open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кашкадәрья өлкәсе

**Кашкадәрья өлкәсе** (*Кашкадәрья вилаяте*, ) — Үзбәкстандагы 12 дән бер өлкә. Мәркәзе — Каршы шәһәре.

## География
Кашкадәрья өлкәсе Үзбәкстанның көньяк өлешендә Кашкадәрья елгасы бассейнында Памир-Алай тауларының көнбатыш битләвендә урнашкан.

Өлкәнең җирләре мәйданы 28&nbsp;400 км² тәшкил итә.

## Тарих
Кашкадәрья өлкәсе 1943 елның 20 гыйнварында оештырылган. Аның эченә Каршы һәм Шәһресәбз шәһәрләре һәм Бохара өлкәсеннән чыгарылган Бишкәнт, Гузар, Диһканабад, Камәши, Каршы, Касан, Китаб, Чиракчы, Шәһресәбз һәм Яккабаг районнары кергәннәр.

1960 елның 25 гыйнварында өлкә бетерелгән, әмма 1964 елның 7 мартында кире оештырылган.

## Халык
Халык исәбе — 2&nbsp;722&nbsp;900 кеше (2011).

Зур торак пунктлар: Каршы, Шәһресәбз, Китаб, Касан, Мөбарәк, Яккабаг, Гузар, Чиракчы, Диһканабад, Кәсби, Нишан, Миришкар и Камәши.

#### Күренекле кешеләр

* Зөлфия Газизова, драма актрисасы.

## Идарә-җир төзелеше

Өлкә 13 районына (төмәненә) бүленә:
* Гузар районы (3) — Гузар
* Диһканабад районы (2) — Кәрәшинә
* Камәши районы (4) — Камәши
* Каршы районы (5) — Бишкәнт
* Касан районы (6) — Касан
* Кәсби районы (7) — Муглан
* Китаб районы (8) — Китаб
* Миришкар районы (9) — Яңа Миришкар
* Мөбарәк районы (10) — Мөбарәк
* Нишан районы (11) — Яңа Нишан
* Чиракчы районы (1) — Чиракчы
* Шәһресәбз районы (12) — Шәһресәбз
* Яккабаг районы (13) — Яккабаг

Мәркәзе — Каршы шәһәре.


Төркем:Үзбәкстан өлкәләре
Элита Татарстана (журнал)

**«Элита Татарстана»**  () — Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителүче мәгълүмати-аналитик айлык журнал. Элекке исеме – «Лидер». Республиканың эшлекле, сәяси, мәдәни, гыйльми элитасы һәм Татарстан партнерлары өчен нәшер ителә. Ай саен яхшы ак кәгазьдә, төсле итеп, 120 битле булып чыга.

## Максат

Татарстанның илдәге һәм халыкара  күтәрүгә ярдәм итү. Журналда Татарстанның дан-абруй казанган һәм кызыклы шәхесләре — эре ширкәтләр җитәкчеләре, сәясәтчеләр, эшкуарлар, атаклы галимнәр, сәләтле мәдәният эшлеклеләре, спортчылар һ.б. турында сөйләнә, алар белән интервьюлар оештырыла.
Шулай ук көн кадагындагы мәсьәләләргә үз карашы булган, аларны чишү юлларын тәкъдим итәрдәй җәмәгать эшлеклеләре, сәяси һәм эшлекле даирә вәкилләре дә язмаларның каһарманнары була ала.

## Мәгълүмат
* Оештыручысы (*гамәлгә куючы*) — «София» ААҖ.
* Баш мөхәррире — Вячеслав Алексей улы Карпов.
* Нәшрият эшчәнлегенә рөхсәт 2006 елда алынган. Таныклык ПИ № ФС 77-21168.

## Таралу
Татарстан буенча (*[[Казан]]да, [[Чаллы]]да, [[Әлмәт]]тә, [[Түбән Кама]]да, [[Бөгелмә]]дә һ.б. шәһәрләрдә*) адреслы таратыла:  ТР президенты аппараты, Татарстан Дәүләт Шурасы, ТР министрлар кабинеты, республика министрлыклары һәм дәүләт комитетлары, Казан һ.б. шәһәр-район хакимиятләре, Татнефть, КамАЗ, Сәүдә-сәнәгать палатасы, банклар, фәнни үзәкләр, мәдәният, мәгариф, спорт оешмалары, «Казан ярминкәсе» ААҖ, ширкәт җитәкчеләре кулына барып керә.

## Рубрикалары

* Актуаль интервью
* Экологик хәвефсезлек
* Финанслар
* Юбилейлар
* Онытмыйбыз, горурланабыз
* Мөселман гореф-гадәтләре
* Милли элита
* Көндәлек мәшәкатьләр турында
* Реклама

* Татарстан агросәнәгате
* Замана медицинасы
* Мәдәният
* Зурайтып күрсәтү
* Спорт калейдоскопы
* Тарих битләреннән
* Афиша

## Адресы
420021 Казан, Татарстан урамы, 20, офис 510

## Сылтама
*   Журналның рәсми сайты
*  Твиттердагы бите

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан журналлары
Электростатик потенциал

**Электростатик потенциал** — электростатик кырның скаляр энергетик сыйфатламасы, кырның ноктасында куелган уңай берәмлекле коргының потенциаль энергиясен тасвирлый.

СИ системасында үлчәү берәмлеге Вольт белән үлчәнә, 1 В = 1 Дж/Кл

Скаляр потенциал - электродинамикада һәм электростатикада кулланыла торган гомуми төшенчә.

Электростатик потенциал - электрик коргы кыр белән тәэсир итешү потенциаль энергиясенең әлеге коргыга чагыштырмасына тигез:

: \varphi = \frac{W_p}{q_p}

Электростатик кырның көчәнешлелеге \mathbf E һәм потенциал \varphi болай бәйләнгән:

: \int\limits_A^B  \mathbf E\cdot\mathbf{dl} = \varphi(A) - \varphi(B)

яки киресенчә:

: \mathbf E = - \nabla \varphi.
биредә \nabla — Набла операторы, ягъни

: E_x = - \frac{\partial\varphi}{\partial x},
: E_y = - \frac{\partial\varphi}{\partial y},
: E_z = - \frac{\partial\varphi}{\partial z}.

Электр кыры көчәнешлелеге өчен Гаусс теоремасын \mathbf\nabla\cdot \mathbf E = {\rho \over \varepsilon_0} кулланып вакуумдагы Пуассон тигезләмәсе чыгарыла:

: {\nabla}^2 \varphi = - {\rho \over \varepsilon_0}

биредә  \varphi — электростатик потенциал (вольт),  \rho — күләмдәге  коргы тыгызлыгы ,   \varepsilon_0 — электрик даими

## Потенциалны билгеләү күпмәгънәлеге

Потенциал теләгән даими зурлыкка кадәрге төгәллек белән билгәләнеп була, чөнки тик потенциаллар аермасы физик мәгънәгә ия:

: \varphi_1 - \varphi_2 = \frac{A_{f}^{q^{*}1 \to 2}}{q^{*}}
биредә: 
: \varphi_1 — 1 ноктасында потенциал,
: \varphi_2 —  2 ноктасында потенциал,,
: A_{f}^{q^{*} 1 \to 2} —  q^{*} коргысын  1-ноктасыннан  2-ноктасына күчерүгә сарыф ителгән кырның эше

**Магнит кыры булмаганда потенциаллар аермасы [[көчәнеш]]кә тигез.**

## Кулон потенциалы

Кайчакта Кулон потенциалы төшенчәсе электростатик потенциал өчен синоним буларак кулланыла.

Вакуумда ноктай коргы электростатик потенциалы:

: \varphi = k \frac{q}{r},
биредә *k* - коэффициент, мәсәлән  СИ системасында:

:  k = \frac1{4\pi\varepsilon_0} = 9·109 В·м/Кл,  q — коргы,  r — аралык

Тәэсир итешә торган коргылар потенциаль энергиясе:

:  W = \sum_{i

## Әдәбият

*    Г. 'т Хоофт, Калибровочные теории сил между элементарными частицами, «Успехи физических наук», 1981, т. 135, вып. 3, с.379. (перевод статьи из «Scientific American», June 1980, Vol. 242, p.&nbsp;90.)
*    Коноплева Н. П., Попов В. Н. Калибровочные поля. — М.: Атомиздат, 1972.
*    Славнов А. А., Фаддеев Л. Д. Введение в квантовую теорию калибровочных полей. — М.: Наука, 1978. — 238 с.
*    Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 1. Геометрия и классические поля. — М.: УРСС, 1996. — 224 с. — ISBN 5-88417-087-4.
*   Сарданашвили Г. А. Современные методы теории поля. 4. Геометрия и квантовые поля. — М.: УРСС, 2000. — 157 с. — ISBN 5-88417-221-4.

Төркем:Электродинамика
Төркем:Физика
Коморлар

**Комор Утраулары** (рәсми рәвештә: **Комор Берлеге**) - ул Һинд океанында, Мозамбик Бугазының төньяк очында, Мадагаскарның төньягы һәм төньяк-көнчыгыш Мозамбик арасында Африканың көнчыгыш яры янында урнашкан дәүләт. Гарәп дәүләтләре рәтенә кертелергә мөмкин. Комор Утрауларының мәйданы 1862 км² (яки 863 квадрат миль). Дәүләтнең исеме гарәп телендәге "камәр" яки "ай" сүзеннән алынган. Комор Берлегенең рәсми телләре өчәү: комор теле, гарәп теле һәм француз теле. Ил башкаласы 

## Дин

Дин тоту иреге Комор утраулары Конституциясендә беркетелгән булса да, чынбарлыкта кайбер чикләүләр бар. Ислам диненнән башка диннәрне пропагандалау тыела. Ислам диненнән тыш, теләсә кайсы дингә күчүгә дәгъвәтләү законсыз санала, һәм Ислам диненнән башка дингә күчүчеләр закон нигезендә җаваплылыкка тартылырга мөмкин.

Ислам ― Комор утрауларында күпчелек дине (*дәүләт дине*). Ил халкының (850 мең кеше, 2019 елга) 98 % ы ― Ислам дине тарафдары, 2 % ы ― христианнар (*[[католиклар]], [[протестантлар]]*) . 

Коморлар мөселманнары ― Шәфигый мәзһәбе сөнниләре. Ислам динен гарәпләр һәм суахили халкы, шулай ук Һиндстаннан (күпчелеге Гуҗараттан) чыккан мөһаҗирләр тота. Комор утраулары ― Көньяк Африкада мөселман күпчелеге булган бердәнбер ил.
 
## Дәүләт һәм милләт гимны

Комор утраулары атамасын, җирле телдә "Komoriya" дип язылса һәм әйтелсә дә, татарча "Камәр утраулары" яки "Камәрия" дип атау да ялгыш булмас иде. Чөнки ул — гарәп алынмасы, "Ай" дигән мәгънәдәге сүздән килеп чыккан.
**Udzima wa ya Masiwa** (Бөек утраулар бердәмлеге) — Камәрия Берлегенең дәүләт һәм милләт гимны. Аның француз һәм гарәп телләренә тәрҗемәсе бар, Ләкин алар Википедиягә тулысы белән кертелмәгән. Биредә — гимнның хор башкаруындагы камил тексты тәрҗемәсе (сылтамасы — аста). Гимнның җыйнак варианты югарырак темпта уйнала һәм аңарда калын хәрефләр белән бирелгән юллар башкарыла:

**Хор башкаруында:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Коморлар
Төркем:Федератив дәүләтләр
Габдрахман Мангушев

**Габдрахман Мангушев**, Габдрахман (*Абдрахман*) Габделкәрим улы Мангушев,  (*[[1887]]-[[1919]]*) — татар драма актёры, журналист, драматург. Татар театрына нигез салучыларның берсе. «Сәйяр» (*[[1910]]-[[1915]]*), «Ширкәт» (*[[1910]]-[[1917]]*) труппаларында уйнаган артист.

## Тәрҗемәи хәле

1887 елда Ырынбурда туган. Ата-анасы чыгышы белән Сембер губернасы Сөнгәләй өязе (*хәзерге* Сембер өлкәсе Барыш районы) Зөябаш (*Иске Тимошкино*) авылыннан (*хәзер* шәһәр тибындагы бистә).
1907 елдан сәхнәдә. Үзешчән театр төркеме белән («*Мосафир артистлар җәмгыяте*») Мәкәрҗә ярминкәсе, Казанның Шәрык клубы сәхнәсенә чыга.
1910 елда Уфага килгән «Сәйяр» труппасында эшли башлый.
1915 елда В. Мортазин оештырган «Ширкәт» труппасына (*[[Ырынбур]]*) күчә.
1918-1919 елларда «Кызыл Армия» газетасының җаваплы сәркатибе.
Ватандашлар сугышы вакытында Ырынбур тирәсендә Кызыл гаскәр сугышчыларына тамашалар күрсәтеп йөрүче фронт театр труппасын оештыра. Сугыш вакытында алган авырудан 1919 елда вафат була (*[[1920 ел]]да [[Габдулла Кариев]] та вафат була*).

## Уйнаган рольләре
Махсус театр белеме булмаса да, талантлы җитәкчеләр һәм рус театрының тормышчан мәктәбе үрнәгендә иҗади яктан үсә, һөнәри  зур артист булып өлгерә.
Көлкеле һәм драматик рольләрне бердәй уңышлы уйнаган. Сәхнәдә темпераментлы булуы, мили төсмерле каһарманнар образларын тулы ачуы белән аерылып торган.
* *Фәтхрахман* — «Уйнаш» (Галиәсгар Камал)
* *Мансур* — «Бәхетсез егет» (Галиәсгар Камал)
* *Бәдри* — «Галиябану» (Мирхәйдәр Фәйзи)
* *Юныс хаҗи* — «Хаҗи әфәнде өйләнә» (Шәриф Камал)
* *Рәхимҗан* — «Яшьләр» (Фатих Әмирхан) 
* *Перчихин* — «Мещаннар» (Максим Горький)
* *Миллер* — «Нәфрәт һәм мәхәббәт» (Фридрих Шиллер)һ.б.

## Язган пьесалары
* 1914 «Мөхәррир»
* 1918 «Бәхет эзләүчеләр»

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Г. Камал театры артистлары. *Библиографик белешмәлек* (*төзүче* И. Илялова). Казан: ТКН, 1996, 2005.ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар
*  Г.Г. Мангушев «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз
*  Мангушевлар нәселе турында мәгълүмат 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
İstanbul Atatürk hawa alanında terror ğämäle (iyün, 2016)

**İstanbul Atatürk hawa alanında terror ğämäle** - 2016 yılnıñ 28 iyünendä İstanbul Atatürk hawa alanınıñ kilü terminalında bulğan ike şartlaw.

Kisken qaraşlı islamistlar röntgen skanerı aldında üzlären şartlatqan. Qayber mäğlümat buyınça höcümdä 3 intixarçı qatnaşqan, şartlawdan soñ 4 qorallı ir-at urınnan qaçqan. Höcüm itkännär Kalaşnikov avtomatların qullanğan.

Terror ğämäle näticäsendä **41 keşe häläk**, 239 yaralanğan.

Barlıq oçışlar tuqtatılğan.

Pülisä mäğlümatı buyınça intixarçılar İGİL belän bäylängän.

## Sıltamalar
*Истанбул һава аланында шартлаулар яңгыраган, корбаннар бар
*http://www.azatliq.org/a/27826922.html
*Взрывы в аэропорту Стамбула. Хроника событий
*Видео взрывов

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:28 июнь
Төркем:Истанбул
Төркем:Төркия тарихы
Сәйяр (мәгънәләр)

**Сәйяр** — гарәп теленнән кергән сүз. Сәйяр — «*гизүче, хәрәкәттәге, күчмә*».

* «Сәйяр» — беренче татар театр труппасы (*1907-1918*) .
* «Сәйяр» — 1970-1984 елларда танылу алган татар эстрада ансамбле (*ВИА*).
* «Сәйәр-Инсаф» — төркем.
* Сәйяр — татар эстрада театры (Уфа).
 
* Сәйяр — кеше исеме.
**Сәйяр Айдаров, архитектор.
**Сәяр Хәбибуллин, композитор.
Canluici Buffon

**Gianluigi Buffon ** (italiança *Gianluigi Buffon *; 1978 Toskana) — İtaliä futbolçısı, qapqaçı, Yuventus futbol taqımı häm İtaliä cıyılma taqımınıñ kapitanı.

2006 yılğı Dönya çempionı, ul Dönya çempionatınıñ iñ yaxşı qapqaçısı bulıp tanılğan.

2006 yılda "Altın tup" bülägen milli cıyılma taqımdaşı Fabio Kannavaro ğa bireşä, ikençe urında qalıp.

2002-2003 yılda Çempionnar ligasında iñ yaxşı qapqaçı bulıp tanılğan, tarixta ul yarışta şul däräcägä citkän berdänber qapqaçı.

*MFFİİS* buyınça 1987-2009 yıllarda  futbol tarixında iñ yaxşı qapqaçı.

2011 yılda 2000-2010 yıllarda iñ yaxşı qapqaçı bulıp tanılğan.

İtaliä cıyılma taqımı öçen iñ küp uynağan futbolçı (154 matç).

İtaliä çempionatında rekord quya: 2015-2016 yılda 11 matç däwamında ber tup ütkärmägän.

## Qazanışlar

* Dönya çempionı: 2006
*Awrupa vitse çempionı: 2012
*Konfederatsiälär Kuboğında bronza iäse: 2013

## Klub karyerası

*1995—2001 	Parma, 168 (-159)
*2001—x.w. 	Yuventus, 458 (-341)

## Milli cıyılma taqım

*1997—x.w.  İtaliä,  158 (-132)

## Sıltamalar
* Официальный сайт Буффона   
* Буффон на официальном сайте «Ювентуса» 
* Сайт супруги Буффона Алёны Шередовой 
* Профиль Буффона на myJuve.it 

Төркем:Италия футболчылары
Алабуга медицина укуханәсе

**Алабуга медицина училищесы**,  — Татарстанның Алабуга шәһәрендә урнашкан,  Татарстан сәламәтлек саклау министрлыгы карамагындагы урта һөнәри белем бирүче, дәүләт мөхтәриятле һөнәри белем бирү оешмасы. Уку йорты урта һөнәри белемле медицина персоналы (*фельдшерлар, шәфкать туташлары*) әзерли.  
Татарстанның иң борынгы уку йортларыннан берсе: 2017 елда укуханә ачылуга 80 ел тула. 
Директор (*[[2007 ел]]дан*) — Рамил Әхмәтшин.

## Тарих
* 1934 елда ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссариаты Алабугада 2 еллык шәфкать туташлары хәзерләү курслары (*мөдире — А.С. Калистов*) ача. 
* 1936 елның 17 июлендә ике еллык шәфкать туташлары мәктәбе (*директор — И.В. Герасимов*) оештырыла.
* 1937 елның 14 октябренда шәфкать туташлары мәктәбе һәм ясле тәрбиячеләре курслары бер мәктәпкә (*директор — В.Н. Боголюбова, [[1938 ел]]дан Г.И. Хватов*) берләштерелә.
* 1939 елда ике еллык шәфкать туташлары мәктәбенең исеме шәфкать туташлары һәм акушеркалар мәктәбе (*директор — Н.В. Розов*) итеп үзгәртелә.
* 1940 елдан **Алабуга фельдшер-акушерлар мәктәбе** (*[[1946]]-[[1955 ел]]ларда директор – М.Х. Сафиуллин*).
* Бөек Ватан сугышына мәктәптән 300 кеше алына.
* 1955 елда фельдшер-акушерлар мәктәбе **Алабуга медицина училищесы** итеп үзгәртелә.

## Белгечлекләр
*  
Көндезге уку, 3 ел  10 ай (*11 класстан соң*). Шәфкать туташы дипломы бирелә.
*  
Көндезге уку, 3 ел 10 ай (*9 класстан соң*), 1ел 10 ай (*Медицина юнәлешле укуханә бетергәч*). Фельдшер дипломы бирелә.
* Лаборатория диагностикасы
Медицина лабораториясе технигы диломы бирелә.
* Урта медицина хезмәткәрләренең белемен күтәрү бүлеге бар.  Ашыгыч медицина ярдәме фельдшеры, балалар шәфкать туташы, косметолог һ.б. белгечлекләр буенча махсуслашкан.

Практиканы талиплар Алабуга шәһәре медицина оешмаларында: Алабуга үзәк район хастаханәсе, «Татнефть» ААҖ  МСЧ, Алабуга шәһәр поликлиникасында үтәләр. «Алабуга» махсус икътисади зонасы ачылу һәм шәһәрдә халык саны арту сәбәпле, уку йорты әзерләгән белгечләргә һәрвакыт ихтыяҗ зур.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1936-1937 И.В. Герасимов
* 1937-1938 В.Н. Боголюбова
* 1938-1939 Г.И. Хватов
* 1939-1946 Н.В. Розов
* 1946-1955 М.Х. Сафиуллин
* 1956-1977 М.В. Федотов, *[[Татарстан Республикасының Атказанган табибы|ТАССР атказанган табибы]]*.
* 1978-1990 Р.Х. Хәйруллин.
* 1990-2006  Н.С. Әхмәдуллин, *ТР атказанган табибы*.
* 2007 елдан Рамил Әмирхан улы Әхмәтшин.

### Укытучылар

### Уку йортын тәмамлаучылар
Уку йорты 16 мең урта һөнәри белемле белгеч әзерләгән. Алар арасында галимнәр, дәвалау оешмалары җитәкчеләре, табиблар, фельдшерлар, шәфкать туташлары, табибларны һәм шәфкать туташларын әзерләүче уку йортлары мөгаллимнәре

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

*  Укуханәнең рәсми сайты
* Укуханәнең «ТР электрон мәгарифе» сайтындагы бите 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Медицина уку йортлары
Төркем:Алабуга
Градиент (математика)

**Градиент** (лат. *gradiens*, *gradientis*  - атлаучы, үсүче) — \varphi (скаляр кыр) зурлыгының иң зур үсүен күрсәтүче вектор, модуль буенча үсүнең тизлегенә тигез.

1873 елда Җеймс Максвелл тарафыннан кертелгән.

Градиент болай билгеләнә:

: \mathrm{grad}\,\varphi
яки набла операторы ярдәмендә:
: \nabla \varphi

## Математик билгеләмә

Өч үлчәмле фәза өчен \varphi = \varphi(x,y,z) скаляр функциясеннән градиент:

: \frac {\partial \varphi} {\partial x}, \frac {\partial \varphi} {\partial y}, \frac {\partial \varphi} {\partial z}.

яки турыпочмак Декарт коордиантларында \vec e_x, \vec e_y, \vec e_z берәмлекле  векторлар ярдәмендә:

: \mathrm{grad}\,\varphi = \nabla \varphi = \frac {\partial \varphi} {\partial x} \vec e_x + \frac {\partial \varphi} {\partial y} \vec e_y + \frac {\partial \varphi} {\partial z} \vec e_z.

Күп үзгәрмәле \varphi функциясеннән градиент n үлчәмле вектор була:

: \left(\frac{\partial \varphi}{\partial x_1},\;\ldots,\;\frac{\partial \varphi}{\partial x_n}\right),

f  Скаляр функциясеннән градиент һәм бик кечкенә үсемтә d\mathbf{x} скаляр тапкырчыгышы тулы дифференциалга тигез:

df = \frac {\partial f} {\partial x_1}\,dx_1 + \frac {\partial f} {\partial x_2}\,dx_2 
+ \frac {\partial f} {\partial x_3}\,dx_3 + \ldots = \sum_i \frac {\partial f} {\partial x_i}\,dx_i = (\mathrm{grad}\,\mathbf{f} \cdot d\mathbf x).

Теләгән кайсы коорддинатларда болай языла:

d f = \sum_i (\partial_i f)\,dx^i

Эйнштейн кагыйдәсен исәпкә алып:

df=(\partial_i f)\,dx^i

Интеграль формада болай язылып була:

\nabla\varphi=\lim\limits_{V \to 0}\frac{1}{V}\left(\iint\limits_{S} \varphi\,d\mathbf{s}\right),

Сферик координатларда:

: \operatorname{grad}\,U(r,\;\theta,\;\varphi) = \frac{\partial U}{\partial r}\vec {e_r} + \frac{1}{r}\frac{\partial U}{\partial \theta }\vec {e_\theta} + \frac{1}{r\sin{\theta}}\frac{\partial U}{\partial\varphi}\vec {e_\varphi}.

## Куллану

Физикада градиент киң кулланыла, аеруча физик кырлар теориясендә.

Мәсәлән электростатик кырның көчәнешлелеге электростатик потенциалдан минус градиентка тигез, гравитацион кырның көчәнешлелеге (ирекле төшү тизләнеше) гравитацион потенциалдан минус градиентка тигез.

Шулай ук градиент төшенчәсе химиядә, биологиядә кулланыла.
## Әдәбият

*    Александрова Н. В. Формирование основных понятий векторного исчисления. // Историко-математические исследования. — М.: Наука, 1982. — № 26. — С. 205-234.
*    Борисенко А. И., Тарапов И. Е. Векторный анализ и начала тензорного исчисления. М.: Высшая школа, 1966, 251 с.
*    Краснов М. Л., Кисилев А. И., Макаренко Г. И. Векторный анализ. Наука, 1978, 160 с. (2-ое изд. УРСС, 2002)
*    Кумпяк Д. Е. Векторный и тензорный анализ. Учебное пособие. Тверь: Тверской гос. университет, 2007, 158 с.
*    Мак-Коннел А. Дж. Введение в тензорный анализ с приложениями к геометрии, механике и физике. М.: Физматлит, 1963, 411 с.
*    Фихтенгольц Г. М. Курс дифференциального и интегрального исчисления, том III. — М.: Наука, 1966.

Төркем:Дифференциаль исәпләү
Төркем:Вектор анализы
Уэльс

**Уэльс, Уэлс, Вәлс**, яки **Кымры** (велсчә *Cymru* [ˈkəmrɨ], инглизчә *Wales* [ˈweɪlz], французча *Pays de Galles*) — ил, Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Бердәм Патшалыгының дүрт төп идарә-сәяси өлешенең берсе, электә бәйсез кельт патшалыклары берлеге.

Уэлс Бөекбритания көньяк-көнбатышында урнашкан, Чешир, Шропшир, Һерефордшир, Глостершир инглиз графлыклары белән чиктәш, көньякта Бристоль култыгы, көньяк-көнбатышта Изге Георгий бугазы, көньякта Ирланд диңгезе урнашкан.

## Тарих

Бүгенге чикләре кысаларында  Уэлс беркайчан мөстәкыйль дәүләт булмаган, ләкин 1057-1063 елларда Грифид ап Лливелин бүгенге Уэлс җирләрен биләгән.

1282 елда норман басып алуы вакытында Уэлс берничә патшалыклар арасында бүленгән булган.

1400 елда Уэлснең ике борынгы патша нәселеннән чыккан **Оуэн Глиндур** инглизләргә каршы баш күтәрүне җитәкли һәм патша итеп игълан ителә.

1542 елга кадәр Уэлс кануннары инглиз кануннары тарафыннан кысрыклап чыгарылмый.

Тик 1955 елда патшабикә рәсми рәвештә Кардифф шәһәрен Уэлс башкаласы итеп игълан итә (моңарчы илнең башкаласы булмаган), ләкин Велс шаһзадәсе инвеститура чарасын Карнарвон шәһәрендә үткәрә.

1997 елда Велс Милли җыены (ассамблеясе) булдырыла, ул кануннар һәм төзәтмәләр кертә ала, аннан соң Британия парламентында раслана.

2006 елда Уэлс белән идарә итү турында канун кабул ителгәннән соң, Уэлс Милли җыенының вазифалары киңәйтелә.

## Дин
2001 елгы җанисәп буенча, Уэльслыларның 71,9% ы үзләрен христианнар дип атаган, 2011 елда бу күрсәткеч 58% ка кадәр төшкән. Уэльста артык зур булмаган яһүдләр, мөселманнар, буддистлар, индуистлар, сикхлар җәмгыятьләре һәм Йәһвә шаһитләре яши, аларның һәрберсенә халыкның 1,5% ы туры килә.
;Ислам
* Уэльста ислам
;Һинд дине
* Уэльста Һинд дине
## Шулай ук карагыз
* Бөекбритания административ-территориаль бүленеше

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Национальная ассамблея и правительство Уэльса на Политическом атласе 
* National Botanic Garden of Wales — Национальный ботанический сад Уэльса
* Cymraeg.ru — материалы об Уэльса, его культуре, истории и языке
* Русская версия гимна Уэльса
* Валлийский сепаратизм 

Төркем:Әлифба буенча дәүләтләрТөркем:ВелсТөркем:Бөекбритания илләре
Конъюнктивит

** Конъюнктивит** — күзнең лайлалы катлавы (лайлалы тышча) - конъюнктивасы ялкынсынуы. Еш вакыт аллергик реакция һәм инфекция белән бәйле.

Конъюнктивит мөстәкыйль авыру булырга мөмкин, әмма ешрак ул башка авырулар симптомы булып тора. Конъюнктивитның түбәндәге формалары бар: кискен катараль, хроник катараль, эренле, паренхиматоз, фолликуляр, крупоз, дифтероид, телязиоз һәм риккетсиоз. Диагнозны клиник билгеләр буенча куялар.

## Дәвалау
Авыруның сәбәпләрен бетерәләр. Калий перманганаты (1:5000), этакридин (1:1000), фурацилин (1: 5000) кебек антисептик эремәләр белән еш юалар. Конъюнктиваль капчыкка 10 — 30 % лы сульфацил-натрий (альбуцид) эремәсе, 3%лы колларгол эремәсе тамызалар. Катараль ялкынсыну күренешләре кимегәндә камаштыргыч дарулар (цинк сульфатының 0,25 — 0,5%лы, әчеташларның 1 % лы эремәләре), ә озакка сузылган һәм эренле процессларда, бөтен конъюнктиваны сөртеп яндыру өчен, көмеш нитраты эремәләре (1 — 2%лы яки 5 — 10%лы) кулланалар. Яндыру алдыннан, конъюнктиваны авыртусызландыралар, яндырганнан соң, көмеш нитратын нейтральләштерү өчен, натрий хлоридының изотоник эремәсе белән юдыралар. Шулай ук эремәләр, эмульсия яки мазьлар формасында антибиотиклар тәкъдим итәләр. Күз кабаклары әйләнгәндә һәм 3 нче кабак деформацияләнгәндә, операция ясыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Илдус Тәлгат улы Әхмәтҗанов

*[[Камал театры]] артисты [[Илдус Хәниф улы Әхмәтҗанов|Илдус Әхмәтҗанов]] белән бутамагыз*

**Илдус Әхмәтҗанов**, Илдус Тәлгат улы Әхмәтҗанов,  (*[[1966 ел]]ның [[20 июль|20 июле]], [[Чистай]], [[ТАССР]], [[РСФСР]], [[СССР|ССРБ]]*) — хуҗалык  эшлеклесе, сәясәтче, Чистай районы башлыгы (*[[2010 ел|2010]]-[[2014 ел|2014]]*), РФ Федераль Мәҗлесенең Федераль шурасы әгъзасы (*[[Татарстан Дәүләт Шурасы|ТР Дәүләт шурасыннан]] [[Татарстан]] вәкиле*) (2014 елның 1 октябреннан). «Бердәм Россия» сәяси фиркасе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 20 июлендә Татарстан АССР Чистай шәһәрендә туган. Чистай совхоз-техникумын  кызыл дипломга (*[[1988 ел|1988]]*), «*икътисадчы-менеджер*» белгечлеге буенча ЛИНК халыкара менеджмент институтын (*[[Бөекбритания]] Ачык университеты*)  (*[[2002 ел|2002]]*), «*-конструктор*» белгечлеге буенча  А.Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетын (*[[2004 ел|2004]]*) тәмамлаган.
1984-1986 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы
* 1988-1989 Чистай-совхоз-техникумы ВЛКСМ комитеты сәркатибе.
* 1989-1992 Казан шәһәре Вахитов районы азык-төлек сәүдәсе идарәсенең «Темп» кооперативында: әгъза (*[[ел|1989]]-[[1990 ел|1990]]*), рәис урынбасары (*[[1990 ел|1990]]-[[1992 ел|1992]]*).
* 1992-1996 Чистай шәһәре «Чистай ЛТД» ЧҖИ каршындагы «Торговый дом» магазины директоры.
* 1996-2010 Чистай шәһәре «Универсалторг» оешмасында: күмәртәләп-ваклап сату оешмасы ҖЧҖ коммерция директоры (*[[1996 ел|1996]]-[[1999 ел|1999]]*), генераль директор (*[[1999 ел|1999]]-[[2005 ел|2005]]*), холдинг ширкәте директорлар шурасы рәисе (*[[2005 ел|2005]]-[[2010 ел|2010]]*).
* 2010-2014 Чистай районы башлыгы.
* 2014 елда V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты итеп сайлана.
* 2014 елның 1 октябреннан РФ Федераль Мәҗлесенең Федераль шурасы (РФ ФМ ФШ) әгъзасы, 2015 елның  октябреннан РФ ФМ ФШ каршындагы агросәнәгать һәм табигатьне файдалану мәсьәләләре буенча шура әгъзасы.

## Хезмәтләре
Чистай шәһәрен РФ туристлык «энҗесе»нә әйләндерү максатыннан кабул ителгән «Чистай-2020» («Чистай шәһәр-музей») программасы .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале 
* 2011 «Фидакарь хезмәт өчен» медале

## Гаиләсе
Хатыны Сәндия, эшмәкәр
*өч кызы .

## Сылтамалар
*  И.Т. Әхмәтҗанов «Чикләрсез татарлар» сайтында 
* И.Т. Әхмәтҗанов ТР эшлекле үзәге сайтында
*  «Бердәм Россия» фиркасе ТР регион округы сайтында 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:РФ Федераль шурасы әгъзалары
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Чистай авыл хуҗалыгы техникумы

**Чистай авыл хуҗалыгы техникумы**, Г.И. Усманов исемендәге Чистай авыл хуҗалыгы техникумы,  — Татарстанның Чистай районында урнашкан, 1920 елдан бирле эшләп килүче, Татарстан фән һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы махсус урта һөнәри белем бирүче, дәүләт мөхтәриятле һөнәри белем бирү оешмасы.  
Татарстанның иң борынгы уку йортларыннан берсе: 2020 елның 1 февралендә уку йорты ачылуга 100 ел тула. 
Уку йорты 7 белгечлек буенча махсус урта һөнәри белемле агросәнәгать комплексы белгечләре әзерли. 
Илнең агросәнәгать комплексы өчен 18 853 белгеч әзерләп чыгарган. 

## Тарих
* 1920 елда авыл хуҗалыгы мәктәбе нигезендә авыл хуҗалыгын механикалаштыру техникумы буларак оеша.
* Чистай Выселкасы авылында 1929 елда оештырылган «Кызыл пролетарий» күмәк хуҗалыгы совхоз-техникумның уку-укыту һәм практика үтү базасы булып хезмәт итә.
* 1948-2002 еллардагы исеме — **Чистай совхоз-техникумы**.
* 2002-2005 елларда — «Чистай районы совхоз-техникумы» ДУП
* 2005 елдан Чистай авыл хуҗалыгы техникумы.
* 2015 елда уку йортына Г.И. Усманов исеме бирелә.

## Белгечлекләр
* «Авыл хуҗалыгын механикалаштыру» (*9 һәм 11 класс базасында*) — «техник-механик» дипломы бирелә.
* «Авыл хуҗалыгын электрлаштыру һәм автоматлаштыру»  (*11 класс базасында*) — «техник-электрик» дипломы бирелә
* «Икътисад һәм бухгалтер исәбе» (тармаклар буенча) (*11 класс базасында*) — «бухгалтер» дипломы бирелә.
* «» (*9 класс базасында*) — «техник-җир тергезүче» дипломы бирелә.
* «Агрономия» (*9 һәм 11 класс базасында*) — «агроном» дипломы бирелә .

#### Өстәмә белгечлекләр
Механиклар өчен:
* B, C, D, E, F категорияле авыл хуҗалыгы трактористы
* Автомобиль йөртүче
Җир тергезүчеләр өчен:
* сызымчы
Электриклар өчен:
* электр җиһазларына хезмәт күрсәтүче һәм ремонтлаучы 3нче разрядлы электромонтер
Бухгалтерлар өчен:
* шәхси ЭВМ операторлары

Техникумны бетерүчеләргә Казан дәүләт аграр университетына керү мөмкинлеге бар.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1920-???? — ???
* ????-???? — ???
* ????-2015 — Георгий Копышев, *[[ТР атказанган укытучысы]]*.
* 2015- — Әнәс Нуруллин, *биология фәннәре кандидаты, доцент, [[ТР атказанган экологы]]*.

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

90 ел эчендә 19 меңгә якын авыл хуҗалыгы белгече әзерләнгән.
* Гомәр Усманов, *[[1982 ел|1982]]-[[1989 ел]]ларда [[КПСС]] [[Татарстан өлкә комитеты]]ның беренче сәркатибе, [[1989 ел|1989]]-[[1990 ел|1990]] [[КПСС]] ҮК сәркатибе*.
* Габдулла Җиһаншин (1917-2015), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1970), ТР ФАнең шәрәфле әгъзасы (1998), ТР дәүләт премиясе лауреаты (2001).
* Асылгәрәй Япиев (1929), медицина фәннәре докторы, профессор (*[[Ижау]]*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

*  ТР электрон мәгарифе порталындагы сәхифәсе
* Чистай районы рәсми сайтында мәгълүмат 
*   Нам есть чем гордиться. «Элита Татарстана», 08.12.2010

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1920 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Авыл хуҗалыгы юнәлешле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Чистай
Морозов

**Морозов** — фамилия.
* **[[Александр Морозов]]**
* Алексей Морозов (*1977*), хоккейчы.
* Виктор Морозов (*1946*), ТР баш санитар табибы (*1992*).
* Иван Морозов (*1888-1957*), 1924-1925 елларда ВКП(б) Татарстан өлкә комитетының 1 сәркатибе.
* Михаил Морозов (1897—1952), әдәбият гыйлеме һәм театр белгече, педагог, тәржемәче, Шекспир ижатын өйрәнүче.
* Олег Морозов (*1953*), РФ сәясәтчесе. 
* **[[Юрий Морозов]]** :
** Юрий Морозов (1941), археолог, тарих фәннәре кандидаты (1977). РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1991).
** Юрий Морозов (1949), Көньяк Осетия премьер-министры (2005—2008 елларда).
## <small>Моны да карагыз</small>
* Морозов Аланы, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Гастроэнтерит

**Гастроэнтерит** (бор. грек. *<span lang="grc">γαστήρ</span>*, иялек килеш γαστρός — "ашказаны" һәм ἔντερον — "эчәк"), яки **ашказаны һәм эчәк катары** — ашказаны һәм нечкә эчәкнең ялкынсынуы. Бик еш кискен, сирәк кенә хроник формада күзәтелә. Бер үк вакытта юан эчәк тә зарарланганда гастроэнтероколит диагнозы куела. Костыра, эч йомшара, эч авырта һәм кискен кысылу (спазм) барлыкка килә.

## Сәбәпләре
Гастроэнтеритның киң таралган сәбәбе — вируслар, бигрәк тә ротавирус һәм *Escherichia coli*, *Campylobacter* эчәк таякчалары бактерияләре, шулай ук башка кузгатучылар белән заралану тора. Кайбер вируслар балалар эпилепсиясен барлыкка китерә. Авыруның инфекциядән тыш таралуы очраклары бик сирәк. Балаларда заралану хәвефе иммунитетларының түбән булу һәм гигиена кагыйдәләрен тиешенчә үтәмәү нәтиҗәсендә югары.

### Вируслар
Вируслы гастроэнтерит киң таралган кузгатучы булып ротавирус, норовирус, аденовирус һәм астровирус тора. Ротавирус бик еш балаларда гастроэнтерит сәбәбе булып тора һәм үсешкән илләрдә дә, үсешүче илләрдә дә бер үк дәрәҗәдә еш очрый. Балаларда 70 % очракта диарея вирус инфекциясе нәтиҗәсендә барлыкка килә. Олыларның иммунитеты нык булу сәбәпле, ротавирус аларда сирәк очрый. Авыруның 18 проценты норовирус нәтиҗәсендә барлыкка килә, ул Америкадагы гастроэнтеритның төп кузгатучысы булып санала һәм 90 процент очракта авыру сәбәбе булып тора. Урынлы эпидемияләр, мәсәлән, круиз караплары, дәваханәләр, рестораннар кебек чикле урыннарда бер-берсенә якын булган кешеләр арасында барлыкка килүе мөмкин. Кешеләр савыкканнан соң да авыру чыганагы булып калуы ихтимал. Балаларның чирләвенең 10 % норовируска туры килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Иван Морозов

** Иван Морозов**, Иван Тит улы  Морозов,  (*[[1889]], [[Мәскәү]] (вариант: [[Владимир губернасы]]), [[Россия империясе]] — [[1957]], [[Мәскәү]], [[РСФСР]], [[Совет Социалистик Җөмһүриятләр Берлеге|ССРБ]]*) — совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе,  революционер, ВКП(б) Татарстан өлкә комитетының җаваплы (*беренче*) сәркатибе  (*[[1924 ел|1924]]—[[1925 ел|1925]]*). РСДРП әгъзасы (*[[1908 ел]]дан*). РКП(б) ҮК әгъзалыгына кандидат (*[[1923 ел|1923]]-[[1925 ел|1925]]*), ВКП(б) үзәк контроль комиссиясе әгъзасы (*[[1925 ел|1925]]-[[1927 ел|1927]]*), Азәрбайҗан КП(б) ҮК әгъзасы (*[[1932 ел|1932]]-[[1933 ел|1933]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1889 елда Мәскәүдә приказчик гаиләсендә туган. Гаиләсе соңрак Владимир губернасына күченеп китә. Башта өйдә белем ала, ике ел Владимир шәһәр укуханәсендә укый. 1899 елда, укуын тәмамламыйча, һөнәр остаханәсендә коючы булып эшли башлый. Соңрак Владимир округ судында писер, губерна земство идарәсендә статист була. 1916 елда армиягә алына.
Инкыйлаб эшчәнлеге өчен җәзага тартыла: 8 мәртәбә кулга алына, 3 елга сөргенгә(*[[1906 ел]]да [[Вологда]]га, [[1915 ел]]да Енисей губернасы Усть-Пит  авылына*) җибәрелә.

## Инкыйлабтан соң
* 1917 елда РСДРП(б) Мәскәү комитеты каршындагы хәрби бюро әгъзасы.
* 1918-1920 елларда Көньяк һәм Кавказ фронтларында комиссар.
* 1917-1919 елларда  берлеге ҮК казначысы, сәркатип, оештыру бүлеге, хезмәтне саклау бүлеге мөдире.
* 1920 елдан Кызыл гаскәрдә фирка эшендә.
* 1920-1921 елларда Тимерчеләр берлеге ҮК сәркатибе.
* 1921-1922 елларда Самара губернасында фиркане чистарту комиссиясе рәисе, 1922 елның гыйнвар-июлендә  РКП(б) Самара губерна комитеты оештыру бүлеге мөдире, 1922 елның февраль-мартында  РКП(б) Самара губерна комитеты җаваплы сәркатибе в.б.
* 1922-1924 елларда РКП(б) Самара губерна комитеты җаваплы сәркатибе. Идел буенда җәелгән ачлык белән көрәшә.
* 1924-1925 елларда РКП(б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе.
* 1925-1927 елларда Казакъ АССР эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары.
* 1928-1930 елларда «Книгосоюз» нәшриятында колхоз әдәбиятын оештыру бүлеге мөдире.
* 1930-1931 елларда ВЦСПС инструкторы.
* 1931-1933 елларда «Бакинский рабочий» () газетасы мөхәррире, Азәрбайҗан КП(б) ҮК фирка тарихы институты директоры.
* 1933 елда ССРБ җир эшкәртү халык комиссариатының МТСлар идарәсе инструкторы.
* 1933-1934 елларда Берләштерелгән дәүләт нәшриятының баш инспекциясе мөдире.
* 1934-1957 елларда  Мәскәүдә хуҗалык эшендә.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясе. Т.4. Казан, 2014.

## Әдәбият
# Борцы за счастье народное. Казань, кн. 1, 1967,  кн. 2, 1983.
# Коммунистическая партия в портретах её самарских лидеров. 1917-1991 г.г. Биографический справочник. Самара: ООО «БМВ и Ко», 2010.

## Сылтамалар
* 1898-1991 ССРБ һәм коммунистлар фиркасе тарихы буенча белешмәлек
* Иван Титович Морозов Самарада
* И.Т. Морозов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:КПССның Куйбышев өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:СБКФ әгъзалары
Наша республика (газета)

**«Наша республика»**,  — Казанда Бөтенроссия «Бердәм Россия» сәяси фиркасенең Татарстан регион бүлеге тарафыннан нәшер ителүче иҗтимагый-сәяси газета. Басма «Бердәм Россия» сәяси фиркасенең илдә иң зур бүлеге булган Татарстан бүлеге тормышын яктырта. Рәсми хроника белән беррәттән, репортажлар, фотохисаплар, сәяси портретлар, әңгәмәләр дә урын ала. Фирка рәисе Дмитрий Медведевның Казандагы иҗтимагый кабул итү бүлмәсе эше даими яктыртыла. Айга бер чыгучы «Фирка географиясе» рубрикасында Татарстан районнарындагы бүлекчәләр эшчәнлеге турында сөйләнә.

## Тарих
* 2014 елның декабрь аеннан мәгълүмати бюллетень буларак чыга башлый.  
* Айга бер, 2015 елның азагыннан айга ике саны әзерләнә.

## Мәгълүмат

* Мөхәрририят шурасы рәисе — Фәрит Мөхәммәтшин, «Бердәм Россия» сәяси фиркасенең Татарстан бүлеге сәяси шурасы сәркатибе, ТР Дәүләт шурасы рәисе.
* Мөхәрририят шурасы рәисе урынбасары — Римма Ратникова, «Бердәм Россия» сәяси фиркасенең Татарстан бүлеге сәяси шурасы сәркатибе урынбасары,ТР Дәүләт шурасы урынбасары, ТР журналистлар берлеге рәисе.
* Мөхәррире — Ирина Ермакова
* Тиражы 10 мең данә.
* Рус телендә нәшер ителә
* Бушлай таратыла.
* Татарстан регионара хезмәттәшлеккә һәм үсешкә ярдәм итү иҗтимагый фонды ярдәме белән нәшер ителә.
* Оештыручы һәм нәшер итүченең адресы: 420015 Казан, Горький урамы, 9
* Сайты: http://tatarstan.er.ru/  
* Адрес: 420015 Казан, Горький урамы, 12
* Теркәлү таныклыгы: ПИ № ТУ16 – 01294

## Сылтамалар
*  Газета турында мәгълүмат

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Бердәм Россия
Сукырлык

**Сукырлык** (caecitas) – ике күзнең күрү сәләтенең бөтенләй югалуы; кешенең якты белән караңгыны аера алмавы. Сукырлыкның сәнәгать һәм һөнәри төрләре бар. Мәсәлән, күзнең күрү сәләте оптик әсбаплар (күзлек, һ.б.) куллануның ярдәме тимәгәндәй дәрәҗәгә кимесә – сәнәгать, ә кеше үз белгечлеге буенча гадәти эшен башкара алмаса – һөнәри Сукырлык дип атала. Сукырлыкның** **тумыштан килгән һәм булдырылган төрләре була. Тумыштан килгән сукырлык минең кайбер бүлекләренең, күрү нервларының һәм күзнең челтәр катламының эшенең бозылуыннан барлыкка килә. Булдырылган сукырлык күз авыруларының (карасу, трахома, кератит, һ.б.) яисә төрле йогышлы авыруларның өзлегүеннән, шулай ук күз алмасының җәрәхәтләвеннән була. Бу авыру 10 яшькә кадәрге балаларда, 50-дән узган кешеләрдә еш очрый. Маньчжур телендә «соги» яисә «сохи» затлы сүзләр безнең төшенчәбездәге «**пычрану**», «**тузан төшү**» кебек мәгънәләрдә кулланыла. Бу сүзләр, аеруча, күз белән бәйләнештә еш әйтелә. Шулай ук «**караңгылану**» мәгънәсе дә шул затлар аркылы бирелә. Маньчжурларга бу затлар монголлардан **авышканлыгы **билгеләнгән. Монгол, бурят телләрендә «күздән аерылу» төшенчәсен «сохрь», «сохорто» сүзләре бирәлә. Төрки телләренең арасында якутларда гына «**қиқым **төшкән», «пычранган» кебек мәгънәләрне
«сыыһыр» сүзе бирә.

## Файдаланылган cылтамалар


Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Хемоз

**Хемоз** (chemosіs) — күз алмасының тоташтыргыч тукымасы (конъюнктивасы) катламының шешенүе. Хемоз авыруы нигезенең күз алмасы белән аның ярдәмче әгъзаларының еш очраган авыруларының: блефарит (кабакның ялкынсынуы), кератит (күзнең мөгезматдә катлавы ялкынсынуы) һәм конъюнктивит нәтиҗәсеннән килеп чыга. Ә Хемозның өзлегүенә арпа, тоташтыргыч тукыма катламының кайбер кискен ялкынсынуларында (пневмококк, Кох-Уикс, гонококк, һ.б.), күз алмасы катламнарының ялкынсынуларында, күз чокырының шешенүендә, акайган күздә (экзофтальмда) һәм организмның гомуми әлсерәвендә (мәсәлән, азканлылыкта, һ.б.), сөяк ялкынсыну авырулары вакытында, кан белән лимфа сыекчаларының җыелганда күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Казакъ Энциклопедиясе, 9 том

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Назофарингит

**Назофарингит** (**ринофарингит**, **риновирус йогышлы авыру**, сирәгрәк **риноназофарингит**, **эпифарингит**, *көнкүрештә:* **салкын тию**) — лайлалы катламның катараль җилсенүе, кызарып бүртенеп шешенә, сыекча (эксудат) бүленеп чыгуы ихтимал. Аның сәбәбе булып катараль шешенү югары тын юллары — бактериаль яки вирус йогышы (мәсәлән, фарингит, ларингит, томау), шулай итеп, тамак һәм тын юлларының лайлалы катламының шешенүе, йогышлы авырулар ешрак килеп чыга. Шулай ук кискен томау ринит. ОРВИ алга киткән илләрдә иң киң таралган йогышлы авыру, уртача алганда, бер ел эчендә өлкәннәр ОРВИ белән кимендә 2-3 тапкыр авырыйлар, балалар — елына 6-10, тапкыр.

## Этиология
*Кискен назофарингит* күбрәк вирустан килеп чыга, микроб этиологиясе сирәгрәк була, *дәвамлы *назофарингит, кагыйдә буларак, микробтан чыга, кайвакыт — чыгу табигате гөмбәчектән була. Әмма чирнең башланып китүе, күп очракта дип әйтергә була, вирус инфекциясе гаепле.

## Клиник барышы

## Лаборатория диагностикасы

## Искәрмәләр

* 

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Остеомиелит

**Остеомиелит** (*гр. osteon — сөяк, myeloјs — ми*)— җелекнең сөяк ярысы, көпшәк һәм компакт матдәсе белән бер юлы шешүе; сөякнең кимеге, ян компакт матдәсе һәм сөяк ярысының бер юлы шешүе.

## Бүленеше
Остеомиелит специфик булмаган (башлыча коклар тудырган) һәм специфик (туберкулез, сифилис һ. б. тудырган); гематоген (эндоген) һәм гематоген булмаган (операцияләр, җәрәхәтләр һ. б. нәтиҗәсендә); кискен һәм хроник төрләргә бүләләр.

## Төп билгеләре
Сөякләр авырту, температура күтәрелү һ. б.

## Мөмкин өзлегүләр
Сепсис, эренле артрит, сөякләрнең патологик сынуы һ. б.

## Тикшеренүләр
Диагностика өчен тикшеренүнең инструменталь (рентгенография, радиоизотоп сканерлау, сөякнең эчке басымын үлчәү белән җелеккә пункция эшләү) һәм лаборотор (пунктатны бактериологик тикшерү) ысуллары файдаланыла.

## Дәвалау
Дәвалау медикаментоз (антибактериаль, иммунитетны көчәйтүче һ. б. препаратлар) һәм хирургик (некроэктомия, сөяк куышлыгын пластик материал белән тутыру).

## Авыру буенча Башкортостандагы тикшеренүләр
Башкортстанда авыру проблемалары буенча фәнни тикшеренүләр 20 гасырның 40 нчы еллары уртасыннан медицина университетында үткәрелә: А. А. Полянцев җитәкчелегендәге пуля белән яраланудан соң барлыкка килгән остеомиелитка дәвалау ысуллары эшләнә, 70‑че еллардан алып олыларда авыруны диагностикалау һәм хирургик дәвалау (Е. Н. Кель, Р. Х. Мәдияров, В. Г. Сәхәветдинов, Ш. И. Хөсәенов), шул исәптән аутотрансплантат кулланып дәвалау (В. О. Кузнецов), балаларда гематоген остеомиелитын дәвалау алымнары камилләштерелә (Ф. Х. Гәйнанов, А. Г. Лютов һ. б.).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Антибактериальная терапия остеомиелита и артрита 

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Чабыртмалы тиф

**Чабыртмалы тиф** (тимгелле тиф) — эпидемик чабыртмалы тиф, кешенең кискен йогышлы авыруы. *Rickettsia Prowazekii* тудыра. Беренчел һәм рецидив (Брилл авыруы) чабыртмалы тифтан аерыла.

## Авыру барышының чорлары
Башлангыч (4-5 көн), көчәю (4-12 көн), савыга башлау (2-4 атна). Чабыртмалы тиф йөртүчеләрнең (кием һәм баш бетләре) эчәкләреннән чыккан бүлендекне кеше тәнен тырнаганда аның лайлалы тирәсенә эләгүеннән йога. Тудыручылар кан тамырларының эндотелиаль күзәнәкләрен (некроз, тромбоз үсешә), нервы (менингоэнцефалит) һәм йөрәк‑кан тамырлары системаларын зарарлый. Инкубация чоры 6-21 көн дәвам итә.

## Төп билгеләре
Тән температурасының 39-40°С кадәр күтәрелүе, тән тиресенә розеолезлы-петехиаль тимгел (чабыртма) таралуы, көчле баш авырту, психомотор ачулану һ.б. Диагностика өчен клиник-эпидемиологик һәм лаборатория (серологик) тикшерү мәгълүматлары кулланыла. Дәвалау медикаментоз (антибактериаль, кардиотроп, седатив һ.б. препаратлар).

## Мөмкин өзлегүләр
Пневмония, тромбоэмболия, миокардит һ.б.

## Искәртү
Педикулезга каршы көрәш.

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Зирекле (Зея кушылдыгы)

**Зирекле** () — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Апас районы биләмәләрендә ага. Елга  Зөя елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы ? км, Апас районы Морза, Каратун авыллары аша уза.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Евклид фәзасы

**Евклид фәзасы** — Евклидча геометриянең аксиомалары белән тасвирлана торган 3-үлчәмле фәза яки гомуми мәгънәдә: уңай тамгалы скаляр тапкырчыгыш билгеләнгән фәза.

n-үлчәмле Евклид фәзасы \mathbb E^n, дип билгеләнә, шулай ук  \mathbb R^n  билгесе кулланыла.

## Математик билгеләмә

Евклид фәзасы уңай чын скаляр тапкырчыгыш  барлыгы белән билгеләнә, шуннан скаляр тапкырчыгышның үзлекләре бөтен фәзага хас:

* Бисызыклылык: һәр векторлар u,v,w һәм һәр чын саннар a, b өчен \quad (au+bv, w)=a(u,w)+b(v,w) һәм  (u, av+bw)=a(u,v)+b(u,w);
* Симметриялелек: һәр векторлар u,v өчен \quad (u,v)=(v,u);
* Уңай тамгалы итеп билгеләнү: һәр u өчен \quad (u,u)\geqslant 0, һәм (u,u) = 0\Rightarrow u=0.

Евклид фәзасы мисалы —  \mathbb R^n координатлар фәзасы түбәндәге билгеләнгән скаляр тапкырчыгыш белән:
: (x,y) = \sum_{i=1}^n x_iy_i = x_1y_1+x_2y_2+\cdots+x_ny_n.

Евклид фәзасында u векторы озынлыгы болай табыла:  \sqrt{(u,u)} һәм  |u| итеп билгеләнә.

Евклид фәзасында u һәм v векторлары арасындагы
почмак болай билгеләнә:
: \varphi=\arccos \left(\frac{(x,y)}\right).

Коши-Буняковский тигезсезлегеннән \left|\frac{(x,y)}\right|\leqslant 1. чыгарыла, шуңа күрә \arccos \left(\frac{(x,y)}\right) билгеләнә.

x һәм y элементлары арасындагы ераклык болай билгеләнә: 
: d(\mathbf{x}, \mathbf{y}) = \|\mathbf{x} - \mathbf{y}\| = \sqrt{\sum_{i=1}^n (x_i - y_i)^2}.

## Мисаллар
Евклид фәзалары мисаллары:
*  1 үлчәмле  \mathbb E^1  (*чын туры сызык*)
* 2 үлчәмле  \mathbb E^2  (*евклид яссылыгы*)
* 3 үлчәмле  \mathbb E^3  (*3-үлчәмле евклид фәзасы*)

## Әдәбият

*    Гельфанд И. М. Лекции по линейной алгебре. — 5-е. — М.: Добросвет, МЦНМО, 1998. — 319 с. — ISBN 5-7913-0015-8.
*    Кострикин А. И., Манин Ю. И. Линейная алгебра и геометрия. — М.: Наука, 1986. — 304 с.
Төркем:Евклидча геометрияТөркем:Сызыкча алгебра
Лямблиоз

**Лямблиоз** — кешенең аш сеңдерү юлын зарарлаучы паразитар авыруы; эчәк лямблие йогудан килгән бер күзәнәкле микроскопик хайван.

Тудыручы — иң күпсанлы Lamblia intestinalis (Giardia lamblia) төре. Фекаль‑ораль юл белән йога (кайнамаган су, йорт хайваннары аша һ.б.). Инкубация чоры 10-15 көн.

## Төп симптомнары
Метеоризм, өянәк сыман корсак авыртуының кабатлануы, дуоденит, энтерит һ.б. Мөмкин өзлегүләр: үт бүлеп чыгару юлларының шешүе, мальабсорбции синдромы. Диагностикалауда клиник һәм лаб. тикшеренү мәгълүматлары кулланыла. Дәвалау медикаментоз.

## Профилактика
Авыруларны һәм циста йөртүчеләрне иртәрәк ачыклап дәвалау, шәхси гигиена кагыйдәләрен үтәү, тирә‑як мохит объектларын санитарлы саклау.

## Тикшеренүләр
Лямблиоз проблемалары буенча фәнни тикшеренүләр Медицина университетында алып барыла: ашказаны‑эчәк юлы әгъзалары авырулары булган балаларда лямблиоз клиник‑лаборатория үзенчәлекләре өйрәнелә (Р.Ә.Әхмәтова), балаларда лямблиоз инвазиясе булганда, аш сеңдерү әгъзалары авыруларының хроник үзенчәлекләре тикшерелә (Г.К.Туперцева).

## Иҫкәрмәләр

## Әдәбият
* Популярная медицинская энциклопедия. М.: "Советская энциклопедия", 1979.

## Сылтамалар
* Giardiasis
* Лямблиоз у детей 

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Радикулит

**Радикулит** — (лат. *<span lang="la">radicula</span>* — тамырча) арка мие нервылары тамырчаларының зарарлануы сәбәпле вакыты белән көчәя торган хроник авыру.

## Төрләре
Авырткан урынына бәйле бил‑әвернә сөяге, муен‑күкрәк һәм муен радикулитына аерыла.

## Үсеш сәбәпләре
Остеохондроз, тумыштан килгән үсеш кимчелекләре, умырткалыкның җәрәхәтләре, эчке әгъза авырулары, периферик нерв системасында, сөяк‑бәйләвеч аппаратында шешләр һ.б.

## Төп билгеләре
Зарарланган тамырчалар тупланган урында авырту, умырткалыкның хәрәкәтләнә алуның чикләнүе, сизү‑тоюның һәм хәрәкәтнең какшавы (ешрак аяк‑кулларның дисталь бүлекләрендә). Диагностика өчен нейротортопедик методикалар, нейровизуализация тикшеренүләре (рентгенография, компьютер һәм магнит‑резонанс томографиясе), электронейромиография һ.б. кулланыла.

## Дәвалау
Медикаментоз (авыртуны баса торган, спазмолитик, нестероид ялкынсынуга каршы препаратлар, анестетиклар файдаланып блокаданың паравертебраль һәм башка төрләре), физиотерапия, энә‑рефлекс, бальнео - һәм мануаль терапия, дәвалау физкультурасы, ортезлар киеп йөрү. Мөмкин өзлегүләр: табан парезы, оча әгъзаларның функцияләренең бозылуы һ.б.

## Искәртү
Гәүдәне дөрес тоту, умырткалыкка кирәк кадәр физик йөкләнеш бирү, хезмәт һәм ялны рациональ алмаштырып тору. Башкортстанда радикулит авыруы проблемалары буенча фәнни тикшеренүләр 20 гасырның 40 нчы елларына башлап Өфө медицина университетында алып барыла.

## Шулай ук карагыз
* Люмбаго

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Неврологик авырулар
Кан тамырларының варикоз киңәюе

**Кан тамырларының варикоз киңәюе** — периферик кан тамырлары (веналарның) авыруы, тамырлар киңлегенең тигезсез зураюы, формалары үзгәрүе һәм сыгылмалылыгы кимүе хас. Кан тамырларының варикоз киңәюе беренчел (өске кан тамырлары зарарланып, тирән кан тамырлары нормаль эшләгәндә) һәм икенчел (кан тамырлары клапаннары начар эшләгәндә, тирән кан тамырлары окклюзиясе булганда) төрләргә аерыла. К.т.в.к. булганда ешрак аяк кан тамырлары, туры эчәк кан тамырлары үрелмәсе (кара: Геморрой), сирәгрәк үңәч һәм ашказаны, бавыр (бавыр циррозы, порталь гипертензия), орлык бавы һ.б. кан тамырлары зарарлана.

Кан тамырларының варикоз киңәюе үсеп китүенә нәселдән килгән бирешүчәнлек, аякка озак авырлык төшү, симерү, йөклелек, эч кату һ.б. сәбәпче була. Аяклар зарарланганда төп симптомнар: йөргәндә аякларның тиз аруы, авырлык һәм авыртыну тою, шешенү, варикоз төерләр, балтыр мускуллары тартышу һ.б. Диагностикалау өчен анамнез, клиник һәм инструменталь (ультратавыш доплерографиясе, флебография һ.б.) тикшеренүләр мәгълүматларын файдаланалар. Дәвалау хирургик (кан тамырларын кисеп алу, коагуляция, склеротерапия һ.б.), медикаментоз, компрессион терапия. Мөмкин өзлегүләр: тромбофлебит, экзема, трофик яралар, кан китү, күкәй атрофиясе, нәселсезлек һ.б. Искәртү: дәвалау физкультурасы, дөрес яшәү рәвеше. Башкортстанда кан тамырларына 2007 е. — 4 меңнән артык, 2009 е. — 3,6 мең, 2011 е. 3,9 мең операция ясала. Медицина университетында аяк (Р.К.Әгъзәмов, Р.И.Ишбулдин, В.В.Плечев, Ә.А.Хәмитов, А.И.Шестаков һ.б.), үңәч һәм ашказаны (Р.С.Миңһаҗев, М.Ә.Нартайлаков һ.б.), орлык бавы (Г.В.Коржавин, В.Н.Павлов, В.В.Чистяков һ.б.) К.т.в.к. диагностикалау, дәвалау һәм искәртү буенча тикшеренүләр алып барыла.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Antuan Grizmann

**Antuan Grizmann** (fransuzça *Antoine Griezmann*; 1991, Makon, Fransiä) — Fransiä futbolçısı. Atletiko Madrid futbol taqımı häm Fransiä cıyılma taqımınıñ höcümçese.

Grizman Burgundiädä tuğan, läkin anıñ tamırları Elzas töbägennän çıqqan, şunnan anıñ alman familiäse.

## Klub karyerası

*2009-2014 Real Sosyedad, 179 (46)
*2014-x.w. Atletiko Madrid, 75 (44)

## Milli cıyılma taqım

*2010-2013 Fransiä (yäş) 10 (3)
*2014-x.w. Fransiä 33 (13)

## Qazanışları

*İspaniä Superkuboğı iäse 2014
*Çempionnar ligası finalistı 2016
*Awrupa çimpianatı finalistı 2016
*Dönya çempionı 2018; 2018 yılğı dönya futbol çempionatınıñ «Bronza tubı» häm «Kömeş butsası» iäse.

## Sıltamalar

* Профиль на ''FutbolMe''
* Профиль на ''L’Équipe''

Төркем:Франция футболчылары