Асылгәрәй Япиев

**Асылгәрәй Япиев**,  Асылгәрәй Солтангәрәй улы Япиев (, *[[1929 ел]]ның [[26 август]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Минзәлә кантоны]], [[Мөслим вулысы|Мөслим волосте]], [[Мари-Бүләр (Мөслим районы)|Мари-Бүләр]]*) — галим-стоматолог, медицина фәннәре докторы (*[[1993 ел|1993]]*), Ижау дәүләт медицина академиясе профессоры (*[[1994 ел|1994]]*), Удмуртиянең атказанган уйлап табучысы (*[[1995 ел|1995]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 26 августында Татарстан АССР Минзәлә кантоны Мөслим волосте (*хәзерге* Татарстанның Мөслим районы) Мари-Бүләр авылында туган. Мари милләтеннән. Әтисе Солтангәрәй — Ватандашлар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашкан, авылда күмәк хуҗалык оештыручыларның берсе була. Гаиләсе белән еш күчеп йөрү сәбәпле, Асылгәрәйгә Мөслим һәм Актаныш районнарының төрле мәктәпләрендә: Ямалы татар мәктәбендә, Дербешка рус мәктәбендә укырга туры килә. Җидееллык мәктәпне тәмамлагач, Казан кинематография техникумына укырга керә. Бер елдан (*җәйге практика вакытында студентларны ашату оештырылган*) Чистай совхоз-техникумына күчә. 1949 елда «агроном» белгечлеге буенча совхоз-техникумны (*[[2005 ел]]дан [[Чистай авыл хуҗалыгы техникумы]]*) тәмамлый. Армиядә хезмәт итә. Хәрби хезмәттән кайткач, 1958 елга кадәр Актаныш районы Усы һәм Качкын авылы күмәк хуҗалыкларында агроном булып эшли. Институтка керергә аттестат алу өчен, 17 чакрым ераклыктагы кичке урта мәктәпкә йөреп укый.

## Теш табибы
«Теш табибы» белгечлеге буенча Казан дәүләт медицина институтын тәмамлый (*[[1963 ел|1963]]*). Йошкар-Ола шәһәрендә теш табибы, шәһәрнең яңа поликлиникасының бүлек мөдире булып эшли. Йошкар-Олада эшләгәндә,  Казан дәүләт медицина институтына аспирантурага керә. Казан медицина институты тарихында беренче тапкыр буларак, аспирант завод белән килешү төзи: А. С. Япиев, Бондюг химия заводында эшләүчеләрнең тешләренә күкерт кислотасы парларының зыянлы тәэсирен өйрәнү һәм аны киметү өстендә эшләү өчен, П. К. Ушков исемендәге Бондюг (*[[1967 ел]]дан [[Менделеевск]]*) химия заводы белән 3 873 сумлык килешү төзи. Шушы эзләнүләр нигезендә 1967 елда кандидатлык диссертациясен яклый.
1967—1980 елларда Казан дәүләт медицина институты доценты.
1980 елда А. С. Япиевны Ижау дәүләт медицина институтына (*[[1995 ел]]дан *) стоматология факультетын һәм кафедрасын оештыру өчен чакыралар. Шуннан бирле тормышы Удмуртия башкаласы белән бәйле: институтта  ассистент, доцент, 1993 елдан стоматология кафедрасы мөдире. Институтта стоматология факультетын оештыруда турыдан-туры катнаша. Ижауда эшләү чорында, Мәскәүнең «Стоматология» фәнни-җитештерү үзәгендә «*Разработка и совершенствование методов диагностики, лечения и профилактики поражений твердых тканей зубов рабочих промышленных предприятий*» темасына докторлык диссертациясе яклый (*[[1993 ел|1993]]*), профессор итеп сайлана (*[[1994 ел|1994]]*).

## Фәнни кызыксынулар өлкәсе
Теш чирләрен дәвалау һәм кисәтү. Тешләрне саклау өчен төрле ачышлар ясый. Удмуртиянең табигый дәвалау ресурсларын куллану буенча керткән тәкъдимнәре нигезендә «Блеск» һәм «Ново-Ижевская» теш эликсирлары, «Весенняя», «Витадент» теш пасталары, «Конфета-иммуномодулятор», чәйни торган резинкалар һ. б. ясала.
А. С. Япиев — 135 фәнни хезмәт авторы. Ул әзерләгән «Стоматолог белешмәлеге» () 1993 елдан РФнең 38 вузында кулланыла. 20 уйлап табу авторы.

## Кайбер хезмәтләре
# Кислотный некроз зубов // Медицина. М., 1974 (автордаш).  
# Изучение влияния минеральных кислот на развитие экспериментального кариеса // «Стоматология». 1977, № 4.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 — Удмуртиянең атказанган уйлап табучысы

## Гаиләсе
Улы Владимир, табиб.

## Әдәбият
# *[[Флүр Баһаутдинов|Ф.Н. Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. К.: «Идел-Пресс», 2006 ел, 335-336нчы бит. ISBN 5-85247-005-4
# *Н. С. Стрелков и др.*. А. С. Япеев: жизнь в науке. Ижау, 2009. ISBN 9785913850409 

## Сылтамалар
* *Марина Баярко*. Мечта молодого агронома: отказался от должности и пошел учиться на врача . «Аргументы в Ижевске», 2.09.2009

## Искәрмәләр


Төркем:Чистай авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Теш табиплары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Уйлап табучылар
Төркем:Удмуртиянең атказанган уйлап табучылары