open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гайнан Мөхәммәтҗанов

**Гайнан Мөхәммәтҗан улы Мөхәммәтҗанов** — журналист.

1940 елның 5 апрелендә Шеңшеңәр авылында туа. 1957 елда Малмыжда рус-татар мәктәбен тәмамлый һәм Ростов өлкәсенең Гуков шәһәрендә тимер-бетон конструкцияләре заводында бетончы булып эшли. Шуннан ук 1959 елда Совет Армиясенә китә. Кече командирлар курсын үтеп, хезмәтен тәмамлап, 1962 елда сержант Г.Мөхәммәтҗанов армия сафларыннан кайта һәм Казан дәүләт университетының журналистика факультетына — татар журналистикасы бүлегенә керә. Бу бүлекнең беренче чыгарылышы составында 1967 елда университетны тәмамлый. Уку чорында ук республика матбугатында үз язмалары белән катнаша. 1966 елдан — «Социалистик Татарстан» газетасы хезмәткәре. 1967-1976 еллар дәвамында—«Социалистик Татарстан», «Татарстан яшьләре» газеталарында хәбәрче.

1976-1978 елларда журналистлык эшеннән аерылып тора. 1978 елның июнендә Г.Мөхәммәтҗанов «Совет мәктәбе» журналы редакторы итеп билгеләнә һәм гомеренең ахырына кадәр бөтен белемен, энергиясен, талантын шушы журналга багышлый — башта аның редакторы, аннан соң җаваплы секретаре була. 1984 елдан журнал «Мәгариф» исеме белән чыга башлагач та аның эчтәлеген, кыйбласын яңа шартларга җавап бирерлек югарылыкка күтәрү өчен зур көч куя. 1993 елда шушы игелекле эшчәнлеге өчен аңа Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре исеме бирелде.

Журналист 2003 елның 21 декабрендә вафат булды. Туган авылы Шеңшеңәр зиратына җирләнде.

Төркем:Татар журналистлары
1875 ел

## Вакыйгалар
* 5 апрель — Канада Югары мәхкәмәсе оештырылды.

## Туулар

* 25 апрель — Мансур Солтанов, беренче татар музыка профессоры. 
* 7 август — Шәехгаттар Иманаев, тел галиме, хокук белгече.
* 22 сентябрь — Микалоюс Чюрлёнис, Литва композиторы, рәссамы.

## Вафатлар

* 3 июнь — Жорж Бизе (*Georges Bizet*), француз композиторы.
* 13 июнь — Генрих Луи д’Арре, алман астрономы.
* 4 август — Ганс Христиан Андерсен (*Hans Christian Andresen*), дат язучысы, шагыйрь һәм әкиятче.
* 10 октябрь — Алексей Толстой, рус шагыйре.

Төркем:1875 ел
Төркем:Еллар
Корылма механикасы

**Корылма механикасы** — корылманың ныклыгын, тотрыклыгын, катылыгын өйрәнүче фән.

## Классик бүлекләре
* 
* 
* 
*  ( статика, динамика , ) Корылмалар  статикасын, динамикасын, шулай ук тотырыклыгын төзелеш механикасы дип атыйлар (тар мәгънәдә). 

## Тарих
1822 елда француз математигы һәм механигы Огюстен Луи Коши (1789-1857) "көчәнеш" деформациясе дигән терминны кертә.

1826 елда француз инженеры Луи Мари Анри Навье (1785-1836) сыгылмалык модулен уйлап чыгара.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Корылма механикасы, Шакирҗанов, Р. Ә., Мәгариф нәшрияты, 2008.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Төзелеш
Төркем:Механика
Кәшшаф Әмиров

**Кәшшаф Әмиров** (тулы исеме **Кәшшаф Сафиулла улы Әмиров**) — татар драматургы.

Кәшшаф Әмиров 1922 елның 7 апрелендә хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Яңа Зимница авылында туа; үсмер чагы, мәктәп еллары Үзбәкстанда уза. Сугыш алдыннан Бохара укытучылар институтында укый. 1940—1945 елларда Үзбәкстан мәктәпләрендә укытучы булып эшли.

Ташкәнттә юридик курсларны тәмамлаганнан соң, Таҗикстанда тикшерү органнарында хезмәт итә, төрле җитәкче эшләрдә эшли.

1960 елда Кәшшаф Әмиров Татарстанга кайта һәм беркадәр вакыт Азнакай Мәдәният йортында үзешчән сәнгать коллективын җитәкли, аннары Лениногорск шәһәренә килеп төпләнә һәм җитәкче урыннарда эшли.
 
Кәшшаф Әмиров — дистәдән артык сәхнә әсәре авторы. Аларның барысы да диярлек профессиональ һәм халык театрлары сәхнәләрендә уйналалар. Нефтьчеләргә багышланган "Шөгер моңнары", милисә хезмәткәрләренең тормышын яктырткан "Хөкем алдыннан" пьессалары Республика татар драма һәм комедия театры сәхнәсендә уңыш белән бара. Драматургның "Гаделлек җиңә", "Вөҗдан әмере", "Упкын", "Кодалар", "Туй алдыннан", кебек пьесалары Татарстан театрларында гына түгел, Үзбәкстан һәм Ырынбур халык театрларында да куела. Авторның "Зөлфия" пьесасы аеруча уңыш казана — ул илдәге иллеләп театрның репертуарына кертелә. Әфган һәм совет халыклары арасындагы мөнәсәбәтләрне заманча яктырткан бу әсәр, рус теленә тәрҗемә ителеп", "Театр" журналында да басылып чыга (1983, №5). Бу пьеса 1983 елда Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә уйнала һәм матбугатта уңай бәя ала.

Кәшшаф Әмиров 1985 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

## Сылтамалар
* Әдипләр.Narod.ru

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Камәт

**Камәт** (гарәпчә إقامة‎‎) — Исламда фарыз намазы алдыннан укылучы, азанга охшаган сүзләр.

## Эчтәлеге
* Аллааһү әкбәр - 4 тапкыр.
* Әшһәдү-әлләәә-иләәһә-иллә-ллаааһ - 2 тапкыр.
* Әшһәдү әннә Мүхәммәдәр-расүүлүллаааһ - 2 тапкыр.
* Хәййә галәс-саләәәһ - 2 тапкыр.
* Хәййә галәл-фәләәәх - 2 тапкыр.
* Кад каматиссәлятү кад каматиссаләх - 1 тапкыр.
* Аллааһү әкбәр - 2 тапкыр.
* Ләәә иләәһә иллә-ллаааһ - 1 тапкыр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Азан

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Намаз
Композитор

[right|200px|thumb|[Салих Сәйдәшев — данлыклы татар композиторы.]]
**Компози́тор** ( «җыючы») — музыкаль әсәрләрнең авторы, музыка язучы кеше.

## Шулай ук карагыз

* Композиторлар төркеме

Төркем:Музыка
8 апрель

**8 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 267 көн кала.

#### 

###### 

###### 
###### 
* 25px ***Халыкара [[чигән]]нәр көне*** ().
* Халыкара ***[[кош]] [[рәсем]]ен ясау көне*** ().
* ***Халыкара генетик яктан үзгәртелгән ашамлыкларга каршылык көне*** ().
*  Беларус һәм  — ***[[Хәрби комиссариат]]лар хезмәткәрләре көне*** ().
*  Бразилия:
** ***[[Брайль системасы]] көне*** ().
** Йөзү көне
** Почта көне
** 20px Сан-Паулу штаты —  20px Ампару шәһәре көне.
** 20px Мату-Гросу штаты —  20px Куяба шәһәре көне.
*  — Чит Ики Тчоэн, янгын илаһисе көне..
*  Перу — ***[[икътисадчы]] көне*** ().
*  Япония — ***[[Будда]] туган көне*** (), яки *Ханаматсури чәчәкләр фестивале* ().
#### Киң вакытлы халыкара чаралар

#### 
* 1548 — Перу  территориясе буларак игълан ителә.
* 1783 — Императрица Екатерина II нә Кырымны кушу турында манифест чыгара.
* 1918 —  байрагы ның кызыл әләменә алыштырыла.
* 1986 — Клинт Иствуд ның ндагы Кармел *<small>([[:en:Carmel-by-the-Sea, California|en]])</small>* шәһәре мэры булып сайлана.
* 2008 — дөньяда үз эченә ветрогенератор кертелгән беренче бина ачыла.

## 

* 1460 — Хуан Понсе де Леон, 
* 1818 — Август Гофман, алман химигы.
* 1857 — Василий Разумовский, 
* 1870 — Александр Безредка, 
* 1873 — Николай Чижевский, 
* 1879 — Иннокентий, 
* 1886 — Вадим Кондаков, 
* 1888 — Дадаш Бөньядзадә, 
* 1892 — Мэри Пикфорд, 
* 1898 — Дмитрий Белихов, 
* 1905 — Игорь Ингвар, 
* 1908 — Евгений Геништа, 
* 1911 — Мелвин Кәлвин, 
* 1912 — Соня Хени, 
* 1913 — Иван Засорин, 
* 1926 — Мәрьям Арсланова, 1963-1982 елларда Татарстан радиосында эшләгән диктор.
* 1930 — Рәшит Мәрдиханов, артист.
* 1933 — Николай Демидов, 
* 1934 — Марат Илһамов, 
* 1936 — Барый Ногманов, башкорт язучысы.
* 1938 — Кофи Аннан, БМО генераль сәркатибе.
* 1943 — Зөлфирә Фәрхетдинова, 
* 1945 — Ирис Юханссон, 
* 1948 — Евгений Суханов, 
* 1948 — Ян Крыжевски, 
* 1949 — Владимир Демченко, 
* 1952 — Александр Дегтярёв, 
* 1957 — Эдвард Габдуллаҗанов, 
* 1963 — Нурзия Багманова, 
* 1966 — Ивета Бартошова, 
* 1978 — Евгения Власова, 
* 1980 — Роман Кукумберг, 
* 1986 — Алан Касаев, 
* 1997 — Иван Дрёмин,

## 

* 1790 — Григорий Спиридов,  Балтыйк диңгезе флоты сәргаскәре, адмирал.
* 1916 — Михаил Галкин-Враской, 
* 1916 — Солтан Рахманкулов, әдип, тәрҗемәче, сүзлекләр авторы, журналист.
* 1917 — Ричард Олни, 
* 1919 — Лоранд Этвөш, 
* 1931 — Эрик Аксел Карлфелдт, 
* 1936 — Роберт Барани, 
* 1973 — Пабло Пикассо, испан рәссамы.
* 1977 — Стефания Туркевич, 
* 1981 — Осман Курмаев, 
* 1984 — Петр Капица, 
* 1987 — Мөдәрис Мостафин, Бөек Ватан сугышы чорында Кызыл Гаскәр штурм авиациясе звено командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1990 — Пётр Борискин, 
* 1992 — Даниеле Бове, 
* 2008 — Мария Хализова, 
* 2013 — Маргарет Тэтчер,  *[[Бөекбритания премьер-министрлары исемлеге|премьер-министры]]*.
* 2018 — Айдар Хисаметдинов, балет биючесе, Чуашстанның халык артисты.
* 2018 — Лейла Абашидзе, 
* 2019 — Василий Лихачев, дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, ТР вице-президенты, Россиянең Европа берлегендә даими вәкиле.

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
*
Рәшит Мәрдиханов

**Рәшит Мәрдиханов**, Рәшит Мәрдихан улы Мәрдиханов (*вариант*: Мәрдеханов) — Минзәлә театрында хезмәт иткән (*[[1951]]-[[1990]]*) татар артисты. Татарстанның халык артисты (*[[1991]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Татарстан АССР Минзәлә районының Чулпан авылында туа. Минзәлә театрына үзешчән сәнгатьтән килә.

## Иҗаты
1951 елдан 1990 елга кадәр Минзәлә театрында эшләп, күпсанлы катлаулы образлар тудыра.  1957 елда Мәскәүдә узган Татар әдәбияты һәм сәнгате декадасында (*1957 ел, 24 май — 2 июнь*) Ю. Әминовның «*Язылмаган законнар*» спектаклендә Шәйхенур роле өчен яшь артист ВЛКСМ Үзәк Комитетының Мактау грамотасы белән бүләкләнә.

## Уйнаган рольләре
Р. Мәрдиханов сәхнәдә бик кызыклы, тормышчан, күркәм образлар иҗат итте. Р. Мәрдиханов иҗат иткән образлар психологик бөтенлек, сәнгатьчә камиллек, тормышчанлык, эчкерсезлек һәм рухи бәйсезлекләре белән аерылып торалар. Мәрдиханов иҗатында фикернең ачыклыгы һәм төгәллеге үтә нечкә сәнгати тоемлау һәм образның тирән психологик чишелеше белән бергә үрелеп бара иде.
* *Җиһанша*, *Тимуш* — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
* *Җантимер* — «Ил» Кәрим Тинчурин
* *Балаш* — «Сәвил» Д. Җаббарлы 
* *Гыйлемдар* — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт 
* *Тимербулат* — «Икәүдән-икәү» Гариф Ахунов
* *Гапсаттар* — «Гапсаттарның Кырымга сәяхәте» Сәет Шәкүров
* *Заһит* — «Хыянәт» Хәй Вахит
* *Шатун* — «Гарасат» Габделхәй Сабитов
* *Илшат*, *Зиннәт* — «Гөлчәчәк» Юныс Әминов 
* *Андро* — «Андро һәм Сандро Георгий Хугаев
* *Фирка оешмасы сәркатибе* — «Платон Кречет» А. Корнейчук 
* *Миронов* — «Мария» А. Салынский 
* *Суиндон* — «Шайтан шәкерте» Бернард Шоу һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1957 ВЛКСМ Үзәк Комитеты Мактау грамотасы
* 1991 Татарстанның халык артисты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Минзәлә театры сайты 
* Р.М. Мәрдиханов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Минзәлә театры актерлары
1548 ел

## Вакыйгалар
* 8 апрель — Перу Испания территориясе буларак игълан ителә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1548 ел
Төркем:Еллар
1818 ел

## Вакыйгалар
* 11 май — Россия составында Бессарабия өлкәсе төзелгән.

## Туулар

* 4 апрель — Майн Рид, инглиз язучысы.
* 8 апрель — Август Гофман, алман химигы.
* 29 апрель — Александр II, Россия императоры.
* 5 май — Карл Маркс (*Karl Marx*), алман фәлсәфәчесе һәм сәясәтче.
* 28 октябрь — Иван Тургенев, рус язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1818 ел
Төркем:Еллар
Вулкан

thumb|200px|Вулкан механизмы
[thumb|200px|[Лава]]

**Вулкан** — Җир шарының өслегендә барлыкка килгән табигый геологик җисем. Вулканнар аша җир өслегенә магма чыга.
Җир кабыгында чатнаган урыннар бар, алар тирәсендә мантия матдәсе — магманың басымы кечерәк була.

Мантия матдәсе эретелеп, магма учагы барлыкка килә.

Магмада эрегән газлар аны учактан вулкан каналы буенча өскә, кратерга этеп чыгара. Җир өстенә агып
чыккан магманы лава дип атыйлар. Яңа агып чыккан лаваның температурасы 1000 °С ка җитә. Сыек лава тыныч кына ага; ә үзлерәк лавадан шартлап газлар чыга; бик үзле лава кратердан вак кисәкчекләр — вулкан көле һәм
көчле атыш вакытында эре кисәкләр — вулкан бомбалары рәвешендә атылып чыга.

## Вулкан төрләре
Атыла торган һәм сүнгән вулканнар.

Кешелек тарихында атышы күзәтелгән вулканнар — ата торган яки хәрәкәттәге вулканнар дип атала.
 
Җирдә атыла торган вулканнарның күпчелеге Тын океан ярлары буенда урнашкан.

Океан төпләрендә дә вулканнар бик күп. Әгәр вулкан конусы океан өстенә чыгып тора икән, бу очракта вулкан утравы барлыкка килә. Мәсәлән, Һавай утраулары — вулканнар атылудан хасил булган утраулар. Һавай утрауларының кайбер вулканнары, мәсәлән Мауна-Лоа, Килауэа, шартлаусыз гына атыла.

Бу вулканнарның кратерларында сыек лава күлләре бар; алар вулкан атылганда бик биеккә (280 м га кадәр) атыла, ә аннан соң авышлыклар буйлап агып төшә. Агып чыккан лава катканнан соң, мондый вулканнар җирдә яткан зур калканнарга охшый, һәм алар калкансыман вулканнар дип атала.
Янартауларның стратовулкан дип аталган төре дә бар. Аларның авышлыклары конуссыман, текә һәм шактый биек була. Стратовулканнарның күбесе, лава астында җыелган газларның көчле басым астында булуы һәм үзлегеннән өскә чыга алмавы аркасында, гадәттә шартлап атыла. Стратовулканнар өслеге тау итәгенә кадәр төшеп җитмичә катып калган лава һәм көл (тефра) хисабына атылган саен яңартылып тора һәм гел үсә бара. Шуңа күрә аларны вулканология фәнендә күпкатламлы янартаулар дип тә атыйлар.

Дөньяның иң зур сүнгән вулканы - Индонезиянең Суматра утравындагы Тоба күле.

## Викиҗыентыкта

*
Пабло Пикассо

**Па́бло Дие́го Хосе́ Франси́ско де Па́ула Хуа́н Непомусе́но Мари́я де лос Реме́диос Сиприа́но де ла Санти́сима Тринида́д Марти́р Патри́сио Руи́с и Пика́ссо** (исп. *Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Martyr Patricio Ruíz y Picasso*; 1881 елның 25 октябре, Малага, Испания — 1973 елның 8 апреле, Мужен, Франция) — испан рәссамы, скульптор, керамист һәм дизайнер.

Кубизмга нигез салучы (Жорж Брак белән). Экспертлар аны иң «кыйммәтле» рәссам дип атадылар — 2008 елда аның эшләрен сату 262 млн доллар алды.

## Сылтамалар

Төркем:Пабло Пикассо
Төркем:Испания рәссамнары
Төркем:Испания скульпторлары
Төркем:Франция рәссамнары
Төркем:Франция скульпторлары
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:Авангард скульпторлары
Төркем:Социалистлар
Төркем:Авангард рәссамнары
Бөтендөнья сәламәтлек көне

**Бөтендөнья сәламәтлек көне** (БМО телләрендә: ингл. *world health day*, исп. *Día Mundial de la Salud*, кыт. 世界卫生日, фр. *Journée mondiale de la santé* рус. *Всемирный день здоровья*) — 1950 елдан бирле 7 апрель көнне үткәрелгән бәйрәм.

Төркем:Сәламәтлек
Төркем:7 апрель
Төркем:БМО халыкара көннәре
Фәридә Шакирова

**Фәридә Шакирова** – татар журналисты.

1942 елның 7 апрелендә Бөрбаш авылында ишле гаиләдә туа, бик яшьли әтисез кала. Җидееллык мәктәп тәмамлаганнан соң дүрт ел колхозда эшли — хисапчы, плугарь була. 1960 елда Урал ягына чыгып китә. Металл кою заводының мартен мичен ремонтлауда, торба коюда һәм башка шуның ише авыр хезмәтләрдә була. Шундый шартларда кичке мәктәпкә йөреп урта белем ала.
1964 елда туган ягына кайта һәм Бөрбаш авыл клубы мөдире булып эшли башлый. Шушы елда Арчада чыга торган «Коммунизмга» газетасында аның беренче шигырьләр бәйләме басылып чыга. Балачактан ук күңелендә булган әдәби иҗатка омтылыш аны 1969 елда Кукмара район газетасына әдәби хезмәткәр итеп китерә. 1970 елда ул вакытта Балтач район газетасы редакторы булып эшләгән шагыйрь Дифгат Сирай Фәридәне үзе янына эшкә чакыра. Егерме ел дәвамында «Хезмәт» газетасының хатлар бүлеге мөдире, аннан соң җаваплы секретаре булып эшли.

Шушы чорда аның күп кенә шигырьләре, хикәяләре, юморескалары, уйлануларын чагылдырган публицистик язмалары «Ватаным Татарстан», «Идел», «Чаян» һәм башка басмаларда дөнья күрә, шигырьләре коллектив җыентыкта нәшер ителә. Ф. Шакирова, инде өлгереп җиткән иҗатчы буларак, хикәя, повесть кебек зур күләмле чәчмә әсәрләр иҗат итүгә алына. Тормышны тирәннән, төпкеленнән белүе, кешеләрне яратуы аңа зур уңышлар китерә — әсәрләре укучылар тарафыннан яратып кабул ителә. Аның әсәрләрендә гыйбрәтле кеше язмышлары, нечкә психологик кичерешләр белән үрелеп барып, йөгерек матур тел белән, мавыгып укый торган итеп сурәтләнә, гыйбрәт һәм сабак алырга өнди. Әнә шундый әсәрләре 2002 елда «Күңел ярларында ак дулкын» исеме белән аерым китап булып басылып чыкты.

1974 елда читтән торып укып Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тәмамлый, рус теле һәм әдәбияты укытучысы белгечлеге ала.

Ф. Шакирова озак еллар район архив бүлеген җитәкләде, киң җәмәгать эше алып барды. Ул — район хатын-кызлар хәрәкәтенең әйдәп баручыларыннан берсе. Киң җәмәгать эшчәнлеге өчен 1996 елда «Районның хезмәт батыры» исеменә лаек булды. Шул ук елда аңа Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре дигән абруйлы исем бирелде.

Ф.Шакирова бүгенге көндә лаеклы ялда, актив иҗат белән яши.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
1973 ел

## Вакыйгалар
* 16 гыйнвар — Совет планетаара «Луна-21» станциясенең көнчыгыш өлешендәге Ай өслегенә йомшак утыртылганнан соң, Җир юлдашы буенча «Луноход-2» сәяхәтен башлый.
* 22 июнь — БМО-га АДҖ һәм ФАҖ кабул ителделәр.
* 24 июнь — Леонид Брежнев АКШ-га рәсми сәфәр вакытында салкын сугыш тәмамлануын хәбәр итте.
* 23 октябрь — Казанда Оргсинтез бассейнын кулланышка тапшыру турындагы документ имзалана.

## Туулар

* 9 гыйнвар — Равил Кузюров, ТР урман хуҗалыгы министры (2018 елдан).
* 9 гыйнвар — Лилия Мөхәммәтҗанова, педагог, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы.
* 24 гыйнвар — Айрат Ситдыйков, археолог, Тукай премиясе иясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 21 март — Булат Нигъмәтуллин, җырчы, *[[ТР атказанган артисты]] (2017).*
* 16 май — Гөлнара Кәшипова, драма актрисасы, Татарстанның атказанган артисты.
* 17 июнь — Зөлфия Вәлиева, Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* 12 август — Илфат Әскәров, Яр Чаллы татар театры актеры, ТР атказанган артисты.
* 18 август — Марк Шаттлворт, КАР эшкуары, икенче космик түрист.
* 27 сентябрь — Рамил Вәҗиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты.
* 15 декабрь — Лилия Низамиева, актриса, ТР атказанган артисты (2019).

## Вафатлар

* 8 апрель — Пабло Пикассо (*Pablo Picasso*), испан рәссамы.
* 14 апрель — Динис Исламов, язучы, журналист. 
* 18 апрель — Сабит Моканов, казакъ язучысы.
* 2 май — Җәүдәт Фәйзи, татар композиторы.
* 10 июль — Сәгыйть Агиш, язучы, шагыйрь, балалар язучысы.
* 2 сентябрь — Джон Толкин, инглиз язучысы.
* 19 октябрь — Кадыйр Даян, башкорт шагыйре. 
* 31 октябрь — Ашальчи Оки, удмурт шагыйрәсе, табибә.
* 25 декабрь — Исмәт Инөнү,  Төркия президенты.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Гариф Ахунов, татар язучысы.

## Чыганаклар

Төркем:1973 ел
Төркем:Еллар
1882 ел

## Вакыйгалар
* 22 март — АКШ конгрессы күпхатынлыкны тыя.

## Туулар

* 15 март — Гурий Эвайн, чирмеш язучысы.
* 10 апрель — Хөсәен Туктаргазый, XX&nbsp;гасыр башы кырымтатар шагыйре.
* 3 июнь — Владимир Шамов, табиб-хирург, академик, медицина хезмәте генерал-лейтенанты.
* 7 июль — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
* 21 июль — Давид Бурлюк, футурист шагыйрь, рәссам.
* 20 август — Нургали Надиев, мәгариф эшлеклесе.
* 26 август — Джеймс Франк, алман физигы, Нобель бүләге лауреаты.
* 30 декабрь — Шиһаб Әхмәров, мәгърифәтче, нәшир.

## Вафатлар

* 9 апрель — Данте Габриел Россетти (*Dante Gabriel Rossetti*), инглиз рәссамы һәм шагыйре.
* 19 апрель — Чарлз Дарвин, галим, биолог, сәяхәтче.
* 2 июнь — Джузеппе Гарибальди (*Giuseppe Garibaldi*), Италия халык каһарманы.

Төркем:1882 ел
Төркем:Еллар
Фин теле

**Фин теле́** (үзатамасы *suomi*, *suomen kieli*) — фин-угор телләренең балтыйк-фин төркемчәсенә караучы тел. Финляндиянең рәсми теле (швед теле белән беррәттән). Финлядиядә яшәүче 4,7 миллион кешенең (ил халкының 92 проценты) туган теле. Европа Берлегенең рәсми телләренең берсе. Швециядә — монда финча якынча 300 000 кеше сөйләшә — рәсми рәвештә милли азчылыклар теле дип танылган. Моннан тыш, фин телендә сөйләшүче кечерәк төркемнәр Норвегия (Финмарк өлкәсе), Россия (Карелия өлкәсе) һәм Эстониядә дә бар.

Фин-угор теле буларак фин теле Европада иң күп таралган индо-герман телләреннән ныкъ аерыла. Шулай да берничә гасыр дәвамындагы аралашу нәтиҗәсендә синтаксисы һәм сүз байлыгы берникадәр тирә-яктагы индо-герман телләренә охшашланган. Фин теленең үзенчәлекләренннән агглютинатив төзелеш, күпсанлы килешләр (барысы 15), катлаулы морфонология (сузыклар гармониясе һ.б.), грамматик җенес категориясе булмауны атарга мөмкин.

Агглютинатив тел булу — фин һәм татар телләре өчен (һәм башка төрки телләр өчен дә) уртак сыйфат.

## Башка телләрдә фин теленнән алынма сүзләр
Инглиз телендә иң күп кулланыла торган фин сүзе булып *сауна* тора, ул шулай ук күп башка телләргә дә кергән.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар

* Фин теле  
* Фин теле дәреслекләре  
* Supisuomea 

*
Төркем:Балтыйк буе фин телләре
Ахырлыкую

**Аһырлыкую** () — Төркиядәге татарлар яшәүче бер авыл, Төркия Җөмһүриятенең Эчке Анатолия бүлгесе Анкара иле Һаймана илчесенә караган бер мәхәллә ().

## Географиясе
Ахырлыкую Төркиянең башкаласы Әнкарадан турыдан 67 чакрым, ә илнең иң зур шәһәре Истанбулдан 338 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

Халык саны (2000 елда) 141 кеше.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini

Төркем:Һаймана илчесе мәхәлләләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия мәхәлләләре
Төркем:Төркиядәге кырым татар авыллары
Левант

**Левант** ( яки  — «Көнчыгыш» сүзеннән) — Урта Диңгезнең көнчыгышында урнашкан дәүләтләрнең (Сүрия, Лөбнан, Фәлистыйн, Исраил, Үрдүн, Мисырдагы Синай ярымутравы, Гыйракның бер өлеше) гомумиләштереп аталышы. Гарәпләр электән бу территорияләрне *Шам* дип атаганнар.

Төркем:Якын Көнчыгыш
Руаль Амундсен

**Ру́аль Энгельберт Гравнинг А́мундсен** (; 16 июль 1872&nbsp;— төгәл түгел, 18 июнь 1928)&nbsp;— Норвегияле сәяхәтче һәм тикшеренүче. Көньяк котыпка ирешкән беренче кеше (1911 елның 14 декабрендә).

## Тормышы
### Яшь чаклары һәм беренче экспедицияләр
Руаль 1872 елда Норвегиянең көньяк-көнчыгышында (Боргеда) диңгез сәяхәтчесе һәм суднолар ясаучы гаиләсендә туа. Руальга 14 яшь булганда аның әтисе вафат була һәм алар гаиләсе белән Христианиягә (1924 елдан Осло) күченәләр. Руаль университетка медицина бүлеменә укырга керә. Аңа 21 яшь булганда аның әнисе үлә һәм ул шуннан соң укуын ташлый.

1897—1899 елларда Антарктидага Бельгиялеләр оештырган экспедициядә штурман буларак катнаша.

### Төньяк-көнбатыш диңгез юлы

1903 елда Амундсен 47-тонналы җилкәнле һәм моторлы 1872 елда төзелгән *Йоа* () яхтасын сатып ала һәм Арктикага экспедициягә кузгала. корабта 13 ат көчле дизель двигателе куелган була.

Амундсен Төньяк Атлантиканы, Баффин култыгын, Ланкастер, Барроу, Пил, Франклин, Джеймс Росс бугазларын кичә һәм сентябрь башында Король Уильям утравының көньяк-көнчыгыш ярында кышларга туктый. 1904 елның җәендә алар туктаган култык бозлардан арынмый һәм алар икенче кышны шунда уздыралар.

1905 елның 13 августында кораб йөзүен дәвам итә һәм Төньяк-Көнбатыш юлны тәмамлар алдыннан гына бозларга катып кала. Амундсен этләр җигемнәрендә Аляскадагы Игл-Ситига кадәр барып җитә.

### Көньяк котыпка сәяхәт

Башта Амундсен Төньяк котыпка сәяхәт кылырга план корып йөри. Тик Төньяк котыпка беренче булып ирешүе турында Фредерик Кук хәбәр итә. Шуннан соң Амундсен Көньяк котыпка сәяхәт планын кора башлый.

1911 елның 19 октябрендә Амундсен һәм тагын биш кеше эт җигемнәрендә Көньяк котыпка таба юл ала. 14 декабрьдә экспедиция максатына ирешә һәм Көньяк котыпта Норвегия байрагын күтәрә.

1912 елның 17 гыйнварендә — британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (Руаль Амундсен экспедициясеннән соң бер ай үтә).

### Төньяк-көнчыгыш диңгез юлы
1918 елның июлендә махсус төзелгән *Мод* («Maud») корабында Себер ярлары буенча сәяхәт башлый. Экспедиция зур авырлыклар белән Аляскага кадәр барып җитә.

### Арктика аркылы очышлар
Американ миллионеры акчасына Амундсен ике очкыч сатып ала һәм 1925 елның 21 маенда Шпицберген утравыннан Төньяк котыпны очып чыгу нияте белән һавага күтәрелә. Котыптан 150 км ераклыкта очкыч ватылып җиргә утыра. Очкычны төзәткәннән соң Амундсен кире Норвегиягә әйләнеп кайта.

1926 елның 11 маенда Шпицбергенда Амундсена — Элсуорта — Нобиле экспедициясе дирижабльдә һавага күтәрелә. Котып өстеннән очып узып, экспедиция Аляскада уңышлы рәвештә җиргә төшә.

### Үлеме
Амундсен Төньяк котыпка "Италия" дирижаблендә очып китеп югалган Нобиле исемле сәяхәтчене самолет белән эзләгәндә Баренц диңгезе районында һәлак була. Үлеменең ничек булуы төгәл билгеле түгел. Зур ихтимал, эзләүче группаның самолеты авыр очу шартларына эләгеп һәлакәт кичерә.

## Искәрмәләр

Төркем:География белән бәйле шәхесләр
Төркем:Норвегия сәяхәтчеләре
Карпат таулары

right|300px|thumb|Космостан күренеш
**Карпа́т таулары** яки **Карпатла́р** (, , , , , , ) — Үзәк Аурупада урнашкан таулар системасы . Словакия, Маҗарстан, Польша, Украина, Румыния, Сербия һәм Австрия территорияләрендә урнашалар. Озынлыгы 1500 км. Иң югары нокта 2655 м.

Төркем:Таулар системалары
Төркем:Карпатлар
Балабанкору

**Балабанкору** () — Төркиядәге кырым татарлары нигез салган һәм әле дә алар яшәгән бер авыл, Төркия Җөмһүриятенең Мәрмәр бүлгесе Эдирне иле Узункөпрү илчесенә караган бер авыл ().

## Географиясе

## Халык саны
Халык саны (2000 елда) 540 кеше.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Турция // Большая российская энциклопедия : &#91;в 35 т.&#93; / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017. 
* 
* Mahalle Nedir?
* Kısaltmalar Dizini
* 

Төркем:Узункөпрү илчесе авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Төркия торак пунктлары
Төркем:Төркия авыллары
Төркем:Төркиядәге татар авыллары
Апеннин таулары

right|300px|thumb|Харита
**Апеннин таулары** (; ; ; шулай ук *Апенниннар*) — Италиядә урнашкан таулар системасы. Озынлыгы —  1 000 км, киңлеге — 140 км-га кадәр. Иң югары ноктада биеклеге 2912 метрга җитә.

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Италия географиясе
Төркем:Таулар системалары
Скандинавия таулары

right|250px|thumb|Скандинавия таулары
**Скандинавия таулары** — Скандинавия ярымутравында урнашкан таулар системасы. Озынлыгы якынча 1700 км, киңлеге 600 км-га җитә. Иң югары нокта — Гальхёпигген тавы (норв. *Galdhøpiggen*), 2469 м, Норвегиядә урнаша.

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Таулар системалары
Төркем:Скандинавия
Зидә Садыйкова

**Зидә Рәшит кызы Садыйкова** Башкортстанның Салават районы Нәсибаш авылында туып үсә, урта мәктәпне тәмамлый. Казан дәүләт университетында (1954-1960) укыганда ук, ул туган илебезнең тарихы, җирле сөйләшләре белән кызыксына башлый һәм СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшкә калдырыла. Татар сөйләшләре таралган төбәкләрдә 45 ел буе күптөрле экспедицияләрдә була, фәннәр кандидаты (1986) дигән дәрәҗәгә ирешә.

Бер-бер артлы “Ырымбур татарлары сөйләшләре”, 1985; “Татар телендә зоонимик лексика”,1994; “Татар телендә йорт-каралты һәм хуҗалык инвентарьлары атамалары”,2003 (барысы да рус телендә) кебек әһәмиятле фәнни монографияләр, күпсанлы мәкаләләр бастырып чыгара.

Зидә Рәшит кызы “Татар теленең диалектологик сүзлекләре” (1969,1993), “Урта Идел буе һәм Урал төбәге татар сөйләшләренең атласы” (1989) кебек фундаменталь хезмәтләрдә автордаш буларак катнаша. Зидә ханым – татар тел белеменә лаеклы өлеш керткән галимәләребезнең берсе.

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Айрат Арсланов

Бу исемле берничә кеше бар:
* Айрат Арсланов (артист) — 1928 елда туган артист.
* Айрат Рифкать улы Арсланов — 1967 елда туган артист.
Фикһ

**Фикһ** (  — «аңлау», «белем») Коръән, Сөннәт, иҗмәгъ һәм кыясны өйрәнүгә нигезләнгән мөселман хокук белеме. Фикһ буенча галимнәрне фәкыйһ («белемле») дип йөртәләр.

## Тарихы
Комплекслы хокук системасын төзү ихтыяҗы VIII гасырда, гарәп хәлифәлеге Азия һәм Төньяк Африканың зур территорияләренә таралгач, барлыкка килә. Дин галимнәре, бәхәсле мәсьәләләрне чишкәндә, үрнәк итеп Мөхәммәд пәйгамбәрнең гамәлләрен кулланганнар. Бу фикһ барлыкка килүгә этәргеч була, Сөннәтнең нигезе булган хәдисләр җыентыкларга туплана башлый.

## Фикъһ төшенчәсе

Фикһ нигезендә ислам йолалары, әдәп һәм иҗтимагый тәртип үтәлүе мәсьәләләрен чишү ята. Кайбер очракларда берәр гамәлне үтәү тәртибен белү өчен Коръән генә җитми, мәсәлән, тәһарәт алу рәвеше. Башка мисал: Коръәндә Рамазан аенда ураза тоту кирәклеге әйтелгән, ләкин ничек итеп тотарга кирәклеге аңлатылмаган. Андый сорауларга җавапны Мөхәммәднең хәдисләрендә очратып була.

Ләкин кайвакыт, Сөннәт тә сорауга төгәл җавап бирә алмый. Бу вакытта фәкыйһлар кыяс һәм иҗмагъ кебек ярдәмчел хокук чыганакларына мөрәҗәгать итәләр. Бу дүрт хокук чыганагы фикһне тәшкил итәләр. Алар абруйлыклары буенча бүленәләр: иң беренче – Коръән, аннары – Сөннәт, иҗмагъ һәм кыяс.

## Фикһ бүлекләре
Борынгы Ислам хокукы доктринасы буенча сөнниләр фикһе дүрт өлешкә бүленә: 
* Гыйбадәт — Аллаһка табыну сорауларын үз эченә ала;
* Мөнәкәхәт — (*[[никах]]*),(*[[талак]]*), хәйрия эшләре белән бәйле сораулар һ.б.;
* Мөгамәләт — сату-алу һәм төрле килешүләргә бәйле мәсьәләләр (гакд);
* Гөкуба — хокук бозу өчен җәза мәсьәләләре.

Шигыйлар гадәттә фикһ нормаларын дүрт төркемгә бүлгәннәр:
* Гыйбадәт, дини вазыйфаларның үтәлү тәртибен көйли;
* Гөкуд, ике яклы килешүләр, шул исәптән никах мәсьәләләрен карый,
* Икагәть, билгеле бер рәвештә төзелә торган берьяклы килешүләрне карый,
* Әхкәм, махсус төзелеш рәвеше таләп итмәгән берьяклы килешү яки гамәлләрне, яки зыян кылудан килеп чыккан хокук бозу эшләре өчен җаваплылыкны көйли..

## Мәзһәбләр

Мәзхәб – мөселман хокук кагыйдәләрен аңлатуда аермалары булган шәригать хокуклары мәктәбе. Сөнниләрдә бүгенге көндә дүрт, шигыйләрдә өч мәзһәб бар:
* Сөнни мәзһәбләр:
** хәнәфи мәзһәбе,
** мәлики мәзһәбе,
** шәфигый мәзһәбе,
** хәнбәли мәзһәбе,
* Шигый мәзһәбләр:
** зәйди мәзһәбе,
** җәфәри мәзһәбе,
** гыйбәди мәзһәбе,
## Фикһ мәктәпләре схемасы
}

|}

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Достоверные фатвы (вопросы и ответы) на различные исламские вопросы 
* Ильм усуль аль-фикх. Наука об основах исламской юриспруденции
* Фикх  в Онлайн-энциклопедии Кругосвет
* Фетвы аятоллы Макарема Ширази 
 

## Шулай да карагыз

* Дин белеме
* Теология
* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Шәригать
Төркем:Ислам
Судет таулары

**Судет таулары** яки **Судетлар** (полякча һәм чехча *Sudety*, ) — Үзәк Аурупада урнашкан таулар. Алмания, Польша һәм Чехия дәүләтләре территорияләрендә урнашканнар. Иң биек урыны — 1602 м (Снежка тавы). Нигездә, грәнит, гнейс, комташ, сланецлардан төзелгән. Тау түбәләре яссы, битләүләре текә. Югары пояста альп типлы рельеф шәкелләре, мореналы күлләрне очрап була.

Судет тауларыннан Эльба, Одра, Морава елгалары башлана.

Климаты уртача, гыйнварның уртача температурасы —4°...—7°, июльнеке 8...14°. Еллык явымнар саны 700—1400 мм.

Тау битләүләре урман вә куаклыклар белән капланган, тау түбәләрендә болыннан һәм торфлы җирләр күп. Бальнеологик курортлар бар. Туризм үсеш алган.

## Тарих
Бу җирләр судет алманнарының милли хәрәкәте белән бергә танылдылар. 1938 елда Мюнхен килешмәсе буенча Судетлар Гитлер Алманиясе тарафыннан аннексияләнде. Бу вакыйганы Икенче Бөтендөнья сугышына китергән конфликтларның берсе булып саныйлар.
## Искәрмәләр

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Таулар
Төркем:Алмания географиясе
Төркем:Польша географиясе
Төркем:Чехия географиясе
Кырым таулары

**Кырым таулары** (, ) — Кырымда урнашкан таулар.

Озынлыгы 150 км, киңлеге 50 километргача. 3 тезмәдән гыйбарәт. Төньяк яки Баш тезмә (иң биек ноктасы — 1545 м, Роман-Кош тавы) һәм 2 куэста тибындагы тезмәләр (төньяк битләүләре сөзәк, көньяк битләүләре текә).  Тау битләүләре имән, бук агачы һәм нарат урманнары, җәйләүләр ксерофит — тау үсемлекләре белән капланган.

Төркем:Аурупа таулар системалары
Төркем:Таулар системалары
Төркем:Украина географиясе
Сөннәт

**Сөннәт** ( *сөннәт*,  *сөннәһ,* бор. төрк. *oruq (~урык)*) — Ислам хокукында Мөхәммәд пәйгамбәрнең әйткән сүзләре һәм гамәлләре, ягъни хәдисләре. Ул шәригатьтә Коръәннән соң икенче урында тора. Пәйгамбәр галәйһиссәләм сөннәткә төп-төгәл иярергә куша.

Сөннәтнең икенче төрле мәгънәсе — мәҗбүри булмаган, ләкин хупланылган гамәл. Риваятьләр буенча, Мөхәммәд эшләгән гамәлләр (*меиб*).

## Өлешләре
Сөннәт ике өлештән тора:
* даими кылына торган гамәлләр (бик сирәк очракта гына калдырыла). Мәсәлән, иртәнге намаз, өйләнең беренче һәм икенче, ахшам намазы сөннәте һәм ястү намазының икенче сөннәте.
* даими эшләнмәгән гамәлләр. Мәсәлән, икенде намазының сөннәте һәм ястү намазының беренче сөннәте.

## Сөннәт һәм Коръән
Сөннәт һәм Коръәннең бәйләнеше мәсьәләләре дин нигезе буенча язылган хезмәтләрдә мөһим урын алып тора. IX–X гасырларда фикһ нигезләре буенча хезмәтләрдә Коръән һәм Сөннәттән башка чыганакларны кулланылу мөмкинлеге соравы тикшерелә.

Сөннәт Коръәндә «хикмәт» сүзе астында искә алына. Шулай ук анда пәйгамбәргә буйсыну, иярү, аңа карышмау әмерләре бар.

## Бидгать

*Бидгать* - дингә кертелгән яңалыклар, сөннәткә капма-каршылыкны аңлатучы термин. Бидгать зур гөнаһлардан санала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

### Русча әдәбият
* Сунна устами Пророка 
* Важность Сунны 
* Упоминание Сунны в Коране 
* Что такое сунна? (словарное определение и список источников по теме)

## Шулай ук карагыз

* Коръән
* Хәдис
* Бидгать
* Шәригать
* Мәдинә конституциясе

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Мөхәммәд
Төркем:Шәригать
1939 ел

## Вакыйгалар
* 20 гыйнвар — Уфада Башкорт дәүләт филармониясе ачыла. 
* 17 июнь — Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театры ачыла.
* 23 август — Казанда СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институты оештырыла.
* 31 август — алман радиостанциясенә һөҗүм инсценировкасы. Ул Икенче бөтендөнья сугышына китерәчәк.
* 3 сентябрь — Бөекбритания, Франция, Һиндстан, Австралия һәм Яңа Зеландия Алманиягә сугыш игълан итәләр.
* 10 сентябрь — Канада Алманиягә сугыш игълан итә.
* 28 сентябрь — Молотов һәм Риббентроп килешүе гамәлгә аша, Варшава капитуляциясе.
* 30 ноябрь — Совет-фин сугышы башлана.

## Туулар

* 13 гыйнвар — Ринат Галиев, «Татнефть» АҖ генераль директоры (1990―1999).
* 20 гыйнвар — Азат Зыятдинов, татар галиме, техник фәннәр докторы.
* 1 февраль — Муса Сираҗи, шагыйрь.
* 13 февраль — Фәнзаман Баттал, язучы-сатирик.
* 23 февраль — Флүн Мусин, татар әдәбиятчысы.
* 10 март — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.
* 10 март — Флера Сөләйманова, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.
* 13 март — Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллин, детектив жанрында иҗат иткән татар язучысы. 
* 26 март — Марсель Әхмәтҗанов, археограф-текстолог.
* 28 март — Әскәр Кайбышев, татар галиме, дөньякүләм танылган металлофизик.
* 31 март — Рәшит Имашев, рәссам, ТРның халык рәссамы.
* 10 апрель — Бикә Рәхимова, шагыйрә.
* 12 апрель — Владимир Иванов, татар галиме, социолог.
* 15 апрель — Халидә Уразаева, мәдәният эшлеклесе, җырчы, ТАССР, РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 28 апрель — Рафаэль Ильясов, җырчы, музыкаль редактор. 
* 28 апрель — Марат Рамазанов, физика-математика фәннәре докторы, профессор, Башкортстан Татар иҗтимагый үзәгенең беренче рәисе.
* 5 май — Дамир Гарифуллин, төбәк тарихчысы, шагыйрь.
* 12 май — Хатыйп Миңнегулов, татар әдәбият галиме.
* 15 май — Фәрит Йосыпов, тел галиме-диалектолог, филология фәннәре докторы, профессор.
* 18 май — Фаил Шәфигуллин (*1939-[[1982 ел|1982]]*), шагыйрь һәм прозаик.
* 21 май — Ренат Суфиев (Роман Солнцев), язучы.
*30 май — Евгений (Гаделша) Бикташев, көйязар.
* 7 июнь — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы, Татарстанның халык рәссаме.
* 2 июль — Риф Мөхәммәтҗанов, күренекле фольклорчы-галим, җәмәгать эшлеклесе.
* 21 июль — Фирдәвес Әхтәмова (*1939-[[2012 ел|2012]]*), татар артисткасы.
* 28 июль — Нургали Булатов, татар журналисты.
* 28 октябрь — Марс Макаров, композитор.
* 4 ноябрь — Дамир Хәйруллин, татар артисты.
* 12 ноябрь — Миннехан Шәйдуллин, рәссам. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1999).
* 15 ноябрь — Илдар Зарипов, Татарстан һәм Россиянең атказанган рәссамы.
* 19 ноябрь — Җәмил Нигъмәтов, татар галиме, педагог.

## Вафатлар

* 13 июнь — Гомәр Толымбай, татар язучысы. 
* 7 август — Шәехгаттар Иманаев, тел галиме, хокук белгече.
* 18 октябрь — Исхак Казаков, сәясәтче, 1 нче ТАССР хөкүмәте әгъзасы, педагог, журналист.

Төркем:1939 ел
Төркем:Еллар
Бикә Рәхимова

**'

**Бикә Рәхимова''' — татар шагыйрәсе.

## Биография
Шагыйрә Бикә Рәхимова (Миңлебикә Рәхмәтулла кызы Фәйзуллина) 1939 елның 10 апрелендә Татарстанның Әлки районы Чуаш Кичүе авылында туа. Башта ул Кичүдә укый, аннан Түбән Әлкидә урта белем ала, Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаганнан соң, элеккеге СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият, тарих институтында, ә 1968 елдан Бикә Рәхимова гаиләсе белән Әлмәттә яши, нефтьчеләрнең фәнни китапханәсендә эшли. 1973 елда Казанга әйләнеп кайткач, шагыйрә сигез ел рус телле мәктәптә татар балаларына татар теле укыта, соңыннан уналты ел буе Татарстан китап нәшриятында башта — кече мөхәррир, аннан мөхәррир вазифаларын башкара.

Бикә Рәхимова узган гасырның сиксәненче елларында үзенең актив әдәби эшчәнлеген башлап җибәрә. Шул еллардан хәзергә чаклы аның иҗади эшчәнлек нәтиҗәләре — шигырьләр, хикәяләр, әкиятләр, мәкаләләр шәкелендә «Мәдәни җомга», «Ватаным Татарстан», «Шәһри Казан» газеталарында, «Казан утлары», «Идел», «Сөембикә», «Ялкын» журналларында урын алып киләләр, аерым китаплары дөнья күрә («Сәрвиназ», «Кырмыскалар өендә», «Ачыл, күңел!», «Урман радиосы», «Иделләр казанында», «Мәрхәмәт», «Җайдак малай»). Шагыйрәнең иҗаты халкыбызның иҗтимагый тормышы хакындагы фәлсәфи-лирик уйланулары белән сугарыла.

Бикә Рәхимова элеккеге СССР халыклары әдәбияты үрнәкләреннән тыш байтак кына төрек язучыларының (Җәләлетдин Руми, Юныс Әмрә, Мәхмәт Акиф Эрсой, Омәр Сәйфетдин, Ниһял Атсыз һ.б.) әсәрләрен тәрҗемә итеп матбугатта чыгара. Шагыйрә әле студентлык елларында ук беренче татар шагыйрәсе Газизә Сәмитованың әсәрләрен тәүге мәртәбә китап итеп төзеп дөньяга чыгаручыларның берсе була.

Б.Рәхимованың шигырьләренә композиторлар А.Монасыйпов, Ш.Шәрифуллин, Р.Кәлимуллин, Ф.Галиева, Ф.Шәрифуллин, И.Байтирәк, М.Сөнгәтуллин, Г.Сафина һ.б. тарафыннан көйләр языла.

Шагыйрә публицистика өлкәсендә эшли, мәкаләләрендә тормышыбызның иң мөһим мәсьәләләрен күтәрә, ул шулай ук каләмдәшләре, сәнгатькәрләр иҗатына да бик игътибарлы. С.Хәким, Г.Афзал, Н.Фәттах, А.Гыйләҗев, Т.Әйди, Ф.Зөлкарнәй, Ф.Сафин, Э.Шәрифуллина, З.Мансуров, Ф.Бәйрәмова, рәссам Б.Урманче, композитор Ш.Шәрифуллин, Татарстанның халык артисты М.Сөнгәтуллин һ.б. турындагы мәкаләләре шул хакта сөйли.
Ул балалар өчен шигырьләр, хикәяләр, әкиятләр, пьесалар иҗат итә.

Шагыйрә актив иҗат тормышы белән яши. Ул укучылар белән очрашуларга теләп йөри, «Татарстан», «Яңа гасыр» радио һәм телевизия тапшыруларында да Бикә Рәхимова чыгышларын еш ишетергә мөмкин. Ул Татарстан Республикасының Мактау грамотасы белән бүләкләнә, Б.Рәхимова — 1991 елдан (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* Шигырьләр 
* Биография, әсәрләре, библиографиясе
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Джеймс Паркинсон

**Джеймс Паркинсон** (*James Parkinson*) — мәшһүр инглиз табибы. 1817 елда Паркинсон авыруын сурәтләүче.

Төркем:Табиблар
Төркем:Хирурглар
11 апрель

**11 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның ун беренче көне. Ел ахырына кадәр 264 көн кала.

#### 

###### 
*  - ***Халыкара фашист концлагерь тоткыннарын азат итү көне*** ().
*  - ***Халыкара [[Паркинсон чире]] белән көрәшү көне*** (, ).
###### 
*  Коста-Рика — ***Хуан Сантамария көне*** ()..

###### 
* 25px ***Халыкара [[академик ишкәк ишү]] көне*** ().
** *** академик ишкәк ишүчеләр көне*** ().
*  Бразилия:
** ***[[Йогышлы чир]]ләр белән көрәшүчеләр (инфекционистлар) көне*** ().
** 20px Токантинс штаты - Гуараи муниципалитеты көне.
** 20px Риу-Гранди-ду-Сул штаты -  20px Нова-Бресия муниципалитеты көне.
* : 
** ***[[Радио]] көне*** ().
** ***Эшсезлек белән көрәшү эшчәнлеге көне*** ().

#### Киң вакытлы халыкара чаралар

## 
right|110px|thumb|Шайо елгасында сугыш
* 1241 — Шайо елгасында Бату хан гаскәрләре Бела IV патшасы көчләрен тар-мар итә.
* 1868 — Япониядә сегунат юкка чыгарыла.
* 1894 — Бөекбритания Угандада протектораты турында игълан итә.
* 1909 — Тел-Әвив шәһәре нигезләнә.
* 1919 — колчакчылар Бөгелмәне алалар. 
* 1920 — Казан циркы ачыла.
* 1927 — Белорусия конституциясе кабул ителде.
* 1945 — Икенче бөтендөнья сугышы вакытында  хәрби көчләре Бухенвальд концентрацион лагерен азат итә.
* 2008 — тарихта беренче тапкыр хоккей буенча Россия чемпионы исемен Салават Юлаев такымы ала.

## 

* 1755 — Джеймс Паркинсон (ингл. *James Parkinson*), инглиз табибы.
* 1794 — Эдвард Эверетт, 
* 1825 — Фердинанд Лассаль, алман философы.
* 1828 — Алексей Безобразов, 
* 1845 — Иван Синцов, 
* 1862 — Чарлз Эванс Һьюз, 
* 1880 — Иван Касаткин, 
* 1887 — Касыйм Дәүләткилдиев, татар рәссамы.
* 1893 — Дин Әчесон, 
* 1904 — Элизабет Робоз Эйнштейн, 
* 1924 — Николай Захаров, 
* 1927 — Алексей Кузнецов, 
* 1930 — Борис Габрианович, 
* 1930 — Мәсгуть Миңнекәев, 
* 1931 — Юрий Малышев, 
* 1932 — Нәкый Батыршин, 
* 1932 — Рафаэль Салихов, татар-башкорт драма актеры.
* 1933 — Вадим Сафин, 
* 1937 — Эмилия Балалыкина, 
* 1946 — Владимир Байдаков
* 1946 — Салават Әскаров, опера җырчысы, РФ халык артисты (2011), С. Юлаев премиясе (1992) лауреаты.
* 1947 — Евгений Никольский
* 1951 — Михаил Марков, 
* 1951 — Ренат Гаффар, татар хикәячесе, публицисты.
* 1955 — Лена Андерссон, 
* 1957 — Гадилә Бүләкова, 
* 1963 — Элени Цалигопулу, 
* 1968 — Рөстәм Әхмәдинуров, 
* 1969 — Руслан Олихвер, 
* 1975 — Орестас Буйткус, 
* 1981 — Равил Фәхруллин, 
* 1993 — Альберт Шәрипов, 
* 2001 — Алсу Габдуллина,

## 

* 1514 — Донато Браманте, архитектор.
* 1576 — Варсонофий II, 
* 1868 — Пётр Дубовицкий, 
* 1918 — Отто Вагнер (*Otto Koloman Wagner*), Австрия архитекторы.
* 1949 — Роза Попова,
* 1950 — Бейнбриҗ Колби,
* 1969 — Григорий Бархин,
* 1978 — Александр Булгаков,
* 1979 — Виктор Бунак,
* 1993 — Рахман Нәбиев,

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
*
Инглизләр

**Инглизләр** () — бер арада милләт һәм этнос дип саналган инглиз телендә сөйләшүче халык, Бөекбритания иле халыкның төп өлешен тәшкил итә. Бөекбритания утравы территориясендә Урта Гасырларда англлар, сакслар, фризлар, ютлар һәм кельтлар халыкларының кушылуы нәтиҗәсендә оешкан.

Төркем:Европа халыклары

Төркем:Англия халыклары
Төркем:Бөекбритания халыклары
Төркем:Герман халыклары
Кояш тотылу

[thumb|right|[1999 елның 11 августында Кояш тотылуы]]
thumb|right
**Кояш тотылу** (ингл. *Solar eclipse*, рус. *Солнечное затмение*) — астрономик күренеш. Шул процесс барышында Ай өлешчә яки тулысынча Кояшны Җир шарыннан караучыга каплый.

Төркем:Кояш
Төркем:Кояш тотылулар
Чад

**Чад** — Үзәк Африкада урнашкан дәүләт. Башкаласы — Нджамена. Диңгезгә чыгу юлы юк. Төньякта Ливия белән, Көнчыгышта Судан белән, Көньякта Үзәк Африка Җөмһүрияте белән, Көньяк-көнбатышта Нигерия һәм Кәмирун белән, Көнбатышта Нигер белән чиктәш. Мәйдан буенча бу Африкада бишенче ил.
Чад төрле табигый зоналарга бүленгән: төньякта сахра, үзәктә коры Сахель поясы һәм көньякта мул Судан саваннасы өлкәсе. Башкала Нджамена илдә иң зур шәһәр. Чад 200 дән артык этник төркем өчен өй булып тора. Илнең рәсми телләре француз теле һәм гарәп теле. Ислам һәм христианлык диннәре киң таралган. Безнең эрага кадәр 7-нче меңьеллыкта халык күпләп Чад территориясенә күченә. Безнең эрага кадәр 1-енче меңьеллыкта Сахара территориясе аша сәүдәне кулда тотучы дәүләтләр һәм империяләр үсеп чыга. 1920 елга Франция территорияне били һәм Франция Экваториаль Африка өлеше итә. 1960-ынчы елда Томбалай хакимлеге астында бәйсезлек яулана. 1979-ычны елда фетнәчеләр башкаланы ала һәм көньякта хөкемдарлыкка ахыр куя. 2003 елда Дарфурда кризис булган һәм чик аша Суданнан көнчыгыш Чадка качаклар күп килгән. Чад дөньяда иң ярлы һәм корумпирланган илләрнең берсе, халыкның күпчелеге ярлы көтүчеләр яки фермерлар. 2003 елдан чи нефть экспортта мамыкны уза.

## Диннәр
* Чадта ислам

## Дәүләт гимны

"**La Tchadienne**" (Чадлылар җыры)"') — президент җөмһүрияте булган Чадның дәүләт гимны. Ул 1960 елның гыйнварында, Үзәк Африка иле Франциядән бәйсезлек алганда язылган. Авторлары — француз исем-фамилияле ике иезуит рухание: сүзләрен **Louis Gidrol** (Луи Жидроль), көен **Paul Villard** (Поль Вийар) иҗат иткән. Атакайлар бу эштә үз шәкертләрен дә катнаштырганнар. Текст илнең икенче рәсми теле булган гарәп теленә тәрҗемә ителгән. Гимнның идеологик-рухландыргыч өлеше — аның беренче куплеты һәм куплет алдыннан да, аңардан соң да уйнала-җырлана торган кушымтасы. Гадәттә гимнның нәкъ шул өлеше башкарыла. Тагын өч куплеты бар, болары илнең табигый һәм кеше хезмәте аша барлыкка килә торган байлыкларына, уңган кешеләренә, оста һөнәр ияләренә багышланган. Илнең төньягында утлап йөргән көтүләр, көньягындагы уңдырышлы кырлар-басулар, көтүчеләр, балыкчылар, сәүдәгәрләр, мөһәндисләр, галимнәр, шәкертләр һәм хәтта тауменәрләр дә телгә алына.

**Видеосы:** https://www.youtube.com/watch?v=TMWecsCjDhU

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Хит Леджер

**Хи́тклифф Э́ндрю «Хит» Ле́джер** (ингл. *Heathcliff Andrew "Heath" Ledger*; 1979 елның 4 апреле — 2008 елның 22 гыйнвары) — мәшһүр Австралия һәм АКШ актеры. *The Imaginarium of Doctor Parnassus*, *The Dark Knight*, *Brokeback Mountain*, *A Knight's Tale* фильмнары буенча дан казанды. 2008 елның 22 гыйнварында үз фатирында вафат булды.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

Төркем:АКШ актерлары
Төркем:Нью-Йоркта вафатлар
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:Австралия актерлары
Тын

**Тын**, **Дон** ( — **Танаис**) — Россиянең Европа өлешендә урнашкан елга. Тынның бассейны мәйданы 422 мең км², мәйданы буенча Европада Идел, Днепр һәм Дунайдан гына калыша.

Елга озынлыгы 1870 км. Елга башы Урта Рус калкулыгында булса, тамагы — Азак диңгезендә.

Аның бассейны көнбатышка Днепер бассейны, түбән Идел бассейны көнчыгышта, һәм төньякта Ока бассейны (Идел кушылдыгы) арасында. Бассейнның күп өлешендә туганнар урта гасыр татарлары күчмә халкы булган.

Тын Новомосковск шәһәрендә Туладан 60 километр (37 миль) көньяк-көнчыгышка күтәрелә (үз чиратында Мәскәүдән көньякка 193 километр) һәм Азов диңгезенә 1870 километр агып тора. Елганың өске ярты тасмалары (мидерлар нечкә) көньяк, ләкин аның аскы яртысы зур көнчыгыш сызыгыннан тора, шул исәптән Воронеж, соңгы сузылу, диңгез, көнбатыш-көнбатышка таба. Елгадагы төп шәһәр - Тындагы-Ростов. Аның төп кушылдыгы - Шәмәли Тынык (Шәмәли Донец) елгасы, Украинаның урта-көнчыгыш чигендә урнашкан, шулай итеп гомуми бассейндагы башка ил. Өч зур кораб йозаклары һәм аңа бәйле буалар сериясенең көнчыгышында 101 километр (63 миль) Идел-Дон каналы урнашкан.

## Плотиналар һәм каналлар
Иң көнчыгыш ноктасында Дон Иделдән 100 километр ераклыкта килә. Идел-Дон каналы, 101 километр (65 миль) икесен тоташтыра. Бу нефть танкеры зурлыктагы судноларны ташый ала торган киң, тирән су юлы. Бу корабларның Каспий диңгезеннән китәргә мөмкинлек биргән икесенең берсе, икенчесе, Балтыйк диңгезенә тоташкан серия. Бәйләнгән Тын дәрәҗәсе imимлянск дамбасы белән күтәрелә, imимлянск сусаклагычын тәшкил итә.

Киләсе 130 километр (81 миль) Цимлянск дамбасы астында, Тынның җитәрлек тирәнлеге өч плотина һәм корабль йозак комплексы эзлеклелеге белән саклана: Николайевский корабль йозаклары (Николаевский гидроузел), Константиновск судносы йозаклары (Константиновский) гидроузел), һәм өчесенең иң яхшысы, Кочетовский корабль йозак (Кочатовский гидроузел). Кочетовский йозак, 1914–19 елларда төзелгән һәм 2004–08 елларда икеләтә, Шәмәли Тынык агымы астыннан 7,5 километр (4,7 миль) һәм Тындагы-Ростов 131 километры (81 миль). Бу 47 ° 34′07 ″ N 40 ° 51′10 ″ E. Бу корылма, дамбасы белән, җирле һәм Шәмәли Тыныкның иң аскы өлешенә кадәр йөри торган су башын саклый. Бу хәзерге вакытта Дондагы соңгы йозак; Аның астында тирән навигация казу ярдәмендә саклана.

Тынның аскы агымында суднолар җибәрү шартларын яхшырту өчен, су юллары хакимияте йозаклары булган тагын бер-ике түбән дамбалар планнарын хуплый. Болар Багаевский районында һәм, мөгаен, Аксайский районында булачак.

## Искәрмәләр


Төркем:Азак диңгезе
Төркем:Кара диңгез бассейны
Көньяк котып

**Көньяк полюс** — Көньяк ярымшарында урнашкан нокта. Антарктидада 2800 метр биеклектә урнаша. 

1911 елның 14 декабрендә Көньяк полюска Руаль Амундсен җитәкчелеге астында булган Норвегия экспедициясе җитте. 1912 елда исә Роберт Скотт җитәкчелеге астында булган британ экспедициясе. 

## Шулай ук карагыз
* Төньяк полюс
* Антарктика
* Антарктида

## Искәрмәләр

Төркем:Полюслар
Төркем:Антарктида