open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Лиана Ковалёва

**Лиана Ковалёва** — (22 декабрь, 1951, Уфа, БАССР, РСФСР, ССРБ) — совет һәм Россия физигы.

## Биографиясе
**Лиа́на Аро́новна Ковалёва** 1951 елның 22 декабрендә БАССРның Уфа шәһәрендә туа.

Ул 1974 елда Башкорт дәүләт университетын (хәзер — ФГБОУ ВОДА «БДУ») тәмамлый. 1976 елда гыйльми хезмәткәр булып эшли, 2003 елдан  бүгенге көнгә кадәр гамәли физика кафедрасы мөдире.

1998 елдан техник фәннәр докторы, ә 2000 елдан профессор дәрәҗәсен  йөртә.

## Фәнни эшчәнлеге
Людмила Ароновна Ковалёва фәнни эшчәнлеге күзәнәкле мөхиттә физикасына һәм тоташ мөхиттә механикасына, дисперслы һәм күп компонентлы системалар термодинамикасын, гамәли мәсьәләләрне хәл итүгә  багышлана.

Тышкы физик кырлар тәэсирендә күп компонентлы системаларда күп фазалы системаларның фильтрлау һәм күп компонентлы системаларда җылылык һәм күпләп күчерү күренешләрен тикшерү үткәрә (шул исәптән югары ешлыклы электрон — магнит кырлары). Югары куелыктагы нефть ятмаларын үзләштерү ысулы тәкъдим итә.

Ковалёва Л. А. күп компонентлы системалар белән югары ешлыклы электрон-магнит кырының үзара тәэсир итешүе сәбәпле килеп чыккан электро-термодиффузия күренешен таба.

28 уйлап табу һәм 230 дан артык фәнни хезмәт авторы.

### Фәнни эшләре

* Электр магнит кыры эчендә дисперслы системалардагы термодинамика һәм күчерү күренеше. — Уфа, 1998 (автордаш сыйфатында);
* Электр магнит кыры эчендәге дисперслы системаларның тигез булмаган термодинамикасы (Уфа, 2000) *(автордаш рәвешендә)*;
* Полярлы мохитләрнең электромагнит кыры белән бәйләнешенең кайбер аспектлары. — Уфа, 2004 *(автордаш рәвешендә)*.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре

* «Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри  белем бирү хезмәткәре» (2006);
* «Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе» (2012).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Якшибаев, Р. А.* Ковалёв, Ароновна Лиан // 3.к. К—К / гл. ред. Ильгамов М. А.. — Уфа: БР ГАУН «Фәнни-нәшрият комплексы „башкорт энциклопедиясе“», 2007. — 672 с. — (Башкорт энциклопедиясе). — 7 мең нөсхә — ISBN 978-5-88185-064-7.

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:22 декабрь көнне туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Галимнәр
Төркем:XX гасыр галимнәре
Төркем:ССРБ галимнәре
Төркем:Россия галимнәре
Төркем:Физиклар
Төркем:XXI гасыр физиклары
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Россия физиклары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Николай Криони

**Николай Криони** (5 сентябрь 1953 ел) — Россия галиме, техник фәннәр докторы, профессор, 2015 елдан Уфа дәүләт авиация техник университеты ректоры.

## Биографиясе
Криони Николай Константинович1971 елда Уфа шәһәренең 107-се урта мәктәбен тәмамлаган. 1976 елда Уфа авиация инстит утын (УА) тамамлап, «Машиналар эшләү технологиясе, металл  кисүче станоклар һәм инструментлар» белгечлеге  буенча диплом ала.

1976-1977 елларда Ярославль каласындагы радиозаводта инженер, ә 1977-81 елларда — Уфа авиация институтында инженер булып эшли.

1981-1985 елларда Мәскәүдә СССР Фәннәр академиясенең механика проблемалары институты аспиранты була. 1985 елда «Трение и износ в машинах» темасына кандидатлык диссертациясе яклый.

1985-1992 елларда Уфа авиация институтында сызма геометрия һәм черчение кафедрасында эшли (Н. К. Криони доцент гыйльми исемен 1987 елда ала). Шулай ук 1989-1992 елларда Уфа авиация институты кабул итү комиссиясенең җаваплы сәркәтибе була, ә 1992-2003 елларда — Уфа дәүләт авиация техник университетында уку идарәсе начальнигы.

2003-2015 елларда Уфа дәүләт авиация техник университетында укыту эшләре буенча проректор булып эшләгән.

2005 елда «Трение и износ в машинах» темасына докторлык диссертациясе яклый. 2006 елда профессор була.

2015 елның 27 апрельдә Николай Константинович Уфа дәүләт авиация техник университеты ректоры итеп сайлана.

## Фәнни эшчәнлеге
Каты җисемнәрнең контактлы үзара тәэсир итешүе өлкәсендә фәнни тикшеренүләре бар. 180-нән артык  фәнни һәм укыту-методик хезмәтләр (шул исәптән дүрт монография, биш уку әсбаплары, уйлап табуга авторлык таныклыгы, патентлар, ССРБ Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсе медальләре) авторы һәм автордашы булып тора.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Россиядә инженерлык белем бирү ассоциациясе әгъзасы, «Вестник УГАТУ» фәнни журнал редколлегиясе әгъзасы, университет мөхәрририяте советы һәм «Башкортстанның Педагогик журналы» журналының җәмәгать советы рәисе.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының фән, югары һәм урта һөнәри белем бирү буенча Дәүләт Комитетының Мактау кәгазе (1997);
* "Башкортстан Республикасының атказанган халык мәгарифе хезмәткәре (2002);
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2006).

## Искәрмәләр

Төркем:5 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1953 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Дияс Яндурин

**Яндурин Дияс Хатип улы** (20 гыйнвар, Бер мең тугыз йөз кырык, БАССР-ның Малаяз районы (хәзер — Башкортстан Республикасының Салават районы) Лагыр авылы - 4 октябрь 2022 ел, Уфа) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2005), профессор (2004). Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы (2009), ССРБ Югары мәктәбе отличнигы (1985), Россия Федерациясенең мактаулы  югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2007).

## Биографиясе
Яндурин Дияс Хатыйп улы 1940 елның 20 гыйнварында Лагыр авылында туа. Атасы Хатыйп Өметбай улы — Бөек Ватан сугышында катнаша, Кызыл Йолдыз, I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены һәм медальләр белән бүләкләнә, тыныч тормышка гвардия капитаны дәрәҗәсендә кайта. Төбәкнең башлангыч мәгариф бүлеге мөдире була, Салават райкомының пропаганда һәм агитацион бүлеге мөдире булып эшли. Сугыштан соң Лаклы авылына балалар йортына директоры, Лагыр җидееллык мәктәбе директоры, колхоз рәисе, пенсиягә чыкканчы укытучы була.

Шуңа да Дияс Хатыйп улы кечкенәдән белемгә омтыла. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, югары белемне Башкорт дәүләт университетында ала (1967)

Шул ук елда Лагыр урта мәктәбендә директорның укыту буенча урынбасары вазифасына тәгаенләнә.

1968—1970 елларда КПСС-ның Салават район комитетында пропаганда һәм агитацион бүлек мөдире булып эшли. 1974 елдан алып Башкорт дәүләт университетында укыта.

## Хезмәтләре
100-ләп гыйльми  хезмәт авторы.

** Яндурин Дияс Хатипович. Национально-государственное строительство в автономиях Урало-Поволжья в 20-30-е годы XX в. : Дис. … д-ра ист. наук : 07.00.02 : Уфа, 2003 380 c. РГБ ОД, 71:05-7/186.
** Подготовка национальных кадров в Башкортостане (1920—1930-е годы) [Текст] / Д. Х. Яндурин // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2003. — Т. 8, № 4. — С. 29-33 : 1 табл. — Библиогр.: с. 33 (12 назв.)

ББК 74.03(рос. Баш) + 74.5(рос. Баш).

* Яндурин, Дияс Хатипович. Национализм и национально- государственное устройство России: история и современная практика: Формирование национально — территориальных государственных образований народов Урало — Поволжья.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган укытучылары
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Вил Еникиев

**Вил Еникиев**  (; 16 октябрь 1936 ел) — галим-инженер-механик. 1962-1964 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы институты, 1967 елдан — хәзерге Санкт-Петербург аграр университеты (Пушкин шәһәре) укытучысы, шул исәптән 1984-2003 елларда фәнни эшләр буенча проректор, бер үк вакытта 1985—2013 елларда исәпләү техникасы һәм АСК-ны мәгълүмат белән тәэмин итү кафедрасы мөдире. Дуслык (2001) һәм Хөрмәт (2006) орденнары кавалеры. Россия Федерациясенең атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1994),Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри  белем бирү хезмәткәре (1996), Морза Еникиевлар нәселеннән.

## Биографиясе
Вил Гомәр улы Еникиев  1936 елның 16 октябрендә Уфа шәһәрендә туган.

1959 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый, 1962—1964 елларда шул уку йортында эшли.

1967 елдан  Санкт-Петербургның аграр университетында (Пушкин шәһәрендә) укытучы, 1984-2003 елларда шушы ук уку йортының фәнни эшләр буенча проректоры.

1985—2013 елларда исәпләү техникасы һәм АСК-ны мәгълүмат белән тәэмин итү кафедрасы мөдире вазифасында (башкалары белән беррәттән).

## Фәнни эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Фәнни тикшеренүләре авыл хуҗалыгы производствосын автоматлаштыруга багышланган. Вил Гомәр улы тарафыннан агрегатларның эшен күзәтү һәм аларның сыйфатлы эшләвенә идарә итү системалары төзелә һәм кулайлаштыра;

Авыл хуҗалыгы производствосын техника белән җиһазландыру исәпләү программаларын тәкъдим итә һәм аны тормышка ашыра, алар Россия Федерациясендә һәм  Бәйсез Дәүләтләр Берләшмәсе илләрендә кертелгән.

220-дән артык фәнни хезмәт һәм 37 уйлап табу авторы.

1986 елдан Еникиев Вил Гомәр улы җитәкчелегендә 40 фән кандидаты һәм 16 фән докторы әзерләнә.

** «Сельскохозяйственные машины» /1998 йыл, (автордаш);
** «Информационные технологии в агропромышленном комплексе» / 1999 йыл, (автордаш);
** «Становление агроинженерной науки и образования в России (XIX—XX вв.)» / 1999 ел, (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Дуслык ордены (2001);
* Хөрмәт  ордены (2006);
* Россия Федерациясенең атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1994);
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри  белем бирү хезмәткәре (1996);

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Янекәев Вил Гомәр улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Санкт-Петербургский государственный университет /Еникеев Виль Гумерович 
* Кафедра ВК и И АПК /Еникеев Виль Гумерович 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Галимнәр
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:16 октябрь көнне туганнар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Ющенко

**Ющенко** ― фамилия.
* Артемий Ющенко (1895—1968), техник һәм хәрби-диңгез фәннәре докторы, профессор, гидрограф-геодезист, атказанган фән эшлеклесе, 1нче ранг капитаны. 
* Виктор Ющенко (1954), икътисад фәннәре кандидаты, сәясәтче, 2005—2010 елларда Украина президенты. 

Төркем:Фамилияләр
Фролов

**Фролов** ― фамилия.
* Вениамин (Фролов) (1862—1936), православие дине эшлеклесе, Уфа епархиясе викарие (1923-1926).
* Виктор Фролов (1936), биология фәннәре докторы (1980), профессор (1981), СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1978).
* Владлен Фролов (1933―), физика-математика фәннәре докторы (1990). СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1972). РФ атказанган фән эшлеклесе (2006).
* Георгий Фролов (1939), әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1991), профессор (1993).
* Николай Фролов (1931), Казанның «Радиоприбор» заводы  фрезеровщигы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Павел Фролов (1909—1991), Советлар Берлеге каһарманы (1945).
----
* Анна Фролова (1944), ветеринар-хирург, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1978).
----
* Антон '''Фролов'''-Багреев (1877—1953), галим-шәраб ясаучы, чемердәүче шәраблар буенча белгеч.

Төркем:Фамилияләр
Павел Ермолин

**Павел Иванович Ермолин** ( 1884 елның 24 октябре, Пенза - 1938 елның 29 октябре) — рус һәм совет хәрби эшлеклесе, подполковник (РИА; пр. 1916; ст. 06.12.1915), бригада командиры (Кызыл Армия; 1935).

## Биографиясе
Павел Иванович Ермолин 1884 елның 24 октябрендә Пензада офицерлар гаиләсендә туган.

1902 елда ул Себер кадетлар корпусын тәмамлый.

## Хәрби хезмәте

### Сугышка кадәрге вакыт
1902 елның 30 августында ул Россия Император Армиясе сафларына алына һәм Александр Хәрби Мәктәбенә укырга җибәрелә, аны 1904 елда подпоручик дәрәҗәсендә тәмамлый, аннары Семеновский Гвардия полкында хезмәт итә.

1912- нче елда Ермолин Николаев Генераль штаб академиясен, аннары ул Семоновский полкына кире кайта, һәм анда рота командиры итеп билгеләнә.

### Беренче бөтендөнья сугышы һәм гражданнар сугышы
1914 елның ноябреннән ул 84-нче пехота дивизиясенең штаб өлкән адьянты булып, 1915 елның октябреннән - 26-нчы Армия Корпусы  штаб офицеры һәм 192-нче пехота дивизиясе штабы начальнигы булып , 1917 елның мартыннан - 3 пехота дивизиясе штабы начальнигы, һәм шул ук елның 28 сентябреннән - 111 нче пехота дивизиясе штабы начальнигы була. Ул Төньяк-Көнбатыш, Көнбатыш, Көньяк-Көнбатыш һәм Румыния фронтларында сугышларда катнашкан.

1920 елның апрелендә аны Көнбатыш фронтка җибәрәләр, анда май аенда ул штаб начальнигы ярдәмчесе итеп билгеләнә, һәм декабрьдә - фронт штабы начальнигы итеп билгеләнә. Бу позицияләрдә булганда, ул Совет-Польша сугышы вакытында сугышларда катнашкан.

### Сугыштан соңгы карьера
1922 елның гыйнварында Ермолин Кызыл Армиянең Хәрби Академиясенә җибәрелә, һәм ул төркем лекцияләренең өлкән лидеры итеп билгеләнә, шул ук елның октябрендә - стратегия һәм тактика буенча практик күнегүләр начальнигы итеп, 1923 елның августында - операцияләр алып бару кафедрасының  башлыгы вазифасына билгеләнә.

1935 елның июнендә ул М. Фрунзе исемендәге Хәрби академиянең кичке бүлегендә тактика укытучысы итеп билгеләнә, аннары - шул ук академиянең Генераль штабының хезмәт бүлеге начальнигы вазифасын ала.

Бригада командиры Павел Иванович Ермолин 1937 елның 23 июлендә һәм 10 октябрьдә СССРның НКВД махсус указы белән кулга алына, хәрби лагерьда сигез елга хөкем ителә. Ул лагерьда 1938 елның 29 октябрендә үлә.

1957 елның 9 мартында СССР Югары Судының  карары белән ул үлеменнән соң реабилитацияләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
Черушев Н. С., Черушев Ю. Н. Расстрелянная элита РККА, 1937-1941 [Текст] : комбриги и им равные (рус.). — М.: Кучково поле, 2014. — С. 87—88. — 526 с. — ISBN .
Төркем:IV дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:29 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Пензада туганнар
Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Төркем:Николаев хәрби академиясен тәмамлаучылар
Скворцов

**Скворцов** ― фамилия.
* Амфилохий (Скворцов) (1885—1937), православие дине эшлеклесе, Енисей һәм Краснояр (1925-1926) һәм Мәләкәс (1928) епискобы.
* Артём Скворцов (1975), филология фәннәре докторы (2011), профессор.
* Евгений Скворцов (1882—1952), астрофизик, гидролог, метеоролог, математик. Кырым педагогия институты профессоры (1926). 
* Исаак Скворцов (1902—1958), журналист, 1938-195? елларда «Хӗрлӗ ялав» гәҗитенең баш мөхәррире.
----
* Вероника Скворцова (1960), РФ сәяси-дәүләт эшлеклесе.
## Моны да карагыз
* (1854) Скворцов, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Ринат Гыйззәтуллин

**Ринат Гыйззәтуллин** :
* Ринат Гыйззәтуллин (1949), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2005).
* Ринат Гыйззәтуллин (1980), РФ министр урынбасары (2011).
Дементьев

**Дементьев** ― фамилия.
* Евгений Дементьев (1939—2021), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1991), профессор (1992). БАССР атказанган ветеринария табибы (1980).
* **[[Пётр Дементьев]]** :
** Пётр Дементьев (1907―1977), генерал-полковник-инженер (1976), ике тапкыр Социалистик Хезмәт Каһарманы (1941, 1977).
** Пётр Дементьев (1913—1998), футболчы (һөҗүмче), тренер, СССР атказанган спорт остасы (1946).
## Моны да карагыз
* Дементьев музее
* Дементьев урамы

Төркем:Фамилияләр
Либериядә ислам

**[[Либерия]]дә ислам** (,  ) ― тарафдарлары саны буенча христиан диненнән соң икенче урында торучы дин. Төрле бәяләүләр буенча, мөселманнар ил халкының (5,2 млн кеше, 2021 елга) 15 % тан алып 30 % ына кадәр өлешен тәшкил итә. Либерия мөселманнарының күпчелеге – Мәлики мәзһәбе сөнниләре, якынча 10 % ы – Әхмәдия мөселманнары, 9 % ы – шигыйлар. Суфичылык йогынтысы сизелә. Ислам динен күбрәк *ваи*, *мандинго* кебек этник төркемнәр, азрак *гбенди*, *кпелле* төркемнәре вәкилләре тота.

## Тарих
Либерия Конституциясе *дин тоту иреген* күздә тота, һәм хөкүмәт, гомумән алганда, бу хокукны хөрмәт итә . Чиркәүнең дәүләттән аерымлыгы Конституциядә каралса да, Либерия чынбарлыкта христиан дәүләте дип санала .

Либерия территориясенә Ислам XVI гасырда, Малидагы  таркалганнан соң үтеп керә башлый. Либериядә  (1999—2003) илдә мәчетләр һәм мәдрәсәләр җимерелүгә китерә. Шәһәрләрдә һәм авыл җирендә хөкүмәт һәм баш күтәрүчеләр көчләре  тарафдарларының шактый архитектура кыйммәтенә ия булган  күп кенә мәчетләрен җимерә. Тейлор хөкүмәте 2001 елда Мәккәгә 220 мөселманны хаҗ кылу өчен җибәргән булган. *Либериянең мөселман советына* (*Muslim Council of Liberia*) ил башкаласы Монровиядә күренекле бина биргән һәм ислам белән бәйле милли тапшырулар өчен атна саен ике сәгать вакыт бүлеп биргән.

## Хәзерге заман
Либерия мөселманнары, бигрәк тә яр буенда урнашкан шәһәрләрдә яшәүчеләр, кагыйдә буларак, дөньяви кешеләр булса да, ислам динен көндәлек тормышта тоталар. Авыл җирләрендә яшәүче мөселманнар дин йолаларын һәм таләпләрен үтәүдә катгыйрак. Либериядә Ислам диненең төп бәйрәмнәре булган Ураза бәйрәме, Рамазан, Корбан бәйрәме ел саен билгеләп үтелә. Соңгы елларда мөселманнар Мәккәгә хаҗ кылырга бара башлаган.

Ил башкаласы  шәһәрендә, авыл районнарында һәм башка шәһәрләрдә уртак инглиз-гарәп телен һәм Коръәнне өйрәнү мәктәпләре һәм башка дини уку йортлары яңадан ачылган  .

Кувәйт, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре кебек мөселман илләре Либерия белән дипломатик мөнәсәбәтләр урнаштыргач, ислам оешмалары Мәккәгә хаҗ кылырга теләүче Либерия мөселманнарына ярдәм итә.

## Сылтамалар
* Globalsecurity.org report on religion in Liberia
* "The Status of Liberia Muslims And The Advocacy For Sharia Courts" 15 November 2002
* "Religion And Power in Liberia" 17 June 2005 
* Islamicpopulation.com: Liberian Muslims

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Либериядә ислам
Ирназаров

**Ирназаров** ― фамилия.
* Илгиз Ирназаров (1963), генетик-иммунолог, Польша Фәннәр академиясенең Ихтиобиология һәм аквакультура институты җитәкчесе.
* Рәшит Ирназаров (1935), социология фәннәре докторы (1999), профессор (2002). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992), фән эшлеклесе (2002). 

Төркем:Фамилияләр
Ишморатова

**Ишморатова** ― фамилия.
* Майя Ишморатова (1966), биология фәннәре докторы (2004), профессор (2011). 
* Рәисә Ишморатова (1917-1997), язучы.
* Светлана Ишморатова (1972), спортчы (биатлончы), Россиянең атказанган спорт мастеры. 
----
* **[[Ишморатов]]**

Төркем:Фамилияләр
Виктор Гараджа

**Виктор Иванович Гараджа** (1929 елның 1 сентябре) — совет һәм Россия фәлсәфәчесе һәм социолог, дин фәлсәфәсе, дин белеме, дин социологиясе буенча белгеч. Фәлсәфә фәннәре докторы, профессор, Россия мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы (1995).

## Тормыш юлы
Виктор Гараджа 1929 елның 1 сентябрендә туа. 1952 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетын тәмамлый. 1955 елда университетның аспирантурасын тәмамлый, шунда ук укыта.

Фәнни атеизм институтында (1981—1990 елларда — директор), КПСС ҮК каршындагы Иҗтимагый фәннәр Академиясе һәм ССРБ Фәннәр академиясенең фәлсәфә институтында эшли.

1955 елда М. В. Ломоносов исемендәге МДУда «Органик дөнья үсеше теориясе барлыкка килү процессында материализм һәм идеализм көрәше» темасы буенча фәлсәфә фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1969 елда М. В. Ломоносов исемендәге МДУда «Неотомизм һәм фәнни белем: (фәннең неотомистик концепциясе тәнкыйтьчесе)» темасы буенча фәлсәфә фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1992 елдан — МДУ социология факультетының тарих һәм теориясе кафедрасы профессоры. МДУ социология факультетының хәзерге заман социология кафедрасы профессоры.

Махсус советлар әгъзасы: РФА фәлсәфә институтында «Фәлсәфә тарихы» һәм М. В. Ломоносов исемендәге МДУ социология факультетының «Теория, методология һәм социология тарихы» белгечлеге буенча.

«Государство, религия, Церковь в России и за рубежом» журналының редакция коллегиясе әгъзасы.

## Фәнни хезмәтләр

* Гараджа В. И. Неотомизм — разум — наука: (Критика католической концепции научного знания) / Моск. гос. ун-т им.  М. В. Ломоносова. Кафедра истории и теории атеизма. — М.: Мысль, 1969. — 215 с.
* Гараджа В. И. Протестантизм. — М.: Политиздат, 1971. — 200 с. — (Библиотека «Современные религии»).
* Гараджа В. И. Религиеведение. Учебное пособие для студентов высш. учеб. заведений и преп. ср. школы. — 2-е изд., дополненное. — М.: Аспект Пресс, 1995. — 351 с. — ISBN 5-7567-0007-2
* Гараджа В. И. Социология религии. Учебное пособие для студентов и аспирантов гуманитарных специальностей. — М.: Наука, 1995 — 223 с.
* Гараджа В. И. Социология религии. Учебное пособие для студентов и аспирантов гуманитарных специальностей. — 3-е изд., переработанное и дополненное. — М.: ИНФРА-М, 2005. — 348 с.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Россия дин белгечләре
Төркем:Россия фәлсәфәчеләре
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:Россия мәгариф академиясе академиклары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Валерий Кувакин

**Валерий Александрович Кувакин** (1939 елның 8 мае, Мәскәү) — cовет һәм Россия фәлсәфә тарихчысы, фәлсәфә, аксиология һәм фәлсәфи антропология тарихы буенча белгеч. Фәлсәфә фәннәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының атказанган профессоры.

## Тормыш юлы
Валерий Кувакин 1939 елның 8 маенда Мәскәүдә туа. 1967 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультетын тәмамлый. 1970 елда «Н. Бердяевның христиан экзистенциализмы һәм хәзерге заман» дигән кандидатлык диссертациясен яклый һәм шул ук елны Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетында эшли башлый. 1980 елда «Империализм чорында Россиядә дини идеализм» темасына докторлык диссертациясен яклый. 1984 елдан — профессор.

1986—1992 елларда — ССРБ халыклары философиясе тарихы / Ил философиясе тарихы / Рус фәлсәфәсе тарихы кафедрасы мөдире.

1985—1993 елларда — «Вестник МГУ. Серия 7. Философия» журналының баш мөхәррирнең беренче урынбасары — баш мөхәррир (1989 елдан).

Россия гуманистик җәмгыятенә нигез салучы (1995) һәм мактаулы президенты (2012). 1996—2012 елларда — «Здравый смысл. Журнал скептиков, оптимистов и гуманистов» журналына нигез салучы һәм баш мөхәррир.

1998 елдан башлап — фәнни тикшеренүләрнең фальсификацияләренә һәм ялган фәнгә каршы көрәш буенча РФА комиссиясенең беренче һәм икенче составы әгъзасы. 2006 елдан — «Фәнне яклауга» ялган фәнгә каршы көрәш буенча РФА комиссиясе бюллетененең редколлегия әгъзасы.

2005 елдан — «Россия гуманистик җәмгыяте» фәнни-мәгълүмати һәм белем бирү порталы мөхәррире.

Халыкара гуманистик һәм этик берлек әгъзасы, Экзистенциаль психология һәм тормыш иҗаты институтының гыйльми советы әгъзасы.

39 фән кандидаты һәм 3 фән докторы әзерләгән.

70 нче һәм 80 нче елларда марксизм һәм дини экзистенциализм буенча берничә хезмәт бастыра. 90 нчы еллар башыннан алып фәнни мәнфәгатьләре этика, мәдәният, психология һәм антропология өлкәсенә карый.

## Төп хезмәтләр

* Критика экзистенциализма Бердяева. — М.: Изд-во МГУ, 1976.
* Марксистская философская мысль в США: 70-е годы XX века. — М.: Изд-во МГУ, 1980.
* Религиозная философия в России: Начало XX века. — М.: «Мысль», 1980.
* Философия Вл. Соловьёва. — М.: «Знание», 1988.
* Что такое философия? — М.: Изд-во МГУ, 1989.
* Мировоззрение В. И. Ленина: Формирование и основные черты. — М.: Изд-во МГУ, 1990.
* Личная метафизика надежды и удивления: Записки о неизвестности, человеческом и нечеловеческом, о вероятной и невероятной России. — М.: Коффи, 1993.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Биография на сайте философского факультета МГУ
* Сайт Российского гуманистического общества
* Сайт Санкт-Петербургского отделения РГО

Төркем:Фәлсәфә тарихчылары
Төркем:Русия фәлсәфәчеләре
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:Әлифба буенча фәлсәфәчеләр
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:8 май көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Яндурин

**Яндурин** ― фамилия.
* Дияс Яндурин (1940), тарих фәннәре докторы (2005), профессор (2004). БР атказанган укытучысы (2009).
* Салават Яндурин (1979), юрист, РФ Юстиция министрлыгының Башкортстан буенча идарә начальнигы.

Төркем:Фамилияләр
Морис Эйгенсон

**Морис Семёнович Эйгенсон** (1906 елның 8 (21) гыйнвары, Екатеринослав — 1962 елның 15 августы, Львов) — совет астрономы.

## Тормыш юлы
Морис Эйгенсон коммерсант Соломон (Семён) Ефимович Эйгенсон һәм Анна Морицевна Эйгенсон гаиләсендә туа. 1927 елда Ленинград университетын, аннары университет каршында аспирантураны тәмамлый һәм анда укыта (1939 елдан профессор). Бер үк вакытта 1934—1953 елларда Пулково обсерваториясендә эшли (1938—1951 елларда Кояш хезмәте бүлеген җитәкли). 1937—1951 елларда ССРБ ФА Астрономия Советының Кояшлы комиссиясе рәисе була, ССРБда Кояш хезмәте челтәре эше белән җитәкчелек итә. 1953 елдан — Львов университеты профессоры, 1953—1959 елларда — Львов университеты обсерваториясе директоры.

1934 елда Л. В. Мысовский белән берлектә экспериментлар үткәрә, анда Вильсон камерасы ярдәмендә галәм нурлары составында нейтроннарның катнашуын раслый. 1952 елда, космополитизмга каршы көрәш кампаниясе барышында, Пулково обсерваториясендә Кояш физикасы бүлеге мөдире вызыйфасыннан читләштерелә һәм ЛДУдан куыла.

Фәнни хезмәтләре галактикадан чит астрономия, космология, Кояш физикасына багышланган. Утның галактик йотылуын тикшерә. Барлык спираль галактикаларда да йоткыч матдә булуын күрсәтә. Галактикалар арасында кара матдә булуын күрсәтә. Галактиканың оптик калынлыгын билгеләүнең яңа ысулларын эшләгән. Спираль галактикаларда әйләнеш юнәлешләре буенча системалы ориентациянең булмавын тулысынча билгели. Ил әдәбиятында галактик астрономиягә багышланган беренче монография авторы — «Зур Галәм» (1936) һәм «Галактикадан чит астрономия» (1960). «Кояш активлыгы һәм аның җир күренешләре» (1948) коллектив монографиясе авторларының берсе. «Кояш активлыгының физик-географик күренешләре очерклары» монографиясе авторы (1957).

## Гаилә

* Улы — Алексей Морисович Эйгенсон, астрофизик, физика-математика фәннәре докторы.
* Абыйсы — техник фәннәр докторы Лев Соломонович Эйгенсон, теплотехник, Мәскәү энергетика институты профессоры, «Модельләштерү» (1949, 1952), «Пыяла формалаштыруның термик нигезләре» (1959) монографияләре авторы, «Җылытехникасы нигезләре» (3 томда, 1953—1959) уку әсбабы авторы.
* Туганнары — Александр Генрихович Эйгенсон, нефтьче, бораулау техникасы өлкәсендә галим; Александр Сергеевич Эйгенсон (1912—1999), нефтехимик, нефть химиясе сәнәгатен оештыручы.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

*  (в пер.)

Төркем:Әлифба буенча астрономнар
Төркем:1962 елда вафатлар
Төркем:15 август көнне вафатлар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:21 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Александр Горбов

**Александр Иванович Горбов** (1857 елның 23 мае, Мәскәү, Россия империясе — 1939 елның 26 гыйнвары, Ленинград, ССРБ) — галим-химик, профессор.

## Тормыш юлы
Александр Горбов 1857 елның 23 маенда Мәскәү шәһәрендә туа.

1878 елда Орёлда гимназияне тәмамлый һәм шул ук елны Петербург университетына физика-математика факультетының табигый бүлегенә укырга керә.

1882 елда университетны табигый фәннәр кандидаты дәрәҗәсе белән тәмамлый. Университетны тәмамлаганнан соң, профессор Александр Бутлеров җитәкчелегендә химия белән башта университет лабораториясендә, аннары Фәннәр академиясе лабораториясендә шөгыльләнә. 1886 елдан техник химиянең аналитик бүлеге каршында лаборант сыйфатында хезмәт итә.

1894 елдан — Петербургтагы Николаевка инженерлык академиясендә химия лаборатория мөдире, 1918 елдан алып 1924 елга кадәр — лаборатория профессоры.

1906—1912 елларда профессор Владимир Миткевич белән берлектә электр-дуга методы белән һавадан азот кислотасын алу өчен Россиядә беренче тәҗрибә электр мичен («Горбов-Миткевич миче») проектлый һәм төзи.

Рус физика-химия җәмгыятенең эшчәнлекле әгъзаларының берсе. Россия Фәннәр академиясе каршындагы Россиянең табигый җитештерү көчләрен өйрәнү комиссиясенең Сапропель комитеты рәисе. Россия Гамәли химия институты Советы әгъзасы.

1927 елдан — «Прикладная химия» журналы редакторы.

1921 елда Таганцев Эше буенча кулга алына («Петроград хәрби оешмасы» эше), әмма үтенечнамәдән соң азат ителә. 1934 елда читтән торып «"Россия милли партиясе" контрреволюцион милли-фашистлар оешмасы» эше буенча уза/

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Биографический словарь профессоров и преподавателей императорского С.-Петербургского университета с 1869 по 1894 гг. —1896 г. — стр 202—203.
* 

## Сылтамалар

* 
* Горбов Александр Иванович — Зур совет энциклопедиясеннән мәкалә.

Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1939 елда вафатлар
Төркем:26 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1857 елда туганнар
Төркем:23 май көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Химиклар
Сергей Герд

**Сергей Владимирович Герд** (1897 елның 22 августы, Козлов, Тамбов губернасы — 1961 елның 3 декабре, Ленинград) — совет гидробиологы, биология фәннәре докторы, А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогика институты профессоры, Карел-Фин ССРның атказанган фән эшлеклесе (1948).

## Тормыш юлы
Сергей Герд биолог-педагоглар гаиләсендә туган. 1915—1920 елларда Петербург университетының физика-математика факультетында лекцияләр тыңлый, профессор В. А. Догель лабораториясендә умырткасызлар зоологиясе кафедрасында шөгыльләнә.

Университетны тәмамлаганнан соң Ленинград мәктәпләрендә эшли, табигать белеме буенча яңа дәреслекләр яза. 1923—1936 елларда 10 китап-кулланма, педагогик журналларда һәм басмаларда 20дән артык мәкалә һәм брошюралар чыгара («Тере табигать», «Мәктәптә табигать белеме» һ.б.).

1931 елда әле генә оешкан Карелия фәнни-тикшеренү институтында өлкән фәнни хезмәткәр, аннары гидробиология лабораториясе мөдире булып эшли, Карелия күлләрен (Онежское, Куйто, Пяозеро, Топозеро, Выгозеро, Күгозеро, Ковдозеро һ.б.) өйрәнү экспедицияләрендә катнаша. Экспедицияләр материаллары аның фәнни мәкаләләре нигезенә салынган.

1938 елда Мәскәү университетының гыйльми советы диссертация яклаудан башка Сергей Гердка биологик фәннәр кандидаты исемен, ә 1940 елда доцент дәрәҗәсе бирә.

1938 елда Карелия укытучылар институтына эшкә күчә, анда умырткасызлар зоологиясеннән тыш, география циклы курсларын да укый, аннары биология факультетында умырткасызлар зоология кафедрасын җитәкли. Аның инициативасы буенча университетта ихтиология һәм гидробиология кафедрасы булдырылган.

Бөек Ватан сугышы елларында, Сыктывкарда эвакуацияләнгәндә, «Карелиянең зур елгалары фаунасы» темасы буенча докторлык диссертациясен яклый.

1950 елда Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтында зоология кафедрасын җитәкли.

1961 елда аның иң танылган хезмәте (В. И. Жадин белән автордашлыкта) — «ССРБ елгалары, күлләре һәм сусаклагычлары, аларның фаунасы һәм флора».

Сергей Гердның фәнни мирасы: 166 фәнни басма (шуларның 120се — китаплар һәм мәкаләләр, 46сы — кулъязмалар).

Улы — лингвист А. С. Герд (1936—2016).

Сергей Герд Санкт-Петербургның Богословское зиратында җирләнгән.

## Төп хезмәтләре

* Биоценозы бентоса больших озёр Карелии. — Петрозаводск, 1949. — 198 с.
* Опыты и наблюдения по зоологии: Пособие для учителя. — Л., 1954. — 368 с.
* Курс зоологии в педагогическом институте. — Л., 1958. — 60 с.
* Озёра Карелии и их рыбные хозяйства. — Госиздат КФССР, 1944. — 89 с.
* *Герд С. В., Жадин В. И.* Реки, озёра и водохранилища СССР, их фауна и флора. — М., 1961. — 599 с.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Гордеев О. Н.* С. В. Герд // Вопросы гидробиологии водоёмов Карелии. — Петрозаводск, 1964.
* 

## Сылтамалар

* Биография
* Памятные и знаменательные даты

Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1961 елда вафатлар
Төркем:3 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:22 август көнне туганнар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Биологлар
Аскискен склерозлаучы панэнцефалит

**Аскискен склерозлаучы панэнцефалит** — кызамык вирусы  чыгарган хроник көчәюче нейродегенератив һәм балаларда гадәттә үлемгә  китерүче чир.

1.     Системалы күренешләре. Әкренләп көчәюче шәхес үзгәреше, аннан соң көчәюче  деградация, миоклония һәм тартышу була. Берничә елдан үлем була.

2.     Арткы увеит папиллит, макуляр шешү, челтәркатлауның аксыл  инфильтратлары һәм хориоидиты белән сыйфатлана (рәс. 14.42).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Күзнең шикләнгән гистоплазмоз синдромы

**Гистоплазмоз **тудыргычы Histoplasma capsulatum санала. Мицелий кисәкләрен һәм/яки  гөмбәчекле спораларны тузан белән сулау нәтиҗәсендә йоктыру була. Аннары  тудыргыч кан аша бавыр, талак һәм кайвакыт хориоидеяга эләгеп күп санлы  гранулематоз ялкынсыну чыганаклары барлыкка китерә.

Күз  гистоплазмозы актив системалы чирдә беркайчан да очрамый, ләкин аның ешлыгы  гистоплазмоз буенча эндемик булган өлкәләрдә, мәсәлән Миссисипи һәм Миссури  елгалары үзәннәрендә шактый югарырак. Күзнең шикләнгән гистоплазмоз синдромы  (КШГС) гөмбәчек белән бәйләнешне кичерүгә иммунологиягә бәйле организм  җавабыннан гыйбарәт дип санала. КШГС белән авыруларда HLA-B7 һәм HLA-DR2  югарырак ешлыгын күзәтәләр.

## Төп билгеләре
КШГС симптомсыз  бара, макулопатия үсеше очракларыннан кала. Күз төбендә 60% очракта ике яклы  булган түбәндәге үзгәрешләрне күзәтәләр.

1.     Күз эчендә ялкынсыну булмау.

2.     Кискен стадия хориоидеяның урынлы шешүе белән билгеләнә, ул шул ук  өлкәдә тутлы эпителийның үзгәрешләренә китерә ала.

3.     Атрофияле «гисто»-чыганаклар — түгәрәк, бераз тигессез, еш чыганагында яки кырые  буенча тут кисәкчәләре белән якынча 200 мкм диаметрында саргылт-ак  чыганаклар. Чыганаклар урта периферия һәм арткы котыпта таралган (рәс.  14.43а, б).

4.     Перипапилляр атрофия таралган (рәс. 14.43в), фокаль яки катнаш була ала.
## Экссудатив макулопатия
1.     ХТ  белән бәйле экссудатив (дымлы) макулопатия 20-45 яшьтәге 5% авыруда үсеш ала. Күбесенчә ХТ иске  «гисто»-чыганак белән бәйле һәм сирәгрәк перипапилляр үзгәрешләр өлкәсендә  үсеш ала. Бик сирәк ХТ моңарчы булмаган җөй булмаганда барлыкка килә.

2.      Вариантлар

•     ХТ үтеп чыгу макуляр челтәркатлауның сүлле кубарылуына  китерә, аның астында фокаль саргылт-ак яки соры чыганак билгеләнә. 12%  очракта субретиналь сыекча үзлегеннән суырыла һәм күрү симптомнары кими.

•     Саргылт-ак чыганак өслегендә сирәк түгел куе яшел боҗра  барлыкка килә һәм күрү үткенлегенең чагылган кимүенә китергән субретиналь  аралыкка кан саву барлыкка килә (рәс. 14.43г). Субретиналь кан саву сирәк  суырыла һәм күрү үткенлеге арта.

•      ХТ якынча 2 ел дәвамында актив кала ала һәм кабат кан  савулар белән бергә бара ала. Нәтиҗәдә тәлинкәсыман җөй белән кайтмас үзәк  күрү югалу формалаша.

NB Бер күздә макулопатия очрагында һәм  икенче күздә симптомсыз җөй булганда нәтиҗәсендә икенче күздә ХТ үсешенең  югары куркынычлыгы бар, шуңа авыруларга метаморфопсияләрне иртә ачыклау өчен  көн саен Амслер ятьмәсе ярдәмендә үзеңне тикшерергә кирәк. ХТ 60% очракта  дәвалаусыз 6/60 кимрәк күрү начарлануга китерә.

3.     ХТ дәвалауны лазерлы  коагуляция ярдәмендә ХТ экстрафовеаль яки фотодинамик терапия ярдәмендә (ФДТ)  — ХТ субфовеаль урнашканда үткәрәләр. Триамцинолон ацетонидны интравитреаль  кертү элпә экстрафовеаль һәм субфовеаль урнашканда нәтиҗәле, ләкин нәтиҗә  гадәттә вакытлыча. Элпәне хирургик кисеп алу аерым очракларда исбат була ала.  Хирургик кисеп алудан соң системалы стероидлар кабул итү ХТ көчәюен  туктатырга һәм кабатлануны туктатырга мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рубен Джрбашян

**Рубен Тигранович Джрбашян** (әрм. Ռուբեն Տիգրանի Ջրբաշյան; 13 декабрь, 1934 елда туган) - геология һәм вулканология өлкәсендә совет һәм әрмән галиме, геология һәм минералогия фәннәре докторы (1990), профессор (1996), Әрмәнстан Милли Фәннәр академиясенең тулы әгъзасы (1996). Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең геология фәннәре институты директоры (1993-2006). Археволканология әрмән фәнни мәктәбенә нигез салучыларның берсе.

## Биография
Ул Ереван университеты профессоры Т.А. Джарбашян гаиләсендә Ереванда, Әрмәнистан ССРда 1943 елның 13 декабрендә туган. 1937 елда Сталин респрессияләре корбаны булып, репрессияләнә .

1952 - 1957 елларда Ереван дәүләт университетының геология факультетын тәмамлый, 1957 - 1960 елларда әлеге университетның аспирантурасында белемен күтәрә.

1960-нчы елдан алып Әрмәнстан ССР Милли Фәннәр академиясенең Геология фәннәре институтында фәнни-тикшеренү эшендә - фәнни һәм өлкән хезмәткәр, 1989 - 1991 елларда - вулканология бүлеге мөдире, 1991 - 1993 елларда - фәнни эш буенча директор урынбасары, 1993 елдан 2006 елга кадәр - әлеге институтның директоры, 2006 елдан - региональ геология һәм вулканология бүлеге җитәкчесе һәм директор киңәшчесе вазифаларын үти.

1996 елдан, фәнни эш белән беррәттән, ул Ереван дәүләт университетында геология факультеты профессоры булып педагогик эш белән шөгыльләнә  .

### Фәнни-педагогик эшчәнлеге һәм фәнгә керткән өлеше
Р.Т. Джрбашянның төп фәнни-педагогик эшчәнлеге геодинамика, вулканология һәм геофизика өлкәсендәге проблемалар белән бәйләнгән. Ул инженер сейсмологиясе һәм региональ геология өлкәсендә тикшеренүләр алып барган. Р.Т. Джрбашян - әрмән фәнни археоволканология мәктәбенә нигез салучыларның берсе. Р.Т. Джрбашян - Әрмәнстанның Геология җәмгыяте председателе, Россия Табигать белеме академиясе һәм Халыкара вулканология һәм химия ассоциациясе әгъзасы (, IAVCEI).

1964-нче елда ул "Базум кырының палеоген вулканизмы" дигән тема буенча кандидатлык диссертациясе, 1990-нчы елда геология һәм минералогия фәннәре докторы дәрәҗәсе буенча "Тетис океанын ябу зонасында Палеоген вулкан билбаулары: Кечкенә Кавказ" дигән тема белән докторлык диссертациясен яклады. 1996 елда аңа профессор академик исеме бирелде. 1996 елда ул Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең тулы әгъзасы итеп сайланды. Р.Т. Джрбашян йөздән артык фәнни хезмәт, шул исәптән күпсанлы монографияләр авторы  .

## Бүләкләре

* Виктор Хамбардзумян исемендәге халыкара фәнни премия  

## Искәрмәләр

Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Геология-минералогия фәннәре докторлары
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:13 декабрь көнне туганнар
Альберт Гульян

**Альберт Гарегинович Гульян** (әрм. Ալբերտ Գարեգինի Գուլյան; 1938 елның 2 маенда туган) - Совет һәм Әрмән физигы, физика-математика фәннәре докторы (1990), профессор (1992), Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең тулы әгъзасы (2014; 2000 елдан бирле корреспондент әгъза). Әрмәнстан ССР дәүләт премиясе лауреаты (1988).

## Биография
1938 елның 2 маенда Әзербәйҗан ССРның Карачинар авылында туган.

1955 - 1960 елларда ул Ереван дәүләт университетының физика һәм математика факультетын тәмамлый, 1961 - 1964 елларда әлеге университетның аспирантура бүлегендә белемен күтәрә.

1964-нче елдан Әрмәнстан ССР Милли Фәннәр Академиясенең Радиофизика һәм Электроника Институтында фәнни-тикшеренү эшендә - Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясендә кече һәм өлкән хезмәткәр, 1975 елдан әлеге институтның радиофизика кафедрасы мөдире вазифаларын үти.

1975 елдан, фәнни эш белән беррәттән, ул Ереван дәүләт политехник институтында педагогик эш белән шөгыльләнә, укытучы, доцент һәм радио җайланмалары кафедрасы профессоры булып хезмәт итә .

### Фәнни-педагогик эшчәнлеге һәм фәнгә керткән өлеше
А.Г. Гульянның төп фәнни-педагогик эшчәнлеге физика һәм радиофизика өлкәсендәге проблемалар белән бәйләнгән. Ул радио астрономия ысуллары белән антенналарга характеристика булдыру өлкәсендә тикшеренүләр алып барган. Шулай ук, оборона һәм гражданлык индустриясендә радио физика системасы булдырган, югары ешлык зонасында сизгер аудио сигналларын кабул итү системасын булдыру белән шөгыльләнгән. 

1964-нче елда кандидатлык диссертациясе, 1990-нчы елда физика һәм математика фәннәре докторы дәрәҗәсе буенча "Радио астрономия ысулларын һәм ерак элемтә антенналары араларының үзенчәлекләрен өйрәнү өчен радиометрик җиһазларны үстерү" темасына докторлык диссертациясен яклады. 1992 елда ул профессор гыйльми исеменә лаек булды. 2000 елда ул корреспондент әгъза, 2014 елда - Әрмәнстан Милли Фәннәр академиясенең тулы әгъзасы итеп сайланды. A.Г. Гульян йөздән артык фәнни хезмәт, шул исәптән күпсанлы монографияләр авторы. Ул уйлап табу өчен җидедән артык сертификат иясе   .

## Бүләкләре

* Әрмәнстан ССР дәүләт премиясе (1988)
* Анания Ширакаци медале
* Гарегин Нжде медале  

## Искәрмәләр

Төркем:Ереван дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Әрмәнстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:2 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Юрий Соломенцев

**Юрий Соломенцев** (25 июнь 1939 ел) — автоматлаштыру өлкәсендә ССРБ һәм Россия галиме.

Техник фәннәр докторы (1974), профессор (1976), ССРБ  фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты (23.12.1987).

## Биографиясе
Юрий Михайлович Соломенцев 1939 елның 25 июнендә Ленинград шәһәрендә туган. ССРБның партия һәм дәүләт эшлеклесе Соломенцев Михаил Сергеевичның (7.11.1913—15.02.2018) улы.

1961 елда Чиләбе политехник институтын  «Технология машиностроения, металлорежущие станки и инструменты» белгечлеге буенча тәмамлый. 1965 елда Мәскәү станок-инструмент  институты аспирантурасын тәмамлый, шул ук елда (срогыннан алда) техник фәннәр буенча кандидатлык диссертациясе яклый.(темасы:«Исследование возможности переналадки гидрокопировального полуавтомата 1722 на заданную точность различных типо-размеров обрабатываемых деталей»)

1965—1967 елларда Ростов авыл хуҗалыгы машиналар төзү институтында укыта.

1967 елдан алып «Станкин» Мәскәү Дәүләт технология университеты хезмәткәре, 1974—2007 елларда ректор, 2008 елдан алып президент.

Улы Михаил — Мәскәү мэры һәм хөкүмәтнең матбугат хезмәте җитәкчесе урынбасары. Кызы Ксения — журналист.

## Бүләкләре, премияләре, мактаулы исемнәре

* Ленин премиясе лауреаты (1972), ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1986), Россия Федерациясенең белем бирү өлкәсендә Хөкүмәт премиясе (2001), һәм фән һәм техника өлкәсендә премия лауреаты (2003)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1981), Октябрь Революциясе ордены (1986), «Мәскәүнең 850-еллыгы истәлегенә» медале, Георгий Димитров медале (Болгария) һәм башкалар белән бүләкләнгән.
* «Станкин» Мәскәү Дәүләт технология университетының мактаулы докторы, Хемницкий техник университетының  мактаулы докторы (Алмания), Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1999), Россия Федерациясенең мактаулы югары белем бирү  хезмәткәре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль Юрия Михайловича Соломенцева РФА рәсми сайтында
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/115298/Соломенцев, http://wikistankin.ru/Соломенцев,_Юрий_Михайлович 

Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:15 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:25 июнь көнне туганнар
Римма Фатыйхова

**Римма Фатыйхова  ** (1 август 1948 ел) — педагог, галим-психолог. Югары мәктәп укытучысы. Психология фәннәре кандидаты (1982), педагогия фәннәре докторы (2001), профессор (2003). Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2006), Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2008) һәм мәгариф отличнигы (1995).

## Биографиясе
Римма Мөхәммәт кызы Фатыйхова 1948 елның 1 августында Башкорт АССРның Салават районы Иске Каратаулы (хәзер Малаяз) авылында туган.

1966 елда бу районның Боксит урта мәктәбен тәмамлый. Башкорт дәүләт университетының чит ил телләр факультетына укырга керә.

1971—1973 елларда Малаяздагы башкорт интернат-мәктәбендә һәм Свердловск шәһәре Орджоникидзе районының эшче яшьләрнең 1-нче кичке урта мәктәбендә инглиз телен укыта.

1974 елдан Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында эшли.

1984 елдан 1998 елгача һәм 2010 елда психология кафедрасы мөдире. 1998 елдан педагогика һәм психология факультеты, 2001—2010 елларда психология факультеты деканы.

Психология фәннәре кандидаты (1982), педагогия фәннәре докторы (2001), профессор (2003).

Фәнни тикшеренүләре шәхес психологиясе мәсьәләләренә һәм педагогик аралашу проблемаларына багышланган. 240-тан артык фәнни хезмәт авторы.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Римма Фатыйхова — Педагогик белем бирү буенча халыкара фәнни академиясенең әгъза-корреспонденты, Педагогика һәм иҗтимагый фәннәр академиясе академигы, 2003 елдан Россия мәгарифе психологлары федерациясенең Башкортстан Республикасындагы төбәк бүлекчәсе рәисе.

## Фәнни хезмәтләре

** Культура педагогического общения. Уфа, 2003;
** Психологический анализ педагогической деятельности и субъектов образовательного процесса. Уфа, 2015;
** Социально-психологический (адаптационный) тренинг. Уфа, 2016.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2006)
* Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2008)
* Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (1995)
* Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының Грамоталары

## Чыганаклар

## Әдәбият

* Земля салаватская, земля батыра. Уфа, Гилем, 2010, стр. 321.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фаәтихова Римма Мөхәммәт кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://nauka-pedagogika.com/pedagogika-13-00-01/dissertaciya-teoreticheskie-osnovy-formirovaniya-kultury-pedagogicheskogo-obscheniya

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Рәшит Ханнанов

**Рәшит Ханнанов**  (27 декабрь 1938 ел) — хокук белгече. Юридик фәннәр докторы (1992), профессор (1994). Россия Федерациясенең (1997) һәм Башкорт АССР-ының (1990) атказанган юристы, Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2001).

## Биографиясе
Рәшит Ахун улы Ханнанов 1938 елның 27 декабрендә Башкорт АССР Яңавыл  районы Яңа Алдар авылында туган.

1962 елда Свердловск авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

1967 елда Свердловск юридик институтын тәмамлаган.

1964-1968 елларда Пермь өлкә прокуратурасында эшли.

1971 елдан Башкорт дәүләт университетында укыта.

1972 елдан Өфөлә Башкортстан җөмһүрият сөт сәнәгате җитештерү берләшмәсенең юридик бүлек начальнигы, идарә башлыгы урынбасары вазифаларын башкара.

1974 елдан өзеклек белән Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында (1992 елдан Башкорт дәүләт аграр университетында) укыта. 1982-1986 елларда Бөтенрусия читтән торып уку финанс-икътисад институтының Уфа факультеты укытучысы булып эшли. 1992 елда Мәскәү дәүләт юридик академиясендә докторлык диссертациясе яклый.

1994-2014 елларда Башкорт дәүләт аграр университетының хокук кафедрасы мөдире, бер үк  вакытта 1996-2005 елларда шушы ук университетның икътисад факультеты деканы вазифаларын үти.

## Фәнни эшчәнлеге
200-дән артык фәнни хезмәт авторы.

; Төп хезмәтләре

** Правовое обеспечение устойчивости сельскохозяйственного производства. — Уфа, 1997 (автордаш)
** Юридические поступки в системе социально-экономического развития России. — Уфа, 2007.
** Природа, право, юридические события. — Уфа, 2009.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ханнанов Рәшит Ахун улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Ханнанов Рашит Ахунович  // Башкирский государственный аграрный университет.

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:РФ атказанган юристлары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары
Төркем:Яңавыл районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:27 декабрь көнне туганнар