open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әнәс Камал

**Әнәс Галиәсгар улы Камалетдинов** — мәшһүр татар драматургы һәм театр эшлеклесе, Галиәсгар Камал улы.

## Биография

Әнәс Камал 1908 елның 5 мартында (иске стиль буенча 20 февральдә) Казан шәһәрендә Галиәсгар Камал гаиләсендә туа.

1921-1926 елларда яшүсмер егетнең халык авыз иҗаты әсәрләренә ияреп язган беренче пьесалары ("Хуҗа Насретдин әфәнде", "Чегән егете белән качкан мулла кызы Хәмидә", "Җизнәкәй" һ.б.) Казанның бистә клублары сәхнәләрендә уйналып йөри, ә 1927 елда иҗат иткән "Биш меңле Гайнетдин" исемле ике пәрдәле комедиясе 1928 елда аерым китап булып басылып чыга. Шул ук елны Казан сәнгатьләр техникумына укырга керә.
1931-1935 елларда Беренче районара колхоз-совхоз театрының режиссеры, артисты, автор-язучысы, администраторы-директоры булып эшли.
1935 елдан 1955 елга кадәр Казанның Матбугат йортында техник һәм әдәби хезмәткәр: "Совет әдәбияты" журналы редакциясендә — әдәби хезмәткәр, Татарстан китап нәшриятында — редактор һәм Татарстан Язучылар союзында әдәби консультант вазифаларын башкара.

Әнәс Камал 1978 елның 18 мартында Казанда вафат булды.

## Иҗаты
Әнәс Камалның "Туй" (1939), "Буран" (1943), "Сәлам хат" (1947), "Юллар" (1950), "Март бураннары" (1955) кебек күп пәрдәле һәм берәр пәрдәле дистәләгән драма һәм комедияләре бар.

Ул шулай ук Татар дәүләт курчак театры өчен Г.Тукайның мәшһүр поэмасы нигезендә "Кисекбаш" (1951) исемле комедия яза. Атаклы рус балалар язучысы А.Гайдарның "Школа" ("Мәктәп") дигән повестен һәм башка язучыларның әсәрләрен татар теленә тәрҗемә итә.
## Шулай ук карагыз


**Тудыка** — ике туган сеңел, ике туган эне ()
## Искәрмәләр


Төркем:Татар драматурглары
.fi

**.fi** — Финляндиянең югары дәрәҗәле милли домены.

fi
Төркем:Финляндия
.fj

**.fj** — Фиджиның югары дәрәҗәле милли домены.

fj
Төркем:Фиджи
.fm

**.fm** — Микронезия Федератив Штатларының югары дәрәҗәле милли домены.

fm
Төркем:Микронезия Федератив Штатлары
.fo

**.fo** — Фарер утрауларының

dm:.:fo gjmt apmgj

fo djmt lg tv

jdmjaya югары дәрәҗәле милли домены.

fo
Төркем:Фарер утраулары
.et

**.et** — Хәбәшстанның югары дәрәҗәле милли домены.

et
Төркем:Хәбәшстан
.eu

**.eu** — Европа Берлегенең югары дәрәҗәле милли домены.

eu
Төркем:Европа берлеге
.ga

**.ga** — Габонның югары дәрәҗәле милли домены.

ga
Төркем:Габон
.ge

**.ge** — Гөрҗистанның югары дәрәҗәле милли домены, 1992 елда кертелә.

ge
Төркем:Гөрҗистан
.gg

**.gg** — Гернсиның югары дәрәҗәле милли домены.

gg
Төркем:Гернси
.gl

**.gl** — Гренландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

gl
Төркем:Гренландия
.gi

**.gi** — Гибралтарның югары дәрәҗәле милли домены.

## Тышкы сылтамалар
* IANA сайтында .gi домены буенча  whois мәгълүматы 

gi
Төркем:Гибралтар
Кызыл диңгез

**Кызы́л диңге́з** (гарәпчә البحر الأحمر‎‎ Bahr el-Ahmar, ивр. ים סוף‎ Yam Suf, фр. mer Rouge) — Һиндстан океанының эчке диңгезе. Гарәбстан ярымутравы һәм Африка арасында урнашкан. Иң җылы һәм тозлы диңгезләрнең берсе.

## Шәһәрләр

## Туризм


Манзара

*
Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
2010 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2010 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Апрель
* 10 апрель — Лех Качинский, Польша президенты.
* 23 апрель — Айрат Арсланов, татар артисты, нәфис сүз остасы.

## Март
* 10 март – Шәйх Тантави, Ислам галиме.
* 13 март – Мансур Хәсәнов, әдәбият галиме, Татар энциклопедиясе институты директоры.
* 22 март – Валентина Толкунова, рус җырчысы

## Февраль
* 5 февраль — Галимҗан Хөсәенов – футболчы, СССР чемпионы (1937 – 2010).
* 16 февраль — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
* 17 февраль — Харис Якупов, татар рәссамы.

## Гыйнвар

## Май
* 3 май — Питер О’Доннелл, инглиз язучысы, сценарист.
* 18 май — Илдар Мәннанов, татар каһарманы, милли хәрәкәт әгъзасы.
* 28 май — Фатыйма Вәлифф, Австралия татарлары милли-мәдәни хәрәкәте әгъзасы.

## Июнь
* 1 июнь — Андрей Вознесенский, рус шагыйре, рәссам, архитектор.
* 12 июнь — Фуат Мансуров, танылган татар дирижеры.

## Июль
* 26 июль — Ләбибә Ихсанова, татар язучысы.

## Август
## Сентябрь
## Октябрь
* 9 октябрь — Фәридә Кудашева, татар җырчысы, Татарстан һәм Башкортстанның халык артисты.
* 11 октябрь — Миркасыйм Госманов, татар галиме, язучы, тарихчы.

## Ноябрь
## Декабрь
* 28 декабрь — Рафаил Фатыйхов, татар артисты.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* 2009 елда вафатлар исемлеге
* 2011 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Иман (Ислам)

**Има́н** (Ислам диненә караган мәгънәдә) — Ислам теологиясендә, Ислам тәгълиматының дөреслегенә ышануны аңлатучы төшенчә. Исламча дини иманның нигезе - *[[Тәүхид|Бердәнбер Аллаһыга ышану]]*.

Бөтен Илчеләрнең һәм Рәсүлләрнең төп бурычлары нәкъ Бердәнбер Аллаһыга ышануга чакыру булган.

## Иманның нигезләре
 
# Аллаһыга, Аның исемнәренә һәм сыйфатларына ышану.
# Фәрештәләргә ышану.
# Аллаһының Китапларына (Коръән, Библия, һ.б.) ышану.
# Пәйгамбәрләргә ышану.
# Кыямәт көненә ышану.
# Язмышка ышану.

Алар кыскача иман нигезләрендә язылган.

Иманны тулы аңлау өчен тагын түбәндәгеләрне дә карап үтәргә кирәк:
# Иманны котылгысыз үлем алдыннан кабул итеп булмый.
# Иманның бер шартларын үтәп, башкаларын кире кагып булмый.
# Иманның бөтен шартларын кабул итеп, аларның барсын да бертигез үтәү мәҗбүри.

## Иманга карата кешеләр төркемнәре
Иманга карата кешеләр түбәндәге төркемнәргә бүленәләр:
# Мөселман — иман китереп инанган һәм аны теле белән әйткән кеше.
#* Мөэмин — Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән ышанган, иманы аның фикерәлерен һәм гамәлләрен билгеләгән, аның тормыш мәгънәсенә әверелгән мөселманны билгеләү өчен кулланылган ислам төшенчәсе.
# Монафикъ — иман китермәүче, ләкин үзен мөэмин дип әйтүче кеше (икейөзле).
# Кәфер яки мөшрик — иман китермәүче һәм моның шулай икәнлеген кире какмаучы кеше.

*Бернинди [[дин]]гә карамаган имансыз кешеләр өчен [[Динсезлек]] мәкаләне карагыз.*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

* Иман (дин)
* Ислам теологиясы
* Исламның биш баганасы

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Исламның биш баганасы
Адриан дивары

thumb|200px|Адриан диварның урнашуы
thumb|250px|Адриан диварның тышкы күренеше
**Адриан дивары** (ингл. *Hadrian's Wall*, рус. *Вал Адриана*, *Стена Адриана*, лат. *Vallum Hadriani*) — 122 һәм 126 елларда Рим империясе тарафыннан төзелгән таш дивары. Адриан императоры тарафыннан җирләрне яклау максатыннан төзелде. Дивар озынлыгы — 117 км, киңлеге — 3 м, биеклеге — 5-6 м.

Антонин дивары төзелгәннән соң, Адриан дивары кирәклеге бетте, һәм ул әкреннәп җимерелде. Ләкин 209 елда Септимий Север императоры аны торгызырга әмер итте, һәм аның буенча Рим империясенең чикләрен билгеләргә кушты.

Пиктлар берничә тапкыр аңа хөҗүм иттеләр, һәм 385 елда римлылар аны калдырдылар. Бүгенге көндә аны әле кайбер җирләрдә күреп була.

## Шулай ук карагыз

* Антонин дивары

Төркем:Рим Британиясе
Төркем:Чикләр
7 март

**7 март** – Милади тәкъвимендә өченче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 299 көн кала.

#### 
###### 

###### 
*  – ***[[Демократия]] көне*** ()..
###### 
*  Албания – ***[[Укытучылар көне]]*** (), 1867 елда  Корчaда *<small>([[:sq:Korça|sq]])</small>* албан телендә беренче белем бирүче мәктәп ачылган көне.
*  /  /  – ***Рәсми [[Metallica]] көне*** ().
*  – ***Бразилия диңгез пехотасы көне*** ().

#### 
* 1876 – Александр Белл телефонны патентлаштыра.
* 1920 – Сүрия милли конгрессы Сүрия бәйсезлеген игълан итә.

#### 
 
* 1850 — Томаш Масарик, чех фәлсәфәчесе, / Чехословакиянең беренче президенты.
* 1857 — Юлиус Вагнер-Яурегг, 
* 1869 — Иван Ягодинский, 
* 1884 — Марина Скибицкая, 
* 1894 — Степан Бархударов, 
* 1905 — Борис Поршнев, 
* 1911 — Николай Байбаков, 
* 1912 — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
* 1913 — Шаһиморат Зәйни, драматург.
* 1914 — Зәкәрия Хөсәенов, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре танк командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1920 — Каюм Җәббаров, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре туп расчёты командиры, Дан орденының тулы кавалеры. 
* 1924 — Борис Марков,
* 1924 — Кобо Абе, япун язучысы. 
* 1931 — Элимир Дистанов, 
* 1935 — Алевтина Алаторцева, 
* 1937 — Геннадий Рязанцев, 
* 1938 — Альбер Ферт, 
* 1938 — Девид Балтимор, 
* 1940 — Виктор Филимонов, 
* 1941 — Андрей Миронов, актер, РСФСР халык артисты (*[[1980 ел|1980]]*).
* 1942 — Галина Софьина, 
* 1947 — Мэлс Вафин, рәссам, педагог.
* 1948 — Шамил Тарпищев, ССРБ һәм Россиянең атказанган тренеры.
* 1949 — Римзил Вәли, татар журналисты, җәмәгать эшлеклесе.
* 1955 — Николай Кротов,
* 1957 — Клавдия Новикова,
* 1960 — Ренат Шәрибҗанов, музыкант һәм популяр җырлар авторы.
* 1961 — Фәрит Хәнифов, 
* 1966 — Булат Атнабаев, 
* 1970 — Петра Меде, 
* 1972 — Эдуард Кадыйрмәтов, 
* 1980 — Валери Чепланова, 
* 1980 — Светлана Шикшина, 
* 1981 — Игорь Емелеев, 
* 1983 — Вера Фролова, 
* 1986 — Тивайн Макки, 
* 1987 — Денис Галимҗанов,

#### 

* 1274 — «Изге» Фома Аквинлы (*Thomas Aquinas*), фәлсәфәче һәм дин әһеле.
* 1611 — Богдан Бельский, 
* 1803 — Прасковья Жемчугова, 
* 1868 — Михаил Деларю, 
* 1880 — Евграф Осокин, 
* 1903 — Мирсалих Бикчурин, татар теленең Әлифба китабы авторы.
* 1903 — Павел Ковалевский, 
* 1935 — Виктор Боголюбов, 
* 1939 — Глеб Братановский, 
* 1944 — Александер Әхмәтович, 
* 1953 — Букша Миколас, 
* 1954 — Отто Дилс, 
* 1955 — Таҗи Гыйззәт, 
* 1965 — Луиза Маунтбеттен, 
* 1988 — Рәис Габдерахманов, 
* 1992 — Мансур Барбутлы, 
* 1993 — Мидхәт Мөхәррәмов, 
* 1994 — Михаил Воловик, шагыйрь, тәрҗемәче, инженер.
* 1997 — Алтыморат Ораздурдыев, төркмән спортсмен-штангачы, дөнья чемпионы.
* 1997 — Эдвард Миллс Парселл,
* 1998 — Виталий Акцорин, 
* 1999 — Стэнли Кубрик, АКШ кинорежиссёры, фотограф, продюсер.
* 2003 — Якуб Зәнкиев, татар язучысы, Тукай бүләге иясе.
* 2005 — Равил Үтәбай-Кәрими, шәркыять һәм исламият белгече.
* 2008 — Борис Буров, 
* 2015 — Зөфәр Гаянов, рәссам, педагог.
* 2015 — Юрий Малышев,
* 2017 — Олег Васильев, 
* 2017 — Һанс Георг Демелт, 
* 2018 — Морат Аджи,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:7 март
Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты

**Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты** (ТДГПУ, рус. *Татарский государственный гуманитарно-педагогический университет*) — Россиянең иң борынгы университетларның берсе. 2011 елдан башлап Казан (Идел буе) федераль университетының бер өлеше булып тора.

Факультетларда көндезге һәм читтән торып уку бүлекләрендә 14 меңнән артык студент белем ала.

## Тарих

Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты Россиянең иң өлкән югары уку йортларының берсе булган Казан дәүләт педагогика университеты базасында ачыла. Педуниверситетның башлангычы – 1876 елда Мәскәү һәм Санкт-Петербургдан соң ачылган Казан укытучылар институты. Шуннан соң аның исеме үзгәреп тора:
* Казан укытучылар институты (1918 ел);
* Көнчыгыш педагогия институты (1922 ел);
* Татар педагогия институты (1931 ел);
* Казан дәүләт педагогия институты (1934 ел);
* Казан дәүләт педагогика университеты (1994 ел);
* Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты (2005 ел).

1922 елда, укытучылар институтын, КДУның җәмгыяви фәннәр факультеларын кушу юлы белән Шәрык педагогия институты оештырыла. Институтны дүрт бүлек тәшкил иткән: физика-математика, биология-география, тел-тарих һәм шәрык белеме бүлекләре.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* 1876-... — ...
* ...-... — ...
* ...-2011 — Рәдиф Җамалетдинов

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Казан университетлары
Төркем:Исемендә татар булган объектлар
Төркем:Россиянең педагогика югары уку йортлары
Рафис Гыйззәтуллин

**Рафис Әхәт улы Гыйззәтуллин** — татар язучысы, журналист.

Ул 1955 елның 8 мартында Татарстанның Сарман районы Урта Кәшер авылында туа. Иске Кәшер урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул Казан дәүләт педагогика институтының тарих-филология факультетында укый.

Рафисның тормыш юлы, нигездә, Казан каласы белән бәйле. Армия хезмәтенең барлык авырлыкларын Свердловск, Ижау, Тук якларында узганнан соң, ул «Социалистик Татарстан» газетасында хәбәрче, бүлек мөдире, «Татар-информ» агентлыгында баш мөхәррир вазифаларын башкара.

Әле мәктәптә укыган елларында ук иҗат итә башлаган язучы буларак, ул «Ялкын», «Яшь ленинчы», «Казан утлары», Мәскәүдә чыгучы «Пионер» журналында, «Российская газета»да үзенең хикәя, шигырьләрен, публицистик язмаларын бастырып чыгара. 1994-97 елларда «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгында баш мөхәррир. 2002-04 тә ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институтында.

Рафис Гыйззәтуллинның хикәяләре кеше күңеленең эчке дөньясын ачып бирүгә нигезләнгән. Ул иҗат иткән хикәяләр аның «Очучы буласым килә», «Урман юлы», «Көтелмәгән сорау», «Кырау», «Багалмада кунакта», «Төнге яңгыр» исемле китапларына тупланган.

## Сылтамалар
* Белем.ру

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
1876 ел

## Вакыйгалар
* 7 март — Александр Белл телефонны патентлаштыра.
* 22 март — Испания конституциясе кабул ителә.
* 1 август — Колорадо Америка Кушма Штатларына 38-нче штат буларак керә.
* 13 сентябрь — Казан Татар укытучылар мәктәбе ачыла.
* 24 октябрь — Казан педагогия институты нигезләнә.

## Туулар

* 15 август — Һади Атласи, татар язучысы һәм тарихчысы. 
* 21 октябрь — Степан Эрьзя, сынчы. 
* 29 ноябрь — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
* 25 декабрь — Мөхәммәт Гали Җиннаһ,  бәйсез Пакистан дәүләтен оештыручы.
* 26 декабрь — Исхак Казаков, җәмәгать эшлеклесе, педагог, журналист.

## Вафатлар

* 28 апрель — Томас Эйрд (*Thomas Aird*), шотланд шагыйре, публицист.

Төркем:1876 ел
Төркем:Еллар
1913 ел

## Вакыйгалар
* 12 март — Австралиянең башкаласы Канберра була.
* 18 октябрь — Уфада «Тормыш» гәзитенең беренче саны чыга. 
* 22 октябрь — Питербурда «Ил» гәҗите чыга башлый.
* 5 ноябрь — Бөекбритания белән Франция Госман империясенә сугыш игълан итә.

## Туулар

* 5 гыйнвар — Петр Кирпичников, КХТИ ректоры.
* 14 гыйнвар — Василий Халёв, Советлар Берлеге Каһарманы, танкист.
* 17 гыйнвар — Касыйм Ситдыйков, Советлар Берлеге Каһарманы, капитан (пехота).
* 20 гыйнвар — Рокыя Ибраһимова, баянчы.
* 26 гыйнвар — Әминә Бикчәнтәева, татар шагыйрәсе, балалар язучысы.
* 23 февраль — Нәгыймә Балтачиева, балет артисты, мөгаллимә (*[[Петербург]]*).
* 7 март — Шаһиморат Зәйни, драматург.
* 20 март — Александр Беннигсен, францияле шәркыятьче һәм советолог. 
* 28 апрель — Мин Шабай, татар язучысы.
* 5 май — Иосиф Григулевич, совет разведчигы, караим.
* 15 июль — Сөббух Рәфыйков, татар шагыйре, язучы.
* 23 июль — Мәсгуть Латыйпов, композитор.
* 1 август — Михаил Симонов, очучы,  Советлар Берлеге каһарманы.
* 4 сентябрь — Кэндзо Тангэ, япон архитекторы, Притцкер премиясе лауреаты.
* 12 сентябрь — Хәерниса Сафина, язучы.
* 14 сентябрь — Максим Дмитриев, Советлар Берлеге каһарманы, танкчы.
* 23 сентябрь — Нияз Даутов, татар опера җырчысы.
* 4 октябрь — Әнвәр Бикчәнтәев, совет язучысы.
* 28 ноябрь — Абдрахман Кумысников, балет артисты, балетмейстер, педагог.
* 3 декабрь — Гайшә Рахманкулова, беренче татар хатын-кыз профессиональ рәссам. 
* 27 декабрь — Шиһап Нигъмәти, татар журналисты, публицист, «Азатлык» радиосы журналисты, мөдире.
* Исмәгыйль Шәфиев (*1913-[[1943 ел|1943]]*), татар шагыйре, лейтенант-танкист.

## Вафатлар

* 15 апрель — Габдулла Тукай, бөек татар шагыйре.
* 26 май — Габор Ба́линт (*Bálint Gábor*), төрки телләр белгече, татар фольклоры әсәрләрен җыючы һәм нәшер итүче маҗар.
* 7 август — Әкрам Галимов, татар язучысы, шул ук вакытта казакъ шагыйре санала.
* 10 август — Йоханнес Линнанкоски, фин язучысы.
* 18 сентябрь — Хөсәен Туктаргазый, XX&nbsp;гасыр башы кырымтатар шагыйре.
* Ибраһим Башмаков, татар шагыйре.

Төркем:1913 ел
Төркем:Еллар
1955 ел

## Вакыйгалар
* 2 июнь — Байкоңгыр космодромына нигез салына.
* 17 июль — Калифорниядә беренче Диснейленд ачыла.
* 27 август — 198&nbsp;битле Гиннесс рекордлар китабының беренче басмасы дөнья күрә.

## Туулар

* 30 гыйнвар — Айдар Фәйзрахманов, җырчы (*лирик тенор*), музыкант, дирижер.
* 24 февраль — Стив Джобс, АКШ бае, Apple ширкәтен оештыручы. 
* 7 март — Рафис Гыйззәтуллин, язучы, журналист.
* 15 март — Җәүдәт Сөләйманов, КФУ профессоры, шагыйрь.
* 24 март — Ринат Анимаев, рәссам.
* 3 май — Римма Ратникова, публицист.
* 1 июнь — Рифкать Миңнеханов, ЮХИДИ, Татарстан Фәннәр Академиясе башлыгы.
* 3 июнь — Сергей Кузьмин, вице-адмирал, РФ Каһарманы.
* 5 июнь — Нурания Җамали, телевидение һәм кино режиссеры, сценарийлар авторы.
* 12 июнь — Әнвәр Измайлов, кырымтатар музыканты.  
* 13 июнь — Зөлфирә Трегулова, музей директоры. 
* 13 июнь — Зәйтүн Яркәев, театр артисты, телевидение режиссеры, алып баручы.
* 1 июль — Мәсгудә Шәмсетдинова, татар композиторы.
* 21 июль — Кирам Сатиев, баянчы.
* 25 июль — Искәндәр Сәйфуллин, татар архитекторы.
* 18 август — Татарстанның халык шагыйре, җыр текстлары авторы Наил Касыймов туа.
* 28 октябрь — Билл Гейтс, Microsoft компаниясе нигезләүчесе.
* 17 ноябрь — Сәлим Хазбиевич, имам, профессор, фән докторы.
* 20 ноябрь — Нияз Вәлиев, татар шагыйре.
* 5 декабрь — Рөстәм Сабитов, композитор.
* 19 декабрь — Эльмира Закирова, татар журналисты.
* 20 декабрь — Бинали Йылдырым, Төркия хөкүмәте башлыгы.
* билгесез — Наилә Әлмиева, музыковед, фольклорчы, этномузыколог, сәнгать белеме кандидаты, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Вафатлар

* 11 гыйнвар — Гомәр Ипчи, кырымтатар язучысы.
* 19 март — Леонид Говоров, ССРБ маршалы.
* 18 апрель — Альберт Эйнштейн, алман физик-теоретигы.
* 7 май — Александр Кирзимов, генерал-майор (*[[1941 ел|1941]]*).
* 10 август — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
* 5 октябрь — Николай Фешин, рәссам.
* 1 ноябрь — Дейл Карнеги, АКШ язучысы, педагог.

Төркем:1955 ел
Төркем:Еллар
Кандаһар

* Кандаһар (шәһәр) - Әфганстанның көньяк өлешендә урнашкан шәһәр. Халык саны буенча илнең иченче шәһәре.
*Кандаһар (фильм, 2010) - Россиядә төшерелгән нәфис фильмы.
Кандаһар (фильм, 2010)

**«Кандаһа́р»** ()&nbsp;— Россия фильмы. Фильмда сурәтләнгән фактлар чынбарлыкта булган вакыйгаларга нигезләнгән, ләкин күп фактлар дөрес күрсәтелми. Мәсәлән, экипажның күпчелеге татар булганын.

## Актёрлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* "Кандаhар" каһарманнары "Азатлык"ны тыңлаган

Төркем:Россия фильмнары
Шаһиморат Зәйни

**Зәйни Әхмәт улы Шаһиморатов** — татар драматургы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биография
Шаһиморат Зәйни 1913 елның 7 мартында хәзерге Ырынбур өлкәсенең Тук районы Кондызлытамак авылында мулла гаиләсендә туа. 1933 елда Ташкәнттә икееллык педагогика институтын һәм 1936 елда Казан театр техникумын тәмамлагач, Республика халык иҗаты йортында үзешчән сәнгать түгәрәкләрен оештыручы методист-режиссер булып эшли. Бөек Ватан сугышы башлану белән, ул сугышка китә һәм пулеметчылар взводы командиры ярдәмчесе, батальон парторгы сыйфатында Мәскәүне, Сталинградны саклау сугышларында катнаша, бөтен Аурупаны үтеп, Германия җирләренә кадәр барып җитә. Сугыштагы батырлыклары өчен орден, медальләр белән бүләкләнә.

Армиядән кайткач, Шаһиморат Зәйни җиде елга якын Халык иҗаты йорты директоры булып эшли, 1953 елдан фәкать иҗат эше белән генә шөгыльләнә. Беренче әсәрләре – “Шүрәле” драмбалладасы (1938) (*[[рус теле|русчага]] [[Александр Бендецкий|А. Бендецкий]] тәрҗемәсе*), “Мәч-Мәчин” (1939), “Айтуган” (1941), “Кечкенә партизаннар” (1947), “Таң-Чулпан улы” (1956), “Бәхет кошы” (1956) – Курчак театры өчен язылган пьесалар була һәм алар Курчак театры сәхнәләрендә күп еллар уңыш белән баралар.

Илленче еллардан башлап драматург үзешчән театрлар, халык театрлары, профессиональ театрлар өчен дә пьесалар иҗат итә башлый. Шул чор әдәбиятының актуаль темаларына багышланган, әһәмиятле проблемалар куйган әсәрләре 1950-1960 елларда авторның нәтиҗәле эшчәнлеген дәлиллиләр. Аеруча популяр әсәрләре: “Хәзрәт үгетләргә килә” (1955), “Тугыз гашыйк” (1957), “Хәят” (1958), “Таң җыры”(1960), “Дәһшәтле минутлар” (1961), “Йөрәк давыллары” (1962), “Уеннан уймак” (1963) драмалары, җитмешенче елларда язылган “Гөмбәз асты серләре”, “Әй әшнәләр, әшнәләр!” комедияләре жанрлары ягыннан да төрле һәм кызыклы булып, театрларда куелып торалар.

Бу әсәрләрнең күбесе үз вакытында Минзәлә драма театрында, хәзерге Татар дәүләт драма һәм комедия театры сәхнәсендә куела. Шул ук вакытта Шаһиморат Зәйни рус һәм дөнья драматургиясенең күп кенә танылган әсәрләрен татарчага тәрҗемә итә, театрлар репертуарын баетуга, төрлеләндерүгә дистәдән артык тәрҗемә хезмәте белән дә өлеш кертә.

Ул 1963 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Шаһиморат Зәйни 1980 елда вафат булды.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар драматурглары
Кабардалар

**Кабардалар** () — Русия Федерациясе һәм Якын Көнчыгышта яшәүче адыг халкы. Русиядә, башлыча, Кабарда-Балкар Республикасында, шулай ук Краснодар һәм Ставрополь крайларында, Карачай-Чиркәс Республикасында, Адыгея Республикасында һәм Төньяк Осетия-Аланиядә яши.

Кабарда-Балкариядә 2021 елгы Бөтенрусия җанисәп мәглүмәтләре буенча, җөмһүрият халкының 60%-н тәшкил итә.  сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Адыгэ халыклары
Адыгэлар

**Адыгэлар** (үз аталышы&nbsp;— *адыгэ*) — Россиядә (132 мең кеше) яшәүче халык, Адыгеянең һәм Краснодар төбәгенең төп халкы.

## Моны да карагыз
* «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Адыгэ халыклары
Төркем:Әлифба буенча халыклар
Исмәгыйль Гаспринский

**Исмагыйль Мостафа улы Гаспралы (Гаспринский)** (кыр.-тат. *İsmail Mustafa oğlu Gaspıralı (Gasprinskiy)*; 8 (20) март, 1851 — 11 (24) сентябрь 1914) — интеллектуал, мәгърифәтче, нәшир, сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе, педагог, әдип.

## Биография

Исмәгыйль Гаспринский 1851 елның 8 мартында Кырымдагы Олы Сала авылында (бүгенге исеме Синапное) патша прапорщигы Мостафа Гаспринский (Гаспралы) белән Фатыйма-Солтан Тимер-Гази-кызы (Кантакузова) гаиләсендә туа. Бабасы Гаспра авылында туганы өчен үзенә Гаспринский фамилиясен алган. Башлангыч белемне Бакчасарайда мәдрәсәдә ала, Aкмәчеттә рус гимназиясендә укый. Атасының зур тырышлыгы нәтиҗәсендә, Мәскәүнең хәрби гимназиясенә укырга керә. Биредә ул нәшир Михаил Катковның улы белән дуслаша, еш кына аларның өендә була. Исмәгыйль рус мәдәниятен өйрәнә, Катковның славянофил карашлары белән таныша. Әмма ул бу уй-фикерләрне “киресенчә” кабул итә: төркиләрне берләштерү нияте белән яши башлый.
* 1868-1871 елларда ул Бакчасарайдагы “Зынҗырлы” мәдрәсәсендә укыта.
* 1871-1873 елларда Парижда яши, рус язучысы И.С.Тургеневның сәркатибе була. 
* 1873-1875 елларда Истанбулда яши. И. Гаспринский Европа һәм Төркиядәге конституцион идеяләр, иҗтимагый тормыш белән таныша, үз милләтен дә көнбатыш цивилизациясенә якынайту теләге яңадан көчәя төшә. 
* И. Гаспринский Кырымга кайта, 1878-1883 елларда Бакчасарай шәһәренең башлыгы булып эшли.

И. Гаспринский бөтен төрки дөньясына мәшһүр мәгърифәтче булып таныла. Ул татар-төрки мәктәпләре өчен дәреслекләр яза, уку-укыту программалары төзи. Аның бу программасы “Ысулы җәдит” дип атала һәм бераздан җәдитчелек хәрәкәте бөтен төрки-татар дөньясына тарала. Җәдит мәктәпләрендә һәм мәдрәсәләрендә дини һәм дөньяви фәннәр бергә укытыла.

Бер үк вакытта Гаспралы китап нәшер итү белән дә шөгыльләнә.

Гаспралы эшчәнлегенең йөзек кашы, әлбәттә, ул чыгарган “Тәрҗеман” гәҗите (1883-1918). Бу гәҗит бөтен дөньядагы төрки халыклар арасында күп тарала һәм аларның мәгърифәтен, мәдәниятен, әдәбиятын җанландыруда зур роль уйный.

Гаспралы – мөселман “Иттифак” партиясенең Бөтенроссия съездын оештыручыларның берсе. Аның Россия мөселманнары турында язган китаплары да бар. 1887 елда И. Гаспралының беренче әдәби әсәре - «Франкистан мәктүпләре» романы басыла. «Франкистан мәктүпләре», «Дар-әл-Рәхәт мөселманнары», «Африка мәктүпләре»,  «Хатыннар өлкәсе» әсәрләрен берләштергән «Мулла-Габбас» роман-эпопеясы бар.

1905 елда «Көн туды» романы басыла.
 
1910 елда,сәяси-иҗтимагый эшчәнлеген һәм мәдәният, мәгърифәт өлкәсендәге хезмәтләрен  югары бәяләп, "Revue du monde musulman" («Мөселман дөньясына күзәтү») журналы (Франция) И. Гаспралыны Нобель премиясенә тәкъдим итә.

И. Гаспралы 1914 елның 11 (24) сентябрендә вафат була.

## Хәтер
* 2001 елда  Казанның Вахит районында, Пеләтән бистәсендә урнашкан Кече Мещан урамына исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кырым татарлары
Төркем:1851 елда туганнар
Төркем:1914 елда вафатлар
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Азат Вергазов

**Азат Вергазов** — татар язучысы, телевидение мөхәррире, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Азат Вергазов 1932 елның 8 мартында хәзерге Пенза өлкәсенең Неверкин районы Кырнавар авылында туа. 1937 елда гаиләләре белән Яшел Үзән районы Олы Карагуҗа авылына күчеп киләләр. Шунда ул урта белем ала. 1949–1951 елларда Казан педагогика институтында укый. Аннары әрмедә хезмәт итә. 1954–1974 елларда мәгариф өлкәсендә эшли. 1974 елның көзеннән — Казан телевидение студиясенең әдәби-драматик тапшырулар редакциясендә өлкән мөхәррир. Соңгы елларда ул Яшел Үзән шәһәрендәге 1нче татар гимназиясендә эшли.

Азат Вергазовның беренче хикәяләре көндәлек матбугатта 60нчы еллар ахырында күренә башлый. Укучыларга ул үзенең «Дулкыннар ни сөйли?», «Ташу»(«Нәзер»), «Уяну» исемле повестьлары аша билгеле.

## Сылтамалар
* Азат Вергазов «Татар язучылары» сайтында

Төркем:Татар язучылары
Реваль Закиров

**Реваль Закиров** 1941 елның 8 мартында Балтач авылында туган. Илдус Закировның энесе.

1958 елда Актаныш районының Пучы урта мәктәбен көмеш медаль белән тәмамлый һәм Казан авиация институтына укырга керә. 1964 елда институтны тәмамлагач Ижау шәһәренә җибәрелә, 1966 елга кадәр фәнни-тикшеренү институтында инженер-технолог булып эшли.

Р.Закиров 1966 елда Казанга кайта һәм технология һәм производствоны оештыру фәнни-тикшеренү институтында конструктор, инженер, фәнни-тикшеренү секторы нәчәлниге булып эшли. 1979 елда «Очу аппаратлары җитештерүче махсус средстволарны проектлаганда эксперимент элементларын типлаштыру» темасына диссертация яклый, техник фәннәр кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала.

Бүгенге көндә Казан техник университетының очу аппаратлары җитештерү технологиясе кафедрасында эшли, доцент. «СССРның уйлап табучысы» билгесенә, Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең (ВДНХ) көмеш медаленә лаек булган. Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

Галим, 60тан артык фәнни хезмәт авторы, алты патентка ия.

Р.Закиров велосипед спорты буенча СССРның спорт мастеры нормасын үтәгән. Команда составында һәм шәхси ярышларда берничә мәртәбә Татарстан һәм Россия чемпионы титулларын яулаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Чиркәсләр

**Черке́слар** (үз аталышы: *адыгэ*) — адыгэ халыкларының бер төре, нигездә Карачай-Черкес Җөмһүриятендә яшиләр. Саннары якынча 61 мең кеше. Кабарда һәм адыгэлар кебек үк үзләрен борынгыдан «адыгэ» дип атап йөртәләр. Шулай ук Якын Көнчыгыш илләрендә дә яшиләр. Монда алар XIX гасыр урталарында күчәргә мәҗбүр булалар. Черкес атамасы белән анда барлык адыгэлар, абхазлар һәм кайчак башка халыклар да берләштерелә.

## <small>Моны да карагыз</small>
* «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

thumb|300px|Григорий Гагарин. 1839—40 елларда черкес князьләренең киңәшмәсе

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Адыгэ халыклары
Кавказ сугышы

**Кавказ сугышы** **(1763/1817—1864)** — Россия империясе составына Кавказны кушу белән бәйле империалистик сугыш.

Кавказның көнбатышында каршылыкны абхазлар һәм адыгэ халыклары күрсәтә, көнчыгышта — Имам Шамил тарафыннан Чичәнстан һәм Дагыстан имамлыгына берләштерелгән тауда яшәүче халыклар.

Сугышта һәм сугыштан соң бик күп җирле халык һәлак була, Кавказ халыклары Госман империясенә күчеп китәргә мәҗбүр булалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Россия империясе сугышлары
Төркем:Аурупа сугышлары
Имам Шамил

**Шами́л** (1797—1871) — Кавказ таулыларының җитәкчесе, 1834 елда Дагыстан белән Чичәнстан мөселманнарын Русиягә каршы сугышта җитәкләүче имам буларак игълан ителә. Дагыстанның көнбатышы һәм Чичәнстан, соңрак барлык черкес җирләре аның имамлыгына керә. 1859 елда Гуниб штурмы вакытында Александр Иванович Барятинский тарафыннан әсирлеккә алына. Әсирлек вакытында Калугада һәм Киевта яши. Мәккәгә хаҗ кылу нияте белән китә, шунда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Нәфисәт Шамил
Төркем:Чечен шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Чечня
Төркем:Шамил
Адыгэ халыклары

Русиядә һәм башка дәүләтләрдә (нигездә Якын Көнчыгышта) яшәүче халыклар төркеме (кабарда, чиркәсләр, адыгэлар). Русиядә гомум саннары якынча 800 мең тәшкил итә.

## <small>Моны да карагыз</small>
* «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.

Төркем:Адыгэ халыклары
Төркем:Абхаз-адыгэ халыклары
Төркем:Халыклар
Elizabet Swonn

__NOTOC__

### Film Navigatory

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Фильм персонажлары
Хартум

thumb|300px|Хартумда иске мәчет
**Харту́м** ( *al-Kharṭūm*) — Судан башкаласы.

Шәһәрне нигезләү датасы — 1823 ел.

## Халык саны

## Кардәш шәһәрләр
*  **[[Амман]]**, Иордания.
*  Каһирә (), Мисыр
*  **[[Истанбул]]**, Төркия.
*  **[[Әнкара]]**, Төркия.
*  **[[Санкт-Петербург]]**, Россия
*  **[[Ухань]]**, Кытай 
*  **[[Асмэра]]**, Эритрея.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Судан шәһәрләре
Төркем:Африка башкалалары
Төркем:Африка шәһәрләре
Николай Баскаков

**Николай Александр улы Баскаков** (рус. *Николай Александрович Баскаков*) — төрки халыклар белгече, фәлсәфә фәннәре докторы.

Николай Баскаков нең Солевычегодск шәһәрендә туган. Ул 1929 елда Мәскәү университетын тәмамлый. Укыганда ук аның телләр өйрәнүгә сәләте зур булуы ачыклана. Николай Александрович үзенә төрки телләр өйрәнүне максат итеп куя. 1930-1931 елларда Н.Баскаков төрки телләрне өйрәнү өчен Каракалпак республикасында командировкада була. 1931 елдан яшь галим Мәскәүдәге Көнчыгыш халыклары университетында лингвистик комиссиядә эшли. 1937 елдан исә СССР Фәннәр академиясенең Тел белеме институтында хезмәт итә. Аның бу елларда төрки телләрнең тарихы, диалектологиясе, лексикографиясе буенча зур хезмәтләре дөнья күрә. Ул шулай ук каракалпак, нугай, алтай телләренең морфологиясе, синтаксисы буенча тикшерү алып бара.

Н. Баскаков төрки-рус теле сүзлекләре төзү өстендә күп эшләде. Төрки телләренең тарихын тикшерү өчен яңа классификация тәкъдим итте.

Николай Баскаков 1996 елда Мәскәүдә вафат булды.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Җәйге Олимпия уеннары 2004

**Афиннар 2004** (2004 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2004) – 2004 елның 13 августыннан 29 августына кадәр Грециянең Афиннар шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Урын сайлау
Афиналар Халыкара Олимпия Комитеты тарафыннан 1997 елның 5 сентябрендә Лозаннада узган сессиядә сайланган. Сайлауда Афиннардан башка Рум, Кейптаун, Стокһолм һәм Буйныс-Айрыс катнашкан.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Олимпия уеннары
* Сидней 2000  **<<**  **>>** Пекин 2008

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
Төркем:Греция тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Төркем:2004 елгы җәйге Олимпия уеннары
Хәйдәр Җамал

**Хәйдәр Җаһит улы Җамал** (6 ноябрь, 1947, Мәскәү — 5 декабрь, 2016, Алматы) — мөселман фикер иясе, фәлсәфәче, политолог, шагыйрь һәм җәмәгать эшлеклесе. Россия Ислам комитеты рәисе. Хартум халыкара ислам конференциясенең даими әгъзасы. Россия Федерациясе Милли Ассамблеясенең депутаты.

Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Россия фәлсәфәчеләре
Абхазлар

**Абхазлар** () — абхаз-адыгэ халыкларының берсе, Абхазиянең төп халкы. Шулай ук Төркиядә, Россиядә, Гөрҗистанда, Якын Көнчыгыш илләрендә яшиләр.

Төркем:Абхаз-адыгэ халыклары
Ньютон (берәмлек)

**Ньютон** (билгесе: **Н**, **N**) — үлчәү системасында көч үлчәү берәмлеге.Кабул ителгән халыкара атамасы - **newton ** (**N**).

Ньютон дигән атама Исаак Ньютон хөрмәтенә бирелгән.

## Башка берәмлекләе белән бәйлелеге
* 1 Н = 105 дин.
* 1 Н ≈ 0,10197162 кгс.
* 1 Н = 10−3 стен.
* 1 Н ≈ 8,262619 F<sub>p</sub>.
* 1 Н ≈ 0,224808943 lbf.
* 1 Н ≈ 7,233013851 pdl.

Төркем:Үлчәү системасы
Төркем:СИ
Литосфера

**Литосфе́ра** ( — таш һәм *σφαίρα* — шар, сфера) — Җирнең каты тышчасы. Җир кайрысыннан һәм мантиянең өске өлешеннән тора. Астан астеносфера белән чикләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Җир
Абхаз-адыгэ халыклары

**Абхаз-адыгэ халыклары** — тугандаш адыгэ һәм абхаз (кайчак аерым халык буларак саналучы абазиннар да шул исәптән) халыклары. Абхаз-адыгэ телләрендә сөйләшәләр.
Яшәү җирләре: Төньяк Кавказ һәм Кавказ арты, шулай ук төрле илләрдә диаспоралары бар. 
Бу төркемгә шулай ук Сочиның борынгы халкы булган (хәзерге вакытта юкка чыккан) убыхлар да керә. 

Төркем:Кавказ халыклары
Махатма Ганди

**Мохандас Карамчанд «Махатма» Ганди** (, 1869 елның 2 октябре, Порбандар, Гөҗәрат, Британия Һиндстаны — 1948 елның 30 гыйнвары, Нью-Дели, Һиндстан) — Һиндстанның Бөекбританиядән бәйсезлеге өчен көрәшкән җитәкчеләрнең берсе. Аның сатьяграха фәлсәфәсе (ягъни көч кулланмау) дөнья пацифистлары эшчәнлегенә зур йогынты ясый. 

## Биография
thumb|left|160px|Көньяк Африкада Ганди (1895)
left|thumb|160px|1918 елда Ганди
Раджкот кенәзлегендәге министр улы булган бу кеше Англиядә юридик белем ала. 1893—1914 елларда Көньяк Африкада эшли, анда үзләренең
гражданлык һәм социаль хокуклары өчен көч кулланмый гына көрәшүче Һиндстаннан килгән кешеләр общинасына ж,итәкчелек итә. Индусларны бурлар белән көрәштә инглизләрне якларга чакыра, Бөекбритания хөкүмәте тарафыннан бүләкләнә.

1915 елда Һиндстанга кайта. 1919 елда ҺМК лидеры була. Гандиның, көч кулланмыйча, колониаль хакимият белән хезмәттәшлектән баш тартып, рухи көч белән жиңү мөмкинлеге турындагы тәгълиматы зур популярлык казана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Б. P. Амбедкар
* Джавахарлал Неру
* Индира Ганди
* Һиндстан милли конгресы
* Сатьяграха
* Ибрагим Ругова

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр

Төркем:Пацифистлар
Төркем:Һиндстан фәлсәфәчеләре
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Британия Һиндстаны

**Британия Һиндстаны** () — Ост-Һиндстанда булган Бөекбритания колонияләре өчен гомум исем.

Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Британ империясе
Фоат Садриев

**Фоат Миңлеәхмәт улы Садриев** — язучы, мәшһүр татар драматургы, Г. Тукай, Р. Төхфәтуллин һәм С. Сөләйманова  исемендәге премияләр лауреаты, Татарстан Республикасының халык язучысы.

## Тормыш юлы
Фоат Садриев 1941 елның 10 мартында Татарстанның Мөслим районы Олы Чакмак авылында туа. Җидееллык мәктәпне үз авылында, урта мәктәпне күрше Шуган авылында тәмамлый. 1958-1960 елларда төрле эшләрдә эшли. 1965 елда ул Казан дәүләт университетының татар филологиясе факультетын тәмамлый. 1981-1982 елларда Мәскәүдә РСФСР Мәдәният министрлыгы каршындагы бер еллык Югары театр курсларында укый.

Мөслимдә чыгучы «Авыл утлары» район газетасы мөхәррире булып эшли.

Фоат Садриев – 1981 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. Хәзерге чорда Мөслимдә яши.
## Гаиләсе
Хатыны Сәйденур  (? ― 2023), һөнәре буенча укытучы.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фоат Садриев Тукай премиясенә тәкъдим ителде
* Яшәү мәгънәсен эзләү
* Ренат Әюпов Русиянең атказанган артисты, ә Фоат Садриев Татарстанның халык язучысы булды

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:10 мартта туганнар
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары‎
Төркем:Татарстанның халык язучылары
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Алсу Гайфуллина

**Алсу Гайфуллина** — татар шагыйрәсе.

1966 елның 10 мартында туа. 1981 елда Балтач урта мәктәбенең сигез сыйныфын тәмамлап Арча педагогия училищесына укырга керә. Аны 1985 елда уңышлы тәмамлый һәм укуын Казан дәүләт педагогия институтының география факультетында дәвам итә. Институтны тәмамлагач мәгариф хезмәткәрләренең белемен күтәрү институтында психология буенча белемен камилләштерә. Аның хезмәт юлы тулысы белән үзе укыган Балтач урта мәктәбендә балалар укытуга һәм тәрбияләүгә багышланган. Ул монда психолог булып эшләде. 1991 елдан — мәктәп директорының тәрбия эшләре буенча урынбасары.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:10 мартта туганнар
АКШ Конгрессы

**АКШ конгрессы** (ингл. *United States Congress*) — ның федераль канун чыгару органы.

Хәләте АКШ Конституциясе белән расланган.

Конгресс ике палаталы: Сенат һәм Вәкилләр палатасы.

 шәһәренең капитолиендә урнаша.
thumb|300px|left|АКШ конгессы бинасы

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* АКШ Сенаты рәсми сайты (ингл.)

*
.gq

**.gp** – Экваториаль Гвинеянең югары дәрәҗәле милли домены.

gp
Төркем:Экваториаль Гвинея
.gr

**.gr** – Грециянең югары дәрәҗәле милли домены.

gr
Төркем:Греция
.gs

**.gs** – Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

gs
Төркем:Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары
.gt

**.gt** – Гватемаланың югары дәрәҗәле милли домены.

gt
Төркем:Гватемала
.gu

**.gu** – Гуамның югары дәрәҗәле милли домены.

gu
Төркем:Гуам
.gw

*.gw* – Гвинея-Бисауның югары дәрәҗәле милли домены.

gw
Төркем:Гвинея-Бисау
Ибраһим (Казан ханы)

300px|мини|уңда|Казан ханлыгы

**Ибраһим хан** (ابراهیم, tat. lat. [''İbrahim''](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ибраһим_(Казан_ханы)); 1479 елда үлә, Казан) — 1467–1479 елларда Казан ханы, Хәлил ханның энесе һәм Мәхмүд ханның улы.

Хәлилнең үлеменнән соң Казан тәхетенә утыра һәм аның хатыны Нур-Солтанга өйләнә.

## Хатыннары һәм балалары
* Фатыйма-Шаһ-Солтан (فاتما شاه سلطان), балалары — Илһам, Мәлик-Таһир, Ходай-Кул (чукындырылгач *Пётр Ибрагимович*), 1487 елгы Казанны алудан соң, әсирләнәләр һәм Вологда белән Белоозерога сөреләләр;
* Нур-Солтан (نور سلطان), балалары — Мөхәммәт-Әмин, Габдел-Латыйф, Гәүһәршат.

## Мәскәү дәүләте белән сугышлар
### Беренче чор
1467 елда Иван III, Касыймны (*Ибраһимның абыйсы*) Казан тәхетенә дәгъвачы итеп җибәреп, Казан ханлыгына каршы сугыш башлый. Бу нәмзат кайбер казанлыларда яклау таба.

1467 елда Ибраһим күпсанлы мәскәү гаскәрләрен Иделдәге елга сугышында җиңә. Оппозицион фирканең башында Габдел-Мөэмин (عبدال مومن) торган. Һөҗүм уңышсызлык белән тәмамлана, урысларның Идел аша чыгарга һәм татарлар белән сугышка керергә җөрьәт итмиләр. Ибраһим моңа җавап итеп кышын дошманының чик буе районнарына һөҗүм ясый.

1468 елда Иван III Түбән Новгород, Мөрәм, Кастрама, Гәречкә көчле гарнизоннар җибәрә һәм, Казан ханлыгын сугышка өтәрү өчен, аның җирләрендә, гади халыкка каршы аеруча мәрхәмәтсезлеге белән аерылып торган, һөҗүмнәр оештыра.

Ибраһим гаскәрләрен ике: Гәреч һәм Түбән Новгород-Мөрәм юнәлешләре буенча җибәрә. Беренче гаскәр уңышка ирешә: Кичмен шәһәрчеге һәм ике Кастрама өязе алына. Икенче гаскәр уңышсызлыкка очрый, урыслар җиңүгә ирешәләр. 1470 елда сугышның беренче чоры тәмамлана һәм 8 ел дәвамында вакытлыча солых булган.

### Икенче чор
Мәскәү тарафыннан өченче фронт — хлын фронты ачыла. Ушкуйчылар, көймәләрдә Вятка буенча Камага төшеп, үзәктә талаулар ясый башлыйлар. Җавап итеп, төньякка көчле гаскәрләр җибәрелә, алар Вятка ягының башкаласы — Хлыновны алалар һәм анда татар идарәсен урнаштыралар.
1478 елда рус гаскәре Идел буенда Казанга һөҗүм итмәкче, ләкин нәтиҗәсез чигенгән.

Шулай итеп, Мәскәү дәүләте берничә омтылышны кулланып Ибраһим хан идарә иткән Казан ханлыгын җиңә алмаган һәм чигенгән.

## Мирас
Ибраһим хан 1479 елда үлгән. 
[right|300px|thumb|Ибраһим хан [Сөембикә манарасы янында Казан ханнары төрбәсендә күмелгән]]
Ибраһим үлгәннән соң аның хатыны Нур-Солтан Кырымга киткәч Бакчасарай шәһәрендә Кырым ханы Мәңгли-Гәрәйгә кияүгә чыккан. Шушы вакыйга Казан һәм Кырым ханлыклары арасында мөнәсәбәтләрне ныгыткан. Әнисе белән кече Казан тәхете мирасчысы Габдел-Латыйф да Кырымга киткән.

Ибраһим хан Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Казан ханнары
Хәлил (Казан ханы)

300px|мини|уңда|Казан ханлыгы
**Хәлил хан** (خلیل, tat. lat. [ ''Xälil''](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Хәлил_(Казан_ханы)), ; 1467 елда үлә, Казан) — 1465-1467 елларда Казан ханы, Мәхмүт ханның улы һәм варисы. Хатыны Нур-Солтан. Балалары булмаган.

Хәлил хан әтисенең сәясәтен дәвам иттергән, Казан һәм башка шәһәрләре төзелеше дәвам итә.

Хәлил хан 1467 елда үлгәннән соң, аның энесе Ибраһим хан итеп игълан ителгән. Хәлил хан Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

## Әдәбиятта
Рус елъязмаларында Хәлил исеме бөтенләй телгә алынмый. Ләкин аның исеме XVIнчы гасыр сәяхәтчесе Сигизмунд Герберштейнның «Записки о Московии» дигән хезмәтендә искә алына. Шулай ук Карл Фукс та үзенең 1817 елгы хезмәтендә, Казан ханнарының борынгы татарча исемлегеннән файдаланып, Хәлил исемен телгә ала. Һади Атласи исә үз хезмәтендә, югарыда язганымча, Мәхмүд ханның чын йөзен ачып бирә: «Мәхмүт хан белән Ибраһим хан арасында Хәлилнең булуында һич шөбһә юктыр», - дип белдерә һәм аның Олуг Мөхәммәд оныгы икәнен, өч ел чамасы ханлык итүе белән дә исбатлый. Шул ук мәгълүматны Шиһабетдин Мәрҗани хезмәтендә дә очратып була. Олуг галимнең саллы хезмәтендә: «Хәлил Тимер морзаның кызыннан туган углан», дигән юлларны укырга була. Яшь хан нугай морзасының кызына өйләнгән булган икән. Менә кайчан нугай фиркасе — тарафдарлары Казан тарафларына үтеп керә башлыйлар — Хәлил хан тәхеттә утырганда.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 
*Хәлил хан Мәхмүд улы. 

Төркем:Казан ханнары
.hk

**.hk** – Һоңкоңның югары дәрәҗәле милли домены.

hk
Төркем:Һоңкоң
.hm

**.hm** – Херд һәм Макдоналд утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

hm
Төркем:Херд һәм Макдоналд утраулары
.hr

**.hr** – Хорватиянең югары дәрәҗәле милли домены.

hr
Төркем:Хорватия
.id

**.id** – Индонезиянең югары дәрәҗәле милли домены.

id
Төркем:Индонезия
.ie

**.ie** – Ирландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

ie
Төркем:Ирландия
.il

**.il** – Исраилның югары дәрәҗәле милли домены. 1985 елның 24 октябрендә ачыла, ул шул ук елда төзелгән .us һәм .uk тан кала иң иске югары дәрәҗәле милли домен.

il
Төркем:Исраил
.im

**.im** – Мэн утравының югары дәрәҗәле милли домены.

im
Төркем:Мэн утравы
.in

**.in** – Һиндстанның югары дәрәҗәле милли домены.

in
Төркем:Һиндстан
.io

**.io** – Һинд океанда Британ территорияләренең югары дәрәҗәле милли домены.

io
Төркем:Һинд океанда Британ территорияләре
.hu

**.hu** – Маҗарстанның югары дәрәҗәле милли домены.

hu
Төркем:Маҗарстан
.ht

**.ht** – Гаитиның югары дәрәҗәле милли домены.

ht
Төркем:Гаити
.iq

**.iq** – Гыйракның югары дәрәҗәле милли домены.

iq
Төркем:Гыйрак
Оскар, 2010

**82нче «[[Оскар]]» премиясен тапшыру тантанасы** кинематограф өлкәсендәге иң абруйлы церемония 2010 елның 7 мартында Лос-Анджелеста үтте. Номинантлар 2010 елның 2 февралендә игълан ителделәр. «Аватар» (9) һәм «Үлем тозагы» (9) фильмнары иң күп номинацияләргә тәкъдим ителделәр. «Үлем тозагы» фильмы 6 оскарны яулап алды.

## Фотогалерея

### Алып баручылар

Рәсем:Alec Baldwin by David Shankbone.jpg|Алек Болдуин
Рәсем:Steve Martin by David Shankbone.jpg|Стив Мартин


### Иң яхшы режиссер эше

### Иң яхшы ир-кеше роле

### Иң яхшы хатын-кыз роле

### Иң яхшы икенче пландагы ир-кеше роле

### Иң яхшы икенче пландагы хатын-кыз роле

## Лауреатлар һәм номинантлар
* 6/9: «Үлем тозагы»
* 3/9: «Аватар»
* 2/6: «Тужься»
* 2/5: «Эскә»
* 2/3: «Акылсыз йөрәк»
* 1/8: «Бесславные ублюдки»
* 1/4: «Йолдызлы юл»
* 1/3: «Яшь Виктория»
* 1/2: «Күренмәгән як»

### Төп төркемнәр

## Моны да карагыз
* Алтын глобус 2010

## Искәрмәләр

2010
Төркем:2010 ел кинематографта
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Татарстан байраклары

Рәсем:Flag of Tatarstan.svg|Татарстан Республикасы
Рәсем:Flag of Kazan (Tatarstan).png|Казан
Рәсем:Flag of Naberezhnye Chelny (Tatarstan).png|Чаллы
Рәсем:Flag of Agryz rayon (Tatarstan).png|Әгерҗе районы
Рәсем:Flag of Aznakayev rayon (Tatarstan).png|Азнакай районы
Рәсем:Flag of Aksubayevsky rayon (Tatarstan).png|Аксубай районы
Рәсем:Flag of Aktanyshsky rayon (Tatarstan).png|Актаныш районы
Рәсем:Flag of Alekseevsky rayon (Tatarstan).png|Алексеевск районы
Рәсем:Flag of Alkeevsky rayon (Tatarstan).png|Әлки районы
Рәсем:Flag of Almetyevsky rayon (Tatarstan).png|Әлмәт районы
Рәсем:Flag of Apastovsky rayon (Tatarstan).png|Апас районы
Рәсем:Arsk rayon flag.gif|Арча районы
Рәсем:Flag of Atninsky rayon (Tatarstan).png|Әтнә районы
Рәсем:Flag of Bavly (Tatarstan).png|Баулы районы
Рәсем:Flag of Baltasinsky rayon (Tatarstan).png|Балтач районы
Рәсем:Flag of Bugulminsky rayon (Tatarstan).png|Бөгелмә районы
Рәсем:Flag of Buinsky rayon (Tatarstan).png|Буа районы
Рәсем:Flag of Verhneuslonsky rayon (Tatarstan).png|Югары Ослан районы
Рәсем:Flag of Vysokogorsky rayon (Tatarstan).png|Биектау районы
Рәсем:Flag of Drozhzhanovsky rayon (Tatarstan).png|Чүпрәле районы
Рәсем:Flag of Elabuzhsky rayon (Tatarstan).png|Алабуга районы
Рәсем:Flag of Zainsk rayon (Tatarstan).png|Зәй районы
Рәсем:Flag of Zelenodolsk (Tatarstan).gif|Зеленодольск районы
Рәсем:Flag of Kaibitsky rayon (Tatarstan).png|Кайбыч районы
Рәсем:Flag-Kamsko-Ustinsky-region.jpg|Кама Тамагы районы
Рәсем:Flag-Kukmorsky-region.gif|Кукмара районы
Рәсем:Flag of Laishev rayon (Tatarstan).png|Лаеш районы
Рәсем:Flag of Leninogorsk (Tatarstan).png|Лениногорск районы
Рәсем:Flag of Mamadysh rayon (Tatarstan).png|Мамадыш районы
Рәсем:Flag-Mendeleevsky-region.gif|Менделеевск районы
Рәсем:Flag of Menzelinsk rayon (Tatarstan).png|Минзәлә районы
Рәсем:Flag of Muslyumovsky rayon (Tatarstan).png|Мөслим районы
Рәсем:Flag of Nizhnekamsk rayon (Tatarstan).svg|Түбән Кама районы
Рәсем:Flag of Novosheshminsky rayon (Tatarstan).png|Яңа Чишмә районы
Рәсем:Nurlat rayon flag.gif|Нурлат районы
Рәсем:Flag of Pestrechinsky rayon (Tatarstan).png|Питрәч районы
Рәсем:Flag-Ribnoslobodsky-region.jpg|Балык Бистәсе районы
Рәсем:Flag of Saby rayon (Tatarstan).png|Саба районы
Рәсем:Flag of Sarmanovsky rayon (Tatarstan).png|Сарман районы
Рәсем:Flag of Spassky rayon (Tatarstan).png|Спас районы
Рәсем:Flag of Tetyushi (Tatarstan).png|Тәтеш районы
Рәсем:Flag of Tukaevsky rayon (Tatarstan).png|Тукай районы
Рәсем:Flag of Tyulyachinsky rayon (Tatarstan).png|Теләче районы
Рәсем:Flag-Cheremshansky-region.gif|Чирмешән районы
Рәсем:Flag-Chistopolsky-region.gif|Чистай районы
Рәсем:Flag-Yutazinsky-region.jpg|Ютазы районы
Рәсем:Flag of Kamskie Polyany (Tatarstan).png|Кама Аланы
Рәсем:Flag of Sviyazhsk (Tatarstan).png|Свияжск авыл җирлеге
Рәсем:Flag of Sheremetevo (Tatarstan).png|Ширәмәт авыл җирлеге


Төркем:Татарстан
Төркем:Русия регионнары байраклары
Төркем:Татарстан символлары
Көнчыгыш Африка

**Көнчыгыш Африка** Конго бассейныннан көнчыгышка таба урнашкан, материкның калку өлешен алып тора. Монда материкның зур күлләре, континентның иң биек ноктасы, Җир кабыгының дөнья күләмендә гаять зур ярылулары урнашкан, дөньяның иң озын елгасы шуннан башлана. 

Көнчыгыш Африкада саванналар өстенлек итә. Әмма рельефның бик төрле булуы нәтиҗәсендә климатта һәм үсемлекләр дөньясында сизелерлек аерымлыклар күзәтелә. Шактый зур мәйданнар тыюлыклар һәм милли паркларга бирелгән, бу исә җирле халыкларның табигатьне саклауга зур игътибар юнәлтүен күрсәтә.

Түбәндәге дәүләтләрне үз эченә алучы географик регион булып тора:
* Бурунди (башкаласы Бужумбура)
* Джибути (башкаласы Джибути)
* Кения (башкаласы Найроби)
* Коморлар (башкаласы Морони)
* Мадагаскар (башкаласы Антананариву)
* Маврикий (башкаласы Порт-Луи)
* Мозамбик (башкаласы Мапуту)
* Реюньон (башкаласы Сен-Дени)
* Руанда (башкаласы Кигали)
* Сейшель утраулары (башкаласы Виктория)
* Сомали (башкаласы Могадишо)
* Судан (башкаласы Хартум)
* Танзания (башкаласы Додома)
* Уганда (башкаласы Кампала)
* Эритрея (башкаласы Асмэра)
* Эфиопия (башкаласы Аддис-Абеба)

Төркем:Африка регионнары
Төркем:Көнчыгыш Африка
Төньяк Африка

**Төньяк Африка** () территориясенең зур өлешен Сахара чүле алып тора.
Төньяк Африка Урта диңгездән алып сузыла һәм Сахара чүленең зур өлешен алып тора. Табигый шартлары ягыннан монда субтропик төньякны һәм Сахара чүлен аерып күрсәтергә мөмкин. Төньяк Африканың барлык халкы диярлек европеоид расага керә.

Регионның төп халкы гарәпләр һәм бәрбәрләрдән тора.

Бу өлкәдә түбәндәге дәүләтләр урнашкан:
* Алжир
* Мисыр
* Ливия
* Мавритания
* Марокко
* Судан
* Тунис
* Көнбатыш Сахра

Төркем:Африка регионнары
Үзәк Африка

thumb|Үзәк Африка
Түбәндәге дәүләтләрне үз эченә алучы географик регион: 
* Габон (башкаласы Либревиль)
* Камерун (башкаласы Яунде)
* Конго Демократик Җөмһүрияте (башкаласы Киншаса)
* Конго Җөмһүрияте (башкаласы Браззавиль)
* Сан-Томе һәм Принсипи (башкаласы Сан-Томе)
* Үзәк Африка Җөмһүрияте (башкаласы Банги)
* Чад (башкаласы Нджамена)
* Экваториаль Гвинея (башкаласы Малабо)

be-x-old:Цэнтральная Афрыка

Төркем:Африка регионнары
*
Сан

**Сан** — җисемнәрне микъдар ягыннан тасвирлау өчен кулланылган абстракт төшенчә. Исәп-хисап максаты белән борынгы җәмгыятьтә үк уйлап чыгарылган саннар тарих буенча үзгәрәләр һәм бүгенге көндә математиканың иң мөһим төшенчәсе булып киләләр. Саннарны язу өчен символлар буларак цифралар кулланыла. 

## Сан төрләре
* Табигый саннар
* Бөтен саннар
* Рациональ саннар
* Реаль саннар
* Комплекс саннар

Төркем:Төркем теориясе

Төркем:Математик объектлар