open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
13 сентябрь

**13 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 109 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — Целиакия чирен истә тоту милли көне (англ.).
* :
** Фарропилья инкыйлабын (русск.) искә алу атнасы башлана. 
** Милли кашаса (русск.) алкоголь эчемлегенә багышланган Кашаса милли көне (португ.). 
*  — Баһадир балалар көне (русск.), 1847 елда илне саклап Чапультепек бәрелешендә (русск.) хәлак кадетларны искә төшерү.
*  Россия — фашизм корбаннарын искә алу көне (русск.) (сентябрь аеның икенче якшәмбесе).
*  Россия — программистлар көне (кәбисә елларда (русск.) 12 сентябрьга төшә).
###### 

## 
* 1736 —  морза К.Тәфкилев Чиләбе шәһәрен нигезли.
* 1788 —   башкаласы булып игълан ителә.
* 1876 — Казан Татар укытучылар мәктәбе ачыла.
* 1940 — Икенче бөтендөнья сугышы: итальян гаскәрләре га керә.
* 1956 —  беренче каты дискны чыгара.
* 1987 —  хастаханәләренең берсендә йөзләрчә кеше нурланыш тәэсиренә дучар ителә.

## 
 
* 1819 — Дмитрий Мейер, 
* 1830 — Мария фон Эбнер-Эшенбах, 
* 1846 — Владимир Барановский, 
* 1863 — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе.
* 1863 — Дмитрий Петрушевский, 
* 1867 — Василий Брусянин, 
* 1886 — Роберт Робинсон, 
* 1887 — Лавослав Ружичка, 
* 1888 — Иван Антипов-Каратаев,
* 1892 — Фёдор Павлов, 
* 1896 — Иван Морозов, 
* 1903 — Клодетт Колбер, 
* 1907 — Әбләким Гафаров, 
* 1911 — Александру Диордица, совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе.
* 1911 — Рауза Кастрова, Мәскәү татарларының күренекле вәкиле.
* 1916 — Роальд Даль, 
* 1917 — Тадеуш Орловски, 
* 1920 — Раиса Бутенко, 
* 1925 — Сәет Габбасов, 
* 1930 — Әминә Мәликова-Шәфигуллина, 
* 1931 — Мөхәррәм Әбелханов, 
* 1935 — Николай Зефиров, 
* 1939 — Гунтис Улманис, Латвия сәяси һәм дәүләт эшлеклесе, илнең экс-президенты.
* 1941 — Алексей Королевский, 
* 1943 — Любовь Зенитова, химик-технолог, профессор.
* 1947 — Марат Ишмияров, 
* 1949 — Шамил Шәрифуллин, композитор.
* 1950 — Ринат Нәбиев, татар галиме, тарихчы.
* 1957 — Нәҗип Хаҗипов, 
* 1957 — Салия Морзабаева, 
* 1966 — Игорь Кравчук, 
* 1968 — Андрей Расолько, 
* 1968 — Эмма Виклунд, 
* 1969 — Андрей Шпагонов, 
* 1971 — Ринат Вәсыйков, 
* 1971 — Светлана Гладышева, 
* 1974 — Андрей Коновалов, 
* 1989 — Томас Мүллер, Алмания футболчысы.

## 

* 798 — Әбү Йосыф, 
* 1872 — Людвиг Фейербах, алман фәлсәфәчесе.
* 1885 — Иван Стахеев, 
* 1912 — Габриель Шершеневич, 
* 1922 — Евгений Болотов, 
* 1934 — Дмитрий Бекарюков, 
* 1935 — Мария Гажич, 
* 1938 — Ситдыйк Айдаров, татар артисты.
* 1943 — Леонид Лавров, 
* 1949 — Аугуст Крог, 
* 1976 — Владимир Петров, 
* 1979 — Рим Сыртланов, татар-башкорт артисты.
* 1985 — Галия Булатова, татар театр актрисасы.
* 1987 — Үзбәк Гыймадиев, татар әдәбият галиме.
* 1990 — Мәхмүт Хәсәнов, татар язучысы.
* 1991 — Ирина Заиконникова, фармакология белгече, профессор.
* 2012 — Дильхан Эрюрт, 
* 2013 — Равил Сәлихмәт, татар инженеры, җәмәгать эшлеклесе (АКШ).
* 2018 — Рим Һидиятуллин, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
* 2021 — Әнтони Һьюиш,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:13 сентябрь
Ханс Циммер

**Ханс Флориан Циммер** (алм. *Hans Florian Zimmer*; 1957 елның 12 сентябрендә туды) — кинофильмнарга үз музыкасы белән мәшһүр булган алман композиторы.

Хэнз Зиммер күп кенә югарыбюджетлы фильмнарга музыка язды. «Mission: Impossible II», «The Rock», «Гладиатор», «Мисыр принцы», «Пёрл-Харбор», «Мадагаскар», «Мадагаскар 2», «Код да Винчи», «Кариб диңгезе юлбасарлары: Мәет сандыгы», «Кариб диңгезе юлбасарлары: Дөнья чигендә», «Динозаврлар варислары» кебек фильмнарга музыканы нәкъ ул язды.

1995 елда ул «Арслан Патша» фильмы өчен «Оскар» премиясен ала.

## Сытамалар
* Рәсми сайт 
* Hans Zimmer at the SoundtrackINFO project 
* Hans Zimmer Fan Site 

Төркем:Алмания композиторлары
Төркем:Кинокомпозиторлар
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Таҗи Гыйззәт

**Таҗи Кәлимулла улы Гыйззәтуллин** (*Таҗи Гыйззәт;* 15 (3) сентябрь 1895, Барҗы-Умга, Алабуга өязе, Казан губернасы, Россия империясе — 7 март 1955, Казан, ТАССР, ССРБ) —  күренекле татар драматургы һәм актер. ТАССР (1939), РСФСР (1940) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тормыш юлы һәм иҗаты
Ул 1895 елның 15 сентябрендә Әгерҗе районының Барҗы Омга авылында туа. 14 яшенә кадәр мәдрәсәдә укыганнан соң, Бандүк, Воткинск, Ижау заводларында эшли. 1919–1922 елларда аның артистлык сәләте ачыла. Самарда З. Солтанов оештырган драма студиясендә укыганнан соң (*[[1920 ел|1920]]*), Таҗи Гыйззәт Татар Дәүләт академия театрында артист булып эшли башлый, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә. Үз гомерендә 37 пьеса иҗат итә. Шуларның күбесе Татар Дәүләт академия театрында зур уңыш белән бара. Шундыйлардан «Чаткылар», «Ташкыннар», «Бишбүләк», «Таймасовлар», «Чын мәхәббәт», «Наёмщик», «Изге әманәт» кебек әсәрләрен күрсәтергә мөмкин.

Әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен ул ике тапкыр “Почет билгесе” ордены белән бүләкләнә, Россиянең һәм Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек була. 1955 елының 7 мартында Казанда вафат була..

## Хәтер
* Казанның Вахитов районындагы урамга, Алабугада урамга исеме бирелгән.
* 2007 елда Әгерҗедә 3нче мәктәп бинасында музее ачылган.
* 2010 елда Әгерҗенең 3нче мәктәбенә исеме бирелгән. Мәктәп каршына бюсты урнаштырылган.
* 2025 елның 18 июнендә Татарстан Милли музее филиалы - Татар китабы йортында (мөдире Айдар Шәйхин) драматургның 130 еллыгына багышланган «Гыйззәт.130» күргәзмәсе ачылган.

## Гаилә хәле
Хатыны Мәликә. Балалары: олы улы Үзбәк (1923-1942), танкист, Бөек Ватан сугышында Ржев янында һәлак булган; уртанчы улы Казбек (1925-2013), төпчек улы Рубин (*вафат*), КХТИ тәмамлаган.

## Галерея

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
 
* Таҗи Гыйззәт турында библиографик белешмәлек 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Таҗи Гыйззәт
Байрон Ишморатов

**Байрон Ишморатов** — танылган татар галиме, профессор.

## Тормыш юлы

Ул 1935 елның 15 сентябрендә Әлмәт районының Миңнебай поселогында туган. 1953 елда ул Балтач урта мәктәбен тәмамлый һәм М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының чит илләрнең икътисадый һәм сәяси географиясе факультетына укырга керә. 1958 елда укуын тәмамлап ВЛКСМның Яшел Үзән шәһәр комитетында инструктор булып эшли башлый. 1960 елда читтән торып Үзәк комсомол мәктәбен тәмамлый. 1959-1961 елларда — ВЛКСМның Яшел Үзән шәһәр комитетының беренче секретаре. 1961-1962 елларда шул ук районның Олы Карауҗа урта мәктәбе директоры була.

1962 елда Байрон Ишморатов СССР Фәннәр академиясенең Себер бүлегенең Себер һәм Ерак Көнчыгыш фәнни-тикшеренү институты аспирантурасына чакырыла. Аспирантураны тәмамлап 1965-1978 елларда кече фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр була. 1978 елдан — институтның фәнни лабораториясе мөдире.

Байрон Ишморатов 1969 елда кандидатлык, 1980 елда — докторлык диссертацияләрен яклый. 1992 елдан — профессор. 700дән артык фәнни хезмәт авторы. Шулар арасында «Җитештерү көчләренең региональ системалары (Географик анализның методологик нигезләре)» исемле зур монография (Новосибирск,1979). Берничә коллектив монографиянең автордашы, 12 фәнни китапның баш редакторы. «География һәм табигать ресурслары» журналының редколлегия әгъзасы.

Байрон Ишморатов яшь галимнәр тәрбияләүгә дә зур игътибар бирә. Аның җитәкчелегендә 4 докторлык, 15 кандидатлык диссертациясе якланган, алар арасында ерак чит ил вәкилләре дә бар. Күп фәнни хезмәтләре башка телләргә тәрҗемә ителеп чит илләрдә басылган.
Киң җәмәгать эше алып бара. КПССның Новосибирск өлкә конференциясе делегаты. Берничә мәртәбә район Советы депутаты итеп сайланды.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Географлар
Төркем:География фәннәре докторлары
Халыкара демократия көне

**Халыкара демократия көне** (ингл. *International Day of Democracу*, исп. *Día Internacional de la Democracia*, фр. *la Journée internationale de la démocratie*, рус. *Международный день демократии*) — ел саен 15 сентябрь көнне билгеләнгән көн. 2008 елдан бирле үткәрелә. Демократияне үстерү һәм ныгыту максатыннан оештырылды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Демократия турындагы декларация  

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Демократия
Төркем:15 сентябрь
Гринпис

**Гринпи́с** (ингл. *Greenpeace* — «яшел тынычлык») — табигатьне саклау максатыннан төзелгән халыкара иҗтимагый оешма. Ванкуверда 1971 елның 15 сентябрендә Дэвид Мактаггарт тарафыннан оештырыла.

Оешманың төп максаты — глобаль экологик проблемаларын чишүгә ирешү, шушы проблемаларга хөкүмәт һәм җәмгыять игътибарын арттыру.

Гринпис финанс ярдәмне фәкать фикердәшләр тарафыннан ала, принципиаль рәвештә дәүләт структураларыннан, сәяси фиркәләрдән, бизнестан акча алмый.

Гринпис ММЧ игътибарын кызыксындырган зур акцияләр белән мәшһүр. Оешма үзе экологик җинаять урыннарында була, җәмгыятькә бәйсез һәм дөрес мәгълүматны җиткерергә тырыша.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гринпис рәсми сайты 

*
Бартимеус трилогиясе

**Бартимеус трилогиясе** (ингл. *The Bartimaeus Trilogy*) — Джонатан Страуд тарафыннан язылган фэнтези жанрындагы романнар сериясе. Трилогиягә өч китап керә: «Сәмәрканд амулеты», «Голем күзе» һәм «Птолемей капкалары». Китапта сурәтләнгән вакыйгалар альтернатив дөньяда булган Англиядә бара. Китапта сихерчеләр һәм җеннәр сурәтләнә.

«Сәмәрканд амулеты» китабы 2003 елда чыкты. «Голем күзе» исә дөньяны 2004 елда күрә. «Птолемей капкалары» исемле өченче китап Бөекбританиядә 2005 елда чыга. Китап татар теленә тәрҗемә ителмәгән.

Төркем:Китап серияләре
Төркем:Фэнтези жанрлы китаплар
Рөстәм Хәмитов

**Рөстәм Зәки улы Хәмитов** (1954 елның 18 августы, РСФСР, Кемерово өлкәсе, Драченино авылы) — Россия сәясәтчесе, 2010 елның 19 июленнән башлап 2018 елның 11 октябренә кадәр Башкортстанның иң югары урындагы заты.

## Тормыш юлы
Хәмитов Рөстәм Зәки улы 1954 елның 18 августында Кемерово өлкәсендә туган. Әтисе Зәки Хәмитов (1930-1993) — галим, профессор, техник фәннәр докторы Балтач районының Штәнде авылында туган. Әнисе Рәйсә Сөнатулла кызы — мәктәптә математика укытучысы. Хәмитов үзен катнаш татар-башкорт гаиләсендә тудым дип яза. 1993 елларда чыккан «Народные депутаты Башкирской ССР» җыентыгында милләте татар итеп күрсәтелгән. Башкортстан президенты вазифасына тәгаенләнгәч, милләтен башкорт дип атый башлый, туган тел буларак башкорт телен билгели, рус телен белә һәм иркенчә инглиз телендә сөйләшә.

Техник фәннәр докторы .

1977 елда Бауман исемендәге Мәскәү югары техник училищесын «инженер-механик» белгечлеге буенча тәмамлый. Техник фәннәр докторы.

Хезмәт юлын Уфа моторлар җитештерү берләшмәсендә башлый.

1978–1986 елларда Уфа авиация институтында эшли.

1990 елда аны Башкортстан АССРы Югары Советына депутат итеп сайлыйлар. Югары Советның экология, табигать ресурсларын нәтиҗәле файдалану буенча комиссиясе рәисе була.

1994–1996 елларда — Башкортстанның тирә-як мохитне саклау буенча министры, 2000–2003 елларда — РФ Президентының Идел буе федераль округындагы тулы хокуклы вәкиле аппаратында БР буенча баш федераль инспектор.

2004 елда ул Су ресурсларының федераль агентлыгы җитәкчесе итеп тәгаенләнә.

2009 елның июленнән — «Русгидро» җәмгыяте идарәсе әгъзасы.

2018 елның 11 октябрендә  – Республика көнендә Башкортстан башлыгы Рөстәм Хәмитов вазифасыннан китүен белдерде. "Бу минем шәхси карарым, ул төрле яклап уйланган, мин 2019 елда республика башлыгы сайлавында катнашмаячакмын. Минемчә, төбәк башлыклары мондый өлкән яшьтә эшчәнлеген туктату турында карарны вакытында кабул итәргә тиеш", диде Хәмитов.

2018 елның 11 октябрендә Уфада Хәмитовның отставкага китүе уңаеннан халык күңел ачулары булды.

## Тәнкыйть
### Тарифлар һәм хезмәтләрнең бәяләре
Тарифлар буенча республика дәүләт комитеты җылылык һәм кайнар суга, энергия халык өчен нигезләнмәгән югары хаклар кабул итә, Мәскәүдә һәм башка икътисади яктан алга киткән ил төбәкләрендә булган хаклар түбәнрәк була. Мәсәлән, җылылык энергиясе Мәскәү шәһәрендә яшәүчеләр өчен 1806.89 сумга төшәчәк. Уфада исә Республикасы тарифлар буенча Дәүләт комитеты карары нигезендә бу хак 2018 елның 1 июленнән 2045.57 сум/Гкал тәшкил итә. Тормыш дәрәҗәсе төбәкләрдән берничә тапкыр аерыла, ә Башкортстан кулланучылар күбрәк түлиләр.
## Гаиләсе
Өйләнгән, ике баласы бар. Хатыны — Гөлшат Гафур кызы, һөнәре буенча табиб. Улы — Камил Хәмитов. Кызы — Нурия Хәмитова. Балалары Мәскәүдә яшиләр, эшлиләр.

## Чыганаклар

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Башкортстанның беренче җитәкчеләре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Башкортстан хөкүмәте башлыклары
Папуа — Яңа Гвинея

**Па́пуа — Яңа́ Гвине́я**, тулы исеме **Па́пуа — Яңа́ Гвине́я бәйсе́з дәүләте́** (  (шулай ук , ), , ) — Океанлыкта урнашучы дәүләт. Тын океанның көньяк-көнбатыш өлешендә урнаша. Мәйданы — 462 840 км². Халык саны — якынча 6 млн кеше. Шәһәр халкы саны — 15,2 % (1991). Административ яктан дәүләт 20 виләяткә бүленә. Башкаласы — Порт-Морсби шәһәре. Милләтләр дуслыгына керә. Канун чыгару органы — Милли парламент.
## Диннәр
2000 елгы халык санын алуның процент күрсәткечләре түбәндәгечә:
* Католик чиркәве (27,0%)
* Инҗилчеләр (19,5%)
* Папуа — Яңа Гвинея һәм Сөләйман утраулары берләшкән чиркәве (11,5%)
* Җиденче көн адвентистлары (10,0%)
* Илленчеләр (8,6%)
* Инҗил берлеге (5,2%)
* Англикан чиркәве (3,2%)
* Баптистлар (0,5%)
* Коткару Армиясе (0,2%)
* Башка  христианнар (10%)
* Йәһвә шаһитлары (0,4%)
* Христос Чиркәве (0,4%)

## Дәүләт гимны

**O Arise, All You Sons** (“Күтәрелегез, ил уллары!”) — Папуа-Яңа Гвинеяның милли музыкаль символы. Ул 1975 елның 10 сентябрендә (Папуа-Яңа Гвинея бәйсезлеге көнендә) Милли Башкарма Шура тарафыннан кабул ителгән. Тексты инглиз телендә язылган, гимн тулысынча Томас Шеклединең (**Thomas Shacklady**, 1917–2006) иҗат җимеше булып тора. Дәүләт байрагы һәм гербы 1971 елда ук расланган булса да, гимн тагын дүрт елдан соң гына, Австралиядән рәсми бәйсезлеккә ирешкәч кенә гамәлгә кертелгән.

**Хор башкаруында:**
https://www.youtube.com/watch?v=DuU_Qe7EA2Y

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Папуа — Яңа Гвинеядә ислам
* Папуа — Яңа Гвинеядә Һинд дине

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Папуа — Яңа Гвинея
Масаока Сики

**Масаока Сики** (яп. 正岡 子規?, 1867 елның 17 сентябре — 1902 елның 19 сентябре) — япон шагыйре, язучы, әдәби тәнкыйтьче һәм шигърият теоретигы. Чын исеме — **Масаока Цунэнори** (яп. 正岡 常規).

Төркем:Япон шагыйрьләре
Төркем:Япония шагыйрьләре
Төркем:Япония язучылары
Төркем:Япон язучылары
Алмаз Хәмзин

**Алмаз Хәмзин** — татар композиторы, җырчы, артист, язучы, журналист, «Чаян» журналы мөхәррире.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1947 елның 18 сентябрендә Түбән Кама районының Ташлык авылында туган. Алмазның җыр дөньясына кереп китүе – аның укытучысына бәйле. Зыятдин Билалович физика укытучысы булуына карамастан, бик оста музыкант-баянчы, шәп спортчы икәнен әйтеп торасы да юк, укучысына Салих Сәйдәшевның барлык җырларын да өйрәтеп бетергән кеше. Алмаз Хәмзин укып-ташлап өч институтны бетерә: Авыл хуҗалыгы институты, төзүчеләр институты, педагогика институты. Соңгысында музыка факультетын тәмамлау аңа берничә һөнәр үзләштерергә мөмкинчелек бирә: композитор, режиссер, редактор.

Алмаз Хәмзин үзен төрле эшләрдә сынап карый: заводларда, төзелешләрдә, мәктәптә укыта, 13 ел буе Рәфкать Гомәров җитәкчелегендәге “Саз” ансамблендә эштән соңгы буш вакытларда җырлап йөри, филармониядә режиссер булып эшли.

Язган әйберләре байтак: бер китаплык юморескалар, йөздән артык пьесалар, җырлар. Үзе язган күп җырларны ул, гадәттә, ничек башкарырга кирәклеген өйрәтеп бирә. Оста гына җырчылар тыңлап карыйлар да, аның кебек җырлый алмаганын аңлыйлар, шуңа күрә ул кайбер җырларны үзе башкара.

Гаиләле. Өч баласы бар. Әтисенең таланты балаларга да күчкән дияргә була, мәсәлән, кызы Алия Хәмзина татар эстрадасында хәзерге көндә иң популяр җырчылардан берсе.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2019 ― Фәннур Сафин исемендәге премия 
* 2023 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале ― *ирешкән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен* 
* 2024 ― Гамил Афзал исемендәге әдәби премия
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Хуҗа Насретдин

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Фәннур Сафин премиясе лауреатлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Гамил Афзал премиясе лауреатлары
Ньяса күле

**Мала́ви** яки **Нья́са** — Үзәк-көнчыгыш Африкада урнашкан күл. Күл көньяктан төньякка сузыла, озынлыгы 560 км. Күл тирәнлеге 706 м.

Күл зурлыгы — 560×75 км. Мәйданы 29,6 мең км². Күләме 8,4 мең км³.

Төркем:Африка күлләре
Төркем:Малави күлләре
Төркем:Мозамбик күлләре
Төркем:Танзания күлләре
Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы

**Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы** – ***ИХҮО*** – (*[[инглиз теле|ингл.]]*'OECD** (**O**rganisation for **E**conomic **C**o-operation and **D**evelopment) [[рус теле|рус.]] **ОЭСР** (**О**рганизация **э**кономического **с**отрудничества и **р*'азвития)*) — демократия һәм ирекле базар икътисадын таныган дәүләтләрне берләштергән халыкара икътисадый оешма.

Оешма 1948 елда Маршалл планы буенча Европа өчен төзелә. Штаб-фатиры Парижда урнаша. 2006 елдан оешманың генераль сәркатибы — Хосе Анхель Гурриа Тревиньо (Мексика иленнән).

## Әгъзалар

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми веб-сайт
 

Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Халыкара икътисадый оешмалар
Тәблигъ җәмәгате

**Тәблигъ җәмәгате** — (, ) – Һиндстанда 1926 елда Мәүлана Мөхәммәт Ильяс әл-Кандәһләви тарафыннан оештырылган гайре сәяси дини хәрәкәт. Төп максаты итеп мөселман халыклар арасында Исламча яшәү рәвешен торгызуны куя. 

## Алты принцип
Мөселманнар иң кимендә кабул итәргә һәм үтәргә тиешле вазифаларны җәмәгатькә керүче галимнәр түбәндәге алты принцип аркылы тапшыралар: 
# ***Шәһадәт кәлимәсе***: Аллаһның барлыгын һәм берлеген тану, Мөхәммәт пәйгамбәрне аның илчесе буларак кабул итү.
# ***Намаз***: Көндә биш тапкыр фарыз гыйбадәт кылу.
# ***Гыйлем һәм зикер***: Ислам буенча белем җыю һәм Аллаһны еш искә алу. 
# ***Икраме мөслимин***: Мөселманнарга карата аеруча яхшы мөгамәләдә булу. 
# ***Ният чисталыгы***: Яхшы эшләрне бары Аллаһ ризалыгы өчен эшләү һәм яман эшләрдән саклану. 
# ***Тәблигъ***: Исламны җәелдерүдә катнашу.

Төркем:Ислам
Гөлсем Мөхәммәдова

**Гөлсем Даут кызы Мөхәммәдова** — татар язучысы.

Ул 1903 елның 19 сентябрендә Әстерхан шәһәрендә туа.

Бала чагыннан ук татарча һәм русча камил тәрбия ала, соңга таба медицина институтын тәмамлап, фәннәр кандидаты дигән гыйльми дәрәҗәгә ирешә. Гөлсем Даут кызы Мөхәммәдеваның озын гомер юлы турыдан-туры Галимҗан Ибраһимов шәхесе һәм аның иҗат биографиясе белән бәйле дияргә була. Ул – классик әдипнең беренче хатыны һәм аның тарихи әсәрләрен рус теленә беренче тәрҗемә итүче. Утызынчы еллардагы репрессияләрдән соң, ул Кырымда, аннан Урта Азиядә яши һәм Казанга янә 1977 елда гына кайта. Гомеренең егерме-утыз елын Гөлсем Мөхәммәдева тулысынча Галимҗан Ибраһимовның тормышын һәм иҗатын өйрәнүгә, аның турында документаль әсәрләр язуга багышлый. Укучылар тарафыннан җылы каршы алынган "Зур тормыш" (1968), "Яшьлек көннәре" (1975), "Эзләнүләр" (1987), "Олы юл" (1994) исемле документаль китаплар әнә шул максатчыл иҗат омтылышының бәрәкәтле нәтиҗәләре булып торалар.

Гөлсем Мөхәммәдева 1988 елның 11 мартында Казанда вафат булды.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Галимҗан Ибраһимов
Рейхстаг

**Рейхста́г** (алм. *Reichstag* — «Империя җыелышы») — Берлинда урнашкан мәшһүр тарихи бина. 1894—1933 елларда бу бинада Алмания парламенты җыелды. 1999 елдан бирле исә монда Бундестаг (Хәзерге парламент) урнаша.

## Тарих
Бина Франкфурт архитекторы Пауль Валлот проекты буенча 1884—1894 елларда төзелде. 

1945 елда бинага Җиңү байрагын элделәр.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагызрга

Төркем:Берлин
Төркем:Парламентлар биналары
Кирибати

**Кириба́ти Җөмһүрияте́** (кириб. *Ribaberikin Kiribati*, ингл. *Republic of Kiribati*) — Тын океанда, Полинезия һәм Микронезиядә урнашкан дәүләт. Төньяк-көнбатышта Маршалл Утраулары, Микронезия Федератив Штатлары территориаль сулары белән, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышта Науру, Сөләйман Утраулары һәм Тувалу  территориаль сулары белән, көньякта һәм көньяк-көнчыгышта Токелау, Кук утраулары һәм Француз Полинезиясе территориаль сулары белән чиктәш. Дәүләт составына 33 кечкенә атолл *(шул исәптән [[Гилберт утраулары]])* керә, аларның унөчесендә генә яшиләр. Гомуми мәйдан — 726,34 км². Халык саны — якынча 92 533 кеше. Башкаласы — Көньяк Тарава.

## Диннәр
Кирибати Конституциясе (11нче статья) вөҗдан иреген һәм дин тоту иреген гарантияли . 2012 елның хөкүмәт хисабы нигезендә, Кирибати халкының 96 % ы – христианнар , 1 % ы – башка диннәр тарафдарлары дип исәпкә алынган. Әлеге хисап нигезендә, мөселманнар ил халкының 0,01 % ын тәшкил итә .
* Кирибатида ислам

## Дәүләт гимны
**Kunan Kiribati** (“Кирибати җыры”) яки **Teirake Kaini Kiribati** (“Бас, Кирибати, аягүрә!”) дип атала торган җыр — Кирибатиның дәүләт гимны. Аның сүзләрен дә, көен дә Уриум Тамуэра Иотэба (**Urium Tamuera Ioteba**) иҗат иткән. Гимн 1979 елның 12 июлендә кабул ителгән һәм тагын унике елдан соң милли сораштыру аша кабат расланган.

**Хор башкаруында:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кирибати финанслар һәм икътисадый үсеш министрлыгы рәсми сайты 
* Кирибати туризм министрлыгы рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Тын океан утраулары
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Полинезия
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Кирибати
Заһит Хәбибуллин

**Заһит Хәбибуллин**, Заһит (*Заһид*) Вәли улы Хәбибуллин (*Загид Валеевич Хабибуллин; [[1910 ел]]ның [[3 октябрь|20 сентябре (3 октябре)]], [[Россия империясе|РИ]], [[Ырымбур губернасы]], [[Орск]] — [[1983 ел|1983 елның]] [[20 ноябрь|20 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — татар композиторы, Татарстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстанның халык артисты, Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, татар музыка сәнгатенә нигез салучы композиторларның берсе.

## Тормыш юлы
Ул 1910 елның 20 сентябрендә (3 октябрьдә) Орск шәһәрендә туа. 9 яшьтә ятим кала, шундагы балалар йортында тәрбияләнә. Музыка белән дә шунда таныша. Солтан Габәши киңәше белән, эскрипкә классы буенча 1927 елда Казан музыка училищесында укый башлый. Биредә музыка техникумының эскрипкә классында укый. Соңрак Мәскәү консерваториясе каршындагы Татарстанопера студиясендә белем алуын дәвам итә. Муса Җәлил белән бергә «*Сагыну*» җырын яза. Соңрак «Язгы җилләр» һәм «Раушан» балетларын иҗат итә.

## Иҗат
Композиторның 50 еллардагы иҗаты республика театрлары белән бәйле. Ул җыр жанрында да актив эшли. Аның олылар өчен язган “Батыр егеткә” (Ә.Ерикәй сүзләре), “Сайра син,тургай” (Г.Насрый сүзләре), “Бормалы су” (Нәкый Исәнбәт сүзләре), “Баулылар” (Нури Арсланов сүзләре), “Яшьлек җыры” (Шәйхи Маннур сүзләре), “Казах дустыма” (Сибгат Хәким сүзләре), балаларга багышланган “Ана белән бала”, “Пионерлар маршы”, “Яшел чыршы”, “Туган илебез” һ.б. шундый җырлары аеруча киң таныла.

Аның «Сагыну», «Гөлләрем», «Бормалы су», «Казан кызы», «Казах дустыма», «Яшьләр вальсы», «Шинель» һәм башка күп җырларында заман яңгырашы ишетелә, халыкның уйлары, кичерешләре чагыла.

Заһит Хәбибуллин 1983 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз
* «Сихерләнгән малай» (балет, 1957)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Заһит Хәбибуллин 

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Заһид Хәбибуллин
Котып балкышы

right|250px|thumb|Поляр балкышының лаборатор моделе
**Поляр балкышы** (лат. *aurora borealis, aurora australis*) — планета атмосферасының өске өлешенең балкышы (люминесценция).

[left|200px|thumb|[Әләскә]]
Җир шарында балкыш күбесенчә полюсларда күзәтелә. Башка Кояш системасы планеталарында исә балкыш ешрак була.

## Сылтамалар

* Physics of the Aurora

Төркем:Астрофизика
Айрат Гафаров

**Айрат Гафаров** — татар галиме, профессор.

Ул 1936 елның 21 сентябрендә Алабуга шәһәрендә туган. Тиздән Гафаровлар гаиләсе әтисе җаваплы эшкә беркетелү сәбәпле Балтачка килә һәм Айрат 1944-1952 елларда Балтач урта мәктәбендә укый. Урта белемне 1954 елда Казан шәһәренең икенче мәктәбендә ала. Укуын Казан химия-технология институтында дәвам итә. 1959 елда югары белемле инженер Пермь шәһәрендәге полимер материаллар фәнни-тикшеренү институтына җибәрелә. 1972 елга кадәр шушында инженер, өлкән инженер, фәнни группа җитәкчесе, өлкән фәнни хезмәткәр баскычларын үтә. Монда ул актив фәнни эш белән шөгыльләнә. Азотлы органик кушылмаларның химиясе һәм технологиясе, актив өслекле матдәләр, коррозия ингибиторлары — менә аның фәнни эзләнүләр диапазоны.
1964 елда кандидатлык, 1978 елда докторлык диссертацияләре яклый.

1972 елда Айрат Гафаров Казанга кайта, химия продуктлары фәнни тикшеренү институтында лаборатория мөдире була. 1982 елда Казан химия-технология институтының кафедра мөдире итеп сайлана. 1986 елдан — институтның профессоры.

Айрат Гафаровның 200гә якын фәнни хезмәтләре бар — шуның арасында бер монография, 90нан артык мәкалә, 100гә якын уйлап табулар. Яшь галимнәр тәрбияләүгә зур игътибар бирә.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Химиклар
Халыкара тынычлык көне

**Халыкара тынычлык көне** (ингл. *International Day of Peace*, фр. *Journée internationale de la paix*, рус. *Международный день мира*) — 21 сентябрь көнне билгеләнгән БМО көне. 2002 елдан бирле билгеләнә. БМО Генераль Ассамблеясенең 36нчы сессиясендә расланды. 

Бу көнне бөтен илләргә сугыштан һәм ут ачудан туктарга тәкъдим ителә.

## Шулай ук карагыз
* Бөтендөнья тынычлык көне

## Сылтамалар
* БМО сайты 

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Тынычлык
Төркем:21 сентябрь
Марс Әминов

**Марс Әмин улы Әминов** — Алтынчы чакырылыш Татарстан Югары Шурасы депутаты, тракторчы.

## Биография
1938 елда ТАССРның Актаныш районы Иске Кормаш авылында туган.

Җидееллык белем алгач, ул 1954-1956 елларда туган колхозында прищепщик булып эшли. Аннан Иске Кормаш машина-трактор станциясендә тракторчы була. 1958 елда Марс Әминов Ямашта механизаторлар хәзерләү мәктәбен тәмамлый. Шуннан бирле ул Минзәлә производство идарәсенең «Үрнәк» колхозында тракторчы булып эшли.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Әминов колхозда авторитет казана, депутатларның район һәм авыл Советлары депутаты, җәмәгать эшләрендә актив катнаша.

150нче номерлы Иске Сәфәр сайлау округы хезмәт ияләре Марс Әмин улы Әминовны бердәм рәвештә Татарстан АССРның алтынчы чакырылыш Югары Советына депутатлыкка кандидат итеп күрсәтәләр. 1963 елда ул депутат итеп сайланды.

Марс Әминов 1973 елда вафат булды.

## Чыганак
* ТАССР алтынчы чакырылыш Югары Советына сайлаулар листовкасы. Марс Әминов. Казан, К.Якуб ис. типография, 1963 ел.

Төркем:Татарстан Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Механизаторлар
Вальтер Скотт

Сэр **Ва́льтер Скотт** (ингл. *Walter Scott*; 1771 елның 15 августы — 1832 елның 21 сентябре) — бөтен дөньяга танылган шотланд язучысы, шагыйрь, тарихчы. Тарихи роман жанры нигезләүчесе. Аның феноменаль хәтере булган.

## Сылтамалар
* Вальтер Скотт биографиясе  
* Әсәрләре 

Төркем:Бөекбритания язучылары
Төркем:Шотландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Һерберт Уэллс

**Һе́рберт Джордж Уэ́ллс** (ингл. *Herbert George Wells*; 1866 елның 21 сентябре — 1946 елның 13 августы) — британ язучысы, публицист. Күп кенә популяр фәнни-фантастик әсәрләр авторы. «Вакыт машинасы», «Дөньялар сугышы», «Күзгә күренмәс кеше» кебек романнар аның тарафыннан язылган. Фабианлык тарафдары. Тәнкыйди реализм остасы.

1932-1935 — халыкара ПЕН-клуб президенты.
## Татар телендә басылган әсәрләре
* 1979 ел - "Күренмәс кеше" романы, Казан, ТКН.  русчадан Фәрваз Миңнуллин тәрҗемәсе

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Нияз Даутов

**Нияз Даутов** — татар опера җырчысы (*тенор*), режиссеры, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты, РСФСРның халык артисты.
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1913 елның 23 сентябрендә Казанда Комаров-Завод (Комзавод) авылының атаклы сәүдәгәре Курамша Даутов гаиләсендә туган. Балачагы әби-бабайлары янында Комзавод авылында уза. 1930 елда Казанда урта мәктәп тәмамлый һәм бераз вакыт укытучы булып эшли. Мәскәү шәһәренә килеп Мәскәү университетының биология факультетына укырга керә, 1938 елда Мәскәү консерваториясе каршындагы Татар опера студиясен, ә 1953 елда Урал консерваториясен тәмамлый. 
## Хезмәт юлы
1943—1956, 1960—1964 елларда — Свердловск шәһәрендә урнашкан Опера һәм балет театрында солист һәм режиссер.

1965—1975 елларда — Чиләбе шәһәрендә урнашкан Опера һәм балет театрында баш режиссер.

1956—1960 һәм 1975 елдан 1986 елга кадәр — Татар опера һәм балет театрында баш режиссер һәм солист.

1975—1986 елларда — Казан консерваториясендә опера җырчыларын әзерләү кафедрасында мөдир вазифаларын алып бара.
## Иҗаты
Нияз Даутовның иң беренче зур роле Чайковскийның «Евгений Онегин» операсында Ленский роле, Гуноның «Ромео һәм Джульетта» операсында Ромео роле, «Риголетто»да Альфред һ.б. Искиткеч тавышы һәм актерлык таланты җырчыга Свердловск, Чиләбе, Казан шәһәрләрендәге опера сәхнәләрендә зур уңышлар алып килде. Ә инде “Сильва” исемле фильмында Эдвин ролен уйнаганнан соң, Нияз Даутов бөтен дөньяга танылды. 1956—1960 һәм 1975—1986 елларда Нияз Даутов — Муса Җәлил исемендәге Опера һәм балет театрында солист һәм баш режиссёр булып эшли.

Нияз Даутов 30 ел режиссерлык эш алып бару нәтиҗәсендә төрле шәһәрләрдә илкүләм опера классика жанрына кергән 80 артык спектакль куйган, шулардан – “Кармен", "Чио-Чио-сан", "Богема", "Пиковая дама", "Отелло", "Борис Годунов". Шулай ук ул татар композиторларның әсәрләрен дөньякүләм дәрәҗәсенә күтәрде (Н.Җиһановның "Алтынчәч", Х.Вәлиуллинаның "Самат", Р.Гобәйдуллинныың ”Җиһангир", һ.б.). Моннан тыш, үзе куйган спектакльләрдә Н.Даутов төп партияләрен оста итеп башкара алды.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСРның халык артисты (1957)
* Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1958)
## Вафаты
Танылган опера җырчысының гомере кинәт 1986 елда өзелә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Тенорлар
Шамил Рәкыйпов

**Шамил Җиһанша улы Рәкыйпов** — татар язучысы.

## Биография
Ул 1929 елның 23 сентябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Яңа Чокалы авылында игенче гаиләсендә туа.

1943 елда авыл мәктәбенең җиде сыйныфын бетерүгә хезмәт юлын башлап җибәрә: әүвәл туган авылында гади колхозчы, трактор бригадасы учетчигы, аннары 1950 – 1954 елларда Донбасста һәм Урал, Красноярск якларында таш чыгаручы, шахтада бурильщик, балта остасы, бетончы, электросварщик хезмәтләрендә була. 1955 елда Казанга килә һәм 1957 елның җәенә кадәр трамвай паркында электрик-моторист булып эшли. Аннары аны сәләтле журналист буларак, «Татарстан яшьләре» газетасына эшләргә чакыралар. Монда ул башта әдәби хезмәткәр, тәрҗемәче, соңыннан төп хезмәтеннән аерылмыйча, кичке урта мәктәпне һәм КДУның журналистика бүлеген тәмамлый. 1966 елда ул Татарстан китап нәшриятының яшьләр – балалар әдәбияты редакциясе мөдире итеп билгеләнә.

Беренче әдәби иҗат тәҗрибәләре – очерк, хикәя һәм сәхнә әсәрләре – матбугатта 1956 елдан күренә башлый.

Шамил Рәкыйпов, язучы буларак, укучыларга сәнгатьчә эшләнгән документаль проза әсәрләре белән киңрәк билгеле. Ул иҗат иткән документаль очерк, хикәя һәм повестьларның барысын да үзәк бер тема – Бөек Ватан сугышы һәм аның үлемсез каһарманнары темасы берләштерә. 1967 елда аның татар халкының тугрылыклы улы – Александр Матросов һәм Газинур Гафиятуллиннарның тиңдәшсез батырлыгын кабатлаган Барый Шәвәлиев турында “Чәчәкләр сөйли белә” исемле повесте басылып чыга. Шулай ук Иван Кабушкин турындагы “Кайда син, Жан?” (1968), татарлардан беренче буларак Герой исеме алган Гыйльфан Батыршин һәм аның сугышчан дусты Иван Чернопятко турындагы “Таңнар һаман матурмы?” (1969), данлыклы хатын-кыз очучылар Мәгубә Сыртланова, Ольга Санфирова һәм аларның полкташларының батырлыгына багышланган “Кызлар-йолдызлар” (1972) һ.б. әсәрләрен дә укучылар яратып каршы алды. Шамил Рәкыйпов ачыклаганча, татар милләтеннән 173 сугышчы Бөек Ватан сугышы вакытында Советлар Союзы каһарманы исеменә лаек була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
23 сентябрь

**23 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме өченче көне. Ел ахырына кадәр 99 көн кала.

#### 
###### 

###### 
*  —  кыз-хатыннарның сәяси хокуклары көне
*  Кыргызстан — дәүләт теле көне.
*  — Ларес авазы (урысча),  1868 елгы 20px Ларес шәһәрендәге (урысча) түнтәрелешне искә алу.
*  — милли көн (урысча), 1932.
*  — ***Балаларның урта мәктәпне тәмамламый алмауларына каршы илкүләм көрәшү көне*** ().
*  — ''Shūbun no Hi'', көзге көн-төн тигезлеге бәйрәме (урысча).

###### 

#### Һөнәри
*  — җәмгыяви китапханәләр көне
* :
** Сәнәгать өлкәсе техниклар көне (португ.)
** Милли туңдырма көне.
*  — Укытучылар көне
*  — Гастрономия көне (француз.)

#### Азчылыклар
* Халыкара гейлар, лесбиянкалар, бисексуаллар, транссексуаллар һәм интерсексуаллар ассоциациясе (урысча) — Бисексуаллекне бәйрәм итү көне (урысча).

## 
* 1821 — Грек инкыйлабы барышында Триполицаның бар мөселман халкы үтерелә.
* 1846 — астроном Иоганн Галле Нептун планетасын ача.
* 1932 — Неҗд һәм Хиҗаз на берләшүе хакында белдерә.
* 1981 — ның ндә инглиз телле плакатлар тыела.
* 1991 —  үз бәйсезлеген игълан итә.
* 1999 — милиция хезмәткәрләре Рязаньда торак йорт астына салынган өй капчык гексоген (шартлаткыч) табалар.

## 
 
* 1215 — Хубилай, 
* 1816 — Элиһу Вошбөрн, 
* 1880 — Джон Бойд Орр, инглиз педагогы, табиб, җәмәгать эшлеклесе.
* 1883 — Григорий Зиновьев, 
* 1890 — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
* 1901 — Ярослав Сейферт, 
* 1903 — Хумма Чемен, 
* 1907 — Григорий Романов, 
* 1908 — Николай Патоличев, 
* 1913 — Нияз Даутов, татар опера җырчысы.
* 1914 — Идрис Кудашев, Кызыл Гаскәр югары сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1923 — Михаил Шляпников, Дан орденының тулы кавалеры.
* 1929 — Шамил Рәкыйпов, татар язучысы.
* 1930 — Арсентий Спиридонов, 
* 1931 — Владимир Захаров, 
* 1937 — Николай Беляев, 
* 1946 — Хәмидулла Ишбулдин, 
* 1948 — Наил Сафиуллин, 
* 1958 — Бесник Мустафай, 
* 1958 — Илдар Гомәров, 
* 1961 — Шәүрә Дилмөхәмәтова, 
* 1971 — Лариса Хмельницкая, 
* 1975 — Сергей Тетюхин, 
* 1984 — Евгения Володина,
* 1986 — Анри Хагуш,
* 1987 — Игорь Мусатов,
* 1994 — Ерри Мина,

## 

* 76 — Лин, 
* 965 — Әл-Мөтәнәбби, 
* 1815 — Александр Лубкин, 
* 1861 — Тереза Брунсвик, 
* 1889 — Уильям Коллинз, инглиз язучысы.
* 1929 — Рихард Адольф Жигмонди, 
* 1935 — Левон Заяц, 
* 1936 — Виктор Ищереков, 
* 1939 — Зигмунд Фрейд, табиб, психиатр.
* 1944 — Хәмит Ниятбаков, Кызыл Гаскәр старшинасы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1954 — Дмитрий Осипов, 
* 1973 — Пабло Неруда, 
* 1978 — Гакил Латыйпов, 
* 1979 — Нина Анисимова, 
* 1982 — Виктор Григорьев, 
* 1984 — Василий Агапов, 
* 1993 — Рудольф Карклин, 
* 1998 — Римма Мөнирова, 
* 2004 — Сәрвәр Өмәр, төзүче, кырымтатар җәмәгать эшлеклесе.
* 2009 — Флүн Мусин, татар галиме.
* 2010 — Николай Чаругин, 
* 2019 — Тамара Гродскова, 
* 2021 — Мәрзия Фәйзуллина,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:23 сентябрь
Гакыйль Сәгыйров

**Гакыйль Шәрифулла улы Сәгыйров** — күренекле татар шагыйре, рәссам.

Ул 1938 елның 16 февралендә туа.

«Тормыш җиле», «Айбагарлар», «Кабатланмас моң», «Неповторимая мелодия», «Ике кояш», «Шатлыклы иртә», «Йөрәк сере» шигырьләр һәм рәсемнәр җыентыклары татар һәм әдәбият дөньясында мирасыбызны баеткан кадерле китапларга әверелде.

Гакыйль Сәгыйров Шәйхи Маннур, Сәхаб Урайский, Гаяз Исхакый (2001) исемендәге әдәби премияләр, рәсемнәре өчен халыкара «Филантроп» бүләге лауреаты.

Шагыйрь 2009 елның 29 июлендә вафат була.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:2009 елда вафатлар
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
25 сентябрь

**25 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме бишенче көне. Ел ахырына кадәр 97 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Мозамбик — *[[Хәрби көчләр]]* яки Инкыйлаб көне (ингл.).
*  — Милли ''харки'' (урысча) әгъзәләренә симпатия көне (франц.).

###### 

## 
* 1493 — Христофор Колумб Америкага икенче сәяхәтен башлый.
* 1932 — дәге Каталониягә үз байрагын, дәүләт телен һәм парламентын тоту рөхсәте белән автономия бирелә —  барлыкка килә. 
* 1956 — беренче трансатлантик телефон чыбыгы (TAT-1) эшли башлый.
* 2017 —  Гыйрак Көрдстаны бәйсезлеге турында референдум узды.

## 
 
* 1866 — Томас Морган, АКШ биологы, генетик.
* 1880 — Михаил Муравьёв, Россия империясе гаскәре офицеры, инкыйлабчы (эсер).
* 1881 — Лу Синь, кытай язучысы.
* 1886 — Сергей Ковалёв,
* 1887 — Леон Крычиньский, Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе.
* 1897 — Уильям Фолкнер,
* 1908 — Михаил Коханович, 
* 1910 — Александр Степанов, 
* 1913 — Яков Гиршман, 
* 1915 — Сәлимҗан Галимҗанов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1923 — Михаил Фомин, 
* 1924 — Әхмәтясәви Хөсәенов, 
* 1924 — Марат Ураков,
* 1926 — Әзһәр Габиди, татар шагыйре.
* 1926 — Әмир Арысланов, 
* 1928 — Габдулла Солтанов, башкорт үзешчән җырчы, курайчы, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
* 1928 — Сергей Немасев, 
* 1931 — Николай Кузнецов, 
* 1932 — Анатолий Соловьяненко, 
* 1934 — Рахмай Хисмәтуллин, татар язучысы, шагыйрь, драматург, журналист.
* 1937 — Сюзан Авҗы, 
* 1939 — Артур Чилингаров, 
* 1939 — Юрий Солуянов, 
* 1943 — Хәнифә Миңнегулова, 
* 1944 — Татьяна Посова, 
* 1948 — Владимир Евтушенков, 
* 1948 — Тамара Баһаветдинова, 
* 1950 — Сәрвәр Галәветдинов, 
* 1950 — Флүзә Морзабаева,
* 1950 — Шамил Тимербулатов, композитор.
* 1953 — Азат Үтәкәев, 
* 1953 — Таһир Рәхимов, 
* 1954 — Равил Мәганов, 
* 1958 — Натан Сельский, 
* 1961 — Урал Рәшитов,
* 1963 — Таһир Рәхимов, кино һәм театр артисты.
* 1968 — Уилл Смит, 
* 1974 — Андрей Князев, 
* 1976 — Марат Гатин, 
* 1979 — Илдар Фатыйхов, 
* 1981 — Йосиф Пинтус,
* 1990 — Марго Дитц, 
* 1992 — Руслан Җиһаншин, 
* 1995 — Рәзилә Мөхлисуллина, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.

## 

* 1535 — Җангали, Касыйм һәм Казан ханлыкларының ханы.
* 1826 — Баден принцессасы Фредерика, 
* 1849 — Йоһанн Штраусс, Австрия композиторы.
* 1885 — Иван Стахеев, 
* 1918 — Иван Ишерский,
* 1926 — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
* 1936 — Хумма Чемен, 
* 1944 — Манук Абегян, әрмән әдәбият һәм тел белгече.
* 1946 — Борис Веденеев, 
* 1969 — Мария Ухсай, 
* 1976 — Николай Кошаев, 
* 1978 — Сергей Бондарин, 
* 1980 — Марие Ундер, 
* 1983 — Асыйм Баляев, татар Советлар Берлеге каһарманы.
* 1985 — Пётр Воробьёв, 
* 1986 — Николай Семенов, 
* 1987 — Александр Иванов, 
* 1997 — Виталий Корнилов, 
* 1999 — Таһир Нурмөхәммәтов, татар тәрҗемәчесе.
* 2001 — Илдус Садыйков, 
* 2002 — Евгений Монин, 
* 2009 — Нина Михальская, 
* 2010 — Валерий Руттер, 
* 2010 — Юрий Откупщиков, 
* 2010 — Яңабай Әхмәтҗанов, 
* 2013 — Елена Фраёнова, 
* 2016 — Үзбәк Госманов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:25 сентябрь
Әзһәр Габиди

**Әзһәр Габиди**, Әзһәр Сәмигулла улы Габидуллин (*[[1926 ел]]ның [[25 сентябрь|25 сентябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Чукмарлы]] — [[2001 ел]]ның [[22 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Сарман]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шагыйре, укытучы.

## Тәрҗемәи хәле
Шагыйрь 1926 елның 25 сентябрендә Татарстан АССРның Сарман районы Чукмарлы авылында туа. Гаиләдә өченче бала булганга күрә, ул авыл тормышының бөтен авырлыкларын үз җилкәсендә татый. Әзһәр Габиди — Бөек Ватан сугышында катнаша, 17 яшьтә ул армия сафларына алына. 1945 елда  бик каты яралана, бер ел дәвамында госпитальдә дәвалана. 1946 елда үз туган авылына кайта. 1950 елда Минзәлә педагогика училищесында белем ала, соңыннан Сарман районы Чукмарлы мәктәбендә 30 ел буена татар теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли. Шул вакытта аның “Без яз дуслары” исемле беренче шигырь җыентыгы дөнья күрә һәм аны алга таба иҗат эше белән шөгыльләнергә илһамландыра.

Әзһәр Габиди 20дән артык китаплар авторы, шигырьләрнең тематикасы күбрәк аның туган авылы табигатенә багышлана. Балалар шагыйре булып танылса да, аның олылар өчен язылган китаплары да бар (мәсәлән, «Урман читендәге имәннәр без» дип исемләнгән китабы). Ә.Габиди – 1994 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Ә. Габиди I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, «Батырлык өчен» медале белән бүләкләнгән. Аңа «Халык мәгарифе отличнигы», «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исемнәр бирелә. 1997 елда Рафаил Төхфәтуллин премиясе бирелә. Ул 2001 елның 22 августында вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Габиди Әзһәр 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Каталония

**Катало́ния** (кат. *Catalunya*, исп. *Cataluña*, окс. *Catalonha*) — Испаниядә урнашкан тарихи регион һәм автономия. Каталония Пиреней ярымутравының төньяк-көнчыгышында урнаша. Башкаласы — Барселона шәһәре.

Регион мәйданы — 31,950 км².

## Халык һәм телләр
Каталония халкы 7,5 миллион кеше. Аларның якынча 35% этник каталоннар, алар каталонча сөйләшәләр. Калган халыкның күбесе (45%) испаннар - Андалусия, Мурсия һәм Эстремадура иммигрантлары, алар соңгы дистәләрдә Каталониягә күченделәр, шулай ук ​​аларның 2 һәм 3 буыннары. Чит ил кешеләре дә зур, нигездә Латин Америкасы, Африка һәм Көнчыгыш Европадан (13,8%)
Төбәкнең рәсми телләре - испан һәм каталон телләре. Ике тел дә төбәкнең барлык мәктәпләрендә өйрәнү өчен мәҗбүри.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Парламент

## Моны да карагыз
* Каталония бәйсезлеге турында 2017 елгы референдум

*
Аурупа телләре көне

**Европаның телләр көне** — ел саен 26 сентябрь көнне билгеләнгән бәйрәм. Европа Шурасы тарафыннан 2001 елның 6 декабрендә игълан ителде.

Бәйрәм Европа телләренә генә кагылмый, бу гомумән телләрне үстерү һәм өйрәнүгә юнәлтелгән көн.

Төркем:Европа берлеге
Төркем:26 сентябрь
Төркем:Бәйрәмнәр
Мигъраҗ (мәгънәләр)

Бу термин түбәндәге мәгънәләрдә кулланыла ала:
* Мигъраҗ кичәсе - Ислам дине тарихындагы билгеле вакыйга.
* Мигъраҗ утравы - Атлантик океанның көньяк өлешендә урнашкан утрау, нең Изге Елена, Мигъраҗ һәм Тристан-да-Кунья утраулары (рус.) диңгезарты территориясенә керә.
Лотфулла Фәттахов

**Лотфулла Әбделмән улы Фәттахов** — татар рәссамы, Русиянең һәм Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе; СССРның, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премияләре лауреаты.

## Тормыш юлы
Лотфулла Фәттахов 1918 елның 27 сентябрендә Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районы Анды авылында туа. Әтисе Гражданнар сугышында, әнисе 1926 елда ачлыктан вафат булгач, 4 бертуган ир-бала ятим калалар. Лотфулла әдәби әсәрләре һәм рәсемнәре “Пионер каләме” газетасында басыла, беренче уңышларыннан канатланган малай, җәяүләп Казанга укырга чыгып китә.

Яңа бистәнең 13 нче мәктәптә укый. Лотфулланы Маһикамал һәм Габдрахман Якуповлар үзләренең 6 баласы һәм тәрбиягә алынган бер кыз-бала өстенә сигезенче итеп уллары Харисның мәктәп дусты Лотфулланы уллыкка ала. Булачак ике рәссам рәсем түгәрәгенә йөри. Лотфулланың әдәбият белән мавыгып, “Әдәбиятчы” дивар газетасына хикәяләр яза, рәсемнәр ясый.

Казан сәнгать училищесын тәмамлый.

Лотфулла Фәттахов 1981 елда Казанда вафат була.
Белоруссиядә, Брест шәһәреннән төньяктарак Лотфулла хезмәт иткән 86 нчы укчы дивизия Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә чын мәгънәдә мәхшәр эчендә кала. 
Лотфулла әсирлеккә эләгә. Бер лагерьдан икенчесенә күчкәндә, пуез вагонының агач идәнен куптарып, шуннан төшеп кача.

1946 елдан Татарстан художество фондында эшли. 1960-1968 елларда РСФСР Рәссамнар берлеге идарәсе әгъзасы һәм аның сәркатибе була.

## Гаиләсе
Хатыны Суфия (рәссам Харис Якуповның сеңлесе) белән өч бала тәрбияләп үстерәләр. 
Кызлары Фәридә тарих, этнография турында китаплар белән мавыга, гомерен тарих, этнографиягә багышлый, Касыйм татарлары турында кандидатлык диссертациясе яклый. Лотфулла Фәттаховның бер улы Рәшит әтисе кебек үк рәссам, Татарстан буенча бик күп музей экспозицияләре төзи. Улы Шамил - биолог-галим, тележурналист, документаль фильмнар төшерә, бер үк вакытта сәнгать галереясенең директоры да.

## Картиналары
* «В.И. Ленин Татарстан АССРны төзү турындагы декретка кул куя» (Харис Якупов белән бергә)
* «Ватан турында җыр»
* «Игеннәр өлгерде»
* «Яңа бура»
* «Яшьлек»
* «Сабантуй» (1957)
* «Мулланур Вахитов»
* «Шәһәрдән кайту» һ.б.

## Рәсемнәренең кайберәүләре

## Чыганаклар
* СИРАТ КИЧКӘН ТАЛАНТ 
* Зарисовки с поля боя: какой видели войну татарстанские художники-фронтовики

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РСФСР халык рәссамнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаучылар
Мигъраҗ кичәсе

**Мигъраҗ** (, *югарыга күтәрелү* мәгънәсендә) — Ислам дине буенча Мөхәммәт пәйгамбәрнең Борак исемле ат сыман мәхлукка атланып күкләргә, Аллаһның катына күтәрелүе. Бу кичәдә мөселманнарга биш вакыт намаз фарыз була.

## Вакыйга тасвиры

Дин тарихчылары әлеге вакыйга 621 елда булган дип бәяли. Аллаһ тәхете янына Мөхәммәт пәйгамбәрне Борак исемле атсыман зат илтә. Бу вакыйга Ходай илчесенең Мәккәдәге Кәгъбәтулла мәчете янында булган. Боракка атланып Пәйгамбәр башта Иерусалимга килә, соңрак 7 кат күк аша үтеп Аллаһы тәгалә каршына баса диелә риваятьләрдә. 

Мөхәммәт пәйгамбәр бу төндә «Хәрам» мәчетеннән «Акса» мәчетенә күчә, шунда башка пәйгамбәрләр белән намаз укый, дип санала. Пәйгамбәр «Акса»дан Аллаһы Тәгаләнең хозурына җиде кат күк аша үтә. Шуның аша үткән вакытта, күкнең һәрбер катында олуг пәйгамбәрләр белән очраша. Алар белән очрашканда Пәйгамбәр күкнең һәрбер катында фәрештәләрнең аерым-аерым гамәлләрен күрә. Кайбер фәрештәләр фәкать сәҗдәдә генә, икенчеләре рөкугъта булуына игътибар итә. Бу кичәдә Пәйгамбәр Аллаһы Тәгалә белән сөйләшә. Ислам тәгълиматләренә күрә, шушы Мигъраҗ кичәсендә Мөхәммәд пәйгамбәргә җәннәт һәм җәһәннәм күрсәтелә, Аллаһы Тәгалә мөселманнарга намазны фарыз итә.

## Билгеләү
Мигъраҗ кичәсендә ястү намазының фарызыннан соң әлеге вакыйга уңае белән махсус намаз уку каралган.

Мигъраҗ төнендә мөселманнар гадәттә гыйбадәттә, изгелектә үткәрә. Бу көнне укылган намазлар, тотылган ураза аеруча саваплы булып санала.

## Сылтамалар
* Бүген Мигъраҗ кичәсе
* Мөфти Илдус хәзрәт Фәизнең Мигъраҗ кичәсе уңаеннан мөрәҗәгате 

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
1573 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 28 сентябрь — Микеланджело Караваджо, мәшһүр Италия рәссамы.

## Вафатлар

Төркем:1573 ел
Төркем:Еллар
Альфред Нобель

**А́льфред Бе́рнхард Нобе́ль** (; 1833 елның 21 октябре, Стокһольм, Швеция — 1896 елның 10 декабре, Сан-Ремо шәһәре, Италия) — швед химигы, инженер, динамитны уйлап табучы.

Ул үзенең бик зур байлыгын  Нобель премиясе фондына тапшырып кала. Аның исеменә багышлап химик элементка нобелий дигән исем кушалар. Нобельгә багышлап Стокһольмдагы Нобель физико-химия институты ачыла.

## Биографиясе
Альфред Нобель 1833 елның 21 октябрендә Стокһольм шәһәрендә  Эммануил (Иммануэль) (1801—1872) һәм Андриетт Нобель гаиләсендә дөньяга килә. Ул гаиләдә өченче бала була. Аңардан тыш тагын  Роберт, Людвиг һәм Эмиль дә була.

Альфред Нобель 1896 елның 10 декабрендә  стенокардиядән вафат була. Ул Стокһольм шәһәренең Норра зиратында җирләнгән.

## Нобель бүләге

1888 елның Француз гәҗитендә ялгыш бастырылган Нобель некрологыннан соң  (аны 12 апрелдә Каннада вафат булган абыйсы Людвик белән бутыйлар), ул бик зур тәнкыйтьләүгә дучар була. Шул көнне ул үзенең киләчәккә тагында әйбәтрәк мал җыярга тели.

1895 елның 21 ноябрендә Париждагы Швед-норвег клубында ул үзенең васыятен яза, шуның нигезендә аның мал-мөлкәтенең зур өлеше Нобель премиясенә юнәлгән була.

Нобель премиясе Фонды  31 миллион крона тәшкил иткән.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмә

## Сылтамалар
* http://www.peoples.ru/finans/undertake/nobel/
* Альфред Нобель. Свен Гедина тәэсире
* Альфред Нобель.  Олден Уитмен мәкаләсе 
* Альфред Нобель һәм нобель хәрәкәтчеләре 
* Рус капиталы.  Демидовлардан Нобельга кадәр
* Альфред Нобель (видеоязма) 
* Альфред Нобель. Биографиясе 
* Игорь Софронов. Беркем дә белмәгән бер кеше 
* Альфред Нобель Биографиясе  

Төркем:Швеция галимнәре
Төркем:Химиклар
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Нобель премиясе лауреатлары
1766 ел

## Вакыйгалар
* Швециядә матбугат иреклеге турында канун кабул ителә.

## Туулар

* 12 декабрь — Николай Карамзин, рус язучысы, тарихчы.

## Вафатлар

* Котлымөхәммәт Тәфкилев — татар морзасы, рус патшаларының көнчыгыш сәясәтенә зур өлеш керткән дәүләт эшлеклесе, дипломат.

Төркем:1766 ел
Төркем:Еллар