open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Цицерон

**Марк Туллий Цицерон** (; б.ч.к. 106 елның 3 гыйнвары&nbsp;– б.ч.к. 43 елның 7 декабре) – Борынгы Римның дәүләт эшлеклесе, сүз остасы (оратор), юрист һәм фәлсәфәче, б.ч.к. 63 елда Рим дәүләтенең консулы.  Ул Римдагы җайдаклар катламына караган бай муниципийлар (шәһәр әһелләре) гаиләсендә туып үскән һәм Римның иң бөек ораторларының һәм проза стиле белгечләренең берсе булган.

Аның латин теленә ясаган йогынтысы шулкадәр зур булган ки, аннан соң килгән проза тарихы, латинныкы гына түгел, ә XIX гасырга кадәр барлык Европа телләрендәге проза, аның язу стиленә реакция рәвешендә яши – чәчмә жанрда язучылар йә аның өслүбен кабул иткән, йә инкарь иткән. Майкл Грант сүзләренә караганда, «Цицеронның Европа әдәбияты һәм фикеренә йогынтысы теләсә кайсы телдәге теләсә кайсы башка язучыдан шактый алда тора». Цицерон римлыларны грек фәлсәфәсенең төп мәктәпләре белән таныштырган һәм латин теленең фәлсәфи вокабулярын, сүзләр тупламасын барлыкка китергән (мәсәлән, *evidentia*, *humanitas*, *qualitas*, *quantitas*, һәм *essentia *кебек неологизмнар).

Үзе тәҗрибәле оратор һәм бик тә уңышлы хокукчы булса да, Цицерон үзенең иң мөһим казанышы дип сәяси карьерасын санаган. Аның консуллыгы вакытында Катилинаның икенче фетнәсе башлана, фетнәчеләр шәһәргә читтән һөҗүм итүчеләр ярдәмендә хөкүмәтне бәреп төшерергә маташа. Ләкин Цицерон биш фетнәчене җәзалап үтерергә дигән каршылыклы һәм бәхәсле әмерне бирә һәм фетнәне бастыра. Безнең чорга кадәр I гасырның икенче яртысында Рим дәүләтендә Ватандашлар сугышы була һәм Гай Юлий Цезарьның диктаторлыгы урнаштырыла. Бу буталчык заманада Цицерон гадәти республика хакимиятен кайтарырга өнди. Юлий Цезарь үтерелгәч, Цицерон хакимият өчен башланып киткән көрәштә Марк Антонийның дошманына әверелә, чыгышларында аңа һөҗүм итә. Икенче Триумвират вакытында исә ул дәүләт дошманы дип проскрипцияләргә кертелә. Б.ч.к. 43 елда, Италиядән качып китәргә омтылыш ясаганнан соң, аны хәрбиләр кулга ала һәм ул үтерелә. Аның кисеп алынган куллары һәм башы, Марк Антонийның тәмам җиңүен исбатлап, Рим форумында күрсәтелә.

Франческо Петрарка Цицеронның хатларын табып, «яңадан ачкач», Европа монастырьләрендә латин һәм борынгы грек кулъязмаларын эзләү эше киң җәелә, бу исә Яңарыш чоры башлануга китерә. Польша тарихчысы Тадеуш Зелински фикеренчә, «Ренессанс, барыннан да элек, Цицеронны торгызу иде, һәм бары аннан соң гына һәм аның аша башка классик антиклыкны кайтару иде». Цицерон абруе һәм дәрәҗәсенең иң югары ноктасы XVIII гасырдагы Мәгърифәтчелек чорына туры килә. Джон Локк, Дэвид Юм, Монтескье һәм Эдмунд Берк кебек Мәгърифәтчелекнең алдынгы фикер ияләре һәм сәясәт теоретикларына Цицеронның йогынтысы зур була, күбесенә ул нигезле рәвештә йогынты ясый. Аның әсәрләре Европа мәдәниятенең иң йогынтылы әсәрләре сафында тора, һәм бүген дә Рим тарихын өйрәнүдә, бигрәк тә, Рим республикасының соңгы көннәрен аңлауда беренчел материалның иң мөһим өлешен тәшкил итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җәзаланган язучылар
Төркем:Борынгы Рим фәлсәфәчеләре
Яр Чаллы орган залы

**Яр Чаллы орган залы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәре Автозавод районында урнашкан муниципаль мохтари мәдәният оешмасы. Орган залы ел әйләнәсе эшли. 2005 елдан Орган залы каршында балалар театры эшләп килә.
Директор: Лидия Решетняк, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
Сәнгать җитәкчесе: Игорь Лерман, ТР халык артисты.
Органчы: Илсөяр Сөләйманова, халыкара конкурслар лауреаты.

## Тарих
ТР беренче президенты Минтимер Шәймиев инициативасы белән Яр Чаллы шәһәренә Казан дәүләт консерваториясенең «Ригер-Клocc» фирмасы органы бүләк ителә.
Яр Чаллы шәһәре хакимият башлыгының 1997 елның 19 декабрендәге 2248нче карары белән, техник характеристика буенча орган урнаштыру өчен идеаль рәвештә туры килә торган бина дип табылган «Россия» кинотеатрында реконструкция эшләре башлана. Әлеге эшләр федераль һәм республика бюджетларыннан финанслана.
Архитектура реконструкциясе проекты «Татинвестгражданпроект» фирмасы тарафыннан эшләнә.
Реконструкцияне генераль подрядчик — «Капиталь төзелеш идарәсе» ААҖ башкарып чыга.
Залны реконструкцияләү эшендә Казан дәүләт консерваториясе ректоры Рубин Абдуллин ярдәм итә.
Органны монтажлау һәм яңарту эшләрен «RIHGER-KLOSS VARHANY» фирмасы (*[[Крнов]], [[Чехия]]*) башкара.
2005 елның 1 мартында ТР Президенты Минтимер Шәймиев катнашында Орган залын тантаналы ачу була. Тантанада пианист Николай Петров, органчы Рубин Абдуллин, җырчы Ирина Архипова чыгыш ясый. Концертны Святослав Бэлза алып бара.
Орган концертларыннан тыш, залда Игорь Лерманның камера оркестры да чыгыш сый.

## Орган тасвирламасы
«RIEGER-KLOSS» концерт органы.

* 1972 елда чыгарылган.
* 49 яңгыраучы һәм 2 трансмиссия регистры, 3 мануалы һәм педаль клавиатурасы бар.
* Органның биеклеге - 9,98 м.
* Киңлеге - 10,4 м.
* Тирәнлеге - 2,95 м (органчының пультын исәпкә алмыйча).

* Авырлыгы 19 тонна.
* Торбалар саны 3 642.
* Зур торбаның биеклеге 6 м.
* Зур торбаның диаметры 20 см.
* Эчке мәйдан 4 000 кв. м.

* Гомуми мәйдан 16 000 кв. м.
* Температура режимы +20С.
* Дымлылык режимы 53%.

## Зал тасвирламасы
* 760 урынга исәпләнгән. 
* Мәйданы  — 3 355 кв. м.  
* Температура режимы +21&nbsp;°C. 
* Дымлылык режимы 53 %.  
* Залның интерьерында тавышны яхшы кайтаручы материаллар һәм махсус сайланган  кулланылган. 
* Тамаша залында идән карагай агачыннан, орган залына керү ишекләре имәннән, сәхнә идәне карагай тактадан җәелгән.

## Кызыклы факт
МНИИП белгечләре бәяләмәсенә караганда, акустик күрсәткечләре буенча зал — Кама буенда гына түгел, Русиядә иң яхшысы. Залда микрофон һәм тавыш көчәйткечләр юк
.

## Сылтамалар
*    organ-chelny.ru  Рәсми сайты  
*  Орган залы Яр Чаллы картасында
*  Орган залы Яр Чаллы рәсми сайтында
*    Вконтакте диварында төркем

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Концерт заллары
Төркем:Орган
Рәшит Абашев (1963)

**Рәшит Абашев** (Рәшит Басыйр улы Абашев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, РФ ягулык һәм энергетика министрлыгының атказанган нефтьчесе, «Удмуртнефть» ААҖнең генераль директоры урынбасары (2005-2012), Удмуртия Дәүләт шурасының 3-5 чакырылышлары депутаты.
## Искәрмәләр
Казык (шашка уены башлангычы)

**“Казык”** — рус шашкасы уенының популяр башлангычы. Бу дебютның беренче йөрешләре: **1. cd4 ba5 2.dc5 d: b4 3. a:c5** яки **1. cb4 ba5 2.bc5 d:b4 3. a:c5.**

Бу исем әлеге башлангычка шул йөрешләрдән соң акларның **с5**, караларның **а5** һәм **а7** кырларында урнашкан шашкаларының торышы буенча бирелгән. Акларның **с5** кырындагы шашкасы “бугаздагы казык сыман төртелеп тора”.
Бу башлангыч ике як тарафыннан да көндәшнең уң флангын тоткарлап торуга юнәлтелгән. Каралар, уен тактасы үзәгендәге урыннарны акларга баштан ук биреп, көндәшнең бу төркемен урап алырга һәм аның шашкаларын йөрешләрдән һәм алмашыну мөмкинлегеннән мәхрүм итәргә тырышалар. Акларның бурычы исә киресенчә — “казык шашкасын” тиешенчә саклау һәм тора-бара, караларның шашкаларын уен тактасының ике кырыена кысрыклап чыгарып, аларны бер-берсеннән аеру һәм йөреш-алмашыну мөмкинлекләрен нык чикләү. “Казык шашкасы”на баштан ук һөҗүм итү мәгънәсез, чөнки аны илаһи уптым яулап алу мөмкин түгел (өч һөҗүмгә өч саклану мөмкинлеге бар), һәм бу алым караларның уң флангын хәлиткеч зәгыйфьләндерүгә китерә. Шул сәбәпле каралар өчен **3. ... f6-g5** йөреше белән бәйле булган системнар һәм вариантлар гына уңышлы дип санала. Үзәкне урап алу планнарын бары тик шул рәвешчә генә гамәлгә ашырып була. Әмма **3. ... f6-e5** йөрешенең дә оттырышсыз булуы теориядә исбат ителгән. Ләкин бу йөреш караларның йөрешләрне сайлап алу мөмкинлекләрен чикли һәм акларның уенын катлаулыландыра алмый.
Башлангыч йөрешләрдән соң берничә мөстәкыйль дебют һәм үзенчәлекле вариант барлыкка килә:
1) **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.ab2**

2. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.ed4**

3. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.ef4**

4. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.gf4 gh4 6.cd4 fg5 7.cb6 ac5 8.db6**

5. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.gf4 gh4 6.fg5 hf4 7.eg5**

6. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.gf4 gh4 6.cd4 fe5**

7. **1.cd4 ba5 2.dс5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.gf4 ed6**

8. **1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4 hg7**

“Казык” башлангычының “кире кагылган”, “төс алмашынулы” һәм “икеләтә” дип аталучы тармаклары да киң кулланыла:

9. Кире кагылган “Казык”: **1.cd4 ba5 2.bc3**

10. Төс алмашынулы “Казык”: **1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3.eg5 hf4.** Бу очракта “казык шашкасын” каралар куя. Бер йөрешкә аерма булу сәбәпле, тулысынча мөстәкыйль дебют барлыкка килә.

11. Икеләтә “Казык”: **1.cb4 ba5 2.bc5 db4 3.ac5 fg5 4.bc3 gf6 5.gh4 gf4 6.eg5 hf4**
Сафлык кардәшләре

**Сафлык кардәшләре һәм тугрылык дуслары**, яки **Бәсрә кардәшләре**, **Ихван әс-Сафа** ()– X гасырда Бәсрә шәһәрендә оештырылган яшерен мөселман фәнни җәмгыяте. Бәсрәдән тыш, Багдад, Нишапур һәм Сәмәрканд шәһәрләрендә дә эшләгәннәр. Шигыйлыкның исмәгыйльчелек агымында торганнар, җәмгыятьтәге гөнаһлы һәм зәгыйфь сыйфатларны юкка чыгарыр өчен фәлсәфи һәм фәнни белемне таратуны максат итеп куйганнар. Атаклы вәкилләре – Әбү Сөләйман Мөхәммәд ибн Мөшир әл-Бүстый, Әбү-л-Хәсән Гали ибн Һарун әз-Зәндҗәни, Мөхәммәд ибн Әхмәд ән-Нәхрәҗүри, Әбү-л-Хәсән әл-Ауфи һәм Зәйд ибн Рифа‘а.

«Сафлык кардәшләре» фикеренчә, кеше хакыйкатьне танып-белгән акыл аша гына чын бәхеткә ирешә ала. Әл-Кинди кебек үк, алар да хакыйкать кешенең үзе тарафыннан индивидуаль рәвештә ачылмый, ә кешелек тарихы барышында хикмәт ияләренең бергәләшеп тырышлык куюы нәтиҗәсендә генә ачыла дип санаганнар. «Кардәшләр» ислам динен һәм шәригатьне тышкы белемгә генә ия булган мәгърифәтсез кешеләренң иҗтимагый тормышын көйли торган чара буларак кабул иткәннәр һәм аңа каршы чыкмаганнар. Әмма «тышкы» белемнән башка яшерен белем дә бар, хакыйкатьне ачып, яхшылыкны төшенүгә һәм арттыруга илтә торган юлны да ул гына күрсәтә. 

«Сафлык кардәшләре»нең хезмәтләре «Сафлык кардәшләре һәм тугрылык дусларының язмалары» дип исемләнгән энциклопедик китапка тупланган. Анда 52 рисалә (трактат) бар: математика фәннәре һәм мантыйктан 14 трактат, табигать белеменнән 17 трактат, җан һәм акыл турында 10 трактат, илаһи кануннар һәм шәригать хакында 11 трактат.

## Сылтамалар
* Сафлык кардәшләре турында , Анри Корбенның «Ислам фәлсәфәсе тарихы» хезмәте 
* «Сафлык кардәшләре»  мәкаләсе, Россия Фәннәр академиясе Фәлсәфә институтының сайтында Яңа фәлсәфи энциклопедия. 
* Густерин. П. «Сафлык кардәшләре»нең энциклопедиясе  

Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Гарәп фәлсәфәчеләре
Төркем:Яшерен җәмгыятьләр
Төркем:Исмәгыйльчеләр
Төркем:Урта гасырлар Көнчыгыш математиклары
Төркем:X гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:X гасырда Ислам дине
Төркем:Математиклар
Мәхмүт Габдрахманов

**Мәхмүт Габдрахманов** (,  — , ) — педагог, ахун. Самардагы *[[Калмыклар һәм татарлар өчен мәктәп (Самар)|калмыклар һәм татарлар өчен мәктәбендә]]* татар, төрек һәм гарәп телләрен укыткан. Рус-татар-калмык сүзлеген төзүдә канташкан (сүзлек кулъязма рәвешендә РФА китапханәсенең кулъязмалар һәм сирәк очрый торган китаплар бүлегендә саклана).
Рәисә Габдрахманова

**Рәисә Габдрахманова** (Рәисә Шәрәфетдин кызы Габдрахманова, ,  — , ) — табиб, медицина фәннәре докторы (1972), профессор (1973), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1980), ТР Дәүләт премиясе иясе (2000), КМИ (КДМУ)нең факультет терапиясе кафедрасы мөдире (1971-1982) эчке авырулар кафедрасы профессоры (1983-2000).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Габделгаффар бине Сәгыйть әш-Шырдани

**Габделгаффар бине Сәгыйть әш-Шырдани** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, 18?? елларда Сәгыйдия мәдрәсәсе җитәкечесе.

## Искәрмәләр
Габделҗәббар бине Габдрахман әл-Орнашбаши

**Габделҗәббар бине Габдрахман әл-Орнашбаши‎** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Орнашбаш мәчете имамы, Ырынбур мөселман диния нәзарәте казые (1823), Ырынбур мөселман диния нәзарәте мөфтие вазифасын башкаручы (1824-1825), Казанның «Барудия» мәчете имамы (1826-1829).

## Моны да карагыз
* Баруди бистәсе беренче мәчете
Ногман Габделкәримов

**Ногман Габделкәримов** (,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, мануфактура белән сәүдә иткән фирма хуҗасы, иганәче. Казан һәм Чар өязләрендә үз акчасына дистәдән артык мәчет салдырган.

## Искәрмәләр
Күлле Киме вулысы (Чар өязе)

**Күлле Киме вулысы** (, ) — Казан губернасына һәм Татарстан АССРга кергән административ-территориаль берәмлек. 1930 елда бетерелә, территориясе Әтнә һәм Дөбьяз районнарына кушыла.

Төркем:Чар өязе вулыслары
Төркем:Арча кантуны вулыслары
Әсфәт Габдуллин

**Әсфәт Габдуллин** (Әсфәт Сөйләман улы Габдуллин, ,  — , ) — онколог, җәррах, медицина фәннәре докторы (1988), профессор (1989), КМИнең хирургик авырулар онкологиясе курсы мөдире, Казан сәламәтлек саклау идарәсенең баш штаттан тыш онкологы.

## Искәрмәләр
Габденур Габдуллин

**Габденур Габдуллин** (Габденур Габделбәр улы Габдуллин, ,  — , ) — СССР һәм РФ хәрби эшлеклесе, генерал-майор (1995), 23 нче ракета дивизиясе командиры (1992-1995), 33 ракета армиясе командиры урынбасары (1995-1998).

## Искәрмәләр
Рәмис Габдрәшитов

**Рәмис Габдрәшитов** (Рәмис Салих улы Габдрәшитов, ,  — , ) —  хезмәте генерал-майоры (1980), Себер (1975-1979) һәм Балтыйк буе (1979-1982) хәрби бүлгеләренең  хезмәте башлыгы, СССР Саклану министрлыгының Үзәк хәрби- идарәсе башлыгы урынбасары (1987-1988).

## Искәрмәләр
Мидхәт Габдуллин

**Мидхәт  Габдуллин** (Мидхәт Исмәгыйль улы Габдуллин,  ,   —  ,  ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1987), СБКФнең Подберезье  район комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире (1955-1956), Уфа нефть институтының Стәрлетамак  филиалында (?-1973) һәм Казан университетында (1973-1990) СБКФ тарихы кафедрасы мөдире.

## Искәрмәләр
Габделсаттар бине Сәгыйть әш-Шырдани

**Габделсаттар бине Сәгыйть әш-Шырдани‎** (,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, 1814 елга кадәр Гыҗдуан шәһәрендә мөхтәсиб, мәхкәмә башкаручысы, нотариус, аннары Галиев мәчете имамы; 1821-? елларда Казанның өлкән ахуны.
Дарья Минһаҗетдинова

**Дарья Минһаҗетдинова**, Дарья Таһир кызы  Минһаҗетдинова (*[[1990 ел]]ның [[20 июнь|20 июне]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Магадан]]*) — РФ театр һәм кино актрисасы.

## Тәрҗемәи хәле
1990 елның 20 июнендә Магаданда татар гаиләсендә туган. Әтисе Таһир —  , әнисе — башлангыч сыйныфлар укытучысы. Абыйсы — Равил. Магаданда аккордеон сыйныфы буенча музыка мәктәбен, Мәскәүдә Щепкин исемендәге югары театр укуханәсен (*Ольга һәм  Юрий Соломиннар курсы*) тәмамлаган (*[[2011 ел|2011]]*).

## Театрдагы рольләре
2009 елда студент чагында ук Мәскәү Кече театрында Е. Шварцның «Кар патшабикәсе» () спектаклендә Бәләкәй башкисәр кыз ролен башкара. 2011 елдан Кече театр сәхнәсендә хезмәт итә башлый һәм хәзер дә шунда иҗат итә. Баштарак (*җыйнак гәүдәле булу сәбәпле — буе 165 см*) балалар өчен спектакльләрдә катнаша. Соңрак Распутин, Найденов, Толстой, Шварц, Андерсен, Шекспир әсәрләре буенча куелган спектакльләрдә рольләр башкара.
* 2011 — *Анютка*, «Власть тьмы» Л. Н. Толстой
* 2011 — *Нинка*, «Последний срок» В. Г. Распутин
* 2012 — *Катерина*, «Усилия любви...» У. Шекспир
* 2012 — *Аня*, «Дети Ванюшина» С. А. Найдёнов
* 2014 — *Жоржетта*, «Молодость Людовика XIV» А. Дюма-әти
* 2012 — *Катрин*, «Восемь любящих женщин» Р. Том
* 2016 — *Агния*, «Не всё коту масленица» А. Н. Островский һ. б.
  
## Уйнаган фильмнары
Кинода дебюты — 2012 елда уйнаган «Тикшерүче Никитин эше» () телесериалында эпизодик роль  (*Ступаковның дус кызы роле*).
2012 елда «Эз» () детектив сериалында уйный.
Кирилл Плетневның «6.23» киноновелласында өч баш геройның берсен уйный.
Эдуард Радзюкевичның «Allinclusive яки Барысы да кушылган-2» () кинокомедиясендә уйнаган төрек мафиози Башкорт-паша кызы Чәчәк роле танылу китерә.
* «Футбол тирәли» (, 2013, *Таисия-Тая*)  
* «Мәхәббәт көтмәгәндә килсә» (, мини-сериал, 2013, *Оля*)   
* «Клим» (режиссер Карен Оганесян, продюсер Александр Цекало, сериал, 2016, *Алиса Валевская* — **баш роль**) 
* «Әтиемнең улы» (, режиссер Станислав Дремов, сериал, 2016, *Рита Левина*) 
* «Сигез яратучы хатын» (, фильм-спектакль, режиссер Владимир Бейлис, 2016, *Катрин*) 
* «Толымлы кыз» (, 2017, *Диманың хатыны Алена*) 
* «Архитектор» (2017, *Мария*) 
* «Хатын-кыз эше түгел» (, сериал, 2018) 
* «Практика. Икенче сезон» (, 2018, *Вика*) 
* «Башка кан» (, 2018, *Ка Ли*) һ. б.

## Сылтамалар
*  Мингазетдинова Дарья Тагировна. Сайт Малого театра
*  Дарья Мингазетдинова. Биография и творчество. ФБ.ру
*  Дарья Мингазетдинова. Кинопоиск.ру
*  Дарья Мингазетдинова. Кино-театр.ру
*   Фильмы с участием Дарьи Мингазетдиновой. vtorrents.net
* *Иван Ворошилов.* Дарья Мингазетдинова: интервью и фото. vilingstore.net
* dariaminga.  Вконтакте диварында рәсми төркеме - Дарья Мингазетдинова|OFFICIAL TO RESOURCE VK.СOM
* mingakot. instagram сәхифәсе
*    Дарья Мингазетдинова.  Актерское агентство Агни-кино.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Россия кино актрисалары
Төркем:Россия театр актрисалары
Төркем:Россия телевидение актрисалары
Минһаҗетдинов

**Минһаҗетдинов** — фамилия.
* Марат Минһаҗетдинов (1934—1972), әдәбият белгече, фольклорчы (*[[Уфа]]*).
* Илдус Минһаҗетдинов (1960), 3нче һәм 4нче чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
----
* Дарья Минһаҗетдинова (1990), кино-театр актрисасы (*[[Мәскәү]]*).
* Лира Минһаҗетдинова (1935), терапевт, фән докторы (*[[Уфа]]*).

## Моны да карагыз
* Минһаҗев

Төркем:Фамилияләр
Джал Бинаяк Гыйбадәтханәсе

**Джал Бинайяк** (Непалча:जलविनायक) Непалның үзәк Катманду районында Чобхарда урнашкан Ганеша Ходае Һинд дине Гыйбадәтханәсе. Джал Бинаяк үзәк Катманду төбәгенең иң мөһим Ганеша гыйбадәтханәсе. Ул Катманду Үзәненда дүрт Бинаякларның берсе.

## Тарихы
Гыйбадәтханә башта Непал Самбатның 723 елында Малла Патшасы Шива Сингх Малла тарафыннан төзелгән булган. 83 ел узгач, гыйбадәтханә өстенә Непал Самбатның 789 елында Патанның Малла Патшасы Шри Нивас Малла тарафыннан гыйбадәтханә өстенә Гаджур өстәлгән булган. Гыйбадәтханәнең хәзерге структура Пагода стиленда Непал Самбатның 871 елында Катмандуның Патшасы Раджйя Пракаш Маллджаф тарафыннан янә реконструкцияләнгән булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Гедонг Сонго

**Гедонг Сонго** (Индонезия телендә:Candi Gedong Songo) Индонезиядә, Үзәк Явада урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәләре төркеме. Урын башта Меданг Патшалыгының иртә периоды вакытында төзелгән булган, ул Үзәк Яваны 8-енче һәм 9-ынчы гасырларда контроль астында тоткан. Диенг Платосының Диенг гыйбадәтханәләренә охшаш рәвештә, Гедонг Сонго янартау ташыннан корылган булган һәм ике комплекс Явада иң борынгы Һинд дине структураларын чагылдыра. Диенг һәм Гедонг Сонго Боробудур һәм Прамбананнан элек килә, һәм Һиндстан Һинд дине архитектурасыннан зур йогынты күрсәтә.
 Гедонг Сонго гыйбадәтханәләре Диенг Платосындагыларга охшаш архитектура структурасын чагылдыралар, гәрчә алардан форма төрлелеге азрак булса да. Гедонг Сонгода күбрәк әһәмият плинтусларга һәм карнизларга бирелгән. 3 Гыйбадәтханәдә, керү вестибюль белән ассызыкланган һәм ул сакчы фигуралар белән бизәлгән.  III Гыйбадәтханәдә Шива гыйбадәтханәсе бар, анда пар итеп Нандига табыну урыны бар.

Соңгы унъеллыкларда биналар гаять яңартылган булганнар.


File:Gedong Songo II, 1205.jpg|Гыйбадәтханә II
File:Larger Shiva Temple, Gedong Songo III, 1210.jpg|Гыйбадәтханә III
File:West Face, Larger Shiva Temple, Gedong Songo III, 1209.jpg|III Гыйбадәтханәгә керү
File:Gedong Songo III, 1211.jpg|III Гыйбадәтханә төркеме
File:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Javaanse geleide van een Europese bezoeker poseert tussen de ruïnes van het Gedong Sanga tempelcomplex bij Ambarawa TMnr 60042348.jpg|1921 ел III Гыйбадәтханә төркеме фотосы, реставрациягә кадәр
File:Gedong Songo V, 1218.jpg|V Гыйбадәтханә



## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

* Michell, George, (1977), *The Hindu Temple: An Introduction to its Meaning and Forms*, pp.&nbsp;160–161, University of Chicago Press, 

## Тышкы сылтамалар
*Simplified infographic video showing the layout, You Tube, 3 mins
*Video of the temple, commentary in Indonesian, You tube, 6 mins

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Нандига табыну
Борис Аполлонов

**Борис Аполлонов** (, ,  — , ) — җырчы (баритон), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган артисты (1956, 1957), ТДОһБТ солисты (1950-1976).

## Театраль эшләре
* Валентин «Фауст» (Ш. Гуно)
* Фигаро «Севильский цирюльник» (Д. Россини)
* Граф ди Луна «Трубадур» (Д. Верди)
* Жермон «Травиата» (Д. Верди)
* Риголетто «Риголетто» (Д. Верди)
* Амонасро «Аида» (Д. Верди)
* Марсель «Богема» (Д. Пуччини)
* Эскамильо «Кармен» (Ж. Бизе)
* Хан «АЛТЫНЧӘЧ (Золотоволосая)» (Н. Жиганов)
* Роберт «Иоланта» (П. И. Чайковский)
* Мазепа «Мазепа» (П. И. Чайковский)
* Елецкий «Пиковая дама» (П. И. Чайковский)
* Демон «Демон» (А. Г. Рубинштейн)
* Грязной «Царская невеста» (Н. А. Римский-Корсаков)

## Искәрмәләр


Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Дэвастхан

**Дэвастхан** яки **Браминнар Гыйбадәтханәсе** (Таи телендә: เทวสถานโบสถ์พราหมณ์); (*Thewasathan Bot Phram*); мәгънәсе 'Ходайлар яшәү урыны') Таиландта, Баңкокта, Пхра Накхон Районында Ват Сутхат янында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Таиландта Һинд диненең, бигрәк тә Брахманизмның рәсми үзәге. Гыйбадәтханә Сарай яны Браминнарның өе, алар борынгы каһиннәр шәҗәрәсе токымнары. Браминнар һәр елны Таиланд Монархиясе өчен күп мөһим патша һәм дини церемонияләре башкаралар. Гыйбадәтханә 1784 елда Чакри династиясенең нигезләүчесе Патша Рама I тарафыннан төзелгән.

## Төзелеше
Гыйбадәтханә ак дивар тарафыннан уратып алынган. Гыйбадәтханәдә Көнчыгыштан Көнбатышка таба күчәрдә төп өч зур турыпочмак бина бар. Бу өч ак биналарның һәрберсе махсус Һинд дине Ходаена багышланган гыйбадәтханә.
* **Пхра Исуан** яки *Пхра Шива* (สถานพระอิศวร) - Шива. Иң зур гыйбадәтханә көньякка таба урнашкан һәм Шайвист табынуның үзәге. Аның көнбатыш очында алтарь. Ак тент астында алкышлаучы Шиваның зур бронза сыны тора, һәрбер якта биюче Шиваларның сыннары. Башка фигуралар арасында Парвати (Шиваның хатыны) һәм (Шиваның Ваханасы) Нанди (үгезе) бар. Уртада билгеле церемония вакыйгалары өчен кечкенә таган беркетелгән ике стойка бар.
* **Пхра Пикканет** (สถานพระพิฆเนศวร) - Ганеша. Гыйбадәтханә уртадагысы. Гыйбадәтханәдә граниттан, комташтан һәм икесе яшел таштан биш утыручы Ганеша сыны бар.
* **Пхра Нарай** яки *Пхра Виссану* (สถานพระนารายณ์) - Вишну. Гыйбадәтханә төньякта урнашкан һәм Вайшнавизм табынуның үзәге булып тора. Гыйбадәтханәдә зур Вишну сыны һәм кечерәк Лакшми (Вишнуның хатыны) сыны бар. Уртада билгеле церемониаль очраклар өчен ике стойкага беркетелгән таган бар.
* Кечкенә бинадан тыш табыну урыны **Пхра Пхром**га (ศาลท้าวมหาพรหม) - Брахмага табыну урыны. Ул тышкы кыяфәте буенча Эраван Гыйбадәтханәсенә охшаган.
* Гигант Таган, гыйбадәтханә каршысында урнашкан, ул берьюлы Триямфвай Церемониясе "(Трийямпавай-Трипавай)" церемониясе өчен кулланылган булган. Ул 1935 елда туктатылган булган.

## Шулай ук карагыз
* Таиландта Һинд дине
* Таи монархына таҗ кию церемониясе

## Искәрмәләр
* 

## Тышкы сылтамалар
* Official Website of the Devasathan 

Төркем:Һинд дине
Magnum bullarium romanum

***Magnum bullarium romanum *** — Люксембург тарихында иң эре китап проекты һәм чиркәү тарихы буенча Папа әмерләре белән 4 эре тупланмаларның берсе.
 
Аны 1727 елда нәшир Андре Шевалье һәм Дәүләт Китапханәсе нигезләгән.

Лаэрциус Черубини Буллариен нәшер итү привелегиясе Женевадан Анри-Альберт Госсега сатылган булган.

1758 елда тагын тугыз китап чыгарылган булган, анда нәшер ителү урыны дип "Люксембург" күрсәтелгән булган.

Төркем:Христианлык
Төркем:Китаплар
Илдар Жандарёв

**Илдар Жандарёв**, Илдар Вилһелм улы Жандарёв (*[[1966 ел]]ның [[3 гыйнвар]]ы, [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]*) — РФ  телевидение режиссеры һәм алып баручысы. РФ кинематографистлар берлеге һәм РФ телевидениесе академиясе әгъзасы. «Иң яхшы интервью алучы» номинациясендә ТЭФИ премиясе лауреаты (*[[2009 ел|2009]]*)

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 3 гыйнварында Мәскәүдә татар гаиләсендә туган. «**» белгечлеге буенча В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төзелеш институтын (*[[1993 ел]]дан [[Мәскәү дәүләт төзелеш университеты]]*) тәмамлаган (*[[1989 ел|1989]]*).

1989—1991 елларда алган белгечлеге буенча эшли. Аннары тележурналистикага күчә.

## Тележурналистика
1991 елдан Борис Берман (*[[:ru:Берман, Борис Исаакович|ru]]*) белән бергә телевидениедә күп төрле тапшырулар һәм ток-шоулар иҗат итә.

1991 елда Россия-1 каналының «К-2» студиясендә «Кызыл юл» (), «Сюжет», «Диафрагманы үбү» () һәм «Сериаллар бүлеге» () тапшыруларын әзерләп, алып бара.

1999 елда НТВ каналына күчеп, «Кызыклы кино» () фильмнар циклын әзерли.

2001 елның апрелендә ТВ-6 каналына күчеп, «Кызыклы кино» һәм «Беркетмәсез» () программаларын алып бара.

2003 елдан Беренче каналда эшли, башта «Кызыклы кино» программасын, 2004—2014 елларда «Кызыклы кино» Берлинда» тапшыруын әзерләп, алып бара. 2004—2013 елларда Мәскәү халыкара кинофестивалендә (*[[:ru:Московский международный кинофестиваль|ru]]*) ачылу һәм ябылу тантаналарын алып баручы була.

2006 елдан, Борис Берман белән берлектә, театр, кино, шоу-бизнес йолдызлары катнашында «Төнгә каршы» () проектының автордашы. 2007 елдан «Красный квадрат» телекомпаниясенең «» һәм «Кызыл» студияләре әзерләүче тапшыруда Григорий Лепс, Наталья Негода, Тина Канделаки, Виктор Сухоруков, Александр Балуев, Никита Михалков, Михаил Турецкий, Максим Дунаевский, Сергей Шнуров, Андрей Кончаловский, Николай Цискаридзе, Елена Ваенга, Дима Билан һ. б. билгеле шәхесләр катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 — «*Иң яхшы интервью алучы*» номинациясендә ТЭФИ премиясе.

## Сылтамалар
*  Ильдар Жандарёв. Татарам.ру
* *Максим Тютюшев.*   Илдар Жандарёв - «Төнгә каршы» тапшыруының авторы һәм алып баручысы. ФБ.ру, 08.08.2016 
*  Ильдар Жандарёв. facebook.com
*  Ильдар Жандарёв. peoples.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Мәскәү дәүләт төзелеш университетын тәмамлаучылар
Төркем:Инженерлар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Телетапшырулар алып баручылар
Төркем:ТЭФИ премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Борис Берман (1897)

**Борис Берман** (1897, Чита, Байкал арты өлкәсе, Россия империясе—, Мәскәү, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе, Россия ватандашлар сугышында катнашучы.

Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетын, Кызыл профессура институтын (1933) бетергән. Байкал арты өлкә гадәттән тыш комиссиясе сәркәтибе (1918), Байкал артында идәнасты эшендә, партизан әтрәдендә (1918-1920), Ерак Көнчыгышта һәм Кытайда фирка эшендә (1920-?), БК(б)Ф Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1934-1937), БК(б)Ф Свердловск өлкә комитеты өченче сәркәтибе (1937), икенче сәркәтип (1937-1938), кулга алынган (1938), атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар
Пура Геде Перанчак

**Пура Геде Перанчак** Индонезиядә, Балида, Перанчакта мәшһүр Һинд дине диңгез гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә Данг Хьянг Ниратханың Балига 1546 елда килүнең хатирәсе булып тора. Монда үгез йөгерүләре оештырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Манасеин йорты (Казан)

**Манасеин йорты** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1843 елда Петр Пятницкий проекты буенча төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта Казан университеты профессоры Николай Котовщиков һәм Алексей Фортунатов, РИ дәүләт эшлеклесе Иван Венедиктов яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Лиянган

**Лиянган** ул Индонезиядә археологик урын, ул Индонезия Чанди Һинд дине гыйбадәтханәләреннән һәм борынгы торак пункты хәрабәләреннән гыйбарәт. Ул Сундоро Тавының көнбатышында, Көнбатыш Яваның Теманггунгның Нгадиреджо районының кечкенә Лиянган авылы янында (бу урын шуннан исемен алган да) урнашкан. Ул 2008 елда ачылган булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Карл Маркс урамы, 48/11 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 48/11** — Казанның Карл Маркс һәм Жуковский урамнары кисешкән урында урнашкан, ? төзелгән өч катлы йорт. Бу йортта 1946-1973 елларда ТАССРның халык әртисе Җәүдәт Фәйзи яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Карл Маркс урамыТөркем:Казанның Жуковски урамы
Оконишников утарының баш йорты (Казан)

**Оконишников утарының баш йорты** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XIX гасыр азагында - XX гасыр башында төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Карл Маркс урамы, 55 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 55** — Казанның Карл Маркс һәм Мөштәри урамнары кисешкән урында урнашкан, XIX гасыр гасырда төзелгән йорт. Бу йортта язучы Василий Аксеновның балачак еллары узган.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Дротоевский йорты (Казан)

**Дротоевский йорты** — Казанның Карл Маркс һәм Гоголь урамнары кисешкән урында урнашкан, 1837 елда Фома Петонди проекты төзелгән йорт. Бу йортта Казан университеты профессоры Василий Флоринский яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Гоголь урамы
Карл Маркс урамы, 59 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 59** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1935 елда Д.М.Федоров проекты буенча төзелгән биш катлы йорт (ике корпус). Бу йортта Садри Ахун (1935-1948 елларда), Александр Фадеев (1941-1942 елларда), Александр Ключарев (1946-1972 елларда), Шәүкәт Хәбибуллин, Элимир Дистанов, Семен Казачков, Фатыйх Минушев, Искәндәр Сәйфуллин яшәгәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 60 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 60** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XIX гасырда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1966-1974 елларда Сәхипҗамал Гыйззәтуллин-Волжская яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 63/25 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 63/25** — Казанның Карл Маркс һәм Толстой урамнары кисешкән урында урнашкан, 1906 елда Степан Бечко-Друзин проекты буенча төзелгән ике катлы йорт. Әлеге вакытта бинада Казан хореография училищесы урнаша.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Толстой урамы
Сандецкий утарының баш йорты (Казан)

**Сандецкий утарының баш йорты** — Казанның Карл Маркс һәм Мөштәри урамнары кисешкән урында урнашкан, 1906 елда Казан хәрби округы сәргаскәре генерал А. Г. Сандецкий өчен  Фөдор Амлонг проекты буенча төзелгән ике катлы йорт. Инкыйлабка кадәр бу йортта Казан хәрби округы сәргакәрләре яшәгән. 1967 елдан — ТР сынлы сәнгать музее.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Габдулла Шәмсетдинов (1878)

**Габдулла Шәмсетдинов** (Габдулла Хәсән улы Шәмсетдинов, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Мәскәү тарихи мәчете имамы (1913-1936).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Ризаэтдин Басыйров

**Ризаэтдин Басыйров** (Ризаэтдин Сәләхетдин улы Басыйров, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Әстерхан мәчете имамы (1950-60-елларда), Мәскәү җәмигъ мәчете имамы (1964-1994).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Риск

**Риск** ( — «кисеп алырга»,  — «куркыныч») -  тискәре вакыйгалар җитү ихтималлыгы һәм тискәре вакыйгалар нәтиҗәләре тиңдәшлек.
## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Ихтималлык теориясе
Акшам миләүшәсе

**Акшам миләүшәсе** () — кәбестәчәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Су бизәге

**Су бизәге, субуяр** () — су бизәклеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Суҗыяр

**Суҗыяр, чүмеч гөл** () — Казаякчалар (*Ranunculaceae*) семьялыгына караган үсемлекләр ыруы.

Төньяк ярымшарда үсәләр .

35ләп төре культурага кертелгән.

## Атамасы
Үсемлекнең фәнни атамасы латин телендәге **' — «су» һәм **' — «җыю», яки **' — «бөркет» сүзләреннән килеп чыккан. 

Атамасы [[Төнбоек эффекты|төнбоек эффектына]] бәйле булырга мөмкин. 

Бакчачылык әдәбиятында фәнни исеменең транскрипциясе — **аквиле́гия''' кулланыла.

## Ботаник тасвирлау

Бәбәкләре ике еллык. Беренче елында чәчәк атучы бәбәк нигезендә яңарыш бөресе урнаша. Көз көне аннан тамыр яны яфраклары җыелмасы барлыкка килә. Яфраклар кышны кичереп, иртә язда үләләр. Алар җәй буе үсәчәк яңа яфраклар белән алышыналар. Яфрак розеткасы үзәгеннән яз ахыры - җәй башында чәчәк бәбәкләре барлыкка килә. 

Яфраклары озын сыгылмалы саплы, өчәрләп кискәләнгән. Сабак яфраклары - утырма.

Чәчәкләре берәмләп урнашкан, башларын игән рәвештә, төрле төстә: зәңгәр, шәмәхә, сары, кура җиләге төсендә, ак яки ике төсле.

Таҗ биш таҗ яфракчыгыннан тора. Алар авыш киселгән зур тишемле бүрәнкәләрне хәтерләтә. Шулай ук тар очында бөгелгән касә орысы бар. Бөгелү дәрәҗәсе аквилегияләрнең бакча формаларын билгеләүдә мөһим сыйфат.

Орының рәвеше һәм озынлыгына карап берничә шартлы төркем бар:

* оры ыргаксыман бөгелгән яки боҗра рәвешендә — европа төрләре: альп суҗыяры, гади, олимпия һәм бизле суҗыяр. Аларга ак, сыек зәңгәр, алсу төсләр хас. 
* оры туры һәм озын  — Америка төрләре: күк аквилегия, канада, калифорния, алтынсу, Скиннер суҗыярлары; алар алтынсу, җирән, кызыл һәм башка ачык төсләр белән аерылып торалар.
* орысыз чәчәкләр - Кытай һәм Япония төрләре.

Җимеше - күпъяфракчык (многолистовка). Орлыклары вак, кара, ялтыравык, агулы. Тишеп чыгу сәләтен 1 ел саклыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Чәчәклеләр
Бүре юкәсе

**Бүре юкәсе**, бүре җиләге () — бүре җиләкчәләр семьялыгыннан яфрак коючан яки мәңге яшел куаклар, сирәк очракта кечкенә агачлар ыругы.

## Таралуы
80 ләп төре билгеле, күбесенчә Европа һәм Азиянең урта поясында очрыйлар. Татарстанда бер төре – гади бүре җиләге, яки бүре юкәсе (D.mezereum). Ылыслы һәм катнаш урманнарда, күбесенчә Кама алдының төньяк районнарында үсә.

## Ботаник тасвирлама
Тәбәнәк куак (30-100 см). Аз ботаклы аскы ботаклары яфраксыз үсемлек; кабыгы саргылт-соры төстә, ясмыксыман коңгырт төерләр белән капланган. Һәр ботакның очында ланцетсыман озынча яфраклы бәйләме бар. Чәчәкләре ал төстә, хуш исле, яфрак куентыгында өчәрләп-бишәрләп урнашканнар, яфрак ярганчы барлыкка киләләр. Җимеше – кызыл, сусыл. Орлыклардан, тамыр үрентесеннән (культурада чыбыкчадан, үрентедән) үрчиләр.

## Куллану
Кабыгы һәм агачында гликозидлар, минераль тозлар, сумала, буяу матдәләре, сагыз бар.

Халык медицинасында кабыгыннан һәм җиләгеннән ясалган спиртлы төнәтмәсен ревматизм, буыннар авыртканда файдаланалар.

Барлык өлеше дә (аеруча кабыгы һәм җиләге) агулы.

Бал бирүче үсемлек.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006)..

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Куаклар
Сөләйман Габдрәшитов

**Сөләйман Габдрәшитов** (Сөләйман Габделхәер улы Габдрәшитов, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, техник фәннәр докторы (1943), профессор (1949), Бакы сәнәгать академиясенең һидравлика кафедрасы мөдире (1934-1937), АзССР ФА Физика инситутында лаборатория мөдире (1944-1951), 1950-елларда Азәрбайҗан политехника һәм нефть һәм химия институтларында һидравлика һәм һидравлик машиналар кафедрасы мөдире.

## Искәрмәләр
Карга җиләге

**Карга җиләге, бүре бөресе, салават тамыры** () — казаякчалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

## Таралуы
10 лап төре билгеле. Төньяк ярымшарда очрый.

Татарстанда 2 төре үсә, башаклы бүре бөресе (A.spicata) барлык районнарда да киң таралган, кызыл җиләкле бүре бөресе (A.erythrocarpa) Идел алды һәм Көнчыгыш Кама аръягында очрый, үз ареалының көнбатыш чигендә таралган. Ылыслы һәм катнаш урманнарда, елга буйларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
30-60 см озынлыктагы үсемлекләр. Тамырчасы юан. Яфраклары эре, озын сапта, икешәр-өчәрле. Чәчәкләре саргылт ак төстә, вак, кыска чуксыман чәчәк төркеменә җыелган. Җимеше – кара (башаклы бүре бөресе) һәм кызыл (кызыл җиләкле бүре бөресе) төстәге күп орлыклы җиләк. Май-июнь айларында чәчәк ата.

## Куллану
Дару үләне. Үләне һәм җимешләрендә алкалоидлар, С витамины, тамырларында сапониннар бар.

Халык медицинасында башаклы бүре бөресе тамырларыннан ясалган төнәтмәне баш һәм йөрәк авыртканда, кызыл җиләкле бүре бөресе тамырлары төнәтмәсен ашказаны-эчәк авырулары вакытында файдаланалар.

Агулы.

Башаклы бүре бөресе – декоратив.

Кызыл җиләкле бүре бөресе ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Кызыл китап
Карга күзе

**Карга күзе** () — лаләчәләр семьялыгыннан күпьеллык үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
30 га якын төре билгеле, Европа һәм Азиядә таралган.

Татарстан территориясендә бер төре — дүрт яфраклы карга күзе (P. quadrifоlia) үсә. Бөтен районнарда урманнарда, куаклар арасында очрый.

## Ботаник тасвирлама
15-30 см биеклектә, озын, ак, шуышма тамырчалы үсемлек. Сабагы туры, гади. Яфраклары киң эллипссыман, челтәрсыман сеңерчәле, такыя рәвешендә урнашалар.

Бер чәчәге була, сабак очында, саргылт яшел төстә. Җимеше күп орлыкчалы күксел-кара җиләк, карга күзен хәтерләтә (исеме шуннан). Май-июньдә чәчәк ата. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан һәм тамырчалардан үрчи, тамырында микориза хасил итә.

## Куллану

Үсемлек составында гликозид, алкалоид, кумарин, сапониннар бар.

Халык медицинасында яңа җыелган үлән төнәтмәсе туберкулёз, матдәләр алмашы бозылган вакытта кулланыла; җиләкләренең согы яра төзәтү чарасы булып тора.

Үсемлек тулысы белән агулы, тәмсез исле. Хайваннар ашамый.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Агулы үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Чолисварам Гыйбадәтханәсе

**Чолисварам Гыйбадәтханәсе** Тринкомали районында, Канталайда, Пераруда Раджа Раджа Чола I Императоры намусына төзелгән Чола Династиясе 10-ынчы гасыр гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханәнең хәрабәләрендә табылган язмалар аның нигезләве һәм борынгы Тринкомали Конесварам Гыйбадәтханәсе белән бәйләнеше турында сөйли. Ул Чола чорының Дравид архитектурасы стиленда ясалган.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кылычбалык

**Кылычбалык** () — алабугасыманнар гаиләлегенә караган балык.


Image:Pez Espada retouched.jpg|Базарда, Виго шәһәре, Испания.
Image:Xiphias gladius.jpg|Көймәдә зур кылычбалык
Image:Xiphias gladius (Pieni).jpg|Кылычбалык


Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Хезмәтне саклау

**Хезмәтне саклау** —хезмәткәрләр һәм аларга тиңләштерелгән затларның тормышын һәм сәламәтлеген саклап калу  системасы. Үз эченә хокукый, социаль-икътисадый, оештыру-техник, санитар-гигиена, дәвалау-профилактика, реабилитацион һәм башка чаралар ала.
## Элементлар
Әйтергә кирәк, саклауга хезмәт ярамый отождествлять белән техника куркынычсызлыгы, җитештерү санитарией, гигиеной хезмәт, чөнки алар булып элементлары хезмәтне саклау, аның составными өлешләре. Шул рәвешле составына хезмәтне саклау системасын керә түбәндәге элементлары (хезмәтне Саклау да үз эченә алган сәнәгать куркынычсызлыгы):
#куркынычсызлык техникасы
#санитария 
#Гигиена, профилактик медицина
#Электркуркынычсызлыгы.
#Янгынга каршы куркынычсызлыгы.
#Тормыш куркынычсызлыгы
Яр Чаллы дельфинарие

**Яр Чаллы дельфинарие** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә эшләүче җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять. Анапа шәһәре дельфинариеның (*353440, Краснодар крае, Анапа, Пионер проспекты, 20А*) филиалы. Татарстанда һәм Урта Идел буенда бердәнбер ел буе эшләүче стационар дельфинарий.

Адрес: Татарстан, Яр Чаллы, Комсомол районы, ГЭС бистәсе, Габдулла Тукай яр буе урамы, 12 А.

## Тарих
2006 елда Яр Чаллыда Мәләкәс елгасы ярында урнашкан «Дельфин» бассейнының сикерү ваннасы (*тирәнлеге 6 м*) нигезендә оештырыла. Бассейн үзгәртеп корылып, диңгез суы белән тутырылган. Тамаша залы 350 урынлык.
Дельфиннар Анападан китерелә. 2010, 2012 елларда дельфинарийда үз дельфиннары да туа.

## Тамашалар
* Кара диңгез дельфиннары, Ерак Көнчыгыш ак киты (*белуха*) һәм Көньяк Америка диңгез арысланы чыгышлары (*дүшәмбедән кала һәр көнне*)
* шулай ук дельфинарийда түләүле хезмәтләр күрсәтелә:
** дельфиннар белән драйвинг
** дельфиннар белән йөзү (5+)
** көймәдә йөзү
** дельфиннар белән фотога төшү 
** туган көн үткәрү 
** туй фотосессиясе уздыру һ. б.

## Гастрольләр
2011 елдан башлап Казанда Ак Барс банкы бассейны базасында (*[[Декабристлар урамы (Казан)|Декабристлар]] ур., 1*) гастрольләре уза.

## Сылтамалар
*  Сайт 
*    Делфинарий Яр Чаллы картасында
*  Дельфинарий турында. вОтпуск.ру 
*   Вконтакте диварындагы төркем

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Төркем:Яр Чаллы биналары һәм корылмалары
Төркем:Яр Чаллы мәдәнияте
Төркем:Русия дельфинарийлары
Хезмәт иминлеге идарә итү

**Хезмәт иминлеге идарә итү** -  куркынычсызлыгын тәэмин итү; һөнәри авырулар, имгәнүләрне һәм аварияләрне киметү,  хезмәт шартларын яхшырту оештыру эшләре.
Скагеррак

**Скагеррак**(*Skagerrak*)— Скандинавия ярымутравын Ютландия ярымутравыдан аеручы һәм Каттегат бугазы аша Балтыйк диңгезен Төньяк диңгез белән элемтәче муен бугазы.

## География

Озынлыгы 240 км, киңлеге 80-90 км. Тирәнлеге 700 метрга барып җитә.

Тозлолого — 30 ‰. Флора һәм фауна якынча 2000 диңгезе төрләре белән китерелгән.

Беренче дөнья сугышы чорында биредә иң зур диңгезе сугышы — Ютландия алыш була. Икенче дөнья сугышы чорында бу богазны контролдә тоту — Алманияның Дания һәм Норвегияга басып инүене сәбәпләренең берсе була.

## Искәрмәләр


Төркем:Дания
Төркем:Скандинавия
Адинатх Гыйбадәтханәсе, Махешкали

**Адинатх Гыйбадәтханәсе**, Бангладешта, Кокс Базар ярында Махешкали Упазилада Майнак Калкулыгы түбәсендә урнашкан, ул Һинд дине Ходае Шивага багышланган, аңа Адинатхка кебек табыналар. Гыйбадәтханә Бенгалия календаре Пхалгун аенда Майнак Калкулыгы астында үткәрелгән ел саен ярминкә өчен мәшһүр. Ярминкә 13 көн үтә, монда бөтен Бангладештан меңнәрчә Һинд дине тарафдарлары килә.

## Галерея

File:Adinath temple 1.JPG|Адинатх гыйбадәтханәсе фасады. 
File:Adinath temple 2.JPG|2012 елда Адинатх гыйбадәтханәсенә керүе.
File:First gate of Adinath Temple, Moheshkhali .jpg|Адинатх Гыйбадәтханәсенең беренче капкасы. 2017. 
File:Adinath Temple in Moheshkhali .jpg|Адинатх Гыйбадәтханәсенең икенче капкасы. 2017. 


## Искәрмәләр


## Шулай ук укырга мөмкин
* 
* 
* 

Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Сонаранг Игезәк Гыйбадәтханәләре

**Сонаранг Игезәк Гыйбадәтханәләре** Бангладешта, Муншиганҗ районында Тонгибари Упазиланың Сонаранг авылында урнашкан ике Һинд дине гыйбадәтханәсе. Көнбатыш гыйбадәтханә көнчыгыштан биегрәк, биеклеге якынча 15 м.

## Искәрмәләр

## Бангладешта Гыйбадәтханәләр һәм Ашрамнар

*Пурваванга Сарасват Самадж
*Адинатх Гыйбадәтханәсе, Махешкали
*Шьямсиддхи Матх
*Анандамайи (Ма)
*Шри Мата Вайшно Дэви Гыйбадәтханәсе
*Ангкорват Гыйбадәтханәсе
*Тирумала Тирупати Дэвастханамс-Шри Венкатешвара Гыйбадәтханәсе

Төркем:Һинд дине
Сара Садыйкова исемендәге концертлар залы (Яр Чаллы)

**Сара Садыйкова исемендәге концертлар залы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә эшләүче муниципаль мохтари мәдәният оешмасы. 1988 елда төзелгән.
Директор (*[[2004 ел]]дан*): Фәнил Салихов.
Адрес: Татарстан, Яр Чаллы, Яңа шәһәр, Үзәк район, Хәсән Туфан проспекты, 23.

## Тарих
 
Концертлар залы бинасы 1988 елда төзелгән. 
2000 елда  күренекле композитор Сара Садыйкова (*[[1906 ел|1906]]—[[1986 ел|1986]]*) исемен мәңгеләштерү максатында, залга Яр Чаллы шәһәр шурасы карары белән Сара Садыйкова исеме бирелә.

Зал прокат залы буларак, Яр Чаллы шәһәрендә эстрада йолдызлары концертларын, КВН уеннарын үткәрү һәм спектакльләр кую өчен үзәк мәйдан булып хезмәт итә. Биредә шәһәр, төбәк күләмендәге барлык конкурслар (*мәсәлән, «Сабантуе гүзәле» бәйгесе*) финаллары, фестивальләр, иҗат кичәләре, юбилейлар, отчет концертлары һ. б. тамашалар уздырыла. Шулай ук татар һәм РФ эстрада йолдызларының гастроль концертлары уза.

Концертлар залы шәһәр үзәгендә урнашу сәбәпле (*янәшәдә Яр Чаллы шәһәре хакимияте, [[Яр Чаллы җәмигъ мәчете|җәмигъ]] мәчете*), аңа  һәртөрле җәмәгать транспортында җиңел килеп була.

## Бина
Концерт залы ике катлы. Бинаның мәйданы 1 939,6 кв.м. Тамаша залында 766 урын.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сара Садыйкова исемендәге зал Яр Чаллы рәсми сайтында
*    Рәсми сайт
*  Концертлар залы картада
*      Вконтакте диварындагы төркем
*  Концертный зал имени Сары Садыковой. 1000 лучших мест мира

Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Төркем:Яр Чаллы мәдәнияте
Төркем:Концерт заллары
Төркем:Чаллының Хәсән Туфан проспекты
Төркем:Сара Садыйкова хөрмәтенә аталган объектлар
Изге Барбара чиркәве (Казан)

**Изге Барбара чиркәве** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, XVIII гасырда төзелгән чиркәү.

Төркем:Казан православие чиркәүләре
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 65 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 65** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1905-1908 елларда В. Трифонов проекты буенча төзелгән йорт. Инкыйлабка кадәр бу йортта Казан тиҗарәт (коммерция) училищесы урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Карл Маркс урамы, 66 (Казан)

**Карл Маркс урамы, 66** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1870-елларда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта РКП(б)ның Казан губерна (1918 елда) һәм ВКП(б)ның Татарстан өлкә (1920-елларда) комитетлары урнашканнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Казан химия-технология университетының баш корпусы (Казан)

**Казан химия-технология университетының баш корпусы** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1936 елда Исмәгыйль Гайнетдинов проекты буенча төзелгән бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Казан сәнәгать укуханәсе бинасы (Казан)

**Казан сәнәгать училищесы бинасы** — Казанның Карл Маркс урамында урнашкан, 1897-1899 елларда Степан Бечко-Друзин проекты буенча төзелгән өч катлы бина.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Карл Маркс урамы
Кече Кызыл урам, 14 (Казан)

**Кече Кызыл урам, 14, [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|«Обком»]] йорты** — Казанның Кече Кызыл һәм Адамүк урамнары кисешкән урында урнашкан, 1971 елда төзелгән тугыз катлы торак йорт. Бу йортта Нәҗип Җиһанов, Фасил Әхмәтов, Булат Вәлишев, Илгиз Мәҗитов, Салих Сафин, Һидият Хәмидуллин, Мирсәет Яруллин яшәгәннәр.

## Моны да карагыз
* 11нче фатир — Нәҗип Җиһановның музей-фатиры

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Кече Кызыл урамы
Дружинина йорты (Казан)

**Дружинина йорты** — Казанның Зоя Космодемьянская һәм Бехтерев урамнары кисешкән урында урнашкан, 1908 (1911) елда Константин Олешкевич проекты буенча төзелгән ике катлы агач йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зоя Космодемьянская урамы
Мөһәшәт Шәипов

**Мөһәшәт Шәипов** (Мөһәшәт Хөсәен улы Шәипов, ,  — , ) — очучы-кырыпбетерүче, БССРның атказанган тренеры, парашут спортында 10 га якын дөнья рекорды куючы.

## Искәрмәләр
Ленин районы (Казан)

**Ленин районы** — 1934-1994 елларда гамәлдә булган Казан районы. Казанның Мәскәү (көнбатышта), Киров (көньяк-көнбатышта), Бауман, Вахитов (көньякта) һәм Совет (көнчыгышта), Татарстанның Яшел Үзән һәм Биектау районнары белән чиктәш булган (1988). 1934 елда Пролетар районыннан аерып чыгарылып, 1994 елда Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнарына бүленеп юкка чыгарыла.

1935 елда сызылган чикләр буенча Ленин районына «Казмашстрой» бистәсе (хәзерге Соцгород), Коры Елга, Каравай, Яңа Савин поселоклары, Кизик бистәсе, Кәҗә бистәсе һәм Гривка кергәннәр.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан районнары
Бауман районы (Казан)

**Бауман районы** (1918-1922 елларда *Шәһәр районы*, 1926-1931 елларда *Югары Шәһәр районы*) — 1918-1994 елларда гамәлдә булган Казан районы. Казанның Киров, Ленин, Вахитов һәм Идел буе, Татарстанның Югары Ослан районнары белән чиктәш булган (1988). 1918 елда оештырылып, 1994 елда Вахитов районы составына кертелеп юкка чыгарыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан районнары