open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күк капусы ачылганда

**«Күк капусы ачылганда»**&nbsp;— Габдулла Тукай тормышына багышланган нәфис фильм. Ул Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның матди ярдәме белән төшергән. Режиссеры&nbsp;— Фәрид Дәүләтшин. Сценарий авторы&nbsp;— Рабит Батулла. Төп рольләрне Кариев театры һәм Камал театры артистлары башарган.

Фильмның премьерасы 2012 елның 1 августында Казанның «Мир» кинотеатрында уза.

## Сюжет сызыгы
Фильмның сюжеты кызыклы һәм заманча итеп ясалган, кәмит элементлары кертелгән. Вакыйгалар бүгенге һәм Тукай заманындагы Казанда бара. Театр артисты Мират Борхановның иҗади кризис, төшенкелеккә бирелүе сурәтләнә. Сәхнәдә аңа эт, куян рольләрен генә бирәләр. Ләкин ул&nbsp;— изге күңелле кеше. Тулай торактагы күршеләре ярдәм сораса, ул һәрвакыт ярдәмгә килә. Урамдагы таныш булмаган кешеләргә дә кирәк булган очракта гел ярдәм кулы суза ул. Театрга килгән яңа режиссер анда шул үзенчәлекне күреп ала да. Мират театрдан китәм дип торганда гына, режиссер аңа Тукай турында яңа спектакльдә төп рольне тәкъдим итә. Театрдагыларның берсе дә Борхановның Тукай ролен башкара алуына ышанмый. Башта Мират үзе дә булдыра алмый, чөнки хайваннарны гына уйнап, ул җитди рольләргә күнекмәгән. Шуңа күрә аңа Тукайны өйрәнергә туры килә, ул китапханәләр юлын таптап, шагыйрь тормышы белән таныша башлый...

## Тәнкыйть
Фильм премьерасында иҗат коллективы һәм тамашачылар тарафыннан әйтелгән фикерләр:

## Сылтамалар
* Казанда "Күк капусы ачылганда" фильмы тәкъдим ителде
* "Күк капусы ачылганда" фильмы
Рауза Кастрова

**Рауза Әхмәт кызы Кастрова** (1911 елның 13 сентябре, Касыйм — 2012 елның 3 августы, Мәскәү) — Мәскәү татарларының күренекле вәкиле, мемуарчы, Мәскәү җәмигъ мәчетенә нигез салган Салих Ерзин оныгы.

Ул 1911 елның сентябрендә Касыйм шәһәрендә хан мәйданында туа. Әбисе данлыклы Шакуловлар, әтисе Кастровлар нәселеннән. Әнисенең әтисе Салих Ерзин — Тамбов губернасы Әҗе авылы татары, көтүчедән миллионер булган кеше. 1904 елда дүрт капчык алтын биреп, ул Мәскәү җәмигъ мәчетен төзетә.

10 яшьлек чакта Мәскәүгә күчеп киткәннән соң Рауза Кастрова Кече татар урамында яши, Мәскәү җәмигъ мәчетенә йөргән, мәчет каршындагы мәктәптә Муса Бигиев дәресләрен тыңлаган. Мәскәүдә ул мәшһүр татар зыялылары Муса Җәлил,Салих Сәйдәшев, Сара Садыйкова, Нәҗип Җиһанов, Әхмәт Ерикәй белән аралашып яшәгән булган. Аның 100нче туган көне тантаналы төстә Асадуллаев йортында 2011 елда үткәрелә.

Рауза Кастрова 2012 елның 3 августында Мәскәү каласында вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Дмитрий Опарин Рауза Кастрова  
* Гульназ Бадретдин Рауза Кастрова: Эта мечеть ему всегда мешала
* Сафаров М. А. Памяти Раузы Ахмедовны Кастровой (1911-2012)  
* Иң өлкән Мәскәү татары Рауза Кастрова вафат
* Ушла из жизни старейшая представительница татарской общины Москвы Рауза Кастрова 
* Марат Сәфәров: Рауза Кастрова турында ликсә

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Татар мемуарчылары
Шырын

**Шырын** () — Рязань өлкәсенең Касыйм районындагы татар авылы. Ханкирмән (Касыйм) шәһәреннән 12 км төньяк-көнчыгышрак, Мөрәм юлы өстендә урнашкан.

## Халкы

2010 елгы сан алу вакытында биредә 840 кеше яшәве билгеле.

## Тарихы

Шырын авылы Касыйм ханлыгы аксөякләре Ширин (Ширинскийлар) биләмәсе булып тора. Ул дүрт авылдан торган Ак аймакка карый торган булган.

Ел саен татар милли бәйрәме Сабан туе үткәрелеп килә.

## Дин
1997 елда 1880 елда төзелгән агач мәчет яңадан ачыла.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Атҗитәр (Кырмыскалы районы)

**Атҗитәр** (**Иске Атҗитәр**) — Башкортстанның Кырмыскалы районындагы татар авылы. Уфадан 60 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихи белешмә
Атҗитәр авылына 1739 елда типтәрләр килеп утыра, алар җирне Өршәк-Мең олысы башкортларыннан мәңгегә алалар; аннан соң 1758 елда ук авылга башкортлар тарафыннан мишәрләр кертелә.

Атиҗитәрдә Башкорт-мишәр гаскәренең 1нче мишәр кантонының штабы урнашкан була. Тукай, Мөксин, Бозаяз, Корманай, Балыклыкүл, Солтанморат, Талбазы, Кәлчер-Буран, Кәбәч, Зәет, Нугазак авылларыннан Француз сугышына барырга җыенган яугирләр шунда тупланган. 
## Халык

## Танылган шәхесләр

* Ырынбур Диния нәзаратының беренче мөфтие Мөхәммәтҗан Хөсәенов 1796 елда Сенаттан җир сатып алы хокукын ала һәм Атҗитәр типтәрләре җирләрен башкортлардан икенче тапкыр сатып ала. «Бу минем җир,  килешүегезнең вакыты узды» дип Атҗитәр халкын куа башлый. Аның кешеләре татарларны чәчкән игеннәргә кертмичә, икмәкләрне урап һәм Атҗитәрнең көтүдән калган терлекләрен җыеп мөфтинең утарына кайтаралар. Мөфти хәзрәтләре дәгъвалаган җирләрне эшкәртергә кол чуашларны хуторларга китереп утырта. Озак вакытка сузылган мәхкәмәләшү башлана. Мөфти гомеренең ахырынача шунда яши, кабере авыл зиратында саклана
* Илдар Уразбахтин (1954), медицина фәннәре докторы (2005). БР атказанган табибы (2005). БР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2007)
* Акбашев Рәшит Шаһабетдин улы - СССР һәм Рәсәй табибы, 1962—1994 елларда Янгантау шифаханәсенең баш табибы.

## Икътисад
Атҗитәрдә ҖЧҖ “Аккош” кошчылык фабрикасы эшли башлаган (8 мең баш каз).
## Мәгариф
Атҗитәр урта мәктәбендә 76 бала укый (2010-11 уку елы саннары). 
## Искәрмәләр
Куликовы Копани

**Куликовы Копани** (, ) — Ставрополь краеның Төрекмән районында урнашкан авылы.

Куликовы Копани авыл советының идарә үзәге.

## Тарих
1864 елда нигезләнгән.

1901—1905 елларда авылга Рязань өлкәсе Бостан авылы татарлары килеп утыра.

## Халык
Бүгенге көндә (2013) авылда 365 хуҗалыкта 1293 кеше яши.

Авыл җирлегендә (Таврический пос. белән) исә 448 хуҗалыкта 1570 кеше яши. Милли составын татарлар (40,4 %), төрекмәннәр (31,0 %), руслар (16,6 %) тәшкил итә. Татарлар татар теленең бостан сөйләшендә сөйләшәләр.

## Сылтамалар
* Администрация МО Куликово-Копанский сельсовет  

Төркем:Ставрополь крае татар авыллары
Төркем:Төрекмән районы торак пунктлары
Яңгураз (Тамбов өлкәсе)

**Яңгураз** — Тамбов өлкәсенең көньягында урнашкан татар авылы. Уварово районына карый. Өлкәдәге ике татар авылының берсе, икенчесе — Күршә (Татарщина).
 
## Тарихи белешмә
Төмән өязе Яңгураз авылыннан килгән 20 гаилә нигез салган. Алар 1795 елда Дәүләт мөлкәте Палатасына аларны Тамбов губернасының Төмән өязеннән Борисоглебски өязенә күчерүләрен сорап мөрәҗәгать белән чыгалар. Авыл башта Енгуразовские выселки дип аталган.

Кызыклы дитәл, янәшә Ишеевские выселки икенче татар авылы урнашкан булган. Анысы да һичшиксез, Төмән өязендәге Ишәй (хәзер рус авылы) авылыннан килүчеләр нигезли. Бу авылның халкы соңрак Яңгыразга күченеп бетә.

Яңгыраз Тамбовдан 110 чакрымда, өяз шәһәреннән 50 чакрымда, тимер юл станциясенә 27 чакрым. 1880 елда 178 җанга 720,9 дисәтинә җир туры килгән (җан башына уртача 6). Печәнлекләр, урманнар бер дә булмаган, чөнки әйләнә-тирә ягы — кара туфраклы дала. Мәчет һәми мәдрәсәләре була. Шактый бай авыл була. 43 йортта 120 елкы, 48 мөгезле эре терлек һәм 370 сарык исәпләнгән.

Совет заманында Яңгыразда рәсми булмаган мәчет ябылмыйча эшләгән. 2004 елда авылда яңа таш мәчет салынган.

Ике катлы мәктәп, медпункт, элемтә бүлеге, китапханә бар. Урамнары асфальтланган, суүткәргече бар. Яңгыразда туган 600 кеше Мәскәү, Красноярск һәм Тамбовда яшиләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Тамбов өлкәсе татар авыллары
Төркем:Уварово районы торак пунктлары
Төркем:Тамбов өлкәсе торак пунктлары
Блондиннар

thumb|250px|Европада блондиннарның таралуы: <br /><span style="background:#4E3700">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 1 % кимрәк , <br /><span style="background:#8A6400">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 1 — 19 % , <br /><span style="background:#BE8900">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 20 — 49 % , <br /><span style="background:#FFC437">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 50 — 79 % , <br /><span style="background:#FFFF00">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> 80 — 100 %
**Блондиннар** - аксыл төстәге чәчле кешеләр. Табигый һәм буялган блондиннарны аерып була.

Табигый блондиннар күбрәк төньяк һәм көнчыгыш Европа кешеләре арасында очрыйлар. Гомумән алганда, бу як халыкларында чәч, күз төсләренең төрлелеге башка як халыкларыннан күбрәк очрый (Beal and Hoijer, 1965).

Көнкүрештә барлык блондиннар да ак тәнлеләр дип уйланыла (альбинос негроид раса вәкилләрен санамаганда), әмма бу ялгыш фикер - австралоидларда ак чәчле кешеләрне очрату гадәти күренеш булып санала.

## Сылтамалар

* Blondie.ru — Первый портал для Блондинок
* Blonda Stars сайт о знаменитых блондинках 
* Блондинки в интернете сайт о блондинках
Кара чәчләр

**Кара чәчләр** - Җирдә иң таралган чәч төсләре булып тора. Кара чәчле кешеләрне - брюнетлар диләр. 

Кара чәчле кешеләрне теләсә кайсы халыкта, сыйныфта да очратып була. Кара чәчтә эумеланин күп һәм ул башка чәчләрдән тыгызлыгы аз блу белән аерыла. Кара чәләр бераз кызгылт, карасу яки күксел кара була ала.

Кара чәчле кешеләрнең тән, күз төсләре дә бик төрле була. Европа халыкларыннан тыш, барлык халыкларда да кара чәч абсолют өстенлеккә ия.

Төркем:Чәч төсләре
Колхоз

**Күмхуҗ** (**күм**әк **хуҗ**алык) яки рус алынмасы **Колхо́з** (**кол**лективное **хоз**яйство сүзтезмәсенең халыкара аббревиатурасы) — ССРБда таралган күмәк икътисади системасының авыл хуҗалыгы тармагы оешмаларының бер төре.

**Күмәк хуҗалык** — җитештерү әйберләре (җир, җайланмалар, терлек, орлык һ.б.) уртак, анда катнашучылар җәмгыяте идарәсе астында булган һәм хезмәт нәтиҗәсе дә катнашучыларның уртак фикере ярдәмендә бүленгән, яңа эшкә җигелгән ССРБда таралган хуҗалык итү төре. Шулай ук балыкчылык колхозлары да таралган булган.

Күмхуҗга охшаш хуҗалык оешмалары бүтән илләрдә бар:  кибуц (Исраил), «халык коммуналары» (Кытай, Мәдәни инкыйлаб вакытында).

## Тарих

Күмәк хуҗалыклар ССРБда 1918 елдан барлыкка килә башлый. 1929 елдан массакүләм күмәкләштерү башлана.
Сәнәгатьләштерелү заманында, ССРБны ашамлыклар белән тәэмин итү өчен, колхозчыларның шәһәрләргә качуларына юл куймас өчен бер яктан паспортизация, икенче яктан исә — рөхсәтсез китү очрагында исә колхоздагы җир өлешеннән мәхрүм калу ысуллары кулланыла.. ССРБның авыл җирләрендә яшәүчеләрнең тулы паспортизациясе фәкать 1976-1981 елларында башкарыла, бу чорда 50 миллион паспорт тапшырыла.

Коммунист идеологияле ССРБда перестройка сәясәте уңышсызлыгы һәм Русиянең глобаль капиталист базар системасы кагыйдәләре буенча яшәүче ширкәтләргә эшләргә ишек ачуы белән, соңгылар җитештереп торган продукт һәм күрсәткән хезмәтләргә карата өстәлгән кыйммәтләре түбәнрәк булулары аркасында колхозлар юкка чыга башлыйлар.

## Россия Федерациясендә
Гамәлдәге РФ кануннамәләрендә (Федераль закон № 193-ФЗ Авыл хуҗалыгы кооперациясе турында) «колхоз» термины «авыл хуҗалыгы (балыкчылык) артеле» термины синонимы буларак кулланыла.

2008 елда колхозларны яңартып кору проекты эшсезлекне бетерү һәм авылларны күтәрү ысулы буларак тикшерелгән иде, ләкин шул чордагы икътисади кризис аркасында аны гамәлгә кертү «яхшырак көннәргә» кадәр кичерелде.

2016 елның 27 май көнендә Иркутск өлкәсе губернаторы Сергей Левченко регионның ерак төньягы территорияләрендә колхозларның яңарышы турындагы планнарының барлыгын белдерде. Күмәк хуҗалыклар фермер һәм башка җирле эшмәкәрләрне берләштерү максатларыннан булдырылырга тора дип хәбәр ителде..

## Моны да карагыз
* Совхоз
* Кибуц
* Ферма

## Сылтамалар
* Примерный Устав сельскохозяйственной артели, принятый II всесоюзным съездом колхозников-ударников
* [И. Б. Полюбина «Государство и аграрный сектор в России. История и современность»](http://www.vestnik.fa.ru/3(19)2001/8.html) 
* Бюджетные обследования колхозников Свердловской области 1935—1953 гг.  Колхозная жизнь на Урале. 1935—1953 / Составители X. Кесслер, Г. Е. Корнилов. — М.: «Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН), 2006. — 912 с. — (Документы советской истории).
* Справочник председателя колхоза, ОГИЗ, Государственное издательство колхозной и совхозной литературы, Москва, «Сельхозгиз», 1941 г. 
* Tatarile порталында урнаштырылган Татар энциклопедиясе басмасының «Колхоз» мәкаләсе

## Искәрмәләр

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:ССРБ оешмалары
Совхоз

**Совхо́з** ( — **''сов**етское **хоз**яйство* - *совет хуҗалыгыннан'' кыскартма) — ССРБдагы дәүләт авыл хуҗалыгы предприятиясе. Крестьяннар мөлкәте хисабынна төзелгән һәм аларның берләшмәсе булган колхозлардан аермалы буларак, совхозлар дәүләт предприятиясе булып торганнар. Совхозларда ялланган эшчеләр эшләгән. Колхозларда 1960 елларга кадәр хезмәт көне белән хезмәт хакы түләсәләр, совхозларда гел акча белән түләгәннәр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственная энциклопедия, 1 изд. 1932—1935 М. ОГИЗ РСФСР.
* Сельскохозяйственная энциклопедия, 2 изд. 1937—1940 М.-Л. СЕЛЬХЗОГИЗ.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Советлар Берлеге авыл хуҗалыгы
Төркем:Рус теленнән алынмалар
Төркем:Советлар фразеологиясе
Төркем:Дәүләт карамагындагы ширкәтләр
Франкфурт

**Франкфурт** яки **Майндагы Франкфурт** – Алманиянең Һессен Федераль җиренең төп шәһәре, Алманиядә кеше саны буенча бишенче урында тора. Майн елгасы буена урнашкан. Шәһәр борынгы архитектурасы белән гаять үзенчәлекле. Франкфурт шулай ук Алманиянең финанс башкаласы булып санала, шәһәрдә ил иң зур фонд биржасы урнашкан.

Германиядә Франкфурт шәһәрләре икәү. Берсе көньякта, Одер елгасы буенда, икенчесе Майна буенда.

Франкфурт аэропорты – Европадагы өч иң зур аэропортларның берсе. Минут саен диярлек самолетлар төшеп утыра һәм очып китеп тора. Аларның очы-кырые күренми.

## Тарихи белешмә
Франкфурт (Franconofurd) беренче тапкыр 794 елда искә алына. 885 елдан башлап Герман императорларын сайлау Франкфуртта оештырыла. 1562 елны коронация тантанасы Ахеннан Франкфуртка күчерелә.

1150 елны беренче тапкыр Франкфуртның атаклы ярминкәсе искә алына. 1240 елны император Фридрих II катнашучыларга (сәүдәгәрләр, сатып алучылар һ.б.) аерым өстенлекләр һәм яклау хокуклары бирә. Франкфуртның атаклы Халыкара китап ярминкәсе беренче тапкыр 1478 елда үткәрелә.

1939 елның 26 августында Майндагы Франкфуртта  армияләрнең «C» төркеме оештырыла.

## Галерея

Файл:Frankfurt Am Main-Senckenberg Naturmuseum von Osten-20120325.jpg|Зенкенберг музее
Файл:Gerechtigkeitsbrunnen.jpg| Гадел хөкем фонтаны
Файл:Alteoperffm.jpg|Иске Опера
Файл:Villa metzler.jpg |Сынлы сәнгать музее 
Файл:Bolongaropalast ffm-hoechst.jpg|Франкфурт Сарае 
Файл:Frankfurt Stock Exchange 1.jpg|Франкфурт фонд биржасы
Файл:Deutsche-Bank-Frankfurt-am-Main.jpg| Deutsche Bank штаб-квартирасы 
Файл:Frankfurt Am Main-Commerzbank Tower-Ansicht vom Eisernen Steg.jpg|Коммерцбанк-Тауэр
Файл:Maintower frankfurt sun.jpg|Майнтауэр


## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Ферма

**Ферма** () — авыл хуҗалыгы таварларын җитештерүче шәхси авыл хуҗалыгы предприятиясе. Ферма хуҗасы *фермер* дип атала.

Россиядә 1930 еллардан башлап фермер эшчәнлеге тоела, аның урынына колхозлар, совхозлар барлыкка килә. Әмма берникадәр чикләүләр белән йорт яны хуҗалыклары тоту рөхсәт ителә, ләкин анда эшмәкәрлек белән шөгыльләнү тоелган була. Авыл хуҗалыгы төре буларак 1990 елларның икенче яртысыннан, җиргә ия булу хокукы кертелгәч тарала.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Кайбыч балык хуҗалыгы бистәсе

**Кайбыч балык хуҗалыгы бистәсе** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Тарихы
Совет чорында нигезләнгән. Бүгенге көндә Колаңгы поселогы составына керә. Колаңгы поселогының Күл урамы булып санала.
## Икътисады
Авыл янында Кайбыч балык хуҗалыгы күлләре урнашкан.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Җилем-Каран

**Җилем-Каран** — Башкортстанның Гафури районындагы татар авылы. 10 авылны берләштергән Җилем-Каран авыл советы үзәге.

Җилем-Каран Уфадан көньяк-көнчыгышка таба житмеш-сиксән чакрымнар ераклыкта урнашкан. Агыйдел, Җилем сулары, Урал таулары, болынлыклар арасында утыра. 2009 елның 1 гыйнварына 173 йортта 524 кеше яши.   
Милли составы – 1979 һәм 1989 елларда – татарлар; 2002 елда тулысынча диярлек башкортлар (84%).

Җилем-Каран авылы 18 гасыр ахырында нигезләнә. Халкы хәзерге Кызыл Җилем дигән җирдән күченеп килә. Яшәүчеләре типтәр катлавында торалар. Инкыйлабка кадәр авылда Кәлчер-Табын вулысы идарәсе урнашкан. 1920-1922 елларда — БАССРның Табын кантоны үзәге.

## Танылган шәхесләр

1880 елда Башкортстанның Җилем-Каран авылында укытучы-хәлфә гаиләсендә Габделмәҗит Гафури туа. Мәҗит Гафури нәселе авылның төп халкы булмый. Аның Габделмән ерак бабасы Бажык исемле авылдан килеп төпләнә. Авылда алар нәселен «Бажык татарлары» дип атыйлар. Килүчеләр белән җирбиләүчеләр мөнәсәбәтләр киеренке була. Шагыйрьнең туганнары авылдан китеп, Яңа Бурлы, Абдулла авылларын да нигезли.

Җилем-Каран авылында халык шагыйренең музее һәм аның исемендәге парк бар.
* Фәхрәзи Таһиров (1928), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Мәгариф
Урта мәктәптә 1990 елларга кадәр татарча укытканнар. Хәзер укыту рус телендә алып барыла, туган тел урынына башкорт теле керә.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәҗит Гафури
Оҗмах

**Оҗмах** — күк һәм күктән соңгы булган иксез-чиксез дөнья, галәм. Оҗмах дип төрле диннәрдә кешенең үлемнән соң уйланылган тору урынын әйтәләр. Монда сүз гадәттә үлемсез җан турында бара. Оҗмахны мәңгелек бәхет, рәхәтлелек урыны дип саныйлар.

Яһүд динендә Оҗмахка ошану Шеолом белән бәйле (Ис. 38:18, Пс. 6:5 и Иов. 7:7-10). 

Оҗмахта, шулай ук, җәннәт тә урнашкан дип уйланыла.

## Әдәбиятта
Мәдинә Маликова — «Оҗмах балалары».

Фәнзаман Баттал — Сигезенче оҗмах: Сатира һәм юмор. Мәзәкләр базары, гыйбрәтле хәлләр.— Казан: Татар. кит. нәшр., 1999.— 351 б.— 2000.

Төркем:Дин
Сыйфат (сүз төркеме)

Предметның билгесен белдереп, *нинди? кайсы? кайдагы?* кебек сорауларга җавап булган сүз төркеме **сыйфат** дип атала.

Сыйфат исемне ачыклап килә. Сыйфат ачыклап килгән исем **сыйфатланмыш** була.

Сыйфатлар җөмләдә күбрәк аергыч һәм хәбәр булып килә.

## Дәрәҗәләре
Сыйфатлар предмет билгесенең төрле күләмдә артуын, кимүен яки уртача дәрәҗәдә булуын да белдереп киләләр. Бу күренеш сыйфат дәрәҗәләре дип атала. Татар телендә дүрт дәрәҗә бар.
* **Гади дәрәҗә**. Мондый сыйфатлар предметның гадәти (төп) билгесен белдерәләр: ак кар, тыныч елга, кара туфрак, уйчан егет.
* **Чагыштыру дәрәҗәсе**. Бер предметтагы билгенең башка предметтагы билге күләме белән чагыштырганда, я бераз артыграк, я азрак булуын күрсәтә. Чагыштыру дәрәҗәсе гади дәрәҗәдәге сыйфатларга -рак, -рәк кушымчалары ялгап ясала: кызыл+рак — кызылрак, көчле+рәк — көчлерәк.
* **Артыклык дәрәҗәсе**. Сыйфатларның бу дәрәҗәсе бер предметтагы билге күләменең башка барлык предметларга караганда күбрәк булуын белдерә.
* Сыйфатның **кимлек дәрәҗәсе** предметтагы билгенең гади дәрәҗәдәгедән кимрәк булуын белдерә. Сыйфатның кимлек дәрәҗәсе -су, -ча, -сыл, -сел, -мса, -гылт, -гелт, -кылтым, -келтем, -елҗем кебек кушымчалар ярдәмендә ясала: ал + су — алсу, җылым + са — җылымса, салкын + ча — салкынча, күк + елҗем — күгелҗем, яшел + келт — яшькелт.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Сан (сүз төркеме)

Предметның санын, исәбен белдереп, *ничә? күпме? никадәр? ничәнче? ничәләп? ничәү? ничәшәр?* сорауларының берсенә җавап булган сүз төркеме **сан** дип атала.

Җөмләдә сан күбрәк исемне ачыклап килә һәм аергыч була:

Сан белән ачыкланган сүз **саналмыш** исеме белән йөртелә.

Сан күбрәк цифрлар белән язып күрсәтелә: «Без 80-нче мәктпәпнең VI&nbsp;сыйныфында укыйбыз».
Сан сүз белән язып&nbsp;та белдерелә ала: «Әнә, безгә таныш җиде юл чаты». 

## Чыганаклар
* Д.&nbsp;Г.&nbsp;Тумашева, Ф.&nbsp;Ю.&nbsp;Юсупов, К.&nbsp;З.&nbsp;Зиннәтуллина, Б.&nbsp;М.&nbsp;Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6-нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Цифралар

**Цифралар** (лат. *cifra* гарәп.*صفر‎* (*ṣifr*) «буш, нуль») — санның шартлы билгеләре.

Тормышта гарәп цифралары киңрәк кулланыла. Зуррак саннар хәтта цифра һәм сүз белән бергә язылырга мөмкин. Гадәттә ул меңнән башлана, һәм аларны уку җиңелләшә. Гарәп цифралары ун билге белән эш итә, һәм шулар ярдәмендә теләсә нинди сан күрсәтелә: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0.

Рим цифралары азрак кулланыла. Алар, башлыча, гасыр (XXI гасыр), безнең эра елларын күрсәтү (MCMXCV—1995), числода, ай санын язуда (9. V. 1995) кулланылалар. Тагын сыйныф (VI сыйныф), рәзрәт, категория (II рәзрәтле шахматчы), отряд (III отряд), әсәр томнары кебекләрне рим цифры белән күрсәтү бар. Рим цифрлары нибары җиде билге белән күрсәтелә: I, V, X, L, C, D, M. Шушы билгеләр ярдәмендә дүрт меңгә кадәр булган саннар күрсәтелә.

«Цифр» сүзе гарәп телендәге *صفر* *ṣifr* «бер нәрсә дә, нуль» сүзенән килеп чыҡҡан

* Чынлыкта Рим цифрларын - "цифра" диеп әйтү дөрес түгел, чөнки анда "нуль" булмаган. Сәбәбе фәлсәфи: христиан дине "юклык булырга тиеш тугел" дип санаган. 

## Гарәп-Һинд цифрларының милли бирелешләре

A — гади ауропа, B — гарәп, C —көнчыгыш-гарәп, D — деванагари, E — бенгал, F — гурмукхи, G — гуджарати, H — ория, I — тамил, J — телугу, K — каннада, L — малаялам, M — тай, N — лаос, O — тибет, Р — бирман, Q — кхмер, R — монгол, S — лимбу, T — яңа тайлы, U — яван

## Тарих
Борынгы заманнарда саннар тура сызыклы билдәләр (таякчалар) белән тамгаланган: бер таяк берәмекне, ике таяк - икене һ.б. сүрәтләгән. Язуның бу ысулы агачка эшләнгән киртекләрдән килеп чыккан. Ул әле дә «рум цифрларында» 1, 2, 3 саннарын сүрәтләгәндә кулланыла. «Гарәп цифрларының» Һиндстаннан килеп чыгуын фәндә тик XIX гасырда гына таныйлар. Ул заман өчен яңа булган бу фикерне беренче булып әйтүче Шәрекъне өйрәнүче рус галимы Георгий Яковлевич Кер (1692—1740) була. Кер 1731 елдан алып Мәскәүдә чит ил эшләре коллегиясында тәрҗемәче булып эшли.

## Чыганаклар

* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 
* https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B8%D1%84%D1%80%D2%99%D0%B0%D1%80

*
Рәвеш (сүз төркеме)

Җөмләдә эш яки хәлнең билгесен белдереп, *ничек? кая? кайда? кайдан? кайчан? күпме? никадәр?* кебек сорауларның берсенә җавап булган сүз төркеме **рәвеш** дип атала.

Рәвеш җөмләдә күбрәк фигыльне (озак яшәү), сирәгрәк сыйфатны (көмештәй ак) һәм рәвешне дә (шактый озак) ачыклап килә.

Рәвешне башка мөстәкыйль сүз төркемнәреннән аера торган билге бар: ул — төрләнми торган сүз төркеме.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.
Алмашлык

Зат  атамыйча гына зат яки предметларга, аларның билгесе яки санына һәм хәлләренә күрсәтә (ишарә итә) торган сүз төркеме **алмашлык** дип атала.

Алмашлыклар сөйләмне кабатлаулардан коткаралар, аны җыйнак һәм матур яңгырашлы итәләр.

Мәгънәләре буенча алмашлыклар җиде төркемчәгә бүленә:
# Зат алмашлыклары: мин, син, ул, без, сез, алар.
# Күрсәтү алмашлыклары: ул, бу, шул, теге, андый, мондый, тегенди, шундый, болай, әнә, менә, шушы, шулай һ. б.
# Билгеләү алмашлыклары: бары, барлык, барча, һәммә, һәр, һәрбер, бөтен, үз һ. б.
# Сорау алмашлыклары: кем, нәрсә, ни, нинди, кайсы, ник, ничек, кайда, кая, кайдан (каян), кайсы, ничә, ничәнче һ. б.
# Юклык алмашлыклары: һичкем, һичбер, һичнәрсә, һичкайда, һичкайчан, һичнинди, беркем, берни, бернәрсә, беркайчан һ. б.
# Билгесезлек алмашлыклары: әллә кем, әллә нәрсә, әллә нинди, әллә ничек, әллә кайчан, әллә кайдан, әллә кайда, кемдер, нәрсәдер, кайсыдыр һ. б.
# Тартым алмашлыклары: минеке (Бу китап минеке.), синеке (Теге әлбум синеке икән.), аныкы (Әлеге сөяк саплы пәке аныкы булса кирәк.), безнеке (Бу басулар безнеке бит.), шуныкы, тегенеке һ. б.

## Чыганаклар
* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Аваз ияртемнәре

Кеше һәм башка җан ияләре чыгарган авазларга, шулай ук төрле предметлар һәм табигать күренешләренең тавышларына охшатып ясалган сүзләр **аваз ияртемнәре** дип аталалар. Мәсәлән: лач-лоч (әйбер чәйнәү), мыгыр-мыгыр (аңлаешсыз итеп, авыз эченнән сөйләү), мияу-мияу (мәче тавышы), келт-келт (сәгать тавышы).

Аваз ияртемнәренә кешенең физиологик хәлен (калтырану, сызлану һ. б.): дер-дер (туңудан калтырау), чымыр-чымыр (берәр әгъзаның җиңелчә туңуы) һ.б.

## Чыганаклар
*Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Бәйлекләр

**Бәйлек** — бәйләгеч сүз төркемнәренең берсе. Ул җөмләдә иярүче кисәкне ияртүче кисәккә һәм иярченле кушма җөмлә өлешләрен бер-берсенә бәйли. 

Бәйлеккә белән, аша, кебек, шикелле, төсле, кадәр, чаклы, хәтле, сыман, аша, аркылы, саен, турында, буенча, күрә, каршы, кадәр, таба, башка, бирле, соң кебек сүзләр керә.

## Чыганаклар
*Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек.
Теркәгеч

Җөмлә кисәкләрен һәм кушма җөмлә өлешләрен үзара бәйләү өчен кулланыла торган сүз төркеме — **теркәгеч**. 

Мәсәлән:
* Чәчәкле һәм кояшлы беренче июнь көне. (Ә. Бикчәнтәева) Ярның астына тавышсыз-тынсыз гына кердек тә кармакларны хәзерли башладык. (Г. Ибраһимов) җөмләләрендә һәм, тә теркәгечләре җөмлә кисәкләрен үзара бәйләп килгәннәр;
* Урман күгәрченнәре гөрли һәм сандугачлар чутылдый. (Г. Бәширов) — бу җөмләдә һәм теркәгече кушма җөмлә өлешләрен үзара бәйләп килгән.

## Чыганаклар
* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Кисәкчә (сүз төркеме)

Аерым сүзләрнең яки җөмләләрнең мәгънәләренә өстәмә төсмер бирә торган сүз төркеме **кисәкчә** дип атала.

Кисәкчәләрнең күпчелеге, кушымчалар шикелле үк, алдагы сүзләр гармониясенә буйсына, ягъни, нинди сүз янында килүенә карап, калын һәм нечкә вариантта була. Мәсәлән: *шулай ук, кичә үк; алма да, китап та, дәреслек тә, бүлмә дә; алма гына, бүлмә генә, китап кына, дәреслек кенә; барчы, килче; барсана, килсәнә*.

Аерым сүзнең яки җөмләнең мәгънәсенә нинди өстәмә төсмер бирүләреннән чыгып, кисәкчәләр шартлы рәвештә 8 төркемчәгә бүленә.

## Чыганаклар
* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Хәбәрлек сүзләр

Җөмләдә мөмкин, ярый (ярар, ярамас, ярамый), кирәк (кирәкми), тиеш (тиешсез), бар, юк сүзләре күбесенчә хәбәр булалар. Алар я раслау, я кире кагу мәгънәсен белдерәләр. Сүз төркеме буларак, мондый сүзләрне **хәбәрлек сүзләр** дип атыйлар.

Телдә тагын бер сүз төркеме составына да кертелмәгән, бары тик синтаксиста **кереш сүзләр** булып йөри торган әйе, әлбәттә, дөрес, дөрестән дә, һичшиксез, нигездә, асылда, чынлыкта, чынлап та, ихтимал, мөгаен, ахры, ахрысы, хәер, имеш, мәсәлән, янәсе, зинһар, ниһаять, димәк, югыйсә, гадәттә, гомумән кебек сүзләр дә очрый.

Җөмләне сүз төркемнәре ягыннан тикшергәндә, аларны **модаль сүзләр** атамасы белән йөртү гадәткә кергән.

## Чыганаклар
*Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:сүз төркемнәре
Ымлыклар

Кешенең эчке кичерешләрен, хис-тойгыларын, теләк-ихтыярын кыска рәвештә белдерә торган сүзләр **ымлыклар** дип атала.

Ымлыклар төрләнми. Кайбер ымлыклардан яңа сүзләр ясала: 1) уф — уфылдау, ах — ахылдау, мм — ммлау, ах-вах итү. 2) Безнең батыр егетебез дә ах орды.

Кешенең теләк-ихтыярын белдерә торган ымлыкларга хайваннарны һәм кош-кортларны чакыру, куу, куркыту өчен кулланыла торган сүзләр керә. Мәсәлән: көш-көш (кошларны куу), тпру (атны туктату), пес-пес (мәчене чакыру), тсс (тыю), прс-с-с (мәчене куу).

## Чыганаклар
* Д.Г. Тумашева, Ф.Ю. Юсупов, К.З. Зиннәтуллина, Б.М. Мифтахов. Татар теле. Татар урта гомуми белем мәктәбенең 6нчы сыйныфы өчен дәреслек. 

Төркем:Сүз төркемнәре
Исем (мәгънәләр)

**Исем**:

* Исем — сүз төркеме.
* Исем (юриспруденция) — шәхесләрне аеру билгесе.
* Исем — кешенең аты, ялгызлык исеменең бер төре.
Сыйфат

**Сыйфат**:

* Сыйфат (сүз төркеме) — сүз төркеме.
* Сыйфат (философия) — философиядагы төркем.
* Әйбернең сыйфаты — икътисад аңлатмасы.
Сан (мәгънәләр)

* Хисап әбҗәде
* Сан
* Сан (сүз төркеме)
* Сан (лингвистика)

## Моны да карагыз
* Масса саны
* Рейнольдс саны
* Россби саны
* Рамануджан — Харди саны
* Рэлей Саны
Иске Балтач (Балтач районы)

**Иске Балтач** — Башкортстанның Балтач районы үзәге. Уфага кадәр 183 км еракта. Иске Балтач авыл советына Иске Яхшый, Көмьязы, Иске Илекәй, Туктай авыллары керә. Авыл советында район халкының өчтән бере яши (7786 кеше).
## Халык

## Мәгариф
1889 елны земство мәктәбе ачыла. 1935 елны башлангыч мәктәп урта итеп үзгәртелә. Район үзәгендә ике урта мәктәп, бер башлангыч эшли. Икенче номерлы мәктәп күптән түгел, 2000 елда ачылды. Иске Балтач авылында 87нче һөнәрчелек училищесы эшли.
## Мәдәният

* Габдулла Галиев (Батырша) музее
## Җитештерү тармагы
Район үзәгендә Балтач ДРСУ ГУП "Башкиравтодор".
## Авылда туган танылган кешеләр

* Алсу Галина (Гафарова) — драма артисты, җырчы, БР атказанган артисты (2006).
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Шәрига Таһирова

**Шәрига Гази кызы Таһирова** — татар язучысы.

Шәрига Таһирова 1922 елның 28 октябрендә Татарстан Республикасының Чирмешән районы Кара Чишмә авылында туа. Туган авылында урта мәктәпне, Бөгелмә педагогия училищесын, аннан читтән торып Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлый. 1979 елдан Чаллы шәһәрендә яшәп иҗат итә. «Саубуллашу», «Чаллы гүзәле», «Назлы яр», «Кичке диңгез» и «Зәңгәр алка» һәм башка бик күп популяр җырлар авторы. «Җырларым» дип аталган беренче шигырьләр җыентыгы 1998 елда дөнья күрә.

2008 елның 31 декабрендә вафат булды.

## Шулай ук карагыз
* [«КИЧКЕ ДИҢГЕЗ»](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%9A%D0%98%D0%A7%D0%9A%D0%95_%D0%94%D0%98%D2%A2%D0%93%D0%95%D0%97_(%D0%92%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5)) 
* [«ЗӘҢГӘР АЛКА»](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%97%D3%98%D2%A2%D0%93%D3%98%D0%A0_%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90_(%D0%93%D0%BE%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%8C%D0%B3%D0%B0))

## Чыганаклар
* "Ләйсән" — моңлы бишегебез. Әдәби җыентык. Чаллы, 2009.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Ләйлә Садри

**Ләйлә Садри** — Австралия татарларының күренекле җәмәгать эшлеклесе.

Аның нәселе Көнчыгыш Төркестанга Россиядән күчеп килгән була. 1976 елда ул үзе гаиләсе белән Көнчыгыш Төркестандагы Кытай золымына чыдый алмыйча Австралиягә килеп урнаша. Яшәү өчен гаилә Әделайд каласын сайлый.

Соңрак Ләйлә Садри ире Сәгыйт Садри белән бергә Австралиягә Көнчыгыш Төркестаннан башка татарларны да китертү эшен башлап җибәрә, 1980 елда алар Көньяк Австралиянең Татар берләшмәсен (*Tatar Association of South Australia*) оештыра, балаларга татар теле дәресләре бирә башлый.

Ләйлә Садри 2012 елның 8 августында вафат була.

## Сылтамалар
* Австралия татарларында икеләтә бәйрәм
* Австралия татарлары төрмәнең ни икәнен белми
* Көньяк Австралиядә татар оешмасын төзүчеләрнең берсе Ләйлә Садри вафат
## Искәрмәләр

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Шәхесләр:Австралия
Кисәкчә

**Кисәкчә:**

*Кисәкчә — сүз төркеме.
* Кисәкчә (зурлык) — кечкенә зурлык.
* Физикада кисәкчек синонимы.
Тау мәчете

**Тау мәчете** — Чаллы шәһәрендә ачылган беренче мәчет.

Мәчет урнашкан бина, 1980 елның 4 апрелендә хәрби Таһир Заһретдиновтан сатып алынып, намаз укыр өчен бүлмә буларак кулланыла башлый. Соңрак ул киңәйтелә, манара салына. 1989 елдан мәчеттә Идрис хәзрәт Галәветдин дини дәресләр бирә башлаган. 1997 елда мәчеткә килгән имам Рәфкать хәзрәт Хәррас тырышлыгы белән мәчет җиренең коймалары төзәтелде, түбә яңартылды, диварлар буялды.

Мәчетнең адресы: Орджоникидзе ур., 38. Тел. 71-73-80.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Балтач районы

*Балтач районы — Башкортстан Республикасында урнашкан муниципаль район.
*Балтач районы — Татарстан Республикасында урнашкан муниципаль район.
Киләчәк заман

**Киләчәк заман** — лингвистикада вакытның бер грамматик категориясе. Сөйләм моментыннан яки сөйләнүче моменттан соң булачак вакыйганы тасвирлаучы фигыль формасы булып тора.

Татар телендә ике төрле киләчәк заман була ала: төгәл һәм ихтимал (бәлки). Төгәл киләчәк заманга мисал: *Без барачакбыз, алар эшләячәкләр*. Ихтимал киләчәк заманга мисал: *Без барырбыз, алар эшләрләр*.

Төркем:Грамматик вакыт
Хәзерге заман

**Хәзерге заман**, **презенс** () — сөйләү вакытында бара торган вакыйганы тасвирлаучы вакытның грамматик формасы.

Мәсәлән: *сәгать йөри*, *сәгать йөреп тора* - сөйләгән вакытта баручы вакыйга; *акча санаганны ярата* - бер вакыт та үзгәрмәүче эш. 

## Шулай ук карагыз
* Хәзер

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Грамматик вакыт
Әхлаклылык

**Әхлаклылык** — ешрак әхлакның, этиканың синонимы буларак кулланылучы термин.

Тар мәгънәдә әхлаклылык - ул индивидның намусына, үзенең эчке тоемлауларына, үз иркенә ошанып эшләве. Әхлактан шуның белән аерыла да инде ул, чөнки әхлак - законнар белән бер рәттән индивидның үз-үзен тотышына башкаларның кушуы булып тора. Ә этика исә - әхлак турындагы фән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Этика
Төркем:Әхлак
Үткән заман

**Үткән заман, претерит** () — лингвистикада вакытның бер грамматик категориясе. Сөйләм моментынаа яки сөйләнүче моментка кадәрге булган вакыйганы тасвирлаучы финит фигыль формасы булып тора.

Төрле телләрдә фигыльләр берничә төрле үткән заманга ия була алалар: нарратив (претерит) һәм актуаль үткән заманнар. Претерит исә тагын берничә төркемгә бүленә ала.

Татар телендә ике төрле үткән заман була ала: төгәл һәм ихтимал (бәлки). Төгәл үткән заманга мисал: *Без бардык, алар эшләделәр*. Ихтимал үткән заманга мисал: *Без барганбыз, алар эшләгәннәр*. Шулай ук кайвакыт үткән заманны аңлату өчен *иде* сүзе кулланыла.

Төркем:Грамматик вакыт
Гади ташбаш

**Гади ташбаш** (лат. *Cottus gobio*) — карплар семьялыгы, ташбашлар ыругына керүче балык.

## Тышкы төзелеш

Озынлыгы 15–20 см, авырлыгы 25 г. Гәүдәсе озынча, уклаусыман; өсте яшькелт-коңгырт, ян-яклары көмешсыман, зәңгәрсу яки карасу тимгелләр белән капланган, кайвакыт алар тоташ кара буй хасил итәләр; корсагы көмешсыман. Башы чагыштырмача зур, яссы, танавы төшебрәк тора. Тәңкәсе эре. Авыз почмакларында мыекчыклар урнашкан.  Авызы  зур, киң иренле. Яңакларында мыеклары бар. Тәңкәләре юк диярлек. Йөзү куыгы юк. 

## Үрчү
Яшәвенең 3–4 нче елында җенси җитлегә. Үрчемлелеге — 3 мең уылдык бөртеге. Үрчү чорында (февраль - мартта) ата балык оя уйгач ана балык шунда май аеннан июльгә кадәр уылдык чәчә. Саклау эше ата балык өстендә. Уылдыкны комсу-вак ташлы грунтка өлешләп сала, алар анда ябышып кала. Су төбендә яшәүче бөҗәк личинкалары, кысласыманнар, моллюсклар һәм суүсемнәр белән туклана. 6–8 ел яшиләр. 

## Яшәү рәвеше
Балык күбесенчә ташлар арасында тора, яки үзенә комлыкта өн уя.

Ташбаш вак хайваннар, бөҗәкләр, уылдык белән туклана.

Евразиянең төче сулыкларында, аеруча кече елгаларда таралган. Балыкчылык өчен әһәмияте юк.

Балык тоту спортында ерткыч балыкларны аулау өчен җим буларак кулланыла.

## Галерея

рәсем:CottusGobioSpreadingFins.JPG|
Рәсем:Cottus gobio3.JPG|
Рәсем:Cottus gobio (in situ).jpg|
Рәсем:Cottus gobio.jpg|


## Әдәбият
* Шамил Нафиҡов. Һыу буйында балыҡсы.Өфө-1997 йыл ISBN 5-295-01708-7

Төркем:Балыклар
Кызылбалык

**Кызылбалык**, шулай ук **кызылча** (),  () — сөләйман балыксыманнар отрядына керүче ерткыч балык. Ерак Көнчыгыш һәм Себер елгаларында таралган.

Аның озынлыгы 1 м, авырлыгы 30-60 кг. Яшәвенең 5-7 нче елында җенси җитлегә. Май — июньдә су температурасы 8-10&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 14,3 мең бөртек уылдык. 10 ел яшиләр.

Россиянең Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Россия хайваннары — Кызылбалык 
* http://aborigen.rybolov.de/ribalka/angeln_im_sommer/pro_tajjmenja

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Майма (авыл)

**Майма** () — Алтай Республикасының Майма районында урнашкан авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Кыш озын һәм суык. Җәй кыска һәм кызу була. Июль һәм август айларында еш яшен яшнәүләр күзәтелә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%).

## Искәрмәләр

Төркем:Майма районы торак пунктлары
Төркем:Алтай Республикасы торак пунктлары
Чабак

**Чабак** яки **кызылкүз** — карплылар гаиләсенә керүче күксел сыртлы, ак корсаклы, буз койрыклы вак елга балыгы. Зурлыгы 7 см тирәсе, авырлыгы берничә грамм чамасы.
 
Тубыл, Иртеш елгаларында, Себер һәм Урал күлләрендә киң таралган. Табан балык кайда яши, ул да шул елга-күлләрдә очрый.

Өскә караган авызы белән су өслегендәге бөҗәкләр белән туклана.

Апрель-июнь айларында уылдык чәчә.

Төркем:Балыклар
Геркулес йолдызлыгы

**Геркулес** () — күк йөзенең төньяк ярымшарының йолдызлыгы. Күк йөзендә 1225,1 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 235 йолдыз керә. Россиянең бөтен территориясендә күренә. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары июнь аенда була.

Төркем:Йолдызлыклар
Иске Чәчкаб авыл җирлеге

**Иске Чәчкаб авыл җирлеге** () — 2005 елга кадәр Татарстан Республикасының Кайбыч районы составына кергән муниципаль берәмлек. Административ үзәге булып Иске Чәчкаб авылы торган.
Иске Чәчкаб авылы җирлеге 2003 елның 31 гыйнварында Русиянең Татарстан Республикасы буенча районара МНС №8 инспекциясе тарафыннан оештырыла.
Татарстан Республикасының 2005 елның 31 гыйнварында № 25-ЗРТ «„Кайбыч муниципаль районы“ һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең статуслары һәм территорияләре чикләрен билгеләү» кануны нигезендә Олы Кайбыч авылы җирлеге составына кертелә(2008 елның 29 декабрь үзгәрешләре белән).
Җирлеккә бер авыл кергән:

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы авыл җирлекләре
Төркем:Иске Чәчкаб
Казан Изге Ана иконасы чиркәве (Морат)

**Казан Изге Ана иконасы чиркәве** () — Кайбыч районы Морат авылында урнашкан чиркәү.

Чиркәү 1841-1857 елларда җирле алпавыт Надежда Иван кызы Саврасова акчаларына төзелә. Проект архитекторы - Фома Иван улы Петонди.

Бу зур ике яклы чиркәү К. Тонның византия стилендә төзелгән. Чиркәүнең тышкы кыяфәте дә, эчкесе дә совет чорында авыл советы урнашканлыктан зыян күрә.

## Чыганаклар
* Казан Изге Ана иконасы чиркәве (Морат)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Изге Троицк чиркәве (Торым)

**Изге Троицк чиркәве** () — Кайбыч районы Торым авылында урнашкан чиркәү.

## Тарихы
Торым авылындагы бу чиркәү 1805 елда таштан эшләнә. Әлеге Изге Троицк чиркәве иртә классицизм стиленең ачык чагылышы, шулай ук барокко стиле дә чагыла. Чиркәү җирле алпавыт Леонтий Пётр улы Есипов акчаларына төзелә. Изге Троицк көнендә авылда гел зур ярмарка үтә торган булган.
Чиркәүгә йөрүчеләрнең абсолют күпчелеген тау ягы керәшеннәре алып тора. Бүгенге көндә чиркәү Татарстан митрополиясе Казан епархиясе Кайбыч благочиние округы карамагында торып эшли.

Настоятеле — Кайбыч ягы благочинные — протоиерей Николай Анатолий улы Ермолаев.

## Галерея

File:Holy Trinity church (Turminskoe)-2.jpg|Чиркәү күренеше
File:Holy Trinity church (Turminskoe)-3.jpg|Чиркәү күренеше
File:Holy Trinity church (Turminskoe)-4.jpg|thumb|Протоиерей Николай Анатолий улы Ермолаев

## Чыганаклар
* Изге Троицк чиркәве (Турминский)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Изге Ана чиркәве (Кече Подберезье)

**Изге Ана чиркәве** () — Кайбыч районы Кече Подберезье авылында урнашкан чиркәү.

Кече Подберезьедагы Изге Ана чиркәве 1902-1910 елларда Зур Подберезье авылы карамагында төзелә.
Чиркәү бу авылдагы рус крестьяннары нияте белән аларның ук акчасына торгызыла.

Совет чорында гыйбәдәтханә ябыла, һәм бары 1999 елда гына кире эшли башлый. Дин эшләре (богослужения) якшәмбе һәм бәйрәм көннәрендә алып барыла.

Настоятеле - иер. Алексей Колесников.

## Чыганаклар
* Храм Успения Божией Матери (с. Малое Подберезье)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Фәридә Хәмит

**Фәридә Вальрос** (Wahlroos, псевдонимы **Фәридә Хәмит**, , , ) — татар журналисты, Азатлык радиосы хәбәрчесе. Кыз чагында *Biçuri, Feride*.

Кытайда, Харбин шәһәрендә туып үсә. Шәрәфетдин Хәмит (Шәрәфи-бай) оныкасы. Гомернең зур өлешен Төркиядә уздыра. Биредә ул Фәрит Аги белән җирле татар оешмаларында эшли. Фин дипломатына кияүгә чыга, Финляндия ватандашы. Озак еллар дәвамында Азатлык радиосында эшли. Алты телдә сөйләшә белә.

## Сылтамалар
* Моя работа в татаро-башкирской службе Радио Свобода - 1  

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Гаяз Хакимугълы

**Гаяз Хакимугълы** (**Гаяз Хакимов**) — татар журналисты, Азатлык радиосы хәбәрчесе.

Ул ССРБда туа. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында аның очкычы бәреп төшерелә, ул үзе аягының бер өлешен югалта, әсирлеккә төшә. Сугыштан соң Төркиягә күчә, Төркия ватандашы була, Хакимугълы фамилиясен ала. Соңрак Азатлык радиосының Мүнхен редакциясендә эшли башлый.

## Сылтамалар
* Моя работа в татаро-башкирской службе Радио Свобода - 1  

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Рива Рюдиссер

**Рива́ Җәма́л кызы Рюдиссе́р** (кыз фамилиясе *Седёлкина*, тәхәллүсе **Галия Шәрәфи**) — татар журналисты, француз теле укытучысы, Азатлык радиосы хәбәрчесе.

Ул 1947 елда Мордовиянең Кадошкин районы Иса (Большая Поляна) авылында туа. 1949-1951 елларда гаиләсе Ләмберәдә яши, монда әтисе Җәмал Седелкин татар педагогия училищесының мөдире булып эшли. Аннары соң гаилә Иса авылына кайта.

1964 елда, мәктәпне тәмамлагач, Рива Казакъстанның Чимкент шәһәренә күчә. Казанда педагогия институтында француз һәм алман телләрен өйрәнә, институтны кызыл диплом белән тәмамлый. 1974 елда, мәктәптә укытучы булып эшләгәндә, Рива яшь инженер, аспирант Равил Гаянов белән таныша, аңа кияүгә чыга. 1975 елда аларның Алинә исемле кызлары туа, ләкин 4 ел бергә яшәгәннән соң гаиләсе таркала. Беркадәр вакыттан соң Рива Австриядән килгән инженер Норберт Рюдиссерга кияүгә чыга һәм 1986 елда кызы белән Австриягә китә.

1988 елда Риваның ире Норберт үлә. Рива «Доппельмайер» ширкәтендә тәрҗемәче булып эшли. Инсбрук шәһәрендә казакъ артистлары концертында очраклы рәвештә Азатлык радиосы журналисты Хәйретдин Гөләчйөз белән очраша. Хәйретдин аны Азатлык радиосында эшләргә чакыра. Рива Мүнхенга күчеп, Азатлык радиосында эшли башлый. 1997 елда Рива радиодан китә, кире Австриягә кайта. Хәзерге вакытта ул Брегенц шәһәрендә сәүдә көллиятендә француз телен укыта.

## Сылтамалар
* Галия Шәрәфи Азатлык радиосына интервью бирде  
* Фрау Рюдиссер на родине  
* Мой побег из СССР  
* Моя работа в татаро-башкирской службе Радио Свобода - 3 

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Рим Гыйлфанов

**Рим Илгизәр улы Гыйлфанов** (тәхәллүсе **Кәрим Камал**) — татар журналисты, публицист, Азатлык радиосы мөдире (2006 — хәзерге вакыт).

1967 елның 20 сентябрендә Татарстанның Апас районы Ябалак авылында туа. Әтисе — Илгизәр Гыйлфанов (1939 елда туган), Россия һәм Татарстанның атказанган укытучысы, 1977-2000 елларда Апас районының мәгариф бүлеген җитәкли. Әнисе — Гөлнур Гыйлфанова (1941 елда туган), укытучы.

1984 елда Рим Гыйлфанов Апас урта мәктәбен тәмамлый, шул ук елны Казан дәүләт университетының тарих факультетына керә. Студент елларында Казан дәүләт университетындагы «Каз канаты» бию ансамбленә йөри. 1991 елда ул университетыны социолог һәм сәяси фәннәр өлкәсендә кызыл диплом белән тәмамлый. Диплом эшенең темасы — Татарстандагы икетеллелек сәясәте.

Студент елларында ук татар халкының милли иҗтимагый тормышында катнаша башлый, 1990 елда I Татар яшьләре көннәрен оештыру башында тора, шул ук елның көзендә «Азатлык» татар яшьләре берлегенең оештыру корылтаенда рәис урынбасары итеп сайлана. 1992-1993 елларда шушы оешманың рәисе була, Татарстанның Яшьләр оешмалары шурасына керә. Милли мәсьәләләрне чишүне дә, Татарстан суверенитетын ныгытуны да хокукый юллар аша алып баруны алга сөрә.

1990 елда Рим Гыйлфанов ирекле хәбәрче сыйфатында Алманиянең Мюнхен шәһәрендә урнашкан Азатлык радиосына Казаннан хәбәрләр бирә башлый, Яңалифтә чыга башлаган «Дөнья» газетасында эшли, 1992 елда I Бөтендөнья татар конгрессын үткәрү эшләрендә катнаша.

1993 елда Рим Гыйлфанов Азатлык радиосының Мюнхендагы редакциясендә эшли башлый, 1995 елда редакция белән бергә Праһа (Чехия) шәһәренә күчә. 2006 елда ул Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясе җитәкчесе итеп билгеләнә

Чехиядәге татар җәмгыяте эшендә актив катнаша, андагы Сабан туйларын оештыручыларның берсе.

Иҗтимагый һәм журналист эшчәнлеге өчен «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Rim Gilfanov  
* Service Snapshots: Rim Gilfanov  
* Азатлык радиосы сайтында Рим Гыйлфановның хәбәрләр агымы

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Кентавр йолдызлыгы

**Кента́вр** () — күк йөзенең көньяк ярымшарының йолдызлыгы. Күк йөзенең экваторыннан 40–50° көньяктарак Зур Җидегән — Сөмбелә сызыгында урнашкан. Иң якты йолдызлар −0,1 һәм 0,6 йолдызча зурлыктагы. Бу йолдызлыкта Кояш системасына иң якын йолдыз — Кентавр Проксимасы урнашкан. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары март–апрель айларында, Россия көньяк өлкәләрендә өлешчә күренә. Тулы күренүчәнлек т.к. 26° көньяктаракта.

Төркем:Йолдызлыклар
Сабирҗан Бәдретдин

**Сабирҗан Бәдретдин** (тәхәллүсе **Ирек Казанлы**) — татар журналисты, язучы, публицист. 1986-1993 елларда Азатлык радиосы хезмәткәре.

Сабирҗан Бәдретдин 1960 елда Казан шәһәрендә туа. Казанның 32 нче номерлы урта мәктәбендә укый, аннары Казан дәүләт университетынын тарих-филология факультетын тамамлый. Сүриядән Үрдүнгә сәяхәте вакытында ССРБдан АКШка качып китә. Шушы вакыттан Нью-Йоркта АКШ ватандашлыгын алу нияте белән яши. 1986 елда Азатлык радиосында хезмәт итә башлый. Шунда Әнвәр Галим белән таныша.

Сабирҗан Бәдретдин башта Азатлык радиосының Нью-Йорктагы хәбәрчесе булып эшләсә, АКШ ватандашлыгын алгач (1991 елда) ул Мюнһендагы редакциягә күченә. 1993 елның 18 мартында ул Азатлык радиосыннан китә.

Хәзерге вакытта Нью-Йорк шәһәрендә яши. Татар, рус, инглиз, испан теллләрен белә.

## Сылтамалар
* Татарский Нью-Йорк  
* Моя работа в татаро-башкирской службе Радио Свобода — 1 , 2 , 3, 4  
* Мой побег из СССР — 1 , 2 , 3 , 4  
* Сон почемучки  
## Искәрмәләр

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар публицистлары
Хәйретдин Гөләчйөз

**Хәйретдин Мөхәммәт Садыйк улы Гөләчйөз** (тәхәллүсе **Хәйретдин Садыйк**) — татар журналисты, Азатлык радиосы хәбәрчесе (1985-2011).

1898 елда Хәйретдин Гөләчйөзнең ата-бабалары Россия империясе хөкүмәте татарларны чукындыру сәясәтен көчәйтеп җибәрү сәбәпле Төркиягә күчеп китәргә мәҗбур булалар. Бер ел Истанбулда торганнан соң, Казан татар мөһаҗирләренә Анатолиядәге Күтаһя каласының көнбатышындагы бүгенге Әфәнде Күпере авылы төзелгән хөкүмәт җирләренең билгеләнгәнлеге белдерелгән һәм мөһәҗирләр кулына бу хакта фәрман язылган кәгазь бирелә.

Хәйретдин Гөләчйөз Төркиянең Искешәһәр каласында туа. Биш еллык башлангыч һәм 7 еллык урта белемен туган шәһәрендә ала. Урта белемне аңа имам-хатип гимназиясе бирә. Гадәти дәресләрдән тыш гимназиядә Коръән, тәфсир, хәдис, гәрәпчә, фарсыча, ислам тарихы һ.б. дини дәресләр бирә иде. Аннан соң Эрзурум шәһәренең Ататөрк университетында төрек теле, әдәбияты һәм тюркология бүлегендә белем ала (университетны 1976 елда тәмамлый). Диплом эшен «Анатолиядә яшәүче Казан татарларының авыз иҗаты үрнәкләре» темасына яза.

Университетны тәмамлагач, Хәйретдин Гөләчйөз Төркия гимназияләрендә төрек әдәбияты укытучысы булып эшли башлый. Әхмәт Тимер аңа Азатлык радиосының татар-башкорт редакциясендә эшләгән Әхтәм Ибраһимның Төркиягә кайтуын, аның урынына редакциягә яңа хезмәткәр кирәк булуын хәбәр итә. 1984 елда Хәйретдин Гөләчйөз радио мөдире Гариф Солтан белән элемтәгә керә, 1985 елда Азатлык радиосында эшли башлый. Радиода ул дини тапшырулар алып бара. Тирән дини белемнәре өчен хзмәттәшләре аны *безнең мулла* дип атый. Радиода ул 2011 елга кадәр хезмәт итә.

Татар, төрек, инглиз, алман, азәрбайҗан, гарәп, үзбәк һәм казакъ телләрен белә. Хәзерге вакытта Мюнһен шәһәрендә яши.

## Фотосурәтләр

Файл:Азатлык радиосында.jpg|Фәридә Валрус, Хәйретдин Гөләчйөз һәм Сабирҗан Бәдретдин Азатлык радиосында
Файл:Хәйретдин Гөләчйөз2.jpg|Хәйретдин Гөләчйөз Азатлык радиосында
Файл:Хәйретдин Гөләчйөз3.jpg|Хәйретдин Гөләчйөз һәм Рим Гыйлфан Азатлык радиосында


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* facebook сайтында шәхси сәхифәсе
* Моя работа в татаро-башкирской службе Радио Свобода — 1  
* Хәйретдин Гөләчйөз сайты 
* Татар тарихына багышланган Хәйретдин Гөләчйөз сайты 

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар