open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тимербай (уен)

** Тимербай ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар кулга-кул тотынышып түгәрәкләнәләр. Арадан берәүне уртага чыгаралар. Түгәрәктәге балалар хор белән такмаклап әйләнәләр:

Тимербайның биш баласы, 
Бар да матур, күз карасы; 
Агым суда коендылар, 
Ап-ак итеп юындылар, 
Өс-башларын киенделәр, 
Рәхәтенә тиенделәр. 
Тезелеп кайтып киттеләр, 
Ашамадылар, эчмәделәр; 
Бер-берсенә караштылар, 
Менә шулай эшләделәр.

Такмак бетерер-бетермәс түгәрәктәге балалар йөрүдән туктыйлар. Шул арада уртадагы бала нинди дә булса берәр хәрәкәт ясый: тезләнә, утыра, җиргә ята яки кулларын артка куя һ. б. түгәрәктәге балалар аның кыланышларын шунда ук кабатларга тиешләр. Әгәр дә араларыннан берәрсе аныңча кылана алмаса, иптәшләреннән артка калса, аны уртага кертәләр һәм уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Габдулла, Гөлбану

** Габдулла, Гөлбану ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәкләнеп кулга-кул тотынып басалар. Уртада бер бала калдырыла. Түгәрәктәгеләр бер якка хәрәкәт итеп җырлыйлар:
Син уртада, без кырыйда 
Әйләнәбез, Габдулла. 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Шуны эшләргә кала.

Уртада кыз бала булса, мондый эчтәлекле җыр җырлана:

Син уртада, без кырыйда 
Әйләнәбез, Гөлбану. 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Шуны эшләргә могу.

Җыр туктагач, уртадагы бала берәр хәрәкәт ясый, түгәрәктәгеләр шуны кабатлый. Әгәр бу хәрәкәтне дөрес ясамаучылар булса, аның берәр әйберен алалар. «Гаепләнүчеләр» 3—4 булганчы уен шул рәвешчә кабатлана. Аннан аларга җәза бирелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Әл-гасрел җәдит

**«Әл-гасрел җәдит» журналы** — Җаек шәһәрендә 1906 -1907 елларда чыккан  әдәби-сәяси журнал.  Нашире һәм рәсми мөхәрире Камил Мотыйгый булган. Шулай ук Габдулла Тукай да монда актив язышкан, аның беренче әсәрләре дә монда басылган,
## Тарих
Журналның беренче саны 1906 елның 15 гыйнварында чыга. Нашире һәм мөхәрире Камил Мотыйгый була. 1907 ел ахырында Мотыйгый мөхәрирлек эшеннән алына, типографиясе, газета-журналлары башка кешегә күчә. Яңа кешеләр бу журналның эше өчен артык тырышмыйлар һәм 17 сан чыккач, 1907 елның 27 маенда ул ябыла.
## Тасвирлама
Журналда иҗтимагый хәбәрләр, мәкаләләр, әдәби әсәрләр белән беррәттән, шактый санда дини-фәлсәфи, ислам мәдәниятенә караган материаллар да басыла. Анда шулай ук Пушкин, Гоголь, Толстой, Иван Крыловтан тәрҗемә үрнәкләре даими бирелеп барылган.
## Чыганак
* 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:Россия империясе журналлары
Әйт, күгәрчен

** Әйт, күгәрчен ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып түгәрәккә басалар. Ике бала уртага чыгып баса. Алар уенны алып баручылар һәм җыр башлаучылар булалар. Салмак көйгә балалар түгәрәк буйлап җырлап әйләнеп йөриләр. Җыр эчтәлегендә нәрсә турында сүз барса, шул хәрәкәтне бергәләп башкаралар.

Җырлары:

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Киленнәр ничек йөри? 
Ул шулай да, ул болай, 
Киленнәр йөри шулай.

(Балалар яулык очларын тотып йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Куяннар ничек йөри? 
Ул болай да, ул шулай, 
Куяннар шулай йөри.

(Куян кебек сикереп йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Үрдәкләр ничек йөри? 
Ул болай да, ул шулай, 
Үрдәкләр шулай йөри.

(Чүгәләп йөриләр.)

Әйт, күгәрчен, син генә, 
Мылтык ничек аталар? 
Ул шулай да, ул болай, 
Мылтык аталар шулай.

(Мылтык аткан кебек итәләр.)

Уен шул рәвешчә дәвам итә. Балалар бүреләр, әбиләр, бабайлар һ. б. булып та йөриләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Нардуган (уен)

** Нардуган ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бала уртага чыгарыла. Башка балалар аның тирәсендә бер түгәрәк мәрә ясап, кулга-кул тотынышып шушы нардуган җырын җырлап әйләнәләр. Ул үзенә бер көйгә җырлана:

Аллы-гөлле чәчәк ата 
Безнең җирләрдә генә, 
Иркен тормыш, рәхәт тормыш 
Безнең илләрдә генә. 
Син уртада, без кырыйда, 
Әйләнәбез нардуган, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Мин дә шуны булдырам!

Җыр беткәндә генә, уртадагы бала кинәт нинди дә булса бер хәрәкәт ясый, түгәрәктәге балалар да тиз генә шул хәрәкәтне ясыйлар. Кем шуны булдыра алмаса яки соңга калса, уртадагы бала үз урынына аны чыгара да уен баштагыча дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Логарифм

thumb|250px|Логарифмик функцияләрнең графиклары

**<big><math>b</math></big> санының <big><math>a</math></big> нигезе буенча логарифмы** ( — «сүз», һәм  — «сан» сүзләреннән) *a* нигезен *b* саны килеп чыксын өчен күтәрергә кирәкле дәрәҗә буларак билгеләнә. Билгеләмәсе: \log_a b\,. Билгеләмәдән \log_a b = x\, һәм a^x=b\,\! язмаларының бердәй икәнлекләре күренә.

## Матди логарифм
Матди санның \log_a b логарифмын a>0, a \ne 1, b>0 булганда билгеләргә була.

### Үзлекләр
### Логарифмик функция
### Натураль логарифмнар
### Унарлы логарифмнар
## Комлекс логарифм
## Тарих

Төркем:Элементар функцияләр
Генри Бригс

**Генри Бригс** (февраль, 1561 ел — 26 гыйнвар, 1630 ел) — инглиз математигы, Джон Непер уйлап тапкан логарифмнарны гадәти (нигезе 10 булган) логарифмнарга күчерүе белән билгеле.

## Тормыш юлы

Көнбатыш Йоркширда (Англия) дөньяга килә. Җирле мәктәптә латин һәм грек телләрен өйрәнә, 1577 елда Кэмбридждагы Изге Джон Колледжына керә һәм аны 1581 елда тәмамлый. 1596 елда Лондондагы Гресхэм Колледжында профессор була. 1620 елда Оксфордта профессор була.

## Математикага кертеме
1616 елда ул Эдинбургта Джон Непер белән күрешә. Аның фикерләрен алга этәреп, 1617 елда унарлы логарифмнарның таблицасын нәшер итә. 1624 елда ул аларны төгәлрәк исәпләп бастыра.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Михаэль Штифель

**Михаэль Штифель** (, якынча 1487 ел, Неккардагы Эсслинген — 19 апрель 1567 ел, Йена) — немец математигы, логарифмнарны уйлап табучыларның берсе, протестант Реформациясенең актив эшлеклесе.

## Биография

Штифель бай гаиләдә үсә. Ул Виттенберг университетында укый һәм шунда ук магистр дәрәҗәсен ала. 1511 елда Штифель монахка әверелә, августиннар орденына караган Эсслинген монастырендә яши. Тиздән Реформация башлана, Штифель Мартин Лютер ягына баса. Бер поэмасыннан соң ул Майндагы Франкфуртка качарга мәҗбүр була. Лютер аңа пастор булып урнашырга ярдәм итә.

Бу дәвердә Штифель Библиянең нумерология үзлекләрен өйрәнә башлый. 

1535 елдан 1547 елга кадәр Штифель Хольцдорфта протестан пастор буларак хезмәт күрсәтә. Бу вакытка аның математика буенча иң мөһим хезмәтләре карый. Аннары Шмалькальден сугышы башлана һәм ул Кёнигсбергка качарга мәҗбүр була. 1559 елда ул Йенага күченә һәм шәһәр университетында беренче математика профессоры була. 

## Фәнни эшчәнлеге
Штифель алгебра үсешендә мөһим урын алып тора. Үзенең *Arithmetica integra* (Нюрнберг, 1544) дип аталучы төп хезмәтендә ул тискәре саннарның, дәрәҗәгә күтәрүнең, төрле прогрессияләрнең һәм эзлеклелекләрнең эчтәлекле теориясен бирә. Штифель беренче булып арифметик тамыр, дәрәҗә күрсәткече () төшенчәләрен куллана. Биномиаль коэффициентларның ясалу кагыйдәләрен эшләп чыгара. Алгебраист Кристоф Рудольфның китабын яңадан үзенчә эшкәртә һәм анда кулланылган билгеләмәләр шуннан бирле математикада берегеп калалар.

Шушы ук китапта ул соңрак логарифмнар теориясенең нигезенә яткан фикер әйтә, шуңа күрә ул аларны уйлап чыгаручыларның берсе дип исәпләнә. Чынлыкта исә логарифмнарны Джон Непер уйлап чыгара.

Төркем:Математиклар
Галилео (тапшыру)

**Галилео** — фәнни-популяр күңел ачу программасы. Ул Россиядә СТС телеканалында дүшәмбедән җомгага кадәр сәгать 17:30 һәм ял көннәре кабатлаулар сәгать 11:00 чыга. Алып баручысы — Александр Пушной. Тапшыру ҖЧҖ «ТелеФормат» «Victoria Production» һәм «SevenOne International» лицензияләре буенча чыгара. 2009 елның 13 апреленнән программа яңартылган форматта чыга. Ул Алман «Galileo» программасының аналогы булып тора. Шундый ук программалар Украинада да һәм Казакъстанда да чыгалар.

## Тапшыруның эфирга чыгу вакыты
Ак калач (уен)

** Ак калач ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар түгәрәкләнеп тезеләләр. Уртада уенны алып баручы була. Балалар түгәрәк буенча җырлап әйләнәләр:

Әминә апа туган көнне 
Пешердем мин ак калач. 
Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай кабарган.

(Балалар кулларын югары күтәрәләр.)

Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай җәелгән.

(Балалар кулларын як-якка җәяләр.)

Ул калачны, мин сиңа әйтим, 
Менә шулай ябышкан.

(Балалар чүгәлиләр.)

Ахырда уртага икенче бала чыгып, уен яңадан башлана.

### II вариант
Балалар кулга-кул тотынышып бер түгәрәк ясыйлар. Берсе уртага чыгып баса. Түгәрәктәге балалар, җырлый-җырлый, калач ничек пешүен, җәелү-кысылуларын кул хәрәкәтләре белән күрсәтеп, уртадагы баланы «кысып» куялар. Җырлары:
 этеч бебый
ат усрыгы
Булатның туган көненә 
Без пешердек ак калач; 
Менә шулай ул биек, 
Менә шулай тәбәнәк; 
Менә шуның киңлеге. 
Менә шуның тарлыгы; 
Ак калач, ак калач, 
Теләгәнеңне сайлап кач!

Уртадагы бала үз урынына берәүне сайлап чыгара да үзе түгәрәктәгеләргә кушыла һәм уен-җыр шулай дәвам итә. Шул ук уенның «коймаклар» дип аталган төре дә бар:

Булатның туган көнендә 
Без чакырдык кунаклар; 
Кунакларның килүенә 
Без пешердек коймаклар. 
Коймакларга карасаң, 
Менә шундый күпергән; 
Менә шулай җәелгән; 
Менә шулай кысылган. 
Коймагыңны майлап ал, 
Теләгәнеңне сайлап ал!

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кунаклар (уен)

** Кунаклар ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып, түгәрәкләнеп басалар. Уртага бер бала чыга. Кырыйдагы балалар түгәрәк буенча әйләнеп җырлыйлар:

Ямьле бәйрәм көн иде, 
Чакырдык без кунаклар; 
Кунакларны сыйларга, 
Салдык майлы коймаклар, 
Чыж-пыж итеп коймаклар, 
Җәелде, әй, җәелде.

(Кулларын як-якка җәяләр.)

Менә тагын кечкенә 
Булып калды, җыелды.

(Кысылалар.)

Җыелды, әй, җыелды, 
Аннан ары кабарды.

(Кулларын югары күтәрәләр.)

Кабарды, әй, кабарды, 
Шиңде, юп-юка калды.

(Чүгәлиләр.)

Пеште инде коймаклар, 
Сыйландылар кунаклар, 
Тордылар, баш иделәр, 
Таралдылар, әй, шатлар.

(Баш ияләр.)

Бииләр, ай-яй, шатлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Куянкай

** Куянкай ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар бер түгәрәк булып, кулга-кул тотынып, түбәндәге җырны җырлап әйләнәләр. Уртада бер бала куян булып тора. Җырлаучылар һәр җырда әйтелгән хәрәкәтне куянга ясап күрсәтәләр. Куян да кушканнарын аларча эшләп күрсәтә.

Бу җырны матур гына бер көйгә җырлап уйныйлар.

Җырлары:

Куянкай, киртә буйлап, 
Сорыкай, киртә буйлап. 
Тып-тып килә киртә буйлап, 
Менә шулай  киртә буйлап. 
Куянкай, чәчәкләр өз, 
Сорыкай, чәчәкләр өз! 
Менә шулай чәчәкләр өз, 
Менә шулай чәчәкләр өз. 
Куянкай, ыргып уйна, 
Сорыкай, ыргып уйна, 
Менә шулай ыргып уйна, 
Менә шулай ыргып уйна. 
Куянкай, кулларың чап, 
Сорыкай, кулларың чап, 
Менә шулай кулларың чап, 
Менә шулай кулларың чап. 
Куянкай, бер биеп ал, 
Сорыкай, бер биеп ал, 
Менә шулай бер биеп ал, 
Менә шулай бер биеп ал! 
Куянкай, юлдашың тап, 
Сорыкай, юлдашың тап, 
Менә шулай юлдашың тап, 
Менә шулай юлдашың тап.

Куян соңгы җырда үз урынына түгәрәктәге бер баланы юлдашы итеп чыгара да җыр-уен тагын дәвам итә.

### II вариант
Балалар кул тотынышып түгәрәккә басалар. Түгәрәк уртасына баскан бер бала куян була. Ул бер кулын иягенә куеп моңаеп тора. Түгәрәктәгеләр җырлый-җырлый әйләнәләр:

Ак куянга ни булган, 
Әллә инде авырган? 
Иптәшен дә табалмый, 
Урыннан да торалмый, 
Куян, куян, син сикер, 
Иптәшең табып китер!

Куян биленә таянып сикерә башлый. Аннан бер иптәшен уртага алып әйләнәләр дә, чакырылган бала куян булып кала. Уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Утыр, утыр, Мәликә

** Утыр, утыр, Мәликә ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәккә басалар. Берәү, күзен бәйләп, түгәрәк уртасына утыра. Балалар кулга-кул тотынып түгәрәктә җырлап әйләнәләр.

Утыр-утыр, Мәликә, алмагачның төбенә, 
Утыр-утыр, Мәликә, алмагачның төбенә. 
Кем утырган каршыңа, әйтеп бирче тиз генә.

Берәү аның кырыена килеп утыра. Уртадагы бала аны капшап белергә һәм исемен әйтергә тиеш. Әгәр белмәсә, аңа җәза бирелә. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәбестә (балалар уены)

** Кәбестә ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
### I вариант
Балалар бер рәткә тезелеп, чүгәләп утыралар, алар «кәбестәләр» була. Бер кәбестә алучы сайлана. Кәбестә алучы: «Кәбестә алырга килгән идем, нык микән, тыгыз микән?» — дигән сүзләр белән чүгәләп утыручы «кәбестә »ләрнең иң башына чиратлап нык итеп басып-басып китә. Кайсы «кәбестә» егыла яки янтаеп китә, аңа: «Фу, бу кәбестә черек икән», — дип кул селти. Ә кайсылары иңбашларына басканда туры утырып кала, аны алып китә. Уен шул рәвешчә кабатланып, бер генә «черек кәбестә» калганчы дәвам итә. Иң соңга калган «черек кәбестә»гә җәза бирелә.

### II вариант
Балалар үз араларыннан «әби» сайлап куялар. Калганнары бер сафка тезелеп чирәмгә утыралар. Алар «кәбестәләр» була. Әби: «Кәбестә алырга дип килгән идем, яхшыларын сайлап алыйм әле», — дип, «кәбестәләр»нең нык итеп иңбашларына басып-басып китә. Кем егылып китә, ул «черек кәбестә» була һәм уеннан чыгарыла. Әби моны кабат-кабат эшли. Иң ахыргача нык утырган бала «яхшы кәбестә» була. Шуны үзенә алып китә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ике аккош

** Ике аккош ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Ике бала уртада кала. Алар «аккошлар» була.
Балалар түгәрәк буенча бер якка хәрәкәт итеп җырлап әйләнәләр. Җырның һәр ике юллыгы да икешәр мәртәбә җырлана:

Очалар ике аккош, 
Алар кечкенәләр. 
Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем. 
Алар бара торгач, 
Утырып ял итәләр.

(«Аккошлар» чүгәлиләр.)

Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем, 
Алар бара торгач, 
Салют бирешәләр.

(«Аккошлар» салют бирә.)

Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем. 
Алар бара торгач, 
Иптәш сайлашалар, 
Кара кошкайларым, 
Кара күзкәйләрем.

Аккошлар түгәрәктән ике иптәшен сайлап алып, уртага үз урыннарына куеп, түгәрәккә басалар. Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Йөри падишаһ

** Йөри падишаһ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Кыз балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Уртада бер кеше падишаһ булып кала. Түгәрәкләнгән кызлар хор белән җырлыйлар:

: Йөри падишаһ, йөри падишаһ
: Әйләнә уртасында, әйләнә уртасында.
: Эзли падишаһ, эзли падишаһ
: Үзенең сөйгәнен, үзенең сөйгәнен.

Кызлар җырлаудан туктый. Уртадагы кеше түгәрәктәге бер иптәшенә күрсәтеп болай җырлый: 
: Әнә, әнә, ул минем сөйгәнем.

Түгәрәктәге кызлар: 
: Тот, тот сөйгәнеңнең уң кулыннан!

Түгәрәк уртасындагы кеше барып «сөйгәне »нең уң кулын тота. Кызлар тагын җырлыйлар. 
: Ал, ал син аны әйләнә уртасына!
Уртадагы кеше «сөйгәнен» әйләнә уртасына ала. Бу вакытта түгәрәктәге кызлар түбәндәгечә җырлый: 
: Куш, куш син аны биергә дә җырларга!
 
Шул чагында җыр туктый. Падишаһ үзенең сөйгәне белән бииләр. Шуның белән уен тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Букет (уен)

** Букет ** — татар балалар уены. 

## Уйнау тәртибе

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Бер бала уртада кала. Түгәрәктәгеләр әйләнә буенча бер якка хәрәкәт итеп җыр җырлыйлар: 
Бер савытта бик күп чәчәк, 
Мөмкин букет төзергә. 
Халидә, Халидә,

(Уртадагы кешенең исеме атала.)

Кемне уртага аласың?

Халидә бер иптәшен уртага ала. Мәсәлән, Әминәне, ди. Җыр тагын кабатлана: 
Әминә, Әминә, 
Кемне уртага аласың?

Шул рәвешчә уртага 5—6 кеше җыелгач, уртадагы лар түгәрәкләнеп басалар да, кырыйдагыларга капма-каршы юнәлештә хәрәкәт итеп, барысы бергә болай җырлыйлар: 
Әлфирә, Әлфирә. 
Син уртада каласың.

Хәрәкәт туктала. Уртадагылар күмәк рәвештә бер яраткан җырларын башкаралар. Аннан соң Әлфирәдән башкалары кырый түгәрәккә басалар һәм уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Мужик йокысы

**«Мужик йокысы»** - Габдулла Тукайның 1905 елда язылган шигыре, А.В.Кольцовның «Что ты спишь, мужичок?..» шигыреннән ирекле тәрҗемә.
## Тарих
Шигырь «Фикер» газетасының 1905 елның 26 ноябрендә, 1 нче санында «Мөтәрҗим Габдулла Тукаев» дигән имза белән басылган.  Беренче тапкыр шигырь «Габдулла Тукаев шигырьләре» дигән җыентыкка кертелә.

Фатих Әмирхан бу шигырь турында болай яза:

Каләмдәш дусларының чын күңелдән һәм яхшы ният белән әйткән хаклы тәнкыйтен кабул итеп, Тукай «4 нче дәфтәр»нең (ягъни, «Габдулла Тукаев шигырьләре»нең) икенче басмасында дүртенче ыстрафа булып килгән
::*Мал юк дип зарланма,* - 
::*Үзеңнән күр аны;*
::*Чәч иген: җир яхшы, - *
::*Алырсың дөньяны, - *

дигән юлларны төшереп калдыра һәм моннан соң беркайчан да җыентыкларына кертми. 
## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Гайшә

**Гайшә** яки **Гайшә Бинт [[Әбү Бәкер]]**(, ? — 678 ел, һ. 56) - Мөхәммәд пәйгамбәрнең хатыннарының берсе, өммел мөэминин, Әбү Бәкернең кызы.

Мөхәммәд пәйгамбәргә 620 елда Мәккәдә кияүгә чыга, ләкин ире йортына ике елдан соң гына күчә. Аңа бу вакытта 9 яки 10 яшь була, ләкин төрле чыганакларда Гайшәнең бу вакыттагы яшен төрлечә күрсәтәләр. Ибне Хишам һәм башка кайбер тарихчыларда Гайшәнең иң беренче ислам кабул итүчеләрдән булганлыгы әйтелә, ә бу аңа 15 яшь булганлыгына күрсәтә. Шулай ук кайбер тарихчылар пәйгамбәргә кадәр Гайшәгә Җүбәйр ибне Мутимнең өйләнергә теләгәнлеге һәм Гайшәгә 17 яшь булганлыгы турында мәгълүмат китерәләр. Тарихи чыганакларда шулай ук Гайшәнең апасы Әсма турында мәгълүмат бар. Әсма һ. 73 елда 100 яшендә вафат була, ә бу һиҗрәт вакытында аңа 27 яшь, ә аңардан 10 яшькә кече Гайшәнең 17 яшьтә булганлыгын аңлата.

Һиҗрәттән соң, Гайшә күпләгән сугышларда яралы мөселманнарга ярдәм күрсәткән.

Гайшә гомерендә әһәмиятле вакыйга булып аңа карата монафикълар тарафыннан ягылган яла тора. Бәну Мусталик кабиләсенә каршы яу белән бару вакытында, Гайшә кәрваннан артта кала, һәм бераздан Сафван, аны юлда очратып, кәрванга кире кайтара. Бу Гайшә өстенә яла ягу һәм аны зинада гаепләү өчен сәбәпкә әйләнә. Әлеге ялган таралгач, Гайшә авырый башлый һәм әтисе Әбу Бәкер өендә бер ай тора. Шуннан соң Мөхәммәд пәйгамбәргә Гайшәнең гөнаһсызлыгы турында аятьләр иңә.

Мөхәммәд пәйгамбәр үзенең соңгы көннәрен Гайшә өендә үткәрә һәм аның кулларында килеш вафат була. Гайшә аның үлеменнән соң бүтән кияүгә чыкмый.

Сәхабәләр арасында иң танылган шәригать белгече дип санала. Гарәп хәлифәлеге җитәкчелеге әтисе Әбу Бәкер һәм аның дәвамчысы Гомәр кулларында булганда, сәясәт эшләрендә әһәмиятле киңәшче ролен башкара., Өмәвиләр хәлифәтен төзи башлаган Госман чорында сәяси тәэсирен югалта башлый.

Гарәп традицияләрен яңарту һәм гарәп хатын-кызларына лидерлык үрнәген күрсәтү ягыннан бик әһәмиятле, Исламда дәрәҗәсе бик югары  булган шәхес булып тора.

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана. Гали җиңүеннән соң, Гайшәне Мәдинәгә җибәрәләр.

Гайшә яхшы хәтергә ия булган, гомеренең соңгы елларында фикеһнең хатын-кызларга кагылышлы бүлеге буенча фәтвалар биргән. Гайшәгә фикеһкә нигез салучыларның берсе буларак та карыйлар. Гайшә 2200 тирәсе хәдис тапшыра.

Гайшә Мугәвия хәлифәлеге чорында Мәдинәдә вафат була.

## Чыганаклар
* Ислам энциклопедик сүзлеге 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәхабәләр
Төркем:Мөхәммәд пәйгамбәр хатыннары
Инфракызыл нурланыш

**Инфракызыл нурланыш** — күзгә күренүче нурланышның кызыл очы (дулкын озынлыгы  λ = 0,74 мкм) белән микродулкынлы нурланыш (λ ~ 1—2 мм) арасындагы өлкәне алып торучы нурланыш төре.

Инфракызыл нурланышның диапазоны өч өлкәгә аерыла:
* кыска дулкынлы өлкә: λ&nbsp;=&nbsp;0,74—2,5 мкм;
* урта дулкынлы өлкә: λ&nbsp;=&nbsp;2,5—50 мкм;
* озын дулкынлы өлкә: λ&nbsp;=&nbsp;50—2000 мкм;

Инфракызыл нурланыш шулай ук «җылылык нурланышы» буларак билгеле, чөнки җылынган әйберләрнең инфракызыл нурланышы кеше тарафыннан җылылык буларак хис ителә. Җисемнән таралган нурларның дулкын озынлыгы җылыну температурасына бәйле: температура югарырак булган саен дулкын озынлыгы шулкадәр кыскарак һәм нурланышның интенсивлыгы югарырак.

## Кулланылыш
### Ерактан идарә
Инфракызыл диодлар һәм фотодиодлар ерактан идарә итү өчен пультларда, автоматика һәм саклау системаларында, кайбер кесә телефоннарында һ.б. кулланыла. Алар күзгә күренмәү сәбәпле кешенең игътибарын җәлеп итмиләр.

### Буяу киптерү
Инфракызыл нурланыш сәнәгатьтә лакланган яки буялган өслекләрне киптерү өчен кулланылырга мөмкин. Бу ысул гадәти булган конвекцион ысул белән чагыштырганда өстенлекләргә ия. Болар киптерү тизлеге зуррак һәм сарыф ителгән энергия гадәти ысулдагыга караганда кимрәк булуында чагыла.

### Ашамлыкларны стерилизацияләү
Инфракызыл нурланыш ярдәмендә ашамлыкларны инфекцияләрдән арындыру максаты белән стерилизациялиләр.

## Ачу тарихы
Инфракызыл нурланыш 1800 елда Уильям Гершель исемле астроном тарафыннан ачыла. Кояшны өйрәнү вакытында ул күзәтү алып барылган әсбабның җылынуын киметү өчен чара эзли торган була. Күзгә күренүче спектрның төрле өлешләреннән килгән җылылыкны термометр ярдәмендә үлчәп, ул «җылылык максимумы»ның спектрда кызыл төс артындагы күзгә күренмәгән өлкәдә ятуын ачыклый.

## Искәрмәләр

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Кара тишек

**Кара тишек** () — гадәттән тыш зур тартымлы фәза-вакыт өлкәсе, аны хәтта яктылык тизлеге белән хәрәкәт итүче объектлар да ташлап китә алмыйлар (шулай ук яктылык квантлары да - фотоннар).

Бу өлкәнең чиге вакыйгалар офыгы дип атала, ә аның хас зурлыгы — тартым радиусы. Иң гади очракта, сферик симметрияле кара тишектә ул Шварцшильд радиусына тигез:
: r_s = {2\,GM \over c^2},
биредә *c* — яктылык тизлеге, *M* — җисемнең массасы, *G* — тартым даими зурлыгы.

Мондый фәза-вакыт өлкәләре барлыгының теоретик ихтималлыгы Эйнштейн тигезләмәләренең төгәл чишелешләреннән килеп чыга. Аларның беренчесен 1915 елда Карл Шварцшильд чыгара. Атаманың авторы төгәл билгеле түгел, әмма аны Джон Арчибальд Уилер тарата һәм беренче мәртәбә халык алдында 1967 елның 29 декабрендә «Безнең Галәм: мәгълүм һәм мәгълүм булмаган нәрсәләр (Our Universe: the Known and Unknown)» лекциясендә куллана. Элегрәк мондый астрофизик объектларны «коллапсланган йолдызлар» яки «коллапсарлар» ( сүзеннән), һәм ушандак «каткан йолдызлар» () дип атаганнар.

Кара тишекләр чынбарлыкта булуы мәсьәләсе, аларның барлыгы килеп чыгуы тартым теориясе дөреслегенә тыгыз багланышлы. Заманча физикада стандарт тартым теориясе — кара тишекләрне барлыкка килүе ихтималлыгы алдан ышанычлы күрсәтүче гомуми чагыштырмалылык теориясе булып тора, әмма аларның булуы башка теорияләр кысаларында да мөмкин.

2019 елның 10 апрелендә Җирдән 54 миллион яктылык ел ераклыгында урнашкан  *Messier 87* галактикасының үзәгендәге кара тишек фотосы төшерелә, АКШ галимнәре 8 радиотелескоп ярдәмендә вакыйгалар офыгы булуын рәсми раслый һәм Гомуми нисбәтлелек теориясенең дөреслеген дәлилли.
## Искәрмәләр

Төркем:Астрономик объектлар
Төркем:Астрономия
Ультрашәмәхә нурланыш

**Ультрашәмәхә нурланыш** (ультрашәмәхә, УШ, UV) — күзгә күренүче нурланышның шәмәхә төстәге очы белән рентген нурланышы арасындагы өлкәне алып торган электромагнит нурланышы (380 — 10 нм, 7,9 — 3 Гц). Диапазон шартлы рәвештә **якын** (380—200 нм) һәм **ерак**, яки вакуум (200-10 нм) ультрашәмәхәсе өлешләренә бүленә. Вакуум ультрашәмәхәсе үз билгеләмәсен Җир атмосферасы тарафыннан йотылу сәбәпле бары тик вакуум приборлары тарафыннан гына тикшерү мөмкин булганга ала.

## Ачу тарихы
Ультрашәмәхә нурланыш 1801 елда немец физигы Иоганн Вильгельм Риттер тарафыннан ачыла. Вакуум ультрашәмәхәсе 1893 елда Виктор Шуманн тарафыннан табыла.

## Ультрашәмәхә чыганаклары

Җирдә ультрашәмәхәнең төп чыганагы — Кояш. Шулай ук көндәлек тормыш ихтыяҗларында яки фәндә куллану өчен ультрашәмәхә нурланыш чыгаручы төрле лампалар җитештерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Электромагнитик нурланыш
Зүбәйр ибн әл-Гаввам

**Зүбәер ибн әл-Гаввам** (гарәп. الزبير بن العوام; ? - һ. 36, 656) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең икетуганы, сәхабәсе. Исән вакытында ук җәннәт белән бүләкләнгән сәхабәләрнең берсе.

Зүбәйр беренчеләрдән булып исламны кабул итә. Башка беренче мөселманнар кебек үк туганары һәм башка корәешләр тарафыннан җәберләүләргә дучар була. Шул сәбәпле башта Хәбәшстанга, ә һиҗрәт вакыйгасыннан соң Мәдинәгә күчә. Мөселманнарның бөтен төп сугышларында катнаша.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, мөселман дәүләтен ныгытуга өлешен кертә. Византия империясенә каршы Ярмук сугышында катнаша. Мисырны яулап алуда зур роль уйный. Гомәр үлеменнән соң, хәлифә урынына алты кандидатның берсе була. 

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана.

Гали Зүбәйргә аның хаксыз Галигә каршы чыгачагы турындагы хәдисне исенә төшерә, һәм Зүбәйр булачак бәрелеш җиреннән китә. Ләкин аны юлда Гамр ибне Җурмуз дигән кеше үтерә. Зүбәйргә 65 яшь була.

## Чыганаклар
*Ислам энциклопедик сүзлеге 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәхабәләр
Корбан Бердыев

**Корбан Бәкый улы Бердыев** (; 25 август 1952 ел, Ашхабад, Төрекмән ССР, СССР) — футбол тренеры. «Сочи» баш тренеры. СССР спорт остасы (1980 ел).

## Биография
Футболчы булганда ярым сакчы буларак уйный. 1959 елда Ашхабадта футбол мәктәбендә уйный башлый.

Барлыгы СССР чемпионатының югары лигасында 155 матч үткәрә, 23 гол кертә, беренче лигада — 211 матч, 32 гол.

1981 елдан 1996 елга кадәр Казакъстанда уйный һәм тренер була.

2001 елның 1 августында «Рубин» футбол клубының баш тренеры итеп билгеләнә. «Рубин»ның вице-президенты (2004 елның апрель аеннан).

2013 елның 20 декабрендә отставкага чыгарылган.

2014 елның 18 декабреннән «Ростов» футбол клубының баш тренеры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Хөррият хакында

**«Хөррият хакында» **- Габдулла Тукайның 1905 елда язылган шигыре.
## Тарих
Шигырь «Фикер» газетасының 1905 елның 11 декабрь санында «Габдулла Тукаев» имзасы белән басылган. Бу имзасын Тукай басма матбугатта беренче тапкыр шунда куллана.

«4 нче дәфтәр»дә (1907 ел1907) бишенче строфадагы:
:: *Дарга асылганнары,*

алтынчы строфадагы:
:: *Корбан кыйлды җаннарын, -* 

дигән юллар урынына күп нокталар куелган; өченче строфадагы
:: *Барча цензур ябылгач, - *
дигән юл:
:: *Барча богау алынгач, -  *
дип төзәтелгән. 
## Чыганак
*  

Төркем:Тукай шигърияте
Квант халәте

**Квант халәте** — квант системасы алырга мөмкин булган теләсә кайсы халәт. 

## Тасвирланышы
Саф квант халәте түбәндәгеләр аркылы тасвирланырга мөмкин:
* Дулкын механикасында — дулкын функциясе аркылы,
* Матрица механикасында — *халәт векторы*, яки билгеле система өчен квант саннарының тулы җыелмасы аркылы.
Бу тасвирламалар математик яктан бердәй. Гомуми очракта квант халәте принципиаль рәвештә дулкынча функция белән тасвирлана алмаска мөмкин һәм ул тыгызлык матрицасы ярдәмендә тасвирланырга тиеш.

## Халәт векторлары
Бирелгән квант системасынының мөмкин халәтләрен тасвирлау өчен гильберт пространствосы математик аппараты кулланыла. Ул система белән булырга мөмкин барлык әйберләрне тасвирлауда яраклы.

Бу очракта квант халәтен тасвирлар өчен халәт векторы кулланыла. Ул квант системасын тулысынча тасвирлаучы математик зурлыклардан гыйбарәт. Мәсәлән, 4 санның {n \ , \ell \ , m_\ell \ , m_s\,\!} күплеге су тудыргыч атомында электронның халәтен билгели, алар электронның квант саннары буларак билгеле.

## Бра-кет билгеләмәләре
\psi халәтенә туры килүче халәт векторын \left|\psi\right\rangle буларак билгелик. \psi халәтенә бәйләнгән векторны \left\langle\psi\right| дип билгелик. \left|\psi\right\rangle  һәм \left|\phi\right\rangle  векторларының скаляр тапкырчыгышын \left\langle\phi|\psi\right\rangle буларак билгеләрбез. \left\langle\psi\right| символы *бра* () дип атала, \left|\psi\right\rangle символы исә — *кет* дип (). Бу билгеләүләр Поль Дирак тарафыннан кертелә һәм *bracket* (капка) сүзен ике өлешкә (bra һәм ket) бүлү нәтиҗәсендә барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

Төркем:Квант механикасы
Әйләнә

**Әйләнә** — берәр өслектә әйләнә үзәге дип аталган ноктадан бер үк ераклыкта урнашкан нокталар күплеге. Ераклык нульгә тигез булмаган метрикалы булырга тиеш, ул әйләнә радиусы дип атала.

## Бәйле төшенчәләр
* **Радиус** — ераклык зурлыгы гына түгел, ә әйләнә үзәген аның нокталары белән тоташтыручы кисемтә дә.
* Әйләнәнең ике ноктасын берләштерүче кисемтә ***[[хорда]]*** дип атала. Әйләнә үзәге аша узучы хорда **[[диаметр]]** дип атала.
* Озынлыгы радиуска тигез булган әйләнә дугасы 1 **[[радиан]]га** тигез булган почмак хасил итә.
* Әйләнә үзәгенә кадәрге ераклыгы радиустан ким булган өслек өстендәге нокталар урыны **[[түгәрәк]]** дип атала.
* Әйләнә белән бердәнбер уртак ноктага ия булган туры әйләнәгә **[[орынучы]]** туры дип атала. Аларның уртак ноктасы исә орыну ноктасы дип атала.
* Гомуми үзәккә ия ике әйләнә **концентрик** әйләнәләр дип атала.
* Туры почмак астында кисешүче ике әйләнә **ортогональ** әйләнәләр дип атала.

## Үзлекләр
* Изопериметрик тигезсезлек: бирелгән озынлыкка ия булган барлык йомык кәкреләрдән әйләнә максималь мәйданлы өлкәне үз эченә ала.
* Әйләнәгә орынучы туры орыну ноктасында тәмамланучы диаметрга һәрвакыт перпендикуляр.
* Бер турыда ятмаучы өч нокта аркылы бердәнбер әйләнә үткәрергә була.
* Ике әйләнәнең орыну ноктасы аларның үзәкләрен берләштерүче турыда ята.
* Радианнарда бирелгән \varphi үзәк почмагы тарафыннан барлыкка китерелгән R радиуслы әйләнә дугасының озынлыгын L= \varphi R формуласы буенча исәпләргә була.

## Искәрмәләр

Төркем:Планиметрия
Төркем:Стереометрия
Төркем:Кәкреләр
Төркем:Геометрик фигуралар
Исландлар

**Исландлар** () — Исландиянең төп халкын тәшкил итүче милләт. Сан буенча якынча 450 мең кеше, шуларның 300 меңе Исландиядә яши. Исланд телендә сөйләшәләр. Ышанучылар — протестантлар (лютераннар), шулай ук гадәти ышанулар да сакланган.

## Тарих
Исландлар — Скандинавиядән X—X гасырларда күчеп килгән кешеләрнең нәселеннән килеп чыгалар. Нигездә бу кешеләр Норвегиядән килгән булалар. Исланд халкының килеп чыгышында шулай ук Ирландиядәге һәм Шотландиядәге скандинав биләмәләреннән күченгән кешеләр урын алып тора. XI—XIII гасырларда исланд халкының милли укмашуы һәм исланд милләтенең рәвеш алуы күзәтелә. 1380 елда Исландия даниялеләр кулы астына төшә. Алар 1918 елда гына Дания-Исландия униясе кысаларында Исландиянең суверен хакларын таныйлар. 1944 елда уния таркала һәм Исландия аерым республика буларак игълан ителә. Исландлыларның төп шөгыльләре — балык тоту, балык эшкәртү, болан асрау, авыл хуҗалыгы.

Төркем:Исландия
Төркем:Аурупа халыклары
Математик исбатлау

**Математик исбатлау** дип математикада берәр фикернең дөреслеген раслаучы фикри һәм мантыйкка нигезләнгән нәтиҗәләр чылбыры атала. Исбатлаулар индукция яки эмпирик чыгарылмаларына караганда күбрәк дедукциягә нигезләнәләр. Бу үз чиратында исбатлауның бер искәрмәсез барлык очракларда дөрес икәнлеген тәэмин итә. 

Математикада исбатлана торган фикер теорема буларак билгеле. Исбатланган теорема соңрак башка теоремаларны исбатлауда кулланылырга мөмкин. Башка бер теореманы исбатлауда кулланылган теореманы шулай ук лемма дип тә атыйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Математика
МАССОЛИТ

**МАССОЛИТ** – Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романындагы уйлап табылган әдәби берләшмә. Аббревиатураның мәгънәсе төгәл ачыкланмаган, ләкин аны «Московская ассоциация литераторов»  яки «Мастерская Социалистической Литературы», «Массовая литература» дип аңларга мөмкин.

ССРБда 1920-1930 нчы елларда бик күп төрле иҗат берләшмәләре булган һәм алар тулы исемнәре белән аталмыйча, гел аббревиатуралар белән йөртелгәннәр. Бу МАССОЛИТның прототибы РАПП булырга тиеш, чөнки ул оешма әдәбиятнең партиягә бәйлелеген алга сөргән һәм күп яклары белән уйлап табылган оешмага туры килә.  Шулай ук 1932 елда бөтен булган әдәби оешмалар бетерелгәч төзелгән Совет язучылары берлеге (ССП) да МАССОЛИТның прототибы булырга мөмкин.
## Әгъзалар
МАССОЛИТта барлыгы 3111 әдип әгъза булып тора.
Романда исемнәре аталган әгъзалар исемлеге:
# Михаил Александрович Берлиоз
# Иван Бездомный
# тәнкыйтьче Латунский
# Бескудников, беллетрист
# Двубратников, шагыйрь
# Настасья Лукишна Непременовна («Штурман Жорж» тәхәллүсе белән яза, прозаик-хикәяче)
# Загривов, скетчист
# Иероним Поприхин, новеллист
# Глухарев, сценарист
# Денискин
# Лаврович
# Квант
# Желдыбин
# Тамара Полумесяц, шагыйрә
#  Жуколов, романист
# Драгунский
# Чердакчи
# Павианов
# Богохульский
# Сладский
# Шпичкин
# Адельфина Буздек

## Искәрмәләр

Төркем:Булгаков урыннары
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Куш йолдыз

**Куш йолдыз** (*куш система*, *икеле йолдыз*) — тарту көче белән бәйләнгән һәм уртак масса үзәге тирәсендә йомык орбиталар буйлап әйләнә торган ике йолдыз. Куш йолдызлар булуы аркасында, йолдызлар массасын ачып белү һәм төрле бәйлелекләрне ясау мөмкинлеге бар. Шунлыктан йолдызларның масса–радиусы, масса–яктыртучанлыгы һәм масса–спектр сыйныфы бәйлелекләрен белү ярдәмендә, аларның эчке төзелеше һәм үсеше турында сөземтә ясарга була.

Шуның өстенә кара тишекка дәгъвачылар тик куш системаларда табылганнар. Вольф–Райе йолдызларын бары тик куш йолдызлар аркасында тикшергәннәр.

Чын куш йолдызларны ике сыйныфка бүлергә була:
* йолдызлар арасында масса алмашуы бара, барачак яки тәмамланган инде — *тыгыз куш системалар*;
* йолдызлар арасында масса алмашуы мөмкин түгел — *киң куш системалар*.

Әгәр куш системаларны күзәтү ысулы буенча аерсак, аларны күренүчән, спектр, каплаулы, астрометрия куш системаларына аерып кую була.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар
Иван Савельевич Варенуха

**Иван Савельевич Варенуха** *(Иван Савелий улы Варенуха)* — Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романында әдәби персонаж, «Варьете» театры администраторы.
## Тасвирлама
Варенуха Григорий Данилович Римский белән бергә  Варьетеның югалган директоры Лиходеевның кайтуын көтә; алар аның Ялтадан телеграммаларын алалар һәм вакыйгалар агышына дөрес аңлатма табарга тырышалар. Варенуха Лиходеевның өенә шалтырата, Фагот (Коровьев) белән сөйләшә, шуннан соң Лиходеевның сәер рәвештә югалуын хәбәр итәр өчен, ГПУ га бара. Соңыннан аңа Мәче Бегемот һәм Азазелло һөҗүм итеп, аны Начар фатирга илтәләр. Монда Варенуханы Гелла үбә һәм ул вампирга әйләнә. Вампир-наводчик булып күпмедер вакыт эшләгәннән соң, Иблис каршындагы бал үткәч, Варенуха кире кеше халәтенә кайта.

Моннан ары инде Варенуха «Варьете» администраторы булып эшләвен дәвам итә һәм бар кешеләр дә аны әдәплелеге, ярдәмчелеге өчен ярата башлыйлар.
## Сылтамалар
 Әдәби геройлар энциклопедиясе:20 гасыр рус әдәбияты (күчермә) 

Төркем:Булгаков персонажлары
Сәгыйть ибне Зәйд

**Сәгыйть ибне Зәйд** (гарәп. سعيد بن زيد, ? - һ. 51/671 ел) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең сәхабәсе, исән чагында ук җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе. 

Аның әтисе - Зәйд ибне Гәмр ибне Нүфәйл Мөхәммәт галәйһиссәләм пәйгамбәрлегенә кадәр үк күпаллалыктан баш тартып бераллалыкта була. Ул бераллалы дин (Ибраһим дине) эзләп Шам җиренә бара һәм анда монахтан туган җире - Мәккәдә яңа пәйгамбәр чыгачагын белеп кире кайтырга чыга, ләкин юлда аны күчмә гарәпләр үтерәләр. Ләкин аның улы - Сәгыйть беренчеләрдән булып яңа пәйгамбәргә иярә. Ул бу вакытта 20 яшьтән кечерәк була. Аның белән бергә хатыны Фатыйма, әл-Хәттаб кызы да ислам кабул итә. Алар Гомәр ибнел-Хәттабның ислам кабул итүенә дә сәбәп булып торалар. 

Мәккәдә Сәгыйть мөшрикләр тарафыннан җәберләүләргә дучар була, аннары Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Бәдердән башка барлык диярлек мөселман сугышларында катнаша.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, Сәгыйть Хәлифәтнең Иран һәм Византиягә каршы сугышларында катнаша. Димәшкъне яулаганнан соң, Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах аны әлеге шәһәр башлыгы итеп билгели.

## Чыганаклар
* Ислам энцеклопедик сүзлеге 
* Саваб.ру сайты

Төркем:Сәхабәләр
Владимир Жириновский

**Влади́мир Во́льф улы Жирино́вский** (1946 елның 25 апрелендә туган - 2022 елның 6 апреле) —-  Россия сәясәтчесе, Россия Дәүләт думасы рәисе урынбасары (2000 елдан), Россия Либерал-демократик фиркасе рәисе.

## Тормыш юлы

Алматы каласында катнаш яһүд-рус гаиләсендә дөньяга килә. Биологик әтисе - милләте буенча яһүд Вольф Исаак улы Эйдельштейн, Исраилдә күмелгән, Владимир аны белмәгән, үги атасы Владимир Андрей улы Жириновский, әнисе - Александра Павел кызы Макарова (рус).
* 1964—1970 елларда Мәскәү Дәүләт Университетында укыган.
* 1969 елда Искендерун Шәһәренә (Төркиягә) бер еллык практикага китә.

* 2000 елның 26 мартында узган президент сайлауларында 2 000 000 нан артык тавыш җыйган.
* 2004 елда сайлауларда катнашмады.
* 2004 елның июлендә Мәскәүгә килүнең 40 еллыгын билгеләп үтте.
* 2008 елда Россия Президенты сайлауларында катнашты

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:ЛДПР әгъзалары
Төркем:Владимир Жириновский
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Юрий Гагарин

**Ю́рий Алексе́й улы Гага́рин** (1934 елның 9 марты, РСФСР Көнбатыш өлкәсенең Гжатск районы, Клушино авылы — 1968 елның 27 марты Владимир өлкәсе Киржач шәһәре тирәсе) — космонавт, Советлар Союзы герое, космоска очкан беренче кеше.

Юрий Алексеевич Гагарин колхозчы гаиләсендә туган. 1941 елда урта мәктәпкә укырга керә, ләкин сугыш аның укуын бүлә. Сугыш тәмамланганнан соң, Гагариннар гаиләсе Гжатск шәһәренә күчә. 15 яшендә Мәскәү янындагы Люберцы шәһәрендә һөнәрчелек училищесына укырга керә һәм урта белемне эштән соң укып ала. 1951 елда ул Люберцы мәктәпне тамамлый. Ырынбур авиация училищенда белем алып, очучы теләге тормышка аша. 1957 елдан совет авиациясендә очучы булып хезмәт итә. 1961 елның 12 апрелендә Ю. А. Гагарин Галәмгә күтәрелә.

Гагарин космик очышка хәзерлекне космонавтларның беренче группасында башлый. Бик кызу әйләнешле центрифугада сынауларны, авырлыкны югалту очышы сынауларын ул уңышлы үтә. Дәүләт комиссиясе аны космоска очарга билгели.

Ул, моңарчы һич сыналмаган рейста берүзе очкан вакытта, беренче булып космик трасса ачуны өстеңә алуның никадәр җаваплы булуы турында уйлый. Җир йөзендәге барлык кешеләр алдында җаваплылык бит бу. Әмма космостан аның тавышы тыныч яңгырый:

- «Очыш әйбәт бара. Мин Җир горизонтын күрәм. Гаҗәеп матур яктылык!» – ди ул.

Гагаринның корабы, планетабыз тирәли орбита буенча 108 минутта тулы әйләнеш ясап, уңышлы рәвештә җиргә төште. Космик эра менә шулай башланды.

1968 елның 27 мартында Гагарин тәҗрибәле инструктор Владимир Серегин белән МИГ-15 истребителендә очканда, самолетта авария була һәм Владимир өлкәсендә җиргә төшеп шартлый.

## Филателия һәм нумизматика

File:The Soviet Union 1964 CPA 3014 stamp (Space Exploration. Gagarin and Vostok 1).jpg|1964 елгы совет почта маркасы
File:1976 4569.jpg|СССР почта блогы (1976)
File:Stamp 2011 Gagarin (1).JPG|Почта маркасы, Украина, 2011]
File:Postage stamp - 75th Anniversary of the Birth of Yuri Gagarin.jpg|Ю.А. Гагаринның тууына 75 ел тулуга почта маркасы, элек басылып чыкмаган фотосы белән.
File:RR5514-0005R 10 рублей биметалл 2001 40 лет полета Гагарина реверс.png|2001 елда чыгарылган ун сумлык Россия тәңкәсе.
File:RR5714-0010R.png|Кешенең космоска беренче очышына 50 ел, Россия, 2011 ел
File:RR5220-0010R.png|


## Чыганаклар
Космонавтика көненә багышланган дәрес-конференция 

Төркем:ССРБ космонавтлары
Төркем:Смоленск өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Тальхә ибне Губәйдулла

**Тальхә ибне Губәйдулла** (гарәп. طلحة بن عبيد الله; ? -һ. 36, 656 ел) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең якын сәхабәсе, исән чагында ук җәннәт вәгъдә ителгән 10 сәхабәнең берсе.

Яшь чагында Тальхә корәешләрнең кәрваны белән Шам җирендә була. Кәрван Басрага килгәч, Тальхә бер монахтан Мәккәдә яңа пәйгамбәр киләчәген ишетә. Мәккәгә кайткач, чыннан да, үзен пәйгамбәр дип атаучы кеше чыкканын белә һәм беренчеләрдән булып ислам кабул итә. Бу аның белән гаиләсе һәм кабиләдәшләре арасындагы низагка сәбәп була. Мәккә чорындагы җәберләүләрдән соң, Тальхә Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул Бәдер, Өхед һәм башка мөһим сугышлардан катнаша. 
Өхед сугышында, мөселманнарның җиңелүеннән соң, Тальхә Мөхәммәд галәйһиссәләм янында калган 12 сәхабәнең берсе була. 11 әнсар (Мәдинә сәхабәләре) вафат була, ә мөһәҗирләдән булучы Тальхә, вакыт-вакыт һөҗүм итүчеләрне кире борып, яраланган Мөхәммәд галәйһиссәләмне тауларга таба күтәреп бара. Сугыштан соң аның тәнендә кылыч, сөңге һәм уклардан 70 артык яра саныйлар. Бу вакыйгадан соң Тальхәгә «тере шәһит» кушаматын бирәләр.

Беренче хәлифәләр чорында ислам дәүләтен ныгытуга өлеш кертә. Гомәр үлеменнән соң, хәлифәлеккә алты кандидат арасында була.

һ. 36 елда Гыйракта Басрадан ерак түгел мөселманнар арсында Дөя сугышы исемен алган бәрелеш була. Йәмән яһүде Габдулла ибн Саба тырышлыгы нәтиҗәсендә ике мөселман төркеме - Гайшә, Тальхә, Зүбәйр һәм хәлиф Гали төркемнәре арасында бәрелеш башлана. Әлеге бәрелештә Тальхә үтерелә. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Ислам энциклопедия сүзлеге 
*

Төркем:Сәхабәләр
Вилһелм Конрад Рөнтген

**Вилһе́лм Ко́нрад Рөнтге́н** (алманча Wilhelm Conrad Röntgen, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Вилһелм_Конрад_Рөнтген Wilhelm *'Konrad*' Röntgen]) ([[1845 ел]]ның [[27 март]]ы, Линнапе — [[1923 ел]]ның [[10 февраль|10 феврале]], [[Мюнхен]]) — [[Алмания|Алман]] физигы. [[Физика буенча Нобель премиясе]]нең беренче лауреаты.*

XIX гасырда галимнәрне электроннарның металл мишеньгә килеп бәрелүе нәтиҗәсендә нурлар хасил булу кызыксындырган.

1895 елда Вилһелм Рөнтген югары ешлыклы нурланыш, кыска дулкын озынлыгы 10−2 - 103 Å (10−12 - 10−7 м) белән тикшереп ача. Шушы электромагнит дулкыннарының озынлыгы (ешлыгы, дәрманы) үтәшәмәхә (ультрафиолет) һәм гамма нурланышлары арасында тора. Кыска дулкын озынлыгы булганлыктан Рөнтген нурланышы кристалл рәшәткәсендә сибелмичә каты һәм сыек җисемнәрендә үтеп керәләр. Ул төрле әйберләрне әлеге нурланыш йогынтысына дучар итеп мәш килгән чагында диварда очраклы гына үз кулының сөякләре шәүләсен күреп хәйран калган. Тыгыз кристалл рәшәткәсе Рөнтген нурланышын сеңдерә, мәсәлән сөякләр, кургаш - Pb. Кургаш экраннар, махсус электромагнит җайланмасы кулланып Рөнтген сурәте ясала.

Шушы Рөнтген кыска дулкын озынлыклы (югары ешлыклы) нурланышы медицинада, фәнни тикшеренүләрдә, сәнәгатьтә киң кулланыла.
## Нурланыш бәяләмәләре
Рөнтген дулкыннарының бәяләмәләре:
* дәрман = 100 эВ - 250 кэВ
* ешлык = 3 - 6 Гц (Һерз)
* дулкын озынлыгы = 0,005—10 нм

## Шулай ук карагыз
* Рентгенология

## Сылтамалар

* «Кругосвет» онлайн-энциклопедиясендә Рентген Вильгельм Конрад 
* Бөек физиклар: Вильгельм Рентген

Төркем:Алман физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Алмания физиклары
Көн белән төннең алмашынып торуы

[thumb|300px|[Санкт-Петербургда (59°57′) июнь аенда ак төн]]
[thumb|300px|right|[Альтада (69°56′) ярты төн кояшы]]
[thumb|300px|right|[Нордкапта (71°1′) ярты төн кояшы]]

**Көн белән төннең алмашынып торуы**

Безнең планетабызда көн белән төннең алманышып торулары буенча планетаны 5 төрле пояска бүләргә мөмкин.
# Әгәр экватордан башлап, ике як котыпка таба китсәк, беренче пояс 49° параллельгә кадәр җәелә — менә шул урыннарда гына инде һәрбер тәүлек тулы төннән һәм тулы көннән тора.
# Икенче пояс — 49° һәм 65½° арасында. Биредә җәйге Кояш торгынлыгы чорында өзлексез эңгер-меңгер дәвам итә, бу — **[[ак төннәр]] поясы**.
# Тар гына булган өченче пояс — 65½° һәм 67½° арасында. Бу пояста 22 июнь тирәләрендә Кояш берничә тәүлек рәттән һичбер батмыйча тора, бу — **ярты төн Кояшы поясы**.
# 67½° һәм 83½° арасындагы дүртенче поясның хас ягы — июнь аенда тоташ көн булып тору өстенә, декабрьда күп тәүлекләр буена тоташ төн булып торуда; берничә тәүлек буена Кояш һичбер чыкмый, якты көн урынына иртәнге һәм кичке эңгер-меңгер булып тора. Бу — **кара көннәр поясы**.
# Көн белән төн алманышып торуның иң катлаулы очрагы 83½° тан төньяктарак — бишенче пояста. Җәйге Кояш торгынлыгыннан алып кышкысына кадәр, ягъни 22 июньнән 22 декабрьга кадәр булган бөтен ярты ел 5 чорга бүленә:
#* беренче чорда тоташ көн булып тора;
#* икенче чорда бер көн икенче көн арасында, ярты төндә, эңгер-меңгер чаклары булып ала, ләкин тулысынча төн булмый (җәйге Санкт-Петербург төннәренә бик аз гына охшый);
#* өченче чорда эңгер-меңгер чагы кебек кенә якты булып тора — тулысынча көн һәм төн һичбер булмый;
#* дүртенче чорда ул тоташ эңгер-меңгер караңгылыгы ярты төн тирәсендә куера һәм тоташ кара көнгә әверелә;
#* бишенче чорда тоташ төн булып тора.
Икенче ярты елда — декабрьдан июньгә кадәр — шул ук күренешләр кире тәртиптә кабатланалар. Экваторның икенче ягында, көньяк ярымшарда да, билгеле бер географик киңлек сызыкларында шул ук күренешләр күзәтәләр.

## Ярты төн кояшы һәм кара көннәр өлкәсе
Кояшның тәүлеклек юлы офык артына аз гына да төшмичә, офыкка тиеп кенә китә торган булса, ул урыннарда кичке яктылыкка таң килеп тоташу түгел, өзлексез көн булып тора. Андый күренешне 65°42′ киңлегендә күрә башларга мөмкин, ул урыннарда **ярты төн кояшы** хөкем сөрә башлый. Тагын да төньяккарак киткәч, 67°24′ киңлегеннән алып, өзлексез төннәр башлана, анда кичке яктылык белән иртәнге яктылык төн уртасында кушылмый, ә төш авышкач кушылып китә. Димәк **«кара көн»** хасил була. Кара көннең яктылыгы да ак төн яктылыгы белән бер дәрәҗәдә була. «Кара көннәр» өлкәсендә тоташ якты көннәр, ягъни ярты төн кояшы чыга торган чаклар да була, ләкин алар елның башка бер вакытына туры киләләр. Июнь аенда Кояш һичбер батмый торган урыннарда декабрьда тоташ төн башлана, ягъни Кояш чыкмый.

## Чыганаклар һәм әдәбият
* *Перельман, Я.И.* Кызыклы астрономия. Русча 8 нче басмадан тәрҗемә. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1958. — 232 б.

Төркем:Табигать күренешләре
Трафальгар мәйданы

**Трафальгар мәйданы** () – Лондон үзәгендәге мәйдан, анда, Чаринг-Кросс урынында Вестминстерның өч дәрәҗәле урамы кисешә – Стрэнд, Уайтхолл һәм Мэлл. Башта мәйдан Вильгельм IV исемен йөрткән, ә хәзерге исемен Англиянең Трафальгар янындагы 1805 елгы җиңүе хөрмәтенә ала.

## Архитектурасы
Мәйданның үзәгендә – караңгы-соры граниттан эшләнгән 44 м биеклектәге Нельсон колоннасы, аның башына адмирал Нельсон статуясы куелган. Колоннаның дүрт ягы трофей буларак алынган һәм эретелгән Наполеон пушкаларыннан ясалган фрескалар белән бизәлгән. Ул 1840-1843 елларда ясалган һәм тирә-яктан арыслан скульптуралары һәм фонтаннар белән әйләндереп алынган. Мәйданның почмакларында – дүрт скульптура.

Мәйдан тирәсендә Лондон Милли галереясы, Сен-Мартин-ин-зе-Филдс чиркәве, Адмиралтейство Аркасы һәм берничә илчелек урнашканнар.

## Транспорт
Мәйдан – бик мөһим транспорт развязкасы. Аңа Төньяк һәм Бэйкерлоо линияләренең «Чаринг Кросс» метро станциясе чыга.

## Истәлекле вакыйгалар
Трафальгар мәйданы – митинглар, демонстрацияләр, шулай ук зур бәйрәмнәр үткәрүнең традицион урыны. 1945 елның 8маенда Черчилль мәйданда җыелган Лондонлыларга Икенче бөтендөнья сугышында җиңү турында игълан итә.

Ел саен мәйданда Норвегиядән китерелгән илнең төп чыршысы куела.

2011 елның 26 мартында монда Лондонлыларның протест акциясе үткәрелде.

## Әдәбиятта һәм сәнгатьтә
Джордж Оруэллның «1984» исемле фантастик романында мәйдан «Җиңү Мәйданы» дип атала.

1902 елда К.С.Мёрфи язган *I live In Trafalgar Square*  җыры гасыр башының мюзик-холларында популяр була.

## Искәрмәләр

Төркем:Лондон мәйданнары
Хуан Понсе де Леон

**Хуа́н По́нсе де Лео́н** (; 1460 ел тирәсе — 1521 елның июле) — Испан сәяхәтчесе, 1512 елда Флориданы ачкан кеше.

## Сылтамалар
* Захария Ситчин. Күккә баскыч: В поисках бессмертия  
* Флорида штаты тарихы  
* Антон Аламинос һәм Хуан Понсе де Леон 

Төркем:Испания сәяхәтчеләре