open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yohan Kroyf

**Yohan Kroyf** (Kruiff) yäki **Hendrik Yohannes Kräyf**  (niderlandça *Hendrik Johannes Cruijff*, äyteleşe  **Kräyf**, , 1947-2016) — Nidirlan mäşhür futbolçısı, Nidirlan cıyılma taqımı, "Ayaks", "Barselona" taqımnarı trenerı.

Üz karyerasında 752 matç uynağan, 425 tup kertkän.

**Altın tup** büläge öç tapqır iäse, futbolçı bularaq Çempionnar Kuboğın öç märtäbä ciñä, häm trener bularaq ber tapqır yawlıy.

XX ğasırdağı iñ yaxşı futbolçılar berse bulıp tanılğan.

2010 yılda  komanda xaqına xezmät kürsätkän öçen "Barselona" taqımınıñ şäräfle prezidentı itep iğlan itelä.

2016 yılnıñ 24 martında üpkälär yaman şeşennän Barselonada ülä.

## Klub karyerası
*1964-1973 Ayaks 239 (190)
*1973-1978 Barselona 143 (48)
h.b.

## Milli cıyılma taqım

*1966-1977 Nidirlan 48 (33)

## Trener

*1986-1988 Ayaks
*1988-1996 Barselona
*2009-2013 Kataloniä

## Qazanışlar

*Dönya çempionatı kömeş medale (1974)
*Awrupa çempionatı bronza medale (1976)

## Sıltamalar
* Профиль на fifa.com 
* Профиль игрока на worldfootball.net  
* Статистика матчей за сборную Нидерландов на сайте voetbalstats.nl
* Статистика на сайте vi.nl 
* Официальный сайт 

Төркем:Нидерланд футболчылары
Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:«Алтын туп» ияләре
Янгантау шифаханәсе

**«Янгантау» шифаханәсе** — Башкортстан Республикасының Салават районындагы Янгантау авылында урнашкан күп юнәлешле бальнеология курорты. 1937 елда ачылган. Уфа шәһәреннән 220 чакрым ераклыкта, Йөрүзән елгасының уң як ярындагы «Янгантау» исемле тауда урнашкан.

## Шифаханә вакытлы матбугатта
* Иң яҡшы ял — «Янғантау»ҙа. «Башҡортостан» гәзите, 2015, 8 сентябрь.
* Кульмухаметов Э. Место, где сходятся пути. Журнал «Бельские просторы», № 8 (201) Август, 2015 г.

## Искәрмәләр




## Чыганаклар
* Официальный сайт Курорта «Янгантау» 

## Әдәбият
* Янгантау (курорт). — Уфа: Китап, 2000. — 160с.:ил. 

## Сылтанмалар
* История курорта «Янган-Тау» 
* Сайт «Санатории России». 50 лучших здравниц — рейтинг санаториев, пансионатов и курортов России по отзывам посетителей

Төркем:Салават районы
Төркем:Башкортстан санаторийлары
Änqaradağı terror ğämäle (mart, 2016)

**Änqaradağı terror ğämäle** - 2016 yılnıñ 13 martında kiçke 18:45 säğättä  Törkiäneñ Änqara şähärendä bulğan terror ğämäle. İntixarçı bomba şartlatu näticäsendä **37 keşe häläk bula, 125 keşe yaralana**. Qorbannar arasında kimendä 1 intixarçı bulğan.

Minalanğan ciñel aftamabil xökümät binası yanındağı avtobus tuqtalışında şartlağan. Ul waqıtta tuqtalışta küp keşe bula.

İntixarçınıñ aftamabile ike avtobus arasında şartlağan.

İntixarçı - Balıkesir Universitetınıñ studentkası *Seher Çağla Demir* bulıp tanılğan.

Kördstan azatlığı laçınnarı (körd.  *Teyrêbazên Azadiya Kurdistan*, tör. *Kürdistan Özgürlük Şahinleri*) qorallı törkeme terror ğämälen oyıştırunı tanığan, bu törkem 2004 yılda oyışa häm Kördstan eşçelär firqäse belän xezmättäşlek itä.

## Sıltamalar
*Ankara saldırısında hayatını kaybedenlerin sayısı 38'e yükseldi
*Ankara terrorunu PKK-çı tələbə törədib 
*Ankara Kızılay'da bombalı saldırı: 37 ölü

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:13 март
Төркем:Әнкара
Төркем:Төркия тарихы
Уранны баектыру

**Уранны баектыру** —  уранда уран-235 изотобының өлешен арттыру технологик процессы. Нәтиҗәдә табигый уран **баетылган уран һәм ярлыланган уран**га бүленә.

Табигый уранда уранның өч изотобы бар: уран-238 (масса өлеше 99,2745%), уран-235 (0,72%), уран-234 (0,0055%).

Уран-238 - чагыштырмача тотрыклы изотоп һәм сирәк уран-235 изотобыннан аермалы буларак бәйсез чылбырлы төш реакциясенә хас булмый.

Хәзерге вакытта төш реакторында һәм атом-төш коралында  уран-235 - башлангыч бүленә торган матдә булып тора.

Атом-төш ягулыгын әзерләүдә уранны баектыру мөһим роль уйный.

## Дәрәҗәләр
Табигатьтә уран ике төп изотоп төрендә очрый - уран-235 (табигый уранның 0,72%) һәм уран-238 (99,2745%), ләкин төшнең бүленүе ягулыгы өчен тик уран-235 кулланыла ала.

Уран-238 изотобында бәйсез чылбырлы төш реакциясе үзе бара алмый, шуңа күрә ул табигатьтә шундый таралган.

Уран-235 өлеше 20% артык белән уран **югары баетылган уран** яки **корал ураны** дип атала.

**Ярлыланган уран** (уран-235 0,1-0,3% белән) бронятишкеч туп снарядларын җитештерүдә кулланыла, чөнки бу материал авыр, югары тыгызлыклы һәм кыйбат түгел.

## Җитештерү

Уранны баектыру изотопларның бүленүе технологиясе ярдәмендә бара.

Шушы ысул изотопларның төрле массаларына нигезләнә: **уран-235** **уран-238** изотобына караганда шактый җиңелрәк, шуңа күрә әйләнгәндә инерция сәбәпле төрле радиусларда хәрәкәт итәләр.

Бу принципларда **электромагнит һәм аэродинамик алымнары** төзелгәннәр.

***Электромагнит алымы**нда уран ионнары тизләткечтә тизләтелә һәм магнит кырында борыла.
***Аэродинамик алым**да уранның газ кушылмасы махсус сопло-"кучкар" аша исеп җибәрелә.

Шушы ысул **газлы центрифуглану**да кулланыла: уранның газлы кушылмасы центрифугада куела һәм инерция тәэсирендә авыр молекулалар центрифуганың диварында тупланалар.

**Теормодиффузион технология**дә авыр молекулалар җайланманың салкынрак түбән өлешендә тупланалар. Шулай итеп уранның изотоплары аерылалар.

Күпчелек алымнар уран фториды  UF6 белән эшли.

Хәзерге вакытта уранны баектыру күбесенчә газлы центрифуглану нигезендә эшли.

## Дөньяда баетылган уранны җитештерү

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мировой рынок ядерного топлива , Cambridge, 2013.
* Уран 
* Глоссарий терминов  // Minatom
* Справка: обогащение урана
* The Radioactive Boy Scout. Ken Silverstein. (перев. рус.) 
* Проект «Хиросима» (историческая справка, видеоматериалы, документы)
* База данных по всем, проведённым различными странами, ядерным взрывам (австралийский правительственный сайт)
* Консультативное заключение Международного суда относительно законности угрозы ядерным оружием или его применения.  — 1996.
* Подробное техническое описание первых зарядов. — 2001.
* *Федосеев С.* Оружие большого шантажа

## Сылтамалар
  
    

## Шулай ук карарга мөмкин

Төркем:Төш физикасы
Төркем:Атом-төш коралы
Төркем:Технология
Lahordağı terror ğämäle (mart, 2016)

**Lahordağı terror ğämäle** - 2016 yılnıñ 27 martında Pakstannıñ Lahor şähärendä bulğan terror ğämäle. İntixarçı bomba şartlatu näticäsendä häläk buluçılarnıñ küpçelege balalar häm xatın-qızlar bulğan.

*Gölşan-i-İkbal* parkındağı balalar mäydançığı yanında intixarçı şartlatuı näticäsendä häläk buluçılarnıñ sanı **72gä citkän, kim digändä alarnıñ 20se balalar**. 300dän artıq keşe yaralanğan. 

Lahor tarixında iñ zur terror ğämäle.

Xristiannar Olı kön bäyräme säbäple, parkta küp xristian dine tarafdarları bula. 

Terroristik törkem *"Cämäğät ul-Axrar"* şartlawnı oyıştırunı üz östenä alğan. Bu törkem Pakstan talibları xäräkätenä kerä. 
Ekstremistlar xristian azçılıqlarnı yuq itü üzläreneñ maqsatı bulğanlığın belderä. 

Pakstanda öç könlek matäm iğlan itelde.

## Sıltamalar
*Пакстанда террор гамәлендә һәлак булучылар 72гә җитте 
*Pakistan explosion leaves many dead at Lahore park. BBC News.
*Suicide blast kills at least 65 in Lahore park. The Express Tribune (27 March 2016).

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:27 март
Төркем:Пакьстан тарихы
Lahor

**Lahor** (urdu *لاہور*) - Pakstannıñ ere şähäre, Päncäb wiläyäteneñ başqalası, xalıq sanı buyınça ilneñ ikençe urınında tora (Karaçi dän soñ).

Şähärneñ aglomeratsiäsendä 10 artıq million keşe tora (2009).

Pakstannıñ tönyaq-könçığışında, Ravi sul yarında, Hindstan belän çigennän berniçä çaqrımda  urnaşqan.

Lahor - Päncäb wiläyäteneñ başqalası bularaq zur sänäği, mädäni, transport üzäk bulıp tora.

Tuqımalar, aşamlıqlar citeşterü, ximik, metal eşkärtü, maşinalar tözü sänäğäte zur üseş alğan.

Lahor xalıqara hawa alanı, zur universitet, üzäk muzey, qorallar muzeyı bar.

Lahorda kino citeşterü üzäge "Lolliwud" urnaşqan.

## Tarix

982 yılğı **Hüdüd äl-Äläm** digän qulyzmada berençe tapqır telgä alına.

Lahor kirmäne - Şahi Kila (**Şah Qala**) XII ğasırğa tulısınça tözelä, xäzer ul Bötendönya Mirası isemlegenä kerä.

XI ğasırda Mäxmüt Ğäznäwi däwläteneñ başqalası bula.

XIII ğasırda Dähli soltanatına kerä häm Hindstan asqıytğasında İslam üzägenä äylänä.

Lahorda sufi cämäğätlär aktiv eş itälär.

1524-1752 yıllarda Böyek Mogollar İmperiäsenä kerä, 1584-1598 yıllarda - däwlätneñ başqalası.

Şul däwerdä **Şah Cihan Ence Mäçete, Badşahi mäçete, Wäzir Xan mäçete häm Şalimar baqçası** tözelä, Bötendönya Mirası isemlegenä kerä.

1799-1848 yıllada sikxlar bäysez däwläteneñ başqalası.

1848 yılda ingliz-sikx suğışı näticäsendä ingliz ğäskäre Lahornı yawlap ala häm Britan imperiäsenä kerä.

1947 yılda Hindstan häm Pakstan ayırılıp bäysez däwlätlär itep iğlan itelä, böten Päncäb häm Lahor dinara nizağlar urınına äylänä, induslar häm sikxlar küpçelege şähärdän qaça.

## Küreneşlär


Image:The Lahore Forts Alamgiri Gate Picture2 taken at night - July 20 2005.jpg|Lahor kirmäneneñ qapqası
Изображение:Badshahi Mosque July 1 2005 pic32 by Ali Imran.jpg|Badşahi Mäçete
Image:Badshahi Masjid at night on July 20 2005.jpg|Badşahi Mäçete
Изображение:Samadhi of Ranjit Singh July 1 2005.jpg|Räncit Siñx Törbäse
Samadhi of Ranjit Singh.JPG|Räncit Siñx Samadhi 



## Sıltamalar
* Räsmi sayt 
*     H. A. R. Gibb. The Encyclopaedia of Islam. — 1954. — С. 597.
*    Bagir M. Lahorè. Past and present. — Lahore, 1952.
*    Khan М. W. К. Lahore and its monuments. — Karachi, 1963.

Төркем:Пакьстан шәһәрләре
Бэтмен Суперменга каршы: Гаделлек шәфәгы

**Бэтмен Суперменга каршы: Гаделлек шәфәгы** () — АКШ чыгарган, *[[DC Comics]]*-ның фантастик китапларындагы Супермен һәм Бэтмен сурәтләренә нигезләнгән фәнтәзи фильм. Бу фильм 2013 елда чыккан «Булат кеше» фильмының икенче сериясе. Фильмның сценариен Кристофер Нолан һәм Дэвид Гоер иҗат иттеләр.

## Ролләрдә

## Сылтамалар
* Фильмның рәсми сайты
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Фэнтези
Төркем:АКШ фильмнары
Życie Tatarskie

**Życie Tatarskie** (*Татар тормышы*) — 1998 елдан ике айга бер тапкыр чыгарыла торган журнал, Польша татарларының мәдәниятенә, тарихына һәм тормышына багышланган.

Польша Җөмһүрияте татарлары берлегенең () Подлясье воеводалыгы бүлеге басма органы.

Шул ук исемле журнал Вилнәдә 1934-1939 елларда Мәдәни-мәгариф берлегенең Вилнә бүлеге басма органы буларак чыгарылган (баш мөхәррир — Стефан Туган-Барановски). Аның максаты — җирле татарларның иң ярлы катламнары арасында мәгърифәт тарату булган.

## Моны да карагыз
* Przegląd Tatarski

Төркем:Полякча журналлар
Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Польша мөселман журналлары
Sumğayıt suyışı

**Sumğayıt suyışı** yäki **Sumğayıt pogromı** — 1988 yılnıñ 27-29 fevralendä Azärbaycan SSR Sumğayıt şähärendä etnik nigezgäge çualışlar näticäsendä ärmännärne talawlar, cäberläwlär, küpläp üterülär bulğan waqiğaları.

Sumğayıt suyışı ärmän-äzäri etnik nizağnı bik kiskenläşterä häm Qarabax suğışınıñ ber säbäbe bula.

Sumğayıt waqiğalarınnan soñ küp ärmän qaçaqları Xankändi (Stepanakert, Tawlı Qarabax) qaçıp kitälär.

SSRB prokuraturası räsmi çığanaqları buyınça çualışlar näticäsendä **26 ärmän, 6 äzäri** häläk bula, *The Washington Post* buyınça yaqınça **200 ärmän** üterelgän, ärmän çığanaqları buyınça 450 ärmän wafat bula.

## Säbäplär

1988 yılnıñ 20 fevralendä Tawlı Qarabax ölkäseneñ Sovetı ärmännär millätçeläre täläbendä Azärbaycannan çığu häm Ärmänstanğa quşılu xaqında möräcäğätne qabul itä. Ärmän millätçeläre Tawlı Qarabax Sovetında küpçelekkä ireşä häm açıq separatizm turında belderä.

Näticädä ärmän-äzäri nizağ yuğarı noqtağa citä häm Sumğayıt suyışına kilä.

Sumğayıt suyışında qansızlıq häm wäxşilek waqiğalar küzätelgän, qayber cinäyätlärne taswirlaw da qıyın.

Sumğayıt suyışı soñraq zur Qarabax suğışına äwerelä.

## Monı da qarağız

*Qarabax suğışı
*Xocalı suyışı

## Sıltamalar

* Показания свидетелей погрома на сайте Генеральной прокуратуры Республики Армения
* Марутян А. Т. Геноцид армян. Историческая память и трансформация этнических стереотипов (по материалам транспарантов и плакатов Карабахского движения). Центр понтийско-кавказских исследований. Краснодар, 1995 
* Интервью с Григорием Харченко. Vesti.az, 27.10.2010 
* Маркедонов С. М. Уроки Сумгаита. Полит.ру. 07.03.2008 

Төркем:Карабах сугышыТөркем:Кыргыннар
Tawlı Qarabaxtağı xärbi bäreleşlär (2016)

**Tawlı Qarabaxtağı xärbi bäreleşlär** - 2016 yılnıñ 2 aprelendä başlanğan Tawlı Qarabax çige yanında ber yaqtan Ärmänstan häm tanılmağan Tawlı Qarabax Cömhüriäte, ikençe yaqtan Azärbaycan qorallı köçläre arasındağı aktiv xärbi nizağ, daimi Qarabax nizağınıñ däwamı.

1994 yılda Qarabax suğışın  tuqtatu turında «Bişkäk» Solıx kileşüe imzalana, läkin ul atışlar belän yış bozıla. Tik 2016 yılda başlanğan bäreleşlär bik kiskenläşä.

Nizağnıñ ike yağı ber-bersen kileşüne bozuda häm atışlarnı däwam itüdä ğäyepli häm artilleriä, hawa köçlären qullanılu belän aktiv suğış xäräkäte, küp qorbannar xaqında belderä.

Qorbannr sanı xaqında qarşılıqlı mäğlümat kiterelä: 
:5 aprelgä: 
* ärmän yağı - 20 häläk, 26 xäbärsez yuğalğan, 35 yaralanğan, 5 tank yuğalğan  
* azäri yağı: 16 häläk, 1 boralaq, 1 tank yuğalğan

4 apreldä BMO Tawlı Qarabaxta kimendä 33 keşe häläk bulğan, 200 keşe yaralanğan dip belderä.

4 apreldä Azärbaycan saqlanu ministrlığı Tawlı Qarabaxta üzläre yağınnan qorallı bäreleşlärne tuqtatuın iğlan itte. Üzbilgelängän Tawlı Qarabaxnıñ saqlanu ministrlığı da kileşügä ireşüne rasladı. Läkin Azärbaycan saqlanu ministrlığı ärmän yağın Tawlı Qarabaxta utnı tuqtatu kileşüen 115 märtäbä bozuda ğäyepläde. Üzbilgelängän Tawlı Qarabaxta atışlarnı tuqtatu kileşüe 5 aprel qabul itelde.

Üzbilgelängän Tawlı Qarabax räsmiläre 5 apreldä häläk bulğannarnıñ sanın iğlan itte: 29 xärbi ülgän, 28 xäbärsez yuğalğan, 72 xärbi yaralanğan. Azärbaycan yağında 31 xärbi häläk bulğan.

## Monı da qarağız
* Qarabax suğışı
*Xocalı suyışı
*Sumğayıt suyışı

## Sıltamalar

* БМО: Таулы Карабахта кимендә 33 кеше һәлак булган, 200 кеше яраланган 
*Таулы Карабахның хәрби низаглы өлешендә төнлә дә атышлар дәвам итте 
* Саргсян: Әрмәнстан Таулы Карабахның бәйсезлеген танырга мөмкин 
* Баку Ереванны тынычлык килешүен бозуда гаепләде

Төркем:Карабах сугышыТөркем:2016 елТөркем:2 апрель
Törki awar tele

**Törki awar tele** — VI—IX ğasırlarda Pannoniädä awarlar arasında taralğan törki tel, Awar qahanlığı tarqalğannan soñ yuqqa çıqqan.

Törki torkemneñ oğur tellärenä qarıy yäki zur yoğıntısında bulğan.

Törki awar tele farsı telle çığanaqlardan bilgele, anda Altay telläre ğailäsenä xas bulğan isemnär häm titullar telgä alına.

Awarlar runik yazunı qullanğannar, läkin tabılğan yazular bik qısqa häm töşenmägän äle.

Çığanaqlar buyınça borınğı bolğarlar qayber törkemnäre awar qäbiläläre berlegenä kergän häm bolğar tele yärdämendä awar yazuların töşenergä tırışalar.

Qayber qaraşlar buyınça başlanğıç däwerdä awarlar mongol telle bulğandır (cücän qäbiläse tele). Şuşı qaraş yärdämendä slavän tellärenä äwwäl mongol  alınmaları kilgäne añlatılıp bula.

Bütän qaraş buyınça (Rona Taş) awar tele haman bolğar törki telenä qarağan.

## Ädäbiät
* ''Мудрак О. А.'' Аварская надпись на сосуде из клада Надь-Сент-Миклош // Orientalia et Classica, Аспекты компаративистики — М.: Изд. РГГУ, 2005. Вып. VI. — С.81-103
* ''Немет Ю.'' К вопросу об аварах. 
*  *Хелимский Е. А.*  Тунгусоманьчжурский языковой компонент в Аварском каганате и славянская этимология // Материалы к докладу на XIII Международном съезде славистов. Любляна, 15­-21 августа 2003.

Төркем:Юкка чыккан телләр
Төркем:Төрки телләр
Hun tele

**Hun tele** — hunnar häm Hun däwläteneñ V ğasırda yuqqa çıqqan tele. 

Qalğan hun süzlären tikşerü buyınça hun tele törki tellärenä qarağan, axrı.

Ğalim O.Mudrak qaraşı buyınça hun süzläre törki tellär Oğur törkemenä oxşaş, qayber süzläre r-törendäge (rotatsizm) häm l-törendäge (lambdaizm) tellärenä oxşaş, şuşı tellär başta Mongoliädä taralğan bulğan.

Hun isemnäre çığışı törki tellär häm mongol telläre belän bäylärgä bula.

Bälki, hun runnarı borınğı macar runnarına häm Qırımtatar runnarına oxşağan bulğan.

## Ädäbiät
* The World of the Huns by Otto Maenchen-Helfen — Language chapter
* The History Files Europe: The Origins of the Huns, based on conversations with Kemal Cemal, Turkey, 2002 (address correction to Notes, above)

Төркем:Юкка чыккан телләрТөркем:Төрки телләр
Uğız telläre

**Uğız telläre** yäki  **Oğuz telläre**, **könyaq-könbatış törki tellär** — törki tellärneñ ber törkeme, Könbatış häm Üzäk Aziädä, şulay uq Könçığış Awrupada tarqalğan.

Uğız tellärenä törek tele, azärbaycan tele, törekmän tele, gagauz tele, horasan tele qarıy.

Uğız tellärendä söyläşüçe keşelärneñ sanı yaqınça **148 mln.**

## Tarix

Uğız telläre borınğı uğız telennän çıqqan. Uğızlar  Aral diñgeze buyında, Kaspiy diñgeze buyında häm Sırdäryä yılğası buyında torğan ber törki qäbilä.

750-1055 yıllarda  Uğız däwlätendä borınğı uğız telendä söyläşkännär.

985 yılda uğızlar Kiev kenäze Vladimir I belän İdel buyı Bolğarı däwlätenä qarşı kileşüne tözegännär.

XI ğasırda oğuzlar ber törkeme - Sälcüklär İranğa häm Yaqın Könçığışqa küçenä başlıy. 1037 — 1194 yılda sälcüklär Böyek Sälcük Däwläten tözilär.

XI ğasırda Uğız däwläte tarqalğan. Törkilär bütän törkeme - qıpçaqlar Uğız däwläten yawlap alğannar.

1041 yılda qıpçaqlar elekke Oğuz däwlätendä xakimiäkä kilä, könyaqta qarluqlar törki qäbiläläre töbäkne basıp ala.

Uğızlar könbatış törkeme XI ğasırda Yaqın Könçığışqa häm Qawqazğa  küçep kitä häm töreklär, azärbacannar, törekmännär, gagauzlar babaları bula.

## Tatar tele häm uğız telläre çağıştıruı

* w - ğ almaşu: taw - *dağ* 
* t - d almaşu: tel - *dil*
* b yuqlığı: bul - *ol*
häm bütän

## Tellär isemlege

Könbatış törkem
*törek tele
*ğosmanlı törek tele
*gagauz tele
*mäsxät törekläre tele
*äzäri tele
*Ğiraq törekmännäre tele

Könçığış törkem
*törekmän tele
*xöräsän törkiläre tele
*üzbäk teleneñ uğız dialektları

Könyaq törkem
*qaşqay tele
*azäri teleneñ könyaq dialektları

* salar tele

## Sıltamalar
* БОРЫНГЫ ТӨРКИ ТЕЛЛӘР Татар энциклопедиясе
*    Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
*    Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
*Johanson, Lars and Csató, Éva Ágnes (1998). The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
*Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.

Төркем:Угыз телләре
Төркем:Төрки телләр
Qarluq telläre

**Qarluq telläre** — törki tellärneñ ber törkeme, Üzäk Aziädä häm Könçığış Törkistanda taralğan. Könbatış qarluq-uyğır häm qarluq-xäräzem (çağatay) törkemnärenä bülenä.

Qarluq tellärenä üzbäk tele häm uyğır tele qarıylar.

Qarluq tellärendä yaqınça **60 mln.** keşe söyli.

## Tarix

Bügenge qarluq telläre borınğı qarluq telennän çıqqannar. Borınğı qarluq tele VIII-XV ğasırlarda Üzäk Aziädä taralğan bulğan, Qarluq qahanlığında (766-940) näq qarluq telendä söyläşkännär.

Borınğı qarluq tele soñraq çağatay häm qaraxanid telläre nigezendä yatqan, soñraq üzbäk tele, uyğır tele, ili-törki telenä äylängän. 

## Taswir

Qarluq-uyğır tele d-törendäge tellärgä qarıy. Qarluq-uyğır yazu tele  şulay uq **qaraxanid tele** dip yörtelä, şulay uq borınğı uyğır tele bulğan.

Qarluq-xäräzem telläre j-törendäge tellärgä qarıy. Qarluq-xäräzem yazu tele çağatay tele dip yörtelä, ul Altın Urda qayber öleşlärendä  dä qullanılğan, anıñ nigezendä türki tel bulğan.

Bügenge qarluq-xäräzem telläre - üzbäk tele häm uyğır tele.

Tatar telennän ayırmalı bularaq **qarluq tellärendä [[singarmonizm]] yuğalğan**.

## Çağıştıru

## Sıltamalar
* БОРЫНГЫ ТӨРКИ ТЕЛЛӘР Татар энциклопедиясе
*    Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
*    Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
*Johanson, Lars and Csató, Éva Ágnes (1998). The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
*Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.
*А. Н. Самойлович. Тюркское языкознание. Филология. Руника. М., 2005
*Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.

Төркем:Карлук телләреТөркем:Төрки телләр
Tristão da Cunha

**Tristañ da Kunya** (port. *Tristão da Cunha, y*aq. 1460 — yaq. 1540) — portugal diñgez säyäxätçese, diplomat.

## Tärcemäi xäle
Portugal manarıxlarına XI ğasırdan xezmät itkän rıtsärlär ğailäsendä tuğan. 1504 yılda Hindstannıñ vitse-qiralı itep bilgelänä, läkin wazıyfağa kermi.

1506-1507 yılarda Hind okeanına baruçı 15 qorablıq flot başlığı itep bilgelänä. Ul waqıtta Hind okeanındağı säwdä yulları tulısınça diärlek ğäräplär qulında bulğan, şuña kürä portugallarnıñ maqsatı Hindstanda nıq urnaşu ğına tügel, ä çit dindäge konkurentlarnı çitkä etärü dä bulğan. Hindstanğa barğanda ul anıñ iseme belän atalaçaq utrawlarnı aça, awrupalılar arasında iñ berençelärdän bulıp Madagaskar cirenä töşä, Afrikanıñ könçığış yarlarında häm Soqotra utrawında ğäräplär belän suğışa. 1507 yılda Hindstanğa barıp citkäç, möselmannar qamağan Kananurdağı portugal garnizonın qamawdan azat itä.

Hindstannan qaytqaçtın, Rim papasına ilçe itep cibärelä.

## Monı da qarağız
* Tristan-da-Kunya utrawları

Төркем:Португалия диңгезчеләре
Uğızlar

**Uğızlar** (ğäräpçä *أوغوز‎*, farsıça *اغوز‎*, äzäri, törekçä *oğuzlar*) yäki **ğuzlar**, **uğız törkiläre** — XI ğasırğa qädär Üzäk Aziädä häm Mongoliädä yäşägän urta ğasır törki qäbiläläre. Törki telneñ könyaq-könbatış törkeme borınğı uğız telendä söylägän xalıqlar.

## Xalıqlar

Uğızlar töreklär, törekmännär, äzärilär, gagauzlar, xäräzem üzbäkläre formalaşuında qatnaşqannar, şulay uq könyaq qırımtatarlar, yurman başqortları, qazaqlar etnogenezında beraz qatnaşqannar.

Uğızlarnıñ ber törkeme **sälcüklär** Qawqazğa häm tönyaq İranğa küçüe näticäsendä cirle qäbilälär törkiläşkän.

Uğızlarnıñ bütän törkeme - **qara törkilär** yäki qara qlobıqlar (torklar, böcänäklär, bäräncärlär) xristian dinen qabul itep Zaporojye kazaklarınıñ formalaşuında qatnaşqannar.

## Atama

Uğız atamasınıñ çığışı xaqında törle qaraşlar bar.

Qayber belgeçlär buyınça Uğız - **"Uq"** (cäyä uğı) häm "*Uz*" - küplek quşımçası, dimäk Uğız - Uqlar.

Bütän qaraş buyınça Uğız  - **Aq** häm *uz* - borınğıda ir digän süz.

## İctimaği tärtip

***Yabğu** - xakim ataması.
***İnal** - täxet mirasçısı
***Sübaş** - ğäskär başlığı

## Tarix

Başta uğız - qäbilä digän süz bulğan: uyğırlar - tuğız uğız, qarluqar - öç uğızlar dip atalğan.

M. Artamonov qaraşı buyınça törkitlär cirle uğırlar häm sarmatlar belän quşılıp uğızlar kilep çıqqan.

X ğasırda Sırdäryä buyında torğannar.

Uğızlar Xäzär qahanlığınıñ vassaları bilgele bulğan.

VIII ğasırda uğızlar könbatış Qazaqstannan Don buyı dalalarına böcänäklärne etep çığarğan. Şuşı uğızlar Kiev Rusendä  **torklar** bularaq bilgele bulğan.

Yış qına torklar tatarlarnıñ (mişär-tatarlar) ber babaları  bortaslarğa qarşı suğışqannar. 

XI ğasırda qomannar (sarı qıpçaqlar) tork-uğızlarnı könbatışqa qua, soñraq tork-uğızlar urıslar belän quşılğan.

X ğasırda uğızlar bütän öleşe Yaqın Könçığışqa küçä häm Böyek Sälcük Däwläten tözi.

Uğızlar borınğı tele nigezendä törek tele, äzäri tele, törekmän tele, gagauz tele h.b. formalaşqannar.

## Monı da qarağız
*Törki xalıqlar
*Bolğarlar
*Qıpçaqlar
*Qarluqlar

## Sıltamalar
* БОРЫНГЫ ТӨРКИ ТЕЛЛӘР Татар энциклопедиясе
* Огузы (Онлайн Энциклопедия Кругосвет) 
* Агаджанов С. Г. «К этнической истории огузов Средней Азии и Казахстана» 
*    Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
*    Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
*Johanson, Lars and Csató, Éva Ágnes (1998). The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
*Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Угыз телләреТөркем:Төрки телләр
Леверкузен

**Леверкузен** — Алманиянең Төньяк Райн-Вестфалия җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Төньяк Райн-Вестфалия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Qarluqlar

**Qarluqlar** (borınğı törki teldä , üzbäkçä *qarluqlar*) —  VIII-XV ğasırlarda Üzäk Aziädä torğan törki küçmä qäbiläläre berlege.

Baştaraq qarluqlar berlege öç qäbilädän torğan, iñ zurısı **çigil** qäbiläse bulğan. Qıtay çığanaqlarında bolaq, çigil, taşlıq qäbiläläre telgä alına.

## Tarix

Baştaraq qarluqlar Altay häm Balxaş küle arasında cirlären bilägän. Küçmä terlekçelek, awlaw belän şöğellängän häm äkrenläp igençelek belän şöğellänä başlağan.

Berençe Yabğu (xakim) iräge Çu yılğasında bulğan, 940 yılda Almatı ölkäsendäge **Qoylıq** awılına küçkän.

960 yıldan qarluqlar arasında İslam dine tarala başlıy.

742 yılda uyğırlar, qarluqlar häm **basmılı** qäbiläläre berläşep Könçığış Törki qahanlığın beterä. Basmılı yulbaşı qahan itep iğlan itelgän.

744 yılda uyğırlar häm qarluqlar köçläre basmılı xalqın ciñep, qahannı üterä.

751 yılda ğäräplär (Xälifät) häm qıtaylılar (Tan näsele) arasında Törkistan öçen Talas suğışında qarluqlar ğäräplär yağın yaqlap ciñälär.

Talas suğışınnan soñ Qarluq qahanlığı (766-940) barlıqqa kilä, şunnan soñ Qaraxani däwlät (940-1210) bulğan.

1211 yılda Çıñğızxan ğäskärenä irekle xäldä Almalıq xakime Buzar, Arıslan-xan, Färğänä qarluqları xakime Qadar-mälik buysınalar.

Qarluq söyläme (1220-1390 yıllarda çağatay tele) zamança üzbäk tele häm uyğır tele nigezendä bula.

## Monı da qarağız
*Törki xalıqlar
*Bolğarlar
*Qıpçaqlar
*Uğızlar
 
## Sıltamalar
* БОРЫНГЫ ТӨРКИ ТЕЛЛӘР Татар энциклопедиясе
*Историко-культурное наследие Туркменистана /под ред. О.Гундогдыева и Р.Мурадова UNDP — Стамбул, 2000.
*Шафиев Ф. Этногенез и история миграций тюркских кочевников: закономерности процесса ассимиляции. — Баку, 2000.
*    Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002;
*    Языки мира. Тюркские языки. М., 1997, Бишкек, 1997.
*Johanson, Lars and Csató, Éva Ágnes (1998). The Turkic Languages. London: Routledge. ISBN 0-415-08200-5.
*Menges, Karl H. (1995). The Turkic Languages and Peoples. Wiesbaden: Harrassowitz. ISBN 3-447-03533-1.
*А. Н. Самойлович. Тюркское языкознание. Филология. Руника. М., 2005
*Э. Р. Тенишев (ред.). Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции. М., 2002.

Төркем:Карлук телләреТөркем:Төрки халыклар
Hetman

**Hetman** (ingiz-saks häm skandinav xalıqlarında *Headmann*, almança *Hauptmann*, çexçä *hejtman*, läxçä *hetman*, ukrainça *гетьман*) — Çexiädä (XV ğasırda), Reç Pospolitada, Rusiä patşalığında, Moldova kenäzlegendä ğäskär başlığınıñ tarixi ataması, 1918 yılda Ukrainada il xakime iseme.

## Atama

Hetman süze alman «*hauptmann*» («*haupt*» - baş, *mann* - keşe) süzennän çıqqan.

## Çexiä
* XIII ğasırdan 1918 yılğa qädär Moraviädä Çexiä patşasınıñ wäkile hetman dip atalğan.
* XV ğasırda Çexiädä taboritlar ğäskär başlığı
*2000 yıldan Çexiäneñ töbäge xakime ataması

## Reç Pospolita
*Reç Pospolitada hetman - ğäskär başlığı (1497 yıldan), 1795 yılda öçençe bülenüdä titul yuqqa çığa.

## Zaporojye Ğäskäre
1572 yılda reyestr kazak ğäskäre oyışqannan soñ, anıñ başlığı Zaporojye Ğäskäre Hetmanı dip atalğan.

1637-1638 yıllarda kazaklar baş kütärülären bastırğannan soñ, Hetman titulı beterelä.

1648 yılda Ukrainada baş kütärüdä Bogdan Xmelnitskiy hetman itep iğlan itelä.

1657 yılda Bogdan Xmelnitskiy ülgännän soñ Hetmanlıq bülengän.

1704 yılda hetman İvan Mazepa Dnepr uñ yarın yawlap ala. 1708 yılda Mazepa Şvetsiä ğäskäre yağına küçä, läkin kazaklar anı yaqlamıylar.

1708 yılda yaña saylanğan hetman İvan Skoropadskiy Räsäyne yaqlıy.

1764 yılda Yekaterina II hetmalıqnı yuq itä.

1918 yılda Watandaşlar suğışı waqıtında Pavel Skoropadskiy hetman bulıp atalğan, noyäberdä ul Almaniägä qaça häm titul alına.

## Ädäbiät

*    Вернадский Г. В. История России − в 5-и кн.. — США, 1943−1968.
*    Голобуцький В. Запорозьке козацтво. — Київ, 1994. — 380 с. (укр.)
*    Енциклопедія історії України. У 10 т. / Інститут історії України НАН України. Редкол В. А. Смолій та ін. — Київ: «Наукова думка», 2009. — 5000 экз. — ISBN 978-966-00-1028-1. (укр.)
*    История Украины: научно-популярные очерки / Институт истории Украины, НАН Украины. Колл. авт. Под ред. В. А. Смолия. [1]. — К.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 1070 с. — ISBN 978-5-373-02355-9.
*    Карамзин Н. М. История государства Российского. — СПб.: Тип. Н. Греча, 1816—1829.
*    Маркевич Н. История малой России — М.: Издание книгопродавца О. И. Хрусталева, в типографии Августа Семена, при Императорской Медико-Хирургической Академии, 1842.
*    Савельев Е. П. Племенной и общественный состав казачества (исторические наброски) // «Донские областные ведомости». — 1913.(11.06−29.12) — № 125−278.
*    Сапожников И. В. Запорожские и черноморские казаки в Хаджи-бее и Одессе (1770−1820-е годы). — О., 1998. — 272. соавтор Сапожникова Г. В.
*  Эварницкій Д. І. Исторія запорожскихъ козаковъ: в 3-хъ т. — СПб.: 1892−1897.;
*    Яворницкий Д. И. История запорожских казаков: в 3-х т. — М.; К.: «Наукова думка», 1990. (рус.).
*    Яковенко Н. Н. Нарис історії України з найдавніших часів до кінця ХVІІІ ст. — Київ: «Генеза», 1997. — 380 с. (укр.)

Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Үжара (Шәфәкъ илаһы)

***Үжара*** (Ӱжара — шәфәкъ) — мари пантеонының ир-зат илаһы.

## Тасвирлама
Үжара (*Ӱжара*) илаһының исеме чирмеш теленең ***zara*** — *балкыш, шәфәкъ *мәгънәсендәге сүзеннән килеп чыккан дип санала. Киң таралган инану һәм риваятьләр буенча, Үжара янына барып җитеп, аңа кул белән кагылсаң, җенесеңне алмаштырырга мөмкин.

## Риваятьләр
*Юмын ӱдыр* (Төңре кызы) риваятендә Үжара киндер тукымасы сыман күпер яки алсу төстәге юл буларак сурәтләнә, шуның буенча Кугу-Юмо үз кызын җиргә төшерә.

## Гаиләсе
Мари пантеонының моңа тәңгәл килүче хатын-кыз персонажы *Ӱжара ньö* — Шәфәкъ анасы дип атала.

## Әдәбият
* Смирнов И. Чирмешләр. Тарихи-этнографик очерк. — Казан, 1889.
* Мокшин Н. Ф. Матриархатның һәм борынгы ыруглык чорының Идел буендагы кайбер халыкларның (мордва, мариларның) диннәрендә чагылышы. — Мәскәү, 1964.
* Петрухин В. Я. Мари мифологиясе / Фин-угыр мифлары. — М., 2003.
* Ситников К. И. Марийской мифологиясе сүзлеге. Том I. Илаһлар, рухлар, каһарманнар. — Йошкар-Ола, 2006.
* Тойдыбекова Л. С. Мари мифологиясе. Этнографик белешмә. — Йошкар-Ола, 2007.
* Яковлев Г. Чирмешләрнең дини йолалары. Илаһлар турында. — Казан, 1887.

Төркем:Мари мифологиясе
Төркем:Илаһлар
Өянке

**Өянке**, яки **ак тал**, яки **көмеш тал** () — таллар гаиләлеге тал ыругына керә торган агач яки куак.
Эрбет агачы (ыруг)

**Эрбет агачы** (лат. *Cedrus*) — наратчалар гаиләлегенә караган олиготип ыруг.

## Таралыш

Табигатьтә ыруг ареалы Урта Диңгез буйлары көньяк һәм көнчыгыш тау төбәкләрендә, Гималайлар көнбатыш районнарында, шулай ук Кырымның көньяк ярында Акъяр шәһәреннән Кара-Даг тавына кадәр үсә.  Лөбнан эрбет агачы Әдистә очрый.

## Тасвир

Мәңге яшел 40-50 м озынлыгындагы агачлар, җәелеп үскән ябалдашы белән.

Эрбет агачының кайрысы караңгы-соры төсле, ылысы инә сыман.

Көзен чәчәк ата.

## Мәгънә

Эрбет үзагачы бик кыйммәт һәм нык, җиһаз, кораб төзүдә кулланыла.

Чын эрбет агачларының орлыклары Себер эрбет агачы орлыкларыннан аермалы буларак ашарга яраксыз.

Лөбнан эрбет агачы - илнең символы.

## Атама
Эрбет атамасы астында шулай ук бүтән агачлар билгеле:

*Себер эрбет агачы (*Pinus sibirica* - Себер нараты), Россиядә **Эрбет агачы** дип нәкъ шушы агач атала, аның эрбет чикләвеге ашарга яраклы, шифалы һәм файдалы ашамлык.
*Канада кызыл эрбет агачы
*Көнчыгыш кызыл эрбет агачы
*Әләскә сары эрбет агачы
*Испан эрбет агачы

## Сылтамалар

*    Забелин И. И. Род 8. Cedrus — Кедр // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 176—184. — 464 с. — 3000 экз.
*    Род 40. Кедр — Cedrus Link // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — Т. I. — С. 159. — 302 + XVI с. — 5000 экз.

Төркем:Наратсыманнар
Талас бәрелеше

**[[Талас]] бәрелеше** яки **Атлах бәрелеше** (кытайча *怛羅斯會戰*, гарәпчә معركة نهر طلاس) — 751 елда Талас елгасында (бүгенге Казакъстанның Тараз шәһәре янында) **Атлах** шәһәре янында булган бер яктан Габбәс Хәлифәлеге һәм Төркеш каһанлыгы, икенче яктан Кытайның Таң династиясе гаскәре арасында Үзәк Азия өчен бәрелеш.

## Тарих

751 елга гарәп гаскәре Иран, Сүрия, Фәләстинне яулап ала, Көнбатыш Төрки Каһанлыгы һөҗүмгә каршылык күрсәткәнгә карамастан гарәпләр көнбатыш өлешен ала, Хәлифәлеккә кертелә һәм төбәктә Ислам тарала башлый.

749 елда Кытай гаскәр башлыгы **Гао Сәнҗи** Ташкәнт шәһәрен басып ала, төрки хаким Мохәдү не үтерә. Хәлифәнең җирле идарә вәкиле **Әбү Мөслим** Таразда гарәп гарнизонын сакласын өчен Кытай гаскәренә каршы **Зияд ибн Салих** җитәкчелегендәге Йәмән атлы гаскәрен җибәрә, аларга төрки гаскәр кушыла.

Бәрелештә һәр яктан 100 мең гаскәри катнашкан, 5 көн дәвамында сузылган. Бишенче көндә карлуклар көчләре кытай гаскәренең тылына һөҗүм итә һәм кытайлылар чигенергә мәҗбүр булалар.

## Әһәмият

Талас бәрелеше Кытайның Тан дәүләтенә көнбатышка алга китүне бирми, гарәп гаскәре дә зур зыян күрә, нәтиҗәдә Төркеш каһанлыгына һөҗүм туктый.

Талас бәрелешеннән соң Ән Лушән баш күтәрүе башлый һәм Кытай куәтен бик киметә, Тан нәселе чик буе гарнизоннарын көнчыгышка чакырырга мәҗбүр була.

Гарәпләр дә Талас үзәнендә кала алмаганнар һәм Шаш (Ташкәнт янында) төбәгенә чигенәләр.

Талас бәрелеше нәтиҗәсендә:
*Гарәп гаскәренең көнчыгышка һөҗүме туктала
*Ислам төрки халыклар арасында тарала башлый
*Карлуклар бәйсез дәүләтен төзиләр
*Кәгазь технологиясе әсирләр аша Көнбатышка килә
*Уйгырлар Көнчыгыш Төркистанда үз дәүләтен торгыза
* Кытайның Тан дәүләте  түбән төшә башлый һәм кытайлыларның көнбатышка таралышы 1000 елга диярлек туктатылган.

## Сылтамалар
*Bartold, W [1928] (1992). (Western) Turkestan Down to the Mongol Invasion. New Delhi: Munshiram Manoharlal Publishers. ISBN 81-215-0544-3.
*Beckwith, Christopher I. (2009): Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton: *Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
*Biran, Michal (October 2012). "Kitan Migrations in Eurasia (10th–14th Centuries)" (PDF). Journal of Central Eurasian Studies (Center for *Central Eurasian Studies) 3: 85–108. Retrieved 3 May 2014.
*Bloodworth, Dennis; Bloodworth, Ching Ping (2004). The Chinese Machiavelli: 3000 years of Chinese statecraft. Transaction Publishers. ISBN 0-7658-0568-5. Retrieved 3 May 2014.
*Bulliet, Richard; Crossley, Pamela; Headrick, Daniel; Hirsch, Steven; Johnson, Lyman (2010). The Earth and Its Peoples (5 ed.). Cengage Learning. ISBN 0538744383. Retrieved 3 May 2014.

Төркем:Сугышлар
Төркем:Азия тарихы
Төркем:Ислам тарихы
Төркем:Төрки халыклар
Галәмче

**Галәмче** яки **космонавт** (ССРБда), **астронавт** (АКШта), тайконавт (Кытайда) —  галәми очышта космик техниканы сынап карауларны үткәрүче һәм файдаланучы кеше.

Төрле илләрдә галәми очышның төшенчәсе төрле.  Халыкара авиация федерациясе буенча **100 км биеклегеннән югарырак очыш** гына галәми очыш булып санала.

АКШ хәрби-һава көчләре буенча 50 миль (80 км 467 м)  биеклегеннән югарырак очыш галәми очышка карый инде.

Россиядә тик **орбиталь очыш** - ягъни аппарат Җир тирәли кимендә бер әйләнүен ясарга тиеш - **галәми очыш** дип йөртелә.

Шуңа күрә галәмчеләр саны төрле чыганакларда да төрле.

## Галәмчеләр саны

2016 елга дөньяда **555 кеше орбиталь галәми очыш ясады**, 7 кеше 100 км артык биеклегендәге  баллистик юлында очыш ясады, 6 кеше 50-90 км биеклегендәге  баллистик юлында очыш ясады.

Галәмчеләр арасында **58 хатын-кыз**.

2009 елга Җирдән тыш галәмчеләр 10 000 кеше-көн уздыра, шул исәптән  ачык Галәмгә чыгуда 100 кеше-көн тәшкил итә.

35 ил ватандашлары Җир орбитасында булган.

## Атама

Татар телендә **галәмче**, шулай ук китапларда **җиһангир** сүзе кулланыла, әлбәттә халыкара матбугатта космонавт, астронавт сүзләре еш очрый.

**Космонавт** - грек сүзләре космос (*κόσμος*) димәк "тәртип", "җиһан", "галәм" һәм "*нафтис*" (*ναύτης*) - "диңгезче" дигән сүзләреннән чыга.

**Астронавт** - грек сүзләре "*астрон*" (*αστρον*) — димәк "йолдыз" һәм "*нафтис*" (*ναύτης*) - "диңгезче" сүзләреннән чыга.

Кытай телендә *тайконавт* сүзе кулланыла, кытайча *тайкуң* (太空) - галәм дигән сүз һәм грек сүзе *наута* - диңгезче.

Герман телләрендә (алман, нидерланд, норвег һ.б.)  раумфарер (*Raumfahrer*) сүзе кулланыла.

## Тарих

*  1961 елның 12 апрелендә беренче галәмче **[[Юрий Гагарин]]** "Восток" корабында тарихта беренче галәми очыш ясый.
* 1961 елның 5 маенда АКШ ватандашы Алан Шепард суборбиталь очыш ясый (100 км түбән).
*1962 елның 20 февралендә АКШ галәмчесе  Джон Гленн чын беренче галәми очыш ясый.
*Беренче хатын-кыз галәмче **[[Валентина Терешкова]]** 1963 елның 16 июнендә галәми очыш ясый.
*Ачык Галәмгә беренче чыккан кеше **[[Алексей Леонов]]** - 1965 елның 18 мартында ачык Галәмгә чыга
*Ачык Галәмгә беренче чыккан хатын-кыз  **[[Светлана Савицкая]]** - 1984 елның 25 июлендә чыга.
*Айда утырган беренче кешеләр - Нил Армстронг һәм Эдвин Олдрин: 1969 елның 20 июлендә Айда утыра.
*Галәмдә бер очышта иң озак булган кеше -  Валерий Поляков - 438 тәүлек эчендә.
*Галәмдә иң озак булган кеше - Геннадий Падалка: 878 тәүлек 5 очышта.

## Сылтамалар
* Пилотируемые космические полёты в 1961—1972 гг.
* 
* Энциклопедия ASTRONote
* Encyclopedia Astronautica

Төркем:Космонавтика
Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмчеләр
Себер эрбет нараты

**Себер эрбет нараты** яки **Себер эрбет агачы** (лат. *Pínus sibírica*) — Нарат ыругының бер төре, мәңге яшел агач, биеклеге 35-44 метрга, кәүсәсе диаметры 2 метрга җитә.

Себер эрбет наратының яшәеш озаклыгы 500 елга (кайбер чыганакта 800-850 елга) җитә.

## Атама

XVII—XVIII  гасырдан Россиядә Себер эрбет агачы атамасы астында билгеле, ләкин фәнни караш буенча бу төр Нарат ыругына карый һәм Гади наратка тугандаш була, ә чын Эрбет агачы ыругы (Лөбнан, атлас, гималай эрбет агачы)  аерылып тора.

Ләкин Россиядә нәкъ Себер эрбет нараты **Эрбет агачы** дип йөртелә.

## Таралыш

Эрбет нараты  Себердә, аеруча Көнбатыш Себердә  бик таралган, Уралдан көнбатышка Тиман тәбәнәк таулар тезмәсенә кадәр үсә. Үзәк Алтайда 1900-2000 м диңгез дәрәҗәсеннән өстендәге якларда таралган, шулай ук Монголиядә, Төньяк Кытайда үсә.

Кара ылыслы тайгада типик агач. Комсу һәм балчыксыл туфракта үсә.

Эрбет нараты салкынга, күләгәгә чыдам, һава һәм туфрак дымлылыгына таләпчән.

## Кулланылыш

Эрбет наратының үзагачы йомшак, җиңел, нык, хуш исле, югары кыйммәтләнә, музыкаль кораллар, карандашлар җитештерүдә кулланыла.

Эрбет нараты үзагачы резонанс үзлегенә ия, шуңа күрә аннан рояльләр, арфалар, гитаралар ясала.

### Эрбет чикләвеге
Эрбет чикләвеге - кыйммәтле азык продукты, чи һәм термик эшкәртелгән төрдә ашарга яраклы.

Фосфатид фосфор микъдары буенча бүтән чикләвекләрдән өстен чыга. Эрбет чикләвегендә күп марганис, бакыр, цинк , кобальт, йод элементлары бар.

Эрбет чикләвегеннән файдалы эрбет мае ясала. Е витамины буенча ул Әстерхан чикләвегеннән һәм миндальдән ике тапкырга өстен чыга.

Кешедән тыш эрбет чикләвеген борындык, тиен, кеш, аю, тукран һ.б. ашыйлар.

## Күренеш


Pinus sibirica Urals1.jpg|Эрбет нараты ылысы һәм күркәләре 
Pinus-sibirica-6411 2.jpg|Себер эрбет наратлары 


## Сылтамалар

*    Забелин И. И. Род 8. Cedrus — Кедр // Деревья и кустарники СССР. Дикорастущие, культивируемые и перспективные для интродукции. / Ред. тома С. Я. Соколов и Б. К. Шишкин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — Т. I. Голосеменные. — С. 176—184. — 464 с. — 3000 экз.
*    Род 40. Кедр — Cedrus Link // Флора СССР. В 30 т. / Гл. ред. акад. В. Л. Комаров; Ред. тома М. М. Ильин. — М.—Л.: Изд-во АН СССР, 1934. — Т. I. — С. 159. — 302 + XVI с. — 5000 экз.

Төркем:Наратлар
Мнемосина

**Мнемоси́на**, Мнемозина (бор. грекча Μνημοσύνη) — борынгы грек мифологиясендә хәтер төшенчәсен гәүдәләндерүче алиһә, Уран белән Гея кызы (башка фаразлар да бар), титанида. Бу шулай ук аскы дөньядагы елга исеме дә.

Зевстан туган  Музыаларның (Евтерпа, Клио, Талия, Мельпомена, Терпсихора, Эрато, Полигимния, Урания, Каллиопаның) анасы. Зевс аны көтүче кыяфәтенә кереп дәртләндергән. Зевс аның белән бергә ятакта тугыз төн үткәргән, Музаларны ул Пиерия шәһәрендә тапкан. Аны "Элевфера биеклекләре (Һесиод буенча) патшабикәсе" дип тә атыйлар.

Борынгы грек язучысы һәм географы Павсаний мәгълүматы буенча, Лейбадеядагы (Беотия өлкәсендә) Трофония мәгарәсе янында ике чишмә булган: Лета (оныту) и Мнемосина (хәтерләү).

Хәтерне гәүдәләндерүче Мнемосина — Кронос белән Океаносның сеңелесе. Ул тәгаен белү сәләтенә ия: Һесиод буенча, ул "элек һәм хәзер булганның, киләчәктә ни булачагын барысын да белә. Шагыйрь музалар тарафыннан илһамландырылганда мәгълүматны Мнемосинаның хәтер чыганагыннан ала; димәк, ул бөтен башлангычларны танып белү сәләтенә ия була.

Ул фикер йөртү ысулларфын ачкан һәм бар нәрсәгә исем-атама бирү тәртибен урнаштырган. LXXVII (77 нче) орфик гимн аңа багышланган.

1859 елда ачылган Мнемозина астероиды Мнемосина хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр




Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Әстерхан чикләвеге

**Әстерхан чикләвеге** (лат. *Júglans régia*) — Чикләвек ыругының агачлар төре, Чикләвекчәләр (*Juglandaceae*) гаиләлегенә карый.

## Тасвир
Зур агач, биеклеге 25 метрга җитә, калын соры төсле кәүсәсе диаметры 3-7 метрга җитә, киң ябалдашы белән.

Оешма яфраклы агач.

Җимешләре - зур бер орлыклы чикләвек, калын сүсчел яшел төсле кабыгына һәм нык күкәй сыман яки шар сыман төшкә ия. Өлгергәч, кабыгы кибә һәм үзе аерылып китә, төше үзе ачылмый.

Гадәттә май аенда чәчәк ата. Җимешләре сентябрьдә, октябрьдә пешәләр.

## Таралыш

Кыргый хәлдә Кавказ арты ягында, аеруча Талыш тауларында, төньяк Кытайда,  төньяк  Һиндстанда, Тән-Шән тауларында, Иранда, Юнанстанда үсә. Шулай ук көньяк Казакъстанда, Кыргызстанда, Фәрганә тауларында таралган.

Каты салкынга чыдамсыз, -25...-28 С туңып бетә.

## Кулланылыш

Әстерхан чикләвеге ашарга яраклы, бик файдалы, тәмле, шифалы орлыкларына ия. Аннан төрле ашамлыклар, хәлвә, кәнфитләр, тортлар пешерелә.

Әстерхан чикләвеге орлыкларыннан май ясала, ул ашарга яраклы, шулай ук сабын, тушь, буяулар җитештерүдә кулланыла.

Яфраклары витамин һәм җәрәхәтне төзәтү чарасы буларак кулланыла. Әстерхан чикләвегеннән ясалган шулпа яки төнәтмә ашказаны, гинекологик, бөер, сидек куыгы, стоматит, ангина чирләрен дәвалау өчен кулланыла, шулай ук авитаминоз, атеросклероз, ябыгу вакытында эчәләр.



## Сылтамалар

* Губанов И. А. и др. Дикорастущие полезные растения СССР / Отв. ред. Т. А. Работнов. — М.: Мысль, 1976. — С. 81—85. — (Справочники-определители географа и путешественника)

Төркем:Чикләвекчәләр
Сәмуд кавеме

**Сәмуд** кавеме (**сәмудлар**) (гар. ثمود‎) — ислам динендә бүгенге Гарәбстанның юкка чыккан төп кавемнәренең берсе. Коръән буенча, Аллаһ аларны кылган гөнаһлары — үзләренә җибәрелгән Салих пәйгамбәр үгет-нәсихәтенә һәм тыюларына колак салмаган өчен юк иткән.

Борынгы чыганакларга караганда, сәмуд кавеме Хиҗаз шәһәреннән төньяктарак яшәгән, мөселман чыганакларында да шул төбәккә ишарә ясала. Сәмудлар турында иң борынгы мәгълүмат б.э.к. 715 елда Ассүрия патшасы Саргон II хакимлеге чорына карый, бу халык Көнчыгыш һәм Үзәк Гарәбстанның ассүриялеләр тарафыннан буйсындырылган кабиләләре арасында телгә алына.

Сәмудлар турында "Tamudaei" атамасы астында Хисо Аристоны, Клавдий Птолемей һәм Өлкән Плиний хезмәтләрендә дә әйтелгән. Согуд Гарәбстанының төньяк-көнбатышында күпсанлы мәгарә каберлекләре бар, аларның Коръәндә сәмудлар турындагы мәгълүматларга нигез булып торуы ихтимал. Бу хакта болай диелә: "... үзәннәрдә кальгалар коралар, тауларны чокып өй салалар" (7:72); "... бакчалар һәм чишмәләр, ...сусыл җимешле пальмалар арасында яшиләр" (26:147-148). 

Коръән аятьләрендә бу хакта гыйбрәт өчен генә әйтелгән булса да, биредә гарәп тарихының борынгы чорлары чагылыш тапкан булырга мөмкин: иген игүче сәмудларның имезүче ана дөяне үтерүе Гарәбстанның утрак һәм күчмә кабиләләре арасындагы низагларны гәүдәләндерә торгандыр. Коръән сүрәләрендә Мөхәммәт пәйгамбәр сәхабәләренең дә Сәмуд һәм Гъәд кавемнәре турында хәбәрдар булуы турында әйтелә, мәсәлән: "Сез аларның торган урыннарын беләсез" (29:3). Сәмудларның һәлакәте Коръәндә "тетрәнү" (7:76) һәм "яшен тизлегендәге һөҗүм" (41:12, 16)] рәвешендә җир тетрәү буларак сурәтләнә.

Коръәндә Салих пәйгамбәрнең сәмудларны элгәрләре булган Гъәд кавеме фаҗигасеннән (көчле давыл тарафыннан юк ителүдән) коткару өчен җибәрелгәне турында әйтелә. Ләкин сәмудлар Салих пәйгамбәрнең бераллалык турындагы вәгазьләрен кире кагалар.

## Әдәбият
* Сәмуд  //&nbsp;Дөнья халыклары мифлары. Энциклопедия&nbsp;/ Баш ред. С. А. Токарев.&nbsp;— М.&nbsp;: СЭ, 1980—1982.&nbsp;—&nbsp;Т.2,&nbsp;Б.404.
* Мифологик сүзлек. М. : СЭ, 1990. — Б. 470.

## Искәрмәләр

Төркем:Азия тарихы
Төркем:Ислам тарихы
«Имәнлек» метро станциясе

**«Имәнлек»** (, рәсми документларда Дубравная) — Казан метрополитенының көньяк очындагы соңгы станциясе, «Җиңү проспекты» станциясеннән соң урнашкан. 2018 елның 30 августында рәсми ачылган.

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Игорь Губерман

**И́горь Миро́н улы Губерма́н** ( 7 июль 1936, Харьков) — совет һәм Исраил язучысы, шагыйрь, киң катлам укучыларга "гариклары" — афористик һәм юмористик дүртьюллык шигырьләре аша мәгълүм. Рус телендә генә яза.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wq/tt/Игорь_Губерман
* Фильм — портрет «Гарики и Человеки» — Телевизионный сериал (7 серий), ТВС, премьера
* Рецензия на книгу «Праздники на каждый день» на сайте booknik.ru
* Интервью с Игорем Губерманом на радио « Эхо Москвы »
* Интервью с Игорем Губерманом 
* Интервью с Игорем Губерманом , автор — Евгений Кудряц
* Интервью с Игорем Губерманом, в журнале  «Чайка» 
* Свобода чудовищно похожа на лагерь. 
* Губерман Игорь (Электронная еврейская энциклопедия)
* О новой книге Игоря Губермана «Гарики из Иерусалима» 

Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Русия шагыйрьләре
Төркем:Исраил шагыйрьләре
Төркем:Яһүдләр
Гарәп хәлифәлеге

**Гарәп хәлифәлеге** яки **Гарәп хәлифәте** (гарәпчә خلافة إسلامية‎ — Ислам  хәлифәте) — VII—IX гасырларда гарәп яулары нәтиҗәсендә килеп чыккан һәм хәлифәләр белән җитәкләгән теократик Ислам дәүләте.

VII гасырда пәйгамбәр Мөхәммәд Хиҗазда  Хәлифәтнең башлангыч нигезен - мөселман өммәтләр җәмгыятенә нигез сала.

610 елдан пәйгамбәр Мөхәммәд вәгазь итү эшчәнлеген башлый.

623 елда Мөхәммәд җитәкләгән гаскәр Ислам динен саклау һәм тарату максатыннан Мәккәдәге мәҗүси кабиләләргә каршы сугыш башлый.

630 елда Мөхәммәд гаскәре Мәккә шәһәрен ала. 632 елга бөтен Гарәпстан ярымутравы Мөхәммәдкә буйсына.

Мөхәммәд үлгәннән соң, гарәп гаскәре Азиядә, Африкада, Аурупада зур биләмәләрен яулап ала.

Гарәп һөҗүмнәреннән Иранда Сасанид дәүләте, Гассанид дәүләте, Вестготлар патшалыгы, Кавказ Албаниясе, Хәрәзем, Согд, Синд дәүләте җимерелә. Византия империясе Мисыр, Сүрия, Месопотамия, Крит, Мальта, Сицилия, Родос, Эгриси, Фәләстинне югалта.

Гарәп гаскәрләре франкларга каршы сугышларда Пуатьега кадәр җитә, хәзәрләргә каршы сугышларда Дон яки Днепрга кадәр җитә, көнчыгыш яуларда Раҗастан һәм Таласка кадәр җитә.

## Дәверләр

Гарәп Хәлифәлегенең тарихы өч төп дәвергә бүленә:
*Рәшидия Хәлифәте (الخلافة الراشدية‎) яки Гадел Хәлифәлек  (632—661) 
*Өмәвиләр хәлифәте (661—750) 
*Габбәсиләр хәлифәлеге яки Багдад Хәлифәте (750—1258)

Төрле чорларда башкаласы төрле урында булган:

* 630—656 Мәдинә
*656 — 661 Мәккә
*661 — 754 Димәшкъ
*754 — 762 Әл-Күфә
*762 — 836 Багдад
*836 — 892 Сәмәрра
*892 — 1258 Багдад

## Төп мәкаләләр
*Гарәп яулары
*Гадел Хәлифәлек
*Өмәвиләр хәлифәте
*Габбәсиләр хәлифәлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://bibliotekar.ru/encW/100/25.htm
* http://sekrets.ru/sobytyasrednevekovya/arabskiezavoevaniya.html 
*Daniel, Elton L. (2010). "The Islamic East". In Robinson, Chase F. The New Cambridge History of Islam, Volume 1: The Formation of the Islamic *World, Sixth to Eleventh Centuries. Cambridge University Press. ISBN 9780521838238.
*Donner, Fred M. (2014). The Early Islamic Conquests. Princeton University Press.
*Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Chapter 51

## Моны да карагыз

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Азия тарихы
Төркем:Африка тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Ислам тарихы