open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гарри Поттер

*<div class="dablink"> *Бу әдәби персонаж турындагы мәкалә. Китаплар сериясе турында мәкалә Гарри Поттер (романнар сериясе) дип атала.*</div>*

**Гарри Джеймс Поттер** (ингл. *Harry Potter*) – Джоан Роулингның атаклы романнар сериясенең төп герое.

## Гомуми мәгълүмат
* **Исем:** Гарри Джеймс Поттер (икенче исемен әтисе, Джеймс Поттердан алды).
* **Туган елы, ае, көне:** 1980 елның 31 июле.
* **Үзенчәлекләре:** Тылсымчы, елантелле.
* ** Ата-анасы:** Джеймс Поттер, Лили Поттер (Эванс).
***[[Хогвартс]]та укуы**: 1991-1997 (актык елны (1997-1998) елны укымады)
***[[Факультет]]**:Гриффиндор
* **Декан**: **[[Минерва Макгонагалл]]**
* **Яраткан фәннәре**: Защита от тёмных искусств
* **[[Квиддич]]**: тотучы (1991—1997), команда капитаны (тотучы) (1996—1997)
* **[[Себеркеләр (Гарри Поттер)|Себеркесе]]**: Нимбус-2000 (1991—1993), Молния (1993—1997)
* **[[Патронус]]**: пошый
* **Гаилә торышы**: китап ахырында **[[Джинни Уизли]]**гә өйләнә.
* **Балалары**: олысы — Джеймс Сириус Поттер (2005 елда туган), уртанчысы  — Альбус Северус Поттер (2006 елда туган), кечкенәсе — Лили Полумна Поттер (2008 елда туган).
***Якын дуслары**: **[[Рон Уизли]]**, **[[Гермиона Грейнджер]]**, **[[Полумна Лавгуд]]**, **[[Сириус Блэк]]**, **[[Рубеус Хагрид]]**, **[[Невилл Долгопупс]]**, **[[Джинни Уизли]]**, **[[Римус Люпин]]**, **[[Фред һәм Джордж Уизли]]**, **[[Добби]]**, **[[Нимфадора Тонкс]]**, **[[Альбус Дамблдор]]**.
* **Питомцы**: Букля () (1997 елда үлә).
## Килеп чыгышы

Төркем:Гарри Поттер
Төркем:Уйлап чыгарылган персонажлар
Төркем:Инглиз әдәбияты
Инглиз әдәбияты

**Инглиз әдәбияты** - инглиз телендә булган әдәбият.

## Урта гасырлар
### Англ-саксон әдәбияты
Инглиз әдәбияты башы буларак Англ-саксон чорын атыйлар.

Беренче әдәбият һәйкәлләрен дин әһелләре иҗат иткәннәр.

### Англ-норман әдәбияты
## Яңарыш чоры
## Икенче дөнья сугышы чоры һәм соңарак
* Грэм Грин;
* Айрис Мердок;
* Уильям Голдинг, Нобель бүләге лауреаты;
* Иэн Макьюэн;
* Джулиан Барнс;
* Мелвин Бёрджес;
* Гарольд Пинтер, Нобель бүләге лауреаты;
*Детектив:*
* Агата Кристи;
*Фэнтези:*
* Джон Толкин;
* Джоан Ролинг;

## Моны да карагыз

## Сылтамалар
*Luminarium: Anthology of Middle English Literature (1350-1485) 
*Luminarium: 16th Century Renaissance English Literature (1485-1603) 
*Luminarium: Seventeenth Century English Literature (1603-1660) 
*BritishLit.com

*
Төркем:Телләр буенча әдәбият
1953 ел

## Вакыйгалар
* 9 март — Мәскәүдә И. Сталин гүргә иңдерелә. 
* 26 июнь — Л. Берия кулга алына. 
* 9 декабрь — «Азатлык радиосы»ның татар һәм башкорт телләрендәге беренче тапшыруы чыга.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Наилә Гыйләҗева, Олимпия чемпионы.
* 10 гыйнвар — Тәлгать Миңнебаев, журналист-теоретик, сәясәт белгече. 
* 3 гыйнвар — Нариман Гарифуллин, театр актеры.
* 19 февраль — Байрас Ибраһимов, татар театр режиссеры.
* 12 март — Ирина Понаровская, эстрада һәм джаз җырчысы.
* 25 апрель — Халисә Мөдәррисова, татар шагыйрәсе.
* 18 апрель — Исмәгыйль Шәрәфиев, «Татарстан яшьләре» гәзитенең баш мөхәррире (1990-2017). 
* 25 апрель — Тимур Акулов, ТР президенты киңәшчесе, РФ Дәүләт думасы депутаты.
* 6 май — Тони Блер (*Tony Blair*), Бөекбритания премьер-министры.
* 29 май — Хәнисә Алишина, татар галимәсе.
* 30 май — Мөдәррис Вәлиев, әдәбият тәнкыйтьчесе, шагыйрь.
* 15 июнь — Зөлфирә Зарипова, актриса.
* 17 июль — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты. 
* 25 июль — Мирсәет Сөнгатуллин, җырчы, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 14 август — Луиза Батыр-Болгари, күренекле татар композиторы.
* 14 август — Фәһим Ситдыйков (*[[2011&nbsp;ел]]да вафат булды*), Кәрим Тинчурин исемендәге театр артисты.
* 5 сентябрь — Ирек Диндаров, журналист, язучы.
* 13 октябрь — Мөдәррис Минһаҗев, рәссам.
* 24 октябрь — Рәшит Ахунов, язучы.
* 5 ноябрь — Олег Морозов, сәясәтче.
* 12 ноябрь — Галина Казанцева, опера җырчысы.
* 13 ноябрь — Андрес Мануэль Лопес Обрадор,  президенты (2018).
* 23 ноябрь — Михаил Галицкий, драма артисты, Тукай премиясе лауреаты (*[[2000 ел|2000]]*).
* 8 декабрь — Ким Бейсингер, АКШ кино актрисасы.
* 11 декабрь — Андрей Макаревич, ССРБ һәм Россия рок-музыканты, автор-башкаручы.
* 12 декабрь — Бәйрәм Мифтахов, галим.
* Фәиз Гыйльманов, иганәче, «Мәдинә» дини оешмасы оештыручысы.
* Алим Госманов, кырымтатар җырчысы, дирижер.

## Вафатлар

* 15 февраль — Риф Рәимов, Башкортстан тарихчысы. 
* 5 март — Иосиф Сталин, ССРБ җитәкчесе.
* 8 ноябрь — Иван Бунин, рус язучысы.
* 23 декабрь — Лаврентий Берия, совет сәяси эшлеклесе. Атып үтерелде.

Төркем:1953 ел
Төркем:Еллар
1976 ел

## Вакыйгалар

* 16 февраль – КамАЗның конвейерыннан беренче автомобиль төшә (*рәсемдә*).
* 3 апрель — Франциядә беренче тапкыр «Сезар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
* 17 июнь — Кытайда су тудыргыч бомбасы сынаулары уза.
* 16 сентябрь — Шаварш Карапетян бата торган троллейбустан 20 кешене коткара.

## Туулар

* 13 март — Фәрит Габделганиев, дәүләт эшлеклесе.
* 4 июнь — Динара Садретдинова, телевизион журналист.
* 5 июнь — Илдар Әбүзәров, русча язучы, кыска хикәя жанры остасы. 
* 13 июль — Алмаз Шәрифуллин, Айфара төркеме солисты.
* 23 август — Алмаз Фәтхуллин, Тинчурин театры актеры. 
* 26 август — Земфира Рамазанова, популяр Рәсәй җырчысы. 
* 18 октябрь — Алсу Кормаш, Азатлык радиосы журналисты. 
* 21 сентябрь — Гүзәл Гайнуллина, Татарстан Республикасының атказанган артисты. 
* 22 сентябрь — Роналдо, Бразилия футболчысы.
* 26 сентябрь — Илдар Абдразаков, опера җырчысы (*бас*), Татарстанның халык артисты. 
* 24 октябрь — Нурфия Гафиатуллина, галимә.
* 4 ноябрь — Илгиз Кадергулов, БАГСУ ректоры.
* 14 декабрь — Алсу Әбелханова, татар җырчысы.

## Вафатлар

* Каюм Бариев, драма артисты, Татарстан АССР атказанган артисты.
* 7 гыйнвар — Әсгать Исхаков, Шеңҗан азатлык хәрәкәте юлбашчысы. . 
* 5 май — Мирза Таһиров, Татарстан АССР атказанган укытучысы.
* 26 июль — Николай Носов, балалар язучысы.
* 4 сентябрь — Мостафа Ногман, шагыйрь, тел галиме.
* 9 сентябрь — Мао Цзэдун, мәшһүр сәясәтче.
* 28 октябрь — Абдулла Әхмәт, язучы һәм драматург.
* 29 октябрь — Константин Васильев, рәссам.
* 31 октябрь — Байназар Әлменов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Марс Шабаев, татар шагыйре .
* Диас Вәлиев, рус телле драматург .

## Чыганаклар

*
Төркем:Еллар
25 октябрь

**25 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме бишенче көне. Ел ахырына 67 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара автомобил йөртүче көне.
*  Халыкара тынычлык өчен көрәшкән хатыннар көне.
###### 
*  Казакстан — Җөмһүрият көне.
*  Литва — Конституция көне.
###### 
* Маркетологлар көне.

## 
* 1944 — Лейте утравы янында тарихта иң зур диңгез сугышы була.
* 2001 — Microsoft Windows XP системасы презентациясе.
* 2003 — Новосибирскта Михаил Ходорковский кулга алына.

## 
 
* 1811 — Эварист Галуа, математик.
* 1825 — Йоһанн Штраусс, 
* 1838 — Аполлон Смирнов, 
* 1881 — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
* 1885 — Миръякуп Дулатов, казакъ мәгърифәтчеcе, җәмәгать эшлеклесе, шагыйрь, язучы.
* 1888 — Сибгатулла Гафуров, 
* 1890 — Афзал Таһиров, татар язучысы, драматург.
* 1895 — Дмитрий Альперов, 
* 1901 — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.
* 1903 — Григорий Алексеев, 
* 1903 — Фазулла Габдрәшитов, Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Гаскәр кавалеристы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1906 — Яныш Ялкайн, чирмеш язучысы.
* 1909 — Гали Надрюков, татар театры артисты.
* 1911 — Җәлил Киекбаев, башкорт галиме, тюрколог.
* 1912 — Давид Гольдгор, 
* 1914 — Зәйнәп Садриева, 
* 1918 — Мәхмүт Госманов, 
* 1919 — Владимир Алхимов, 
* 1920 — Әмәт-Хан Солтан, кырымтатар милләтле совет хәрби очучы.
* 1921 — Геннадий Захаров, 
* 1921 — Михай I, 
* 1924 — Александр Дымкин, 
* 1925 — Алия Молдагулова, 
* 1925 — Рашат Гайнанов, әдәбият белгече.
* 1925 — Яков Канаев, 
* 1926 — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
* 1928 — Җәүдәт Ильясов, совет язучысы.
* 1928 — Нурихан Фәттах, татар язучысы.
* 1932 — Виктор Каргин, 
* 1935 — Октябрь Кадыйров, 
* 1938 — Тамара Сёмина, РСФСР халык артисты.
* 1940 — Валерий Лазарев, 
* 1940 — Миңнерәис Ишморатов, 
* 1945 — Алмас Шәйхулов, 
* 1945 — Мөдәррис Исламгалиев, 
* 1947 — Рузилә Кашапова, 
* 1951 — Лариса Маслова, 
* 1960 — Гөлфирә Гәрәева, 
* 1961 — Гүзәлия Клычева, 
* 1962 — Кавас Биллимориа, 
* 1972 — Эстер Дюфло, 
* 1976 — Илнур Миргалиев, 
* 1978 — Мефодий, 
* 1984 — Мария Львова-Белова, 
* 1991 — Роман Абдуллин, 
* 2000 — Доминик Собослаи,

## 

* 1400 — Джеффри Чосер, инглиз язучысы, шагыйрь.
* 1647 — Евангелиста Торричелли (*Evangelista Torricelli*) (1608 елда туды), Италия математигы һәм физигы.
* 1833 — Габбәс Морза, фарсы хәрби-дәүләт эшлеклесе.
* 1852 — Дәниел Вебстер, 
* 1922 — Оскар Гертвиг, 
* 1937 — Иувеналий, 
* 1948 — Шиһап Рамазанов, телче галим.
* 1968 — Алексей Саланов, 
* 1989 — Әнисә Хәмәтдинова, 
* 1999 — Бату Мулюков, татар композиторы.
* 1999 — Йоһаннес Кәбин, 
* 2000 — Кәмран Бәкиров, 
* 2002 — Әнвәр Баһаветдинов, 
* 2005 — Маргарита Назарова, циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.
* 2008 — Мөслим Магомаев, 
* 2012 — Ярослав Заботин, 
* 2020 — Владимир Гусев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:25 октябрь
Рашат Гайнанов

**Рашат Габдерәшит улы Гайнанов** — татар әдәбият белгече.

Ул 1925 елның 25 октябрендә Башкортстанның Салават районы Нәсибаш авылында туган. Ул – яшьлекләрен сугыш уты кисеп үткән буыннан. 18 яшьлек егет каты яраланып кайта. Казанда университет тәмамлап, өлкә газета-журналларында эшли. Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Һади Такташ, Муса Җәлил, Галимҗан Ибраһимов, Фатих Кәрими, Гадел Кутуй, Нәкый Исәнбәт, Заһидә Бурнашева һ.б. иҗатлары турында фәнни мәкаләләр яза.

Шулай ук ул Валентина Осеева, Марк Твен, Мариэтта Шагинян һәм башкаларның әсәрләрен тәрҗемә итә.

Рашат Гайнанов, XX йөз башында дөнья күргән газета-журналлардан гомере буе җыйган материалларга нигезләнеп, Габдулла Тукайның дүрт һәм биш томлыкларын, Галимҗан Ибраһимов сигез томлыгының алты томын хәзерләп бастырды. Ул аларда классикларның әсәрләрен төзүнең, искәрмә-аңлатмалар бирүнең иң уңышлы системасын – фәнни концепциясен төзеп калдырды. Галим био-библиографик сүзлек өчен сигез йөзгә якын язучы, журналист турында мәгълүмат туплады. 1918 елга кадәр чыгып килгән газета-журналларны карап чыгып, зур карта төзеде, бу материаллар «Татар вакытлы матбугаты» дигән китапка нигез булды.

Рашат Гайнанов 1990 елда вафат.

## Сылтамалар
* Белем.ру 

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
1928 ел

## Вакыйгалар
* 8 февраль — ТАССР-да латин графикасы кертү турында карар кабул ителә.
* 22 февраль — Казанның «Электра» кинотеатрында беренче татар нәфис фильмы Булат батыр тамашачыларга күрсәтелде.
* 22 август — Яңа бистәдә Казан мех фабрикасы ачыла. 
* 19 сентябрь — Нью-Йоркта Микки Маус белән беренче мультфильм премьерасы.
* 3 ноябрь — Төркия гарәб әлифбасыннан латин әлифбасына күчә.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1928 елда туганнар
* 3 гыйнвар — Рауза Хәйретдинова, актриса.
* 3 гыйнвар — Шамил Бикчурин, язучы (*1928—[[1991 ел|1991]]*).
* 23 гыйнвар — Жанна Моро, француз кино актрисасы.
* 19 февраль — Локман Закиров, очучы, язучы. 
* 1 март — Саимә Ибраһимова, тәрҗемәче.
* 2 март — Биләл Юлдашбаев, Башкортстан тарихчысы.
* 3 март — Нәҗип Мәдияров, татар шагыйре.
* 4 март — Фикрәт Табиев, 1960—1979&nbsp;елларда СБКФ Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре.
* 15 март — Рәис Даутов, язучы, әдәби тәрҗемәче һәм мөхәррир.
* 10 апрель — Айрат Арсланов, актер.
* 14 апрель — Галимулла Әсхәдуллин, металл эшкәртүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1974).
* 17 апрель — Бату Мулюков, композитор.
* 12 июнь — Нур Гыйззәтуллин, галим, тәнкыйтьче.
* 14 июнь — Че Гевара, Латин Америка инкыйлабчысы.
* 25 июнь — Сәйяр Айдаров, архитектура профессоры.
* 14 август — Мирфатыйх Зәкиев, танылган татар теле галиме.
* 15 август — Сөләйман Абдуллин, совет җырчысы, Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1986).
* 1 сентябрь — Алмазия Нуриева, Казан дәүләт университетының татар теле кафедрасы доценты, татар теле дәреслекләре авторы.
* 26 сентябрь — Шаген Донгарян, «Татнефтестрой» башлыгы.
* 25 октябрь — Нурихан Фәттах, татар язучысы.
* 28 октябрь — Шәүкәт Биктимеров, татар артисты.
* 8 ноябрь — Арпад Галгоци, венгр язучысы.
* 13 ноябрь — Өлфәт Мәганов, Татарстан АССРның атказанган нефтьчесе.
* 18 ноябрь — Булат Солтанбәков, КПСС тарихчысы, архивчы.
* 20 ноябрь — Шәүкәт Галиев, татар шагыйре.
* 25 ноябрь — 
** Шамил Анак, татар шагыйре.
** Иван Язынин, график-рәссам.
* 12 декабрь — Чыңгыз Айтматов, кыргыз язучысы.
* 31 декабрь — Гадел Вахитов, нефтьче галим, институт директоры.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1928 елда вафатлар
* 18 июнь — Руаль Амундсен, норвег сәяхәтчесе.
*9 май — Вәли Ибраһимов, дәүләт эшлеклесе.
* 9 июль — Мирхәйдәр Фәйзи, татар драматургы.

Төркем:1928 ел
Төркем:Еллар
Борынгы дөнья

**Борынгы́ дөнья́** – Бөтендөнья тарихының башлангыч этабы, иң борынгы дәвер һәм урта гасырлар арасындагы чор. Әлеге чор барышында беренче цивилизацияләр һәм язулар барлыкка килә.

## Борынгы дөнья илләре һәм халыклары
### [[Урта диңгез]] илләре һәм Көнчыгыш
* Аккад
* Әссүрия
* Вавилон
* Борынгы Греция
* Борынгы Мисыр
* Борынгы Македония
* Борынгы Рим
* Этрурия
* Иудея
* Картаҗ
* Фәлестыйн
* Фарсы иле
* Скифия
* Урарту
* Финикия
* Хет патшалыгы
* Хорезм
* Шумер
* Бөек Әрмәнстан
* Иберия

### Азия
* Борынгы Һиндстан
* Борынгы Кытай

### Америка
* Майялар

*
Шәрык клубы

**Шәрык клубы** – Казанда татар яшьләренең аралашу клубы.

## Тарих

1907 елның 1 декабрь көнендә мәшһүр «Болгар» номерлары кунакханәсендә беренче тапкыр татар мөселман яшьләре җыелып, "Шәрык" клубы кичәләрен оештыра башлыйлар. 1907-1908 елларда «Болгар»ның 20нче бүлмәсендә җыелалар.

1909 елда "Шәрык" клубы яңа 3 катлы бинага күчә (хәзерге Татарстан урамы, 8). 1нче катта – клуб идарәсе, гардероб һәм касса, 2нче катта - 150 кешелек тамаша залы, лото уены бүлмәсе һәм укучылар бүлмәсе булган, рус–мөселман китапханәсе урнашкан. Клуб белән аксакаллар советы идарә иткән. Озак еллар дәвамында атаклы мәгърифәтче Ибраһим Вәлиулла улы Терегулов әлеге идарәнең рәисе булган. Идарәгә тарихчы Г. Әхмәрев, тел белгече М. Корбангалиев, драматурглар Галиәсгар Камал һәм Г. Коләхмәтов, язучы Г. Карам, Г. Шәрәф, Ш. Әхмәров һ.б кергән.

## Эшчәнлек
"Шәрык" клубы лекцияләр, диспутлар, концертлар уздырган, бәйрәм чаралары оештырган. 1912 елда клуб штатына «Сәйяр» труппасы артистлары алына. «Сәйяр» атнага ике спектакль куя ("Банкрот", "Безнең шәһәр серләре", "Бәхетсез егет", "Уйнаш", "Кызганыч бала"). Шулай ук русча да спектальләр дә уйналаган. Клубка язучылар, нәширләр, студентлар, курсисткалар, мәктәп укучылары, укытучылар, приказчиклар, бай уллары һәм башкалар киләләр. Җәмгысы 30-40 әгъзә. Ә киенүгә килгәндә, милли күлмәкме, Европа костюмымы – әмма калфак, кәләпүш мәҗбүри. "Шәрык" клубының хәтта үз уставы булган. Ә аксакаллар советы аеруча данлыклы казанлалырга хөрмәт билгесе – "Почетлы бюлет" биререгә хокуклы булганнар. Әлеге билет спектальләргә, бакша күңел ачу чараларына керү мөмкинлеген дә тәэмин иткән. Клубта кыллы оркестр да була. Г. Тукай "Әүвәлде итальян гармуннынан башка күрмәгән татарларга әллә нинди оркестралар җыеп, әллә нинди көйләр уйный башлаганнар... Казандагы Шәрык клубына бу хезмәте өчен милләт исеменнән рәхмәт укымаска мөмкин түгел",- дип язган.

## Әгъзалар
Клуб эшендә төрле елларада Г. Тукай, Ф. Амирхан, Г. Камал, С. Рәмиев, Г. Коләхмәтов, С. Рахманкулов, Н. Юшков (язучылар), Г. Кариев, С. Гыйзәтуллина-Волжская, В.Мортазин-Иманский (артистлар), В. Апанаев, И. Галиәкбәров, Г. Зайпин, И.Козлов, Г. Трейтер катнашканнар.
## Шулай ук карагыз
* Гавам дарелфөнүне
* Шәрык клубы: Тарихи очерк

## Чыганак
* Шәрек сайты 

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:Тукайга бәйле оешмалар
1886 ел

## Вакыйгалар
* 29 гыйнвар — Карл Фридрих Бенц бензин двигательле беренче автомобил патентлаштыра. 
* 8 май – Джон Стит Пембертон Coca-Cola эчемлеген уйлап чыгара.
* 28 октябрь — Нью-Йоркта Азатлык сыны рәсми ачылышы узды.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Мөхтәр Мутин, татар театрының бөек трагик әртисе, режиссер, театр эшен оештыручы.
* 12 гыйнвар — Джек Лондон, АКШ язучысы. 
* 13 гыйнвар — Фатих Әмирхан, татар әдәбияты классигы (*1886-[[1926 ел|1926]]*).
* 13 гыйнвар — Гөлшат Зәйнашева, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, шагыйрә.
* 26 апрель — Габдулла Тукай, бөек татар шагыйре.
* 8 май — Габдулла Кариев, әртис.
* 13 июнь — Габдулла Фәйзи (*[[Габдулла Сатыев]]*), педагог, дәреслекләр авторы.
* 18 сентябрь — Зөләйха Богданова, актриса, режиссер. 
* 14 октябрь — Шәфыйка Гаспринская, журналист, мөхәррир.
* 8 ноябрь — Мәхмүт Галәү, язучы.
* 27 ноябрь — Сөнгатулла Бикбулат, татар укытучысы, язучы, галим.
* Зәйнулла Булушев, революционер, дәүләт эшлеклесе.
* Идрис Багданов, татар драматургы, язучы, журналист.
* Искәндәр Рәмиев, тау инженеры.

## Вафатлар

* 12 гыйнвар — Илья Ульянов, Сембер мәгърифәтчесе, В.И. Ленинның атасы. 
* 14 июнь — Александр Островский, күренекле рус драматургы, реалистик рус әдәбиятына һәм театрына нигез салучыларның берсе.
* 17 август — Александр Бутлеров, химик.

Төркем:Еллар
Төркем:1886 ел
Кока-Кола

right|200px|thumb|Кока-кола логотибы.
[thumb|Кока-Кола, 1941, [Монреаль, Канада.]]

**Кока-Кола** — алкогольсез, газлы эчемлек. Coca-Cola ширкәте тарафыннан эшләнә. 2006 һәм 2009 елларда, дөньяда иң кыйммәт брәнд булып санала.

## Тарих
«Кока-кола» эчемлеген 1886 елның 8 маенда Җон Стит Пембертон уйлап чыгарган.

## Сәламәтлеккә йогынтысы
Газлы эчемлекләрнең составында саулык өчен зарарлы төрлө кислоталар була. лимун кислотасы (Е330), мәсәлән, тешләргә начар йогынты ясый. Фосфор кислотасы (Е338) сөякләрнең сынучанлыгына китерә.

Компания адреналин бирүче бу эчемлекне әзерләү технологиясен һәм аның төп составын сер итеп тота. Әмма «Кока-Кола»’ның саулык өчен зыянлы матдәләрдән торуы билгеле. Шуларның берсе — аспартам (Е951). Ул — составына фенилаланин (C9H11NO2) кергән, шикәрне алыштыручы синтетик элемент. Фенилаланин булганга күрә  («бәхет гормоннарына» йогынты ясый), «Кока-Кола»’ны күпләп эчү депрессиягә китерә. Ә инде аспартам сусауы басмый, киресенчә, көчәйтә генә. «Кока-Кола»’дан соң тагы сусау тойгысы барлыкка килсә дә, ул эчемлекне күп эчү зарарлы. Әз генә микъдарда эчкәндә генә аның организмга зыяны кими.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* рәсми сайт (ингл.)
* Кола һәм Ментос = фонтан, видео

Төркем:Эчемлекләр
Opera mini

**Opera mini** – кәрәзле телефоннар өчен браузер. Программа Java телендә j2me платформасы өчен язылган. Web битләрне ачу өчен махсус прокси серверлар куллана, шул сәбәпле трафик әзрәк тотыла hәм тизлек арта.

## Хуҗасы
Opera Software. Хәзерге вакытта программаның күп кенә версияләренә модификацияләр (Опера Мини Мод) язылган, аларга файл-менеджер, ftp-клиент, текст буферы hәм башка функцияләр өстәлгән. Модификацияләрнең 2.06 һәм 4.21 версиясе хәзер татарчага тәржемә ителгән.

## Моны да карагыз
* Браузер

## Чыганаклар
* Программаның рәсми сайты 
* Модификацияләрнең сайты
* татарча 2.06нчы версия 
* татарча 4.21нче версия

Төркем:Браузерлар
Ак Барс (хоккей клубы, Казан)

**"Ак Барс" ** — Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясаучы профессиональ хоккей клубы. Төп базасы Казан шәһәрендә урнашкан. Өендәге матчларын 2005 елда ачылган Татнефть-Аренада үткәрә. 
"Ак Барс" - континенталь хоккей лигасындагы иң титуллы һәм популяр командаларның берсе. Гагарин кубагының өчләтә иясе.

## Клубның тарихы
Команда 1956 елда Казан шәһәрендә оеша. Бу вакытта ул «Машстрой» дип атала. Чыгыш ясый башлаганда ук, атамасын «Урицкий исемендәге спорт клубы»на үзгәртеп, беренче ике сезон дәвамында Казан беренчелегендә катнаша. Ил чемпионатларында исә клуб 1958 елдан чыгыш ясый башлый.

### Исемнәре
* «Машстрой» (1956-1958),
* «Урицкий исемендәге спорт клубы» (1958-1990),
* «Итил» (1990-1995),
* «Ак Барс» (1995 елдан).

## «Ак Барс» командасының казанышлары
* Ике тапкыр РСФСР чемпионы (1962, 1976).
* Дүрт тапкыр Россия чемпионы (1997-1998, 2005-2006, 2008-2009, 2009-2010).
* Россия чемпионатларының өч тапкыр көмеш призеры (1999-2000, 2001-2002, 2006-2007).
* Континенталь кубок ярышларының бронза призеры (1999).
* Россия чемпионатларының өч тапкыр бронза призеры (2003-2004).
* Европа чемпионнары кубогы иясе (2007).
* Континенталь кубок иясе (2008).
* Гагарин кубогы иясе һәм КХЛ чемпионы (2009, 2010, 2018).

## Шәхесләр
### Баш тренерлары
* Анатолий Муравьев (1956-1965, 1966-1968)
* Исмаил Милушев (1965-1966, 1968-1971)
* Евгений Егоров (1971-1975)
* Владимир Андреев (1975-1978)
* Владимир Васильев (1978-1982)
* Олег Голямин (1982-1984)
* Геннадий Цыгуров (1984-1987)
* Виталий Стаин (1987-1988)
* Всеволод Елфимов (1988-1991, 1994-1995)
* Юрий Очнев (1991-1992)
* Владимир Гусев (1992)
* Виктор Кузнецов (1992-1994)
* Юрий Моисеев (1995-1999, 2001-2002)
* Владимир Крикунов (1999-2001)
* Владимир Плющев (2002-2003)
* Владимир Вуйтек (2003-2004)
* Зиннәтулла Билалетдинов (2004-2011)
* Владимир Крикунов (2011-2012)
* Валерий Белов (2012- 2014)
* Зиннәтулла Билалетдинов (2014-2019)
* Дмитрий Квартальнов (25.03.1966) (2019-...)

### Клуб белән бәйле аерым танылган хоккеистлар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. — 71 б.: рәс. б-н.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ак Бүре
* Нефтехимик (хоккей клубы, Түбән Кама)
* Нефтяник (хоккей клубы, Әлмәт)
* Барс (хоккей клубы, Казан)
* Ирбис (хоккей клубы, Казан)
* Реактор (хоккей клубы, Түбән Кама)

Төркем:Россия хоккей клублары
Төркем:Казан спорт клублары
Агата Кристи

**Агата Мэри Кларисса Маллоуэн** (ингл. *Agatha Mary Clarissa, Lady Mallowan*), ирнең фамилиясе буенча мәгълум булган **Агата Кристи** (1890 елның 15 сентябре – 1976 12 гыйнвары) – инглиз язучысы.

Дөньяда детектив прозасының иң мәшһүр язучылардан берсе. Иң күп чыгарган китаплар арасында аның китаплары өченче урында (Библия һәм Шекспир китапларыннан соң).

Кристи 60 детектив роман, 6 мәхәббәт роман, 19 хикәя җыентыгы чыгарды. Аның 16 пьессасы Лондонда куелган.

Агата Кристи китаплары 100дән күбрәк телгә тәрҗемә ителделәр, 2 миллиард данә тиражы бедзн чыктылар.

Шулай ук Агата Кристи театр спектакльләр буенча рекордлы язучы. «Мышеловка» пьессасы (ингл. *The Mousetrap*) беренче тапкыр 1952 елда куелган иде, һәм хәзер дә күрсәтелә.

## Биография
## Иҗат
## Әсәрләр исемлеге
## Төп әдәби персонажлар
## Мәгълум сүзләр
## Искәрмәләр
## Сылтамалар

* Free Audiobook  of * The Mysterious Affair at Styles* at LibriVox
* The Electronic Literary Database 
* 
* Агата Кристи (рус.) 
* Леди Агата (рус.)
* Рус тәрҗемәләре

Төркем:Агата Кристи
Төркем:Детектив язучылар
Төркем:Инглиз язучылары
Октябрь

**Октябрь** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Октябрь_(Билек)  Oktäber (Bilek)]*) (Октябрь, шулай ук **Билек, Билек ае, келәү ае**, кайбер җирдә Карач ай )() — Милади тәкъвимендә унынчы ай. Үз исемен латин *octo* (сигез) сүзеннән алды, чөнки Цезарь реформасы алдыннан сигезенче ай булган иде. Кышкы вакытка күчү сәбәпле иң озын ай булып санала (745 сәгать).

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча   **[[Билек ае]]** (21.9-21.10), **[[Каракөз ае]]** (21.10-21.11) дип йөртелә.

* 1.10 — 21.10 дәвере — Агам Билек
* 21.10 — 31.10 дәвере — Энем Каракөз дип йөртелә

#### 
###### 
* 1 октябрь — Халыкара өлкәннәр көне.
* 1 октябрь — Халыкара музыка көне.
* 5 октябрь — Бөтендөнья укытучылар көне.
* 1 нче дүшәмбе: 
** Халыкара табиб көне.
**  — ***Халыкара торак көне*** ().
* 2 нче пәнҗешәмбе:  — Бөтендөнья күрү сәләте көне
* 24 октябрь — Халыкара БМО көне.
###### 
* 2 нче якшәмбе:  — ***[[Мәдәният]] өлкәсе [[хезмәткәр]]ләре көне*** ().
* 2 нче дүшәмбе: 
** : ***[[Колумб]] *** һәм  ***га таба [[дуслык]] көне*** ().
**  — ***[[Рәхмәт]] белдерү көне*** ().

###### 

* ***[[Хатын-кыз күкрәге|Күкрәк]] [[яман шеш]]е авыруы мәсьәләләренә игътибар җәлеб итү ае*** ().
* 2 нче шимбә:  
** ндә — ***Органны бүләк итү һәм трансплантация көне*** ().
* 3 нче шимбә:  
** да — ***Целлюлоза-кәгазь җитештерү сәнәгате хезмәткәрләре көне*** ().
* 3 нче якшәмбе:  
**  /  Төньяк Осетия — ***[[Җөмһүрият]] көне. *** ().

### [[Татар дөньясы]]
### Татарстан
* 5 октябрь — Укытучы көне.
* 15 октябрь — Хәтер көне.

#### 
========

## Сынамышлар
* Октябрьдә шөпшә һәм төклетура күренсә, кыш суык булыр.

## Чыганаклар
* Без бер тамырдан: Керәшен татарларының этногенезын һәм этнографиясен өйрәнү буенча урта гомуми белем мәктәпләре өчен уку ярдәмлеге / Төз. Н.В. Максимов. — Казан: Мәгариф, 2002. — 223 б. ISBN 5-7761-1255-9

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Октябрь
Төркем:Милади тәкъвиме
30 октябрь

**30 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 62 көн кала. 

#### 
###### 
###### 
*  — ***[[Сталин репрессияләре|ССРБдагы сәяси репрессияләр]] корбаннарын искә алу көне*** ().
###### 

## 
* 1905 — Николай II «17 октябрь манифесты» проектын гамәлгә кертә.
* 1931 — Азнакай районы нигезләнә.
* 1941 — президент Франклин Рузвельт ССРБга 1 млрд долларлык ленд-лиз хәрби ярдәмен раслый.

## 
 
* 1735 — Джон Адамс, 
* 1762 — Андре Шенье, француз шагыйре.
* 1860 — Дмитрий Гольдһаммер, 
* 1866 — Эмма Мейсснер, 
* 1882 — Гүнтер фон Клюге, алман хәрби эшлеклесе.
* 1892 — Дмитрий Ожиганов, 
* 1892 — Степан Максимов, 
* 1895 — Герһард Домак, 
* 1897 — Әхмәт Исәнчурин, 
* 1900 — Рагнар Гранит, 
* 1901 — Фазыл Исхаков, төрки телләр белгече, филология фәннәре докторы. 
* 1902 — Александр Иванов, 
* 1908 — Владимир Алатырцев, 
* 1908 — Дмитрий Устинов, 
* 1920 — Рөстәм Хәлитов, 
* 1922 — Дмитрий Сергеев, 
* 1923 — Анна Парамонова, 
* 1929 — Юрий Фомичев, 
* 1930 — Миннәхмәт Кашапов, 
* 1930 — Отар Лордкипанидзе, 
* 1935 — Агота Кристоф, Швейцария язучысы.
* 1936 — Маргарита Войтес, 
* 1937 — Вячеслав Данилов, 
* 1939 — Владимир Степанов, Татарстанның танылган авыл хуҗалыгының хезмәтчәне. 
* 1939 — Вячеслав Аланов, 
* 1939 — Леланд Һартвелл, 
* 1939 — Самат Габидуллин, 
* 1941 — Валерий Кухарчук,
* 1941 — Рогволд Суховерко,
* 1941 — Теодор Һенш,
* 1943 — Вәзил Мәүликов, ТАССР атказанган төзүчесе.
* 1945 — Наталья Зубова,
* 1946 — Владимир Сухарев,
* 1947 — Владимир Егоров,
* 1948 — Рөстәм Кәбиров,
* 1951 — Рафаил Хәбибуллин,
* 1957 — Айрат Терегулов, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
* 1958 — Валерий Летяев,
* 1958 — Сергей Ковалёв,
* 1959 — Морат Киекбаев,
* 1960 — Диего Марадона,
* 1980 — Алексей Заварухин,
* 1983 — Татьяна Даниленко,
* 1989 — Бенжамен Тоньютти,
* 1993 — Мехрали Гасимов,

## 

* 1757 — Госман III, Госман империясе солтаны.
* 1910 — Жан Анри Дюнан, Халыкара Кызыл Хач хәрәкәтенә нигез салучы.
* 1916 — Иван Злобин, 
* 1924 — Сергей Михнов, 
* 1928 — Роберт Ләнсиң, 
* 1933 — Газиз Айдарский, 
* 1937 — Авель Енукидзе, совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1937 — Александр Криницкий, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1937 — Владимир Полонский, 
* 1937 — Мендель Хатаевич, ССРБ дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1937 — Михаил Разумов, 
* 1937 — Николай Барышев, КПССның Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1937 — Семён Лобов, 
* 1937 — Хөсәен Мәүлүтев, 
* 1944 — Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* 1964 — Владимир Алатырцев,  
* 1964 — Соломон Лурье, тел белеме һәм тарих галиме, профессор.
* 1975 — Густав Һерц, 
* 1976 — Иван Поляков, 
* 1981 — Хәмит Ярми, фольклор белгече, әдәбият галиме.
* 1982 — Николай Черных, уксибәрче *([[Советлар Берлеге каһарманы]])*, инженер-конструктор.
* 1986 — Андрей Кононов, 
* 1988 — Владислав Фоменко, 
* 1989 — Дмитрий Фаддеев, 
* 1993 — Михаил Никифоров, 
* 1995 — Юрий Бабанов, 
* 2005 — Георгий Ефимов, 
* 2008 — Нина Нисевич, 
* 2017 — Павел Салмасов, 
* 2019 — Рамазан Янбәков, 
* 2020 — Арман Кучукян, 
* 2020 — Гомәр Әбделмәнов,
* 2022 — Наил Дунаев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:30 октябрь
Адольф Һитлер

**Адольф Гитлер** (, 1889 елның 20 апреле, Австро-Венгрия&nbsp;— 1945 елның 30 апреле, Берлин, Алмания)&nbsp;— национал-социализмга нигез салучы, Өченче рейх тоталитар диктатураның нигезчесе, Милли-социалистик алман эшчеләр фиркәсенең җитәкчесе (фюрер). 1933—1945 елларда Алманиянең рейхсканцлеры, 1934—1945 Алманиянең фюреры, Икенче дөнья сугышы вакытында Алмания хәрби көчләренең баш җитәкчесе. **Хәрби, диктатура һәм һуманитар җинаятьләре эшләүче.** Нацизм һәм расизм Гитлер идеологиясе Россиядә, Америка һәм Европа дәүләтләрендә рәсми рәвештә тыелган.

Шаһитлар сөйләвенчә Гитлер үз хатыны Ева Браун белән 1945 елның 30 апрелендә үз-үзенә кул салганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Өченче рейх
Төркем:Нацизм җинаятьчеләре
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Диктаторлар
31 октябрь

**31 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 61 көн кала.

#### 
###### 
###### 
* Хэллоуин (*Halloween*), күбесенчә көнбатыш Европа илләрендә билгеләнгән бәйрәм.
*  Эквадор — байрак көне.
###### 

## 
* 475 — Көнбатыш Рим империясенең соңгы императоры Флавий Ромул Август император булып сайлана.
* 1864 — Невада АКШга 36нчы штат буларак керә.
* 1892 — Артур Конан Дойль «Шерлок Холмс маҗаралары» китабын нәшер итте.

## 
 
* 1760 — Кацусика Хокусай, япон  рәссамы.
* 1795 — Джон Китс, инглиз шагыйре.
* 1821 — Карел Гавличек-Боровский, 
* 1835 — Адольф Байер, алман химия галиме.
* 1852 — Димитрий, 
* 1854 — Отто Свердруп, 
* 1887 — Виктор Оберюхтин, 
* 1887 — Чаң Кайши, 
* 1891 — Мирхәйдәр Фәйзи, татар драматургы.
* 1896 — Андрей Захаров, 
* 1902 — Софи Эрһардт, 
* 1912 — Михаил Янко, 
* 1922 — Анатолий Папанов, 
* 1925 — Җон Попл, 
* 1926 — Сәимә Кәримова, 
* 1934 — Маргарет Шведская, 
* 1934 — Ренат Мөслимов, геолог, КФУ профессоры.
* 1938 — Лехте Хайнсалу, 
* 1939 — Виталий Племенков, 
* 1940 — Эльвира Батыева, 
* 1942 — Юрий Кудаков, 
* 1943 — Юрий Чекранов, 
* 1944 — Шамил Монасыйпов, музыкант (*эскрипкә*).
* 1955 — Васил Зыятдинов, 
* 1961 — Рәмис Хәялиев, 
* 1962 — Мари Юнгстедт, 
* 1962 — Рәшит Фәтхрахманов, татар әдәби тәнкыйтьче һәм публицист.
* 1979 — Сергей Будылин, 
* 1982 — Мәтт Андерсон,

## 

* 1894 — Дмитрий Гусев, 
* 1905 — Николай Бауман, Россия революционеры.
* 1925 — Михаил Фрунзе, совет дәүләт һәм хәрби эшлеклесе.
* 1939 — Платон Ойунский, якут совет язучысы һәм җәмгыять эшлеклесе.
* 1943 — Григорий Теннер, 
* 1949 — Эдвард Стеттиниус, 
* 1960 — Иван Буланкин, 
* 1970 — Вәлиәхмәт Хәким, 
* 1970 — Михаил Едренкин, 
* 1973 — Ашальчи Оки, удмурт шагыйрәсе, табиб.
* 1976 — Байназар Әлминов, рәссам, Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 1983 — Шәрәф Рәшидов, 
* 1984 — Виктор Сулаквелидзе, 
* 1984 — Индира Ганди, 
* 1986 — Роберт Малликен, 
* 1988 — Сергей Петров, 
* 1989 — Евгений Зуев, рәссам, Казан сынлы сәнгать училищесы укытучысы.
* 1990 — Генрих Батищев, 
* 1991 — Зәйнәп Садриева, 
* 1993 — Федерико Феллини, итальян кинорежиссёры.
* 1994 — Георгий Сторожев, 
* 2008 — Гафар Габдуллин, 
* 2008 — Наил Әхмәтшин, 
* 2014 — Любовь Волкова, 
* 2016 — Игорь Вәлиәхмәтов, 
* 2021 — Ногман Мусин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:31 октябрь
Мирхәйдәр Фәйзи

**Мирхәйдәр Фәйзи** — татар драматургы.

## Тәрҗемәи хәл
Мирхәйдәр Фәйзи 1891 елның 31 октябрендә Ырынбур губернасы Орск өязе Күкшел утарында туа. Бу авыл миллионер Хөсәеновларның утары дип санала. Әдипнең атасы шунда управляющий булып эшли. Мостафа Фәйзуллин («мишәр Мостафа») чыгышы белән Казан губернасының Чистай өязе Шыкмай авылыннан, анасы Зәйнәп Ырынбур янәшәсендәге Каргалы авылыннан, Орскида тәрбияләнә. Димәк, булачак драматург укымышлы һәм һәр нәрсәсе җитешле гаиләдә тәрбияләнгән. Бераздан Мостафа гаиләсе белән Орск шәһәренә күчеп килә һәм шунда йорт төзеп яши башлый.

Кечкенә Мирхәйдәр авылда чакта ук абыстайлардан сабак ала. Шәһәргә күчкәч, ике ел Орски мәдрәсәсендә укый. 1905 елда иң алдынгы мәдрәсәләрнең берсе саналган Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә белем ала. Кечкенәдән сәламәтлеккә туймаган Мирхәйдәр ике елдан укуын ташларга мәҗбүр була һәм Күкшел утарына кайтып китә. Монда ул кулына төшкән китаплар укып белемен күтәрә.

Башта шигырьләр яза. 1912, 1913 елларда шигырьләрдән генә торган ике китап та бастыра. Шул ук елларда Орскидагы драмтүгәрәк өчен «Яшьләр алдатмыйлар» исемле беренче пьесасын иҗат итә. 1913 елда «Кызганыч» һәм «Тәкъдирнең шаяруы» исемле ике пьеса яза. Пьесаларының икесен дә яшьләр мәхәббәтенә багышлый. Әдип гомеренең соңгы көненә кадәр иҗат итә, ләкин драматург буларак «Галиябану» драмасын язгач кына дан казана. Бу – театр сәхнәсендә иң күп куелган әсәрләрнең берсе.

Мирхәйдәр Фәйзи үзенең кыска иҗат дәверендә 16 оригиналь сәхнә әсәре яза, 7 пьеса тәрҗемә итә, халык җырлары җыентыгын төзи, 200 дән артык шигырь, дистәләгән хикәя яза, 70 көндәлек дәфтәре калдыра.

Мирхәйдәр Фәйзи Баймак районында якты эз калдырган. 1919-1921 елларда ул Юлык авылында мәдәни-агарту эшләрен башкара, аннан Темәстә драмтүгәрәк режиссеры һәм “Кызыл Урал” гәҗитендә хезмәткәр булып эшли. М.Фәйзи Түбә руднигында китапханәдә эшли, аннан Баймакның үзендә китапханә мөдире була. Түбә руднигында китапханө мөдире булып эшләгәндә, яшь шагыйрь Сәләх Кулибайны олы әдәбият юлына алып чыга: аның өйрәнчек шигырьләрен мөхәррирләп, Уфа гәҗит-журналларына җибәрә.  Шушы Ирәндек таулары буенда ул “Асылъяр” (1920), “Ак калфак” (1922), “Адашкан күңел” (1923) драмаларын яза.

Кече яшьтән үк килгән йөрәк авыруы, соңрак башланган үпкә туберкулезы язучының сәламәтлеген тәмам какшата һәм гомерен чикли – Мирхәйдәр Фәйзи 1928 елның 9 июлендә Башкортстан Республикасының Баймак шәһәрендә вафат була һәм шунда җирләнә. 

## Хәтер
* Баймак шәһәрендә урамга исеме бирелгән, бюсты куелган.
* 1991 елдан Оренбург дәүләт татар драма театры Мирхәйдәр Фәйзи исемен йөртә.
* 1991 елда Татарстанның Балтач районы Шода авылында музей-утары ачыла.
* Казанның Идел буе районында урамга исеме бирелгән.
* 2015 елда Татарстанның Яңа Чишмә районы Шахмай авылында (*әтисе Мостафа  туып-үскән йортта*) драматург исемен йөртүче авыл тарихы музее ачыла.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Белем.ру 
* Садыйкова Гөлфия. Юкка чыккан Мостафа авылы тарихыннан 

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Мирхәйдәр Фәйзи
Үһән

**Үһән** (кыт. 武汉/武漢) – Кытайның Хубэй провинциясенең административ үзәге, үзәк Кытайның халык саны буенча иң зур шәһәре. Ике елга (Янцзы һәм Ханьшуй) кушылган урында урнашкан. 

Халык саны якынча 9 100 000 кеше.

Үһәндә У И – КХР вице-президенты туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай шәһәрләре
1891 ел

## Вакыйгалар
* 21 декабрь – Спрингфилд көллиятендә 18&nbsp;студент беренче баскетбол уенын үткәрделәр.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.
* 1 март — Василий Горохов, педагогика фәннәре докторы, КДПИ профессоры.
* 18 март — Әмин Зөбәеров, иҗатын Сәйяр труппасында башлаган актер. 
* 13 май — Солтан Габәши, композитор.
* 15 май — Михаил Булгаков, рус язучысы.
* 31 май — Гыйниятулла Терегулов (1891–1984), татарлардан чыккан беренче медицина профессорларының берсе.
* 4 июнь — Вәли Хангилдин, татар теле галиме.
* 16 сентябрь — Мөхәммәд Вәлишин, драма актеры.
* 20 сентябрь — Галә Ходаяров, мөгаллим, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.
* 31 октябрь — Мирхәйдәр Фәйзи, драматург.
* 22 ноябрь — Наум Урхи, чуаш тел галиме, тәрҗемәче.
* 8 декабрь — Әхмәтвәли Мәңгәр (Ahmet Veli Menger), Төркиядәге татар сәүдәгәре, эшкуар, җәмәгать эшлеклесе.
* 10 декабрь — Гариф Гомәр, татар язучысы. 
* Садри Җәлал, татар язучысы, тәнкыйтьче.
* Газыйм Касыймов, ТАССР һәм БАССР дәүләт эшлеклесе

## Вафатлар

* 31 гыйнвар — Мөхәммәтгали Мәхмүдов, каллиграф, педагог, тәрҗемәче.
* 10 июль — Шаһимәрдән Ибраһимов, журналист, этнограф, дипломат.

Төркем:1891 ел
Төркем:Еллар
Ноябрь

**Ноябрь** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ноябрь_(Каракөз)  Noyäber (Qaraköz)]*) (наябер, нуябер, шулай ук **Каракөз ае, кыш ае**, кайбер җирдә Җитенай , иске төрки тәкъвимдә  Касым )() — Милади тәкъвимендә елның унберенче ае. Римның иске тәкъвиме буенча елның тугызынчы ае, шуңа исеме, латин novem, тугыз сүзен аңлата.

Инкыйлабка кадәр кадәр татар иске дәверлеге буенча   **[[Каракөз ае]]** (21.10-21.11), **[[Керәү ае]]** (21.11 -21.12), кайбер җирдә Җитен (Җитенай) яки Касым дип йөртелә.

* 1.11 - 21.11 дәвере - Агам Каракөз
* 21.11 - 30.11 дәвере - Энем Керәү дип йөртелә
#### 
###### 
* Айның беренче шимбәсе — Халыкара ирләр көне. 
* Айның икенче пәнҗешәмбесе - Бөтендөнья сыйфатлылык көне (1989), Бөтендөнья юзабилити (куллану уңайлылыгы сыйфаты) көне(2005), 
* Айның өченче пәнҗешәмбесе -  ЮНЕСКО "Бөтендөнья фәлсәфә көне" (2002 елдан бирле билгеләнә).
* 17 ноябрь — Халыкара студентлар көне.

###### 
* Айның икенче дүшәмбесе — да "Тәхеткә варис көне"
###### 
### Татарстан
* 6 ноябрь — ТР Конституциясе көне.
#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ноябрь
Гай Юлий Цезарь

**Гай Юлий Цезарь** (лат. *Gaius Iulius Caesar* [ˈɡaː.i.us ˈjuːli.us ˈkaɪsar]) – Борынгы Рим дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Рим диктаторы, гаскәр башлыгы, язучы.

Галлияне яулап алуы белән Цезарь Рим дәүләтенең чикләрен төньяк Атлантикага кадәр киңәйтә һәм Рим хакимиятенә хәзерге Франция җирләрен буйсындыра, шулай ук Британ утрауларына һөҗүмне башлап җибәрә. Цезарьның эшчәнлеге Көнбатыш Аурупаның мәдәни һәм сәяси күренешен тамырдан үзгәртә.

Ватандашлар сугышында җиңгәннән соң Pax Romana (Рим Дөньясы) бердәнбер хакиме булган. Юлий Цезарь Гней Помпей бергә Римда күп ислахларны үткәрә башлаганнар, ул үлгәннән соң Рим империясе килеп чыккан. Цезарьнең үзәкләштерү сәясәте патшалык хакимлеге белән чагыштырганнар. Сәяси көндәшләр Цезарьне патша торгызлыгына гаепләгәннәр, ләкин Цезарь патша булып басмаган, ә диктатор булып үзен игълан иткән. Дошманнар диктаторлык өчен Цезарьне үтергәннәр, үтерүчеләр арасында элекке Цезарьнең якташы Брут  булган. Гыйбәрә "Син дә, Брут" - иң якын якташның хыянәтен хәзер билгели.

Гай Юлий Цезарь эпилепсия белән авырган.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Борынгы Рим
Шәрәф Мөдәррис

**Шәрәф Хасиятулла улы Мөдәррисов** — татар шагыйре.
## Биография
Шәрәф Мөдәррис 1919 елның 1 ноябрендә хәзерге Татарстанның Чүпрәле районы Түбән Каракитә авылында крестьян гаиләсендә туган. Башлангыч белемне үз авылында ала, җидееллык мәктәпне күрше Мунчәли авылында тәмамлый һәм 1935 елда Казанга килеп, педагогика институты каршындагы рабфакка укырга керә. Аннары ике еллык укытучылар институтында укый. 1933 елдан ук шигырьләре белән матбугатта күренә башлаган Ш. Мөдәррис студентлык чорында аеруча дәртләнеп иҗат итә. 1937 елда ук инде «Үскәндә» исемле беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Шагыйрьнең әдәби тәрҗемә өлкәсендәге беренче тәҗрибәләре дә шушы чорда башлана. 1941 елда аның тәрҗемәсендә чуаш әдәбияты классигы Константин Ивановның атаклы «Нарспи» поэмасы басылып чыга.

1941 елда Шәрәф Мөдәррис Кызыл Армия сафына алына. Шул ук елның җәендә Смоленск өлкәсендә барган канлы сугышларның берсендә Ш. Мөдәррис яраланып, контузия ала һәм Мәскәү госпиталенә озатыла, аннан сәламәтлеген ныгыту өчен Казанга һәм туган авылына кайта. 1942 елда ул яңадан сугышка китә, минометчы-солдат булып Төньяк – Көнбатыш фронтында сугыша, шул ук фронтта татар телендә чыга торган «Ватан өчен» газета редакциясендә хәрби  булып хезмәт итә. 1944–1945 елларда Ш. Мөдәррис бу эшен «Җиңү байрагы», «Фронт хакыйкате» исемле фронт газеталарында дәвам иттерә. Ш. Мөдәрриснең бу чор поэтик иҗатының да төп эчтәлеген тәшкил итә. «Тупчы Ваһап» (1943) исемле күләмле эпик поэмасында шагыйрь үзе аралашып яшәгән гади совет кешеләренең хисләрен, сугыштагы батырлыкларын, аларның гуманизмын, фашизмга үтергеч нәфрәтләрен тасвирлый.

Армиядән кайткач, төрле газета редакцияләрендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1956 елда ул Максим Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый.

Әдип зур күләмле поэмалар, шигъри повестьлар яза, лирик һәм публицистик шигырьләр, юмор-сатира әсәрләре, хикәяләр һәм памфлетлар иҗат итә, матбугатта халыкара темаларга үткен эчтәлекле мәкаләләр бастыра. Татар поэзиясендә беренчеләрдән булып, ул сонет жанрына юл ача, аның матур үрнәкләрен язып күрсәтә. Шагыйрь тәрҗемә өлкәсендә дә актив эшли.

Шәрәф Мөдәррис шигъри талантының ачылып җиткән чорында, 1963 елның 28 апрелендә вафат булды.
## Иҗаты
Шәрәф Мөдәррис үзе исән чакта:
*“Үскәндә” (1937),
*“Тупчы Ваһап”(1944),
*“Фронтовик татарлар”(1944),
*“Җыр үткән юл”(1947),
*“Биш минут”(1949),
*“Кояш чыга”(1951),
*“Яшел тасма”(1952),
*“Белә барам”(1954),
*“Көлке түгел”(1954),
*“Кызыл мәйдан” (1955),
*“Минем яшьтәш”(1956),
*“Яшәү көче”(1957) исемле китаплары дөнья күрде.

Моннан тыш аның “Дуслар күңеле”(1963), “Йолдыз атыла”(1963), “Ильич нурлары”(1969) исемле китаплары басылды. 1980 елда “ Дуслар күңеле” исемендә лирик шигырьләрен, юмор- сатирик әсәрләрен һәм поэмаларын туплаган сайланма әсәрләре, 1989 елда “ Тупчы Ваһап” исеме белән шигырьләре, поэмалары һәм сонетлары кабат дөнья күрде.
### Үткәрелгән тәрҗемәләре
* Константин Иванов. Нарспи/ Шәрәф Мөдәррис тәрҗемәсе - Казан :Татарстан китап нәшрияты, 1958. - 82 б.

## Сылтамалар
* Белем.ру 
* Әдип турында

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Нур Гайсин

**Нур Гайсин**, чын исеме **Нурулла Әхьяр улы Гайсин** — татар шагыйре.

## Биография
Нур Гайсин 1914 елның 2 ноябрендә Башкортстандагы Чакмагыш районы Әхмәт авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Җиде яшеннән ул әти-әнисез кала һәм чит кеше кулында тәрбияләнә. Башлангыч белемне үз авылында ала, 1930 елда Уфадагы телеграфистлар курсына китә. Аны тәмамлагач, ике ел телеграфист һәм орлыкчылык совхозында элемтә бүлеге мөдире булып эшли. 1933 елда Татарстанның Зөя шәһәрендәге төзелеш институты рабфагында укый, шунда әдәби иҗат эше белән дә шөгыльләнә башлый. 1934 елда Казан педагогика институтына укырга керә, укыганда яшь шагыйрьнең «Ватаным өчен», «Яшьлек таңы» исемле беренче шигырь җыентыклары басылып чыга.

1940—1941 елларда Нур Гайсин Татарстанның Ютазы районы Кәрәкәшле урта мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта. Бөек Ватан сугышы башлангач, армиягә алынып, башта зенитчы артиллеристлар курсында укый, ә 1942 елның апреленнән сугыш беткәнчегә кадәр һава оборонасы гаскәрләрендә взвод һәм бәтәрәй командиры булып хезмәт итә. Сугыштан соң Уфада «Кызыл таң» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр, 1946—1952 елларда Казан татар театр училищесында директор урынбасары булып эшли. 1952—1953 елларда яңадан Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1955 елда язучылык эше белән генә шөгыльләнә.

Илле елга якын иҗат хезмәте дәверендә Нур Гайсинның ике дистәгә якын шигырь һәм проза китаплары басылып чыга. Нигездә мәктәп һәм балалар тормышыннан алып язылган бу китапларда язучы күмәк хезмәт, дуслык, туган җирне ярату кебек олы төшенчәләрне әдәби образлар аша яшь буынга сеңдерергә, аларны патриотик рухта тәрбияләргә омтыла. Әдипнең яшьләргә багышланган «Давыллы көннәрдә»(1947), «Айсылуның мәхәббәте» (1947), «Юл ачык» (1950), «Гаилә киңәшмәсе» (1952), «Ялгышу» (1968), «Югалган макет» (1967) кебек драма әсәрләре дә бар. 1981 елда Нур Гайсинның автобиографик материалга нигезләп язылган проза әсәре — «Кызыл ыштанлы малай» исемле документаль повесте дөнья күрде.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Дүшәмбе

*Шәһәр турында [[Дүшәнбе]] мәкаләне кара*

**Дүшә́мбе** (шулай ук *баш көн*) — атна башлаучы, якшәмбе һәм сишәмбе арасында урын алган атна көне. Бу сүз фарсы теленнән килә, фарсыча ул «шимбәдән (шәмбе) ике көн соңрак» дигәнне аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Атна
Атна

**Атна** (грекча άπρακτος) - җиде көннән торган вакыт үлчәү чарасы.

Җиде көннән тора: Дүшәмбе, Сишәмбе, Чәршәмбе, Пәнҗешәмбе, Җомга, Шимбә, Якшәмбе.

*
Өчпочмак (ризык)

**Өчпочмак** – татар милли ризыгы. Гадәттә, эченә сарык (шулай ук каз, сыер) ите, суган һәм бәрәңге тутырыла. 

Соңгы елларда башкорт кухнясына *өсбосмаҡ* дигән алынма исем белән кергән (башкорт телендә *босмаҡ* сүзе юк).

## Өчпочмак пешерергә әзерлек

### камыр һәм ит
Өчпочмакның тышы гадәттә әче камырдан ясала. Бик ашы­гыч булганда төче камырдан да ясарга мөмкин.

Өчпочмакка симез ит яхшы була. Сарык, сыер яки бозау итен алалар да аны юалар, сөякләреннән аерып вак кына итеп (урман чикләвеге эрелегендә) турыйлар.

### бәрәңге белән эчлек әзерләү
Бәрәңгене яхшылап әрчеп, күзәнәкләрен казып алырга һәм ит кисәкләре эрелегендә турарга кирәк. Соңыннан бәрәңге белән итне бергә кушып, юкә иләккә яки тишекле чүмечкә салып саркыталар. Саркыткач, аларның өстенә вак кына итеп туралган су­

ган, тоз һәм борыч салалар. Болар барысы бергә яхшылап болгатыла,  

## Өчпочмакларны ясау
Камырны йөзәр грамм чамасында тигез кисәкләргә бүлеп, тү­гәрәкләп әвәлиләр, һәр түгәрәк куна өстендә чынаяк тәлинкәсе зурлыгында җәелә. Һәм бу түгәрәкләрнең уртасына хәзерләнгән эчлек салына һәм камыр, кырыеннан күтәреп, ян яклары кара-каршы китереп чеметеп ябыштырыла, уртада тишек калдырыла. һәр ягы тигез өчпочмак барлыкка килә. Шунлыктан аны өчпоч­мак дип атыйлар да. Ясап бетергәч, өчпочмакларны, майлап куелган калайга яки табага тезеп, өстенә йомырка яки май сөрт­кәч, өлгергән мичкә тыгалар. Бер сәгатьтән өчпочмак пешеп җитә. Мичкә тыкканнан соң ярты сәгать үткәч, өчпочмакларны алып карарга һәм, эчләренә шулпа салып, яңадан мичкә куярга кирәк. Аларның пешеп җитүен белү өчен, пычак очы белән бә­рәңге, ит һәм суганын алып ашап карарга кирәк.

## Кайбер киңәшләр
Өчпочмак пешерү өчен симез каз һәм үрдәк итләре дә бик әйбәт була. Эшкәртелгән каз яки үрдәкнең калган бала йонна­рын өтәргә, эчен чистартып, баш-аякларын кисеп алып бик әй­бәтләп юарга кирәк. Шуннан соң ул койрык ягыннан башына таба урталай бүленә, канатлары һәм ботлары буынлап кисеп алына, ите сөягеннән аерып вак кына итеп турала. Вак сөякле урыннарын сөяге белән дә салырга мөмкин. Әзер иткә ваклап туралган бәрәңге, суган, кирәк кадәр тоз, борыч сибеп әйбәтләп болгатырга кирәк. Шуннан соң терлек   итеннән  пешергәндәге кебек өчпочмаклар ясала. Тик кош ите терлек итенә караганда 10—15 грамм күбрәк (ягъни 75—80 грамм) салына,

### өчпочмакны табынга бирү
Өчпочмакларны тәлинкәгә куеп табынга биргәндә дә эчләре­нә шулпа салып һәм өсләре бераз майлап бирелә,

### Рецепт
Бер өчпочмакка: 90—100 грамм камыр, 65 грамм ит, 80 грамм бәрәңге, 15 грамм суган, кирәк кадәр борыч һәм тоз, май (таба майлау өчен), өстенә сөртү өчен йомырка алына. Ит симез булмаганда, өчпочмакның эченә эретеп 10—15 грамм сары май да салырга кирәк,
## Цитата

## Искәрмәләр

## Чыганаклар:
* *[[Юныс Әхмәтҗанов]]*. Татар халык ашлары. К: ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1987.

Төркем:Татар ризыклары
Төньяк Америкада урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге

### Бәйсез дәүләтләр
*  Антигуа һәм Барбуда
*  Багамалар
*  Барбадос
*  Белиз
*  Гаити
*  Гватемала
*  Һондурас
*  Гренада
*  Доминика
*  Доминикан Җөмһүрияте
*  Канада
*  Коста-Рика
*  Куба
*  Мексика
*  Никарагуа
*  Панама
*  Сальвадор
*  Сент-Люсия
*  Сент-Винсент һәм Гренадиналар
*  Сент-Китс һәм Невис
*  Америка Кушма Штатлары
*  Тринидад һәм Тобаго
*  Ямайка
### Буйсынган территорияләр
* Америка Виргин утраулары
* Ангилья
* Аруба
* Бермуд утраулары
* Британ Виргин утраулары
* Гваделупа
* Гренландия
* Кайман утраулары
* Мартиника
* Монтсеррат
* Навасса
* Нидерланд Антиль утраулары
* Пуэрто-Рико
* Сен-Бартельми
* Сен-Мартен
* Сен-Пьер һәм Микелон
* Тёркс һәм Кайкос

## Моны да карагыз
* Төньяк Америка.
* Көньяк Америка илләре.

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Төньяк Америка