open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Довлатов

**Сергей Довлатов**,  Сергей Донатович Довлатов-Мечик (*[[1941]]-[[1990]]*) — совет һәм америкалы язучы һәм журналист.

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 3 сентябрендә Уфада, сугыш вакытында Ленинградтан эвакуацияләнгән гаиләдә туган. 1944 елда гаиләсе белән Ленинградка кире кайта. 1959 елда Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетының (ЛДУ) филология факультетына фин теле бүлегенә укырга керә, ләкин ике ел ярым укыгач, аннан куыла. Армиядә хезмәт иткәч (*[[1962]]-[[1965]]*), ЛДУның журналистика факультетында укуын дәвам итә. «За кадры верфям» күптиражлы институт газетасында эшли башлый.

1972 елдан Таллинда: «Моряк Эстонии», «Советская Эстония» газетасы хезмәткәре. 1976 елга кадәр А.С. Пушкинның Михайловскоедагы (Псков өлкәсе) тыюлыгында экскурсияләр йөртә. 1976 елда Ленинградта «Костер» журналында эшли.
 
1960 еллардан ССРБда ***самиздат*** басмаларында кайбер әсәрләре басыла. 1970 еллардан башлап, Көнбатышта «Кыйтга» (*Континент*) һәм «Вакыт һәм без» (*Время и мы*) эмигрант журналларында да әсәрләре басыла. Шуның өчен 1976 елда Совет хакимияте С. Довлатовны ул эшләгән басмалардан һәм ССРБ журналистлар берлегеннән чыгара.
 
ССРБда иң соңгы эшләгән урыны — бозга каткан баржа сакчысы.

1978 елдан гаиләсе белән эмиграциядә: башта Венада, соңрак Нью-Йоркта. Анда «Яңа америкалы» (*Новый американец*) газетасын нәшер итә. 1980 еллар уртасыннан әсәрләре абруйлы «The New-Yorker» журналында басыла. «Азатлык» радиосында шәхси тапшыруын алып бара.

## Иҗаты
Әдәби стиль үзенчәлеге — әсәрләренең бер үк вакытта җитди дә, иронияле дә булуында.

1960 еллар ахырында беренче китабы булган «Биш почмак» (*Пять углов*) китабының наборын КГБ юк итә.

#### Америкада басылган китаплары
12 ел эчендә 12 китабы чыга.
* 1978 Күзгә күренмәс китап (*Невидимая книга*)
* 1980 Ундервудта соло (*Соло на ундервуд*е)
* 1981 Уртак тел табу (*Компромисс*)
* 1982 Зона
* 1983 Тыюлык (*Заповедник*)
* 1983 Безнекеләр (*Наши*) һ.б.

## Хәтер

* Ухтада (*[[Коми]]*), Нью-Йоркта (*[[2014]]*) урамнарга исеме бирелә.
* Таллинда (*[[2003]]*), Петербургда (*[[2007]]*), Уфада (*[[2011]]*) йорт диварына тактаташ куелган.
* Пушкин тауларында Йорт-музее ачылган.
* 2024 елда Уфада Довлатов тыкрыгы барлыкка килгән.
## Искәрмәләр

## Cылтамалар
*  С. Довлатов турында сайт
* *Д. Скрипченко*. Сергей Довлатов. Криминальное чтиво, 2015, № 12. ISSN 1811-4814

Төркем:Рус язучылары
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Русия журналистлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Алгы пыяла

**Алгы пыяла** - транспорт васитәсенең кабинасы алдында куела торган калканчык. Йөртүчене һәм юлчыларны килеп бәрелә торган һава, чүп, бөҗәкләр, һ.б.н. агымыннан саклый һәм йөртүчегә алга карарга мөмкинлек бирә. Элек алгы пыяланы чыныктырылган куркынычсыз пыяладан ясасалар да, хәзер, гадәт буларак, аны куркынычсыз ламинацияләнгән пыяла (триплекс)тан ясыйлар. Мотоциклның алгы пыяласын сугуга чыдамлы әкрил пластигыннан ясала.

Төркем:Автомобил
Иминлек мендәре

**Иминлек мендәре** - транспорт васитәләрендә пассив иминлек системасы. Һава яки башка газ белән тутырылган эластик кабык булып тора. Автомобилләр бәрелгәндә сугуны йомшарту өчен кулланыла. Иминлек каешлары белән бергә кулланылырга тиеш.

Иминлек мендәренә охшаш җиһазлар 1940 нчы еллардан башлап очкычларда кулланыла башлаган.


Airbag1.jpg|
Airbag2.jpg|
Airbag3.jpg|


]]

[Төркем:[автомобил
Кыска ялганыш

**Кыска ялганыш** — гадәттә электр җайланмасында һәлакәт китереп чыгара торган электрик чылбырындагы ике төрле потенциаллы ноктасының дөрес булмаган ялганышы. Кыска ялганыш электр коргылары үткәргечләрнең яхшы изоляцияләнмәгәнлегеннән, электр агымы чылбырында электр агымының гадәттән тыш артып китүдән килеп чыга һәм электр җиһазның бозылуына китерә.

Төркем:ЭлектрТөркем:Электроника
Шәехгаттар Иманаев

**Шәехгаттар Иманаев**, Шәехгаттар Хәсән улы Иманаев (*[[1875]]-[[1939]]*) — тел галиме, хокук белгече. «Хокук вә хәят» журналы   нәшире һәм мөхәррире (*[[1913]]-[[1914]]*), «Бәянелхак» газетасы мөхәррире. Казан университетының хокук җәмгыяте әгъзасы. Россия империясенең дәүләт Думасы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1875 елның 7 августында Вятка губернасы Алабуга өязе (*хәзерге* Әгерҗе районы) Тирсә авылында ахун гаиләсендә туган. Уфада гимназия, соңрак Казан гимназиясен (1897), Казан университетының юридик факультетын (1901) тәмамлаган . 1901-1902 елларда Казан университетының тарих-филология факультетында да белем ала.

1901 елдан адвокат. Озак еллар Казанда казый булып эшли, коллежский асессор дәрәҗәсендә отставкага чыга.

1913-1914 елларда «Хокук вә хәят» исемле журнал чыгара.

1906-1914 елларда чыккан «Бәянелхак» газетасының соңгы мөхәррире була.

Казан университетында ислам хокукыннан лекцияләр укырга тели, ләкин комиссия үткәрми .

1936 елдан, сөргеннән кайткач, Казанның 13 нче мәктәбендә рус һәм алман теле укыта. 
 
## Хезмәтләре
Ш. Иманаев — ХХ гасыр башында татар телен өйрәнүгә багышланган беренче фәнни хезмәт язучы, татар теле фонетикасын фәнни өйрәнә башлауга үзеннән зур өлеш керткән, бик күп закончалыклар турында башлап сүз әйтүче. 1910 елда «Бәянелхак» газетасы басмаханәсендә «*Татар теленең нәхүе вә сарыфы*» исемле китабын бастыра, ләкин китап үз вакытында тел белгечләренең бәясен алмаган. Шактый еллардан соң гына Шәрыкъ телләре белгече Н.Ф. Катановның югары бәясен алган.

#### Татар теленең нәхүе вә сарыфы
Китапның күләме 102 бит. Ул Мөкаддимәдән (*Кереш*) һәм 3 бүлектән тора: фонетика, морфология, синтаксис. Галим татар телчеләреннән беренче буларак, авазларның барлыкка килүен, үзгәрешләрен физика законнарына, сөйләм органнары, үзәк нерв системасы эшчәнлегенә нигезләп аңлата. Ш. Иманаев татар телендә (гарәп әлифбасында) 9 сузык, 34 тартык аваз саный. Татар телчеләреннән беренче булып, татар телендә сингармонизмның бер төре — рәт гармониясе булуын таный.

1926 елда Казанда «*Мусульманский гражданский юридический строй как результат общественности*» китабын чыгара.

## Сәяси золым
1933 елда кулга алына. 1935 елда «*Бөтенсоюз социал-фашистлар фиркасенең актив әгъзасы булуда, Казанда фирканең филиалын җитәкләүдә*» гаепләнә. 3 елга Себергә (*[[Тум]]*) сөрелә.
 
1938 елда янәдән кулга алына. 1939 елда Казанда төрмә хастаханәсендә вафат була. 1998 елда ТР прокуратурасы карары белән исеме аклана.

## Әдәбият
# Исмәгыйль Рәми, Рәис Даутов. Әдәби сүзлек. Казан, 2001.
# Мәшһүр татар галимнәре. Казан: ТКН, 2011.ISBN 978-5-298-02090-9

## Искәрмәләр

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Казыйлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Шоңкар (мәгънәләр)

**Шоңкар** — зооним.  Татар һәм башка төрки телләргә борынгы һинд телендәге canukart («*әкияти кош*») сүзеннән кергән

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Шоңкар — кош, лачын.
* Шоңкар — яшьләр өчен журнал (*[[Уфа]]*).

## <small>Искәрмәләр</small>
Глюон

**Глюоннар** (инглизчә *gluon*,  *glue* — **җилем**) — көчле тәэсир итешүнең таратучы элементар кисәкчекләре.

Квант хромодинамикасы (КХД) буенча глюоннар - кварклар арасындагы көчле төсле тәэсир итешү өчен җаваплы калибрлау бозоннары.

Квант электродинамикасындагы (КЭД) электрик нейтраль һәм үзара тәэсир итешми торган  фотоннардан аермалы буларак глюоннар төсле коргыларга ия, көчле тәэсир итешүне тарата һәм тәэсир итешүдә үзләр катнаша. Шунлыктан КХД КЭДннан аңлау өчен шактый катлаулырак булып чыга.

## Үзлекләр

Глюон - квант хромодинамикасында векторлы (ягъни бергә тигез спинлы һәм тискәре эчке җөплелекле) кырның кванты. Аның массасы юк.

Кырның квант теориясендә бозылмаган калибрлау инвариантлыгы калибрлау бозонының массасыз булуын  таләп итә. Бөтен 1-спины һәм массасызлыгы глюонны фотон белән якынайта. (Стандарт модель буенча **[[Һиггс кыры]] белән тәэсир итешү нәтиҗәсендә калибрлау бозоннары - фотон, глюоннар массасыз, ә W-, W+ һәм  Z-бозоннары массалы булып чыга**, шуның өчен Һиггс бозоны җаваплы, ул 2013 елда Зур адрон коллайдерында табылган дип белдерелә).

Массив векторлы кисәкчеләр полярлашуның өч халәтенә ия. Массасыз векторлы калибрлау бозоннары - глюон һәм фотон кебек полярлашуның ике халәтенә генә ия, чөнки  калибрлау инвариантлыгы аркылы полярлашуны таләп итә.

Глюонның изоспины нульга тигез. Төссез глюоннар үз-үзенә антикисәкчәләр булып тора.

## Тасвир

Электромагнит тәэсир итешүне  бердәнбер калибрлау кисәкчәләр төре - фотон тарата, зәгыйфь тәэсир итешүне өч  W-, W+ һәм  Z-бозон тарата, ләкин **көчле тәэсир итешүне 8 бәйсез төр глюон тарата**.

Кварк төсле глюонны чәчеп,  үз төсен үзгәртә, икенче кварк бу глюонны йотып, тагы үз төсен үзгәртә, шулай итеп көчле тәэсир итешү хасил була, нәтиҗәдә, мәсәлән, протоннар электромагнит этешенә карамастан, бер атом-төштә таркалмыйча торып кала бирә.

Квант хромодинамикасы - **SU(3)**-симметрияле калибрлау теориясе.

Төсле глюоннар:

Төссез глюоннар:

Өченче төссез халәт булмый:
: (r\bar{r}+b\bar{b}+g\bar{g})/\sqrt{3}

## Конфайнмент

Конфайнмент (татарча **Җибәрмәү**) - кварклар ирекле халәттә күзәтелмәве. Конфайнментны математик исбатлау - "меңьеллыкның җиде мәсьәләсе"  исемлегенә керә, әлегә тик берсе исбатланган ( 2002 елда Григорий Перельман Пуанкаре гөманын исбатлаган ).

Конфайнмент төсле глюоннар ярдәмендә аңлатыла: төсле глюоннар хәрәкәт иткәндә вакуумнан яңа глюоннарны булдыра һәм көчле тәэсир итешүне арттыра, шуңа күрә ерактарак кварклар көчлерәк үзара тартыша һәм "иреккә" чыга алмый.

## Әдәбият

*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 226, 227. — 616 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Бозоннар
Электр гитарасы

**Электрогитара** — электромагнит тавышалгычлары ярдәмендә металл кылларның тибрәнешләрен электр агымы тибрәнешләренә үзгәреп кора торган кыллы музыка коралы, гитараның бер төре. Тавышалгычлардан алынган сигнал төрле төрле мусыйкый эффектларны ясау өчен файдаланыла ала һәм динамиклар аша уйнату өчен көйчәтерелә ала.

Электрогитара 1931 елда уйлап табылган. Аннары бу инструмент джаз музыкачылары арасында тиз таралган. Бүгенге көндә электр гитарасы рок-музыканың иң мөһим инструментына әйләнде. Заманча электр гитаралары меңнәрчә аваз чыгара ала.

Төркем:Кыллы кораллар
Югары температуралы үтә үткәрүчәнлек

**Югары температуралы үтә үткәрүчәнлек** (**ЮТҮҮ**, **Югары температуралы үтә үткәргечләр**) - чагыштырмача югары температурада үтә үткәрүчәнлекнең күренеше. 30 Кельвинга кадәр (−243.2&nbsp;°C) түбән температуралы (яки гадәти)  үтә үткәрүчәнлек булып санала, кайбер галимнәр азот кайнау ноктасыннан югарырак (77К, яки  −196&nbsp;°C) чик температуралы  үтә үткәргечләрне ЮТҮҮ дип йөртәләр.

Беренче Югары температуралы үтә үткәргеч 1986 елда **Беднорц һәм Мүллер** тарафыннан ачылган, шуның өчен галимнәр 1987 елда Нобель премиясенә лаек була.

## Купратлар
Гадәттә югары температуралы үтә үткәрүчәнлек үзенчәлекле керамикаларда хасил була, ул керамиканың структурасы аерым бакыр-әче тудыргыч яссылыкларыннан тора, шуның өчен алар купратлар дип атала.

Күп CuO2-катлы купратлар югарырак чик температурасына ия, кайбер тикшеренүләр буенча үтә үткәрүчән тәртип параметры  (ярыгы) CuO2 саны белән арта, мәсәлән, Bi-2201  үтә үткәрүчән ярык Δ=12-13 meV,   Bi-2212 : Δ=25-26 meV,  Bi-2223: Δ=35-36 meV, шулай ук Hg һәм Tl нигезле үтә үткәргечләрдә тәртип параметры CuO2 санына туры пропорциональ була.

## Интерметаллидлар

2001 елда MgB2 кушылмасында үтә үткәрүчәнлек Тс=40 К температурасында ачылган. Кушылманың катламлылыгы физик үзлекләр анизотропиясенә китерә, шулай ук ике үтә үткәрүчән ярык күзәтелә.

## [[Тимер]] нигезендәге үтә үткәргечләр

2008 елда тимер нигезендәге катлы үтә үткәрүчән кушылмалар ачыла.  Беренче мәртәбә магнит атомнардан  (Fe) торган кушылмаларда  үтә үткәрүчәнлек табылган.

Әлегә тимер нигезендәге  6 төр үтә үткәрүчән кушылмалар ачылган, барысы FeAs яки FeSe катларыннан тора.

Хәзерге вакытта иң югары чик температуга ия булган кушылма - GdOFeAs (Gd-1111), фтор белән ул кушылмада Tc= 55 К.

## Күкертле [[су тудыргыч]]

2015 елда бик зур басым астында (150 ГПа) күкертле су тудыргычта H2S шактый югары температуралы үтә үткәрүчәнлек табылган, аның чик температурасы Tc=203 K (-70&nbsp;°C) җитә.

## Сылтамалар
* *Максимов Е. Г.* Проблема высокотемпературной сверхпроводимости. Современное состояние //  Успехи физических наук , 2000, т. 170, № 10, c. 1033—1061.
* *Садовский М. В.* Псевдощель в высокотемпературных сверхпроводниках //  Успехи физических наук , 2001, т. 171, № 5, c. 539—564.
* *Аксенов В. Л.* Нейтронография купратных высокотемпературных сверхпроводников //  Успехи физических наук , 2002, т. 172, № 6, c. 701—705.
* *Пономарев Я. Г.* Туннельная и андреевская спектроскопия высокотемпературных сверхпроводников //  Успехи физических наук , 2002, т. 172, № 6, c. 705—711.
*   Гинзбург В. Л. Сверхтекучесть и сверхпроводимость во Вселенной // УФН. — 1969. — Т. 97.
*   Левин А. Без всякого сопротивления // Популярная механика. — 2011. — № 8.
*   Открытие сверхпроводимости — глава из книги Дж. Тригг «Физика ХХ века: Ключевые эксперименты»
*  Сверхпроводниковые электрогенераторы, трансформаторы и линии электропередачи
*   О роли нулевых колебаний в образовании сверхпроводящего и сверхтекучего состояний
## Искәрмәләр

Төркем:Үткәргечләр
Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Ак чәчәкләр (фильм, 2015)

**Ак чәчәкләр** ()&nbsp;— ун серияле татарча телевизион фильм. Габдрахман Әпсәләмовның «''Ак чәчәкләр''» романы (*[[1965 ел|1965]]*) буенча 2015 елда Казанда төшерелгән. Фильм «*Татарстан Республикасы телләрен саклау дәүләт программасы ([[2020 ел]]га кадәр)*» кысаларында Татарстанның фән һәм мәгариф министрлыгы ярдәме белән «Татарстан&nbsp;— Яңа Гасыр» студиясендә төшерелә.

## Тарих

* 1970 елда роман буенча фильм төшерелгән, ләкин ул сакланмаган, архивтан югалган.
* Фильм «*Ак чәчәкләр*» романы язылуга 50 ел тулуга багышланган. Мәхәббәт, намус, профессиональлек, җәмгыять алдындагы бурыч кебек сыйфатларга багышланган әсәр төрле телләргә тәрҗемә ителеп, үз укучыларын таба, вакытында бик популяр була. 
* Фильмда да сугыштан соңгы чор кешеләренең күңел яктылыгы, моннан 50 ел элек яшәгән табибларның эш принциплары, авыруларга мөнәсәбәте, профессионализмга карашы турында бәян ителә.
* Күпчелек кадрлар Казанның тимерьюлчылар хастаханәсенең ремонтланмаган өлешендә төшерелә. 
* Бюджеты&nbsp;—  сум. 
* 2015 елның 5—11 сентябрендә узган XI Казан мөселман киносы фестивалендә, ноябрь аенда ТНВ һәм  «ТНВ-Планета» телеканаллары буенча күрсәтелә.

## Куючылар
* Продюсер&nbsp;— Миләүшә Айтуганова, ТНВ каналы җитәкчесе урынбасары, Татаркино оешмасы җитәкчесе.
* Күпсерияле телевизион фильмны куючы режиссер — Ренат Әюпов, ТР халык артисты.
* Оператор&nbsp;— Алмаз Нургалиев.
* Фильмның сценарий авторлары — Айгөл Әхмәтгалиева һәм Илсур Мортаза (аерым язалар, соңрак сенарийлары берләштерелә).
* Музыка&nbsp;— Айрат  Шәйхетдиновныкы. Фильмда халык җырлары («*Гөлҗамал*», «*Умырзая*» һ.&nbsp;б.), «*Гөлшаһидә җыры*» һәм Вил Усманов иҗат иткән 5 җыр яңгырый.
 

## Рольләрдә
Кинода төшәр өчен республиканың 10 театрыннан актерлар сайлап алынган. 
* Профессор Әбүзәр Таһиров — Әзһәр Шакиров, РСФСР халык артисты, Г.&nbsp;Камал театры артисты.
* Гөлшаһидә&nbsp;— Резидә Сәләхова, К.&nbsp;Тинчурин театры артисты, 
* Мансур&nbsp;— Динар Хөснетдинов, Әлмәт драма театры артисты.
* Яңгура Фазылҗан&nbsp;— Рамил Төхвәтуллин, ТР халык артисты, Качалов театры артисты (2014/2015) 
* Юматша&nbsp;— Рөстәм Гайзуллин, К.&nbsp;Тинчурин театры артисты. 
* Сәхибҗамал җиңги&nbsp;— Хәния Фәрхи, ТР халык артисты.
* Чибәркәева&nbsp;— Гөлназ Нәүмәтова, К.&nbsp;Тинчурин театры артисты.
* Фирдәвес&nbsp;— Рәмзия Закирҗанова, Г.&nbsp;Кариев театры артисты.
* Маһирә ханым (табибә) — Лилия Низамиева, Г. Кариев театры артисты.
Фильмда шулай ук Наил Дунаев, Ирек Баһманов (*[[1932 ел|1932]]—[[2015 ел|2015]]*), Нуриәхмәт Сафин, Хәлимә Искәндәрова, Гүзәл Гаффарова (*Әтнә театры*) һ.&nbsp;б. катнаша.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Г.&nbsp;Зиганшин. Белые цветы. «Звезда Поволжья», 2015, № 43.
# Л.&nbsp;Хәбибуллина. «Ак чәчәкләр» буенча төшерелгән яңа фильм. «Шәһри Казан», 04.04.2015

## Сылтамалар
* Филармониядә «Ак чәчәкләр» киносын тәкъдир итү кичәсе 
*  Бизнес-онлайн, 28.10.2015 

## Моны да карагыз
*  Миләүшә Айтуганова белән әңгәмә
*  «Ак чәчәкләр» трейлеры (''видео, з мин.'')

Төркем:Татар телендәге фильмнар
Хөснетдинов

**Хөснетдинов** — татар фамилиясе. Татар теленә гарәп телендәге «*Хөсне*» («*матур*», «*күркәм*») сүзеннән кергән Хөсни / Хөснетдин исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхнәф Хөснетдинов (1925—2005),  Дан орденының тулы кавалеры (1945, 1945, 1959).
* Динар Хөснетдинов (1990), драма артисты.
* Зиннур Хөснетдинов (*[[Зиннур Хөснияр]]*, 1961), язучы, мөхәррир, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1961).
* Илсур Хөснетдинов (1946-2022), шагыйрь  
* Марат Хөснетдинов (1937), ССРБ (1972-1986), РФ (1994-2000) министры урынбасары.
* Равил Хөснетдинов (1947), органик химия белгече, фән докторы (1989) (*[[Уфа]]*).
* Рәис Хөснетдинов (1950), ТР Статистика буенча дәүләт комитеты рәисе (1995 елдан).
* Сәлахетдин Хөснетдинов (*[[Сәлах Хөсни]]*, 1912—1974), 1940—1965 елларда Казан курчак театрының баш режиссеры. ТАССР атказанган артисты (1954), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1960).
* Усман Хөснетдинов (*[[Усман Хөсни]]*, 1895—1948), тел белгече.
* Фатих Хөсни (Хөснетдинов) (1908-1996), язучы.
* Фәрхәт Хөснетдинов, ТР Конституция суды рәисе.
----
; Хөснетдинова
* Динә Хөснетдинова (2009), спортчы (тимераякта хатын-кызлар ялгыз разрядында фигуралы шуучы).
* Мария Хөснетдинова (1920-), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Нилә Хөснетдинова (1933-), математик, физика-математика фәннәре докторы (1982), профессор (1985) (*[[Новосибирск]]*).
* Роза Хөснетдинова (1940), кинодраматург, халыкара бүләкләр лауреаты (1975, 1977) (*[[Мәскәү]]*).
* Эльза Хөснетдинова (1965), биология фәннәре докторы, БР ФА академигы (*[[Уфа]]*).
## Моны да карагыз
* **[[Хөснуллин]]**
* **[[Хөсәенов]]**
## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Фамилияләр
Динар Хөснетдинов

**Динар Хөснетдинов**, Динар Вәзим улы Хөснетдинов (*[[1990 ел]]ның  [[18 май|18 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]*) — театр һәм кино актеры. 2011 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театрында иҗат итә. «Тантана» премиясе лауреаты (2022). Татарстанның атказанган артисты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1990 елның  18 маенда Яр Чаллы шәһәрендә туган. Туган шәһәрендә Мулланур Вахитов исемендәге 2нче татар гимназиясен (*[[2007]]*), Казан театр училищесын  (*[[2011]]*) тәмамлаган. 2011 елдан Әлмәт татар дәүләт драма театрында эшли.

## Иҗаты
Татарстан-Яңа гасыр студиясендә төшерелгән 10 серияле «Ак чәчәкләр» фильмында (*[[2015]]*) төп рольләрнең берсен (*Мансур*) башкаргач, исеме киң публикага мәгълүм була. Әлеге рольгә зур кастингта җиңеп, сайлап алына.

#### Уйнаган рольләре
* *Мансур* — «Ак чәчәкләр» Габдрахман Әпсәләмов
* *Айрат* — «Балакаем» Илгиз Зәйниев
* *Гашыйк Кәриб* — «Гашыйк Кәриб» М.Ю. Лермонтов
* *Зөфәр* — «Тормыш корабы» Әмирхан Еники 
* *Алмаз* — «Студентлар 3D» Наил Гаетбай
* *Турыколак* — «Акбай һәм сарык малае» Туфан Миңнуллин
* *Кияү дусты* — «Туй» Бертольд Брехт
* *Газиз* — «Күк капусы ачылса» Хәй Вахит
* *Җеннең әнисе* — «Җенле юл билгеләре» Г. Кәшипова
* *Ризван* — «Кыю кызлар» Таҗи Гыйззәт
* *Ромео* — «Ромео һәм Джульетта» Уильям Шекспир һ.б.
## Фильмография
* 2015 ― «Ак чәчәкләр» фильмында *Мансур*
* 2020 ― «Сөмбел» фильмында *Байрас*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2022 ― «Тантана» премиясе ― «Иң яхшы эпизодик роль» номинациясендә ― «Ул әле өйләнмәгән иде» спектаклендәге Хәзрәт роле өчен 
* Татарстанның атказанган артисты ― *театр сәнгатенә керткән өлеше өчен*
## Фотогалерея

File:Д.В.Хөснетдинов 2.jpg|«Ромео & Джульетта» спектаклендә *Ромео*
File:Ак чәчәкләр.jpg|«Ак чәчәкләр» фильмында *Мансур*
File:Сөмбел.jpg |«Сөмбел» фильмында *Байрас* ()
File:Д.В.Хөснетдинов 1.jpg|Динар Хөснетдинов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Д. Хөснетдинов «Күңел» радиосы сайтында 
*  Әлмәт театры рәсми сәхифәсе 
* Артист белән әңгәмә (2015, ноябрь) 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Русия кино артистлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Йоһан Лайдонер

**Йоһан Лайдонер** (, , , Вирац вулысы, Феллин өязе, Лифляндия губернасы, Рәсәй империясе — , Владимир, РСФСР, ССРБ) — Рәсәй империясенең һәм Эстониянең хәрби эшлеклесе, Эстония сәясәтчесе.
## Тәрҗемәи хәле
Вилнә җәяүле гаскәр юнкер укуханәсен (1905) һәм Николай Генераль ыштаб укухансен (1912) тәмамлаган. Беренче бөтендөнья сугышы катнашучысы. 1917 дә дивизия ыштабы башлыгы.  1917 нең декабреннән Эстон дивизиясе башлыгы. Алманнар Балтыйк буеннан киткәннән соң эстон гаскәре баш  (1918—1925). 1924 тә Таллиндагы коммунистлар күтәрелешен бастыруда катнашкан. 1925—1934 елларда да. 1934 нең 12 мартында Константин Пәтс белән дәүләт түнтәрелешен оештырган һәм яңадан сәргаскәр итеп билгеләнгән. Дәүләт шурасы әгъзасы һәм Милли җыен (Рийгикогу) депутаты (1937—1940). Эстония ССРБга кушылганнан соң кулга алына, башта Пензага сөрелә, аннары Киров, Иваново төрмәләрендә утыра. 1952 тә «контринкыйлаби агитация» һәм «совет хакимиятенә каршы эшчәнлек»тә гаепләнеп 25 ел төрмәгә хөкем ителгән. 1953 тә вафат булган.
## Чыганаклар
* http://www.hrono.ru/biograf/bio_l/laidoner.html
Субтитрлар

**Cубтитрлар** яки *асъязулар* — видеорәте белән бара торган текст, гадәттә экранның аскы өлешендәге язулар күренешенә ия. Асъязулар чит ил фильмнарын һ.б. телепродуктларны тәрҗемә итү өчен файдаланыла. Оригинал телдәге асъязулар ишетү сәләте яхшы булмаган кешеләргә кинофильм яисә телепрограмманың эчтәлегенә төшенергә булыша.

Төркем:Кинематограф
Төркем:Телевидение
Төркем:Технология
Эстәрлетамак (Красноярск крае)

**Эстәрлетамак** (Стерлитамак) — Красноярск краенең Абан районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Эстәрлетамак авыл Уфа губернасы Стәрлетамак өязенән күчеп килүчеләр тарафыннан 1913 елда нигезләнгән.
 Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Канск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Канск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда. 1953 елга кадәр укыту татар телендә алып барыла. 2008 елда бердәнбер мәктәп ябылган иде.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 82,4%, урыслар — 15,3%.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Мәктәп ур. ()
*Себер ур. ()
*Үзәк ур. ()
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Вәлитхан Таначев
* Хәдичә Ямашева

## Искәрмәләр

Төркем:Абан районы торак пунктлары
Биктимер (Красноярск крае)

**Биктимер** (Биктимировка) — Красноярск краенең Бирилюссы районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
1912 елда нигезләнгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Әчинск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Әчинск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 88,2%, урыслар — 11,8%.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Казан ур. ()
*Яшел ур. ()
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Габдерахман Хәмиди

## Искәрмәләр

Төркем:Бирилюссы районы торак пунктлары
Шулдат (авыл)

**Шулдат** (Шулдат) — Красноярск краенең Боготол районында урнашкан торак пункт.

## Этимологиясе
Авылның исеме Шулда елгасы белән бәйле.

## Тарихы

Авыл 1849 елда барлыкка килә, беренче күченүчеләр Казан губернасыннан киләләр. 1926 елда авылда 1403 кеше яшәгән, мәктәп, мәчет, кибет эшләгән.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 94%, урыслар — 6%.

## Шәхесләр

## Урамнар<small><sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup></small>
*Үктәбернең 50-еллыгы ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Боготол районы торак пунктлары
Югары Казан

**Югары Казан** (Верх-Казанка) — Красноярск краенең Зур Мурты районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Красноярск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Красноярск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 41%, урыслар — 51,8%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Беренче Май ур. ()
*Камсамул ур. ()
*Кояшлы ур. ()
*Мәктәп ткр. ()
*Транспырт ур. ()
*Урман ур. ()
*Үзәк ур. ()
*Яңа ур. ()
*Яшел ур. ()
*Яшьләр ткр. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Зур Мурты районы торак пунктлары
Елга (Красноярск крае)

**Елга** (Елга) — Красноярск краенең Зур Улуй районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 76,4%, урыслар — 23,6%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Дуслык ур. ()
*Дуслык ткр. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Зур Улуй районы торак пунктлары
Таловая (Дзержинское районы)

**Таловая** (Таловая) — Красноярск краенең Дзержинское районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Канск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Канск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 78,2%, урыслар — 21,8%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Эрбет ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Дзержински районы торак пунктлары
Ташлы Елга (Красноярск крае)

**Ташлы Елга** (Дементьевка) — Красноярск краенең Казачински районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
1912 елда нигезләнгән. Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Енисейск өязендә, 1925—1930 елларда — Себер краеның Красноярск бүлгесендә, 1930—1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 89,3 %, урыслар — 10,7 %.

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
* Үзәк ур. ()

## Искәрмәләр

Төркем:Казачински районы торак пунктлары
Кумырык (Красноярск крае)

**Кумырык** (Комаровка) — Красноярск краенең Пировски районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Авыл 1911 елда Казан губернасы Мамадыш өязе Кумырык авылыннан күчеп килгән керәшен татарлар тарфыннан нигезләнгән.  Беренче күчеп килүчеләр Кузьминнар, Тарасовлар, Филипповлар һәм Ивановлар гаиләләре була.

Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Енисейск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Красноярск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 44,5%, урыслар — 40,8%, алманнар — 4,6%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Гагарин ур. ()
*Мәктәп ткр. ()
*Совет ур. ()
*Тау ур. ()
*Үзәк ткр. ()
*Үзәк ур. ()
*Яшел ур. ()
*Яшьләр ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Пировски районы торак пунктлары
Кызыл Күл (Красноярск крае)

**Кызыл Күл** (Красное Озеро) — Красноярск краенең Ужур районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Әчинск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Абакан бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 81,6%, урыслар — 10,7%, башкортлар — 4,9%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Күл ур. ()
*Тау ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Ужур районы торак пунктлары
Кызылмай

**Кызылмай** (Березовый Лог) — Красноярск краенең Ужур районында урнашкан татар авылы.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Ачинск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Ачинск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 69,4%, урыслар — 23,5%, әзериләр — 7,1%.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Беренче Май ур. ()
*Ленин ур. ()
*Яңа салынган йортлар ур. ()
*Яр ур. ()
*Яшьләр ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Ужур районы торак пунктлары
Могой (Иркутск өлкәсе)

**Могой** (Могой) — Иркутск өлкәсенең Алар районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Балаганск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 37,5%, урыслар — 62,5%.

## Искәрмәләр

Төркем:Алар районы торак пунктлары
Чичкова

**Чичкова** (Чичикова) — Иркутск өлкәсенең Усть-Уда районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Балаган өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 37,5%, урыслар — 55%, казакълар — 7,5%.

## Искәрмәләр

Төркем:Усть-Уда районы торак пунктлары
Төркем:Иркутск өлкәсе торак пунктлары
Участок Хор-Бутырина

**Участок Хор-Бутырина** (Участок Хор-Бутырина) — Иркутск өлкәсенең Залари районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Авыл 1910-елларның беренче яртысында Бөре өязе кешеләре тарафыннан нигезләнә.

Октябрь инкыйлабына кадәр Иркутск губернасының Балаган өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100%.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Үзәк ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Залари районы торак пунктлары
Тракт-Кавказ

**Тракт-Кавказ** (Тракт-Кавказ) — Иркутск өлкәсенең Тайшет районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Канск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 40,6%, урыслар — 43,8%, чуашлар — 15,6%.

## Искәрмәләр

Төркем:Тайшет районы торак пунктлары
Яңа авыл (Ижморский районы)

**Яңа авыл** (Нижегородка) — Кемерово өлкәсенең Ижморский районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
1898 елда нигезләнгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Мариинск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Тум бүлгесендә, 1930-1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937-1943 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1943 елдан — Кемерово өлкәсендә.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 94,6%, урыслар — 5,4%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Ижморский районы торак пунктлары
Төркем:Кемерово өлкәсе торак пунктлары
Кышлау (Кемерово өлкәсе)

**Кышлау** (Зимник) — Кемерово өлкәсенең Юрга районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Тум бүлгесендә, 1930-1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937-1943 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1943 елдан — Кемерово өлкәсендә.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 37,1%, урыслар — 59%.
## Шәхесләр

* Равил Хәбетдинов

## Дин

;Ислам
* «Кышлау нуры» мәчете
## Искәрмәләр

Төркем:Юрга районы торак пунктлары (Кемерово өлкәсе)
Төркем:Кемерово өлкәсе татар авыллары
Тукай (Тум өлкәсе)

**Тукай** (Тукай) — Тум өлкәсенең Зырянское районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Тум бүлгесендә, 1930-1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937-1944 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1944 елдан — Тум өлкәсендә.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 82,9%, урыслар — 17,1%.
## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Күлле ур. ()
*Рукавишников ур. ()
*Урман ур. ()
## Искәрмәләр

Төркем:Зырянское районы торак пунктлары
Төркем:Тум өлкәсе торак пунктлары
Абытай

**Абытай** (*Аудаел*, ) — Тум өлкәсенең Тум районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязендә, 1925—1930 елларда — Себер краеның Тум бүлгесендә, 1930—1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937—1944 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1944 елдан — Тум өлкәсендә.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 58,9 %, урыслар — 36,6 %.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
* Кояшлы ткр. ()
* Кояшлы ур. ()
* Күлле ур. ()
* Күпер ур. ()
* Мәктәп ур. ()
* Савхуз ткр. ()
* Савхуз ур. ()
* Совет ткр. ()
* Совет ур. ()
* Тегермән ур. ()
* Тракт ур. ()
* Тын ур. ()
* Укытучылар ур ()
* Шәһәр ур. ()
* Яңа ур. ()
* Яр ур. ()
* Яшел ур. ()

## Искәрмәләр

Төркем:Тум районы торак пунктлары
Төркем:Тум өлкәсе торак пунктлары
Туруханка

**Туруханка** (Туруханка) — Красноярск краенең Пировски районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
1911 елда нигезләнгән.

Октябрь инкыйлабына кадәр Енисей губернасының Енисейск өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Красноярск бүлгесендә, 1930-1934 елларда — Көнчыгыш Себер краенда, 1934 елдан — Красноярск краенда.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Четинкин ур. ()	
## Искәрмәләр

Төркем:Пировски районы торак пунктлары
Улетка

**Улётка** (Улётка) — Байкал арты краенең Хилок районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Хилок районы торак пунктлары
Төркем:Байкал арты крае торак пунктлары
Тарбагатайка

**Тарбагатайка** (Тарбагатайка) — Бүрәтиянең Заиграево районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 33,3%, урыслар — 57,6%, чуашлар — 9,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Заиграево районы торак пунктлары
Төркем:Бүрәтия торак пунктлары
Рафаил Төхфәтуллин

**Рафаил Төхфәтуллин**, Рафаил Газиз улы Төхфәтуллин (, *[[1924 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча кантоны]], [[Яңа Иябаш]] — [[1994 ел]]ның [[15 июль|15 июле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт]]*) — язучы, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1984]]*). Бөек Ватан сугышында катнашучы. 1955 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 1 гыйнварында ТАССР Арча кантоны (*хәзерге* Арча районы) Яңа Иябаш авылында укытучы гаиләсендә туган. Яңа Кенәрдә тугызъеллык мәктәпне, Донбасста Горловка шәһәрендә ФЗӨ  мәктәбен, Мәскәүдә ССРБ язучылар берлеге каршында югары әдәби курсларны (*[[1959]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Яңа Кенәрдә мәктәпне тәмамлагач, Донбасска китә. Шахтада забойчы була. Сугыш башлангач, туган авылына кайта, унынчы сыйныфта укуын дәвам итә. 1942 елда армиягә алына. Ярты ел хәрби укуханәдә хәзерлек курсларында укый.

## Бөек Ватан сугышында
Брянск, Орша, Рига шәһәрләре өчен каты сугышларда катнаша. Сугыш кырында ике тапкыр (башы) яралана, контузия ала. Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә. 1945 елның гыйнварында армия хезмәтеннән азат ителә, туган авылына кайта.

## Сугыштан соң
* 1945-1957 Яңа Кенәрдә чыга торган Кызыл Юл (1956 елдан Тукай) район газетасында җаваплы сәркатип.
* 1957-1959 Мәскәүдә укый.
* 1959 елның ноябреннән Әлмәттә, һөнәри язучы хезмәтендә булды. 
* 1994 елның 15 июлендә, сугыштан алган яралары тәэсире нәтиҗәсендә, вафат булды.

## Иҗаты
1948 елда «Кызыл Татарстан» (*хәзерге* «Ватаным Татарстан») газетасында «*Сабакташлар*» исемле беренче хикәясе басыла һәм премиягә лаек була. Хикәяләре тупланган беренче җыентыгы («*Таныш гөрелте*») 1954 елда дөнья күрә.
Сугыш еллары һәм сугыштан соңгы авыл тормышын сурәтли. Әлмәткә күчеп килгәч, нефтьчеләр, төзүчеләр турында яза. 34 китап язып бастыра. Әсәрләре казакъ, үзбәк, каракалпак, чуаш,  башкорт, инглиз, француз, алман, испан, поляк теле поляк,  чех телләренә тәрҗемә ителгән. Соңгы язган әсәре — *Кызыл туры* повесте.

#### Аерым китаплары
* 1956 Елга аръягындагы йорт
* 1957 Авылдашым Нәби
* 1966 Тегермән буасы
* 1967 Кар күзе
* 1968 Давыл чәчәге
* 1969 Җиләкле аланнар
* 1972 Бөтнек исе
* 1979 Акбүз ат

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1944 Кызыл Йолдыз ордены
* 1974 Хөрмәт Билгесе ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* 1984 Татарстан АССР атказанган мәдәният хемәткәре

## Хәтер
* Әлмәттә урамга, китапханәгә исеме бирелә. 
* Әлмәт шәһәр шурасы карары белән, язучы Рафаил Төхфәтуллин исемендәге премия булдырыла. 
* 2013 елда Әлмәтнең «Рухият» нәшриятында улы Рөстәм Рафаил Төхфәтуллинның «Минем җаным - китапларымда» җыентыгын чыгара .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Даутов Р.Н., Нуруллина Н.Б. Совет Татарстаны язучылары. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1986.

## Сылтамалар

* Рафаил Төхфәтуллин 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Геннадий Стефановский

**Геннадий Стефановский**, Геннадий Алексей улы Стефановский (, *[[1918 ел]]ның [[8 октябрь|8 октябре]] [[Вятка губернасы]], Посегово — [[1991 ел]]ның [[7 апрель|7 апреле]], [[Татарстан]], [[Әлмәт]]*) — рәссам, Әлмәт рәсем сәнгать мәктәбе директоры (*[[1966]]-[[1987]]*), Әлмәт картиналар галереясын оештыручы һәм беренче (*[[1975 ел|1975]]—[[1987 ел]]ларда*) җитәкчесе. Татарстан АССР (*[[1976]]*) һәм РСФСР (*[[1987]]*) атказанган мәдәният хезмәткәре. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

## Тәрҗемәи хәле

1918 елның 8 октябрендә Вятка губернасы (*хәзерге* Киров өлкәсе) Киров районы Посегово авылында хезмәткәр гаиләсендә туган. «Киров рәссамы товариществосы» студиясендә белем ала.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941-1945 елларда Карелия фронтында алман-фашист илбасарларына каршы сугышта катнаша.

## Хезмәт юлы
* «Киров рәссамы товариществосы»нда рәссам-график.
* Сугыштан соң, Буада мәдәният йорты  директоры.
* Урыссуда рәсем һәм сызым укытучысы.
* 1965 елдан Әлмәттә яши һәи иҗат итә.
* 1965-1987 Әлмәт рәсем сәнгате мәктәбе укытучысы һәм директоры.
* 1975-1987 Әлмәт картиналар галереясы җитәкчесе.

## Иҗаты
Бала вакытыннан ук рәсем ясау, рәсем сәнгате белән мавыга. Графика һәм сынлы сәнгать өлкәсендә эшли. Әлмәттә берөзлексез иҗат белән шөгыльләнә. Татарстанның нефть якларын гәүдәләндергән уннарча картина язды. Әлмәт картиналар галереясенең бинасын төзүгә, әсәрләр тупламасын булдыруга зур көч куйды.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1976 Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1987 РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре

## Хәтер
* Әлмәт картиналар галереясына исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# *[[Разим Вәлиуллин]]* (*төзүче*). Әлмәт җырлый (*җыентык*). Казан: «ГранДан», 2003. ISBN 5-89928-070-0
# Альметьевская картинная галерея. 100 произведений (*альбом*). М.: Музей-галерея "Новый Эрмитаж – один, 2004. 
# Альметьевская картинная галерея (*каталог*).  М.: Музей-галерея «Новый эрмитаж-один», 2005.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Мәскәү-Казан тимер юлы

**Мәскәү-Казан тимер юлы** — 1864—1916 елларда хосусый капитал («Мәскәү-Казан тимер юлы җәмгыяте») исәбенә төзелгән Рәсәй империясе тимер юлларыннан берсе.  Мәскәү, Рязань, Тамбов, Пенза, Сембер һәм Казан губерналары җирләре аша үткәрелгән.

## Тарих
* 1893 нең 22 декабрендә рәсми рәвештә ачыла; Рязань—Сасово—Рузай—Шәехран—Зөя учаскасында тимер юл хәрәкәте ачыла.
* 1894 тә нең 15 июнендә Яшел Үзән—Казан учаскасында тантаналы рәвештә тимер юл хәрәкәте ачыла..
* 1895 дә Рузай—Пенза сызыгы төзелеп бетә.
* 1897 дә Рузай—Сызран—Батраки, 1898 дә Инза—Сембер сызыклары ачыла; 
* 1903 дә Кустарёвка—Земетчино, Тимирязево—Түбән Новгород сызыклары ачыла. 
* 1912 дә Люберцы—Мөрәм—Арзамас сызыгы ачыла.
* 1913 нең 11 июлендә тантаналы рәвештә Романов күпере ачыла.
1913 елда юлларның гомуми озынлыгы 2443 чакрымны тәшкил иткән, шул исәптә ике  юллар озынлыгы — 188 чакрым. Хәрәкәттәге состав 523 паровозны, 4 994 тавар һәм 536 пассажир вагунын тәшкил иткән.

Юлда ыстансалар, Мәскәүдә, Алатырда һәм Перовода тимер юл һөнәрханәләре, Мәскәү, Рязань, Рузай, Сасово һәм Сызранда деполар, 44 механикалаштырылган элеватор, суыткыч склад төзелгән. Күп санда ясалма корылмалар төзелгән, шул исәптә өч зур күпер: Коломна янындагы Ука аша ике яруслы күпер (беренче ярус — пуезлар өчен, икенче — җәяүлеләр һәм җигүле транспорт өчен), Сызран янындагы Идел аша күпер («Александр күпере», 1880), Зөя янындагы Идел аша күпер («Романов күпере», 1913). 1913 тә Мәскәүнең Казан вокзалы төзелеше башланган. Юлда ике тимер юл техник училищесы (Мәскәү, Рязань), телеграф мәктәбе, хастаханәләр эшләгән. Алапай тау заводлары төзлешне рельслар белән тәэмин итеп торган. Юлның хуҗасы Мәскәү-Казан тимер юлы акционер җәмгыяте (уставы 1859 да расланган, 1863 кә кадәр *Мәскәү-Сарытау тимер юлы җәмгыяте*, 1863-1891 елларда *Мәскәү-Рязань тимер юлы җәмгыяте* дип аталган) булган. Эре акционерлар арасында сәнәгатькәрләр, патша гаиләсе әгъзалары, аксөякләр булган. Юл идарәсе Мәскәүдә урнашкан булган.

1918 нең сентябрендә милләтләштерелгән һәм элемтә юллары халык комиссарлыгы карамагына тапшырылган.
## Шулай ук карагыз
* Горький тимер юлы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://rmostzd.ru/date/rail_date.htm

Төркем:Русиянең тарихи тимер юллары
Төркем:1864 елда барлыкка килгәннәр
Рафаил Төхфәтуллин премиясе

**Рафаил Төхфәтуллин премиясе**, язучы Рафаил Төхфәтуллин исемендәге премия () — әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә 1994 елдан ел саен (*2009 елдан 2 елга бер*) бирелә торган, Әлмәт шәһәр советынң 1994 елның 10 ноябре карары белән булдырылган Әлмәт районы һәм шәһәре премиясе. 1959 елның ноябреннән Әлмәттә яшәгән һәм иҗат иткән язучы Рафаил Газиз улы Төхфәтуллин (1924―1994) исемен йөртә.

## Максаты
Татар һәм Татарстандагы башка милләтләрнең телен, әдәбиятын, музыкасын, публицистикасын, театрын, рәсем сәнгатен, мәдәниятен үстерү, халыклар дуслыгын ныгыту. 

## Тарих
Әдәби премия Әлмәт язучылар оешмасының (1993—2003 елларда оешма җитәкчесе — Разим Вәлиуллин) тәкъдиме һәм юлламасы буенча халык депутатларының Әлмәт шәһәр Советының 1994 елның 10 ноябрендә кабул ителгән карары нигезендә гамәлгә куелган. Утырышта «Рафаил Төхфәтуллин исемендәге премияләр турында Нигезләмә» дә расланган.

## Шартлары
* аерым китап итеп нәшер ителгән
* җирле һәм җөмһүрият матбугатында басылган
* җирле һәм җөмһүрият радио, телевидениесендә яңгыраган
* театр сәхнәсендә уйналган
* рәсем сәнгате күргәзмәләрендә катнашкан
* шәһәр урам-биналарын бизәгән иң әйбәт әсәрләрнең авторларына бирелә.
## Намзәтләр
* Әлмәт язучылар оешмасына кергән язучылар һәм яшь авторлар
* композиторлар
* журналистлар
* рәссамнар
* театр һәм мәдәният әһелләре
* Һөнәри артистлар һәм үзешчән сәнгатьтә катнашучылар
* Әлмәт турында иҗат иткән чит авторлар премиягә намзәт була ала.
## Статус
Тигез дәрәҗәдәге 4 премия бирелә:
* шигърият
* проза, драма әсәрләре
* публицистика
* музыка, театр, рәсем сәнгате, мәдәният

Лауреатларга Диплом, язучының бюсты төшерелгән медаль, акчалата әҗер тапшырыла.
* Премия Татарстандагы 10 минималь оклад күләмендә билгеләнгән, 2009 елдан РФ 4 минималь оклады күләмендә
* Премия бер шәхескә ике тапкыр аерым очракта гына бирелергә мөмкин.
* Тукай туган көнне — 12 апрельдә тапшырыла.

## Лауреатлар

## Лауреатлар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Разим Вәлиуллин]] (китапны төзүче)*. Әлмәт җырлый. Әлмәткә багышланган җырлар, шигырьләр. Казан: «Грандан», 2003. ISBN 5-89928-070-0

## Сылтамалар
* Премия нигезләмәсе (''яңа редакия'')

## Моны да карагыз

Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Әлмәт районы
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан премияләре
Яңа Авыл (Тум өлкәсе)

**Яңа Авыл** (Берёзовая Речка) — Тум өлкәсенең Тум районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Тарих
1888 елда нигезләнгән.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 55,6%, урыслар — 44,4%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Тум районы торак пунктлары
Терегулов

**Терегулов** — татар фамилиясе.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Терегулов *(1957)*, рәссам, С. Юлаев бүләге иясе.
* Әбүбәкер Терегулов, табиб.
* Гомәр Терегулов (1883―1938), җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе, язучы, мөһаҗир.
* Ибраһим Терегулов, мәгърифәтче.
* Филарит Терегулов (1945), педагогия фәннәре докторы (1993), профессор (1994). БР атказанган халык мәгарифе хезмәткәре (1997).
* Шамил Терегулов (1947―2008), балетмейстер, хореограф, РФ атказанган (1997), БАССР халык артисты. 
----
;Терегулова
* Зәкия Терегулова (1943), медицина фәннәре докторы (1994), профессор (1995). БР атказанган табибы (1996), СССР сәламәтлек саклау отличнигы (1983).
* Рәхилә Терегулова (*Хаҗибабабәкова*, 1882―1954), Азәрбайҗан хатын-кызлары арасында беренче мәгърифәтчеләрнең берсе.
----
;**Икеләтелгән фамилияләр**
* Хәлимә Булатова-'''Терегулова''', музыка белегече. И. Терегуловның кызы.

## Моны да карагыз
* Терегуловлар — татар  нәселе.
## Шулай ук карагыз
* Гүнәш Төркол (1981), татар чыгышлы Төркия рәссамы.

## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Гүзәл Яхина

**Гүзәл Яхина**, Гүзәл Шамил кызы Яхина,  (*[[1977]]*) — язучы, ХХ гасырның 30 нчы еллары афәтләре турында язылган «Зөләйха күзләрен ача» () дебют китабы авторы, «Русский Букер», «Ясная поляна», «Большая книга», «Звездный билет» әдәби премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле

1977 елда Казанда туган. Әти-әнисе ягыннан тамырлары Саба районы Җөри авылына тоташа. Казанның 131 нче санлы урта мәктәбен, Казан дәүләт педагогия институтының алман һәм инглиз телләре бүлеген, Мәскәүдә Кино мәктәбенең сценарий факультетын тәмамлаган. 1999 елдан Мәскәүдә яши, тәрҗемә, реклама, маркетинг һәм PR өлкәсендә эшли һәм иҗат итә.

## Иҗаты
Бала чагыннан иҗат белән мавыга: хикәяләр, пьесалар, әкиятләр яза.

«Нева», «Октябрь» журналларында әсәрләрен бастыра. «Сибирские огни» журналында «Зөләйха күзен ача» романыннан өзекләр басылып чыга.

* 2015 ― «Зөләйха күзләрен ача»
** Әсәрнең  автор гаиләсенең тарихыннан алынган. Әбисе Рәисә Шакир кызы Шакированың башыннан үткәннәрен яза: ул  1930-1946 елларда Ангара елгасы буенда сөргендә була. Әсәрдә вакыйгалар Юлбаш дигән уйдырма татар авылында һәм Себердә бара.
** Әсәрне язу өчен автор «Сахаров-үзәк» сайтыннан сөргеннән язылган истәлекләр белән таныша.
** Денисов образы Михаил Шолоховның «Күтәрелгән чирәм»еннән Давыдов образына тартым. 
** Г. Довженконың «Җир» () һәм Сергей Эйзенштейнның тыелган «Бежин луг» фильмнары тәэсире сизелә.
** Людмила Улицкая һәм Борис Акунин беренчеләрдән булып әсәргә уңай бәя бирәләр.
* 2018 ―  ()
* 2021 ― «Сәмәркандка эшелон» ()
* 2025 ― «Эйзен» ()

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
«Русский Букер», «Ясная поляна» (2 *млн* сум), «Большая книга» (3 *млн* сум), «Звездный билет-2015» әдәби премияләре.

## Хәзерге вәзгыять
2022 елның ноябрендә Башкорт драма театры Уфада Гүзәл Яхина романы буенча сәхнәләштерелгән «Зөләйха күзләрен ача» спектаклен, «*[[Россиянең Украинага бәреп керүе (2022)|Россиянең Украинада алып барган хәрби хәрәкәтләренә]] карата театр хезмәткәрләренең фикере автор фикере белән тәңгәл килмәгәнлектән*», репертуардан ала.

Язучы Габдулла Вафин «Зөләйха күзләрен йома» исемле әсәр язды.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Гүзәл Яхина белән  «Татарстан» журналында әңгәмә .
*  Г. Яхина: Это часть истории моей семьи 
* Әдәбият елының төп ачышы

## Моны да карагыз
* Әсәрне укырга

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Гүзәл Яхина
Яхин

**Яхин** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алексей Яхин (1984), спортчы (*[[хоккей]]*).
* Альберт Яхин (1931―2010), язучы, журналист.
* Илшат Яхин (1974―2022), композитор, баянчы, Уфа Милли яшьләр театры музыка бүлеге җитәкчесе, БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2016).
* Рәсим Яхин (?), Икенче Карабах сугышында (2020) катнашучы. Азәрбайҗанның Паралимпиада җыелма командасы әгъзасы.
* Риза Яхин (1935―1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
* Рөстәм Яхин (1921―1993), композитор, ССРБ халык артисты.
* Таиб Яхин (1845-1910), мәгърифәтче.
* Фазыйлгаян Яхин (1923―1999), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Фәрит Яхин (02.01.1961), язучы, филология фәннәре докторы.
* Флүр Яхин (1945—2005), балалар язучысы―әкиятче (*[[Ишембай районы]]*).
* Эрнест Яхин (1991), спортчы (ике төр чаңгы ярышы).
----
* Гөлчәчәк Галиева (Яхина) (1928-2014), язучы.
* Гүзәл Яхина, язучы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр