open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тарту

**Тарту** () — Эстониянең Тарту өязендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Тарих
1030 елда нигезләнгән.

## Халык

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Тарту өязе шәһәрләре
Төркем:Эстония шәһәрләре
Төркем:Тарту
Пәрну

**Пәрну**, Пярну () — Эстониянең Пәрну өязендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Тарих
1251 елда нигезләнгән.

## Халык

## Танылган шәхесләр

* Марко Матвере — актёр һәм җырчы.
* Юри Кивимяэ — тарихчы һәм архивариус

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Пәрну өязе шәһәрләре
Төркем:Эстония шәһәрләре
Португал теле рәсми тел булган территориаль берлекләр исемлеге

Түбәндә португал теле рәсми яки de facto тел булган суверен дәүләтләр һәм территорияләр исемлеге китерелгән.

## Португал теле рәсми тел булган илләр һәм территорияләр

Саннар уңайлык өчен өтерләр белән  өчәр разряд итеп бүленгән.

## Шулай ук карагыз
* Рәсми телләр исемлеге
* Португал телле илләр берләшмәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Португал теле
Силламәе

**Силламәе** () — Эстониянең Ида-Виру өязендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Тарих
Шәһәр статусын 1957 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ида-Виру өязе шәһәрләре
Төркем:Эстония шәһәрләре
Огре

**Огре** () — Латвиянең Огре төбәгендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Тарих
Шәһәр статусын 1928 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Огре төбәге шәһәрләре
Төркем:Латвия шәһәрләре
Елгава

**Елгава** () — Латвия шәһәре, җөмһүрият буйсынуындагы шәһәрләрнең берсе.

Халык саны —  кеше ().
## Тарих
Шәһәр статусын 1573 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Рәсми сайт
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Латвиянең җөмһүрият буйсынуындагы шәһәрләре
Төркем:Латвия шәһәрләре
Кызатау

**Кызатау, Хуҗатау** (Казатово) — Омск өлкәсенең Большеречье районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тара өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Үзәк ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Большеречье районы торак пунктлары
Кошкүл

**Кошкүл** — топоним:
* Кошкүл (Новосибирск өлкәсе)
* Кошкүл (Омск өлкәсе)
Puatye bäreleşe

**Puatye bäreleşe** yäki **Tur bäreleşe** yäki **Şahidlar Balatı bäreleşe** (ğäräpçä معركة بلاط الشهداء‎, *märäkät Baläṭ aş-Şuhadä*) - 732 yılnıñ 10 oktäberendä Tur şähäre (Fransiä) yanında uzğan ber yaqtan Avstraziä xakime (mayordom) Karl Martell citäklägän franklar ğäskäre, ikençe yaqtan Ömäwilär xälifälege äl-Andalusiä xakime Ğäbdür-Raxman ibn Ğabdullah citäklägän ğäräplär ğäskäre arasında bäreleş näticäsendä franklar ciñä.

Bäreleştä Ğäbdür-Raxman ibn Ğabdullah häläk bulğan,  franklar xakime Karl Martel ğäräplärneñ alğa küçüen tuqtatqan häm üz yoğıntısın könyaqqa taratqan.

Älege ciñü öçen urta ğasır tarixçıları  Karlğa "Çükeç" (*Martelus*) isemen birgän.

Bäreleşneñ täfsillege, tögäl urını, ğäskärlär sanı saqlanğan çığanaqlardan raslanıp bulmıy. Riwäyät buyınça franklar atlı ğäskär yuğında ciñgän.

## Qaraşlar

Älege bäreleşkä törle qaraşlar bar. Xristian tarixçıları anıñ ähämiätlegen artıq yuğarı kütärgän, möselman tarixçıları aña zur iğtibar birmägän. Qayber zamança tarixçılar da älege bäreleş dönya tarixına zur yoğıntı yasamağanın sanıy. Bütän tarixçılar Puatye bäreleşe Awrupanı İslam tarafınnan yawlap aludan qotqarğan dip sanıylar.

Puatye bäreleşennän soñ franklar Karoling däwlätendä östenlek itä başlağannar häm Könbatış Awrupada zur yoğıntısına ireşkännär.

## Sıltamalar
* Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732: Three Accounts  from the Internet Medieval Sourcebook
* Bachrach, Bernard S (2001). *Early Carolingian Warfare: Prelude to Empire*. University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-3533-9
* Barbero, Alessandro (2004). *Charlemagne: Father of a Continent*. University of California Press. ISBN 0-520-23943-1
* Bede, Giles, John Allen, Stevens, John, Gurvey, Anna and Petrie, Henry (1847). *The Venerable Bede’s Ecclesiastical History of England*. H. G. Bohn.
* Bennett, Bradsbury, Devries, Dickie and Jestice, *Fighting Techniques of the Medieval World*
* Coppe’e, Henry (1881/2002). *History of the Conquest of Spain by the Arab Moors, With a Sketch of the Civilization Which They Achieved, and Imparted to Europe*. Vol II. Gorgias Press. ISBN 1-931956-94-4
* Cowley, Robert and Parker, Geoffrey (Eds.). (2001). *The Reader’s Companion to Military History*. Houghton Mifflin Books. ISBN 0-618-12742-9
* Creasy, Edward Shepherd (1851/2001). *Decisive Battles of the World*. Simon Publicatons. ISBN 1-931541-81-7
* Davis, Paul K. (1999) «100 Decisive Battles From Ancient Times to the Present» ISBN 0-19-514366-3
* Eggenberger, David (1985). *An Encyclopedia of Battles: Accounts of Over 1,560 Battles from 1479 B.C. to the Present*. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-24913-1
* Fouracre, Paul (2000). *The Age of Charles Martel*. Pearson Education. ISBN 0-582-06476-7

Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Гарәпләр тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Гарәпләр яулары
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Индуизмда ашаудан тыелулар

Ведаларда яңа һәм иске ай календаренең аеның һәр 11-енче көнендә ашаудан тыелу турында әйтелә, санскритта - Экадаши (эка - бер, даши - ун). Бу Һари ходай көне, шуңа күрә бу көннәрдә көчле рухи гамәл киңәш ителә, шулай ук ризыктан тыелу, бигрәк тә бөртеклеләр һәм борчаклылардан (ит исә катгый тыела, бигрәк тә сыер ите, бу көндә ит ашау брахман үтерүгә тиңләнә).

:**Дэви-Бхагавата Пурана**
:Егерме өченче бүлек
:Уччхишита хәлендәге яки эт яки шудрага орынган брахман бер көн ашамыйча һәм панчагавья (сыерның биш продуктын) ашап чистара (5)
...
:Өч көн буена иртән генә ашасын, аннан соң өч көн кичен генә ашасын, аннан өч көн бер кемнән дә соралмаган ризыкны ашасын, аннан соң өч көн бөтенләй бернәрсә дә ашамасын, шулай итеп брахман праджапатьяны үтәсен.
:[Алдагы көндә сыер сидеге, тиресе, сөте, оеган сөте, эретелгән май (топленое масло) һәм куша үләне белән су белән тукланып],(46) киләсе көнне ашаудан тыелсын, бу шантапана тыелуы буларак мәгълүм
:Киләсе өч көн ашаудан тыелсын - шулай итеп брахман атикриччхра тыелуын үти
:Шул ук нәрсә өч мәртәбә кабатланган маха-шантапана буларак мәгълүм.(48)
:Тапта-криччхраны үтәп, брахман суны, сөтне, эретелгән майны (топленое масло) һәм һаваны аерым өч көн вакыт кисәге эчендә эчсен, бер мәртәбә юыну үтәсен фикерен туплатып (49)
:Әгәр дә ул үзен тыеп су гына эчә икән, бу праджпатья күрсәтмәсе буларак мәгълүм.
:Кем-дә кем үзен тыеп унике көн буена ризыктан тыела икән (50)
:Бу парака-криччхра тыелуы буларак мәгълүм, ул бөтен гөнаһлардан да чистарта.

:**Шива Пурана**
:Видьешхвара-самхита
:"Белем ияләре" бүлеге
:2-нче бүлек
:"Фикер ияләрнең шикләнүләрен бетерүче җаваплар"
:27. Кем дә кем ай календаренең 14-енче ай көнендә (Чатурдаши) ашаудан тыела һәм Шива буйсынучылары арасында "Шива Пурана" турында фикерләр һәм аңлатулар алмаша икән, ул кешеләр арасында иң яхшысы.

## Сылтамалар
* Календарь экадаши, описание поста в каждый экадаши 
* Как Дурваса Муни оскорбил Махараджу Амбаришу  — связанная с экадаши история из «Бхагавата-пураны».

Төркем:Азык
Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Дини терминология
Төркем:Вишнуизм
Мясники

**Мясники** (Мясники) — Омск өлкәсенең Колосау районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тара өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 69,6%, руслар — 19,6%.	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Мәсники ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Колосау районы торак пунктлары
Уилл Смит

**Уилл Смит** (, тулы исеме **Уиллард Кэрролл Смит-кече**, , 1968 елның 25 сентябрь аенда, Филадельфия, Пенсильванияда туган) — күренекле АКШ актеры, режиссер, рәп-җырчы һәм продюсер.
 
## Фильмография
Сергей Дьяченко (мәгънәләр)

**Сергей Дьяченко** — күп мәгънәле гыйбарә.


* Сергей Дьяченко (Сергей Виктор улы Дьяченко) (*1846-1907*), Казан шәһәр башлыгы (*1888-1899*)
* Сергей Дьяченко (Сергей Григорий улы Дьяченко) (*1944-2008*), скрипкачы (*[[Россия]]-[[Италия]]*).
* Сергей Дьяченко (Сергей Александр улы Дьяченко) (*1952-2016*), Акмола өлкәсе хәкиме ().
Дьяченко

**Дьяченко** () — украин фамилиясе, «дьяк» сүзеннән ясалган.

* Сергей Дьяченко (мәгънәләр)
* Татьяна Дьяченко, Борис Ельцинның икенче кызы, РФ президенты администрациясе хезмәткәре.

Төркем:Фамилияләр
Югары Ай

**Югары Ай** — :
* Югары Ай (Чиләбе өлкәсе)
* Югары Ай (Омск өлкәсе)
Югары Ай (Омск өлкәсе)

**Югары Ай** (Нагорно-Аевск) — Омск өлкәсенең Тәбриз районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тара өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 82,4%, руслар — 16,6%.	

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Гараж ур. ()
*Елга арты ур. ()
*Калхуз ур. ()
*Мәктәп ур. ()
*Урман ур. ()
*Үзәк ур. ()
*Яр ур. ()
*Яшел ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Тәбриз районы торак пунктлары
Каенавыл (Омск өлкәсе)

**Каенавыл** (Кайнаул) — Омск өлкәсенең Ишемтамак районында урнашкан татар авылы. 

## Сәгать поясы
 

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тубыл өязенә караган.
## Халык
 
Милләтләр (2010): татарлар — 94,1 %, руслар — 5,9 %. 

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Ишемтамак районы торак пунктлары
Әшеван

**Әшеван** (Ашеваны) — Омск өлкәсенең Ишемтамак районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тубыл губернасының Тара өязенә караган.

2024 елның язында Омск өлкәсендә Ишем елгасы күтәрелү сәбәпле, Әшеван авылында яшәүчеләрне эвакуацияләгәннәр. Төбәк башлыгы Виталий Хоценко сүзләренчә, авылда 224 кеше яшәгән, шуларның 150сен башка урынга күчергәннәр. 25 йортны һәм 40 утарны су баскан.

## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 97,7%, руслар — 2,3%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Ишемтамак районы торак пунктлары
Vena bäreleşe

**Vena bäreleşe** - 1683 yılnıñ 11 sentäberendä ike aylıq Vena qamalışınnan soñ bulğan ber yaqtan xristian İzge ligası köçläre, ikençe yaqtan Ğosmanlı imperiäse arasında bäreleş näticäsendä Yan III Sobeskiy citäklägän ğäskär ciñä häm Awrupada Ğosmanlı imperiäseneñ yawlap alularına çik quya.

Vena bäreleşennän soñ Avstriä berniçä distägä Üzäk Awrupanıñ iñ köçle däwlätenä äwerelgän.

Polşa qıyralı häm Böyek Litva kenäze Yan III Sobeskiy citäklägän läx-avstriä-alman ğäskäre böyek wäzir Qara Mostafa citäklägän Ğosmanlı imperiäseneñ ğäskären ciñä.

Vena bäreleşe Üzäk Awrupa illäre Ğosmanlı imperiäsenä qarşı suğışta xälitkeç ähämiätkä iä.

Aldağı 16 yıl däwamında Avstriä ğäskäre höcüm itä başlağan häm töreklärdän Macarstan häm Transilvaniäne alğan.

## Näticä
Vena bäreleşennän soñ töreklär uñışsız itep 16 yıl däwamında suğışıp, Macarstan häm Transilvaniäne yuğalta, axırında Karlovits solıxı suğışqa noqta quya.

Läx-Avstriä duslığı ozaq suzılmağan, Karl V Yan Sobeskiy ciñüen tübänsetä başlağan. Reç Pospolita Avstriäne qotqarudan faydasın kürmägän, kiresençä Vena bäreleşe Avstriä imperiäsenä nigez salğan häm Reç Pospolitanı cimerügä yul quyğan. 1775 häm 1795 yıllarda Gabsburglar Reç Pospolitanı bülgälüdä qatnaşqan.

Räsäy imperatorı Nikolay I bu bäreleş turında bolay äytkän: 

(Räsäy Qırım suğışında Avstriäneñ xiänäte säbäple ciñelgän).

## Sıltamalar
*Мональди Р., Сорти Ф. Imprimatur: В печать. — (Серия: Исторический детектив). — М.: АСТ; АСТ Москва; Транзиткнига, 2006. — ISBN 5-17-033234-3 ; 5-9713-1419-X ; 5-9578-2806-8.
*Малик В. Шёлковый шнурок. — М.: Детская литература, 1985.
*Новичев А. Д. История Турции. Т. 1. — Л.: Изд-во ЛГУ, 1963.
*Подхородецкий Л. Вена, 1683. — Пер. с польск. — М.: АСТ, 2002. — ISBN 5-17-014474-1.
*Эмиддио Дортелли Д'Асколи. Описание Чёрного моря и Татарии. / Пер. Н. Пименова. Предисл. А. Л. Бертье-Делагарда. — Записки Одесского общества истории и древностей. Т. 24. — Одесса: «Экономическая» тип. и лит., 1902.
*Чухлиб Т. Вена 1683: Украина-Русь в битве за «золотое яблоко» Европы. — Киев: Клио, 2013. — ISBN 978-617-7023-03-5.

Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Карловиц солыхы (1699)

**1699 елгы Карловиц солыхы** () — 1698-1699 елларда узган
Карловиц конгрессы дәвамында имзаланган Госманлы империясе белән «Изге лига» коалициясе илләре (*[[Изге Рим империясе]], [[Венеция|Венеция республикасы]], [[Речь Посполита]], [[Россия империясе]]*) арасында солых килешүләре.

 
## Тарих
1699 елның гыйнвар азагында Славониянең Карловцы (, *хәзерге* Сербиянең Сремски-Карловци (*<small>[[:en:Sremski Karlovci|en]]</small>*)) бистәсендә кул куела (*солых килешүенең исеме әлеге бистә исеме белән аталган*).
Госманлы империясе белән аерым солых килешүләренә 1699 елның 16 гыйнварында Речь Посполита, 1699 елның 24 гыйнварында Россия империясе, 1699 елның 26 гыйнварында Изге Рим империясе һәм 7 февральдә Венеция республикасы кул куя.

Солых килешүе буенча,
* Австриягә үзәк Маҗарстан, Трансильвания, Хорватия, Бачка һәм тулысынча диярлек Славония җирләре эләгә. 
* Речь Посполитага Госманлы империясе кул астында булган Украинаның Днепрның уң ярындагы җирләре һәм Подолия (*Каменец кирмәне белән*) күчеп бетә. 
* Венеция Морея ярымутравын куша, Архипелаг утраулары һәм Далмациянең 6 кирмәне өстеннән хакимлеген саклап кала. 
* Россия империясе 2 елга Госманлы империясе белән үзара сугышмау турында килешү  төзи  (соңрак, 1700 елда әлеге килешүне ныгытучы Константинополь солыхы төзелә), Азак кирмәне дә анда кала. 
* Габсбурглар гаскәре басып алган Темешвар провинциясе (*кирмәннәре белән*) Госманлы империясенә кайтарылып бирелә. Молдавиянең поляк гаскәре басып алган 6 шәһәре шулай ук төрек солтанына кире кайтарыла.

## Хәтер

Килешү имзаланган чатыр урынында Kapela mira () төзелгән. Чиркәү — чатыр формасында.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 13  (Ка-Ки). М.: НИ БРЭ, 2009. ISBN 978-5-85270-344-6

## Әдәбият
# Ed.G. Noradounghian. Recuell d  ́  actes internationaux de ́  l Empire ottoman. Vol. 1. Paris, 1897.

## Сылтамалар
*  Солых турында ''Encyclopædia Britannica''да
*  Солых килешүе тексты 

## Моны да карагыз
* Карловиц конгрессы

Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:Солыхлар
Төркем:Австриянең халыкара килешүләре
Төркем:Польшаның халыкара килешүләре
Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Маҗарстан тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Балканнар тарихы
İvan Mazepa

**İvan Stepan ulı Mazepa** yäki **Mazepa Koledinskiy** (ukrainça *Іва́н Степа́нович Мазе́па*, läxçä *Iwan Mazepа herbu Kołodyn*) (1639, Reç Pospolita, 1709, Ğosmanlı imperiäse) - Zaporojye Ğäskäreneñ hetmanı, xärbi häm säyäsi eşlekle, diplomat.

Ukrainanıñ uñ yarı häm sul yarın berläştergän, Zaporojye Seçe üzidäräsen çiklägän.

Mazepa ozaq waqıt däwamında Pötr I neñ tarafdarı bulğan,  Ukrainanıñ sul yarı iqtisadi üseşenä kitergän.

1708 yılda Mazepa Tönyaq suğışta Räsäy doşmanı Şvetsiä patşası Karl XII yağına küçä.

1706 yıldan soñ Räsäy üz bereklären yuğaltqan häm köçle Şvetsiägä qarşı suğışta yalğız qalğan, şul xälne kürep, Mazepa Şvetsiä yağına küçärgä qarar itkän. Şvedlarğa 7 meñle kazak ğäskäre küçkän.  Pötr I bu xiänät öçen 1709 yılda Zaporojye Seçen yawlağan häm cimergän, 156 ataman häm kazak üterelgän.

1708 yılda Mazepa anafema belän qähärlängän, Pötr I Mazepa öçen maxsus *İuda ordenı*n yasağan.

1709 yılda Karl XII Poltava bäreleşendä ciñelgännän soñ,  Mazepa Ğosmanlı imperiäsenä qaçqan häm Benderı şähärendä ülgän.

## Ädäbiät

* «Трость ветром колеблема». Слово пред проклятием Мазепы, произнесенное митр. Стефаном Яворским в Московском Успенском соборе, 12 Ноября 1708 г. (Труды Киевской Духовной Академии. Киев, 1865. Том 3). На сайте *Наследие Святой Руси*
* Мазела Иван Степанович РБС
* Мазела Иван Степанович На сайте *Хронос*
* Иван Мазепа Передача из цикла "Час истины" канала
* Переписка Мазепы 
* МАЗЕПА — ГЕТМАН: В ПОИСКАХ ИСТОРИЧЕСКОЙ ОБЪЕКТИВНОСТИ
* Люди
* «Имя Ивана Мазепы» 
* Церковная анафема: случай Ивана Мазепы
* Страсті за Мазепою, або невідома спроба скасувати анафему на гетьмана в роки Другої світової війни | Науковий блог 
*Таирова-Яковлева Т. Г. Мазепа. — М.: Молодая гвардия, 2007. — 271[1] с. — (Жизнь замечат. людей: Сер. биогр.; Вып. 1041). — 5000 экз. — ISBN 978-5-235-02966-8.

Төркем:Украина тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Һетманнар
Әлмәнкүл

**Әлмәнкүл** (Иванково) — Курган өлкәсенең Әлмән районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Үктәбеp инкыйлабына кадәр Ырынбур губернасының Чиләбе өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 83,1%, башкортлар — 6,9%, руслар — 6,2%, мордва — 2,3%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Әлмән районы торак пунктлары
Атҗитәр (Курган өлкәсе)

**Атҗитәр** (Аджитарово) — Курган өлкәсенең Сафакүл районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Ырынбур губернасының Чиләбе өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 56,9%, башкортлар — 39,6%, руслар — 3,5%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Курган өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сафакүл районы торак пунктлары
Бөтендөнья су ресурслары көне

**Бөтендөнья су ресурслары көне**, яки **Бөтендөнья Су көне** (*, ,  ,  , , *) ел саен 22 мартта билгеләнә. Планетадагы су проблемаларына җәмәгатьчелек игътибарын тарту максатында, БМО Генераль Ассамблеясе Бөтендөнья Су көнен 1993 елда игълан иткән (*Бөтендөнья су ресурслары көнен үткәрү № A/RES/47/193 резолюциясе*).

## Тарих

БМО Генераль Ассамблеясе резолюциясендә бу көнне дәүләтләргә су ресурсларын саклау һәм  үзләштерү буенча чаралар үткәрергә тәкъдим ителә. Генераль Ассамблея БМО Генераль сәркатибенә БМО чараларын һәр елны бер конкрет темага багышларга тәкъдим итә.

2003 елда Генераль Ассамблея 2005-2015 елларны (*2005 елның 22 мартында үткән Су ресурслары көненнән башлап*) «Халыкара “Су — тормыш өчен” чаралары унъеллыгы» дип игълан итә (*№ A/RES/58/217 резолюциясе*). Һәр елны бу көн билгеле бер  (*тема*) астында уза.

## Саннар
* 2006 елда 1,1 млрд кеше эчә торган чиста суга кытлык кичерә. 
* 2006 елда  2,6 млрд кеше, чиста су булмау сәбәпле, гади санитария хезмәтеннән файдаланудан мәхрүм була. 
* 2006 елда, башка табигать бәла-казаларына караганда, су басу һәм корылыктан кешеләр күбрәк вафат булган. 
* Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы мәгълүматлары буенча, чиста су булмау аркасында килеп чыккан инфекцияләрдән дөньяда һәр минутта бер кешенең гомере өзелә.
* Галимнәр фикеренчә, төп проблема су җитмәүдә түгел, ә суны рациональ итеп куллана белмәүдә (*исраф итүдә*). Хәзерге заманның иң авыр мәсьәләләренең берсе — азык-төлек әзерләгәндә чамадан тыш күп су тоту. Кеше бер көнгә 2-3 *литр* су эчсә, бер кешегә азык-төлек әзерләү өчен 2000-5000 *литр* су тотыла.
* Планетада төче су ресурслары бертигез урнашмаган. Корылык була торган урыннар коры җир өслегенең 40 % ын алып тора, ә ул җирләрдә яшәүче халык дөнья су запасының 2 % ын гына куллана.
* Төче суларның төп чыганагы — океаннар, алардан көн саен 500 мең кв. км су парга оча. Шуның 80 % ы янәдән океаннарга ява.
* Иң зур төче су запасы поляр бозларда урнашкан. Дөньядагы төче су запасы Җирдәге барлык су күләменең 3 % ын гына тәшкил итә.

## Сылтамалар
* БМО сайты
* Бөтендөнья су ресурслары сайты

## Моны да карагыз
*    Су кытлыгы турында дөньяның төрле урыннарыннан фотолар
 
## Искәрмәләр

Төркем:Экология
Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Су ресурслары
Төркем:Март бәйрәмнәре
Төркем:22 март
Терсәк (Шадрин районы)

**Терсәк, Байрак** (Байрак) — Курган өлкәсенең Шадрин районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Пермь губернасының Шадрин өязенә караган.
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 89,8%, руслар — 5,6%, башкортлар — 4,6%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Курган өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Шадрин районы торак пунктлары
Analitik

**Аnalitik, täxlilçe** — ul ayırım ber ölkädä analitik tikşerenülärne öyränü belän şöğellänüçe belgeç bula. Annan analiz ısulların kamil däräcädä belü taläp itelä. Ğädättä, ul protsesslarnı farazlarğa häm kiläçäkkä üseş programnarın buldırırğa sälätle keşe.

Analitiknıñ eşe ul eşlägän tarmaqqa bäyle. Analitiklar eşçänlege buyınça tübändägelärgä bülenä:
* Program tä'minat analitiğı
* Biznes-analitik
* Sistema analitiğı
* Sertifikatsiälängän xalıqara investitsiälär analitiğı
Иң популяр веб-сайтлар исемлеге

Түбәндәге дөньяның иң популяр веб-сайтлар исемлеге Alexa Internet һәм SimilarWeb бастырган соңгы аналитик мәгълүматлары нигезендә төзелгән.

## Рейтинглау методлары
Alexa веб-сайтларны караулар һәм уникаль караучылар саны турындагы мәгълүматны һәр өч ай яңартып туплый һәм рейтинглар бастыра. Сайтның төп домены гына күзәтелә.

SimilarWeb веб-сайтларны берничә миллион Интернет кулланучылар фикерләре, веб-роботлар тикшеренүе, халыкара Интернет провайдерлар тапшырган мәгълүматлары нигезендә күзәтә.

## Сайтлар исемлеге

## Шулай ук карагыз
* Телләрнең Интернет челтәрендә кулланылышы
* Татнет сәхифәләре рейтингы

## Искәрмәләр



*
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Интернет
Яңа Тирес

**Яңа Тирес** (Новый Тирис) — Ырынбур өлкәсенең Абдулла шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 98,3%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Абдулла шәһәр округы торак пунктлары
Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль сәркатибе

**Берләшкән Милләтләр Оешмасы Генераль сәркатибе**, *кыскача* БМО Генераль сәркатибе (*[[БМО телләре|БМО рәсми телләре]]ндә*: , , , , , ) — Берләшкән Милләтләр Оешмасының төп идарә органнарының берсе булган Секретариатның баш вазифаи заты.

БМО Генераль сәркатибен БМО Куркынычсызлык Шурасы тәкъдиме буенча БМО Генераль Ассамблеясе билгеләп куя. Кагыйдә буларак, БМО Куркынычсызлык Шурасының даими әгъзасы булган илләрнең вәкиле БМО Генераль сәркатибе итеп сайлана алмый.
БМО Генераль сәркатибе, гадәттә, 5 ел  сайлана, шулай ук яңа 5 еллык  сайлану хокукына ия. Мөддәтләр саны чикләнмәгән.

## Вазифалары
БМО Генераль сәркатибе БМО Куркынычсызлык Шурасына дөньяда тынычлык һәм хәвефсезлекнең торышына, үзе уйлаганча, куркыныч яный торган мәсьәләләр буенча мәгълүмат бирә. Аңа бер хөкүмәт яки хакимият тә күрсәтмә бирергә хаклы түгел. Ул Берләшкән Милләтләр Оешмасы алдында гына җавап  тота. 
БМО Генераль сәркатибе, БМО Генераль Ассамблеясы кабул иткән кагыйдәләр буенча, БМО Сәркатиплеге персоналын билгели.

## Сайлану үзенчәлеге
БМО Генераль сәркатибе 5 ел  сайлана. БМО Куркынычсызлык Шурасы даими әгъзасы булган илләр вәкилләре кандидатурага вето сала ала. БМО Генераль сәркатибен сайлаганда, гадәттә, *Регион принцибы* искә алына. Сайлау гади аккламация юлы белән башкарыла.

## Регион принцибы
БМО Генераль Ассамблеясенең 1997 елгы резолюциясе регион принцибын (*[[кыйтга]]лар буенча ротация принцибы*) куллануны күздә тота. 
Әлеге резолюция буенча, БМО Генераль сәркатибе планетаның төрле регионнары вәкилләреннән сайланырга тиеш

## Генераль сәркатипләр

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 6 (Во-Ге). М.: НИ БРЭ, 2006. ISBN 978-5-85270-335-4

## Сылтамалар
* БМО Генераль сәркатибе рәсми сайты

## Моны да карагыз
* БМО
* БМО Генераль Ассамблеясе
* БМО Иминлек Шурасы
* БМО Уставы
* БМО телләре
* БМО махсус оешмалары исемлеге

## Искәрмәләр


Төркем:БМО Генераль сәркатипләре
Якут (Ырынбур өлкәсе)

**Якут** (Якут) — Ырынбур өлкәсенең Александровка районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 87,3%, казакълар — 8,5%, башкортлар — 4,2%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Александровка районы торак пунктлары
Әсәкәй

**Әсәкәй** (Асекеево) — Ырынбур өлкәсенең Әсәкәй районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 79,7%, руслар — 14,8%.	

## Танылган шәхесләр

* Марат Хөснетдинов (1937), ССРБ (1972-1986), РФ (1994-2000) министры урынбасары.

## Һәйкәлләр

Файл:М.Джалиль (Асекеево).jpg|300пкс|М. Җәлил һәйкәле


## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Әсәкәй районы торак пунктлары
Кызыл Йолдыз (Ырынбур өлкәсе)

**Кызыл Йолдыз** (Кзыл-Юлдуз) — Ырынбур өлкәсенең Әсәкәй районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 65,2%, руслар — 17,4%, мордвалар — 10,9%, башкортлар — 6,5%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Әсәкәй районы торак пунктлары
Бала хокуклары

**Балá хокуклары** − кеше хокуклары төшенчәсе һәм кануни механизмының балаларның һәм балигъ булмаган яшьләр үсеше кирәкләренә махсус яраклаштырылган варианты. 

БМО Генераль Ассамблеясе 1989 елда кабул иткән Бала хокуклары турында конвенция буенча, "*кешенең [[балигъ булу яше|балигълыгына җитүе]] иртәрәк исәпләнгән очраклардан тыш, *'18 яшькә җитмәгән һәр кеше бала буларак билгеләнә*'"*. 

Бала хокукларын түбәндәгеләре тәшкил итә: әти-әнисенең икесе белән дә тигез мөнәсәбәттә булу; үзен шәхес буларак тану; физик иминлек; ашау-эчү булуы; бушлай рәвешендә яшәгән илнең мәгариф системасында урта белем алу; сәламәтлек саклау; кылынган җинаятьләр өчен бала яшен һәм психологик үсешен истә тотып кына җәзалау; гражданлык *([[җәмгыять|иҗтимагый]] һәм [[сәясәт|сәяси]])* хокуклары; раса, гендер, җенси ориентация һәм кемлеге, әти-әниләренең туган илләренә *(күпчелек очракларында аларның [[ватандашлык]]ларына тиң)*, тотылган диненә, физик яки психик чикләнүләр булуына, тән тиресе төсе, милли чыгышы һәм башка сыйфатлар сәбәпле дискриминацияләнүдән иреклек хокукы.

Русиядә бала хокуклары турында төп акт 1998 елның 24 июленнән N 124-ФЗ «Об основных гарантиях прав ребёнка в Российской Федерации» Федераль законы була.

## Раслау

## Шулай ук карагыз
* Халыкара балаларны яклау көне
* Хатын-кыз хокуклары
* ТР Балалар оешмалары советы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстан Республикасы Дәүләт Советы сайтындагы документлар:
** Бала хокуклары турында халыкара конвенция тексты 
** Татарстан Республикасында Бала хокуклары буенча вәкаләтле вәкил турында һәм Татарстан Республикасының аерым закон актларына үзгәрешләр кертү хакында ТР кануны  
* Татарстан Республикасында Бала хокуклары буенча вәкаләтле вәкил сайты  

Төркем:Бала хокуклары
Иске Колшәрип

**Иске Колшәрип** (Старокульшарипово) — Ырынбур өлкәсенең Әсәкәй районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 97,5%.	
## Шәхесләр

* Абдулла Идрисов (*[[Дан Кинельский]]*, 1896―1982), педагог, Коръәнне тәрҗемә итүче, БАССР атказанган укытучысы (1949), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994).

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Әсәкәй районы торак пунктлары
Әлибаев

**Әлибаев** — фамилия.
* Зәки Әлибаев (1967), әдәбият галиме, БР язучылар берлеге рәисе (2017―2022).
* Сафуан Әлибай (Әлибаев) (1941―2014), шагыйрь, журналист.
* Тимур Әлибаев (1966), А.Н. Туполев исемендәге Казан илкүләм тикшеренү техник университеты ректоры (2023 елдан).
----
* Ләлә Әлибаева (1949), Башкортстанның атказанган табибы (1998). 

Төркем:Фамилияләр
Чишмәбаш (Ырынбур өлкәсе)

**Чишмәбаш** (Чишма-Баш) — Ырынбур өлкәсенең Богырыслан районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 96,1%, руслар — 3,9%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Богырыслан районы торак пунктлары
Гайнулла

**Гайнулла** (Гайнулино) — Ырынбур өлкәсенең Гай районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 64,1%, башкортлар — 21,1%, руслар — 5,6%, әзериләр — 2,8%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Гай районы торак пунктлары
Комлы (Ырынбур өлкәсе)

**Комлы** (Песчаное) — Ырынбур өлкәсенең Иләк районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 43,5%, руслар — 43,5%, казакълар — 13,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Иләк районы торак пунктлары
Ибрай (Кызыл Гвардия районы)

**Ибрай, Таллы Елга** () — Ырынбур өлкәсенең Кызыл Гвардия районында урнашкан татар авылы. Таллы-Елга буенда урнашкан.

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 92,8%, башкортлар — 5,2%, руслар — 2,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кызыл Гвардия районы торак пунктлары
Үтәй (Ырынбур өлкәсе)

**Үтәй** (Утеево) — Ырынбур өлкәсенең Кызыл Гвардия районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 93,6%, башкортлар — 6,4%.

## Танылган шәхесләр

* Әхәт Нигъмәтуллин (*1921-2015*) — күренекле татар әдәбияты галиме, филология фәннәре докторы, профессор.

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кызыл Гвардия районы торак пунктлары
Юлкотлы

**Юлкотлы, Утаравыл** (Юлгутла) — Ырынбур өлкәсенең Куандык шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 75,6%, башкортлар — 13,4%, руслар — 11,0%.	

## Шәхесләр
* Роберт Әбелмәмбәтов (1942―2002), Казанда татар театрлары директоры. ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988).

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Куандык шәһәр бүлгесе торак пунктлары
Индустрия (Ырынбур өлкәсе)

**Индустрия** (Индустрия) — Ырынбур өлкәсенең Куандык шәһәр округындә урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 82,2%, башкортлар — 9,2%, руслар — 6,2%, таҗиклар — 2,4%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Куандык шәһәр бүлгесе торак пунктлары
Азамат (Ырынбур өлкәсе)

**Азамат** (Азаматово) — Ырынбур өлкәсенең Мәтешкин районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 90,7%, руслар — 5,5%, башкортлар — 2,2%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Матвеевка районы торак пунктлары
Түбән Котлымбәт

**Түбән Котлымбәт** ( Толыбай, рус. Нижненовокутлумбетьево) — Ырынбур өлкәсенең Мәтешкин районында урнашкан татар авылы.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 89,5%, башкортлар — 5,3%, үзбәкләр — 5,3%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Матвеевка районы торак пунктлары
Иракли Абашидзе

**Иракли Абашидзе** (, , Хони, Кутаис губернасы, Рәсәй империясе — , Тбилиси, Гөрҗистан) — грузин шагыйре һәм дәүләт эшлеклесе. Гөрҗистан ФА академиге (1960). Гөрҗистан ССР язучылар берлеге идарәсе рәисе (1953-1967). Гөрҗи Совет энциклопедиясе баш мөхәррире (1967 елдан). Әсәрләрендәге төп тема — шагыйрьнең кеше сөючелек бурычы, Гөрҗистанның язмышы («Гурия чәчәк ата», 1950; «Якынлашу», 1966; «Бу җырлар да — Гөрҗистаныма», 1971; шигъри җыентыклар, «Руставели эзеннән» поэмасы, 1966 һ.б.). «Югары мәһарәт өчен» (1959), «Дуслар, юллар, уйлар» (1979) китаплары авторы. А. Пушкин, А. Мицкевич, И. Вазов, Х. Ботев, В. Маяковски, К. Чуковски әсәрләрен гөрҗи теленә тәрҗемә иткән.

## Искәрмәләр
Эрнст Аббе

**Эрнст Карл Аббе**  (, , Айзенах, Саксе-Веймар-Айзенах һерцоглыгы — , Ена, Саксе-Веймар-Айзенах, Алман империясе) — алман физигы һәм астрономы. Ена унивверситетында назари (теоретик) физика профессоры (1870 елдан), Ена обсерваториясе директоры (1877-1890). Микроскоплар теориясен булдырган, һәртөрле оптика әсбапларын уйлап тапкан, оптика-механика завутларындагы күп операциялар технологиясен эшкәрткән.
## Искәрмәләр
Григол Абашидзе

**Григол Абашидзе**   (, , Чиатура, Тифлис губернасы, Рәсәй империясе — , Тбилиси, Гөрҗистан) — гөрҗи язучысы.

Гөрҗистан ФА академиге (1979). Беренче шигырьләре 1938 елда матбугатта дөнья күргән. Беренче паимасы («Кара шәһәрдә яз») 1938 елда нәшер ителгән. «Дошманнар» (1941), «Георги Алтынчы» (1942), «Байраклар» (1943), «Җиңелмәс Кавказ» (1943) паимасы һәм башка әсәрләре Икенче бөтендөнья сугышы турында. «Беренче тбилисилеләр турында риваять» (1959), «Өч дәвергә сәяхәт» (1961) паималары, «Алтын йөземлек» (1969) тупламына кергән шигырьләре заманави темада. «Лашарела» (1957), «Озын төн» (1963), «Корнали» (1969) тарихи романнарында Гөрҗистанның 13 гасырдагы тормышы тасвирланган. Абашидзе Гөрҗистан ССР Дәүләт һимне автордашларыннан (1944-1991 елларда гамәлдә булган) берсе. Ш.Петөфи, А. Мицкевич, И. Вазов, Х. Ботева, П.Неруда, М.Эминеску әсәрләрен гөрҗи теленә тәрҗемә иткән; аның әсәрләре инглиз, франсуз, рус, украина һ.б. телләргә тәрҗемә ителгән.
## Искәрмәләр
Кондызлы (Ырынбур өлкәсе)

**Кондызлы** (Новокинделька) — Ырынбур өлкәсенең Новосергиевка районындагы торак пункт. Кондызлы (Кинзелька) елгасы буенда урнашкан.

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 97,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Новосергиевка районы торак пунктлары
Искеавыл (Новосергиевка районы)

**Искеавыл** (Старобелогорка) — Ырынбур өлкәсенең Новосергиевка районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 81,1%, казакълар — 8,1%, руслар — 7,8%.	
## Искәрмәләр
	

## Сылтамалар
* Иске Актау - "Шәһри Казан" татар авылларын барлавын дәвам итә

Төркем:Новосергиевка районы торак пунктлары
Икенче Имангол

**Икенче Имангол** (Второе Имангулово) — Ырынбур өлкәсенең Октябрьски районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 45,4%, руслар — 51,3%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Октябрьски районы торак пунктлары
Габбәс Морза

**Габбәс Морза** (, , Амул, Иран — , Мәшхәд, Иран) — Иран хәрби-дәүләт эшлеклесе. Фәтех Галишаһ Каҗарның улы, аның Әзербайҗандагы . Дәүләтне идарә итү эшләрендә, Иранның тышкы сәясәтен билгеләүдә зур урын тоткан. Рәсәй-Иран сугышлары (1804-1813, 1826-1828) һәм Иран-Төркия сугышы (1821-23) дәверендә Иран сәргаскәре булган. Инлгиз һәм франсуз хәрби белгечләре ярдәмендә Иран гаскәрен Европа үрнәге буенча үзгәртеп оештырырга омтылган. Төрекмәнчәй килешүен имзалаган (1828).
## Искәрмәләр
Габбәс I

**Габбәс I** (; , (, Һәрат — , Казвин) — Иран шаһы (1587-1629), гаскәрбашы. Сәфәвиләр династиясеннән. Габбәс I үз хакимлекнең беренче елларныда ук дәүләттәге эчке таркаулыкка чик куеп, үзәкләшкән дәүләт төзүгә керешкән;  гаскәр төзеп, Әзербайҗан һәм Хөрәсән (1598), Бәхрәйн (1602), Кандаһар (1621), Хөрмүз утравын (1622) һәм Гыйракны (1623) үзенә буйсындырган. Габбәс I дәверендә Сәфәвиләр дәүләте башкаласы Казвиннан Исфаханга күчерелгән (1598), яңа шәһәрләр, юллар, күперләр, кәрвансарайлар, кирмәннәр төзелгән, күпләп каналлар салынган. Габбәс I Бохара ханлыгы, Рәсәй, Англия, Аустрия, Испания, Нидерланд һәм башка дәүләтләр белән сәүдә һәм сәяси мөнәсәбәтләр урнаштырган. Габбәс I дәверендә Иран көчле үзәкләшкән дәүләткә әйләнгән. Иранда аны «бөек» дип ихтирам итәләр.
## Искәрмәләр
Искавыл (Переволоцки районы)

**Искавыл** (Зубочистка Первая) — Ырынбур өлкәсенең Переволоцки районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 90,8%, руслар — 4,9%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Переволоцки районы торак пунктлары
Нариман (Пономарёвка районы)

**Нариман** (Нариманово) — Ырынбур өлкәсенең Пономарөвка районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Пономарөвка районы торак пунктлары
Константинополь солыхы (1700)

**1700 елгы Константинополь солыхы** (, ) — Россия империясе белән Госманлы империясе арасында 30 елга төзелгән трактат. 1698—1699 елгы Карловиц конгрессында ирешелгән 2 елга үзара сугышны туктатып тору турында килешүне раслый.

Россия империясенә солых килешүен озынайту 1700—1721 елгы Төньяк сугышында Швециягә каршы сугыш башлаган үзенең  Дания һәм Саксониягә хәрби ярдәм итү өчен кирәк була.

## Тарих
1700 елның  (14) июлендә Константинопольдә имзаланган. Россия империясе өчен гадәттән тыш илчеләр Е.И. Украинцев һәм дьяк И.П. Чередеев, Госманлы империясе өчен нишанчы Мәхмәт-әфәнде һәм бөек драгоман Александр Маврокордато (Шкарлат) кул куя. Рус илчелеге Константинопольгә «Крепость» хәрби карабында килә. Бу адым Кара диңгездә Россия империясенең хәрби-диңгез көчләре булуын күрсәтү өчен ясала.

## Килешү
Килешү 14 маддәдән тора.

Килешү шартлары буенча:
* Азак кирмәне Россия империясенә бирелә;
* ике яктан да чик буенда яшәүче халыкларның хәвефсезлеге тәэмин ителергә тиеш була;
* Госманлы империясендә яшәүче православие руханиларының шәхси иминлеге тәэмин ителә;
* ике яктан да әсир төшкәннәрне азат итү һәм алмашу күздә тотыла;
* Россия империясе тарафыннан ел саен Кырым ханына түләнүче ясак бетерелә;
* Иерусалимга баручы рус паломникларыннан пошлина алу туктатыла;
* Госманлы империясенә 1695—1696 еллардагы Азак походларында басып алынган Днепр буе кирмәннәре кире кайтарыла, төрек ягы әлеге кирмәннәрне җимерергә тиеш була;
* ике як та Перекоптан Азакка кадәр булган арада яңа кирмәннәр кормаска килешә.

## Әһәмияте
Солых килешүе Петр I-нең 1695—1696 еллардагы Азак походлары нәтиҗәләрен ныгыта.

1700—1721 елгы Төньяк сугышы башында Госманлы империясе бер якка да кушылмау сәясәте алып бара.

1700 елгы Константинополь солыхы шартлары Россия империясе өчен җиңелү белән тәмамланган 1711 елгы Прут походы һәм 1711 елгы Прут солыхыннан соң үзгәртелә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 15 (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0

## Әдәбият
# Полное собрание законов Российской империи. Собрание 1-е. Т. 4. № 1804. СПб, 1830.

## Сылтамалар
*  Науменко В.Г. Константинопольская история: из дипломатических сношений Московского государства с Крымским ханством и Турцией

## Моны да карагыз
* 1720 елгы Константинополь солыхы
* 1724 елгы Константинополь солыхы
* 1879 елгы Константинополь солыхы

## Искәрмәләр

Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1700 ел
Константинополь солыхы (1720)

**1720 елгы Константинополь «мәңгелек солыхы»**, ,  — Россия империясе белән Госманлы империясе арасында төзелгән солых килешүе. Әлеге килешү рус патшасы Петр I тарафыннан бер яклы бозылган 1711 елгы Прут солыхы һәм 1713 елгы Адрианополь (Әдернә) солыхын кире торгызучы 1712 елгы Константинополь трактатында килештерелгән төп шартларны раслый.

## Тарих
1720 елның  (16) ноябрендә Константинопольдә имзаланган. Россия империясе өчен вәкаләтле илче А.И. Дашков, Госманлы империясе өчен бөек вәзир Дамад Ибраһим-паша кул куя.

1700-1721 елгы Төньяк сугышы ахырында Изге Рим империясе һәм Бөекбритания, Россия империясе гаскәренең Речь Посполитада булуын сылтау итеп, Госманлы империясен Россия империясенә һөҗүм итүгә этәрәләр. Ләкин Госманлы империясе,  Төньяк сугышы  тәмамлангач, Россия империясе элекке килешүләрне кире карауны таләп итәр, мәсәлән, Азак кирмәнен кире сорар дип шикләнеп, сугыш хәрәкәтләре башлаудан тыела. Үз чиратында, Россия империясе шулай ук Төркия белән хәрби конфликтка барырга теләми, шуңа күрә 1719 елның маенда ике ил араасында «мәңгелек солых» төзергә тәкъдим итә.

## Килешү
Солых килешүе преамбуладан, 13 маддәдән тора.
Килешү шартлары буенча,
* 1713 елда кабул ителгән рус-төрек чикләре саклана;
* ике яктан да чик буенда яшәүче халыкның хәвефсезлеге тәэмин ителергә тиеш була;
* рус һәм төрек сәүдәгәрләренә ирекле сәүдә итү гарантияләнә;
* Иерусалимга баручы рус  пошлина түләтелми;
* Азак кирмәне Госманлы империясе кулында кала;
* Черкасск Россия империясендә кала;
* ике якка да Азак белән Черкасск кирмәннәре, Самара елгасы белән Орель елгасының Днепрга койган аралыгында яңа ныгытылган кирмәннәр төзү тыела;
* килешүгә кул куйганнан соң 2 ай эчендә Россия империясе Польша территориясеннән гаскәрен чыгарырга тиеш була;
* Госманлы империясендәге Россия империясенең юкка чыгарылган илчелеге эшчәнлеген торгыза.

## Әһәмияте
1720 елгы килешү Россия империясенең көньяк чикләрен билгели.
1700-1721 елгы Төньяк сугышын тәмамлау өчен көчләрен тупларга мөмкинлек ача.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 15 (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0

## Әдәбият
# Полное собрание законов Российской империи. Собрание 1-е. Т. 6. № 3671. СПб, 1830.

## Сылтамалар
* Константинопольський мирний договiр 1720

## Моны да карагыз
* 1700 елгы Константинополь солыхы
* 1724 елгы Константинополь солыхы
* 1700 елгы Константинополь солыхы

## Искәрмәләр

Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1720 ел
Константинополь солыхы (1724)

**1724 елгы Константинополь солыхы**, ,  — Россия империясе белән Госманлы империясе арасында төзелгән солых килешүе. Россия империясе белән Госманлы империясенең Кавказдагы һәм Каспий диңгезе буендагы чикләрен билгели.

## Тарих
1724 елның  (23) июнендә Константинопольдә имзаланган. Франция илчесе маркиз  Ж.Л. д'Юссон де Бонак арадашчылыгында, Россия империясе өчен илче И.И. Неплюев, Госманлы империясе өчен бөек вәзир Дамад Ибраһим-паша кул куя.

1722-1723 еллардагы Фарсы иле походыннан соң төзелгән 1723 елгы Петербург солых килешүе буенча кайбер Фарсы иле провинцияләре Россия империясенә бирелгәч, рус-төрек мөнәсәбәтләре кискенләшә. Фарсы иле шаһы Тахмасп II нең тотрыксыз халәтеннән файдаланып, Госманлы империясе 1723 елның азагында — 1724 елның башында Көнчыгыш Гөрҗистанга һәм Көнчыгыш Әрмәнстанга басып керә.

## Килешү
Килешү кереш өлештән, 6 маддәдән, йомгаклау өлешеннән тора.
Килешү шартлары буенча,
* Гөрҗистан һәм Әрмәнстанның басып алынган көнчыгыш өлеше Госманлы империясендә кала;
* Тебриз ханлыгы, Казвин ханлыгы, Шемаха ханлыгы шулай ук Госманлы империясендә кала;
* Госманлы империясенә Шемаха ханлыгына гаскәр кертү (*инкыйлаб очрагыннан башка*) һәм анда ныгытылган кирмәннәр төзү тыела;
* 1723 елгы Петербург солыхы буенча бирелгән Фарсы иле шәһәрләре һәм Каспий буе провинцияләре Россия империясендә кала;
* Фарсы иленең калган провинцияләре Тахмасп II кул астында кала;
* Тахмасп II 1724 елгы Константинополь солыхы шартларын таныган очракта, Россия империясе һәм Госманлы империясе тарафыннан бәйсез һәм канунлы ил башлыгы итеп кабул ителә.

Фарсы иле шәһәрләре һәм Каспий буе провинцияләрен Россия империясе 1732 елгы Рәшт трактаты буенча кире кайтара.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 15 (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0

## Әдәбият
# Полное собрание законов Российской империи. Собрание 1-е. Т. 7. № 4531. СПб, 1830.

## Сылтамалар
*  БСЭ

## Моны да карагыз
* 1700 елгы Константинополь солыхы
* 1720 елгы Константинополь солыхы
* 1879 елгы Константинополь солыхы

## Искәрмәләр

Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Төркем:Әрмәнстан тарихы
Төркем:Иран тарихы
Төркем:1724 ел
Константинополь солыхы

**Константинополь  солыхы** — Госманлы империясе белән Россия империясе арасында төрле елларда Константинопольдә (*[[1930 ел]]дан [[Истанбул]]*) имзаланган солых килешүләре.

* 1700 елгы Константинополь солыхы — 1698-1699 елгы Карловиц конгрессында ирешелгән 2 елга үзара сугышны туктатып тору турында килешүне раслый.
* 1720 елгы Константинополь солыхы — 1712 елгы Константинополь трактатында килештерелгән  төп шартларны раслый.
* 1724 елгы Константинополь солыхы — Россия империясе белән Госманлы империясенең Кавказдагы һәм Каспий диңгезе буендагы чикләрен билгели.
* 1879 елгы Константинополь солыхы — 1877-1878 елгы рус-төрек сугышын тәмамлый.
Константинополь солыхы (1879)

**1879 елгы Константинополь солыхы**, ,  — Россия империясе белән Госманлы империясе арасында тынычлык һәм дуслык турында солых килешүе. 1877-1878 елгы рус-төрек сугышы тәмамланганнан соң имзаланган.

## Тарих
1879 елның 27 гыйнварында (*[[8 февраль|8 февралендә]]*) Константинопольдә кул куелган. Россия империясе өчен рус императорының төрек солтаны каршындагы гадәттән тыш һәм вәкаләтле илчесе кенәз А.Б. Лобанов-Ростовский, Госманлы империясе өчен тышкы эшләр министры А. Каратеодори кул куйган.

1879 елгы Константинополь солых килешүе 1878 елгы Сан-Стефан солыхының  1878 елгы Берлин трактаты тарафыннан юкка чыгарылмаган һәм төзәтелмәгән шартларын тагын бер кат раслый.

## Килешү
Солых килешүе
* Госманлы империясенең Россия империясенә түләнә торган контрибуциясенең суммасын билгели;
* Сугыш нәтиҗәсендә зыян күргән Госманлы империясендәге Россия империясе подданныйларына һәм оешмаларына компенсация суммасын билгели;
* Балкандагы төрек хакимлегенә каршы азатлык көрәшендә катнашкан Госманлы империясе подданыйларына амнистия игълан итә;
* Сәүдәгә, юрисдикциягә һәм Госманлы империясендә яшәүче Россия империясе подданныйларына кагылышлы элекке рус-төрек килешүләре янәдән торгыза.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 15 (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0

## Әдәбият
# Сборник договоров России с другими государствами. 1856-1917. М., 1952.

## Сылтамалар
## Моны да карагыз
* 1700 елгы Константинополь солыхы
* 1720 елгы Константинополь солыхы
* 1724 елгы Константинополь солыхы

## Искәрмәләр

Төркем:Госманлы империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Россия империясенең халыкара килешүләре
Төркем:Солыхлар
Төркем:1879 ел
Түбән Чебенле

**Түбән Чебенле** (Нижние Чебеньки) — Ырынбур өлкәсенең Сакмар районында урнашкан торак пункт.	

1920-елларда Түбән Чебенледә татар язучысы һәм җәмәгать эшлеклесе Шәриф Камал катнашында авыл хуҗалыгы коммунасы төзелә. Бу чор вакыйгалары язучының 1937 елда нәшер ителгән «Матур туганда» романына нигез итеп алына.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 79,1%, руслар — 14,0%, үзбәкләр — 7,0%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сакмар районы торак пунктлары
Татар Сарыкташы

**Татар Сарыкташы** (Татарский Саракташ) — Ырынбур өлкәсенең Сарыкташ районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 91,8%, башкортлар — 5,2%, руслар — 3,1%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сарыкташ районы торак пунктлары
Дала Утлары

**Дала Утлары** (Степные Огни) — Ырынбур өлкәсенең Сакмар районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 43,6%, руслар — 48,2%, аварлар — 5,5%, украиннар — 2,3%.	

## Шәхесләр

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сакмар районы торак пунктлары
Бакай (Ырынбур өлкәсе)

**Бакай** (Бакаево) — Ырынбур өлкәсенең Северный районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Халык
	
Милләтләр (2010): татарлар — 99,0%.

## Шәхесләр

* Рифат Зарипов (1988), җырчы, юморист, пародия остасы. Татарстанның атказанган артисты (2021).
* Мөхәммәтсабир Хәсәнов

## Искәрмәләр
	

Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Северный районы торак пунктлары
Том Һарди

**Э́двард То́мас** (**Том**) **Ха́рди** (ингл. *Edward Thomas (Tom) Hardy*; . 15 сентябрь 1977, Хаммерсмит, Лондон, Англия, Бөекбритания) — британ кино һәм театр актёры, продюсер һәм сценарист. BAFTA премия иясе, "Оскар" премиясе номинанты, Hardy, Son & Baker компаниясенә нигез салучы.

## Искәрмәләр

{| class="wikitable sortable"
Peterburg metropolitenında terror ğämäle (2017)

**Peterburg metropolitenında terror ğämäle**  - 2017 yılnıñ 3 aprelendä köndez 14:40 säğättä Pitırbur metropolitenı **"Peçän mäydanı"** häm **"Texnologik institut"** stansaları arasında şartlaw.

Terror ğämäle näticäsendä 14 keşe häläk, 45 xastaxanägä eläkkän, 51 keşe zıyan kürgän.

15 säğättä **"Baş kütärü mäydanı"** stansasında bütän şartlatqıç caylanma tabılğan häm zararsızlandırılğan.

4 apreldä Peterburda mätäm köne iğlan itelgän.

## Tikşerü

Aldan mäğlümat buyınça terror ğämälen intixarçı oyıştırğan, anıñ mäyete qaldıqları vagonda tabılğan.

DNK analizı buyınça intixarçı Qırğızstan  şähäre Oşta tuğan **Aqbarcon Cälilov**, anıñ genetik ezläre "Baş kütärü mäydanı" stansasındağı şartlatqıçta tabılğan. Ul 2011 yılda Räsäy watandaşlığın alğan, matbuğat çaraları buyınça kisken qaraşlı törkemdä kergän.

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* http://www.azatliq.org/a/28409638.html Петербур метросындагы шартлау корбаннары саны 14кә җитте

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2017 ел
Төркем:3 апрель
Төркем:Россия Федерация субъектлары тарихы
Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Мыкола Бажан

**Мыкола Бажан** (, , Каманича, Подолия губернасы, Рәсәй империясе — , Киев, Украин ССР, ССРБ) — украин шагыйре һәм җәмәгать эшлеклесе. Украина ФА академиге (1951). Украина совет энциклопедиясе баш мөхәррире (1958-1983). «Унҗиденче патруль» исемле беренче шигъри җыентык 1926 елда басылган. «Биналар» (җыентык, 1929), «Һофман төне» (1929), «Сукырлар» (1929-1932) тарихи әсәрләрендә яхшылык белән яманлык арасында каршылык тасвирланган. «Англия тәэссоратлары» (1948), «Уйлар һәм хатирәләр» (1983) әсәрләре халыклар дуслыгы, тынычлык өчен көрәш темасында.
## Искәрмәләр