Zur terror

**Zur terror** - 1937-1938 yıllarda SSRBda Stalin oyıştırğan iñ kisken mass-küläm repressiälärneñ çorı. Tarixi fändä repressiälärneñ töp säbäbe turında berdäm fiker älegä yuq.

Mass-küläm repressiälär Politbüro ÜK qararları nigezendä ütkärelgän, älege qararları kapitalistik qatlamnar qaldıqlarına qarşı köräş itü öçen proletariat diktaturasın köçäytü turında Stalin teoriäse buyınça qabul itelgän.

Bar bastıru çaraları "xalıq doşmannarı"n açıqlaw häm cäza birü buyınça "cirle xakimiät qabul itkän plan biremnäre" nigezendä ütkärelgän.

## Qorbannar
 

Älege çorda säyäsi säbäplär buyınça **681 692 keşe** atu ülem cäzasına xökem itelgän.

Berençe tapqır "Zur terror" terminın britan tarixçısı Robert Konkvest üz kitabında qullanğan.

Stalinnan soñ waqıtta älege çor **"Yejov däwere"** (*yejovşçina*) eçke eşlär komissarı Yejov iseme buyınça atalğan.

Zur terror SSRB iqtisadı, ğäskär, xucalıq, sänğat, fängä zur zıyan kitergän.

Zur terrornıñ iñ mass-küläm waqiğaları:
* Kirovnı ütereştän soñ terror
*Mäskäw xökemnäre
*Ğäskärdä repressiälär
*NKVD eçendä repressiälär
* Fändä repressiälär

Bik küp mäşhür ğälimnär Zur terror repressiäläre astına eläkkän:

*genetik Nikolay Vavilov 
* konstruktor Sergey Korolöv
*aviakonstruktor Andrey Tupolev
*tarixçı Lev Gumilöv

küp sänğät eşlekläre üterelgän: Osip Mandelştam, Nikolay Zabolotskiy, Vsevolod Meyerxold h.b.

Zur terror waqıtında kürenekle ğäskär başlıqları üterelgän: Mixail Tuxaçevskiy, İona Yakir, İeronim Uboreviç, Vasiliy Blüxer, Pavel Dıbenko h.b.

## Repressiälängän tatarlar

1930-yıllarda TASSR häm SSCSneñ OGPU-NKVD oyışmaları distälägän yalğn ğäyepläw «eşläre»n başqaralar: *[[«Атласов» эше|«Atlasof» eşe]], [[«Идел-Уралчылар оешмасы» эше|«İdel-Uralçilar oyışması» eşe]], «Trotskiçelärneñ kontrrevolütsion törkeme» eşe, «Kontrrevolütsion fetnäçelär oyışması» eşe, «Millätçelärneñ kontrrevolütsion-fetnäçel oyışması» eşe, [[«Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше|«Burjuaz millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe]], «Millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe,  [[«Солтангалиевчеләрнең Мәскәү үзәге» эше|«Soltanğäliefçelärneñ Mäskäw üzäge» eşe]], «Trotskiçe millätçelärneñ kontrrevolütsion-terroristik oyışması» eşe, «Trotskiçelärneñ kontrrevolütsion-terroristik oyışması» eşe, [[«Уң троцкиче милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше|«Uñ trotskiçe millätçelärneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyışması» eşe]]*, h.b.

SSCB, TASSR xökümätläre häm Yuğarı mäxkämä oyışmaları qaraları belän repressiä qorbannarınıñ küpçelege 1954-1958 häm 1989-1990 yıllarda räsmi aqlana.

### Repressiälängän tatar yazuçıları

*Şärif Kamal 
*Kärim Tinçurin 
*Fatix Kärim 
*Şamil Usmanov 
*Mäxmüt Ğäläw

### Repressiälängän tatar däwlät eşlekleläre
* Ğilemdar Bayımbätov
* Xösäyen Tarpisçev
* Mirsäyet Soltanğäliev
* Kärim Xäkimov
* Säxibgäräy Säyetğäliev
* Xaci Ğabidullin
* Käşşäf Moxtarov
* Şäyğärdän Şäymärdänov
* Qıyam Abramov
* Äxmätsafa Däwlätyarov

## Monı da qarağız

* Stalin repressiäläre
* Katin cinäyäte
* Sandarmox
* GULAG
* Qırım tatarları sörgene
* SSRBdağı kümäkläşterü
## Sıltamalar
*Рейфилд Д. Сталин и его подручные = англ. Stalin and his hangmen. — М.: Новое литературное обозрение, 2008. — 500 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-86793-651-8.
*Роговин В. З. Была ли альтернатива? Том 4. «1937». — М.: Терра, 1996. — 480 с. — ISBN 5-85272-022-4.
*Harris J. The Great Fear: Stalin's Terror of the 1930s. — Oxford University Press, 2016. — 240 p. — ISBN 978-0-19-969576-8.
* Виртуальный музей Гулага 
* *Мозохин О. Б.* «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.» 
* Мозохин О. Б., «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»
* Законодательная база советской репрессивной политики 
* Программа «Память о бесправии»  
*СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»
* Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года
* Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях

Төркем:Террор
Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Төркем:Сәясәт
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр