open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дүрт татар

**«Дүрт татар»** ()— Казан шәһәреннән КВН командасы, Татарстан җыелма командасы, төрле составларда югары лиганың ике сезон финалистлары, шулай ук ике «Большой КиВиН в золотом» иясе.

## Тарих
Беренче тапкыр команда Сочиның КВН фестиваленә 1994 елда килә, әмма югары лигага алынмый. 1995 елда команда беренче лига ярымфиналына барып җитә. 1998 елда команда КВН югары лигасында дебют ясаый, чирекфиналда ота (ул вакытта сезон чирекфиналдан башланган), ярымфиналда «Харьковские менты» командасын ота, әмма финалда башка югары лиганың дебютантларына — Тумның «Дети лейтенанта Шмидта» командасына оттыра.

1999 елда команда югары лигада катнашмый, әмма «КиВиН в золотом» Юрмала фестиваленең төп бүләген ала. 2000 елда команда Украина КВН ачык лигасы уеннарында катнаша. Анда ⅛ соңгы дүртенче урынны ала, әмма чирекфиналга барлык командаларны алырга карар иткән жюри ярдәмендә чирекфиналга чыга. Чирекфиналда команда «Уездный город» командасына һәм булачак чемпионнарга БГУга оттыра. Шуннан соң команданың кайбер авторлары һәм актерлары КВН Туган көненә багышланган махсус проектларда XXI гасыр һәм БДБ җыелма командаларында катнаша.

2003 елда ул вакытта Казанда узган беренче лигада яңадан «Дүрт татар» дигән команда барлыкка килә. Анда беренче составның кайбер катнашучылары, «Казанские сироты», «9½ людей» (Әлмәт), шулай ук башка командалардан катнашучылар катнаша. «Дүрт татар» Тум «МаксимуМа» командасын ота һәм Беренче лига чемпионы хокукларында Югары лигага эләгә. Шул ук елны алар беренче состав казанышларын кабатлый һәм Юрмалада «Большой КиВиН в золотом»ны ала. 2004 елда команда Югары лига ярымфиналына барып җитә, анда соңгы урынны яулый. 2005 елда команда яңадан Югары лигада чыгыш ясаый, финалга барып, «ЧП»ны отып, икенче урынны ала, тик «Мегаполис» һәм «Нарты из Абхазии» командасыларына оттыра. 2006 елда икенче состав КВН ның 45 еллыгына багышланган юбилей уенында чыгыш ясый.

2009 елда Сочи фестиваленнән соң Премьер-лигага алынган «Татарлар» КВН командасы «Дүрт татар» исеменә алыштыра. Команда чирекфинал стадиясендә төшеп кала, тик Краснодар лигасына эләгә, анда ул финалга барып җитә һәм премьер-лигадан төшеп калган Сочиның «Южнее некуда» командасы белән чемпионлыкны бүлешә. 2010 елда Сочи фестивалендә команда яңадан Премьер-лигага эләгә. Шул ук фестивальдә команда гала-концертта катнаша, әмма аның чыгышы телевизион версиягә керми. 2011 елда Премьер-лига сезоны схемасындагы үзгәрешләр һәм аңа нибары 12 команда туплану сәбәпле, «Дүрт татар» КВНның беренче лигасына эләгә. ⅛ финалның беренче уенында соңгы урынны яулыйлар һәм, редакторлар тарафыннан югары әзерлек дәрәҗәсе булуга карамастан, үз сезонын төгәллиләр.

2011 елда «Голосящий КиВиН» Юрмала фестиваленә КВНның 50 еллыгы уңаеннан элек «КиВиН» белән бүләкләнгән командалар чакырыла. Чакыруны кабул итүчеләр арасында «Дүрт татар»ның икенче составы була. Фестиваль нәтиҗәләре буенча команда караңгыда ике «Большой КиВиН в тёмном»ның берсе белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Досье игроков команды Четыре татарина на amik.ru
* 
* 
Төркем:Татарстан мәдәнияте
Бөгелмә механика заводы

**«Татнефть» ГАҖ Бөгелмә механика заводы** — «Татнефть» корпорациясе составына керүче Бөгелмә шәһәрендәге завод.

## Гомуми мәгълүмат
Завод нефть-газ эшкәртү, химия һәм энергетика машина төзелеше өлкәсендә иң борынгы предприятиеләрнең берсе. Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгышында урнашкан һәм яхшы автомобиль һәм тимер юллар белән тәэмин ителгән.

## Завод тарихы
Заводка 1954 елда төзелеш механизмнарын ремонтлау буенча Бөгелмә механика заводы буларак нигез салынган. 1956 елдан хәзерге исеме астында йөри. 1976-1992 елларда «Бөгелмәнефтемаш» берләшмәсе, «Казанкомпрессормаш» фәнни-җитештерү берләшмәсе составында була. 1980-нче елларда «Бөгелмәнефтемаш» җитештерү берләшмәсенең баш предприятиесе, СССР Нефть һәм химия машина төзелеше министрлыгының алдынгы предприятиеләренең берсе; 1992 елда Министрлар Кабинетының 1992 елның 2 ноябрендәге 602 номерлы карары нигезендә «Татнефть» җитештерү берләшмәсе составына керә. Предприятие нефть, газ, нефть эшкәртү, нефть химиясе сәнәгате өчен җиһазлар әзерләү һәм китерү белән шөгыльләнә.

Бөгелмә механика заводының барлыкка килүе һәм үсеше тиз темпларда бара. 1962 елда, төзелгәннән соң алты елдан соң, завод халыкара дәрәҗәгә чыга, Болгариягә җылылык алмаштыручыларның беренче партиясе җибәрелә. 1966 елда экспорт белән тәэмин итү дөньяның 14 илендә башкарыла.

Завод үсешендә аның 1988 елда тулы хуҗалык исәп-хисапка күчүе этап була. 90 нчы еллар башында БМЗ маркасы белән нефть аппаратурасы Кубага, Болгариягә, Югославиягә, Вьетнамга һәм Кытайга озатыла. 1991 елда халык кулланышы товарлары җитештерү цехы ачыла. Бу елларда завод төзелеше төрле темпларда дәвам итә.

Заводның «Татнефть» ГАҖ белән берләшүенә кадәр БМЗ төрле елларда химия һәм нефть машина төзелеше министрлыгына, авыр машина төзелеше министрлыгына караган; БМЗ базасында структур үзгәртеп корулар нәтиҗәсендә «Бөгелмәнефтемаш» җитештерү берләшмәсе барлыкка килгән, завод «Казанкомпрессормаш» составына кергән. 1992 елда завод «Татнефть» ГАҖ берләшмәсе составына керә, шуның аркасында алга таба үсеш өчен яңа импульс ала.

## Чыганаклар
* Официальный сайт завода
* Официальный сайт завода
Азнакайнефть

**«Азнакайнефть» нефть промыселы идарәсе**  — 1956 елның 1 ноябрендә «Бөгелмәнефть» идарәсенең икенче нефть промыселы базасында нефть сәнәгате министрлыгы боерыгы белән оештырылган «Татнефть» берләшмәсе составындагы дүртенче оешма. Идарәнең төп бурычы Ромашкино ятмасының төньяк-көнчыгыш өлешендә нефть ятмаларын эшкәртү була.

«Азнакайнефть» идарәсе ике тапкыр зур реструктуризациягә дучар була. Беренче тапкыр – 1965 елда, «Актүбәнефть»нең яңа нефть чыгару идарәсе озатылганда, икенче тапкыр – 1996 елда, аның белән бергә бердәм нефть-газ чыгару идарәсенә берләшкәннән соң.

Углеводород чималының максималь күләме 1971 елга туры килә. Ул вакытта ике тугандаш идарә 18 миллион тоннага якын нефть биргән. Коллективның  3 миллиард тонна Татарстан нефтен чыгаруга керткән өлеше (2007 ел) 456 миллион тоннадан артык тәшкил итәкән. 2019 елның 13 декабрендә нефть – газ чыгару идарәсе тарихи чикне узып китә, эшкәртелә башлаганнан бирле 500 миллион тонна нефть чыгарылган.

«Азнакайнефть» идарәсе үз составында 5 нефть һәм газ чыгару цехларын, катлам басымын саклау цехын, нефтьне комплекслы әзерләү һәм кудыру цехын, җитештерү хезмәте күрсәтү цехын берләштерә.

Хәзерге вакытта «Азнакайнефть» - «Татнефть» компаниясенең эре нефть-газ чыгару идарәләренең берсе. Аның территориясе Татарстан Республикасының алты районы җирләрен үз эченә ала, гомуми мәйданы бер мең квадрат километрдан артык.

«Азнакайнефть» идарәсе нефть чыгаруда яңа юнәлешләрне интенсив үзләштерә, идарә стеналарында прогрессив технологияләр, эшлекле мөнәсәбәтләр, фән актив үсә, бу нефть чыгаруны стабильләштерергә, техниканы һәм технологияне камилләштерергә, «Татнефть» ГАҖдә лаеклы урын алырга мөмкинлек бирә.

## Экология

«Азнакайнефть» идарәсе эшчәнлеге территориясендә коллектив тарафыннан әйләнә-тирә мохитнең чисталыгы буенча да, суның химик составы буенча да 100дән артык чишмә төзекләндерелеп тора һәм һәрдаим ярдәм күрсәтелә. Бу чишмәләрнең күбесе район халкы һәм кунакларының күмәк һәм гаилә ялы өчен яраткан урыннары. Идарә «Татнефть» ГАҖ структур бүлекчәләре арасында электрик яктан төзекләндерелгән чишмәләрне саклау һәм суның сыйфатын яхшырту буенча конкурста берничә тапкыр җиңүче булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Нефтепромысловое управление «Азнакаевскнефть». 

Төркем:Татарстан оешмалары
Төркем:Азнакай
Төркем:Татнефть
Габбасовлар (Түнтәр)

Әлеге бит Татарстанның Балтач районы Түнтәр авылы Габбасовлар нәселе вәкилләре исемлеге булып тора.

* Габбасов Габдулла Закир улы — хәрби хезмәткәр, полковник.
* Габбасов Фәйзрахман Закир улы — партия һәм хуҗалык эшлеклесе.
* Габбасова Рәбига Сибагат кызы — мәгариф хезмәте ветераны.

Габбасовлар нәселенең тагын берничә вәкилен искә алып китәргә кирәктер. Революциягә кадәр Габбасов Зариф һәм Габбасов Гариф Малмыжда сәүдә белән шөгыльләнгән. Революциядән соң Габбасов Габдрахман (Фәйзрахманның бертуганы) Колчак (акгвардиячеләр) армиясе офицеры булып хезмәт иткән.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Исемлекләр:Шәхесләр
Тау ягы чуаш авыллары (Татарстан)

**Тау ягы чуаш авыллары** — монда сүз Татарстанның (Татарстан Республикасында) Иделнең уң як ярында урнашкан чуваш авыллары турында бара. Төп елга — Зөя. Шулай итеп, авыллар да, нигездә, әлеге елга бассейнында урнашкан. Шуңа да карамастан, аларның кайберләре бассейннан читтә дә урнашкан. Чүпрәле районының көнбатыш чигендә урнашкан авыллар Зөя бассейнына карамый. Кайбер авыллар милли состав буенча катнаш булырга мөмкин.
Чүпрәле районында 25 чуаш авылы һәм бер катнаш авыл, Буа районында 28 чуаш, Апас районында 2 чуаш, 2 катнаш, Кайбыч районында 3 чуаш, 4 катнаш, Югары Ослан районында 7 чуаш, 1 катнаш, Тәтеш районында 22 чуаш, Яшел Үзән районында 1 чуаш авылы урнашкан.
## Әдәбият
* Г. Б. Матвеев, Е. А. Ягафова. ЧУВАШИ ТАТАРСТАНА. — Электронла чăваш энциклопедийĕнчи статья.
* Тимофеев Г. Т. Тăхăрьял. Ш., 2002.
* Трофимов А. А. Чувашская народная культовая скульптура. Ч., 1993.
* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Ч., 2006.
* Иванов В. П. Этническая география чувашского народа. Ч., 2005.
* Научный отчет по проекту «Чуваши Приволжского округа». Чебоксары, 2002. 192 с.
* Чуваши Присвияжья: история и культура : [монографическое исследование] / Чуваш. гос. ин-т гуманитар. наук; [А. П. Васильева и др. ; под ред. В. П. Иванова, Г. Б. Матвеева]. — Чебоксары : Чувашское книжное издательство, 2015. — 303 с. : ил., портр., табл. ; 24 см. — (Чуваши в современном мире : история и культура). Библиография в конце глав. — 1000 экз. ISBN 978-5-7670-2303-5

Төркем:Татарстан чуаш авыллары
Төркем:Чуашлар
Ямашнефть

**«Ямашнефть» нефть-газ чыгару идарәсе** — 1969 елда Татарстан Республикасы территориясендә вак ятмаларны эшкәртү буенча тәҗрибә-сәнәгать эшләре үткәрү өчен авыр һәм югары үзле нефть запаслары булган эксперименталь предприятие буларак оештырылган оешма.

Предприятиенең төп бурычы булып нефть чыгаруны оештыру барышында тәҗрибә, техника һәм технологияләр эшләү һәм вак ятмаларны эшкәртү принципларын формалаштыру тора. Бүген «Ямашнефть» нефть — газ чыгару идарәсе «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыятенең алдынгы һәм тотрыклы үсештәге структур бүлекчәләренең берсе.

## Тарихы
«Ямашнефть» НГДУсы 1969 елның 14 гыйнварында «Татнефть» берләшмәсе составында татар гөмбәзенең көньяк куполының көнбатыш өлешендә вак ятмаларны сәнәгый эшкәртүгә кертү өчен оештырыла. Нефть-газ чыгару идарәсе 1954 елның апрелендә үк борауланган 43 нче скважина булган Ямаш нефть ятмасыннан үз исемен ала.

## Җитештерү эшчәнлеге
«Ямашнефть» нефть-газ чыгару идарәсе дистәләгән уникаль эшләнмә булдырган, аларның күбесенең республика буенча гына түгел, ә Россиядән читтә дә аналоглары юк. 1976 елда «Ямашнефть» НГДУсының Ямаш һәм Сиренев ятмаларында беренче тапкыр карбонат катламнарында ППД максатларында заводлауны оештыру методы кулланыла. Беренче тапкыр «Татнефть» берләшмәсендә, ППД максатлары өчен, пластик суны утильләштереп, турыдан-туры нефтькә башлангыч әзерлекне оештыру схемасы кертелә. Алга таба сыйфатның III төркеме буенча товар нефте алу өчен реконструкция ясала. Нәтиҗәдә, пласт суы ППД максатлары өчен файдаланыла башлый, нефтьне транспортлау чыгымнары 30% ка кими.

Беренче тапкыр нефтьне резервуарлардан һәм җиңел фракцияләрне тоту җайланмаларыннан файдаланып әзерләү схемасы кертелә. Шуның аркасында нефтьне 5% ка кадәр эшкәртү мөмкинлеге булдырыла, «Татнефть» ГАҖ буенча электр куллануның иң түбән чагыштырма нормалары тәэмин ителә, I сыйфат төркеме буенча нефть әзерләүнең иң түбән үзкыйммәте һәм 2,4 кВтч/т нефть әзерләүгә һәм объектның металл сыйдырышлылыгы 2,6 тапкыр киметелә.

«Ямашнефть» нефть-газ чыгару идарәсенең Архангельск ятмасында беренче тапкыр «Татнефть» ГАҖдә нефть һәм иярчен газның уртак транспорты принцибын кулланып, нефть җыю системасын формалаштыруның яңа схемасы кертелә. Бу бер типтагы нефть җыю һәм кудыру объектлары төзелешен төшереп калдырырга, иярчен нефть газын технологик ихтыяҗларга куллана башларга һәм факелларны бетерергә, металл сыйдырышлылыгын һәм нефть промыселы объектларының энергия сыйдырышлылыгын киметергә мөмкинлек бирә.

Нефть чыгару объектларын электр белән тәэмин итү схемасы кертелә, 35-110 кВт югары көчәнешле электр энергиясе белән тәэмин итүчеләрдән, бу электр энергиясе югалтуларын киметүгә ярдәм итә. 

Ел саен техниканы һәм технологияләрне кертү елына 76-80 млн.сум күләмендә эксплуатация чыгымнарын оптимальләштерергә мөмкинлек бирә.

## Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* НГДУ «Ямашнефть». 
* НГДУ «Ямашнефть». Производственная деятельность. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:1969 елда нигезләнгән компанияләр
Төркем:Татарстан оешмалары
Төркем:Әлмәт
Төркем:Татнефть
«Союзмультфильм» студиясенең анимация мәктәбе (Әлмәт)

**"Союзмультфильм" студиясенең анимация мәктәбе ([[Әлмәт]])**("Өстәмә белем бирү" )- бу-тавыш яздыру студиясе, мини-кинозал һәм фотостудия белән «Союзмультфильм» анимация мәктәбе. Уку киңлеге ике корпуска бүленгән. "Союзмультфильм" Татарстан Республикасы һәм "Татнефть" компаниясе җитәкчелегенең анимацион мәктәп ачу карарын хуплады. Мәктәп укыту-эшкә урнашу циклын булдырырга мөмкинлек бирә.  Бина Әлмәт шәһәрендә Яшьлек микрорайонында урнашкан.

## Тарих
5 сентябрьдә Әлмәт шәһәрендә Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, «Татнефть» генераль директоры Наил Маганов һәм Әлмәт муниципаль районы башлыгы Тимур Нагуманов белән бергә анимация мәктәбен ачу тантанасында катнашты, аның концепциясе Россиядә иң өлкән «Союзмультфильм»киностудиясе белгечләре белән берлектә эшләнгән.

## Бина
Мәктәпнең үзенчәлеге-аның барлык киңлекләренең күп функцияле булуы, алар үткәрелә торган чараларга бәйле рәвештә үзгәртеп корыла. Шулай ук курс дәресләре үткәрелә, шулай ук фильмнар карау, лекцияләр, мастер-класслар уза. Моннан тыш, укучылар чиктәш мәгариф программалары буенча да эшли ала.Бу программалар ярдәм итә өйрәнергә эшләргә: белән эшләргә камера, сценар осталык, режиссура, блогинг, предмет һәм фото төшерү.

## Беренче корпус
Беренче корпуста мәктәпкәчә яшьтәге укучылар белән дәресләр үткәрелә. Анда балалар рәсем, ком, пластилинлы һәм stop-motion техникаларында мультфильмнар ясауның башлангыч күнекмәләре белән таныша алалар. Шулай ук балалар «Простоквашино» һәм «Монсики»мультсериаллары ярдәмендә коммуникатив күнекмәләрне үстерә. Иҗади процесска балаларны күбрәк җәлеп итеп, аларга үз потенциалын күрсәтү һәм шәхси үзенчәлекләрен аңлау мөмкинлеге бирелә.

## Икенче корпус
Мәктәпнең икенче корпусы-өлкән яшьтәге укучылар өчен. Анда алар укый компьютер 2D һәм 3D анимация укый  . Шулай ук укучылар motioncapture(«хәрәкәтне яулап алу") залында эшли ала.

## Чыганаклар

1. Татарстанда «Союзмультфильм» студиясенең анимация мәктәбе ачылды

2. Әлмәттә Союзмультфильм киностудиясе анимация мәктәбе ачылды

3. Әлмәттә Союзмультфильм киностудиясе анимация мәктәбе ачылды

4.  Рөстәм Миңнеханов Әлмәттә " Союзмультфильм» мәктәбен ачуда катнашты

5. Әлмәттә союзмультфильм киностудиясе анимация мәктәбе ачылды 

6. Рөстәм Миңнеханов Әлмәттә анимация мәктәбен һәм инженер лицее ачты

7. Әлмәттә «Татнефть» белән берлектә "Союзмультфильм" студиясен ачачаклар»

8. Татарстанда «Союзмультфильм " анимация мәктәбе ачылды»

9. Әлмәттә балалар анимация мәктәбендә сентябрь ахырыннан укый алачак 

10. В Татарии открыли школу мультипликации при участии «Союзмультфильма»

Төркем:Анимация студиясе
Фәхретдин бине Мостафа ән Норлати

**Фәхретдин бине Мостафа ән Норлати** — дин әһеле, фикер иясе, мөгаллим, мәгърифәтче.

## Тәрҗемәи хәле
1804 нче елда Норлат авылы мулласы Муса улы Мостафа гәиләсендә туа. Авылда башлангыч белем алган Фәхретдин укуны Казан һәм Бохара мәдрәсәләрендә дәвам итә. 1840 нчы еллар башында төпле белем алган яшь галим Норлатка кайта һәм мәхәллә эшенә. Хакыйкат әзләп, киңәш сорап, дәва өмет итеп килүчеләр күп була. Фәхретдин бине Мостафа ән Норлати 1891 нче елда вафат була. Норлатта җирләнгән. 

## Хәтер
Бүген дә дамелла Фәхретдин халык хәтерендә, кешеләрнең рухи таянычы, горурлыгы, мактанычы булып кала.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
CD-24 13831

**CD-24 13831** — нда урнашкан  спектраль класслы химик пекуляр йолдыз, күренмә йолдызча зурлыгы  тәшкил итә.

Шул ук спектраль класслы гадәти йолдызлардан спектрдагы мөһим үзенчәлекләре белән аерылып тора. Әлеге химик пекуляр йолдыз баш эзлеклелек янучы йолдызлары арасында урнашкан.

Гадәттә, баш эзлеклелек кайнар йолдызларында күзәтелә торган өслекнең аерым составы йолдыз барлыкка килгәннән соңгы процесслардан гыйбарәт дип санала.  Бу процесслар кайбер элементларны, аерым алганда, He, N һәм O, атмосфераның түбән катламнарында утырырга мәҗбүр итә, шул ук вакытта Mn, Sr, Y һәм Zr кебек башка элементлар эчтән тышка таба очалар, нәтиҗәдә, спектраль үзенчәлекләр күзәтелә. Йолдызның үзәге һәм йолдызның төп составы нормаль химик катнашмаларга ия, моның шулай булуын йолдызны барлыкка китергән газ болытлары составы чагылдыра.  Мондый диффузия һәм левитация, ягъни каты яки сыек таяныч өслегенә кагылмыйча, киңлектә очып гравитацияне җиңү барсын һәм барлыкка килгән катламнар кагылгысыз булып калсын өчен, йолдыз атмосферасы конвекция өчен шактый тотрыклы булырга тиеш. Мондый тотрыклылыкны барлыкка китерә торган механизм булып гадәти булмаган зур магнит кыры тора, һәм ул, гадәттә, әлеге типтагы йолдызларда күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Renson P., Manfroid J., General catalogue of Ap, HgMn and Am stars, 2009, A&A...498..961
* Bychkov, V. D; Bychkova, L. V; Madej, J (2009). Catalogue of averaged stellar effective magnetic fields - II. Re-discussion of chemically peculiar a and B stars. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 394 (3): 1338.
* McClure, R. D (1985). The carbon and related stars. Journal of the Royal Astronomical Society of Canada. 79: 277
* Gomez, A. E; Luri, X; Grenier, S; Figueras, F; North, P; Royer, F; Torra, J; Mennessier, M. O (1998). The HR-diagram from HIPPARCOS data. Absolute magnitudes and kinematics of BP - AP stars. Astronomy and Astrophysics. 336: 953.

## Шулай ук карагыз
* CD-29 471

Төркем:Химик пекуляр йолдызлар
Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Түнтәрнең дәүләт эшлеклеләре

Әлеге бит Татарстанның Балтач районы Түнтәр авыл дәүләт эшлеклеләре исемлеге булып тора.

* Гайнетдинов Габдрахман Гайнетдин улы — партия һәм хуҗалык эшлеклесе.
* Мостафин Тәлгат Нурзадә улы — журналист, матбугат ветераны.
* Исмәгыйлов  Мөдәррис Исмәгыйл улы —  сәнәгать һәм профсоюз эшлеклесе.

## Чыганаклар
* Р.Зарипов. Тирән тамырлы Түнтәрем. 2008.
* Р.Зарипов. Бакыйлыкка күчкән әби-бабаларыбыз рухына бер дога. 2021.
* Г.Мөхәммәтшин. Балтач энциклопедиясе (Р.Зарипов туплап биргән мәгълүмат). 1 том. 2006.

Төркем:Исемлекләр:Шәхесләр
Норлат авылы мәктәбе

**Норлат авылы мәктәбе** —  Буа районының Норлат авылында эшләгән гомуми белем бирү учреждениесы (мәктәп).

## Тарихы

2012 нче елда  Норлат мәктәбе 100 еллыгын билгеләгәндә, 500 укучы һәм укытучы кунакка кайткан иде. Норлат мәктәбен 1060 укучы тәмамлаган. Алар арасында зур шәхесләр, фән, дәүләт эшлеклеләре бар. 

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* https://www.list-org.com/company/2670487
* https://www.rbc.ru/companies/id/1021606554122-munitsipalnoe-byudzhetnoe-obscheobrazovatelnoe-uchrezhdenie-nurlatskaya-osnovnaya-obscheobrazovatelnaya-shkola-buinskogo-munitsipalnogo-rajona-respubliki-tatarstan/
* https://www.spark-interfax.ru/respublika-tatarstan-buinski-raion/mbu-nurlatskaya-oosh-inn-1614004714-ogrn-1021606554122-6906d9ae230f226ae0531b9aa8c04bb6
* https://buinsk.tatarstan.ru/zakaz.htm?pub_id=117555 

Төркем:Буа районы мәктәпләре
1922 елгы саранча һөҗүме (Татарстан)

**1922 елгы саранча һөҗүме** — көньяк далалардан саранчаларның очып килүе аркасында туган табигый афәт.

## Вакыйга
''1921 нче елдагы ачлык Яңа Чишмәне дә читләтеп үтми. Бу елларда 2929 олы кеше һәм 2363 бала ачлыктан тилмерә. Ләкин бер бәхетсезлек артыннан икенче бәхетсезлек  килә. 1922 нче елның җәендә,игеннәр өлгерә башлаганда, көньяк далалардан моңарчы беркайчан да  булмаган саранча очып килә. Саранча һөҗүме шулкадәр көчле була, хәтта кайбер урыннарда алар очкан вакытта кояш та күренми. Саранчалар ашлыкның сабакларын кимерә, шунлыктан башаклар җиргә коела. Алар төнлә җирдә оя ясый, шунда күкәй сала. 

## Көрәшне оештыру
Бу бәладан котылу өчен, бөтен җирне сукаларга кирәк була. Ул вакытта атлар җитмәгән, чөнки ачлык елларында атларны суйганнар. Халык арасында паника башлана, чөнки уңышны коткарып калу шикле була.Шул вакытта ничек тә ашлыкны саклап калу өчен, примитив булса да чаралар күрелә:тоз кайтартыла. Ул вакытта тоз дефицит була әле, тоз җитмәүдән күп кеше төрле авырулардан интегә. Крестьяннарга кырдагы саранчаларны капчыкларга җыярга һәм үлчәп тапшырырга тәкъдим итәләр. Җыелган саранча массасына карап тоз (1 фунт саранчага - чирек фунт тоз) бирелә. Шулай итеп, картлар да, яшьләр дә  саранча җыя, шуның белән берьюлы ике куян тоталар: саранчадан да котылалар, тозлы да булалар. Игеннәрне җыеп алганнан соң, саранча личинкаларын  юк итү өчен, бөтен җирләрне сөрергә кушыла. 

## Чыганаклар
* Яңа Чишмә авылы музеендагы “Авыллар тарихы” альбомы.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Яңа Чишмә районы
Өммегөлсем Камалова-Акчурина

**Өммегелсем Камалова** (1889 — 1957) — татар җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
1889 елны Чистай шәһәрендә Закир ишан гаиләсендә дөньяга килә.

Төпчек кыз үз апалары һәм якында яшәгән Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова белән гыйлемне үз өйләрендә үзләштерә башлый. Әл-Әзһәр университетында укып кайткан абыйсы Ибраһим Камалов традицион фәннәрдән тыш кызларга география, биология, тарих укыткан. 

1908 елда Казанның Котова гимназиясен тәмамлау турында аттестат ала. 

Шуннан соң Петербургка   физика-математика бүлегенә укырга керә. 

Гөлсем Камалова 1912 елда  вакытында Төркиягә төрек солдатларына ярдәмгә бара, «» (госманлы чоры төрек "Кызыл ай") хәрби лазаретында шәфкать туташы була. Төрле җәмгыятьләр аларның чыгыш ясауларын үтенәләр. 12 ноябрьдә «» чакыруы буенча оештырылган очрашуда «Петербургтан килгән Кәбир Бәкер, Шәриф Әхмәтҗан, Фатих Рәхимов һәм „Türk Yurdu“ мөдире Йосыф әфәнде Акчура катнашты», — дип яза Фатих Кәрими. Гөлсем Россиядәге уку тәртипләре, мәгариф юлындагы хәрәкәт хакында сөйли. 

«» төрек хатыннарының феминист җәмгыятенә баргач алган тәэсирләре хакында «Болар хакында һәммәсен язсам, диңгезләр кара, җир йөзе кәгазь булса да җитмәс… Ишектән без барып кергәч, һәммәсе аякка калыктылар вә алкышлап безне каршыладылар…» — дип яза.

Гөлсем Камалова милли азатлык көрәшендә актив катнаша. Ул яшьтән үк татар зыялылары Хөсәен Ямашев, Гаяз Исхакый, Фоат Туктаровлар белән аралаша.  
1913 елда Гөлсем Камалова Абдулла Акчуринга кияүгә чыга.

Гөлсем Камалова-Акчурина 1957 елда Казан шәһәрендә вафат була. Ул татар зиратына күмелә.

## Хәтер
Өммегөлсем Камалованың язмышы турында Роза Туфитуллова «Язмыш җиле» романын иҗат итә. Әлеге роман 2020 елда «Gūlsǔm» (Гөлсем) исеме белән Төркиядә Евразия Язучылар Берлегенең «Бәнгү» китап нәшриятында  төрек телендә , 2023 елда  «Goulsoum» (Гөлсем) исеме белән  Франциядә француз телендә (тәрҗемәчесе — Кристоф Тронтин) басылып чыккан.
* татарча (2019/2022) @ Казан утлары
* төрекчә  (2020)
* русча (2021)
* французча (2023)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Шәхесләр:Санкт-Петербург
Төркем:Шәхесләр:Балкан сугышлары
Төркем:Чистайда туганнар
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Төркем:Казанның Яңа бистә зиратында җирләнгән шәхесләр
Филзә Хәмидуллин

**Филзә Гариф улы Хәмидуллин** (*[[1936 ел]]ның [[3 гыйнвар]]ы, [[Казан]], [[Татарстан АССР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]] ― [[2022 ел]]ның [[5 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — Совет һәм Россия икътисадчысы һәм сәясәтчесе, икътисад фәннәре докторы (1981), профессор. ТР Фәннәр академиясенең әгъза-мөхбире. Федерация Советы әгъзасы (2003—2005). Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы.

## Биография
Филзә Хәмидуллин 1936 елның 3 гыйнварында Казанда туа. 1958 елда Казан дәүләт финанс-икътисад институтын, аннары Мәскәү ит һәм сөт сәнәгате технология институтын тәмамлый. 1958 елдан — ВЛКСМның Татарстан өлкә комитеты инструкторы, 1958—1959 елларда — ВЛКСМның Казан шәһәре Совет районы комитеты секретаре.

Куйбышев исемендәге Казан дәүләт финанс-икътисад институтында (КДФИИ) укыта, вакытлар узу белән тармак икътисадлары кафедрасын җитәкли. 1980—1990 елларда институтның ректоры. Икътисад фәннәре докторы (1981 елдан), профессор, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең хакыйкый әгъзасы (2010 елдан). 1990—1995 елларда ТАССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары, шулай ук премьер-министр урынбасары — Татарстан Республикасының икътисад һәм фаразлау буенча Дәүләт комитеты рәисе вазыйфасында эшли. 1995 елда Татарстан Республикасы Президенты каршындагы социаль-икътисадый мәсьәләләр буенча дәүләт киңәшчесе итеп билгеләнә.

Татарстан Республикасы Президентының 1993 елның 16 апрелендәге ПУ-206 номерлы Указы белән Ф. Г. Хәмидуллин фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премияләре буенча Президент каршындагы гамәлгә куелучы комиссия составына кертелә.

Федерация Советының 2003 елның 23 апрелендәге Карары белән Федерация Советы әгъзасы — Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте башкарма органыннан вәкил буларак Ф. Г. Хәмидуллинның вәкаләтләре 2003 елның 11 апреленнән раслана.

2003 елның апреленнән 2004 елның мартына кадәр — ФС бюджет комитеты әгъзасы, 2004 елның мартыннан әлеге комитет рәисе урынбасары.

Федерация Советының 2005 елның 11 маендагы Карары белән Хәмидуллинның вәкаләтләре туктатыла.

2006 елдан Татарстан Республикасы Иҗтимагый палатасы әгъзасы, Татарстан Республикасының икътисадый сәясәт һәм өстенлекле программаларны гамәлгә ашыру мәсьәләләре комиссиясе рәисе булып тора.

2022 елның 5 гыйнварында 86 яшендә вафат 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россия икътисадчылары
Төркем:Казан вузлары укытучылары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Ректорлар
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Түбән Чыршылы сулыклары

Түбән Чыршылы тирәсендәге сулыклар.
       Түбән Чыршылы авылын чын мәгънәсендә чишмәләр төбәге дип атап була. Авылның төньягында  көнчыгыштан көнбатышка таба Куак елгасы ага. Аны таулардан, җир куеныннан тибеп чыккан чишмәләр туендыра.
     Җиде чишмә.  Ул җиде җирдән чишмә  агып чыкканга шулай аталган.   Хәзер өч кенә, әмма исеме шулай калган. Аларның ни өчен юкка чыгуы билгесез. Дүрт чыганак 40 еллар чамасы элек юкка чыккан.  Җиде чишмә бер километр ераклыкта авылның төньяк –көнбатыш өлешендә  тауның көньяк – көнбатыш итәгендә  тибеп чыккан  
    Заһид чишмәсе.  Заһид исемле кеше чишмәне табып, казып һәрвакыт тәртипкә китереп торганы өчен шулай аталган. Елъязмаларга ышансаң, ул инде 1906 елдаа телгә алына.    Бу чишмә авыл уртасында  калкулыкның төньяк битеннән агып чыга.  
     Бозкын чишмәсе. Суы боз кебек салкын булганга шулай аталган.  Чишмә киң болын янында агып чыккан. Элек анда чалгычыларның чалгы тавышы яңгырап торган. Хатын – кызлар печән чабучы ирләренә  шул чишмә суыннан ясалган әйрән алып килгән. 1895 елда туган әтиемнең әбисе  кыз чагында ук шул чишмәгә барулары турында сөйләгән иде.    Әлеге чишмә авылдан көньякта  өч йөз метр ераклыкта урнашкан.
     Мәннәф чишмәсе.  Мәннәф исемле кеше чишмәне табып, казып һәрвакыт тәртипкә китереп торганы өчен шулай аталган. Чишмә авылдан ике йөз метр ераклыкта тау битенең көньягыннан  агып чыга. Чишмәнең Куак суына агып төшкән тугайлары киң булып җәелгән. Елганың яр буйларында чишмә тарихын тын гына саклаучы таллар башларын игән.
    Чишмә. Аның исеме юк. Бу көчле чишмә ике урамны: Җилйотар урамын ( трубалар буенча килеп дүрт урында ага), Калмык ( ике урында) тәмле, саф суы белән туендыра.
 
    Җилйотар урамын төшеп беткәч ясалма күл җәелеп ята. Аны Җилйотар урамы чишмәләре туендыра. Бу буаны сугышка кадәр үк пәҗи батыру өчен  ясаганнар. Башта бәләкәй генә булган. Бака күп үрчегән. Шуңа аны әле бака күле дип тә йөрткәннәр. Хәзер ул чагыштырмача зур. Анда карп, кәрәкә, чабак балыклары йөзә. Берничә ел чуртан да үрчетеп карадылар. Соңгы берничә елда күлне суүсем баса башлады. Авыл халкы күлгә ярдәмгә килә. Өмә ясап аны чистарта.

Чыганаклар: 1. Ф.Г.Гарипова « Татарская гидронимия » Казань – 1998
                       2.Түбән Чыршылы төп гомуми белем бирү мәктәбе музее
Эльмира Мостафина

**Эльмира Мостафина** - танылган рәссам, Россия рәссамнар берлеге һәм Санкт-Петербургның акварель белән рәсем-картина ясаучылар җәмгыяте әгъзасы. Эльмира Мостафина 1977 елның 27 нче февралендә Чистай шәһәрендә туган.

Ул Чистай шәһәренең 5-нче мәктәбен тәмамлый. 1984-1993 елларда Чистай сәнгать мәктәбендә укый. Эльмира Мостафина 1993-1998 елларда Фешин исемендәге Казан сәнгать училищесында укый. 1998-2004 елларда И.Е.Репин исемендәге Россия сынлы сәнгать һәм архитектура институтының графика факультетында белем ала. 2007 елдан башлап аның шәхси күргәзмәләре Санкт-Петербург, Мәскәү, Чикаго шәһәрләрендә оештырыла. Чистай шәһәрендәге 5-нче мәктәбе музеенда да Эльмира Мостафина картиналары урын алган. Рәссамның туган ягына булган мәхәббәте һәм хөрмәте аның картиналарында ачык чагыла.Таланты рәссам Санкт-Петербург шәһәрендә яши.2008 нче елда Эльмира Мостафина РФ Мәдәният министрлыгының, Россия Рәссамнары берлегенең махсус стипендиясенә лаек була. Ул өлкәннәргә һәм балаларга, чит ил кешеләре өчен дә, акварель техникасы буенча мастер-класслар үткәрә.

## Чыганаклар

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Чистайда туганнар
Габдрахман Сәлимов

**Габдрахман Фәрит улы Сәлимов** (*[[1926 ел|1926 елның]] [[16 декабрь|16 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әтнә районы]] [[Күәм]] ― [[1990 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― биюче, хореограф, либретто язучы. Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 16 декабрендә Әтнә районы Күәм авылында мулла гаиләсендә туа. Атасы 1929 елда хөкүмәт заданиесен үтәмәгән өчен кулга алына һәм 5 елга ирегеннән мәхрүм ителә. 1930 елда ул вафат була. Кечкенә Габдрахман һәм тагын ике бала әниләре тәрбиясендә кала. Аңа 10 яшь тулганда әниләре дә үлеп китә. Алар авылдагы ятимнәр тәрбияләү йортында тәрбияләнәләр. 1938 елда Габдрахман Күәмдә башлангыч мәктәпкә укырга керә, аннары тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлый. Әдәбият белән кызыксына башлый, шигырьләр, очерклар яза. Әмма аның бию сәнгатенә карата мәхәббәте көчлерәк булып чыга. Күәм мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул башта авылда хисапчы булып эшли. Аннары Күәмгә килгән концерт бригадасы артистларына ияреп, Казанга юл тота. 1942 елда Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. 1943 елда Кызыл Армия сафларына алына, әмма сәламәтлеге начараю сәбәпле, 1944 елда Казанга кайта һәм республика күчмә театрына эшкә урнаша, анда 1949 елга кадәр эшли. Шул елны Шәмсеруй Фәсхетдинова белән гаилә корып җибәрә. 1949 елдан башлап 1970 елга кадәр Габдрахман Сәлимов М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында балет труппасында эшли. Г. Сәлимов милли репертуарда гына түгел, рус һәм Көнбатыш Европа классик балетларында да бии. Концерт төркемнәре белән республика авылларында да чыгышлар ясый. Ул төрле милләт биюләрен бик яратып башкара. 1957 елда ул берничә автор белән берлектә Ә. Бакировның «Алтын тарак» либреттосын язуда катнаша. Ул 1971 елда «Су анасы» исеме белән куела. Анда Г. Сәлимовны авторлар исемлегенә кертмиләр. 1961 елда Г. Сәлимов Заһид Хәбибуллинның «Раушан» әкият-балетына либретто яза. Ул 1974 елда «Сихерләнгән малай» буларак яңадан сәхнәдә уйнала. Рәмзия Такташ: «Ул иҗат кешесе, талант иясе иде. Заһид Хәбибуллин белән Габдрахман Сәлимов татар балетының нигезен эшләүчеләрдән булдылар»,– дип исәпли. 
1977 елдан вафатына кадәр диярлек Казан дәүләт университетының Студентлар клубы каршында оештырылган «Каз канаты» халык бию ансамбленең җитәкчесе була, татар халкының сәнгатен үстерүдә, аны яшь буынга җиткерүдә күп көч куя.

Г. Сәлимов 1990 елда Казанда вафат була, Татар бистәсе зиратында җирләнә.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
1987 елда Г. Сәлимовка Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелә. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Шәхесләр:Тинчурин театрыТөркем:Шәхесләр:Камал театрыТөркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрыТөркем:Шәхесләр:Казан университетыТөркем:Казанның Яңа бистә зиратында җирләнгән шәхесләрТөркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Равил Хөснуллин

**Равил Камил улы Хөснуллин** (1957 елның 14 декабре, Львов, УССР, ССРБ) — Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты. «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Дәүләт Думасының Федератив корылыш һәм җирле үзидарә мәсьәләләре комитеты әгъзасы.

## Биография
Равил Хөснуллин 1957 елның 14 декабрендә Львов шәһәрендә туа. 1979 елда «физик культура» белгечлеге буенча Волгоград дәүләт физик культура институтының Казан филиалын тәмамлый. 1990 елда, Казан дәүләт педагогика институтының аспирантурасын тәмамлаганнан соң, педагогия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. 1979 елда, югары белем алганнан соң, армиягә алынганчы, Казан шәһәренең 16 нчы урта мәктәбендә физик культура укытучысы булып эшли. 1980 елда Совет Армиясе сафларына алына. Армиядән, югары уку йортын тәмамлаучы буларак, бер ел хезмәт итеп кайткач, 1981—1982 елларда Волгоград физик культура институтының Казан филиалында укытучы була. 1982—1983 елларда Волгоград физик культура институтының Казан филиалы Бөтенсоюз Ленинчыл Коммунистик яшьләр берлеге (ВЛКСМ) секретаре булып эшли. 1982 елдан 1987 елга кадәр ВЛКСМның Казан шәһәр комитетында спорт һәм оборона-массакүләм эшләр бүлеге мөдире булып эшли.

1990 елдан 2001 елга кадәр Казан дәүләт педагогика институтында педагогика кафедрасы ассистенты вазыйфасында эшли. 1991 елның мартыннан декабренә кадәр татар телен һәм мәдәниятен саклау һәм үстерү фондында директор урынбасары була. 1991—1997 елларда эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шөгыльләнә, берничә шәхси предприятиене, шул исәптән Татарстан-Төркия уртак предприятиесен гамәлгә куючы һәм җитәкчесе була. 1997 елдан 2001 елга кадәр Хәзерге заман гуманитар институтының Казан филиалында өлкән укытучы булып эшли. 2001 — 2006 елларда — «Кораллы көчләр, эчке эшләр органнары һәм дәүләт куркынычсызлыгы органнары инвалидлары» президенты киңәшчесе вазыйфасында эшли.

2006 елдан «Русия патриотлары» партиясенең төбәк бүлеген җитәкли. 2007 һәм 2011 елда «Русия патриотлары» партиясеннән Дәүләт Думасы депутатларына ике тапкыр уңышсыз баллотлана. 2014 елдан башлап Гомумрусия халык фронтының башкарма комитеты башлыгы булып тора. 2013 елдан 2016 елга кадәр хәлиткеч тавыш хокукы белән Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы була.

2016 елның сентябрендә «Бердәм Россия» партиясе исемлекләре буенча Дәүләт Думасына мандатларны бүлү нәтиҗәләре буенча VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында 74 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Львовта туганнар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1957 елда туганнар
Төркем:14 декабрь көнне туганнар
Морат Гаделшин

**Морат Әсфәндәр улы Гаделшин** (1958 елның 7 августы, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы.

## Биография
Морат Гаделшин 1958 елның 7 августында Казан шәһәрендә туа. 1980 елда Казан дәүләт университетын «математика» белгечлеге буенча тәмамлый. 1981 елда КПСС партиясенә керә. 1980 елдан 1983 елга кадәр стажер-укытучы, икътисади кибернетика кафедрасы ассистенты, Казан дәүләт университетының комсомол комитеты секретаре булып эшли. 1983 елда комсомол Татар өлкә комитетына оешма секретаре итеп билгеләнә. 1987 елдан 1988 елга кадәр комсомолның Үзәк комитеты инструкторы. 1988 елда комсомол Татар өлкә комитетының беренче секретаре итеп билгеләнә, анда 1993 елга кадәр эшли.

1993—1994 елларда Казан шәһәре администрациясенең Коммуналь милек комитетында рәис урынбасары вазыйфасында. 1994—1998 елларда Мәскәү шәһәрендә «Милләтара һәм төбәкара икътисадый проблемаларны өйрәнү үзәге»ндә генераль директор ярдәмчесе булып эшли. Шул ук вакытта Идел-Кама финанс берлегендә Президент вазифасында эшләгән. 1995 елда «Россия халыклары берлеге» оешманың Татарстан бүлеге рәисе булып эшли.

1998 елда Вахитов районы администрациясе башлыгының беренче урынбасары, «Казан посады» территориясе префекты итеп билгеләнә. 1998 елда Казан шәһәре администрациясендә эшли, 2005 елга кадәр администрация башлыгының беренче урынбасары вазыйфасын башкара. 2006 елдан 2009 елга кадәр Республика премьер-министрының халыкара финанс оешмалары, шул исәптән Бөтендөнья банкы белән хезмәттәшлек буенча ярдәмчесе булып эшли. 2009 елда Дәүләт Советына депутатлыкка кандидат итеп сайлана, сайлаулар нәтиҗәләре буенча дүртенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советына депутат итеп сайлана. 2010 елның октябрендә Татарстан Республикасы Президенты каршындагы халыкара финанс оешмалары белән хезмәттәшлек итү Советына керә.

2016 елның сентябрендә «Бердәм Россия»дән VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында, федераль законнар проектларына карата 16 закон чыгару инициативасы һәм төзәтмә авторы була.

## Бүләкләр

* «Дуслык» Ордены
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале

## Искәрмәләр

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:7 август көнне туганнар
Аадами

**Аадами** () — Эстониянең Тартумаа өязендә урнашкан авыл.

## Географиясе
Аадами Эстониянең башкаласы Таллиннан көньяк-көнчыгышка таба 199 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Реформы и местные самоуправления в Эстонии. Министерство финансов (11.12.2018).

Төркем:Эстония авыллары
Төркем:Тартумаа өязе авыллары
Радик Ильясов

**Радик Сабит улы Ильясов** (1951 елның 27 мае, Түбән Арбаш авылы, Кукмара районы, Татарстан АССР, ССРБ) — «Нижнекамскшина» ААҖ генераль директоры (1997 елдан 2011 елга кадәр), дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. VI чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Дәүләт Думасының транспорт комитеты әгъзасы.

## Биография
Радик Ильясов 1951 елның 27 маенда Кукмара районының Түбән Арбаш авылында туа.

С. М. Киров исемендәге Казан химия-технология институтында белем ала. 1973 елда югары белем турында диплом ала һәм белегечлеге буенча инженер-технолог була. Техник фәннәр кандидаты. Шул ук елны «Нижнекамскшина» берләшмәсендә җиһазлар бүлегенең өлкән инженеры вазыйфасына эшкә урнаша.

1975 елда һәм ун ел дәвамында йөк шиналарын вулканизацияләү цехының җитәкчелек составында эшли. 1985 елда партком секретаре, иҗтимагый оешмалар һәм массакүләм мәгълүмат чаралары белән элемтә бүлеге башлыгы итеп билгеләнә.

1996 елда «Нижнекамскшина» ААҖдә урынбасар була, ә бер елдан соң генераль директоры итеп билгеләнә, бу вазифада 2011 елга кадәр эшли.

2000 елдан 2011 елга кадәр «Бердәм Россия» партиясеннән икенче, өченче һәм дүртенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты була.

2011 елның декабрендә «Бердәм Россия» исемлекләре буенча Дәүләт Думасына сайланган, мандатларны бүлү нәтиҗәсендә РФ Дәүләт Думасының VI чакырылыш депутаты итеп сайланган. Вәкаләтләр вакыты 2016 елның 1 декабрендә тәмамлана. Дәүләт Думасының транспорт комитеты составына керә.

2020 елның 16 декабрендә Үзәк сайлау комиссиясе аңа 7 нче чакырылыш Дәүләт Советына депутат мандатын тапшыра, мандат Ирек Зиннуров Бакуда Россия хезмәттәшлеге Россия мәгълүмати-мәдәни үзәге җитәкчесе булып эшләү өчен депутат вәкаләтләрен вакытыннан алда азат иткәннән соң бушый.

Минтимер Шәймиевнең сеңлесе буенча кияве.

Өйләнгән, өч бала тәрбияләп үстергән.

Хоббилары арасында ау һәм балык тоту. Инглиз, төрек, үзбәк, казакъ телләрен белә.

## Бүләкләр
Радик Ильясовның эше мактаулы исемнәр белән билгеләп үтелгән:

* РФ Мактаулы химигы.
* РФ Атказанган химигы.

2 нче дәрәҗә «Хезмәттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россиянең атказанган химиклары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Ринат Хәйров

**Ринат Шамил улы Хәйров** (1964 елның 22 июне, Әлмәт, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — Россия икътисадчысы, дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. VI һәм VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, Дәүләт Думасының оборона комитеты әгъзасы.

## Биография
Ринат Хәйров 1964 елның 22 июньдә Әлмәт шәһәрендә туа. 1983 елда «аппаратура көйләүче» белгечлеге буенча Әлмәттә 65 нче техник училищены тәмамлап, һөнәри белем ала. 1989 елда «финанслар һәм кредит» белгечлеге буенча В. В. Куйбышев исемендәге Казан финанс-икътисад институтын тәмамлый. 2004 елда П. А. Столыпин исемендәге Идел буе дәүләт хезмәте академиясендә «идарәнең хокукый тәэмин ителеше» белгечлеге буенча яңадан әзерлек уза. 2000 елда икътисад фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый. 1989—1992 елларда Татарстан Финанс министрлыгында өлкән салым ревизоры-инспектор вазыйфасында эшли. 1992—1997 елларда Татарстан Республикасы буенча дәүләт салым инспекциясендә өлкән дәүләт салым инспекторы була.

1997 елдан 1998 елга кадәр «"Татфондбанк" акционерлык инвестиция-коммерция банкы» ААҖдә идарә рәисе вазыйфасында эшли. 1998 елда Татарстан Республикасы хөкүмәтендә республика финанс министрының беренче урынбасары. 2004 елдан 2007 елга кадәр «Татфондбанк» ААҖдә идарә рәисе була. 2007 елдан 2010 елга кадәр Россия Оборона министрлыгында Россия Федерациясе оборона министры киңәшчесе булып эшли. 2010 елның июненнән декабренә кадәр — Татарстан бизнеска ярдәм итү институтында (ТИСБИ) икътисад кафедрасы доценты. 2010 елның декабреннән 2011 елның декабренә кадәр «Ростехнологии» дәүләт корпорациясенең «Радиоэлектрон технологияләр» концернында дәүләт оборона заказы һәм хәрби-техник хезмәттәшлек буенча генераль директорның беренче урынбасары вазыйфасында эшли.

2011 елның декабрендә Татарстан Республикасы буенча «Бердәм Россия» исемлекләре буенча Дәүләт Думасына сайлана, мандатларны бүлү нәтиҗәсендә, VI чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

2016 елның сентябрендә 30 нчы номерлы бермандатлы сайлау округы буенча «Бердәм Россия» партиясеннән үз кандидатурасын тәкъдим итә, сайлаулар нәтиҗәсендә VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2011 елдан 2019 елга кадәр, VI һәм VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында, федераль законнар проектларына 303 закон чыгару инициативасы һәм төзәтмә авторы була.

## Бүләкләр

* Почёт Ордены
* Россия салым хезмәтенең III рангтагы дәүләт киңәшчесенең класс чины.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлмәттә туганнар
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:22 июнь көнне туганнар
Корт (ризык, берләштерү)

**Корт** — татарларның традицион сөтле ризыгы. Татар камыр ашларында киң кулланыла. Дөрес итеп әзерләгәндә, кортлы ризыклар бик ләззәтле була. Коръән ашлары да аннан башка үтми.

## Кулланылыш
Корттан татар халкында күп төрле камыр ризыгы әзерләнә: корт тәкәсе (сумса сымак), паштет, майлы корт һәм инде иң киң таралганы  - гөбәдия, кабактан вак бәлеш, зур ярмалы бәлеш. Ит бәлешенең дә төбенә  корт сала кайсы кеше.

## Әзерләү
### [[Курса-Почмак]] тәртибе
Кортны сөттән, майсыз эремчектән, катыктан һәм кефирдан ясап була.  Сыер асраган кешегә, сөтне аерткач, аннан майсыз эремчек ясарга һәм шуның белән корт кайнатырга була. Бу очракта корт күп итеп кайнатыла һәм сатарга куела. 

10 литрлы чуен казанны утка куеп майлыйбыз да  туңдыргычта саклаган эремчекне салабыз. Ул кайнап торганда аңа бераз катык, сөт һәм ахырга таба шикәр комы, әзрәк май салабыз.  1 кг корт өчен кирәкле продуктлар:

                        1400г майсыз эремчек

                        230г шикәр комы

                           500г сөт

                         1стакан катык, әзрәк май (нинди дә)

## Чистартырга

Татар авылында төпчек олан йортта калып, өйләнеп, әти-әни белән бергә яшәү традициясе әле сакланган.  Мин шундый төп йортка алтынчы буын килен булып килдем. Ә минем киленем җиденче буын булды. Балалар тәрбияләп үстергәндә төп йортта яшәгән кеше бик бәхетле. Балаларыңның әби-бабай тәрбиясе алып, дәү әни назында үсүләре – бер булса, ачык ишек, әзер ризыкка кайтулары – икенче бәхет. Син  төп йорт килене, аның традицияләрен саклаучы, аны яшәтүче, авыл тоткасы. Гореф-гадәтләребез, йолаларыбыз аша элек-электән балаларда хезмәткә мәхәббәт, өлкәннәргә хөрмәт белән караш, ипи һәм җирне зурлау кебек хисләр тәрбияләнгән. Гаиләнең үзәге булып дәү әни торган. Ул кешелеклелек, нәфислек, ягымлылык идеалы булган. Минем  каенатам белән каенанам да Курса Почмак авылының бик хөрмәтле кешеләре иде. Каенанам – чын татар хатыны, уңган-булган, тормышның тәртибен белә торган кеше иде.  Кайчан ир баланы сөннәткә утыртырга, кыз балага чигәргә-бәйләргә өйрәтеп, бирнә әзерләргә, гаиләдә өлкәннәрне хөрмәт итәргә, гает бәйрәмендә гает турысына балаларны уятып, яңа кием киертергә, теләкләр тели-тели чишмәдән су алып менәргә, гаеттән кайтучы ирләргә чыжлатып коймак пешереп торырга –  нинди гореф-гадәт, йола бар –  каенанам барысына да өйрәтте, аларны сакларга кирәклеген күңелләргә сеңдерде.

     Аш-суны да яратып, элекке төрләрен  саклап әзерли иде. Сыер асрагач, сөт ризыкларын ясап, берсен дә әрәм итмәскә өйрәтте. Мин дә үземнем киленемә, шулай ук сезнең барыгызга да татарның сөттән ясалган ризыкларын әзерләргә өйрәтәсем килә. Татар халкында русларда исемнәре дә булмаган сөттән әзерләнгән ашамлыклар бар: катык, корт, сөзмә, әйрән. Руслар аларны сорасалар да, татарча әйтәләр:катык, курт, сюзма, айран дип.  – корт әзерләү белән таныштырам.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Сасси (Франция)

**Сасси** () — Франциянең Кальвадос департаментына караган коммуна, Фалез кантонына карый.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Кальвадос департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Хашия Төхбатуллина

**Хашия Тимерхан кызы Төхбатуллина** (11 март 1960, Алабуга районы Кече Илмәт  (Кутыр), ТАССР, РСФСР, СССР) — укытучы, шагыйрә, иҗатчы, «Чулман» әдәби-музыкаль берләшмәсе әгъзасы булып тора.

## Тәрҗемәи хәле
Хашия Тимерхан кызы 1960 елның 11 мартында Алабуга районы Кече Илмәт (Кутыр) авылында дөньяга килә.

1962 елда гаилә Илмәт авылына күченә. Хашия Тимерхан кызы башлангыч белемне Илмәт авылы мәктәбендә, ә урта белемне Иске Юраш урта мәктәбендә ала. Аннары Алабуга дәүләт педагогика институтының филология факультетына укырга керә. Институтны тәмамлагач, 1983-1987 елларда Зәй районының Бура-Киртә сигезьеллык мәктәбендә укытучы булып эшли, балаларга рус теле һәм әдәбиятыннан белем бирә.

1987 елда Хашия Төхбәтуллина Алабуга шәһәренә әйләнеп кайта. Әсәрләре Алабугада эшли башлагач дөнья күрә. Бер елдан артык Алабуга медицина көллиятендә уку-укыту эшләре буенча сәркатиб вазифасын башкара. 1989 елдан башлап бүгенге көнгә кадәр Алабуга шәһәренең 8нче урта белем бирү мәктәбендә татар теле һәм әдәбияты укыта. 

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* https://lkelabuga.jimdofree.com/персоналии/төхбәтуллина-х-т/
* http://tatar-congress.org/yanalyklar/alabugada-tazhi-gyyzzet-elyn-achtylar/
* https://sptatar.com/alabuga-z-k-kitaphan-send-gyjzz-t-k-ne/
* https://sptatar.com/gyjzz-t-kabyzgan-chatkylar-alabugada-klassik-yazuchyga-atalgan-kich-uzdy/
* http://alabuganury.ru/news/%D2%97%D3%99mgyiyat/alabuga-shrend-yashp-iat-itche-shagyyr-kitabyn-tkdir-itte

Төркем:Алабуга районында туганнар
Караҗиләк

**Караҗиләк** - җиләк-җимеш төре. 

## Шифалыгы
Ул күзнең үткенлеген арттыра, күрү мәйданын киңәйтә, күзнең авыручанлыгын киметә. Ул яктылыкны сизә торган челтәр катлауның яңаруын тизләтә.  Караҗиләкнең шикәр авыруына каршы шифалы тәэсире элек-электән билгеле. Караҗиләкне дөрес һәм даими файдалану буыннар авырту һәм матдәләр алмашы бозылу белән бәйле авыруларны дәвалый. 

## Составы
Аның составында табигатьтә гаять сирәк очрый торган кушылма - гәрәбә кислотасы бар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр