open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ихтыярый эшчәнлек

**Ихтыярый эшчәнлек** яки *волонтерлык* — гадәттә яхшылыкны алга сөрергә һәм кешеләрнең тормыш сыйфатын үстерүгә юнәлтелгән альтруистик эшчәнлек булса да, кешеләр үз сәләтләрен үстерү, яңа кешеләр белән очрашу, дуслар табу, эшкә урнашу өчен кирәкле булган танышулар ясау, кызыгу һәм күп башка эгоистик дип саналган сәбәпләр аркылы керешә алган, күбесенчә түләүсез эшчәнлек төре. Волонтерлык - шәхси отуыңны уйламыйчә һәм каршылыкка акча көтмичә ышанган эшчәнлеккә тормышыңны (яки аның бер өлешен) багышлау адымы.

Ихтыярый эшчәнлек төрләре бик күп һәм аларда катнашкан кешеләр боҗралары бик киң. Күп волонтерлар эшли торган өлкәләрдә махсус укулар уза - мәсъәлән, медицина, мәгариф, яки коткару. Башка иреклеләр кирәк булганда катнаша - мәсъәлән табигый афәткә каршы җавап яки яр буен чистарту эшчәнлегендә.

Ихтыярый хәрби көчләр - мәҗбүри чакыру юлы белән аермалы буларак, гаскәрләре хезмәткә үз теләге белен кергән армия. Шундый волонтерлар "бушлай" эшләми һәм регуляр эш хакы ала.

## Шулай ук карагыз
*Ихтыярый эшчәнлек өчен бүләкләр исемлеге
*Бүләк итү икътисады
*Ихтыярый янгын сүндерүчеләр
*Ихтыярый хәрби көчләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
*Volunteerism and legislation: a Guidance Note Inter-Parliamentary Union, United Nations Volunteers, International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies, 2004
*Volunteer abroad


Төркем:Ватандашлар җәмгыяте
Төркем:Җәмгыяви җитәкчелек
Төркем:Бушлай эш көче
Төркем:Бирү
Төркем:Хәйрият
Төркем:Җәмгыяви этика
Төркем:Җәмгыяви фәлсәфә
Кияү

**Кияү** - апаның, сеңелнең, кызның, балдызның булачак яки инде булган, кияү диючедән яшь белән кечерәк, ире. Ягъни хатынның яки кәләшнең гаиләсенә, туганнарына карата булган алардан яшьрәк ире.

Яшь белән хатынының яки кәләшенең туганыннан олырак булса, инде аңарга җизни була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Арбаж районы

**Арбаж районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Арбаж шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда оештырыла. 1962 елда юкка чыгарыла, 1965 елда — торгызыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 96,7%.

Районның якынча ярты өлеше Арбаж -сында яши.

## Демография

## Административ бүленеш

# **Арбаж шәһәр җирлеге** 
# Верхотулье авыл җирлеге
# Кормино авыл җирлеге
# Сорвижи авыл җирлеге
# Шембеть авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
*  
* 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Аргаяш милли округы

**Аргаяш милли округы** (, ) — Чиләбе өлкәсе составында  башкорт милли округы. 1934 елның гыйнвар-ноябрьдә бар булган.

Үзәге — Аргаяш шәһәр тибындагы бистәсе.

## Тарих
1917 елның 15 ноябрендә чыккан Башкорт Үзәк советы карары буенча, Урал аръягы башкортлары Кече Башкортостанның Аргаяш кантонына кертеләләр; 1934 елның 17 гыйнварына кадәр Аргаяш кантоны Башкорт АССР составында административ-территориаль берәмлек буларак булган.

Урал өлкәсе эчендә анклав булган Аргаяш кантоны 1934 елда өр-яңадан барлыкка килгән Чиләбе өлкәсе составына *«Аргаяш [[башкорт]] милли округы»* статусында кертелә.

Округ Коншак һәм Аргаяш районнардан торган.

1934 елның 17 ноябрендә  Президиумы карары белән Аргаяш милли округы бетерелә.

## Милли состав
1926 елның җанисәбе буенча:

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Башкорт АССР
* Аргаяш районы
* Коншак районы

## Тышкы сылтамалар
* 
* http://www.lib.csu.ru/vch/11/2005_01/009.pdf 

Төркем:Башкортстан тарихы
Аргаяш районы

**Аргаяш районы** (, ) — Чиләбе өлкәсендә ураншкан административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Аргаяш авылы.

## География

### Чиктәшлек

Район территориясенең 26 % урманнар, 11 % — сулыклар белән капланган.

## Тарих
Район 1930 елның 20 августта Башкорт АССР составында оештырылган. 1934 елның гыйнварда-ноябрьдә Аргаяш милли округы составында булган.

## Халык

Милли состав: башкортлар — 60 %, руслар — 30 %, татарлар — 5 %

## Административ бүленеш

## Икътисад
200px|thumb|right|Өялге күле
Районда бөртекле, бөртекле-кузаклы культураларны, бәрәңгене, яшелчәләрне үстерәләр.

Алтын руданың, кара мәрмәрнең чыганаклары.

Өялге бальнеология курорты

## Танылган шәхесләр
* Гали Зөлкәрнәев (1905, *Сарыкүлмәк* - 1982, *[[Уфа]]*) - язучы, БАССР язучылар берлеге рәисе, «''Кызыл Башкортстан''» газетасының, «''Октябрь''» журналының баш мөхәррире.
* Кәтибә Кинҗәбулатова (1920-2012) – язучы, шагыйрә. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980), «*Башкортстан кызы*» журналының беренче баш мөхәррире.

## Моны да карагыз
* Аргаяш милли округы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* http://www.poarg.ucoz.ru
* http://www.yeshlek.ru/habar/print.php?subaction=showfull&id=1124941548&archive=1125819437&start_from=&ucat=1&

Төркем:Чиләбе өлкәсе районнары
Киң таралган телләр исемлеге

Туган теле буларак сөйләшүчеләр өчен Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеген карагыз

Төрле исәпләр буенча дөньяда 7000 тирәсе табигый тел бар, шулай да алардан берничә дистәсе генә дөнья әһәммиятлелегенә ия яки рәсми тел буларак кулланыла. Төп дөнья телләренең ана теле буларак сөйләшүчеләр саны, телнең рәсми буларак кулланылган илләр саны, телләр кулланылган веб-сайтлар өлеше, һәм тулаем дөньяда җитештерелгән тулаем продуктка керткән өлеше мәгълүматлары түбәндәге таблицасында күрсәтелгән.

## Киң таралган телләр

Беренче һәм Беренче тел буларак сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлекләрен төзегәндә, аеруча икенче тел буларак сөйләүчеләр санын исәпләүдә (юрауда) төгәл мәгълүматка ирешә алу авыр булу сәбәпле, барлык шундый исемлекләрне зур игътибарлык белән куллану зарур. Астагы мәгълүмат якынча исәпләү (юрау) дип саналырга тиеш.

### 2010 Krysstal.com юраулары

### Инглиз теле (Британ Шурасы тулаем сөйләшүчеләр саны юравы)
1,5 яки 1,8 миллиард сөйләшүче булган тел.. Дөньяда иң киң кулланылган, шулай да иң киң өйрәтелгән чит ил теле.

### Индонезия/Малайя теле (тулаем сөйләшүчеләр саны юравы)
Якынча 268 миллион сөйләшүче булган тел.

## Шулай ук карагыз

* Дөнья халыклары
* Дөнья телләре
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Халыкара тел
* Лингвистик демографиясе
* Телләр исемлекләре
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Википедияләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Рус Википедиясе
*Испан Википедиясе
*Инглиз Википедиясе

*
Төркем:Телләр исемлекләре
Төркем:Илләр исемлекләре
Равил Балтанов

**Равил Балтанов** – татар галиме, философ һәм социолог. Философия фәннәре докторы (1977). 
## Тәрҗемәи хәле
Балтанов Равил Гобәйдулла улы 1927 елны Казанда, хезмәткәрләр гаиләсендә дөньяга килә. Атасы – Гобәйдулла Балтанов – 1917 елдан бәлшәвик, халык мәгарифе комиссарының (министрының) урынбасары булып эшли. Анасы Нурҗиһан – балалар бакчасы тәрбиячесе.

Казанның 3 № мәктәбенең 7нче сыйныфыннан соң 230№ заводта оператор. 1944-48 елларда Казан елга техникумында штурманнар бүлегендә укый. Ике ел «Чусовая» пароходында капитанның беренче ярдәмчесе. 1950 елны Казан дәүләт педагогия институтының тарих факультетына укырга керә, 1954 елны с отличием тәмамлый. Диплом алгач, институтта укытырга калдырыла. 1954-1960 елларда – ассистент, өлкән укытучы, декан урынбасары.

1960 елда өлкә комитетына фән һәм мәктәпләр буенча инструктор булып килә. 1963 елны «Коммунист әхлагы һәм ислам дине әхлак өйрәтүләре белән көрәшү» исемле фәлсәфә фәннәре кандидатлык диссертациясен яклый.

1964-1974 елларда Казан университетының фәлсәфә кафедрасы доценты һәм социологик эзләнүләр лабораториясе җитәкчесе. Марксистик-ленинчыл фәлсәфәдән, фәнни атеизмнан, логикадан лекцияләр укый, аспирантларның фәнни эшләре белән җитәкчелек итте.

1974 елны конкурс буенча Казан дәүләт медицина институтының фәлсәфә кафедрасы мөдире итеп сайлана.

Фәнни атеизм институтының Казан терәк ноктасына идарә иткән, Татарстан өлкә комитетының лекторы, төрле җәмәгатьчелек эшләрендә актив катнашкан. Татарстан «Белем» җәмгыятенең фәлсәфә һәм атеизм буенча рәис урынбасары булып эшли. РСФСР Сәламәтлек саклау министрлыгының иҗтимагый фәннәр буенча Советның рәисе урынбасары булып тора.

1995 елны хаҗ кыла.

Хатыны – Сания Хафиз кызы, Казан элемтә техникумы укытучысы. Кызы Гөлнар Балтанова – галимә, «Женщина в Исламе» китабы авторы.

## Чыганак
* «Казанский государственный медицинский университет (1804-2004гг.): Заведующие кафедрами и профессора: Биографический словарь. – Казань: Магариф, 2004. – 472 с.: портр.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Атеистлар
Төркем:Социологлар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Телләрнең Интернет челтәрендә кулланылышы

**Телләрнең Интернетта кулланылышы** Интернетта кулланган телләр буенча халык саны мәгълүматын бирә.

## Кулланылган телләр
Интернеттагы иң күп веб-сәхифәләр - инглиз телендә. *W3Techs* уздырган фәнни тикшеренү күрсәткәнчә, 2011 елның декабрь аенда веб-сайтларның 56% өлешеннән күбрәк сәхифәләр инглизчә контент бирә. Интернетның сайтларының иң аздан 2% өлешендә башка кулланылган алдынгы телләр - алманча, урысча, японча, испанча, кытайча, французча, итальянча һәм португалча.

Соңгы 10 ел эчендә, Инглиз теленең Интернетта кулланылышы уртача 281% үсеп китте, шулай да бу башка телләрнең шул ук периодта күрсәткән үсештән күпкә артта кала:
* испанча (743%), 
* кытайча (1 277%), 
* русча (1 826%) яки
* гарәпчә (2 501%).

Латин Берлеге белән FUNREDES уздырган роман телләренең Интернетта урынын өйрәнгән тикшеренү күрсәткәнчә, 2007 елның ноябрь аена, Интернеттагы веб-сәхифәләрендә кулланылган телләрнең өлеше:
* 45% - инглизчә, 
* 7.8% - испанча, 
* 4.41% - французча, 
* 2.66% - итальянча, 
* 1.39% - португалча, 
* 0.28% - румынча һәм 
* 5.9% - алманча.

## Тел буенча Интернет кулланучылары

Түбәндәге мәгълүматлар чыганагы - Интернет дөньясы статистика оешмасы (Internet World Stats). Күрсәтелгән Интернетта тел кулланылышы юрамалары 2011 елның 31 май көне чыгарылган.

## Веб-сайтларның контент телләре
2011 елның 30 декабрь көнендә веб-сәхифәләренәдәге контенты нинди телләрдә булган өлеше буенча вебсайтларның исемлеге:

Башка телләр Интернетның 0.1% өлешеннән азрак веб-сайтларында кулланыла.

## Шулай ук карагыз
* Халыкара тел
* Википедияләр исемлеге
* Интернет кулланучылары буенча илләр исемлеге
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Киң таралган телләр исемлеге
* Тиз интернет кулланучылары буенча илләр исемлеге
* Интернет серверлары буенча илләр исемлеге
* Глобаль дижиталь дивар
* Авыл җирләрендә Интернет
* Иң популяр веб-сайтлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Internet World Stats 
** Internet World Stats — Global Internet usage by language  Latest stats
** Internet World Stats — Internet users in the world by years 
*European Travel Commission New Media Trend Watch 
*Estimation of English and non-English Language Use on the WWW, 2000, web pages, 32 Latin character languages
*World GDP by Language
*Internet Users Map 2005
*CIA - The World Factbook 
*Writing the Web’s Future in Many Languages - NYTimes.com
*English translation of the 23rd CNNIC Statistical Survey Report on Internet Usage in China 
*List of CNNIC statistical reports 
*Measuring Linguistic Diversity on the Internet , UNESCO (2006)
*Twelve years of measuring linguistic diversity in the Internet, UNESCO (2009)
*Language Observatory , Japan Science and Technology Agency
*FUNREDES Observatory of linguistic and cultural diversity on the Internet 

## Чыганаклар
*Инглиз Википедиясе
*Рус Википедиясе

*

Төркем:Халык статистикасы
Төркем:Интернет мәдәнияте
Интернет
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Телләр исемлекләре
Ярканатлар

**Ярканатлар** - алгы очлыклары ятьмәле канатлар килешле **Кулканатлылар** (Chiroptera) (; грек теленнән χείρ - *хеир*, "кул" һәм πτερόν - *птерон*, "канат") отрядына кергән имезүчеләр сыйныфыннан бердәнбер табигатьтән чын һәм тотрыклы очышка сәләтле булган хайван. Башка очучы дип әйтелгән хайваннар, кыска ераклыкларга илтә алган аэродинамик очышка гына сәләтле.

## Шулай ук карагыз
*Имезүчеләрдә аудиограммалар

## Искәрмәләр
;Искәрмәләр

;Әдәбият
## Чыганаклар
*Инглиз Википедиясе

## Сылтамалар

*BBC Wales Nature: Bat article
*UK Bat Conservation Trust 
*University of Michigan Museum of Zoology 
*Bats and Tarsier
*Tree of Life 
*Microbat Vision 
*Bats of Australia
*Bat Conservation International (US) 
*Organization for Bat Conservation (US) 
*Evolution of cranial morphology in bats in relation to diet (by Divulgare)


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Биология
Саескан

**Саескан** () — Саесканнар ыруы карга кошлар гаиләсеннән кош.

Кошның озынлыгы 50 см, авырлыгы 200-235 грамм, күзләре көчле һәм нык, томшыклы кечкенә башы бар. Аяклары озын түгел. Койрыгы аның тәненнән озынрак, мөгаен, аны койрыгы буенча танырга бик җайлы. Ул Европада, Төньяк Африкада, Төньяк Америкада яши. Аны урманнарда, агачлыкларда күрергэ мөмкин, шэһэрдэ дэ күрергә була. Саескан төрле ризык белән туклана. Аның ризыгына төрле бөҗәкләр, җиләк-җимеш, орлыклар һәм ашлык керә. Кош күп тавышлар чыгара белә, алар ярдәмендә ул аралаша. Саесканнар бик сирәк җырлый, аларның җырлавын яз көне ишетергә мөмкин. Бу акыллы, хәйләкәр һәм сак кош. Башка кошлар янында саескан үзенең ачык аклы-каралы төсе белән аерылып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: Сорока 

Төркем:Төньяк Америка кошлары
Төркем:Аурупа кошлары
Төркем:Азия кошлары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Кошлар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Халыкара тел

Күп кешеләр тарафыннан икенчел тел буларак өйрәнелгән һәм дөньядагы халыкара мөнәсәбәтләрдә кулланылган табигый телне **халыкара тел** дип атыйлар. Халыкара тел аны беренчел тел яки икенчел тел буларак кулланучылар саны белән генә түгел, шулай да аның географик таралышы, халыкара оешмаларда һәм дипломатик мөнәсәбәтләрдә кулланышы белән билгеләнә..

## Билгеләмә
Кайбер чыганаклар билгеләгәнчә, бер телнең халыкара тел дәрәҗәсендә яшәвен дәвам итүе өчен түбәндәге сыйфатлар зарур:
* сөйләшүчеләрнең зур саны
* сөйләшүчеләрнең зур өлеше өчен махсус өйрәнелгән икенчел тел булуы (*[[лингва франка]]* функциясе)
* берничә илдә рәсми статусы
* лингвистик җәмгыятчелегенең бер этник төркем белән чикләнмәве
* чит ил теле буларак киң дәрәҗәдә укытылган бер яки күбрәк стандарт регистр булуы
* лингвистик престижлык белән бәйлелеге
* халыкара сәүдә мөнәсәбәтләрендә кулланылышы
* халыкара оешмаларда куллану
* фәнни даирәләрдә кулланылышы
* киң күләмдә әдәбият булуы

## Яшәүче халыкара телләр
Төгәл мәгънәдә халыкара телләр булып астагылар санала ала:

Башка чыганакларга карата түбәндәге телләрне дә "халыкара телләр" дип билгелиләр, ләкин кискенрәк карашлы чыганаклар аларны "супер-региональ телләр" дип билгели:

៛

## Башка супра-региональ телләр
карагыз *[[Лингва франка]]*

*Де-факто* халыкара телләр дип саналыр өчен кайбер критерийларга тиң булмаган башка супра-региональ телләр:

## Тарих
Тарихи халыкара телләр арасына шумер теле, аккад теле, иске арамей теле, грек теленең койнесы, латин теле, гарәп теле, cанскрит, кытайча, испанча, французча, урысча һәм инглизчә керәләр.


Image:3Byzantium476lightblue.PNG | Көнчыгыш Рим империясы - коин грек теле
Image:Western-Roman-Empire-AD395.png | Көнбатыш Рим империясе - гади латин төле
Image:First Turk Khaganate(600).PNG | Төрки каһанлыгы - төрки телләр


## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Киң таралган телләр исемлеге
* Милли тел
* Лингва франка
* Зональ корылма телләр
* Эсперанто
* Халыкара инглиз теле
* Дөнья халкы
* Дөнья икътисады

## Искәрмәләр

* Christian Mair (ed.), *The Politics of English As a World Language* (2003), ISBN 978-90-420-0876-2.
* Mario Pei, *One Language for the World* (1958), ISBN 978-0-8196-0218-3.
* Anne-Marie De Mejía, *Power, Prestige, and Bilingualism: International Perspectives on Elite Bilingual Education* (2002), ISBN 978-1-85359-590-5.
* David Crystal, *English as a Global Language* (2003), ISBN 978-0-521-53032-3.
* Clare Mar-Molinero, *The Politics of Language in the Spanish-speaking World* (2000), ISBN 978-0-415-15655-4.
* George Weber, ''The World's 10 most influential Languages'' 

## Сылтамалар
* English 'world language' forecast (BBC, December 2004)
* World Language Maps
* 1903 article - ''Are We To Have An International Language?''

## Чыганаклар
*Инглиз Википедиясе

Төркем:Телләр
Төркем:Тел сәясәте
Стандарт тел

Кешеләр төркеменең үз рәсми аралашуда кулланылган тел вариантына **стандарт тел** (шулай ук *стандарт диалект* яки **стандартлашкан диалект**) диләр. Вариантларның стандартлашу процессы грамматика һәм сүзлекләрдә лингвистик тасвирлану юлы белән урын ала. Җирле кирәкләргә генә хезмәт итү белән чикләнмәгән вариантка таләп туу сәбәпле, гадәттә сәүдә һәм хөкүмәт үзәкләрендә сөйләшүдә кулланылган җирле диалектлар стандартлаша.

Тел белеме буенча фәнни эшләрдә **стандарт [[язу теле]]**н билгеләүче термин буларак еш алман *Schriftsprache* сүзе кулланыла.

## Сыйфатлар
Вариантның стандарт булуы өчен бердән бер таләп - аның рәсми урыннарда яки рәсми аралашуда кулланыла алуы. Стандарт телнең барлыкка килүе милли, мәдәни, сәяси һәм җәмгыяви бердәмлеккә ирешү теләге белән билгеләнә, чөнки барлык бу үзгәрешләр урын алуы өчен килешелгән, стандарт тел варианты кирәк дип санала.

Гадәттә стандарт телләрнең булган яклары:
* Стандарт дип саналган сүзлекнең барлыгы - (стандарт язылыш һәм сүзлек байлыгы)
* Стандарт грамматика барлыгы
* Укымышлы әдәби тел дип саналган стандарт сөйләм барлыгы
* Куллану кагыйдәләрен билгеләүче оешма барлыгы, мәсъәлән :en:Académie française, яки Real Academia Española
* Конституциядә билгеләнгән (хокуки) статус - еш рәсми тел буларак
* Практик рәсми кулланылыш (мәхкәмәдә, кануннар чыгару шурасында, хөкүмәти һәм икътисади эшчәнлегендә, белем бирү оешмаларында)
* әдәби канон
* Сөйләү уңайлыгы
* Популярлык һәм җәмгыять тарафыннан кабул ителүе
* Милләт

## Стандарт телләр һәм кагыйдәләрен билгеләүче институтлар исемлеге

## Шулай ук карагыз
* Рәсми тел
* Милли тел
* Әдәби тел
* Классик тел
* Функциональ тел
* Диалект континуумы
* Күпмәркәзле тел
* Орфография
* Стандарт булмаган диалект
* Мирас теле

## Искәрмәләр


*Baugh, Albert C. and Thomas Cable. 2002. A History of the English Language, fifth ed. (London: Routledge)
*Blake, N. F. 1996. A History of the English Language (Basingstoke: Palgrave)
*Joseph, John E. 1987. Eloquence and Power: The Rise of Language Standards and Standard Languages (London: Frances Pinter; New York: Basil Blackwell)
*Smith, Jeremy. 1996. An Historical Study of English: Function, Form and Change (London: Routledge)


## Чыганаклар
* Инглиз Википедиясе

## Сылтамалар

Төркем:Тел төрләре һәм стилләре
*
Төркем:Телләр исемлекләре
Игезәкләр

**Игезәкләр** — бер үк анадан бер үк йөклелек чорында, бер үк бала туу вакытында туган кардәшләр. Табигатьтә ике төрле игезәкләр була: монозиготалы яки гомозиготалы (берзиготалы) һәм дизиготалы яки гетерозиготалы (икезиготалы). Шулай ук, арадаш төрне – монозиготалы поляр яки ярымохшаш аералар.

Җирдә, якынча һәр 83 бала тудыру игезәкләрне табу белән тәмамлана.

## Моны да карагыз
* Сиам игезәкләре
* Игезәкләр йолдызлыгы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Все о близнецах на сайте близнецов и двойняшек "Счастье в двойне" 
* National Geographic: В утробе матери: Многоплодная беременность / In the womb 
* Близнецы: от Ромула до наших дней 


Төркем:Туганлык
Төркем:Кеше
Воеводство

**Воеводство** - кайбер илләрдә территориаль берәмлек, гадәттә - административ-территориаль берәмлек.

Башка илләрдәге кайбер тиңнәрнең исемләре өчен, Вилаять мәкаләсен карагыз.

Төркем:Элекке Беларус территориаль берәмлекләре
Төркем:Маҗарстан тарихы
Төркем:Румыния тарихы
Төркем:Войводина тарихы
Төркем:Сербия тарихы
Төркем:Латвия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Молдова тарихы
Төркем:Польша тарихы
Төркем:Илнең территориаль берәмлекләр төрләре
Вице-патшалык

**Вице-патшалык** - тарихта булган кайбер илләрдәге территориаль берәмлек, гадәттә - административ-территориаль берәмлек.

Бүгенге көн илләрдәге кайбер тиңнәрнең исемләре өчен, Вилаять мәкаләсен карагыз.

Төркем:Монархия
Төркем:Колониализм
Төркем:Вице-патшалар
Департамент

**Департамент** — кайбер илләрдә территориаль берәмлек, гадәттә — административ-территориаль берәмлек.

Башка илләрдәге кайбер тиңнәрнең исемләре өчен, Вилаять мәкаләсен карагыз.

## Департаментларны кулланучы илләр

*  Аргентина
*  Бенин
*  Боливия
*  Буркина Фасо
*  Камерун
*  Колумбия
* 

*  Кот-д'Ивуар
*  Эль-Сальвадор
*  Франция
*  Габон
*  Гватемала
*  Гаити
*  Һондурас

*  Никарагуа
*  Нигер
*  Парагвай
*  Перу
*  Сенегал
*  Уругвай

## Шулай ук карагыз
* Францияның департаментлары
* Францияның диңгез арты департаментлары һәм территорияләре


Төркем:Хөкүмәт төрләре
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Ландер

**Ландер** - (нем. *Länder* - *Ландер*) федераль дәүләти бердәмлеккә (ил дип күренгән берләшмә) кергән бәйсез ил,
үз конституциясе булган административ-территориаль берәмлек. Алманиядә җирлекләр шул статусына ия.

Башка кайбер тиңнәрнең исемләре өчен, Вилаять мәкаләсен карагыз.

*[[Әгъза ил]]* термины хокуки билгеләнмәгән, нинди булса берләшмәнең әгъза булган *[[ил]]не* билгеләү өчен кулланыла.

Төркем:Хөкүмәт төрләре
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Округ

**Округ** - кайбер илләрдә территориаль берәмлек, гадәттә - административ-территориаль берәмлек.

Башка илләрдәге кайбер тиңнәрнең исемләре өчен, Вилаять мәкаләсен карагыз. Казан ханлыгы округ мәгънәсенә туры килүче даругаларга бүленгән булган.

Төркем:Хөкүмәт төрләре
Төркем:Административ-территориаль берәмлекләр
Субдоминанта

**Субдоминанта, S, IV** — тонлыкның дүртенче баскычы, өченче баскычка рөхсәт ителә торган көчле булмаган өлеш, тоника һәм доминанта белән рәтнең төп өлешләрен ясый. 
До-мажор (C-dur) өчен субдоминанта: Фа (F)
ля-минор (a-moll) өчен: ре (d)

Төркем:Музыка
Төркем:Музыка теориясе
Төркем:Музыкаль рәт
Төркем:Музыка терминнары
Нагайбәк районы

**Нагайбәк районы** () — Чиләбе өлкәсендә ураншкан административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Фершампенуаз авылы.

## География

### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав: нагайбәкләр — 37 %, руслар — 42 %, казакълар — 12 %

## Административ бүленеш

## Танылган шәхесләр
* Евгений Бикбов — Советлар берлеге каһарманы.
## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/nagaibak.htm

Төркем:Чиләбе өлкәсе районнары
Википедияләр исемлеге

2012 елгы 7 апрель көненә нең 285 телдәге бүлеге булды. 
Астагы таблица алардан бүгенгә кадәр дәвам итүчеләрнең шул көндәге мәкаләләр саны буенча төзелгән исемлеге. 
23.01.2017 көнгә 295 булдырылган Википедиядән 284 кенә актив җәмгыятьләренә ия *([[m:List of Wikipedias|en]])*.

Статистик мәгълүмат көнгә бер тапкыр бот тарафыннан яңартыла.

Исемлектә төс белән билгеләнгән юллар:
* сары - *[[Википедия:Россия халыклары телләрендәге Википедияләр|Россия халыклары телләрендәге Википедияләр]]*,
* яшел - *[[Википедия:Төрки халыклар телләрендәге Википедияләр|төрки халыклары телләрендәге Википедияләр]]*,
* ачык яшел - берюлы Россия һәм төрки халыклары телләрендәге Википедияләр,
* зәңгәр - элекке ССРБ халыклары телләрендәге Википедияләр,
* алсу - ***[[Татар Википедиясе]]***.

### Чагыштырмача мәгълүмат
Һәрбер телдәге Википедия проектларының җәмгыяте үзенчәлекле булуга карамастан, һәрберсе катнашучыларның бер-берсенә ярдәм итүләрен, укучылар һәм язучылар санының үсүен, мәгълүматларның әктүәл һәм мөмкин кадәр байрак булуын тели. Бу максатларга ирешү дәрәҗәсен объектив күрсәткечләрне чагыштыру юлы белән аңлап була.
  
* **Мәкаләләр/Идарәчеләр** *(4)/(7)* - югарырак санлы бүлекләрдә идарәчеләр саны бик түбән, авторитар кыланышлары ихтимал.
* **Мәкаләләр/Акт.катнашучылар** *(4)/(9)* - югарырак санлы бүлек катнашучылары үз проектның энциклопедик кыйммәтлелеген саклау өчен мәкаләләр эчтәлелеген яңартуга күбрәк көч сарыф итергә мәҗбүр (актив катнашучылар саны бик түбән).
* **Идарәчеләр/Акт.катнашучылар** *(7)/(9)* - югарырак санлы бүлекләрнең эчке атмосферасы (дустанә мохит) тотрыклырак.

### Исемлек

## Шулай ук карагыз
* Дөнья халыклары
* Дөнья телләре
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Табигый тел
* Халыкара тел
* Лингвистик демографиясе
* Телләр исемлекләре
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Википедияләр статистикасы порталы  

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Инглиз телле Википедия хисапнамә кодын алу урыны 
* Инглиз телле Викимедиясындагы Википедияләр исемлеге
* Рус телендәге Википедияләр исемлеге

*
Төркем:Википедия:Статистика
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Телләр исемлекләре
Чибәркүл районы

**Чибәркүл районы** () — Чиләбе өлкәсендә ураншкан административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Чибәркүл шәһәре (район составына керми).

Район 1935 елда оештырылган.

## География

### Чиктәшлек

## Халык
* Чибәркүл шәһәре белән

## Административ бүленеш

## Икътисад
Районда бодайны, арышны, борчакны, карабодайны, тарыны, азык культураларны үстерәләр.

Мәрмәр, кварцит, тәлк, эслүдә, каолин, кирпеч балчыгы, азбис, бөерташ, яшәм, ахак һәм алтын чыганаклары.

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе районнары
Үсештәге ил

**Үсештәге илләр** () төркеменә гадәттә демократик хөкүмәт, ирекле базар икътисады, индустриализация, үз ватандашлары өчен җәмгыяви программалар һәм гарантияләре стандартлары түбән булган илләрне кертәләр.

## Үсештәге илләр исемлеге

## Шулай ук карагыз
* Югары үсештәге ил
* Түбән үсештәге ил

## Сылтамалар
* Официальный сайт Канцелярии Высокого представителя Организации Объединенных Наций к наименее развитым странам, развивающимся странам, не имеющим выхода к морю, и малым островным развивающимся государствам 
* Официальный сайт Всеобщей системы преференций
* Официальный сайт с информацией по инициативе Европейского союза про все товары, кроме оружия "
* Официальный сайт правительства Японии об общей системе преференций
* Официальный сайт Министерства финансов Норвегии в рамках Общей системы преференций

Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Кизләү шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Кизләү шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Кизләү шәһәр шурасы** (, ) — Кырым АРның көнчыгыш ярындагы регионы.

## Халкы
Украинаның  2012 елда җан исәбен алу буенча регионда 150 123 кеше яши. Этник составы:
* руслар — 64,9 %
* украиннар — 23,3 %
* кырым татарлары — 6,9 %
* белоруслар — 1,5 %
* поляклар - 0,2
* молдаваннар — 0,2 %
* татарлар - 0,2 %.

## Регион составы
Регион составына 1 кала - Кизләү һәм 3 штп керә: Яр Мойнагы, Новоозерное вә Мирный.

## Искәрмәләр

Төркем:Кизләү шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Интернет кулланучылары буенча илләр исемлеге

## Шулай ук карагыз

* Глобаль Интернет кулланылышы
* Илләрнең тиз интернет элемтәне кертү планнары
* Глобаль дижиталь дивар
* Җәмгыяви элемтә сайтлары исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Дөнья дәүләтләре исемлеге
* Иң популяр веб-сайтлар исемлеге

## Искәрмәләр

*
Интернет кулланучылары
Төркем:Исемлекләр:Интернет
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Быгый

**Быгый**  - никахта булган ирнең яки хатынның абыйсы. Быгый никах белән бәйләнгән туганлык булып тора. Хатынның яки ирнең энесе булса - каенене була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кыштым

**Кыштым** () — Чиләбе өлкәсендә урнашкан шәһәр (1933 елдан), Кыштым районының административ үзәге.

Халык саны — 41 798 кеше.

## География

### Чиктәшлек

Шәһәр Кыштым елгада, Чиләбедән 90 километр көньяк-көнбатышка таба уранша.

## Тарих
Кыштым нигезләнү вакыты 1757 ел дип санала — бу елда промышленник Николай Демидов ике тимер ясау заводларына нигез сала.

Емельян Пугачёв җитәкчелеге астында крестяннар сугышы вакытында, фетнәчеләр заводларны басып алалар һәм яндырып бетерәләр; 1776 елда заводларны торгызылалар.

1926 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1934 елдан — шәһәр.

## Халык

## Икътисад
Шәһәрнең төп предприятиеләр:
* Кыштым бакры-электрон заводы
* Кыштым машиналар төзү берләшмәсе
* Кыштым электромеханик заводы
* Радиозавод
һәм башкалар.

## Мәгариф
Көньяк Урал дәүләт университетының филиалы, Чиләбе дәүләт университетының вәкиллеге, радиомеханик техникумы, медицина училищесы.

## Транспорт
Кыштым станциясе аша Төмәнгә, Бакуга, Санкт-Петербургга, Нурсолтанга, Яңа Уренгойга, Чиләбегә, Югары Уфалейга пуезлар баралар.

Кыштым автовокзалыннан автобуслар Чиләбегә, Югары Өфәлегә, Мияска, Екатеринбургга, Златоустка, Кусәгә, Кәслега һәм Озёрскка баралар.

## Шәхесләр
* Инга Оболдина (1968), РФ кино-театр актрисасы, РФ атказанган артисты (2011).
## Моны да карагыз
* Кыштым авариясе

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Коншак районы

**Коншак районы** (, ) — Чиләбе өлкәсендә урнашкан административ-территориаль берәмлек. Күпчелек халкын татарлар һәм башкортлар хасил итә.

Үзәге — Коншак авылы.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1917—1930 елларда район территориясе Башкорт АССР-ның Аргаяш кантоны составында булган. 1934 елның гыйнварда—ноябрьдә Аргаяш милли округы составында булган.

## Халык

Милли состав: 1989 елгы җанисәп буенча Чиләбе өлкәсенең Коншак районында 40% татар, 40% башкорт һәм 20 % рус милләтеннән булганнар яшәгән. 2002 елда башкортлар — 47 %, татарлар — 36 %, руслар — 15 % тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш

## Икътисад
Икътисад нигезе — аграр секторы.

## Танылган шәхесләр
* Шакир Абилов — борынгы татар әдәбият галиме
* Хикмәтулла Кадыйргалиев — СССР каһарманы
* Гаяз Баймурзин — СССР каһарманы
* Гайнан Сәетхуҗин — велоузышчы
* Альберт Борһанов — тарихчы-галим
* Рамилә Искәндәр - кино һәм театр артисты (Мәскәү)

## Моны да карагыз
* Аргаяш милли округы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Вадим Закиров:«Кунашакцам больше не надо бежать из села» 

Төркем:Чиләбе өлкәсе районнары
Төркем:Татар районнары
Зәлидә

**Зәлидә** — татар яшьләр уены.

## Уйнау тәртибе
Урамга чыгып, шулай ук иркен бинада, уйнала торган уен. Гармунчы уртада гармун уйный, ә аның тирәсендәгеләр әйләнә ясап шунда җырлыйлар, бииләр.

Уен ешрак җәй көне, кичен эш беткәч уйнала торган булган.

Көзгә кергәчтен, каз өмәсенә җыелгач та уйнау гадәте булган. Анда шул төрле җазалар биреп уйныганнар. Кемгә нәрсә эләгә, шуны үти торган булган.

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы, Яшел Үзән районы, Норлат авылы. Информант: Абзалова Сания Хәлил кызы (1923). Материал җыючы һәм паспорт төзүче: Гайфуллин Дамир,Юсупов Азат.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кояш бату

**Кояш бату** — офыкта кояшның батуы. Ул кояш чыгуга караганда яктырак булып тора. Кояш батканда, чыкандагыдан кызгылтырак һәм сарырак төсләр чагыла.

## Галерея

Файл:Sunset02.jpg|Кояш бату
Файл:Kuznetsk Alatau 3.jpg| Алатауда кояш бату
Файл:Soleil couchant sur le Vercors.jpg|Закат над Веркором
Файл:Tmbcity.JPG|Төрекмәнстанда кояш бату
Файл:Закат в городе Казань.jpg|Казанда кояш бату
Файл:Sar1.JPG|Сарытауда кояш бату


## Моны да карагыз

* Кояш чыгу
* Таң

Төркем:Кояш
Төркем:Тәүлек
Гайнетдин Әхмәрев

**Гайнетдин Нәҗметдин улы Әхмәров** — тарихчы, этнограф.

## Биографиясе

Гайнетдин Әхмәрев 1864 елда Казан губернасының Зөя өязе Наратлы (хәзерге Татарстанның Яшел Үзән районындагы Татар Наратлысы) авылында дөньяга килә.

Сигез яшенә җиткәч, әтисе аны Тәтеш өязенең Шәм-Балыкчы волостендагы Болын-Балыкчы авылына (хәзерге Апас районында) үз заманының гыйлемле кешесе булган Бикчәнтәй хәзрәт мәдрәсәсенә укырга җибәрә.

Гайнетдин анда белем алганнан соң, мәгърифәтче укытучы Шакирҗан Таһиров киңәше белән, 1881 елда Казан татар укытучылар мәктәбенә (Казанская татарская учительская школа) укырга керә.

1885 елда укытучылык таныклыгы алу белән, аны Вятка губернасы Алабуга өязенең (хәзерге Татарстанның Әгерҗе районында) Биектау авылында рус теле укытучысы итеп билгелиләр. 1885 елның 15 июлендә ачылган Биектау авылында ул беренче укытучы булган.

Г. Әхмәров 1891 елның 1 мартыннан Тәтеш шәһәренең рус-татар мәктәбендә рус теле укытучысы булып эшли башлый, ләкин аңа монда рус телен генә түгел, бәлки арифметика, уку, ана теле дәресләрен дә алып барырга, ислам кануннарын да укытырга туры килә. Тәтеш шәһәрендә хатын-кызлар өчен рус-татар мәктәбе дә Җ. Мускеев һәм Г. Әхмәров тырышлыгы белән ачыла. 1890 елда аның «Татарлар өчен беренче рус әлифбасы», "Татарлар өчен беренче кыйраәт китап"лары дөнья күрә. Болар өчен ул Казанның фәнни-сәнагый күргәзмәсе комитеты тарафыннан мактау кәгазе, укытучылык хезмәтен оста башкарганы өчен 1899 елда көмеш медаль белән бүләкләнә.

## Тышкы сылтамалар
* Род Гайнутдина Ахмарова 

Төркем:Татар укытучылары
Төркем:Яшел Үзән районында туганнар
Төркем:Әгерҗе районы укытучылары
Төркем:Татар тарихчылары
Казан өлкәсе

**Казан өлкәсе** () — 1952—1953 елларда булган Татарстан АССР составында административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Казан шәһәре.

## Тарих

Казан өлкәсе 1952 елның 19 һәм 24 апрелендәге БКП (б) *«[[Татарстан АССР]] составында өлкәләр оештыру турында»* карары нигезендә барлыкка килгән.

Өлкә составына түбәндәге районнар кертеләләр:

**Республика буйсынудагы шәһәрләр:**
* Казан
* Яшел Үзән

**Районнар:**

1953 елның 6 февраленда Казан һәм Чистай өлкәләре өлешләреннән *«[[ТАССР]] составында [[Бөгелмә өлкәсе]] оештыру турында»* СБКФ ҮКнең карары чыгарыла, ләкин ул формалашып җитә алмаган — 1953 елның 25 апрельдәге СБКФ ҮКнең *«Казан, Чистай һәм Бөгелмә өлкәләрен бетерү турында»* карары чыгарыла.

## Өлкәнең җитәкчелеге
**Казан БКП (б) өлкә комитетының беренче секретаре:** Гыйләҗ Ганиев (1952—1953)

**Башкарма комитеты рәисе:** Владимир Головин (1952—1953)

## Моны да карагыз
* Татарстан АССР
* Бөгелмә өлкәсе
* Чистай өлкәсе
* Уфа өлкәсе
* Стәрлетамак өлкәсе

## Тышкы сылтамалар
* http://www.archive.gov.tatarstan.ru/_go/anonymous/main/?path=/pages/ru/3ipd/guidebook/ipd_03./ipd_3.1./ipd_3.1.8.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР административ-территориаль бүленеше
Төркем:Юкка чыгарылган РСФСР өлкәләре
Каенигач

**Каенигач** - никахта булган иреңнең апасы. Каенигач никах белән бәйләнгән туганлык булып тора. Хатынның апасы - каенапа була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Каенапа

**Каенапа** - никахта булган хатыныңның апасы. Каенапа никах белән бәйләнгән туганлык булып тора. Иреңнең апасы - каенигач була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Киров крае

**Киров крае** — 1934—1936 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Киров шәһәре.

## Тарих
1930-елларның башында регионнарны кечерәю сәясәте башлана. 1934 елның 5 декабрьдә БҮБК карары нигезендә Вятка шәһәренә **Киров** исемен бирелү турында карарын кабул итә, ә 7 декабрьдә  Горький краеның төньяк-көнчыгыштагы районнардан һәм Свердловск өлкәсенең көнбатыштагы районнардан Киров крае оештырыла.

1934 елның 28 декабрьдә Киров крае составында булган Удмурт автономияле өлкәсе **[[Удмурт АССР]]**-ына үзгәртеп корыла.

1936 елның 5 декабрьдә Удмурт АССР Киров крае составыннан чыгарыла; Киров крае **[[Киров өлкәсе]]**нә үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеше (1935 ел)

### [[Удмурт АССР]]

## Моны да карагыз
* Киров өлкәсе

## Чыганаклар
*
Википедияләр статистикасы

2012 елгы апрель аена 285 Википедия эшләп бара. Астагы мәгълүмат 7 апрель көненең бер билгесез мизгеленә туры килә. 
Бу мәгълүмат нигезендә саналган кайбер аналитик (чагыштырмача) күрсәткечләр өчен Википедия телләре статистикасын карагыз.

Иң соңгы мәгълүматны рус телле :ru:Википедия:Список Википедий аркылы күрә аласыз.
Автоматик яңартылган инглиз телле статистик мәгълүмат http://s23.org/wikistats/wikipedias_html  cәхифәдә күрсәтелә.

### Статистика

### Тулаем мәгълүмат

## Шулай ук карагыз
* Дөнья халыклары
* Дөнья телләре
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Табигый тел
* Халыкара тел
* Лингвистик демографиясе
* Теләр исемлекләре
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Википедияләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Инглиз телле Википедия хисапнамә кодын алу урыны 
* Инглиз телле Викимедиясындагы Википедияләр исемлеге
* Рус телендәге Википедияләр исемлеге
* Викистатистика үзәге 
* Инглиз телле төрле периодлар өчен мәкалә саннары буенча чагыштырма хисапнамә 
* Инглиз телле махсус бер дата өчен Википедия проектында дөнья халыкларының активлыгын күрсәткән чагыштырма хисапнамә 
* Википедия кулланучыларының күбрәк игътибарларын җәлеп иң популяр бүлекләр һәм сораулар турында онлайн мәгълүмат 

*
Төркем:Википедия:Статистика
Төркем:Исемлекләр
Уфа өлкәсе

**Уфа өлкәсе** (, ) — 1952—1953 елларда булган Башкорт АССР составында административ-территориаль берәмлеге.

Административ үзәге — Уфа шәһәре.

## Тарих
Уфа өлкәсе 1952 елның 29 майда барлыкка килгән.

Өлкә составына түбәндәге районнар кертеләләр:

**Республика буйсынудагы шәһәре:**
* Уфа

**Районнар:**

1953 елның 30 апрельдә Уфа өлкәсе юкка чыгарыла.

## Өлкәнең җитәкчелеге
**Уфа БКП (б) өлкә комитетының беренче секретаре:** Курбангулов Х. Я. (1952—1953).

## Моны да карагыз
* Башкорт АССР
* Стәрлетамак өлкәсе
* Казан өлкәсе
* Чистай өлкәсе
* Бөгелмә өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Юкка чыгарылган РСФСР өлкәләре
Бөгелмә өлкәсе

**Бөгелмә өлкәсе** () — формаль рәвештә 1953 елның февраль-апрельдә булган Татарстан АССР составында административ-территориаль берәмлеге.

Административ үзәге — Бөгелмә шәһәре.

## Тарих
Бөгелмә өлкәсе 1953 елның 6 февралендәге БКП (б) *«[[Татарстан АССР]] составында Бөгелмә өлкәсе оештыру турында»* карары нигезендә барлыкка килгән.

Өлкә составына түбәндәге районнар кертеләләр:

**[[Казан өлкәсе]] составыннан:**
* Әгерҗе районы
* Пәнҗәр районы

**[[Чистай өлкәсе]] составыннан:**

1953 елның 25 апрельдәге СБКП Үзәк Комитетының *«[[Казан өлкәсе|Казан]], [[Чистай өлкәсе|Чистай]] һәм Бөгелмә өлкәләрен бетерү турында»* карары чыгарыла.

## Өлкәнең җитәкчелеге
**Бөгелмә БКП (б) өлкә комитетының беренче секретаре:** Е. Р. Фёдоров (1952—1953).

## Моны да карагыз
* Татарстан АССР
* Казан өлкәсе
* Чистай өлкәсе
* Уфа өлкәсе
* Стәрлетамак өлкәсе

## Тышкы сылтамалар
* http://www.archive.gov.tatarstan.ru/_go/anonymous/main/?path=/pages/ru/3ipd/guidebook/ipd_03./ipd_3.1./ipd_3.1.8.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:ТАССР административ-территориаль бүленеше
Таң

thumb|right|250px|Таң
**Таң** - ул кояшның бер өлешенең горизонтта күренә башлавы белән башлана. Таң кояшның чыгуы белән бәйле. Бу вакытта кояш нурлары җир буенча таралып әйләнә-тирәне яктырта башлый.

Гомуми кулланышта таң белә кояш чыгу синонимнар булып торалар.
## Моны да карагыз
* Кояш чыгу
* Кояш бату
* Шәфәкъ
* Эңгер

Төркем:Кояш
Төркем:Тәүлек
Шәфәкъ

200px|thumb|right
**Шәфәкъ** - ул кояш батканнан соң яки чыкканнан соң  булган тәүлек аралыгы. Бу вакытта кояш нурлары җир атмосферасын яктырта.

## Моны да карагыз
*Кояш чыгу
*Кояш бату
*Таң
*Эңгер

Төркем:Кояш
Төркем:Тәүлек
Тәүлек

**Тәүлек**, кайвакыт **[[көн]]**, - егерме дүрт сәгатьтән, ягъни Җирнең үз күчәре тирәсендә бер әйләнүдән, торган вакыт аралыгы.

Тәүлек бер тәкъвим аралыгы булып тора. Ул кичке сәгать 24.00дан (12.00 һәм 00.00 дип тә атала) башланып икенче көннең 24.00ына кадәр бара.

Бер атнада җиде көн (тәүлек) була. Бер айда 28, 29, 30, 31 тәүлек бар. Бер елда 365-366 тәүлек бар.

800px|thumb|center|Көн панорамасы

Төркем:Тәүлек
Төркем:Вакыт
Күч

**Күч** — бал кортларының төп оядан аерылып чыккан яңа гаиләсе. Ул карт анадан яки яшь анадан, берничә дистә мең эшче кортлардан һәм берничә йөз әре корттан тора. Күч белән бергә оядагы кортларның 50-60-% ты бүленеп чыга.

Тәүге аерылып чыккан күч көчле санала, күләме 2,5-3 кг җитә.

Күчтәге кортлар тиз генә чагып бармый, чөнки бөрләтәүләре 2-3 көнгә җитәрлек бал белән тулган була.

Умартадан аерылып чыккан күч, якын-тирәдәге уңайлы җиргә сора.

## Чыганаклар

* Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге.

Төркем:Умартачылык
Төркем:Бал корты
Балавыз

**Балавыз** — үсемлекләр һәм хайваннар дөньясында киң таралган югары майлы кислоталардан һәм иң югары молекулалы спиртлардан торган катмарлы эфир.

## Бал корты балавызы
Эшче кортларның корсак астында урынлашкан балавыз бизләре бүлеп чыгарган матдә; ул 200-дән артык төрле матдәләрдән һәм берләшмәдән тора.

## Кәрәз
Кәрәз - балавыз табагы. Балавыз заводларында яки остаханәләрендә күзәнәкләп эшләнгән ясалма балавыз нигезе.

## Әдәбият
Г.Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит

Төркем:Умартачылык
Бал корты агуы

Яңа җыелган **бал корты агуы** үтә күренмәле, аз гына саргылт төстә, тәме әче һәм кырку була. Үзенчәлекле хуш исле.

Корт агуының чагыштырма авырлыгы судагы эретмәсендә 1,1313-кә тигез, pH 4,5-5,5. Агу 40 % коры калдыклардан тора, шуңа күрә һавада тиз кибә. Шуңа да карамастан токсик үзенчәлеге озак саклана. 

## Шулай ук кара
* Бал корты
* Умартачылык
* Апитерапия

## Әдәбият
* Орлов Б. Н. Гелашвили Д. Б. Зоотоксинология ядовитые животные и их яды [1985]
* Хисматулина Н. З., Апитерапия. — Пермь: Мобиле, 2005. 

## Сылтамалар
* «Технология продуктов пчеловодства» В. А. Темнов

Төркем:Умартачылык
Төркем:Бал корты
Акмәсҗит шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Акмәсҗит шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Акмәсҗит шәһәр шурасы** (, )   — Кырым АРның үзәктәге регионы. Регион үз составына Акмәсҗит каласыннан тыш 5 бистәне дә ала..

## Халкы
Украинаның  2001 елда җан исәбен алу буенча регионда 26 867 кеше яши. Этник составы:
* руслар — 66,7 %
* украиннар — 21,3 %
* кырым татарлары — 7 %
* белоруслар — 1,1 %
* молдаваннар — 0,1 %.

## Регион составы
Регион составына 1 кала - Акмәсҗит һәм 5 бистә керә: Аграрное, Грэсовский, Аэрофлотский, Комсомол һәм Битумное. 
1997 елга кадәр регион составына Ингиз авылы да кергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Акмәсҗит шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Әсир

**Әсир** яки **тоткын** () - сугышта тоткынлыкка, әсирлеккә алынган кеше, шулай ук сугыш әсире термины да кулланыла (төрекчә - savaş esiri).

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Ясир

Төркем:Сугыш әсирләре
Ана бал корты

thumb|282px|Ана корт

**Ана бал корты** — умартадагы кортларның анасы. Гаиләдә бер ана корт, бер ничә йөз сорыкорт, 10-80 мең эшче корт була. Ана корт башка кортлардан үзенең зурлыгы, авырлыгы белән аерылып тора. 

Аның озынлыгы 20-25 мм, авырлыгы 190-300 мг була. Тәүлегенә ана корт 1500-2000 йомырка сала, ә мизгеленә 150+200 меңгә җиткерүе мөмкин. Биш ел яши, тәүге ике ел иң сөземтәле еллары. 

Ана корт гаиләдә тик бер генә вазифа башкара, ул йомырка гына сала. Бер генә тапкыр аталана. Йомырка салган чакта күзәнәкләргә карап, аталанган яки аталанмаган йомырка сала. Сорыкорт күзәнәкләре эре була, анда йомырка салу өчен әзерләнгән ана кортның хәрәкәтенә махсус бизе аша спермотозоид коелмый. Ана корт көбесенә һәм эшче корт күзәнәкләренә өелгәндә махсус бизләр спермотозоид бүлеп чыгара һәм йомырка аталана. Аталанмаган йомыркалардан тик сорыкортлар гына үсә. 

Аның каявы бар, тик аны башка ана кортлар белән алышкан вакытта гына файдалана..

Эшче кортлар ана кортлар ана корт сөте белән ашаталар. Күч аерыр алдынан ашатуны туктаталар. Ана корт кәрәздән үзе бал белән туклана башлый. Һәм корсагы нәзегәя, һәм ул очарлык хәлгә җитә.

## Соры ана корт

Соры ана корт дип гел генә аталанмаган йомырка салучы ана кортка әйтәләр. Ул йомыркалардан тик сорыкортлар гына үрчи.

Соры ана юкка чыгарыла, яшь ана бирелә, юкса гаилә юкка чыгачак.

## Искәрмәләр
Җанкөй шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Җанкөй шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Җанкөй шәһәр шурасы** (, )   — Кырым АРның төньяктагы регионы. Регион үз составына бары Җанкөй шәһәрен генә ала.

## Халкы
* 1805 ел — 173 кеше (167 кырым татары, 7 әсир)
* 1926 ел — 8310 кеше (5603 рус (67,4 %), 933 яһүд (11,2 %), 473 алман (5,7 %), 322 кырым татары (3,9 %)).
* 1939 ел — 19 576 кеше
* 1970 ел — 43 000 кеше
* 1989 ел — 53 464 кеше
* 2001 ел — 42 861 кеше
* 2011 ел — 36 665 кеше

Төркем:Җанкөй шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Ясир

**Ясир** (, ) - татарлар, кырым татарлары һәм төрекләр сугышы вакытында тоткынлыкка эләккән рус, украин, белорус, поляк, молдаван сугыш тоткыннары. Шулай ук, кайвакыт, бу исәпкә калмыклар, башкортлар да кергән.

## Әдәбият
* Дашкевич Я. Р. Ясир з України (XV — перша половина XVII ст.) як історично-демографічна проблема // Український археографічний щорічник. Нова серія. — К., 1993. — Вип.2. — С.42-47.
* Енциклопедія українознавства (у 10 томах) / Головний редактор Володимир Кубійович. — Париж, Нью-Йорк: «Молоде Життя», 1954—1989)

## Искәрмәләр

Төркем:Сугыш әсирләре
Википедия телләре статистикасы

### Исемлек

## Шулай ук карагыз
* Дөнья халыклары
* Дөнья телләре
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Табигый тел
* Халыкара тел
* Лингвистик демографиясе
* Теләр исемлекләре
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Википедияләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Инглиз телле Википедия хисапнамә кодын алу урыны 
* Инглиз телле Викимедиясындагы Википедияләр исемлеге
* Рус телендәге Википедияләр исемлеге
* Викистатистика үзәге 
* Инглиз телле төрле периодлар өчен мәкалә саннары буенча чагыштырма хисапнамә 
* Инглиз телле махсус бер дата өчен Википедия проектында дөнья халыкларының активлыгын күрсәткән чагыштырма хисапнамә 
* Википедия кулланучыларының күбрәк игътибарларын җәлеп иң популяр бүлекләр һәм сораулар турында онлайн мәгълүмат 

*
Төркем:Википедия:Статистика
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Телләр исемлекләре
Поляк теле

**Поляк теле** яки **ләх теле** () — һинд-аурупа телләренең көнбатыш славян төркеменең Лехит төркемчәсенә караган поляклар теле. Чех һәм словак телләренә якын.

Поляк теле якынча 40 миллион кешегә туган тел булып тора (1986). Тагын якынча 10 миллион кеше телне чит тел буларак белә.

## Таралыш
Поляк теле — Польшаның дәүләт теле. Польшада якынча 38 млн кеше яши, аларның 97,8 %-ы өйдә поляк телендә аралашуын әйтәләр. 2004 елдан илдә поляк теленнән чит тел буларак имтиханны 3 дәрәҗәдә тапшырып була: башлангыч (B1), урта (B2) һәм алга киткән (C2). Итиханнарны «Поляк телен чит тел буларак белүне раслый торган Дәүләт комиссиясе» үткәрә.

Польшадан тыш поляк телендә сөйләшүчеләр дә күп. Аның белән чиктәш илләрдә милли азчылыклар бар: Украина, Белорусия, Литва, Словакия һәм Чехия. Поляк телле эмигрантлары күпләп Алмания, Франция, Бөекбритания, АКШ, Канада, Бразилия, Аргентина, Австралия, Исраилдә яши.

## Диалектлар
Поляк теле диалектлары:
* Бөек поляк диалекты (Зур Польша, Крайна һәм Боров Тухольский)
* Кече поляк диалекты, (Кече Польша, Карпат асты, Свентокшиск һәм Люблино)
* Мазовецк диалекты (Польшаның көнчыгыш һәм үзәк өлеше)
* Силез диалекты (Югары Силезия)

## Әлифба
Поляк теле латин язуына нигезләнә.

Поляк теленең әлифбасы 32 хәрефтән гыйбарәт: A, Ą, B, C, Ć, D, E, Ę, F, G, H, I, J, K, L, Ł, M, N, Ń, O, Ó, P, R, S, Ś, T, U, W, Y, Z, Ź, Ż.

Поляк телендә 8 сузык аваз, 22 тартык аваз һәм 2 ярымсузык аваз (**j** һәм **ł**) бар.

## Шулай ук карагыз

* Польша
* Славян телләре
* Чех теле
* Словак теле

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ләһчә (полякча) - татарча сүзлек 
* Полякча-инглизчә сүзлек 
* Полякча-урысча һәм урысча-полякча сүзлек  
* Полякча-урысча  сөйләүлек 
* Поляк теленә багышланган портал 
* Поляк теле грамматикасы   

Төркем:Поляк теле
Төркем:Польша телләре
Удмурт автономияле өлкәсе

**Удмурт автомияле өлкәсе** (, ) — РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

1932 елга кадәр **Вотяк автономияле өлкәсе** (, ) исемен йөрткән.

Адмнистратив үзәге — Ижау шәһәре (1921 елның гыйнвар—июнендә — Глазов шәһәре).

## Тарих
**Вотяк автономияле өлкәсе** 1920 елның 4 ноябрьдә барлыкка килә.

1929 елда Вотяк АӨ Түбән Новгород өлкәсе (аннан соң — Түбән Новгород крае) составына кертелә.

1932 елның 1 гыйнварыннан соң Удмурт автономияле өлкәсе исемен йөртә.

1934 елның 7 декабрьдә Киров крае составына кертелә, ә 28 декабрьдә ул Удмурт АССР-ына үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеш
1920—1924 елларда биш өяздән торган: Дебёсы өязе, Глазов өязе, Ижау өязе, Можга өязе, Селты өязе.

1924 елда Дебёсы һәм Селты өязләре юкка чыгарылалар.

1926 елда Вотяк автономияле өлкәсенең административ бүленеше шундый булган:

1929 елда өяз—волостьларга бүленеше юкка чыгарыла, районнарга бүленеше индерелә.

1934 елда Удмурт автономияле өлкәсенең административ бүленеше шундый булган:

## Халык

### Халык саны
* 1923 ел: халык саны — 710 мең кеше, мәйдан — 28 939 км².
* 1930 ел: халык саны — 784,1 мең кеше, мәйдан — 30 614 км².

### Милли состав
**[[1926 ел]]ның җанисәбе буенча:**
* удмуртлар — 52,3 %,
* руслар — 43,3 %,
* татарлар — 2,3 %,
* бесермяннар — 1,2 %.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмурт автономияле өлкәсе
Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:РСФСР автономияле өлкәләре
Сөйләүлек

**Сөйләүлек** - туристның чит илендә куллануы өчен бастырылган файдалы җөмләләр һәм сүзләр, һәм аларның тәрҗемәләр җыентыгы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Unlikely phrases from real phrasebooks
* I wish to speak to a psychiatrist please
* The Phrase Book .com
Сүз

**Сүз** - телнең төп мәгънә йөртүче берәмлекләренең берсе. Аерым сүзләрдән сүзтезмәләр һәм җөмләләр төзелә.

## Шулай ук карагыз

* Грамматика
* Лексема
* Сүз байлыгы
* Мәгънә
* Морфология (тел белеме)
* Сөйләү
* Аваз
* Иң озын сүзләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
:en:Word Инглизчә Википедия бүлеге

## Сылтамалар

* What Is a Word?  – a working paper by Larry Trask (see http://www.sussex.ac.uk/linguistics/1-4-1-2.html  for attribution), Department of Linguistics and English Language, University of Sussex.

Төркем:Төшенчәләр
Төркем:Лексикология
Төркем:Терминнар