open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электр-зәгыйфь симметриянең үзлегеннән бозылуы

**Электр-зәгыйфь симметриянең үзлегеннән бозылуы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр-зәгыйфь_симметриянең_үзлегеннән_бозылуы Elektr-zäğif simmetriäneñ üzlegennän bozıluı]*)- электр-зәгыйфь тәэсир итешүнең күренеше, аның нәтиҗәсендә зәгыйфь тәэсир итешү өчен җаваплы калибр W± һәм  Z-бозоннары - массалы була, ә электромагнит тәэсир итешү өчен җаваплы фотоннар массасыз кала.

Электр-зәгыйфь тәэсир итешү теориясендә башта фотон һәм W± һәм  Z-бозоннары массасыз булып чыкканнар, ләкин табигатьтә фотон һәм глюоннар массасыз гына булалар. Шуңа күрә электр-зәгыйфь симметрия бозылырга тиеш.

Энергия билгеләнгән зурлыктан түбәнрәк булганда симметрия эчке сәбәпләр аркасында бозыла һәм W± һәм  Z-бозоннарының массасы килеп чыга.

1965 елда Питер Һиггс махсус механизм тәкъдим итә: калибр бозоннары яңа кыр (Һиггс кыры) белән тәэсир иткәндә симметрия бозыла һәм масса килеп чыга.

2008 елда Намбу, 2013 елда Һиггс шушы фаразлар өчен Нобель премиясенә лаек булдылар.

## Әдәбият

*    Богуш А. А. Введение в калибровочную полевую теорию электрослабых взаимодействий. — 2-e изд. — УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00436-5
*    А. И. Вайнштейн, В. И. Захаров, М. А. Шифман. Хиггсовские частицы // УФН. — 1980. — Т. 131. — № 8.
*    Ансельм А. А., Уральцев Н. Г., Хозе В. А. «Хиггсовские частицы». УФН том 145, 185—223 (1985).
* G.S. Guralnik, C.R. Hagen and T.W.B. Kibble (1968). "Broken Symmetries and the Goldstone Theorem". In R.L. Cool and R.E. Marshak. Advances in Physics, Vol. 2. Interscience Publishers. pp.&nbsp;567–708. ISBN 978-0470170571.
* P. Higgs (1964). "Broken Symmetries, Massless Particles and Gauge Fields". Physics Letters 12 (2): 132. Bibcode:1964PhL....12..132H. doi:10.1016/0031-9163(64)91136-9.
* Y. Nambu and G. Jona-Lasinio (1961). "Dynamical Model of Elementary Particles Based on an Analogy with Superconductivity". Physical Review 122: 345–358. Bibcode:1961PhRv..122..345N. doi:10.1103/PhysRev.122.345.
* P.W. Anderson (1963). "Plasmons, Gauge Invariance, and Mass". Physical Review 130: 439. Bibcode:1963PhRv..130..439A. doi:10.1103/PhysRev.130.439.
* A. Klein and B.W. Lee (1964). "Does Spontaneous Breakdown of Symmetry Imply Zero-Mass Particles?". Physical Review Letters 12 (10): 266. Bibcode:1964PhRvL..12..266K. doi:10.1103/PhysRevLett.12.266.
* W. Gilbert (1964). "Broken Symmetries and Massless Particles". Physical Review Letters 12 (25): 713. Bibcode:1964PhRvL..12..713G. doi:10.1103/PhysRevLett.12.713.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Мәләлә Юсәфзәи

**Мәләлә Юсәфзәи**  (пушту ملاله یوسفزۍ , )- Пакъстан хокук яклаучысы, хатын-кызларга белем бирү рөхсәте өчен көрәшә.

2012 елның 9 октябрендә Пакъстан Талибан  террористик оешмасы тарафыннан каты яраланган. Талибан тарафдары мәктәп автобусын туктап кем Манана исемле кыз икәнен ачыклап Манана башына аталар. Пешавар хастаханәсендә табиблар могҗиза белән кызны коткара. Аннан соң Манана кызлар хокуклары өчен көрәш символына әйләнә, ә Талибан вәкилләре аны дошман булып игълан итәләр һәм үтерергә вәгъдә бирәләр.

2013 елда үз хокук яклаучысы эшчәнлеге өчен Анна Политковская исемендәге һәм Сахаров исемендәге премияләргә лаек була.

2014 елда Пакъстанда хатын-кызлар хокукларын яклау өчен Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була.

## Сылтамалар
* Мәләләне үтермәкче булу
* За почти 25-летнюю историю премии имени Сахарова, которая присуждается Европарламентом "За защиту прав человека и основных свобод", её лауреатом стала 16-летняя школьница из Пакистана Малала Юсуфзай

Төркем:Хокук яклаучылар Төркем:Пакьстан социалистлары
Анна Политковская

**Анна Степан улы Политковская** () — Россия хокук яклаучысы, журналисты.

Беренче һәм Икенче чечен сугышларына, кеше хокуклары бозылуга каршы эшен юнәлдерә. Журналист тикшерүләрен үткәрә.

2006 елның 7 октябрендә үз йортының лифтында атып үтерелгән. Күпләр аны профессиональ эшчәнлеген өчен үтергән ышаналар.

Аны үтерү җинаять эше нәтиҗәсез кала бирә.

## Истәлек
* Рум, Тбилиси шәһәрендә Политковская исемендәге урамнар бар. 
* Мәскәүдә истәлек тактасы 2013 елда ачыла.
* «Reach All Women in War» халыкара оешмасы Политковская исемендәге премия нигезли.

## Искәрмәләр

## Әсәрләре
*   2000. Voyage en enfer. Journal de Tchetchénie Издательство «Robert Laffont».
*    2001. A Dirty War: A Russian reporter in Chechnya [1] Издательство «The Harvill Press».
*    2002. Вторая чеченская Издательство «Захаров». ISBN 5-8159-0265-9. Текст книги на русском языке
*    2002. Чужая война, или Жизнь за шлагбаумом. Чечня Издательство «Р. Валент».
*    2003. A Small Corner of Hell: Dispatches from Chechnya Издательство «University of Chicago Press».
*    2007. Путинская Россия. Текст книги на русском языке (была впервые издана в Великобритании в 2004 году).
*    2007. За что Издательство «Новая газета».

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Хокук яклаучылар
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Наталья Эстемирова

**Наталья Эстемирова** яки **Наталья Хөсәен кызы Эзтимерова** (1958-2009) — Россия хокук яклаучысы, журналисты, "Мемориал" хокук яклау үзәгенең Грозный бүләкчәсе хезмәткәре.

Үз эшчәнлеген Кавказда ватандашлар хокукларын яклауга юнәлткән.

2009 елның 15 июлендә Грозный шәһәрендә урланганнан соң Ингушетиядә үтерелгән.

Аны үтерү җинаять эше нәтиҗәсез кала бирә.

## Сылтамалар
* Два года после убийства Натальи Эстемировой: следствие идёт по ложному пути . *Совместное расследование «Новой газеты», правозащитного центра «Мемориал» и Международной федерации за права человека (FIDH)* // «Новая газета», № 76 от 15 июля 2011
* Robert Schuman Medal- Natalya Estemirova 
* Natalia Estemirova, Russia 
* Menschenrechtlerin im Kaukasus erschossen  
* BBC Russian — Россия — Некролог: Наталья Эстемирова
* Реакция мировых лидеров, политических деятелей и правозащитников на убийство Эстемировой.

Төркем:Хокук яклаучылар
Төркем:Россия журналистлары
Шәхсәнәм Әсфәндиярова

**Шәхсәнәм Ибраһимбәк кызы Әсфәндиярова** (1926 елның 8 феврале, Үзбәкстанның Термез шәһәре&nbsp;— 1996 елның 27 сентябре, Казан)&nbsp;— татар артисты, Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Үзбәкстанның Термез шәһәрендә туа.

1939—1940 елларда, Ташкент хореография училищесында укыганда ук, балет спектакльләрендә катнаша. 1942—1943 елларда Казан музыка училищесында укый. 1949 елда Мәскәүдә театр институтын (ГИТИС) тәмамлый һәм Татар яшьләр театрында эшли башлый. 1950 елдан&nbsp;— Татар академия театрында. Башта кызлар, яшь ханымнар, соңрак олы ханымнар булып төп рольләрдә уйный. Күренекле, талантлы артистка. Каһарманның тирән күңел кичерешләрен тамашачыга җиткерү&nbsp;— аның төп максатларыннан. Иҗат иткән образлары тормышчан, шигъри.

Аның рольләре: Дездемона&nbsp;— «Отелло» (В.&nbsp;Шекспир), Луиза&nbsp;— «Мәкер вә мәхәббәт» (Ф.&nbsp;Шиллер), Надежда&nbsp;— «Соңгылар», Татьяна&nbsp;— «Дошманнар» (М.&nbsp;Горький), Эсмеральда&nbsp;— «Зифа» (Н.&nbsp;Исәнбәт), Дилбәр&nbsp;— «Җилкәнсезләр» (К.&nbsp;Тинчурин), Огудалова&nbsp;— «Бирнәсез кыз», Тугина&nbsp;— «Соңгы корбан» (А.&nbsp;Островский), Хупҗамал&nbsp;— «Без аерылышмабыз» (Ш.&nbsp;Шаһгали), Мәрҗән&nbsp;— «Гөлҗамал» (Н.&nbsp;Исәнбәт), Хәдичә&nbsp;— «Гүзәлем Әсәл» (Ч.&nbsp;Айтматов), Клея&nbsp;— «Кол» (Г.&nbsp;Фигерейдо), Калугина&nbsp;— «Ешрак елмаегыз!» (Э.&nbsp;Брагинский, Э.&nbsp;Рязанов), Галкина&nbsp;— «Һаваларда йолдыз» (М.&nbsp;Горький буенча), Песочинская&nbsp;— «Сагыш» (А.&nbsp;Галин) һ.&nbsp;б.

## Бүләк һәм премияләр
* ТАССР халык артисты&nbsp;— 1970 ел.
* РСФСР атказанган артисты&nbsp;— 1977 ел.
* Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты&nbsp;— 1967 ел.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ильтани Г.Камал театры артистлары: Биографик белешмәлек. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2005. — 334 б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:
Төркем:
Лептон

**Лептоннар** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Лептон Lepton]*,  — җиңел) - көчле тәэсир итешүдә катнашмый торган ярымбөтен спинлы фундаменталь  кисәкчекләр. Калибр бозоннары һәм кварклар белән Стандарт модельдә кулланыла.

Барлык лептоннар - фермионнар, аларның спины 1/2 тигез. Лептоннарның һәм кваркларның эчке төзелеше юк, алар элементар. Ләкин кайбер гипотетик теорияләр буенча лептоннар һәм кварклар преоннардан торалар. Бу фаразлар тәҗрибәләрдә дәлилләнмәгән.

## Лептоннар буыннары

* беренче буын: электрон, электрон нейтриносы
* икенче буын: мюон, мюон нейтриносы
* өченче буын: тау-лептон, тау-нейтрино

һәм аларның антикисәкчекләре.

Һәрбер коргылы лептонга җиңел нейтраль лептон - нейтрино туры килә.

**Тулы лептон саны** саклана. Бу күп тәҗрибәләрдә дәлилләнгән.

## Тормыш вакыты

Коргылы лептоннардан  - электрон һәм аның антикисәкчеге - позитрон гына стабиль була.

Нейтрино таркалышы әлегә табылмаган.
## Әдәбият
*Particle Data Group homepage. The PDG compiles authoritative information on particle properties.
*Leptons, a summary of leptons from *[[Hyperphysics]]*.
*    Богуш А. А. Введение в калибровочную полевую теорию электрослабых взаимодействий. — 2-e изд. — УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00436-5
*    А. И. Вайнштейн, В. И. Захаров, М. А. Шифман. Хиггсовские частицы // УФН. — 1980. — Т. 131. — № 8.
*    Ансельм А. А., Уральцев Н. Г., Хозе В. А. «Хиггсовские частицы». УФН том 145, 185—223 (1985).
* G.S. Guralnik, C.R. Hagen and T.W.B. Kibble (1968). "Broken Symmetries and the Goldstone Theorem". In R.L. Cool and R.E. Marshak. Advances in Physics, Vol. 2. Interscience Publishers. pp.&nbsp;567–708. ISBN 978-0470170571.
* P. Higgs (1964). "Broken Symmetries, Massless Particles and Gauge Fields". Physics Letters 12 (2): 132. Bibcode:1964PhL....12..132H. doi:10.1016/0031-9163(64)91136-9.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Белая Воложка (елга)

**Белая Воложка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Чуашстан биләмәләрендә ага. Елга Идел елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 19 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400712112100001500
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100150
* Бассейн коды — 08.01.04.007
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чуашстан елгалары
Борла

**Борла** — Румыниянең Селаж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Селаж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Термотөш коралы

**Термотөш коралы** яки **[[сутуар]] бомбасы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Термотөш_коралы Termotöş qoralı]*)&nbsp;— атом-төш коралы төре, атом-төш синтез реакциясе энергиясен куллану нигезендә ясалган.

Җиңел элементлар синтезы нәтиҗәсендә авыррак элементлар хасил була һәм зур энергия чыгарыла, мәсәлән: ике дейтерий төшеннән гелий төше синтезы.

Бертигез тидерү үзлекләренә хас булып термотөш коралының шартлау егәрлеге атом коралына караганда шактый зуррак.

## Гомуми тасвирлама
Термотөш коралы литий-6 дейтериды ярдәмендә ясалган. Бу сутуар авыр изотопы һәм 6 масса санлы литий изотопы кушылмасы.

6Li — бердәнбер сәнәгый тритий чыганагы:

: {}_3^6\mathrm{Li} + {}_0^1n \to {}_1^3\mathrm{H} + {}_2^4\mathrm{He} + E.

Термотөш бомбасы триггер һәм термотөш ягулыгы контейнерыннан тора.

Триггер&nbsp;— плутоний төш корылмасы белән термотөш көчәйтүе. Триггер термотөш реакциясен яндыра: югары басымны һәм температураны булдыра.

Термотөш ягулыгы белән контейнер&nbsp;— бомбаның төп элементы. Аның эчендә термотөш ягулыгы&nbsp;— литий-6 дейтериды һәм контейнер күчәре буенча урнашкан плутоний кендеге (термотөш реакциясе кабызгычы). Кайчакта контейнер тышчасы уран-238 дан яки кургаштан ясала. Контейнер нейтрон йоткычы белән каплана.

## Шартлау барышы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* И.&nbsp;А.&nbsp;Андрюшин, А.&nbsp;К.&nbsp;Чернышев, Ю.&nbsp;А.&nbsp;Юдин Укрощение Ядра.&nbsp;— Саранск: Красный Октябрь, 2003
* Операция «Ivy», 1952 атолл Эневетак, Маршалловы острова
* Ivy Mike на «Взорвём всех»
* Svend Aage Christensen. The Marshal's Baton. There is no bomb, there was no bomb, they were not looking for a bomb (англ.). Danish Institute for International Studies&nbsp;— DIIS (3 August 2009).&nbsp;— DIIS Report on the 1968 crash of a B-52 bomber near Thule Air Base in Greenland. 2009 елның 14 августында тикшерелгән. 2011 елның 22 августында беренче чыганактан архивланган.

## Сылтамалар
  

## Шулай ук карарга мөмкин

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Атом-төш коралы
Зөя районы

**Зөя районы** () — 1927 елдан 1931 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ район. Казаннан Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Иделнең уң ярында, Татарстанның Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Зөя шәһәре.

## Тарих
Зөя районы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгының Тау ягында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгының Зөя ягында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасында, 1719 елдан 1727 елга кадәр Казан губернасының Зөя провинциясендә, 1727 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Зөя провинциясенең Зөя өязендә, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасының Зөя өязендә, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгы Зөя өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Зөя өязендә, 1920 елдан 1927 елга кадәр Зөя кантоны Зөя һәм Макыл вулысларында урашкан.

1927 елның 14 февралендә «Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы административ бүленешендә үзгәреш турында» Бөтенроссия Үзәк Башкарма комитеты Президиумы карары белән түбәндәге составта төзелә:

* Зөя шәһәре;
* Зөя вулысының барлык торак пунктлары;
* Макыл вулысының кайбер авыллары.

1931 елның 20 октябренда район юкка чыгарыла, ә аның территориясе яңа оешкан Югары Ослан (Зөя һәм Тәмте районнары кушылу ысулы белән барлыкка килә) һәм Норлат районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1940 елда район мәйданы 720 км² тәшкил иткән, авыл советы саны - 36, торак пунктлар - 83.

## Халык
1930 елда халык саны 40628 кеше тәшкил иткән, шул исәптән руслар - 98,75%, татарлар - 1,16%, башка халыклар - 0,08%.

## Моны да карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Зөя әязе

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ЗӨЯ_РАЙОНЫ_(Свияжский_район)
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Свияжский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Сталбишчы районы

**Сталбишчы районы** () —1938 елдан 1958 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Лаештан Төньяк-Көнбатышка 33 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк — Сталбишчы авылы.

## Тарих
Сталбишчы районы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында, 1708 елдан 1719 елга кадәр Казан губернасында, 1719 елдан 1727 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясендә, 1727 елдан 1775 елга кадәр Казан губернасының Казан провинциясе Казан һәм Лаеш өязләрендә, 1775 елдан 1781 елга кадәр Казан губернасының Казан һәм Лаеш өязендә, 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгы Арча өязе Сталбишчы вулысында һәм Лаеш өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр Казан губернасының Лаеш өязендә һәм Казан өязе Сталбишчы вулысында, 1920 елда Казан кантоны Сталбишчы вулысында, 1920 елдан 1927 елга кадәр Арча кантоны Сталбишчы вулысында, 1927 елдан 1938 елга кадәр Казан районында урнашкан.

1938 елның 4 августында Лаеш һәм элеккеге Казан районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1959 елның 26 мартында район юкка чыгарыла, ә аның территориясе Лаеш һәм Биектау районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елда Сталбишчы районы 23 авыл советына бүленгән: Азино, Богородово, Олы Кабан, Олы Отар, Гильдеев, Дәүләкәй, Карадуле, Караеш, Кирбин, Константиновка, Кощак, Көек, Кече Клыки, Никола, Комлы Кавал, Салмачы, Сапуголи, Сокуры, Сталбишчы, Тарлаш, Тогаш, Чабакса, Чемерец. Район мәйданы 955  км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 32637 кеше тәшкил иткән, шул исәптән руслар — 92,8 %, татарлар — 6,54 %.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 
* http://www.millattashlar.ru/index.php/СТОЛБИЩЕ_РАЙОНЫ_(Столбищенский_район)
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Столбищенский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. — 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. — Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. — 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. — М., 1942. — 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Лаеш кантуны

**Лаеш кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1927 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Лаеш кантоны 1920 елда төзелә.

1922 елда кантон территориясенең өлеше Чистай кантонына кертелә, ә 1927 елда Лаеш кантоны юкка чыгарыла; аның территориясендә Лаеш һәм Балык Бистәсе районнары барлыкка киләләр.
## Административ бүленеш
1926 елда 9 вулыска бүленгән:
* Олы Салтан вулысы
* Күгәрчен вулысы
* Нармонка вулысы
* Яңа Арыш вулысы
* Пановка вулысы
* Балык Бистәсе вулысы
* Саралы вулысы
* Теләче вулысы
* Чирновка вулысы;
Вулыслар 185 авыл советка бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* Лаеш өязе
* Лаеш районы
## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Тәтеш кантуны

**Тәтеш кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1927 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Тәтеш кантоны 1920 елда төзелә.

1927 елда юкка чыгарыла, аның территориясе Буа кантоны составына кертелгән.
## Административ бүленеш
1926 елда 7 вулыска бүленгән:
* Балтай вулысы
* Бикәй вулысы
* Богородское вулысы
* Килдураз вулысы
* Тәтеш вулысы
* Шәмәк вулысы
* Шонгат вулысы
Вулыслар 170 авыл советына бүленгәннәр.

## Моны да карагыз
* Тәтеш өязе
* Тәтеш районы
## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
AQŞ wäkillär pulatı

**AQŞ wäkillär pulatı** () - AQŞ Kongressı tübän pulatı. Anıñ eçendä härber ştat wäkile bar (xalıq sanına proportsional').

Pulatnıñ urınnar sanı daimi häm 435 tigez.

Härber ştat wäkile ike yıl däwaminda üz urının bili häm çiksez tapqır yañadan saylanıp bula.

Pulat başlığı - äğzalar tarafınnan saylanğan spiker (süzçe).

Wäkillär pulatı wazifaları - federal' qanunnı çığaru.

Pulatta qabul itelgän qanunnar soñraq Senatta qarala häm prezident tarafınnan imzalanğannan soñ räsmi qanun bula.

## Sıltamalar
* http://www.house.gov 
* http://clerk.house.gov/ 
* http://www.thirty-thousand.org/ 

Төркем:АКШ конгрессы
AQŞ Senatı

**AQŞ Senatı** () - AQŞ Kongressı yuğarı pulatı.

Senat 100 äğzadan tora, ber ştattan ike äğza 6 yıl däwamına saylana.

Başta senat äğzaları ştatlar qanun çığaru cıyılışı tarafınnan saylanğan bulğan, läkin 1913 yıldan saylawlar turı bulğan.

## Saylawlar tärtibe
AQŞ wäkillär pulatına bergä saylawlar ütkärelä, här ike yılda senat öçtän bere yañadan saylana.

Härber 30 yäştän olıraq AQŞ watandaşı, 9 yıl däwamında ber ştatta yäşägännän soñ şuşı ştattan Senatka saylanıp bula.

## Wazifalar

Qarar senat küpçelege tarafınnan qabul itelä. Senat ğına impiçment tärtibendä qanunnarnı tikşerä ala.

Senat Waşington Kapitoliye binasında utıra.

## Tarix
Senat berençe tapqır 1789 yılda saylanğan, 1794 yılda - Senatnıñ berençe açıq cıyılışı bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar
* http://www.senate.gov  
* http://www.wahlrecht.de/ausland/senat.html
* http://usa.usembassy.de/regierung.htm

Төркем:АКШ конгрессы
Имәле (мәгънәләр)

## Елгалар
*Имәле (Кураган кушылдыгы)
*Имәле (Зөя кушылдыгы)

## Авыллар
*Имәле (Канаш районы)

## Моны да карагыз
*Имәле Башы
*Имәлелга
*Имәле-кош
Азара тезмәсе

**Азара тезмәсе** () — Айның  координаталары буенча ай диңгезләре өслегендә урнашкан, диаметры якынча 105 километр озынлыкта булган җирлек катламы.

## Исеме
Азара тезмәсе Феликс де Азара (1746—1811) хөрмәтенә аталган.

## Моны да карагыз
* Айның тезмәләре исемлеге

## Чыганаклар
* Айның планета номенклатурасы.

Төркем:Ай тезмәләре
Дөбъяз районы

**Дөбъяз районы** () —1930 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ район. Биектаудан Төньякка 25 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Дөбъяз авылы.

## Тарих
Дөбъяз районы территориясе 1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Арча өязендә, 1796 елдан 1920 елга кадәр Казан губернасының Казан һәм Чар өязендә, 1920 елда Казан кантоны Дөбъяз вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Арча кантоны Дөбъяз вулысында урнашкан.

1930 елның 10 августында элеккеге Арча кантоны территориясендә барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1963 елның 4 гыйнварында Дөбъяз районы тулысынча юкка чыгарыла, ә аның территориясе башта Яшел Үзән районына, соңрак, 1965 елда Биектау районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елда Дөбъяз районы 28 авыл советына бүленгән: Айбаш, Алан-Бәксәр, Әлдермеш, Әсән, Олы Битаман, Олы Кавал, Олы Көек, Гәр, Дөбъяз, Инсә, Казаклар, Кече Пүчинкә, Кече Рәс, Кече Солабаш, Мамонино, Мәмдәл, Рус-Татар Әйшәсе, Сая, Алат, Соловцово, Урта Алат, Суыксу, Ташлы Кавал, Чыршы, Чуаш Иле, Шуман, Ювас, Яңа Авыл. Район территориясе 827 км² тәшкил иткән.

## Халык

1939 елда халык саны 40262 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 71,9 %, руслар - 27,2 %, чувашлар - 0,27%.

## Сәнәгать

* Алат сприт заводы
* Сөт заводы
* Төзелеш предприятиесе

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
*Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалр

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ДӨБЪЯЗ_РАЙОНЫ_(Дубъязский_район)
* https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Зөя кантоны

**Зөя кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1927 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Зөя кантоны 1920 елда төзелә.

1927 елда юкка чыгарыла; аның территориясендә Зөя, Тәмте, Норлат, Өлҗән районнары барлыкка киләләр.

## Административ бүленеш
1926 елда 8 вулыска бүленгән:
* Ачасыр волосте (үзәге — Олы Ачасыр)
* Кошман (үзәге —  Олы Кошман)
* Макыл волосте
* Мәлки волосте
* Норлат волосте
* Зөя волосте
* Тәмте волосте
* Өлҗән волосте;
Волостьләр 178 авыл советына бүленгәннәр.

## Моны да карагыз
* Зөя өязе
* Зөя районы
## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Mançester

**Mançester** () - İngliz ileneñ tönyaq-könbatıştağı üzidärä rayonı, Zur Mançester graflığı.

Xalıq sanı - 502 900 keşe (2011), şähär yanı belän - 2240230 keşe.

Birminghem, Lids, Şeffild, Liverpul, London belän - Sänäği İnqıylabnıñ üzäkläreneñ berse bulğan.

Xäzerge waqıtta Mançester - zur mädäni, sänäği, aqça, säwdä häm transport üzäge.

## Tarix

Berençe tapqır Mançester X ğasırda telgä alına. Kelt awılı **Mansenion** häm Rim nığıtması **Mankunium** urınında kilep çıqqan.

1830-1840 yıllarda - fritrederlek üzäge.

XIX ğasırda tuqıma sänäğäte üzägenä äwerelä.

1819 yılda Mançester ütereşe - ğomumi saylaw xoquqı oçen yaqlawçılar kütäreleşen qatı bastıru.

## Transport

1830 yılda dönyanıñ berençe cädwäl belän Liverpul-Mançester timer yulı açılğan.

1992 yılda tramway-ciñel-rels *Mançester Metrolink* sisteması açıla.

Xalıqara Mançester hawa alanı bar.

## Sport

Şähärdä ike mäşhür futbol taqımı - Mançester-Yunayted häm Mançester Siti urnaşa.
## Şähär klimatı




## Sıltamalar

* Räsmi sayt

Төркем:Англия шәһәрләре
Элис Мунро

**Элис Энн Мунро** (; 1931 елның 10 августында Канадада туа) — Канаданың инглиз язучысы, Халыкара Букер премиясе (2009) һәм Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе (2013) лауреаты. Кыска хикәяләр иҗат итү белән таныла.

Фермер гаиләсендә туа. 1950 елда үзенең беренче «Күләгә чагылышлары» дип аталган хикәясен бастыра. Кияүгә чыгу белән Ванкуверга күчә, анда өч баланы таба. 1972 елда кире Онтариога кайта, икенче тапкыр кияүгә чыга.

Беренче хикәяләр җыентыгы «Бәхетле күләгәләр биюе» (1968) популярлык казана, аның өчен Элис генерал-губернатор премиясенә лаек була. Шуннан соң аның чыккан җыентыклары зур игътибар белән кабул ителә, 1978 елда ул янә генерал-губернатор премиясен ала. 2009 елда язучы Халыкара Букер премиясенә лаек дип табыла.

2013 елда Элис Энн Мунро Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе иясе дип игълан ителә. «Мунро - кыска хикаяләр остасы», диелә Нобель комитеты белдерүендә. Элис Мунрога премия хатын-кызлар язмышына багышланган кыска хикәяләре өчен тапшырыла.

## Сылтамалар
* Нобель бүләкләре өләшенеп бетте диярлек
* Канада энциклопедиясе  

Төркем:Канада язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Буа кантуны

**Буа кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Буа кантоны 1920 елда төзелә.

1927 елда кантон составына юкка чыгарылган Тәтеш кантоны территориясе кертелгән. 1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә юкка чыгарыла; аның территориясендә Апас, Буа, Чүпрәле, Кама Тамагы һәм Тәтеш районнары барлыкка киләләр.

## Административ бүленеш
1926 елда 7 вулыска бүленгән:
* Буа волосте
* Борындык волосте
* Городище волосте
* Чүпрәле волосте
* Тархан волосте
* Үби волосте
* Шәйморза волосте
Волостьләр 139 авыл советка бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* Буа өязе
* Буа районы
## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Спас кантуны

**Спас кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Спас кантоны 1920 елда төзелә.

1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә юкка чыгарыла; аның территориясендә Спас, Алексеевск, Әлки, Биләр районнары барлыкка киләләр.
## Административ бүленеш
1926 елда 8 вулыска бүленгән:
* Әлки вулысы
* Кузнечиха вулысы
* Леваш вулысы
* Матак вулысы
* Спас вулысы
* Тигән вулысы
* Өчкүл вулысы
* Юхмачы вулысы
Вулыслар 144 авыл советына бүленгәннәр.

## Моны да карагыз
* Спас өязе
* Спас районы

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Мамадыш кантуны

**Мамадыш кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Мамадыш кантоны 1920 елда төзелә.

1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә юкка чыгарыла; аның территориясендә Кукмара, Мамадыш, Тәкәнеш, Саба районнары барлыкка киләләр.
## Административ бүленеш
1926 елда 9 вулыска бүленгән:
* Әбде вулысы
* Вахит вулысы
* Кукмара вулысы
* Мамадыш вулысы
* Мамалай вулысы
* Омар вулысы
* Саба вулысы
* Тәкәнеш вулысы
* Үсәли вулысы
Вулыслар 216 авыл советына бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* Мамадыш өязе
* Мамадыш районы
* Мамадыш татар театры

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Чистай кантоны

**Чистай кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1920—1930 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Чистай кантоны 1920 елда төзелә.

1922 елда Чистай кантоны составына Лаеш кантоны өлеше кертелә, ә бер өлеш Чаллы кантоны составына күчерелгән.

1928 елда кантон составына Самар губернасының Мәләкәс өязе өлеше кертелгән.

1930 елда, Татарстанның барлык кантоннары белән бергә юкка чыгарыла; аның территориясендә Аксубай, Чистай, Алексеевск, Октябрь, Биләр, Ширәмәт, Беренче Май районнары барлыкка киләләр.

## Административ бүленеш
1926 елда 16 вулыска бүленгән:
* Аксубай вулысы
* Алексеевск вулысы
* Биләр вулысы
* Галактионов вулысы
* Егоркино вулысы
* Зирекле вулысы
* Каргалы вулысы
* Кырви вулысы
* Күтәмә вулысы
* Кутуш вулысы
* Мөслим вулысы
* Яңа Әдәм вулысы
* Яңа Чишмә вулысы
* Иске Әлмәт вулысы
* Иске Чаллы вулысы
* Иске Чишмә вулысы
* Чулпан вулысы
Вулыслар 216 авыл советына бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* Чистай өязе
* Чистай өлкәсе
* Чистай районы

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Алабуга кантоны

**Алабуга кантоны** () — Татарстан АССР составындагы административ-территориаль берәмлек. 1921—1928 елларда гамәлдә торган.
## Тарих
Алабуга кантоны 1921 елда Вятка губернасының Алабуга өязе өлешеннән төзелә.

1928 елда юкка чыгарыла; аның территориясе Чаллы кантоны составына кертелгән.
## Административ бүленеш
1926 елда 7 вулыска бүленгән:
* Алабуга вулысы
* Исәнбай вулысы
* Камай вулысы
* Костенеево вулысы
* Омга вулысы
* Салагыш вулысы
* Чиркәс вулысы
Вулыслар 160 авыл советына бүленгәннәр.

## Моны да карагыз
* Алабуга өязе
* Алабуга районы
* Спас ярминкәсе
* Сәүдәгәр Стахеевлар

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР кантуннары
Төркем:Татарстан тарихы
Кузнечиха районы

**Кузнечиха районы** () — 1930 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Базарлы Матактан Көньяк-Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Кузнечиха авылы.

## Тарих
Кузнечиха районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасы Спас өязе Кузнечиха вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Спас кантуны Кузнечиха вулысында, 1930 елдан 1935 елга кадәр Спас һәм Әлки районнарында урнашкан.

1935 елның 10 февралендә Спас һәм Әлки районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1944 елның 19 февралендә Кузнечиха районының көнчыгыш өлеше яңа оешкан Юхмачы районына тапшырыла (1956 елның декабрендә Юхмачы районы бетерелгән, территориясе Кузнечиха һәм Әлки районнары арасында бүленгән).

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1960 елның 28 октябрендә Кузнечиха районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Әлки һәм Куйбышев районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1941 елда район мәйданы 1700 км² тәшкил иткән, авыл советлары саны - 23.

1948 елның 1 гыйнварына районда 14 авыл советы булган: Болхов, Югары Колчура, Иж-Борискино, Катюшино, Күшки, Кузнечиха, Яңа Баран, Покровка, Урта Йорткүл, Иске Баран, Иске Такталы, Татар Борнае, Татар Төгәлбәе, Чуаш Борнае. Район мәйданы 630 км² тәшкил иткән.

Юкка чыгару вакытында район 9 авыл советына бүленгән, торак пунктлар саны 58 булган, район мәйданы 1114 км² тәшкил иткән.

## Халык

1939 елда халык саны 27476 кеше тәшкил иткән, шул исәптән руслар - 40,87 %, татарлар - 35,6 %, чувашлар - 20,6 %.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/КУЗНЕЧИХА_РАЙОНЫ_(Кузнечихинский_район)
* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Кузнечихинский_район

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Чүриле районы

**Чүриле районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Татарстан Көнчыгышында, Байлар Сабасыннан Төньяк-Көнбатышка 20 чакрым ераклыкта урнашкан. Административ үзәк — Яңа Чүриле авылы.

## Тарих
Чүриле районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Казан, Лаеш өязләрендә һәм Мамадыш өязе Яңа Чүриле вулысында, 1920 елдан 1921 елга кадәр Арча, Казан кантоннарында һәм Мамадыш кантонының Чүриле вулысында, 1921 елдан 1930 елга кадәр Арча кантонында һәм Мамадыш кантоны Чүриле вулысында, 1930 елдан 1944 елга кадәр Арча һәм Саба районнарында урнашкан.

1944 елның 19 февралендә Арча һәм Саба районнарыннан аерылып чыгу юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1956 елның 17 маенда Чүриле районы юкка чыгарыла, аның территориясе Саба районы, соңрак, 1956 елның 23 июлендә Арча районы составына да кертелә.

## Административ бүленеш
1948 елда Чүриле районы 16 авыл советына бүленгән: Бимәр, Олы Шыңар, Югары Курса, Югары Утар, Измин, Казанбаш, Керәнле, Мичәнбаш, Түбән Симет, Яңа Ключище, Яңа Мичән, Яңа Чүриле, Олыяз, Сеҗе, Сикертән, Иске Масра. Район мәйданы 619 км² тәшкил иткән.

## Авыл хуҗалыгы
Районда 8 колхоз эшләп килгән була:

* "Алга" - Югары Утар авыл советы
* "Кызыл Партизан" - Иске Мичән авыл советы
* "Яңа көч" - Иске Мичән авыл советы
* "Комбайн" - Сикертән авыл советы
* Буденный ис. колхоз (1931-1957) / «Маяк» (1957-1959) 
* "Октябрь Марса" - Иске Масра авыл советы
* "Сабанчы" - Сикертән авыл советы
* "Үрнәк Масра" (1931-1957) / «Урняк» (1957-1958)

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* https://www.kremnik.ru/node/440646
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Чурилинский_район
* http://www.millattashlar.ru/index.php/ЧҮРИЛЕ_РАЙОНЫ_(Чурилинский_район)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Чынлы районы (Татарстан)

**Чынлы районы** () — 1935 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Татарстан Көньяк-Көнбатышында, Буадан Көньяк-Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта урнашкан. Административ үзәк - Иске Шәйморза авылы.

## Тарих
Чынлы районы территориясе 1920 елга кадәр Сембер губернасының Буа һәм Сембер өязләрендә, 1920 елдан 1930 елга кадәр Буа кантонында, 1930 елдан 1935 елга кадәр Буа һәм Чүпрәле районнарында урнашкан.

1935 елның 10 февралендә Буа һәм Чүпрәле районнарыннан аерылып чыгу юлы белән Будённый районы буларак барлыкка килә. 1957 елның 29 ноябрендә исеме Чынлы районы итеп үзгәртелә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1959 елда 12 октябрендә, ә аның территориясе Буа һәм Чүпрәле районнары составына кертелгән.

## Административ бүленеш

1948 елда Чынлы районы 26 авыл советына бүленгән: Әлши, Зур Чынлы, Борындык, Боерган, Вольнистан, Ямбулат, Күшке, Шәмәк, Кече Чынлы, Новоселки, Яңа Тинчәле, Яңа Чынлы, Яңа Шәйморза, Раково, Сарсаз, Кырык-Садак, Иске Мәртле, Күчкән Иске Суыксу, Иске Тинчәле, Иске Шәйморза, Таковар, Тимбай, Чуаш Киштәге, Чуаш Сарыкамышы, Чуаш Шәйморзасы, Янтуган. Район мәйданы 729 км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 38817 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 57,26 %, чувашлар - 28,36 %, руслар - 13,9%.

## Авыл хуҗалыгы
Районда 21 колхоз эшләп килгән була:

* "Азат" - Кырык-Садак авыл советы;
* Карл Маркс ис. колхоз;
* "Кызыл Сабанчы" - Иске Шәйморза авыл советы;
* "Кызыл Яр";
* Киров ис. колхоз - Чуаш Шәйморзасы авыл советы;
* "Красная Ягодная";
* "Кызыл Ялкын";
* "Красные Новоселки" - Новоселки авыл советы;
* Мичурин ис. колхоз - Күшке авыл советы;
* Молотов ис. колхоз;
* "Яңа Тормыш" - Кырык-Садак авыл советы;
* "Ответ интервентам";
* "Җиңү" -  Ямбулат авыл советы;
* "Прогресс";
* "Сталин юлы" - Ямбулат авыл советы;
* "Сакко" - Яңа Шәйморза авыл советы;
* "Трудовик";
* "Ударник" - Вольнистан авыл советы;
* Фрунзе ис. колхоз;
* "Кызыл Суыксу" (1932-1935) / Фрунзе ис. колхоз (1935-1951);
* Чапаев ис. колхоз.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/ЧЫНЛЫ_РАЙОНЫ_(Цильнинский_район)
* http://www.millattashlar.ru/index.php/БУДЁННЫЙ_РАЙОНЫ_(Будёновский_район)
* https://www.kremnik.ru/node/440262

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Чынлы районы

**Чынлы районы** ((Богдашкино районы), ) — Сембер өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Олы Нагаткино авылы.
## Тарих
Район 1928 елда төзелгән.
## Халык

Милли состав (2002): чуашлар — 56,8%, татарлар — 27,8%, руслар — 14,1%.
## Административ бүленеш
* **Чынлы шәһәр җирлеге**
* Алгашы авыл җирлеге
* Анненково авыл җирлеге
*Олы Нагаткино авыл җирлеге
*Кәшә авыл җирлеге
* Бокырлы (Мокрая Бугурна) авыл җирлеге
*Яңа Никулино авыл җирлеге
*Урта  Тимерсән авыл җирлеге
## Шәхесләр
* Хәлил Арсланов (1964, Кәшә), россияле хәрби башлык, генерал-полковник (2017).

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе районнары
*
Чынлы районы (мәгънәләр)

**Чынлы районы:**

* Чынлы районы — Сембер өлкәсе районы
* Чынлы районы — Татарстан АССР районы
Олы Тархан районы

**Олы Тархан районы** () —  1938 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Тәтештән Көньяк-Көнбатышка 30 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньяк-Көнбатышында урнашкан. Административ үзәк - Олы Тархан авылы.

## Тарих
Олы Тархан районы территориясе 1920 елга кадәр Сембер губернасының Сембер өязе Олы Тархан вулысында һәм Казан губернасының Тәтеш өязендә, 1920 елдан 1927 елга кадәр Буа кантуны Тархан вулысында һәм Тәтеш кантунында, 1927 елдан 1930 елга кадәр Буа кантуны Тархан вулысында, 1930 елдан 1938 елга кадәр Тәтеш районы Олы Тархан авыл советында һәм Чынлы районында урнашкан.

1938 елның 4 августында Тәтеш һәм Чынлы районнарыннан бүленеп чыгу юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1959 елның 12 октябрендә Олы Тархан районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Тәтеш районына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1941 елда район мәйданы 900 км² тәшкил иткән.

1948 елда Олы Тархан районы 23 авыл советына бүленгән: Бакырчы, Бессоново, Богдашкино, Олы Тархан. Бурцево, Югары Тархан, Башчы, Иоково, Кадыш, Килдеш, Киртәле, Күшки-Яңа Тимбай, Кызыл Тархан, Түбән Тархан, Мукшы Тайбасы, Пролей-Каша, Рус Кичәк, Сумароково, Сөендек, Татар Бидәңгесе, Урюм, Чуаш Чурапаны, Чуаш Чагылдымы. Район мәйданы 786 км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 32442 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 34,1 %, мордва - 25%, чувашлар - 21,4 %, руслар - 19%.

## Моны да карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
*Татарстанның административ-территориаль бүленеше

## Сылтамалар

* https://ru.wikipedia.org/wiki/Большетарханский_район
* http://www.millattashlar.ru/index.php/ОЛЫ_ТАРАХАН_РАЙОНЫ_(Больше-Тарханский_район)
* http://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Avangard

**Avangard** - ğäskärneñ yäki flotnıñ töp köçlärdän alda bara torğan otryadı. Nindi dä bulsa ictimaği törkemneñ, sıynıfnıñ aldınğı, citäkläp alıp baruçı öleşen dä avangard dip äytälär.

## Çığanaq
Tatar teleneñ añlatmalı süzlege. Qazan, 1979 yıl.

Төркем:Хәрби терминнар
Аваз

**Аваз** - кешенең тамак ярыларының сулыш ярдәмендә тирбәлүеннән барлыкка килә торган тавыш. һава тирбәлүләре нәтижәсендә була торган яңгыраш.

## Чыганак
Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. Казан, 1979 ел.

Төркем:Тел белеме
Абыстай

**Абыстай** — мөселман дини мәктәбендә укытучы, дини мәктәпләрдә сабак, дәрес бирүче хатын, күбесенчә мулла, мәзин яки бай хатыны.

## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз
Төркем:Ислам
Birminghem

**Birminhem** yäki döres äyteleşle **Birmiñem** () - Böyekbritaniäneñ şähäre, "siti" statuslı West-Midlends graflığında urnaşqan şähär.

West-Midlends töbägeneñ üzäge.

Xalıq sanı 1 028 700 keşe (2009), xalıq sanı buylap Londonnan soñ ikençe şähär.

## Tarix

XI ğasırda berençe tapqır telgä alına.

XIII ğasırdan yärminkälär belän tanılğan bula.

XVI ğasırğa qädär metall eşkärtü häm zärkän äyberläre eşe üzägenä äwerelä.

İngliz burjuaz inqıylabında Birmiñem parlamentnı yaqlıy.

1839 yılda şähärdä çartist konventı urnaşqan.

XX ğasırda xärbi citeşterü tiz üsä.

İkençe Bötendönya suğışı waqıtında Biminghem alman-faşist hawa köçläre tarafınnan zur zıyan kürä.

1974 yılda metropoliä graflığına äwelderelä.

## Sport

Birminghem şähärendä ike futbol taqımı urnaşa: "Aston Villa " häm "Birmingham Siti".

* "Aston Villa" futbol klubı 1874 yılda nigezlängän, İngliz yarışınıñ 7 tapqır ciñüçese.
* "Birmingham Siti" futbol klubı 1875 yılda nigezlängän.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Англия шәһәрләре
Рыцарь

**Ры́царь** яки **алпар** ( — «җайдак»; , , , ) — урта гасырлар Аурупасында югары катлауның данлыклы титулы.

Рыцарьлык хәрби һәм авыл хуҗалыгы катлавы буларак Франклар дәүләтендә барлыкка килә. VIII гасырда халык җәяүле гаскәре атлы гаскәргә күчә. Әдәбият, чиркәү тәэсире нәтиҗәсендә ул хәрбиләрнең идеалын тасфирлауга әверелә. Ә тәре йөртүчеләр явы чорында рыцарьлар ордены гына барлыкка килмичә, ахырда аксөякләргә үк әвереләләр.

Урта гасырлар азагында рыцарьлар инде сәяси аксөякләр катлавы гына булып калалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Урта гасырлар хәрби формалары Төркем:Рыцарьлар
Liverpul

**Liverpul** () - Böyekbritaniä şähäre, Mersisayd graflığında urnaşqan qala, Mersi yılğası tamağında urnaşqan, tönyaq-könbatış İngliz ileneñ portı.

Xalıq sanı - 441 477 keşe (2002), şähär yanı belän 800 meñ keşe. 

1930 - 2000 yıllarda xalıq sanı ike tapqırğa kimegän.

Cirle söyläm - *scouse* dialektı.

## Tarix

1190 yılda berençe tapqır *Liuerpul* iseme astında telgä alına, tärcemäse - **"bolğançıq sulığı"**.

Qayber belgeçläre *elverpool* dip yuramasın kuterälär, dimäk **"[[yılanbalıq]]lı sulıq"**.

1207 yılda Cirsez İoann patşası şähärgä *boro* statusın birä.

1644 yılda watandaşlar suğışı waqıtında unsigez kön däwamında qamalışta bulğan.

1715 berençe açıq port dokı tözelgän.

XIX ğasırda Liverpul häm Mançester - Sänäği İnqıylabnıñ töp şähärläre.

XIX ğasır azağında dönyanıñ 40% säwdä ağımı Liverpul portı aşa bara.

1880 yılda şähär statusın ala.

Britan İmperiäseneñ köymälär tözeleşe baş üzäge. Monda mäşhür "Britannik" laynerı tözelgän. "Titanik" laynerı Belfast şähärendä tözelgän, läkin Liverpulnıqı dip kürsätelgän.

1960 yılda - şähär yäşlär mäşhür üzägenä äwerelä, iñ tanılğan mädäni fenomen - Liverpul şähärendä tuğan The Beatles törkeme.

## Kürenekle urınnar

Liverpul portı idärä binaları YUNESKO Bötendönya mirası isemlegenä kerä.

## Sport

Liverpul şähärendä ike mäşhür futbol taqımı urnaşa: "Liverpul" häm "Everton".

* "Liverpul" futbol klubı 1892 yılda nigezlängän häm "Enfild" stadionında urnaşa.
* "Everton" futbol klubı 1878 yılda nigezlängän häm "Gudison Park" stadionında urnaşa.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Англия шәһәрләре
Төркем:Ливерпуль
Çikago

**Çikago** () - xalıq sanı buylap AQŞ öçençe şähäre (N'yu-Yorktan häm Los-Ancelestan soñ), AQŞnıñ ikençe aqça üzäge, Tönyaq Amerikanıñ iñ zur transport töyene.

Miçigan küle tönyaq-könbatış yarında, İllinois ştatında urnaşa.

Kuk Kaunti (töbäge) idärä üzäge.

Xalıq sanı - 2 896 000 keşe (2000), şähär yanı belän (Zur Çikago) 10 mln. keşe.

Urta Könbatış iqtisadi, sänäği, mädäni, transport üzäge bulıp sanala.

Qayçaqta "İkençe Şähär" yäki **"Cillär şähäre"** dip yörtelä.

## İsem

Çikago - «shikaakwa» iseme mayami-illinois indeets qäbiläläre telendä **"qırğıy suğan"** digän süz.

Başqa yurama buyınça Çikago - indeets telendä "skunk" - **közän** digän süz.

## Tarix

1674 yılda bügenge Çikago urınında iezuit Jak Markett missioner postına nigezli.

1856 yılda AQŞnıñ berençe şähär kanalizatsiäse tözelä.

1871 yılda yanğın zur zıyan kiterä.

1885 yılda dönyanıñ berençe "küktırnawçı"sı - küp qatlı yortı tözelgän.

1892 yılda Çikago ünivirsitite açıla.

1893 - Bötendönya kürgäzmäse ütkärelä.

1900 yılda - Çikago yılğası borıla.

1920 yılda - oyışqan cinäyätlelek üsä, meñ artıq banda bulğan.

1942 yılda Manxetten proyektında berençe atom-töş reaktsiäse ütkärelä.

Çikago şähärendä AQŞnıñ iñ zur binası - "Sirs-tawer" urnaşa.

## Şähär klimatı




## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:АКШ шәһәрләре
Чикаго

**Чикаго** — Америка Кушма Штатларының Иллинойс штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Чикаго шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.
## Шәхесләр
* Лео XIV, Рим папасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:Чикаго