open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хатын

[thumb|180px|''Сәүдәгәр хатыны'' (1918), [Борис Кустодиев рәсеме]]

Җенесара никахка нигезләнгән җенси яки гаилә мөнәсәбәтләрдә булган хатын-кыз партнерга **хатын** диләр.

## Шулай ук карагыз

* Никах
* Ир

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Провинция

**Провинция** (*правинчә*, *провинция*)&nbsp;— бер илнең территориаль берәмлеге, гадәттә&nbsp;— административ-территориаль берәмлек.

Тарихи һәм әлеге көндәге илләрдәге кулланылган *провинция* төрләре:
* автономияле җөмһүрият
* вилаять
* воеводство
* вице-патшалык
* герцоглык
* графлык
* департамент
* кантон
* край
* ландер (*федераль дәүләти бердәмлеккә кергән бәйсез ил*)
* область (*өлкә*)
* округ
* префектура
* провинция
* регион
* штат
* эмират (*әмирлек*)

## Шулай&nbsp;ук кара
* Губернатор
* Регион
* Регионализм

## Сылтамалар
* Interactive China province map with city guides and more. 

Төркем:Провинцияләр
Төркем:Административ берәмлекләр
Ата

thumb|250px|Бала белән ата кеше
**Ата [[кеше]]** (яки **әти**) - балага тормыш бирүдә һәм/яки үстерүдә катнашкан, гадәттә ана кешенең партнеры булган ир кеше. Биологик аталар җенес орлыгынын күзәнәгендә булган X хромосомасы (кыз-хатын), яки Y хромосомасы (ир) булуына күрә баланың җенесен билгелиләр.

## Шулай ук карагыз

* Әни
* Гаилә

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* S. Kraemer (1991) "The Origins of Fatherhood: An Ancient Family Process". *[[Family Process (journal)|Family Process]]* 30 (4), 377–392. doi:10.1111/j.1545-5300.1991.00377.x
* M.J. Diamond (2007) *My Father Before Me; How Fathers and Sons Influence Each Other Throughout Their Lives*. New York: WW Norton.

Төркем:Кеше үсеше
Төркем:Гаилә
Төркем:Төшенчәләр
Ата зат

**Ата зат** (♂) — җенес орлыклары дип аталган кечкенә мобиль гаметаларны булдырган биологик җенесле организм яки анын бер өлеше.

## Символы
Ата җенесен билгеләү өчен Марс исемле Борынгы Рим илаһиның калкан һәм сөңге (алхимияда тимерне билги) торган символ кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Малай
* Ана зат
* Җенес
* Ир
* Ирлек

Төркем:Җенес
Хромосома

[thumb|250px|[Эукариотлар|Эукариот хромосомнын метафаза стадиясендә диаграмы. (1) Хроматид. (2) Центромер. (3) Кыска җилкәсе. (4) Озын җилкәсе.|left]]
**Хромосома** - күзәнәкләрдә табылган ДНК һәм аксымның оештырылган структурасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* An Introduction to DNA and Chromosomes  from HOPES: Huntington's Outreach Project for Education at Stanford
* Chromosome Abnormalities at AtlasGeneticsOncology
* What Can Our Chromosomes Tell Us? , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
* Try making a karyotype yourself , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
* Kimballs Chromosome pages
* Chromosome News from Genome News Network
* Eurochromnet , European network for Rare Chromosome Disorders on the Internet
* Ensembl.org, Ensembl project, presenting chromosomes, their genes and syntenic loci graphically via the web
* Genographic Project 
* Home reference on Chromosomes from the U.S. National Library of Medicine
* Visualisation of human chromosomes and comparison to other species
* Unique - The Rare Chromosome Disorder Support Group Support for people with rare chromosome disorders

## Шулай ук карагыз

* Генетик генеология
* Җенесне билгеләү системасы
** X хромосомасы
** Y хромосомасы


Төркем:Төш субструктуралары
Төркем:Цитогенетика
Әни

**Ана [[кеше]]** (яки **әни, инәй, әнкәй**) - баланы үстергән, тудырган, һәм/яки җенес орлыгы белән берләшү нигезендә балага формалашуын рөхсәт иткән күкәйнең чыганагы булган хатын-кыз. Ата эквиваленты - әти.
## Йөклелек һәм бала табу

## Шулай ук карагыз

* Аналар көне
* Аналар хокуклары
* Халыкара хатын-кызлар көне

## Искәрмәләр

Төркем:Гаилә
Төркем:Кеше үсеше
Төркем:Аналык
Җенес

*[[Кеше]] һәм [[җенси якынлык]] юлы белән [[җенси үрчү|үрчүче]] башка [[имезүчеләр]]нең [[җәмгыять]]ләре эчендәге кыланышларын аеручы үзенчәлекләре өчен* ***[[Җенсият]]*** *мәкаләсен карагыз.*

Биологиядә, җенси үрчү процессының төп элементы булып торучы организмнарның генетик үзенчәлекләренең кушылуы, еш  **җенес** дип аталган ата зат яки ана зат үзлекләрен алуга китерә.

[thumb|left|250px|[Фазаннар: сул яктан — "ана зат", уңда — "ата зат"]]

Җенси үрчү процессында, ата-ана затларының икесенең дә биологик үзенчәлекләрен ташучы бала организмнының барлыкка килүе бу затларның сыйфатларын ташучы махсус күзәнәкләр булган гаметаларның кушылуы таләп ителә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Биология
Җенси үрчү

Балалар организмларының эмбрионнарын барлыкка китерү өчен ана зат һәм ата затның хромосомаларының берләшүен таләп иткән үрчәү юлы **җенси үрчү** дип атала.
 
Организмның җенесе ул тудырган гаметалары белән билгеләнә: ата җенеслеләр (ирләр) ата гаметаларны (җенес орлыгы), ана җенеслеләр исә ана гаметаларны (күкәй, яки күкәй-күзәнәк) тудыра; ата һәм дә ана җенесле гаметаларны тудыра алучы организмларга гермафродит диләр.


Ана җенесле (сул як) һәм ата җенесле (уң як) нарат күркәләре - наратларның һәм башка ылыслы агачларның җенси әгъзалары.

## Искәрмәләр

## Әдәбиять
# Pang, K. "Certificate Biology: New Mastering Basic Concepts", Hong Kong, 2004
# Journal of Biology of Reproduction, accessed in August 2005.
# http://www.sciencedaily.com/releases/2003/02/030203071703.htm

## Сылтамалар

* Khan Academy, video lecture 

## Шулай ук карагыз

* Биологик үрчәү
* Җенси әгъза
* Шәрәлек һәм җенсият
* Җенси якынлык
* Йөклелек

Төркем:Үрчү
Гендер

thumb|right|Гендер символлары: сулдагы Венера көзгесе хатын зат гендерын билгели, уңдагы Марс кылычы ир зат гендерын билгели.
thumb 
[thumb|left|[трансгендер һәм агендер символлары.]]
**Гендер** — гадәттәгечә берәр җенес белән ассоцияләнүче бөтен үзтотыш, мәдәни, яки психологик сыйфатлар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Гендер кемлек
* Трансгендер
* Цисгендер
* Икеле түгел гендер

Төркем:Гендер кемлек
Төркем:ҺБТК
Төркем:Социология
Төркем:Җәмгыять
Җенси теләк

“Җенси мөнәсәбәтләргә керү, сексуаль объект яки мәнфәгатьләргә кызыгу яки тартылу” мотивациясенә **җенси теләк** диләр. Кешенең һәм баш мие үсеше дәрәҗәсе югары булган башка имезүчеләрдә җенси мөнәсәбәтләргә керү яки җенси якынлык кылу буларак күзәтелгән феномен. Синонимлар буларак *[[либидо]]*, *[[җенси тартылу]]* һәм *[[шәһвәт]]* кулланыла.

Имезүчеләрдә төп фактор буларак исә баш миенең лимбик системасына керүче төрле ләззәт алу үзәкләренең нейробиологик стимуляциясе булып тора. Югары имезүчеләрдә исә беренче урынга кызыксынуны, белем һәм яңа тәҗрибәләр алу теләге чыга, нәтиҗәдә тәндәге эроген зоналарын махсус стимуляциясе күзәтелә. 
Җенси теләкнең барлыкка килә алуы өчен организм эчендә эндокрин система җитештергән җенси гормоннарның билгеле минималь дәрәҗәдә булуы кирәк. Бу шарт баланың тууыннан соң барлыкка килә, организм балигълык чорына җитүгә югары дәрәҗәгә җитә һәм азмы-күпме дәрәҗәдә гадәттә организмның үлеменә кадәр саклана.

Кеше сексуальлеген өйрәнүче сексология тарафыннан өйрәнелә, бәйле белем төрле фәнни дисциплиналар чикләрендә үткәрелгән фәнни тикшеренүләр нәтиҗәсендә тупланыла, соңгы гасыр дәвамында аеруча нейробиология зур өлешен кертә.

Күпмәдәниятле кешеләр җәмгыятендәге кайбер дәүләт яки иҗтимагый төркемнәрендә доминант мәдәни яки дини ышанулар аркасында балаларның, яшьүсмер яки балигъ булу яшенә җиткән ватандашларның бу табигый ихтыяҗларын канәгәтьләндерү җирле канун яки әхлак таләпләренә сылтап кысыла, гомумән җенси теләк яки җенси мәнфәгатьләрнең ачык күрсәтелүе тыела, кайвакыт җәзалана ала.

## Шулай ук карагыз

* Афродизиак
* Җенси ярсу
* Кеше сексуальлеге турында өстәмә мәгълүмат өчен Сексуальность человека , Sexualité humaine  яки Human sexuality , кешедә һәм баш мие үсеше дәрәҗәсе югары булган башка имезүчеләрдә җенси мөнәсәбәт һәм җенси якынлык үзенчәлекләрен билгеләүче нейробиологик механизмнарының тирәнтен тасвирлануы өчен Comportement érotique  мәкаләсен кара.

## Искәрмәләр


Төркем:Җенси хисләр
Төркем:Психодинамика
Җенси ярсу

**Җенси ярсу** - җенси мөнәсәбәте вакытында яки аның булачагын көтелгәндә урын алган ярсу.

Җенси якынлыкка әзерләнү вакытында һәм аның дәвамында, тән һәм акыл төрле физиологик реакцияләргә дүчар була. Күзәтелгәннәрнең иң әһәммиятлесе - дәвамында җенси әгъзалары, аеруча гениталияләр, торышындагы үзгәрү.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Сексология
Кыйммәт

**Кыйммәт** — нәрсә булсаның әһәммиятлелеге, мөһимлеге, файдасы, файдалылыгы. Кыйммәт, беренчедән караганда, әйбер яки вакыйганың сыйфаты дип күренә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Quotations on value
*Union of International Association : Human Values Online - A comprehensive database and analysis of values
*Humanity Quest : a community and portal for the exploration of human spirits, values, attitudes, principles and emotions; thematically exploring a growing list of over 500 human values
* RespectResearchGroup: Multidisciplinary research project on the value of interpersonal respect, with additional quotes, gallery, literature
* http://www.spiraldynamics.net/about-spiral-dynamics-integral.html  - Integral approach to evolutionary psychology based on Clare W Graves value system
* http://www.cnx.org/content/col11376/latest/  - CNX.ORG: Interaction Values and Beliefs (a free online book)

## Моны да карагыз


Төркем:Яшәү фәлсәфәсе
Төркем:Социологик төшенчәләр
Әйбер

**Әйбер** — күпмәгънәле термин, фәннең күп юнәлешләрендә төп төшенчәләрнең берсе, шулай ук көндәлек тормышта киң куллана. 

Әйбер — төп онтологик категорияләрнең берсе, матди дөньяның оерым объекты, барлыкның чагыштырма бәйсезлелеге, объективлыгы һәм тотрыклылыгы белән билгеләнә. Гади мәгънәдә әйбер матдәнең микъдари сыйфатын билгели.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Уемов А. И., Вещи, свойства и отношения, М., 1963
* Топоров В. Н. Вещь в антропоцентрической перспективе  // Aequinox. М., 1993, с. 70-94
* Е. Торчинов. Вещь и вещность в китайской и европейской философии  // Торчинов Е. А. Пути философии Востока и Запада: Познание запредельного. СПб., 2005, с. 85-95
* Н. Г. Анарина. Сакральная телесность японской художественной вещи  // Вещь в японской культуре. М.: Вост. лит., 2003, с. 185—201

## Сылтамалар

* Гражданский кодекс Российской Федерации

Төркем:Фәлсәфи терминнар
Объект

Субъект үз тәэсирен юнәлткән әйбер, вакыйга яки процесска **объект** диелә. 

*Объе́кт* () — фәлсәфи категория, техник термин, еш *[[субъект]]* терминына каршылык буларак кулланыла. Кайбер аерым затның аңыннан бәйле булмаган чынбарлыкның бер өлеше. Зат үзе дә объект була ала. Субъект исә һәрвакыт бер зат - шәхес, социаль төркем яки бөтен җәмгыять.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Шулай ук карагыз
* Абстракция
* Концепция
* Зат

## Сылтамалар

Төркем:Матди объектлар
Төркем:Онтология
Мәдәни мирас

**Мәдәни мирас** ("милли мирас" яки "мирас") —  бер төркем яки җәмгыятьнең элекке буыннардан калган, бүгенге көндә яшәүче һәм киләчәк буыннарның файдасы өчен сакланылган мәдәни кыйммәтләр.

Төрләре буенча мәдәни мирас объектлары классификациясе:
* матди мирас, 
* матди булмаган мәдәни мирас, 
* табигый мирас һәм 
* катнаш мирас объектлары.

Кешелек тарихы өчен әһәмияте буенча җирле, региональ, дәүләт һәм халыкара дәрәҗәсендәге исемлекләргә кертелә.

 *[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]] исемлеге*  тарафыннан махсус халыкара ICOMOS, ICCROM һәм IUCN эксперт оешмалары киңәше буенча билгеләнә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Cultural heritage policy - history and resources Getty Museum - list of major international cultural heritage documents, charters, and treaties
* UNESCO World Heritage Centre – Official website of the United Nations cultural heritage body
* International Council on Monuments and Sites
* International Council of Museums
* International Centre for the Study of the Preservation and Restoration of Cultural Property
* Inventory of Heritage Organisations in Europe (English, French, German and Dutch language)
* International Institute for Conservation of Historic and Artistic Works
* Cultural routes and landscapes, a common heritage of Europe  (English and French language)
* EPOCH – European Research Network on Excellence in Processing Open Cultural Heritage
* Cultural heritage search engine 
* Peace Palace Library - Research Guide 
* Archive Rendering of Cultural Heritage 


Төркем:Музеология
Төркем:Консервация һәм реставрация
Төркем:Мәдәният
Рәвеш (сәнгать)

**Рәвеш**, шулай ук **Сурәт** () - субъектка (гадәттә матди объект яки кеше) тышкы охшашлыгы булган артефакт (әйбер).

Мәсәлән - ике үлчәнешле фотография, экрандагы манзара, һәм өч үлчәнешле һәйкәл яки голограмма.

## Шулай ук карагыз
*Анимация
*Кинематография
*Санак анимациясе
*Санак тудырган сурәтләр
*Дигиталь сурәт
*Дигиталь сурәтләү
*Фильм
*Сурәтләү
*Рәсем
*Фотография
*Видео

## Сылтамалар
* The B-Z Reaction: The Moving or the Still Image?
* FACE: Friends of Active Copyright Education 
* Library of Congress - Format Descriptions for Still Images
*  Image Processing - Online Open Research Group 

Төркем:Фотография
Төркем:Дигиталь фотография
Төркем:Санак графикасы
Субъект

**Субъе́кт** ( — аста ятучу, нигез) — фәлсәфәнең төп төшенчәләрдән берсе, ихтияр көче булган затны билгели. Техник термин, еш *[[объект]]* терминына каршылык буларак кулланыла. Субъект һәрвакыт бер зат - шәхес, социаль төркем яки бөтен җәмгыять. Әйбер, вакыйга яки процесска үз тәэсирен юнәлткән затка *субъект* диелә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Объект
* Абстракция
* Концепция
* Зат

## Сылтамалар

Төркем:Онтология
Төркем:Фәлсәфи терминнар
Төркем:Эпистемология
Хатын-кыз

**Хатын-кыз** - *[[ана зат|ана җенесле]]* кеше.

Ир-атлардан аермалы буларак, хатын-кызларның бала *[[туу|тудыра]]* алу мөмкинлеге бар.

## Этимология
Хатын-кыз термины балигъ булу яшенә җиткән һәм ир-атның хатыны һәм балаларына ана була алырлык ана зат кешене билгеләү өчен барлыкка килгән дип уйланыла.

Балигъ булу яшенә җитмәгән ана җенесле бала яки үсмерләргә, шулай да кияүдә булмаганнарга карата кыз яки туташ терминнарын куллану дөресрәк. 
## Анатомиясе

Бөтен җенси үрчү юлы белән үрчегән башка хайваннарының кебек үк, ана зат төркеменә керүче кешеләрнең анатомик төзелешендә үзенчәлекләре бар.

## Җәмгыятьтәге урыны

Традицион җәмгыятьләрдә хатын-кызның төп роле — ир-кешенең хатыны булу, бала табу һәм үстерү дип билгеләнә. Никахка кермичә җенси якынлык кылганнары, лесбиан җенси мөнәсәбәтләренә кергәннәре яки һөнәре буларак фахишәлек хезмәт күрсәтүне сайлаганнары тәнкыйтьләнә.

Хатын-кыз хокуклары өчен халыкара көрәшне искә алу өчен Халыкара хатын-кызлар көне билгеләнә. XIX гасырда җенси тигезсезлеккә каршы АКШ хатын кызлары башлаган бу көрәшне бүгенге көндә феминизм тарафдарлары, БМО'ның UN WOMEN һәм башка табышсыз оешмалары дәвам итә.
 
### Бала табу

## Шулай ук карагыз

* Бала тудыру
* Хатын-кыз психологиясе

## Искәрмәләр

## Өстәмә чыганаклар
* Chafe, William H. , "The American Woman: Her Changing Social, Economic, And Political Roles, 1920–1970", Oxford University Press, 1972. ISBN 0-19-501785-4
* *Roget’s II: The New Thesaurus*, (Boston: Houghton Mifflin, 2003 3rd edition) ISBN 0-618-25414-5
* McWhorter, John. 'The Uses of Ugliness', *The New Republic Online*, January 31, 2002. Retrieved May 11, 2005 ["bitch" as an affectionate term]
* McWhorter, John. *Authentically Black: Essays for the Black Silent Majority* (New York: Gotham, 2003) ISBN 1-59240-001-9 [casual use of "bitch" in ebonics]
* *Routledge international encyclopedia of women*, 4 vls., ed. by Cheris Kramarae and Dale Spender, Routledge 2000
* *Women in world history : a biographical encyclopedia*, 17 vls., ed. by Anne Commire, 	Waterford, Conn. [etc.] : Yorkin Publ. [etc.], 1999–2002

## Сылтамалар
* Women's History in America 
* A History of Women’s Entrance into Medicine in France  studies and digitized texts by the BIUM (Bibliothèque interuniversitaire de médecine et d'odontologie, Paris) see its digital library Medic@ .
;Religion
* Women and Christianity: representations and practices
* Women in Islam 

Төркем:Хатын-кыз
Төркем:Җенес
Җенси мөнәсәбәт

Кешеләрнең үз җенсиятләре нигезендә бер-берсенә тартылу һәм аның нигезендә урын алган якын мөнәсәбәтләре **кешенең җенси мөнәсәбәтләре** яки **кешенең сексуаль тотышы** дип әйтәләр.

Гадәттә җенесләре буенча төрле булган затлар *([[ана зат]] һәм [[ата зат]])* арасында урын ала. Җенси мөнәсәбәтләрнең тарафлары теләге буенча кылынган физик якынлык *[[җенси якынлык]]* буларак билгеле.

Берәүне җенси мөнәсәбәтләргә күндерү өчен аңлы килеш кылынган гамәлләр **флирт** дип атала.

## Шулай ук карагыз
* Җенси теләк
* Һетеросексуальлек
* Һомосексуальлек
* Кеше сексуальлеге турында Сексуальность человека , Sexualité humaine  яки Human sexuality , кешедә һәм баш мие үсеше дәрәҗәсе югары булган башка имезүчеләрдә җенси мөнәсәбәт һәм җенси якынлык үзенчәлекләрен билгеләүче нейробиологик механизмнарының тирәнтен тасвирлануы өчен Comportement érotique  мәкаләсен кара.
* Буккакэ
* Минет

Төркем:Шәхес психологиясе
Төркем:Шәхси тормыш
Зат

**Зат** - матди булуы яки яшәве мәҗбүри булмаган, ихтияр көче булган нәрсә.

## Шулай ук карагыз
* Затлар классы
* Объект
* Онтология

Төркем:Метафизика төшенчәләре
Электрон (футбол клубы, Нократ Аланы)

}}}}}
|-
|
|-

!Нигезләнде
|}
|-

|-
!Турнир
|}
|-
!}
|}
|-
|class="toccolours" style="padding: 0; background: #ffffff; text-align: center; colspan="2"|

|-

|-

|}

**«Электрон»** — 1991 елда нигезләнгән Нократ Аланы шәһәреннән футбол клубы.

Иң уңышлы сезон — 1993 ел, икенче лиганың 6-нче зонада 11-нче урын.

## Чемпионатларда катнашу

1980-елларда клуб Киров өлкәсе чемпионатларда катнашкан.

1998—2006 елларда клуб Киров өлкәсе чемпионатларда катнашкан; 2000—2006 елларда «Молот» исемен йөрткән.

### Тренерлар
* 1991—1992: Александр Соковнин
* 1993—1997: Юрий Осин

## Уңышлар
* ССРБ чемпионатларда иң яхшы результат: Икенче түбән лига, 7 зона, 14-нче урын (1991).
* Россия чемпионатларда иң яхшы результат: Икенче лига, 6 зона, 11-нче урын (1993).
* Россия кубогында иң яхшы результат: 1/128 финал (1993/94).

## Искәрмәләр

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Юкка чыккан футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Күкәй күзәнәк

right|thumb|Кеше күкәй күзәнәге

** Күкәй** **күзәнәк** (фәнни термин - ооцит) — хайваннар, югары дәрәҗәле үсемлекләр, шулай ук күп суүсемләр һәм оогамия сыйфатлы башка протистларда ана җенесле гамета.

Кеше күкәй күзәнәге диаметры якынча 130 мкм тәшкил итә.

## Шулай ук карагыз
* Йомырка
* Гамета
* Җенес орлыгы

## Әдәбият
* 
* 
* 

Төркем:Җенси үрчү
Төркем:Эмбриология
Җенес орлыгы

**Сперматозоид**, яки **җенес орлыгы** (гр. σπέρμα/сперма, *[[орлык]]*) — ата җенесле гамета (үрчү күзәнәге).

## Үзенчәлекләре
Җенес орлыгының ана җенесле күкәй күзәнәге белән берләшүе нәтиҗәсендә зигота барлыкка килә.

Имезүчеләрдә, бала организмының җенесе җенес орлыгы тарафыннан билгеләнә: ата зат сперматозоид (XY) үз Y-хромосомасын тапшырмаса, X-хромосоманы ташучы ана зат бала (XX) барлыкка килә.

## Тикшеренүләр тарихы
Җенес орлыклары беренче тапкыр 1677 елда *[[Антони ван Левенгук]]* тарафыннан күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Great Sperm Race pdf
* Human Sperm Under A Microscope

## Шулай ук карагыз

* Поллюция
* Эякуляция
* Сперма донорлыгы
* Сперма грануломасы
* Сперматогенезис

Төркем:Үрчү
Төркем:Җенес
Слободской районы

**Слободской районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Слободской шәһәре (район составына керми).

Район 1929 елда элекке Слободской өязе территориясендә оештырыла.

## География

### Чиктәшлек

Шуның өстенә, район эчендә Слободской шәһәре урнашкан.

## Халык

Районның якынча 33 % өлеше Вахруши -та яши.

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш

# **[[Вахруши (Слободской районы, штп)|Вахруши шәһәр җирлеге]]**
# Бобино авыл җирлеге
# Денисовы авыл җирлеге
# Закаринье авыл җирлеге
# Ильинское авыл җирлеге
# Нократ авыл җирлеге
# Ленин авыл җирлеге
# Озерница авыл җирлеге
# Октябрьский авыл җирлеге
# Светозарево авыл җирлеге
# Стулово авыл җирлеге
# Шестаково авыл җирлеге
# Шихово авыл җирлеге

## Танылган шәхесләр
* Эдуард Касыймов - татар язучысы.
* Михаил Верещагин (1891―1970), ветеринария фәннәре докторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Әрмәни базар шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Әрмәни Базар шәһәр бүᴫгеы мәкаләсен укы.

**Әрмәни базар шәһәр шурасы** (, , ) — Кырым Җөмһүриятенең иң төньяк регионы. Регион Кап муены җирлегендә урнашкан.

## Халкы
Украинаның  2001 елда җан исәбен алу буенча регионда 26 867 кеше яши. Этник cастaфы:
* руслар — 55,7 %
* украиннар — 36,2 %
* кырым татарлары — 3,5 %
* биларуслaр — 1,1 %
* молдаваннар — 0,3 %.

## Регион cастaфы
Регион cастaфына 1 кала - Әрмәни базар һәм 1 авыл (Өч елга) сәвитына караучы 3 авыл керә: Өч Елга, Кула һәм Ор Капы. 
1997 елга кадәр регион cастaфына Ингиз авылы да кергән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әрмәни базар шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Мөкәрәмә Садыйкова

**Мөкәрәмә Садыйкова**&nbsp;— Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйрәсе һәм драматург.

## Тәрҗемәи хәл
Мөкәрәмә Хафиз кызы Садыйкова Ярмәкәй районының Ярмәкәй авылында туган. Яшьтән ятим калып, Бәләбәй, аннан Уфадагы балалар йортында тәрбияләнә, белем ала. 1947—1949 елларда агач эшкәртү заводында эшли. Театр училищесында уку (1949—1953) белән беррәттән Башкортстан радио комитетында диктор булып эшли. Соңрак читтән торып М.&nbsp;Горький исемендәге әдәбият институтын тәмамлый. Байтак вакыт «Башкортстан пионеры» гәҗитендә бүлек мөдире һәм Язучылар берлегенең әдәбиятны пропагандалау бюросы мөдире вазифаларын башкара.

М.&nbsp;Садыйкованың беренче шигырь-хикәяләре матбугатта 1951 елда күренә башлый. Бер-бер артлы унбиш китабы дөнья күрә: «Бәхет эзләгәндә», «Җирән чәч», «Бу йөрәккә ни кирәк?», «Гөлгенәм&nbsp;— бергенәм» («Һавадагы торна»), «Адашма юлларыңда» дигән драма әсәрләре сәхнәләрдә лаеклы урын алды.

1985 елда режиссер Лек Вәлиев тарафыннан М.&nbsp;Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында куелган «Һавадагы торна» дигән комедиясе (сәхнә вариантында ул «Бергенәм-гөлгенәм» дип атала) бик уңышлы була. Татар дәүләт академия театрында «Бәхетлеме син?» психологик драмасы куела (реж. Д.Сираҗиев). Сибай драма театрында да дөнья күрә, телевизион фильм итеп тә төшерелә.
## Гаиләсе
Ире ― Ирек Гади улы Сөләйманов (*[[:ba:Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы|ba]]*), ВЛКСМның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре (1963—1966).

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Тормышны хатын-кыз матурлый

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* башкорт телендә балалар әдәбияты коллекциясендә

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Белая Холуница районы

**Белая Холуница районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Белая Холуница шәһәре.

Район 1929 елда оештырыла.

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 97,3%.

Районның якынча 60 % өлеше Белая Холуница шәһәрендә яши.

## Демография

## Административ бүленеше
# **Белая Холуница шәһәр җирлеге**
# Быданово авыл җирлеге
# Всехсвятское авыл җирлеге
# Гуренки авыл җирлеге
# Дубровка авыл җирлеге
# Климковка авыл җирлеге
# Подрезчиха авыл җирлеге
# Полом авыл җирлеге
# Прокопье авыл җирлеге
# Ракалово авыл җирлеге
# Троица авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Ур Капусы шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Ур Капусы шәһәр округы мәкаләсен укы.
**Ур Капусы шәһәр шурасы** (, ) — Кырым Җөмһүриятенең төньягында урнашкан регионы. Регион составына, башка шәһәр шураларыннан аермалы буларак бары бер генә шәһәр керә - Красноперекопск.

## Моны да карагыз
*Красноперекопск районы

Төркем:Кырым регионнары
Төркем:Ур Капусы шәһәр шурасы
Афанасьево районы

**Афанасьево районы** (, ) — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Афанасьево шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда **Зюздина районы** исеме астында оештырыла. 1935 елда ике (Зюздина һәм Бисерово) районарына бүленә; 1955 елда алар берләштерелә.

1963 елдан **Афанасьево районы** исемен йөртә.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **Афанасьево шәһәр җирлеге**
# Бисерово авыл җирлеге
# Бор авыл җирлеге
# Гордино авыл җирлеге
# Ичетовкины авыл җирлеге
# Лытка авыл җирлеге
# Пашино авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap.php?rajon=2 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Адвокат

**Адвокат** ( —  — чакырам) — һөнәре  буенча ватандашлыгы булган яки булмаган физик һәм юридик затларга хокуки мөнәсәбәтләр өлкәсендә югары сыйфатлы ярдәм күрсәтүче хокук белгече. Адвокат вазыйфаларына клиентларның хакларын һәм мәнфәгатьләрен мәхкәмәдә яклау да керә.





## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* Федеральная палата адвокатов Российской Федерации 
* Информационная система, цель которой - объединение информации о профессиональном сообществе адвокатов – Адвокатуре, освещение деятельности адвокатов и адвокатских образований, а также информирование граждан об институте адвокатуры

Төркем:Юридик һөнәр төрләре
Мәхкәмә

**Мәхкәмә** - Трибунал төре, еш хөкүмәти оешма, яклар арасындагы хокуки дәгъваны төзәтергә һәм шәхси, җинаять яки административ хокуки мәсьәләләрне канун өстенлеге принциплары нигезендә гаделлекне урнаштырырга хакы булган зат.

## Шулай ук карагыз

* Трибунал
* Санкцияләр (хокук)
* Халыкара мәхкәмә
* Халыкара җинаять мәхкәмәсе
* Аппелляцион мәхкәмә
* Административ мәхкәмә
* Конституцион мәхкәмәсе
* Арбитраж мәхкәмәсе
* Гайлә эшләре мәхкәмәсе
* Югары мәхкәмә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*US federal courts
*Courtprep , Information about the Canadian justice process, features an interactive courtroom and witness tips.
*Going to court if you're charged with a crime (Directgov, England and Wales)
*HM Courts and Tribunals Service (England and Wales)

Төркем:Мәхкәмәләр
Хокук белгече

**Хокук белгече** (кыскача *хокукчы*) () (, ) — хокук белемнәре буенча белгеч.

## Шулай ук карагыз
* Хокук белгече көне

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Краткая характеристика специальности 030503 Правоведение - Квалификация выпускника – юрист.

Төркем:Һөнәрләр
Төркем:Хокук
Алушта шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Алушта шәһәр бүлгeы мәкаләсен укы.
**Алушта  шәһәр шурасы**  (, ) — Кырым Җөмһүриятенең  көньяк-көнчыгышында урнашкан регионы. Регион саcтафына 1 шәһәр, 1 штб, 16 авыл, 8 поселок керә. Үзәге - Алушта шәһәре.

Регион Кырымның курорт зонасына керә.

## Халкы
Украинаның  2001 елда җан исәбен алу буенча регионда 52 215 кеше яши. Этник саcтафы:
* руслар — 67,1 %
* украиннар — 23 %
* кырым татарлары — 6 %
* биᴫаруслар — 1,4 %
* поләклар — 0,2 %
* молдаваннар — 0,2 %.

## Регион саcтафы
Регион саcтафына 1 шәһәр — Алушта,Партенит штбын, 16 авылны һәм 8 поселокны берләштергән 1 поселок сәвиты һәм 5 авыл сәвиты керә.

* **1 -  [[Алушта]]** шәһәре
* **2 - Көрбекүл авыл сәвиты**
** Көрбекүл
** Югары Шума
** Түбән Шума
** Хачы Үзәнбаш, Тайфи
* **3 - Тимерче авыл сәвиты**
** Тимерче
** Лаванда
** Җиде өй
* **4 - Маломаякскᴎ сельскᴎ сәвит**
** Бөек Ламбат 
** карабах 
** Кастел 
** Дегирменкөй 
** Кече Ламбат 
** Күркүлет 
** Лазурное
** Түбән Дегирменкөй 
** Кызыл көй 
** Карасан 
** Чайка
* **5 - Кече Үзән авыл сәвиты**
** Кече Үзән 
** Олы Үзән 
** Тувак 
** Коры Үзән
* **6 - Партенит поселок сәвиты**
** Партенит
* **7 - Үскүт авыл сәвиты**
** Үскүт 
** Арпат 
** Канака (аерым торак пункт булып саналмый)

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым регионнары
Төркем:Алушта шәһәр шурасы
Леди Гага

**Сте́фани Джоа́нн Анджели́на Джермано́тта** (, *,* **'), **Ле́ди Га́га*' буларак киңерәк билгеле ([[Инглиз теле|инг]]*. Lady Gaga'') — Америка җырчысы, биючесе, диджее һәм композиторы.

Биш Гремми премясын, 30 MTV премиясен, Эмми премиясен яулаучы, глэм-рок, диско, электро, R&B, Мадонна, Майкл Джексонның тәэсире белән кушылган бию поп-музыкасын башкаручы.

Аның The Fame (2008) дебютант альбомы халыкара хитка әйләнгән.

2011 елның октябренә Леди Гаганың синглларын һәм альбомнарын сату 100 миллионнан артып китә.

Леди Гага (Стефани Джерманотта) исеме вафат булчы түтәе Джоанны Стефани Джерманотта истәлегенә аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:АКШ җырчылары
Кода

**Кода** — кияү яки кәләшнең туганнарына икенче җефетнең (якның) ир-ат туганы. Коданың хатын-кыз конверсивы кодагый була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Сергач өязе

**Сергач өязе** () — Түбән Новгород губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Сергач шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Сергач өязе Түбән Новгород  эчендә 1779 елда барлыкка килә. 1796 елда ул юкка чыгарыла, ләкин 1802 елда ул Түбән Новгород губернасы составында торгызыла.

1923 елда өяз составына юкка чыгарылган Кормыш һәм Кнәгин өязләрнең өлешләре кертеләләр.

1929 елда Түбән Новгород губернасы һәм аның өязләре юкка чыгарыла, Сергач өязенең территориясе күбесенчә Түбән Новгород краеның Арзамас округының Сергач районына кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 29 вулыска, 1926 елда 14 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Моны да карагыз
* Сергач районы

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород губернасы
Горький крае

**Горький крае** () — 1926—1936 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлеге.

Административ үзәге — Горький (1932 елга кадәр — Түбән Новгород) шәһәре.

## Тарих
Түбән Новгород крае 1929 елда Түбән Новгород өлкәсен, Мари һәм Вәтәк автономияле өлкәләрен һәм Чуаш АССР-ын берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

Башта край 2 автономияле өлкәгә һәм 7 бүлгегә бүленгән; алар, үз чиратта, районнарга бүленгәннәр. 1930 елда бүлгеләр юкка чыгарыла, ә районнар край хакимиятенең туры буйсынуга күчерелә.

1932 елның 7 октябрендә Түбән Новгородның Горькийга исемен алмаштыру аркасында Түбән Новгород крае **Горький крае** исемен ала.

1934 елда Горький краеның төньяк-көнчыгыштагы районнарыннан һәм Свердловск өлкәсенең көнбатыштагы районнардан Киров крае оештырыла; Киров крае составына Удмурт автономияле өлкәсе кертелә.

1936 елда Горький крае Горький өлкәсенә, Мари АССР-ына һәм Чуаш АССР-ына бүленә.

## Административ бүленеш
1929—1930 елда административ бүленеше шундый булган:

* Чуаш АССР
* Мари АӨ
* Вәтәк АӨ
* Арзамас округы
* Вятка округы
* Котельнич округы
* Мөрәм округы
* Түбән Новгород округы
* Нолинск округы
* Шарья округы

## Моны да карагыз
* Түбән Новгород өлкәсе

## Тышкы сылтамалар
* http://geo.1september.ru/articlef.php?ID=200102105
Туганлык

**Туганлык** - шәхси затларның кан, никах яки уллыкка, кызлыкка алу белән бәйләнүе.

Туганлык мөнәсәбәтләре гаилә яки никах белән бәйләнгән төсмерле сүз булса да, зуррак мәгънәләргә дә карый. Бүгенге җәмгыятьтә социаль бурычлар гаилә, яки туганлык мөнәсәбәтләреннән аерылып торса да, кайбер мәдәниятлар, халыклар тормышында әле дә зур роль уйный.

## Моны да карагыз

* Гаилә

Төркем:Туганлык
Балдыз

**Балдыз** - никахта булган хатынның сеңлесе. Балдызлык никах белән бәйләнгән туганлык булып тора.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Ир

**Ир** - җенесара никахка нигезләнгән мөнәсәбәтләрдә булган ир-ат партнерга **ир** диләр.

## Шулай ук карагыз
* Никах
* Хатын

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Бабай

**Баба** яки **бабай** - атаның һәм/яки ананың атасы. Оныкларда ике баба була: әнинең әтисе һәм әтинең әтисе. Әтинең әтисен, гадәттә, **дәү әти** дип йөриләр.

Бабай дип, шулай ук, олы яшьтәге ир-атны һәм каенатаны да йөриләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Төркем:Төшенчәләр
Каенене

**Каенеш** яки **каенене** - никахта булган ирнең яки хатынның энесе. Каенеш никах белән бәйләнгән туганлык булып тора. Хатынның яки ирнең абыйсы булса - быгый була.

Сүз *каен* һәм *энекәш* сүзләренең кушылуыннан барлыкка килгән.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Әби

**Әби** яки **дәү әни**, шулай ук **нәнә** - атаның һәм/яки ананың анасы. Оныкларда ике әби була: әнинең әнисе һәм әтинең әнисе. Әнинең әнисен, гадәттә, **дәү әни** дип йөриләр.

Әби дип, шулай ук, олы яшьтәге хатын-кызны һәм каенананы да йөриләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кодагый

**Кодагый** — кияү яки кәләшнең туганнарына икенче җефетнең (якның) үзеннән олырак булган хатын-кыз туганы. Кодагыйның ир-ат конверсивы кода була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Габделгазиз Монасыйпов

**Габделгазиз Габдерахман улы Монасыйпов** (,  — , )  – шагыйрь, драматург, прозаик, журналист, сәясәтче, татар милли азатлык хәрәкәтенең күренекле вәкиле. ТАССР атказанган артисты Зәйнәп Камалованың ире.

## Тәрҗемәи хәле
Татарстан республикасының хәзерге Арча районы Яңа Тазлар авылында мәзин гаиләсендә дөньяга килгән, кечкенәдән үги ана кулында тәрбияләнгән.

Г.Монасыйпов 1902-1908 елларда Кытайның Шеңҗан өлкәсендә яшәп ала. Ундүрт яшьлек Габделгазиз Көнчыгыш Төркестанга, таранчылар (уйгурлар) арасына килеп чыга. 1908 елга кадәр ул Голҗа шәһәрендә, аннан соң өч елга якын Ташкәнттә яши.

1914 елны патша гаскәренә чакырыла, полк мулласы вазифасын башкара. 1917 елны революцион хәрәкткә кушыла. Фронттан мөселманнардан делегат итеп җибәрелә. 1917 елның июлендә Беренче Россия мөселман хәрби корылтаенда мөселман хәрби частьләрен төзү зарурлыгы белән нотык ясый. Мөселман Хәрби шурасы (Казан) рәисе урынбасары, рәисе. Хәрби шураның басма органы — «Безнең тавыш» газеты мөхәррире һәм даими авторы. Большевиклардан тар-мар ителгәнчегә (1918 ел, февраль) Хәрби шура сафында кала. Шул драматик вакыйгалардан соң  сәяси эшчәнлеген туктата. 1919 елда Урта Азия якларына китеп бара.

1922 елны, Ташкәнттә нәшрият кәгазен кулга төшергән өчен кулга алына. «Милләтчел пропаганда» алып барырга әзерләнгән өчен ВЧК тарафыннан атып үтерелә.

## Әсәрләре
“Таранчы кызы, яки Хәлимнең беренче мәхәббәте” романы (1918).
Роман уйгырлар, аларның да XIX йөздә Кытайның Шеңҗан вилатенә күчеп килгән бер өлешенең тормышын сурәтләүгә багышлана. Уйгыр әдәбияты галиме К.Һасанов әсәргә югары бәя бирә: “Уйгыр кызы турында роман язган татар язучысы Габделгазиз Монасыйб беренче тапкыр төрки-уйгыр тормышыннан уңышлы әсәр бирде...”.

Романтик әсәрдә әдәби катлам Казан тарафыннан Шәркый Төркестанга килеп урнашкан татар егете белән яшь уйгур кызы арасында кабынган мәхәббәтне тасвирлауга багышлана. 17-18 яшьләрдәге Хәлим Галиулла Хәйруллин дигән байда фирманың баш мөдире булып эшли. Менә бервакыт күршедә генә яшәп ятучы Зәйнәп исемле тол хатынга кызының кызы Җинәстә торырга күчеп килә. Яшьләр арасында эчкерсез мәхәббәт уты кабына. Алар берничә мәртәбә очрашалар, аңлашалар, егет өйләнергә уйлый. Әмма егет белән кызның мәхәббәте фаҗига белән тәмамлана: бер угры Зәйнәпне дә, Җинәстәне дә үтереп чыга. “Таранчы кызы...” романының икенче катламы – таранчылар, кытайлар, калмыклар хакында бирелгән тарихи-этнографик мәгълүмат. Алда әйтелгәнчә, вакыйгалар Кытайның Шеңҗан өлкәсендә бара. Биредәге җирле халык- кумыклар терлек үрчетү белән шөгыльләнгәннәр, ә уйгырлар бу җирләргә күчеп килү белән иген үстерү эшенә керешкәннәр. Шуңа күрә калмыклар бу яңа күршеләрен *таран* (игенче) дип атый. 
## Чыганаклар
* Габделгазиз Монасыйповның “Таранчы кызы, яки Хәлимнең беренче мәхәббәте” романында тарихи-этнографик мәгълүмат катламы
## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар этнографлары
Төркем:Татар революционерлары
Онык

**Онык** —  әбигә яки бабайга карата булган кеше, аларның кызларының яки улларының баласы.

## Искәрмәләр

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Стәрлетамак өязе

**Стәрлетамак өязе** (, ) — Ырынбур һәм Уфа губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Стәрлетамак шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих

Стәрлетамак өязе 1781 елда Уфа  эчендә оештырыла.

1796—1865 елларда Ырынбур губернасы составында, 1865 елдан — Уфа губернасы составында.

1919—1922 елларда ул кисәкләп Башкорт АССР составына кертелә.

## Административ бүленеш

1879 елда 34 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Шәхесләр

* Тихон Алөхин
* Иван Антипов-Каратаев
* *[[:d:Q4194790|Pyotr Mitrofanovich Zybin]]*
* Мөхәмәтшакир Тукаев
* Габделвахит Сөләйманов
* *[[:d:Q13056689|Ғабдулла ишан Сәиди]]*
* *[[:d:Q15066351|Fedot Yeliseyev]]*
* *[[:d:Q15071565|Jakov Tarasovitsj Tkatsjenko]]*
* *[[:d:Q108800670|Ғөзәйеров Ғарифулла Вәли улы]]*
* *[[:d:Q4059385|Ишембай Аҡбирҙин]]*

## Моны да карагыз
* Стәрлетамак өлкәсе
* Стәрлетамак районы

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа губернасы
Турун

**Турун** — карт әбигә яки карт бабайга карата булган кеше, әбинең яки бабайның оныкларының баласы.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Карт әби

**Карт әби** — әбинең яки бабайның әнисе. Туруннарга карата булган кыз-хатын. Ир-ат пары булып карт бабай тора.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Эне

**Эне** яки йомшаклап әйткәндә - **энекәш** — баланың ата-анасының олырак баласына карата үзеннән яшькә кечерәк булган ир-ат туганы, кардәше.

Шулай ук, үзеңнән кечерәк ят яки туган булган ир кешеләргә дә, кайвакыт, энем диләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кардәш

**Кардәш**  — бер үк ата-анадан туган балаларның бер-берсенә карата туганлыгы.

Олырак малай - абый, кыз - апа, ә кечерәкләре: малай - эн, кыз - сеңел була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Абзый

**Абзый** яки **агай** — балага карата әтисенең яки әнисенең ир-ат туганы, кардәше.

Шулай ук, олы яшьтәге ят яки туган булган ир кешеләргә дә абзый диләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Апай

**Апай** яки **түти, түтәй** — балага карата әтисенең яки әнисенең хатын-кыз туганы, кардәше.

Шулай ук, олы яшьтәге ят яки туган булган хатын-кызларга да түти, апай диләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кодача

**Кодача** — кияү яки кәләшнең туганнарына икенче якның үзеннән яшь белән кечерәк булган хатын-кыз туганы.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Апа

**Апа** — Румыниянең Сату-Маре жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Сату-Маре жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абый

**Абый** — баланың ата-анасының кечерәк баласына карата үзеннән олырак булган ир-ат туганы, кардәше.

Шулай ук, үзеңнән олырак ят яки туган булган ир кешеләргә дә абый диләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Җизни

**Җизни** — үзеңнән олырак апаның яки башка хатын-кыз туганның инде булган яки булачак ире. Җизнинең хатын-кыз конверсивы җиңги була.

Яшь белән үзеңнән кечерәк җизнине - кияү диләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Җиңги

**Җиңги**, шулай ук **абҗиңги** — үзеңнән олырак абыйның яки башка ир-ат туганның хатыны. Җиңгинең ир-ат конверсивы җизни була.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Диңгезче

**Диңгезче** — диңгезләр буенча йөрүче корабларны йөртүче яки аларның йөртүдә, ремонт эшләрендә яки хезмәт итүдә ярдәм итүче кеше.

матрос] йөзүче боз тауларны күзәтеп тора, 1981 ел - USNS *Southern Cross* (Көньяк Хач йолдызлыгы) исемле корабның Антарктикага чираттагы сәфәре.]

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Анализ современного рынка труда моряков
* Морские специальности
* Glossary of Shipping Terms for Sailors & Maritime Professionals 
* Survey of Water Transport Occupations 
* Seafarer Fatigue: The Cardiff Research Programme 
* Sailor at Etymology Online
* Sailors Help Line--helpline for seafarers
*''The Telegraph'', ''Sea no evil: the life of a modern sailor''


Төркем:Су транспорты
Баҗа

**Баҗа** — иргә карата хатынының бертуган, шулай ук туганнан туган, апасының яки сеңлесенең ире.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Тудыка

**Тудыка** яки **кузен**  — әтинең яки әнинең бертуганының баласы. Димәк тә абзыйның яки апайның баласы булып чыга.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Матурлык

**Матурлык** (шулай ук *гүзәллек*, *килбәтлелек*, *күрек*, *күркәмлек*, *сылулык*, *чибәрлек*, *чырайлык* һәм *ямьлелек*) - кеше, хайван, урын, объект яки фикернең аны хис итүчедә ләззәтлек яки зәвыклык тәҗрибәсен тудыручы сыйфаты. Матурлык эстетика, социология, җәмгыяти психология һәм мәдәниятнең өлеше буларак өйрәнелә. 

## Тарихи карашлар

File:Cupola di santa maria del fiore dal campanile di giotto, 02.JPG|Флоренция Соборы һәм куполы.
File:Doña_Inés_de_Zúñiga,_Condesa_de_Monterrey.jpg|17нче гасыргы Испанияда хатын-кыз гүзәллеге үрнәге.

## Кеше гүзәллеге

Image:Joanna Krupa Benchwarmer 2008.jpg|Дҗоанна Крупа, поляк тамырлы американ модель һәм актриса.

## Шулай ук карагыз
* Бизәк
* Гүзәллек бәйгесе
* Гламур
* Җенси капитал
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* BBC Radio 4's In Our Time programme on Beauty (requires RealAudio)
* ''Dictionary of the History of Ideas'':  Theories of Beauty to the Mid-Nineteenth Century
* beautycheck.de/english  Regensburg University - Characteristics of beautiful faces
* Eli Siegel's "Is Beauty the Making One of Opposites?"


Төркем:Эстетика концепцияләре
Башкода

**Башкода** яки **яучы** — кияү яки кәләшнең туганнарына икенче якның (кияү яки кәләшнең) атасы. Никах шартлары турында сөйләшүләр алып баручы шәхес.

## Искәрмәләр

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Каенага

**Каенага** - никахта булган ирнең яки хатынның абыйсы. Каенага никах белән бәйләнгән туганлык булып тора.

Сүз *каен* һәм *[[ага]]* сүзләренең кушылуыннан барлыкка килгән.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Матәм

**Матәм** - иң гади мәгънәдә, берсенең үлеме сәбәпле кичерелгән хәсрәт тойгысына тиң. Шулай ук сүз кайгылы вакыйганы яшәгән кешеләрнең үзләрен тотышы мәдәни комплексын билгели.

Күп илләрдә матәмне тотучылар кара төстәге киемнәрне киеп йөри, югалту белән бәйле хәсрәт тойгыларын яшәп узыр өчен, азмы-күпме вакытка иҗтимагый тормыштан ераклашалар. 

Матәм шулай ук халыкның  әһәммиятле лидерның (яки зур кешеләр төркемнең) үлеме, яки үлемнең чиратлы еллыгы уңаеннан да тотыла. Бу очраклардә дәүләти матәм чаралары уздырыла ала.

## Шулай ук карагыз

* Җирләү
* Зират
* Кремация
* Матәм авыруы
* Реквием

## Искәрмәләр

*''The Canada Gazette'' 
*Clothing of Ancient Rome 

* Charles Spencer, *Cecil Beaton: Stage and Film Designs*, London: Academy Editions, 1975. (no ISBN)
* Karen Rae Mehaffey, *The After-Life: Mourning Rituals and the Mid-Victorians*, Lasar Writers Publishing, 1993.  (no ISBN)

## Сылтамалар

* Victorian mourning garb at Morbid Outlook.
* Museum of Funeral Customs 
* The Jewish Way in Death and Mourning By Maurice Lamm
* To Those Who Mourn a Christian view by Max Heindel
*Free info on Jewish customs related to death, mourning, Kaddish, shiva, yahrtzeilt, the hil, & the afterlife
* What Is Love without Mourning? Male Intimacies and Cultures of Loss An article that considers the importance of mourning in respect of male same-sex intimate relationships

Төркем:Үлем гадәтләре
Төркем:Кием тарихы
Ул

*Ул - ир-ат җенесле бала, кеше.
*Ул - өченче зат алмашлыгы.
*Ул - Португалиядә урнашкан район.
Кыз (бала)

**Кыз** яки **кыз-бала** — хатын-кыз җенесле нәсел дәвамчысы, ата-аналарга карата хатын-кыз җенесле балалары. Ир-ат эквиваленты - ул.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кыз (елга)

**Кыз** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елга   Кобра елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 26 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300212111100030658
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103065
* Бассейн коды — 10.01.03.002
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Коми Республикасы елгалары
Үги кыз

**Үги кыз** яки **үксез кыз** — ире һәм/яки хатыны өчен үз баласы булмаган, берсенең дә баласы булмаса уллыкка алынган, кыз-бала. Ир-ат эквиваленты - үги ул.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Килендәш

**Килендәш** — ирнең бертуган, шулай ук туганнан туган, абыйсының яки энесенең хатыны.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Ул (бала)

**Ул** яки **угыл** — ир-ат нәсел дәвамчысы, ата-аналарга карата ир-ат җенесле балалары. Хатын-кыз эквиваленты - кыз.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
İr-at

**İr-at** yäki **ir keşe** - ata cenesle keşe.  *İr-at* terminı ğadättä ölkän keşe öçen, malay terminı - ata cenesle bala, ä yeget - üsmerlär öçen qullanıla. Şulay da, *ir-at* terminı ata cenesle keşene yaşenä iğtibar itmiçä bilğeläw öçen qullanıla ala. 

İr-at simvolı bulıp — ♂ Mars simvolı tora.

## Sıltamalar
* Указатель «Мужчина в прицеле библиографии»
* Developmental Endocrine Influences on Gender Identity (PDF-document)  

Төркем:Җенес
Төркем:Ир-ат
Каенана

**Каенана** - никахта булган хатынга һәм иргә карата бер-берсенең аналары. Каенана никах белән бәйләнгән туганлык булып тора. Ир-ат эквиваленты - каената.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Каената

**Каената** - никахта булган хатынга һәм иргә карата бер-берсенең аталары. Каената никах белән бәйләнгән туган булып тора. Хатын-кыз эквиваленты - каенана.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Кәләш

**Кәләш** - тормышка чыгарлык буй җиткән кыз. Рәсми рәвештә кыз кәләш булып гражданнар хәлен теркәү бүлегенә мөрәҗәгать иткәннән соң санала. Рәсми булаган килеш - егеткә (кияүгә) кияүгә чыгарга ризалык биргәннән соң.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Килен

**Килен** - абыйның, эненең, улның, каенененең хатыны. Ягъни ирнең гаиләсенә, туганнарына карата булган хатыны.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Лиман

[thumb|right|300px|[Италияның Капри лиманы күренеше.]]

**Лиман** () — диңгезгә койган кечкенә елганың сай тамагы. Кораблар, көймәләр һәм баржалар давыллы һава торышы шартларында сакланып торырга ышык җир.

## Әһәмиятле лиманнар

Image:harbour.clovelly.arp.750pix.jpg|Бөекбританияның Девон җирлегендәге Кловелли авылы буендагы кечкенә лиман.
File:Skillshare, Alter Hafen Lüneburg.jpg|Алманияның Люнебургтагы "Иске Лиман".
File:Port of Piraeus Panoramic View.JPG|Грециядагы Пирэус лиманы.
File:PortJackson 2004 SeanMcClean.jpg|Порт Джексон, Сидней.


## Шулай ук карагыз
*Порт
*Пирс
*Диңгез порты
*Причал

## Искәрмәләр

Төркем:Лиманнар
Төркем:Яр буе төзелеш
Төркем:Диңгезчелек терминнары
Ата-ана

**Ата-ана** — баланың әтисе һәм әнисе. Аңа беренче тәрбия һәм әхлак нормаларын бирүчеләр.

Ата-ананың бала тормышындагы рольлере аларның нинди мәдәниятка, дингә, халыкка карауларына бәйле.

Ата-анасын югалткан яки алар тарафыннан кагылган бала - ятим яки үксез дип атала.

## Моны да карагыз

* Биологик ата-ана — баланы яралдырган һәм дә тудырган ата-ана.
* Үги ата-ана — биологик ата-ана булмыйча, баланы уллыкка алып аңа тәрбия бирүчеләр.

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык
Такым

**Такым** — уртак максат белән берләштерелгән кешеләр яки хайваннар төркеме. Такымнар аеруча катлаулы һәм күп санлы бер-берсенә бәйле булган мәсъәләле вазифаларны башкару өчен уңайлы.

## Шулай ук карагыз
*Коалиция
*Җәмгыять
*Җәмгыяви төркем
*Кешеләр төркемнәре
*Такым эшчәнлеге
*Такымны булдыру
*Уенчы
*Виртуаль такым
*Такым төзелеше

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт оешмалары
Төркем:Җәмгыять
Төркем:Төшенчәләр
Волонтер

**Волонтер** (, ) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 74 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Урнар районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары