open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Энҗе Авзалова

**Энҗе Авзалова** ― шагыйрә. 1982 елның 30 июнендә Казан шәһәрендә туа.

## Биография
Энҗе Зәки кызы Авзалова 1982 елның 30 июнендә Казан шәһәрендә туа. 1989 елда Минзәлә районының Кадрәк авылы мәктәбендә гел бишле билгеләренә генә укып, алты яшеннән шигырьләр яза. Аннан Чаллы шәһәренең 2 нче татар гимназиясен тәмамлый.

Энҗе Авзалова югары белемне Казан дәүләт университетында ала. Ул көнчыгыш телләре факультетында укый. 2004 елда аны алтын медаль белән тәмамлый, филолог, татар теле әдәбияты, төрек теле укытучысы белгечлеге ала. Энҗе татар, русс теленнән тыш, төрек, инглиз телләрен яхшы белә, гарәп, әзербайҗан телләрендә аралаша ала. Университетны тәмамлагач, Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгы аны Төркиягә, Анкара университетына, магистратурага укырга җибәрә. Анда ул өч ел «тюркология» белгечлеге буенча белем ала. Энҗе чит илдә мәхәббәтен – Илһанны очрата. Әнисендә - төрек, әтисендә башлыча инглиз каны аккан Илһанны үзенә яр итеп сайлый.

## Иҗаты
Энҗе Авзалова кечкенәдән үк шигырьләр иҗат итә. 11 яшьтә Энҗенең «Кояшка хат» исемле беренче китабы Казанда дөнья күрә. Татарстан Республикасының милли китапханәсе үткәргән «Ел китабы-94» исемле конкурсында китап беренче дәрәҗә диплом белән бүләкләнде. Хәзерге көндә ул Төркиядә яши.

## Шигырьләре

### Бу гүзәллек яшәрме?
Җир елый, ишетәсезме?

Мин ишетәм!

Челтерәп аккан чишмәләрем

Нигә кипкән?

Җир елый, ишетәсезме?

Мин ишетәм!

Сандугачлы талкайларны

Кемнәр кискән?

Табигатьне кемнәр шулай

Әрәм иткән?

Кешеләрдә миһербанлык

Кая киткән?

Җир елый,ишетәсезме?

Мин ишетәм!

Бу гүзәллек, бу Җир шары

Яшәр микән?

### Укытучыма
Балачагым дөньясына

Ап-ак канатлар жигеп

Килеп керче укытучым

Алга юл салыйм диеп.

Атлар да ныграк атласын

Дилбегәләр нык булсын.

Без керәсе фән дөньясы

Үзенә тартып торсын,

Үзенә тартып торсын,

Үзенә тартып торсын.

Укытучым күнелегез

Жылылыкта булсын һәрчак

Игътибарга, назланырга

Мохтаҗ бит ул балачак

Пар атларда очкан чакта

Сер фән дөньясына

Укытучым бик яратып,

Карасын бала сина,

Карасын бала сина,

Карасын бала сина.

## Хезмәтләре

* Кояшка хат: шигырьләр / кереш сүз белән Г. Гыйльманов. – Казан: Татар. кит. нәшр. – 1994.
* Зәңгәр чәчәк: шигырьләр. – Минзәлә, 1994.
* Серле чишмә: шигырьләр // Аргамак. – 1997. – № 4 (Балалар өчен әдәби кушымта).
* Якты алан: шигырьләр // Аргамак. – 1999. – № 3 (Балалар өчен әдәби кушымта).

## Әдәбият исемлеге

* Ләйсән - моңлы бишегебез. Яр Чаллы, 2009.
* Яр Чаллы язучылары: Биобиблиографик белешмәлек / төз. Роза Хәмидуллина. – Яр Чаллы, 2017.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Дамир Вагыйзов

**Дамир Вагыйзов** ― күп кенә юмористик хикәяләр, әдәби очерклар, зарисовкалар авторы, журналист. 1936 елның 1 мартында Татарстан Республикасының Лаеш районы Татар Агайбашы авылында укытучы гаиләсендә туган.

## Биография
Дамир Харрас улы Вагыйзов 1936 елның 1 мартында Татарстан Республикасының Лаеш районы Татар Агайбашы авылында укытучы гаиләсендә туа. Татар Сараланы урта мәктәбендә белем ала. Казан дәүләт университының журналистика бүлеген тәмамлый. 

Чистай шәһәре газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире, җиде ел дәвамында Татарстан радиосының штаттан тыш хәбәрчесе вазыйфаларын башкара.

1970 елның ахырында, Чаллыга, КАМАЗ төзелешенә җибәрелә. Шәһәр газетасы редакциясендә бүлек мөдире, редактор урынбасары булып эшләгәннән соң, 1976 елда яңа оештырылган Тукай районының «Якты юл» газетасына баш редактор итеп билгеләнә. Лаеклы ялга чыкканчы шунда эшли. 

Дамир Харрасовичның иң матур сыйфатларының берсе – тыйнаклык. Хакимнәр алдында баш иеп йөрмәде, кемгәдер ярарга тырышмады. Бәлки шуның аркасындадыр, яраткан эшеннән иртә аерылырга туры килде. Әмма ул иҗаттан аерылмады, «Шәһри Чаллы» газетасында эшләде, газета-журналларда сатирик язмалары, мавыктыргыч хикәяләре чыга торды. Тора-бара «Үч» дигән саллы китабы басылып чыкты. Ул китапны быел рәхмәтле шәкертләре рус теленә тәрҗемә итеп, остазларына зур бүләк ясадылар.

2016 нчы елда котылгысыз авырудан вафат була.

## Иҗаты
Дамир Харрас улының күп кенә юмористик хикәяләре, әдәби очерклары, зарисовкалары журналларда, газеталарда басыла. 

Дамир Вагыйзов – Татарстан Журналистлар берлеге әгъзасы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, КАМАЗ төзелеше ударнигы.

## Хезмәтләре

* Үч: повестьлар, хикәяләр /. – Яр Чаллы: «Ислам нуры» дини эшмәкәрлек үзәге җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять типографиясе, 2008. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият исемлеге

* Яр Чаллы язучылары: Биобиблиографик белешмәлек / төз. Роза Хәмидуллина. – Яр Чаллы, 2017.
*"Якты юл" газетасы.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Гамир Гайфетдинов

**Гамир Гайфетдинов** ― радиотапшыру хәбәрчесе, Чаллы халык театры артисты, күпсанлы шигырьләр авторы. 1941 елның 1 июлендә Зәй районы Биш Субашы (Пуст-Ашыт) авылында туа. Татарстанның Атказанган мәдәният хезмәткәре, «Иң актив һәм нәтиҗәле хезмәте өчен» һәм «Социалистик Татарстан» газетасының 60 еллыгы уңаеннан мактау кәгазе, Татарстан мәдәният министрлыгының «Үзешчән театрда актив катнашып зур уңышларга ирешкән өчен» мактау грамоталары иясе.

## Биография
Гамир Солтан улы Гайфетдинов 1941 елның 1 июлендә Зәй районы Биш Субашы (Пуст-Ашыт) авылында туа. 1958 елда Түбәнбиш урта мәктәбен тәмамлап, Чистай елга техникумына укырга керә. 1962-1965 елларда Совет армиясе сафларында хезмәт итә. Читтән торып Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген тәмамлый.

1966-1969 елларда «Коммунизм байрагы» газетасында әдәби хезмәткәр, шәһәр комсомол оешмасында инструктор вазыйфаларын башкара. 1969-1973 елларда республика радиотапшыру һәм телевиденияның Чаллыдагы үз хәбәрчесе булып эшли. 1976 елдан «Якты юл» газетасының беренче көннәреннән башлап авыл хуҗалыгы мөдире була. Чаллы халык театры артисты булып дистәләгән рольләр тудыра.

Татарстанның Атказанган мәдәният хезмәткәре (1990 ел, 25 август) дигән мактаулы исем иясе, «Иң актив һәм нәтиҗәле хезмәте өчен» һәм «Социалистик Татарстан» газетасының 60 еллыгы уңаеннан мактау кәгазе, Татарстан мәдәният министрлыгының «Үзешчән театрда актив катнашып зур уңышларга ирешкән өчен» мактау грамоталары белән бүләкләнә. 

Гамир Гайфетдинов 1998 елның 28 ноябрендә вафат була.

## Хезмәтләре

* Куш йөрәкләр: шигырьләр / кереш сүз А. Хәлим. – Яр Чаллы: Яр Чаллы типографиясе, 2004.

## Искәрмәләр

## Әдәбият исемлеге

* Яр Чаллы язучылары: Биобиблиографик белешмәлек / төз. Роза Хәмидуллина. – Яр Чаллы, 2017.
* Ләйсән - моңлы бишегебез. Яр Чаллы, 2009.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Мөхтәр Карамышев

**Мөхтәр Батыргәрәй улы Карамышев** (1895, Стәрлетамак өязе Макар авылы (хәзерге Башкортостанның Ишембай районы — *билгесез*) — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе.

## Биографиясе
Карамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы Уфа губернасы Стәрлетамак өязе Макар авылында (хәзерге Башкортостанның Ишембай районы) туган, Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе. Карамышевлар нәселеннән. Беренче дөнья, Гражданнар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы.

Орск шәһәрендә училище һәм педагогик курслар тәмамлаган. 1915-1917 елларда рус армиясендә прапорщик; 1918-1919 елларда Башкорт гаскәрендә ротмистр (1918). 1917 елның сентябреннән Стәрлетамак өязе Иске Сәет авылы (хәзерге Башкортостанның Ишембай районы) мәктәп мөдире булып эшли.

1918 елның гыйнварыннан башлап Юрматы кантун башкармасы әгъзасы, июльдән — Башкорт гаскәре инспекторы һәм Башкорт хәрби шурасының корал мөдире, бер үк  вакытта августа — шураның артиллерия бүлеге җитәкчесе, сентябрьдә — 1‑нче  Башкорт кавалерия  полкы командиры, декабрьдә — «Стәрлетамак фронтының Башкорт кораллы көчләре» оператив группасы командующие.

1919 елда Башкортстан хәрби-революцион комитетының азык- бүлеге мөдире була, аннары Морак авылы һәм Морак районы гарнизоны начальнигы, апрельдән  алып Башкортстан хәрби эшләр буенча халык комиссариатының гомуми бүлеге начальнигы, августта — Табын кантунының революцион комитеты рәисе, декабрьдә — Тамъян-Катай кантонының хәрби комиссары. 1920 елда Макарда укытучы, соңрак Юрматы кантунының игенчелек бүлеге мөдире, Дыван-Кошчы кантуны Халык комиссарлары советы рәисе, 1921 елның  февраленнән  «Белрайлесконтора»» предриятиесе, октябрьдә — Стәрлетамак каласы Башкортстан республикася социаль тәэминат халык комиссариаты комиссары.

Соңрак Урта Азиягә чыгып китә, аннары Винница шәһәре (Украина ССР ы) яши. 1941 елда үз теләге белән фронтка китә һәм шунда һәлак була.

## Гаилә
Картатасы — Йосыф (Мөхәммәтйосыф) Ибраһим улы Карамышев, Башкорт гаскәре майоры;

Атасы — Батыргәрәй Йосыф улы Карамышев, укытучы;

Әнисе — Кәбирә Әхмәтҗән кызы Вәлидова;

Агайлары:

* Әмир Батыргәрәй улы Карамышев (1893-1918) — 1917-1918 елларда Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе;
* Гәрәй (Мөхәмәтгәрәй) Батыргәрәй улы Карамышев — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе;
* Сөләймән Батыргәрәй улы Карамышев — Башкорт милли хәрәкәте эшлеклесе;

Апа — Рузилә, 112-нче Башкорт кавалерия дивизиясенең табибы.

## Хәтер

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Карамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы
* 

## Әдәбият

* Ярмуллин А. Ш. Автономияле Башкортстан байрагы астында. — Уфа, 2009
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:1895 елда туганнар
Гакил Латыйпов

**Латыйпов Гакил Ильяс улы** (13 август 1919 ел — 23 сентябрь 1978 ел) — совет партиясе  һәм хуҗалык эшлеклесе. Ленин ордены кавалеры (1957). Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Биографиясе
Гакил Ильяс улы Латыйпов 1919 елның 13 августында Самар губернасы Пугачев өязе (хәзерге Сарытау өлкәсенең Перелюб районы) Күзәбай авылында туган.

1938-1940 елларда Башкорт АССРның Баймак районында укытучы булып эшли.

Бөек Ватан сугышында катнаша, күрсәткән батырлыклары өчен орденнар һәм медальләр белән бүләкләнә.

1940 еллар уртасыннан Баймак районында партия  эшендә була.

1952 елдан Учалы район Советы башкарма комитеты рәисе вазифасын үти.

1959 елдан тәнәфес белән Хәйбулла районы  Советы башкарма комитеты рәисе вазифасын башкара. 

1962 елның мартыннан ноябрьгә кадәр  КППСның Хәйбулла район комитетының 1 нче секретаре була.

1969-1978 елларда Уфада  Башкорт АССР  Министрлар Советы карамагындагы Торак хуҗалыгы идарәлегендә эшли. 

Башкорт АССРның 5-7 чакырылыш Югары Советы депутаты.

1978 елның 23 сентябрендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены (1957)
* 2 нче дәрәҗәдәге Ватан сугышы ордены (1945)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале (1945)
* «Венаны алган өчен» медале(1946)
* «Будапештны алган өчен» медале (1947)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1966)
* медальләр

## Әдәбият

* Хайбуллинская энциклопедия / гл. ред. Р. Х. Ибрагимов —  Уфа:  Башкирская энциклопедия, 2015. — 648 б. — .
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:23 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Самар губернасында туганнар
Төркем:1919 елда туганнар
Төркем:13 август көнне туганнар
Заһидулла Казнабаев

**Заһидулла Мортаза улы Казнабаев ** (1897—1943) — хәрби эшлекле.

## Биографиясе
Заһидулла (Заһит) Мортаза улы Казнабаев 1897 елның октябрендә Ырынбур губернасы Орск өязе 2-нче Түңгәвер улусының (хәзерге Башкортстан Республикасы  Җылаер районы) Балапан авылында туган. Милләте буенча башкорт.

1918 елдан Башкорт армиясенең 1-нче  кавалерия полкында хезмәт итә. 1919 елның җәендә Башкорт аерым кавалерия  дивизиясе белән Украинада Деникинга каршы сугышларда, ә шул ук елның көзендә Башкорт гаскәрләре төркеме  составында Петроградны обороналауда катнаша.

1920 елның апреленнән Башкорт кавалерия  бригадасы составында совет-поляк сугышы фронтына китә.  Монда 27нче Башкорт кавалерия полкының Шәмсетдин Гафаров җитәкләгән 4 нче эскадронында взвод командиры була. 1920  елның 6 июнендә Пиняево авылы янындагы сугыш барышында үзенең взводының яугирләре белән флангыдан һөҗүм итеп, контрһөҗүмгә күчкән полякларны, пулеметларын ташлап, качарга мәҗбүр итә. Бу алышта күрсәткән батырлыгы өчен ул, 1921 елның 17 февралендә, Республика Реввоенсоветының 57-нче указы белән Кызыл Байрак  ордены белән бүләкләнә.

Демобилизацияләнеп, туган ягына кайткач, 1922-1924 елларда Башкорт АССР  Җылаер кантоны Югары Сәлим авыл советының рәисе була. 1925-1927 елларда Сибайда олы милиционер булып хезмәт итә. 1930 елдан Баймак районы Советы рәисе вазифасын башкара.

1932-1933 елларда Ленинградта милиция курсларында укыганнан соң,  Зиянчура районының милиция начальнигы итеп билгеләнә. 1934 елдан Баймак районында милиция начальнигы, ДОСААФ рәисе һ.б. җаваплы вазифаларны үти.

1942 елның 5 мартында репрессияләнә, буржуаз-милләтчелектә гаепләнеп кулга алына, 10 елга төрмәгә ябыла. 1943 елның 27 маенда Свердловск өлкәсендә төрмәдә вафат була. 1960 елның 12 февралендә аклана.

## Хәтер

* Сибай шәһәре урамнарының берсе З.Казнабаев исемен йөртә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ярмуллин А. Ш. Башкорт армиясе тарихынан —  Уфа:  Китап, 2012. — 280 б. — .
* Ярмуллин А. Ш. Комбриг Мортазин һәм аның яудашлары —  Уфа, 2011. — 280 б.
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Свердлау өлкәсендә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Шәһре Болгар бәете

**Шәһре Болгар бәете** — Идел буе Болгары дәүләте чорыннан башлап таралган татар тарихи халык җыры, Болгар шәһәре җимерелү белән бәйле җыр.

## Тасвиры
Болгар шәһәре турында «Шәһре Болгар бәете» тарихи җыры җыр һәм бәет арасындагы арадаш жанрда буларак «бәет» дип аталып китапларга кертелгән.
Җырда ике заман: чәчәк атучы Болгар һәм җимерелгән Болгар сурәтләнә. Әсәренең башында гипербола кулланылып Болгар шәһәре мактап сурәтләнә. Аннары кискен борылы башлана: шәһәр һәлакәткә дучар була, ил фаҗига кичерә. Тарихи җырдан, әсәр бәет разрядына күчә. Мондый әсәрләрнең халык хәтеренә таянып, Болгар җимерелгәннән соң күп вакыт үткәннән соң барлыкка килүе аңлашыла.

## Сүзләре


Сәлам улсын сиңа, Болгар, олуг даннар күтәрдең,
Мәдәни шәһәр улдыгың Яурупага күстәрдең.
Синең изге балаларың китапларын алдылар,
Наданлык вә җәһаләтне аяк аска салдылар,
Җиһанны тетрәтмеш иде синең олуг шәүкәтең...
Кайда милкең, кайда гыйльмең, кайда бөек дәүләтең.
Тимердән вә ташлардан салган биналар вәйран,
Ни сәбәптән улды вәйран, гафилләр улыр хәйран.
Иске ташлар, тирән базлар ятар анда бу заман,
Әгәр кайтып күрер булса, танымас иде аны хан


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Хакимов Р. Ф. Исторические песни в татарском фольклоре. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 172 с.
* Бакиров М.Х. Үзенчәлекле жанр буларак бәетләр / М.Х. Бакиров // А.Г.Яхин, М.Х. Бакиров. Фольклор жанрларын система итеп тикшерү тәҗрибәсе. – Казан: Казан ун-ты нәшр., 1979.

## Әдәбият
* Татар халык иҗаты. Тарихи һәм лирик җырлар / төзүче, кереш мәкалә һәм искәрмәләр язучы И.И. Надиров; фәнни редакторы Х.Ш. Мәхмүтов. Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. 488 с.
* Татарский эпос: баиты / Сост.: Ахметова-Урманче Ф. В. – Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2005. – С. 58
* Бакиров М. Халык хәтере. Тарихи җырларыбыз һәм бәетләребез турында // Мирас. Казан, 1992. № 10. С. 33–38

Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Булат Манаков

***Манаков Булат Ситдыйк улы***(1908−?) Башкортстанның күренекле партия  һәм дәүләт эшлеклесе. Башкортстан өлкә комсомол комитетының беренче секретаре (1938 елның гыйнвар — июль айлары). Сәяси золым корбаны (1938).

## Биографиясе

Манаков Булат Ситдыйк улы 1908 елда БАССРның Миякә районындагы Баязит авылында туган. Милләте буенча башкорт.

Тәмамланмаган урта белемле.

## Хезмәт эшчәнлеге
1930 елда Манаков Булат коммунистлар партиясенә керә. 1928-1930 елларда — улус үзара ярдәм комитеты, авыл хуҗалыгы кредит ширкәт  җитәкчесе.

1930 елда ВЛКСМның Бәләбәй кантон комитетының оештыру бүлеге мөдире булып эшли.

1930-1931 елларда — ВЛКСМның Миякә районы комитетының беренче секретаре.

1931-1933 елларда — Башкорт Үзәк Башкарма Комитеты янындагы Югары физкультура советының җаваплы секретаре.

1933-1935 елларда — Аскар МТСның комсомол буенча сәяси бүлеге начальнигының ярдәмчесе.

1935-1936 елларда — ВЛКСМның Йомагуҗа районы комитетының секретаре.

1936-1937 елларда — ВКП(б)-ның Үзәк Комитеты янындагы Югары пропагандачылар мәктәбендә белем ала.

1937-1938 елларда — ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитетының пропаганда буенча инструкторы.

1938 елның июленнән 1938 елның августына кадәр ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре.

1938 елның 25 июлендә Манаков Булат Ситдыйк улы кулга алына.

58-10, 58-11 статьялары буенча хөкемгә тарттырылып, 10 елга иректән мәхрүм ителә. 1939 елның 22 сентябрендә реабилитацияләнә.

Аннан соңгы язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАР БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  

Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Болгарданмы киләсез?

**Болгарданмы киләсез?** — Идел буе Болгары дәүләте чорыннан башлап таралган татар тарихи халык җыры.

## Тасвиры
«Болгарданмы киләсез?» җырының бары тик ике строфасы гына билгеле. Җыр текстында Болгар атларының тасвирламасы, бал тутырылган юкә кәрәзләр, җәнлекләр тиресеннән ясалган бал, бал эчемлекләре (әче бал) өчен савытлар тасвирламасы сакланган. Бу шул, чорда, илдәге тарихи-этнографик хәлне күзалларга мөмкинлек бирә. Автор Болгар иленең кеше ишетмәс байлыгы белән соклана: бөтен яктан аңа алтын, кораллар, энҗеләр ага дип сурәтли.

## Сүзләре

Болгар – Биләр диясез,
Болгарданмы киләсез?
Болгар елкыларын һәйдәп
Һинд илләрен гизәсез.
Җүкә ләңгәс – кәрәз балга,
Җам-аяклар – ачы балга.
Энҗе-мәрҗән, гәүһәр-якут
Агыла Шәһре Болгарга.


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Хакимов Р. Ф. Исторические песни в татарском фольклоре. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 172 с.

## Әдәбият
* Татар халык иҗаты. Тарихи һәм лирик җырлар / төзүче, кереш мәкалә һәм искәрмәләр язучы И.И. Надиров; фәнни редакторы Х.Ш. Мәхмүтов. Казан: Татар. кит. нәшр., 1988. 488 с.
*  Татарский эпос: баиты / Сост.: Ахметова-Урманче Ф. В. – Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2005. – С. 58

Төркем:Идел буе Болгары
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Равил Закиров

**Равил Закиров**:
* Равил Закиров (1935), укытучы.
* Равил Закиров (1946), авыл хуҗалыгы белгече.
Көмеш болытлар

**Көмеш болытлар** (шулай ук *мезофера болытлары* яки *кичке якты болытлар*) чагыштырмача сирәк атмосфера күренеше, бик сирәкләтелгән болытлар. Мезопауза астында мезосферада 76-85 км биеклектә барлыкка киләләр һәм тирән караңгылыкта, кояш баегач яки кояш чыкканчы күренәләр. Җәй айларында 43° һәм 65° (төньяк һәм көньяк киңлектә) күзәтелә. Охшаш күренешләрнең башка планеталарда, аерым алганда, Марста булуы исбат ителде.

## Көмеш болытларның табигате турында гомуми мәгълүмат
Көмеш болытлар Җир шарының атмосферасындагы иң биек болытлар, якынча 85 км яки 75-95 км биеклектә мезосферада барлыкка киләләр. Кояш горизонт астында 6-16° булып аларны яктыртканда гына күренәләр.

## Шулай ук кара

* Перламутр болытлар
* Котып балкышы
Төркем:Болытлар
Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Оптик күренешләр
Уфа урамы (Санкт-Петербург)

**Уфа урамы** () – Санкт-Петербургның Петроград районы сәнәгать өлешендә урнашкан һәм чагыштырмача зур булмаган урам (озынлыгы 340 м). Профессор Попов урамыннан Академик Павлов урамына кадәр сузылган. Урам Уфа шәһәре исеме белән аталган.
  
## Тарих
Уфа урамы беренче тапкыр Санкт-Петербург картасында XX гасыр башында барлыкка килгән. Уфа урамы үз исемен 1900 елның 20 сентябрендә Урал шәһәрләре (мәсәлән, Йөрүзән шәһәре) белән берлектә ала. Бу вакытка Россия империясе башкаласында урамнарны Россиядәге шәһәр исемнәре белән атау гадәткә кергән. Уфа урамы Вологда (хәзерге Чапыгин) урамыннан башланган. Урамның бер өлеше Вектор  төзелешенә эләгә, бер өлешен гаражлар һәм чүплекләр басып ала.

Санкт-Петербург урамнары исемлегеннән һәм карталардан Уфа урамы 1930―1940 елларда юкка чыга. 1964 елның 16 гыйнварында урам ике башыннан койма белән каплатыла. 2003 елда Санкт-Петербургның 300 еллыгына әзерлек вакытында яңадан торгызыла. 2010 елның 20 июлендә урам Профессор Попов урамына кадәр озайтыла.

## Яңа тарих
Башкортстанның үз ирке белән Россиягә кушылуына 450 ел тулу уңаеннан Башкортстан Республикасы Хөкүмәте урамны яңарту турында карар кабул итә. Әлеге урамны төзекләндерү концепциясен эшләүгә ачык конкурс игълан ителә. Конкурс таләбе буенча Уфа урамында күпмилләтле Санкт-Петербург шәһәре стиле сакланырга һәм урамга милли (башкорт) төсмере дә керергә тиеш булган. Бал, кымыз һәм милли киемнәр белән сәүдә итүче махсус кибетләр ачылырга, бакча булдырырга, Уфа белән Санкт—Петербург арасындагы дуслыкка багышланган стелла куелырга, Башкортстанның Санкт-Петербург шәһәрендәге даими вәкиллеге дә (офисы Херсон проезды, 2нче йортта урнашкан булган, 2014 елда Рөстәм Хәмитов указы белән ябылган, 2008―2015 елларда даими вәкил – Риф Сәхәбетдинов) Уфа урамына күчәргә тиеш булган.
## Биналар
Уфа урамында юридик яктан бер генә йорт та урнашмаган (урам янәшәсендәге барлык биналар да башка адресларга ия: Чапыгин урамы 6А, 6П; Академик Павлов урамы 6 А һ. б.).

## Сылтамалар
* 
* *Зәрия Хәсәнова*.   Төньяк башкалада Уфа урамы. piter.tatar
 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча урамнар
Төркем:Санкт-Петербург урамнары
Төркем:Шәһәрләр хөрмәтенә аталган урамнар
Бикшек халык театры

**Бикшек халык театры** — Чуашстанның Батыр районы Кыр Бикшеге авылында урнашкан татар халык театры.

## Тарихы
Бүгенге көндә 15 катнашучыдан торган театр  1965 елда Хәмдиев Тәфкил Хәлиулла улы инициативасы белән оеша. Коллективка «халык» исеме 1985 елда бирелә.

1965 елда Тәфкил Хәлиулла улы беренче тапкыр Бикшек мәдәният йорты каршындагы даими эшләп килүче драма түгәрәге оештыра.

1985 елда Н. Нәҗминең «Гармунчы дус» спектакле Җиңүнең 40 еллыгына багышланган Бөтенсоюз һәвәскәрләр иҗаты смотрында беренче урынны яулый. Моның өчен Т.Хәмдиев СССР Язучылар берлеге дипломы белән бүләкләнә, ә театрга «халык» исеме бирелә. 

1990 елда Т.Х.Хәмдиевка «Чуваш АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре» исеме бирелә. 

2002 елдан Бикшек халык театры режиссеры булып Сәлахова Дания Мерсеит кызы эшли башлый (04.05.1968 елгы).

Халык театрының иярченнәре булып «Бөек әкиятчеләр» балалар иярчен театры һәм «Яшь борнашчылар» яшьләр иярчен театры тора.

Театр өчен 2019 елның декабрендә Казанда Шамил Закиров исемендәге «Идел-йорт» төбәкара театр коллективлары конкурсында катнашу иң масштаблысы була.

## Уңышлары

* 1989 ел — III Бөтенсоюз халык иҗаты фестивале лауреаты дипломы; 

* 2006 ел — «Без Бөек талантлар!» балалар һәм яшүсмерләр театр иҗаты республика фестиваленең II дәрәҗә лауреат дипломы.

* 2014 ел - «Юмах çăлкуçĕ» («Әкияти фейерверк») Республика балалар-яшүсмерләр театр иҗаты фестиваленең «милли традицияләрне саклау» номинациясендә Г. Камалның «Беренче театр» пьесасы буенча куелган спектакль өчен I дәрәҗә лауреат дипломы; 

* 2016 ел — «Юмах çăлкуçĕ» («Әкияти фейерверк») Республика балалар - яшүсмерләр театр иҗаты фестиваленең Туфан Миңнуллинның «Бакча каравылчысы» пьесасын сәхнәләштергән өчен «иң яхшы яшүсмерләр театр коллективы» номинациясендә II дәрәҗә дипломы; 

* 2017 ел — Әбрар Ибраһимов пьесасы буенча куелган «Һәрвакыт театр» Республика үзешчән театрлар фестиваль – конкурсының «Кыз өчен йөз кияү» спектакле өчен III дәрәҗә лауреат дипломы; 

* 2017 ел - «Ният» төбәкара балалар театр коллективлары фестиваленең «иң яхшы сценография» номинациясендә лауреат дипломы;

* 2018 ел - «Иң яхшы музыкаль бизәлеш» номинациясендә Бари Тарханов исемендәге III Төбәкара татар халык театрлары фестивале лауреаты дипломы;

* 2019 - «Авансцена» III Республика балалар үзешчән театр коллективлары фестивале лауреаты дипломы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Народный театр Бикшикского сельского Дома культуры. 

Төркем:Чуашстан театрлары
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Халык театрлары
Төркем:Батыр районы
Баган районы

**Баган районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Баган авыл.
## География

## Тарих
Баган районы 1925 елда Себер краеның Славгород округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав
2002 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча 35 милләт, шул исәптән:
* руслар — 15 235 (82,5 %)
* казакълар — 501 (2,7 %)
* немецлар — 1 928 (10,4 %)
* украиннар — 438 (2,4 %)
* белоруслар — 56 (0,3 %)
* башка милләтләр — 299 (1,6 %)

## Административ бүленеш
# Андреевка авыл җирлеге
# Баган авыл җирлеге
# Ивановка авыл җирлеге
# Казанка авыл җирлеге
# Кузнецовка авыл җирлеге
# Лозовское авыл җирлеге
# Мироновка авыл җирлеге
# Палецкое авыл җирлеге
# Савкино авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Баганский район на сайте администрации Новосибирской области
* Официальный сайт района

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Юрий Маслобоев

**Маслобоев Юрий Александрович** (5 февраль 1939 ел — 29 декабрь 2017 ел) — дәүләт, партия, профсоюз һәм комсомол органнары эшлеклесе. 1972-1978 елларда ВЛКСМның Башкортстан өлкәкомитетының беренче секретаре. 1982-1988 елларда КПССның Башкортстан өлкәкомитетының бүлек мөдире урынбасары һәм мөдире. 1988-1994 елларда Башкортстан Профсоюзлар федерациясе Советы рәисе, 1994-2000 елларда — Башкортстан Республикасының Дәүләт социаль страховкалау фонды җитәкчесе. Башкортстан Республикасының атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре., '''Хезмәт Кызыл Байрагы,''' «Хөрмәт Билгесе» орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Юрий Александрович Маслобоев 1939 елның 5 февралендә Кемерово өлкәсенең Тисульск районы Петровка бистәсендә туган. 1961 елда, В. В. Вахрушев исемендәге Свердловск тау институтын тау инженеры һөнәре буенча тәмамлаганнан соң, хезмәт юлын Башкорт карьеры идарәсендә  җитештерү-техник бүлеге инженеры вазифасында башлый, аннары шунда ук  баш маркшейдер булып эшли. 1963-1978 елларда эше комсомол белән бәйле була: ВЛКСМның Уфа шәһәре Калинин район комитетының (1963-1966), Уфа шәһәр комитетының (1966-1968) һәм Башкортстан өлкә  комитетының (сентябрь 1972 — март 1978) беренче секретаре булып эшли. 1978-1982 елларда — профсоюзларның Башкортстан өлкә советы секретаре. 1982-1988 елларда партия эшендә: КПССның Башкортстан өлкә  комитетының бүлек мөдире урынбасары һәм мөдире. 1988-1994 елларда Башкортстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе Советы рәисе, 1994 елдан алып 2000 елга кадәр — Башкортстан Республикасының дәүләт социаль страховкалау фонды рәисе.

«Республика Башкортостан» гәзитенә 70 яшьлек юбилее уңаеннан  2009 елның 5 февралендә биргән интервьюсында Юрий Маслобоев үзенең дөньяга, эшенә, кешеләргә карата  фикерләре белән бүлешә. Комсомолда эшләгән еллары турында да зур җылылык белән искә  ала һәм хәбәрченең "Нинди эштә  үзегезне аеруча комфортлы тойдыгыз?" дигән соравына шушындый җавап бирә:
Пока работал, времени оглянуться назад не было. Теперь ярче всего вспоминается детство — такие искринки памяти выплескиваются порой на поверхность, что диву даешься. А самые памятные — это пятнадцать лет, отданные комсомолу... много в ту пору было формализма, заорганизованности, но с людьми работать нравилось. Особенно с молодежью. Школа была хорошая..

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Купьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен Ю. А.  Маслобоев югары дәүләт бүләкләре белән билгеләнгән: Хезмәт Кызыл Байрагы, «Хөрмәт   Билгесе» орденнары, күп санлы медальләр белән бүләкләнгән, «Башкортстан Республикасының атказанган халыкны социаль яклау хезмәткәре» югары исеменә лаек булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ПЕРВЫЕ СЕКРЕТАРИ БАШКИРСКОГО ОБКОМА КОМСОМОЛА  
* Уфе ушел из жизни видный государственный, профсоюзный и общественный деятель Юрий Маслобоев 
* Юбилеи

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:5 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Гыйльман Нигъмәтҗәнов

**Нигъмәтҗәнов Гыйльман Вилдан улы** (22 март 1911 ел — 18 июнь 1989 ел) — галим-икътисадчы, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. 1946-1950 елларда Башкорт АССР Югары Советы Президиумы Рәисе, 1958-1972 елларда Башкорт АССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары. СССРның 2 нче чакырылы 8 нче чакырылыш Югары Советы депутаты. Икътисад фәннәре кандидаты (1950). Ленин (1949), ике Хезмәт Кызыл Байрак  (1944, 1971) һәм ике «Хөрмәт Билгесе» (1957, 1966) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Гыйльман Вилдан улы Нигъмәтҗәнов 1911 елның 22 мартында Уфа губернасы Стәрлетамак өязе Архангель районы Тукмаклы авылында туган. 1938 елдан ВКП(б) әгъзасы.

Хезмәт юлын 1935 елда Куйбышев план-икътисад институтын тәмамлаганнан соң башлый. 1938 елга кадәр БАССР Дәүләт план  комитетының төркем, планлаштыру  секторы башлыгы булып эшли.

1938-1942 елларда БАССР Дәүләт план комитетының рәис урынбасары, рәис вазифаларын башкара.

1942-1946 елларда БАССР Халык Комиссарлары Советы Рәисе урынбасары булып эшли.

1946-1950 елларда — БАССР Югары Советы Президиумы Рәисе.

1950-1952 елларда Уфа нефть гыйльми-тикшеренү институтының өлкән  гыйльми хезмәткәре булып эшли. 1952-1958 елларда — БАССР Дәүләт план комитетының җитәкчесе. 1958 елда БАССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары вазифасына күчерелә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены
* ике Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* ике «Хөрмәт Билгесе» ордены

## Өстәмә мәгълүмат

* Кызы — Кусимова Суфия Гыйльман кызы (5.03.1944), галим-театр белгече, югары мәктәп укытучысы.

## Чыганаклар

* Романов В. Видные руководители Башкортостана: Гильман Нигмаджанова (К 105-летию со дня рождения государственного и общественного деятеля). «Башинформ» мәгълүмат агентлыгы, 2016, 22 март.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Нигъмәтҗәнов Гыйльман Вилдан улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Нигъмәтҗәнов Гыйльман Вилдан улы (1911-1989)

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Архангель районында (Башкортстан) туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1989 елда вафатлар
Төркем:18 июнь көнне вафатлар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:22 март көнне туганнар
Зәй кирпеч заводы

**Зәй кирпеч заводы**  () ― Татарстанның Зәй районы Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында урнашакан төзелеш индустриясе предприятиесе. 1986 елда төзелә башлаган. 2006 елның февраленнән ― .

## Урнашуы
Зәй кирпеч заводы Зәй шәһәреннән 10 км, Куйбышев тимер юлының Бөгелмә ― Кругле поле (Чаллы) ― Әгерҗе тармагының Зәй тимер юл станциясеннән 12 км, Яр Чаллы пристаненнән 70 км читтә, Зәй ― Сокрау (Түбән Кама ― Сокрау ― Чистай) юлына якын, Зәй районы Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында   урнашкан.

## Тарих
1986 елның апрелендә Зәй район советы башкарма комитеты Югары Шепкә авылының төньяк-көнчыгышында төзелеп бетмәгән, 800 баш мөгезле эре терлеккә исәпләнгән ферма бинасы урынында колхозара кирпеч заводы төзергә карар итә. Төзелүче заводның директоры (1987―1991 елларда) ― Т. Н. Вәлиуллин. Төзелешнең кураторы ― Зәй районы ОКС (башлыгы ― М. А. Стрелков). Беренче генподрядчиклары ― Зәй , аннары «Идел» МП.

Заводның җиһазлары СССРда җитештерелгән. Проект куәте ― елына 15 млн 150-маркалы кирпеч чыгару.

1992 елның ноябрендә Зәй кирпеч заводы «Зәйнефть»  белән «Татагропромстрой»ның уртак предприятиесенә () әйләнә. 1992 елдан завод директоры ― В. П. Радивилов.

1993 елның гыйнварында елына 15 млн кирпеч җитештерүче җиһазлар урнаштырыла. Заводтан 4 км читтә Иске Пәлчикәү авылы тирәсендә 33 елга запасы булган балчык карьеры эшкәртелә.

Зәй кирпеч заводы тулы җимерелү һәм торгызу стадиясен уза. Хәзер завод елына, сорау булуга карап, 3 млн һәм аннан да күбрәк М100 маркалы кызыл керамик кирпеч җитештерә һәм сата. Җитештерү куәтен елына 7,5 млн данә кирпеч җитештерүгә хәтле үстерә ала.

Кирпеч компонентлары: балчык, ком, опилка һәм аш тозы.

## Технология
* балчык карьеры, 
* балчык запаснигы һәм балчыкны әзерләү,
* форма ясау цехы,
* киптерү урыны,
* автоматлаштырылган яндыру (обжиг) мичләре,
* әзер эшләнмләр мәйданчыгы

2006 елның февраленнән ― ҖЧШ. М100, М125-маркалы кызыл (тишексез) керамик кирпеч, чирәп түбә һәм яндырылган балчыктан башка төзелеш әйберләре җитешетерә һәм сата.

2015 елда завод 2 миллион 850 кирпеч чыгарган, бу, 2014 ел белән чагыштырганда, 16 процентка күбрәк. Кирпеч сату 24 процентка арткан һәм ул 17 миллион 350 мең сумнан 21 млн. 566 мең сумга җиткән. Заводның рентабельлелеге 0,3 процентка арткан.

## Директорлар
* 1987―1991 елларда ― Т. Н. Вәлиуллин
* 1992 елдан ― В. П. Радивилов
* ....
* 2006 елдан ― Рафаэль Риян улы Әшрәпов

## Әдәбият
* Верхние Шипки (Югары Шепкә). // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр.35-36
* Заинский кирпичный завод. // Заинская энциклопедия (гл. редактор – составитель В. С. Малахов). Казань: Издательство «Реноме», 1994, стр. 87.

## Сылтамалар
*  Зәй кирпеч заводы сайты 
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй ширкәтләре
Төркем:1986 елда нигезләгән предприятиеләр
Төркем:Кирпеч заводлары
Җүнәйт Чакир

**Җүнәйт Чакир** (, 1976 елның 23 ноябре, Истанбул, Төркия) — халыкара категорияле төркия футбол хөкемдары. 2014 елда Бразилиядә узган дөнья чемпионатының һәм 2018 елда Россиядә узган дөнья чемпионатының финал стадияләрендә хөкемдарларның берсе.

## Карьера
Җүнәйт Чакир футбол хөкемдары карьерасын 1997 елда Төркия чемпионатының өченче дивизионы матчларына хезмәт күрсәтүдән башлый. 1999 елда икенче дивизионда эшли башлый. Чакир Төркиянең югары дивизионында 2001 елның 29 сентябрендә «Малатьяспор» — «Ризеспор» матчында дебют ясый. Шуннан соң Төркия Суперлигасы матчларын гына хөкем итә башлый. 2003 елда «Сконто» — «Слима Уондерерс» матчында резерв хөкемдар сыйфатында дебют ясап, УЕФА хөкемдары була.

2006 елда Чакир ФИФА хөкемдары була. Бер елдан соң ул, 2 уен үткәреп, 19 яшькә кадәрге Европа чемпионаты очрашуларын хөкем итә. 2008/09 сезонында Җүнәйт «Шальке 04» — «Твенте» УЕФА Кубогы матчында эшләп, еврокубокларда дебют ясый. 2010 елның 29 апрелендә «Фулхэм» — «Гамбург» Европа лигасының ярымфиналын үткәрә.

2010 елның 29 сентябрендә Җүнәйт Чемпионнар лигасында «Рубин» — «Барселона» матчында дебют ясый. Чемпионнар лигасында киләсе матчта Чакир шулай ук Россия командасы катнашында очрашуга хезмәт күрсәтә, анда «Челси»ны «Спартак» кабул итә.

2012 елның 24 апрелендә Чемпионнар лигасы ярымфиналының җавап матчында 37 минутта Джон Террины кырдан чыгара.

2012 елда Чакир Европа чемпионатында Украина һәм Швеция җыелма командалары арасындагы матчка, шулай ук Португалия һәм Испания җыелма командалары арасындагы турнирның ярымфиналында хезмәт күрсәткән.

2015 елның 6 июнендә Җүнәйт Чакир җитәкчелегендәге Төркия хөкемдарлары «Ювентус» белән «Барселона» арасындагы Чемпионнар лигасы финалын хөкем иткәннәр.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль на tff.org

Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:23 ноябрь көнне туганнар
Довольное районы

**Довольное районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Довольное авыл.
## География

## Тарих
Довольное районы 1930 елда Көнбатыш Себер краеның составында оештырыла.

1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Баклуши авыл җирлеге
# Волчанка авыл җирлеге
# Довольное авыл җирлеге
# Ильинка авыл җирлеге
# Индерь авыл җирлеге
# Комарье авыл җирлеге
# Кызыл Грива авыл җирлеге
# Согорное авыл җирлеге
# Суздалка авыл җирлеге
# Травное авыл җирлеге
# Утянка авыл җирлеге
# Шагалка авыл җирлеге
# Ярки авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Доволенский район на сайте администрации Новосибирской области
* Официальный сайт района

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Баган (авыл)

**Баган** — Новосибирск өлкәсенең Баган районында урнашкан торак пункт.	

## Сәгать поясы
	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Омск губернасының Татарск өязенә караган.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Баган районы торак пунктлары
Здвинск районы

**Здвинск районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Здвинск авыл.
## География

## Тарих
Здвинск районы 1930 елда Көнбатыш Себер краеның составында оештырыла.

1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Алексеевка авыл җирлеге
# Верх-Каргат авыл җирлеге
# Верх-Урюм авыл җирлеге
# Горносталев авыл җирлеге
# Здвинск авыл җирлеге
# Лянино авыл җирлеге
# Нижний Урюм авыл җирлеге
# Нижний Чулым авыл җирлеге
# Новороссийское авыл җирлеге
# Петраки авыл җирлеге
# Рощин авыл җирлеге
# Сарыбалык авыл җирлеге
# Цветники авыл җирлеге
# Чулым авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Здвинский район на сайте администрации Новосибирской области
* Перечень муниципальных образований Новосибирской области

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Бакы (трасса)

{{TurkicMarathon2021
= Тарих ==

### 2016
2013 елның декабрендә Формула-1 җитәкчесе Берни Экклстоун 2016 елда Азәрбайҗан территориясендә беренче тапкыр Формула-1 Гран-прие узачагын әйтә. 2016 елда Европа Гран-прие уза. Ярышлар 3 көн дәвамында барган: 17 июньнән 19 июньгә кадәр. 17 июньдә ике күнегү уза, аларның һәркайсы сәгать ярым дәвам иткән, 18 июньдә бер күнегү һәм квалификация узышлары, ә 19 июньдә ярышлар узган. Пьедесталда Mercedes командасыннан 6 сан астында чыгыш ясаган Нико Росберг, Ferrari командасыннан 5 сан астында чыгыш ясаган Себастьян Феттель һәм Force India командасыннан 11 сан астында чыгыш ясаган Серхио Перес урын алган. Бакыга Pirelli Medium, Soft һәм SuperSoft шиналарын алып килгән, квалификациядә SuperSoft гына кулланылган. Гран-приның һәр көн ахырында күңел ачу концертлары булган. 17 июньдә тамашачылар алдында Кристофер Браун, 18 — Энрике Иглесиас, 19 — Фаррелл Уильямс чыгыш ясаган.

«Бакы» трассасы Герман Тилке тарафыннан эшләнгән. Әйләнеш озынлыгы алты чакрымнан аз гына артык тәшкил итә, аның буенча хәрәкәт сәгать укчысына каршы бара. Трасса соңгы тикшерүне 2016 елның маенда уза, FIA директоры Чарли Уайтинг яңа трасса белән канәгатьләнүе турында игълан итә.

### 2017
2017 елда узыш беренче тапкыр Азәрбайҗан Гран-прие исеме астында үткәрелә. Ярышлар 23—25 июнь көннәрендә уза. Беренче урынны Red Bull Racing командасыннан 3 сан астында чыгыш ясаган Даниэль Риккардо ала, икенче урынны — Mercedes командасыннан 77 номер астында Вальтери Боттас, өченче урынны Williams командасыннан 18 номер астында Лэнс Стролл ала. Формула-1 узышында әйләнеш рекордын 2017 елда Себастьян Феттель куя — 1:43,441. Трасса буенча әйләнеш рекордын Льюис Хэмилтон 2017 елда куя, квалификациянең өченче өлешендә — 1:40,593.

23 июньдә тамашачылар алдында танылган төрек җырчысы Таркан, 24 — The Black Eyed Peas; Николь Шерзингер, ә 25 июньдә — Мэрайя Кэри чыгыш ясый.

### 2018
2018 елда Азәрбайҗанда икенче тапкыр Азәрбайҗан Гран-прие уза. Ярышлар 27-29 апрель көннәрендә узган. Беренче урынны Mercedes командасы өчен 44 сан астында чыгыш ясаган Льюис Хэмилтон ала, икенче урын — Ferrari командасыннан 7 сан астында Кими Райкконен, өченче — Force India Mercedes командасыннан 11 сан астында Серхио Перес.

Традиция буенча һәр көн ахырында концертлар үткән. Беренче көнне Jamiroquai, ә анардан соң Afrojack чыгыш ясаган. Шимбә көнне Кристина Агилера, Axwell һәм Себастьян Ингроссо чыгыш ясаганнар. Уик-энд Дуа Липа һәм Мартин Сольвейг концерты белән тәмамланган.

## Җиңүчеләр

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Официальный сайт
* Удачный Баку для Росберга

Төркем:Формула-1 трассалары
Болотное районы

**Болотное районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Болотное.
## География

## Тарих
Болотное районы 1925 елда Себер краеның Тум округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Ача авыл җирлеге
# Байкал авыл җирлеге
# Баратаевка авыл җирлеге
# Бор авыл җирлеге
# Варламовка авыл җирлеге
# Дивинка авыл җирлеге
# Егоровка авыл җирлеге
# Зудово авыл җирлеге
# Карасёво авыл җирлеге
# Корнилово авыл җирлеге
# Кунчурук авыл җирлеге
# Новобибеево авыл җирлеге
# Ояш авыл җирлеге
# Светлая Поляна авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Болотнинский район на сайте администрации Новосибирской области
* Сайт Администрации Болотнинского района

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Кыргызстанда авыл хуҗалыгы

**[[Кыргызстан]]да [[авыл хуҗалыгы]]** -  бик зур икътисад урыны булып тора. Бөтендөнья ЦРУ фактлары китабы мәгълүматлары буенча, ул тулаем эчке продуктның 18%  тәшкил итә һәм аңа гомуми эшче көченең 48% тәшкил итә. Җирләрнең гомуми мәйданының 6,8%  гына авыл хуҗалыгы культураларын үстерү өчен файдаланыла, әмма җирләрнең 44% ы терлекләр өчен көтүлекләр сыйфатында кулланыла.  Кыргызстанның күп санлы таулары аркасында терлекчелек авыл хуҗалыгының мөһим өлеше булып кала.

Авыл хуҗалыгы культураларын үстерү Фергана үзәнлегендә, Талас өлкәсендә һәм Чуй өлкәсендә тупланган.

Кыргызстанның авыл хуҗалыгы продуктлары арасында тәмәке, мамык, бәрәңге, яшелчәләр, йөзем, җиләк-җимеш бар. Гомуми җитештерү ягыннан төп культуралар - ил терлекләрен тукландыру өчен төрле хайваннар азыклары. Икенче зур уңыш - көзге бодай, аннары арпа, кукуруз һәм дөге.

Мөһим терлек продуктларына сарык, кәҗә, терлек һәм йон керә . Тавыклар, атлар һәм дуңгызлар да илдә үстерелә. Кайбер төбәкләрдә яклар үстерелә.

Төп экспорт продуктлары - мамык һәм тәмәке. Ит шулай ук экспортка чыгарыла, ләкин аз күләмдә. Илдә 9 миллион гектардан артык көтүлек һәм терлекчелекне үстерү өчен уңайлы шартлар бар. 2012 елда Кыргызстан Согуд Гарәбстанына ит экспортлау турында килешүләр төзеде  .

## Тәмәке тармагында коррупция
2010 елда AOI-Kyrgyzstan, Alliance One International Inc кыргыз бүлендек компаниясе. Төньяк Каролина, АКШтагы штаб-фатиры булган тәмәке кәгазьләре белән глобаль сәүдә итүчене Кыргызстан түрәләренә кыргыз тәмәкесен сатып алуга бәйле рәвештә түләнә торган ришвәтләргә кагылган коррупция турындагы законны бозуда (FCPA) гаепле дип тапты .

## Органик игенчелек
Органик хәрәкәт Кыргызстанда 2004 елда башланган. Ул вакытта бу эш белән 34 фермер шөгыльләнгән. Бүген органик хәрәкәт сертификатлы меңнән артык фермерларны берләштерә һәм мамык, көнбагыш орлыгы, борчаклар, дару һәм хуш исле үсемлекләр һәм күрәгә кебек органик продуктлар тәкъдим итә.  Белгечләр әйтүенчә, органик игенчелек кече хуҗалыклар, арзан хезмәт һәм капитал җитмәгән илләр өчен иң кулай. Шулай итеп, органик авыл хуҗалыгы Кыргызстан өчен идеаль киләчәк булырга мөмкин  .Чынлыкта, Кыргызстан парламенты 2028 елга органик булмаган авыл хуҗалыгыннан этаплап баш тарту һәм органик булмаган авыл хуҗалыгына күчү планы турында игълан итте .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Animal Husbandry in Kyrgyzstan
* Agriculture in Kyrgyzstan
Төркем:Кыргызстан
Төркем:Авыл хуҗалыгы
Китаев

**Китаев** ― фамилия.
* Әхмәт Китаев (1925―1996), нәкышче рәссам (Мәскәү).
* Йосыф Китаев (17??―1813), сәүдәгәр, сәнәгатьче (Казан).
* Юрий Китаев (1923―), органик химия белгече, фән докторы (1968), профессор (1969), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1970).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Урыс Байтуганы

**Рус Байтуганы** — Россиянең Самара өлкәсе Камышлы районындагы авыл. Байтуган авыл советының административ үзәге.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында, урман-дала зонасында , Сок елгасының сул ярында , Байтуган елгасы кушылган урында,  трассасыннан төньякта, районның административ үзәге Камышлыдан көнчыгыш-көньяк-көнчыгышка (ESE) якынча 7 километр ераклыкта (туры сызыкта) урнашкан.

; Климат

Климат уртача континенталь дип характерлана. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1 ° С. Иң җылы айның (июль) уртача һава температурасы 19,2 ° C (абсолют максимум 37 ° C); иң салкын айның (гыйнвар) — −13,3 ° C (абсолют минимум — −46 ° C). Атмосфера явым-төшеменең уртача еллык күләме 430 мм, аларның күбесе җылы чорда төшә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Халык саны

; Милли состав

2010 елгы җанисәп буенча күпчелек халкын татарлар тәшкил итән. Анганчы, 2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында руслар 342 кешенең 46 %, татарлар — 39 % тәшкил иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Камышлы районы торак пунктлары
Thomas Mraz

**Алмас Алмас улы Гатауллин** (**Thomas Mraz** тәхәллүсе астында танылган; 1992 елның 7 декабре, Уфа, Башкортстан, Россия) — Россия хип-хоп-башкаручы, җырчы, җырлар авторы, «Dopeclvb» һәм «YungRussia» иҗат берләшмәләренең элеккеге катнашучысы, «Booking Machine» концерт агентлыгының элеккеге әгъзасы. Үз карьерасында 2 студия альбомы, 5 мини-альбом, 4 уртак микстейп һәм күп кенә сингл чыгарган.

## Тормыш юлы

### Башлангыч чор: музыкаль карьера башы
Алмас Гатауллин 1992 елның 7 декабрендә Башкортостан Республикасының Уфа шәһәрендә туган. 9 яшьтә Алмасның әти-әнисе аны хор җырлау музыка мәктәбенә җибәрәләр. Яшь чагында хип-хоп белән мавыга, граффити командасында була, анда аның җырчы Джейсон Мраз хөрмәтенә Mrvz тәхәллүсе булган. Алмас 2012 елда үзенең беренче җырларын яздырып карый һәм Фёдор Оралов (i61) аны студиягә җыр язарга чакыра. Соңрак «Dopeclvb» музыкаль берләшмәсе әгъзасы була.

«Режиссёр һәм театр актёры» белгечлеге буенча Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында югары белем ала. Театрда уйнаган һәм спектакльләр куйган.

### «Emotional VIII» — «Do Not Shake The Spear»
2014 елда үзенең дебют Emotional VIII мини-альбомын чыгара, ул сигез композициядән тора. Мини-альбомны язуда шулай ук Glebasta Spal һәм Tveth катнашкан. Соңрак Алмас һәм «Dopeclvb» берләшмәсе «YungRussia» яшь артистлар хәрәкәтенең бер өлешенә әверелә.

2015 елның 8 октябрендә Алмас, Австралия музыканты Kamandi музыкасына язылган, үзенең «May13» дебют музыкаль видеоклипын тәкъдим итә.

2016 елның 2 мартында «May13» дебют студия альбомы чыга. 2016 елның көзендә «YungRussia» хәрәкәте таркала һәм Harvest Time саубуллашу концерт турына китә. 2016 елның 9 декабрендә биш соло композициядән торган «Do Not Shake The Spear» исемле икенче мини-альбом чыга.

### «Booking Machine» белән контракт (2017-2020)
2017 елның февралендә Алмасның «Booking Machine» концерт агентлыгының яңа әгъзасы булуы билгеле була (аның башлыгы Oxxxymiron).

2017 елның 28 апрелендә «Dopeclvb» берләшмәсеннән исәп буенча дүртенче микстейп «Dopet4pe» чыга, аннан соң Алмас коллективтан китү турында игълан итә. 2017 елның 4 сентябрендә Алмас үзенең икенче музыкаль видеоклипын «Ultraviolet» синглына тәкъдим итә. 2017 елның 27 сентябрендә 7 тректан торган «Bla Bla Land» мини-альбомы чыга.

2018 елның мартыннан апрель аена кадәр, «The Floor Is Lava» концерт турында булганда, атнага бер тапкыр, һәр якшәмбе көнне Алмас бер сингл чыгарган.

## Дискография

### Студия альбомнары

### Микстейплар

### Сингллар

## Видеография

## Искәрмәләр


Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1992 елда туганнар
Төркем:7 декабрь көнне туганнар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Самирә Әфәнди

**Самирә Азәр кызы Әфәндиева** (; шулай ук **Самирә Әфәнди** буларак танылган; 1991 елның 17 апреле, Бакы) —  Азәрбайҗан җырчысы. «Евровидение-2021» җыр конкурсында Азәрбайҗан вәкиле. Башта ул 2020 елның 12 маенда конкурсның беренче ярымфиналында «Cleopatra» җыры белән гамәлдән чыгарылган «Евровидение-2020»дә Азәрбайҗан данын якларга сайланган була.

## Тормыш юлы

### Башлангыч карьера
Әфәндиева «Yeni Ulduz» (2009), «Böyük Səhnə» (2014) һәм «The Voice of Azerbaijan» (2015—2016, өченче урын) җыр бәйгеләрендә катнашканнан соң, үз илендә популярлыкка ирешә. 2017 елда Казакъстанда Алма-Атада узган «Silk Way Star» халыкара җыр конкурсында Азәрбайҗан вәкиле булган һәм өченче урынны алган. Әфәндиева янә үз илен 2019 елда Казакъстанда Нур-Солтанда узган «Нур-Солтан тавышы» фестивалендә тәкъдим итә.

### «Евровидение»
2020 елның 28 февралендә Азәрбайҗанның ITV телекомпаниясе Әфәндиева эчке сайланыш нәтиҗәсендә «Евровидение-2020» җыр конкурсында Азәрбайҗан данын яклау өчен сайлап алынуы турында игълан итә. Әфәнди «Евровидение-2021» җыр конкурсында «Мата Хари» җыры белән катнаша һәм бәйгедә 20 нче урынны яулап ала.

## Дискография

### Сингллар

## Искәрмәләр

Төркем:Бакыда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1991 елда туганнар
Төркем:17 апрель көнне туганнар
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:Азәрбайҗан җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Eurovision җыр конкурсында катнашучылар