Буа районы

**Буа районы** (, ) — Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Ул төбәкнең көньяк-көнбатышында урнашкан. Район территориясе 30 авыл һәм 1 шәһәр җирлегенә берләштерелгән 98 торак пунктны үз эченә ала. 2020 ел башына халык саны 41 587 кеше тәшкил итә..  По состоянию на начало 2020 года численность населения составляет 41 587 человек
Административ үзәге - Буа шәһәре. Соңрак шәһәр булган авыл 1703 елдан бирле билгеле.
## География
Районның мәйданы 1543,6 км2 тәшкил итә. Рельефы 150-200 метр биеклектәге калкулыклы тигезлектән гыйбарәт. Иң зур елга — Зөя, урман-дала зонасы чигендә урнашкан. Аның кушылдыклары — Карлы, Бола, Чынлы. Урманнар 9681 гектар җир били. Климат уртача-континенталь, ул терлекчелек һәм игенчелек өчен уңай шартлар тудыра. Буа районы территориясендә 125 археология һәйкәле урнашкан.
Үсемлекләрнең вегетациясе чорында еш кабатланучы корылыклар нәтиҗәсендә район рисклы игенчелек зонасы буларак характерлана. Район территориясе өслегенең рельефы шактый төрле. Аның көнчыгыш яртысы Зөя елгасы үзәненнән көнчыгышка таба Идел буе калкулыгының көнбатыш склоналарыннан гыйбарәт. Биеклекләр югары, аларда районның көнбатыш өлеше биеклеге буенча түбән, анда җир рельефы тигезрәк уртача-дулкынлы.Район территориясе урман-дала зонасы чигендә урнашкан.
### Чиктәшлек

## Герб һәм флаг
Район гербы һәм флагы Буа район советының 2006 елның 27 июнендә кабул ителгән карары белән расланган. Ясау белән Татарстан Республикасы президенты каршындагы Геральдика советы белән берлектә Россия геральдистлар берлеге шөгыльләньгән. Буа районы территориясе күп гасырлар дәвамында төбәкне күчмә халыклар яуларыннан саклаган — бу гербта тешле сызык белән күрсәтелгән. Башаклар - авыл хуҗалыгын, яшел кыр - бай табигатне, сәламәтлек һәм тормыш үсешен чагылдыралар. Алтын төс бай уңыш, муллык, тотрыклылык һәм хөрмәт символы булып тора. Кояш районның чик буе торышын һәм аның республиканың көньяк-көнбатышында урнашуын ассызыклый. Төргәк Буа җиренең бай тарихына, күренекле җирле язучыларның, шагыйрьләрнең, рәссамнарның һәм сәясәтчеләрнең бай тарихына ишарәли. Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы булып тора. Зәңгәр төс җирле халыкның абруен һәм рухын чагылдыра.
Буа районы флагы герб нигезендә эшләнгән. Киңлеге 2:3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул ак сызык буенча яшел һәм зәңгәр полосаларга бүленгән. Өске өлешендә кояш чыгуы, аскы өлешендә — төргәк һәм башак сурәтләнгән.
## Тарих

Хәзерге Буа районы территориясендә беренче тораклыклар таш гасырда, якынча б.э.к. X — VIII-VI меңъеллыкларда элек барлыкка килгән. Урта гасырларда биредә сөрүлек белән шөгыльләнүче имәнкискә культурасы йөртүчеләре яшәгән. Идел буе Болгары чорында бу өлкәдә берничә дистә тораклык була.
Район үзәге - Буа шәһәре. Аның урынында беренче тораклыклар XVII гасыр урталарына таба барлыкка килә. 1780 елның 15 сентябрендә Архангельск авылына, императрица Екатерина II указы нигезендә, шәһәр статусы бирелә.
Район территориясе 1921 елга кадәр Сембер губернасының Буа өязенә, 1920-1930 елларда Татарстан АССРның Буа кантонына керә. Район мөстәкыйль берәмлек буларак, Бөтенроссия Үзәк башкарма комитеты Президиумы карары белән 1930 елның 10 августында оештырыла. 1959 елда территориягә юкка чыгарылган Чынлы районының бер өлеше, 1963 елның 1 февралендә — Чүпрәле, Кайбыч һәм Апас районнарының бер өлеше кушыла, кантонның гомуми мәйданы 4123 км2 тәшкил итә. Чүпрәле районы 1966 елда чыгарыла. Буа районы 2005 елның 31 гыйнварындагы 17-ТРЗ номерлы төбәк законы белән оеша.
1998-2007 елларда районны Садретдинов Әгъләм Кыям улы, 2007 елдан 2013 елга кадәр Әбүзәров Рафаэль Хаҗи улы җитәкләгәннәр. 2013 елда муниципаль район башлыгы вазифасына Айзетуллов Азат Касыйм улы сайлана, ул бу вазифаны 2017 елга кадәр башкара. Аны Җәббаров Марат Азат улы алыштыра һәм 2020 елның сентябрендә җитәкче урынын Камартдинов Ранис Рафис улы ала.
## Халык
Шәһәр шартларында (Буа шәһәре) район халкының 48,22% ы яши. Районда, нигездә, татарлар, 20% — чуашлар, 13 % — руслар яши.

### Милли состав

### Район җирлегендә туган күренекле кешеләр

* Кыям Абрамов (1897-1938) — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1930]]-[[1937]]*), Ленин ордены кавалеры (*[[1935]]*) (Иске Тинчәле авылы).
* Ислам Әхмәтҗанов (1948), Татарстан Республикасы мәгълүмат һәм матбугат министры (1992―1999), Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988).
* Мөнир Әһлиуллин (1940―2026),  журналист, «Ватаным Татарстан» гәҗитенең баш мөхәррире (1990-1996)
* Самра Бикмиева (1921), шәфкать туташы, сугыштан соң – тышкы разведка хезмәткәре.
* Гомәр Гали (1900-1954) — татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче (Иске Тинчәле авылы).
* Шамил Мостаев (1929-2012) — дәүләт эшлеклесе, ТАССР Югары шурасы президиумы рәисе (1986-1990) (Норлат авылыннан).
* Ринат Гайзатуллин (1957, *[[Яңа Тинчәле (Буа районы, Яңа Тинчәле авыл җирлеге)|Яңа Тинчәле]]*) — Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты.
* Радик Гайзатуллин (1964, *[[Яңа Тинчәле (Буа районы, Яңа Тинчәле авыл җирлеге)|Яңа Тинчәле]]*) — ТР финанс министры.
* Илгизәр Зәйнуллин (1936, Түбән Наратбаш –2014), 1976―1983 елларда КПССның Сарман, 1983―1990 елларда Буа райкомнары беренче секретаре, 1973―1975 елларда Татарстан АССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.
* Раил Садриев (1966, *[[Адав-Толымбай]]*) — Буа театры директоры.
* Равил Рахмани (1949, *[[Адав-Толымбай]]*) — әдәбият галиме, ТКН мөхәррире.
* Рамил Хәйретдинов (1964, *[[Черки-Килдураз]]―2025, Казан*) — тарих галиме, ТР дәүләт премиясе (*[[2008 ел|2008]]*), Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*) лауреаты.
* Йолдыз Шәрапова (1962, *[[Яңа Тинчәле (Буа районы, Яңа Тинчәле авыл җирлеге)|Яңа Тинчәле]]*) — балалар шагыйрәсе, 1995 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2012).
* Александр Калган (*1912, [[Яңа Мәртле]] - 1988, Чабаксар*) — чуаш язучысы.
* Валентин Урдаш (*1924, [[Раково]] - 1973, Чабаксар*) — чуаш язучысы.
* Антал Назул (Анатолий Ерусланов) (*1932, [[Яскүл]] - 1987, Чабаксар*) — чуаш язучысы.
* Николай Дедушкин (*1915, [[Әлши]] - 1995, Чабаксар*) — чуаш язучысы, әдәбият галиме.
* Владимир Чебоксаров (*1929, [[Әлши]]*) — чуаш язучысы.
* Метри Юман (Дмитрий Петров)  (*1885, [[Боерган]] - 1939*) — чуаш язучысы, драматург.
* Иван Юркин (*1863, [[Боерган]] – 1943, Сембер*) — чуаш язучысы, телче, фольклорчы.
* Владимир Ухли (Владимир Плешков) (*1914, [[Боерган]] - 1990*) — чуаш язучысы, драматург.
* Тайр Тимкки (Тимофей Семёнов) (1889, Шәмәк - 1917) — инкыйлабчы, чуаш  шагыйре.
* Константин Петров (*1924, [[Шәмәк (Буа районы)|Шәмәк]] – 2007, Чабаксар*) — чуаш язучысы.
* Петр Шафранов (*1901, [[Зур Фролово]] - 1972, Мәскәү*) — Советлар Берлеге Каһарманы, генерал-полковник.
* Сәйдәш Гарифуллин (*1944, [[Казма]]*) — аккордеончы.
* Әнәс Халидов (*1929, [[Казма]] – 2001, Казан*) — шәркыйәт белгече. профессор.
* Галимҗан Шәрәф (*1896, [[Аксу]] – 1950, Казан*) — милләт хадиме.
* Фивзат Гайсин (*1946, [[Иске Суыксу]]*), галим-физик, КНИТУ-КАИ профессоры.
* Илһам Байтирәк (*1967, [[Черки-Килдураз]]*), композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
* Васил Заһретдинов (*1966, [[Әлки (Буа районы)|Әлки]]*), рәссам; вуз, техникум укытучысы.
* Фирдүс Гыймалтдинов (*1980, [[Югары Лашчы]]*), журналист, медиаменеджер.
* Тәүфикъ Камалетдинов (*[[Тәүфикъ Камалиев|Камалиев]], 1940, Ташкичү — 1980*), шагыйрь, «Ялкын», «Социалистик Татарстан»ның әдәби хезмәткәре.
* Гүзәл Төхфәтова (19.. елның 15 августы, Кайбыч), филология фәннәре кандидаты (2011), Казандагы Тукай музее мөдире, КФУ өлкән укытучысы.
* Гүзәл Гафарова, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2013 елдан).
* Сылу Бәйрәмова, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.
* Кадим Нуруллин (1975), Татар дәүләт филармониясе директоры (2003 елдан).
* Марат Миначев (1996), көрәш буенча Татарстан чемпионы, Россиянең спорт мастеры (2020).

## Муниципаль-территориаль бүленеше
Буа муниципаль районында 98 авыл бар, алар 1 шәһәр һәм 30 авыл җирлекләренә берләштерелгән.

## Икътисады
## Сәнәгать
Район территориясендә «Шикәр заводы», «Татспиртпром»ның Буа филиалы, «Әхмәт электромеханика заводы», «Буа машина төзелеше заводы», «Татарстан-сөте» филиалы, Буа май-сыр комбинаты, «Вираж», «Буа хуҗалыкара төзелеш оешмасы», «Буа ПМК-6», «Гидросервис», «Буа газы» кебек сәнәгать предприятиеләре урнашкан. Районның күпчелек эре предприятиеләре азык-төлек сәнәгатенә карый. Сәнәгать предприятиеләренең күбесе административ үзәктә һәм Лашчы тимер юл разъезды бистәсендә урнашкан. 2020 елның беренче яртысында 3,7 млрд. сумлык товар читкә җибәрелгән. Чагыштыру өчен, 2013 ел дәвамында сумма 3,3 млрд. сум тәшкил иткән.
## Авыл хуҗалыгы
Район Татарстанның Идел алды табигый-икътисади зонасына керә, республиканың иң яхшы аграр районнары өчлегенә керә. Буа районында терлекчелек, чөгендерчелек, ашлык җитештерү һәм дуңгызчылык үсеш алган. Авыл хуҗалыгы җирләренең мәйданы 119,3 мең га тәшкил итә, шуның 96,5 мең га — сөрүлек җирләре. Игелә торган төп культуралар - сабан һәм көзге бодай, арыш, арпа, борчак, шикәр чөгендере. Территориядә 5 агрофирма, 70 фермер хуҗалыгы, 8 җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять, бер ачык акционерлык җәмгыяте һәм бер җитештерү-авыл хуҗалыгы кооперативы эшли. Авыл хуҗалыгы предприятиеләре арасында «Чернов исемендәге», «Нива», «Дружба», «Авангард», «Вамин-Буа», «Коммуна», «Бола», «Тинчәле», «Рунга», «Буа», «Чураково», «Чиркен», «Кыят» ширкәтләре бар. 2020 елның беренче яртыеллыгында авыл хуҗалыгының тулаем продукциясе 1,4 млрд. сум тәшкил иткән, ә 2013 елда бу күрсәткеч 3,2 млрд. сум тәшкил иткән.
## Инвестицион потенциал
2010 елдан 2020 елга кадәр минималь куллану бюджетына айлык уртача хезмәт хакы чагыштырмасы 1,92 дән 2,2 тапкыр арткан. Эшсезлек дәрәҗәсе 2013 елдан 2020 елга кадәр 0,66% тан 1,74% ка кадәр арткан. Татарстан Республикасының социаль-икътисадый мониторинг комитеты бәяләве буенча, 2020 елның гыйнвар-июнь айларында төп капиталга инвестицияләр 978 118 мең сум тәшкил иткән, ягъни Татарстанда инвестицияләрнең гомуми күләменнән 0,5%. Инвестицияләр юнәлеше буенча авыл хуҗалыгы, ау һәм балык тоту үсеше алда бара (186 млн. сум).
Республика Дәүләт статистикасы федераль хезмәте хисапына караганда, 2019 елда 472 млн. сум инвестиция җәлеп ителгән (бюджет акчаларыннан һәм кече эшмәкәрлек субъектлары керемнәреннән тыш), 2018 елда-371 млн.
## Транспорт
Буа Казаннан 137 км ераклыкта урнашкан. Район территориясе буйлап «Ульяновск — Зөя» тимер юл линиясе, «Казан — Ульяновск», «Буа — Тәтеш», «Буа — Ялчык» автомобиль юллары уза.
## Экология
Аеруча саклана торган территорияләрнең мәйданы 1688 га тәшкил итә, шуларның 1509 га «Зөя буйлары» тыюлыгына туры килә. Декабрист В.П Ивашев исемендәге туган якны өйрәнү паркы, Зур Тельца елгасы үзәнендәге «Яңа Тинчәле байбак колониясе» һәм Карлы елгасы үзәнендәге «Үти байбак колониясе» район табигать һәйкәлләре булып тора.
## Социаль өлкә

Районда 42 гомуми белем бирү учреждениесе, 3 һөнәри училище, 42 балалар бакчасы һәм 2 өстәмә белем бирү учреждениесе эшли. Спорт инфраструктурасын 1500 урынга исәпләнгән стадион, «Арктика» боз сарае, спортзаллар, укчылар тирлары, «Дельфин» спорт комплексы, «Арктика», «Батыр» һәм «Юность» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәпләре тәкъдим итә. Мәдәният өлкәсендә район мәдәният йорты, Буа дәүләт драма театры, 54 клуб, 36 китапханә, 3 музей, 15 мәктәп яны музее эшли. 1919 елдан «Байрак» район газетасы рус һәм татар телләрендә, 1962 елдан «Ялав» чуаш телендә дубляжы чыга. 2000 елда «Буа дулкыннары» җирле телерадиокомпаниясе ачыла.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Агеева Р. А., Александров Ю. Н., Бондарук Г. П. и др. Улицы Москвы. Старые и новые названия. Топонимический словарь-справочник / Поспелов Е.М. — М.: Издательский центр «Наука, техника, образование», 2003. — 336 с. — ISBN 9785041013790.
* Абзалов Л. Ф., Ахметов М. С., Ахметзянов М. И., и другие. Буинская энциклопедия. — Казань: Татмедиа, 2010. — 391 с. — ISBN 9785852474285.
* Бушуев А. С., Салихов Р. Р. Историко-культурный атлас Буинского района Республики Татарстан / Салихов Р. Р.. — Казань: «Фолиант», 2014. — 100 с.
* Валеев Р. М., Шайдуллин Р. В., Хабибуллин М. З. и другие. История России и Татарстана: итоги и перспективы энциклопедических исследований. — Казань: «Фолиант», 2014. — 524 с. — ISBN 978-5-905576-41-6.
## Сылтамалар
* 2010 елның 1 июлендәге 46-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы
* рәсми сайты

Төркем:Буа районы
Төркем:Татарстан районнары