open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таһир Гыйләҗев

**Гыйләҗев Таһир Гыйләҗ улы** 1939 елда Гыйләҗ абый һәм Майҗамал апа гаиләсендә 2 нче бала булып дөньяга килә. Гаиләдә 4 бала үсәләр. Туган авылы Әтнәдән, туган туфрактан китми, 15 яшеннән колхозда эшли башлый. Күпкырлы хезмәт иясе – балта остасы, мичче, итек басучы, столяр, калайчы гомумән, ни тотса шуны эшли торган кеше. 1965 елда Таһир Гыйләҗевның “Әтнә халык театры”нда иҗат юлы башлана.

## Уйнаган рольләре
С.Шәкүров “Уракчы кызы”, 1967 ел - Исми карт
Т.Гыйззәт “Шомлы көннәр”, 1968 ел - Басарый
М.Әмир “Хөррият”, 1967-1968 еллар - карт
“Гүзәлем”, 1973 ел
А.Гыйләҗев “Биш бармакта – биш балдак”, 1985 ел – Зәһәр карт
Т.Миннуллин “Нигез ташлары”, 1989 ел – төп роль Гарифулла карт (спектакльдә улы Илнур белән катнаша).

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Җәүһәрия Мәрданова

**Мәрдәнова (Хәйруллина) Җәүһәрия** 1956 елның 30 июлендә, үзенә нәкъ 18 яшь тулган көнне, Алабуга мәдәни-агарту училищесы дипломын кочаклап, Олы Әтнәгә Җәүһәрия Хәйруллина килеп төшә. Зифа буйлы, озын толымлы, ифрат ягымлы Чаллы кызы район мәдәният йортының сәнгать җитәкчесе итеп билгеләнә. “Җиде яшьтә чагымда сәхнәдә чыгыш ясаганым бар иде. Ул чакта укытучылар “Капитал корбаннары” дигән спектакль куйдылар. Мин ата-анасыз калган кызны уйнадым. Шуннан кереп калды инде сәнгатьнең бу төре минем күңелгә.
Училищега кереп укуым да сәнгатькә гашыйк булу нәтиҗәсе”, - дип искә ала үзе Җәүһәрия апа.
1973 елның декабрендә Мәскәүдә “Гүзәлем Әсәл” спектакле куела. Шунда төшерелгән фоторәсем “Огонек” журналы тышлыгында басыла. Шуннан соң “Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре” дигән мактаулы исем бирелә.
“Кичер мине, әнкәй!” спектаклендә Минзифа ролен башкарган өчен “Иң яхшы хатын-кыз ролен башкаручы” дигән призга лаек була.
Җәүһәрия апаның киләчәк язмышы өчен иң әһәмиятлесе гөрләп эшләп килүче Әтнә үзешчән драма коллективы, һәм яшь кызның иҗади язмышын хәл иткән очрак (бәлкем тәкъдирдер) - Салих Сәйдәшев белән Кәрим Тинчуринның "Зәңгәр шәл" драмасы буенча куелачак спектакльдә Мәйсәрә роленә билгеләнүе була. Шушы рольдән кереп китә Җәүһәрия Хәйруллина мавыктыргыч театр сәнгате дөньясына.
"Зәңгәр шәл"дәге Мәйсәрәне, "Кара йөзләр"дәге Галимәне, "Тапшы­рылмаган хатлар"дагы Галияне, "Язылмаган законнар"дагы Фәриләне яки һәркайсыбызга таныш булган Галиябануны Җәүһәриядән дә остарак итеп бүтән берәү уйный алмастыр кебек. Эчке матурлыклары белән көчле булган лирик герой­ларны уйнаучы буларак күрергә күнеккәнбез Җәүһәрияне", — дип яза журналист Әхәт Фазылҗанов Әтнә халык театрының 50 еллык юбилеена багышланган зур мәкаләсендә.
“Сәхнәдә Мәйсәрә булып кем генә уйнамасын — минем күз алдымда озын толымлы самими Җәүһәрия Хәйруллина. Ул үзе образ, үзе Мәйсәрә иде, уй-хисләре, фикер-омтылышлары белән һәм дә үзенең яшьлеге белән” - Илгиз Кадыйров, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Уйнаган рольләре
Р.Ишморат “Гөлзада”, 1958 ел - Гөлзада
А.Гыйләҗев “Көзге ачы җилләрдә”, 1965 ел - Гандәлиф
С.Шәкүров “Уракчы кыз”, 1966 ел - Сәрбиназ
М. Әмир “Тормыш җыры”, 1969 ел
И. Абдуллин “Тиле яшьлек”, 1968-1972 еллар
Ч. Айтматов “Югалган бәхет”, 1973 ел - Әсәл
М. Әмир “Миңлекамал”, 1977-1978 еллар - Миңлекамал
А.Гыйләҗев “Кар астында кайнар чишмә”, 1978 ел
Х.Вахит “Күк капусы ачылса”, 1982 ел
Р.Батулла “Кичер мине әнкәй”, 1981 ел – Миңзифа (бу рольне башкарган өчен Җәүһәрия апа “Иң яхшы хатын-кыз ролен башкаручы” дигән исемгә лаек була.
Х.Вахит “Ике килен килендәш”, 1983 ел

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Тәлгать Шаһиев

Шаһиев Тәлгать Мөхәммәтгали улы 1947 елның 15 августында Күлле Киме авылында туа.

1965 елда хәрби хезмәткә алына һәм Сарытау өлкәсендә 3 ел хезмәт итә.

1969 елда Казан дәүләт медицина институтына укырга  керә.

Укуын тәмамлаганнан соң Тәлгать Мөхәммәтгали улы Әтнәбезгә әйләнеп кайта һәм больницада теш табибы булып эшли башлый.

Халык театрында уйнаган рольләре:

Мирсәй Әмирнең “Миңлекамал”ы – Гыйльманов

Туфан Миңнуллин “Үзебез сайлаган язмыш”

Мирсәй Әмирнең  “Миңлекамал” драмасы белән Бөтенсоюз фестивале лауреаты һәм өченче мәртәбә Бөтенроссия смотры лауреаты. Т.Миңнуллинның “Үзебез сайлаган язмыш” әсәре белән Республика смотрында лауреат.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Зәкия Сафиуллина

**Сафиуллина Зәкия Галимҗан кызы** - театр артисты.

1932 елда Әтнә театры “Колхоз-совхоз күчмә театры”на әйләнгәч, 1933-1940 елларда куелган “Галиябану”, ”Бишбүләк”, ”Урман кызы”, ”Сүнгән йолдызлар”, ”Ак калфак”, ”Асылъяр”, ”Гөлзада “ пьесаларын сәхнәгә чыгаруда Зәкия Сафиуллинаның да өлеше зур.

Бөек Ватан сугышы чорында аның катнашында “Беренче театр”, ”Бүләк өчен”, ”Яшьләр алдатмыйлар”, ”Җәмилә”, ”Таң”, ”Киез итек вакыйгасы”, “Йолдызкай” сәхнәгә менә.

1965 елда Зәкия Сафиуллина Аяз Гыйләҗевның “Көзге ачы җилләрдә” спектаклендә уйный.

1966 елның 26 декабрендә Театр коллективларының республика смотрында Әтнә халык театры Сәет Шәкүровның “Уракчы кыз” спектакле белән катнашып, беренче дәрәҗә дипломга лаек була һәм театр артисты буларак Зәкия Сафиуллина да диплом  белән бүләкләнә.

Йошкар-Олада Мари дәүләт театры сәхнәсендә үткән халык театрлары һәм үзешчән коллективларның Бөтенсоюз фестиваленең Бөтенроссия зона смотрында “Уракчы кызы”ндагы Мәгъри роле өчен Зәкия Сафиуллина I дәрәҗә дипломга лаек була.

“Марийская правда” 1966 елның 9 февраль санында: “Сочный, характерный образ создала одна из старейших актрис театра Закия Сафиуллина”, - дип язды.

1968 елның 20 апрелендә Олы Әтнә мәдәният йортында үткән театрның 50 еллык юбилеенда үзешчән сәнгатьтә күп еллар актив катнашканы өчен Зәкия Сафиуллинага КПСС өлкә комитетының  һәм Татарстан АССР Министрлар Советының Почёт грамотасы  тапшырыла.

1968-1972 елларда бер-бер артлы сәхнәгә Т.Гыйззәтнең “Шомлы көннәр”, И.Абдуллинның “Тиле яшьлек” әсәрләре менә. Соңысында Зәкия Сафиуллина Шифабикә ролен башкара.

1969 елда Мирсәй Әмирнең “Тормыш җыры” драмасы Республика смотрында беренче урынны яулый һәм Республика смотры лауреаты дипломы белән бүләкләнә. Бу спектакльдә Зәкия Сафиуллина - Сәлимә  образын тудыра. Спектакльдән соң «Социалистик Татарстан» газетасының 1969 елгы 13 декабрь санында тәнкыйтьче А.Әхмәдуллин «Халык талантлары» дигән мәкаләсендә болай дип яза: “ Һәвәскәр артистлар арасында халык театрларында дистәләгән еллар катнашып килгән тәҗрибәле уенчылар да, талантлы яшьләр дә бар. Шунысы куанычлы, беренчеләренең профессиональ осталыклары һаман да үсә, чарлана бара.

Шушы елны халык театры артисткасы театрның почёт Китабына кертелә.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Рәфкать Хәкимов

**Хәкимов Рәфкать Шәяхмәт улы** - татар артисты.

Унсигез яшь тулыр-тулмас, 1958 елда Әтнә халык театрына килеп, 1997 елның мартында гомере өзелгән, соңгы көннәренә кадәр сәхнәдә булган Рәфкать Хәкимовны “Әтнә Шәрәфие” дип йөртәләр. Россиянең халык артисты Равил Шәрәфиев үзе дә бу кушамат белән килешә иде...  Рәфкать абый бөтен нәсел-нәсәбе белән Олы Әтнәнеке, шушында туган, шушында үскән. Мәктәпне тәмамлагач, бер-ике ел кино-механик ярдәмчесе булып, ат җигеп авылларда кино күрсәтеп йөргән. Бүтән шартларда, бүтән заманда туса, бәлки, ниндидер бөек артист булыр иде Рәфкать абый. Тик һәркемнең үз язмышы – аннан узмыш юк. 30 елдан артык халык театрында эшләү дәверендә Рәфкать Хәкимов бик күп спектакльләрдә уйный, күп санлы истә калырлык образлар тудыра.

1994 елның 28 октябрендә Рәфкать Хәкимовка “Татарстан республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре” исеме бирелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Наҗия Әскәрова

**Әскәрова Наҗия Кәрим кызы** - Әтнә халык театры артисты.

1978-1990 елларда шулай ук Олы Әтнә китапханәсе мөдире буларак хезмәт күрсәтә.

## Уйнаган рольләре
*Т.Гыйззәт “Шомлы көннәр”, 1968 ел – Бай хатыны Ханзафа
*С.Шәкүров “Мәхәббәт газабы”, 1968 – Кәүсәрия
*М.Әмир “Тормыш җыры”, 1969 ел – Хәдичә
*Ә.Фәйзи “Зәйтүнәкәй, акчарлагым”, 1969 – Гадилә
*Р.Җиһаншина “Сөйдергеч бөтие”, 1992
*Т.Миңнуллин “Гармун уйный, баян чыңлый”, 1994 – Марзия түти

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Галимә Сибгатуллина

**Галимә Сибгатуллина** - Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

1903 елда туа.

23 яшен тутырган крестьян кызы Галимә 1926 елда Габдулла Сибгатуллинга кияүгә чыга. Тормыш иптәше мәдәният хезмәткәре булганга, Галимә дә спектакльләр карарга еш йори башлый. Шәригать кануннарында үскән авыл кызының офыклары киңәя, сәнгатькә, театрга күзләре ачыла. Яшь хатынның сәхнәгә тартылуын тоеп һәвәскәр артистлар Галимәне коллективка өнди башлыйлар.

1927 елдан бирле сәхнәдә.

80 яшенә кадәр сәхнәдә уйнап йөри. 1968 елда “Татарстан АССрның атказанган культура хезмәткәре” дигән исемгә лаек була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гөлнур Хәкимова

**Хәкимова Гөлнур Гаяз кызы** - театр артисты.

1941 елның 5 мартында Әтнә районы Дусым авылында дөньяга килә. Күәм һәм Әтнә мәктәпләрендә урта белем ала.

Гөлнур апа кечкенәдән җыр-бию ярата. Җитезлеген, уңганлыгын, кешеләр күңеленә ачкыч табарга осталыгын күреп, үзешчән сәнгатьтә актив катнашучы яшь кызны Җилгелде авылына клуб мөдире итеп билгелиләр. Ә «театр чире» аңа баштан ук йога: 1957 елда Дусым яшьләре белән “Язылмаган законнар” спектаклен куялар. 1960 елда туган авылына клуб мөдире булып кайткач, канатланган яшьләр зуррак масштаблы спектакльләрне дә тамашачыга җиткерәләр. Кечкенә авыл клубы кысалары таррак була Гөлнур апаның таланты өчен, акрынлап анда Казанга китү, театр училищесына укырга керү теләге туа. Арчага барып, эшеннән чыгып кайтканда нигәдер Әтнәгә кереп чыгарга туры килә. Ә монда Олы Әтнә мәдәният йорты директоры Гомәр Мәрдәнов: “Әйдә, минем яңа художество җитәкчесе булып кил”, - дип чакыра. Гөлнур апа Гомәр абыйның тәкъдименә риза була. Механизатор булса да, сәхнә өчен туган Әтнә егете Хәкимов Рәфкать Шәяхмәт улы белән тыйнак кына тормыш корып җибәрәләр һәм үзләре кебек сәхнәгә гашыйк ике кыз һәм ул тәрбияләп үстерәләр.

Әтнә драма коллективында иң беренче роле - “Көзге ачы җилләрдә” спектаклендә Гандәлиф образы. Ә аннан соң күпме булган алар...  Дөресен әйткәндә, Гөлнур Хәкимованың, ничә спектакльгә катнашканын санаганчы, театр куйган кайсы спектакльләрдә уйнамавын әйтүе җиңел - ә алары, булса да, бер-ике генәдер.

1991 елның 20 июнендә  Гөлнур Хәкимовага “Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре” исеме бирелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гомәр Мәрдәнов

**Гомәр Хәннан улы Мәрдәнов** ― татар артисты, режиссер, Әтнә театрына нигез салучы. Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1968).

## Тәрҗемәи хәле
1930 елда ТАССР Әтнә районы Иске Җогып авылында дөньяга аваз биргән. Авыл мәктәпләреннән соң 1948 елда Казан шәһәрендәге татар дәүләт театр училищесында укып белем ала. Аннан соң 4 ел да 7 ай армия сафларында хезмәт итә. Гомәр агага замананың авыр, сугыш чорлары да туры килә. Балачактан ук колхозда үгез, атлар җигеп, басу-кырларда, авыл хуҗалыгында да эшләргә насыйп була. Белемгә, сәхнәгә булган омтылышы, таланты аны олы сәнгать юлына алып чыга. 1955 елдан 1959 елга кадәр ул Кенәрдә мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе булып эшли. Ә менә 1959 елдан бирле ул инде үзебезнең Әтнәбездә хезмәт итә. Аның биредәге хезмәтләре тиңдәшсез. Мәдәният йорты директоры, режиссер, халык театры (хәзерге Г. Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театры) җитәкчесе һәм башка вазыйфаларны башкара. Гомәр ага Мәрдәнов Әтнә районының данын чит төбәкләргә, хәтта Мәскәүгә да таныткан шәхес.

1968 елны Гомәр Хәннан улы Мәрдәновка «Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә.

2018 елның 14 гыйнварында озакка сузылган авырудан вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бөтенсоюз конкурслары лауреаты.
* 1968 ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 2015 Марсель Сәлимҗанов премиясе.

## Хәтер
* Әтнә театрының легендар режиссеры исемен мәңгеләштерү максатыннан, театр инициативасы белән «Гомәр Мәрданов исемендәге мәктәп театрлары фестивале» оештырылган .
* 2025 елда, тууына 95 ел тулу уңаеннан, Әтнә районының Яңа Шашы авыл мәдәният йортына исеме бирелгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Илнур Закиров

Төркем:Марсель Сәлимҗанов премиясе лауреатлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Алинә Сидеева

**Сидеева Алинә Фәрит кызы** - татар артисты.

1987 елның 19 ноябрендә Казан шәһәрендә туган.

Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаган.

## Уйнаган рольләре

Мөнирә – «Гашыйклар тавы», И. Юзеев.

Мәдинә – «Җилкәннәр», И. Бикбулатова.

Кария – «Көмеш чыршы» А. Гадел.

Клод – «Саран», Ж.-Б. Мольер.

Айсылу – «Былтыр кызы», Эсфир.

Даша – «Светофория». Б. Хайбуллин. Р. Фатыйхов.

Әсма – «Студентлар». Н. Гаетбаев

Мияулитта - "Ак тычкан" Ф.Галиев

Медсестра - "Өч аршын җир" А.Гыйләҗев

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Камил Бәйрәмов

**'
**Бәйрәмов Камил Мөхәммәтгали улы''' - татар артисты.

1942 елның 15 мартында Әтнә районы Кече Әтнә авылында туган.

Мәктәптән соң техникумга укырга керә. 2009 елдан Әтнә халык театрында уйный башлый.

2013 елдан Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында артист.

## Уйнаган рольләре

Сәлахетдин - Т.Миннуллин “Мулла”;

Талип - М.Әмир “Миңлекамал”;

Насих Николаевич - К.Тинчурин "Американ".

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Фирдания Хәйруллина

**Хәйруллина Фирдания Шәрипҗан кызы** - театр артисты.

1953 елның 15 маенда Олы Әтнә авылында дөньяга килгән.

1970 елда Казандагы ГПТУ-42гә тегүчелек буенча укырга керә, соңрак 8 нче номерлы фабрикада тегүче булып эшли.

Озак еллар Әтнә үзәк район хастаханәсендә санитарка булып эшли.

2013 елдан Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында артист.

## Башкарган рольләре

Дилфүзә - Р.Батулла “Кичер мине, әнкәй"

Бәллүр - “Киек каз юлы”

Кадрия - А.Абдуллин “Унөченче председатель”

Х.Вахит “Ике килен килендәш”

Рәмзия - Х.Вахит “Күк капусы ачылса”

Нәфига - М.Әмир “Миңлекамал”

Гувернантка - К.Тинчурин "Американ"
## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Айзил Фазлыев

**Фазлыев Айзил Фәнил улы** - театр артисты.

1992 елның 21 сентябрендә Мамадыш районы Югары Яке авылында туган.

2009-2013 еллар - Казан театр училищесы студенты.

2013 елның 19 августыннан Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында эшли.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Әтнә театры артистлары
Раил Сәләхиев

**Сәләхиев Раил Рәшит улы** — Әтнә театры артисты.

1992 елның 15 июлендә Арча районы Яңа Кишет авылында туган

2009-2013 еллар - Казан театр училищесы студенты

2013 елның 13 июненнән Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында эшли.

Төркем:Әтнә театры артистлары
Фаяз Хөсәенов

**Хөсәенов Фаяз Тәлгать улы** — Әтнә театры артисты.

Туган көне - 2 июнь 1993 ел. Кукмара районы Зур Сәрдек авылында туган.

2000-2008 еллар – Кукмара районы Зур Сәрдек гимназиясендә белем ала.

2004-2010 еллар – Кукмара районы "Чәчкә" бию ансамбленә йөри.

2008-2012 еллар – Казан театр училищесында укый.

## Уйнаган рольләре

Маляр - Х.Вахит “Җырым табар сине”;

"Кыти-мыти" - И.Зәйниев “Урман – club”;

Әмир - З.Хәким “Язын бозлар акканда”;

Хомутов - А.Вампилов “20 минут фәрештә белән”;

Потапов - А.Вампилов “Метранпаж”;

Егет - Х.Вахит “Кияүләр”;

Мотый - М.Фәйзи "Адашкан күңел".

2012 елның июненнән Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма артисты.

Төркем:Әтнә театры артистлары
Рәмис Галиев

**Галиев Рәмис Рәшит улы** Әтнә театры артисты. Туган көне - 13 декабрь 1992 ел.

Биектау районы Татар Әйшәсе авылында туган.

1999-2008 еллар – Биектау районы Усад урта мәктәбендә белем ала.

2006 ел – Биектау музыка мәктәбен тәмамлый.

2008- 2012 еллар – Казан театр училищесында укый.

## Уйнаган рольләре

Маляр - Х.Вахит “Җырым табар сине".

Кишерский - И.Зәйниев “Урман – club”.

Военком - З.Хәким “Язын бозлар акканда”.

Угаров - А.Вампилов “20 минут фәрештә белән”.

Егет - Х.Вахит “Кияүләр”.

Самат - М.Фәйзи "Адашкан күңел".

2012 елның июненнән Г.Тукай исемендәге Әтнә дәүләт драма театрында эшли.

Төркем:Әтнә театры артистлары
Габдрахманов

**Габдрахманов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Габдрахман» («*Мәрхәмәтленең колы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Аҗимулла Габдрахманов (1862-?), сәяси золым корбаны.
* Абливап Габдрахманов (1909-?), сәяси золым корбаны.
* Анатолий Габдрахманов (1914-?), сәяси золым корбаны.
* Булат Ишемгул (Габдрахман Габдрахманов) (1900-1938), язучы.
* Бари Габдрахманов (1912-1944), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Гений Республиканец (Габдрахманов) (1907-1942), ТАССР мәдәният эшлеклесе.
* Виктор Габдрахманов, сәяси золым корбаны.
* Илдус Габдрахманов (1967, Апас), ТР халык артисты (2014).
* Кәлимулла Габдрахманов (1880-?), сәяси золым корбаны.
* Мансур Габдрахманов (1912-1972), профессор, философия фәннәре докторы.
* Мәҗит Габдрахманов (1891-?), сәяси золым корбаны.
* Раил Габдрахманов (1989), танкист, капитан, Украинада махсус хәрби операциядә катнашучы. Россия Герое (2022).
* Рәфыйк Габдрахманов (1951), ТР ФА Тарих институты өлкән фәнни хезмәткәре.
* Хәбра Рахман (Хәбибрахман Габдрахманов) (1914-1942), язучы, шагыйрь.
* Хәниф Габдрахманов (1925-1999), «Дан» орденының тулы кавалеры.
* Ярәҗәп Габдрахманов (1868-?), сәяси золым корбаны.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Илдус Габдрахманов

*<small>Бу [[Камал театры]] актеры турында мәкалә, [[галим]] турында [[Илдус Абдрахманов|бу мәкаләдән]] укыгыз</small>*

**Илдус Габдрахманов** (Илдус Илгизәр улы Габдрахманов) — драма артисты, хореограф-репетитор, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры артисты. Россия Федерациясенең (2026) һәм Татарстанның (2003) атказанган, Татарстанның халык (2014) артисты. «Тантана» премиясе лауреаты (2013).

## Тәрҗемәи хәле

1967 елның 27 маенда Татарстан АССР Апас районы Апас авылында туган. Мәскәүдә Щепкин исемендәге югары театр училещесын тәмамлаган (1988). Хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
1990 елдан Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры артисты.

## Иҗаты
«Казан егетләре» спектаклендә Тукай ролендә уйнау танылу китерә.
#### Уйнаган рольләре
* *Альдемаро* — «Биюче» Лопе де Вега 
* *Тукай* — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» М. Гыйләҗев  
* *Фәридун* — «Баскетболист» М. Гыйләҗев 
* *Сильвио* — «Ике хуҗаның хезмәтчесе» К. Гольдони 
* *Ромео* — «Ромео һәм Джульетта» Уильям Шекспир  
* *Илгизәр* — «Илгизәр + Вера» Туфан Миңнуллин  
* *Җәүдәт* — «Һинд кызы» Гафур Каюмов 
* *Баханур* — «Мәхәббәт карагы» Флорид Бүләков  
* *Атиллио* — «Гаугалы гаилә» Э. де Филиппо 
* *Әсән* — «Арзы кыз» М. Тарухан 
* *Карт* — «Хуҗа Насретдин» Нәкый Исәнбәт 
* *Кызыл* — «Минем исемем Кызыл» Орхан Памук 
* *Георг*, *Герцог Кларенс* — «Ричард III» Уильям Шекспир 
* *Бәдретдин* (*Бәрттин*) — «Мулла» Туфан Миңнуллин
* *Бәрәк* — «Хан кызы Турандык» Карло Гоцци 
* *Дәүләтов* — «Үлеп яратты» Ркаил Зәйдулла 
* *Кызыл мыек* — «Йөзек кашы» Фатих Хөсни (И. Зәйниев инсценировкасы) 
* *Шәкүр* — «Диләфрүз — Remake» Туфан Миңнуллин 
* *Петр* — «Өзелгән өмет» Максим Горький 
* *Су сатучы* — «Ханума» Авксентий Цагарели 
* *Федотик Алексей Петрович*, *подпоручик* — «Өч сеңел» Антон Чехов 
* *Исәнбай* — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт 
* *Әптери* — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин 
* *Шүр-Шүр* — «Җанкисәккәем» Туфан Миңнуллин  
* *Севрюгин Михаил* — «Телсез күке» Зөлфәт Хәким 
* *III Салих* — «Казан сөлгесе» Кәрим Тинчурин 
* *Алмаз* — «Шулай булды шул» Туфан Миңнуллин 
* *Нигъмәтҗан Ишмаев* — «Гөлҗамал» Нәкый Исәнбәт 
* *Ринат* — «GO! Баламишкин» Флорид Бүләков

#### Хореограф-репетитор
* «Кара чикмән» — Геор Хугаев (Юныс Сафиуллин тәрҗемәсе).

## [[«Тантана» премиясе]]

2013 «Икенче пландагы иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә «Тантана» премиясенә лаек була.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган артисты (2003).
* Татарстанның халык артисты (2014).
* «Тантана» премиясе (2013).
* 2026 - Россия Федерациясенең атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Е. Калинина*. Илдус Габдрахманов: сәхнәдә 25 ел. «Казань», № 2, 2015. 
## Сылтамалар
*   Камал театры рәсми сайты  
*  Тамашачы каршына һәр чыгу – үзе премьера

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Равил Галиәхмәтов

Галиәхмә́тов Равил Әлми улы (17.1.1924, Арча районы Күпербаш авылы - 9.10.1991, Казан), халык мәгарифе эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Арча педагогия училищесын (1941), Казан педагогия институтын 1953 елда тәмамлый. 1941 елдан Арча районы балалар йортында эшли, 1942 дән Совет армиясендә, Бөек Ватан сугышында катнаша, 1946 дан Арча шәһәр тибындагы эшчеләр посёлогында 2 нче мәктәптә укыта. 1949 дан Арча районы халык мәгарифе бүлеге мөдире. 1959-85 тә ТАССР Мәгариф министрлыгында, өлкән инспектор, министрның 1 нче урынбасары (1960 тан). Гомуми белем мәктәпләре эшенә җитәкчелек итә, ТР Мәгариф министрлыгының халык мәгарифе музеен (Казан) оештыручы һәм беренче директоры (1986-91).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләүләре
РСФСРның атказанган мәктәп укытучысы (1966). 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы, ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, медальләр белән бүләкләнә.

## Сылтамалар
* Милләттәшләр «Равил Әлми улы Галиәхмәтов»

Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Балтачиев

**Балтачиев** — Касыйм татарлары фамилиясе. Борынгы «Балтачы» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Таһир Балтачиев (1924-1997) — балет артисты, педагог. ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1965).
* Шамил Балтачиев (03.09.1939) — балет артисты, педагог.
----
* Нәгыймә Балтачиева (1913-1984) — балет артисты, педагог.
* Ольга Балтачиева — РСФСР атказанган артисты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Electric Light Orchestra

**Electric Light Orchestra** (qısqaça **ELO**, tatar äyteleşe - Elektrik Layt Okestra, tatar tärcemäse - Elektrik ut orkestrı) - Böyekbritaniä rok-törkeme, Birminham şähärendä 1970 yılda nigezlängän. 1970-1980 yıllarda törkem zur qazanış ala.

ELO 11 studiä albomı çığara (1971-1986), bere 2001 yılda. Törkem progressiv rok, simfonok rok, art rok häm rok'n'roll janrında eşli.

Törkem citäkçeläre - Ceff Linn häm Roy Wud.

1970 yıllarda iñ satıla torğan albomnar.

İñ tanılğan cırlar: *«Ticket To The Moon», «Don’t Bring Me Down», «Calling America», «Hold On Tight», «Last Train To London»*.

## Diskografiä

* 1971 — *The Electric Light Orchestra*
* 1973 — *ELO II*
* 1973 — *On the Third Day*
* 1974 — * Eldorado *
* 1975 — *Face the Music*
* 1976 — *A New World Record*
* 1977 — * Out of the Blue *
* 1979 — *Discovery*
* 1980 — *Xanadu*
* 1981 — * Time *
* 1983 — * Secret Messages *
* 1986 — *Balance of Power*
* 2001 — * Zoom *

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* ELOmusic.com  — räsmi säxifä
* Статья с биографией  — Биография ELO на disc.dp.ua.
* The Russian ELO Web Site  — The Russian ELO Web site

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Таһир Балтачиев

**Таһир Балтачиев** (Таһир Вәли улы Балтачиев) — балет артисты, педагог. БАССР атказанган артисты (1957), РСФСР (1988) һәм ТАССР (1965) атказанган сәнгать эшлеклесе . Ленинград хореография училищесы (*хәзер* А.Я. Ваганова исемендәге Рус балет академиясе) укытучысы. Балет биючесе, педагог Нәгыймә Балтачиеваның бертуган энесе.

## Тәрҗемәи хәле

1924 елның 18 сентябрендә Ленинградта туган. Ленинград хореография училищесын (*А. Лопухов, А. Писарев сыйныфы*) тәмамлаган (1944).

## Хезмәт юлы
* 1942-1965 Ленинградның Мария театры (Киров театры) солисты.
* 1952 елдан Ленинград хореография училищесындә характерлы бию укытучысы.
* 1959-1997 Мария театры труппасы репетиторы.

## Иҗаты
Милли биюләр остасы буларак, аларга гына хас пластиканы, кул ишарәсен, гәүдә торышын үтә төгәллек белән күрсәтә алган. Ленинград хореография училищесындә характерлы биюләргә өйрәткән шәкертләре арасында — Г. Комлева, Г. Покрышкина, Я. Кукс, П. Бодрова, Н. Груздева, О. Соколов. Драма театрларында спектакльләр һәм концертлар өчен дә биюләр куя.

## Башкарган партияләре
#### Беренче башкаручы
* *Төсле яшүсмер* «Күк күкрәве сукмагыннан»  (*Тропою грома*) К. Караев. 
* *Шайтан* «Шүрәле» Ф. Яруллин. 
* *Этруск* «Спартак» А. Хачатурян.

#### Башка партияләре
* *Измаил* «Гаянэ».
* *Галл* «Спартак». 
* *Яшь чегән* «Таш чәчәк» (*Каменный цветок*). 
* *Шляхтич* «Тарас Бульба». 
* *Ли Шанфу, негрлар биюе* «Кызыл мәк» (*Красный мак*). 
* *Шамакай, испан бию*е «Щелкунчик».
* *[[Петр I]] гарәбе, рус биюе* «Бакыр җайдак» (*Медный всадник*).

## Куйган биюләре
* Испан, маҗар, поляк биюләре — «Аккош күле» (*Лебединое озеро*).
* Һинд биюе — «Баядерка».
* Сицилия биюе — «Отелло».
* Фламенко — «Лауренсия».
* Басклар биюе — «Париж ялкыны» (*Пламя Парижа*).
* Краковяк, татар биюе — «Бакчасарай фонтаны».
* Сарацин, маҗар биюе — «Раймонда».
* Мазурка — «Көлгенә» (*Золушка*).
* Рапсодия — «Бөкре ат» (*Конек-Горбунок*).
 
## Фильмографиясе
* «Совет балеты йолдызлары» («Гаянэ», «Бакчасарай фонтаны» өлешләрендә).
* «Балет солисткасы» — *Шаһзадә дусты*.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган артисты (1957). 
* РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1988). 
* ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1965).

## Кызыклы факт
Фәрит Яруллинның «Шүрәле» балетында Шайтан партиясен беренче башкаручы (1950).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Балет: энциклопедия (*баш мөхәррире Ю. Н. Григорович*).  Мәскәү: СЭ, 1981.
# Русский балет. Энциклопедия. Мәскәү:  БРЭ, 1997.

## Сылтамалар

*  Т. Балтачиев Бельканто сайтында
*  Кино-театр.ру сайты
*   Милләттәшләр сайты

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Ленинград хореография училищесын тәмамлаучылар
Команнар

**Команнар** яки  **сары кыпчаклар**  (, Европа һәм Византия чыганакларында **куманнар**) - кыпчак кабиләләренең көнбатыш вәкилләренең атамасы. XI гасыр башында Идел аръягыннан Кара диңгез буйларына күченәләр һәм мондагы җирләрне билиләр. Аларга кадәр бу җирләрдә бөҗәнәк һәм рус чыганакларында торк дип аталучы угыз кабиләләре яшәгән була.

## Аңлатма

КОМАН, куман тар. «куманы, команы; половцы; куны» – древняя народность, жившая в Восточной Европе с начала ХI столетия. Сүзнең төп мәгъ. «ком төсендәге чәчле, сарычын чәчле (к. Сарычын II )» булса кирәк, к. рус. половцы, половец иске рус. половый «салам төсле саргылт» сүзеннән, ш. ук ним. Falben «команнар» ← falbe «саргылт, кола», әрм. һ.б. чыганакларда да «сарылар» – куманнар. бу атаманы куманнарның чыннан да саргылт чәчле булуыннан дип раслый, әмма кайберәүләр куманнарның «сарылыгы» шартлы мәгънәдә дип баралар. Хәлбуки саргылт чәчле төркиләр ара-тирә бор. заманнардан бирле булган. Мишәрләрнең бор. куманнардан килүе тур. фараз да ышандырырлык. Чаг. ш. ук Куандык.

Куманнар кыпчакларның бер өлеше яисә кыпчаклаштырылган бер ят халыктан булганнар. Куманнар – «половцы» тур. әдәбият бик ишле. К.

## Атама

Команнар төрки телләрдә **сары кыпчаклар** дип йөртелә, чөнки  чәчләре сары яисә аксыл төстәге булган. Шуның өчен урысча *половец* - (*половъ*=сары сүзеннән) дип аталган.

Татар күренекле тарихчысы Мирфатыйх Зәкиев буенча **[[кыпчак]]** атамасы борынгы төрки сүзләрдән чыккан: *къу-кыу* (димәк **ак**) һәм *чак*-сак (борынгы саклар кабиләләре), ягъни **ак сак**, саклар - төрки кабиләләрнең бүтән атамасы. Шулай итеп, **кыпчаклар** - **ак төркиләр** дигән сүз.

Ибн Фадлан Идел буе Болгары дәүләтендә сәфәр иткәндә җирле халыкны *сакалиба* дип йөртә.  Мирфатыйх Зәкиев буенча *сакалиба* **сак+лы+би** сүзтезмәсенә туры килә, ягъни бай сак кешеләре, **бай ак төркиләр**. Шушы караш буенча Ибн Фадлан болгарларны *сакалиба* (саклыба) дип атап, болгарлар з-төрендәге кыпчак (ак сак) телендәге халык булганын исбатлаган.

## Тарих

Команнар шушы ук кыпчаклар булганга күрә аларның тарихын да аерылгысыз рәвештә карап үтәләр. Монгол яуларыннан соң алар Алтын Урда дәүләтенең төп халкы булып китәләр һәм бүгенге көндә элеккеге Алтын Урда җирләрендә яшәүче күп халыкларның нигезендәге халык буларак исәпләнәләр.

## Шулай ук карагыз
*Кыпчаклар

## Әдәбият

*М.З.Закиев и Я.Ф.Кузьмин-Юманади.  Казань, 1993. С. 158 .
* «Проблемы языка и происхождения волжских татар». Казань, 1986. С. 62—108;
* «Төрки-татар этногенезы» (Этногенез тюрко-татар). Казань-Москва, 1998. С. 322—396;
* «Происхождение тюрков и татар». Москва, 2003. С. 302—357.

Төркем:Кыпчаклар
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Төрки халыклар
Шамил Балтачиев

**Шамил Балтачиев** (Шамил Гыйззәтулла улы Балтачиев) — балет артисты, педагог, Ленинград Кече опера һәм балет театры әйдәүче солисты, Россия кино артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1939 елның 3 сентябрендә Ленинградта туган. Ленинград хореография укуханәсенең башкару факультетын тәмамлаган (1961).

## Хезмәт юлы
* 1961 Ленинград дәүләт  академия Кече опера һәм балет театры солисты.
* Соңгы елларда киносериалларда да уйный.

## Фильмографиясе
* 1995 «Вива, Сталин!» (Алмания, Россия).
* 2001-2004 «Кара карга» (*Черный ворон*).
* 2003 «Рус көймәсе» (*Русский ковчег*)
* 2005 «Ментлар 7: Ватык фонарьлар урамы» (*Менты 7: Улицы разбитых фонарей*)
* 2006  «Ментлар 7: Ватык фонарьлар урамы» (*Менты 7: Улицы разбитых фонарей*)

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь.  Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Балет: энциклопедия (*баш мөхәррире Ю. Н. Григорович*).  Мәскәү: СЭ, 1981.
# Русский балет. Энциклопедия.  Мәскәү:  БРЭ, 1997.

## Сылтамалар
*  «Кино-театр.ру» сайтында
*  «Классик балет» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Россия кино артистлары
Күчмә халыклар

[thumb|300px|Кышлауга күчүче [монголлар|монгол гаиләсе.]]

**Күчмә халыклар** — вакытлыча яки даими күчмә тормыш рәвеше алып баручы кешеләр.

Яшәү өчен кирәкле әйберләр чыганагы булып бу кешеләр өчен күчмә терлекчелек, сәүдә, төрле һәнәрләр, балык тоту, ау, төрле сәнгать төрләре (музыка, театр), ялланган хезмәт яки хәтта талау һәм хәрби яулап алулар булып тора.

Бүгенге көндә еш кына неокүчмәчеләрне күзәтү мөмкинлеге бар. Ягъни болар күчмә яки ярымкүчмә тормыш алып баручы заманча уңышлы кешеләрдән гыйбарәт.

## Күчмә халыклар
Күчмә халыклар — терлекчелек хисабына яшәүче күчеп йөрүче халыклар. Кайбер күчмә халыклар шулай ук ау яки балык тоту белән шөгыльләнәләр.

Төркем:Күчмә халыклар
Ольга Балтачиева

**Ольга Балтачиева** (Ольга Дмитрий кызы Искәндәрова-Балтачиева, ) — балет артисты, педагог, РСФСР атказанган артисты (1983).

## Тәрҗемәи хәле

1943 елның 17 августында Ленинградта туган. Ленинград хореография укуханәсен (*хәзер* А.Я. Ваганова исемендәге Рус балет академиясе) тәмамлаган (1962).

## Хезмәт юлы
* 1962 Ленинград дәүләт академия Кече опера һәм балет театры (*хәзер* Михайловский театры) солисты. 
* Мария театры педагог-репетиторы. 
* А.Я. Ваганова исемендәге Рус балет академиясе укытучысы. 
* 2013 Борис Эйфманның балет академиясе (Санкт-Петербург) кече һәм урта яшьтәге кызлар сыйныфларында классик бию укытучысы.

## Иҗаты
Киров исемендәге опера һәм балет театрының әйдәүче солисты. Кече һәм урта сыйныфларда классик биюне укытучы иң яхшы мөгаллим репутациясенә ия.
#### Башкарган партияләре
* *Урам биючесе* «Дон Кихот» Минкус.
* *Кыланчык* «Көлгенә» (*Золушка*) С.С. Прокофьев.
* *Качуча* «Аксак җен» (*Хромой бес*) К. Жид.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
РСФСР атказанган артисты (1983).

## Сылтамалар
* «Борис Эйфман балет академияле булды»
* «Классик балет» сайтында
  
## Искәрмәләр

Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Жуков

**Жу́ков** — рус фамилиясе һәм топонимы:

## Фамилия
* **Жу́ков** — («жук» «коңгыз») сүзеннән килеп чыккан рус фамилиясе. Хатын-кыз фамилиясе формасы — ****.
* **[[Жуковлар]]** — рус дворян ыруглары.

**Танылган шәхесләр:**
## Ирләр
### А
* 

### Г
* 
* Георгий Константин улы Жуков – күренекле совет хәрби башлыгы,  Совет Берлеге Маршалы (1943), Совет Берлегенең Саклану министры (1955—1957).
* Георгий Жуков (футболчы) — Бельгия футболчысы
* Георгий Иван улы Жуков (1913 туган) — Советлар Берлеге Каһарманы.

### И
* **[[Иван Жуков]]**
** Иван Жуков (1801), декабрист, штабс-ротмистр.
** Иван Жуков (1899), дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе.
** Иван Жуков (1914), җырчы (баритон). Казакъ ССРның атказанган артисы (1947), ТАССРның халык артисы (1957). 
### К
* Клим Жуков (1977), видеоблогер, тарихи реконструктор һәм публицист, язучы-фантаст. 
### Н
* Николай Жуков, нефть-газ үткәргечләр коручы, РФ атказанган төзүчесе (1993).
### С
* **[[Сергей Жуков]]**
** Сергей Жуков (1967), футбол тренеры.
** Сергей Жуков (1976), музыкант.
## Топонимлар
### Россия
* Жуков () — Россия Федерациясенең Калуга өлкәсендә урнашкан шәһәр.
Кәлимуллин

**Кәлимуллин** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Кәлимулла («*Аллаһының әйткәнен тыңлаучы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Кәлимуллин (1969) — КФУ профессоры, институт директоры.
* Айрат Кәлимуллин (?―2022), спортчы, тренер, джиу-джитсу буенча дөнья чемпионы.
* Барый Кәлимуллин ― совет архитекторы, педагог, җәмәгать эшлеклесе.
* Гатиятулла Кәлимуллин — сәяси золым корбаны.
* Идрис Кәлимуллин — драма актеры, җырчы, ТР атказанган, БР халык артисты.
* Рафаил Кәлимуллин (1942), генерал-майор (1991), 1987-1993 елларда ТАССР дәүләт куркынычсызлыгы комитеты рәисе.
* Рәшит Кәлимуллин — татар композиторы.
* **[[Рөстәм Кәлимуллин]]:**
** Рөстәм Кәлимуллин (1958), Биектау районы хакимияте башлыгы, VIII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты.
** Рөстәм Кәлимуллин (1984), футболчы (һөҗүмче).
* Руслан Кәлимуллин (1992) — кино һәм драма артисты.
* Сабах Кәлимуллин (1931) — Татарстан АССРның атказанган зоотехнигы. 
* Тимерҗан Кәлимуллин — спортчы (*классик көрәш*).
* Төхфәт Янәби (Төхфәтулла Кәлимуллин) — шагыйрь.
----
* **[[Кәлимуллина]]**
** Лилия Кәлимуллина (1941), биология фәннәре докторы (1991), профессор (1992). БР атказанган фән эшлеклесе (2011)
** Эльмира Кәлимуллина (1988),  җырчы, ТР атказанган артисты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Руслан Кәлимуллин

**Руслан Кәлимуллин** (Руслан Илшат улы Кәлимуллин) — Россия кино һәм драма артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1992 елның 9 июлендә Бөгелмәдә  туган. А. Баталов исемендәге Бөгелмә дәүләт рус драма театры каршындагы Актер осталыгы мәктәбен тәмамлаган (2009).

## Хезмәт юлы
* 2007-2009  А. Баталов исемендәге Бөгелмә дәүләт рус драма театры артисты.
* 2008 елдан башлап, Россия һәм чит ил киноларында  һәм сериалларда (башлыча, икенче пландагы рольләрдә) уйный. 
Грек-рим көрәше, рус бильярды белән мавыга.
 
## Фильмографиясе
* 2006 «Детективлар» «Е2-Е4» сериясе — *Глеб*. 
* 2008-2012 «Туй балдагы» (*Обручальное кольцо*) — *курьер*. 
* 2010 «Аталган кыз» (*Крестная дочь*) — *официант*. 
* 2010 «Үзеңне җиң» (*Inner fight*) (Канада) — *Руслан*. 
* 2011 «Детективлар» — *Глеб Носов*. 
* 2011 «Корсаклы ир» (*Беременный*) — *Муз-ТВ операторы*. 
* 2011 «Ир белән хатын-2» (*Супруги-2*) «Сәнгать корбаннар таләп итә» (*Искусство требует жертв*) сериясе — *хулиган*. 
* 2011 «Таркалу» (*Раскол*) — *писер*. 
* 2011 «Русча вендетта» (*Вендетта по-русски*) — *официант*. 
* 2011 «Борынгы сәгать» (*Старинные часы*) — *[[Александр Пушкин|Пушкинның]] лицей дусты*. 
* 2011 «Ата һәм балалар» («Отец и дети») — *Денис*. 
* 2014 «Алты сутый бәхет» (*Шесть соток счастья*) (Режиссёр: Юрий Лейзеров. Продакшн: Look Film) — *Артем*. 
* 2015 «Укытучы» (*Училка*) (Режиссёр: Алексей А.Петрухин. Продакшн: RFG,StartFilm) — *Шиловский («Шило»)*

## Сылтамалар
*  Р. Кәлимуллин турында «Кино-театр.ру» сайтында
*  Кастинг хезмәте сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Драма театры артистлары
Айдар Кәлимуллин

**Айдар Кәлимуллин** (Айдар Миннемансур улы Кәлимуллин) — профессор, тарих фәннәре докторы, КФУ педагогика һәм психология  институты директоры (2011). РФ югары һөнәри мәктәбе мактаулы хезмәткәре. Европа экология тарихы җәмгыяте (ESEN), Россия туган якны өйрәнүчеләр җәмгыяте әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

1969 елның 9 июнендә Алабугада туган. Алабуга дәүләт педагогия институты тарих-филология факультетының тарих бүлеген кызыл дипломга (1991), Казан химия-технология институты аспирантурасын (1995) тәмамлаган. КФУда «1960-1980 елларда Татарстанның сәнәгать үсеше һәм экология мәсьәләләре» темасына кандидатлык (1995), Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтында «ХХ гасырның икенче яртысында сәнәгать үсешенең тарихи-экологик тәҗрибәсе: Урта Идел буе материаллары буенча» темасына докторлык (2006) диссертацияләре яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1991-1992 Алабуга дәүләт педагогия институтының ватан тарихы һәм гомуми тарих кафедрасы ассистенты.
* 1995-1997 Алабуга дәүләт педагогия институтының ватан тарихы һәм гомуми тарих кафедрасы өлкән укытучысы, кафедра мөдире.
* 1997-2007 Алабуга дәүләт педагогия университетының ватан тарихы һәм гомуми тарих кафедрасы доценты.
* 2000-2008 Алабуга дәүләт педагогия университетының тарих-филология факультеты деканы.
* 2008-2011 Алабуга дәүләт педагогия университетының ректоры.
* 2011 КФУ педагогика һәм психология  институты директоры.

## Хезмәтләре
50 дән артык фәнни хезмәт (шуның эчендә 2 монография, 6 уку ярдәмлеге) авторы. Кешелек һәм табигать арасында каршылык тамырларын һәм үсешен өйрәнүче мәктәп булдырган. Ватан тарихында Россия провинциясенең ролен өйрәнә. 
* Тарих укытканда компьютер технологиясе (*махсус курс*).
* Татарстанның яңа тарихында  актуаль мәсьәләләр (*махсус курс*).
* Индустриальное развитие Татарстана и проблемы экологии в 60-90-е годы. Казан, 1995.
* История Татарстана (1990-1995 гг.): Уку ярдәмлеге. Алабуга, 1996.
* История Татарстана и татарского народа (XIX век): Уку ярдәмлеге. Алабуга, 2000.
* История России (XX век): Уку ярдәмлеге. [Алабуга], 1999.
* История Татарстана и татарского народа (XIX в.): Уку ярдәмлеге. [Яр Чаллы], 2002.
* Историческое исследование региональных экологических проблем. М., 2006.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ югары һөнәри мәктәбе мактаулы хезмәткәре.

## Сылтамалар
* КФУ Алабуга институты рәсми сайты
*   КФУ рәсми сайты  
*   ТР эшлекле үзәге сайты 
*  Төрек-татар дөньясы сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Казан университеты укытучылары
Сигизмунд III

**Сигизму́нд III** (, , ,  20 июнь 1566 — 30 апрель 1632) — 1587 елның 27 декабреннән Польша короле һәм Бөек Литва кенәзе, 1592 елның 27 ноябреннән 1599 елның июленә хәтле Швеция короле, Густав Ваза һәм Сигизмунд Карт оныгы, швед короле Юхана III һәм Катерина Ягеллонка улы.

* Тулы король титулы полякча: *Z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, inflancki, a także dziedziczny król Szwedów, Gotów i Wenedów.*
* Тулы король титулы урысча: *Божьей милостью король Польский, Великий князь Литовский, Русский, Прусский, Мазовецкий, Жмудский, Ливонский, а также наследный король Шведов, Готов и Венедов.*.

Сигизмунд үз хакимият астында Речь Посполитаны Швеция белән берләштерергә омтылган.

## Идарә итү башлангычы
1566 елның 20 июнендә Грипсхольм кирмәнендә туа.

1569 елда Польша белән Бөек Литва кенәзлеге берләшүе нәтиҗәсендә Речь Посполитая дәүләте пәйда булган.

1587 елны 21-яшьлек принц Сигизмунд поляклар короле итеп сайланган булган.

## Швеция өчен көрәш

Владислав әтисе, Сигизмунд III Ваза, 1592 елны швед тәхетен мирас итеп алган.

## Россия белән сугышлар

1609—1612 елларда Польша Россиягә һөҗүм ясады.

1609 елның сентябрендә Россия чикләренә поляк-литва короле Сигизмунд III бәреп кергән, Смоленскны камап алган.

1611 елда, ике ел дәвамында камалыштан соң, шәһәрне поляк гаскәрләре басып ала. Руслар тарафыннан кайтару омтылышлары (1615—1617, 1634) уңышсыз тәмамлана.

## Әдәбият
* Ср. Niemczewicz, «Dzieje panowania Zygmunta III» (Варш., 1829)
* Siarczyński, «Obraz wieku panowania Zygmunta III, zawieràjący opis osòb żyjących pod jego panowaniem» (Варш., 1828)
* Siarczyński, «Obraz panowania Zygmunta III, obejmujący obyczaje, religije, oświecenie i t. d.» (Познань, 1843 —58).

## Сылтамалар
Казан федералисты (журнал)

**«Казан федералисты» (журнал)**  () — Казан шәһәрендә нәшер ителүче, Россия һәм дөньядагы федерализмның  катлаулы мәсьәләләре турында сөйләүче айлык фәнни басма (журнал).

## Мәгълүмат
* Оештыручысы — Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге.
* Баш мөхәррире — Рафаэль Хәкимов.
* Нәшрият эшчәнлегенә рөхсәт 2009 елның 10 декабрендә алынган.

## Махсуслашкан
Федератив корылышлы дәүләтләрдә сәяси-хокукый, социаль-икътисадый, милли-дини проблемаларның теоретик һәм гамәли аспектларын яктырту.

## Тарих
* Бер яктан, Россия һәм дөньядагы федерализм турында берничә ел дәвамында мәкаләләр бастырган «Панорама-форум» журналының дәвамчысы булып тора.
* Икенче яктан,  Джон Д. Һәм  Кэтрин Т. МакАртурлар фонды финанслаган «Россия федерализмының киләчәге: теоретик һәм гамәли аспектлары» проекты нигезендә барлыкка килгән.

## Адресы
Казан, Кирмән, 5 подъезд.

## Сылтама
*  Казан федерализм институты сайтында журнал турында
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан журналлары
Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге

**Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге**  () — федерализм һәм гаммәви сәясәт өлкәсендә катлаулы мәсьәләләрне өйрәнүче коммерцияле булмаган фәнни-тикшеренү оешмасы.
* Фәнни программалар директоры — Рафаэль Хәкимов
* Башкаручы директоры — Рәфыйк Габдрахманов

## Тарих

2009 елның 1 апрелендә Казан федерализм институты дәвамчысы буларак оештырылган.

## Максаты
Хәзерге заман федератив дәүләтләрнең дәүләт корылышы һәм гаммәви сәясәте өлкәсендә, Русиядә һәм дөньяда милләтара һәм конфессияара бәйләнешләр өлкәсендәге уңай тәҗрибәләрен өйрәнү һәм тарату буенча хезмәт күрсәтү, демократия принципларын һәм идеалларын, ватандашларның һәм халыкларның тигез хокуклылыгын  ныгытуда ярдәм итү, сәяси конфликтларны уңай чишү юлларын өйрәнү һәм тарату.

## Бурычлары
* Дәүләт төзелеше һәм гаммәви сәясәт өлкәсендә фәнни-тикшеренү эшчәнлеген оештыру.
* Русиядә федератив мөнәсәбәтләрнең хокукый нигезләрен ныгытуда ярдәм итү.
* Милләтара һәм динара мөнәсәбәтләрдә федератив корылышлы һәм үзәкләшмәгән дәүләтләрнең, мультикультуралы җәмгыятьләрнең уңай тәҗрибәсен җәмәгать аңында һәм сәяси – хокукый структураларда тарату.
* Федерализм мәдәниятен, толерантлыкны, сәяси мәдәниятне булдыруда ярдәм итү.
* Федерализм, хокук  һәм гаммәви сәясәт өлкәсендә яңа буын белгечләрне булдыру.
* Дәүләт-хокук корылышы өлкәсендә мәгълүмат инфраструктурасын үстерү.
* Регионара һәм халыкара фәнни бәйләнешләрне булдыру һәм үстерү.

## Web-site
* Интернеттта 2002 елның 18 гыйнвареннан рәсми сайты эшли. 
* Федерализм, хокук  һәм гаммәви сәясәт өлкәсендәге проблемаларны яктыртып бару һәм әлеге өлкә белгечләре арасында элемтә булдыру максатында оештырылган.
*  «Русиядә федерализм перспективасы:тоеретик һәм гамәли аспектлары» проекты  дәвамчысы булып тора.
* Сайт мәгълүматларын яңартып торуны Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге хезмәткәрләре башкара.
* Сайтта Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге фәнни хезмәтләре, шулай ук симпозиум, конференция һәм семинарлар материаллары, Русиядә һәм чит илләрдә федеарализм һәм гаммәви сәясәт белән шөгыльләнүче башка үзәкләр һәм белгечләр турында мәгълүматлар  урнаштырыла.
* Җаваплы — Искәндәр Хәкимов.
* Мөхәррир — Рәфыйк Габдрахманов.
  
## Нәшрият эшчәнлеге
Нәшрият эшчәнлеге «Казанский федералист» журналы ярдәмендә башкарыла.

## Сылтамалар
* Үзәкнең рәсми сайты 
* Сайт турында
## Искәрмәләр

Төркем:Фәнни оешмалар
Төркем:Мәгълүмат чыганаклары
Рәфыйк Габдрахманов

**Рәфыйк Габдрахманов** (Рәфыйк Фәйзи улы Габдрахманов) — фәлсәфә фәннәре кандидаты, ТР ФА Ш. Мәрҗәни исемендәге Тарих институты өлкән фәнни хезмәткәре, Казан федерализм һәм гаммәви сәясәт үзәге башкаручы директоры.

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 3 маенда Казанда туган. Урта мәктәпне (1968),  «фәлсәфә мөгаллиме» белгечлеге буенча Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетын (1983) тәмамлаган. Екатиринбурда Урал дәүләт университетында «Эшче диктатурасы теориясе һәм гамәлиятендә сәясәт һәм икътисад бәйләнеше» темасына фәлсәфә фәннәре кандидатлыгына диссертация (1992) яклаган. 1970-1972 елларда Беларуста хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1972-1976 КамАЗ төзелешендә (Яр Чаллы) эшче.
* 1984-1994 Казан дәүләт мәдәният институтының фәлсәфә кафедрасында өлкән укытучы.
* 1995 елдан ТР ФА Г. Ибраһимов исемендәге тарих, тел һәм әдәбият институты иҗтимагый фикер һәм ислам  бүлеге өлкән фәнни хезмәткәре.
* 1997 елдан «ССРБ таркалганнан соң барлыкка килгән дәүләтләр арасындагы  конфликтларны бетерү» халыкара проектының «Этнологик мониторинг һәм конфликтларны алдан кисәтү челтәре» (EAWARN) Татарстан буенча эсперты.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
1995-1997 елларда Һаага шәһәрендә «Һаага инициативасы» очрашуларын оештыруда катнаша. Әлеге очрашулар «ССРБ таркалганнан соң барлыкка килгән яшь дәүләтләр арасындагы конфликтларны бетерү» халыкара проекты кысаларында (Русиядә координатор — проф. Василий Тишков,  АКШта — Артур Мартиросян) ТР президенты Минтимер Шәймиев һәм Һарвард университетының Конфликтларны туктату төркеме инициативасы белән 1995, 1996, 1997 елларда уздырылган.

## Фәнни хезмәтләре
* Р. Абдрахманов, Э. Маврина. Республика Татарстан. Модель этнологического мониторинга. М., 1999. 
* Реформы государственного устройства России. *Китапта:* Сеть этнологического мониторинга и раннего предупреждения конфликтов. Приволжский федеральный округ. Бюллетень № 1, ноябрь 2000. 
* Перспективы федерализма в России.  «Этно». № 1, 2001. (Гүзәл Пугачева белән берлектә) 
* Р.Абдрахманов. Местное самоуправление в Республике Татарстан. *Китапта:* Местное управление многоэтничными сообществами в странах СНГ.(*В. Тишков һәм Е. Филиппова мөхәррирлегендә*).  М.: ОАО Авиаиздат, 2001. 
* Local Self-government in the Republic of Tatarstan. *Китапта:* Local Governance and Minority Empowerment in the CIS. Budapest. 2002.
* Межэтническая ситуация в Татарстане. *Китапта:* Межэтнические отношения и конфликты в постсоветских государствах. Еллык  доклад, 2001. М. 2002 
* Республика Татарстан. *Китапта:* На пути к переписи.  М.: ОАО «Авиаиздат», 2003. 
* Всероссийская перепись в Татарстане: прогнозы, события, комментарии. *Китапта:* Этнография переписи-2002.  М.: ОАО «Авиаиздат», 2003. 
* Татарстан в начале XXI века . *Китапта:* Атлас Тартарика. История татар и народов Евразии. Республика Татарстан вчера и сегодня. М.:«ДИК». 2005. 
 
## Сылтамалар
*  Федерализм һәм гаммәви сәясәт Казан үзәге рәсми сайты 
 
## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Өлкән фәнни хезмәткәрләр
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Ринат Гыйззәтуллин (1980)

**Ринат Гыйззәтуллин** (Ринат Ринат улы Гыйззәтуллин) — РФ табигый байлыклар һәм экология министры урынбасары, 1 класслы РФ дәүләт киңәшчесе, тарих фәннәре кандидаты. 2014 елда Россия исеменнән Минамата конвенциясен имзалый.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 28 июлендә Киров өлкәсе Өрҗем шәһәрендә туган. Пермь дәүләт университетының  тарих-сәясәт факультетын тәмамлаган (2002). Мәскәү педагогия дәүләт университетында «РФ сәяси тормышында коммунистчыл фиркаләр һәм оешмалар: 1993-2004» темасына тарих фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (2006).

## Хезмәт юлы
* 1998-2002 «Компаньон» нәшрият йорты» ҖЧҖ корреспонденты.
* 2002-2003 «Коммерсантъ» ЯАҖ (Пермь) баш мөхәррире.
* 2003-2004 «Коммерсантъ» газетасы мөхәрририятендә бизнес бүлеге күзәтүчесе.
* 2004-2006 РФ табигать байлыклары министрлыгы матбугат үзәге җиәкчесе.
* 2006-2008 РФ табигать байлыклары министрлыгы департамент директоры урынбасары.
* 2008-2011 РФ табигать байлыклары министрлыгы департамент директоры.
* 2011 елдан РФ табигый байлыклар һәм экология министры урынбасары.

## Куратор
* Әйләнә-тирә мохитне саклау һәм экология хәвефсезлеге өлкәсендә дәүләт сәясәтен үткәрү департаменты.
* РФ табигый байлыклар һәм экология министрлыгының халыкара бәйләнешләре департаменты
* Росприроднадзор. 
* Баргузин биосфера тыюлыгы (Байкал)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены.

## Сылтамалар
* РФ табигый байлыклар һәм экология министрлыгы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Пермь дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия хөкүмәте әгъзалары