open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аҗарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Аҗарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, , транслитерация *Аҷарис автономиури сабҷоҭа социалистури республика*) — Гөрҗи ССР эчендә 1921–1990 елларында булган идарә-җир берәмлеге. Башкала — Батум шәһәре.

Республика гөрҗиләр-мөселманнар автономиясе буларак 1921 елның 16 июлендә нигезләнгән. Алдан *Автономияле Социалистик Совет Республикасы Аҗарстан* исеме йөрткән. 1936 елның 5 декабрендә *Аҗарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы* яңа исеме куйганнар. 1990 елның декабреннән — *Аҗария Автономияле Республикасы*.
## Моны да карагыз
* Аҗария Автономияле Республикасы

Төркем:Гөрҗистан тарихы
Төркем:ССРБ административ-территориаль бүленеше
Батум

**Бату́м** ( [ба́ту́ми́]) — Гөрҗистанның Кара диңгез ярында шәһәре һәм порты, Аҗария Автономияле Республикасының башкаласы.

Батумда 152 839 кеше яши (2014), халык тыгызлыгы — 2355,0 кеше/км², күбесенчә — гөрҗиләр. Урта Җәмигъ мәчете (1866) бар.

Урта гасырлар башында Лазиканың өлеше булган, аннары бердәм Гөрҗи дәүләтенең, аннары Одиши мегрел кенәзлегенең кенәзләр астында булган. XIII һәм XIV гасырларда шәһәрдә Гурия кенәзләре идарә иткәннәр. 1547 елда Батум Госман империясенә кергән. 1878 елда шәһәрне берләшкән рус-гөрҗи гаскәре алган.
## Фотогалерея

File:Batumi Mosque.jpg|Гамәлдәге Урта җәмигъ мәчете 
File:Газизия мәчете.jpg|1950-елларда юкка чыгарылган Газизия мәчете


## Тышкы сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Гөрҗистан шәһәрләре
Төркем:Батум
1987 елда авиация

1987 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 9 март — палуба истребителе Як-141ның беренче очышы.
* 17 август — палуба истребителе Су-33ның беренче очышы.

## Шәхесләр

### Вафат булдылар
* 17 сентябрь — Муса Гәрәев, хәрби очучы, ике тапкыр Советлар берлеге Каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1987 ел
Каракалпакстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Каракалпакстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, ) — ССРБ эчендә автономияле республика. 1932–1936 елларында РСФСР, 1936–1992 — Үзбәкстан ССР эчендә булган. 1992 елның 9 гыйнварында Каракалпакстан Республикасына әверелдерелгән.

Башкаласы — Түрткүл (1933 елга кадәр), Нөкес.

## Тарих
Каракалпакстан Автономияле Социалистик Совет Республикасы 1932 елның 20 мартында Каракалпак автономияле өлкәсеннән оештырган. 1936 елның 5 декабрендә автономияле өлкә Үзбәкстан ССР эченә тапшырылган.

1937 елдан — Каракалпакстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы исемен йөртә.

## Моны да карагыз
* Каракалпакстан
* Каракалпак автономияле өлкәсе

Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:ССРБ административ-территориаль бүленеше
Каракалпак автономияле өлкәсе

**Каракалпак автономияле өлкәсе** () — РСФСР эчендә 1925–1932 елларныда булган идарә-җир берәмлеге.

Башкаласы — Түрткүл шәһәре.

## Тарих
Каракалпак АӨ 1925 елның 16 февралендә каракалпаклар өчен автономияле берәмлек буларак Төркистан АССР һәм Харәзм ССР җирләренең өлешендә оештырган. Әүвәл Казакъ АССР эчендә булган. 1930 елдан РСФСР туры карамагында булган.

1932 елның 20 мартында Каракалпакстан АССРна үзгәртелгән. Ә 1936 елда Үзбәкстан ССРның өлеше булган.

## Милли состав
1926 елның халык исәбе буенча:
* каракалпаклар — 38,1 %,
* казакълар — 28,2 %,
* үзбәкләр — 27,6 %,
* төрекмәннәр — 3,2 %,
* руслар — 1,6 %.

Төркем:РСФСР
Төркем:Үзбәкстан
1971 елда кино

## Сайланган кино
### Бөтендөнья киносы

### Совет кино
# 1971 — День за днём — *башкаручы хатын* («Песня о России»)
* 1971 — Белый взрыв — Капитан

#### Молдавия ССР фильмнары
* «Лето рядового Дедова», (реж. Георге Водэ)

## Персоналар
### Тудылар

### Вафат булдылар

## Сылтамалар
1973 елда кино

## Сайланган кино
### Бөтендөнья киносы

### Совет кино
# 1973 — Чёрный принц — *Ресторанда җырчы хатын* (Владимир Высоцкий «Неужели мы заперты в замкнутый круг?..» шигыренә җырны үти)
# 1973 — Это сильнее меня — *Ресторанда җырчы хатын*, титрларда  күрсәтелиәгән (җыр «Такие старые слова»)
# 1973 — Следствие ведут ЗнаТоКи. Побег — *радиодан лирика җырны башкаручы хатын* (җыр «Где ты, гармонь певучая»)
* 1973 — Плохой хороший человек — Фон Корен

#### РСФСР фильмнары
* «А вы любили когда-нибудь?», (реж. Игорь Усов)
* «Безумный день, или Женитьба Фигаро» (телеспектакль), (реж. Валентин Плучек)
* «Блокада», (реж. Михаил Ершов)
* «Великие голодранцы», (реж. Лев Мирский)
* «Вот моя деревня», (реж. Борис Дуров)
* «Всадник без головы», (реж. Владимир Вайншток)
* «Горячий снег», (реж. Гавриил Егиазаров)
* «Дача», (реж. Константин Воинов)
* «Дверь без замка», (реж. Адольф Бергункер)
* «Дети Ванюшина», (реж. Евгений Ташков)
* «Жили три холостяка», (реж. Михаил Григорьев)
* «За облаками — небо», (реж. Юрий Егоров)
* «Земля Санникова», (реж. Альберт Мкртчян и Леонид Попов)
* «Зов», (реж. Караман Мгеладзе)
* «И тогда я сказал — нет», (реж. Павел Арсенов)
* «Иван Васильевич меняет профессию», (реж. Леонид Гайдай)
* «Искатели затонувшего города», (реж. Деви Абашидзе)
* «Калина красная», (реж. Василий Шукшин)
* «Капля в море», (реж. Яков Сегель)
* «Крах инженера Гарина», (реж. Леонид Квинихидзе)
* «Мачеха», (реж. Олег Бондарев)
* «Много шума из ничего», (реж. Самсон Самсонов)
* «Москва — Кассиопея», (реж. Ричард Викторов)
* «Неисправимый лгун», (реж. Виллен Азаров)
* «Нейлон 100 %», (реж. Владимир Басов)
* "Ни слова о футболе, (реж. Исаак Магитон)
* «Старые стены», (реж. Виктор Трегубович)
* «Таланты и поклонники», (реж. Исидор Анненский)
* «Человек в штатском», (реж. Василий Журавлев)
* «Чёрный принц», (реж. Анатолий Бобровский)
* «Юнга Северного флота», (реж. Владимир Роговой)
* «Я служу на границе», (реж. Наум Бирман)

#### Молдавия ССР фильмнары
* «Тихоня», (реж. Михаил Израилев)

## Персоналар
### Тудылар

### Вафат булдылар

## Сылтамалар
Казакъ Автономияле Социалистик Совет Республикасы

**Казакъ Автономияле Социалистик Совет Республикасы** (*Казакъстан*, , ) — хәзерге Казакъстан Республикасы һәм өлешчә Үзбәкстан Республикасы, Төрекмәнстан Республикасы һәм Россия Федерациясе җирләнде 1920–1936 елларында РСФСР эчендә булган казакъ автономияле республикасы.

Башкаласы — Кызыл-Урда (1927 елга кадәр) һәм Алма-Ата.

Мәйданы — 2 853 тыс. км² (01.01.1933). Халык — 7 260,5 мең кеше (01.01.1931, хисапланган), шул исәптән шәһәрләрдә — 911,2 мең кеше (1926 елның халык исәбе буенча — 6170,2 мең кеше һәм 519,2 мең кеше).

## Тарих
Автономия кыргыз-кайсак (ул чакта казакъларны рус атаулары) торак урынларда оеша.

1925 елның 15 июнендә *Кыргыз Автономияле Социалистик Совет Республикасы* исемен Казакъ АССР-га алмаштыра.
1925 елның 15 июнендә Кыргыз АССР исемен алмаштыру нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1930 елда Казакъ АССР эченнән Каракалпак автономияле өлкәсене РСФСР туры карамагына чыгардылар. 1936 елда Казакъ ССРна әверелдергән.

## Моны да карагыз
* Казакъ Совет Социалистик Республикасы

Төркем:РСФСР
Төркем:Казакъстан тарихы
Алексеевка районы

**Алексеевка районы** () — Самар өлкәсе саcтафына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Алексеевка авылы.

## Халык

Милли саcтаф (2010): руслар — 90,3%, чуашлар — 2,8%, татарлар — 1,6%, казакълар — 1,4%.
## Административ бүленеш
Алексеевка районы саcтафына 5 авыл җирлеге керә:
# Алексеевка авыл җирлеге
# Авангард авыл җирлеге
# Гавриловка авыл җирлеге
# Герасимовка авыл җирлеге
# Летниково авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Безенчук районы

**Безенчук районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Безенчук шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 86,5%, чуашлар — 2,8%, украиннар — 2,0%, казакълар — 1,5%, татарлар — 1,5%, мордва — 1,4%.
## Административ бүленеш
Безенчук районы составына 2 шәһәр җирлеге һәм 11 авыл җирлеге керә:
* **Безенчук шәһәр җирлеге**
* **Осинки шәһәр җирлеге**
* Васильевка авыл җирлеге
* Екатериновка авыл җирлеге
* Звезда авыл җирлеге
* Купино авыл җирлеге
* Макарьевка авыл җирлеге
* Натальино авыл җирлеге
* Ольгино авыл җирлеге
* Переволоки авыл җирлеге
* Песочное авыл җирлеге
* Преполовенка авыл җирлеге
* Прибой авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Богатое районы

**Богатое районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Богатое авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 90,5%, мордва — 1,7%, татарлар — 1,7%, украиннар — 1,3%, әрмәннәр — 1,2%.
## Административ бүленеш
Богатое районы составына 5 авыл җирлеге керә:
* Богатое авыл җирлеге
* Арзамасцевка авыл җирлеге
* Виловатое авыл җирлеге
* Максимовка авыл җирлеге
* Печинено авыл җирлеге

## Районда туган танылган шәхесләр
* Ренат Кадыйров *(25.06.1985, Богатое*) - Россия театр һәм кино әртисе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Борски районы

**Борское районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Борское авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 85,7%, чуашлар — 3,6%, мордва — 3,0%, татарлар — 1,7%, әрмәннәр — 1,2%, украиннар — 1,1%.
## Административ бүленеш
Борское районы составына 13 авыл җирлеге керә:
* Борское авыл җирлеге
* Олы Алдар авыл җирлеге
* Гвердейцы авыл җирлеге
* Долматовка авыл җирлеге
* Заплавное авыл җирлеге
* Коноваловка авыл җирлеге
* Новоборский авыл җирлеге
* Яңа Котылык авыл җирлеге
* Петровка авыл җирлеге
* Подгорное авыл җирлеге
* Подсолнечное авыл җирлеге
* Таволжанка авыл җирлеге
* Усманка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Идел районы

**Идел районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Самар шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 84,3%, мордва — 4,4%, татарлар — 2,5%, украиннар — 2,1%, чуашлар — 2,0%, әрмәннәр — 1,3%.
## Административ бүленеш
Идел районы составына 3 шәһәр җирлеге һәм 12 авыл җирлеге керә:
* **Петра-Дубрава шәһәр җирлеге**
* **Рощинский шәһәр җирлеге**
* **Смышляевка шәһәр җирлеге**
* Верхняя Подстепновка авыл җирлеге
* Воскресенка авыл җирлеге
* Дубовый Умёт авыл җирлеге
* Курумоч авыл җирлеге
* Лопатино авыл җирлеге
* Подъём-Михайловка авыл җирлеге
* Просвет авыл җирлеге
* Рождествено авыл җирлеге
* Спиридоновка авыл җирлеге
* Сухая Вязовка авыл җирлеге
* Чёрновский авыл җирлеге
* Черноречье авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Олы Глушица районы

**Олы Глушица районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Олы Глушица авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 82,5%, казакълар — 4,5%, башкортлар — 3,7%, чуашлар — 3,4%, чирмешләр — 1,1%, татарлар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Олы Глушица районы составына 8 авыл җирлеге керә:
* Александровка авыл җирлеге
* Олы Глушица авыл җирлеге
* Олы Дергуновка авыл җирлеге
* Кече Глушица авыл җирлеге
* Мокша авыл җирлеге
* Новопавловка авыл җирлеге
* Фрунзенский авыл җирлеге
* Южный авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Гобәй Дәүләтшин (1893, *Ташкүчтән* - 1938, *[[Уфа]]*) - язучы, дәүләт эшлеклесе, сәяси репрессия корбаны.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Олы Черниговка районы

**Олы Черниговка районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Олы Черниговка авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 65,4%, казакълар — 10,3%, башкортлар — 9,5%, чуашлар — 5,4%, татарлар — 2,3%, мордва — 1,8%, украиннар — 1,8%.
## Административ бүленеш
Олы Черниговка районы составына 9 авыл җирлеге керә:
* Августовка авыл җирлеге (Августовка саласы, Кече Черниговка, Паньшино, Пекилянка бистәләре)
* Олы Черниговка авыл җирлеге (Олы Черниговка саласы, Гусиха, Кочкиновка, Шумовский бистәләре)
* Восточный авыл җирлеге (Югары Росташи, Восточный, Полянский, Устряловский бистәләре)
* Глушицкий авыл җирлеге (Благодатовка саласы; посёлки Глушицкий, Торшиловский бистәләре)
* Краснооктябрьский авыл җирлеге (Исток, Кинҗәгол, Костино, Краснооктябрьский, Фитали, Хәсән бистәләре)
* Пензено авыл җирлеге (Яңа Камелик саласы, Пензено бистәсе)
* Петровский авыл җирлеге (Аверьяновский, Петровский, Сестры бистәсе)
* Поляков авыл җирлеге (Алексеевский, Кошкин, Поляков бистәләре)
* Украинка авыл җирлеге (Украинка саласы, Ыргыз бистәсе, Диңгезбай, Имил, Бөрҗән авыллары)

## Күренекле шәхесләр
* Һәдия Дәүләтшина – язучы, Салават Юлаев премиясе(1967), (Хәсән авылыннан)
* Рәшит Нигъмәти - шагыйрь, БАССР халык шагыйре (1959), (Диңгезбай авылыннан)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кенәл районы

**Кенәл районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кенәл шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 82,7%, чуашлар — 3,6%, мордва — 3,4%, казакълар — 2,8%, татарлар — 2,0%, украиннар — 1,2%.
## Административ бүленеш
Кенәл районы составына 12 авыл җирлеге керә:
* Алакаевка авыл җирлеге
* Бобровка авыл җирлеге
* Богдановка авыл җирлеге
* Георгиевка авыл җирлеге
* Домашка авыл җирлеге
* Кинельский авыл җирлеге
* Красносамарское авыл җирлеге
* Кече Малышевка авыл җирлеге
* Яңа Сарбай авыл җирлеге
* Сколково авыл җирлеге
* Чубовка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Кенәл-Черкас районы

**Кенәл-Черкас районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кенәл-Черкас авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 86,6%, казакълар — 3,5%, мордва — 2,4%, татарлар — 1,7%, чуашлар — 1,4%.
## Административ бүленеш
Кенәл-Черкас районы составына 13 авыл җирлеге керә:
* Александровка авыл җирлеге
* Березняки авыл җирлеге
* Ерзовка авыл җирлеге
* Кабановка авыл җирлеге
* Кенәл-Черкас авыл җирлеге
* Красная Горка авыл җирлеге
* Кротовка авыл җирлеге 
* Муханово авыл җирлеге 
* Новые Ключи авыл җирлеге 
* Подгорное авыл җирлеге
* Садгород авыл җирлеге 
* Тимашево авыл җирлеге 
* Черновка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Красноармейски районы (Самар өлкәсе)

**Красноармейское районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Красноармейское авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 82,9%, казакълар — 4,9%, мордва — 3,1%, чуашлар — 2,2%, әрмәннәр — 1,9%, татарлар — 1,2%.
## Административ бүленеш
Красноармейское районы составына 12 авыл җирлеге керә:
* Алексеевский авыл җирлеге
*Андросовка  авыл җирлеге
* Волчанка авыл җирлеге
* Гражданский авыл җирлеге
* Кировский авыл җирлеге
* Колыван авыл җирлеге
* Красноармейское авыл җирлеге
* Криволучье-Ивановка авыл җирлеге
* Куйбышевский авыл җирлеге
* Ленинский авыл җирлеге
* Павловка авыл җирлеге
* Чапаевский авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Нефтегорск районы

**Нефтегорск районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Нефтегорск шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 89,7%, татарлар — 2,0%, казакълар — 1,9%, мордва — 1,7%, чуашлар — 1,4%.
## Административ бүленеш
Нефтегорск районы составына 1 шәһәр җирлеге һәм 8 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Пестравка районы

**Пестравка районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Пестравка авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 87,7%, казакълар — 3,0%, чуашлар — 2,6%, әрмәннәр — 1,5%, мордва — 1,3%.
## Административ бүленеш
Пестравка районы составына 8 авыл җирлеге керә:
* Высокое авыл җирлеге
* Красная Поляна авыл җирлеге
* Майское авыл җирлеге
* Марьевка авыл җирлеге
* Михайло-Овсянка авыл җирлеге
* Мосты авыл җирлеге
* Падовка авыл җирлеге
* Пестравка авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Николай Лемаев (1929-2000), Совет дәүләт эшлеклесе, «Нижнекамскнефтехим» җитештерү берләшмәсенең директоры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Приволжье районы

**Приволжье районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Приволжье авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 89,6%, мордва — 2,0%, татарлар — 1,1%, әрмәннәр — 1,1%, украиннар — 1,1%.
## Административ бүленеш
Приволжье районы составына 7 авыл җирлеге керә:
* Давыдовка авыл җирлеге
* Заволжье авыл җирлеге
* Ильмень авыл җирлеге (бистә **[[Ильмень (Самар өлкәсе)|Ильмень]]**, Нижнеозерецкий, село Озерецкое)
* Новоспасский авыл җирлеге
* Обшаровка авыл җирлеге
* Приволжье авыл җирлеге
* Спасское авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сызран районы

**Сызран районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сызран шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 86,1%, татарлар — 3,5%, чуашлар — 2,9%, мордва — 1,7%, украиннар — 1,4%, әрмәннәр — 1,1%.
## Административ бүленеш
Сызран районы составына 2 шәһәр җирлеге һәм 13 авыл җирлеге керә.
## Шәхесләр
* Николай Ильин (1908—1966), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Хворостянка районы

**Хворостянка районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Хворостянка авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 83,6%, казакълар — 4,9%, татарлар — 2,7%, езидлар — 1,3%, чуашлар — 1,2%, әрмәннәр — 1,0%.
## Административ бүленеш
Хворостянка районы составына 11 авыл җирлеге керә:
* Абашево авыл җирлеге
* Владимировка авыл җирлеге
* Липовка авыл җирлеге
* Масленниково авыл җирлеге
* Новокуровка авыл җирлеге
* Новотулка авыл җирлеге
* Прогресс авыл җирлеге
* Романовка авыл җирлеге
* Соловьёво авыл җирлеге
* Студенцы авыл җирлеге
* Хворостянка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Ижауның Индустриаль районы

**Индустриаль районы** (, ) — Ижау шәһәре районнарының берсе.

Район 1963 елда нигезләнгән. Халык саны — 113 820 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Ижау районнары
Ижауның Устинов районы

**Устинов районы** (, ) — Ижау шәһәре районнарының берсе.

Район 1987 елда нигезләнгән, ул Ижауның иң «яшь» районы булып тора. Халык саны — 132 093 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Ижау районнары
Чабаксарның Калинин районы

**Калинин районы** (, ) — Чабаксар шәһәре районнарының берсе.

Район 1973 елда нигезләнгән. Халык саны — 149 262 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Чабаксар
Шигун районы

**Шигон районы** () — Самар өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Шигон авылы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 78,7%, чуашлар — 13,3%, мордва — 2,1%, татарлар — 1,6%, украиннар — 1,0%.
## Административ бүленеш
Шигон районы составына 12 авыл җирлеге керә:
* Береговой авыл җирлеге
* Бичевная авыл җирлеге
* Волжский Утёс авыл җирлеге
* Малячкино авыл җирлеге
* Муранка авыл җирлеге
* Новодевичье авыл җирлеге
* Пионерский авыл җирлеге
* Подвалье авыл җирлеге
* Суринск авыл җирлеге
* Тайдаково авыл җирлеге
* Усолье авыл җирлеге
* Шигон авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Уфаның Калинин районы

**Калинин районы** (, ) — Уфа шәһәре районнарының берсе.

Район 1956 елда нигезләнгән. Халык саны — 199 211 кеше (2010).

## Шулай ук карагыз
* Төхфәт Янәби бульвары

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Төркем:Михаил Калинин хөрмәтенә аталган объектлар
Уфаның Дим районы

**Дим районы** (, ) — Уфа шәһәре районнарының берсе.

Район 1944 елда нигезләнгән. Халык саны — 64 306 кеше (2010).
## Дин
;Ислам
* Район мәчете (*Мусоргский ур., 48*)
* Мәдинә мәчете (*Гатчина ур,, 1*)

File:Madina (mosque, Ufa).jpg|thumb|Мәдинә мәчете


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Страница района на сайте Администрации Уфы 

Төркем:Уфа районнары
Уфаның Киров районы

**Киров районы** (, ) — Уфа шәһәре районнарының берсе.

Район 1935 елда нигезләнгән. Халык саны — 148 077 кеше (2010).
## Уфаның Киров районы урынлары

File:Кафедральный Соборный Храм Рождества Богородицы.JPG|
File:Крестьянский поземельный банк (Уфа).jpg|
File:Аллея у мед. университета (Уфа).JPG|
File:Конгресс-холл (Уфа) 1.jpg|Конгресс-холл
File:Улица Кирова (Уфа).jpg|Киров урамы
File:Дом Ногеля (Уфа).JPG|Ногель йорто
File:Уфа Ленина 61.jpg|
File:Александровская площадь (Уфа).jpg|
File:Уфа Ленина 7.jpg|
File:Уфа центральная улица.jpg|Киров районда урам революциягы кадәр


## Шулай ук карагыз
* Габдулла Тукай урамы (Уфа)
* Мәҗит Гафури урамы (Уфа)
* Әхмәтзәки Вәлиди урамы (Уфа)

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Уфаның Октябрь районы

**Октябрь районы** (, ) — Уфа шәһәре районнарының берсе.

Район 1977 елда нигезләнгән. Халык саны — 236 252 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа районнары
Mao Tzıduñ

**Mao Tzıduñ** (äyteleşe  ) yäki ruslaştırılğan pinyin buyınça **Mao Dzeduñ** (qıtayça *毛澤東*, pinyin *Máo Zédōng*) (1893, Şaoşän-1976, Xanbalıq) - Qıtay däwlät häm säyäsi eşleklese, 1949 yıldan QXC Räise, maoizm töp teoretigı.

## Eşçänlek

Yäşlek çaqta Qıtay Kommunistik firqäsenä kergän, 1930 yıllarda Ciäñsi töbägendä kommunistik rayonnar citäkçese bulğan.

Qıtay öçen maxsus kommunistik ideologiä zarur digän qaraşta bula. Citäkçelärneñ berse Mao bulğan "Böyek yaw"dan soñ, Qıtay Kommunistik firqäsendä citäkçe urının alırğa ireşä.

SSRB yağınnan xärbi, material'-kiñäşlär yağınnan xälitkeç yärdäm bulğaç Mao Tzıduñ generalissimus  Çan Kayşi ğäskären uñışlı ciñgännän soñ 1949 yılnıñ 1 oktäberendä Qıtay Xalıq Cömhüriäte barlıqqa kilüe turında iğlan itelgännän birle ğömereneñ soñğı könenä qädär il başlığı bula.

1943 yıldan ülgänçe Qıtay kommunistik firqäse räise, şulay uq 1954-1959 yıllarda QXC räise wazifasın başqara. Berniçä kompaniä ütkärä, şularnıñ iñ bilgelese küp million keşe ğömeren özgän "**Zur sikereş**" häm "**Mädäni inqıylab**" (1966-1976).

## Xakimlek näticäläre

Mao Tzıduñ idärä itkän çorda sänäğätläşterü säyäsäte başqarıla, mass-külämle repressiälär ütkärelä, bu kapitalistik illärdä genä tügel, sotsializm illärendä tänqitlänä. Bu däwerdä Maonıñ şäxes tabınuı xakimlek itä.

## Ädäbiät

*    Галенович Ю. М. Мао Цзэдун вблизи. — М.: «Русская панорама», 2006. — 325 с. — (Лидеры Китая). — 1000 экз. — ISBN 5-93165-158-6
*    Панцов А. В. Мао Цзэдун / Александр Панцов. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 867 с. — (Жизнь замечательных людей). — 5000 экз. — ISBN 978-5-235-02983-5
*    Юн Чжан, Холлидей Дж. Неизвестный Мао = Mao: The Unknown Story / Пер. с англ. И.А. Игоревского. — М.: ЗАО Центрполиграф, 2007. — 845 с. — 20 000 экз. — ISBN 978-5-9524-2896-6
*    Шорт Ф. Мао Цзэдун = Mao. A Life / Филипп Шорт, пер. с англ. Ю. Г. Кирьяка. — М.: АСТ, 2005. — 606 с. — (Лицо в истории). — 4000 экз. — ISBN 5-17-028288-5
*    Не Юаньдун. Новое понимание философских идей Мао Цзедуна//Вопросы философии. 2007. № 5.

Төркем:КХҖ рәисләре
Төркем:Кытай инкыйлабчылары
Нижгарның Автозавод районы

**Автозавод районы** () — Түбән Новгород шәһәре районнарының берсе.

Район 1931 елда нигезләнгән. Халык саны — 303 093 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород районнары
Чиләбенең Калинин районы

**Калинин районы** () — Чиләбе шәһәре районнарының берсе.

Район 1970 елда нигезләнгән. Халык саны — 214 939 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе районнары
Кировның Октябрь районы

**Октябрь районы** () — Киров шәһәре районнарының берсе.

Район 1936 елда нигезләнгән. Халык саны — 160 633 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров районнары
Сембернең Идел арты районы

**Идел арты районы** () — Сембер шәһәре районнарының берсе.

Район 1935 елда нигезләнгән. Халык саны — 218 867 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер районнары
Сембернең Зөя арты районы

**Зөя арты районы** () — Сембер шәһәре районнарының берсе.

Район 1962 елда нигезләнгән. Халык саны — 213 889 кеше (2010).
## Дин

;Ислам
* «Ләйли-Җамал» мәчете
## Искәрмәләр
Самарның Куйбышев районы

**Куйбышев районы** () — Самар шәһәре районнарының берсе.

Район 1942 елда нигезләнгән. Халык саны — 86 291 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Самар районнары
Сембернең Тимер юл районы

**Тимер юл районы** () — Сембер шәһәре районнарының берсе.

Район 1966 елда нигезләнгән. Халык саны — 76 965 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер районнары
Тольяттиның Комсомол районы

**Комсомол районы** () — Тольятти шәһәре районнарының берсе.

Район 1972 елда нигезләнгән. Халык саны — 119 967 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Тольятти районнары
Екатеринбурның Югары Исәт районы

**Югары Исәт районы** () — Екатеринбур шәһәре районнарының берсе.

Район 1919 елда нигезләнгән. Халык саны — 189 810 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Екатеринбур районнары
Екатеринбурның Тимер юл районы

**Тимер юл районы** () — Екатеринбур шәһәре районнарының берсе.

Район 1938 елда нигезләнгән. Халык саны — 152 244 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Екатеринбур районнары
Xıdırlez

**Xıdırlez** yäki **Hıdırlez** (qırımtatarça *Hıdırlez*, gagauzça *Hederlez*, *ay Yorgi*, törekçä *Hıdrellez, Hıdırellez*; äzäri *Xıdır İlyas, Xıdır Nəbi*) - qırım tatarları häm başqa törki xalıqları milli bäyräme, möselman riwäyätläre buyınça şul könne **Xıdır** (*Xızır*) häm **İlyas** (*İlia*) päyğämbärläre cirdä oçraşqannar. Başqa mädäniättä Xıdır şäxese *Georgiy Ciñüçe* nä  turı kilä.

Bäyräm may ayı başında (ğädättä 4-6 mayda) uza.

Törki xalıqlarda Xıdırlez bäyräme yılnıñ iñ möhim bäyrämnäreneñ berse bulıp sanalğan, XIX ğasırda öç kön däwamında ütkärelgän.

## Qırım tatarları Hıdırlez ğöref-ğädätläre

Xalıq ğöref-ğädätläre buyınça "Xıdırlez" bäyrämendä öydä qalaqay (tügäräk ipi) peşerelä. Qalaqay öske yağı belen kükkä qarap yattı – ğöref-ğädätlär buyınça bu yıl bäräkätle, uñışqa bay yıl bulaçaq digän süz.

“Xıdırlez” maydanında qırımtatar ostaxanäläre eşläp çığarğan milli uyınçıqlar, kömeş bizäklär, balçıqtan yasalğan milli sawıt-saba, çigelgän yawlıqlar, külmäklär, baş kiemnäre yärminkäse açıldı, balalar öçen attraktsionnar, törle qırımtatar ansambl'läre, artistlarnıñ çığışları başlandı. 

## İskärmälär

## Ädäbiät

* "Хыдырлез" бәйрәмендә 30 меңләп кеше катнашты 
* Хыдырлез - Hıdırlez  — у крымских татар
* *Квилинкова Е. Н.* Хедерлез  // «Независимая Молдова», 4 мая, 2001 г.
* Гагаузские традиции, праздники, обычаи

Törkem:Милли бәйрәмнәрTörkem:Төрки бәйрәмнәр
Törkem:Татар бәйрәмнәре
Адмираллык районы

**Адмираллык районы** () — Санкт-Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1994 елда нигезләнгән. Халык саны — 158 414 кеше (2010).

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург районнары
Василий утравы районы

**Василий утравы районы** () — Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1917 елда нигезләнгән. Халык саны — 203 181 кеше (2010).

## Халык саны

## Искәрмәләр

*
Төркем:Петербург районнары
Калинин районы (Санкт-Петербург)

**Калинин районы** () — Санкт-Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1936 елда нигезләнгән. Халык саны — 498 679 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург районнары
Төркем:Михаил Калинин хөрмәтенә аталган объектлар
Петербургның Колпино районы

**Колпино районы** () — Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1936 елда нигезләнгән. Халык саны — 175 098 кеше (2010).
## Халык

## Район составы

* Колпино шәһәре
* Металлострой бистәсе
* Петро-Славянка бистәсе
* Понтонный бистәсе
* Сапёрный бистәсе
* Усть-Ижора бистәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Петербург районнары
Красное Село районы

**Красное Село районы**, татарча **Кызыл Авыл районы** () — Санкт-Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1973 елда нигезләнгән. Халык саны — 330 773 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург районнары
Петродворец районы

**Петродворец районы**, татарча **Петр сарае районы** () — Санкт-Петербург шәһәре районнарының берсе.

Район 1938 елда нигезләнгән. Халык саны — 128 929 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург районнары
Новосибирскиның Дзержинский районы

**Дзержинский районы** () — Новосибирск шәһәре районнарының берсе.

Район 1933 елда нигезләнгән. Халык саны — 163 432 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск районнары
Сарытауның Завод районы

**Завод районы** () — Сарытау шәһәре районнарының берсе.

Район 1936 елда нигезләнгән. Халык саны — 189 836 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау районнары
Волгоградның Трактор заводы районы

**Трактор заводы районы** () — Волгоград шәһәре районнарының берсе.

Район 1936 елда нигезләнгән. Халык саны — 140 365 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград районнары
Волгоградның Кызыл Армия районы

**Кызыл Армия районы** () — Волгоград шәһәре районнарының берсе.

Район 1944 елда нигезләнгән. Халык саны — 167 860 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград районнары
Call of Duty: Advanced Warfare

**Call of Duty: Advanced Warfare** (шулай ук эштәге исеме *Call of Duty 11*) — мультиплатформалы санак уены, атыш,  АКШ ширкәте булган Sledgehammed Games Компаниясе тарафыннан уйлап табыла һәм  Activision нигезендә тормышка ашырылып чыгарыла башлый.  *[[Call of Duty]]* - санак уенарының бишенче өлеше.

*Call of Duty: Advanced Warfare* уены  2014 елның 4 ноябрендә алты төп платформада  чыгарыла: PlayStation 4, Xbox One, PlayStation 3, Xbox 360, PC, Wii U.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Берлекнең рәсми сәхифәсе
* Уенның рәсми сәхифәсе

Төркем:Санак уеннары
33-нче корпус

**33-нче корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**
* 33-нче армия корпусы (Вермахт)
* 33-нче армия корпусы (Россия)
* 33-нче армия корпусы (СибВО)

**Моторлаштырылган корпуслар**
* 33-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**Танклар корпуслары**
* 334-нче танк корпусы (Вермахт)
* 33-нче танк корпусы (ССРБ)

;Шулай ук карагыз
33-нче армия корпусы (Россия)

**33-нче армия корпусы (33 ак)** () – Беренче бөтендөнья сугышында Россия Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* 03.04.1915-14.09.1915 — генерал-лейтенант Сергей Добротин
* 23.09.1915-08.06.1917 — генерал-лейтенант (15.01.1917 елдан  инфантерия генералы) Константин Крылов
* 19.06.1917-07.10.1917 — генерал-лейтенант Михаил Самойлов

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Raspisanije suchoputnych wojsk 1836 — 1914*, Petersburg 1914.
* Wiesław Caban, *Służba rekrutów Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831-1873*, Warszawa 2001, ISBN 83-7181-209-4.
* A. A. Kersnowski, *Istorija russkoj armii*, Moskwa 1994.
* A. A. zalewskij, *I mirowaja wojna. Prawitieli i wojennaczalniki*. WECZE Moskwa 2000.

## Чыганаклар
* Расписание Сухопутных войск 1836—1914 годов, Санкт-Петербург, 1914 год.
* Русская армия в Великой войне: Картотека формирований
* К. А. Залесский. Первая мировая война. Правители и военачальники. Биографический энциклопедический словарь. 2000

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия гаскәри корпуслары
Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Футбол буенча дөнья чемпионаты 2014

**Футбол буенча дөнья чемпионаты 2014** (ингл. *2014 FIFA World Cup*) — 2014 елда Бразилиядә узган 20нчы ФИФА футбол буенча дөнья беренчелеге. Чара 12 июньнән 13 июльгә кадәр узган.
## Катнашучылар
Дөнья чемпионатының финал ярышында 32 такым катнашкан (Бразилия, ярыш хуҗасы буларак, һәм сайлап алу ярышны үткән 31 такым).

### Приз фонды
Төркемнән чыга алмаган такымнар оештыручылардан 8 миллион доллар белән бүләкләнәчәк. Төркемнән чыгучылар – 9, чирекфиналда уйнаучылар 14әр миллион доллар алачак. Дүртенче урынны алган команда – 20, бронза медальләр иясе – 22, икенче урында калучылар – 25, ә дөнья чемпионатында җиңүче 35 миллион долларга ия булачак.

## Стадионнар
Дөнья чемпионаты уеннарны 12 шәһәрендәге 12 стадион кабул иткән.






## Финал ярышы
### Төркем этабы
#### А төркеме

----

----

----

----

----

#### B төркеме

----

----
----
----
----

#### C төркеме

----

----

----

----
----

#### D төркеме

----

----
----
----
----

#### E төркеме

----

----
----
----
----

#### F төркеме

----

----
----
----
----

#### G төркеме

----

----
----
----
----

#### H төркеме

----

----
----
----
----

### Плей-офф

#### Финалның 1\8 өлеше

----

----

----

----

----

----

----

#### Чирек финаллар

----

----

----

#### Ярым финаллар

----

 
#### 3-нче урын өчен

#### Финал

## Иң яхшы бомбардирлар
;6 туп

*  Хамес Родригес (1 пен.)

;5 туп

*  Томас Мүллер (1 пен.)

;4 туп

*  Лионель Месси
*  Неймар (1 пен.)
*  Робин ван Перси (1 пен.)  

;3 туп

*  Андре Шүррле
*  Арьен Роббен
*  Карим Бензема (1 пен.)
*  Җердан Шәкири
*  Эннер Валенсия

## Кызыклы фактлар
* Колумбия — Япония матчының 85нче миннутта алмашка чыккан 43 яшь һәм 4 көндәге Колумбия такымының капкачысы Фәрит Мондрагон иң өлкән дөнья чемпионатлар уеннарында катнашкан иң өлкән уенчысы булды.
* Алжир җыелмасы 1/8 финалына, ә Коста-Рика — 1/4 финалына үз тарихында беренче тапкыр чыкканнар.
* Бразилия — Алмания матчында хуҗалар такымы капкасына тупны керткән һөҗүмче Мирослав Клозе, дөнья чемпионтларда уналтынчы тупны кертеп, иң яхшы бомбардиры дәрәҗәсенә ирешкән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.fifa.com/worldcup/index.html 
* Бразилия көндәлеге 
* Татар кызының футбол турында уйланулары 

2014
Төркем:2014 ел спортта
Төркем:Бразилия тарихы
Починок (шәһәр)

**Починок** () — Смоленск өлкәсенең Починок районы үзәге. Шәһәр аша Мәскәү–Минск тимер юлы уза.

## Халкы
Халык саны — 8 697 кеше (2013).

Төркем:Смоленск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Починок районы торак пунктлары
Үзәк административ округ (Мәскәү)

**Үзәк административ округ** () — Мәскәү шәһәре административ округларының берсе.

Административ округ 1991 елда нигезләнгән. Халык саны — 742 689 кеше (2010).

## Административ бүленеш
Үзәк административ округ составына 10 район керә.
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү административ округлары
Киров административ округы (Омск)

**Киров административ округы** () — Омск шәһәре административ округларының берсе.

Административ округ 1933 елда нигезләнгән. Халык саны — 244 510 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Омск административ округлары
1952 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1952 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль

## Март

## Апрель

## Май
* 6 май — Мөхәммәт Гали (59),татар язучысы, татар әдәбияты белгече, вафат була.

## Июнь
* 1 июнь — Джон Дьюи, АКШ фәлсәфәчесе, педагог һәм психолог.

## Июль

## Август

## Сентябрь

## Октябрь
* 31 октябрь — Советлар Союзы герое Анатолий Бездворный.

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1951 елда вафатлар исемлеге
* 1953 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
6-нчы танклар армиясе (ССРБ)

**6-нчы танк армиясе (6ТА)** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГның оператив хәрби берләшмәсе.

## Оештырылу
1944 елның 25 гыйнваренда 5-нче гвардия танк корпусы һәм 5-нче механикалаштырылган корпус нигезендә оештырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Радзиевский А. И. Танковый удар. — М.: Воениздат, 1977.
* Ананьев И.М. Танковые операции в наступлении: По опыту Великой Отечественной войны 1941-1945 гг. // — Москва, Воениздат, 1988, 456 с.
* Люки открыли в Берлине (Боевой путь 1-й гв. танк. армии) // — Москва, Воениздат, 1973
* Катуков М. Е. На острие танкового удара // — Москва, Воениздат, 1974
* Гарин Ф. Я любил их больше всех. // — Москва, «Советская Россия», 1973, 560 с. 
* Великая Отечественная война 1941-1945 гг.: Действующая армия. — М.: Animi Fortitudo, Кучково ноле, 2005.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Танк гаскәрләре
6-нчы танк армиясе

* 6-нчы танк армиясе (Вермахт)
* 6-нчы танк армиясе (ССРБ)
* 6-нчы гвардия танклар армиясе
Тархан (Киров өлкәсе)

**Тархан** () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Санчурск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
1-нче армия корпусы (Россия)

**1-нче армия корпусы (1 ак)** () – Рус-төрек сугышы һәм Беренче бөтендөнья сугышында Россия Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

1877 елның 19 февралендә 22-нче, 24-нче, 37-нче җәяүле гаскәр дивизиялары һәм 1-нче кавалерия дивизиясы эченә кертеп оештырылган.

Штаб-квартирасы: Санкт-Петербург

## Тарих

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* генерал-лейтенант, (1882 елның 30 августыннан — инфантерия генералы), князь Александр Барклай-де-Толли-Веймарн (19 февраль 1877 — 19 гыйнвар 1888)
* генерал-лейтенант, (1892 елның 30 августыннан — инфантерия генералы) Михаил Данилов (19 гыйнвар 1888-26 май 1896)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* полковник Богданович, «Вторжение в Восточную Пруссию»;
* К. А. Залесский. Первая мировая война. Правители и военачальники. Биографический энциклопедический словарь. 2000

## Сылтамалар
* Русская армия в Великой войне: Картотека формирований
* Сайт журнала «Военная быль», Лагерный сбор 1907 года (Из писем М. В. Алексеева)

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия гаскәри корпуслары
Төркем:1877 елны оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елны таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Кара пенни

**«Кара пенни»** (, ) — беренче почта маркасы.  (; 1795—1879).

* 6 май 1840 — рәсми рәвештә беренче почта маркасы чыга («Кара пенни», *рәсемдә*).
right|90px|Кара пенни

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2.
* *Е. Р.* Первая почтовая марка // Советский филателист. — 1927. — № 11.

## Сылтамалар

* «Мир филателии»  — электронная книга В. А. Новосёлова (Смоленск) на сайте Союза филателистов России «Мир м@рок» , включая главы:
** «Предшественники почтовой марки» 
** «Рождение почтовой марки» 
** «Черный пенни» 
** «Знаменитые фальсификаторы» 
* 

Төркем:Почта маркасы
Көнчыгыш административ округ (Төмән)

**Көнчыгыш административ округы** () — Төмән шәһәре административ округларының берсе.

Административ округ 2008 елда нигезләнгән. Халык саны — 135 689 кеше (2010).

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән административ округлары
Волга (футбол клубы, Нижгар)

**«Волга» футбол клубы** () — 1998 елда нигезләнгән Түбән Новгород футбол клубы. 2016 елда таратылган.
## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
*  twitterда

Төркем:Россия футбол клублары
Динамо (футбол клубы, Мәскәү)

**«Динамо» футбол клубы** () — 1923 елда нигезләнгән Мәскәү шәһәренең футбол клубы. Әлеге вакытта нда уйный.
## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Клубта уйнаган татар-башкортлар
* Алексей Гарифуллин
* Ринат Гатауллин
* Әнсәр Әюпов
* Вәгыйз Һидиятуллин
* Артур Йосыпов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
*  Instagramда
*  twitterда
*  YouTubeта
*  ВКонтактедә

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Franklin Delano Ruzvelt

**Franklin Delano Ruzvelt** (inglizçä  *Franklin Delano Roosevelt*, 1882, Nyu-York ştatı, 1945, Worm-Springs, Corciä) - AQŞ 32-nçe prezidentı, XX ğasırdağı iñ kürenekle il başlarınıñ berse, dönyanıñ iqtisadi krizisı häm İkençe bötendönya suğışı waqıtında AQŞ belän idärä itkän.

İkedän kübräk çorğa saylanğan berdänber AQŞ prezidentı.

## Qazanışlar

Dürt tapqır saylanılğan berdänber AQŞ prezidentı. **"Yaña kurs"** reformaların ütkärgäç AQŞ qatlawlı iqtisadi krizistan çığara. Ruzvelt eşçänlege häm sälätläre Hitlerğa qarşı Berdämlegen oyıştıruda, suğış uñışlarında, BMOnı buldıruda, suğıştan soñ dönyä tärtiben urnaştıruda zur röl' uynağan.

## Tärcemäi xäle

Ruzvelt 1882 yılda aqsöyäklär-eşquar ğailäsendä tuğan. Yuridik belem alğan.

Groton mäktäben, annarı, Harward häm Kolumbiä Universitetların tämamlağan.

1905 yılda yıraq qärdäş Eleanora Ruzvelt kä öylängän.

1907-1910 yıllarda yuridik şirkättä eşlägän.

1910 yılda AQŞ Demokratik firqäsennän Nyu-York ştatı senatına saylanğan.

1913-1920 yıllarda Wilson xökümätendä diñgez ministrı bulışçısı bulıp eşlägän.

1921 yılda poliomelit awırtuınnan soñ yörü säläten yuğalta.

Awırtuğa qaramastan säyäsät tormışında zurraq röl' uynıy başlıy.

1928 yılda Nyu-York ştatı gubernatorı bulıp saylana.

1932 yılda Demokratik firqäsennän AQŞ prezidentı bulıp saylana.

1933-1936 Yaña kurs digän iqtisadi reformalarnı ütkärä.

1933 yılda Ruzvelt xökümäte SSRB belän diplomatik mönäsäbätlärne urnaştıra.

SSRB belän kürşelärçä dus säyäsäten iğlan itkän.

1933-1945 yıllarda faşistlarğa qarşı köräştä Böyekbritaniä, Frantsiä, SSRBn yaqlağan. Suğış waqıtında Sovetlar Berlegenä "lend-liz" belän bulışqan.

Ruzvelt Hitlerğa qarşı Berdämlektä zur röl' uynağan, Tähran (1943), Yalta (1945) konferentsiälärendä qatnaşqan.

1945 yılnıñ 12 aprelendä migä qan yögerüdän ülgän.

Tarix belemendä iñ kürenekle AQŞ prezidentları Waşington, Cefferson, Linkoln belän ber rätendä tora.

1960 yılda Franklin Ruzvelt istälegenä, Qırım konferentsiädä zur öleş kertkäne öçen Qırımda urnaşqan Yalta şähäre ber uramına Ruzvelt iseme birelgän.

## Ädäbiät

* Н. Я. Надеждин. Франклин Делано Рузвельт: «Америка обновленная»: Биографические рассказы. М.: Майор, Осипенко, 2011. 192 с., Серия «Неформальные биографии», 2000 экз., ISBN 978-5-98551-148-2
* Н. Н. Яковлев. Франклин Д. Рузвельт — человек и политик. 5-е изд. М.: РИПОЛ КЛАССИК, 2003. 592 с. Серия «Законы власти», 5000 экз., ISBN 5-7905-1764-1.
* Эллиот Рузвельт. «Его глазами»
* «Инфляция и её последствия», В. Кизилов, Гр. Сапов.
* *Вивиан Грин*. Безумные короли. М. «Зевс». 1997
* Franklin Delano Roosevelt: A Resource Guide from the Library of Congress
* Full audio of over 40 Roosevelt speeches (including a full set of fireside chats) via the Miller Center of Public Affairs (UVa)

Төркем:АКШ президентлары
Будда

**Бу́дда** (, сүзгә сүз — *«уянган»*, *«яктыруга ирешкән»*) - буддизмда рухи камиллекнең иң югары ноктасының атамасы, яки Будда Шакьямуниның исеме. Шулай ук яктыруга ирешкән сансыз башка җан ияләренең атамасы буларак кулланылырга мөмкин.

## Төшенчәнең мәгънәсе һәм асылы
### Буддаларның күплеге
Сиддхартха Гаутама (уянудан соң  «Будда Шакьямуни» дип атала башлый), риваять буенча якынча б.э.к. 623 елдан б.э.к. 543 елларда яшәгәнлеге билгеле. Бодха дәрәҗәсенә ул б.э.к. 588 елда ирешә, буддистлар тарафыннан беренче будда булып та, соңгысы булып та исәпләнми. Буддачылар ышануы буенча, хакыйкатьне ачкан һәм яктыруга ирешкән һәркем *будда* дип исәпләнә.

### Башка диннәрнең үзәк шәхесләреннән аермасы
Буддизм күзаллаулары буенча Будда илаһ яки кешеләр белән Алла арасындагы арадашчы, яки христианлыктагы сыман коткаручы түгел, ә акылга ия барлыкларны сансарадан чыгару мөмкинлеге булган укытучы булып исәпләнә.

## Будда Шакьямуни

Будда сүзе зур хәрефтән язылган очракта билгеле тарихи шәхесне - Сиддхартха Гаутаманы аңлата. Ул Кшатрий (хәрбиләр һәм хөкемдарлар) кастасына караган була.

Сиддхартха Гаутаманың тормышы аның дәвам иттерүчеләре һәм шәкертләре сөйләвендә генә билгеле. Башта бу сөйләүләр сүздә генә була, соңрак язып алына һәм «Махавасту», «Лалитавистара», «Ниданакатха», «Абхинишкрамана-сутра» кебек текстлар барлыкка килә. Будда тормышы турындагы иң танылган риваятьләр б.э.к. II гасырда пали телендә иҗат ителгән «Җатаки» җыентыгында китерелгән.

## Һинд динендә

Кайбер Һинд дине тарафдарлары Гаутаманы Вишнуның 9-ынчы аватары дип таныйлар. Шулай да, Будда тәгълиматында Веда авторитеты һәм Брахман-Атман концепцияләре танылмый. Шуннан чыгып, Буддачылык, гомумән, Һинд диненең алты ортодокс мәктәбеннән аермалы буларак, настика мәктәбе дип таныла (гетеродокс, турыдан-туры мәгънәдә "бу шулай түгел").

## Сылтамалар
* Будды / *[[Юрий Николаевич Рерих|Ю. Н. Рерих]]* «Тибет рәсем сәнгате»
* Кытайдагы Будда скульптурасы: фоторәсемнәр 

Төркем:Буддизм
Төркем:Һинд дине
Петро Конашевыч-Саһайдачны

**Петро Конашевыч-Саһайдачны** () (, Кульчыци авылы Самбор шәһәре янында (Галициядә туа) ок. 1582 яки 1575? – 1622) — православие динендәге шляхтич (Жеч Посполитада булган аксөякләр катлавы), Запорожье Сеченең *кош* (вакытлы хәрби стан) атаманы.

Кырым ханлыгы, Госман империясе, Рус патшалыгына каршы сугышкан гаскәр башлыгы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*    Соловьёв С. М. История России с древнейших времен: в 29-и т. — СПб., Издательство: Товарищество «Общественная польза», 1851−1879.; М.: Голос; Колокол-Пресс, 1993-1998.; М., 2001.; [1]; [2].
*    Ключевский В. О. Курс русской истории: в 5-и ч. — СПб., 1904−1922. — 1146 с., [3], [4]; Русская история. Полный курс лекций — М., 1988.; 1993.; ОЛМА-ПРЕСС Образование, 2004. — 831 с. — ISBN 5-94849-564-7.
*    Сас П. М. Запорожці у польсько-московській війні наприкінці Смути (1617–1618 рр.) / НАН України. Інститут історії України. — Вид. О. В. Пшонківський. — Біла Церква, 2010. — 512 с. — ISBN 978-966-2083-736
* Довідник з історії України
* ''Купчинський О. А.'' Акти та документи Галицько-Волинського князівства ХІІІ - першої половини XIV століть. Дослідження. Тексти / Наукове товариство імені Шевченка. — Львів, 2004.  — ISBN 966-7155-85-4.; ; старо-; .
* Сагайдачному Петру пам’ятник. 
* Памятник Гетьману Сагайдачному 

Төркем:Запорожье Гаскәре гетманнары
Кубань (футбол клубы, Краснодар)

**«Кубань» футбол клубы** () — 1928 елда нигезләнгән Краснодар шәһәренең футбол клубы. 2018 елда таркатылган.
## Россия чемпионатларда чыгышлар тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Запорожье Сече

**Запорожье Сече** (украинча *Запорiзька Січ*), татарча тәрҗемәсе **Бусагалар арты стан** — XVI — XVIII гасырларда түбән Днепр елгасы буенда урнашкан казаклар хәрби, идарә үзәкләре.  Хәрби төп ныгытма (хәрби стан) исеме буенча "Сечь" дип йөртелгән һәм түбән Днепр буендагы урыннар исеме — Запорожье — димәк Бусагалар арты — дип аталган. Запорожье Сече татар теленә тәрҗемәсе — Бусагалар арты стан.

## Исем

Сечь ул ныгытма, аның эчендә чиркәүләр, хуҗалык биналары һәм торак өйләре  — куреньнәр урнашкан булган.

**Сѣчъ** — Сечь — кисү , кисеп ясау (русча *высекать*) сүзеннән килеп чыккан, казаклар станы казык читән белән чолгап якланган булган.

Кайчакта Сечь урынына *Кош* дигән сүз кулланыла. Кош — ул гаскәрнең вакытлы тукталышы урыны, хәрби ирәк (хәрби лагерь).

## Кыска тарих

Днепр елгасы бусагалары артында урнашкан казаклар авыллары XVI гасырда барлыкка килгән.

1552 елда **Дмитрий Вишневецкий** нигез салган Хортица сече барлыкка килгән. 1556-1557 кырым татарларына каршы сугышы нәтиҗәсендә казаклар җиңелә һәм чигенә, Хортица шәһәрчеге җимерелә.

Соңрак ике гасыр дәвамында Запорожье Сече төрле урыннарда булган.

Төрле вакытта Запорожье Сече Речь Посполитая яки Россия дәүләтенә бәйле булган.

1654 елда Переяславль радасыннан соң Запорожье Гаскәре Мәскәү патшасына хәзмәт итә башлаган.

1708 елда Көньяк сугышы вакытында Запорожье Гаскәре гетманы Мазепа Швеция патшасы Карл XII ягына күчә. Пётр I Мазепа хыянәтен кичермәгән һәм Көньяк сугышта җиңгәннән соң 1709 елда Запорожье Сечен юк иткән.

Пётр I үлгәннән соң 1733 елда Яңа Сечь барлыкка килгән, ләкин ул тик 1775 елга кадәр булган.

1775 елның 3 августында Екатерина II "Запорожье Сечен юк итү һәм аны Яңарусия губернасына кушылу" турында әмерне имзалаган.

Запорожье Сечен юк итү төп сәбәпләре: Россия империясе Кырым ханлыгын басып алганнан соң, Күчүк-Кайнарҗа Солых килешүен имзаланганнан соң, казаклар тарафыннан империя көньяк чикләрен сакларга кирәк түгел инде булган.

## Запорожье гәскәре

### Реестрлы казаклар полклары

# Ак Чиркәү полкы
# Канев полкы
# Киев полкы
# Корсун полкы — Запорожье гаскәренең хәрби-административ берәмлеге. Реестр корсун полкына 1625 елда нигез салына. Корсунь полкының башкаласы - Корсун.

# Запорожье гаскәре Переяслав полкы
# Черкассы полкы

## Әдәбият

*    История Украины: научно-популярные очерки / Институт истории Украины, НАН Украины. Кол. авт. Под ред. В. А. Смолия. [1]. — К.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 1070 с. — ISBN 978-5-373-02355-9
*    Потто В. А. Кавказская война − в 5-и томах = «Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях». — 1899.
*    Запорожская Сечь // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Большой энциклопедический словарь: [А − Я] / Гл. ред. А. М. Прохоров. — 1-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1991. — ISBN 5-85270-160-2; 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Большая Российская энциклопедия; СПб.: Норинт, 1997. — С. 1408. — ISBN 5-7711-0004-8; БЭС на электронном ресурсе «Словари и энциклопедии на Академике» (dic.academic.ru).

Төркем:Украина тарихы
Төркем:Украина казаклары