open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Клейн — Гордон тигезләмәсе

**Клейн — Гордон** (Клейн — Гордон — Фок, Клейн-Фок ) тигезләмәсе (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Клейн_—_Гордон_тигезләмәсе Klein-Gordon tigezlämäse]*) - Шрөдингер тигезләмәсенең релятив юрамасы. Тиз хәрәкәт итүче кисәкчекләрне (тынычлык массасы белән) тасвирлый:

: 
\partial^2_x \psi + \partial^2_y \psi + \partial^2_z \psi - {1\over c^2}\partial^2_t \psi - {m^2 c^2\over \hbar^2} \psi = 0.


яки кыскача ( \hbar=c=1) очракта):

: 
(\square\ - m^2) \psi = 0.


биредә \square\  — Д’Аламбер операторы.

Скаляр массив кырларны да тасвирлый.

Клейн — Гордон тигезләмәсе башка күренеше:

: \frac {1}{c^2} \frac{\partial^2}{\partial t^2} \psi - \nabla^2 \psi + \frac {m^2 c^2}{\hbar^2} \psi = 0. 

:(\Box + \mu^2) \psi = 0,

биредә
:  \mu = \frac{mc}{\hbar} 
: \Box Д’Аламбер операторы

: \Box = \frac{1}{c^2}\frac{\partial^2}{\partial t^2} - \nabla^2.

Гадәттә тигезләмә түбәндәгечә языла:

: - \partial_t^2 \psi + \nabla^2 \psi = m^2 \psi

Тигезләмәнең чишүе:

:\psi = e^{-i\omega t + i k\cdot x } = e^{i k_\mu x^\mu}

аның үзлеге:

: -p_\mu p^\mu = E^2 - P^2 = \omega^2 - k^2 = - k_\mu k^\mu = m^2

Вакытка бәйле түгел очрагында:

:\left[ \nabla^2 - \frac {m^2 c^2}{\hbar^2} \right] \psi(\mathbf{r}) = 0

Бу бериш Пуассон тигезләмәсе.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер мәчесе
* Квант кушуы
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

* Sakurai, J. J. (1967). Advanced Quantum Mechanics. Addison Wesley. ISBN 0-201-06710-2.
* Davydov, A.S. (1976). Quantum Mechanics, 2nd Edition. Pergamon. ISBN 0-08-020437-6.

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләре
Мәдрәсә

**Мәдрәсә** (, «белем алу урыны») — урта белем бирүче мәктәп һәм мөселман дини белем бирүче уку йорты. Мәдрәсәләрдә уку бушлай. Мәдрәсә тәмамлаучыларның университетка керү хокукы бар.

## Тарих

Африка кыйтгасында беренче ачылып, бүгенгә кадәр туктамыйча хезмәт күрсәткән мәдрәсә -  859 елдан Мароккода эшләп торучы Аль-Карауин мәдрәсәсе.

## Моны да карагыз
* Галия мәдрәсәсе
* Хөсәения мәдрәсәсе
* Хәсәния мәдрәсәсе
* Мөхәммәдия мәдрәсәсе
* Мәрҗани мәдрәсәсе
* Госмания мәдрәсәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгариф
Төркем:Ислам архитектурасы
Жарки

**Жарки** () — Польшаның Хшанув районында урнашкан татар авылы.

## Тарих

Авылны 1241 елда татарлар нигезли, ләкин соңрак поляклашып бетәләр. Шуңа да карамастан биредәге халык татарларның кайбер гореф-гадәтләрен саклап киләләр һәм үз чыгышларын онытмыйлар.

## Моны да карагыз
* Польша-Литва татарлары

## Искәрмәләр

Төркем:Польша татар авыллары
Острынцы

**Острынцы**, **Острыно татарлары**, () - литва татарлары нәселе. Нәсел башлары күпмедер вакыт Литвада яшәгән Алтын Урда ханы Әхмәт Шаһка барып тоташа.

Аның улы Азубәк Солтан Литвада яшәп кала һәм 1514 елда Остынада (хәзер Беларусиядә) биләмә ала. Азубәкнең уллары Батыр Солтан һәм Чынгыз Азубәк Солтан.

17 гасыр башында бу нәсел юкка чыга.

## Чыганаклар
*Поляк Википедиясендә «Острынцы» мәкаләсе.

Төркем:Татар нәселләре
Төркем:Липка татарлары
Боһоники мәчете

**Боһоники мәчете** (tat. lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Боһоники_мәчете Bohoniki mäçete]*) — Польшаның  Боһоники авылында урнашкан татар мәчете. Польшадагы актив биш мәчетнең берсе.

Мәчет 19/20 гасыр чикләрендә төзелгән, бәлкем 1873 елдадыр да дип уйланыла.

Икенче бөтендөнья сугышы елларында мәчет фашистлар тарафыннан җимерелә һәм кыр госпитале булып хезмәт итә. 1945 елдан соң мәчет ремонтлана.

2003 елда мәчетнең түбәсе төзекләндерелә. 2005 елда тулы реставрация үтә.

2012 елның 22 октябрендә Польша тарихы һәйкәле дип игълан ителә.

## Галерея

Файл:Bohoniki meczet wnetrze z dolu.jpg|Мәчетнең эчке күренеше.
Файл:Bohoniki meczet sciana modlitewna.jpg|Мәчетнең эчке күренеше.
Файл:Bohoniki meczet przewodniczka.jpg|Мәчет җитәкчесе Eugenia Radkiewicz (Евгения Радкевич).


## Моны да карагыз
* Польшада ислам
* Польша-Литва татарлары

## Искәрмәләр

Төркем:Польша мәчетләре
Кружиняна мәчете

**Кружиняна мәчете** (tat. lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кружиняна_мәчете Krujıniana mäçete]*) — Польшаның  Кружиняна авылында урнашкан татар мәчете. Польшадагы актив биш мәчетнең берсе.

Бүгенге мәчет бинасы 18/19 гасыр чикләрендә төзелгән, ә Кружинянада мәчет булу беренче тапкыр 1717 елда телгә алына.

1846 елда мәчет төзекләндерелә.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң җирле мөселманнар Беларус мөселманнары белән элемтәгә керә.

2008 елда мәчет грант отып, анда заманча янгынга каршы сигнализация урнаштырыла.

2012 елның 22 октябрендә Польша тарихы һәйкәле дип игълан ителә.
## Моны да карагыз
* Польшада ислам
* Польша-Литва татарлары
## Искәрмәләр

Төркем:Польша мәчетләре
Студзианка мәчете

**Студзианка мәчете** — 1915 елга кадәр Польшаның  Студзианка авылында урнашкан татар мәчете. Польшадагы җимерелгән өч мәчетнең берсе.

Студзианка мәчете Польшадагы иң соң салынган мәчет булган. Бинасы Боһоники мәчетенә охшатып салынган.

Мәчет 1915 елда казаклар тарафыннан яндырыла.

## Моны да карагыз
* Польшада ислам

## Тышкы сылтамалар
* Агач гыйбадәтханәләр.

Төркем:Польша мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Юкка чыгарылган мәчетләр
Рәтамак

**Рәтамак** (, )— Башкортстанның Ярмәкәй районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q107117325|Абдуллин Ғатаулла Хәлиулла улы]]*
* Миңневасик Абдуллин
* Мәсгут Шәрифуллин
* Нурзыя Баһманова
* *[[:d:Q96313164|Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы]]*
* Рифмир Мәрдәмшин
* *[[:d:Q77397065|Ғарифуллин Флорит Сәғит улы]]*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ваба

**Вабá** () - кешенең косу, эч китү кебек күренешләр хас үтә хәвефле инфекцияләр төркеменә караган кискен инфекцион авыруы.

Ваба тудыручы — *Vibrio choleraе* бактериясе, киптерүгә, кайнатуга, дезинфекция чаралары тәэсиренә сизгер.

Авыру барышы авырлыгының 4 клиник дәрәҗәсе бар, вибрион йөртүчәнлек булуы ихтимал. В. тудыручы аш сеңдерү юлына эләккәндә (ешрак — зарарланган су эчкәндә) йога. Вибрионнар эчәк тукымаларында үрчи һәм токсин бүлеп чыгара, аның йогынтысында организмнан сыеклык чыгу көчәя һәм бу сусызландыруга китерә. Инкубация чоры бер ничә сәгатьтән 5 тәүлеккә кадәр дәвам итә. Төп симптомнары: косу, гомуми хәлсезлек, еш тышка чыгу, тизәкнең сусыл, дөге пешергән саны хәтерләткән тонык ак төстә булуы. Диагностика өчен эпидемиологик анамнез, клиник һәм лаборатор (бактериологик, серологик) тикшерү мәгълүмәтләре кулланыла.

Дәвалау медикаментоз (регидратация терапиясе, бактерияләргә каршы препаратлар һ.б.). Ихтимал булган өзлегүләр: гиповолемия шогы, икенчел инфекция кушылу һ.б. Башкортстанда ваба эпидемияләре 1948, 1972 елларда билгеләнә; 1985 елда авыруның аерым очраклары теркәлә.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе. Уфа. 2010  

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Төркем:Эпидемиология
Чәршәмбе бабасы

**Чәршәмбе бабасы** (*чәршәмбе карты, чаршамба карысы*) - гагауз, татар мифологиясендәге рух.

Мифлар буенча  Чәршәмбе бабасы бәйрәмнәр алдыннан йортларны карап йөргән һәм йон өрләмәүне тикшереп торган, әгәр берәр кешене тотса - аны казанга ташлый дип уйлаганнар.

Тикшерүчеләр уенча бу образ Монотеизм таралганчы ук ышануларда булган дип санала.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Татар халык легендалары һәм мифлары.
*Мифологический словарь/Гл. ред. Мелетинский Е.М. - М.: Советская энциклопедия, 1990 г.- 672 с.
*Мифы народов мира/под ред. Токарева С. А. - М., Советская энциклопедия, 1992 г. - т.2 - 719 с.

Төркем:Гагауз мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Тарла бәкчәсе

**Тарла бәкчәсе**  - төрки-татар мифологиясендәге рух.

Ышанулар буенча Тарла бәкчәсе кыр, басуларны, бакчаларны саклаучы елан кыяфәтендә булган.

Казан татарларында якын рухлар - басу анасы, җир иясе.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Татар халык легендалары һәм мифлары.
*Мифологический словарь/Гл. ред. Мелетинский Е.М. - М.: Советская энциклопедия, 1990 г.- 672 с.
*Мифы народов мира/под ред. Токарева С. А. - М., Советская энциклопедия, 1992 г. - т.2 - 719 с.

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Җир ияләре
Википедия җәмгыяте

**Википедия җәмгыяте** — Википедия онлайн-энциклопедиясенә кертем ясаучылар җәмгыяте. Бу шәхесләр шулай ук *[[Википедия:Википедиячеләр|википедистлар]]* дип билгеле. Википедистлар арасында берничә Викимедиа проектларында катнашу киң таралганнан, аларны бар бу проектларына кертем ясаучы төшенчә булган *викимедист* термины белән дә билгелиләр. Күпчелеге — волонтерлар.

## Күләме
Википедия җәмгатенең зурлыкка багышланган тикшеренүләр, проектның беренче елларында Википедиягә кертем ясаучыларының саны экспонента буенча үскәнен күрсәтә. 2009 елга таба җәмәгатьнең үсеше әкренәйгәне күзәтелә башлый. 2011 нче елның ноябрь аенда, барлык телле бүлекләрендә якынча 31,7 миллион регистрацияләнгән кулланучы булганлыгы күзәтелә, алардан айлык дәрәҗәсендә кулланылганнарының саны — 270 000 якын.

Язучы һәм лектор :en:Clay Shirky һәм санак фәне галиме :en:Martin M. Wattenberg 2008 нче елның апрель аендагы юрамалары буенча Википедияне булдыруга якынча 100&nbsp;миллион *кеше-сәгать* (ингл.) киткән.

## Мотивация

Википедия җәмәгате әгъзаләре үз эшчәнлеге өчен түләү яки башка компенсация (мәсәлән җәмәгать эчендә югары статус яки үзен таныту мөмкинчелеген) алмый.

## ММЧ

2012 елның август аенда «Википедияче» сүзе Оксфорд сүзлегенә кертелде.

## Социализация

### Викимания

### Викниклар

## Критика

## Үзгәреше

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Википедия:Википедия катнашучыларына бүләкләр
* :en:Wikipedia:The community
* :en:Wikipedia:Wikipedia is a community
* :ru:Проект:Атмосфера Википедии
* WikiDonne кулланучылар төркеме

Төркем:Википедия
Төркем:Волонтёрлык
Төркем:Мәгърифәтчелек
Никул

**Николо-Берёзовка** (*Никул*, , ) — Башкортстанның Кызыл Кама районының үзәк авылы.

Халык саны — 6 099 кеше (2010).

## География
Авыл Чулман елгасының сул ярында, Нефтекамадан 8 километр төньяк-көнбатышрак урнаша. Якындагы тимер юл стансасы — Нефтекама (8 километр).
## Тарих
1560-елларда нигезләнә. Николо-Березовка исеме астында беренче тапкыр 1641 елда телгә алына.

1959—2005 елларда — шәһәр тибындагы бистә.
## Демография

Милли состав (2002): руслар — 38,8%, татарлар — 33,6%, башкортлар — 20,1%, чирмешләр — 4,4%, арлар — 1,0%.

## Икътисад
* нефть чыгару сәнәгате
* урман сәнәгате
* инкубатор стансасы
## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
## Дин
;Православие
* Чиркәү
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Бистә белән бәйле шәхесләр

* *[[:d:Q100233989|Makhmutzyan Idrisov]]*
* *[[:d:Q109452555|Natalya Georgievna Chernova]]*
* Азат Үтәкәев
* Евгений Жеребцов
* Каюм Ихин
* Тамара Хлебникова

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Арчура

**Арчура** (*[[Чуаш теле|чуаш]]. арçури борынгы чуашчадан «çын чунĕ» - "ир җаны"*) - чуаш мифологияседә урман иясе.

Арчура төрле кыяфәттә була ала - гади карт кыяфәтендә дә, хайван яки алып булып та. Ул кара йөзле, өч куллы, өч аяклы һәм дүрт күзле дип ышанганнар.

Ул судан курка дип уйлаганнар, аеруча яраткан әйбере булып атта йөрү саналган, шуңа да аны ат сыртына сумала буяп тотып була дип ышанганнар.

## Шулай ук карагыз

*Шүрәле
*Пицен
*Мәсек

## Чыганаклар
*Чуаш халык мифлары.
*Мифологический словарь/Гл. ред. Мелетинский Е.М. - М.: Советская энциклопедия, 1990 г.- 672 с.
*Мифы народов мира/под ред. Токарева С. А. - М., Советская энциклопедия, 1992 г. - т.2 - 719 с.

Төркем:Чуаш мифологиясе
Отары (Киров өлкәсе)

**Отары** () — Киров өлкәсенең Советск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Советск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Мамалай

*Мамалай - Татарстанда урнашкан авыл.
*Мамалай - Чуашстанда урнашкан авыл.
Казначеево

*Казначеево - Орел өлкәсе Орел районында урнашкан авыл.
*Казначеево - Рязань өлкәсе Рязань районында урнашкан авыл.
*Казначеево - Тула өлкәсе Алексин районында урнашкан авыл.
Петровский (мәгънәләр)

## Русия

*Петровский — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл.
*Петровский — Башкортстанның Ишембай районында урнашкан авыл.
Куян (мәгънәләр)

**[[Куян]]** () — куянсыманнар гаиләсенә краган имезүчеләр ыруы.

* *[[Ак куян]]*, *[[үр куяны]]* — куяннар ыругы куянсыманнар отрядына керүче җәнлекләр.

## Торак пунктлар

*Куян — Башкортстанның Бөре районында урнашкан авыл.
*Куян — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл.
*Куян — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан авыл.
*Куян — Башкортстанның Кызыл Кама районында урнашкан авыл. 

*Куян — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы торак пункт. 
*Куян — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы торак пункт. 
*Куян – Пермь краеның Пермь районындагы татар авылы.

* Куян — Польшаның Великопольское воеводалыгы Закшево гминасында урнашкан авыл

## Шулай ук карагыз
* Куянавыл
* Куяныш
* Куян (елга)
* Куянсак
Амамбайка

**Амамбайка** () — Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (62%), казахлар (32%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Кызыл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Сәләхетдин Әюби

**Сәлахетдин Әюби**, чын исеме **Йосыф ибн Әюб**, **әл-Малик ән-Насир Сала́х әд-Дүнийа вә-д-Дин Абү-л-Мозаффар Йосыф ибн Әйюб** (1138 - Тикрит, вафаты 1193 елда, Димәшкъ) — Мисыр һәм Сүрия солтаны, сәләтле хәрби юлбашчы, XII гасыр ислам дөньясының лидеры. Мисыр, Сүрия, Гыйрак, Хиҗаз һәм Ямән белән идарә иткән Әюбиләр династиясенә нигез салучы.

Чыгышы белән гарәп түгел, элекке Месопотамия җирләреннән. Аурупадан килгән хисапсыз христиан чирүләрен хурлыклы җиңелүгә дучар итеп, «мөселман каһарманнарының байракчысы» исеме белән кешелек тарихына керә.

## Тәрҗемәи хәл
Әйюби дәүләтенә нигез салучы (хәзерге Мисыр, Сүрия, Лөбнан, Фәләстин, Өрдүн җирләре) Сәлахетдин, «Равәдия» кабиләсе шәйхе (рәисе) Нәҗметдин Әйюбинең улы, 1138 елда туа. Үзен бөтенләе белән гыйлем вә фәнгә багышлый, ләкин язмыш аны сугыш мәйданына чыгара.

Нуретдин Зәнги исемле сәргаскәр чирүендә сугышчан вазифа ала. Башлаган һәрбер эшен җиренә җиткереп үтәүне үзенә гадәт итеп алган Сәлахетдин кыска вакыт эчендә югары мәртәбәләргә ия була һәм мәлик титулын ала. Озак та үтми, үз биләмәләренең бәйсезлеген игълан итә, дәүләт чикләрен киңәйтү эшенә керешә. Шулай итеп, тарих хачлылар (тәре йөртүчеләр) гаскәрләренә каршы тау шикелле нык тора алырлык каһарманын әзерли. Сәлахетдин хачлы чирүләре белән беренче тапкыр 1160 еллар ахырында очраша. Шуннан соң вафатына кадәр язмыш аны гел хачлыларга каршы сугыш мәйданына чыгара тора. Ул, котырган диңгезнең дулкыннары шикелле, Көнбатыштан бертуктаусыз диярлек ябырылып килгән христиан гаскәреннән изге шәһәр Кодүсне (Иерусалимны) һәм үз дәүләтен саклау вә яклауны Аллаһ тарафыннан бирелгән бер вазифа төсле кабул итә һәм аны бөтен булган ихласлыгы белән үти.

Бихисап хачлы һөҗүмнәрен кире какканда, хачлыларны тәмам тармар иткән сугышларда солтан Сәлахетдиннең акылы, белеме, алдан күрә белүе, зирәк гаскәр башлыгы булуы кат-кат исбатлана. Алмания, Франция, Англия һәм башка христиан дәүләтләре күпме генә тапкыр Кодүсне мөселманнар кулыннан тартып алабыз дип килсәләр дә, алларына җиңелмәс гаскәр башлыгы Сәлахетдин чыга. Нәтиҗәдә хачлы рыцарьларның җиңелеп табан ялтыратулары гадәти хәлгә әйләнә.

Сәлахетдин 57 ел гомеренең 25 елын мөкатдәс сугышка багышлый. Шунысы игътибарга лаек: ул бервакытта да сугышны үзе башламый, ә бәлки хачлыларның һөҗүмнәрен кире кайтару өчен сугышырга мәҗбүр була.

Бик күп вакытын сугыш кырында үткәрүгә карамастан, Сәлахетдин дәүләт белән идарә итүне дә онытмый. Ул халыкның иң гади эшләре белән дә кызыксына. Мәсәлән, Акка шәһәрен камау вакытында аның чатыры янына бер хатын-кыз килә һәм гозерен сөйли. Сәлахетдиннең бик мәшгуль вакыты икән. «Иртәгә килсен, гозерен үтәргә тырышырбыз», — дип әйтә.

Хатын-кыз, бу җавапны ишеткәч: «Аллаһ колларының үтенечләрен үтәүне кичектерә икән, ни өчен соң ул безгә солтан булып тора?» - дип ярсып кычкыра. Солтан шунда ук, бөтен мөһим эшләрен ташлап, хатын янына килә, гозерен тыңлый һәм аннан үзен гафу итүен сорый.

## Чыганаклар
* Илһами Ялынкылыч "Инсан һәм Дин": Саләхетдин Әюби - мөселман каһарманнарының байракчысы

Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Әюбиләр
Төркем:Мисыр башлыклары
Төркем:Сүрия башлыклары
Төркем:Тәре яулары
Төркем:Урта гасыр хәрби юлбашчылары
Калмаш (мәгънәләр)

## Россия

## Шулай ук карагыз
* Калмашбаш
* Ташкалмаш

Төркем:Гидронимнар
Купай (елга)

**Купай** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кара елгасының сул ярыннан 78 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 13 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы бассейны (Россия булеге) Сакмар елгасыннан түбенрәк, Илек елгасын кертми. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Җаек (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 12010001012112200007436
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112200743
* Бассейн коды — 12.01.00.010
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Купай (мәгънәләр)

**Купай** ― күп мәгънәле сүз.
## Топоним
;Россия
Башкортстан
* Купай ― Кушнаренко районында урнашкан авыл.
Мари Ил
* Купай ― Бәрәңге районында урнашкан авыл.
## Гидроним
* Купай — Русия территориясеннән агучы елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Кара елгасының сул ярыннан 78 км ераклыкта урнашкан.
 

Төркем:Топонимнар
Скифия

**Скифия** () — антик география аңлауында халыклар төркеме урнашкан бер өлкә. Скифлар исемле берләшкән халык. Көнчыгыш скифлар еш кына саклар (рус.) исеме белән таныш.
 
## Халык һәм чолганыш составы
Геродот үзенең «Проконессадан Аристей (рус.)» дигән поэмасында скифлар исседонлар (рус.) җирләренә кадәр яшәгәнен билгеләгән.

Курган гепотезасы (рус.) яклаучылары һинд-аврупа чыганаклары, скифларны да исәпләгәндә, атлар ияләштерү вакытына, Каспий һәм Кара диңгезләрнең төньяк җирләренә күрсәтәләр.

Тагын бер гипотеза буенча скифларны сеймино-турбин культурасына (рус.) кертәләр.

Аримаспо-исседон сугышы белән бәйле иртә килгән куьтура да бар. Аримасплар (рус.) исседонларны аларның иленнән куганнар, соңыннан исседонлар скифларны кысрыклаганнар, ә Кара диңгез буенда яшәгән киммәрләр  (рус.) скифлар аркасында үз иленнән киткәннәр.

Геродот, һ.б. авторлар тасвирламаларыннан, Скифия күп милләтле дәүләт булганы мәгълүм. Төньяк Скифия агафирслар (рус.)  һәм неврлар (рус.) белән, соңыннан андрофаглар (рус.) һәм меланхленлар (рус.) белән чикләшкән.

Әмма бу чикләр шартлы гына, чөнки Дарий I дәүләткә һөҗум иткәч, бөтен кенәзләр Бөек Скифия кенәзләр Шурасын үткәргәннәр. Ягъни зур территориядә халыкларның үзара килешкәнлек гамәллеген тасвирлый.
 
Соңрак Скифия территориясендә башка халыклар да барлыкка килделәр: Сарматия (рус.), Готия  (рус.), Византия вакытындагы төньяк архонствалар (рус.) өлкәләре, Һуннар империясе, һәм соңыннан Киев Русе.

Лаврентий (рус.) һәм Густынь елъязмаларына (рус.) килешеп, Бөек Скифия Днепр һәм Буга елгалары җирләрендә яшәгән кабиләләрдән торган. Шулай ук, Дунайга көнчыгыштан хәзәрләрдән китеп болгарларның килүе искә алына.

## География

Геродот Тарихның (рус.) 4нче китабында Скифиянең тасвирламасын Истр(Дунай) елгасыннан башлый, Истрның скиф агылуларына ул Пирет (рус.), Тиарант, Арар, Напарис һәм Ордесс елгаларын илтә. Истрдан көнчыгышка Тирас(Днестр) исемле елга урнаша. Соңыннан Ольвия (рус.) шәһәре урнашкан Гипанис елгасы ага. Гипанистан соң Борисфен(Днепр) елгасы урнаша. Соңгы ике елга бер лиманга кушыла. Ике елга арасындагы борын *Гипполая* дип атала.

Әмма борыңгы Днепрның Кара диңгезгә төгәл кушылу урыны хәзер бәхәстә тора. Кайберләр Днепр Синюха (рус.) елгасы үзәне буенча аккан дип уйлыйлар, башкалар елга тамагын көньякка Донузлава районына этәләр.

Шулай ук Борисфен агылуы *Пантикап* атала. Кайсыбер тикшеренүчеләр Пантикапны Ингул белән тиңләштерәләр, башкалары Ингулец белән, ә академик Рыбаков Ворскла (рус.) белән. Пантикап төньяктан ага, Гилея аша китә һәм Борисфенга кушыла.

Азак диңгезенә кушыла торган соңгы скиф елгасы — Танаиф. Ешрак Дон белән ассоциацияләнә, әмма аның төньяк агымын Төньяк Донец (рус.) дип белделәр.

## Шулай ук карагыз

* Скифлар
* Һуннар

## Искәрмәләр

Төркем:Скифия
Төркем:Ауразия тарихы
Үзара тәэсир итешү мәсләге

**Үзара тәэсир итешү мәсләге** яки **Дирак мәсләге** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Үзара_тәэсир_итешү_мәсләге Üzara tä'sir iteşü mäsläge]*) — квант механикасының күренешләренең тасвирлавы ысулларының берсе. 

Инглиз галиме Поль Дирак тарафыннан 1927 елда тәкъдим ителә.

Шрөдингер тигезләмәсе түбәндәгечә язабыз:

:i\hbar\frac{\partial \psi_S(t)}{\partial t}=\left(\hat{H}_0+\hat{H}_{int,S}\right)\psi_S(t),

биредә:

*\hat{H}_0 — тәэсир итешми торган кырлар (кисәкчекләр) гамильтонианы;
*\hat{H}_{int,S} — тәэсир итешү гамильтонианы Шрөдингер мәсләгендә.

Халәт векторы түбәндәгечә билгеләнә:

:\psi_I(t)=e^\frac{i\hat{H}_0 t}{\hbar}\psi_S(t)

Халәт векторы кулланып һәрбер оператор язылып була:

:\hat{A}_I(t)=e^\frac{i\hat{H}_0 t}{\hbar}\hat{A}_S(t)e^{-\frac{i\hat{H}_0 t}{\hbar}}

Шулай итеп , Үзара тәэсир итешү мәсләгендә  Шрөдингер тигезләмәсе түбәндәгечә языла:

:i\hbar\frac{\partial \psi_I(t)}{\partial t}=\hat{H}_{int,I}\psi_I(t)

## Моны да карагыз
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Шрөдингер мәсләге
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

* Үзара тәэсир итешү мәсләге, Физик энциклопедия
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9

Төркем:Квант механикасыТөркем:Физика төшенчәләре
Мөхәммәдия (китап)

**Мөхәммәдия** – XX гасыр башларына кадәр татарлар арасында киң кулланылган дини эчтәлекле, шигъри формалы әсәр. 
 
Әсәрнең авторы - төрек шагыйре Мөхәммәт Чәләби. Китапны язуын ул 1449 елда тәмамлый һәм XVI гасырда әлеге әсәр Кырымда, ә XVII гасырда безнең төбәкләрдә тарала башлый. 

Төркиянең Юныс Әмре институтыннан килгән мөгаллимә Әминә Енитерзи бу әсәрнең язылуының ике сәбәбе турында сөйли: 
“Мөхәммәдия” әсәре беренче версия буенча авторның төшендә Мөхәммәт пәйгамбәрне күрү нәтиҗәсендә языла, икенчедән, бу әсәр Мөхәммәт Чәләбинең абыйсы соравы белән язылган дигән версия бар. Әсәрнең эчтәлегенә килгәндә, ул өч өлештән тора. Беренче  өлеше дөнья яратылышына багышлана, икенчесе - Мөхәммәт пәйгамбәр тормыш юлына, өченчесе - теге дөньяга”.

“Мөхәммәдия” китабы XVII гасырда татар җирлегенә үтеп кереп, Октябрь инкыйлабына кадәр татарлар арасында  яратып кулланылган. 

“Мөхәммәдия” китабы татар тарихында аерым урын биләп тора. Ул татарның рухи мирасының бер чагылышы. Аның популярлыгы турында 1845 елдан 1917 елга кадәр 24 тапкыр бастырылуы да сөйли. Ул Коръәннән соң укылу буенча икенче урында торган китап. Аны мәдрәсәләрдә укыту китабы буларак кулланганнар. “Мөхәммәдия”не көйләп уку мөнәҗәт жанрының формалашуына нигез салган”

## Чыганак
* Казанда "Мөхәммәдия" китабына багышланган күргәзмә ачылды

Төркем:Дини китаплар
Төркем:Татар әдәбияты
Һейзенберг мәсләге

**Һейзенберг мәсләге** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Һейзенберг_мәсләге Heizenberg mäsläge]*) — вакытка бәйле операторлы, вакытка бәйле түгел дулкынча функцияле мәсләк.

Һейзенберг мәсләгендә координата һәм импульс операторлары вакытка бәйле, дулкынча функция вакытка бәйле түгел.

## [[Шрөдингер мәсләге]]ннән Һейзенберг мәсләгенә күчү
Махсус очракны тикшерәбез: \hat H-гамильтониан вакытка бәйле түгел.

Дулкынча функция - \Psi(\vec{r},t)~ стационар халәтләр-\psi_{n}(\vec{r})~ буйлап бүлешен тикшерәбез:

: \hat H \psi_{n}(\vec{r})=E_{n}\psi_{n}~ — стационар халәтләр

: E_{n}~ —  |n\rangle~-халәтенең үзенең энергиясе .

Бүленеш түбәндәгечә табыла:

\Psi(\vec{r},t)=\sum_{n} c_{n}e^{-iE_{n}t/\hbar}\psi_{n}(\vec{r})~~~(1)


Унитар оператор түбәндәгечә билгеләнә:
: \hat S(t)=e^{-i\hat H t/\hbar}

\hat S(t) -операторының үзлекләре:


\hat S(t)\psi_{n}(\vec{r})=e^{-iE_{n}t/\hbar}\psi_{n}(\vec{r})~~~(2)




\Psi(\vec{r},t)=\hat S(t)\Psi(\vec{r},0)~~


Яки:


~|\Psi(\vec{r},t)\rangle=\hat S(t)|\Psi(\vec{r},0)\rangle


Шулай итеп, \hat S(t)~ -операторы башлангыч халәт вакытка бәйле халәткә күчерә.

\hat A-операторы уртача микъдары:


\langle A(t) \rangle=\int\Psi^{*}(\vec{r},t)\hat A \Psi(\vec{r},t) d\vec{r}


\hat S(t) - операторы кулланып,  \hat A-операторын табабыз:


\langle A(t) \rangle=\int\Psi^{*}(\vec{r},0) \hat S^{-1}(t) \hat A \hat S(t) \Psi(\vec{r},0) d\vec{r} 


Шулай итеп Һейзенберг мәсләге һәм Шрөдингер мәсләге арасында бәйләнеш:


\hat A_H(t)=\hat S^{-1}(t) \hat A \hat S(t)


Һейзенберг мәсләге өчен Шрөдингер тигезләмәсе кулланып булмый. Шрөдингер тигезләмәсе  урынына түбәндәгечә тигезләмә кулланыла:


: {d \over dt} \hat{A_H}= -{1\over i \hbar} [\hat{H},\hat{A_H}] + \frac{\partial \hat{A_H}}{\partial t}.


## Кулланыш
Һейзенберг мәсләге релятив теория өчен кулланыла.

## Моны да карагыз
* Шрөдингер тигезләмәсе
* Шрөдингер мәсләге
* Үзара тәэсир итешү мәсләге
* Гамильтониан (классик механика)
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

* Шрөдингер мәсләге, Физик энциклопедия
*    Блохинцев Д. И. Основы квантовой механики. 5-е изд. Наука, 1976. — 664 с.
*    Боум А. Квантовая механика: основы и приложения. М.: Мир, 1990. — 720 c.
*    Дирак П. Принципы квантовой механики. 2-е изд. М.: Наука, 1979. — 480 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Квантовая механика (нерелятивистская теория). — Физматлит, 2008. — 800 с. — («Теоретическая физика», том III). — 3000 экз. — ISBN 978-5-9221-0530-9

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Яңа Ямаш (Башкортстан)

**Яңа Ямаш** () — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 71 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Ямаш (мәгънәләр)

**Яңа́ Яма́ш:**
* Яңа Ямаш (Башкортстан) — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
* Яңа Ямаш (Чуашстан) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан торак пункт. 

## Моны да карагыз
* Ямаш
Урсалы (елга)

**Урсалы** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Әлмәт районы биләмәләрендә ага. Елга Дала Зәе елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 28 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101512111100029416
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111102941
* Бассейн коды — 10.01.01.015
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Дүсселдорф

**Дүсселдорф** () — Германиянең  көнбатыштагы Рейн-Рур төбәге шәһәре, Төньяк Рейн-Вестфалия федераль җирленең административ үзәге һәм Дүссельдорф округы җирле Хөкүмәте резиденциясе. Халык саны — 642,304 мең кеше.

## Географиясе

Дүсселдорф шәһәре Алманиянең иң зур елгасы булган Рейнның түбән агымында, уң ярында утыра.

## Тарихы
Дүсселдорф исеме тарихи чыганакларда беренче тапкыр 1135 елда атала, шәһәр тарихы 1288 елдан башлана.

Рейн-Рур һәм Европа икътисади регионнары үзәгендә урнашкан бу шәһәр Берлин, Майнадагы Франкфурт, Мюнхен һәм Гамбург белән беррәттән Германиянең иң эре икътисади, транспорт, мәдәни һәм сәяси үзәкләрнең беренче бишлегенә керә. Анда күп кенә эре компанияләрнең штаб-фатирлары, шул исәптән E. ON һәм Henkel Group урнашкан. Шәһәр аэропорты халыкара хаб булып тора. Дүссельдорфта ике порт, шулай ук күпсанлы югары уку йортлары, аерым алганда, Дүссельдорф сәнгать академиясе һәм Генрих Гейне университеты урнашкан.

## Халкы

2005 елда шәһәрдә 573 449 кеше яшәгән, ә 2011 ел ахырына шәһәрдә 592 393 кеше теркәлгән. 2009 елдан Дүссельдорф —  зурлыгы буенча Германиянең җиденче һәм Төньяк Рейн-Вестфалиянең саны буенча икенче шәһәре. Ул Дортмунд һәм Эссенны узып, Кельннән генә калыша. 2030 елга шәһәр халкы 645 600 кешегә кадәр артыр фаразлана.

Дюссельдорфның төп милләте булып, шәһәр халкының 82,38% ын тәшкил иткән немецлар тора. Төрек (2,37 %), юнан (1,60 %), итальян (1,10 %), япон (0,85 %) һәм БДБ илләреннән чыккан кешеләр (1,50%) иң зур милли азчылыклардан санала (2011 елның 31 декабренә). Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, бу мәгълүматлар Германия гражданлыгы затларны исәпкә алмый (бигрәк тә бу төрек һәм урыс телле диаспора вәкилләренә кагыла).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    Fritz Dross Kleine Düsseldorfer Stadtgeschichte. — Regensburg: Verlag Friedrich Pustet, 2007. — 160 p. — ISBN 978-3-7917-2051-7
*    Hugo Weidenhaupt Kleine Geschichte der Stadt Düsseldorf. — Düsseldorf: Triltsch-Verlag, 1979. — 271 p. — ISBN 3-7998-0000-X
*   Manfred Becker-Huberti; Markus Bollen Düsseldorfer Kirchen: die katholischen Kirchen im Stadtdekanat Düsseldorf. — Köln: J.P. Bachem Verlag, 2009. — 176 p. — ISBN 978-3-7616-2219-3
*    Jutta Gay Streit am Rhein. — Köln: LUND Verlagsgesellschaft mbH, 2006. — 111 p. — ISBN 3938486031

Төркем:Алмания шәһәрләре
10 (сан)

1
**10** **(ун)** - **[[9 (сан)|9]]** белән **[[11 (сан)|11]]** арасындагы натураль сан.
10 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 5-кә һәм 10-га бүленә.
* Унъеллык

## Дин
* Ун әмер
## Фән
* Неонның атом саны – ун.

Төркем:Саннар
Төркем:Ун
Яшь юксыл

**Яшь юксыл** ()– Башкортстан АССР ВЛКСМ өлкә комитеты бюросы карары белән чыга башлаган гәзит. Беренче саны 1923 елның 12 гыйнварында чыккан. Бүген Башкортстанда дөнья күргән өч дәүләт яшьләр гәзитләре дә үзләренең чишмә башы дип саный.

“Яшь юксыл” гарәп алфавиты нигезендә татар телендә басылды. Гәзит А2 форматлы ике биттән торган. Клишесын эшләгәндә линолеум кулланулары билгеле. “Яшь юксыл”ның тиражы 1000 данә чамасы тәшкил иткән, гәзит атнасына бер тапкыр (кайчан сирәгрәк) дөнья күргән. Ул чорда гәзит-журнал тарату хезмәте булмаган әле, редакция хезмәткәрләре гәзитне почтага үзләре барып, адресатларга салып җибәргәннәр. Басманы тарату эшендә комсомоллар, студентлар, эшчеләр катнашкан.

Басманың акчасы бик аз булганлыктан, гонорар түләү булмаган. Гәзитнең редколлегиясенә Гобәй Кушаев һәм Давыт Юлтый кергәнлеге мәгълүм.

Редакциядә дин һәм коммунизм, әдәбият, фән һәм техника, авыл хуҗалыгы һ.б. бүлекләр булдырыла.

Соңрак яшьләр басмалары башкорт һәм рус телләрендә дә чыга башлый. Бөек Ватан сугышы башлану сәбәпле, 1941 елның 5 июленнән татарча «Яшь коммунар», 21 августыннан башкортча яшьләр гәзитләрен бастыру тукталып кала. Редакторлар һәм журналистлар сугышка алына. Аннан соң кабаттан тергезү эшләре озаккарак сузыла. 1951 елда “Ленинец”, аның башкортча тәрҗемәсе “Ленинсы” дөнья күрә башлый. Анысы 1990 елда “Йәшлек” исеме  белән басыла башлый һәм башкорт милләтчелеге рупорына әверелә. 1996 елда “Ленинец” та үз исемен “Молодежная газета”га үзгәртә. 1991 елда аларга Өмет кушыла.

## Чыганаклар
* Башкортстан яшьләр матбугатына – 90 ел

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Уфа матбугаты
Изге Ана

**Мәрьям Ана** яки **Изге Ана** яки **Гайсә Анасы**  — Мәрьям, христиан динендә Гайсә пәйгамбәрның анасы, Йосыф хатыны.

Бәйрәм көне (Покрау) — 1 октябрь (юлиан календаре буенча) яки 14 октябрь (яңа стиль буенча).

## Изге Ана иконасы Чиркәүләре
* Владимир Изге Ана иконасы чиркәве (Багай)
* Изге Ана чиркәве (Кече Подберезье)
* Казан Изге Ана иконасы чиркәве (Морат)

Төркем:Христианлык
Төркем:Мәрьям Ана
Зәбур

**Зәбур** - Иске Гаһеднең бер китабы. Бу китап  Ходайга багышланган 150 мәдхиядән тора. Яһүдләр бу мәдхияләрне гыйбадәт кылган вакытта җырлаганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Параллельный славянско-русский текст Псалтири в переводе Е.Н.Бируковой, И.И.Бирукова (издание 2007 г.) 
* Параллельные латинский и английский тексты Псалтири
* Старая латинская Псалтирь (Vulgata Clementina) 
* Стихотворная (метрическая) Псалтирь Стернхолда-Хопкинса (по изданию 1812 &nbsp;г.) 
* Стихотворная (метрическая) Псалтирь Т.Равенскрофта (электронное факсимиле издания 1621 г.)
* Женевская Псалтирь (по изданию 1729&nbsp;г.)
* Cовременное, с обозначением нумерации каждого стиха, переложение церковно-славянской Псалтири на язык русский (документ в формате docx)

## Моны да карагыз

Төркем:Зәбурлар
Төркем:Псалмалар
Төркем:Китаплар
Төркем:Ислам китаплары
Төркем:Христианлык
Төркем:Давыт
Төркем:Христианнарның изге китаплары
50 (сан)

**50** **(илле)** - **[[49 (сан)|49]]** белән **[[51 (сан)|51]]** арасындагы натураль сан.
50 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 5-кә, 10-га, 25-кә һәм 50-гә бүленә.
## Дин
* **Илленче көне бәйрәме** - христиан бәйрәм
## Фән
* Аккургашның атом саны – илле.

Төркем:Саннар
100 (сан)

**100** **(йөз)** - **[[99 (сан)|99]]** белән **[[101 (сан)|101]]** арасындагы натураль сан.

Гасыр — йөзъеллык.

Төркем:Саннар
1000 (сан)

**1000** (*мең*) - **[[999 (сан)|999]]** белән **[[1001 (сан)|1001]]** арасындагы натураль сан, ун тапкыр йөз, *10<sup>3</sup>*.

* Мең дә бер кичә
* Меңьеллык
* 1000 ел

Төркем:Саннар
Христиан бәйрәмнәре

**Христиан бәйрәмнәре** — чиркәүнең рухи тормышындагы изге бәйрәм көннәре. Гомумән алганда ел дәвамында ходайга хезмәт итү дәверен аңлаталар.

* Раштуа (25 декабрь - Католик, 8 январь - Православ)
* **Изге Эстефән көне** (26 декабрь)
* Изге Патрик көне (17 март)
* **Көл Чәршәмбе** — зур ураза баш (Католик бәйрәм).
* Май чабу — зур ураза баш (Православ бәйрәм).
* **Зур Пәнҗешәмбе**
* **Коткарылу бәйрәм** яки Олы Бәйрәм
* **Илленче көне бәйрәме**
* **Рух Көн**
* Питрау (12 июль)
* **Изге Микаил көне** (29 сентябрь)
* Покрау

Төркем:Христиан бәйрәмнәре
Тол (елга)

**Тол** () – Чулман елгасының сул кушылдыгы биләмәләрендә ага.

Пермь краеның көньяк өлешендә урнашкан Уй районыда, Тол калкулыгында башланып, Барда районы һәм Оса районы буйлап ага. Воткински сусаклагычына Уса шәһәре янында суын коя. Озынлыкка 20 км һәм киңлеккә 5 км култык ясый. 
Гомуми озынлыгы 141 км.

Тол елгасы категориясе буенча киң тугайлы, салмак агымлы, тигез җирдән ага торган. Агымның тизлеге ачык 0,1-0,4 м/с, шарлавык җирдә – 1 м/с. Уртача авышлыгы – бер км-га 0,5 м. Барда авылы янында бер гидроголик пост эшли (1937 елдан).

Бассейн мәйданы 3&nbsp;530 км<sup>2</sup> Тол елгасы Барда районын буеннан-буена кисеп чыккан.

Төп кушылдыклары:
* сул: Барда (75 км), Башап (48 км), Төнгүк, Олы Әмҗе (55 км), Кече Әмҗе (42 км), Глубокая.
* уң: Зур Нюню, Тунтор (53 км).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Из "Природно-ресурсного паспорта Бардымского района с элементами экологической оценки".- Пермь,1995.

Төркем:Пермь крае елгалары
Күктәге Атабыз

**Күктәге Атабыз** (яки *Мәсих догасы*,  яки , , ) — баш христиан догасы. Инҗилнең Яңа Гаһедендә тупланган риваятьләр буенча, талипларның, Ходай ярдәм бирсен өчен, Аңа ничек мөрәҗәгать итәргә кирәк, дигән сорауга җавап буларак, Гайсә Мәсих тарафыннан өйрәтелгән дога.

Билгесез тәрҗемә, Маттай

## Тарих

Маттай (6:9-13) һәм Лука (11:2—4) тапшырган вариантларында кечкенә аермалар бар.

### Грек тексты
**[[Грек теле]]ндәге дога оригиналы**:










[]

### Латин тәрҗемәләре

### Рус телендә
Маттай 6:9—13

Лука 11:2—4
### Татар телендә [[керәшеннәр]] язуында
*9. Эй Кюктяге Атабыз, данны булыб торсон исемеҥ Синеҥ<br/> 10. Килсен падшалыгыҥ Синеҥ; җирдя дя кюктягечя булсын иркеҥ Синеҥ. <br/>11. Бöгöн кöннöк икмягебезне бир безгя. <br/>12.Бурычларыбызны кичер, без дя безгя бурычлы булганнарга кичергян кюк. <br/>13. Безне алданырга ирек жибярмя; жаманнан коткар безне. Падшалык, кыуат, ололок гумергя Синеке шул. Аминь.*

## Әрмән-кыпчак телендә
Atamïz bizim ki köktäsen, 
Ari bolsun atïŋ seniŋ, 
Kelsin χanlïχïŋ seniŋ, 
Bolsun erkiŋ seniŋ nečik köktä alay yerdä, 
Ötmäkimizni bizim kündälik ber bizgä bügün, 
Bošat bizgä borčumuznu bizim, 
Nečik ki biz bošatïrbiz bizim borčlularïmïzga, 
Bermägin bizni sïnamaχlïχka, 
Yoχsa χutχar bizni yamandan, 
Zerä seniŋdir χanlïχ da χuvat, 
Da saŋa haybat meŋilik. 
Amen.

**Татар транскрипциясе** 
Атамыз бизим ки көктәсен, 
Ари болсун атың сениң, 
Келсин ханлыхың сениң, 
Болсун эркиң сениң нечик көктә алай ердә, 
Өтмәкимизни бизим күндәлик бер бизгә бүгүн, 
Бошат бизгә борчумузну бизим, 
Нечик ки биз бошатырбиз бизим борчлунарымызга, 
Бермәгин бизни сынамахлыхка, 
Йохса хутхар бизни ямандан, 
Зерә сениңдир ханлых да хуват, 
Да саңа һайбат меңилик. 
Амен.

## Шулай ук карагыз

* Керәшен татарлары

## Искәрмәләр

Төркем:Христианлык
Уса (шәһәр)

**Уса**  — Япония дәүләтенең Оита префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Уса шәһәре 1967 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 59971 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 137 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 439.12 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Ун әмер

**Ун әмер** — христианлыктагы төп әмерләр. 

* Раббы Ходаена табын, Аңа гына хезмәт ит.
* атаңны һәм анаңны хөрмәт ит (Чыгыш, 20:12)
* үтермә (Чыгыш, 20:13)
* зина кылма (Чыгыш, 20:14)
* урлама (Чыгыш, 20:15)
* ялган ант интмә (Чыгыш, 20:16)

## Шулай ук карагыз

* Муса пәйгамбәр
* 10 (сан)

Төркем:Яһүдилек
Төркем:Христианлык
Давыт пәйгамбәр

**Давыт пәйгамбәр** – (, *דָּוִד, דָּוִיד*, , ; сөекле) Исламда, Христианлыкта, Яһүд динендә пәйгамбәр. Талуттан () кала Исраил халкының икенче патшасы, Бет-Ләхәмдә туып үскән Ишай () Обид улының баласы (Инҗил, Лук 3:32).

Библия буенча (Батш. 2-11), кырык ел патшалык итә: җиде ел да алты ай - Яһүдиянең (башкаласы — Хеврон), аннары утыз өч ел берләшкән Исраил белән Яһүдия патшалыгының (башкаласы - Иерусалим) патшасы була. Төрле хронологияләр буенча, хакимлек итү даталары: безнең эрага кадәр 1055—1015 еллар, б.э.к. 1012—972 еллар , б.э.к. 1005—965 еллар, ә традицион яһүд хронологиясе буенча, б.э.к. 876—836 еллар тирәсе. Давыт иң камил хаким итеп сурәтләнә. Аның тарихта булу-булмавы фәнни бәхәсләр уртасында калуын дәвам итә. 

Библиягә караганда, Давыт ыругыннан Мәсих (ивр. Машиах, рус. Мессия) чыгарга тиеш. Яһүд традициясе буенча, Мәсих киләчәктә килергә тиеш, ә христиан Яңа Гаһеде буенча Мәсих күптән килгән, ул — Гайсә Мәсих.

## Исламда
Давыт (داود‎‎‎) — ислам динендә — пәйгамбәр, аның аша изге Зәбүр китабы тапшырылган. Исламдагы Давыт иудаизмдагы Давыт патшага тиңдәш. Давыт пәйгамбәр күп вакытын дога кылып үткәргән, шуның өчен аны Аллаһ пәйгамбәр генә түгел, җирдәге хаким дә иткән.
## Сәнгатьтә

Давытка төрле дәверләрдә бик күп әсәрләр багышланган. Мәсәлән:
* Микеланджелоның танылган скульптурасы
* Тициан һәм Рембрандт картиналары 
* француз композиторы Артюр Онеггерзның «Давыт патша» ораториясе.
2008 елның 7 октябрендә  Сион тавында  Давыт патшага бронза һәйкәл куела, аны  Израилгә Рәсәйнең Святитель Николай Чудотворец хәйриялек фонды бүләк иткән була.

### Кинематограф
* 1985 — «Царь Давид» (ингл. King David), режиссёр Брюс Бересфорд фильмы,   төп рольдә Ричард Гир.
* 1997 — «Царь Давид: Идеальный властитель» () — режиссёр Роберт Марковицның телевизион фильмы.
* 2005 — «Давид» () — режиссёр Санг Джин Кимның анимацион фильмы
* 2012 — «Царь Давид» () — Бразилия  телесериалы.
* 2016 — Цари и пророки () — АКШ сериалы.

## Искәрмәләр
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Төркем:Христианлык
Төркем:Яһүдилек
Төркем:Исраил патшалары
Төркем:Давыт
Иштуган (елга)

**Иштуган** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстан, Самар өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Олы Чирмешән елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 11 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100004803
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100480
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Иштуган (мәгънәләр)

**Иштуга́н:**
### Торак пунктлар
* Иштуган (Кукмара районы) — Татарстанның Кукмара районында урнашкан авыл.
* Иштуган (Мәләвез районы) — Башкортстанның Мәләвез районында урнашкан авыл.
### Елгалар
* Иштуган (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Татарстан һәм Самар өлкәсе биләмәләрендә ага.
Ханлык

**Ханлык** — ешрак төркиләрдә очраган монархик дәүләт төре. Җитәкчесе титулы — хан (элекке форма каһан).

## Билгеле ханлыклар
* Һуннар империясе (IV — VI гасыр)
* Төрки каһанлыгы (552 — 744)
** Көнбатыш төрки каһанлыгы (603 — 704)
** Көнчыгыш Төрки каһанлыгы (603 — 744)
* Бөек Болгар иле (632 — 671)
* Хәзәр каһанлыгы (650 — 969)
* Идел буе Болгары (VII гасыр — 1236)
* Кимәк каһанлыгы (750 — 1035)
* Карлук каһанлыгы (756 — 940)
* Караханид каһанлыгы (940 — 1212)
** Көнбатыш Караханид ханлыгы (1040 — 1212)
** Көнчыгыш Караханид ханлыгы (1042 — 1212)
* Коман-Кыпчак ханлыклары (XI-XIII гасыр)
* Алтын Урда (1224 — 1483)
* Себер ханлыгы (1359 — 1607)
* Җагалдай ханлыгы (1428 — 1507)
* Олы Урда (1433 — 1502)
* Ногай Урдасы (1440 — 1634)
* Кырым ханлыгы (1441 — 1783)
* Касыйм ханлыгы (1452 — 1681)
* Казакъ ханлыгы (1456–1847)
* Әстерхан ханлыгы (1459 — 1556)
* Казан ханлыгы (1468 — 1552)
* Бохара ханлыгы (1501 — 1785)
* Хивә ханлыгы (1512 — 1920)
* Кукан ханлыгы (1709 — 1876)

## Шулай ук карагыз
* Татар ханлыклары

Төркем:Дәүләт формалары
Төркем:Монархия
Ижау (станция)

**Ижа́у** — тимер юл станциясы, Ижауның һәм Горький тимер юлының Ижау бүлекчәсенең баш вокзалы.

Станция 1862 елның августта ачыла. Иң башта станция хәзерге урыныннан 1 километрга төньяграк урнашкан һәм *Увинская* исемен йөрткән (хәзер шул урынында йөк станциясы урнаша).

Хәзерге урынында 1954 елда ачыла, 2009 елда шәһәртирә вокзалы бинасы төзелә.

## Галерея
 
File:Ж-Д кассы станции Ижевск (2).jpg|Шәһәртирә вокзалында кассалар
File:Табло пригородного вокзала Ижевск (2).jpg|Шәһәртирә вокзалының таблосы
File:Italmas.jpg|«Италмас» поезды
File:Пригородный вокзал Ижевск (1).jpg|Шәһәртирә вокзалы


## Тышкы сылтамалар
* http://rasp.yandex.ru/station/9612140

Төркем:Ижау
Төркем:Әлифба буенча тимер юл станцияләре
Төрекмән тәңкәсе

**Төрекмән тәңкәсе** () — Төрекмәнстанның акча берәмлеге, 1/100 төрекмән манатына тигез.

Тәңкәләр кулланылышка 1993 елның 1 ноябрендә керә, бу вакытта 1 тәңкә = 5 Россия сумы була..

Инфләсә аркасында берара сугылмыйча тора, тик 2009 елда кире сугыла башлый..

## 1993 елгы тәңкәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Төрекмәнстан акчалары
Төркем:Тәңкә
Симеон Полоцкий

**Симео́н По́лоцкий** (тулы исем — **Самуил Гаврилович Петровский-Ситнянович**; 12 декабрь 1629 — 25 август 1680) — көнчыгыш славян мәдәнияте эшлеклесе, рухи мәсьәләләр буенча язучы әдип, рухани, шагыйрь, драматург, тәрҗемәче, Базилиан ордены монахы. Рус патшасы Алексея Михайлович һәм хатыны Мария Милославская галиҗәнәпләренең балалары Алексей, Софья һәм Фёдор укытучысы.

## Әһәмияте
Сильвестр Медведев, Карион Истомин, Феофан Прокопович, Мардарий Хоныков һәм Антиох Кантемир белән бергә, Василий Тредиаковский һәм Михаил Ломоносов чорына кадәргә рус-телле силлабик шигъриятенең әүвәлге вәкилләренең берсе дип санала.

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалыгы шагыйрьләре
Төркем:Беларус шагыйрьләре
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:XVII гасыр шагыйрьләре
Төркем:Беларусия тарихы
Мартин Һайдеггер

**Мартин Һайдеггер** (ал. *Martin Heidegger*; 1889 елның 21 июне — 1976 елның 15 апреле) — күренекле алман фәлсәфәчесе, атеистик экзистенциализм вәкиле һәм эссечы.

Иң яхшы әсәре, *Бар булучы һәм Вакыт*, 20 гасыр фәлсәфи хезмәтләренең иң әһәммиятлеләрдән бере дип санала.

Һайдеггер Платондан башлап Көнчыгыш фәлсәфәсе берәр нәрсәнең булу турында Бар Булучы күзлегеннән карау урынына, булу хәле күзлегеннән карап хата ясаганын белдергән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Алмания фәлсәфәчеләре
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Тәңкә

**Тәңкә** — Туран территориясендәге илләрдә тәңкәләр (гадәттә көмеш) исеме,  акча берәмлеге..

Исеме «тамга» сүзеннән (төрки һәм монгол халыкларында туган нәсел билгесе) һәм тәңкә, шәңгә, танга, көн дигән нәсел атамасыннан килеп чыга.

Бохарада (Бохар таньга) 44 пулдан тора.

Хива (хореография биюе) 40 пулдан тора.

Алтын Урданың Хәрәзем Йортында сугылучы көмеш **тәңкә**, акча берәмлеге.

Төркем:Алтын Урда
Төркем:Тәңкә
Ун мең

**10000** (*ун мең*) - **[[9999 (сан)|9999]]** белән **[[10001 (сан)|10001]]** арасындагы натураль сан, йөз тапкыр йөз, *10<sup>3</sup>*.

* Төмән (мәгънәләр)
* Төмән башы
* 10000 тәңкә
* 10000 ел

Төркем:Саннар
Горький тимер юлының Ижау регионы

|заголовок2 = 
|метка2     = Эшләү еллары:
|текст2     = }

|заголовок3 = 
|метка3     = Ил:
|текст3     = }

|заголовок4 = 
|метка4     = Идарә шәһәре:
|текст4     = }}

|заголовок5 = 
|метка5     = Статус:
|текст5     = }}

|заголовок6 = 
|метка6     = Буйсынуы:
|текст6     = }}

|заголовок7 = 
|метка7     = Телеграф коды:
|текст7     = }}

|заголовок8 = 
|метка8     = Числовой код:
|текст8     = }}

|заголовок9 = 
|метка8     = Бүләкләр:
|текст8     = }}

|заголовок10 = 
|метка9     = Озынлык:
|текст9     = }}

|заголовок11 = 
|метка10    = Рәсми сайт
|текст10    = |http://gzd.rzd.ru/ |}}

|стиль_внизу =
|внизу       = | Ж/д на Викискладе}}
}}

**Горький тимер юлының Ижау регионы** (элек *Горький тимер юлының Ижау бүлекчәсе*) — Горький тимер юлының биш регионнарның берсе, Горький тимер юлының Ижау бүлекчәсенең алмашка килүче.

Регион Удмуртия, Башкортстан, Татарстан, Пермь крае һәм Свердловск өлкәсе территориясендә шәһәртирә һәм шәһәрара маршрутлары буенча пассажирлар һәм йөкләр ташу буенча эшчәнлекне тормышка ашыра. Бүлекчә составына Ижау һәм Әгерҗе тимер юл төеннәре керәләр.

Идарә шәһәре — Ижау.

## Моны да карагыз
* Горький тимер юлы

## Тышкы сылтамалар
* http://www.grw.ru/wps/portal/gzd?STRUCTURE_ID=4114&layer_id=983&refererLayerId=253&id=100055&print=0
Төньяк илләр музее

**Төньяк илләр музее** яки **Нордистика музее** () — Стокһольм шәһәренең Юргорден утравында урнашкан швед мәдәнияте һәм этнографиясе музее. Андый музейны булдыру идеясен мәдәният белгече Артур Хазелиус әйткән. Музейның бинасы Даниянең Фредериксборг сарае үрнәге буенча 1907 елга кадәр төзелә.

Музейның төп залында швед дәүләтчелеген торгызган король Густав Васа һәйкәле урнаша.

Музей бинасы янында шулай ук Хазелиус идеясе буенча булдырылган Скансен ачык һава астындагы музей урнаша.

## Шулай ук кара
* Татарстан дәүләтчелеге музее

Төркем:Стокһольм
Төркем:Швеция музейлары