open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мифтахов

**Мифтахов** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә бу фамилия кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Айрат Мифтахов (1990), Әлмәт театры актеры (2011 елдан), «Тантана» премиясе лауреаты (2022).
* Альберт Мифтахов (1932-), компрессор төзү белгече, фән докторы, *[[ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе]] (1987).*
* Бәйрәм Мифтахов (1953), укытучы-методист.
* Вәдүт Мифтахов (*[[Вәдүт Мифтах]]*, 1915—1942), шагыйрь, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Зөфәр Мифтахов (1938), тарихчы, профессор.
* Каюм Мифтахов (1892—1948), галим-фольклорчы, «Манас» эпосын язып алучы.
* Мансур Мифтахов (1947), химия фәннәре докторы (1988), профессор (1991). БР (1994), РФ (2007) атказанган фән эшлеклесе. БР ФА мөхбир әгъзасы (1998).
* Ринат Мифтахов (1937-), актер, *[[ТАССР халык артисты]] (1988).*
* Риф Мифтахов (17.09.1939), шагыйрь, *БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре ([[1990]]).*
* Рөстәм Мифтахов (1957), биомеханика белгече, фән докторы.
* Сәгыйть Мифтахов (1907—1942), язучы, драматург.
* Фәрид Мифтахов (1968) — эшмәкәр, танылган меценат һәм җәмәгать эшлеклесе, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2020 ел).
----
* **Мифтахова**
** Наилә Мифтахова (1934), тел галиме, *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1989).*
** Рәхилә Мифтахова (1940—2000), җырчы, *[[ТР халык артисты|ТР халык]] (1993), РСФСР атказанган (1981) артисты.*
** Сиринә Мифтахова, драма актрисасы, «Әдәби көрәш» җиңүчесе.

## Моны да карагыз
* Мифтахетдинов

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Клин (шәһәр)

**Клин** — Мәскәү өлкәсендә өлкә буйсынудагы шәһәр, Клин районың административ үзәге. Сестра елгасы ярында, Мәскәүдән 65 км ераклыкта урнашкан.

Халык —  кеше ().
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1317 елдан башлап йөртә.
### Бөек Ватан сугышы
* 1941 елның 22 ноябрендә дошманның танклары Клин шәһәренә төньяктан бәреп керделәр.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,1%), украиннар (1,3%).

## Клинда туган танылган кешеләр
* Владимир Васильев — Россия Дәүләт думасы депутаты.
* Илья Филатов — топ-менеджер, финансист, финтех-үсеш буенча эксперт

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Клин «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Клин
Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
İzge Rim imperiäse

**İzge Rim imperiäse** (1512 yıldan **Alman milläteneñ İzge Rim imperiäse**, latinça *Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicae, Sacrum Imperium Romanum Nationis Teutonicae*, almança *Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation*) - 962-1806 yıllarda bulğan Awrupa däwläte. Çäçäk atu waqıtında Almaniä, üzäk İtaliä, Nidirlan, Çexiä, qayber Frantsiä tübäkläre däwlätkä kergännär.

1134 yıldan däwlät Almaniä, İtaliä, Burgundiä qıyrallıqlarınnan torğan.

1135 imperiägä Çexiä patşalığı kerä (1212 räsmi).

## Tarix

962 yılda könçığış franklar patşası Otton I Böyek imperiägä nigez sala, borınğı Rim imperiäse häm Böyek Karl imperiäse turı däwamı bulıp qaralğan.

Läkin imperiä üzäge häm töbäkläre daimi arasındağı nizağlar säbäple däwlät böten üz tarixında üzäkläşterelmägän qalğan.

Äwwäl zamanda imperiä dini däwlät üzleklärenä xas bulğan. Papalar täxete, xäkimiäte nığaya barğannan soñ, imperiäneñ üzäk xäkimiäte zäğiflänä.

XV-XVI ğasırdağı imper reforması üzäk xakimiätne beraz nığıta.

Reformatsiä krizisı häm Utız yıllıq suğış näticäsendä imperator xakimiäte tağın çiklänä, bötenqatlaw reyxstağına zurraq wazifalar birelä.

Westfäl solıxı näticäsendä katoliklar häm protestantlar bäreleşläre tämamlanalar.

İmperiädä küp protestantlar bulğannarğa qaramastan, İzge Rim imperiäse katoliklarnı Törkiädän saqlarğa däwam itterä.

XVIII ğasırda üzäk xakimiäte nıq zäğiflänä, Napoleon suğışları näticäsendä imperiä yuqqa çığarıla.

İzge Rim imperiäse urınında 1806 yılda Reyn Berlege nigezlänä, soñğı imperator **Frants II** täxettän baş tarta.

## Xäkimiät

İmperiä başında imperator torğan, ul kürfüstlar qorıltayında saylanğan.

İmperator xäkimiäte çiksez bulmağan, Almaniä aqsöyäkläre, ä XV ğasırdan reyxstag tarafınnan çiklängän.

## Ädäbiät
*Балакин В. Д. Творцы Священной Римской империи. — М.: Молодая гвардия, 2004. — 356 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 1095 (895)). — 5000 экз. — ISBN 5-235-02660-8.
*Брайс, Дж. Священная Римская империя. — М., 1891
*Бульст-Тиле Мария Луиза, Йордан Карл, Флекенштейн Йозеф. Священная Римская империя: эпоха становления / Пер. с нем. Дробинской К.Л., Неборской Л.Н. под редакцией Ермаченко И.О. — СПб.: Евразия, 2008. — 480 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-8071-310-9.
*Властные институты и должности в Европе в Средние века и раннее Новое время / отв. ред. Т. П. Гусарова. — М.: КДУ, 2011. — 600 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98227-773-2.
*Всемирная история. Т. 3—5 — М., 1957.
*Грёссинг З. Максимилиан I / Пер. с нем. Е. Б. Каргиной. — М.: АСТ, 2005. — 318 с. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-027939-6.
*Егер О. Всемирная история: в 4 томах. — СПб.: Специальная литература, 1997. — Т. 2: Средние века. — 690 с. — 5 000 экз. — ISBN 5-87685-085-3.

Төркем:Изге Рим империясе
Клин районы

**Кли́н райо́ны** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ берәмлек

Административ үзәге — Клин

## География
Төп елгалар — Сестра.

## Халык

## Гомуми харита
Харита легендасы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайт районной администрации 
* Памятники архитектуры Клинского района Московской области
* Храмы Клинского района Московской области

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү өлкәсе административ-территориаль бүленеше
Westfaliä solıxı

**Westfaliä solıxı** - 1648 yılda Westfaliä töbägendäge Osnabrük häm Münster şähärlärendä imzalanğan kileşülär (15 may, 24 oktäber) İzge Rim imperiäsendä Utız yıllıq suğışnı tämamlağannar. 

Westfaliä solıxı berençe zamança diplomatik cıyılış näticäse bulıp sanala. Ul däwlät suverenitetı nigezendä Awrupanıñ yäñä tärtiben urnaştırğan, İzge Rim imperiäse, İspaniä, Frantsiä, Şvetsiä, Nidirlanğa qağılğan.

1806 yılğa qädär kileşülär İzge Rim imperiäseneñ konstitutsion qanunı bulğan.

1659 yılda imzalanğan Pireney solıxı Frantsiä häm İspaniä arasındağı suğışnı tämamlağan.

## Näticä

Näticädä Almaniä bülengän bulıp qalğan, Nidirlan häm Eswiçrä bäysez bulğan, Elzas Frantsiägä kitkän, protestantlar häm katoliklar xoquqları tigezlängän.

## Ädäbiät
*    Крушение Вестфальской системы и становление нового мирового порядка статья заведующего кафедрой мировой политики ГУ-ВШЭ проф. С. В. Кортунова

Төркем:Әлифба буенча килешүләр
Төркем:Изге Рим империясе
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Чехия тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Халыкара килешүләр
Көзге сыра бәйрәме

**Көзге сыра бәйрәме**, Кер сари ( — «көзге сыра», «көзнең сырасы», ) — чуаш халкының көз көне үткәрә торган милли бәйрәме, борынгыдан сакланып калган сыра кайнату йоласы. Чуашлар яши торган Чуашстан, Татарстан, Башкортстан, Самара  һ. б. өлкәләрдә ел саен зурлап бәйрәм ителә.

## Максаты
Кĕр сăри (көзге сыра бәйрәме) – җирдә эшләүченең авыр хезмәтенә дан җырлау, яңа ашлык уңышын изгеләндерү, туган-тумачаны яңа кайнатылган сыра һәм яңа уңыштан пешерелгән тәм-томнар белән сыйлау бәйрәме.

## Тарихы

Әүвәл чуашлар барлык бәйрәмнәрен һәм милли йолаларын һәрвакыт, ритуал эчемлек буларак, сыра кулланып кына бәйрәм иткәннәр. «Сыра бәйрәме»нә кадәр яңа ашлык уңышына кагылырга ярамаган. «Сыра бәйрәме» көзге кыр эшләре тәмамланып, әвенлектәге  ашлыклар сугылып беткәч, беренче кырпак кар яуган көннәрдә  үткәрелгән.

«*Сыра*» сүзе кайбер чуаш  йола, гореф-гадәтләренең атамаларында сакланып калган: автан сăри — әтәч сырасы (*[[яз]]гы [[кыр]] эшләре тәмамлангач кайнатылган*), хĕр сăри — кызлар сырасы, кĕр сăри - көзге сыра, хăлах сăри - халык сырасы.

## Үзенчәлеге
Йолаларның, бәйрәмнәрнең әһәмиятенә карап, 40 чиләккә кадәр сыра кайнатыла торган була. Мәсәлән, туйга дип атап, сыра бозылмасын өчен, эчемлекне бары тик 3 көн алдан гына кайнатырга тиеш булганнар.

Сыраның, куллану максатына карап, исертә торганын (*кĕрчеме* («корчма, корчама»), исертми торганын (*максама* (макасма) кайнатканнар.

Иң беренче Турă аллага багышлап эчүләре чуашларда сырага ихтирамлы караш булуы хакында сөйли.

## Сылтама
* Чуашларның сыра бәйрәмнәре 
* Самара чуашлары сыра бәйрәмендә
* Чуаш энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Төркем:Чуаш бәйрәмнәре
Төркем:Милли бәйрәмнәр
Төркем:Төрки бәйрәмнәр
Төркем:Көзге бәйрәмнәр
Г. Ибраһимов премиясе

*<small>[[Стәрлетамак]]ның [[Гали Ибраһимов премиясе]] белән бутамаска</small>*

**Г. Ибраһимов премиясе** (Галимҗан Ибраһимов исемендәге премия) — 1996 елда БР Авыргазы районы хакимияте тарафыннан булдырылган бүләк.

## Максаты
Әдәбиятны, сәнгатьне һәм халык иҗатын үстерү һәм пропагандалау максатында булдырылган. Татар әдәбияты классигы Галимҗан Ибраһимов исеме белән аталган. Галимҗан Ибраһимов 1887 елның 13 мартында Уфа губернасы Стәрлетамак өязе (хәзерге Авыргазы районы) Солтанморат исемле татар авылында туган.

## Статут
Хәзерге вакытта Авыргазы районында яки аннан читтә яшәүче Авыргазы районында туган шәхесләргә әдәбиятны, сәнгатьне һәм халык иҗатын үстерүгә зур өлеш керткән өчен бирелә.

Искәрмә буларак, Авыргазы районында тумаган шәхесләргә дә бирелергә мөмкин.

## Сылтамалар
  БР әдәби картасы

## Лауреатлар

Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Галимҗан Ибраһимов премиясе лауреатлары
Төркем:Галимҗан Ибраһимов хөрмәтенә аталган объектлар
Шәүрә Мортазина

**Шәүрә Мортазина** (Шәүрә Муса кызы Мортазина, ) – театр режиссёры. РСФСР (1970), БАССР (1955) атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 22 июлендә Мәскәүдә туган. Әтисе — Муса Мортазин (1891-1937), хәрби эшлекле, 1920-1921 — БашЦИК рәисе.
 
ГИТИСны (*А.М.Лобанов сыйныфы*) тәмамлаган (1948).

1948-1972 елларда Уфада Башкорт дәүләт академия драма театры режиссёры.

1962-1966 елларда Уфа сәнгать укуханәсендә укыта.

1968-1970 ел Уфа дәүләт сәнгать институтында кафедра мөдире.

## Иҗаты
Уфа театрларында 100 дән артык спектакльне сәхнәгә куя. Дебюты — «*Олы мәхәббәт*» (*Г. Берёзконың «*Командарм*» әсәре буенча*) (1948). Милли драматургларның әсәрләрен, шулай ук рус һәм чит ил классиклары әсәрләрен сәхнәгә куюда режиссёр осталыгы аеруча ачык күренә. ССРБда беренче булып,  Д. Лоусон, Вольтер әсәрләрен сәхнәгә куя.

#### Уфа драма театрында
* Олы мәхәббәт *Г. Берёзко*
* Салават Юлаев *[[Баязит Бикбай]]*
* Утлы өермә *[[Әсгать Мирзаһитов]]*
* Бер мәхәббәт язмышы *[[Ибраһим Абдуллин]]*
* Рәйсә *[[Нәҗип Асанбаев]]*
* Онытма мине, кояш! *[[Азат Абдуллин]]*
* Ай тотылган төндә *[[Мостай Кәрим]]*
* Хәйләкәр бичәләр *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* Ромео һәм Дулетта *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* Макбет *[[Уильям Шекспир|В.Шекспир]]*
* Урлау *[[Джек Лондон]]*
* Мөхәммәт  *[[Вольтер]]*
* Бер гаилә язмышы *Д. Лоусон*

#### Уфа опера театрында
* «*Давыл*» операсы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСР дәүләт бүләге (1967)
* Г. Сәләм премиясе (1967)
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1955)
* РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1970)
* БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1955)
ССРБ театр әһелләре берлеге әгъзасы

## Әдәбият
В.Галимов, С.Сәетов (*төзүчеләре*). Башкорт дәүләт академия драма театры. Уфа, 1969. р

## Сылтамалар
 Башкортстан (''белешмәлек'') 

 М.Гафури театры сайты ,
## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Станиславский исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Җиһат Солтанов

**Җиһат Солтанов**, Җиһат Әдһәм улы Солтанов (, *[[1932 ел]]ның [[3 декабрь|3 декабре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Ырынбур өлкәсе]], [[Ырынбур өлкәсе]]нең [[Зиянчура районы|Зиянчура]] (хәзерге [[Сарыкташ районы|Сарыкташ]]) районы, Сунарчы (Чәңкем-Биктимер)*) – язучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы (1967). ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1971)

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 3 декабрендә Ырынбур өлкәсенең Зиянчура районы  Сунарчы (Чәңкем-Биктимер) авылында туган. Башлангыч белемне туган авылында алгач, Желтое авылындагы татар мәктәбенә керә. Авырып китү сәбәпле укуын дәвам итә алмый, үзлегеннән укый. Күмәк хуҗалык юлламасы белән Ырынбур өлкәсе авыл хуҗалыгы мәктәбен (1952), Уфада дәүләт университетын (1969) тәмамлый.

Башлангыч мәктәпне бетергәч, күмәк хуҗалыкта эшли. 1952—1956 елларда хәрби хезмәттә: Балтик флотында матрос. Аннан кайткач, Агыйдел пароходчылыгында эшли.

1965-1969 елларда «Сәнәк», «Башкортстан кызы» журналларында әдәби хезмәткәр, 1969-1986 елларда «''Агыйдел''» журналында бүлек мөдире булып эшли.

#### Гаиләсе
Хатыны — Сания Гыйният кызы Әбдрәшитова, улы Сабит, кызлары Ильмира, Таңнура.

## Иҗаты

Беренче шигыре «*Моряк сүзе*» 1953 елда  «''Агыйдел''», беренче хикәясе «*Урман бабай*» 1957 елда «*Пионер*» журналында басыла. «*Урман бабай*» (1967), «*Йолдыз яңгыры*» (1969), «*Таң нурлары*» (1971), «*Минем* *шәҗәрәм*» (1974), «*Кояшлы кыя*» (1978), «*Кырыкбуын*» (1982) китаплары авторы. Хәрби-патриотик темага иҗат итә: генерал Миңлегали Шайморатов  турында  С.Р. Кадыйровның  «*Урал* *бөркете*» мемуарларының  әдәби язмасы авторы.

Якташы буларак, татар шагыйре Төхфәт Ченәкәйнең 1956 елда БАССР Язучылар берлеге соравы буенча Шәехзадә Бабич турында язган истәлекләрен (*«Шәехзадә Бабич турында (ишеткәннәрем, күргәннәрем, сизенгәннәрем,  белгәннәрем»*) мөхәррирли.
  
#### Тарих
Әдәби тәнкыйть һәм тарихи публицистика өлкәсендә дә эшли. «*Сөләйман Морзабулатов: заманы һәм көрәше*», «*Салават* *шәҗәрәсе*», «*Башкортлар һәм Кытай*», «*Башкорт патшалары*» (2007), «*Башкорт дивизиясе*» (2007) дигән документаль–публицистик басмалар әзерли. «*Җирем, кешеләрем*» (1996), «*Ядкарь*» (1992) романнары, туган халкының тарихын бик борынгы заманнарга (*б.э. кадәр чорларга*) илтеп ялгау максатында язылган  «*Хәтер хитап*» (*Хәтер китабы*) (2002) дигән хезмәте нәшер ителә. 
Шәхси сайтында 11 романын урнаштырган: http://зигатсултанов.рф/ 

Мостай Кәрим Җ. Солтанов язганнарга  «*тоташ бред*» (*саташу*) дигән бәя куя.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993).

## Әдәбият
# *Атнагулов Р.* Сәйләннәрем төсле-төсле. Уфа: Китап, 2007.

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*   Башкортстан (белешмәлек)  

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Журналистлар
Рәшит Назаров

**Рәшит Назаров** (*псевдонимы* Рәшит Назар, *тулы исеме* Рәшит Сәетбаттал улы Назаров, ) – шагыйрь. Салават Юлаев премиясе (2004) , Г. Ибраһимов (1996) премиясе лауреаты. БР язучылар берлеге әгъзасы (1996).

## Тәрҗемәи хәле

1944 елның 1 ноябренда БР Авыргазы районы Торымбәт авылында туган. Мәктәпне тәмамлагач, күмәк хуҗалыкта эшли.
1963-1966 елларда хәрби хезмәттә. Армия хезмәте сәламәтлеген нык какшата, берничә ай хастаханәдә дәвалана.

## Иҗаты
Кечкенәдән шигырьләр яза. Көнгә 5-6 шигырь язган чаклары да була. 1961 елда  «''Агыйдел''» журналында  беренче шигырьләр шәлкеме басыла. 1965 елда беренче китабы - «*Таңны каршылаганда*» (*мөхәррире* Наҗар Нәҗми) дөнья күрә. Икенче китабы – «*Кояш юлы буйлап*» (1970). Ике дистә елдан соң өченче китабы – «*Сезгә* *йөрәгемне илтәм*» (*мөхәррире* Әсхәл Әхмәт-Хуҗа) (1991), дүртенче китабы – «*Яшен*» (1994) нәшер ителә. Шагыйрь Риф Мифтахов - Р. Назаровның  иҗади мирасын  барлаучы һәм фәнни тикшерүче - Р. Назаровның шигырьләрен туплап, ике томлыгын бастыра (2002, 2005). Рус, инглиз, башкорт телләрендә нәшер ителгән «*Йолдызлар туе*» (*мөхәррире Фәнүзә Нәдершина*) (2009) шигырьләр җыентыгы Р. Назаров иҗатын тулысынча ачып бирә.
*

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[Салават Юлаев премиясе]] ([[2004]]) – «*Шигырьләр. I том*» ([[2002]]) китабы өчен
* [[Г. Ибраһимов премиясе]] ([[1996]])

== Хәтер ==
* «*Бельские просторы*» журналы һәр елны Р. Назаров [[шигырь]]ләрен [[рус теле]]нә тәрҗемә итү буенча иҗади конкурс уздыра.
* [[2022 ел|2022]] ― [[Авыргазы районы]] үзәге [[Толбазы]] авыл гимназиясенә исеме бирелгән.
* [[2024 ел]]ның 15 маенда Авыргазы районы үзәге Толбазы авылында, шагыйрь исемен йөрткән гимназия бинасы алдында һәйкәле (*бюст*) ачылган (*бюст авторы'' — скульптор Илдус Закиров).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Башинформ сайты 
*  Авыргазы районы рәсми сайты 
*  БР әдәби картасы

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Г. Ибраһимов премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Nant färmanı

**Nant färmanı** yäki **Nant ediktı** (frantzuzça  *l'édit de Nantes*) — 1598 yılda Fransa protestantlar-hugenotlarına dini xoquqların birgän qanun.

Färmannıñ çığaruı utız yıllıq Fransa Dini suğışların tämamlağan häm "böyek ğasır" digän tınıçlıq çorına nigez salğan.

Fransa patşası Henrix IV şuşı färmannı Nant şähärendä raslağan (13 aprel, 1598), läkin 1685 yılda Lüdovik XIV färmannı yuqqa çığarğan.

Nant färmanı 93 mäddä häm 35 serle qarardan tora. XVI ğasırda Nant ediktı Awrupada dinnärgä tigez qaraşlı, iñ tüzemle qarawçı färman bulğan.

Nant ediktı näticäsendä qaçaqlar Watanğa qaytalar, hugenotlarda 200 kirmän qaldırılğan, töp kirmännäre: **La-Roşel, Somür, Montoban**.

Rim papası ediktnı "gönahlı" dip atağan.

Läkin Henrix IV barlıq parlamentlarda ediktnı raslarğa mäcbür itkän.

## Beterü

1661 yıdan dini ezärlekläwlär yänä başlana. Küp kenä protestantlar çirkäwläre cimerelä başlıy.

1685 yılda Lüdovik XIV Fonteblo ediktın imzalap, Nant färmanın yuqqa çığara.

Näticädä hugenotlar çirkäwläre, mäktäpläre cimerelä, protestantlar Frantsidän qaçalar, säwdä häm iqtisad töşä.

## Ädäbiät
*Эдикт Нантский // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Élie Benoit, «Histoire de l’Édit de Nantes»;
*Bernard, «Explication de l’Édit de Nantes» (H., 1666);
*    Абрамсон М. Л., Гуревич А. Я., Колесницкий Н. Ф. История средних веков. — М., 1964.
*    Зикен, Б. Фердинанд I. // Кайзеры. Сост. Шиндлинг А., Циглер В. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-00022-2
*    Колер, А. Карл V. // Кайзеры. Сост. Шиндлинг А., Циглер В. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-00022-2
*    Прокопьев, А. Ю. Германия в эпоху религиозного раскола: 1555—1648. — СПб, 2002. ISBN 5-93762-014-3

Төркем:Әлифба буенча килешүләр
Төркем:Дини сугышлар
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Халыкара килешүләр
Таңчулпан Гарипова

**Таңчулпан Гарипова**, Таңчулпан Хизбулла кызы Гарипова (, *[[1947 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябре]], [[БАССР]] [[Баймак районы]], [[Күсәй]]*) — язучы, укытучы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1994]]*). Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[2016 ел|2006]]*). Башкорстанның халык язучысы (*[[2018 ел|2018]]*). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (*[[1986 ел|1986]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 22 сентябрендә БАССР Баймак районы Күсәй авылында туган. Түбә урта мәктәбен (1966), Уфада дәүләт университетын тәмамлый.
Мәктәптән соң 2 ел Күсей авылы клубы мөдире булып эшли. Университетны тәмамлагач, Уфада тарих, тел һәм әдәбият институтында эшкә калдырыла.

1975-1977 елларда Баймак, Учалы районнары мәктәпләрендә укыта, Учалы музыка мәктәбендә, «*Урак һәм чүкеч*» газетасында эшли. Учалы районы «Башкирия» совхозында иҗади командировкада санала.
1990-1996 елларда «*Җаек*» газетасы мөхәррире урынбасары, Учалы язучылар оешмасы киңәшчесе, 1996 елдан Сибай язучылар оешмасы җаваплы сәркатибе. 2000-2004 елларда «*Ватандаш*» журналында эшли.

## Иҗаты

Иҗат юлын укытучы булып эшләгәндә башлый. Әдәбиятка зур тормыш тәҗрибәсе туплап килә, шуңа күрә аның беренче хикәяләрендә үк күзәтүчәнлеген, оста каләмен ачык билгеләргә мөмкин була. Беренче китабы – «*Ялан чиясе*» (1982). Икенче китабы – «*Күгәрчен җыры*» (1987). «*Ай белән кояш бер генә*» (1990) повестенда әхлак мәсьәләсен калку куя. «*Бөйрәкәй*» (1997-2004) роман-эпопеясендә бер гаилә язмышы аша ил тарихын чагылдыра.

«*Яңгыр көткәндә*», «*Бәхеткә качканнар*», «*Гыйльмияза*» пьесалары театр сәхнәләрендә уйналды.
«*Җәй ташы*» пьесасы буенча төшерелгән «*Сөмбелнең җиденче җәе*» нәфис фильмы (*реж. Б.Юсупов*) халыкара кинофестивальләрдә катнашты: «Сталкер» (2002; Мәскәү) – тәнкыйтьчеләрнең «*Алтын фил*» премиясе; «Киношок» (2004; Анапа), «Алтын Мөнбәр» (2005; Казан).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1994 — БР атказанган мәдәният хезмәткәре. 
* 2006 — Салават Юлаев премиясе — «*«Бөйрәкәй» () ([[1997]]-[[2004]]) романы өчен*».
* 2018 — Башкорстанның халык язучысы.
* Әсәрләре  «''Ағиҙел''»,  «''Башҡортостан ҡызы''» журналларының еллык премияләренә лаек була.
* 2024 — Салават Юлаев ордены
* 2024 — Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт драма театрының Таңчулпан Гарипова әсәре буенча куйган «Бөйрәкәй» спектакле «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр
 
## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* рус телендәге әсәрләре
* башка телләрдәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*  Башкортстан (''белешмәлек'')  
*   БР әдәби картасы 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Драматурглар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Людмила Марченко

**Людмила Марченко** (Людмила Василий кызы Марченко, ) – кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 20 июнендә Краснодар крае Архипо-Осиповка авылында (хәзер Геленҗик шәһәренә карый) туган. Балачактан артист булырга хыялланган. Мәскәүнең 135- мәктәбен тәмамлагач, Щепкин һәм Щукин исемендәге театр  училищеларының икесенә дә сайлау турыннан үтә. Ләкин укытучыларның киңәше белән ВГИКны (Бөтенсоюз дәүләт кинематография институтын) сайлый һәм аны (*Михаил Ромм остаханәсе*) 1963 елда тәмамлый.
Совет киносының йолдызлары Георгий Козинцев, Иван Пырьев кул астында укый.

#### Гаилә хәле

Атаклы режиссёр Иван Пырьев яшь артисткага гашыйк була. Ләкин зур яшь аермасын әйтеп, Людмила Марченко аңа ризалыгын бирми. Пырьев аны гомер буе эзәрлекли, корган гаиләләрен җимерә.

Людмила совет киносы йолдызы, хатын-кыз тамашачыларның кумиры 31 яшьлек Олег Стриженовка гашыйк була. Һәм алар, Мәскәүнең Демидов тыкрыгында фатир яллап, язылышмыйча гына яшиләр. Кыска вакытлы бергәлек, Людмиланың баласы үле тугач та таркала.

Бераздан артистка МГИМО студенты Владимир Вербенкога кияүгә чыга. Ләкин озак яшәмиләр, аерылышалар.

Геология разведкасы партиясе башлыгы Валентин Березин белән тора башлагач, көнче ир Людмиланы кыйный һәм бернинди пластик операцияләр дә төзәтә алмаслык итеп битен яралый. 1968 елда аерылышалар.

Мәскәүнең Москонцерт администраторы Виталий Войтенко белән тора башлыйлар. Войтенко аны үзе белән гастрольләргә алып чыга, пластик операцияләр ясата. 1975 елда аерылышалар.

Рәссам Сергей Соколов белән соңгы елларын үткәрә.

Балалары юк.

## Иҗаты
ВГИКта укыган чорда ук аңа төп рольләрдә уйнау бәхете елмая: Лев Кулиджанов  «*Туган йорт*» («*Отчий дом*») (1959), Сергей Пырьев «*Ак төннәр*» («*Белые ночи*») (1959) фильмнарында (*Настенька*) баш рольләрне ышанып тапшыралар.

Битенә ясалган уңышсыз пластик  операцияләрдән соң, Л. Марченконы кинога төшәргә сирәк кенә, анда да икенче пландагы рольләргә генә чакыралар.

1965-1984 елларда Мәскәү дәүләт киноактёрларның театр-студиясендә эшли башлый. Кинотасмаларда сирәк төшүен сәбәп итеп, аны әлеге театрдан да кыскарталар. Мосфильмда режиссёр ярдәмчесе булып урнаша.

#### Фильмографиясе

* 1980 Мескен гусарны яклагыз (*О бедном гусаре вымолвите слово*)
* 1979 Телефон эндәшми (*Что-то с телефоном*)
* 1968 Разведчиклар (*Разведчики*)
* 1968 Кеше туктарга уйлый (*Человек бросает якорь*)
* 1968 Чегән (*Цыган*) — Будулай хатыны Галя 
* 1967 Туннель (ССРБ-Румыния)
* 1966 Айболит
* 1965 Пешекче (*Стряпуха*)
* 1965 Кеше кеше булып кала (*Люди остаются людьми*)
* 1962 Кече энем (*Мой младший брат*)
* 1962 Куркусыз-үпкәсез (*Без страха и упрека*)
* 1961 Дмитро Горицвит
* 1960 Леон Гаррос дус эзли (*Леон Гаррос ищет друга*) (ССРБ-Франция)
* 1960 Киләсе язга кадәр (*До будушей весны*)
* 1959 Туган йорт (*Отчий дом*) (Канн фестивалендә катнаша)
* 1959 Ак төннәр (*Белые ночи*)
* 1958 Иреклеләр (*Добровольцы*)

## Сылтамалар
*   Кино-театр.ру сайты  
*  Люди сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:ССРБ
Төркем:Актрисалар
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Канн фестивалендә катнашучылар
Augsburg solıxı

**Augsburg dini solıxı** - 1555 yılda Augsburg reyxstagında İzge Rim imperiäsendäge lüterannar häm katoliklar  ber yaqtan häm Rim patşası **Ferdinand I** (imperator **Karl V** isemennän eş itkän) ikençe yaqtan imzalanğan dini kileşü.

Augsburg dini solıxı Lüteranlıqnı räsmi din bularaq tanığan, imperiä qatlawlarınıñ din saylawında xoquqın bilgelägän.

Kileşü imperiä qanunı statusına iä bulğan, yaña zamanda İzge Rim imperiäsendä däwlät tärtiben urnaştırğan, Almaniäneñ berdämlegen XVI ğasırda tä'min itkän.

Läkin Augsburg solıxı imperiä watandaşlarına din iregen birmägän, "*cuius regio, eius religio*" (**kemneñ  ile, şunıñ dine**) mäslägen urnaştırğan, il başlığı üze din saylıy alğan. Bu kileşüneñ kimçelege soñraq Utız yıllıq suğışnıñ säbäpläreneñ berse bula.

## Ädäbiät

*    Абрамсон М. Л., Гуревич А. Я., Колесницкий Н. Ф. История средних веков. — М., 1964.
*    Зикен, Б. Фердинанд I. // Кайзеры. Сост. Шиндлинг А., Циглер В. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-00022-2
*    Колер, А. Карл V. // Кайзеры. Сост. Шиндлинг А., Циглер В. — Ростов-на-Дону, 1997. ISBN 5-222-00022-2
*    Прокопьев, А. Ю. Германия в эпоху религиозного раскола: 1555—1648. — СПб, 2002. ISBN 5-93762-014-3

Törkem:Изге Рим империясеTörkem:Алмания тарихыTörkem:Чехия тарихыTörkem:Италия тарихыTörkem:Франция тарихыTörkem:Халыкара килешүләр

Төркем:Әлифба буенча килешүләр
Вилючинск

**Вилүчинск** () — Россия Федерациясенең Камчатка краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр стaтысын 1968 елдан йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар — 88,1%, украиннар — 6,0%.

## Тышкы сылтамалар
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Камчатка крае шәһәрләре
Александровск-Сахалинский

**Александровск-Сахалинскᴎ** () — Россия Федерациясенең Сәхәлин өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр сᴛатысын 1917 елдан йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,6%), украиннар (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Сәхәлин өлкәсе шәһәрләре
Солнечногорск районы

**Солнечного́рск райо́ны** () — Мәскәү өлкәсендә урнашкан административ-территориаль берәмлек һәм муниципаль берәмлек

Административ үзәге — Солнечногорск шәһәре.

## География

## Халык саны

## Гомуми харита
Харита легендасы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сведения на портале Московской области 
* Сведения на портале Подмосковье настоящее 
* Памятники архитектуры Солнечногорского района Московской области
* Информационный городской портал 

*
Арсеньев (шәһәр)

**Арсеньев** () — Россия Федерациясенең Диңгез буе краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1952 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,0%), украиннар (2,4%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Арсеньев «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Диңгез буе крае шәһәрләре
Амурск

**Амурск** () — Россия Федерациясенең Хабарау краенда урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
*Падали *исемле нанай авылы буларак барлыкка килгән. 1950-елларда аның янында целлюлоза-кәгазь комибинаты төзелеше башланган.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1958 елдан, шәһәр статусын 1973 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,5%), украиннар (1,9%), нанайлар (1,8%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Амурск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хабарау крае шәһәрләре
Амурдагы Комсомольск

**Амурдагы Комсомольск** () — Россия Федерациясенең Хабарау краенда урашкан шәһәр.

Халык саны —  235 488 кеше (2024)

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1932 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,2%), украиннар (1,9%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Нур» мәчете
## Тышкы сылтамалар
* 
* Амурдагы Комсомольск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хабарау крае шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Завитинск

**Завитинск** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## География
Шәһәр Бурея һәм Завитая елгалары арасында, Благовещенскидан 162 км ераклыклыкта, Райчихинскидан 35 км ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
1906 елда нигезләнгән.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1936 елдан, шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,2%), украиннар (3,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Завитинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Сковородино

**Сковородино** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Җәгъpафия
Шәһәр Зур Невер елгасында, Благовешченскидан 669 километр ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих

Змеиный бистәсе 1908 елда стаʜсa янындагы бистә сыфатында нигезләнгән. 1909 елда аңа **Невер-1** исеме кушылган. 1911 елда биредә Россия империясе элемтә юллары министры Сергей Рухлов булды һәм шуның уңаеннан бистәгә **Рухлово** исеме кушылган.

Шәһәр cтaтысын 1927 елдан башлап йөртә.

1934—1937 елларда — Зея өлкәсе үзәге. 1938 елда шәһәргә 1920 елда япон интервентлары тарафыннан атып үтерелгән җирле шура рәисе А. Н. Сковородин хөрмәтенә **Сковородино** исеме кушлыла.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,9%), әрмәннәр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* Сковородино «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Белогорск (Амур өлкәсе)

**Белогорск** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## География
Шәһәр Зея-Бурея тигезлегендә, Благовещенскидан 108 км ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
1860 елда Пермь һәм Вятка губерналарыннан күчеп утыручылар тарафыннан *Александровское* исеме астында нигезләнгән. 1926 елда ул Бочкарёвка тимер юл станциясе белән берләштерелә, аңа *Александровск-на-Томи *исеме һәм шәһәр статусы бирелә. 1931—1935 елларда *Краснопартизанск*, 1935—1957 елларда *Куйбышевка-Восточная* исемнәрен йөрткән. 1957 елдан хәзерге исемен йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,3%), украиннар (1,8%).

## Икътисад
Төзелш материаллары, азык-төлек сәнәгате үзәге.

## Хәрбият
Шәһәр Ерак Көнчыгыш хәрби округы бүлекчәләренең урнашу урыны. Биредә 35-нче армиясенең һәм 21-мотоукчылар дивизиясенең штаб-фатилары урнашкан. Шәһәрдән 26 км ераклыкта «Украинка» хәрби-һава базасы урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Белогорск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Райчихинск

**Райчихинск** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## География
Шәһәр Зея-Бурея тигезлегенең көньяк-көнчыгышында, Благовещенскидан 165 км ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр 1800-еллардан мәгълүм булган көрән күмер чыганагы янында урнашкан. Күмер чыгару 1913 елда башланган, әмма даими торак пунктка 1932 елда гына нигез салынган.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1934 елдан, шәһәр статусын 1944 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,2%), украиннар (1,9%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Райчихинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Свободный (шәһәр)

**Свободный** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1912 елда *Алексеевск *(тәхет варисы патшазадә Алексей (1904—1918) хөрмәтенә) исеме астында нигезләнгән. Хәзерге исемен 1917 елдан йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,6%).

## Тышкы сылтамалар
* Свободный «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Тында

**Тында** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## География
Тында диңгез дәрәҗәсе өстендә 500 м биеклектә, Тында елгасына Геткан елгасы кою урыны янында, Благовещенскидан 568 километр ераклыкта урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
1917 елда алтын чыгаручыларның йөк күчереп төяү пункты сыйфатында нигезлнгән. Бистәнең алдагы үсеше Байкал-Амур магистрален төзү белән бәйле.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1941 елдан, шәһәр статусын 1975 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (83,8%), украиннар (5,3%), кореялылар (2,2%), әзериләр (1,4%), татарлар (1,2%).

## Икътисад
Эре тимер юллар төене (биредә Тайшет—Ургал һәм Бамовская—Беркакит сызыклары кисешә). Урман сәнәгате эшханәләре. Аэропорт.

## Галерея

Tynda.jpg|
Tynda_terminal.jpg|
Тында-2011_(21).JPG|


## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Тында «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Совет Гаване

**Сәвит Гаване** () — Россия Федерациясенең Хабарау краенда урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1930 елдан, шәһәр cтaтысын 1941 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,2%), украиннар (2,7%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Сәвит Гаване «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Хабарау крае шәһәрләре
Верхоянск

**Верхоянск** (, ) — Россия Федерациясенең Саха Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Верхоянск бастругы 1638 елда казаклар тарафыннан хәзерге шәһәрдән 90 км көньяк-көнбатыштарак урыныда нигезләнгән. 1775 елда, салым җыюны җиңлелләштерү өчен, шәһәр хәзерге урыныа күчерелгән.

Шәһәр статусын 1817 елдан башлап йөртә.

1860-елларданОктябрь инкыйлабына кадәр — сәяси сөрген урыны.
## Халык
Милләтләр (2010): сахалар (83,8%), урыслар (6,7%), эвеннар (6,6%), эвенклар (1,5%), украиннар (1,5%).

## Икътисад
Төп тармагы — авыл хуҗалыгы (терлекчелек, атчылык, боланчылык), кыйммәтле мех кәсебе.

## Тышкы сылтамалар
* Верхоянск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Вилюйск

**Вилюйск** (, ) — Россия Федерациясенең Саха Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр стaтусын 1783 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): сахалар (92,2%), урыслар (4,3%), эвенклар (1,1%).
## Шәхесләр
* Дора Васильева (1938―2018), әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, Россия Язучылар берлеге әгъзасы.
## Тышкы сылтамалар
* 
* Вилүйск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Саха җөмһүрᴎятсы шәһәрләре
Удачный

**Удачный** (, ) — Россия Федерациясенең Саха Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1968 елдан, шәһәр статусын 1987 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (67,7%), украиннар (10,7%), татарлар (6,4%), сахалар (4,0%), кыргызлар (1,1%), башкортлар (1,0%), бүрәтләр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Удачный «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Олёкминск

**Олёкминск** (, ) — Россия Федерациясенең Саха Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1783 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (70,0%), сахалар (19,0%), татарлар (3,0%), украиннар (1,5%), әрмәннәр (1,0%).
### Татарлар
Татарлар Олёкминскида XVIII гасырның азагында күренә башлый. Алар Пугачёв күтәрелеше җиңелүеннән соң бирегә сөрелгәннәр. 1930-елларда кадәр Олёкминскида рус-татар мәктәбе эшләгән булган. Әлеге вакытта шәһәрдә «Йолдыз» фолькор ансамбле эшли.
## Тышкы сылтамалар
* Олёкминск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Шимановск

**Шимановск** () — Россия Федерациясенең Амур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1910 елда **Пӗра** исеме астында стаʜсa янындагы бистә сыйфатында нигезләнгән. 1914 елда аңа Амурбуе ᴙнарал-губернaтьıpлыгы башлыгы Н.Гондатти хөрмәтенә *Гондатти* исеме кушылган. 1920 елда Ватандашлар сугышы вакытнда атып үтерелгән тимер юл мɵһәʜдисы В.Шимановсᴋи хөрмәтенә стаʜсaгә Шимановск, ә бистәгә *Владимиро-Шимановсᴋи* исеме кушылган.

Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1929 елдан, шәһәр cтaтысын һәм хәзерге исемен 1950 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,9%), украиннар (1,2%).

## Икътисад
Шәһәрнең төп сәнәгать тармаклары: авыр машиналар төзү һәм төзелеш материаллары. *Кранспецбурмаш *корпорациясе краннарны һәм борау әсбапларын эшләп чыгара.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Шимановск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Амур өлкәсе шәһәрләре
Облучье

**Облучье** () — Россия Федерациясенең Яһүд автономияле өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1929 елдан, шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,1%), украиннар (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* Облучье «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе шәһәрләре
Ефремов (шәһәр)

**Ефре́мов** () —  Русиядә шәһәр (1777 елдан), Тула өлкәсенең Ефремов районы үзәге. 
Халык саны —  кеше ().

## Тарих
* 1941 елның 20 ноябрендә алман 18-нче танклар дивизиясе каты урам  бәрелешләреннән соң Ефремов шәһәрен басып алды һәм аны, совет гаскәрләреннең контрһөҗүмнәренә карамастан,  тотып калды.

## География

Шәһәр Красивая Меча елгасында (приток Тын) янында урнашкан,

## Халык

## Транспорт
### Тимер-юлы транспорты

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе шәһәрләре
Bolğarçılıq

**Bolğarçılıq** — töp maqsatları bularaq bolğar däwlätçelegen häm bolğar milli kemlegen (bolğarlıqnı) tergezüe bulğan ideologiä. XIX ğasırnıñ ikençe yartısında - XX ğasır başında bolğarçılıq töşençäläre törle ictimaği-säyäsi häm fänni-mädäni xäräkätlär , ayıruça Wäisilär xäräkäte häm *Tuğan yaq tarixın öyränü cämğiäte* (ru) wäkilläre tarafınnan qullanılğan ide.

Qazan tatarları arasında bulğarçılıq töşençälären berençe bulıp Bahawetdin Wäisev (1810—1893) belderä başlıy.

Tatar bolğarçılığı töşençäläreneñ üseşenä XIX-XX ğasır başı Şihabetdin Märcani, Möhämmäd Ğayaz İsxaqi, Xäsänğata Ğäbäşi, Rizaeddin Fäxreddin häm başqa avtorları xezmätläre täesir itte.

Tatar xalqınıñ etnogenezı mäs'äläsen öyränä başlağan berençe tatar tarixçısı Şihabetdin Märcani üzeneñ «Mustafad al'-axbar fi axwali Qazan wa Bulğar» xezmätendä Qazan xanlığı mädäniäteneñ İdel buyı Bolğarınıqınıñ däwam itüen kürsätä, qazan tatarlarınıñ çığışın bolğarlardan buluın dälilli (mongollarnıñ ber öleşeneñ "tatarlar" etnonimı XVİ ğasırdan soñ bar Qazan yağı xalqın bilgeläw öçen qullana başlanuın kürsätä.

XX—XXI ğasır çigendä tatar bolğarçığılı fikerlären Färğat Nurutdinov, Riza Bariev, Mirfatıyx Zäkiev, Zöfär Miftaxov, Räşid Qadırov häm başqalar alğa sörde, bolğarçılıq töşençäläre "neobolğarçılar" eşçänlege yärdämendä yaña yañarışın kiçerde.

Tatarlarnıñ iseme bügen küpçelegen Qazan tatarlarınnan torğan Tatarstan respublikası belän bäyle buluı arqasında, **[[tatarlıq|tatar milli kemlek]]** turındağı bäxäslär dä yış **bolğarçılıq** - tatarçılıq *<small>([[:ru:Татаризм|ru]])</small>* ülçäneşendä uza.
## İskärmälär

Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Кемлек сәясәте
Bundestag

**Bundestag** (almança *Bundestag* — **fedelal' cıyılış**, *Bund* - **berlek**, *Tag, Tagung* - **cıyılış**, mäcles) - Almaniä Federativ Cömhüriäteneñ berpulatlı xalıq wäkillege organı.

## Tarix
### Alman imperiäse (1871-1918)
1871 yılda Alman imperiäse nigezlängännän soñ, ğomum Almaniä parlamentı - Reyxstag oyışa.

1894 yıldan bügenge binada utırışlar uzalar.

### Weymar cömhüriäte (1918-1933)
1918 yılda noyäber inqıylabı näticäsendä Almaniä monarxiädän respublika tärtibenä küçä, 1919 qabul itelgän Konstitutsiä buyınça reyxstag - milli parlament bulıp raslana. Bu Weymar cömhüriäte çorı (1918-1933).

### Öçençe reyx (1933-1945)
1932 yılda saylawlarda Almaniäneñ natsist-sotsialist firqäse 33,09 % tawış ala, häm koalitsion uñ xökümätne tözi.

1933 yılda reyxprezident maxsus färmannı çığara, anıñ buyınça xökümät reyxstag qatnaşmağanda yaña qanunnar çığara ala. Öçençe reyx (1933-1945) çorında utırışlar siräk ütkärelä, soñğısı 1942 ylda uza.

Reyxstagnı yandırudan soñ utırışlar Kroll-opera binasında uzalar.

### Almaniä Federativ Cömhüriäte (1949 yıldan)

1949 yılda könbatış Almaniädä yaña Konstitutsiä qabul itelä, anıñ buyınça milli parlament - bundestag - federal' xakimiät berdänber organı.

Almaniä berläşkängä qädär utırışlar Bonn şähärendä uza, 1999 yıldan Berlinnıñ Reyxstag binasında ütkärelä.

## Saylaw tärtibe
Bundestag Almaniä watandaşları tarıfınnan 4 yılğa saylana. Federal' prezident waqıtınnan elek bundestagnı tarata ala.

Deputat sanı 631. Saylawlar **qatnaş sistema** buyınça uzalar: majoritar sistemada häm firqä isemlege buyınça.

**Kerü kirtäse: 5%.**

## Wazifalar

*Qanunnar çığaru
* Federal' kantslernı saylaw
* Federal'xökümät eşçänlegen küzätü.

## Sıltamalar
* 
* Рәсми сәхифә
* Бундестаг на политическом атласе 
* Бундестаг ФРГ. Справка на сайте МИД РФ

Төркем:Алмания
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Шарып

**Шарып** () — Россия Федерациясенең Красноярск краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1977 елдан, шәһәр статусын 1981 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,4%), украиннар (2,9%), татарлар (1,7%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Шарып «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Горняк (Алтай крае)

**Горнәк** () — Россия Федерациясенең Алтай краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1946 елдан, шәһәр cтaтысын 1969 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,8%), алманнар (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Горнәк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Алтай крае шәһәрләре
Боготол (шәһәр)

**Боготол** () — Россия Федерациясенең Красноярск краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Транссебер магистрален төзү вакытында (1893 елда) станция яндындагы бистә сыйфатында пәйда булган.

Шәһәр статусын 1911 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,1%), татарлар (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Боготол «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Вихоревка

**Вихоревка** () — Россия Федерациясенең Иркутск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә стaтысын 1957 елдан, шәһәр стaтысын 1966 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,2%), украиннар (1,4%).
## Шәхесләр
* Альберт Суфианов (1965), медицина фәннәре докторы (2000), профессор.
## Тышкы сылтамалар
* 
* Вихоревка «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Ангарск

**Ангарск** () — Россия Федерациясенең Иркутск өлкәсендә урнашкан шәһәр. Иркутск өлкәсенең көньяк, аеруча үзләштерелгән һәм икътисади яктан алга киткән өлешендә урнашкан.

Ангара һәм Китой елгалары арасында урнашкан.

Халык саны — 216 973 кеше (2025).

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1951 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,6%), бурятләр (1,5%), украиннар (1,2%).

#### Татарлар
Татарлар — 3ләп мең яши.

«Чишмә» татар милли-мәдәният автономиясе эшли.

Татар шәхесләр хөрмәтенә урамнар аталды:

* *Суфьян Фәйзуллин — шәһәрнең беренче төзүчесе, экскаваторчы,*
* *Юрий (Юсуп) Насыйров — педагог, мәктәп-интернат директоры.*

## Икътисад
Шәһәрнең икътисади нигезе булып нефть эшкәртү, химия сәнәгате, атом һәм төзелеш тармакларының эре предприятиеләре тора.
*«Ангарск нефть химия компаниясе» (НК Роснефть, нефть эшкәртү, полимерлар, катализ hәм башка заводлары) — бензин, кирәсин, пластмасса һәм нефтепродуктлар җитештерә.
* «Ангарск электролиз химия комбинаты» (Росатом) — уран җитештерә.
* «Ангарск азот-тук заводы» (СДС-Азот) — азот ашламалары җитештерә.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Ангарск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Анжир

**Анжир** () — Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## География
Шәһәр Кузнецк казанлыгында, Кемерово шәһәреннән 115 километр төньяктарак урнашкан. Транссебер магистралендә тимер юл станциясе.

### Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1931 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,9%), татарлар (4,2%), алманнар (1,7%).
### Татарлар
Татарлар Анжир шәһәре нигезләнгән вакыттан бирле яшиләр. 1920—1927 елларда ВКП(б) райкомы каршында мөселман секциясе, 1920-1930-елларда 2 татар башлангыч мәктәбе, татар балалар бакчалары һәм балалар йорты эшли. 1931 елга кадәр мәчет булган. 1930-40 елларда җирле күмер шахталарында Идел һәм Урал буйларыннан мәҗбүри күчерелгән татарларның хезмәте киң файдаланыла.

Хәзерге вакытта Анжирда татар клубы бар, аның каршында 1990-2000 дә *«Рәхим итегез, дуслар»* үзешчән коллективы эшләгән. 1993 тә Мөселман Диния нәзарәтенең БДБның Европа өлешендәге һәм Себердәге мөхтәсибәтенең шәһәр мөселман дини берләшмәсе оеша, ул 1999 елдан *«Әлиман»* газетасын нәшер итә. Мәчет эшли.
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Хәмидә» мәчете

## Тышкы сылтамалар
* 
* Анжир «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Черемхово (Иркутск өлкәсе)

**Черемхово** () — Россия Федерациясенең Өpкeт өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1917 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,7%), татарлар (2,1%), украиннар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Черемхово «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
* «Татарлар» тапшыруы (23.08.2016, 1-7 минутлар)
## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Киселёвск

**Киселөвск** () — Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1932 елдан, шәһәр cтaтысын 1936 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,9%), татарлар (1,9%), алманнар (1,3%), украиннар (1,2%).
## Дин

;Православие
;Ислам
* «Ислам» мәчете
* Мәчет (Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәтенә караучы)
## Тышкы сылтамалар
* Киселөвск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Ленинск-Кузнецкий

**Ленинск-Кузнецкий** () — Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә **[[Хезмәт даны шәһәре|«Хезмәт батырлыгы шәһәре»]]** мактаулы исеме бирелгән.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1925 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,4%), татарлар (1,3%).

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Мәхмүт Гасыймов, сынчы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2008]]*).
## Дин

;Православие
* Изге Яңа шәһитләр һәм Россия икърарчылары гыйбадәтханәсе
;Рим-католик чиркәве
* Изге Иосиф приходы
;Буддизм
* Сукхавати җәмгыяте
;Инҗил христиан-баптистлары
* Гыйбадәт йорты
;Ислам
* «Мөхәррәм» мәчете
;Инҗил христиан-пятидесятниклары
* «Свет Миру» чиркәве
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ленинск-Кузнецкий «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Осинники

**Осинники** () — Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1931 елдан, шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,1%), татарлар (2,5%), украиннар (1,9%), алманнар (1,3%).
## Дин

;Православие
* Изге Троица гыйбадәтханәсе
* Илья пророк гыйбадәтханәсе
;Ислам
* «Нур Ислам» мәчете
## Тышкы сылтамалар
* Осинники «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кемерово өлкәсе шәһәрләре
Карасук (шәһәр)

**Карасук** () — Россия Федерациясенең Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1943 елдан, шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,3%), украиннар (2,8%), алманнар (2,5%), казакълар (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Карасук «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Северск

**Северск** () — Россия Федерациясенең Тум өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 105 304 кеше (2024).

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,6%), татарлар (1,4%), украиннар (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Северск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Тум өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре