гәҗитендә: тәрҗемәче, бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбасары. 1953-1954 елларда СБКФнең Татарстан өлкә комитетында агитация һәм пропаганда бүлеге инструкторы. 1958-1983 елларда «Правда» гәҗитенең Татарстан һәм Мари АССРларындагы үз хәбәрчесе. 1983-1990 елларда «Социалистик Татарстан» гәҗитенең баш мөхәррире, бер үк вакытта (1983-1984) ТАССР Журналистлар берлеге рәисе. 1990-1994 елларда ТР МКның баш референты. Михаил Стелмахның  романын, Сабит Мокановның  повестен, Владимир Ленин әсәрләрен татар теленә тәрҗемә иткән. Х. Ямашев исемендәге ТАССР Журналистлар берлеге премисе иясе (1971), ТАССР Югары Шурасы депутаты (1985-1990).

## Искәрмәләр
Паһладгарһ

**Паһладгарһ** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл яки шәһәрчек. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 6 км көньякта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 2168 йорт булып тулаем халкы 5286 булган, шуларның 3209-се ир кешеләр һәм 2506-сы хатын-кызлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Палувас

**Палувас** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1409 йорт булып тулаем халкы 7370 булып, шуларның 3863-е ир кешеләр, ә 3507-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Носон-Бер Векслин

**Носон-Бер Векслин** (, ,  — , ) — икътисадчы, географ, профессор (1930). 1926-1929, 1935-1937 елларда ТАССР мәгариф халык комиссары урынбасары. 1930-1934 елларда ТАССР дәүләт планы рәисе урынбасары. 1931-1935 елларда Казан университеты ректоры; 1932 елда КДУның аэродинаминка факультетыннан үзгәртеп корылган Казан авиация институты ректоры булып ала. 1937 елда репрессияләнә, тоткынлыкта вафат була.

## Искәрмәләр
Нинан

**Нинан** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 4 км көнчыгышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 293 йорт булып тулаем халкы 1594 кеше булып 836-сы ир кешеләр һәм 758-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Папоса

**Папоса** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 25 км төньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча Бһивани шәһәрчеге район штаб-фатирыннан якынча 25 км төньяк-көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 741 йорт булып, халкы 3731 булып, шуларның 2021-е ир кеше, 1710 кешесе хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Прем Нагар, Бһивани

**Прем Нагар** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчеге район штаб-фатирыннан якынча 9 км да урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 684 йорт булып, тулаем халкы 3495 кеше булган, шуларның 1849-ы ир кеше, 1646-сы хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Ньюкасл-андер-Лайм

**Ньюкасл-андер-Лайм** () — Англиянең Стәффордшир графлыгында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Урта гасырларда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бөекбритания шәһәрләре
Мөнип Газар

**Мөнип Газар** (*[[тәхәллүс]]е, тулы исем-фамилиясе* **Мөнип Шәймөхәммәт улы Шәймөхәммәтов**, *[[1935 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]],  [[Рангазар]] — [[2009 ел]]ның [[10 октябрь|10 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — шагыйрь, популяр җырлар авторы, Татарстан АССР язучылар берлегенең матур әдәбиятны пропагандалау бюросы хезмәткәре, Татарстан интеллектуаль милек агентлыгының (*ТАИС*) директоры (*[[1970-еллар]]да*). КамАЗ төзелгәндә гаять популяр булган «Чаллыдан хат» (*Әгәр син килергә уйласаң*) җырының сүзләре авторы.

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 19 февралендә Татарстан АССР Сарман районы Рангазар авылында туган. Рангазар җидееллык, Сарман урта мәктәбен тәмамлый. Иске Минзәләбаш мәктәбендә бер ел укытып, Алабуга дәүләт педагогия институтына укырга керә. Соңрак укуын Казан дәүләт университетының филология факультетында дәвам итә. Мәскәү дәүләт университетында аспирантурада белем ала. 1972 елдан Татарстан АССР язучылар берлегендә эшли башлый. Соңыннан Татарстан интеллектуаль милек агентлыгының (ТАИС) директоры була. Гомеренең соңгы елларынңда Казанда хуҗалык эшенә күчә, кибет директоры булып эшли.
2009 елның 10 октябрендә Казанда вафат. Яшел Үзәндә җирләнгән.

## Иҗаты
Студент елларынннан ук республика матбугатында матур-матур шигырьләре басыла башлый. Тәхәллүс итеп туган авылы Рангазар (Алан Газар)  атамасын алган. «Чаллыдан хат» шигырен композитор Фасил Әхмәтов көйгә сала Әлеге җыр КамАЗ төзелгән елларда бик популярлаша. КамАЗ турында язылган шигырьләр тупланган җыентыкларга кертелә, җыр китапларында басылып чыга. Мөнип Газар иҗаты Чаллы язучылар оешмасының «Ләйсән» әдәби иҗат берләшмәсенең 2009 елда басылган күмәк җыентыгында, 2014 елда чыккан «Әдәби Чаллы» китабында (*[[ТКН]]*) урын алган.

## «Чаллыдан хат»


Көнен дә, төнен дә эш кайный Чаллыда,
Эшлибез кайвакыт онытып ялны да.
Баһадир шикелле заводлар төзибез,
Дулкыннар сыман гел тынгысыз үзебез.

*Әгәр син килергә уйласаң*,
*Кирәкми чакыру хатлары*;
*Юлга чык, юл әйтер: әнә ул данлы җир*,
*Әнә ул зур Чаллы яклары*.

КамАЗны җырга тиң булсын дип корабыз,
Салкында, челләдә, цехларда, кырда без;
Шуңадыр максатның, хыялның олысы – 
Хисләрнең сафлыгы, күңелнең җылысы.

Көнен дә, төнен дә эш кайный Чаллыда,
КамАЗны төзибез онытып ялны да.
Берәү дә омтылмый тарихка керергә, 
Тик белә: чын яшьлек, бәхет ул – биредә.


 
## Гаиләсе
Яшел Үзән кызы Аида белән өч ул үстергәннәр.

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000.
# Илһамлы Сарман. Антология (*төзүче-мөхәррире* Дамир Гарифуллин). Казан: «Яз» нәшрияты, 2017 ел, 159-160нчы битләр. ISBN 978-5-95-00696-1-1

## Сылтамалар
*  Мөнип Газар «Милләттәшләр» порталында
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Җанбәк Әхмәрев

**Җанбәк Әхмәрев** (Җанбәк Шиһабетдин улы Әхмәрев, ,  — , ) — ветеринария микробиологы, ветеринария фәннәре докторы (1972), профессор (1976), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1978), ССҖБнең атказанган уйлап табучысы (1985). 1957 елдан КВИдә: микробиология (1972-1984) һәм себер түләмәсен өйрәнү (1984-1991) тәҗрибәханәләре мөдире. 38 уйлап табу авторы.

## Искәрмәләр
Хәсән Әхмәтшин

**Хәсән Әхмәтшин** (Хәсән Мөбарәк улы Әхмәтшин, ,  — , ) — хокук белгече, юридик фәннәр докторы (1975), профессор (1978), РСФСРның атказанган юристы (1973). 1939-1940 елларда Юдино районында халык хөкемчесе. 1945-1949 елларда Алматы хәрби гарнизоны хәрби хөкемчесе. 1952 елдан Мәскәү хәрби-юридик, 1978-? елларда җинаи хокук кафедрасы мөдире.

## Искәрмәләр
Пур, Бһивани

**Пур** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында Бавани Кһера тэһсилда авыл. Ул Хисар районы белән чиктә урнашкан, Бһиванида район штаб-фатирыннан 20 км төньякта, Бавани Кһерадан 6 км көнбатышта, штат башкаласы Чандигарһтан якынча 240 км да урнашкан.

## Деографиясе
2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 1248 йорт булып, тулаем халкы 6961 кеше, шуларның 3682-се ир кешеләр, ә 3279-ы хатын-кызлар булган.

Халыкның күпчелеге Браминнар.

## Гыйбадәтханәләр
* Шри Хануман Мандир
* Шри Рам Мандир
* Шри Гога Җи Маһараҗ Мандир
* Шив Мандир
* Парамаһанс Баба Һариһар Мандир
* Дурга Мата Мандир
* Баба Лал мандир
* гуру равидас мандир
*
* Сайяд баба мазар

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Татарстанның социаль чеклары

**Татарстанның социаль чеклары**— Татарстанда яшәүче аз керемле гражданнарга  азык-төлек һәм көнкүреш товарларын ваклап сатып алу өчен, шулай ук ТКХ хезмәтләренә түләү өчен социаль яклау органнары тарафыннан бирелә торган суррогат түләү чарасы (эрзац-акча). 
Тормыш сыйфаты кискен кимү белән бәйле рәвештә Республика хакимияте тарафыннан «базарга йомшак керү» һәм аз керемле гражданнарга социаль ярдәм программасы буенча Россиядә икътисад һәм сәүдәне либеральләштерү өчен кертелгән чара. Нинди милек формасы булуга карамастан, республиканың барлык сәүдә предприятиеләренә чекларны кабул итергә дигән күрсәтмәсе бирелә.
## Тарих
Элегрәк Татарстанда  халык кулланышы товарлары дефицитына юл куймас өчен, товарларны регионнан читкә чыгармас өчен барлык категория гражданнар өчен билгеле бер төр товарлар сатып алу өчен талоннар бирелә иде, ә аннары конкрет товарга бәйле эрзац — валюталар  чыгарыла башлый.
Шулай ук суррогат акчалар сыйфатында  «икмәк», «коммуналь» (аз тәэмин ителүчеләргә шул ук социаль  түләү чаралары буларак  кечкенәрәк номиналда),  һәм «ягулык» (дәүләт органнарына билгеле бәя буенча бензингә түләү өчен) дигән татарстан жетоннары чыгарылды.

2008 елда АКШта «Татарстан сумнары» дигән истәлекле-сувенир тәңкәләр чыгарылды, әммә алар әйләнештә түләү чарасы булып кулланылмады.

## Тасвирлама
Татарстан Республикасының социаль чеклары башта ай саен чыгарыла, шул ук вакытта банкнотларның төсе айдан айга үзгәртелә һәм аларны бары тик тиешле айда гына кулланырга мөмкин иде. Чекның тәүге үлчәме 64×135 мм. Соңрак кечерәк форматтагы банкноталар (50х105 мм) чыгарыла башлый, бу чекларны теләсә нинди айда да кулланып була. Чекта Татарстан гербы, Татарстан флагы, Казан кирмәне силуэтыннан тоган нәфис композиция төшерелгән, фон виньетки һәм  башка элементлар белән бизәлгән. Чекның икенче ягында төрле якты-пастель тонларында танылган рәссамнарның картиналарының репродукциясе куелган.
## Чыганаклар
* Каталог бумажных денежных знаков. Республика Татарстан, fox-notes.ru 
* Постановление Кабинета министров Республики Татарстан от 26 марта 1993 № 151
* Постановление Кабинета министров Республики Татарстан от 29 июля 1996 № 601
* Постановление Кабинета министров Республики Татарстан от 7 мая 1997 № 399

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татарстан икътисады
Төркем:Акча
Раджпура Харкари

**Раджпура Харкари** Һиндстанның Харьяна штатында Бһивани районында авыл. Ул Бһивани шәһәрчегенең район штаб-фатирыннан якынча 2,5 км төньяк көнбатышта урнашкан. 2011 ел Һиндстан халык санын алу буенча авылда 233 йорт булып, тулаем халкы 1124 кеше булган, шуларның 602-се ир кешеләр, 522-се хатын-кызлар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
29 нчы мәктәп (Түбән Кама)

**Түбән Кама шәһәренең 29 нчы урта гомуми белем бирү мәктәбе** —- Россия Федерациясенең Татарстан Республикасы Түбән Кама муниципаль районының муниципаль бюджет гомуми белем бирү учреждениесе. 1991-1992 уку елының 2 сентябрь көнне эшли башлый.

## Тарихы

* 1991 нче елның 2 сентябрь көне ачыла. 1503 укучы, 90 педагог була. Үзенә 3 спорт залы, 2 бассейн, сауна, кышкы бакча, китапханә, медицина кабинеты, тамашалар залы һәм башка корылмалары керә.
* 1993-1998 еллары - комлекс статусында эшли.

### Җитәкчелек
* 2018 -..: **директор** Габдуллахатов Ильдар Ансарович
* 2012-2018: **директор** Равис Музагитович Шакиров
* 2007-2012: **директор** Айдар Рәфис улы Фәретдинов
* 1991-2007: **директор** Мөхтәр Абдулла улы Фазылҗанов, **урынбасарлары** Әхмәтгәрәева Раидә Флорид кызы, Киреева Ольга Вячеслав кызы,  Шафеева Ләйлә Салихҗан кызы, Хәсәнова Фирзания Хәйдәрҗан кызы, Зартдинова Рәидә Зәйдулла кызы, Садриева Әнисә Хөсәен кызы, Пахомова Гөлшат Әсхат

## Мәктәп тормышы

### Уку-укыту эшчәнлеге
* Электрон журнал һәм көндәлекләр ярдәмендә алып барыла.
* Һәр укытучыга ноутбук бүленеп бирелгән, уку кабинетлары интерактив такталар, мультимедия проекторы, дистанцион җайланмалар белән җиһазландырылган.

### Түгәрәкләр
* Техник модельләштерү
* фотосурәт 
* юл йөрү кагыйдәләре
* курчак театры
* өстәл теннисы
* нәфис гимнастика
* волейбол
* футбол
* бокс
* туризм 
* җиңел атлетика
* Музыка
* театр
* хореография 
* сынлы сәнгать

### Иҗтимагый тормыш
* Укучыларның үзидарә советы үз министрлыкларын булдырып, мәктәп тормышын җанландыра.

## Шулай ук карагыз

* :Төркем:Түбән Кама районы мәктәпләре
* :Төркем:Татарстан мәгарифе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://school29-nk.ucoz.ru/

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләрТөркем:Түбән Кама мәктәпләреТөркем:Татар телле мәктәпләр
Тирсә мәчете

**Тирсә мәчете** — XIX йөзнең I чирегендә (*I яртысында*) Вятка губернасы Сарапул өязе (*хәзерге* Татарстанның Әгерҗе районы) Тирсә авылында төзелгән мәчет. 1991 елда шартлатып, җимертелгән. Үзенчәлекле архитектурасы белән аерылып торган.

## Тарих
Мәчетнең төзелү вакыты төгәл билгеле түгел. Аның төзелүе турында берничә фараз исәпкә алына: 
* 1713 елда генерал-майор морза Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев (*[[1674 ел|1674]]—[[1766 ел|1766]]*) татар кенәзләре Яушевлардан Тирсә һәм Мордыби авылларын сатып ала. Аларга Касыйм өязеннән татар крепостнойларын китереп утырткан. Мәчет XIX йөзнең I чирегендә шул авылларның крепостной керәстияннары көче белән кирпечтән төзелгән.
* Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең 1865—1885 еллардагы  мөфтие Сәлимгәрәй Шаһингәрәй улы Тәфкилевның (*[[1805 ел|1805]]—[[1885 ел|1885]]*) әнисе Зөләйха бикә (*[[1786 ел|1786]]—[[1842 ел|1842]]*) төзеткән. Шаһингәрәй Йосыф улы Тәфкилевның хатыны Зөләйха үз биләмәсендә булган Балтач, Биектау һәм Тоба авылларында яңа мәчетләр төзетергә рөхсәт сорап, 1826 елда патша исеменә үтенеч язган булган. Русча язылган үтенечендә исемен «Елисавета Тевкелева» дип куйган.
* Тирсәдә мәчет төзү өчен Вятка губерна идарәсе ялгышлык белән  авылы (*хәзерге* Удмуртиянең Завьялово районы) чиркәвенең проектын җибәргән. XX йөз башында Вятка губерна идарәсенең мәчетнең кайчан һәм кем проекты буенча эшләнгәнен ачыкларга омтылышы нәтиҗәсез тәмамланган. Документлар сакланмаган. 
 
Үзенчәлекле архитектурага ия булган: мәчет бинасы портик һәм колонналары белән чиркәүгә охшап тора. Өч яруслы манарасының озынлыгы — 41 метр.

Тирсә авылында 1815 елда мәдрәсә ачылган.

Бөек Ватан сугышыннан соң мәчеттә сөт–май комбинаты урнаша һәм 1983 елларга хәтле эшли.

Тирсәнең тарихи мәчетенең бинасы 1991 елда шартлатып җимертелә.

1999 елда авылда яңа мәчет ачылган.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# *Раиф Мәрданов, Ирек Һадиев*. Әгерҗе төбәге тарихы. К.: «Тамга» нәшрияты, 2003 ел, 120-121нче бит. ISBN 5-94868-001-0
# *[[Вахит Имамов]]*. Тирсә авылы. «Мәйдан-Чаллы», 2008 ел, № 6. 
# *[[Чыңгыз Мусин]]*. Әгерҗе төбәге: тарихи сәхифәләр. К.: «Сүз» нәшрияты, 2008.
#   Тирсә авылы тарихы эзләреннән
 
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әгерҗе районы мәчетләре
Алмазов

**Алмазов** — фамилия.
* Александр Алмазов (1859—1920), чиркәү тарихчысы, илаһият докторы.
* Владимир Алмазов (1931—2001), медицина фәннәре докторы (1967), профессор (1969). Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1998).
* Җәвад Алмазов (*[[Җәвад Алмаз]]*, 1916—1979), тел галиме, текстолог, археограф.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ушак

**Ушак** (төр. *Uşak*) - Төркиядәге шәһәр. Халык исәбе 252 044 кеше тәшкил итә (2016). Шәһәрнең мэры - Гали Әрдоган.
	

## География
Ушак шәһәре Төркиянең көнбатыш өлешендә урнашкан. Шәһәрдән төньякта Көтахья, көнчыгышта - Афьон, көньякта - Диңгезле һәм көнбатышта - Маниса калалары тора. Ушак таулы урында калыккан шәһәр. Аның читендәге таулар 1500-2000 метрга кадәр җитә. Ушактан читтә түгел борынгы грек шәһәре Флавиополис калдыклары урнашкан.
 
## Тарих
Ушак шәһәре урынында беренче җирлекләр безнең эрага кадәр 2000нче елда ук барлыкка килә. Тарих дәвамында шәһәр кулдан-кулга күчеп йөри һәм берничә тапкыр атамасын алыштыра. Биредәге җирләр лидийлылар, фарсылар, римлылар, Византия, Госман империясе кул асларында була.

## Икътисад

Шәһәр келәм җитештерү белән дан тота. Шулай ук Ушакта шикәр, йон, мамык һәм тире сәнәгате үсеш алган.

## Кардәш шәһәрләр

* Нурсолтан - Казакъстан
*Оффенбах-ам-Майн - Алмания
* Шарлеруа - Бельгия
* Бесни - Төркия

## Сылтама
usak.bel.tr/- Ушак шәһәренең рәсми сайты

Төркем:Төркия шәһәрләре