open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәрит Хөсәенов

**Фәрит Хөсәенов**, Фәрит Нурислам улы Хөсәенов (*[[1964 ел]]ның [[10 май|10 мае]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[Үзбәкстан ССР]],  Әндиҗан өлкәсе,  [[Асака (Үзбәкстан)|Ленинск]] — [[2010 ел]]ның [[23 май|23 мае]], [[РФ]], [[Новосибирск]]*) — җырчы (*тенор*). Новосибирск опера һәм балет театрының 1993 — 2010 еллардагы әйдәүче артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 10 маенда Үзбәкстан ССРның Әндиҗан өлкәсе Ленинск (*[[1991 ел]]дан [[Асака (Үзбәкстан)|Асака]]*) шәһәрендә туган.  М. Глинка исемендәге Новосибирск консерваториясен (*В. Прудник сыйныфы, [[1994 ел|1994]]*) тәмамлаган.
* 1993 — 2010 елларда  — Новосибирск опера һәм балет театрында опера солисты. 
* Алмания (*[[1996]], [[2004]]*), Испания (*[[1999]], [[2000]]*), Италия (*[[2000]], [[2004]]*) шәһәрләрендә гастрольләрдә була. «Реал» (*[[Мадрид]], [[Испания]]*), «Сан-Карло» (*Неаполь, [[Италия]]*) театры сәхнәләрендә чыгыш ясый. 
    
## Иҗаты
#### Репертуар
##### Новосибирск опера һәм балет театры
* *Ленский* - «Евгений Онегин» П. Чайковский 
* *Водемон* – «Иоланта» П. Чайковский 
* *Хозе* - «Кармен» Бизе 
* *Альфред*, *Гастон* – «Травиата» Верди 
* *Тамино*, *Моностатос* – «Тылсымлы флейта» (*Волшебная флейта*) Моцарт 
* *Моцарт* - «Моцарт һәм Сальери» Н. Римский-Корсаков
* *Зиновий Борисович* – «Мцен өязе Макбеты» (*Леди Макбет Мценского уезда*) Д. Шостакович
* *Вова* – «Дивана белән тормыш» (*Жизнь с идиотом*) А. Шнитке 
* *Сполетта* – «Тоска» Д. Пуччини 
* *Подьячий* – «Хованщина» М. Мусоргский
* *Овлур*, *Ерошка* - «Кенәз Игорь» Бородин 
* *Борса* - «Риголетто» Верди 
* *Мисаил* - «Борис Годунов» Мусоргский 
* *Чекалинский* – «Пики дамасы» (*Пиковая дама*)  П. Чайковский 
* *Гонец* – «Аида» Верди 
* *Бомелий* – «Патша кәләше» (*Царская невеста*) Римский-Корсаков 
* *Дон Курцио* – «Фигаро туе» (*Свадьба Фигаро*) Моцарт
* *Тихон* - «Катя Кабанова» Яначек 
* *Тролль*, *юлбасар*, *шәһәр кешесе* - «Кай һәм Герда тарихы» (*История Кая и Герды*) Баневич
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

2004 – «Алтын битлек» милли театр фестивале — «Дивана белән тормыш» (*Жизнь с идиотом*) операсында Вова партиясе өчен «Иң яхшы уйналган ир-ат роле» номинациясендә  премиягә тәкъдим ителә (*диплом*).

## Сылтамалар
* Новосибирск театры сайты  
*  «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 

## Моны да карагыз
 Ф. Хөсәенов Моцарт партиясен башкара (''видео'')

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Новосибирск консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Төркем:Тенорлар
Хөсәенов

**Хөсәенов** – татар, башкортларда еш очрый торган фамилия. Гарәп теленнән кергән «Хөсәен» («*гүзәл*», «*яхшы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Азат Хөсәенов:
** Азат Хөсәенов (1958), җырчы.
** Азат Хөсәенов (1959―2026), композитор, баянчы.
* Әзһәр Хөсәенов (1941—2019), Минзәлә, Курчак театры, Камал театры директоры.
* Әхмәт Хөсәенов  (1837-1906), сәүдәгәр, хәйрияче.
* Әхмәтясәви Хөсәенов (1924-1992), күмәк хуҗалык рәисе, ТАССР атказанган зоотехнигы (1979).
* Вәсил Хөсәенов (1953―2024), геолог, техник фәннәр докторы.
* Габделгани Хөсәенов (1939-1902), сәүдәгәр.
* Гайсә Хөсәенов (10.04.1928), әдәбият галиме, Салават Юлаев премиясе (1980).
* Гали Хөсәенов (1919-2001), режиссёр, Тукай премиясе (1979).
* Галимҗан Хөсәенов (1937-2010), футболчы, ССРБ чемпионы.
* Гобәйдулла Хөсәенов (1892-1948), тел галиме (*[[Төрекмәнстан]]*).
* Игамеддин Хөсәенов (1996), Азәрбайҗан моделе, актёр. «Best Model of Azerbaijan» конкурсы җиңүчесе (2016).
* Инсан Хөсәенов (1956), «Агыйдел» ансамбленең баш балетмейстеры (1982 елдан), ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988).
* Мәгъсүм Хөсәенов (1911-1987), КПССның Минзәлә, Мөслим райкомнары беренче сәркатибе.
* Мәхмүт Хөсәен (Хөсәенов) (1923-1993), язучы.
* Мирза-Давыт Хөсәенов (1894-1938), инкылабчы һәм дәүләт эшлеклесе.
* Мөхәммәтҗан Хөсәенов (1789-1824), Ырынбур диния нәзаратенең беренче мөфтие.
* Нәҗип Хөсәенов (1885-1937), сәясәтче, фирка эшлеклесе, Бохара коммунистлар фиркасе җитәкчесе (1919-1920).
* Нурмөхәммәт Хөсәенов (1954―2025), Бәләбәй татар гимназиясен оештыручы һәм беренче директоры.
* Пәнаһ Хөсәенов (1957), Азәрбайҗан премьер-министры (1993 елда).
* Рәгать Хөсәенов (1962), Лениногорск муниципаль районы башлыгы (2009 елдан). Лениногорск шәһәре мэры.
* Рәхимҗан Хөсәенов (1953), 1997-1999 елларда Саба районы хакимияте башлыгы, Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1992).
* Салават Хөсәенов (1960), спортчы (көрәш, гер спорты), тренер.
* Уел Хөсәенов (1949), Яр Чаллының фирка, хуҗалык җитәкчесе.
* Фәрит Хөсәенов (1964-2010), опера җырчысы (*[[Новосибирск]]*).
* Шәриф Хөсәенов (1929-1999), язучы, табиб.
----
;**Хөсәенова**
* Гөлнур Хөсәенова (1959), филология фәннәре докторы (2017). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2007).
* Фатыйма Хөсәенова (1809―1845),  Бүкәй Урдасы ханбикәсе. Мөфти Мөхәммәтҗан Хөсәенов кызы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Айдар Хисаметдинов

**Айдар Хисаметдинов**, Айдар Илдар улы Хисаметдинов (*[[1981 ел]]ның 26 [[август]]ы, [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Свердловск өлкәсе]], [[Түбән Тагил]] — [[2018 ел]]ның [[8 апрель|8 апреле]], [[РФ]], [[Чуашстан]], [[Чабаксар]]*) — балет биючесе. Чабаксар опера һәм балет театрының әйдәүче солисты. Чуашстанның халык артисты (2014).

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 26 августында Свердловск өлкәсендә Түбән Тагил шәһәрендә туган. Казан хореография укуханәсен (*В. Прокопова сыйныфы*) (2001) тәмамлаган. Эшкә чакыручы 11 театр арасыннан Чуаш театрын сайлаган.
* 2001 елдан хәзергәчә Чабаксар опера һәм балет театрының әйдәүче солисты.
* Тайвань, АКШ, Япония, Кытай, Испания шәһәрләрендә гастрольләрдә була.

2018 елның 8 апрелендә Чабаксарда вафат.

## Иҗаты
#### Репертуар
##### [[Чуаш дәүләт опера һәм балет театры|Чабаксар опера һәм балет театры]]

* *Зигфрид*, *Ротбарт*  - «Аккош күле» (*Лебединое озеро*)
* *Дезире* - «Йокыга талган гүзәл» (*Спящая красавица*)
* *Граф Альберт*  - «Жизель»
* *Принц*  - «Щелкунчик»
* *Божок, Солор* - «Баядерка»
* *Принц*  - «Көлбикә» (Золушка)
* *Эбин* - «Тирәкләр астында мәхәббәт» (*Любовь под вязами*)
* *Меркуцио*  - «Ромео һәм  Джульетта»
* *Дивана*  - «Юнона һәм Авось»
* *Иван* - «Конёк-Горбунок»
* *Альфред* - «Камелия тоткан ханым» (*Дама с камелиями*)
* *Чебаков* - «Бальзаминовның өйләнүе» (*Женитьба Бальзаминова*)
* *Канио, Сильвио*  - «Шамакайлар» (*Паяцы*) (опера)
* *Доктор Айболит* - «Доктор Айболит маҗаралары» (*Приключения доктора Айболита*)
* *Өрәк* - «Сөю-тылсымчы» (*Любовь-волшебница*)
* *Хозе, Тореро* - «Кармен-сюита»
* *Пан*  - «Вальпургия төне» (*Вальпургиева ночь*)
* *Сардиван*  - «Сарпиге»
* *Труффальдино*  - «Ике хуҗаның хезмәтчесе» (*Слуга двух господ*)
* *Шәһрияр, кол, Али-Баба*  - «Мең дә бер кичә» (*Тысяча и одна ночь*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 – II Л. Сахъянова һәм П. Абашеев фестивале  (Улан-Удэ) – *лауреат*
* 2011 – Браво классик балет фестивале (Саранск) – *лауреат*
* Чуашстанның атказанган артисты (2007)
* Чуашстанның халык артисты (2014)
* III дәрәҗә Дягилев ордены (2011)
* «Чуаш Республикасы алдындагы казанышлары өчен» орденының медале
 
## Сылтамалар
*   Балет солисты монологы
*    Чуаш энциклопедиясе 

## Моны да карагыз
 А. Хисаметдинов белән әңгәмә (''видео'')

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан хореография училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Чуашстанның халык артистлары
Төркем:Дягилев ордены кавалерлары
Хисаметдинов

**Хисаметдинов** – татар, башкорт халкында еш очрый торган фамилия. «Хисаметдин» исеменнән ясалган. Кыска вариантлары: *Хисами, Хисам*.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Хисаметдинов, балет артисты, Чуашстанның халык артисты (2014).
* Рәбис Хисаметдинов (1947), медицина фәннәре докторы, профессор. БH атказанган табибы.
* Шамил Хисаметдинов (20.09.1950), көрәшче (*грек-рим көрәше*).
----
;Хисаметдинова
* Рәмзилә Хисаметдинова (1949-1995), шагыйрә.
* Сания Хисаметдинова, архитектор, Тукай премиясе иясе (1981).
* Фирдәвес Хисаметдинова (1950―2023), филология фәннәре докторы, профессор.
## Моны да карагыз
* :Төркем:Рәмзилә Хисаметдинова премиясе лауреатлары

Төркем:Фамилияләр
Антонина Макарова

**Антонина Макар кызы Макарова** (тумышында **Парфёнова**, кияүдә **Гинзбург**) (1920-1979) - Икенче Бөтендөнья сугышы чорындагы Өченче рейх басып алган Локоть үзидарәсенең җәллады. Алман оккупацион һәм рус коллаборацион хакимиятендә хезмәт иткәндә 1500 кеше уксибәрдән үтергән. Иң коточкыч үтерүчеләр берсе.

Атып үтерешләр вакытында "Тонька-уксибәрче" (*«Тонька-пулемётчица»*) кушаматы астында билгеле булган.

## Тарих
1941 елда фронтка санитар булып китә.

Вязьма операциясе нәтиҗәсендә совет гаскәре җиңелә, Антонина котылып кала, ләкин соңрак фашистлар тарафыннан кулга алына.

1942 елда Локоть коллаборацион үзидарәсенә эләгә, анда ул җәллад булып хезмәт итә башлый: партизаннар һәм аның гаиләсен уксибәрдән үтерә.

1945 елда Кызыл Гаскәр Белорусияне азат иткәндә, Антонина башка кеше документларын алып, шәфкать туташы булып кылана һәм совет госпиталенә керә.

Сугыштан соң ачыкланмаган хәрби җинаятьче, 1500 артык кеше үтергән  Антонина кияүгә чыга һәм 30 ел дәвамында Белорусиядә тыныч кына яши, хәттә хәрби каһарман булып санала.

Тик 1976 елда яңа тикшеренүләр нәтиҗәсендә Антонина Гинзбург үткәне ачыклана.

1976 елда 1500 артык кеше үтергән Антонина Макарова мәхкәмә карары буенча атып үтерелә.

## Фильмнар
Антонина Макарова тормыш юлы буенча берничә фильм төшерелә:
* "Кыз-җәллад" , "Тикшеренүләр алып барды..." документаль фильмы
* "Җәллад" (2014) телесериалы.

## Сылтамалар
* Из истории Отечественной войны: советская девушка Тоня расстреляла 1500 детей, женщин и стариков 
* Две жизни женщины-палача
* Смертный приговор для Тоньки-пулемётчицы. Часть I
* Смертный приговор для Тоньки-пулемётчицы. Часть II 
* «Следствие вели…» с Л. Каневским. Выпуск 20. Девушка-палач. Тонька-пулеметчица

Төркем:Хәрби җинаятьчеләр
Төркем:Җәлладлар
Төркем:Шәхесләр:ССРБ
Төркем:Беларусия тарихы
Авиация тарихында 1950 ел

1950 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 1 февраль — МиГ-17ның беренче очышы,
* 1 октябрь — Ил-14Пның беренче очышы

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1950 ел
Вильно операциясе

**Вильно операциясе** яисә **Свенцяны һөҗүме** — Беренче бөтендөнья сугышының Көнчыгыш фронтында 10-нче алман гаскәренең 10-нче рус гаскәренә каршы гамәлгә ашырган операция.

1915 елның 9 сентябрьдә Вилкомир тирәсендә алман гаскәрләре рус фронтын өзделәр. Хасил булган тишеккә алман сәргаскәрлеге алман атлы дивизияне (13 сентябрьдә тагын ике дивизия белән көчәйткән) җибәрде. Соңрак артиллерия һәм җәяүлеләр ярдәменнән мәхрүм калган алман атлы гаскәренең басымы зәгыйфьләнә төшкән һәм 15-16 сентябрь көнендә 2-нче рус гаскәре тарафыннан һөҗүм тәмам туктатылган. Фронт сызыгы  *Дрисвяты күле — Нарочь күле — [[Сморгонь]] — [[Пинск]] — [[Дубно]] — [[Тернополь]]* сызыгында тотрыкланды.

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы бәрелешләре
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:1915 ел низаглары
Төркем:1915 ел Россия империясендә
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Россия
Төркем:Литва тарихы
Левитан

**Левитан** — яһүди фамилия.

* Исаак Левитан (1860-1900) — Россия империясе рәссамы, табигать күренеше, манзара сурәтләре остасы.
* Юрий Левитан  (1914—1983) — ССРБ артисты, Совет Берлеге радиосы дикторы.
Кондырча елгасы буендагы сугыш

**Кондырча елгасы буендагы сугыш** (18 июнь 1391 ел), Аксак Тимернең Туктамышка каршы оештырган беренче зур сугышы. 
## Яклар планнары
Туктамыш бәрелешне Җаек елгасы буенда уздырырга планлаштыра, ләкин Аксак Тимер гаскәренең яшерен генә Җаек елгасын кичеп чыгуы аны көтелмәгән хәлгә куя. Ул гаскәрен Урта Идел буена алып китәргә мәҗбүр була. 
## Сугыш барышы
Сугыш Кондырча елгасы буенда (Сук елгасы кушылдыгы) уза. Каршы яклар тигез көчкә ия булалар (200 меңәр сугышчы), төрле стратегия кулланалар. Туктамыш дошманны фланглардан әйләндереп алырга омтыла. Аксак Тимер, флангларын өстәмә көчләр белән ныгытып, сугышка акрынлап резервтагы көчләрен кертү исәбенә Туктамышның атлы гаскәре һөҗүмен кире кайтара. Аксак Тимер гаскәре алга омтыла һәм башта дошманын чигенергә, ә аннары сугыш кырыннан качарга мәҗбүр итә. Туктамыш зур югалтуга дучар була (100 меңгә якын кеше һәлак була). 
## Нәтиҗәләр
Тарихи чыганаклар әйтүенчә, Туктамышның ярты гаскәре диярлек сугыш кырында ятып кала. Аксак Тимер дә күп кешесен югалта, шуңа күрә, сугыш кырында җиңүгә ирешсә дә, Сарайга барып җитми, көнбатышка яу чапмый, хәтсез трофей кулга төшереп һәм шактый күп дошман сугышчысын әсир итеп, Сәмәркандка кайтып китә.

Югалтулардан көчсезләнгән Аксак Тимер гаскәре дә алга таба һөҗүмен туктата һәм, Идел буен талаганнан соң, үз дәүләте чикләренә әйләнеп кайта.

## Моны да карагыз
* Терек елгасы буендагы сугыш
## Әдәбият
*Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и её падение. М.–Л., 1950;
*Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960.
## Чыганаклар
* КОНДЫРЧА ЕЛГАСЫ БУЕНДАГЫ СУГЫШ (Татар энциклопедиясе)

Төркем:Алтын Урда
Төркем:Татар тарихы
Алексей Саврасов

**Алексей Кондрат улы Саврасов** (1830—1897) — Россия империясе рәссамы,  рәссам сәнгате күчерелә торган күргәзмәләре берлегенә нигез салучыларның берсе, хрестоматия манзарасы "Кара каргалар очып килде" рәсеменең авторы.

## Тормыш юлы

1830 елда Мәскәүдә сәүдәгәр гаиләсендә дөньяга килә.

1844 елда Мәскәү рәсем сәнгате һәм сын училещесынә керә.

1871 елдан күчерелә торган күргәзмәләрдә актив катнаша.

1870 елларда  эчкечелек белән интегә башлый.

1897 елда Мәскәүдә Хитровкада урнашкан фәкыйрьләр өчен хастаханәдә үлә, Ваганьково зиратында күмелгән.

## Сайланган рәсемнәр


RooksBackOfSavrasov.jpg|Кара каргалар очып килде
Savrasov vid na cremlin.JPG|Кырым күпереннән Кремльгә күренеш (яңгырлы көн), 1851
Savrasov. Volga (1874).jpg|Идел, 1874
Savrasov rainbow.JPG|Салават күпере
Sukharev Tower in Moscow (Savrasov, 1872).jpg|Сухарев манарасы, 1872
Savrasov rasputitsa.JPG|Юл өзеклеге, 1894


## Әдәбият
* Алексей Саврасов. Интерактивный сайт — галереи, воспоминания, видео 
* Алексей Кондратьевич Саврасов. Биография, творчество и картины художника
* Добровольский О. М. Саврасов — М.: Молодая гвардия, 1983. — 271 с.: ил. — (Жизнь замечательных людей) [Электронная версия]
* Алексей Кондратьевич Саврасов. Галерея картин

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
Валентин Серов

**Валентин Александр улы Серов** (1865-1911) — Россия империясе рәссамы, сурәт ясау остасы.

## Тормыш юлы

1865 елда Санкт-Петербургда көйязарлар гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе чукынган яһүд гаиләсеннән чыга.

1872 елда Мүнхенгә күчә, 1873 елда алман гравёр Карл Көппинг мәктәбендә укый.

1874 елда Парижда Илья Репин мәктәбендә укый.

1875 елда Россиягә кайта.

1911 елда Мәскәүдә үлә, Яңа Кыз (Новодевичье) зиратында күмелгән.

## Сайланган рәсемнәр


Terrace in Vvedensk.jpg|Тиррас
Valentin Serov — Девочка с персиками. Портрет В.С.Мамонтовой — Google Art Project.jpg|Шәфталулар белән кыз. 
Europe serov.jpg|Аурупаны урлау
Xenia Alexandrovna of Russia by V. Serov.jpg|Ксения Александр кызы (император Александр III кызы)
Portrait of Praskovya Mamontova.jpg|Мамонтова сурәте
Portrait of Countess Varvara Musina-Pushkina.jpg|Мусина-Пушкина сурәте
V. Serov. Portrait of M. N. Akimova.jpg| Акимова сурәте
Валентин А. Серов — Портрет Николая II (Третьяковская галерея).jpg| Николай II сурәте


## Әдәбият
* *Игорь Грабарь* Книга 1913, Валентин Александрович Серов, Жизнь и Творчество  — Издание И. Кнебель, 1913
* Видеоролик «Серов В. А. в Русском музее»
* ValentinSerov.Ru 
* VSerov.Ru
* Valentinserov.Narod.Ru И. Грабарь о Серове (фрагменты монографии «В. А. Серов. Жизнь и творчество» и книги «Серов-рисовальщик»), воспоминания В. Д. фон Дервиза о Серове
* Валентин Серов — художник Серебряного века  (небольшой сайт о Серове с краткой биографией)
* Все картины Валентина Александровича Серова
* Серов Валентин Александрович: биография, статьи, 142 картинны 
* Видеосюжет о картине Серова на YouTube
* В. А. Серов в Абрамцеве 

Төркем:Россия империясе рәссамнары
Төркем:Күчерелә торган күргәзмәләр рәссамнары
Dinamo Kiev futbol taqımı

**Dinamo Kiev futbol taqımı** (ukrainça *ФК «Динамо» Київ*) - Ukraina Kiev şähäreneñ futbol klubı, Ukraina yarışları daimi qatnaşuçısı. Ukrainanıñ iñ titullı taqımı.

1927 yılda nigezlängän, 1928 yılda berençe uyın uza.

SSRB zamanında 13 tapqır SSRB çempionı bula, 9 SSRB Kuboğı, 3 SSRB Superkuboğın yawlıy.

Awrupa bülägen yawlağan berençe SSRB taqımı, 2 Kubok iäläre Kuboğı (1975, 1986) häm UEFA Superkuboğın yawlıy (1975).

Öy stadionı - "Olimpiyskiy", 70 050 keşe sıydıra.

İñ mäşhür baş trenerı - Valeriy Lobanovskiy.

Ukrainada 16 milli yarış, 13 milli kubok, 9 superkubok yawlap ala.

Baş trenerı - **Mircea Lucescu**. Sergey Rebrov (2008-2009 yılda Rubin Qazan futbol taqımı belän Rusiä altın medalen yawlıy)

## Ülem matçı

1942 yılnıñ 9 avgustında faşistlar basıp alğan Kievta Ülem matçı uza: Dinamo Kiev uyınçılarınnan cıyılğan **Start** taqımı alman xärbiläre **Flakelf** taqımın 5:3 isäbe belän ciñä. Soñraq matçta ciñüçelär küpçelege ülem lagerenä elägä yäki atıp üterelä.

## Qazanışlar
* SSRB çempionı - 1961, 1966, 1967, 1968, 1971, 1974, 1975, 1977, 1980, 1981, 1985, 1986, 1990
*  Ukraina çempionı - 1993, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2003, 2004, 2007, 2009, 2015, 2016, 2021, 2025
* Ukraina kuboğı - 1993, 1996, 1998, 1999, 2000, 2003, 2005, 2006, 2007, 2014, 2015, 2020, 2021
* UEFA Superkuboğı - 1975
* Kubok iäläre Kuboğı - 1975, 1986

## Sıltamalar
*  	fcdynamo.kiev.ua Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Украина футбол такымнары
Терек елгасы буендагы сугыш

**Терек елгасы буендагы сугыш** — Аксак Тимернең Туктамышка каршы оештырган икенче зур сугышы.

Сугыш Терек елгасы буенда узган. Туктамышның атлы гаскәре дошманның уң флангына һәм үзәгенә һөҗүм итә. Шул вакытта, Алтын Урда әмирләреннән кайберләре сугыш кырын ташлады; монысы Тимергә башта Туктамышның сул флангын, ә аннан соң бөтен гаскәрен тар-мар итергә булышты.

Дошманны эзәрлекләп Аксак Тимер Алтын Урданың күп кенә шәһәрләрне (Хаҗитархан, Азак, Маҗар, Сарай әл-Җәдид, Үкәк) тәмам кырып ташлый.
## Моны да карагыз
* Кондырча елгасы буендагы сугыш
## Искәрмәләр

Төркем:1395 ел
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Аксак Тимер
Зәйнуллин

**Зәйнуллин** – фамилия. «Зәйнулла» исеменнән ясалган. Башка вариантлары: Зәйни , Зәйнетдин.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Җәмил Зәйнуллин (1946—2020), гарәп теле белгече, филология фәннәре докторы.
* Зәки Зәйнуллин (10.07.1933―4.03.2021), язучы, техник фәннәр докторы.
* Зөфәр Зәйнуллин (1958), җәмәгать эшлеклесе, эшмәкәр, һөнәри хәрби, техник фәннәр докторы. З. Л. Зәйнуллинның улы.
* Илгизәр Зәйнуллин (1936–2014), 1976―1983 елларда КПССның Сарман, 1983―1990 елларда Буа райкомнары беренче секретаре, 1973―1975 елларда Татарстан АССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары. Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.
* Ленур Зәйнуллин (1983), 2015 елдан Габдулла Тукай исемендәге Әтнә татар дәүләт драма театры директоры. «Татар җыры» фестивале лауреаты.
* Мөхәррәм Зәйнуллин, Чистай колхоз-совхоз театры, Минзәлә театры артисты
* Минзәет Зәйнуллин,  Урмай авылы башлыгы (Чуашстан)
* Насыйфулла Зәйнуллин (1931-1981), хезмәт каһарманы.
* Рәшит Зәйнуллин (1945), техник фәннәр докторы (1987), профессор (1994). БР атказанган фән эшлеклесе (2005).
* Рөстәм Зәйнуллин (1976), 2022 елның гыйнварыннан Белгород өлкәсе вице-губернаторы.
* Руслан Зәйнуллин (1982), хоккейчы (һөҗүмче), яшьләр дөнья чемпионатының алтын медале иясе (2002).
----
;Зәйнуллина
* **Лилия Зәйнуллина**:
** Лилия Зәйнуллина (1960), БДУ профессоры.
** Лилия Зәйнуллина (1967), Кариев театры вокал педагогы.
* Камәр Зәйнуллина, Чистай колхоз-совхоз театры, Минзәлә театры артисты.
* Рәйхана Зәйнуллина (1947), педагог, китаплар авторы.
* Рима Зәйнуллина, курчак театры артисты

Төркем:Шәхесләр
Кәримова

**Кәримова** – татар, башкорт, үзбәк халыкларында еш очрый торган фамилия. «Кәрим» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алинә Кәримова (1992), җырчы.
* Алия Кәримова («Алёна Кәримова»), шагыйрә.
* Әлфия Кәримова, опера җырчысы, БР халык артисты (2021).
----
* **[[Кәримов]]** 
* Кәримовлар

Төркем:Шәхесләр
Ülem matçı

**Ülem matçı** - 1942 yılnıñ 9 avgustında Öçençe reyx basıp alğan Kievtä uzğan cirle häm alman taqımnarı arasındağı futbol matçı.

Futbol uyını Ukraina reyxskomissariatı Kiev Zenit stadionında uza. Kiev taqımı **Start**  **Flakelf** alman taqımın 5:3 isäbe belän ciñä. Matçtan soñ Kiev futbolçıları küpçelege kontsentatsion lagerlärdä elägä, qayberläre atıp üterelä.

Kiev Start taqımınıñ küpçelek futbolçıları elek Dinamo Kiev futbol taqımı, Lokomotiv Kiev häm Spartak Ädis klubları öçen çığış yasağannar.

1943 yılda yazuçı Lev Kassil "İzvestiä" gäzitendä uyınnı *Ülem matçı* dip atağan.

## Filmnar
Ülem matçına bağışlanğan berniçä film töşerelä:
* "Öçençe taym" - 1962 yıl
* "Matç" - 2012 yıl

## Ädäbiät
*Очевидец матча О. Ясинский. «Старт» — Flakelf — «матч смерти»? // Еженедельник 2000 — Спорт-Ревю № 8 (403), 22-28.02.2008
*    Футбол в годы войны. Часть четвёртая. Миф о «матче смерти». 02.02.2007
*    Футбол в годы войны. Часть пятая. Миф о «матче смерти». 16.02.2007
*    Футбол в годы войны. Часть пятая. Миф о «матче смерти», прод. 16.02.2007
*С. Кулида. Развенчанные мифы «матча смерти» // svoboda.com.ua
*И. Мельниченко. И пусть нам общим памятником будет...

Төркем:Футбол тарихы
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:ССРБда пропаганда
Рима Зәйнуллина

**Рима Зәйнуллина** (*вариант*: Римма  Зәйнуллина) – курчак театры артисты. Таллинн, Казан, Абакан (Хакасия) шәһәрләренең  курчак театрларында эшли. «Алтын битлек» премиясе номинанты (2006).

## Тәрҗемәи хәле
1977 елда Яр Чаллыда туган. Яр Чаллының 12- мәктәбен (1993), Санкт-Петербург театр сәнгате академиясенең курчак театры факультетын (2003) тәмамлый.
* 1998-2003: Татар дәүләт «Әкият» курчак театры, 
* 2003 елдан  Абакан курчак театрында эшли.

## Иҗаты
#### Казан курчак театры
* «Мәче йорты» (*Кошкин дом*) 
* «Уймак кыз» (*Дюймовочка*) 
* «Көлбикә» (*Золушка*) 
* «Кар патшабикә» (*Снежная королева*) 
* «Тылсымылы төн әкияте» (*Сказка волшебной ночи*) 
* «Өч дуңгыз баласы» (*Три поросенка*) 
* «Ут-кош» (*Жар-птица*) 
* «Щелкунчик»
* «Чегәннәр» (*Цыганы*) 
* «Кар йөрәктән бәла» (*Беда от снежного сердца*)
* «Гали-баба һәм кырык юлбасар» (*Али-Баба и сорок разбойников*) 
*  «Маша һәм аю» (*Машенька и медведь*) 
* «Суык бабай» (*Морозко*)
* «Падишаһ килене» (*Невеста падишаха*) 
* «Кар өстендәге мәче» (*Котёнок на снегу*)

#### Абакан курчак театры
* «Алтын Аях»
* «Диңгез читендә үк» (*У самого синего моря*) 
* «Намыс»
* «Якоб Якобсон»
* «Өч әфлисунга мәхәббәт» (*Любовь к трём апельсинам*) 
* «Бик гади тарих» (*Очень простая история*) 
* «Уенчылар» (*Игроки*) 
* «Хәлиф Челән» (*Калиф-Аист*)
*  «Athanatomania» - «Алтын битлек» премиясе номинанты (2005) 
* «Илаһи комедия» (*Божественная комедия*) 
* «Римус агай өчен әкият» (*Сказки для дядюшки Римуса*) 
* «Әкияткә сәяхәт» (*Путешествие в сказку*)

## «Алтын битлек» премиясе номинанты

2006 - Эрик-Эммануил Шмитт әсәре буенча Абакан курчак театрында куелган «Сиңа беренче кат язам» («Оскар һәм Алсу ханым») (*И пишу я тебе в первый раз (Оскар и Розовая дама)* спектаклендәге Оскар роле өчен «Иң яхшы актёр уены» номинациясендә «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2006 ― «Алтын битлек» премиясе фестивале номинанты (*диплом*)

## Сылтамалар
*   Абакан театры рәсми сайты 
*   «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Куэста

**Куэста** ( — *сөзәк урын, тау битләве*) — асимметрик (сөзәк һәм текә) битләүләр белән сузылган тезмәләр рәвешендә рельеф формасы.

Куэстаның сөзәк битләве катламнарның авышу почмагына туры килә, куэстаның текә битләве исә пластларны кисеп үтә.

Куэсталар состав ягыннан бертөрле булмаган токымнарның моноклиналь яту нәтиҗәсендә барлыкка киләләр.

Куэсталарны Кырымда, Кавказда һәм Франциядә очрап була.
## Искәрмәләр

Төркем:Рельеф формалары
Төркем:Табигый географик объектлар
Николай Ершов

**Николай Евгений улы Ершо́в**  (, Воронеж губернасы, Новохопёрск өязе Дмитриевка авылы — , Мәскәү), 1917 елның октябрь-ноябрендә Казанда Октябрь кораллы баш күтәрелеше җитәкчеләренең берсе.

## Тәрҗемәи хәле
Сарытау коммерция укуханәсен тәмамлаганнан соң, 1914 елда Мәскәү коммерция институтына укырга керә. 1916 елда Россия армиясенә алына, Мәскәүдә пехота прапорщиклары әзерләүче 2 нче мәктәпне тәмамлый, Петроград гарнизонының 1 нче запас уксибәр полкына җибәрелә. 1917 елның июлендә полк таратылгач, Казанга 2 нче запас әртиллирия бригадасына җибәрелә. 1917 елның сентябренә кадәр сул эсерлар партиясе тарафдары була, сентябрьдән РСДРП(б) әгъзасы.

Сентябрь ахырыннан РСДРП(б)ның Казан комитеты каршындагы хәрби оешманы җитәкли. 24-26 октябрьдә Казанда Кораллы баш күтәрү инкыйлаб штабы рәисе. 26 октябрьдә Казан хәрби округы гаскәрләре  итеп билгеләнә. Казан хәрби округынең 2 нче съезды тарафыннан 1917 елның ноябрендә атаман А.И. Дутов фетнәсен бастыру өчен Омск шәһәренә җибәрелә. 1918 елда Советларның Себер Үзәк Башкарма Комитеты әгъзасы, Себер гадәттән тыш кәмиссия коллегиясе, Байкал аръягы хәрби-революцион штабы әгъзасы. 1918 елның ахырыннан Ерак Көнчыгышта партизаннар хәрәкәтендә катнаша, 1919 елда Благовещенск шәһәрендә кораллы баш күтәрүне әзерләгән җитәкчеләрнең берсе, 1920-21 елларда партизаннар полкы командиры. Соңрак Мәскәүдә һәм Петроградта хуҗалык эшендә. 1923 тән Дәүләтнең берләштерелгән сәяси идарәсе (ОГПУ) органнарында.

1928 елның 5 гыйнварда Мәскәүдә автоһәлакәттә вафат булган.
## Истәлек
1929 елда Арча кыры урамына **[[Николай Ершов урамы]]** исеме кушылган. 1967 елда Ершов урамында аңа һәйкәл- куелган.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе
## Әдәбият
*Ханин Л. Ершов Николай Евгеньевич // Борцы за счастье народное. Казань, 1967; 
*Ионенко С.И. Николай Ершов. Казань, 1987.

## Искәрмәләр
Иван III

**Иван III Василий улы** (1440-1505) - Мәскәү бөек кенәзе (1462-1505), Мәскәү бөек кенәзе Василий Сукыр улы.

Иван III хакимлек итү нәтиҗәсендә Мәскәү тирәсендә  рус кенәзлекләре берләштерелә, Алтын Урда ханнарына ясак түләү туктатыла, хәзерге кирпеч Мәскәү Кремле төзелгән, кануннар җыентыгы (*Судебник*) кабул ителгән,  бер урында үткәрелә торган җир биләү системасына нигез салынган.

## Казан ханлыгы белән мөнәсәбәт

Иван III Казан ханлыгы эчке сәясәтенә актив кысыла, 1487 елда Мөхәммәд Әмин Казан тәхетенә утырганын бик яклый.  Иван III Мөхәммәд Әминне яклаган өчен Казан шәһәрен камап ала. Соңрак та Казан ханлыгы һәм Касыйм ханлыгы эчке сәясәтенә кысыла.

Ләкин 1505 елда Иван III  үлгәннән соң, Казан ханы Мөхәммәд Әмин рус гаскәрен Казан янындагы сугышта тар-мар итә.

## Тышкы сәясәт
1471-1478 елларда Мәскәү - Новгород сугышлары нәтиҗәсендә, Новгород җиңелә, басып алына, Новгород җөмһүрияте юк ителә, вече чаңы Мәскәүгә җибәрелә.

1487-1494 елда Литва Бөек кенәзлегенә каршы сугыш.

1472 елда Кырым ханлыгы белән берек төзелә.

1501 - 1503 елда Ливониягә каршы сугыш.

1500-1503 елда Литвага каршы сугыш.

## Әдәбият

*Ключевский В. О. Курс русской истории.
*Лурье Я. С. Две истории Руси XV века. Ранние и поздние, независимые и официальные летописи об образовании Московского государства. — СПб., 1994.
*Скрынников Р. Г. Иван III. — М., 2006.

Төркем:Бөек Мәскәү кенәзләре
Robin Hud

**Robin Hud**  yäki Robin Gud (inglizçä *Robin Hood* — Robin Başlıq) - ingliz xalıq balladaları qaharmanı, urman yulbasarları citäkçese.

Riwäyätlärgä qarağanda Robin Hud üz törkeme belän **Nottingem** yanındağı **Şerwud urmanı**nda eş itkän, bay keşelärne talağan, fäqirlärgä alğannı öläşkän.

Robin Hud çamalap XIV ğasırda **Eduard II** idärä itkän çorda yäşägän.

Walter Skott ädäbi çığanağı buyınça Robin Hud XII ğasırda torğan, patşa Riçard Arıslan Yöräge zamandaşı bulğan.

Robin Hud watanı - **Loksli** awılı. Anıñ urman ğäskäre berniçä distä keşedän torğan, barısı bik şäp cäyädän atuçılar bulğan.

Riwäyätneñ iñ tanılğan şäxesläre şulay da **Keçe Con**, **Tuk Tuğanqayı** häm iptäşe **qız Marian**. Töp köndäşläre - Nottingem şerifı häm alpar Gay Ginsborn.

Robin Hud turında küp kenä film töşerelgän, häm äsärlär säxnäşterelgän.

## Sıltamalar

*   Робин Гуд
* *Морозов М. М.* Баллады о Робин Гуде // Избранные статьи и переводы — М., ГИХЛ, 1954 
* *Борис Невский* Вперед в прошлое. Робин Гуд  // Мир фантастики 
* Robin Hood — Bold Outlaw of Barnsdale and Sherwood 
* site with Robin Hood plays, poems, ballads, etc. 
* Site with info about Robin Hood, the society, Nottingham & Robin Hood activities, Robin Hood forum & mailing list, etc. (англ.) 

Төркем:Риваятьләр
Төркем:Юлбасарлар
ЛаГГ-3

**ЛаГГ-3** — Бөек Ватан сугышы алдынгы һәм вакытының совет бер урынлы бермоторлы пешкәкле истребитель-монопланы,  ЭККА ХҺК сафларында торган. Истребитель, юл кисүче очкыч, бомбага тотучы истребитель, күзәтче-очкыч итеп файдаланылган, 1941—1944 елларда ясалган.

## Төзелеш тарихы
### Алдындагы тарихы
1939 елның гыйнварында Авиация сәнәгате Халык Комиссариаты барлык эшкә билгеләнгән истребительгә техник йөкләмә чыгарган. Николай Поликарпов КБ, КБ Сухой һәм ОКБ Яковлев яңа төр очкычны эшкәртә башлыйлар.

### Прототипы
Бер урынлы бөтентоташ агачлы түбән планлы И-22 прототибы булган.

## Җитешерү

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Модификациялар

## Җитештерү
(якынча)
1941 елны авиапромышленность 2463 ЛаГГ-3 чыгарган,

Барысы җитештерү — 6528 тирәсе.

## ЛаГГ-3да сугышкан очучылар
Совет Берлеге Каһарманнары:
 очкыч

## Әдәбият
* Арлазоров М.С. Фронт идёт через КБ.-M.:"Знание", 1969 г.

## Сылтамалар
* Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина 
* Фото ЛаГГ-3 на сайте waralbum.ru

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Брайль шрифты

**Брайль** - сукырлар өчен махсус шрифт. Луи Брайль тарафыннан (унике яшь тулган чагында) тәкъдим ителә, 1824 елда азбука әзер була. Брайль азбукасын кулланып беренче китап 1837 елда басыла.

Татар теле өчен Брайль әлифбасы:

Image:Braille A1.svg|А
Image:Braille Ä.svg|Ә
Image:Braille B2.svg|Б
Image:Braille W.svg|В
Image:Braille G7.svg|Г
Image:Braille D4.svg|Д
Image:Braille E5.svg|Е
Image:Braille Å.svg|Ё
Image:Braille J0.svg|Ж
Image:Braille Ï.svg|Җ
Image:Braille Z.svg|З
Image:Braille I9.svg|И
Image:Braille AND.svg|Й
Image:Braille K.svg|К
Image:Braille L.svg|Л
Image:Braille M.svg|М
Image:Braille N.svg|Н
Image:Braille_Ô.svg|Ң
Image:Braille O.svg|О
Image:Braille_Ê.svg|Ө
Image:Braille P.svg|П
Image:Braille R.svg|Р
Image:Braille S.svg|С
Image:Braille T.svg|Т
Image:Braille U.svg|У
Image:Braille Y.svg|Ү
Image:Braille F6.svg|Ф
Image:Braille H8.svg|Х
Image:Braille V.svg|Һ
Image:Braille C3.svg|Ц
Image:Braille Q.svg|Ч
Image:Braille Û.svg|Ш
Image:Braille X.svg|Щ
Image:Braille À.svg|Ъ
Image:Braille È.svg|Ы
Image:Braille Ù.svg|Ь
Image:Braille Ö.svg|Э
Image:Braille Ü.svg|Ю
Image:Braille Ë.svg|Я
Image:Braille Period.svg|.
Image:Braille ExclamationPoint.svg|!
Image:Braille Hyphen.svg|-
Image:Braille QuoteOpen.svg|«
Image:Braille QuoteClose.svg|»
Image:Braille S.svg|(
Image:Braille Û.svg|)
Image:Braille Comma.svg|,
Image:Braille QuestionMark.svg|?


## Искәрмәләр

Төркем:Әлифбалар
Кадыйров

**Кадыйров** — татар халкында еш очрый торган фамилия. «Кадыйр»  исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Адам Кадыйров (2007), Чечня Республикасы Каһарманы (2023). Әхмәт Кадыйровның оныгы, Рамзан Кадыйровның улы.
* Азат Кадыйров (1973), Татарстан министры (2024 елдан).
* Әхмәт Кадыйров (1951—2004),  Чечня президенты (*2003—2004*).
* Владимир Кадыйров (1946), футболчы (ярымсакчы).
* **[[Габдрахман Кадыйров]]** (1941―1993), спортчы (бозда мотоузышу).
* Гайрәт Кадыйров (1939), Үзбәкстан ССР дәүләт эшлеклесе.
* Закир Кадыйри (Кадыйров) (1878—1954), мәгърифәтче, мөһаҗир.
* Рамзан Кадыйров (05.10.1976),  Чечня Башлыгы. Әхмәт Кадыйровның улы.
* Рафаил Кадыйров (1957), рәссам, график, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1997).
* Рафис Кадыйров (1955), Башкортстан сәясәтчесе, «Восток» банкы җиткәчесе (1988―1995).
* Ренат Кадыйров (25.06.1985), театр һәм кино артисты.
* Тимур Кадыйров (1988), «Татарстан Халыклары дуслыгы йорты» ДБУ директоры (2023 елдан).
----
;Кадыйрова :
* Айшат Кадыйрова (1998), Чечня мәдәният министры (2021 елдан), Чечняның халык артисты (2023).
* Зифа Кадыйрова, язучы.
* Нәзифә Кадыйрова, җырчы.
* Сания Гыйффәт (Кадыйрова), шагыйрә.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ренат Кадыйров

**Ренат Кадыйров**, Ренат Рәшит улы Кадыйров (*[[1985 ел]]ның [[25 июнь|25 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Самара өлкәсе]], [[Богатое районы]],  Богатое*) – Россия кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 25 июнендә Самара өлкәсенең Богатое районы  Богатое авылында туган. Чапаевск шәһәрендә яшәгән. Мәскәүдә Щепкин исемендәге театр училищесын (*В. Коршунов курсы*) тәмамлаган.
* 2008 – «Сфера» театрында (Мәскәү) эшли.
* 2011 — ARCADIA-театр репертуарында катнаша.

## Иҗаты
#### Уйнаган спектакльләре
##### Щепкин  училищесы театры

* *Мышлаевский* — «Турбиннар көннәре» (*Дни Турбиных*) М. Булгаков 
* *Сэр Оливер* — «Явызлык мәктәбе» (*Школа злословия*) Ф. Шеридан 
* *Кенәз Серпуховский* — «Мәхәббәт – алтын китап» (*Любовь — книга золотая*) А. Толстой 
* *Папаша Гонзалес* — «Җәй һәм төтен» (*Лето и дым*) Т. Уильямс 
* *Нотариус* — «Севилья чәчтарашы» (*Севильский цирюльник*)  П. Бомарше 
* «Безнең цирк» (*Наш цирк*) — Иллюзион  номер

##### «Сфера» театры
* *Трумф* — «Патша кызы Подщипа» (*Царевна Подщипа*) И. Крылов 
* *Пилот Альберт, Майор* – «Гөләп сере» (*Исповедь розы*)  А. Сент-Экзюпери
* *Никифор* – «Урман-тауларда» (*В лесах и на горах*)  П. Мельников-Печерский
* *Николай Иванович* — «Безнекеләр чит илдә» (*Наши за границей*)  Н. Лейкин
* *Капитон Титыч* – «Ак эт бәласе кара эткә» (*В чужом пиру похмелье*) А. Островский
* *Варсонофьев* – «Лицей шәкерте» (*Ученик Лицея*)  А. Платонов
* *Лепорелло* — «Дон Жуан» Г. Фигейред буенча
* *Мистер Лейсестер Пейтон* – «Чибәркәй һәм гаилә» (*Красотка и семья*)  С. Моэм
* *Лопахин* – «Чия бакчасы» (*Вишнёвый сад*) А.П. Чехов
* *Генерал Бонавентура* – «Өч юанша» (*Три толстяка*) Ю. Олеша
* *Таза кеше* – «Ахмаклар һәм мыжыклар» (*Чудаки и зануды*) Ульф Старк
 
##### «Булгаков йорты»  театры
* *Мышлаевский*  — «Турбиннар көне» (*Дни Турбиных*) М. Булгаков 
 
##### ARCADIA-театр
* *Эзра Чейтер* — «Аркадия (пьеса)» Том Стоппард 
* *Гордон Пейдж* — «Балаган» Чарльз Мори
 
## Фильмография
* 2003 – Стилет
* 2008 – Юл төзүчеләр *(Путейцы) — дембель*
* 2007 – 2008 —  Солдаты-12 -14 (сериал) —  *рядовой/сержант Донских*  
* 2009-2010 —  Кремль курсантлары *(Кремлёвские курсанты) (сериал) – Сергей Гончар*
* 2011 – Мәскәү. Өч вокзал *(Москва. Три вокзала) – Роман*
* 2011 – Полиция сөйли! *(Говорит полиция!) – Володя Зайков*
* 2013 – Бомбила. Дәвамы – *Билалов*
* 2014 – Туганнар *(Братаны) – Рустик*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2008 — «Алтын яфрак» премиясе (*премия «Золотой лист»*) — М. Булгаков әсәре буенча куелган «Турбиннар көне» (*Дни Турбиных*) спектаклендә уйнаган Мышлаевский роле өчен («Иң яхшы уйналган ир-ат роле» номинациясендә).

## Сылтамалар
*  «Сфера» театры рәсми сайты 
*  Щепкин училищесы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Россия кино артистлары
«Алтын яфрак» премиясе

**«Алтын яфрак» премиясе** () – ел саен тапшырыла торган Россия театр премиясе.

## Максаты
Дәүләтнеке булган театр һәм кинематография югары уку йортларын тәмамлаучыларны режиссёрларга таныту, аларга  актёр агентлыкларының игътибарын җәлеп итү, матди яктан ярдәм итү.

## Тарихы
2006 елдан бирле ел да тапшырыла.

#### Оештыручылары
* Врублевская Елена Антоновна, премиянең  президенты, сәнгать белгече, журналист
* Золотарёв Сергей Николаевич, премиянең оештыру комитеты рәисе, хәйрияче-меценат
* ООО «Кронос»
* Мәдәният оешмасы «Елена Врублевская галереясы»
* АНО Халыкара театр үзәге «Бөтен дөнья» (*Весь мир*)
* Россиянең мәдәният һәм кинематография федераль агентлыгы һәм Мәскәү хөкүмәтенең мәдәният департаменты химаячелегендә.

## Премиянең нигезләмәсе
Премиягә номинантлар тәкъдим итү, сайлап алу, премияне тапшыру тәртибе 2006 елның 20 апрелендә оештыру комитеты раслаган *«Алтын яфрак» [[театр]] премиясе турында нигезләмә»*  белән кабул ителгән (*беркетмә № 4/Д*).

Конкурсның еллык вакыты – узып баручы елның 1 сентябреннән киләсе елның 20 маена кадәр.

## Сайлап алу
«Алтын яфрак» театр премиясенә номинантлар башлыча 5 Мәскәү югары сәнгать уку йортын тәмамлаучылар арасыннан сайлана:
* *ГИТИС (РАТИ)*
* *МХАТ мәктәп-студиясе*
* *ВГИК (Бөтенрусия дәүләт кинематография институты)*
* *Щепкин исемендәге югары театр училищесы*
* *Щукин исемендәге югары театр училищесы*
Премиянең жюри составы ел да алышынып тора. 2014 елда «Алтын яфрак» премиясенең  **президенты** – Чулпан Хаматова.

Мәскәү дәүләт югары сәнгать уку йортларының барлык диплом эшләре карала. Дәүләтнеке булмаган (*коммерцияле*) уку йортлары спектакльләре катнаштырылмый.

## Номинацияләр
* «Иң яхшы уйналган хатын-кыз роле»
* «Иң яхшы уйналган ир-ат роле»
* «Иң яхшы уйнаган актёрлар ансамбле»

## Бүләк тапшыру
Конкурс йомгаклары буенча *11* премия тапшырыла: 5 вузның һәрберсенә 2 шәр (*хатын-кыз, ир-ат*) премия, 1 премия – 5 вуз арасында иң яхшы уйнаган актёрлар ансамблена. Искәрмә буларак, өстәмә  номинация һәм премия бирелергә мөмкин.

* Номинантларга Хөрмәт дипломы, статуэтка (*авторы – скульптор Григорий Потоцкий*), акчалата бүләк бирелә. «Иң яхшы ансамбль» номинациясендәге спектакльдә  катнашучы һәр актёр диплом ала.

## Сылтамалар
  «Алтын яфрак» премиясе рәсми сайты 

Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Театр
Nessun dorma

**Nessun dorma** (итальянчадан тәрҗемә - **Беркем йокламассын**) - Джакомо Пуччини операсы "Турандот" соңгы пәрдәсеннән татар ханы улы Каләф ариясе. Тенор репертуарының иң мәшһүр арияләренең берсе.

## Ария тасвиры

Икенче пәрдәдә Каләф Турандот табышмакларына җавап бирде, ләкин Турандот Каләфкә кияүгә чыгарга теләми. Шуны күреп, Каләф үз табышмагын әйтә: "Белмәгән хан улы исемен әйтегез. Кояш чыкканчы җавап бирегез. Турандот дөрес җавап бирсә, Каләф үзе үлемгә барачак, бирмәсә - Турандот Каләфкә кияүгә чыгачак."

Мәрхәмәтсез патша кызы хан улы исемен ачканчы төнлә һичкем йокламыячагын куша. Исеме белеп алынмаса, барысы үтереләчәк. Турандот боерыгын тыңлап, Каләф җырлый:

## Текст

## Искәрмә

Дөнья иң мәшһүр тенорлары татар ханы улы Каләф  "Беркем йокламассын" (*Nessun dorma*) ариясен башкара .

Лучано Паваротти башкарган татар ханы улы Каләф "Беркем йокламас" (*Nessun dorma*) ариясе бик күп фильмнарда кулланыла:  The Killing Fields, New York Stories, Mar adentro, The Sum of All Fears, The Mirror Has Two Faces, Bend It Like Beckham, Chasing Liberty, шулай ук «Сестра его дворецкого» , «Нью-йоркские истории» (Марио дель Монако башкара, новелла «Школа жизни» М. Скорцезе), «Вкус жизни», «Гнев», «Играй, как Бекхэм», «Иствикские ведьмы», «Море внутри», «Остров», «Первая дочь», «Поля смерти», «У зеркала два лица», «Цена страха», «Клиент всегда мёртв», «В тюрьму», «Римские приключения».

2002 елда АКШ рок төркеме Manowar Nessun dorma метал юрамасын башкара.

## Әдәбият

*    Ashbrook, William and Powers, Harold, Puccini's 'Turandot': the end of the great tradition, Princeton University Press, 1991 ISBN 0-691-02712-9
*    Carner, Mosco, Puccini: a Critical Biography, Gerald Duckworth, 1958
*    Kerman, Joseph, Opera as Drama, New York: Knopf, 1956; Berkeley: University of California Press, 1988, ISBN 0-520-06274-4
*    Sachs, Harvey. Toscanini. Robson, 1993 ISBN 0-86051-858-2
* Полное либретто оперы «Турандот» на русском

Төркем:Опералар
Төркем:Италия мәдәнияте
Төркем:Арияләр
Ганиев

**Ганиев** – татар халкында еш очрый торган фамилия. «Гани» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Азат Ганиев (*Азат Мөхәммәтганиев*, 1942), язучы.
* Александр Ганиев (1953), физик, фән докторы (*[[Санкт-Петербург]]*).
* Али Ганиев (1897-1937), ТАССР җиңел сәнәгать министрлыгы халык комиссары (1934-1936), *[[Хезмәт Каһарманы|Социалистик төзелеш Каһарманы]] (1932).*
* Әкрам Ганиев (1959),  БР буенча  җитәкчесе (2005). РФ һәм БР атказанган икътисадчысы.
* Әхәт Ганиев (1927), физик, фән докторы, *[[Ленин премиясе]] (1968) ([[Чиләбе]]).*
* Вил Ганиев (1934-), шагыйрь, тәрҗемәче.
* Гыйләҗ Ганиев (*Гыйләҗетдин Ганиев*, 1906-1967), ТАССР авыл хуҗалыгы министры (1948-1952).
* Илшат Ганиев (1954), фән кандидаты, РФ, ТР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре. II, III, IV чакырылыш ТР ДШ депутаты.
* Ирек Ганиев (*Эрик Ганиев*, 1933), геолог, фән докторы
* Марат Ганиев (1964), спортчы (*велосипедта узышу*), дөнья чемпионы (*[[Самар]]*).
* Мәҗит Ганиев (1917-), -механик, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Муллый Ганиев (*Муллахмәт Ганиев*, 1921-1992), ТАССР ягулык сәнәгате министры (1966-1983).
* Наил Ганиев (1929), механика гыйлеме белгече, фән докторы.
* Нурлан Ганиев (1985), шагыйрь, философия фәннәре кандидаты (2020). Башкортстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары. 
* Ранас Ганиев (1954), гамәли математика гыйлеме белгече, фән докторы.
* Рауль Ганиев (11.02.1965), Россия һәм Америка кино артисты.
* Ревмир Ганиев (1929—2007), тарих фәннәре кандидаты (1961), профессор (1982). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1977).
* Ривнер Ганиев (1937), машиналар гыйлеме белгече, РФ ФА академигы (*[[Мәскәү]]*).
* Фәдис Ганиев (1967), җырчы, *БР халык артисты (2008) ([[Уфа]]*).
* Фәрит Ганиев (1964), юрист, VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. БР Башлыгы ярдәмчесе (2015).
* Фуат Ганиев (1930-2016), тел галиме, фән докторы, *РФ (1996), [[ТАССР атказанган фән эшлеклесе|ТАССР]] (1989) атказанган фән эшлеклесе.*
* Хәбиб Ганиев (1909-1970), генерал-майор (1943).
* Хәбибрахман Ганиев (1910-), ювелир.
----
* **[[Ганиева]]**
** Венера Ганиева
** Тамара Ганиева
## Моны да карагыз
* Габделганиев
* Галиев
* Галиева

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Салават Әскаров

**Салават Әскаров** (Салават Әхмәт улы Әскаров, ) – опера җырчысы (*бас*), РФ (2011) һәм БАССР (1984) халык артисты. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1992).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның  11 апрелендә БАССР Әлшәй районы Шафран бистәсендә туган. Дуван мәктәбен, Казан дәүләт консерваториясен «ялгыз җыр» белгечлеге буенча (*В. Лазько сыйныфы*) тәмамлаган (1980).
* 1969 — Уфа опера һәм балет театрында
* 1976-1980 — Казан опера һәм балет театрында
* 1980–1987 — Түбән Новгород опера һәм балет театрында
* 1987 — Уфа опера һәм балет театрында
* 1988 елдан Уфа сәнгать академиясендә «ялгыз җыр» кафедрасында укыта.
Төркия, Португалия, Таиландта гастрольләрдә була. Алмания, Польша, Кипр, КАРда шәхси ангажементы була.

## Иҗаты

* В.-А. Моцарт «Дон Жуан» — *Командор* 
* В.-А. Моцарт «Тылсымлы флейта» (*Волшебная флейта*) — *Зарастро* 
* Дж. Россини  «Севилья чәчтарашы» (*Севильский цирюльник*) — *Базилио* 
* Г. Доницетти «Мәхәббәт эчемлеге» (*Любовный напиток*) — *Дулькамара* 
* Ш. Гуно «Фауст» — *Мефистофель* 
* Дж. Верди «Риголетто» — *Спарафучиле, Монтероне* 
* Дж. Верди «Трубадур» —  *Феррандо* 
* Дж. Верди «Бал-маскарад» — *Сильвано* 
* Дж. Верди «Дон Карлос» — *Филипп II* 
* Дж. Верди «Аида» — *Рамфис* 
* Дж. Пуччини «Богема» — *Коллен* 
* И. Кальман «Сильва» — *Ферри* 
* А. Даргомыжский «Су кызы» (*Русалка*) — *Тегермәнче* 
* А. Бородин «Кенәз Игорь» — *Кончак, Галицкий* 
* М. Мусоргский «Борис Годунов» — *Борис Годунов* 
* Н. Римский-Корсаков «Кар кызы» (*Снегурочка*) — *Мороз* 
* Н. Римский-Корсаков «Патша кәләше» (*Царская невеста*) — *Малюта Скуратов, Собакин* 
* П. Чайковский «Евгений Онегин» — *Гремин* 
* П. Чайковский «Мазепа» — *Кочубей* 
* П. Чайковский «Тылсымчы» (*Чародейка*) — *Мамыров* 
* П. Чайковский «Иоланта» — *Рене* 
* С. Рахманинов «Алеко» — *Карт чегән* 
* Р. Гобәйдуллин «Җиһангир» — *Җиһангир* 
* Х. Әхмәтов «Нәркәс» — *Сынтимер* 
* Х. Вәлиуллин «Самат» — *Таймас* 
* З. Исмәгыйлов «Салават Юлаев» — *Юлай Азналин, Сураман* (**дебют**, 1969) 
* З. Исмәгыйлов «Урал илчеләре» (*Послы Урала*) —  *Иван Васильевич* 
* З. Исмәгыйлов «Каһым-түрә» — *Буранбай*

#### Концерт репертуары
* «Stabat Mater» Дж. Россини
* Л. ван Бетховенның IХ симфониясе
* «Реквием» Дж. Верди
* «Реквием» В.-А.Моцарт

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 — А. Мөбәрәков исемендәге премия  
* 1992 — Салават Юлаев премиясе  
* 1984 — БАССР халык артисты  
* 1997 — РФ атказанган артисты  
* 2011 — РФ халык артисты

## [[«Алтын битлек» премиясе]] фестивале
2006 — *Зарастро* партиясен башкарган «Тылсымлы флейта» (*Волшебная флейта*) операсы (В.-А. Моцарт) «Иң яхшы опера спектакле» номинациясендә «Алтын битлек» премиясенә тәкъдим ителә.

## Сылтамалар
*   Уфа опера һәм балет театры рәсми сайты 
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 
*   «Алтын битлек» премиясе фестиваленең рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе номинантлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Баслар
Әскаров

**Әскаров**, шулай ук **Әскәров** (Әскарова, Әскәрова) — төрки *([[татар]], [[башкорт]])* халыкларда еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Әскар» исеменнән ясалган. **Аскар**/**Оскар** варианты да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Алексей Аскаров (1901—1971), Советлар берлеге Каһарманы
* Асанбай Аскарулы Аскаров (1922—2001).
* Әнәс Әскәров (1963), «Идел-Пресс»  генераль директоры (2015 елдан), ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2006). 
* Илфат Әскәров (1973), Яр Чаллы татар театры актеры, ТР атказанган артисты.
* Салават Әскаров – опера җырчысы (*бас*), РФ (2011) һәм БАССР (1984) халык артисты. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1992).
----
;Әскәрова
* Чулпан Әскәрова (*Чулпан Казанлы, Чулпан Садыйкова*) (1974), Чаллы татар драма театры актрисасы, Муса Җәлил исемендәге Республика (2007), «Тантана» (2024) премияләре лауреаты, Татарстанның атказанган артисты (2014).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр