open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воурукаша

**Воурукаша** ул  Зәрдөштлек мифологиясендә күк диңгезе исеме. Ул Агура Мазда тарафыннан барлыкка китерелгән булган һәм аның уртасында  *Харвисптохм* яки "барлык орлыклар агачы" тора.
## Мифология
Вендидад буенча Агура Мазда дөньяны чистартыр өчен җиргә Воурукашаның чиста суларын җибәргән һәм суны кире күк *Пуйтика* диңгезенә җибәргән. Бу күренеш соңрак су күтәрелеше һәм төшүе буларак интерпретацияләнгән булган. Воурукашаның үзәгендә Харвисптохм яки "барлык орлыклар агачы" урнашкан булган, ул дөньяда барлык үсемлекләрнең орлыклары булган. Агачта Синамру кошы бар, ул төшкәндә ботакны сындыра һәм шул сәбәпле орлыклар бөтен тирәгә сибелә.
Ворукаша үзәгендә шулай ук *Гаокерена* яки "Ак Хаома" үсә, ул "дәвалау үсемлекләре патшасы" дип танылган. Аның тирәли ун мең башка дәвалау үсемлекләре бар.
## Соңрак аллюзияләр
Соңрак чорларда Воурукаша Фарсы култыгы белән һәм *Пуйтика* Оман култыгы белән бәйле булган.
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* 
Төркем:Зәрдөштлек мифологиясе
Мартиникада ислам

**[[Мартиника]]да ислам** (, ) ― азчылык дине. Пью тикшеренү үзәгенең () 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Мартиника халкының (375 мең кеше, 2021 елга) 0,2 % ын тәшкил итә. Мартиникада 1000 мөселман яши.

Франциянең диңгезарты территориясе һәм регионы исәпләнүче Мартиника халкының 90 % тан күбрәге ― христианнар  (86 % католиклар, 5,6 % төрле конфессия протестантлары), 2,3 % ы үзләрен бер дин белән дә бәйләп карамый. Һинд дине, Яһүд дине, Буддачылык, Бәһаи һәм Ислам тарафдарлары һәркайсы 1 әр % тан кимрәк тәшкил итә   .

## Тарих
XVII гасыр ахырыннан французлар колониясенә әйләнгәч, утрауда ак тәнлеләр булдырган плантацияләрдә мамык һәм  тәмәке үстерелгән, соңрак утрауда шикәр камышы үстерелә, аларны үстерү һәм эшкәртү өчен Африкадан күпләп коллар китерелә башлый. Коллар исәбендә утрауга беренче мөселманнар аяк баса. 1848 елның 27 апрелендә Франциядә Вакытлы хөкүмәт декреты белән колонияләрдә коллык бетерелә. Утрауга күпчелеге Һиндстан субконтинентыннан булган ялланган эшчеләр килә башлый. 

1970-елларда Мартиникада Ислам җәмгыяте барлыкка килә, мөселманнарның күпчелеген Африкадан килгән гарәпләрнең нәселе тәшкиил итә
.
## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Франциядә ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Мартиникада дин
Төркем:Франциядә ислам
Кушылганнар (телевизион сериал)

**Кушылганнар** () — Яңа Зеландия TVNZ1 сериалы. 

Уллыкка алу мәсьәләләре буенча адвокат Алексей Гилберт тарафыннан тәкъдим ителгән сериал. Ул сериалда уллыкка алган рус чыгышлы алты бала турында сөйли, алар үз гаиләләре белән кушылу тарихларын тасвирлыйлар.

Гилберт шулай ук сериалда сөйләүче һәм сценаристларның берсе буларак чыгыш ясый.

## Искәрмәләр

Төркем:Яңа Зеландия сериаллары
Төркем:Әлифба буенча телесериаллар
Гипергидратация

Кеше организмы түбәндәге очракларда күп сыеклык эчүне таләп итә: агуланганда, зур араларны самолетта очканда, бик кызу көннәрдә сыеклык балансын тигезләү өчен, бөер ташы авыруыннан интеккәндә, спорт белән интенсив шөгыльләнгәндә, сидек чыгару юлларында инфекция булганда, кискен инфекцион авырулар вакытында.

Көненә 2 литрдан да ким су эчмәскә дигән раслауны табиблар да, дието­ логлар да искәртми. Ә менә бу кадәр суны эчәргә ярамый дигән фикерне һәм аның нәрсәгә китерүе билгеле. Чөнки бик күп чиста су эчкәч үлеп китү очраклары күзәтелә. Бу очракта үлем сәбәбе — су белән агулану, икенче төрле әйткәндә, табиблар моны артык су эчү авыруы дип йөртә.

Бу авыру нидән барлыкка килә соң? Су эчеп авырып китү кирәгеннән артык сыеклык эчкәннән килеп чыга. Артык сыеклыкны бөерләр чыгарып бетерергә җитешми һәм сыеклык башка органнарга кереп, алар бүртенә башлый. Таякның авыр башы баш миенә туры килә, чөнки ул сөяк тарт­ масына урнашкан. Шуның өчен аның күзәнәкләренең бүртенүе көзән җыеруга, комага, сулыш тукталуга, нәтиҗәдә, үлемгә китерергә мөмкин.

Бәхеткә каршы, су белән агулану авыруы, аннан үлү очраклары — сирәк күренеш. Сәламәт организм бөерләр аркылы сәгатенә 800-1000 мл су уздыра ала. Тик артык су авыруы симптомнары спорт белән шөгыльләнүчеләрдә, дискотекага, төнге клубларга еш йөрүчеләрдә, диета саклап, ашыйсы килү тойгысын су эчеп басучы хатын-кызлар арасында шактый еш күзәтелә.

Шулай ук авыру куркынычы янаганнар группасына наркоманнар керә.

Наркотиклар эчәсе килү тойгысын көчәйтәләр һәм наркоманнар арасында «критик доза»ны сизеп бетермичә, 1 сәгатькә 2 литрдан артык сыеклык эчүчеләр бар. Нәтиҗәсе күп вакытта үлемгә китерә.

Тормышка зыян китерми генә, күпме сыеклык эчәргә ярый соң? Тикше­ рүләр уздырганнан соң, һәр кабул ителә торган 1 мең килокалориягә 1 литрга якын су эчәргә ярый дигән нәтиҗәгә килгәннәр. Хәзерге заманда кешеләрнең ашау рационы 2 мең ккал гә «тарта». Кеше 1 литрга якын суны аш, ризык, яшелчә-җимешләр белән ала, чөнки алар 90 % судан тора. Хәтта икмәктә дә 40 % сыеклык бар. Үзеңә өстәмә 2 литр су салу — организмга кыенлык тудыру дигән сүз. Артык сыеклык йөрәккә киеренке йөкләнеш бирә, тукымалардагы аксым күзәнәкләренең җимерелүенә китерә, тәннән тир бүленеп чыгуны көчәйтә. Бик күп су эчү ашказаны согын сыеклата — ул ашказаны-эчәклек инфекцияләренә каршы тора алмый башлый. 1,5 литрдан артык суны бик кызу көннәрдә, зур физик йөкләнешләр вакытында гына эчәргә ярый. Кан басымы күтәренке булган, йөрәк-кан тамырлары, бөер авырулары белән интеккән кешеләргә эчә торган су күләмен киметү яхшы. Су эчкәннән соң кеше үзен яхшы хис итәргә тиеш.
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Чит җисем

Колакка берәр нәрсә керү дигән сүз бу. Гадәттә, балалар арасында күзәтелә. Уйнаганда алар төрле төймәләрне, борчак һәм башка шундый вак-төякне колакка тыга. Мондый хәл өлкәннәр арасында да булгалый. Колакны сагыздан чистартканда шырпының башы сынып калырга яки мамык кисәге эләгергә мөмкин. Колак тишегенә кандала, чебен, таракан кергән очраклар да бар.

Колакка кергән әйбер шома булса, ул тирене сыдырмый һәм кеше аны озак вакыт сизми йөри. Кайбер чит предметлар тирене җәрәхәтләп, ялкынсынуга китерә ала. Бөҗәк исә, хәрәкәтләнеп уңайсызлык, авырту тудыра. Колак шаулый башлый.

Колакны бервакытта да белер-белмәс килеш чокырга ярамый. Болай эшләгәндә, җисемнең тагын да тирәнрәк кереп, төрле катлаулануларга китерүе ихтимал. Борчак, фасоль ишеләр булса, кибеп кечерәйсеннәр өчен, колакны 2-3 көн 70 % лы спирт белән эшкәртәләр. Аннары юдырту зарур.

Колакка бөҗәк керсә, спирт яки җылытылган май тамызалар. Шуннан сон юдыралар. Бу процедуралар медицина учреждениеләрендә башкарыла.
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Ишетү нервы невриты

Бу чир урта колакта ялкынсынудан, йогышлы авырулардан (грипп, менингит, кызамык, кызылча) сон. кайбер дару препаратлары, спиртлы эчемлекләр куллангач, терекөмеш белән агулангач барлыкка килә. Невритка ике билге хас: колак шаулау һәм ишетү сәләте кискен кимү. Кеше берничә сәгать эчендә саңгырауланырга мөмкин. Дәвалау төре невритка китергән сәбәпләргә карап билгеләнә. Ул антибиотик, сти­ муллаштыручы чаралар, витаминнар, физиопроцедуралар булырга мөмкин.

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Оториноларингология
Аналык миомасы

Миома—аналыкның мускул тукымаларында ясалган яман булмаган шеш.

Гадәттә 30 яшьтән узган хатын-кызларда күзәтелә. Күп вакытларда шеш акрын үсә. Ул сидек куыгы, йә туры эчәк ягына таба үсеп, аларны кысарга мөмкин. Мондый вакытта авырту сизелә башлый. Шеш зур булып үссә, үз «күчәре» тирәсендә бөтерелеп, некроз (тукыма һәм күзәнәкләрнең эшчәнлеге тукталуы) барлыкка килә.

Шешләр зур булмаганда һәм көчле кан китү күзәтелмәгән очракларда, дарулар белән консерватив дәвалау алып баралар. Әгәр дә шешнең үсүе тиз һәм кан китүләре еш, көчле булса, наркоз белән операция ясыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Гинекология
Эпендимома

**Эпендимома** (эпендима күзәнәкләреннән ясалган нейродермаль шеш) — нигездә яман булмаган шеш төре. Ул баш мие карынчыкларының һәм арка миенең үзәк каналының тышлыкларын каплаган эпендима күзәнәкләреннән ясала. Балаларда 70 % очракта эпендимома баш миенең 4 карынчыгында, 20 % очракта ян-яктагы карынчыкларда, ә 10 % очракта «ат койрыгы» дип аталган урында, арка миенең бил, сигезкүз, койрыкча өлешеннән чыга тор­ ган нервлар бәйләнешендә үсә. Шешнең бу урыннарда ясалуы балаларда күпчелек 2-13 яшь аралыгында күзәтелә.

Зурларда шеш еш кына арка миендә һәм баш миенең ян карынчыкларында була һәм арка мие сыекчасы йөрешен тоткарлый. Шеш яман булса, фараз­ лар яхшыга түгел, бигрәк тә балалар өчен. Ми эчендә үсә торган шешләр арасында эпендимома 30 % урын алып тора.

Иң тәүге симптомнарның берсе—авырту. Авырту үз чиратында хәрәкәтне тоткарлый. Көчәнгәндә үзен бигрәк тә сиздерә. Төнлә барлыкка килгән авыр­ тулар кешедә шушы авыру булуга шик була ала. Ми эчендә барлыкка килгән авыртулар тоючанлык бозылу белән характерлана. Хәрәкәт бозылу тәннең сизү функциясе зыян күргәннән соң башлана. Алга таба оча органнарының функцияләре үзгәрә, сколиоз (умыртка бөгелүе) барлыкка килә.

Дөрес диагнозны магнит-резонанс томография уздырганнан соң куярга мөмкиннәр, кайвакыт компьютерлы томография-миелография уздыралар.

Шешне операция ясап алырга мөмкиннәр. Операциянең уңышлылыгы шешнең нинди булуына бәйләнгән. Шеш зарарсыз күзәнәкләрдән торса, бер операция ясау да җитәргә мөмкин. Операция уңышлы чыкса, авыруга регуляр рәвештә МРТ — магнит-резонанс томография узып, тикшеренеп торырга кирәк.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Нейрохирургия
Мәүлиев

**Мәүлиев** ― фамилия.
* Мисбах Мәүлиев (1929―2011), шахтада күмер чабучы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Ратмир Мәүлиев (1989), Нефтекама (2019―2022), Уфа (2022 елдан) шәһәр округлары хакимиятләре башлыгы.
## Моны да карагыз
* Мәүликов
* Мәүлин
* Мәүлиханов
* Мәүлүтов

Төркем:Фамилияләр
Монтсерратта ислам

**[[Монтсеррат]]та ислам** (, ) ― азчылык дине. Пью тикшеренү үзәгенең () 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Монтсеррат халкының (4 649 кеше, 2018 елга) 0,1 % ын тәшкил итә).
  
2001 елда АКШ Үзәк разведка идарәсе мәгълүматы буенча, Монтсерратта төп дин ― христианлык (протестантлар 67,1 %, *шул исәптән* англикан чиркәве тарафдарлары  21,8 %, методистллар 17 %, илленчеләр 14,1 %, җиденче көн адвентистлары 10,5 % һәм Илаһ чиркәвенә табынучылар 3,7 %), католиклар 11,6 %, растафарилар 1,4 %, башка диннәр 6,5 %, атеистлар 2,6 %, диннәрен күрсәтмәгәннәр 10,8 % .

## Тарих
1660-еллардан утрауда французлар булдырган плантацияләрдә шикәр камышы үстерелә, аларны үстерү һәм эшкәртү өчен Африкадан күпләп коллар китертелә. Шул чорда утрауга беренче мөселманнар аяк баса. 1678 елда колларның гомуми саны 1 мең кеше булса, 1800 елда 7 меңгә җитә, кара тәнлеләр сан буенча ак тәнлеләрне күпкә узып китә. 1783 елдан Монтсеррат тулысынча  Бөекбритания кул астына күчә. 1834 елда Берләшкән корольлек колонияләрендә коллык бетерелгәч һәм XIX гасырда бөтен дөнья буенча  шикәргә бәяләр төшү сәбәпле, утрауда  сәнәгать масштабында лайм үстерелә һәм атаклы Монтсеррат лайм согы җитештерелә башлый. Җирләр яңа күчеп килүчеләргә сатып бирелә һәм лайм үстерү хуплана . 1995 елның 18 июлендә  янартавы уянып, ата башлагач, утрауның көньяк өлешенә, шул исәптән  башкала  зур зыян килә, ил халкының 2/3 өлеше утрауны ташлап китә (күрше Антигуа, Кариб диңгезе бассейны илләренә, Бөекбританиягә) .

## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Бөекбританиядә ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Монтсерратта дин
Төркем:Бөекбританиядә ислам
Крипторхизм

Балада күкәйнең корсак куышлыгыннан күкәй янчыгына төшми калуы  — куркынычрак авыру, чөнки вакыт узу белән, бу күкәй зәгыйфьләнеп, сперматозоидлар җитлегә алмый кала. Крипторхизмны  оператив дәвалау 8 айдан 2 яшькә кадәр яшь аралыгында уздырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Гипогонадизм

Соңгы елларда малайларда гипогонадизм (җенси бизләрнең тумыштан үсми калуы) шактый еш очрый башлады. Бу авыруның төп сәбәбе булып < булачак ананың авырлы вакытта спиртлы эчемлекләр эчүе, тәмәке тартуы, наркотиклар белән «шаяруы» тора. Сабыйның җенси әгъзасы яшьтәше­ неке белән чагыштырып караганда, ике мәртәбәгә диярлек кечкенә бул­ ганга, күкәй янчыгында аны капшап карарга да кыен. Мондый баланың очлыклары сузынкы, җилкә поясы һәм күкрәге ябык, скелет мускуллары җитлекмәгән, тән тиресе агарып тора. Авыру баланы җенси гормоннар белән дәвалагач, ул җенси тормыш алып барырдай, нормаль ир-ат булып формалашырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Эндокринология
Буылу

Асфикция (буылу). Бу — организм тукымалары кислородка җитәрлек туенмаганда барлыкка килгән халәт. Аналык эчендә булган һәм бала ту­ ганнан соңгы периодлардагы асфикцияне аерып карыйлар.
Карында кислород җитмәүнең сәбәбе төрлечә аналыкның көчле кыска­ рулары нәтиҗәсендә, соңгылык (плацента) аналыктан кубу, кендек бавы бөтерелү. Нәтиҗәдә яралгыга кислород аз килә башлый. Аның канында углекислота арта. Бу яралгының сулыш үзәген ярсыта, яралгы беренче сулышын ала, тик һава урынына аның сулыш юлына су керә һәм бала асфикция халәтендә туа. Яңа туган балаларда асфикция еш кына ми тартмасына кан саву нәтиҗәсендә була. Сулыш юлларында тумыштан булган дефектлар да асфикциянең сәбәбенә әверелә ала. Бу очракта кендекне кискәнче кислород җитешсезлеге сизелми.
Асфикцияне җиңел һәм авыр формаларга аералар. Җиңел формадагы асфикция билгеләре: тире күгәргән төстә була, конъюнктиваларга кан сава.

Күз алмалары бүлтәеп чыга, мускулларның тонусы шактый әйбәт, йөрәк тибеше көчле. Авыр асфикция вакытында тире агарып чыга. Лайлалы тышчалар күгелҗем төстә, мускулларның тонусы бик түбән, йөрәкнең эше көчсезләнә. Бу очракта баланың сулышын көйләү авыррак. Яңа туган балаларның сәламәтлегенә бәя бирү өчен, Апгар ысулы дип аталган тикшерү ысулы кулланыла. Әлеге ысул яңа туган баланың беренче мизгелләрдәге халәтен билгели.

Асфикциядә туган балаларны реанимацияләүнең төп шартлары—югары сулыш юлларын чистарту, сулыш хәрәкәтләрен тудыру, йөрәк эшчәнлегенә булышлык күрсәтү. Бу өлкәдә тәҗрибәле табиблар ярдәм күрсәтергә тиеш.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Ерык ирен

**Ерык ирен** () — өске иреннең читләре һәм урта өлеше кушыл­мау. Авыз куышлыгының еш күзәтелә торган кимчелеге. Малайларда ешрак очрый.

Аңкау ерыгы (волчья пасть) — ерык уртада булганлыктан авыз борын куышлыгы белән тоташа. Мондый гариплек баланы ашатуда зур кыенлык тудыра. Аңкауда кимчелек булган бала күкрәкне авыр имә яки бөтенләй имә алмый. Аның үсеше акрын бара һәм баланы тәрбияләү әти-әнисеннән, якыннарыннан бик зур түземлек сорый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Альда Вәлиева

**Альда Вәлиева** (11 март 1940 ел) — журналист, кинорежиссер. 1967 елдан ССРБ Журналистлар берлеге, 1995 елдан —Россиянең Кинематографчылар берлеге әгъзасы. Башкорт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990), ССРБның телевидение һәм радио отличнигы (1984).

## Биографиясе
**Альда** Әкрәм кызы Вәлиева 1940 елның 11 мартында Башкорт АССРның башкаласы Уфада туган. Язучы Әкрам Вәлинең кызы.

1962 елда, Свердловск шәһәрендә Җаек дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, «Башкортстан» ДТРК-сында эшли: редактор, 1993 елдан алып «Кино» иҗади берләшмә җитәкчесе.

1999 елдан башлап Башкортстан Республикасының рус драма театрында бүлек мөдире, 2004 елдан — Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында бүлек начальнигы.

## Иҗади эшчәнлеге
А. Д. Бурзянцев, Р. А. Гарәев, Л. С. Куватова, Р. М. Нурмөхәммәтов, Ә. Х. Ситдыйкова һәм башка мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләре турында китап һәм мәкаләләр авторы. Үзенең сценарийлары буенча 50‑дән артык фильм куйган: «Башкорт җиренең рус җырлары» («Русские песни башкирской земли», 1994; халыкара фольклор фестивале лауреаты, Архангельск шәһәре, 1997), «Кызыл канәфер» («Красная гвоздика»; 1997), «Үз өеңдә кече бәйрәмнәр» («Маленькие праздники в собственном доме», 1997; «Россия» («Россия») уенсыз кино ачык фестивале дипломанты, Екатеринбург шәһәре, 1997], «Хәтер һәм өметләр чакыруы буенча» («По зову памяти и надежд»; 1997) һәм башкалар.

Берничә фильмы чит илдә төшерелә:

* Франциядә — «Мәхәббәт ярындагы бәйрәм» («Праздник на берегу любви», 1995; Нуриев Р. исемендәге халыкара балет сәнгате фестивале турында),
* Италиядә — «Башкорт балетының Милан кичәләре» («Миланские вечера башкирского балета»; 2003),
* Португалиядә — «Португалия, ерак һәм якын» («Португалия, далекая и близкая»; 2006).

Альда Әкрәм кызы биш китап авторы. Аларның берсе соклангыч рәссам Азия Ситдыйкова, икенчесе билгеле җырчы Радик Гәрәев турында.

## Китаплары

* Мир тепла и радости. Уфа, 1992;
* Печаль моя светла... Радик Гареев в воспоминаниях. Уфа, 1997;
* Телевидение — жизнь моя. Уфа, 2008.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990)
* ТВ һәм радио отличнигы (1984)

## Сылтамалар

** 
** http://www.agidel.ru/?param1=17918&tab=7

Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:11 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Фимоз

Иң күп таралган авыруларның берсе — сөннәтлелек патологиясе. Бу пато­логия еш очрый һәм бик куркыныч тайпылыш дип саналмый, операцияне малайга 3 яшь тулгач ясыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Күкәй гидроцелесы

Күкәйләрнең тыгызлыгы бер төрле булмау сезне сагайтырга тиеш. Әгәр дә күкәйнең берсе җитлекмәгән слива кебек тыгыз булса, күкәй тышчасы­ на сары су җыелу авыруы (водянка) турында уйларга кирәк. Бу авырудан операция ясап котылып була, ә аны соңга калдырырга киңәш ителми. 

Шулай ук сары су җыелу авыруының тоташкан төре дә очрый. Бер яшьлек бала үсә төшкәч, корсак ярысы белән күкәй янчыгы арасындагы канал  үзеннән-үзе ябылырга мөмкин. Мондый малайга УЗИ тикшерүе уздыру,  уроандрологка йә хирургка күрсәтү яхшы. 12 айлык баланың водянкасы бетмәсә, операция ясату таләп ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Кшатра Вайрья

**Кшатра Вайрья** (Авеста телендә: 𐬑𐬱𐬀𐬙𐬭𐬀 𐬬𐬀𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀 *xšatra vairiia*, шулай ук **Шаһревар** Урта Фарсы телендә: 𐭱𐭲𐭥𐭩𐭥𐭥, һәм **Xšaθra** 𐬑𐬱𐬀𐬚𐬭𐬀, Авеста телендә Санскрит Кшатрияның когнаты, Прото-Һиндо-Иран телендә **kšatrám*-нан) Зәрдөштлек динендә Аһура Мазданың бөек җиде "юмарт үлемсезләр"нең берсе.
*Xšaθra* әйтелеше Зәрдөштлек ышануы тарафдарлары тарафыннан Барлыкка Китерүче Аһура Мазданың биләмәсе чагылышы. Ышануның космологиясендә Кшатра Вайрья Воһу Манаһның Илаһи җитәкчесеннән туган, "Яхшы Фикерләр"нең үзәк ышануы килеп чыга.
Гаталарда, *Xšaθra Vairya* махсус мәхлукат белән ассоциациясе юк һәм бары тик соңрак текстларда Амеша Спента металларның сакчысы дип таныла. Бу аномалия Таш Гасыры космогониясендә аңлатыла, күк мәхлукатларның беренчесе дип танылган иде (һәм таштан ясалган дип фикер йөртелгән), әмма металлның мәхлукатлар арасында урыны юк (бронза һәм Тимер Гасырлар киләсе иде әле). Бу шулай ук Зәрдөштнең ачылышында чагылган, биредә күк "иң каты таштан" (*Ясна* 30.5). Соңрак бронза һәм шуннан соң тимер кораллар белән, бу күк кристаллга эволюциягән, ул таштан да, металлдан да дип каралган булган (*Яшт* 13.2). Үз чиратында Xšaθra-ның таш ныклык белән бәйләнеше металлик күк белән ассоциация белән капланган булган һәм шуннан соң гомумән металлар белән.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Синт-Мартенда ислам

**Синт-Мартенда ислам** (, ) – азчылык дине. Пью тикшеренү үзәгенең () 2009 ел өчен хисабы буенча, Ислам тарафдарлары Синт-Мартен халкының (41 486 кеше, 2016 елга ) 1,1 % ын тәшкил итә. Утрауда Синт-Мартен Ислам үзәге (Sint Maarten Islamic Center) булдырылган.

 ― Кариб диңгезе бассейнында, Сен-Мартен утравының көньяк өлешендә урнашкан (төньяк өлешендә Франция биләмәсе булган Сен-Мартен урнашкан), Нидерланд корольлеге составындагы киң автономиягә һәм үзидарәгә ия дәүләт берәмлеге (status aparte). 2010 елның 10 октябрендә,  составыннан аерылып чыгып, мөстәкыйль рәвештә корольлек составына кергән.
    
Бөтендөнья фактлар белешмәсе () мәгълүматы буенча, Синт-Мартенда төп дин – христианлык (католиклар 33,1 %, протестантлар, *шул исәптән* англикан чиркәве тарафдарлары  3,1 %, методистлар 10,0 %, илленчеләр 14,7 %, җиденче көн адвентистлары 6,6 %, баптистлар 4,7 %, Йәһвә шаһитлары 1,7 %), Һинд дине тарафдарлары 5,2 %, башка диннәр (Буддачылык, Сикхчылык, растафарилар) 1,3 %, Ислам 1,1 %, Яһүд дине 1,1 %, атеистлар һәм диннәрен күрсәтмәгәннәр 7,9 % .

## Тарих

Шикәр камышы үстерү XVIII гасыр ахырында утрауда Африка коллары  барлыкка килүгә китерә; коллык утрауда 1848 елга кадәр гамәлдән чыгарылмый.

2017 елның 6 сентябрендә булып узган  вакытында Синт-Мартен биналарының 90 % ы зыян күргән яки җимерелгән. Утраудагы Принцесса Юлиана халыкара аэропортына () шулай ук зыян килгән . 

Синт-Мартен икътисады туризмга юнәлтелгән, эшче көчләрнең 85 % ы әлеге секторда эшли. Ел саен утрауга миллионнан артык турист килгән.

## Моны да карагыз
* Америкада ислам
* Нидерландта ислам
* Нидерланд Антиль утрауларында ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Синт-Мартенда дин
Төркем:Нидерландта ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Яңа туганнарның гемолитик чире

Баланың гемолитик авыруы тугач та, беренче сәгатьләрдә, беренче көндә беленә. Бу халәт резус-фак­ торсыз анадан туган резус-факторлы балада күзәтелә. Яралгының эритро­ цитларында булган резус-фактор плацента аша әнисенең канына кергәч, анда антитәнчекләр — антирезус-агглютиногеннар барлыкка килә. Бала туганда алар яралгының яки туган баланың канына кереп аның эритро­ цитларында агглютинация (бактерияләр, эритроцитлар, лейкоцитлар һ.б күзәнәкләрнең укмашуы) гемолиз һәм азканлылыкка китерә. Яңа туган бала һәр 1000 баланың 2-5 есендә гемолитик авыру барлыкка килү күзәтелә. 

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Педиатрия
Омфалит

**Кендек ялкынсынуы** (омфалит) — кендек янәшәсендәге тиренең эренләве һәм инфильтрациясе (ялкынсыну эшләнмәләренең, шеш күзәнәкләренең тукымаларга сеңүе, үтеп керүе), белән сыйфатлана. Әгәр барыш тире астына төшсә, кендек флегмонасы барлыкка килеп, температура күтәрелә.

Кендек гангренасы (кан әйләнеше бозылуы нәтиҗәсендә тукыманың үлүе) бик авыр катлаулану булып исәпләнә. Ул зарарланган тукымаларның «үлеме» һәм бик куркыныч сепсис авыруы барлыкка килү белән сыйфатланырга мөмкин. Соңгы елларда бу өзлегү сирәк очрый башлады.

Инфекция кендек кан тамырларына кереп, анда периартериит, перифлебит, тромбартериит, тромбофлебит кебек өзлегүләргә китерергә мөмкин. Микробларның кендек тамырларына кендек төшкәнче һәм төшкәннән соң да керү очраклары билгеле.

Кендек авыруларының бик җитди булуы кисәтү чараларның әһәмиятлелеген һәм аларны барлык гигиена таләпләрен үтәп уздырырга кирәклеген күрсәтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Педиатрия
Бурсу

Касык җы­ерчыгы, артсан, җенси органнар, ботлар аеруча тиз бурсый. Бурсуны өч дәрәҗәгә аерып карарга мөмкин: беренче дәрәҗәдә кызарып чыгу күзәтелә, бу периодта тиренең бөтенлеге бозылмый. Икенче дәрәҗәдә тиренең төсс үзгәрә, ул бик көчле кызарып чыга, анда эрозия (лайлалы тышча яки эпите­ лийда ялкынсыну) барлыкка килә. Өченче дәрәҗәдә тире кып-кызыл төстә, юешләнеп тора, эрозияле урыннар бик күп һәм бер-берсенә кушылып китә.
Дәвалау өчен стериль майлар, төрле препаратлар кулланалар. Бурсыган урыннар булганда, баланы җылы урында ачык һавада тоту яхшы. Күкрәк баласын дәвалауда имән кайрысы, танин, марганцовка белән ясалган ванналар яхшы нәтиҗә бирә. 

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Педиатрия
Пемфигус

Нарасый балада кабарчык авыруы - пемфигус — тышкы яктан үзгәрешсез калган тире һәм лайлалы тышчага куыклар чыгу белән характерланган дерматоз. Бу авыруга еш кына стафилококк белән стрептококклар гаепле. Кабарчыкларның зурлыгы төрлечә — тары ярмасыннан борчак зурлыгына кадәр, кайвакыт чикләвек кадәр дә була. Куыклар бер камералы, зурлары төрле формада, куыкның эчендә серозлы болганчык яки эренле сыекча була. Яңа куыклар иске участоктан яңаларына күчү хисабына, шулай ук инфекциянең кан белән таралу нәтиҗәсендә барлыкка килә. Процесс көчле булганда, куыклар бар тирене каплап алырга мөмкин. Баланын температурасы бик югары күтәрелми, ләкин гомуми халәте начарлана.

Авыру баланы шунда ук калганнарыннан аерып, башка бүлмәгә күчерергә кирәк һәм шәхси караучы билгеләү, шәхси куллану предметлары булдыру яхшы. Пемфигус белән авырган бала бүлмәсендә дезинфекция ясала. Авыру белән элемтәдә булган балалар сәламәтләреннән аерым урнаштырылырга тиеш. Авыру баланы көн саен марганцовкалы суда юындырырга, үз вакытында чүпрәкләрен алыштырып торырга, авыру урыннарын саклык белән юып эшкәртергә кирәк. Өйдәге баланы табиблар күзәтүе астында дәвалыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Дерматовенерология
Сепсис

Организмның канга микроблар кереп йогышлануы — сепсис авыруына китерә. Сепсис авыруы булганда микроблар кан белән барлык организмга , һәм тукымаларга тарала.
Сепсис төрле микроблар: стафилококк, стрептококк, пневмококк, эчәк таякчылары тәэсирендә барлыкка килә, димәк, бу авыруга бер төрле генә микроб китерә дип әйтеп булмый.
Сепсис — бик куркыныч авыру, бигрәк тә яңа туган балалар өчен, чөнки ул тиз арада үлемгә китерергә мөмкин. Шунысы сөенечле, хәзер бу авыру бик сирәк очрый. Ләкин шулай да онытмаска кирәк: яңа туган балалар инфекциягә бик тиз бирешүчән була.
Сабыйның организмына инфекция кендек ярасы аркылы керергә мөмкин.
Аннан кала лайлалы тышчадагы яралар, ялкынсынган, сыдырылган урын­ нар микроблар керү капкасы булып тора. Микроблар шулай ук эчәклектән лимфа юллары аша бар организмга тарала ала. Шулай ук үпкәләрдәге эренле ялкынсынулар да сепсиска китерә.
Карындыктагы йогышланган туым суы, бала табу йортындагы персо­ налның пычрак куллары, пычрак савыт-саба, бала чүпрәкләренең, кирәк-яракларның тиешенчә чистартылмавы, әнисенең мастит авыруы (сөт бизе ялкынсыну), ана кулындагы эренле яралар яңа туган балага куркыныч гудыручылар булып тора.
Авыруның клиник картинасы төрлечә. Сепсиска мондый күренеш хас: сабый тынычсызлана, күкрәктән баш тарта, ашаганын кикереп чыгара, коса. Аның эче кабара. Бик еш сыек тәрәт булып тора. Температурасы 39-40 градуска җитә. Бизгәк тоту булмаска мөмкин. Талак һәм бавыр үсә. Баланын авырлыгы артмый яки ул кими башлый. Авыр очракларда тәнгә сары төшә.
Канда тромбоцитлар кими, лейкоцитлар сул якка арта, азканлылык барлык­ ка килә, СОЭ тизләшә. Беркадәр вакыттан соң органнарда эренле процесслар башлана: эренле остеомиелит, тире абсцессы, үпкәләр абсцессы, эренле плев­ рит, перикардит, перитонит, менингит, отит, энтероколит авырулары кебек катлауланулар булырга мөмкин. Авыруның киләчәге инфекциянең күпме булуына, көчлелегенә, бала организмының реактивлыгына, дәвалауның үз вакытында һәм дөрес алып барылуына бәйләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Боҗан (бөҗәк)

**Боҗан, гади боҗан** — Европа территориясендә яшәүче иң зур шөпшә. Ареал шулай ук Азиянең гаять зур өлешен дә, Төньяк Американың кайбер төбәкләрен дә колачлый.

Августта, хәтта сентябрь аенда да чагучы гвардиядән — шөпшә (оса),  бал кортлары, божаннан (шершень) күпләр зыян күрә. Бу бөҗәкләрнең активлык пигы шушы чорга туры килә. 

Кеше сәламәтлегенә божан чагуы куркыныч тудырырга мөмкин.

Аның токсины һәм зыянлы агуы бик җитди ялкынсынуга, сулыш алу бозылуга, йөрәк кагуына, буыннар авыртуга китерә. Божан башны чакса, анафилактик шокка, Квинке шешенә китерергә мөмкин һәм бу очракта зыян күрүчене хастаханәгә салып дәвалыйлар. Божан кискен хәрәкәтләрне  һәм тавышны яратмый. Шуңа күрә аның яныннан кискен хәрәкәтләр ’ ясамый гына китәргә тырышыгыз яки тыныч кына торыгыз, хәрәкәтсез предметлар белән кызыксынмый алар.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Паразитлар
Чалыш аяклылык

**Тумыштан чалыш аяклылы**к — үзенчәлекле бер гариплек. Бу аномалия : вакытында сөяктә, мускулларда, тоташтыргыч аппаратта зур үзгәрешләр булуы күзәтелә. Баланы савыктыру максатыннан сабый чакта ук пассив гимнастика уздыра башлыйлар, табанны көчләп төзәтеп гипслы бәйләвеч куялар һәм башка төр ортопедик чаралар кулланалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Хирургия
Арбор вулысы (Татарстан АССР)

** Арбор вулысы** (рус. * Арборская волость*) — 1920 елдан 1930 елга кадәр гамәлдә булган ТАССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Арчадан Төньякка 55 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк – Арбор авылы.

## Тарих
Арбор вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгының Арча даругасында, 1708 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасының Арча даругасында, 1781 елдан 1796 елга кадәр Нократ наместниклыгының Малмыж өязендә, 1796 елдан 1816 елга кадәр Нократ губернасының Өрҗем өязендә, 1816 елдан 1920 елга кадәр яңадан оештырылган Нократ губернасының Малмыж өязендә урнашкан.

1920 елның 25 июнендә яңа оештырылган ТАССР составына Арбор вулысы буларак тапшырыла.

1920 елның 25 июненнән декабрьгә кадәр Татарстан АССР Казан кантонының административ-территориаль берәмлеге, 1920 елның декабреннән 1930 елның 23 июленә кадәр Татарстан АССР Арча кантонының административ-территориаль берәмлеге булып тора.

1920 елга Арбор вулысы Балтач, Шода, Чепья, Мәмсә, Хлебников (Вәтке губернасының Өрҗем өязе) вулыслары белән чиктәш булган.

1925 елда Балтач һәм Янгол вулыслары белән чикләшкән.

1930 елның 23 июлендә Арбор вулысы юкка чыгарыла, аның территориясе Түнтәр районына тапшырыла.
 
## Административ бүленеш
1924 елда төзелгән ТАССРның вулысларын зурайту проекты нигезендә, Арбор вулысы күрше Иске Чепья һәм Шода вулыслары исәбенә зурайтыла.

1926 елның 1 гыйнварында вулыста 25 авыл җирлеге, 42 торак пункты һәм 4526 йорт хуҗалыгы булган. Вулысның мәйданы 483 км² тәшкил иткән.

Арбор вулысы составында Арбор, Чепья, Югары Субаш кебек авыллар булган. Хәзерге вакытта вулысның куп өлеше Татарстанда урнашкан.

## Халык
1926 елда халык саны 25521 кеше тәшкил иткән.

## Авыл хуҗалыгы
Вулыста күбесенчә кырчылык һәм дуңгыз үрчетү белән шөгыльләнгәннәр, күмәкләштерү, ягъни колхозлар оештыру барган.
## Шулай ук карагыз

* Арча кантоны
* Арча вулысы
* Балтач вулысы
* Воскресенски вулысы

## Сылтамалар
* [АРБОР ВУЛЫСЫ (Арборская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/АРБОР_ВУЛЫСЫ_(Арборская_волость))
* Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 г.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. — 27 см.; 
# Территориальное и административное деление Союза ССР на 1-е января 1926 г. / РСФСР. Нар. комиссариат внутренних дел. Стат. отд. — М. : Изд-во Гл. упр. коммун. хоз-ва НКВД, 1926. -284 с. : ил., табл.. — .

## Искәрмәләр
 
 

Төркем:ТАССР
Төркем:Арча кантуны вулыслары
Пир (Зәрдөштлек)

**Пир** (Фарсыча:پیر) Фарсы телендә гадәттә Зәрдөштлек диненең дини сәфәр кылу урынына карый торган төшенчә. Пирлар асаба тугърылык урыннарыннан төп табыну үзәкләренә кадәр була. Алты иң яхшы мәгълүм булган пирлар арасында алты **тау пиры**, алар Иранда, Йәзд шәһәрендә һәм аның тирәсендә урнашкан: Сети Пир, Пир-э Сабз, Пир-э Нараки, Пир-э Бану, Пир-э Херишт һәм Пир-э Нарестан. Шулай да, пирлар Кирманны, Ширазны һәм Тәһранны кертеп Фарсы дөньясының шәһәрләрендә табылырга мөмкин. 

## Пир корылышы
Зәрдөштлек дини архитектурасында универсаль кору принцибы юк; нәтиҗәдә, һәр пирның үз уникаль структуралары һәм хасиятләре бар. Шулай да, күп пирлар ия булган билгеле алынмалар бар, мәсәлән, атар яки изге утларны урнаштыру өчен алтарь-сыман структура. Тау пирларында изге урыннар еш зур таш яки каты таш кыя кисәге формасын ала. Зуррак изге урыннарның күбе табигый су чыганагы янында урнашкан, шуларның сулары шулай ук изге булып танылырга мөмкин. Пир янында еш чинар агачлары яки кипарислар табылырга мөмкин. Бу агачларга еш декоратив, очраклы рәвештә катлаулы текстиль гирляндалар формасы теләк тасмалары тагыла.

## Хәзерге практикалар
Традицион рәвештә, пилигримнар пирларда киткәнгә кадәр өч көн уздыралар. Бердәнбер чыгарылма булып Пир-э Сабз тора, биредә табынучылар арасында 15 июньнән 18 июньгә кадәр калу киң таралган, бу дини сәфәрнең традицион даталары. Ванкуверда Зәрдөштлек җәмәгате ел саен тауларда 13 июньдә махсус урында җыела һәм Пир-э Сабзның үзенә сәяхәт иткән кебек ритуалларын һәм традицияләрен практикалый. Бу җәмәгать дини сәфәр кылу көннәрен шул рәвешле 1999 елдан бирле башкара.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Shrine
* :en:Fire temple

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек төшенчәләре
Дию-э Сәпид

Фарсы Шаһнамә эпосында **Дию-э Сәпид** (Фарсы телендә:دیو سپید, туры мәгънәдә Ак Шәйтан), Мазандаранда Диюләр (шәйтаннарның) кабилә җитәкчесе. Ул гаять зур мәхлукат. Ул гаять зур физик көчкә ия һәм сихерчелектә һәм некромансиядә (үлеләр белән сөйләшүдә) маһир. Ул сихри сәләтләрен кулланып боз, зур йомры ташлар, агач кәүсәләре явуны китереп чыгарып Кей Кавус армиясен җимерә. Шуннан соң ул Кей Кавусны, җитәкчеләрен һәм паладиннарын кулга ала; аларны сукырайта һәм аларны зинданда төрмәгә сала. Бөек Фарсы риваять каһарманы Рөстәм суверенны азат итәр өчен "Җиде Хезмәт"ен башкара. Ахырда, Рөстәм Дию-е Сәпидне үтерә һәм аның йөрәген һәм канын патшаның һәм тоткынлыкта булган Фарсы каһарманнарның сукыраюын дәвалау өчен куллана. Рөстәм шулай ук Диюнең башын шлем итеп ала һәм еш аны кигән килеш итеп тасвирлана.
## Шабрангнамәдә
Шабрангнамәдә Ак Шәйтанның угылы булган дип әйтелә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Фарсы мифологиясеТөркем:Шаһнамә персонажларыТөркем:Фарсы әдәбиятыТөркем:Диюләр
Баһрам ибн Мәрдәншаһ

**Баһрам ибн Мәрдәншаһ** әһәмиятле Сасанид чоры *[[Хвадай-Намаг]]* тарихи хроникасын Урта Фарсы теленнән Гарәп теленә тәрҗемә иткәне өчен мәшһүр Зәрдөштлек каһине. Баһрам турында күп мәгълүм түгел; ул Иранның Фарс төбәгенең Шапур шәһәреннән булган һәм 8-енче яки 9-ынчы гасырларда яшәгән булырга мөмкин, бу Фарсы  тарихчысы Хәмзә әл-Исфахани игъланында беренче мәртәбә очрый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Төркем:Шәхесләр:Фарс (устан)Төркем:Зәрдөштлек дин әһелләре
Шәфыйкова

**Шәфыйкова** ― фамилия.
* Әминә Шәфыйкова (1974), 2012 елдан Башкортстан мәдәният министры.
* Гөлсирә Шәфыйкова (1955), шагыйрә, язучы.
* Кәүсәрия Шәфыйкова (1949—2017), шагыйрә, җырлар авторы (*[[Яңавыл]]*)
* Рисалә Шәфыйкова (1940—), ветеринар-вирусолог, фән докторы, профессор (1992).
----
* **[[Шәфыйков]]**

Төркем:Фамилияләр
Вести КАМАЗа (газета)

**«Вести КАМАЗа»** (*КАМАЗ хәбәрләре*) ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә рус телендә нәшер ителүче корпоратив газета. Оештыручысы: «КАМАЗ» ачык акционерлык җәмгыяте. Атнага бер саны чыга. 1973―1992 елларда «Рабочий КАМАЗа» исеме белән чыккан.
  
## Тарих
1973 елның 29 сентябреннән, КамАЗ заводларының бердәнбер газетасы буларак, «Рабочий КамАЗа» (*КамАЗ эшчесе*) исеме астында чыга башлаган . Беренче баш мөхәррир итеп Валерий Леонид улы Аракчеев билгеләнә. Валерий Аракчеев «КамАЗның атказанган хезмәткәре» һәм «Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре» исемнәрен йөртә. Хөрмәт Билгесе ордены, «Хезмәттәге казанышлары өчен»  медале һәм «Чаллы шәһәре каршындагы казанышлары өчен» мактау билгесе белән бүләкләнгән    . Валерий Леонид улы Аракчеевтан соң билгеләнгән икенче баш мөхәррир ― Раил Шәфигулла улы  Галләмов . 

«Рабочий КамАЗа»  газетасы 1980-елларда атнага өч тапкыр, аннары биш тапкыр, 1990-еллар башында инде атнага 6 тапкыр чыккан.

1992 елның 11 февраленнән исемен «Вести КАМАЗа» (КАМАЗ хәбәрләре) итеп үзгәрткән.

2016 елдан «Вести КАМАЗа» шәһәр интернет-басмасына әйләнә: vestikamaza.ru порталында предприятие эшчәнлеге турында мәгълүмат та, автогигантка тәэсир итүче шәһәр һәм дөнья яңалыклары да басыла .

## Сылтамалар
*    Газета «Вести КАМАЗа»
* *Александр Чухонцев*. История автогиганта: 30 лет назад газета «Рабочий КАМАЗа» поменяла свое название на «Вести КАМАЗа». vestikamaza.ru, 12.02.2022
## Искәрмәләр


Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Яр Чаллы матбугаты
Төркем:Яр Чаллы газеталары
Рәсүл Нурый

**Рәсүл Нурый** (, еш кына румын телендә  рәвешендә бирелә) — румын татарларының рухи лидеры, имам, Румыниянең Констанца жудецы мөселманнары җәмгыяте мөфтие булган. 

Ул 1929-1933 елларда мөфти булып хезмәт иткән, аңа кадәр бу вазифада Кадыйр Хәлил торган, аннан соң исә Шаһип Булат Абдуррәхим мөфти булып калган. Рәсүл Нурый Добруджада мөселман семинарын тәмамлаучылар ассоциациясе рәисе дә була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Lascu, Stoica (24 septembrie 2013), „Turco-tătarii dobrogeni în lumina unor mărturii arhivistice constănțene (1885-1948)”, În Tasin Gemil, Gabriel Custurea, Delia Roxana Cornea(coord.), Simpozionul Internațional: Moștenirea culturală turcă în Dobrogea, Constanța: Muzeul de Istorie Națională și Arheologie
* 

## Моны да карагыз
* Дунай татарлары

Төркем:Дунай татарлары
Төркем:Румыния мөселманнары
Төркем:Румыния мөфтиләре
Төркем:Румыния имамнары
Төркем:Шәхесләр:Констанца
Виндзор Шаһнамәсе

**Виндзор ''Шаһнамә***се яки *'Караҗагһай Хан *Шаһнамә*се*' ([[Фарсы теле]]ндә: شاهنامه قرچغای خان) [[Олы Иран]]ның [[милли эпосы]]ның иллюстрацияләнгән кулъязмасы. Ул 1648 ел белән даталанган *Шаһнамә*нең иң мәшһүр кулъязмаларның берсе. Сурәтчеләре [[Мөхәммәд Касыйм]] һәм [[Мөхәммәд Юсыф]]. Бу *Шаһнамә*нең миниатюралары  [[Рәшидәнең “Шаһнамә”се]]нә бик охшаш һәм шулай итеп бу кулъязмалар шул ук сурәтчеләр тарафыннан әзерләнгән дип фараз ителгән булган. 
Виндзор *Шаһнамә*сендә 148 яки 149 миниатюра бар һәм  [[Карачакай Хан]] ([[Иранның Габбәс I ]]нең баш командалаучыларның берсе) әмере буенча [[Нәстәглыйкъ язмасы]]нда [[Мөхәммәд Хәким Хоссәйни]] тарафыннан язылган булган. Ул “Шаһнамә”нең башка язмаларына караганда бик яхшы халәттә. Бу *Шаһнамә*нең бу юрамасы  [[Әхмәд Шаһ Дуррани]] һәм дәвам итеп аның варисы [[Шаһзадә Карман Дуррани]]га ничек килүе мәгълүм түгел. 1839 елда Виндзор *Шаһнамә*се [[Патшабикә Виктория]]гә Камран Шаһ тарафыннан аның Әфганнарга  [[Каҗар династиясе]]нә каршы тәэмин итүе өчен тәкъдим ителгән булган. Кулъязма хәзер [[Патша Тупланмасы]]нда һәм гадәттә  [[Виндзор Кальгасы]]нда.
==Миниатюралар==
<gallery mode="nolines" widths="200px" heights="200px">
File:Simurgh returns Zal to his father Sam.png |[[Симургһ]]ның [[Зал]]ны әтисе Самга кайтаруы<br>Unsigned. f.38r
File:Romance of Khusraw Parviz and Shirin.png |Яшьлегендә [[Хосрәү Парвиз]] Ширинны яраткан әмма аны патша булгач калдырган. Еллар узып аны очратып ул аңа янә гашыйк булган һәм өйләнгән.<br>f.510v
</gallery>

== Искәрмәләр ==

== Тышкы сылтамалар ==
* [http://www.fitzmuseum.cam.ac.uk/gallery/shahnameh/vgallery/section4.html?p=86 www.fitzmuseum.cam.ac.uk] 
* [https://www.royalcollection.org.uk/collection/1005014/the-shahnamah The *Shahnamah'' 1648]
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Шаһнамә
Төркем:Фарсы әдәбияты
Флоренция Шаһнамәсе

**Флоренция Шаһнамәсе*** [[Фирдәүси]]нең *Шаһнамәсе*нең иң борынгы сакланып калган кулъязмасы. Ул Һиҗрәгә кадәр 614 ел (безнең эраның 1217 елы, 800 елдан артык ел элек), эпик поэманың соңгы тәмамлануыннан соң 200 ел узгач һәм иллюстрацияләнмәгән. Ул бик әһәмиятле кулъязма булып тора, чөнки анда күп сүзнең борынгы формалары бар. Ул Италия галиме Анджело Пьемонтезе тарафыннан 1978 елда [[Флоренциянең Үзәк Дәүләт Китапханәсе]]ндә табылган булган. Бу кулъязманың ачылышына кадәр, Лондон кулъязмасы иң борынгы сакланып калган кулъязма (Һиҗрәнең 675 елы, безнең эраның 1276–1277 елы) дип танылган булган. [[Дҗалал Халәҗи Мотлагһ]] бу кулъязманы үзенең *Шаһнамә* юрамасында кулланган. *Шаһнамә*нең элеккерәк чыккан басмалары, мәсәлән, Мәскәү Мөхәррирләве бу кулъязманы кулланмаган, чөнки ул шул вакытта әле табылмаган булган. Бу кулъязма тулы түгел һәм анда *Шаһнамә''нең яртысы гына.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Read Online
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Флоренция
Төркем:Шаһнамә
Нанпура Парси Китапханәсе һәм Уку Залы

**Нанпура Парси Китапханәсе һәм Уку Залы** элек Атәшпәрәстләрнең Парси  төркеменә караган зур тупланмасы өчен мәгълүм булган Суратта иң борынгы җәмәгать китапханәсе.

Китапханәгә кызыксыну кимегәнгә күрә ул ахыр чиктә ябылган булган. Китапханәдә сакланган нөсхәләр Навсарида һәм Мумбаида китапханәләргә һәм шулай ук Сурат Парси Панчайет контроле астындагы башка китапханәләргә җибәрелгән булган.

Суратта башка китапханәләр өчен җаваплы Манав Викас Санстһан 1980-енче елда Нанпура Парси Китапханәсе ябылганнан соң эш алып барган. Хәзер анда бары тик Инглиз телендә, Гөҗәрати телендә һәм Һинди телендә атна саен чыга торган периодик басмалар һәм газеталар бар.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:List of tourist attractions in Surat

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Гөҗәрат мәдәнияте
Минханова

**Минханова** — фамилия.

* Сәкинә Минханова (1958) — Татарстан Республикасының атказанган артисты (2010).
----
* Рамил Минханов (1961), Татарстан Республикасының халык артисты (2012). С. Г. Минханованың ире.

## Моны да карагыз
* Минханов

Төркем:Фамилияләр
Валерий Волков (1963)

**Валерий Иванович Волков** — әфганчы.

## Биографиясе
Волков Валерий Иванович 1963 елның 4 мартында ТАССР Апас районы (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы) Мәлки авылында Иван һәм Анастасия Волковлар гаиләсендә икенче бала булып дөньяга килә. Милләте – татар. Әтисе – комбайнер, әнисе балалар бакчасында эшләгән.

* 1970 елда туган авылында Мәлки сигезьеллык мәктәбенең 1нче сыйныфына укырга керә.
* 1977-1980 елларда ТАССР Апас районы Иске Тәрбит урта мәктәбендә белем ала.
* Урта мәктәпне яхшы билгеләргә генә тәмамлаганнан соң, Казан елга техникумына укырга керә.
* 1981 елның 1нче апрелендә СССР Кораллы Көчләренә Казанның Киров РВКсыннан чакырыла.
* 1982 елның октябреннән Әфганстанда хезмәт итә. Кече сержант, бүлек командиры була.
* 1983 елның 24 мартында, хәрби бурычны үтәгәндә, батырларча һәлак була. Үлгәннән соң, “Батырлык өчен” медале һәм “Кызыл Йолдыз” ордены белән бүләкләнә.
Мәлки авылында җирләнгән.

## Бүләкләре
* "Батырлык өчен медале"
* "Кызыл Йолдыз" ордены 

## Хәтер
* Әфганстанда һәлак булган Мәлки авылы егете Валерий Волков истәлегенә милли көрәш буенча ярышлар үткәрелә. Әлеге турнир Татарстан Республикасы Президентының документлар белән идарә итү һәм контроль идарәсе начальнигы булып эшләүче, Валерийның бертуган абыйсы Александр Волков инициативасы белән 2013 елда башланып киткән.
* Мәлки авылындагы Валерий Волков яшәгән урам аның исемен йөртә.
* Интернациональ бурычларын Әфганстан җирендә үтәгәндә яу кырында ятып калганнарның исемнәрен мәңгеләштерү максатында, Кайбыч районы үзәгендә һәйкәл төзелгән, әфганчылар яшәгән йортларга истәлек элмә такталар эленгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Иске Тәрбит музеенда “Әфганчылар” альбомы
* Памяти павших в Афганской войне 

Төркем:Апас районында туганнар
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Казым Абдулхәким

**Казым Абдулхәким** (, еш кына  рәвешендә бирелә) — Румыния армиясенең татар офицеры була, ул Румыния халык геройлары арасында мактаулы урында тора. 

## Биографиясе
Казым Абдулхәким тумышы белән Румыниянең Констанца жудецы татарларыннан.

Ул тугызынчы коры җир полкның бер өлеше булган добруджа коры җир полкында хезмәт иткән һәм Беренче бөтендөнья сугышы вакытында 1917 елның җәй көнендә Мэрэшешти шәһәре янындагы көрәштә һәлак була.

Кече лейтенант Казым Абдулхәким  адвокат Сәлим Абдулхәкимнең абыйсы була, сеңлесе Шәфика яки Сапия, шагыйрь Мәмәт Ниязыйның хатыны була.

## Хәтер
Сугыштан соң дунай татарлары инициативасы белән Констанцада Казым Абдулхәким хөрмәтенә Лейтенант Казым Абдулхәким мәдәни-спорт ассоциациясе төзелә.

## Чыганаклар
* Agi-Amet, Gemal (1999). Dicționarul personalităților turco-tătare din România (în Romanian). Constanța: Metafora. ISBN 9789739340274.
* Scurtu, Costin (2011), „Comunitatea turco-tãtarã din Dobrogea în armatã”, Tara Barsei, 2011 (10): 95, accesat în 16 noiembrie 2014
* România Liberă (24 martie 2007), Tragedia tătarilor crimeeni și a sprijinitorilor lor din România, România Liberă, România Liberă, accesat în 16 noiembrie 2014
* Scurtu, Costin (24 septembrie 2013), „Contribuții la păstrarea tradițiilor musulmane dobrogene în armata română”, În Tasin Gemil, Gabriel Custurea, Delia Roxana Cornea(coord.), Simpozionul Internațional: Moștenirea culturală turcă în Dobrogea, Constanța: Muzeul de Istorie Națională și Arheologie
* Google Maps. „Street Slt. Kiazim Abduachim”. Google Maps. Accesat în 16 noiembrie 2014.
* Străzi și bulevarde din România. „Strada Kiazim Abdulachim (Sublocotenent)”. Străzi și bulevarde din România. Accesat în 16 noiembrie 2014.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Дунай татарлары
Төркем:Румыния мөселманнары
Төркем:Румыния хәрбиләре
Төркем:Шәхесләр:Констанца
Төркем:Татар хәрбиләре
Абдулхәким

**Абдулхәким** — татар исеме һәм фамилиясе.

* Казым Абдулхәким — Румыния армиясе офицеры.
* Сәлим Абдулхәким — Румыния сәясәтчесе.

## Моны да карагыз
* Габделхәким Корбангалиев — мөселман дин әһеле.
Сәлим Абдулхәким

**Сәлим Абдулхәким** (, еш кына  рәвешендә бирелә) — Румыниянең беренче татар юристы, сәясәтче, Румыния парламенты әгъзасы, Румыниянең татар һәм төрек мөселманнары эше буенча җитәкче була.

## Биографиясе
Сәлим Абдулхәким тумышы белән Румыниянең Констанца жудецы татарларыннан.

Ул тугызынчы коры җир полкның бер өлеше булган добруджа коры җир полкында хезмәт иткән һәм Беренче бөтендөнья сугышы вакытында 1917 елның җәй көнендә Мэрэшешти шәһәре янындагы көрәштә һәлак була Казым Абдулхәкимнең энесе була, сеңлесе Шәфика яки Сапия — шагыйрь Мәмәт Ниязыйның хатыны була. Сәлимнең хатыны - Сәидә (, исеме шулай ук еш кына румын телендә Saide рәвешендә бирелә).

1911 елдан башлап, ул Бухарест университетының юридик факультеты курсларын уза, Бухарест Университеты Үзәк китапханәсе фондыннан 30 сум күләмендә ярдәм ала, чөнки ул матди чаралардан мәхрүм ителә. Укуын тәмамлаганнан соң, Сәлим Констанцада адвокат булып эәли. Хәрби чорда Констанцада мөселман җәмгыяте рәисе һәм шәһәрнең вице-премьеры була. Румыния парламенты әгъзасы була, анда мөселманнарның хокукларын яклый һәм анда башкаларның теләкләренә игътибар итмәве, илнең милли куркынычсызлыгына яный дип уйланыла.

Сәлим яшьләргә ярдәм итәргә тырыша. 1929 елда ул Абдулхәким мөселман мәдәни фондына, мөселман студентларына һәм студентларга ярдәм итәргә омтылган мәдәни Ассоциациягә нигез сала.

Абдулхәким 1943 елның 28 мартында Констанцада вафат була. Ул Констанцаның Үзәк мөселман зиратында хатыны Сәидә (1894-1967) белән янәшә җирләнә.

## Чыганаклар
* Agi-Amet, Gemal (1999). Dicționarul personalităților turco-tătare din România (în Romanian). Constanța: Metafora. ISBN 9789739340274.
* Scurtu, Costin (2011), „Comunitatea turco-tãtarã din Dobrogea în armatã”, Tara Barsei, 2011 (10): 95, accesat în 16 noiembrie 2014
* Scurtu, Costin (24 septembrie 2013), „Contribuții la păstrarea tradițiilor musulmane dobrogene în armata română”, În Tasin Gemil, Gabriel Custurea, Delia Roxana Cornea(coord.), Simpozionul Internațional: Moștenirea culturală turcă în Dobrogea, Constanța: Muzeul de Istorie Națională și Arheologie
* Lascu, Stoica (24 septembrie 2013), „Turco-tătarii dobrogeni în lumina unor mărturii arhivistice constănțene (1885-1948)”, În Tasin Gemil, Gabriel Custurea, Delia Roxana Cornea(coord.), Simpozionul Internațional: Moștenirea culturală turcă în Dobrogea, Constanța: Muzeul de Istorie Națională și Arheologie
* Akmolla, Gúner (2009). Necip Hacı Fazıl (în limba tătară crimeeană) (ed. III). Constanta: Newline. pp.&nbsp;54–56. ISBN 9786069206027.
* Ciorbea, Valentin (2011), „Dinamica și structura socio profesională a populației dobrogene (decembrie 1918-septembrie 1940)”, În Stela Cheptea, Marusia Cirstea, Horia Dumitrescu (coord), Istorie si societate, II, București: Editura Mica Valahie, pp.&nbsp;207–208, ISBN 9789737858719
* Petrescu, Marius (1999), „Tătari, și totuși frați”, Formula AS, 1999 (383), accesat în 16 noiembrie 2014
* Biblioteca Centrală Universitară Carol I, Cerere de bursă din 1911, Biblioteca Centrală Universitară Carol I, accesat în 11 august 2015

## Сылтамалар
* 

Төркем:Дунай татарлары
Төркем:Румыния мөселманнары
Төркем:Шәхесләр:Констанца