open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борис Матюшенко

**Матюшенко Борис Павлович** (2 ноябрь 1883, Санкт-Петербург — 25 март 1944, Прага) — украин совет һәм җәмәгать, сәяси һәм дәүләт эшмәкәре. Медицина докторы (1912 ел), профессор, табиб-гигиенист.

## Биографиясе
Россия армиясе офицеры гаиләсендә туа. Гимназияне һәм Киев университетының медицина факультетында белем ала (1909 ел). Киев университетына караган клиникада һәм Киев хатын-кызлар медицина университетында ассистент һәм хәрби табиб булып эшли. 1903 елдан — ГРУП (Революцион Украина партиясенең) актив әгъзасы, 1905 елның декабреннән —  СДРП (Украина социаль-демократик эшчеләр фиркасе) әгъзасы, актив революцион эшчәнлек алып барган өчен кулга алына һәм Киевтан сөреп җибәрелә.

1914 елда хәрби врач буларак гамәлдәге армиягә мобилизацияләнә. 1917 елның җәенә Көньяк-Көнбатыш фронтның хәрби частьларында һәм госпитальләрендә хезмәт итә.

1917 елның августыннан Украина Үзәк радасы йөкләмәсе буенча Украинада сәламәтлек саклау хезмәтен оештыру эшен башлый, эчке эшләр генераль секретариаты каршындагы медицина-санитария идарәсен җитәкли. Украин Республикасы яшәгән чорда сәламәтлек саклау һәм попечителлек министрлыгының сәламәтлек саклау департаменты мөдире булып эшли. 1918 елның ноябреннән 1919 елның февраленә кадәр Украин Халык Республикасының сәламәтлек саклау һәм попечителлек министры вазифасын били.

1920-1921 елларда Чит илләрдә украин Кызыл тәре бюросын җитәкли. 1921 елның декабреннән Прагадагы Ирекле Украин университетында укыта.

Подебрадада (Чехословакия) Украина хуҗалык академиясенә нигез салучыларның берсе була. Прагада Карлов университетының медицина докторы, Чехословакия Социалистик Республикасы Евгеника институтының ике кафедрасы җитәкчесе булып эшли.

Чехословакия Социалистик Республикасының Украина табиблары Союзына 1922 елда нигез төзәүче була һәм 1923-1935 елларда Чехословацкие Социалистик Республикасының Украина табиблары союзын үзе җитәкли, 1923-1925 елларда союзның басма органы — "Украина Медицина Вестнигы"н мөхәррирлә һәм бастыра. "Латин-украин медицина сүзлеге" мөхәррире..

Прагада вафат була. Борис Матюшенко хөрмәтенә Киевта урам аталган.

## Искәрмә

Төркем:2 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1883 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:25 март көнне вафатлар
Төркем:1944 елда вафатлар
Төркем:Праһада вафатлар
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Свами Шивананда

**Сва́ми Шивана́нда Сарасва́ти** (туганда исеме — **Куппусвами**; 1887 елның 8 сентябре, Паттамадай — 1963 елның 14 июле, Ришикеш) — Һиндстаннан гуру һәм йогин, «Илаһи Тормыш Җәмгыяте» нигезләүчесе (The Divine Life Society, DLS).
## Биография
Куппусвами 1887 елда Британия Һиндстанында Тамилнадта Паттамадай шәһәрендә туган булган. Балачагында ул укуда һәм физик шөгыльләрдә бик яхшы нәтиҗәләр күрсәткән. Анда рухи практикаларга кызыксыну бик иртә туган. Аның әти-әнисе Шиваизм тарафдарлары булган. Балачагында ул алар белән көн саен дога кылган һәм мантралар укыган.
Куппусвами медицина белемен алган һәм табиб -хирург карьерасын сайлаган. Яшь доктор Куппусвами Малайзиягә барган, анда кыска мөддәткә аңа госпиталь белән идарә итәргә туры килгән. Еш Куппусвами авыруларны түләүсез кабул иткән һәм аз керемле кешеләрнең даруларын үз кесәсеннән түләгән. Бер юлы Куппусвами йөрүче санньясинны (өйләнмәскә вәгъдә иткән монахны) дәвалаган. Бу монах соңыннан  докторны Йогага һәм Ведантага өйрәтә башлаган. Куппусваминың тормышы үзгәргән һәм ул үз эченә күбрәк мөрәҗәгать итә һәм тормышның әһәмиятле сораулары өстендә уйлый башлаган. Тиздән аның кешеләргә рухи дәрәҗәдә булышырга теләге барлыкка килгән.
Төньяк Һиндстанга гуруны эзләргә барып, ул күпмедер вакыт Варанасида, ә аннан соң Ришикешта уздырган. Анда Куппусвами гуруы белән очрашкан, ул аны санньясага кабул иткән. Киләсе 10 ел дәвамында  Свами Шивананда Сарасвати (ваз кичүне кабул иткәндә бирелгән исеме) интенсив көн саен садхананы һәм тапасны практикалаган. Бу период беткәч аңа бөтен Һиндстаннан өйрәнү һәм рухи илһам алу өчен күп кеше килә башлаган. Свами Шивананда популяр Йога остазына әверелгән. Ул Ришикештан сирәк китә торган булса да, аның тәгълиматы тиз бөтен дөнья буйлап таралган. Ул Йога һәм темасына Адвайта фәлсәфәсе темасына 200-дән артык китап язган.
1957 елда ул өйрәнчеге Свами Вишнудевананданы Көнбатыш илләренә анда Веданта тәгълиматын алып килер өчен җибәргән.
Свами Шивананда өйрәнчекләре арасында дин тарихчысы Мирча Элиаде бар.

## Свами Шивананда китаплары
Свами Шивананда 296 китап язган. Аларның иң мәшһүрләре:
* «Кундалини йога»
* «Фикер көче»
* «Йога һәм фикер көче»
* «Йога һәм сәламәтлек»
* «Карма-йога практикасы»
* «Джапа-йога. Омга медитация»
* «Концентрация һәм медитация»
* «Брахмачарья практикасы»
* «Җан белән үлемнән соң нәрсә була»

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* http://www.sivanandaonline.org — «Общество божественной жизни» Свами Шивананды
* http://www.sivananda.org  — Официальная страница «Шивананда Йога и Веданта центров».
* https://web.archive.org/web/20150215150428/http://usanin.com/zdorove/svami-shivananda-praktika-braxmachari/ — русский перевод книги «Практика брахмачарьи»

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Йога
Илаһи Нур Миссиясе

**Илаһи Нур Миссиясе** (*Дивья Сандеш Паришад*; **DLM**) - ул Төньяк Һиндстанда 1960-ынчы елда гуру Һанс Җи Маһараҗ тарафыннан нигезләнгән оешма. 1970-ынчы еллар дәвамында, Көнбатышта дүртенче һәм иң кече угылы (Прем Рават) астында мәшһүр булган. Кайбер галимнәр Бхагавад Гита һәм Сант Мат традициясе йогынтысын күрәләр, әмма көнбатыш хәрәкәте күбрәк яңа дини хәрәкәте, культ, харизматик дини секта яки альтернатив дин буларак карала. DLM рәсмиләре хәрәкәт диннең түгел, ә гыйбадәтханәнең чагылышы дип әйткәннәр.
Шри Һанс Җи Маһараҗ 1966 елда арабыздан киткәч, аның гуру буларак варисы Прем Рават булган, ул вакытта ул бары тик сигез яшь булган, гәрчә башка гаилә әгъзалар да көндәш намзәтләре булса да. Гәрчә Прем Рават әтисенең варисы буларак кабул ителсә дә, аның яше аз булып аның гаиләсе DLM-нан эффектив контрольгә ия булган. 1971 елда Рават, әнисеннән башка, DLM-ның җирле тармаклары нигезләнгән һәм киң үскән булган Берләшкән Корольлеккә һәм Америка Кушма Штатларына сәяхәт иткән. 1973 елга  DLM-ның Һиндстанда миллионнан артык тарафдары һәм Көнбатышта меңнәрчә тарафдары һәм уникеләрчә ашрам һәм йөзләрчә үзәге булган. 
Рават олырак була башлагач, ул хәрәкәттә активрак роль уйный башлаган һәм аңа уналты яшь булгач, финанс ягыннан һәлакәтле отышсыз Millennium '73 фестиваленнән соң ул АКШ тармагы өстеннән идарә контролен алган. Аның үсүче бәйсезлеге һәм 1974 елда Һиндле булмаган кызга өйләнүе аның әнисе һәм бертуганнарының икесе Сатпал Җи Маһараҗ һәм Бһоле Җи Маһараҗ белән аерылуына китергән. Алар Һиндстанга кайтканнар һәм олырак абыйсы Сатпал Маһараҗ Һиндстан DLM-ы өстеннән идарәне алган.
1980-енче еллар башында Рават көнбатыш DLM-ны тараткан. Ул ашрамнарны япкан һәм булган урыннарыннан калган Һинд йогынтыларын бетергән һәм аны ниндидер мәдәнияттән яки диннән бәйсез иткән. Америка Кушма Штатларында, Берләшкән Корольлектә, Франциядә һәм Австралиядә Раватны остаз буларак ролендә тәэмин итәр өчен Elan Vital оешмасы нигезләнгән булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Свами Сварупананд Җи Маһараҗ
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Доминикан Җөмһүрияте гимны

**Quisqueyanos valientes** (Кискеяның кыю уллары) — Доминикан Җөмһүриятенең милли һәм дәүләт гимны. Кискея (Quisqueya) — бу ил һәм шулай ук Һаити урнашкан утрауның борынгы исеме, испаннар басып алганчы яшәгән төп халык телендә “Җир анасы” дигәнне аңлата. Сүзләрен Эмилио Прюдомм (Emilio Prud’homme) язган, көен Хосе Рейес (José Reyés) иҗат иткән.
Беренче тапкыр башкарылуы 1883 елның 17 августында булган. Текст авторының шул елларда һәм соңрак та президент булып торган Улисес Эро (Ulises Heuro) белән килешеп бетә алмавы сәбәпле, гимн рәсмиләштерелми калган, хәтта 1897 елда, текстны беркадәр үзгәрткәч, даими кулланышка кертелгән булса да. Алга таба да, шундый каршылыклар аркасында, гимнның ахыргы, кануни рәвештә кабул ителүе 1934 елның 30 маена кадәр кичектерелеп килгән.
Гимн тексты 16 юллык өч куплеттан тора. Куплетлар озын булганга күрә, күпчелек очракта беренчесе генә уйнала һәм җырлана. Гимнның икенче куплеты илнең тарихына һәм күренекле шәхесләренә багышланган. Беренче куплетта бәян ителгәнчә, бүгенге Доминикан Җөмһүриятенең элгәре булган ил күп тапкыр бәйсезлеген югалтып, аны яңадан яулап алып килгән. Испан колонизаторларын француз баскынчылары алмаштырган. АКШ исә, турыдан-туры басып алмаса да, илнең финансларын һәм икътисадын контрольдә тота. Берзаман хәтта утрауның көнбатыш өлешен биләп торган Һаити режимы астында да булып алганнар Кискеяның кыю уллары һәм кызлары. Һо Ши Мин әйтмешли, “азатлыктан һәм бәйсезлектән кадерлерәк берни дә юк”.

## Беренче куплеты һәм тәрҗемәсе

## Гимнның калган куплетлары
2. Que si dolo y ardid la expusieron
de un intruso señor al desdén,
¡Las Carreras ! ¡Beller!… campos fueron
que cubiertos de gloria se ven.
Que en la cima de heroíco baluarte,
de los libres el verbo encarnó,
donde el genio de Sánchez y Duarte
a ser libre o morir enseñó.
Y si pudo inconsulto caudillo
de esas glorias el brillo empañar,
de la guerra se vió en Capotillo
la bandera de fuego ondear.
Y el incendio que atónito deja
de Castilla al soberbio león,
de las playas gloriosas le aleja
donde flota el cruzado pendón.

3. Compatriotas, mostremos erguida
nuestra frente, orgullosos de hoy más;
que Quisqueya será destruida
pero sierva de nuevo, jamás.
Que es santuario de amor cada pecho
do la patria se siente vivir;
Y es su escudo invencible, el derecho;
Y es su lema: ser libre o morir.
Libertad que aún se yergue serena
La victoria en su carro triunfal.
Y el clarín de la guerra aún resuena
Pregonando su gloria inmortal.
¡Libertad! Que los ecos se agiten
Mientras llenos de noble ansiedad
Nuestros campos de gloria repiten
¡Libertad! ¡Libertad! ¡Libertad!

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Доминикан Җөмһүрияте
Илаһи Тормыш Җәмгыяте

**Илаһи тормыш җәмгыяте** () — Һиндстанда Ришикешта 1936 елда Свами Шивананда тарафыннан нигезләнгән дини оешма һәм ашрам. Оешманың дөньяның күп илләрендә филиаллары бар. Свами Шивананда өйрәнчекләре шулай ук АКШ-та, Канадада, Австралиядә, Көньяк Африка Җөмһүриятендә, Малайзиядә һәм берничә Латин Америка илендә бәйсез «Халыкара Шивананда йога һәм веданта үзәкләре»н нигезләгәннәр.
Илаһи тормыш Җәмгыятенең төп максатлары булып Йога темасына китаплар, мәкаләләр һәм журналлар нәшер итү аша рухи белемне пропагандалау, рухи семинарлар һәм конференцияләр оештыру, Йога практикасы өчен үзәкләр ачу, Йога һәм фәлсәфәгә систематик өйрәтү аша рухи тормышларын үстерергә теләүчеләргә мөмкинчелек бирү, иганә оешмалар нигезләү тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
* 
* Divine Life Society, Australia
* Divine Life Society, Canada
* Divine Life Society, Malaysia
* Divine Life Society, South Africa

Төркем:Һинд дине
Түтәрәм

**Түтәрәм** (*чирек*,  — «чирек») — искергән Россия мәйдан үлчәве берәмлеге, ярты дисәтинә. Бу мәйданга бер батман (4 пот) яки чирек кисмәк (209,9 л) арыш чәчкәннәр.

**Җир үлчәве берәмләге** ()
* 1 түтәрәм = 2 почык = ½ дис. = ¼ җир = 1200 кв. саж.
* 1 түтәрәм ≈ 5462,7 м² ≈ 54,6 ар ≈ 0,55 га

## Шулай ук кара
* Батман

Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Җәриб

**Җәриб** () — искергән мәйдан үлчәве берәмлеге.

## Җәриб
Баштан бер җәриб 10 × 10 касаба яки 60 × 60 зираг әл-мәлик мәйдан тәшкил иткән.
* 1 җәриб = 1592 м² (1 касаба = 399 см, 1 зираг = 66,5 см)
* 1 зур җәриб = 3⅔ җәриб = 5837,3 м²

Аннары бер җәриб 32⅔ × 32⅔ гәз мәйдан тәшкил иткән.
* 1 җәриб = 958 м² (1 гәз = 94,745 см)

## [[Россия империясе]]ндә
Бу мәйдан берәмлеге өчен зираг урынына рус аршынын куллансак:
* 1 җәриб = 60 × 60 = 3600 кв. арш. = 400 кв. саж. = 1/6 дис. = ⅓ түтәрәм ()
* 1 җәриб ≈ 1820,9 м² ≈ 18,2 ар ≈ 0,18 га

Урта Азиядә танап исемен йөрткән.

## Метрик җәриб
**[[Иран]]да һәм [[Төркия]]дә**
* 1 җәриб = 10&nbsp;000 м² = 1 га

**[[Әфганстан]]да**
* 1 җәриб = 2000 м² = 0,2 га

## Чыганаклар
* *Хинц В*. Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую систему / Пер. с нем.; *Давидович Е.А.* Материалы по метрологии средневековой Средней Азии. — М., 1970.

## Шулай ук кара
* Танап
* Түтәрәм

Төркем:Искергән Россия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Владимир Кавардаков

**Кавардаков Владимир Александрович** (22 май 1937 ел ) — совет һәм КПСС фирка эшлеклесе, 1991 елдан КПСС-ның Аскын райкомның беренче секретары, Башкортстан Республикасы Югары Советының азык һәм аграр мәсьәләләр буенча комиссия әгъзасы. Башкорт АССР-ның атказанган инженеры.

1990 елның 11 октябрендә БАССР-ның уникенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә Башкортстанның дәүләт суверенитеты турында Декларациясен кабул иткән Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутаты.

## Биографиясе
Кавардаков Владимир Александрович 1937 елның 22 майында Башкорт АССР ының Аскын районы Аскын авылында туган. 
Милләте буенча рус, югары белемле — 1966 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

Хезмәт юлын, 1955 елда, авыл хуҗалыгы механизациясе училищесен тәмамлагач, комбайнер булып башлый.
1956-1959 елларда армиягә чакыртыла. Армиядән соң институтта укый. Институтны тәмамлагач, районның «Сельхозтехника» берекмәсеннәр олы, баш инженер, управляющий булып эшли. Төзәтү-техник предприятиесенең директоры була.
1991 елдан КПСС-ның Аскын райкомның беренче секретары.

Аскын районы, 157-нче Аскын сайлау округы Башкорт АССРның 12-нче чакырылыш Югары Советының халык депутаты итеп сайлана. Башкортстан Югары Советының азык һәм аграр мәсьәләләр буенча комиссия әгъзасы.
  
## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
«Мактаулы Билгесе» ордены, Башкорт АССР-ның атказанган инженеры

## Карагыз
*БАССР-ның 12-нче чакырылыш Югары Советы депутатлары исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104

## Сылтамалар
* 12 созыв (БАССР)
Кипр грек җөмһүрияте гимны

**[[Кипр Республикасы|Кипр грек җөмһүрияте]]нең дәүләт гимны** Грециянекенә тулысынча тәңгәл килә. 

Кипр утравының греклар яши торган өлешендә ул 1966 елда рәсмиләштерелгән.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Кипр
Ювениль макуляр Бест дистрофиясе

**Ювениль (вителлиформалы) макуляр Бест дистрофиясе** — әкренләп үсеш алучы, 5 стадияле сирәк чир.

1.	**Нәселдәнлек төре** ген 11q31 урнашу белән төрле пенетрантлык һәм экспрессивлык белән аутосом-доминатлы.

2.	**Билгеләре**

а)	0 стадия (алвителлиформалы) балаларда гадәти диярлек ЭРГ һәм күз төбенең гадәти торышында симптомсыз барыш белән сыйфатлана;

б)	1 нче стадия  макуланың тигезсез пигментациясе белән сыйфатлана;

в)	2 нче стадия  (вителлиформалы) сабыйлыкта яки иртә балачакта үсеш ала һәм кагыйдә буларак күрү начарлану белән бармый:

-	макулада йомырка сарысы кебек түгәрәк ясалу ачыклыйлар, ул ЧПЭ катламында липофусцин тупламасыннан гыйбарәт (рәс. 18.12a, б);

-	ФАГ бикләнүгә туры килгән гипофлюоресценция өлкәсен ачыклый (рәс. 18.12в). Күрү үткенлеге гадәти яки бераз кимегән була ала;

- ясалу күләме һәм чирнең үсеш стадиясе ике күздә төрле була ала, сирәк очракта барышка баштан ук бер күз генә җәлеп ителә ала;

г)	3 нче стадия (псевдогипопион) яшүсмер чорда үсеш ала, бу вакытта зарарлану чыганагында булган липофусцинның бер өлеше абсорбцияләнә (рәс. 18.12г). Сирәк очракта күрүгә йогынты ясамаяча абсорбция килеп чыга ала (рәс. 18.12д);

д)	4 нче стадия (ертылу, вителлируптив) ясалуның таркалуы белән сыйфатлана («йомырка тәбәсе» күренеше), күрү үткенлеге бу очракта кими (рәс. 18.12е).

3.	**ЭОГ** барлык стадияләр дәвамында кискен асгәдәти һәм хәтта гадәти күз төбе белән ген йөртүчеләрдә дә.

4.	**Фараз** гомернең 5 нче декадасына кадәр чагыштырмача уңайлы, аннары күрү үткенлеге кими башлый һәм кайбер пациентлар макуляр җөй, ХТ, «географияле» атрофия яки тишек ясалу (сирәк) өчен күрүне югалта, бу челтәркатлау кубарылуына китерә ала.

**NB Кайвакыт мультифокаль вителлиформалы зарарлану (рәс. 18.13), Бест чирендә кебек өлкәннәрдә билгеләнә ала, бу ачыклауда авырлыкларга китерә ала. Тик мондый пациентларда ЭОГ норма чигендә һәм гаилә анамнезына бәйле түгел**

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Тумыштагы Лебер амаврозы

**Тумыштагы Лебер амаврозы** челтәркатлауның нәселле дистрофияләр төркеменә карый һәм сабый яки бала чактагы күрү начарлануның иң еш генетик сәбәбеннән гыйбарәт. Генны йөртү начар фаразга ия.

1.	**Нәселдәнлек төре** ген 17p урнашу белән аутосом-рецессивлы.

2.	Тумыштан яки туганнан соң сукырлык һәм йөгерек караш белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре **күп төрле.

•	Яктылыкка бәбәк җавабы юк яки кимегән.

•	Бик начар күрүгә карамастан күз төбе башта гадәти була ала.

•	Перифериядә хориоретиналь атрофия чыганаклары һәм бөртеклелек таралуы хас.

•	Уртача чагылган пигментлы ретинопатия белән артериоляр тамырларның тараюы (рәс. 18.15а).

•	Макуланың чагылган пигментациясе (рәс. 18.15б).

•	Макуланың колобома сыман атрофиясе (рәс. 18.15в).

•	Башка табылдыкларга КНД элевациясе, «тоз белән борыч» төрендәге ретинопатия, таралган ак таплар һәм «үгез күзе» төрендәге макулопатия керә.

•	Окуло-дигиталь синдром, бу очракта баланың күзне даими ышкуы өчен орбиталь майның резорбциясе нәтиҗәсендә энофтальмга китерә (рәс. 18.15г).

4.	**Күзнең катнаш патологиясенә** кылыйлык, гиперметропия, кератоконус, кератоглобус һәм катаракта керә.

5.	**ЭРГ**, кагыйдә буларак, күз төбенең гадәти халәтендә дә теркәлми.

6.	**Катнаш системалы патологиягә** акыл какшаулары, колакка катылык, эпилепсия, бөер һәм ҮНС аномалияләре, сөяк системасы үсешенең гариплеге һәм эндокрин системасы какшаулары керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Яр Чаллы трамвае

**Яр Чаллы трамвае -**  Яр Чаллы шәһәренең трамвай челтәре. Трамвай хезмәте 1973 елның 8 октябрендә ачылды. 

Яр Чаллы трамвай системасы - Русиядә 2005 елдан соң берьюлы өч яңа бүлек ачылган бердәнбере. 

2016 елның февраленә шәһәрдә 14 маршрут бар  , 115 вагон эшли , алар бер трамвай депосында хезмәт итәләр, Трамвай системасы шәһәрнең барлык өлкәләрен үз эченә ала һәм 2009 елда 30,4 миллион кеше йөртте .     

Төркем:Яр Чаллы транспорты
Төркем:Википедия:Викиҗыентыкка мәкаләдә турыдан-туры сылтама булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Трабзонспор

**Трабзонспор** - (төрекчә Trabzonspor Kulübü) - Төркиянең Трабзон шәһәреннән футбол клубы. 1967 елда барлыкка килә.
Төркем:Төркия футбол клублары
Николай Алёшин

**Алешин Николая Павлович** (10 август 1941 — 11 февраль 2023) — эретеп ябыштыру производствосында совет һәм Россия белгече, диагностиканың фундаменталь теориясендә белгеч. Россия Фәннәр академиясе академигы (2006; 2000 елдан мөхбир әгъзасы), техник фәннәр докторы, профессор. 1989 елдан — Н.Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетының ябыштыру технологиясе һәм диагностикасы кафедрасы җитәкчесе.

## Фәнни казанышлары
Метал, эретмә һәм композицион материаллар эретеп ябыштыруны яңа технологияләрен, шулай ук математик модельләрне һәм эрү белән пешү өчен өч контурлы автоматлаштырылган системаларны эшли. Кыска дулкынлы чагылдыргычлар өчен каты тән якынайтуда сыек тулкыннар дифракциясе теориясен булдыра. Физик моделне сурәтли һәм эре бөртекле материалларның акустика-эретү моделенең математик тасвирламасын бирә. Н.П. Алешин тарафыннан төркемле чагылдыргычлар акустик кырны тарату бурычын хәл итү ысулы тәкъдим ителә һәм тормышка ашырыла.

1992 елда эретү контроле Милли агентлыгының президенты итеп сайлана (НАК). Эретү буенча Милли комитет җитәкчесе урынбасары. БДБ дәүләт-ара советының эретү һәм охшаш технологияләр буенча бюро әгъзасы НТС «Газпром» бүлеге җитәкчесе.
"Эретеп ябыштыру һәм контроль" фәнни-уку үзәге директоры. Россия Фәннәр академиясенең хокук әгъзасы (2006).

Халыкара Инженерлык академиясе әгъзасы.

Россия Инженерлык академиясе әгъзасы.

НП «Таяныс» президиумы әгъзасы.

## Бүләкләре
 1981 — ССРБ Министрлар советы премиясе лауреаты.
 1996 — Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендә хөкүмәт премиясе лауреаты.
 1997 — «Рентген-Соколов» халыкара премиясе лауреаты.
 2000 — Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендә хөкүмәт премиясе лауреаты.
 2003 — Россия Федерациясенең атказанган фән эшмлеклесе.
 2005 — Дуслык ордены белән бүләкләнгән
 2009 — Россия Федерациясенең фән һәм техника өлкәсендә хөкүмәт премиясе лауреаты.
 2011 — IV дәрәҗә «Ватан алдында казанышлары өчен» ордены.
 2015 — Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе лауреаты.
 2017 — Почет ордены белән бүләкләнә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте Lobbying 

## Моны да карагыз

Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ Министрлар Советы премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Сергей Вдовин

**Вдовин Сергей Иванович** (1935 ел,  Алтай крае, Кытманово) — совет һәм Россия галиме, техник фәннәре докторы (1987), профессор (1989).

100-дән артык фәнни басма, шул исәптән монографияләр, галәм ракетасы җитештерү технологияләре буенча дәреслекләр һәм уку әсбаплары (автордаш), шулай ук 20-гә якын уйлап табу авторы.

## Биографиясе
Вдовин Сергей Иванович 1935 елның 28 гыйнварында Алтай краеның Кытманово авылында туган.

1958 елда Мәскәү югары техник училищесен (МВТУ, хәзер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) тәмамлый. Юл буенча 1958-1972 елларда «Южмаш» (Днепропетровск, Украина ССРы) җитештерү берелегендә бүлекнең баш технологы булып эшли.

Соңыннан гыйльми-укыту эшчәнлегенә тотына. 1972-1994 елларда Днепропетровск дәүләт университетының (хәзер Олесь Гончар исемендәге милли Днепр университеты) физика-техник факультетында җитештерү технологиясе кафедрасында эшли; 1995 елдан — Орел техник университеты профессоры.

Хәзерге вакытта «Машиналар һәм корамалларны технологик процеслар», «Автопласт» секциясе кафедрасы профессоры булып тора, «табаклы штамповка технологияләре», «Сыгылмалык теориясе» һәм «Компьютер графикасы» предметларын укыта. С. И Вдовинның фәнни эшчәнлеге металларны басым белән эшкәртүһәм технологик процесларны ЭВМ кулланып автоматлаштыру белән бәйле.

«Фидакарь эшчәнлеге өчен. В. И. Ленин тууның 100 еллыгы күрә» медале һәм академик М. К. Янгель исемендәге ССРБ космонавтика федерациясе медале белән бүләкләнгән. Россия Федерациясе Хөкүмәтенең мәгариф өлкәсендәге премиясе лауреаты (2002, югары профессиональ белем бирү уку йортлары өчен «Повышение качества инженерно-технического образования на основе преемственности и межвузовских интеграции научных школ технолого-машиностроителей» фәнни-гамәли эшләнмәсе өчен).

## Чыганаклар
* Сергий Іванович ВДОВІН

Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Елизавета Надеинская

**Елизавета Павловна Надеинская** (1904 — 1967) — металл кискеч инструментлар өлкәсендә совет галиме.

## Биографиясе
1904 елның 11 мартында Ярославль губернасы Молога өязенең Иловня вулысы Становой авылында чиркәү священнигы гаиләсендә туган.

Хатын-кыз гимназиясында укый. 1920 елда комсомолга керә. 1921-1923 елларда ОГПУ (Берләшкән дәүләт сәяси идарәлеге) гаскәрләрендә хезмәт итә, Ерак Көнчыгышта ватандашлар сугышларында катнаша. Демобилизацияләнгәннән соң заводта эшли.

1925-1929 елларда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү югары техник училищесында укый, бер вакытта техник нормативлар бюросында техник, инженер-конструктор булып эшли. 1930 еллар башыннан Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү югары техник училище һәм Станкин доценты («Высотные технологии обработки» кафедрасы).

1935 елдан алып техник нормативлар секторы әгъзасы һәм мөдире, 1940 елдан авыр сәнәгать халык комиссариаты техник советы рәисе урынбасары.

1936 елда ССРБ Халык хуҗалыгы югары советы янындагы металларны кисү буенча Комиссияне җитәкли. Төрле конструкцияле материалларның төрле шартларда эшкәртелүчәнлек буенча мәгълүмат базаларын эшләү белән җитәкчелек итә, бу кисү режимнары буенча дәүләт нормативлары герое булып китә.

1943 елда булдырылган ВНИИның беренче директоры.

Останкинода, сәнәгать академиясында укыта, 1957 - 1963 елларда - Мәскәү химик машиналар төзү институтында  «Машиналар эшләү технологиясе» кафедрасы мөдире. Техник фәннәре докторы (1955), профессор (1956).

1967 елның 3 ноябрендә вафат була. Мәскәүдә Введенский зиратында җирләнгән.

## Хезмәтләре

* Режимы резания при обработке чугуна резцами, оснащёнными твёрдыми сплавами (1942);
* Справочник по режимам резания на фрезерных станках (1942);
* Справочник по режимам резания при протягивании (1942);
* Высокопроизводительный инструмент для скоростного резания (1952);
* Влияние режимов термической обработки и твёрдости быстрорежущей стали на её износ при резании металлов (1960).

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) — машиналар эшләүдә җитештерү процессын комплекслы автоматлаштыру принципларын эшләгән, автоматлаштырылган пешкәк заводын проектлаган һәм үзләштергәне өчен.
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* «Мактау Билгесе» ордены

## Чыганаклар
* Станки и инструмент. Машгиз, 1984
Александр Казанцев

**Казанцев Александр Николаевич** (1893— 1979) — радиотехника, радиодулкыннар таралу өлкәсендә белгеч. МЭИ профессоры, техник фәннәр докторы, радиотехника факультеты деканы (1950-1953), МЭИ-ның радиотехника нигезләре кафедрасы мөдире (1943-1944), антенналы корылмалар һәм радиодулкыннар таралу кафедрасы мөдире (1944-1957).

## Биографиясе
Казанцев Александр Николаевич 1893 елда Калуга шәһәрендә туган. Мәскәү югары техник университетын (МВТУ) тәмамлаган. Сугышка кадәр радиодулкыннар таралу өлкәсендә гыйльми эшләр алып бара, Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында (Н. Э. Бауман исемендәге МВТУ) лекцияләр укый.

1943-1944 елларда МЭИ-ның радиотехника нигезләре кафедрасы мөдире була, 1944 елда А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының радиотехника факультетына оештырылган антенна-фидер корылмалар кафедрасы (ары «антенналы корылмалар һәм радиодулкыннар таралу кафедрасы» дип атала) мөдире итеп сайлана. 1957 елга кадәр шушы вазифада эшли. 1950-1953 елларда А. Н. Казанцев Мәскәү энергетика институтының (МЭИ) радиотехника факультеты (РТФ) деканы булып эшли.

Казанцев елда ссср Фәннәр академиясенең Кояш радиофизика һәм шуның белән бәйле Җирдә радиодулкыннар таралу өлкәсендә фәнни эшләре буенча чит илләргә фәнни экспедицияләргә чыга, Радио буенча халыкара Консультатив Комитетта Советлар Берлегенең вәкиле була; безнең илнең «халыкара йөкләмәләрен булдыру максатында» Женевага йөри.

Сугыштан соңгы елларда педагогик эшмәкәрлеге белән беррәттән, А. Н. Казанцев Фәннәр академиясендә кыска тулкындар диапазонындагы ионосфера радио сызыкларын тикшерүләр циклы башкара. Нәтиҗәдә аның катнашлыгында, кыска тулкындар кыр көчергәнешлелек исәпләүнең, радиодулкыннарның ионосфера таралуының төп физик процесларын исәпкә алучы нәтиҗәле ысулы эшләнә. Бу эшләр циклы өчен А. Н. Казанцев Сталин премиясе белән билгеләнә. 1953 елда Александр Николаевич Ленин ордены белән бүләкләнә.

1957 елда А. Н. Казанцев Мәскәү физика-техник институтының (МФТИ) кафедра мөдире вазифасына күчә. А. Н. Казанцевның киләсе уку һәм гыйльми эшмәкәрлеге Мәскәү физика-техник институты белән бәйле.

Казанцев Александр Николаевич 1979 елда 86 яшендә Мәскәүдә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Сталин премиясе.
* Ленин ордены (1953).

## Чыганаклар
* МЭИ: история, люди, годы: сборник воспоминаний. В 3 томах, 2010, Москва. «Издательский дом МЭИ» т. 2 с. 13.
* РАДИОТЕХНИЧЕСКОМУ ФАКУЛЬТЕТУ МЭИ — 75 ЛЕТ! ВЕСТНИК МОСКОВСКОГО ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО ИНСТИТУТА. Издательство: Национальный исследовательский университет «МЭИ» (Москва). ISSN: 1993-6982.

Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Новелла (жанр)

**Новелла** ( — «*яңалык*») — әдәбиятта эпик жанр, хикәянең «яңалылык», үткен-парадокслы сюжеты белән аерылып торган бер төре.

## Тарих
Әдәбиятта жанр буларак, новелла  (Яңа Дәвер) Италия әдәбиятында барлыкка килгән. Итальян шагыйре һәм язучысы  үзенең кумирлары — Данте Алигьери һәм Франческо Петрарка белән беррәттән Европа мәдәнияте үсешенә зур йогынты ясый. Аның төп әсәре — «Декамерон» (1350—1353, 1470 елда басылып чыккан) — новеллалар китабы, гуманистик идеяләр, хөр фикерлелек рухы һәм антиклерикализм, аскет әхлакны кабул итмәү, күңелле юмор белән сугарылган. Китаптагы новеллаларның күпчелеге мәхәббәт темасына багышланган.
 
XIX гасырда Көнбатыш Европа илләрендә (Англия, Франция, Испания әдәбиятларында) жанр буларак, новелла яңадан туа. Испания әдәбиятында Мигель де Сервантес новелла жанрына иҗатында зур урын биргән.

Европа әдәбиятларында  үсеш алган елларда (XVIII гасыр ахыры — XIX гасыр башы) Проспер Мериме, Эдгар По, Ги де Мопассан, О. Генри һ. б. язучылар иҗатында новелла жанры «чәчәк ату» чорын кичерә.

## Рус әдәбияты
Рус әдәбиятында новелла жанры Антон Чехов, Леонид Андреев, Иван Бунин, Владимир Набоков, , Михаил Зощенко, Юрий Нагибин,  һ. б. язучылар иҗаты белән бәйле.

## Татар әдәбияты

Татар әдәбиятында (киңрәк алганда Шәрык әдәбиятында) новелла сюжетның парадоксальлеге һәм тасвирлау үзенчәлеге белән *тартмалы композициягә* корылган кыйсса һәм хикәяткә якын тора: Сәйф Сараиның «Гөлестан бит-төрки», Мәхмүд Болгариның «Нәхҗел-фәрадис» әсәрләре һ. б.

XX гасыр башы татар әдәбиятында новелла жанрына Шәриф Камал еш мөрәҗәгать иткән. Новеллага мисал итеп, аның «Уяну», «Буранда», «Сулган гөл» исемле психологик һәм «Депутат», «Сәмруг кош», «Холера вакытында» исемле сатирик әсәрләрен китерергә мөмкин.

XX гасырның I яртысында татар язучыларыннан Шакир Мөхәммәдов, Фатих Әмирхан, Газиз Гобәйдуллин һ. б. новелла жанрында язган. Мисалга Шәриф Мөхәммәдовның «Судта», «Аз гына хата булган», Фатих Әмирханның «Сәмигулла абзый», «Хәзрәт үгетләргә килде», Газиз Гобәйдуллинның «Исерек», «Вәсвәсә», «Шомлы», «Хәзрәт икегә бүлә» әсәрләрен алырга була.

XX гасыр азагы татар әдәбиятында новелла жанры киң таралыш алмаган. Новелланың аерым чалымнарын Фатих Хөсни, Рафаил Төхфәтуллин, Габделхәй Сабитов, Миргазиян Юныс, Фаил Шәфигуллин, Госман Гомәр, Рифә Харрасова (*Рифә Рахман*) хикәяләрендә очратырга мөмкин.

## Әдәбият
* *[[Хатыйп Миңнегулов|Миннегулов Х.]]* Татарская литература и восточная классика. К, 1973.
* *[[Азат Әхмәдуллин]].* Әдәбият белеме сүзлеге. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1990.
* *[[Резеда Ганиева|Ганиева Р. К.]]* Татарская литература: Традиции, взаимосвязи. К., 2002.
* *[[Фәрит Хатыйпов]].* Әдәбият теориясе. К., 2000.
* *[[Дания Заһидуллина]].* Новелла. «Казан утлары», 2013 ел, март, 169нчы бит.

## Сылтамалар
*   Novella
*    Word Count Guide: How Long Is a Book, Short Story, or Novella?
## Искәрмәләр


Төркем:Әдәби жанрлар
Төркем:Эпик жанрлар
Төркем:Новеллалар
Новелла (мәгънәләр)

**Новелла** — күпмәгънәле сүз.
## Әдәби жанр
* Новелла – әдәбиятта эпик жанр, хикәянең бер төре.
## Топоним
* Новелла – Франциянең Югары Корсика департаменты Л’Иль-Рус кантонына караган коммуна. 

## Исем
* Новелла Матвеева (1934—2016), рус шагыйрәсе, тәрҗемәче, бард.
Наил Гобәйдуллин

**Гобәйдуллин Наил Шәгъбән улы** (23 ноябрь 1928 ел — 19 март 2011 ел) — галим, музыка белгече, композитор. 1973 елдан ССРБ Композиторлар берлеге әгъзасы (1973). Югары мәктәп укытучысы. Сәнгать гыйлеме кандидаты (1968).

## Биографиясе
Наил Шәгъбән улы Гобәйдуллин 1928 елның 23 ноябрендә Башкорт АССР Бәләбәй кантоны (хәзерге Башкортстанның Ярмәкәй районы) Исламбахты авылында туган.

1960 елда Н. Г. Есано һәм А. С. Леман классы буенча Казан консерваториясен тәмамлый. 1960-1976 елларда Уфа сәнгать училищесында гармония, сольфеджио, рус музыкасы һәм музыкаль формаларны анализлау, педагоглык курсларын укыта, бер вакытта 1960-1973 елларда училищеның теория бүлеге мөдире булып эшли.

1964 елдан Гнесиннар исемендәге дәүләт музыка-педагогия институты аспирантурасында укый һәм 1968 елда «Башкорт совет музыкасы тарихы» («История башкирской советской музыки») темасы буенча кандидатлык диссертациясе уңышлы яклый.

1970 елдан Уфа дәүләт сәнгать институтында укыта. 1980-1988 елларда Республика халык иҗаты һәм мәдәни‑мәгърифәтчелек гыйльми‑методик үзәгенең олуг гыйльми хезмәткәре булып эшли.

## Фәнни һәм иҗади эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге Башкортстанда профессиональ музыка сәнгатенең барлыкка килүен һәм үсешен өйрәнү белән бәйле, 50-дән артык гыйльми һәм методик хезмәт яза.

Биш томлы «ССРБ халыклары музыкасы тарихы» («История музыки народов ССРБ») күмәк фәнни хезмәтен әзерләүдә актив катнаша.

«Нәфисә» (И. Х. Хәбиров һәм Гобәйдуллин либреттосы, Мостай Кәримнең «Чакырылмаган кунак» поэмасы буенча, 1980) балетын, «Скрипка һәм симфоник оркестр өчен кәмит» (1967), Мостай Кәрим шигыренә «Туган җирем, яраткан ярем!..» («Мой ил возлюбленный навеки») кантатасын, камера‑инструменталь әсәрләр, Кадир Даян, Абдулхак Игебаев, Рәшит Нигъмәти, Давыт Юлтый һәм башка әдипләрнең шигырьләренә романслар, җырлар иҗат итә.

Укучылары арасында Э. М. Давыдова, Фәрит Камаев, Н. В. Әхмәтҗәнова, Нажия Аллаярова, А. Сәлмәнова һәм башка сәнгать әһелләре бар.

## Хезмәтләре
* Новый башкирский балет //Советская музыка. 1963. № 9.
* История башкирской советской музыки. — Уфа, 1968.

## Чыганаклар
* Гәрәев Р. В. Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
Ольга Рубцова

**Рубцова Ольга Николаевна** (20 август 1909, Мәскәү — 13 декабрь 1994 ел, шунда ук) — совет шахматчысы: тарихта дүртенче дөнья чемпионы (1956-58), халыкара гроссмейстер (1976), ир-егетләр (1973) һәм хатын-кызлар (1975) арасында халыкара ИКЧФ мастеры, халыкара арадашчы (1964); ССРБ-ның атказанган спорт мастеры (1952); инженер-коючы. ССРБ командасы составында I Бөтендөнья Олимпиадасы җиңүчесе (1957). Дүрт тапкыр ССРБ чемпионы. Өч тапкыр Мәскәү чемпионы.

## Биографиясе
Шахмат уйнарга бала чактан, галим-металлург һәм билгеле Мәскәү шахматчысы, турнирларда А. Алехин белән очрашкан атасы Н. Н. Рубцовтан өйрәнә. 17 яшендә «Комсомольская правда» гәзите оештырган күмәк яшьләр турнирында кыз арасында җиңү яулый (1926). 1927 елда хатын-кыз арасында 1-се ССРБ чемпионатында җиңүче.

40 ел буена (1927-67) 20 ССРБ чемпионатларында катнаша: 1931, 1937 һәм 1949 — 1-се урын; 1936, 1948, 1952 һәм 1954 — 3-нче урын; 1945 — 3-4 нче урын. Моннан тыш, 1935 елда ил чемпионы исеме өчен матчта Ольга Семенова-Тян-Шанская җиңә — 7:2 (+6 -1 =2). 1965 елда Бельцы шәһәрендә ССРБ чемпионатында кызы Елена белән бергә чыгыш ясый. 3-тапкыр Мәскәү чемпионы (1947, 1950; 1953/54 — 1-2-се урын Н. Войцик белән).

Дөнья чемпионаты (1949/50, 2 урын) һәм өч дәгъвәчеләр турниры (1952, 1955 һәм 1959; иң яхшы нәтиҗә: Мәскәү, 1955, — 1 урын) катнашучысы.

1956 елда матч-турнирда Елизавета Быковны һәм Людмила Руденконы узып китә һәм дөнья чемпионы исемен яулый.

1957 елда Рубцова 1-нче хатын-кызлар олимпиадасында ССРБ командасын җитәкли һәм 14 тән 9,5 максат җыя. 1958 елда матч-реваншта Елизавета Бычковадан дөнья чемпионы исемен оттыра.

1960 нчы еллар соңыннан язышу буенча ярышларда уңышлы чыгыш ясый; 1968-72 елларда 1-се дөнья чемпионы була (күзмә-күз һәм яныннан торып күчү уеннарында чемпион титулына ия булган бердәнбер шахматчы). 2-нче чемпионатта (1972-1977) — 1-2-нче урыннар (Л. Яковлевага соңгы коэффициент буенча чемпион исемен бирә). ССРБ командасы составында язышу буенча хатын-кыз дөнья беренчелеге җиңүчесе (1969-79).

Введенский зыяратында җирләнгән (19 уч.).

## Гаиләсе
* Ире һәм тренеры — Абрам Борисович Поляк. Кызы — шахматчы Елена Абрамова Фаталибекова .

## Бүләкләре
Шахмат өлкәсендәге казанышлары өчен Хезмәт Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнә (1957).

## Китаплары
* Творчество советских шахматисток. (сост. Рубцова, Чудова) — М.: ФиС, 1963. — 200 с.: ил.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шахматный словарь / гл. ред. Л. Я. Абрамов; сост. Г. М. Гейлер. — М.: Физкультура и спорт, 1964. — С. 327. — 120 000 экз.
* Шахматы : энциклопедический словарь / гл. ред. А. Е. Карпов. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 342. — 624 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-85270-005-3.

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Курган зираты (Казан)

**"Курган" зираты**  - Татарстанның Питрәч районында урнашкан, 2020 елның 10 августында ачылган зират. 86 гектар мәйданны биләгән территориядә мөселманнарны да, христианнарны да җирләү өчен
ике зират бар, алар 147,5 мең урынга исәпләнгән.  

## "Курган" зиратында җирләнгән кешеләр

## Сылтамалар
* Казанда яңа зират булачак . Мәдәни Җомга, 22 июль 2017
## Искәрмәләр

Төркем:Казан зиратлары
Евдокия Пасько

**Евдокия Борисовна Пасько** (30 декабрь 1919 ел, Липенка авылы, Джет-Угыз районы, Ыссык Күл өлкәсе, Кыргызстан — 27 гыйнвар 2017, Мәскәү) — совет хәрби очучысы, 46 нчы гвардия төнге бомбардировка авиацион полкының эскадрилья штурманы, Советлар Берлеге Герое, механика өлкәсендә галим, югары мәктәп укытучысы.

## Биографиясе
Евдокия Борисовна Пасько Кыргызстанның Ыссык Күл өлкәсе Джет-Угыз районының Липенка авылында авылдаш гаиләсендә туган.

1938 елда Барнаул шәһәренең 25-се мәктәбенең 10 синен белем ала һәм МДУ-ның механика факультетына укырга керә. Дүртенче курстан үз ирке белән армияга китә — университетның унҗиде студенты исәбендә 122-се авиатөркемгә теркәлә. Энгельс шәһәрендә авиацион мәктәбенең тизләтелгән штурман курсларын тәмамлап, 1942 елның маеннан алып сугыш ахырына кадәр 46 нчы гвардия төнге бомбардировка авиацион полкының эскадрилья штурманы була. 1943 елдан КПСС әгъзасы.

Очу кенәгәсе мәглүмәтләре буенча 790 хәрби очыш һәм махсус заданиегә 10 очыш ясый. Гомуми һөҗүм итү 1220 сәгать тәшкил итә. Дошман позициясенә 100 тоннадан күчү бомба ыргыта. Ягулык дүрт келәтле, боеприпаслар белән өч келәтле, өч фара, ике кичү, 11 автомашинаны һәм җирдә бер самолетны юк итә; 157 көчле шартлау, 109 янгын ясый. Моннан тыш, дошман тылына 2 миллионга кадәр листовка ташлый.

1945 елның азагында гвардия олуг лейтенанты Е. Б Пасько - запаста. Соңрак аңа «капитан» хәрби дәрәҗәсе бирелә.

Мәскәүгә әйләнеп кайта һәм дәүләт университеты механика факультетында аспирантураның соңгы курсын уңышлы белем ала (1949). 33 ел дәвамында Мәскәү югары техник училищесында олуг укытучы булып эшли.

2017 елның 27 гыйнварында вафат була. Хәрби хөрмәт 31 гыйнварда Мәскәүнең Троекуров зиратында җирләнә.

## Гаиләсе
Ир — Малышев Борис Михайлович (1923-1985), МДУ-ның механика-математика факультеты профессоры

## Рәхмәт билгеләре
1944 елның 26 октябрендә «Дошман белән алышта күрсәткән хәрби батырлыгы һәм кыюлыгы өчен», Пасько Евдокия Борисовнага Ленин ордены белән «Алтын Йолдыз» миналы (№ 4499) тапшырылып, Советлар Берлеге Герое исеме бирелә. Кызыл Байрак ордены, икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, ике Кызыл Йолдыз ордены, Халыклар Дуслыгы ордены белән бүләкләнә. Кыргызстанда Ыссыккүл өлкәсенең административ үзәге Каракол шәһәрендә Җиңү паркында Пасько Евдокия Борисовнаның һәйкәле (бюсты) куела.

## Чыганаклар
* Пасько Евдокия Борисовна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — Б. 240—241. — 863 б. — 100000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
* Чайка Н. На ночном бомбардировщике // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко — Вып. 2. — М.: Политиздат, 1969. — 463 б.

Төркем:КПСС әгъзалары

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучы хатын-кызлар

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Георгий Краснов

**Георгий Васильевич Краснов** (1937 елның 30 гыйнвары, Салугино, Чуаш АССР — 3 сентябрь 2012, Чабаксар) - чуаш язучысы, прозаик һәм драматург, педагог, журналист. Чуаш Республикасының халык язучысы.

## Биография
Георгий Краснов 1937 елның 30 гыйнварында Чуваш Республикасының Ядрин районы Салугино авылында туа. Чуел сельхозтехникумында, М. В.Ломоносова ис. МДУның журналистика факультетында укый.  Хәрби хезмәте Германиядә уза. Воркута шахтасында, колхозда агроном булып эшли.

Чабаксарга күчеп, чуваш радиосы баш мөхәррире һәм Телерадиокомитет рәисе урынбасары, Чуашстан язучылар берлеге идарәсенең җаваплы секретаре, «Тыван Атыл» журналының баш мөхәррире, Чуашстан язучылар берлеге идарәсе рәисе булып эшли.

1969 елдан СССР Язучылар берлегендә.

Аннары Г.С. Лебедева ис.чуаш милли лицеенда укыта.  1995 елдан Чуаш дәүләт университетының журналистика кафедрасы профессоры.

Георгий Васильевич лирик, маҗаралы, фантастик жанрларны сыный. Ул 10 Роман, 10 пьеса, күп кенә повестьлар һәм хикәяләр авторы.

## Бүләкләр һәм премияләр
* Чуашстанның М. Сеспель исемендәге Комсомол премиясе (1979))
* ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1984).

## Китаплары
Чуашча:
* «Çамрăк хастарлăхпа» [Яшьлек дәрте белән] (1965),
* «Асамлă çăлкуç» [Тылсымлы чишмә] (1966)
* «Инçетри сасăсем» [Ерак тавышлар] (1967)
* «Сарамат пĕкки» [Таңдагы салават] (1971)
* «Катăк чĕлĕм» [Китек көпшә] (1971)
* «Кăмăл туртăмĕ» [Теләк] (1972)
* «Çамрăклăх пĕрре килет» [Яшьлек бер килә] (1974)
* «Ĕмĕр тикĕс килмест» [Гомер ике килми] (1979)
* «Кĕвĕçĕкене кĕве çиет» [Барысы да мәхәббәттән] (1981)
* «Телей патне виçĕ çухрăм» [Бәхеткә өч чакрым] (1983)
* «Çитетпĕр хĕрĕхе, иртетпĕр хĕрĕхрен» [Кырык елга киләбез] (1985)
* «Хĕр çурасас умĕн» [Яучылык алдында кыз] (1987)
* «Пуçсăр юланутсен эскадронĕ» [Башсыз җайдаклар эскадроны] (1990)

Русча:
* «Треснутая трубка» [Ярык көпшә] (1975)
* «Молодость не повторяется» [Яшьлек бер килә] (1978)
* «Тают снега» [Карлар эри] [М.: Современник, 1980.]
* «Операция „Сломанная трубка“» (М.: Детская литература, 1982)
* «Всё от любви» [Барысы да мәхәббәттән] (1986).

Башка телләрдә:
* "Формула «Илвми левэх» [Фантастик повесть] [Минск: Мастацкая литература, 1976.]
* «Бескозырка» [Маҗарави повесть] [Фрунзе: Мэктеп, 1985.]
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Юрьева М. И., Романова З. В. Писатели Советской Чувашии: Биобиблиографический справик. — 4-е изд., испр. и доп. — Чебоксары: Чувашское книжное издательство, 1988. — С. 158—160.
* Гордеев Д. В., Силэм Ю. А. Антология чувашской литературы. — Чебоксары, 2003. — Т. 1 : проза.
* Муравьев В., Мытиков Г., Соколов В. «И в шестьдесят быть молодым как в тридцать…» // Знамя труда (Ядрин. р-н). — 1997. — 30 янв.
* Ялгир П. Краснов Георгий Васильевич // Ялгир П. Литературный мир Чувашии. — Чебоксары, 2005. — С. 52.

Төркем:Чуашстанның халык язучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Алексей Талвир

**Алексей Филиппович Талвир** (чын фамилиясе - Башкиров; 1909-1979) - чуаш язучысы, драматург һәм прозаик, журналист, корреспондент. 1941 елдан ВКП(б) әгъзасы.

## Биография
1909 елның 8 (21 мартында) Олы Батыр авылында туган (хәзерге вакытта Батыр районы үзәге, Чуашстан). Беренче Май мәктәбен, МДУны тәмамлаган. СССР халыклары Үзәк нәшриятының Чуваш секциясендә, СССР Язучылар берлегенең комсомол оешмасы секретаре, ВЛКСМ үк пропаганда һәм агитация бүлегенең матбугат буенча инструкторы булып эшли.

Бөек Ватан сугышы елларында взвод командиры, ротаның политругы, «Комсомольская правда»газетасы корреспонденты була. Көнбатыш, Брянск, Сталинград һәм 2 нче Балтыйк буе фронтларында сугышларда катнаша. Сугыш вакытында авыр яралана. 1941 елдан ВКП(б) әгъзасы.

Демобилизациядән соң берничә ел дәвамында «Коммунизм ялаве» газетасының үз хәбәрчесе булып эшли. 1954-1958 елларда Чуашстан язучылар берлеге идарәсе рәисе.

1960 елда Казанга күчеп килә. Биредә аның инициативасы белән «Хусан» альманахының (Казан) басмасы оештырыла. Күп еллардан соң язучы туган ягына әйләнеп кайта. Пьесалар, истәлекләр яза, 1812 елгы Бөек Ватан сугышы темасына зур тарихи роман яза.

1979 елның 9 сентябрендә вафат була. Чабаксарда җирләнгән.

Чабаксарның Төньяк-Көнбатыш районындагы урам Алексей Талвир исеме белән аталган.

## Иҗаты
* «Кышкы суыкта» — 1929 елда чыга. Автор кабаладан шәһәргә качкан ике ятим малайның катлаулы язмышын сурәтли. Бу әсәрдә хакимиятнең балалар сукбайлыгына каршы авыр көрәше чагылдырыла.
* «Хата» — 1931 елда чыга. Бу әсәрдә егерменче еллар комсомоллары турында сөйләнә. Китап геройларының берсе ул үзе булган.
* «Буа трактында» - 1953 елда чыга. Повестьта революция алдыннан чуваш халкының тормышы ачыла. Бу китап дөньяның күп телләренә тәрҗемә ителгән.
* «Сугышка кадәр, сугышта, сугыштан соң» — дүрт повестьтан тора: «Канат кагу», «фронт юлларында», «Акча хакына түгел», «Идел ага».
* «Фундамент» (1965) — Чуашстанда эшче сыйныф һәм техник интеллигенция формалаштыру темасын күтәрүче роман.

## Чыганаклар
* Алексей Талвир (Башкиров Алексей Филиппович) / Юрьев М. Писатели Советской Чувашии / М. Юрьев, З. Романова. — Чебоксары, 1988. — С. 294—296.
* Алексей Талвир — улып чувашской литературы // Юхма М. Имена улиц твоих, Чебоксары! / М. Юхма. — Чебоксары, 2000.— С. 121—125.
* Вспомним о Талвире // Чебоксарские новости. — 1999. — 20 марта.
* Решетина Л. В память о Талвире / Л. Решетина // Чебоксарские новости. — 1999. 24 марта. — С.1.
* Юхма М. Талвир неизвестный — опальный / М. Юхма // Советская Чувашия.— 1999.— 13 марта и др

Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Чуаш драматурглары
Эклинҗи

**Эклингҗи** ул көнбатыш Һиндстанда, Раджастханда Удайпур районында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Эклингҗи Мевар Патшалыгының төп Илаһы һәм *Маһарана*ның *Дэван* буларак Илаһы булып тора.
## Тарихы
15-енче гасыр тексты *Экалинга Маһатмья* буенча Эклингҗида баштагы гыйбадәтханә 8-енче гасыр хөкемдары Баппа Равал тарафыннан төзелгән булган. Башта булган гыйбадәтханә һәм Виграһа (поты) Дәлһи Солтанлыгы хөкемдарлары бәреп керүләре вакытында җимерелгән булган. Иң борынгы сакланып калган пот Хаммир Сингһ (14-енче гасырда) корылган булган, ул төп гыйбадәтханәнең киң янә төзекләндерүен алып барган. Рана Кумбһа (15-енче гасыр) гыйбадәтханәне Вишну гыйбадәтханәсен төзүенә өстәп төзегән. Аның 1460 ел язмасы аны "Эклингның шәхси хезмәтчесе" дип тасвирлый.
15-енче гасыр ахырында Малва Солтанлыгының Гһиятһ Шаһ Мэварга һөҗүм иткән һәм Экинҗины талаган. Кумбһаның улы Рана Раймал (як. 1473–1509) аны тар-мар иткән һәм әсир иткән һәм азат итүе өчен акча алган. Алган акчасына Раймал гыйбадәтханә комплексының соңгы төп төзекләндерүенең яклаучысы булган һәм төп гыйбадәтханәдә хәзерге муртины (потны) куйган.
Башта гыйбадәтханә Пашупата сектасына караган һәм шуннан соң Натх сектасы карамагында булган. 16-ынчы гасырда ул Рамананди Сампрадайя идарәсе астында булган.
## Искәрмәләр

### Әдәбият
* 
* 
## Тышкы сылтамалар
*Mandir Shri Ekling Ji

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һиндстанда Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кодор

**Кодор** — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Клуж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кодор (мәгънәләр)

**Кодор** — күпмәгънәле сүз.
* Кодор, Кодори — Абхазиядәге елга.
* Кодор — Кавказ таулары тарлавыгы.

Төркем:Гидронимнар