open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әмир Мәхмүдов

**Әмир Гобәй улы Мәхмүдов** — шагыйрь, язучы, галим, тәнкыйтьче, педагог, җәмәгать эшлеклесе.

## Биография
1947 елның 28 июнендә Башкортстанның Әлшәй районы Габдрәшит авылында туган. Әлшәй районы үзәге Раевка бистәсе урта мәктәбен тәмамлагач, 1965-1969 елларда Бөре дәүләт педагогика институтының рус филологиясе бүлегендә югары белем ала. 1969-1970 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1970-1973 елларда Мәскәүдә Н.К.Крупская исемендәге педагогика институтының эстетика кафедрасы каршындагы аспирантурада укый һәм, М.Җәлил иҗатының идея-эстетик үзенчәлекләре турында фәнни хезмәт язып, диссертация яклый.

1974-1981 елларда Әмир Мәхмүдов СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында фәнни хезмәткәр булып эшли. 1981 елның көзеннән ул – Казан дәүләт педагогика институтының татар әдәбияты кафедрасы доценты.
Әмир Мәхмүдов 1960 нчы елларда яза башлый. Беренче шигырьләре район газетасында 1963 елда чыга. Шуннан бирле төрле шигъри әсәрләре белән Башкортстан һәм Татарстанның республика матбугатында, соңга таба русча тәрҗемәдә үзәктәге газета-журналларда даими катнашып килә. 1983 елны Татарстан китап нәшриятында «Матурлык тантанасы» исемле җыентыгы дөнья күрә.
1972 елдан башлап Әмир Мәхмүдов әдәби тәнкыйть, әдәбият белеме өлкәсендә дә актив эшли. Аның М.Җәлил, Г.Тукай, Г.Ибраһимов, Ш.Камал, Г.Камал, К.Насыйри кебек классик язучылар иҗатына багышланган аерым мәкаләләре, ана теленнән тыш, СССР һәм чит ил халыклары телләрендә дә басылып чыга. Авторның 1980 елда русча дөнья күргән «Эстетический идеал в творчестве Мусы Джалиля» исемле китабы исә шагыйрьнең эстетик карашларын махсус алып өйрәнгән-анализланган беренче хезмәт буларак кызыклы.

1990 еллар башында Казанда Суверенитет исемле гәзит чыгара. 
2018 елның 15 маенда Казанда вафат, туган авылында җирләнә.

## Чыганаклар
* «Мәйдан» журналы. - № 6. - июнь, 2017.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркия тарихы

Төркиянең зур өлешен тәшкил итүче Кече Азия бик күп борынгы мәдәниятләрнең бишеге була. Аларның кайберләре: хаттлар, хеттлар, хурритлар, лидиялеләр корган мәдәниятләр, Троя, Ликия мәдәниятләре һ.б.

## Сәлҗук төрекләре дәвере
Сәлҗук нәселенә Сәлҗук исемле бәк нигез сала (як. 1038 елда вафат).

XI гасырда Урта Азиядән Кече Азиягә үтеп кергән сәлҗук төрекләре төркиләрнең угыз тармагы вәкилләре булалар.

999 елда Саманилар дәүләте юкка чыкканга кадәр сәлҗуклар алар белән бергә Караханлылар дәүләтенә каршы көрәшер өчен иттифак корган булалар. Саманилар дәүләтенең җимерелүеннән соң Газнәвиләр дәүләте (963-1187) көчәя. Газнәвиләр фарсылашкан төрки мәмлүкләр (коллар) булалар.

Сәлҗуклар Газнәвиләрләрне XI гасырның беренче яртысында берничә сугышта җиңеп, аларның күп кенә җирләрен үзләренә кушалар. Шулай ук сәлҗуклар 1055 елда шигый Буилар дәүләтеннән Багдад шәһәрен тартып алалар.

1071 елда Малазгирт янындагы сугышта Альп Арслан җитәкчелегендәге сәлҗукларның Византия гаскәрләрен җиңгәннән соң, төрекләргә Кече Азиягә таба юл ачык була, чөнки Византия эчке сугышлар аркасында көчле каршылык күрсәтерлек хәлдә булмый. 1072 елда Альп Арсланның үлеменнән соң сәлҗуклар Кече Азиягә күчешләрен башлыйлар.

Соңрак сәлҗуклар биләмәләрен тагын да киңәйтәләр. Аларның дәүләтләре көнчыгышта Кытай белән, көнбатышта Византия белән чиктәш була. Альп Арсланнан соңгы идарәче Мәлик Шаһ I заманында дәүләтнең башкаласы Тәһранга күчерелә. Мәлик Шаһ I заманында Сәлҗук дәүләте үзенең иң югары ноктасына ирешә.

Мәлик Шаһ Iнең 1092 елда үлеменнән соң аның бертуганы һәм уллары дәүләтне бүлешәләр. Нәтиҗәдә берничә төрек дәүләте пәйда була.

Күпсанлы сәбәпләр (Тәре яулары, бүлгәләнү һ.б.) аркасында Сәлҗук дәүләте үз көчен югалта һәм 1194 елда Харәзм дәүләте һөҗүме астында ахыргача юкка чыга.

### Сәлҗук патшалары
* Сәлҗук Бәк
* Тогрул Бәк (1037–1063)
* Альп Арслан (1063–1072) 
* Мәлик Шаһ I (1072–1092) 
* Мәхмүт I (1092–1094) 
* Бәркярук (1094–1105) 
* Мәлик Шаһ II (1105) 
* Мәхмүт II (1105–1118) 
* Әхмәт Сәнҗәр (1118–1153)

## Госманлы дәүләте

## Төркия Җөмһүрияте

*
Футбол буенча дөнья чемпионаты 2010

**Футбол буенча дөнья чемпионаты 2010** (ингл. *2010 FIFA World Cup*) — 2010 елда Көньяк Африка Җөмһүриятендә узган 19нчы ФИФА футбол буенча дөнья беренчелеге. Чара 11 июньнән — 11 июльгә кадәр узды. Финалда Испания такымы Нидерландлар такымын 1:0 исәбе белән җиңде.

## Катнашучылар
Финал турнирында барлыгы 32 ил такымы катнаша.

## Сылтамалар
* Көньяк Африкада футбол бәйрәме башлана

* Испания - дөнья чемпионы
* ФИФА

2010
Төркем:2010 ел спортта
Диас Вәлиев

**Диас Вәлиев** (тулы исеме **Диас Назих улы Вәлиев**) — рус телендә иҗат итүче язучы, Г. Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты.

Диас Вәлиев 1938 елның 1 июлендә Татарстанның Арча районы Казанбаш авылында туа. Балачагы һәм мәктәп еллары Казан шәһәрендә уза. 1956 елда Казан дәүләт университетының геология факультетына укырга керә, студент чагында ук геологик экспедицияләрдә катнаша, күп өлкәләрдә һәм республикаларда була. 1962 елда универститетны тәмамлагач, Кемерово өлкәсендә геолог булып эшли. 1965 елда Казанга кайтып, беркадәр вакыт геология өлкәсенә бөйле оешмаларда эшләп алганнан соң, "Комсомолец Татарии" газетасында әдәби хезмәткәр вазифаларын үти. 1973-1975 елларда Диас Вәлиев Мәскәүдә Югары әдәби курсларда укый. Аннан кайткач, тулысынча язучылык эшенә күчә.

Диас Вәлиев рус телендә яза. Алтмышынчы еллар дәвамындааерым хикәяләре, очерклары Мәскәүдә чыгып килүче әдәби журналларда һәм Татарстанда көндәлек матбугатта басыла. Хикәя һәм повестьлары тупланган проза китаплары Казан һәм Мәскәү китап нәшриятларында дөнья күрә.

Диас Вәлиевның язучылык сәләте драматургия өлкәсендә аеруча ачык чагыла. Интеллигенция тормышыннан алып язылган, кискен конфликтларга корылган "Намус хөкеме" ("Суд совести" яки "Охота к умножению") исемле беренче драмасы ук театр дөньясында үзенчәлекле, интеллектлы, караш-фикерләве белән аерылып торган драматург килгәнлеген хәбәр итә. "Дәвам" ("Продолжение") исемле героик драмасы тагын да зуррак уңышка ирешә. Социаль-политик яңгырашлы, киң колачлы вакыйгаларга нигезләнгән драма, әдәби әсәр буларак, чын сәнгать биеклегенә күтәрелә. 1976 елда "Дәвам" пьесасы өчен Диас Вәлиевкә Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге бирелә.

Драматургның шуннан соң язылган "Диалоглар" ("Диалоги") "Казанның Елга аръягы күрәзүчесе" ("Пророк из казанского заречья"), "Казан университеты" исемле пьесалары Мәскәү, Ташкәнт һәм башка шәһәрләрнең театрлыранда куела. Муса Җәлил һәм аның көрәштәшләренә багышланган "Билгесез көн" ("День икс") әсәре дә драматургның героик яңгырашлы, яңа сәнгать алымнарына корылган әсәре булды.

Аның "Намус хөкеме" (1971), "Язмышың хәл ителгәндә" (1976), "Үз-үзеңә хыянәт итсәң" (1979) драмалары Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куелды.

Диас Вәлиев 1973 һәм 1978 елларда милли драматургия буенча уздырылна БөтенРусия фестивалендә Беренче дәрәҗә дипломга лаек булды. Аңа 1981 елда — Татарстанның, 1983 елда Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелде.

1990 еллардан Диас Вәлиев иҗатында сәнгати-фәлсәфи публицистика өстенлек итә. Ул "Мәңгелеккә өч сәяхәт" ("Три похода в вечность", 1990) исемле эсселар җыетыгы, "Өченче кеше, яки Фәрештә" ("Третий человек, или Небожитель", 1994), "Мөртәд, яки Гольгофага чират" (Изгой, или очередь га Гольгофу", 1996), "Мин" ("Я", 1999) романнарын яза.

Диас Вәлиев — 1973 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Язучы 2010 елның 1 ноябрендә Казанда вафат булды.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Латин Америкасы

**Латин Америкасы** буларак АКШдан көньякта урнашкан барлык Америка җирләре һәм илләре санала. Латин Америкасының мәйданы якынча 21,069,501&nbsp;км², ягъни Җир өслегенең 3.9% һәм коры җирнең 14.1% тәшкил итә. 2009 елдагы халык саны 568 млннан артыграк буларак бәяләнә.

## Сәяси бүленеше

Төркем:Регионнар
Төркем:Америка
Төркем:Латин Америкасы
Сәлҗук

**Сәлҗук** () — Сәлҗук ибне Дукак (Токак), яки Мәлик әл-Гази ("Газилар солтаны"). Арал күле белән Каспий диңгезе арасында күчеп йөргән Кынык исемле угыз токымыннан барлыкка килә. Атасының исеме – Токак. Аның заманында идарәсе астындагы төрки угыз кабиләләре ислам кабул итә. Бөек Сәлҗук дәүләтенә нигез салучы буларак билгеле. 1009 елда вафат була.
Кече Азия

**Кече Азия** ( — Анатулы) — Азиянең көнбатышындагы ярымутрау. *Анатулы* дип Азиядәге биләмәләрен атыйлар (Аурупадагы биләмәләре Румелия дип атала).

**Анатулы** () атамасы грек теленнән *көнчыгыш* дип тәрҗемә ителә.

## Географик тасвирлама
Кара, Мәрмәр, Эгей диңгезләре һәм Урта диңгез белән юыла. Босфор һәм Дарданел *(Чанаккалә)* бугазлары белән Аурупадан аерыла.

Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Төркем:Азия
Төркем:Төркия географиясе
Үзәк Азия

**Үзәк [[Азия]]** (, , , , , , , ) - Азиянең океанга чыгыш булмаган шактый зур регионы, ул үз эченә Үзбәкстан, Төркмәнстан, Таҗикстан, Кыргызстан һәм Казакъстанны ала (Бу географик принцип буенча түгел). ЮНЕСКО билгеләмәсе буенча, бу төбәккә шулай ук Монголия, Көнбатыш Кытай, Пенҗаб, төньяк Һиндстан һәм төньяк Пакъстан, төньяк-көнчыгыш Иран, Әфганстан һәм Россиянең Азия өлеше дә керә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* История Центральной Азии 
* Центральная Азия (БСЭ) 
* Путешествия по Центральной Азии 
* Ренэ Гроссе. Империя степей. История Центральной Азии 
* Новости Центральной Азии  
* Обзор Новостей Центральной Азии за Неделю 
* Новости Центральной Евразии  
* «Большая Центральная Азия»: Геополитический проект или внешнеполитический инструмент?  
* «Права человека в Центральной Азии»  
* «Персональный блог Мирсулжана Намазалиева по Центральной Азии»  

## Шулай ук карагыз
* Урта Азия
* Төньяк һәм Үзәк Азиядәге Бөтендөнья матди мирас объектлары

*
Төркем:Азия регионнары
Төркем:Регионнар
Алма

right|250px|thumb|Алма төрләре
thumb|200px|Кызыл алма
**Алма́** — алмагач җимеше. Ашамлык буларак аны гади (тазә) төрендә, төрле ризыклар һәм элемлекләр әзерләүдә кулланалар. Алмагачның ватаны булып Урта Азия санала. Бүгенге көндә алманың төрле климатик шартларда үскән бик күп төрләре билгеле.

## Алма ашауда
[thumb|Алма [бәлеше]]
* Гади (тазә) төре — тулысынча яки салатларда.
* Кипкән җимеш.
* Кошлар итләре белән (тәм өчен пешерелә).
* Кайнатма әзерләү өчен.
* Бәлешләр.
* Мармелад, алма кагы.

## Моны да карагыз

* Алма көне

## Искәрмәләр


Төркем:Җиләк-җимеш
Зөләйха Хәкимҗанова

**Зөләйха Хәкимҗанова**, Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова, *кыз фамилиясе* **Әбүбакирова** (*Зулейха Рафиковна Хакимзянова; [[1950 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Әстерхан өлкәсе]], [[Идел буе районы (Әстерхан өлкәсе)|Идел буе районы]], [[Ярлы Түбә]]*) — күренекле татар актрисасы, Татарстанның халык артисты (2003).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1950 елның 30 июнендә Әстерхан өлкәсе Идел буе районы Ярлы Түбә авылында өч балалы гаиләдә өлкән бала булып туган. Авыл клубы мөдире булып эшләгән әтисе Рафыйк чыгышы белән Татарстаннан, бик матур җырлаган әнисе Раузаҗан ― нугай кызы. Энесе Марат (2021 елда вфаат), сеңлесе Гүзәл (Әстерханда яши). Әтисе кызын кечкенәдән үзешчән сәнгатькә тарткан, 5 яшендә авыл клубында балалар рольләренә куя башлаган. 8 сыйныфны тәмамлаганнан соң, 1966 елдан, үзләрендә ремонт башланып, Ярлы Түбә авылы клубына күчеп килгән Нариман халык театрында эшли башлаган. Хезмәтенең беренче елында ук Мостай Кәримнең «Ай тотылган төндә» трагедиясендә Зөбәрҗәт ролен башкарып, «Театр язы» фестивалендә I дәрәҗә Диплом алган. 1966 елдан читтән торып, Әстерхан мәдәни-агарту училищесында белем алган.

## Казандагы иҗаты
1974 елдан башлап ул Республика күчмә театрында эшли башлый. 100гә якын ролеь башкарган. Тинчурин театрында чакырылган режиссерлар Марсель Сәлимҗанов куйган өч, Празат Исәнбәт куйган өч спектакльнең икесендә уйнарга туры килгән. Беренче мөстәкыйль роле — К. Гольдонинның «Ике хуҗаның хезмәтчесе» комедиясендә хезмәтче малай Джакомо. Икенче роле ― Туфан Миңнуллинның «Ак тәүбә, кара тәүбә» драмасы буенча куелган спектакльдә Алинә роле (җырлы роль). Соңрак, тәҗрибә туплап, ул хикмәтле, характерлы рольләрдә уңыш казана башлый. Уены эмоциональ, колоритлы.  
## Рольләре
Рольләре арасында «Ефәк баулы былбыл кош»та Шифан, «Хушлашырга иртәрәк бит әле»дә Фаягөл, «Сөяркә»дә Хатимә, «Тол хатыннар көймәсе»ндә Аида, «Гайфи бабай, өйлән давай!»да картның кызы Наилә, «Хуҗа Насретдин»дә Сәхилә карчык һәм башка бик күп образлар бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― Татарстан Республикасының Халык артисты
* 2025 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале ― *Татарстан Республикасының мәдәни-рухи мирасын саклауга һәм үстерүгә зур өлеш кертүе өчен*.
## Шәхси тормышы
1977 елда театр шоферы Вазыйх Хәкимҗановка (1953 елгы) кияүгә чыккан. Вазыйх соңрак театр директорын, Мәдәният министрлыгында җитәкчене йөрткән, Татарстанның атказанган транспорт хезмәткәре исемен алган. Бер кыз тәрбияләп үстергәннәр: Энҗе (1978 елгы) инженер-конструкторлыкка, модельерлыкка укыган, хәзер дәүләт эшендә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Румия Сәйфуллина*. Зөләйха Хәкимҗанова: «Тавышымнан таныйлар». «Ирек мәйданы», 2.07.2025, № 26 (1186). ― Б.2―3.
* *Равия Садыйкова*. Зөләйха Хәкимҗанова: «Театр мине үзе сайлады». «Ватаным Татарстан», 18.06.2025, № 66 (29376). ― Б.10.
## Сылтамалар
* Зөләйха Рафыйк кызы Хәкимҗанова Кәрим Тинчурин театры сайты 
* Белем.ру 

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
1790-еллар

**1790-еллар** — 1790 елда башланган һәм 1899 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Бөек француз инкыйлабы
* Наполеон Бонапарт Франция идарәсенә килә.

Төркем:Унъеллыклар
1800 ел

## Вакыйгалар
* Габделгазиз Бурнаш Казанда беренче татар типографиясен ача.
* 24 апрель — АКШ хөкүмәте һәм конгрессы яңа башкалага&nbsp;— Вашингтонга күчә.
* 4 июль — Вашингтонда Ак йорт төзелеше тәмамлана.

## Туулар

* 9 гыйнвар — Осип Ковалевский, шәркыятьче-галим, Казан университеты ректоры. 
* 2 март — Евгений Боратынский, рус шагыйре.
* 14 июль — Жан Дюма, органик химиягә нигез салучы.

## Вафатлар

[thumb|100px|[Александр Суворов]]
* 18 май — Александр Василий улы Суворов, рус генералиссимусы (*[[1729 ел|1729]] әллә [[1730&nbsp;ел]]ны туган*).
* 8 октябрь — Салават Юлаев, башкорт шагыйре һәм каһарманы.

Төркем:1800 ел
Төркем:Еллар
Әхмәтгәрәй Хәсәни

**Әхмәтгәрәй Сибагатулла улы Хәсәни** (15.12.1883, Түбән Көек авылы, Царёвококшайск өязе, ,  - 1934, Свердловск, Свердловск өлкәсе, , ) — татар матбагачысы, нәшире, публицист, тәрҗемәче, драматург, меценат.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1883 елның 15 декабрендә хәзерге Арча районының Иске Ашыт авылыннан чыккан Казан сәүдәгәре гаиләсендә туган, Казанның атаклы «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә белем алган.

Аның тарафыннан 1907-1921 елларда эшләнгән "Гасыр" китап нәшрияты оештырылган һәм анда татарның эчтәлек ягыннан иң яхшы китаплары дөнья күргән.

Әхмәтгәрәй Хәсәни һәм аның хатыны Зәйнәп Хәсәни 1912-1918 елларда XX гасыр татар матбугатының иң яхшы, матур иллюстрацияле «Аң» журналын чыгарганнар. Биредә Габдулла Тукай, Гаяз Исхакый, Галимҗан Ибраһимов, Фәтхи Бурнаш, Сәгыйть Сүнчәләй һәм башкалар үз әсәрләрен бастырганнар. Әхмәтгәрәй Хәсәнинең шулай ук пьесалар язуы, урысчадан Антон Чехов әсәрләрен тәрҗемә итүе мәгълүм. Хәсәниләр гаиләсе Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан белән шәхси дуслар булганнар.

Олы күңелле татар зыялысы Әхмәтгәрәй Хәсәни дә, гаиләсе белән берлектә, тоталитар режим эзәрлекләвенә дучар булган. Ул 1934 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Меценатлар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Нәширләр
1780-еллар

**1780-еллар** — 1780 елда башланган һәм 1789 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1783 — Россия империясенә Кырымны кушу турында манифест.

Төркем:Унъеллыклар
1770-еллар

**1770-еллар** — 1770 елда башланган һәм 1779 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1772 — Польшаның беренче бүленүе.

Төркем:Унъеллыклар
Бөек Сәлҗук дәүләте

**Бөек Сәлҗук дәүләте** урта гасырларда яшәгән төрки-фарсы дәүләте була. Якынча 1037 елда дәүләткә нигез салына, 1080 елларда ул иң югары дәрәҗәсенә ирешә. 1194 елда таркала.

## Тарих
Сәлҗук нәселенә Сәлҗук исемле бәк нигез сала (як. 1038 елда вафат). 

XI гасырда Урта Азиядән Кече Азиягә үтеп кергән сәлҗук төрекләре төркиләрнең угыз тармагы вәкилләре булалар. 

999 елда Саманилар дәүләте юкка чыкканга кадәр сәлҗуклар алар белән бергә Караханлылар дәүләтенә каршы көрәшер өчен иттифак корган булалар. Саманилар дәүләтенең җимерелүеннән соң Газнәвиләр дәүләте (963-1187) көчәя. Газнәвиләр фарсылашкан төрки мәмлүкләр (коллар) булалар. 

Сәлҗуклар Газнәвиләрләрне XI гасырның беренче яртысында берничә сугышта җиңеп, аларның күп кенә җирләрен үзләренә кушалар. Шулай ук сәлҗуклар 1055 елда шигый Буилар дәүләтеннән Багдад шәһәрен тартып алалар. 

1071 елда Малазгирт янындагы сугышта Альп Арслан җитәкчелегендәге сәлҗукларның Византия гаскәрләрен җиңгәннән соң, төрекләргә Кече Азиягә таба юл ачык була, чөнки Византия эчке сугышлар аркасында көчле каршылык күрсәтерлек хәлдә булмый. 1072 елда Альп Арсланның үлеменнән соң сәлҗуклар Кече Азиягә күчешләрен башлыйлар.

Соңрак сәлҗуклар биләмәләрен тагын да киңәйтәләр. Аларның дәүләтләре көнчыгышта Кытай белән, көнбатышта Византия белән чиктәш була. Альп Арсланнан соңгы идарәче Мәлик Шаһ I заманында дәүләтнең башкаласы Тәһранга күчерелә. Мәлик Шаһ I заманында Сәлҗук дәүләте үзенең иң югары ноктасына ирешә. 

Мәлик Шаһ Iнең 1092 елда үлеменнән соң аның бертуганы һәм уллары дәүләтне бүлешәләр. Нәтиҗәдә берничә төрек дәүләте пәйда була. 

Күпсанлы сәбәпләр (Тәре яулары, бүлгәләнү һ.б.) аркасында Сәлҗук дәүләте үз көчен югалта һәм 1194 елда Харәзм дәүләте һөҗүме астында ахыргача юкка чыга. 

## Чыганаклар

* Сельджукское государство // Советская историческая энциклопедия : в 16 т. / под ред. Е. М. Жукова. — М. : Советская энциклопедия, 1961—1976.
* Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монг. нашествия, Соч., т. 1, М., 1963, гл. 2-3
* Гордлевский В. A. Гос-во Сельджукидов М. Азии, «Тр. ИВАН», 1941, т. 39
* Заходер Б. Н. Хорасан и образование гос-ва Сельджуков, «ВИ», 1945, No 5-6
* Якубовский А. Д. Сельджукское движение и туркмены в XI в., «ИАН СССР, отделение обществ. наук», 1937, No 4

Төркем:Төрки дәүләтләрТөркем:Тарихи дәүләтләр
2 июль

**2 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 182 көн кала.

#### 

###### 

###### 

###### 
* ***[[Халыкара спорт журналисты көне]]*** (, ).
* ***Бөтендөнья [[билгесез очучы объектлар]] көне*** (, ).
*  Азәрбайҗан — ***Полиция хезмәткәрләре көне*** (, , ).
*  — ***Сиена палиосы ат чабышлары көне*** (, , ).
*  /  Күрасау — ***Байрак көне*** (, , , ).

## 
* 1800 — Бөекбритания һәм Ирландия униясе турында акт кабул ителә.
* 1853 — Кырым сугышы башлана.
* 1937 — Тын океан өстендә очканда, Амелия Эрхарт югала.
* 1976 — Төньяк һәм Көньяк Вьетнам берләшүе.
* 1997 — Азия икътисади кризисы башлана.

## 
 
* 1841 — Александр Зайцев, химия галиме, профессор.
* 1862 — Вильям Һенри Брәгг, 
* 1864 — Гайсә Еникеев, татар мәгърифәтчесе, сәясәтче.
* 1877 — Һерман Һессе,
* 1901 — Ида Лоо-Тальвари, 
* 1903 — Александр Дуглас-Хьюм, Шотландия аристократы, Бөекбритания премьер-министры, консерватор.
* 1914 — Александр Вишняков, 
* 1921 — Андрей Монин, 
* 1921 — Владимир Виноградов, 
* 1922 — Лалә Ишемова, 
* 1922 — Пьер Карден, 
* 1923 — Вислава Шымборска, 
* 1925 — Патрис Лумумба, 
* 1928 — Иван Тараканов, 
* 1930 — Габделхак Игебаев, язучы, БР халык шагыйре.
* 1932 — Гомәр Саттаров (Саттаров-Муллиле), тел галиме, фән докторы.
* 1933 — Эмиль Җәләлетдинов, татар җырчысы.
* 1935 — Вил Байбурин, 
* 1936 — Әхәт Ильясов, 
* 1936 — Клавдия Малышева, 
* 1937 — Виктор Лукашенко, 
* 1939 — Риф Мөхәммәтҗанов, күренекле фольклорчы-галим, җәмәгать эшлеклесе.
* 1943 — Зәкия Терегулова, 
* 1946 — Ричард Аксел, 
* 1951 — Миңлегаян Сафина, 
* 1953 — Валентин Чайка, 
* 1955 — Татьяна Ларионова, 
* 1958 — Рафис Кашапов, Бөтентатар иҗтимагый үзәгенең Чаллы бүлекчәсенең рәисе, 2014 елдан — сәяси тоткын.
* 1959 — Җәлил Гайнетдинов, 
* 1959 — Карл Маламуд, 
* 1978 — Юри Ратас, 
* 1989 — Денис Ткачук, 
* 1990 — Юлия Алипова, 
* 1997 — Альбина Ногманова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты.

## 

* 1566 — Нострадамус, француз табибы, күрәзәче.
* 1778 — Жан-Жак Руссо, француз язучысы, фәлсәфәче.
* 1911 — Феликс Мотль, 
* 1911 — Фёдор Суворов, 
* 1931 — Василий Ушков, 
* 1933 — Павел Лебедев, 
* 1935 — Сергей Завадский, 
* 1944 — Василий Халёв, Советлар Берлеге Каһарманы, танкист.
* 1947 — Николай Чеботарёв, 
* 1961 — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы, әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты.
* 1968 — Семен Никитин, 
* 1972 — Марат Минһаҗетдинев, 
* 1977 — Владимир Набоков, 
* 1986 — Леонид Аврас, 
* 1987 — Юрий Кулагин, 
* 1989 — Андрей Громыко, 
* 1994 — Алексей Новолодский, 
* 2002 — Станислав Шалухин,
* 2008 — Пестон Падамҗи Гинвала,
* 2012 — Илларион Плещинский,
* 2015 — Әхәт Уразмәтов («Кәтүк»), эстрада артисты.
* 2016 — Шамил Вәлитов,
* 2020 — Галина Золотова,
* 2020 — Феликс Мөхәммәдов,
* 2021 — Пиама Гайденко,
* 2022 — Леонид Шварцман,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:2 июль
Эмиль Җәләлетдинов

**Эмиль Җәләлетдинов** — җырчы (*лирик-драматик баритон*), татар җыр сәнгатенең күренекле вәкиле, Татарстан АССРның халык (1973), РСФСРның атказанган (1982) артисты.

Ул 1933 елның 2 июлендә Үзбәкстан ССРның Сәмәрканд шәһәрендә туа, анда музыка мәктәбен тәмамлагач, Ташкәнт консерваториясендә укый башлый. Ләкин аны туган тел, татар мәдәнияте Казанга тарта, һәм ул укуын Казан консерваториясендә дәвам иттерә. Биредә Эмиль татар музыка дөньясына чума, студент елларында ук татар халык җырларын, Җәүдәт Фәйзи, З. Хәбибуллин, Ә. Бакиров әсәрләрен башкара.

1962 елда Э. Җәләлетдинов Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә җырчы солист булып эшли башлый, концертлар белән Татарстанның һәм илебезнең төрле почмакларында, хәтта чит илләрдә дә була. Җырчы татар композиторлары белән тыгыз элемтәдә яши, Рөстәм Яхинның романсларын, А.Монасыйповның «Тукай аһәңнәре» исемле циклын симфоник оркестрга кушылып җырлый. Аның репертуарында рус, итальян халык җырлары, чит ил, рус классик композиторларының романслары шулай ук әһәмиятле урын тота.

## Вафаты
2023 елның 19 мартында 90 нчы яшендә инфаркт булып Казанда вафат. Мәрҗани мәчетенә караган мөселман зиратына җирләнгән.

## Гаиләсе
Хатыны Венера, телевидениедә режиссер булып эшләгән (COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булган). Кызлары Диана (1981 елгы; 39 яшендә рактан вафат булган), музыка мәктәбен тәмамлаган. Оныклары Элина (Щуваева, Мәскәүдә бизнесы бар) һәм Артур, музыка мәктәбен тәмамлаганнар, ләкин музыка белән профессиональ шөгыльләнмиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Баритоннар
1566 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 2 июль — Нострадамус, француз табибы, күрәзәче.

Төркем:1566 ел
Төркем:Еллар
Халыкара спорт журналисты көне

**Халыкара спорт журналисты көне** — һәр елны 2 июль көнне билгеләнгән профессиональ бәйрәм.

Халыкара спорт журналисты көне 1995 елдан бирле Халыкара спорт матбугаты ассоциациясе тәкъдиме белән билгеләнә. Бәйрәмне билгеләү көне дә очраклы түгел: нәкъ 2 июль көнне 1924 елда Халыкара спорт матбугаты ассоциациясе (АИПС) оеша.

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт журналистикасы
Төркем:Һөнәри бәйрәмнәр
Хокукый дәүләт

**Хокукый дәүләт** — хокук хакимлеген гарантияләгән җәмгыятьне оештыру төре. Хокукый дәүләттә түбәндәгеләр үтәлә:
* кеше хокуклары һәм иреге.
* канун алдында бөтен кешеләрнең тигезлеге.
* конфликтларны гаделле мәхкәмә аша чишү.

Төркем:Дәүләт формалары
Төркем:Хокук фәлсәфәсе
Төркем:Хокук принциплары
3 июль

**3 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 181 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — ***Эмансипация көне*** ().
*  Беларус — ***Бәйсезлек көне*** ().
*  — Хатын-кызлар көне.

###### 
* ***Бөтендөнья пластик пакетларны кулланмыйча яшәү көне*** ().
*  — ***[[Радио]]тапшырулар алып баручылары көне*** ().
* :
** ***[[ЮХИДИ]] көне*** ().
** *** нигезләнүе көне*** (, ).
** *** көне*** (, ).

## 
* 1608 — француз сәяхәтчесе Самюель де Шамплен Квебекка нигез сала.
* 1962 — Франция Алжирның бәйсезлеген игълан итә.
* 1915 — Төркиядә беренче тапкыр кәгазь акча чыга.
* 1936 — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦеда Дәүләт автоинспекциясе барлыкка килә.
* 1996 — Борис Ельцин икенче тапкыр Россия президенты булып сайлана.

## 
 
* 1778 — Отто Розен, 
* 1814 — Янис Цимзе, 
* 1841 — Павел Якоби, 
* 1866 — Мария Лилина, 
* 1881 — Наталья Гончарова, 
* 1883 — Габдел Мөгыйз, индонезияле язучы, журналист һәм сәясәтчесе.
* 1883 — Франц Кафка, алман һәм чех язучысы.
* 1888 — Солтан Мөхетдинев, 
* 1891 — Артемий Павлов, 
* 1899 — Сергей Кутяшов, 
* 1900 — Маргарита Рудомино, 
* 1908 — Сергей Рытов, 
* 1913 — Йосыф Байгилдин, 
* 1913 — Солтан Гыйрфанов, 
* 1913 — Филипп Лукин, 
* 1924 — Ләйлә Байтирәкева, 
* 1925 — Җәмил Гыйльманов, татар галиме.
* 1942 — Роман Боровик, 
* 1946 — Боло Йен, 
* 1947 — Яков Золотоносов, 
* 1949 — Виктор Колотов, 
* 1956 — Илай Әхмәтов, 
* 1959 — Наталья Горбачёва, 
* 1962 — Ольга Дробот, 
* 1962 — Том Круз, АКШ актеры.
* 1968 — Рамуш Харадинай, 
* 1971 — Джулиан Ассанж, 
* 1976 — Марат Салават улы Гатин, 
* 1980 — Боштян Нахбар, 
* 1980 — Урал Әмиров, 
* 1983 — Марат Җәббаров, 
* 1985 — Джена,

## 

* 72 — Апостол Фома, христианлыкта Гайсә Мәсихнең унике апостолының берсе.
* 1642 — Мария Медичи, 
* 1918 — V Мәхмәт, 
* 1938 — Айна Солтанова, 
* 1943 — Йыван Кырла, мари совет язучысы.
* 1961 — Сергей Коротков, 
* 1965 — Иван Антипов-Каратаев, 
* 1967 — Александр Цулукидзе, 
* 1979 — Луи Дюрей, француз композиторы, җәмәгать эшлеклесе.
* 1987 — Николай Гусев, 
* 1995 — Розалия Хладек, 
* 1996 — Сабирҗан Кунакбаев, галим-селекционер.
* 2000 — Лидия Ганцева, 
* 2004 — Андриян Николаев, чуаш совет очучы-космонавт.
* 2012 — Дамир Бикбов, ТР икътисад министры.
* 2013 — Әлфия Хәмбәлиева, 
* 2016 — Суфиян Поварисов, татар язучысы, профессор.
* 2020 — Рәбига Сыздыкова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 июль
Җәмил Гыйльманов

**Җәмил Ибраһим улы Гыйльманов** — күренекле татар тарих галиме.

Ул 1925 елның 3 июлендә Самар өлкәсенең Тупли (Теплый Стан) авылында укытучы гаиләсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, китапханә мөдире, колхоз хисапчысы булып эшли. 1943 елның февралендә Совет әрмесе сафларына алына, хәрби-пехота училищесында укый, аннары 4нче Украина фронтында өлкән әфисәр, бәтәрәй командиры сыйфатында сугышларда катнаша. Алманияне җиңгәннән соң, Ерак Көнчыгыш фронтына җибәрелә. Сугыштан соң Казан дәүләт университетын тәмамлый, аспирантура баскычларын үтә, Яшел Үзәннең КПСС шәһәр комитетында лектор булып эшли, аннары Казан авиация институтында укыта, “Татарстан коммунисты” журналын җитәкли.

1964 елдан Җәмил Гыйльманов үзенең язмышын Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты белән бәйли, 24 ел буена тарих бүлеген җитәкли. Галимнең 160тан артык фәнни хезмәте бар. Иҗаты шактый киң кырлы булса да, төп кыйбласы 1941-1945 еллардагы сугыш тарихы: ”Татарская АССР в Великой Отечественной войне 1941-1945гг” (1977), “Трудящиеся Татарии на фронтах Великой Отечественной войны” (1981), “Без сугышта юлбарыстан көчлебез” (1989) һ.б.

Галим 66 яшендә, озакка сузылган каты авырудан соң вафат булды.

Төркем:Татар тарихчылары
Луи Дюрей

**Луи́ Дюре́й** () — XX гасырның беренче яртысы француз композиторы. Шулай ук француз коммунистик партиясе әгъзасы буларак та билгеле.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Франция композиторлары
Төркем:XX гасыр композиторлары
1750-еллар

**1750-еллар** — 1750 елда башланган һәм 1759 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1755 — МДУ нигезләнә.

Төркем:Унъеллыклар
Фарер утраулары

**Фаре́р утраулары́**, **Фаре́рлар** (фар. *Føroyar, Фёрьяр*, дат. *Færøerne*, норв. *Færøyene*) — Атлантик океанның төньяк өлешендә, Шотландия һәм Исландия арасында урнашкан утраулар төркеме. Даниянең автоном регионы булып торалар. 1948 елдан саклану һәм тышкы сәясәт өлкәләреннән кала барлык башка мәсьәләләр мөстәкыйль рәвештә хәл ителә.

Утраулар башкаласы — Торсхавн. Архипелаг 18 утраудан тора. Төп утраулар: Стреймой, Эстурой, Судурой, Вагар, Сандой, Бордой.

## Фотосурәтләр

Hvalba scenery.jpg|Фарерларның рәсми булмаган атмасы — «сарыклар утравы»
Файл:Stora dimun farm.jpg|Фирме
Файл:Tórshavn.2004.10.jpg|Иске йортлар
Файл:Hov kirke.JPG|Чиркәү
Файл:Slættaratindur, Faroe Islands.JPG|Слаттаратиндур тавы
Файл:British gun, skansin (Faroe Islands).jpg|Британ коралы
Файл:Mountains (faroe islands).jpg|Таулар
Файл:Stakkur westcoast suduroy.JPG|Суури утравы
Файл:Kunoy, Faroe Islands (6).JPG|Далалар


Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Европа дәүләтләре
1760-еллар

**1760-еллар** — 1760 елда башланган һәм 1769 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1763 — Җидееллык сугыш тәмамлана.
* 1768—1774 еллардагы рус-төрек сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1720-еллар

**1720-еллар** — 1720 елда башланган һәм 1729 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Бөек Төньяк сугышы тәмамлана.
* 1723 — Екатеринбург шәһәре нигезләнә.

Төркем:Унъеллыклар
1710-еллар

**1710-еллар** — 1710 елда башланган һәм 1719 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Испан мирасы өчен сугышта (1701—1714) төп килешүләр имзалана.

Төркем:Унъеллыклар
1700-еллар

**1700-еллар** — 1700 елда башланган һәм 1709 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1700 елның 1 гыйнвары — Россия империясе Юлиан тәкъвимен кабул итә.

Төркем:Унъеллыклар
1690-еллар

**1690-еллар** — 1690 елда башланган һәм 1699 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1686–1700 еллардагы рус-төрек сугышы.
* Кытай-Монгол сугышы (1696).

Төркем:Унъеллыклар
1798 ел

## Вакыйгалар
* Казанда Галиев мәчете төзелеше башлана.
* Сентябрь — Төркия Франциягә сугыш игълан итә.

## Туулар

* 17 гыйнвар — Огюст Конт, француз фәлсәфәчесе, социолог.
* 26 апрель — Эжен Делакруа, француз рәссамы.
* 17 август — Антон Дельвиг, язучы, мөхәррир.

## Вафатлар

Төркем:1798 ел
Төркем:Еллар
1797 ел

## Вакыйгалар
* 5 апрель — Россия тәхетенә Павел&nbsp;I килә.

## Туулар

* 27 март — Альфред Виктор де Виньи, француз язучысы.
* 12 июль — Фома Петонди, Казан губерна архитекторы.
* 14 октябрь — Василий Ивашев, декабрист.
* 5 ноябрь — Габделҗаббар Кандалый, татар шагыйре.

## Вафатлар

* 10 сентябрь — Мэри Годвин, инглиз язучысы.

Төркем:1797 ел
Төркем:Еллар
1730-еллар

**1730-еллар** — 1730 елда башланган һәм 1739 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1735—1739 еллардагы рус-төрек сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1740-еллар

**1740-еллар** — 1740 елда башланган һәм 1749 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1741—1743 еллардагы рус-швед сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
4 июль

**4 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 180 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  АКШ — ***Бәйсезлек көне*** ().
*  Италия — Гарибальди көне.
*  — ***Азат ителү көне*** ().
*  — ***Азат ителү көне*** ().
*  Тонга — патша көне.
*  Кайман утраулары — конституция көне
###### 
*  — ***Гомуми практика табиблары көне*** ().
*  Лесото — ***[[Гаилә]] көне*** ().
*  — ***Мәхкәмә экспертлары көне*** ().
*  — ***Архитекторлар көне*** ().

## 
[right|180px|thumb|[Ак йорт]]
* 1670 — Степан Разинның 20 меңлек гаскәре Әстерхан шәһәрен кулга төшерә. 
* 1800 — Вашингтонда Ак йорт төзелеше тәмамлана.
* 1862 — пикник вакытында Чарльз Доджсон Алиса Лидделлга киләчәктә дөньякүләм танылачак Могҗизалар дөньясы турында әкият сөйли башлый.
* 1878 — Госман империясе Бөекбританиягә Кипр белән идарәне тапшыра.
* 1941 — Львов шәһәрендә алман гаскәрләре күпләп поляк интиллигенциясен үтерә.
* 1946 — Филипин бәйсезлеге таныла.

## 
 
* 1546 — III Морат, 
* 1807 — Джузеппе Гарибальди, Италия халык каһарманы.
* 1832 — Андрей Лихачев, химаяче, археолог, нумизмат.
* 1851 — Александр Алексеев, 
* 1867 — Александр Баратынский, 
* 1872 — Кәлвин Кулиҗ, 
* 1891 — Петро Панч, 
* 1910 — Зифа Басыйрова, татар җырчысы.
* 1919 — Касыйм Миршан (Kâzım Mirşan), татар чыгышлы төркияле төзүче-инженер, Муса Җәлил дәфтәрләрен илгә тапшырган кеше. 
* 1924 — Наилә Закирова, 
* 1927 — Джина Лоллобриджида, 
* 1930 — Фрунзик Мкртчян, 
* 1932 — Павел Савельев, 
* 1934 — Юрий Очнев, 
* 1941 — Дмитрий Киржеманов, 
* 1944 — Альберт Капенгут, 
* 1949 — Славенка Дракулич, 
* 1957 — Гөлчирә Гыйззәтуллина, 
* 1959 — Ришат Әбүбакиров, дәүләт эшлеклесе, хуҗалык җитәкчесе.
* 1960 — Заһид Мәхмүди, татар язучысы, журналист.
* 1963 — Радик Минһаҗев, 
* 1965 — Минзәлия Закирова, 
* 1965 — Рөстәм Шәмсутов, 
* 1966 — Александр Татаркин, 
* 1970 — Андрей Черкасов, 
* 1975 — Анджелина Джоли, АКШ актрисасы.
* 1979 — Денис Хлыстов, 
* 1981 — Бйөрн Мелин, 
* 1986 — Мәтт Далтон, 
* 1989 — Вячеслав Андрющенко, 
* 1992 — Коти Кларк,

## 

* 1644 — Алексей Сицкий, 
* 1826 — Джон Адамс, 
* 1826 — Томас Джефферсон,  АКШ президенты (*1801-1809*).
* 1831 — Җеймс Монро, 
* 1857 — Вильям Марси, 
* 1899 — Константин Голстунский, 
* 1923 — Вячеслав Заленский, 
* 1934 — Мария Склодовская-Кюри, физика галимәсе, ике тапкыр Нобель премиясе лауреаты. 
* 1946 — Отенио Абел, палеонтология галиме, профессор.
* 1950 — Василий Егоров, 
* 1964 — Самуил Маршак, совет шагыйре, драматург.
* 1994 — Һедда Циннер, 
* 2003 — Рәфыйк Сәлмәнев, 
* 2012 — Пётр Исаев, 
* 2021 — Рәфкать Таҗиев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:4 июль
Мәсгут Имашев

**Мәсгут Имашев** — күренекле татар композиторы, мәдәният эшлеклесе, педагог, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1984).

## Тәрҗемәи хәл
Мәсгут Имашев 1930 елның 5 июлендә Пермь өлкәсе Барда районының Каенавыл дигән авылында дөньяга килгән. Сабый чактан ук ятим калып, бабасы йортында тәрбияләнгән. Үсә төшкәч, Иске Чат, аннан туган авылында авыл Советы секретаре, соңрак клуб һәм уку йорты мөдире булган. Аннан соң язмыш аны Пермь шәһәренә алып килгән. Ул, ФЗО мәктәбен тәмамлап, Мотовилиха хәрби заводында тимерче-штамповщик булып, аннан соң Пермь хәрби-механика техникумын тәмамлап, икенче бер заводта мастер булып эшләгән.

1950 еллар ахырында Казаннан килгән артистлар аның талантын, көчле, матур тавышын күреп, Казанга укырга килергә тәкъдим итәләр. 1958 елда ул Казан консерваториясенең хәзерлек бүлегенә укырга керә һәм аны 1963 елда җырчы белгечлеге буенча тәмамлап чыга.

Мәсгут Имашев – күп кырлы шәхес. Ул драма артисты да, композитор да, мөгаллим да. Ул үз вакытында ул Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, аннары театр, эстрада сәнгате өчен белгечләр хәзерләүче, театр композиторы булды. Мәсгут Имашев Әлмәт музыка училищесын оештыручысы, аның беренче директоры булды. Казанның П.И. Чайковский исемендәге музыка мәктәбе, М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры директоры сыйфатында сәнгатькә хезмәт итте. Озак вакыт Казан театр училищесы белән җитәкчелек итә.

## Иҗаты
Халыкка Мәсгут Имашев композитор һәм җырчы буларак танылды, җырлары милләтебезнең рухи байлыгына әйләнде. Аның «Саубуллашу вальсы», «Кыр казлары артыннан», «Туй күлмәге», «Туган ягым каеннары», «Кукмара» кебек музыка әсәрләре татар җыр сәнгатенең алтын фондына керделәр. 
Аның «Саубуллашу вальсы», «Туган ягым каеннары», «Туй күлмәге», «Кыр казлары артыннан», «Тәрәзәләр язга елмая» кебек җырлары тарихка кереп калдылар.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1984 ― Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2025 ― «Дуслык» ордены ― *мәдәниятне һәм сәнгатьне үстерүгә зур өлеш кертүе, күпъеллык нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен*
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казанда Мәсгут Имашевның юбәләй кичәсе үтәчәк 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:XX гасыр композиторлары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Мәккә

230px|right|thumb
right|thumb|230px

**Мәккә́** ( *Мәккә*, шулай ук **مكة المكرّمة** *Мәккә әл-Муккәррамә* ягъни *Мәккәи-Мөкәррәмә*) — Согуд Гарәбстанының көнбатыш өлешендә урнашкан шәһәр. Мөселманнарның Хаҗ кылу урыны. Мөселман булмаганнар өчен шәһәргә керү тыела.

Мәккә — мөселманнарның изге шәһәре. Мәккәнең үзәгендә Хәрам мәчете (*[[Мәсҗидел-Хәрам]]*) урнашкан.

Хәзерге вакытта Мәккәдә дөньядагы иң массив Әбраҗел-Бәйт манара-күксөзәрләр комплексы төзелеше алып барыла.

2010 елның ноябрендә Мәккәдә илдәге беренче җир-өсте метрополитены ачыла. Әлеге метрополитен шәһәр буенча һәм хаҗ кылу урыннарына (Мөздәлифә үзәнлеге һәм Гарәфәт тавы) күченүне тәэмин итә. Кытай ярдәмендә төзелә.

## Демография

***Шәһәр халкы саны күрсәткече:***

## Климат

Мәккә климаты — чүлле тропик. Мәккә — дөньяның иң кызу шәһәрләренең берсе. Абсолют минимум +10&nbsp;°C, ә абсолют максимум +50&nbsp;°C. уртача еллык температура +30,7&nbsp;°C (чагыштыру өчен, дөньяның иң кызу торак пункты саналучы Даллолның уртача еллык температурасы — ≈34&nbsp;°C).

## Мәккә тарихы

Мөселманнар фикере буенча, Мәккә тарихы Ибраһим һәм аның улы Исмәгыйль пәйгамбәр чорына — б.э.к. 19 гасырга барып тоташа. Ибраһим галәйһиссәләм гаиләсе белән Зәмзәм чишмәсе янына төпләнгәч, башка күп кабиләләр дә килә башлыйлар; беренче булып Җәхрамнан йәмән кабиләсе килеп урнаша. Өченче гасыр ахырында Рабига ибн әл-Харис җитәкчелегендәге Хузага кабиләсе, йәмән кабиләсен җиңеп, Мәккәгә килә.

Хузага кабиләсендәге эчке чуалышлар аркасында, 440-450 елларда корәеш кабиләсе Мәккәне куларына төшерәләр. 
570 елда Фил елы вакыйгасы була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Кәгъбә

Төркем:Согуд Гарәбстаны шәһәрләре
Төркем:Мәккә
Төркем:Хаҗ
6 июль

**6 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 178 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — ***Дәүләтчелек көне*** (, ).
*  — ***[[Башкала]] көне*** (, , ).
*  — ***Бәйсезлек көне*** (, яки коморча *Sherehi Ya Wuhuru Wa Massiwa*).
*  Малави — ***Бәйсезлек көне*** ().
*  Финляндия — ***Җәй һәм шигърият көне*** ().
*  — ***Ян Гусның яндырылуы көне*** ().
###### 
* ***Бөтендөнья үбешү көне*** ().
*  — ***Кыздырылган [[тавык]] көне*** ().
*  — ***[[Укытучылар көне]]*** ().

## 
[right|100px|thumb|[Мари Бланшар һава шары]]
* 1819 — Парижга яна торган һава шары төшә. Мари Бланшар вафат була.
* 1880 — Бастилия алу көне (14 июль) Франциядә милли бәйрәм дип игълан ителә.
* 1919 — дирижабльның беренче трансатлантик очышы.
* 1923 — ССРБ Конституциясе гамәлгә керә.
* 1975 — Комор утрауларының бәйсезлеге игълан ителә.

## 
 
* 1796 — Николай I, Романовлар династиясеннән Россия императоры.
* 1822 — Герман Аммон, 
* 1848 — Владимир Поливанов, 
* 1859 — Вернер фон Һайденштам, 
* 1878 — Кәлимулла Хәсәнов, 2нче патша Думасы һәм Милли Мәҗлес депутаты.
* 1884 — Виллем Маринус Дюдок, 
* 1903 — Һуго Теорелл,
* 1905 — Пётр Глебка,
* 1907 — Ольга Романова,
* 1907 — Фрида Кало,
* 1923 — Валентина Насонова,
* 1923 — Войцех Ярузельский,
* 1923 — Габдерахман Хәмиди,
* 1924 — Юрий Кулагин,
* 1934 — Софья Лойтер,
* 1935 — Далай-лама XIV,
* 1937 — Тамара Каткова,
* 1940 — Маргарита Алашеева, 
* 1940 — Нурсолтан Назарбаев, беренче Казакстан президенты.
* 1944 — Александр Костерин, 
* 1946 — Анатолий Шутиков, 
* 1946 — Джордж Уокер Буш, АКШ сәясәтчесе, республикан фиркасе әгъзасы, АКШның 43 нче президенты.
* 1955 — Рәис Галиев, 
* 1959 — Венера Якупова, 
* 1966 — Гөлназ Кадыйрова, РФ министры урынбасары (2014 елдан).
* 1973 — Гиорги Кинкладзе, 
* 1976 — Гөлчәчәк Хафизова, 
* 1981 — Роман Широков, 
* 1985 — Андрей Киреев,

## 

* 1476 — Региомонтан, алман астрономы, математик. 
* 1535 — Томас Мор, Англия язучысы-утопияче.
* 1835 — Джон Маршалл, 
* 1897 — Милош Милоевич, 
* 1902 — Александр Ковальски, 
* 1904 — Абай Кунанбаев, казакъ шагыйре.
* 1915 — Мөхәммәтзакир Җәмалетдинев, мөселман дин эшлеклесе.
* 1934 — Нестор Махно, инкыйлабчы, анархизм теоретигы.
* 1942 — Абдуллабай Садыйков, 
* 1942 — Исхак Янбәков, 
* 1943 — Василий Михайлов, 
* 1950 — Габдрахман Рәсүлев, ислам дине әһеле. 
* 1954 — Гомәр Гали, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
* 1962 — Уильям Фолкнер, 
* 1969 — Алексей Фёдоров-Давыдов, 
* 1971 — Лев Линков, 
* 1971 — Луи Армстронг, АКШ джаз башкаручысы. 
* 1974 — Федор Козарь, 
* 1977 — Анатолий Скочилов, 
* 1983 — Вәли Фатыйхов, 
* 1984 — Наталья Менчинская, 
* 1991 — Фәүзия Һилалова, 
* 2002 — Александр Бабийчук, 
* 2005 — Клод Симоң, 
* 2008 — Нонна Мордюкова, 
* 2009 — Василий Аксёнов, рус язучысы.
* 2014 — Сафуан Әлибай, 
* 2014 — Юрий Антипин, инженер-механик, профессор, Россия Федерациясе атказанган нефтьчесе.
* 2024 — Илдус Мостюков,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 июль
5 июль

**5 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 179 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Алжир — ***бәйсезлек көне*** (, ).
*  Әрмәнстан — ***[[Конституция]] көне*** (, ).
*  Венесуэла — ***бәйсезлек көне*** ().
*  Кабо-Верде — ***бәйсезлек көне*** ().
*  — Аурупаның иң борынгы җирле парламент булган *** Тынвальд көне бәйрәме*** ().
* ,  — ***Изге Кирилл һәм Мефодий көне*** (, , ).
###### 
*  — ***[[Агачлар утырту көне]]*** ().

## 
* 1829 — Россиядә беренче алмаз табыла.
* 1841 — Томас Кук беренче туристик агентлыкны ача.
* 1924 — Парижда Сигезенче Җәйге Олимпия уеннары башлана.
* 1954 — Элвис Пресли үзенең беренче җырын яздыра.
* 1971 — АКШта сайлау хокукы 18 яшьтән бирелә башлый (элек 21 яшьтән иде).
* 1975 — Кабо-Верде бәйсезлеге игълан ителә.
* 1991 — Татарстан Югары Советы сессиясе Мөхәммәт Сабировны Кабмин башлыгы итеп раслый.

## 
 
* 1857 — Клара Цеткин, алман коммунисты.
* 1860 — Роберт Бекон, 
* 1873 — Иван Спрыгин, 
* 1891 — Җон Һовард Нортроп, 
* 1892 — Мөхәммәтдин Әдһәмев, 
* 1906 — Сергей Пономарев, 
* 1911 — Фатыйх Субаев, 
* 1912 — Учур Алексеев, 
* 1914 — Һарун Йосыпов, 
* 1918 — Мария Исакова, 
* 1924 — Аллаһияр Вәлиуллин, татар композиторы.
* 1926 — Леван Алексидзе, 
* 1928 — Флүрә Әминева, 
* 1930 — Ирина Колмогорцева, рәссам.
* 1930 — Мәсгут Имашев, татар композиторы.
* 1935 — Рушания Арсланова, татар шагыйрәсе.
* 1937 — Әмир Мусин, 
* 1942 — Владимир Забродин, 
* 1946 — Герард т Һоофт, 
* 1946 — Станислав Васильев, 
* 1946 — Даниэла Годрова, 
* 1946 — Петр Бакланов, 
* 1961 — Равил Хәмитов, 
* 1961 — Федор Батков, ТР биологик ресурслар буенча дәүләт комитеты рәисе (2017 елдан).
* 1962 — Әлфинә Сибгатуллина, филология фәннәре докторы, профессор.
* 1970 — Валерий Бурлаченко, 
* 1976 — Эдуард Парцикян, 
* 1978 — Ольга Горохова, 
* 1986 — Александр Радулов, Россия хоккейчысы.
* 1981 — Екатерина Монзуль, 
* 1988 — Илнур Гайниев, 
* 1999 — Рамазан Кәримов,

## 

* 1875 — Мария Рёль, 
* 1906 — Жюль Бретон, француз рәссамы.
* 1922 — Алексей Галактионов, ТАССР дәүләт эшлеклесе.
* 1927 — Альбрехт Коссел, 
* 1929 — Яков Юзефович, 
* 1937 — Витаутас Вилейшис, 
* 1958 — Зиннәтулла Исхаков, 
* 1966 — Җөрҗ де Һөвеши, 
* 1967 — Әюп Гәрәй (1910-1967), шагыйрь.
* 1975 — Павел Вирский, 
* 1976 — Михаил Родионов, 
* 1983 — Пётр Никоноров, 
* 2003 — Пётр Хрустовский, 
* 2007 — Михаил Ковалёв, 
* 2009 — Мөслим Әпсәләмов, 
* 2015 — Йоичиро Намбу, 
* 2016 — Юрий Борисенко, 
* 2021 — Хәлим Җәлалов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:5 июль
Зифа Басыйрова

**Зифа Җәмил кызы Басыйрова** — күренекле татар актеры, җырчы, Татарстанның атказанган артисткасы.

Ул 1910 елның 4 июлендә Татарстанның Мөслим районы Мөслим авылында туа. Казан театр училищесын тәмамлаганнан соң (1936) ул 20 елга якын Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли. Биредә аның драма артисткасы буларак үзенчәлекле таланты ачыла. Ул бик күп рольләр башкара. Театрның музыкал спектаклләрендәге җырларга беренче башлап яшәү бирү, халыкка таныту З. Басыйрова өлешенә туры килә: Х. Фәтхуллинның “Күзләр”драмасындагы “Хуш авылым”, Таҗи Гыйззәтнең “Бишбүләге”ннән “Өмә җыры”, “Чын мәхәббәт”тәге “Әдрән диңгез”, М.Әмирнең “Тормыш җыры”ннан Җәүдәт Фәйзи язган җыр һ.б. аның тарафыннан искиткеч оста һәм күңелгә үтә торган итеп башкарыла.
1936 елларда җырлый башлаган З.Басыйрова 1940 елларда инде авыл көйләрен сәхнәгә алып чыккан җырчы булып таныла. Баянчы Оркыя Ибраһимова белән Зифа Басыйрова кабатланмас әнсәмбел төзеп, концерт эстрадасына халык көйләрен баян белән җырлауның гүзәл үрнәкләрен бирәләр. Алар икесе “Су буйлап”, “Өй артында шомыртым”, “Дөм-дөм”, “Шөгер”, “Таң атканда”, «Фазыл чишмәсе» кебек бик күп көйләрнең беренче башкаручылары булалар.

1956 елдан алып З. Басыйрова Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә эшли һәм халык җырларын, татар композиторлары әсәрләрен иң яхшы башкаручыларның берсенә әверелә. Аның матур, күңелләргә үтеп керә торган тавышы, үзенчәлекле башкару осталыгы, тирәнтен уйланып төзелгән репертуары җырчының исемен республикабыздан еракларда да киң билгеле итте.

З. Басыйрова ике «Хөрмәт билгесе» ордены, медальләр белән бүләкләнде, аңа Татарстанның атказанган артисткасы дигән мактаулы исем бирелде.

З. Басыйрова 1979 елның 7 февралендә вафат булды.

## Гаилә хәле
Беренче ире ― ?
Икенче ире (1935―1937 елларда) ― Гений Республиканец (1907―1942). Уллары Рафаэль Басыйров (1938―?), КАИ тәмамлаган, хатыны ― Гөлгенә (Хәсән Туфанның кызы), балалары Тимур, Эдуард. 
Өченче ире (сугыш вакытында) ― хәрби Каштанов, Мамадышныкы.

## Хәтер
* Мөслим районының мәдәният йортына һәм район үзәгенең бер урамына исеме бирелгән.
* 2023 елның 4 октябрендә Казан шәһәренең җырчы 1955―1979 елларда яшәгән Татарстан урамы, 16/78 йорт диварында мемориаль такта ачылган
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Флүр Баһаутдинов]]*. Зифа Басыйрова. К.: ТКН, 2011, 378 бит. ISBN 978-5298-01970-5

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
7 июль

**7 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 177 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Соломон утраулары — ***[[Бәйсезлек]] көне*** ().
*  — ***Саба Саба көне*** ().
###### 
* /  Төньяк Осетия — ***[[җөмһүрият]] көне*** (, ).
*  — ***Танабата*** (, ).

## 
* 1807 — Россия һәм Наполеон Франциясе арасында Тилзит килешүе.
* 1881 — Пиноккио турында әкият дөнья күрә.
* 1898 — АКШ конгрессы Һавай утраулары аннексиясе турында карар кабул итә.
* 1938 — Ленинградта беренче телевизион тапшыруы (концерт) күрсәтелә.
* 2005 — Лондонда террористик актлар сериясе. 50 дән артык кеше вафат.

## 
 
* 1746 — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.
* 1794 — Варлаам, 
* 1814 — Павел Петров, 
* 1843 — Камилло Гольҗи, 
* 1845 — Роберт Колли, 
* 1852 — Вера Фигнер, инкыйлабчы-террорчы, язучы.
* 1860 — Густав Малер, Австрия композиторы.
* 1882 — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
* 1882 — Янка Купала, 
* 1894 — Анна Збруева, 
* 1907 — Павел Никитин,
* 1907 —  Роберт Хайнлайн, 
* 1911 — Владимир Васильев, 
* 1911 — Николай Гусев, 
* 1912 — Фёдор Волохов, 
* 1914 — Хуҗа Әхмәт Габбас, 
* 1915 — Альберт Леман, совет композиторы.
* 1919 — Илья Гурвич, 
* 1920 — Әнвәр Бакиров, татар композиторы.
* 1920 — Петр Рожков, 
* 1925 — Гүрги Басыйров, 
* 1925 — Давид Гальперин, 
* 1926 — Әхмәт Бикбулатов, 
* 1927 — Мирбат Хәстиев, 
* 1928 — Назыйм Якупов, 
* 1933 — Юнона Карева, Казан Зур театры актрисасы, педагог.
* 1936 — Игорь Губерман, совет һәм Исраил язучысы, шагыйрь. 
* 1937 — Булат Мансуров, режиссер, артист, сценарист.
* 1946 — Рафаил Бакиров, композитор.
* 1953 — Виктор Бондаренко, 
* 1954 — Илгиз Закиров, композитор. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 1958 — Айдар Юзиев, фәлсәфәче-галим, фән докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* 1960 — Наилә Сәгыйрова, 
* 1964 — Андрей Матковский, 
* 1971 — Дмитрий Кобылкин, 
* 1975 — Дмитрий Әхмәтҗанов, 
* 1975 — Светлана Гыйниятуллина, драма актрисасы, БР халык артисты.
* 1978 — Алексей Попов, 
* 1983 — Игорь Колодинский, 
* 1984 — Алексей Гончарук, 
* 1987 — Илшат Нигъмәтуллин, 
* 1988 — Гөлназ Галимуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2009 елдан), Татарстан театр әһелләре берлеге әгъзасы.

## 
right|90px|Артур Конан Дойль

* 1930 — Артур Конан Дойль, мәшһүр инглиз язучысы.
* 1933 — Харис Фәйзи-Чистапули, «Әхбар» газетасы нәшире.
* 1943 — Михаил Фомин, 
* 1963 — Алексей Жигалов, 
* 1965 — Вероника Тушнова, рус совет шагыйрәсе.
* 1966 — Борис Залесский, 
* 1967 — Анатолий Мальцев, 
* 1967 — Вивьен Ли, 
* 1970 — Гали Ильясов, 
* 1973 — Анна Чуева, 
* 1973 — Георгий Ахвледиани, 
* 1978 — Хәй Вахит, татар драматургы, шагыйрь.
* 1986 — Яков Ухсай, чуаш халык шагыйре. 
* 1990 — Василий Мелихов, 
* 1991 — Рәшит Нигъмәтуллин, 
* 1993 — Николай Байдин, 
* 1998 — Ибраһим Сәлахов, татар шагыйре, язучы.
* 1999 — Шәриф Хөсәенов, татар язучысы, драматург.
* 2004 — Анна Гацулина, 
* 2015 — Муллаян Дәүләтьяров, 
* 2018 — Фәйрүз Мостафаев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:7 июль