open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәүләтбаевлар

Агалы-энеле **Дәүләтбаевлар** (*Давлетбаевы*) — 1662-1664 еллардагы башкорт күтәрелешләрендә катнашучылар. Тарханнар.

Агалы-энеле Ишмөхәмәт, Дәүләткилде һәм Кункас Дәүләтбаевлар — Нугай даругасы Кыпчак вулысы башкортлары.

**Ишмөхәмәт (Ишембәт, Ишмәт) Дәүләтбаев** 1662 елның көзендә Минзәләдә күтәрелешне бастыру өчен җибәрелгән Казан воеводасы кенәз Ф. Ф. Волконскиның гаскәренә кушыла. Уфага килеп җиткәч, Ф. Ф. Волконский Ишмөхәмәт Дәүләтбаев ярдәмендә башкортларны аның каршында гаепләрен танырга чакыра. Нәтиҗәдә Казан һәм Нугай даругаларының баш күтәрүчеләре гаепләрен таный, Ф. Ф. Волконскиның приказы буенча берничә юлбашчы (шул исәптән Гәвер Акбулатов һәм Үләкәй) җәзалана, башкортлар баш күтәрүчеләр арасыннан абруй белән файдаланган 40  әманәт итеп тапшыра.

1663 елның язында Ишмөхәмәт баш күтәргән башкортлар ягына чыга һәм Нугай даругасы биләмәсендә башкорт юлбашчыларының берсе булып китә. Уфа һәм Кама аръягы чик буе крепостьлары янында үз отрядлары белән сугыш хәрәкәтләрен алып бара. 1663 елның көзенә Нугай, Казан һәм Себер даругалары баш күтәрүчеләренең Уфага берлектәге язуы күзаллана, әммә билгесез сәбәпләр аркасында китерелгән урынга (Агыйделнең урта агымы тирәсе) Себер даругасынан Күчем җитәкчелегендәге отрядлары килми, һәм бу план тормышка ашмый кала. Нугай даругасы башкортлары көрәшне туктатырга карар итә, ә Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Уфа воеводасы кенәз А. М. Волконский белән сөйләшүләр алып бара. Сөйләшүләр бер ай тирәсе дәвам итә һәм якларның үзара килешүе, башкорт илчеләрен Мәскәүгә озату белән тәмамлана, ә алары 1664 елның февралендә патша грамотасы белән кире әйләнеп кайта. Нугай дарусында ихтилалдар туктаганнан соң, Ишмөхәмәт Казан даругасының баш күтәрүчеләрнең башкортлар белән тыныч сөйләшүләр үткәрүгә булышлык итә. 1675 елның мартында Мәскәүдә тархан Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Нугай даругасы башкортларының Кырым ханлыгына каршы походта катнашачаклары тураһындагы килешүгә кул куя.

**Дәүләткилде (Дәүәни) Дәүләтбаев** 1663 елның язында башкорт күтәрелешендә катнаша, Ишмөхәмәт Дәүләтбаев белән бергә Уфа янындагы сугышларда катнаша. 1664 елның мартында кусты — Кункас Дәүләтбаев урынына әманәткә алына, аннары азат ителә. 1675 елның җәендә Дәүләткилде Дәүләтбаев калмыкларга әсиргә төшә.

**Кункас Дәүләтбаев** 1662 елда әманәт сыйфатында Уфага җибәрелә, ә 1664 елда азат ителә. 1675 елда Мәскәүдә агасы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев белән бергә Нугай даругасы башкортларының Кырым ханлыгына каршы походта катнашачаклары тураһындагы килешүгә кул куюда катнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:Татарстан тарихы
Мотор төзүчеләр мәйданы (Казан)

**Мотор төзүчеләр мәйданы** — Казан шәһәренең Авиатөзелеш районындагы Карабай микрорайон-бистәсендәге мәйдан.

Мәйдан көньяк-көнбатыштан төньякка таба уза торган Дементьев урамы кисешелеше, мәйданнан төньяк-көнчыгышка таба китүче Дементьев юлы һәм көнбатыштан мәйдан ягына килә торган Олег Кошевой урамы янында урнашкан.

## Тарих
Авиатөзелеш районында икенче һәм шәһәрнең аръяк өлешендәге өченче булып торган мәйдан 1980 еллар башында төзекләндерелә һәм 1990 еллар башында янәшәдә урнашкан Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе (КМТҖБ) буенча исем ала.

Юл чишелешенең машиналар йөрү өлешеннән тыш, мәйданда Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсенең керү ягына алып баручы яшел зоналы аллея, газоннар, уртасында клумбалар һәм периферия буенча яшеллек бар. Аллея-яшел зона үзәгендә мотор төзүчеләр хөрмәтенә стела урнаштырылган.

1980 еллар уртасында мәйданның перекрёстогы астында шәһәрнең аръяк өлешендә икенче һәм Авиатөзелеш районындагы бердәнбер җир асты юлы төзелә.

## Объектлар
Мәйданда урнашкан яки мәйданга караган объектлар:

* КМТҖБ керү һәм административ бинасы;
* КМТҖБ автохуҗалыгы;
* Туполев исемендәге КДТУ-КАИның 6 нчы уку корпусы һәм алынган Ту-144 югары тавышлы авиалайнерның уникаль нөсхәсе;
* КМТҖБ каршындагы автостоянка;
* тукталыш павильоны;
* мәйдан һәм Дементьев юлы киселешендә урнашкан яшел зонасы булган 145 нче номерлы лицей;
* ГипроНИИавиапром ;
* 9 катлы тулай торак;
* сәүдә һәм сервис биналары булган 5 катлы торак йорт-хрущёвкалар;
* «Крылья Советов» паркының төньяк-көнчыгыш почмагы.

Файл:Административное здание и проходные КМПО (г. Казань, 17 мая 2011 г.).JPG|Мәйдандагы КМТҖБнең административ бинасы һәм керү яклары
Файл:Kazan-kmpo.jpg|Мәйдандагы КМТҖБнә керү яклары
Файл:Kazan-giproniiaviaprom.jpg|Мәйдандагы ГипроНИИавиапрома бинасы
Файл:Kazan-motorbuilders-sq-ug.jpg|Мәйдан астында җир асты юлы


## Транспорт

Мәйдан аша 1, 13 (шулай ук туктатылган 3) номерлы троллейбус маршрутлары һәм № 6, 18, 20, 33, 37, 40, 42, 52, 53, 60, 76, 78, 89, 92, 93 номерлы автобус маршрутлары Дементьев урамының көньяк өлешеннән Дементьев проездына берьяклы юнәлештә уза, шул ук автобус маршрутлары (20, 42, 53, 78 номерлы маршрутлардан тыш) Дементьев урамынының төньяк өлешеннән Олег Кошевой урамына кире юнәлештә уза, 97 нче номерлы автобус маршруты Дементьев урамының көньяк өлешеннән Олег Кошевой урамына бер юнәлештә уза. Мәйданда урнашкан тукталышны шәһәрлеләр еш кына 16 нчы завод дип атыйлар.

Элегрәк мәйдан астында «Заводская» станциясенең чыгыш янында метрополитенның беренче сызыгын уздыру күздә тотылган, әмма трассаны һәм «Авиатөзелеш» метро станциясен Авиатөзелеш районының Соцгород микрорайонының торак кварталлар үзәгенә күчерергә карар кылына.

## Сылтамалар

* Wikimapia сайтында Мотор төзүчеләр мәйданы (спутниктан күренеш)

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Северный бистәсе (Казан)

**Северный бистәсе** — торак массивы, Казан шәһәрнең Авиатөзелеш районында урнашкан иң зур шәһәр бистәләренең берсе. Бистә шәһәрнең төньягында урнашкан. Халык саны — 25 меңгә якын кеше. «Төньяк-1», «Авиатөзүчеләр», «Яңа Карабай», «Карабай» иҗтимагый үзидарә территорияләре белән шәһәр төзелеше-торак административ-хисап берәмлеге булып тора. «Авиатор» торак-коммуналь хуҗалык идарәче компаниясе тарафыннан хезмәт күрсәтелә.

## Урнашуы һәм тасвирламасы

Бистә шәһәрнең төньягында, районның үзәк-төньяк өлешендә Айдаров урамы белән көньякта, киң дача һәм бушлык-урманлы яшел зона арасында, Казан әйләнеш юлы буенда төньякта, Вересаев, Верхоянский урамнары арасында көнчыгышта һәм Ак Каен, Харьков урамнары арасында көнбатышта урнашкан.

Бистәнең көньягында Яңа Карабай микрорайоны, көнчыгышта — шәһәр Коры Елга поселогы, көнбатышта — дача участоклары («Заовражье», «Сирень», «Энергетик») һәм «Казаноргсинтез» предприятиесенең санитар-яклау зонасы, төньякта — дача участоклары («Берёзка», «Кооператор», «№10 КМПО», «№8 КАПО», «№10 КАПО», «№2 Элекон»).урнашкан.

Бистәнең мәйданы 5,5 кв. км чамасы, озынлыгы, көнчыгыштан көнбатышка таба 3,5 км, көньяктан төньякка таба 1,5 км артык. Бистәдә Суворово-Бадай чокыры (күрше урамнар исемнәре буенча), бистә артында өч Урман күле урнашкан.

Бистә бары тик шәхси торак йортлар белән генә тыгыз төзелгән, биредә алар саны 7,5 меңгә якын.

Бистәдә күп функцияле мәдәни-ял үзәге (мәдәният йорты), «Нур Ислам» мәчете, 14-нче номерлы гимназия, 60-нчы номерлы мәктәп, 296, 341, 366-нчы номерлы балалар бакчалары, 47-нче номерлы почта бүлекчәсе, 14-нче номерлы шәһәр китапханәсе, берничә кибет, сугыш геройлары һәм тыл хезмәтчәннәре һәйкәле урнашкан.

## Тарих
Бистә 1940—1950 елларда төзелә башлый, ул чакта шәһәр төньягында урнашкан Казан авиация заводы, Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе, Казан вертолет заводы, «Казаноргсинтез», «Казанкомпрессормаш» һ. б. заводларга эвакуацияләнүчеләргә биредә индивидуаль йортлар төзү өчен участоклар бүлеп бирелә.

## Транспорт
Ерак булуына карамастан, бистә тарихи яктан Казанның шәһәр транспорты белән 6 нчы номерлы шәһәр автобусы (совет чорындагы Соцгород микрорайонына кадәр, ә хәзер — шәһәр үзәгенә бара торган автобус) белән тәэмин ителгән. Шулай ук бистәдә Яңа Савин районына һәм «Казанькомпрессормаш» заводы районына баручы 76 нчы (2007 елга кадәр 161 нче) автобус маршрутының һәм Азинога баручы 18 нче (2007 елга кадәр 168 нчы) автобус маршрутының соңгы тукталышлары урнашкан.

Бистә шулай ук аның көньяк чиге буйлап барган Айдаров урамыннан 1 нче трамвай маршрутының шәһәр үзәгенә (2013 елга кадәр ул 9 нчы номерлы булган һәм 1966—2008 елларда Каравай бистәсенә кадәр барган 10 нчы номерлы маршрутны үз эченә алган) барып була. 13 нче троллейбус маршрутын бистәгә кадәр озайту проекты бар.

Бистәнең бик зур территориясе булу сәбәпле, анда берничә автобус тукталышы һәм Айдаров урамында берничә трамвай тукталышы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Зур Крыловка (урам)

**Зур Крыловка** — Казан шәһәренең Киров районында урнашкан магистраль урам. Зур Казан боҗрасының бер өлеше буларак, Казан шәһәренең Яңа Савин, Мәскәү, Киров һәм Вахитов районнарын тоташтыра.

## Исем
Зур Крыловка һәм Кече Крыловка (көнбатыштан Зур Крыловкага параллель рәвештә уза) урамнарының исеме Крыловка бистәсеннән — Грязнушка бистәсенә китүче Иске Җиләкле бистәнең «крыло»сыннан килеп чыга.

## Урнашу
Зур Крыловка урамы төньяк-көнчыгыштан Казан шәһәре Киров районының көньяк-көнбатышына Лена, Тверь, 2 нче Көньяк-Көнбатыш һәм Серов урамнары киселешеннән уза, магистраль Вахитов урамын кисеп үтә һәм Несмелов урамына (Гладилов урамы белән кисешкән урында) керә.

Урамның машиналар йөри торган өлеше алты хәрәкәт полосасы (һәр юнәлештә өчәр), трамвай полосалары һәм съездлар белән бүленгән ике трамвай тармагы рәвешендә башкарылган, бу җайга салынмый торган юллар санын шактый киметкән.

## Тарих
Казан шәһәре Советы комиссиясенең 1927 елның 2 ноябрендәге беркетмәсе белән аталган.

2009 елга кадәр Зур Крыловка урамы Тверь урамының дәвамы булган ике полосалы тар юлдан торган. Юл буенда революциягә кадәрге корылма (Крыловка бистәсе) шәхси сектор урнашкан була. Урам үзе озын түгел иде һәм Аркылы Базар урамы белән Y-образлы чатка терәлгән.

2009—2011 елларда Зур Крыловка урамы  реконструкциягә дучар була, нәтиҗәдә, урам бүгенге кыяфәтенә ия була.

Реконструкциядән соң урам буйлап урнашкан барлык шәхси йортлар сүтелә, иске асфальт катламы сүтелә һәм яңа белән алыштырыла, автоюлның киңлеге арттырыла. Юл буйлап трамвай тармагы салынган, ул машиналар йөрү өлеше дәрәҗәсенә кадәр күтәрелгән. Урам башы Казанның Лена урамы белән тоташтырыла, ә урам үзе, микрорайонның автомобиль юллары системасын реконструкцияләгәннән соң, Несмелов урамы (элеккеге Эфир боҗрасы) белән кисешүгә кадәр уза башлый, Энгельс, Краснококшайский, Шоссейная һәм Кольцов урамнарының бер өлешен үз эченә ала.

Зур Крыловка урамы Зур Казан боҗрасының аерылгысыз өлеше булып тора.

## Җәмәгать транспорты
Зур Крыловка урамы буенча реконструкциягә кадәр 86 һәм 82 маршруттагы боҗра каршы автобуслар, шулай ук 3 нче маршруттагы троллейбус йөргән. 2007 елгы транспорт реформасына кадәр 166 боҗра автобусы булган. Реконструкция тәмамлангач, Зур Крыловка урамы буенча 9 нчы маршрут трамвайлары йөри башлый, 2011 елның ноябрендә 14 нче маршрут трамвайлары хәрәкәте яңартыла, 2012 елда 14 нче маршрут урынына 5 маршрут йөри башлый.

## Кызыклы фактлар
Зур Крыловка урамында урнашкан йортларның 100 проценты сүтелүгә бәйле рәвештә, 2011 елның 22 августына әлеге урамдагы бер генә корылма да теркәлмәгән.

## Фото

Файл:Улица Большая Крыловка.JPG|Урамның машиналар йөрү өлеше
Файл:Крыловка-Гладилова-Несмелова.JPG|Зур Крыловканың Гладилов (уңнан) һәм Несмелов (туры) урамнары белән кисеше 


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан урамнары
Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Академик Сахаров Урамы (метро станциясе)

**Академик Сахаров Урамы** — Казан метрополитенының икенче линиясенең төзелеп килүче дүртенче станциясе. Ачылу 2023 елга планлаштырылган.

## Тасвирлама
Станция Казан метрополитенының икенче линиясендәге дүрт станциядән торган беренче җибәрү участогына керә. План буенча Альберт Камалиев проспекты буенда ИКЕА кибете янында урнашкан, анда чыгу юлларының берсе булачак.

Чыгу юллары Җиңү проспекты буенда урнашачак — киләчәктә торак йортлар белән төзеләчәк буш урында.

Станция соңгы станцияләрдәге кебек әйләнеш тупикларына ия булачак (Авиатөзелеш яки Имәнлек).

## Тарих
Төзелеш башланган көннәр буенча станция икенче линиядә беренче булып тора. Башта икенче линияне Фучик урамындагы Имәнлек станциясеннән төзи башларга җыенганнар, чөнки барлык техника Имәнлек төзелеше тәмамланганнан соң шунда калган була. Әмма соңрак Сахаров станциясен төзергә ниятлиләр, чөнки станция урнашырга тиеш булган бушлыкта төзелешкә комачаулаучы коммуникацияләрне минималь чыгару булырга мөмкин.

Станцияне ИКЕА кибете янында төзи башлау өчен фирма 1 миллиард сум тәкъдим иткән.

## Төзелеш

2018 елның апрелендә геологик күзәтчелек, скважиналар бораулау башлана. Июнь аенда җир эшләре башланып китә. «Казметрострой» метроның икенче тармагын 2018 елның җәендә төзи башларга ниятләгән була.

2019 елның декабрендә станциядә тоннель үткәргеч комплексын монтажлау башланган.

2020 елның 26 гыйнварында нигез чокырын эшләү алып барыла һәм ике тоннель үткәрү комплексы монтажлана, шул ук вакытта станция төзелешен Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов карап чыга.

План буенча 2020 елның февраль уртасында тоннельләрне «ТАССРның 100 еллыгы» станциясенә кадәр төзи башларга тиеш булалар. Әмма, 2020 елның 23 апрелендә генә, станциядә Рөстәм Миңнеханов барында, тоннельләрне уздыру тантанасы була. ТАССРның 100 еллыгы станциясе ягына элек үзәк линия, шулай ук Мәскәүдәге Бутово, Солнцевский һәм Некрасов линияләрен төзүдә эшләгән «Айсылу» щиты юнәлә.

2020 елның 8 июлендә Ростехнадзор, төзелешкә рөхсәт булмау сәбәпле, метроның икенче линиясен төзүне туктатып торуны таләп итә.

2020 елның 29 октябрендә станциядән икенче щит старт ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Ижау урамы (Казан)

**Ижау урамы** — Казан шәһәренең Авиатөзелеш (элеккеге Ленин) районындагы Карабай микрорайонындагы урам.

Олег Кошевой урамы белән Дементьев урамы киселешеннән алып С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы территориясенә кадәр көньяктан төньякка таба бара. Дементьев, Олег Кошевой һәм Максимов урамнары белән кисешә.

## Тарих
«Карабай бистәсе» территориясендә урнашкан Ижау урамының формалашуы турыдан-туры авиация комбинаты («Казмашстрой») төзү белән бәйле.

Урам Мотор төзүчеләр мәйданыннан Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе яныннан Пётр Витер урамыннан Максимов урамына борылышка кадәр, аннан С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы янынан (Дементьев урамына параллель рәвештә) «Каравай» Сәүдә комплексына кадәр (Дементьев урамы, 72) уза һәм завод территориясенә китә.

## Заманча торышы
Урамның гомуми озынлыгы 1046 метр тәшкил итә.

Ижау урамында урнашкан биналарның күбесе Дементьев урамы буенча нумерациягә ия.

Ижау урамы һәм Дементьев урамының юл өлеше арасында урнашкан:

* Казан шәһәре Авиатөзелеш районының «145 нче лицей» Муниципаль бюджет мәгариф учреждениесе, ул 1991 елда барлыкка килгән.

* «Россия гадәттән тыш хәлләр министрлыгының 35 номерлы Федераль янгынга каршы хезмәтнең махсус идарәсе» Федераль дәүләт казна учреждениесе.

Файл:Пересечение улицы Ижевская с улицей Максимова.jpg|Ижау урамының Максимов урамы белән киселеше
Файл:Административные корпуса Казанского авиационного завода имени С. П. Горбунова .JPG|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводының административ корпуслары
Файл:Административное здание Казанского авиационного завода имени С. П. Горбунова.JPG|С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводының административ бинасы


## Объектлар

### «Каравай паркы»
Ижау урамы һәм С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводының административ биналары арасында «Каравай паркы» урнашкан, аның территориясендә Бөек Ватан сугышы вакытында һәлак булган завод хезмәткәрләре хөрмәтенә мемориал (обелиск) корылган һәм Ту-22М3 самолёты урнаштырылган.
Файл:Караваевский парк - 1.JPG|Каравай паркы
Файл:Мемориал в честь работников КАПО им. С.П.Горбунова, погибших во время ВОв.JPG|Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган завод хезмәткәрләре хөрмәтенә мемориал (обелиск)


### Компанияләр
Ижау урамы 2 йорт адресы буенча урнашканнар:

* «Казспецстроймонтаж» төзелеш компаниясе,

* «Сәйяр» төзелеш компаниясе,

* «Печатное Дело» полиграфия компаниясе.

Ижау урамы 2 йорт, к. 1 адресы буенча «СтоАвто» автосервисы урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Казанның меңьеллыгы мәйданы

**Казанның меңьеллыгы мәйданы** — Казан шәһәре Киров районының Юдино бистәсендәге мәйдан. Шәһәрнең яңа һәм иң зур мәйданнарының берсе, бистәнең дүрт мәйданнарының берсе, ул башка өч мәйданнан (Дан аллеясы, Тимер юлчылар мәйданы һәм Юдино мәйданы) ерак түгел урнашкан. Казан үзәгендә шундый исемле шәһәрнең төп мәйданы — Меңьеллык мәйданы бар.

Кечкенә генә озынча мәйдан тимер юлның җитештерү корылмалары һәм юллары алдында урнашкан һәм Ильич урамының бетү ягында тора. Мәйданның көнчыгыш өлешеннән Ильич һәм Революция урамнары чатына юл үтә, көнбатыштан Революция урамына юл бар. Шулай ук мәйданның көнчыгыш өлешеннән юллар өстендә хезмәт юлы күтәрелә.

## Тасвирлама
2005 елда Казанның меңьеллыгын бәйрәм итү көнендә ачылган мәйдан Горький тимер юлының Казан бүлеге инициативасы һәм ярдәме белән төзекләндерелә һәм бистәдә яшәүчеләр арасында ял итү һәм очрашулар өчен популяр урынга әйләнә.Мәйданда асфальтланган юл өлеше һәм эскәмияләр, клумбалар урнаштырылган һәм плитка белән капланган җәяүлеләр мәйданчыгы бар. Мәйданчыкның уртасында Казан символы — Зилант урнашкан түгәрәк формадагы үзенчәлекле фонтан һәм күпкырлы ялтыравыклы металл дөнья символы инсталляциясе бар. Мәйданның көнчыгыш ягында Бөек Ватан сугышы геройлары һәм тыл хезмәтчәннәре хөрмәтенә монументтан һәм истәлекле таштан ясалган мемориаль комплекс һәм тимер юлчыларының мактау тактасы урнашкан. Мәйданның төньяк ягында зәңгәр төстәге «Казанның 1000 еллыгы» язуы һәм сары төстәге бәйрәм эмблемасы булган ике секцияле тепловоз-һәйкәл ТЭ3 урнаштырылган. Мәйдан тирәсендә яшел утыртмалар һәм зур булмаган корылмалар бар.

## Транспорт
Мәйдан аша җәмәгать транспорты йөрми. 46 һәм 72 номерлы автобус маршрутлары төньяк квартал аша уза. Революция урамындагы мәйданнан ерак түгел Казаннан тимер юл хәрәкәте юнәлешендәге Юдино электр поездлары станциясе урнашкан.
## Фото

Файл:Kazan-yudino-kazan1000year-sq-mnmt1.jpg|Мәйданда Бөек Ватан сугышы геройлары хөрмәтенә монумент
Файл:Kazan-yudino-kazan1000year-sq-mnmt2.jpg|Мәйданда Бөек Ватан сугышы тыл хезмәтчәннәре хөрмәтенә истәлек ташы
Файл:Kazan-yudino-kazan1000year-sq-fnt.jpg|Мәйдандагы фонтан
Файл:Kazan-yudino-kazan1000year-sq-r.jpg|Мәйданда ял итүчеләр
Файл:Kazan-yudino-kazan1000year-sq-e.jpg|Мәйданнан чыгу
Файл:Te3-kazan-yudino.jpg|Мәйдандагы ТЭ3 тепловоз-һәйкәле


## Сылтамалар

* Wikimapia сайтында Казанның меңьеллыгы мәйданы (спутниктан күренеш)

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Казанның Киров районы
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Соцшəhəр мəйданы (Казан)

**Соцшəhəр мəйданы** — Казанның Авиатөзелеш районындагы Соцгшəhəр микрорайонындагы мәйдан. Микрорайонда яшәүчеләрне еш кына Ленин мәдәният йорты янындагы мәйдан, мәдәният йорты янындагы мәйдан һәм гади Соцшəhəр дип йөртәләр.

## Урнашу
Мәйдан Копылов урамының көньяктан төньякка таба Олег Кошевой һәм Белинский урамнары киселешендә урнашкан. Мәйдан янындагы Олег Кошевой урам башыннан Трамвай урамы төньяк-көнчыгышка таба урнашкан.

## Тасвирлама
Авиатөзелеш районында мәйданнарның икесенең берсе — шәһәрнең аръяк өлешендә тарихи яктан икенчесе. Мәйдан 1950 нче елларда КАЗ һәм КМҖБ районын барлыкка китерүче заводлары көче белән, анда урнашкан Ленин исемендәге район мәдәният йорты һәм янәшәдә урнашкан «Крылья Советов» район паркы корылмасы белән бергә төзекләндерелә.

Юл чатыннан һәм урамнар киселешеннән тыш, Ленин мәдәният йорты фасады каршындагы  асфальт мәйданчыгы һәм аллея, газон, урта һәм аннан да зуррак яшел үсентеләр (агачлар, куаклар) белән яшел зона бар. 1983 елда яшел зона үзәгендә ССРБның күпьеллык авиация сәнәгате министры П. В. Дементьевка һәйкәл куела. Сталин архитектурасының Ленин мәдәният йортыннан тыш, мәйданда тагын бер зур мәдәният йорты бар — Гайдар исемендәге яшьләр мәдәният йорты. Шулай ук мәйданда Дементьев исемендәге Казан авиация-техник көллияте, (элек авиация техникумы, КАТ) урнашкан.

Мәйдан каршындагы мәдәният йортлары һәм «Крылья Советов» паркы микрорайонның һәм бөтен Авиатөзелеш районының иҗтимагый үзәгег хасил итә. Асфальтланган мәйданчыкта һәм яшел зонада вакыт-вакыт күчмә балалар аттракционнары һәм зооэкспозицияләре, җирле ярминкәләр, җыелышлар һәм башка мәдәни-массакүләм чаралар, шул исәптән ел саен Ленин мәдәният йортында һәм Гайдар мәдәният йортында Бөтенроссия рольле уеннар һәм фэнтези Зиланткон фестивален уздыру вакытында урам чыгышлары оештырыла.

## Транспорт
Мәйдан янында «Авиатөзелеш» метро станциясенең (беренче сызык Копылов урамы астында уза) көньяк керү юлы һәм вестибюле урнашкан. 

Мәйданда, Копылов урамының көньяк өлешеннән Трамвай урамы башына узучы 1 һәм 6 нчы трамвай маршрутлары, берьяклы юнәлештә төньяктан Копылов урамы буенча көньякка таба бара торган 1 һәм 13 троллейбус маршрутлары, берьяклы юнәлештә төньяктан көньякка таба Копылов урамы буенча, 43, 53 нче һәм Олег Кошевой урамыннан Копылов урамының көньяк өлешенә бер яклы юнәлештә үтүче 6, 18, 37, 40, 52 автобус маршрутлары, «Авиатөзелеш метро станциясе» (элек «Соцшəhəр») тукталышы урнашкан. Шулай ук мәйданда 42, 93 автобус маршрутларының  «ДК Ленина» һәм 97 номерлы «Соцшəhəр» ахыргы тукталышлары урнашкан.

## Сылтамалар

* Площадь Соцгорода на wikimapia (вид со спутника)
* История парка "Крылья Советов" в Соцгороде

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Трамвай урамы (Казан)

**Трамвай урамы** — Казанның Авиатөзелеш (элекке Ленин) районындагы Карабай микрорайонындагы урам.

Олег Кошевой урамыннан алып Годовиков урамына кадәр төньяк-көнчыгышка таба бара. Олег Кошевой, Лукин, Побежимов һәм Годовиков урамнары белән кисешә..

Казанда «трамвай өлеше» дип аталган бердәнбер урам, шулай ук Төзелештә кискен архитектура контрасты булган аз санлы урамнарның берсе булып тора (түбәнрәк карагыз).

## Тарих
«Свердлов бистәсе» территориясендә урнашкан Трамвай урамы 1930 елларда авиация комбинаты («Казмашстрой») төзү белән бәйле рәвештә барлыкка килгән.

Совет чорында беренчел төзелеш үзенчәлекләре белән бәйле рәвештә, урамның үзәк өлешенә карата шулай ук «Стандарт бистә» исеме дә кулланылган.

Урам 1946 елда Казан планында билгеләнгән трамвай юлы буйлап уза, бу исә урам исемендә чагыла. Тарихи яктан Казан трамваеның 9 нчы һәм 13 нче маршрутларын формалаштыру белән бәйле.

Урам озак вакытлар элеккеге «шәхси сектор» ның бер катлы йортлары белән генә төзелгән. Шул ук вакытта аның Лукин урамы белән кисешкән урында 1980 еллар башында Казанда беренче 16 катлы торак йортларның берсе төзелә. Аннан соң шулай ук 9 катлы һәм тагын бер 16 катлы бина төзелгән. Урам төрле яктоан архитектура ягыннан бик контрастлы, уң яктан бер катлы йортлар һәм сул яктан күп катлы йортлар урнашкан.
## Объектлар
Урамның гомуми озынлыгы 925 метр тәшкил итә.

Лукин урамы / Трамвай урамы, 2/15 йорт адресы буенча: күп катлы йортта Казан шәһәре Авиатөзелеш суд районы буенча 2 нче суд участогы урнашкан.

Трамвай урамы үзәгендә «Авиатөзелеш районының җәмәгать судьялары» (элекке исеме — «Стоматология сырхауханәсе») трамвай тукталышы, Годовиков урамы белән киселештә — «Трамвай» тукталышы урнашкан.

## Кызыклы фактлар
Озак вакытлар Трамвай урамында таш брусчатка сакланган. 2010 нчы еллар уртасында гына да машиналар йөрү өлеше тулысынча асфальтланды.

## Транспорт
Урам буенча 1 нче һәм 6 нчы трамвай маршрутлары (2014 елдан башлап: Тимер юл вокзалы — Химия урамы)  (2013 елдан башлап — Карабай Бистәсе — Халитов урамы) уза.
Файл:Улица Трамвайная (г.Казань) - 3.JPG|Трамвай урамы һәм Олег Кошевой урамы киселеше
Файл:Улица Трамвайная (г.Казань) - 4.JPG|Трамвай урамы һәм Побежимов урамы киселеше
Файл:Ул. Трамвайная, д. 17 (г. Казань).JPG|Трамвай урамы, 17
Файл:Улица Трамвайная (г.Казань).JPG|Побежимов урамыннан алып Годовиков урамына кадәр трамвай участогы
Файл:АКСМ-62103 в кустах.jpg|Трамвай Трамвай урамында


## Искәрмәләр

Төркем:Казан урамнары
Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Якуб ибн Ногман

**Якуб ибн Ногман** — болгар тарихчысы һәм казый. Аның иң мәшһүр әсәре - "Тәварихи Болгария" тарихи иншасы.

## Биография
Әбү Хәмид әл-Гарнати мәгълүматларына караганда, Якуб 1058/1059 елда туган. Якуб ибн Ногман Болгар шәһәре судьясы булган. Ул танылган дин эшлеклесе һәм галим Әл-Джувейниның эзлеклесе була.

Ул "Тәварихи Болгария" тарихи инша авторы була. Гарәп сәяхәтчесе әл-Гарнати үз әсәрләрендә Болгар галименең «болгар» исеме барлыкка килү һәм болгарларның ислам динен кабул итүе турында китабыннан өзекләр китерә.

Ислам энциклопедиясендә Якуб ибн Ногманның 1164 елда үлүе турында әйтелә .

## Искәрмәләр
Казан балалар тимер юлы

**Казан кече тимер юлы** — Казан шәһәрендә 4,288 км озынлыкта балалар тимер юлы,    Аккош урман паркында, Урман арты бистәсе һәм Изумрудное күре арасында Юдино бистәсендә урнашкан. 2007 елның 30 августыннан көченә керә.

Юлның 2 станциясе-Вокзал (Яшьләр, Изумрудная) һәм 2 утырту платформасы (Спорт, Каенлык) бар. Колнеясе 750 мм. Күчмә состав: 2 тепловоз (ТУ7А-3344 һәм ТУ10-022) һәм Метровагонмаш  җитештергән 4 вагон,  20.017 һәм 20.018  модельләре. Урман арты бистәсенән ерак түгел балалар тимер юлы өчен база тимер юл техникумы бар, ә Юдино янындагы тимер юл трассасы янында  паровоз-һәйкәл куелган.

Сезон 1 июньдә ачыла һәм 31 августта тәмамлана. 5 яшькә кадәрге балалар өчен сәяхәт бушлай, 5 яшьтән алып 10 яшькә кадәр булган балалар өчен - 60 сум, калганнары өчен — 90 сум (2015). Юл атнага 5 көн эшли: чәршәмбе, пәнҗешәмбе, җомга, шимбә, якшәмбе. Ял көннәре: дүшәмбе, сишәмбе. Көнгә 4 пар поезд уза.

Яшьләр станциясеннән китү (Урман арты бистәсе): 10:00 ; 11:23 ; 14:15 ; 15:38.

Изумрудная станциясеннән китү (Изумрудное күле; ташланган карьер): 10:39 ; 12:02 ; 14:54 ; 16:17.

## Тарих
Казанда балалар тимер юлы булдыру турында карар «Россия тимер юллары» ААҖ президенты Владимир Якунин һәм Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шаймиев белән 2006 елның 26 маенда очрашу вакытында кабул ителде. Балалар тимер юлы проекты Казан институты ГипроНИИавиапром тарафыннан эшләнергә кушылды.  Башта балалар тимер юлын Горький исемле паркта урнашу планлаштырылган иде , ләкин тиздән бу тәкъдим кабул ителми, чөнки парк мәйданында бик күп авышлыктар бар, бу балалар юлы өчен куркыныч. Белгечләр тарафыннан куркынычсызрак урын — Киров районының Урман арты бистәсеннән алып Юдино карьерына кадәр урман-парк зонасында сайлап алына. Ачылу 2007 елның 30 августында булды

## Хәзерге торышы
Казан шәһәрендәге балалар тимер юлы ел әйләнәсендә эшли. Октябрьдән мартка кадәр балалар теоретик белем алалар, җәй айларында алар алган белемнәрне кулланалар һәм махсус практикада яңа күнекмәләр кулланалар. Балалар тимер юлының тулы курсы - 3 ел, шуның 2 елы балалар тимер юлның гомуми курсы белән таныша, һәм 3 ел теләсә нинди тимер юл һөнәре буенча махсуслаша. Казанның балалар тимер юлы алты класска ия: " «Локомотив хуҗалыгы»; «Вагон хуҗалыгы»; «Юл хуҗалыгы»; «Сигналлатыру, үзәкләштерү, блоклау һәм элемтә (Связист)»; «Оештыру хәрәкәте белән идарә итү»; «Пассажир эше»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Казанская Детская железная дорога (неопр.) (недоступная ссылка). Архивировано 21 мая 2014 года.
* Сутягин, Дмитрий Казань. Детская железная дорога (неопр.). Детские железные дороги СССР – История и современность. Дата обращения: 17 декабря 2009.
* Казанская детская железная дорога (рус.). infojd.ru. Дата обращения: 16 января 2020. на «Сайте о железной дороге» Сергея Болашенко
* Казанская ДЖД на сайте РЖД (рус.). young.rzd.ru. Дата обращения: 16 января 2020.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Ирина Ларочкина

**Ирина Андреевна Ларочкина** (1950 ел, 14 гыйнвар, Әлмәт) — Совет һәм Россия геологы һәм сәясәтчесе, Федерация Советы әгъзасы (2002—2005).

## Биографиясе
Ирина Андреевна Ларочкина 1950 елның 14 гыйнварында Әлмәт шәһәрендә туа. 1972 елда — Казан университетын тамамлый, 1989 елда — Плеханов исемендәге Мәскәү Милли икътисад институтында менеджерлар әзерләү үзәгендә, 1994 елда Германиянең Селле шәһәрендәге Идарә итү академиясендә укый. 1972—2000 елларда ул Татарстанның Нефть сәнәгатенең фәнни-тикшеренү институтында эшли. Геология һәм минералогия фәннәре докторы, Республиканың мактаулы фән һәм технология эшчесе. 1999 елда  Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты итеп сайлана, 2000 елның 21 гыйнварыннан — Дәүләт Советы Рәисе урынбасары.2002 елның 17 гыйнварында, республика парламенты депутатларының  күпчелек тавышы белән (107), Федерация Советы әгъзасы — дәүләт власының закон чыгару органы вәкиле итеп сайлана.

2002 елның гыйнварыннан 2004 елның июленә кадәр Федерация эшләре һәм региональ сәясәт комитетына керә, 2002 елның мартыннан Федерация Советы эшчәнлеген күзәтү буенча Федерация Советы комиссиясе әгъзасы, 2003 елның маеннан — Федерация Советының Конституцион вәкаләтләрен тормышка ашыру методолигиясе  буенча комиссия әгъзасы, 2004 елның гыйнварыннан  Табигать монополияләре буенча Федерация Советы Комитеты әгъзасы, 2004 елның июленән Федерация Советының Табигать ресурслары һәм әйләнә-тирә мохитне саклау комитеты рәисе урынбасары итеп билгеләнә.

Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шаймиевның 2005 елның 6 маендагы UP-169 указы белән Ирина Ларочкина Татарстанның экология һәм табигый ресурслар министры итеп билгеләнә.

Президент Шаймиев указы белән  2007 елның 22 июнендә Татарстан Республикасы Президентының җир асты байлыгы, нефть, газ һәм экология мәсьәләләре буенча дәүләт киңәшчесе итеп билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Шәхесләр:Татарстан
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлмәттә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:14 гыйнвар көнне туганнар
Таҗетдин ибн Юныс әл-Болгари

**Таҗетдин ибн Юныс әл-Болгари** — болгар табибе һәм фармакологы. Аның мәшһүр әсәре - "Әт-Тиръякъ әл-кәбир" ("Агуланулардан көчле дәва").

## Биография
XIII гасыр башында Мосул шәһәрендә яши һәм эшли.

## Мирас
Болгар табиблары гади һәм катлаулы (универсаль) дарулар бүлеп бирделәр. Таҗетдин ибн Юныс әл-Болгари үзенең "Әт-Тиръякъ әл-кәбир" иншасын катлаулы (универсаль) дарулар әзерләүгә багышлый. "Тиръякъ" авыруларны дәвалауның универсаль чарасын аңлата. Ул иншада әлеге даруның рецептын сурәтләгән. Ютәлне, корсак авыртуын, тавышны югалту, йөрәк авырулары һәм башка авыруларны дәвалау өчен дару кулланылган.

Хәзерге вакытта Таҗетдин ибн Юныс әл-Болгари тракты Иран Мәҗлесе китапханәсендә саклана.

Башка хезмәт тә билгеле - "Фи-л-ад-вийател-мөфридәт" ("Дәвалау мөмкинлекләре дару үләннәре").

## Искәрмәләр
Игорь Чичканов

**Игорь Александрович Чичканов** (1957 ел) — Россия самбо көрәшчесе һәм дзюдочысы, ветеран осталар арасында самбо һәм дзюдо буенча күп тапкыр Дөнья, Европа һәм Россия чемпионы, дзюдо буенча  СССР-ның спорт мастеры, Россияның халыкара класслы  спорт мастеры.

## Биографиясе
Игорь Александрович Чичканов 1957нче елда Пермь өлкәсе Көязе районының Чиганда авылында туа. Милләте буенча — чуваш. 

Алабуга дәүләт педагогика университетын тамамлый.

## Спорт карьерасы
Дзюдо белән 17 яшеннән шөгыльләнә. Беренче тренеры Николай Григорьевич Швейкин була. Хәзер ул Михаил Николаевич Климовта шөгыльләнә. Ярышларда Чаллы исеменнән чыгыш ясый.

Укучылары арасында Татарстан Республикасының мактаулы спорт мастеры, дзюдо буенча Россия чемпионаты призеры, полиция хезмәткәрләре арасында дзюдо буенча Европа чемпионы, самбо буенча Европа һәм Дөнья чемпионы, Россиянең Халыкара класлы спорт мастеры Наталья Ашеулова да бар.

### Спорт казанышлары

## Дәүләт һәм ведомство бүләкләре
* Чаллыда дзюдо буенча СССРның беренче спорт мастеры (1978 ел)
* Россиянең халыкара спорт мастеры (1998 ел)
* Татарстан Республикасының мактаулы тренеры (2003 ел)
* Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты ( 2014 ел, 24 сентябрь ) - *физик культураны һәм спортты үстерүдәге казанышлары, республикада дзюдоны популярлаштыруга лаеклы өлеш индергәне өчен.*

## Сылтамалар
* ЧТО ПРИНЕСУТ НОВЫЕ ПРАВИЛА ДЗЮДО, МНЕНИЕ ИГОРЯ ЧИЧКАНОВА 
* Информация о дзюдоисте на сайте www.sambo.spb.ru
* Размышления ветерана дзюдо Игоря Чичканова о ЧМ-2014 в Челябинске  
Төркем:Россиянең халыкара класслы спорт мастерлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:17 февраль көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр:Татарстан
Кыргызстан президентын сайлаулар (2021)

**Кыргызстанда президент сайлаулар (2021)** () — Кыргызстанда чираттан тыш (*вакытыннан алда*) президент сайлаулар, 2020 елның октябрендә булып узган һәм илнең сайланган президенты Сооронбай Жээнбәковның отставкага китүе белән тәмамланган сәяси кризистан соң көне билгеләнеп, 2021 елның 10 гыйнварында узган. Шул ук көнне илнең идарә итү формасы итеп *президент республикасын* билгеләгән конституция референдумы да уздырыла. Башлангыч мәгълүматлар буенча, Садыр Жапаров беренче турда Кыргызстан Президенты итеп сайланган. Аерым кандидатлар сайлау нәтиҗәләре белән килешмәвен белдергән.

## Алтарих
2020 елның 24 октябрендә Кыргызстанның Үзәк сайлау комиссиясе вакытыннан алда Президент сайлаулары 2021 елның 10 гыйнварында узачак, дип игълан итә. Вакытыннан алда сайлаулар турында Сооронбай Жээнбәковның отставкасына китергән һәм берничә атна дәвам иткән протест акцияләреннән соң белдерелә.
Тәртипсезлекләр 2020 елның 4 октябрендә узган парламент сайлауларының башлангыч нәтиҗәләрен игълан иткәннән соң һәм соңыннан әлеге нәтиҗәләр ҮСК тарафыннан юкка чыгарылганнан соң башланган.

## Кандидатлар
63 кеше президент сайлауларында катнашу өчен гариза биргән булган. Аларга 2020 елның 4 декабренә кадәр үз кандидатурасын яклап 30 мең имза җыярга һәм 1 миллион кыргыз сомы (11 830 АКШ доллары) күләмендә сайлау залогын кертергә кирәк булган. Нәтиҗәдә, 2020 елның 4 декабренә 20 кеше күрсәтелгән таләпләрне үти алган. 2020 елның 12 декабрендә Кыргызстанның Үзәк сайлау комиссиясе булачак сайлауларга катнашырга рөхсәт ителгән 18 кандидатны теркәгән, кандидатлар исемлеге 22 декабрьдә басылып чыккан.

## Нәтиҗәләр

## Сылтамалар
* Кыргызстан хөкүмәтенең Рәсми сайты
* Сайлаулар турында мәгълүмат Кыргызстан Үзәк сайлау комиссиясе сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:2021 ел сайлаулары
Төркем:Кыргызстанда 2021 ел
Төркем:Кыргызстан сәясәте
Ивановский наратлыгы

**Ивановский нарат урманы** (  — Татарстан Республикасының Алексеевский районында Ивановский бистәсеннән төньяк-көнбатышка таба Куйбышев сусаклагычының сул як яры буенда урнашкан комплекслы профильле региональ әһәмияттәге дәүләт табигый тыюлыгы

## Тарих
«Ивановский наратлыгы» тыюлыгы Татарстан АССР Министрлар Советының 1991 елның 23 июлендәге 313 номерлы карары нигезендә оештырыла. Карарда утрауның нарат урманының, шулай ук Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән кош оялары урынының уникаль матурлыгы билгеләп үтелә.
Ивановский наратлыгы тыюлыгының мәйданы  587 га. Объект фәнни һәм мәдәни-мәгърифәти әһәмияткә ия.

## Тасвирлау
Тыюлык утрауда,  Кама елгасының  ярдан ерак түгел урнашкан.  Пейзаж күбесенчә комлы калкулыклар. Утрау күп санлы буалар һәм култыклар белән кискеләнгән; берничә эчке су басу күлләре бар.
Төп урман барлыкка китерүче токым булып территориянең 60% ын биләп торган нарат тора. Кайбер участоклар вак яфраклы, күбесенчә каен һәм юкә токымнары белән барлыкка килгән.  Каен урманнары утрауның төньяк-көнбатышында һәм көньяк-көнчыгыш өлешләрендә еш очрый.  200-дән артык югары үсемлек урман түбәсе астында һәм ачык мәйданнарда үсә. Утрау култыклары макрофитлар белән тулган.
Тыюлык территориясендә кошларның якынча 70 төре теркәлгән, шуларның 16 төре Татарстан Республикасының Кызыл китабында: күл боғасы, ысылдавык аккош, зур тапланган бөркет, елга каракошы,  кечкенә акчарлак, саз өкесе, күк карга, яр чыпчыгы, кечкенә саескан һ.б. 

Имезүчеләрнең теркәлгән 26 төреннән дүрт төр - кондыз, буа күбәләге, су ярганаты һәм ас - шулай ук төбәкнең Кызыл китабына кертелгән.

## Монда карагыз

* Список особо охраняемых природных территорий Татарстана

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации : Ч. 2 : Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. / Н. А. Потапова и др.. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — .
* 
Төркем:Татарстанның табигый тыюлыклары
Төркем:Алексеевск районы
Михаил Глухов

**Михаил Михайлович Глухов** (1930 ел, 20 ноябрь — 2018 ел 9 декабрь) — Совет һәм Россия криптографы, дәүләт именлек полковнигы, физика-математика фәннәре докторы, профессор,  Россия Федерациясе Криптография академиясенең академик-секретаре һәм хакыйкый әгъзасы, Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
Михаил Михайлович Глухов 1930нче елның 20нче ноябрендә Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасында, Октябрьский (хәзер Нурлат районы) районының Тюрнәс авылында туа.

1951 елдан Ульяновск өлкәсенең Мәләкәс шәһәрендәге РСФСР Мәгариф министрлыгының Мәләкәс дәүләт укытучылар институтын тәмамлаганнан соң,  туган авылындагы урта мәктәптә математика укытучысы булып эшли. 1954 елдан — РСФСР Мәгариф министрлыгының югары уку йортларының төп идарәлегенең Мәләкәс дәүләт педагогия институты өлкән укытучысы. 1958 елдан ул В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтының аспирантурасында укый. 1961 елдан  Мәләкәс дәүләт педагогия институты факультеты деканы итеп билгеләнә.

1962 елдан — СССР КГБ-сының радиоразведка органнарында — СССР КГБ Сигезенче төп идарәлегенең өлкән тикшерүчесе. 1969 елдан — Криптография кафедрасы доценты, 1973 елдан — Ф. Э Дзержинсикий исемендәге СССР КГБ югары мәктәбенең техник факультетының югары математика кафедрасы мөдире.

1993 елдан — Криптография, элемтә һәм информатика институты профессоры. 1994 елдан Россия Федерациясе Криптография Академиясенең хакыйкый әгъзасы, 1997 елдан —  математика проблемалар бүлегенең академик-сәркатибе.

## Бүләкләре

* Хөрмәт Билгесе ордены
* Россия Федерациясенең атказанган фән  эшлеклесе
* Дәүләт именлегенең мактаулы хезмәткәре

## Библиография

* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Шәхесләр:ТАССР
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Төркем:Татарстанда туганнар
Төркем:Русиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:9 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне туганнар
Сәйфулла Сәйдәшев

**Сәйфулла Сәйдәшев** — Башкортстанда 1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышында катнашучы, Е. И. Пугачевның полковнигы. Мулла.

## Тормыш юлы
Сәйфулла Сәйдәшев чыгышы белән Усы даругасы Гайнә вулысы Тау авыл  башкорттарынан, хәзерге Пермь краеның Барды районына керә.

1773 елның ноябрь азагында Әбди Абдуллов отрядына кушыла. 1773 елның 14 декабрендә, Усы даругасының башкорт старшиналары, йөзбашлары һәм гади общинникларны делегациясе составында, Емельян Пугачев җитәкчелегендәге Крәстияннәр сугышында күтәрелеш үзәкләренең берсе булган Чесноковкага килә. 1773 елның кышында Сәйфулла Сәйдәшев Бертага бара, Е. И. Пугачевта хезмәт иткән ике энеләре белән очраша һәм алар белән бергә Төп гаскәрнең башкорт атлыларының (конница) командиры Төпчек Арслановка бара. Төпчек Арсланов аңа указы тапшырды һәм Усы даругасының 200 башкорто белән туган ягында көрәшне дәвам итәргә җибәрә. Сәйфулла Сәйдәшевка һәм аның энеләренә полковник званиесе бирелә.

1773 елның көзендә-кышында Әбди Абдуллов, Батыркай Иткинин һәм Әдел Әминев белән бергә Башкортстанның төньяк-көнбатышында хәрәкәт иткән баш күтәрүчеләрнең җитәкчеләренең берсе була. 1773 елның декабренең икенче яртысыннан Сәйфулла Сәйдәшев, Әбди Абдуллов, Батыркай Иткинин һәм Әдел Әминевнең отрядлары Усы шәһәре янын, Сарапул һәм Каракулино сарай авылларын, Йок казна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәмрмәет һәм башка заводларны басып алалар. 1773 елның декабрь азагында баш күтәрүчеләрнең отрядларын Усы каласы янында туплана. 1774 елның кыш һәм язында Усы, Шәрмәет заводы һәм Йок-Кама заводларында баш күтәрүчеләрнең үзидарә органнарына хәрби ярдәм күрсәтә.

1774 елның мартында Сәйфулла Сәйдәшев, Әдигот Темасов һәм Әдел Әшмәнев җитәкчелегендәге 2 мең кешедән торган җыелма отряд Казан губернасының Бәли авылы янында хөкүмәт гаскәрләренә каршы алышларда катнаша. 1774 елның июнендә Салават Юлаевның отрядлары составында Усы каласын алуда катнаша. 1774 елның җәендә Е. И. Пугачев төп гаскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводларын, Мамадышны алуда, Казанны штурмлауда катнаша

Казан янында баш күтәрүчеләрнең гаскәре тар-мар ителгәннән соң Сәйфулла Сәйдәшев Чулман буена кайта. 1774 елның июль—августында Башкортстанның төньяк-көнбатышында башкорт отрядлары белән җитәкчелек итә.

1774 елның октябрь азагында Себер даругасының Кайпан авылы янында Шәрип Киеков отрядлары тарафыннан әсиргә алына. Шул ук елның ноябрендә Казан яшерен комиссиясенә китерелә. Биредә үлем җәзасыннан азат ителә, камчы белән суктырылып, сөрген полкына җибәрелә.

Киләсе язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Барда районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Татарстан тарихы
Ямансары Яппаров

**Ямансары Яппаров** — башкорт старшинасы. 1773-1775 елгы крәстияннәр сугышында катнашучы, Емельян Пугачёв полковнигы.

## Биографиясе
Чыгышы белән Нугай даругасы Сөн-Кыпчак волосте башкорттарынан. Сөн-Кыпчак волосте старшинасы итеп сайлана. Хәзерге Башкортстан Куергазы районы Ямансары авылы аның исеме буенча аталган.

1954 елның 9 июлендә Уфа провинция канцеляриясендә Нугай даругасының 5 вулвсының 147 вәкиле һәм завод хуҗалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников арасында 483 рудник астына җир бирү турында килешү төзелә, башкорт делегациясе составында булачак күтәрелеш башлыклары Ямансарый Яппаров, Кинҗә Арысланов, Котлыгилде Абдрахманов, Качкын Самаровлар да була

1773 елда Е. И. Пугачевның җитәкчелегендә крәстияннәр сугышы башлангач, патша хөкүмәте башкорт старшиналарына каратель отряды җыярга боера. Ямансары Яппаров үз вулысында 500 кешедән торган каратель отрядын туплый һәм 28 сентябрьдә башкорт каратель командалары дислокацияләнгән Имангол авылына тәүгеләрдән булып килә. 1773 елның 4 октябрендә Бәрде баш күтәрүчеләр үзәгенә килеп башкорт старшиналары арасыннан беренче булып үзенең командасы белән баш күтәрүчеләр ягына күчә. 1773 елның октябреннән Ырынбур каласын камауда катнаша. Төпчек Арслановка һәм Әлибай Мурзаголовка күп меңлек башкорт полкы белән җитәкчелек итәргә ярдәмләшә, Е. И. Пугачев аңа полковник чины бирә

1774 елның март азагында — апрель башында Төп гаскәр Татищев ныгытмасы һәм Сакмар калачыгы янындагы алышларда җиңелгәч, беренчеләрдән булып баш күтәрүчеләр хәрәкәтенә чыга. 300 кешедән торган команданы туплый, аңа үзенең улларын Киекбай һәм Үзәнбай Мансуровларны командир итеп куя һәм аны Е. И. Пугачевты эзәрлекләүгә юнәлтә. Ямансары Яппаров үзе И. Л. Тимашев җитәкчелегендәге хөкүмәт командасы составына керә.

Хөкүмәт гаскәрләренең баш командующие генерал Ф. Ф. Щербатов хәбәр итүе буенча, 1774 елның җәендә тагын баш күтәрүчеләр ягына чыга. 1774 елның июлендә Имангол авылы янында Ямансары Яппаров һәм Акбулат Ракаев җитәкчелегендәге якынча 2 мең кешедән торган берләшкән отряд И. Г. Шевич командалыгындагы хөкүмәт гаскәрләре белән алышта җиңелә. Ямансары Яппаров влачларга бирелә. Тарихчы И. М. Гвоздикова ярашлы, Щербатов бу очракта хата җибәргән, бу вакытта Ямансары Яппаров башкорт ягына чыкмаган, чөнки Селәүсен Кинҗин тарафыннан әсиргә алынган булган.

Аннары башкорт авылларында көрәшне бетерү өчен агитация алып бара, башкортлардан торган үз вулысының отрядын хөкүмәт гаскәрләренә ярдәмгә җибәрә.

1774 елның көзендә 21 старшина белән бергә Казан яшерен комиссиясенә килә һәм декабрьгә кадәр күзәтү астында була. Шушы комиссия карары буенча, җәзасыз иреккә чыгарыла, аның Сөн-Кыпчак вулысы старшинасы вазифасы калдырыла.

Киләсе язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Кулбахтин Н. М. * Башкирские вожди Крестьянской войне 1773-1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* 
* Кулбахтин Н. М. Емансара Епаров // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Казан
Әдел Әшмәнев

**Әдел Әшмәнев** (1727 — билгесез) — Башкортстанда 1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышында катнашучы, Емельян Пугачевның яу старшинасы.

## Биографиясе
Әдел Әшмәнев чыгышы белән Усы даругасы Гайнә вулысы Елпачиха (Үдик) авылы башкортларынан.

1773 елның 14 декабрендә, Усы даругасының башкорт старшиналары, йөзбашлары һәм гади общинникларны делегациясе составында, Емельян Пугачев җитәкчелегендәге крәстияннәр сугышында күтәрелеш үзәкләренең берсе булган Чесноковкага килә. 1773 елның көзендә-кышында Әбди Абдуллов, Батыркай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйдәшев белән бергә Башкортстанның төньяк-көнбатышында хәрәкәт иткән баш күтәрүчеләрнең җитәкчеләренең берсе була.

1773 елның декабренең икенче яртысыннан Әдел Әшмәнев, Әбди Абдуллов, Батыркай Иткинин һәм Сәйфулла Сәйдәшевнең отрядлары Усы шәһәре янын, Сарапул һәм Каракулино сарай авылларын, Йок казна, Аннинский, Рождественский, Башап, Шәме һәм башка заводларны басып алалар. 1773 елның декабрь азагында баш күтәрүчеләрнең отрядларын Усы каласы янында туплана. 1774 елның гыйнварында Салават Юлаев, Батыркай Иткинин һәм башкалар белән бергә Көңгер каласына һөҗүмдә һәм аны камауда катнаша.

1774 елның маенда Әдел Әминевнең отрядын «пугачев полковнигы» Сәйфулла Сәйдәшев Неволино авылына җибәрә. 1774 елның 19 июнендә Е. И. Пугачев үзе исеменнән булган указны Әдел Әшмәновка юнәлтә, биредә аңа округ халкы арасында «император Петр III» файдасына агитацион алып барырга, отрядларны яңа баш күтәрүчеләр белән тулыландырырга һәм шулай ук Рожденственский заводын басып алуны кичектереп торырга дип боера. Соңгы боеру Әдел Әшмәневнең отрядлары Чулман аша кичүне саклап, шуның белән Усын штурмлауга әзерләнгән баш күтәрүчеләрнең төп көчләрен каплап торуына бәйле. 22 июньдә Әдел Әшмәнев Е. И. Пугачев белән очраша һәм баш күтәрүчеләр отрядларына Чулман елгасы аша чыгуны тәэмин итә.

1774 елның җәендә Е. И. Пугачев Төп гаскәре составында Воткинск һәм Ижевск заводларын, Мамадышны алуда, Казанны штурмлауда катнаша. 1774 елның 12 июлендә Казан янында алышта Әдел Әшмәнев әсирлеккә эләгә. И. И. Михельсон командасы составында булган Ирәкте вулысы старшинасы Шәрип Киеков хәстәрлеге нәтиҗәсендә, Әдел Әшмәнев иреккә чыгарыла һәм туган ягына җибәрелә. Бинасында күз күрү сәләтен югалта. 1774 елның сентябрендә кулга алына һәм Казан яшерен комиссиясенә җибәрелә. Сенатның Яшерен экспедициясе 1775 елның 5 апрелендә чыгарган приговорга ярашлы мәңгелек каторгага хөкем ителгән дип күрсәтелә. Сукыр булганга күрә бу хөкемнән азат ителә, чыбыркы белән сугылган һәм туган ягына кайтарылган. Киләсе язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* *Кулбахтин Н. М. * Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773-1775 гг. — Уфа, 1984.
* *Овчинников Р. В. * Именной указы Е. И. Пугачева башкирскому походным старшин Алу Каменев // История ССРБ. — М., 1972. — № 2. — С. 121-125.
* 

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Барда районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1727 елда туганнар
Төркем:Татарстан тарихы