open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Выселки (Самар өлкәсе)

**Выселки** () — Россиянең Самара өлкәсенең Ставрополь районындагы авыл. Выселки авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешендә, урман-дала зонасында, Суслан күле буенда, район үзәге Тольятти шәһәреннән төньякка таба якынча 15 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1&nbsp;°C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2&nbsp;°C (абсолют максимум 37&nbsp;°C); иң салкын (гыйнвар) -13,3&nbsp;°C (абсолют минимум -46&nbsp;°C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
Авыл 18 гасырда өч авыл буларак нигезләнә, Сускан - чуаш авылы, Ивановка - чуашлар нигезләгән рус авылы, Бритовка - татар авылы була, соңрак авыллар зураеп берләшәләр. Бритовка авылын Түбән Новгород һәм Сембер губернасы Ача, Цекал, Каракитә авылы мишәрләре нигезләгән

1884 елда 2 тимерче йорты, һөнәрче йорты, 9 кибет, йон туку, тегү, аяк киемнәре остаханәләре, земство мәктәбе, волость үзәге 9 мәчет урнашкан була.

1930 елдан хәзерге Выселкига караган авылларда «Красной Армии», «Кызыл Байрак», «Кызыл Йолдыз», «Карл Маркс исемендәге» (1950 елдан  «Коммунизм юлы»), «18 партсезд» колхозлары оеша. 1954 елдан «Дружба», 1992 елдан – АҖ «Дружба», 
хәзер – ҖЧҖ «Агропромсервис».

## Халык саны

; Милли составы

1910 елда авылда 6097 кеше, 2010 елда авылда 2479 кеше яшәгән, татарлар, руслар, чуашлар.

## Шәхесләр

* И. М. Хәлиуллов — ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Дин

XX гасыр башында 9 мәчет эшләгән.

1930 елларда 8 мәчет сүтелеп биналары төрле мәктәпләр өчен кулланышка тапшырыла, ә 2017 елда 1864 елгы 9нчы мәчет тә сүтелә.

Авылда хәзер ике мәчет бар, шул исәптән 1997 елдан яңа мәчет эшләп килә.

## Социаль тармак

Авылда урта мәктәп, балалар бакчасы бар. Татар телен өйрәнү түгәрәге эшли. Мәдәния йорты, балалар сәнгать мәктәбе, амбулатория, 2 аптека, элемтә бүлеге, кибетләр урнашкан. Музыка мәктәбе каршында «Алтынчач» фольклор ансамбле эшләп килә. Татар бәйрәмнәре уза.

## Галерея

Файл:Vyselki-8295.JPG|Авыл урамы
Файл:Vyselki-8292.JPG|Иске мәчет
Файл:Vyselki-8283.JPG|Яңа мәчет


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Из истории села Выселки Ставропольского уезда.

Төркем:Ставрополь районы торак пунктлары
Француз Полинезиясендә ислам

**[[Француз Полинезиясе]]ндә ислам** (, ) ― азчылык дине. Франциянең диңгез арты биләмәсе (*pays d'outre-mer*) булган Француз Полинезиясендә 500 мөселман исәпләнә, бу сан ил халкының (279 мең кеше, 2021 елга) 0,1 % ын тәшкил итә . Француз Полинезиясе мөселманнары – сөнниләр, аларның күбесе Таити утравында яши.

## Тарих
Ислам дине Француз Полинезиясенә XX гасыр ахырында — XXI гасыр башында Төньяк Африкадан, нигездә, Алжирдан булган мөһаҗирләр белән бергә күпләп үтеп керә башлаган.

## Ислам оешмасы
Таити ислам үзәге (), җитәкчесе 23 яшьлек марокколы француз Хичам Әл-Беркани (Hicham el-Berkani).

## Мәчет
2013 елда Җәмгыять утрауларының, шулай ук Франция Полинезиясенең иң зур утравы булган  урнашкан ил башкаласы Папеэте шәһәрендә Франция Полинезиясендә беренче һәм әлегә бердәнбер мәчет ачылган. Әлеге мәчетне ачуны башлап йөрүче ― мәчетнең имамы Хичам Әл-Беркани (Hicham el-Berkani).

## Хәзерге заман
Хөкүмәт дин тоту ирегенә һәм дини берләшмәләр төзү ирегенә хокук бирсә дә, соңгы елларда Француз Полинезиясенең христиан һәм мөселман җәмгыятьләре  арасында киеренкелек күзәтелә. Таитида мөселман гыйбадәт бүлмәсе (мәчет) ачылу шау-шу уяткан. Француз Полинезиясендә беренче булырга тиеш булган мәчет 2013 елның 15 октябрендә Корбан бәйрәмендә ачылган. Архипелагта яшәүче 500 мөселман өчен мәчет ачылуга протест белдереп, христиан динендәге йөзләгән Француз Полинезиясе кешесе, ил башкаласы  Папеэте урамнарына чыккан, шул вакытта мәчет, хәвефсезлек ягыннан якланмау сәбәпле, ябылырга мәҗбүр була. Шәһәр хакимияте мәчетне бары тик офис итеп кенә кулланырга рөхсәт биргән .

*A Tia Porinetia party* оппозицион партиясе, утрауларда дини экстремизмның теләсә нинди формасына каршы чыгыш ясавын белдерә .

## Сылтамалар
*    Илләр буенча мөселманнар саны
*  Opening of Muslim prayer room in Tahiti causes uproar (Таитида мөселман гыйбадәт бүлмәсе ачылу шау-шу уятты). rnz.co.nz, 17.10.2013
## Моны да карагыз
* Франциядә ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Француз Полинезиясендә дин
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Франциядә ислам
Зәрдөштлектә Ходайның 101 исеме

Зәрдөштлектә,  **Ходайның 101 исеме** (Пазәнд *сад-о-йак нам-и-хода*) ул Ходайның (Аһура Мазданың) исемнәре исемлеге. Исемлек Фарсы телендә, Пазәндтелендә һәм Гуджарати телендә саклана.
101 исем еш Ясна ритуалы вакытында Баҗ (церемониаль дога) вакытында чиста “Варс” исемле Варасья чәче белән “Хашт” (сигез) металлдан ясалган боҗра белән даими рәвештә су савытына сибеп торып алына.
## Исемнәр исемлеге
Аста һәр исем өчен ике тәрҗемә китерелгән, берәүләре Меһер Баба тарафыннан ясалган, башкалары (persiandna.com) online ресурсыннан.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Names of God
* :en:Names of God in Christianity
* :en:Names of God in Judaism
* Аллаһның 99 исеме
* :en:Sahasranama

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Яңа Бритовка

**Яңа Бритовка** () — Россиянең Самара өлкәсенең Ставрополь  районындагы ташландык татар авылы.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешендә, урман-дала зонасында, район үзәге Тольятти шәһәреннән төньякка таба якынча 15 километр ераклыкта урнашкан була (туры сызык буенча).

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1 ° C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2 ° C (абсолют максимум 37 ° C); иң салкын (гыйнвар) -13,3 ° C (абсолют минимум -46 ° C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
Авылны Бритовка (Татар Выселкасы) авылы кешеләре элеккеге алпавыт җирендә нигезләгәннәр.

1930 елда Карамыш авылы белән икесенә бер «Карл Маркс исемендәге» колхоз оеша. 1939 елда колхозның 1154 га җәмгыять җире, шул исәптән 939,8 га чәчү җирләре була.

1950 елдан күрше татар авыллары колхозлары «Коммунизм юлы» колхозына берләштерелә, 1954 елдан Выселки авылы нигезендә «Дружба», 1992 елдан – АҖ «Дружба», хәзер – ҖЧҖ «Агропромсервис» дип үзгәртелә.

## Халык саны

1928 елда 23 хуҗалыкта 139, 1931 елда 24 хуҗалыкта 108, 1961 елда 275 кеше яшәгән.

Авылда бүгенге көндә кеше яшәми.

## Шәхесләр

## Дин

1913 елда авылда мәчет төзелә, 1920 елның февралендә сүтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь районы торак пунктлары
Төркем:Самар өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Солтан (Самар өлкәсе)

**Солтан** () — Россиянең Самара өлкәсенең Ставрополь  районындагы юкка чыккан татар авылы.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешендә, урман-дала зонасында, Идел елгасы буенда урнашкан була. 

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1 ° C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2 ° C (абсолют максимум 37 ° C); иң салкын (гыйнвар) -13,3 ° C (абсолют минимум -46 ° C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
1930 елда «Имени 18-го партсъезда» колхозы оеша.

1950 елдан күрше татар авыллары колхозлары «Коммунизм юлы» колхозына берләштерелә, 1954 елдан Выселки авылы нигезендә «Дружба» дип үзгәртелә.

1955-1957 елларда Куйбышев сусаклагычы төзелгәндә авыл Татар Выселкасы авылына күчерелә, авыл җире су астында кала.

## Халык саны

1928 елда 22 хуҗалыкта 100, 1931 елда 25 хуҗалыкта 113 кеше яшәгән.

Авылда бүгенге көндә кеше яшәми.

## Шәхесләр

## Дин

Авылда 1911 елда мәчет төзелә, 1920 елның февралендә сүтелә.

1916 елда Солтан һәм Юмат авылларының 48 хуҗалыгы өяз җир төзекләндерү комиссиясенә шушы авылларның мулласы Кәлимулла Садретдиновка җир участогы бүлеп бирүне сорап мөрәҗәгать итә, бу крестьяннар хисабыннан мәчетне карап тоту һәм  муллага түләү авырлыкка төшү белән бәйле була.

## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь районы торак пунктлары
Төркем:Самар өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Фарукшин

**Фарукшин** ― фамилия.
* Газинур Фарукшин (1956), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2016).
* Мидхәт Фарукшин (1939), политолог, фәлсәфә фәннәре докторы (1977), профессор (1979). ТАССР һәм РФ атказанган фән эшлеклесе.

Төркем:Фамилияләр
Альбина Ногманова

**Альбина Ногманова**,  Ногманова Альбина Хәмис кызы (1997 елның 2 июле, Россия Федерациясе, Татарстан, Яр Чаллы) — драма актрисасы, оста биюче, "НЕТАНЦЫ" комьюнитисының амбассадоры,  Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2020 елдан). 
## Тәрҗемәи хәле
1997 елның 2 июлендә Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә туа. Әтисе - Хәмис исемле. 4 яшендә бервакыт әнисенең туган ягында - Үзбәкстанда яшәгән. Кечкенәдән бирле бию түгәрәгенә йөри, сәнгатькә тартыла. 2015 елда мәктәпнең 11нче сыйныфын тәмамлый һәм Казан дәүләт мәдәният институты театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә. 2019 елда аны  тәмамлый һәм 2020 елда Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли башлый.

Театр белән бер рәттән үзен биюче буларак үстерә, "НЕТАНЦЫ" комьюнитисының амбассадоры булып тора.
## Театр
2020 елның августында Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрының коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутта укыганда ук башлап җибәрә. Башта күмәк күренешләрдә чыгыш ясый. Беренче рольләреннән берсе Фәнәвил Галиевның  "Корт"тагы Земфира Борисовна образы була. Тамашачыга күбрәк Р. Мухинаның "Ак чәчәкләр кебек"тәге Сания роле буенча таныш.
## Репертуар
Репертуарында 10га якын роле бар.
* Земфира Борисовна - "Корт" (Ф.Гәлиев);
* Бәти - "Бүре һәм кәҗә" (Р.Корбан);
* Шәкерт - "Кәҗүл читек" (Г.Исхакый);
* Сагыш кошы - "Мио, минем Мио" (Е.Гороховская);
* Медсестра- "Яратып туялмадым"( А.Әхмәтгалиева);
* Сания- "Ак чәчәкләр кебек" (Р.Мухина);
* Камәр - "Сөннәтче бабай" (Г.Исхакый);
* Кыз - "Алтынч[ае]ч" ( Р.Гарипова, Л.Янсуар). һ.б.
## Фотосурәтләр

Файл:Альбина Ногманова 200.jpg|thumb|Альбина Ногманова сәхнәдә
Файл:Альбина Ногманова сәхнә түрендә 100.jpg|thumb|Альбина Ногманова сәхнә түрендә
Файл:Альбина Ногманова яңа бию әзерли 100.jpg|thumb|Альбина Ногманова яңа бию әзерли
Файл:Альбина Ногманова 100.jpg|thumb|Альбина Ногманова репетициядән соң

## Шулай ук карагыз
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Гүзәлия Нәҗипова
* Алсинә Закирова
* Алсу Фәйзуллина
* Алсу Шакирова
## Сылтамалар
* Ногманова Альбина Хәмис кызы - Габдулла Кариев театры сайты
* Альбина Нугманова - ВКонтакте

## Чыганаклар
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры сайты
* Тат Медиа
* YouTube социаль челтәре

## Искәрмәләр

Төркем:2 июль көнне туганнар
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:Кариев театры актерларыТөркем:Татар артистларыТөркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Ләйсән Большова

**Ләйсән Большова**,  Закирова Ләйсән Илдар кызы (1998 елның 9 апреле, Россия Федерациясе, Татарстан, Биектау районы, Биектау) — драма актрисасы, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2018 елдан), «Тантана» премиясе лауреаты (2019).
## Тәрҗемәи хәле

1998 елның 9 апрелендә Татарстанның Биектау районы Биектау авылында туа. Әтисе - Илдар исемле. 2014 елда мәктәпнең 9нчы сыйныфын тәмамлый һәм Казан театр укуханәсенә укырга керә. Аны 2018 елда тәмамлый һәм Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли башлый. Шул ук елны читтән торып Казан дәүләт мәдәният институты театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә.

2019 елның 12 маенда "Җырлыйк әле" тапшыруында кунак буларак катнаша.
## Театр
2018 елның сентябрендә Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрының коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, укханәдә укыганда ук башлап җибәрә. Башта күмәк күренешләрдә чыгыш ясый. Беренче ролен 2018 елда уйный. Ул да булса Нәзифә Кәримова тәрҗемәсендә Кейт диКамиллоның "Куян Эдвардның гаҗәеп сәяхәте" спектаклендәге Лолли һәм Шәһәр биючесе образлары була. Тамашачыга күбрәк Низами Гәнҗәвинең "Ләйлә вә Мәҗнүн"дәге Ләйлә роле буенча таныш.

Гаяз Исхакиның "Кәҗүл читек" спектаклендәге Әхмәдулла роле өчен 2019 елда «Тантана» театр премиясенең "Дебют" номинациясендә җиңү яулый. 
## Репертуар
Репертуарында 10га якын роле бар.
* *Лолли, Шәһәр биючесе* – "Куян Эдвардның гаҗәеп сәяхәте" (Кейт диКамилло, Н. Кәримова тәрҗ., 2018);
* *Әхмәдулла* – "Кәҗүл читек" (Гаяз Исхаки, Н. Кәримова инсценировкасы, 2018);
* *Амина* - "Йомрыбаш" (Мари-Од Мюрай, Р. Гобәева тәрҗ.);
* *Джейн* - "Питер Пэн" (Дж. М. Барри, Р. Нәҗмиев инсц.);
* *Ләйлә* - "Ләйлә вә Мәҗнүн" (Низами Гәнҗәви, Юлия Тупикина инсц., Луиза Янсуар тәрҗ.);
* *Нәсимә* - "Башмагым" (Таҗи Гыйззәтнең либреттосы, муз. Дж. Фәйзи, 2010 ел);
* *Су анасы* - "Асылкош җыры" (Рузәл Мөхәммәтшин);
* *Бүре баласы* – "Алмачуар" (Ф. Галиев) һ.б.
## Гаилә хәле
Ире - Рөстәм Большов (18.09). 2018 елның 24 августында алар никах укыталар, шул ук елның 24 ноябрендә Рөстәм белән Ләйсән өйләнешәләр. 2020 елның 10 августында иртәнге 03:03тә яшьләрнең Мәрьям исемле кызлары дөньяга килә. 
## Шулай ук карагыз
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Альбина Ногманова
* Энҗе Яруллина
* Гөлназ Галимуллина
* Диләрә Зиннәтова
* Рузанна Хәбибуллина
## Сылтамалар
* Большова Ләйсән Илдар кызы - Габдулла Кариев театры сайты
* Лейсан Большова - ВКонтакте

## Чыганаклар
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры сайты
* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы сайты
* Матбугат.ру 10.08.2019
* ТАТМЕДИА
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:9 апрель көнне туганнар
Төркем:1998 елда туганнарТөркем:Биектау районында туганнар
Төркем:Кариев театры актерларыТөркем:Татар артистларыТөркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Сеит-Абдулла Озенбашлы

**Сеит-Абдулла Озенбашлы** (  ; 1867, Бахчисарай - 1924, Симферополь ) - Кырым татары язучысы, драматург, музыкант.  Атасы -  Амет Озенбашлы  .

## Күренекле биография
Сеит-Абдулла Озенбашлы 1867 елда Бакчасарайда туган. Ул башлангыч белемне җирле укытучы Усин Эфендидан алган. Тырыш һәм талантлы булган, мөстәкыйль рәвештә гарәп, фарсы һәм рус телләрен өйрәнгән. Яшьлегендә сәүдәгәрлек белән шөгыльләнгән, танылган бай Аджи Абдулла сәүдә йортында бухгалтер булып эшләгән. Бер үк вакытта "Тәрҗеман" газетасында тәрҗемәче булып эшли.
Кырым татарлары арасында ул беренче булып театр өчен әсәрләр иҗат итә. 1900 елда Бакчасарайда Сеит Абдулла Озенбашлының «Оладжагъа чаре олмаз» («Чему быть - того не миновать») әсәренең берсенә нигезләнгән беренче театральләштерелгән әсәр куела. Бу спектакльдә ул хатын-кыз ролен башкара. 

1902 елның апрелендә Озенбашлы Бакчасарайда остаханә ача, анда яшьләрне төрле һөнәрләргә өйрәтә. Замандашлары фикеренчә, Сеит-Абдулла чигү һәм каллиграфия остасы, шулай ук көнчыгыш музыкасын искиткеч башкаручы була, шулай ук көнчыгыш музыкасын искиткеч башкаручысы булган.

Ул язган шигырьләрнең кайберләре шул чор газеталарында басылып чыга. Кырымтатар әдәбияты тарихында аның «Акъикъат сеси» (Голос правды) китабының кулъязма варианты билгеле. Шигырьләренең  күпчелеге Кырым татарларының милли көнкүрешен чагылдыра. Автор кискен рәвештә саранлык, комсызлык, ялагайлык кебек сыйфатларны тәнкыйтьли.

Симферопольдәге Иске Татар зиратында җирләнгән .

## Гаиләсе
Улы - Амет Озенбашлы - Кырым татар язучысы, драматург, табиб, җәмәгать эшлеклесе.

## Иҗаты
* «Багъчасарай дестаны» (Бахчисарайская легенда): Керим И. Гаспринскийнинъ «джанлы» тарихи 1883—1914.- Акъмесджит, 1999.- С. 104—106.
* «Оладжагъа чаре олмаз» (Чему быть, того не миновать): Пьеса.-- Багъчасарай, 1902.-- 23 сек.// Керим И. Къырымтатар эдебияты.- Акъмесджит, 1995.- С. 97-109 // Йылдыз.- 1995.- № 1.- С. 17-31.
* «Эй, гонъюль» (Эй, сердце): Стихотворение, Керим И. Гаспринскийнинъ «джанлы» тарихи 1883—1914.- Акъмесджит, 1999.- С. 101—103.

## Шулай ук кара
* Кырым татар язучылары исемлеге

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Велиулаева А. Алиева Л. Къырымтатар эдебияты: 7-нджи сыныф ичюн дерслик-хрестоматия. — Акъмесджит, 1993. С. 88-89.
* Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944 гг.): Биобиблиографический словарь. — Симферополь, 1999.
* Керимов И. Сеид—Абдулла Озенбашлы (1867—1924) // Голос Крыма.-- 1996.-6 сентября.
* Керим И. Его при жизни называли «народный поэт»// Голос Крыма.-- 1997.-- 21 февраля.

## Сылтамалар
* Кырымтатар театры турында 
Төркем:Кырымтатар әдәбияты
Төркем:Русия империясе язучылары
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Акмәсҗиттә вафатлар
Төркем:1924 елда вафатлар
Төркем:Бакчасарайда туганнар
Төркем:1867 елда туганнар
Кук утрауларында ислам

**[[Кук утраулары]]нда ислам** (, ) ― азчылык дине. Яңа Зеландия территориясе булган Кук утрауларында күпме мөселман яшәве төгәл билгеле түгел, чөнки ил халкын исәпкә алганда мөселманнар санын алу башкарылмый  . Бәяләүләр буенча, 17 459 кеше (2016 елга) булган утраулар халкының 0,06 % ы мөселман булып санала . Кук утрауларында Ислам ― зур булмаган, әмма саны арта баручы дини азчылык .

Исламның Кук утрауларында беренче тапкыр кайчан барлыкка килүе билгеле түгел. Ислам дине Малайзия яки Кытай сәүдәгәрләре белән килергә мөмкин, дип фаразлана. Беренче булып ислам динен кабул иткән хатын-кызларның берсе ― Татьяна Кауаи (Tatiana Kauai) .

Хөсәен Кеттани (Houssain Kettani) «Океаниянең мөселман халкы» (Muslim Population in Oceania) мәкаләсендә мөселманнар санын утраулар халкының гомуми саныннан якынча 0,10 % ы дип бәяли. Әлеге бәяләү халык санын алу мәгълүматларыннан чыгып ясалган: утрауларда христиан (протестант, католик, мормон) булмаган диннәрне тотучылар 616 кеше, ягъни 4,10 % чамасы дип санала .

Утрауларда ислам оешмасы һәм мәчетләр юк.

## Моны да карагыз
* Яңа Зеландиядә ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Кук утрауларында дин
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Яңа Зеландиядә ислам
Сәетбатталов

**Сәетбатталов** ― фамилия.
* Гали Сәетбатталов (1928—2010), филология фәннәре докторы (1969), профессор (1971), БАССР атказанган фән эшлеклесе (1988).
* Фәнзаман Сәетбатталов (*[[Фәнзаман Баттал]]*, 1939―2015), язучы, журналист. Фатих Хөсни, Гамил Афзал премияләре лауреаты.
----
* **[[Батталов]]**

Төркем:Фамилияләр
Аша (Зәрдөштлек)

**Аша** (IPAc-en:ˈ|ʌ|ʃ|ə; шулай ук **arta** IPAc-en:ˈ|ɑr|t|ə; Авеста телендә: 𐬀𐬴𐬀,translit=aṣ̌a/arta) катлаулы һәм югары нюанслы мәгънә диапазоны белән Зәрдөштлек концепциясе. Ул еш "хакыйкать", "законча булуга тартылучан", "тәртип" һәм "дөрес эшләү"нең контекстуаль аңлаулары белән туры килерлек итеп йомгаклана. Ул  Зәрдөштлек теологиясе һәм доктринасында кардиналь әһәмияткә ия. Әхлак сферасында *aṣ̌a/arta* "Зәрдөштлекнең чишүче конфессиональ концепциясе" дип аталганны чагылдыра. Авестада *aṣ̌a*-ның каршысы булып *𐬛𐬭𐬎𐬘 druj*, "ялганлау, ялган булу" тора.
Аның Борынгы Фарсы теле эквиваленты *arta-*. Урта Иран телләрендә төшенчә *ard-* буларак пәйда була.
Сүз шулай ук **Аша** Илаһының үз исеме, гипостаз яки "даһи" булган Амеша Спентасы.  Яки "хакыйкатьнең" яки "закон буенчага тартылу"ның. Яшьрәк Авестада бу фигура еш **Аша Ваһишта** (*Aṣ̌a Vahišta*, *Arta Vahišta*), "Иң яхшы хакыйкать" дип атала. Урта фарсы теле токымы булып *Ashawahist* яки *Ardwahisht* тора; Яңа фарсы телендә: *Ardibehesht* яки *Ordibehesht*. Зәрдөшт тарафыннан инша ителгән дип уйланылган Зәрдөштлекнең иң борынгы текстлары Гаталарда еш әхлак принципы һәм Илаһ арасында аеру алу сирәк. Соңрак текстлар дәвам итеп Амеша Спента турында сөйләшкәндә "Иң яхшы" эпитетын кулланалар, Гаталарда *aṣ̌a/arta*ның сыйфаты булып бары тик бер мәртәбә бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Зәрдөштлек төшенчәләре
Төньяк Мариан утрауларында ислам

**[[Төньяк Мариан утраулары]]нда ислам** (, ) ― азчылык дине.  2009 елгы хисабы буенча, АКШ составына кергән административ берәмлек (*АКШ белән ирекле ассоциацияләнгән кушылмаган территория*) булган Төньяк Мариан утрауларында 1000 мөселман яши, алар утрау халкының якынча 0,7 – 1 % ын тәшкил итә  .

## Саннар
Төньяк Мариан утрауларында чиркәү дәүләттән аерылган, 2010 елга Пью тикшеренү үзәгенең хисабы буенча, халыкның күп өлеше христианнар: католиклар 64,1 %, протестантлар 16 %, буддачылар 10,6 %, җирле диннәр тарафдарлары 5,3 %. Христиан булмаган диннәрдән Һинд дине, Ислам дине, Яһүд дине һәрберсе 1 % тан кимрәк .

## Мәчет
Илдә бары тик ике мәчет бар: мәчетләр илнең башкаласы булган  (Сайпанда Кытай, Бангладеш, Филиппин, Таиланд, Вьетнам һәм Камбоджадан чыккан мөһаҗирләр бик күп яши) һәм  (Тинианда шулай ук Филиппин, Бангладеш, Көнчыгыш Азиядән чыккан мөһаҗирләр яши) утрауларында урнашкан.
 
## Моны да карагыз
* Гавай утрауларында ислам
* Гуамда ислам

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Төньяк Мариан утрауларында дин
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Америка Кушма Штатларында  ислам
Фәттахова

**Фәттахова** ― фамилия.
* Вәсилә Фәттахова ( 1979―2016), җырчы, Татарстанның (2015) һәм Башкортстанның (2015) атказанган артисты.
* Лилия Фәттахова (1972), шагыйрә, Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021).
* Диләрә Фәттахова — Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.
----
* **[[Фәттахов]]**

Төркем:Фамилияләр
Аша (мәгънәләр)

**Аша :**
;Топоним
* Аша (Алмания)
* Аша (Түркестан өлкәсе)
* Аша (Чиләбе өлкәсе)
;Гидроним
* Аша (елга)
;Башка
* Аша (Зәрдөштлек) ― галәм гармониясе кануны, хакыйкать, дөреслек, игелек.
Рәшит Ногманов

**Рәшит Ногманов** (1954 ел, 19 март) - Совет һәм Казакъстан кино режиссеры, сценарист, продюсер, актер, җәмәгать эшлеклесе.

## Биография
Рәшит Муса улы Ногманов 1954 елның 19 мартында Алма-Атада туган. Милләте буенча татар  .

1977 елда  архитектура белгечлеге буенча Казакъ политехник институтын тәмамлый. 1984 елда ул Сергей Соловьев остаханәсендә ВГИКның идарә итү бүлегенә укырга керә.

1986 елда Соловьев курсы аның " Чужая  белая и рябой " фильмында практика үтә. Рәшит Ногманов биредә эпизодик роль дә башкара.

1989 елда Казакъстан кинематографистлары Берлегенең беренче секретаре итеп сайлана.

Уильям Гибсон  белән Совет-Америка фильмының «Цитадель смерти» сценарие өстендә эшли, төп рольне Виктор Цой башкарырга тиеш булган .

2014 елда Ногманов бу фильмны төшерә башлавы һәм төп рольгә Александр Цойны алу турында игълан итә, ул, үз чиратында, бу  идеяне хуплый .

1992 елдан, француз хатынына өйләнгәннән соң,  Франциянең  Тур шәһәрендә яши.

1998 елдан ул сәяси эшчәнлек белән шөгыльләнә. 2007 елда Казанда дворянлык дәрәҗәсе турында таныклык ала. 

2010 елда  "Игла" —  «Игла Remix» фильмының яңа, киңәйтелгән версиясен  чыгара - "Игла  Remix" (режиссер сүзләренә караганда, бу кинематографтагы беренче ремикс үрнәге)

Рәшит Ногманов шулай ук "Дети минут" җырына клип режиссеры була . Бу җыр "Игла  Remix"  фильмының саундтрекына кертелә. Җыр "Ю-Питер" төркеме тарафыннан башкарыла һәм Виктор Цой шигырьләренә языла.

2016 елда Казакъстан кинематография сәнгате һәм фәннәре Милли Академиясе президенты итеп сайлана. «Тулпар» кинематография өлкәсендә Милли премиянең сценарие һәм регламенты авторы.

2015 елдан 2017 елга кадәр - Евразия халыкара кинофестиваленең генераль директоры.

## Фильмография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

** Официальный сайт
** Основанный Рашидом Нугмановым общественно-политический сайт
** 
* 
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан актёрлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ кинорежиссерлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Алматыда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:19 март көнне туганнар
Зурванизм

**Зурванизм** — фараз ителгәнчә Сасанидлар чорында Зәрдөштлек каһиннәре тирәлегендә фәлсәфи юнәлеш, аның тарафыннан 30-ынчы Яснаның «Дуализм доктринасы» аңлатып каравы башкарыла. Төп Зәрдөштлек юнәлеше - маздеизмнан - игезәк иртуганны Ахурамазда һәм Ангра-Майньюга тумыш биргән, чиксез пространство һәм вакыт чагылышы иң олы Илаһка Зерванга (Зурванга) табыну белән аерылып торган.
Мирчи Элиаде сүзләре буенча Зерван турында миф безгә кадәр ике әрмән (Егише Вардапет һәм Езник Кохбаци) һәм ике Сүрия (Теодор бар Конай һәм Йоханнан бар Пенкайе) авторлары кабатлап хикәяләвендә барып җиткән. Шулай итеп, хәзерге вакытта бернинди аутентик «зурванит» текстлар мәгълүм түгел.
Зурванизм турында өстә китерелгән М.Элиадедан башка, шулай ук Ж. Дармстеттер, Г. Нюберг, Э. Бенвенист, М. Бойс, Р. Зенер язганнар.
## Шулай ук карарга мөмкин
* :ru:Древнеиранская религия в античных источниках#Зурван
* Зурван
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* И. Л. Крупник. «Зерванизм как феномен духовной культуры древнего и раннесредневекового Ирана», 2008
Төркем:Зәрдөштлек
Фараваһар

**Фараваһа́р** (Фарсы телендә: فروهر — *faravahar*, Борынгы фарсы телендә: فـروتی  — *fravati*, Авеста телендә: 𐬟𐬭𐬀𐬎𐬎𐬀𐬴𐬌 — *fravaši*) — Ибраһими диннәрдә фәрештә-саклаучы сыман Фравашины сурәтләүче Зәрдөштлекнең төп символы. Иң элек ул «Канатлы Кояш» (канатлы дисктан) (хөкем һәм илаһи килеп чыгыш символы) гыйбарәт булган, аңа соңрак кеше образы өстәлгән булган. Хәзерге Зәрдөштлектә фараваһарны кеше җанының Ахурамазда белән берлеккә тормыш юлында озатучы дип аңлыйлар. Бу дини-мәдәни символ Пәһләви династиясе вакытында Иран идентиклыгы символы буларак аңланган булган.
## Галерея

Файл:Persepolis - carved Faravahar.JPG|Персепольдә Фараваһар рельефы.
Файл:Wall relief depicting the God Ashur (Assur) from Nimrud..JPG|Ашшурның канатлы дискта стена рельефы, б.э.к. як. 865-850 еллар
Файл:Farvahar001.JPG|Персеполь, Иран.
Файл:Darius I the Great's inscription.jpg|Бехистун язмасында сурәтләнгән Фараваһар
Файл:Museum of Zoroastrians - Kerman.jpg|Атәшпәрәстләрнең музее, Кирман
Файл:Nationalbankofiranshowingfarohar1946.jpg|Фараваһар сурәте белән Иран Дәүләт банкы (1946 ел).
Файл:Farvahar.JPG|Персепольдә ташта кисеп ясалган Фараваһар.
Файл:Stele Darius Shaluf Menant.png|Дарий Бөекнең Сүәеш язмаларының өске өлешендә Фараваһар тамгасы
Файл:Iran 2007 Zoroastrian temple.jpg|Зәрдөштлек гыйбадәтханәсенең капкаларында Фараваһар, Иран.
Файл:Faravahar on Fire Temple, Yazd.jpg|Йездта ут гыйбадәтханәсендә Фараваһар символы 

## Шулай ук карарга мөмкин
* :ru:Крылатый диск
* :ru:Зороастризм
* :ru:Религиозные символы
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек символикасыТөркем:Дини символлар
Кокос утрауларында ислам

**Кокос утрауларында ислам** (, ) ― күпчелек дине. 2016 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, ил халкының (544 кеше, 2016 елга) 75 % ын сөнни мөселманнар тәшкил иткән. 

## Тарих
Австралиянең диңгез арты территориясе исәпләнүче Кокос (Килинг) утрауларында мөселманнарның күп булуы Малайзия һәм Индонезиядән эшчеләр миграциясе белән бәйле. Кокос утрауларында халык кеше яши торган ике утрауда урнашкан: этник аурупалылар Көнбатыш утрауда (120 кеше) һәм Рождество утравында этник малайлар (500 тирәсе кеше) яши.

## Ислам оешмасы
Утрауның төп мөселман оешмасы – Кокос (Килинг) утрауларының Ислам Советы (Islamic Council of Cocos Keeling Islands) . Оешма җитәкчесе: Ратма Энтони (Ratma Anthony) .

## Мәчет

Утрауларда өч мәчет бар, шуларның иң соңгысы – Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән Уэст-Айленд мәчете . Хоум утравы мәчете ― утрауда иң җанлы урыннарның берсе, манара территориаль флаг төсләренә буялган: яшел һәм алтын .

Home Island Mosque.jpg | Хоум утравы мәчете
Bright Yellow Dome (25086334622).jpg |  утравындагы мәчетнең сары манарасы
 

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Кокос утрауларында ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Австралиядә ислам
Язаталар

**Язаталар** (авест. *«табыныла торганнар»*) — Зәрдөштлек мифологиясендә Ахурамаздага якын Илаһларның, аның ярдәмчеләренең һәм свитасының махсус төре.. Мәхлукатлар булып тора.
Зәрдөшт дини реформасы барышында элек булган Илаһлардан баш тартканнан соң, аларны «язаталар» дип атый башлаганнар, әмма «табынылырга лаеклы» яңа статусында. Шулай, «Семиглав»та язаталар дип Индра һәм тагын берничә башка баш тартылган Илаһлар атала. Соңрак Зәрдөштлек текстлар язаталарны иерархиядә Амеша Спента Илаһларыннан соң куялар һәм алар арасында иң ихтирам ителгәннәрне аерып күрсәтәләр: Ахурларны (аларга кайвакыт Ахурамазданы үзен керткәннәр, Митраны һәм су Илаһы Апама Напатаны..
Ахура Мазда язата Илаһларны («табынылырга лаеклылар»)ны барлыкка китергән.:
* Аши;
* Веретрагна;
* Хварно;
* Митра;
* Хаома;
* Ардвисура Анахита;
* Геуш Урван;
* Вайю;
* Хвархшайта;
* Тиштрйя.
Урта чор фарсы чыганакларында "ахуралар" һәм "язаталар" - фактик рәвештә синонимнар булып тора.
.
## Классик Зәрдөштлек
Авестага таянган классик Зәрдөштлектә ике тип язаталар аерылып тора, берәүләре рухи дөньяга карый, икенчеләре физик (тән) дөньясына. Язаталарның махсус тәртибе бар, анда аларның һәрберсенең үз саны бар. Һәр язат ай көннәренең берсенә туры килә, алар барысы 30:

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Язаталар
Ясна (Авеста)

«**Ясна**» (Авеста телендә:𐬫𐬀𐬯𐬥𐬀) — Авестаның 72 бүлектән (*хаити*) торган беренче һәм иң әһәмиятле өлеше. Яснаның тексты Зәрдөштлек гыйбадәте вакытында яңгыраган.
## Эчтәлек
Яснада алкышлы фикерләргә (*вохумане*), пәйгамбәр (*мантрану*) Зәрдөшткә, барлыкка китерүче Ходай Ахурамаздага тугърылык анты (5:1); һәм диюләргә (12:1; 32:3) каһәр бар. Яснада фраваши, «киләчәк коткаручы» (саошьянтлар — 9:2; 26:6) һәм Изге Рух (7:18) турында искә алулар бар һәм шулай ук дөньяви һәм тән дөньясы арасында аеру бар (28:2). Ахура-Мазданың улы буларак аңлашыла торган ут ихтирам белән әйлендерелә (3:2; 4:17), шулай ук Ахурамазданың күзе Кояш (4:16), Илаһ свитасыннан язаталар ихтирам белән әйләндерелә (6:20).
9-ынчы бүлектә хаома турында һәм елларында картлык та, үлем дә булмаган бәхетле Йима патшасы турында һәм шулай ук явыз  Ажи-Дахака җанвары турында тарихи хикәя бар.
Ясна караклыктан (12:2) һәм ялганнан (*друдж*, 18:5) баш тарта, аларга хакыйкать (*Аша*) һәм тыңлаучанлык (*Сраоша*) идеаллары каршы куела. Гомумән, Ясна аңлаулары буенча дөнья Үзгәрешкә (*Фрашкард* — 30:9) мохтаҗ, чөнки Авеста "булуның башында" ике рухның дуализмын раслый (45:2). Иң бөек алкыш булып бөтенлек һәм үлемсезлек тора (47:1).
Яснаның ачык образы булып мистик *[[Чинват күпере|Чинват]]* күпере (46:10, 51:13, 71:16; Сират күпере белән чагыштырыгыз) тора, аның аша бары тик хаклылар узачак. Гөнаһлылар (кавилар һәм карапаннар, ягъни сихерчеләр һәм Зәрдөштлек дошманнары) шулай ук аның аша узып карарлар, әмма *Ялган Өе*нә (46:11; 49:11) егылып төшәчәк.
## Сылтамалар
* Ясна
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Зәрдөштлек текстлары
Раштуа утравында (Австралия) ислам

**Раштуа утравында ислам** (, ) ― иң киң таралган дин. Мөселманнар саны 2011 елдагы 14,8 % тан 2016 елда 19,4 % ка үскән. АКШ Үзәк разведка идарәсе Бөтендөнья белешмәлеге нигезендә, 1997 елда мөселман халкы гомуми халык санының (1 496 кеше) 25 % ы булган, дип бәяләнә .

## Тарих
Австралиянең мөстәкыйль идарә ителмәүче тышкы территориясе исәпләнүче Раштуа утравында дини ышанулар төрле һәм үз эченә ислам (19.4 %), буддизм (18,1 %), христианлык (католиклар: 8,8 %, протестантлар: 1,7 %), даосизм, конфуцийчылык һ. б. диннәрне ала.

Раштуа утравында Ислам дине, тарафдарларының саны буенча, беренче дин булып тора, һәм нигездә, утрауның этник Малайзия халкы тарафыннан тотыла; хәзерге вакытта утрауда җирле халык юк.

## Ислам оешмасы
Австралия ислам советлары федерациясе () Раштуа утравы ислам советын да берләштерә .

Австралиянең Көнбатыш Австралия штатында урнашкан  шәһәрендә Раштуа утравы мөселманнары күпләп яши.

## Мәчет
Раштуа утравында мәчет, христиан чиркәве, Бәһаи үзәге, егермеләп кытай гыйбадәтханәсе (шуның эченнән җиде буддизм храмы) бар. 

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Раштуа утравында ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Австралиядә ислам
Сваям-бхагаван

**Свая́м-бхагава́н** (IAST:svayam bhagavān "Ходай үзе") —  Һинд дине тәгълиматында төшенчә. Һинд диненең монотеистик юнәлешләрендә Ходайның барлык башка формалары һәм чагылышлары чыганагы булган иң олы Ходайның иң тулы формасын билгеләү өчен кулланыла. Иң еш рәвештә төшенчә кришнаизм традицияләрендә Кришнаны Вишну һәм барлык аватарлар чыганагы буларак тасвирлау өчен кулланыла. Кришнаны Сваям-бхагаван буларак кабул итү гаудия-вайшнавизм, пуштимарга һәм Нимбарка-сампрадая кебек кришнаит сампрадаялар өчен хас. Бу традицияләрнең дини тәгълиматында Кришнаның бу аңлауның төп чыганагы булып «Бхагавата-пурана» тора.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Рус телендә
* 
;Инглиз телендә
* 
* 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Intis Telecom

**Intis Telecom** — Британия технологик компаниясе, СМС-провайдер, смс-тарату сервисларын, Cli.co ның URL сылтамаларын кыскарту сервисын эшләүче GSMA, Mobile Ecosystem Forum, RIPE һәм ICANN мобиль элемтә операторлары Халыкара Ассоциациясе әгъзасы булып тора.

## Эшчәнлеге
Компания - халыкара СМС провайдеры, Cli.co  URL сылтамаларын кыскарту буенча үз сервисын эшләүче һәм it.com домен зонасы иясе. Компаниянең офислары Казанда (Россия), Гонконгта, Лондонда (Бөекбритания), Нью-Йоркта (АКШ) бар, шулай ук Казахстанда, Үзбәкстанда, Израильдә, Германиядә вәкиллекләре эшли. Компаниянең программа продуктлары Россиядә, АКШта, Бөекбританиядә теркәлгән. Компания абонентларга 1200 мобиль оператор хәбәрләрен  дөньяның 180 иленә җиткерә. 2021 елда Intis Telecom, it.com домен зонасын сатып алып, доменнар базарында ачык рәвештә  игълан ителгән иң югары килешүне төзеде. DN Journal раслаганча, килешү бәясе 3,8 млн доллар тәшкил иткән, элек иң кыйммәтле домен Hippo.com  иде - аның бәясе 3,3 млн. доллар. Компаниянең яңа проекты Лиссабонда (Португалия) Web-summit 2021дә тәкъдим ителде.  

# Компания шулай ук  it.uk  доменына да карый.  2021 ел дәвамында Intis Telecom компаниясе башка киңәйтелешле  ике хәрефле  .it  доменнарын сатып алган. Шул исәптән, 2000 дән 25 000 долларга кадәр түләнгән  broker, .hn, .to, .ax, .sb, .uy, .tn, .by, kz, .ae дә. 3-нче дәрәҗәдәге доменнарны теркәү, шулай ук, әлеге  киңәйтелешләрдә тәкъдим ителәчәк. 

## Тарихы
Intis Telecom компаниясенә 2008 елда Казан шәһәрендә эшмәкәр Андрей Инсаров тарафыннан нигез салынган. СМС җибәрүдә компания 2009 елда эшли башлады. 2012 елда компания Барселонада (Испания) Mobile World Congress халыкара күргәзмәдә катнашты, анда Голландиянең Mobile Tulip һәм Германиянең IDM белән хезмәттәшлек итү турында килешүләр төзелде. 2018 елдан 2020 елга кадәр Казахстан, Үзбәкстан, Израиль, Германия вәкиллекләре ачылды. 2020 елда массакүләм мәгълүмат чаралары компаниянең  Cli.co URL сылтамаларны кыскарту буенча үз сервисын эшләтеп җибәрүе турында хәбәр итте, 2021 елда компания Барселонада Mobile World Congress 2021дә әлеге  сервисны тәкъдим итте. 2021 елда Intis Telecom домен зонасы, Websummitта  беренче тапкыр тәкъдим ителгән,  it.com домен зонасының рәсми регистраторы була.   
## Сылтамалар
# URL-адресларны кыскарту сервисы Cli.co 
# [Http://it.com Доменов регистраторы it.com]

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча компанияләр 
Төркем:2008 елда нигезләнгән компанияләр
Төркем:Россиянең технологик компанияләре
Сәрвәров

**Сәрвәров** ― фамилия.
*  Наил Сәрвәров (1946), Татар опера һәм балет театры балет биючесе. ТАССР халык артисты (1987).
* Рөстәм Сәрвәров (1960), җырчы, продюссер.
----
* Лилия Сәрвәрова (1979), сәнгать фәннәре кандидаты. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2015).

Төркем:Фамилияләр
Иса Абдурахманов

**Иса Абдурахманов (Абдураман)** (  ; 5 май, 1937, Евпатория ) - Кырымтатар шагыйре, прозаик һәм тәрҗемәче. Үзбәкстан Республикасының атказанган  журналисты,кырымтатар һәм үзбәк телләрендә яза.

## Биография
Иса Абдурамахманов 1937 елның 5 маенда Евпатория шәһәрендә туган. 7 яшьлекчагында  гаиләсе белән Үзбәкстанга депортацияләнә. Исаның балачагы киҗе-мамык басуларында үткән. Ул мәктәптә укыганда  иҗат эше белән шөгыльләнә. 1961 елдан башлап аның шигырьләре " Ленин Байрагы " газетасы битләрендә  басылып чыга.

Сәмәрканд дәүләт университетының үзбәк һәм таҗик филологиясе факультетын тәмамлаганнан соң, И.Абдураманны "Ленин элу" газетасына эшкә чакыралар.

1979 елда СССР Язучылар берлегенә кабул ителә.

«Янъы кунь, селям!» («Здравствуй, новый день!») - Кырымга кайткач, басылган шагыйрьнең беренче китабы.
Симферопольдә яши.

Ул Шевченко әсәрләрен Кырым татар теленә тәрҗемә итә.
## Сайланма әсәрләре
* 
* «Гогерджилер» («Голуби»)
* 
* «Чыракъ» («Свеча». 1972)
* 
* «Танъ шавлеси» («Утренние лучи». 1976)
* 
* «Нал» («Подкова». 1979)
* 
* «Огълумнынъ кунеши» («Солнце моего сына». 1984)
* 
* «Юректеки къыртыш» («Целина в сердце». 1988)
* 
* Үзбәк телендә романнар һәм хикәяләре: «На крыльях мечты», «Улыбка Самарканда», «Хорошее настроение», «Найдите мою боль» и др.

## Искәрмәләр


## Библиография

** Йигитлик: Юмористик икяелер: [Мужество: Юмористические рассказы].-- Ташкент, 1981.-- 180с.
** Мубарек кунь: Шиир: [Святой день: Стихотворение] // Къырым.-- 2001.-- 6 июля 6я
** Мушкюль элларом: [Трудные дороги].-Ташкент, 1978.-- 131с.
** Нал: [Подкова: Стихи и поэма].-- Ташкент , 1979.-- 87с.
** Огълумнынъ кунеши: [Солнце моего сына: Стихи и поэма] / Ред. Черкез—Али.-- Ташкент, 1984.-- 112с.
** Танъ шавлеси: [Утренние лучи: Стихи и поэма].-- Ташкент, 1976.-- 102с.
** Чыракъ: Шиирлер: [Свеча: Стихи].-- Ташкент, 1972.-- 88с.
** Юректеки къыртыш: Шиирлер ве поэмалар: [ Целина в сердце: Стихи и поэмы].-- Ташкент, 1988.-- 184с.
** Янъы кунь, селям!: Шиирлер, балладалар, поэма: [Приветствую, новый день!: Стихи, баллады, поэма] / Муаррир А. Вєлієв.-- Акъмесджит, 2000.-- 344с.

## Әдәбият
* Аблякимов И. «Янъы кунь, селям!»: [Презентация новой книги Янъы кунь, селям!] // Къырым. — 2000.-- Майыс 13.
* Аметова Н. Языджы эсеринен эбедийдир: [Писатель известен своими произведениями] // Къырым.-- 2000.-- Майыс 13.
* Усеинова Г. Презентация новой книги: [Иса Абдураман. Янъы кунь, селям!] // Голос Крыма.-- 2000.-5 мая.
* Фетислямов А. Иса Абдураманнынъ шиирлери: [Стихи Исы Абдурамана] //Ленин байрагъы.-- 1967.-- 5 декабря 5.

## Чыганаклар

* Мәдәният һәм сәнгать министрлыгы (мөмкин булмаган сылтама)
* НСПУ 
* Буквоед
* [Ю. В. Кандимов. Абдурахман Иса // Энциклопедия современной Украины : в 30 т. / ред. кол. И. М. Дзюба и др. ; НАН Украины, НОШ, Координационное бюро энциклопедии современной Украины НАН Украины. — К., 2003-2016. — ISBN 944-02-3354-X.

Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Евпаториядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:5 май көнне туганнар
Хөсәен (Самар өлкәсе)

**Хөсәен** (*Хөсәен-Яңавыл*, ) — Россиянең Самар өлкәсе Чаллыбаш районындагы татар авылы. Сиделькино авыл җирлегенә карый.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньягында, Югары Идел аръягында, урман-дала зонасында, Олы Тархан елгасының сул ярында, районның административ үзәге Чаллыбаш авылыннан төньякка якынча 8 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча). Диңгез өстеннән 89 метр биеклектә урнашкан.

; Климаты

Климат уртача континенталь,  аз карлы салкын кыш һәм эссе коры җәй белән характерлана. Һаваның уртача еллык температурасы 3,4 ° С. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,4&nbsp;°C (абсолют максимум 42&nbsp;°C); иң салкын айның (гыйнвар) -13&nbsp;°C (абсолют минимум -47&nbsp;°C). Еллык уртача явым-төшем 498 мм, шуларның 339 мм апрельдән октябрьгә кадәр ява. Кар каплавы 151 көн дәвам итә.

; Вакыт зонасы

Благодаровка авылы, Самар өлкәсе шикелле үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан.

## Тарихы
Екатерина II указы нигезендә, XVIII гасырда отставкадагы солдатлар тарафыннан нигез салына.

Иң беренче булып бу җиргә Хөсәен исемле кеше килеп урнаша. Шуңа да аны Хөсәен авылы дип йөртә башлыйлар. Патша Николай Икенче, Россия дәүләтенә 25 ел тугры хезмәт иткән татарларга тыныч хезмәткә күчеп, тормыш алып бару өчен, җир бирү турындагы карарын бастыра. Патша әмереннән соң, Хөсәен авылына Благодатное исеме тагыла. Шулай итеп, Благодатное авылы Казан губернасы Чистай өязенең Сиделкино волостенә керә. Авылның бер башында мөселман татарлары яши, икенче башында правослаулы урыс, украин, чуаш, мукшы милләтендәгеләр көн күрә башлый.

Казан губернасының Чистай өязе составына, соңрак Самар губернасы Мәләкәс өязенең Сиделькино волостена керә. 1928 елда 109 хуҗалык исәпләнгән. Бөек Ватан сугышыннан соң авыл «Жданов исемендәге колхоз» составына керә. Авылда Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган авылдашлар истәлегенә обелиск куела. Мәктәп эшләгән (1986 елда ябылган).

## Халык саны

; Җенес составы

2010-нчы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча, халыкның җенес структурасында ир-атлар 42,9%, хатын-кызлар — 57,1% тәшкил иткән.

; Милли составы

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар халыкның милли структурасында 69 кешенең 94% тәшкил иткән.

## Шәхесләр
* Журналист, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре Р. Н. Гарифуллин.

## Дин
1907 елда төзелгән мәчет эшли, 2007 елда анда капиталь ремонт ясалган.

## Искәрмәләр

Төркем:Чаллыбаш районы торак пунктлары
Яңа Норлат

**Яңа Норлат** () — Россиянең Самар өлкәсе Чаллыбаш районындагы татар авылы. Краснояриха авыл җирлегенә карый.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньягында, Югары Идел аръягында, урман-дала зонасында, Олы Тархан елгасының сул ярында, районның административ үзәге Чаллыбаш авылыннан көньяк-көнбатышка якынча 20 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

; Климаты

Климат уртача континенталь,  аз карлы салкын кыш һәм эссе коры җәй белән характерлана. Һаваның уртача еллык температурасы 3,4 ° С. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,4 ° C (абсолют максимум 42 ° C); иң салкын айның (гыйнвар) -13 ° C (абсолют минимум -47 ° C). Еллык уртача явым-төшем 498 мм, шуларның 339 мм апрельдән октябрьгә кадәр ява. Кар каплавы 151 көн дәвам итә.

; Вакыт зонасы

Яңа Норлат, Самар өлкәсе шикелле үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан.

## Тарихы
Авыл ТАССРның Октябрь районы Түбән Норлат (хәзерге Татарстанның Норлат районына карый) авылы кешеләре тарафынан 1921 елда (бәлкем 1926-1927 елларда) нигезләнгән.

## Халык саны

; Милли составы

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар халыкның милли структурасында 66 кешенең 100% тәшкил иткән, 2010 елда 44 кешенең 86% тәшкил иткән.

## Шәхесләр

## Дин
Мәчет эшләп килә.

## Икътисады
Бистә «Маяк Ильича» колхозы составына керә (Шлама авылы). 1994 елдан «Уңыш» ҖЧҖ эшли.>

## Искәрмәләр

Төркем:Чаллыбаш районы торак пунктлары
Ренат Вәлиуллин

**[[Ренат Вәлиуллин]] :**
* Ренат Вәлиуллин (1947), рәссам, БР атказанган рәссамы (1997).
* Ренат Вәлиуллин (1972), Татарстанның Санкт-Петербургтагы даими вәкиле (2015 елдан).
Буза (Румыния)

**Буза** — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Клуж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Мөхәммәтҗанова

**Мөхәммәтҗанова :**
* Гүзәл Мөхәммәтҗанова (1938—2013), ректор, педагогика фәннәре докторы (1988), профессор (1990), РСФСР атказанган укытучысы (1987).
* Зифа Мөхәммәтҗанова, рәссам.
* Легия Мөхәммәтҗанова (1935), Казан дары заводы эшчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Лилия Мөхәммәтҗанова (1973), филология фәннәре докторы, Шәйхи Маннур премиясе лауреаты.
* Флёра Мөхәммәтҗанова, ТИСБИ проректоры (*[[2014]]*).
----
* **[[Мөхәммәтҗанов]]**

Төркем:Фамилияләр
Илназ Габидуллин

**Илназ Габидуллин** (*Илназ Ихсан улы Габидуллин*, тәхәллүсе *Кызык-Мызык*, 20.12.1993, Вахит,  Кукмара районы, , ,) — татар телендә эш итүче блогер, шагыйрь, рэп башкаручысы.

## Тәрҗемәи хәле
1993 елның 20 нче декабрендә Кукмара районы Вахит авылында туган. 2015 елда Казан дәүләт энергетика университетын тәмалый.

2019 елда Гүзәл исемле райондашына өйләнгән (никахлары майда, туйлары — 17 августта).

## Иҗтимагый эшчәнлеге
*Кызык-Мызык* тәхәллүсе астында эш итә, ВКонтакте социаль челтәрендә исемдәш татар телле төркеменә нигез салган һәм үстерүдә катнаша. Татнетның алдынгы блогерлар рәтенә керә.

Танылган блогер буларак төрле иҗтимагый чараларда катнаша: төрле пиар-чаралары, татар матбугатына язылу кампанияләре, бәйгеләр оештыру, Россия Дәүләт думасына сайлаулар һәм башкалар.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Телеграм: https://t.me/kizik_mizik

Төркем:Казан дәүләт энергетика университетын тәмамлаучылар
Дубиевка урта мәктәбе

**I-III баскычлы Дубиевка урта мәктәбе ** - Черкассы өлкәсенең Черкасы районының Дубиевка авылында урнашкан урта мәктәп.

## Искәрмәләр

Төркем:Черкассы районы мәктәпләре
Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Садыйкова

**Садыйкова** ― фамилия.
* Әкълимә Садыйкова (1908—1993), Гафури театры актрисасы (1933—1983). РСФСР атказанган (1972), БАССР халык (1955) артисты.
* Зәйнәп Садыйкова (1921—1977), күмәк хуҗалык рәисе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Зидә Садыйкова (1935), филология фәннәре кандидаты (1986).
* Дина Садыйкова (1960), Чуаш Республикасының юстиция министры (1995―2000).
* Ләлә Садыйкова (1928―), актриса, ТАССР халык артисты (1978).
* Мәхмүдә Садыйкова (1919—1985), археолог, тарих фәннәре кандидаты (1965).
* Мөкәрәмә Садыйкова (1931), шагыйрә, драматург. БАССР атҡазанган мәдәният хезмәткәре (1981). Фәтих Кәрим  премиясе лауреаты (2011).
* Разыя Садыйкова (1959),  V чакырылыш ТР Дәүләт Советы депутаты, медицина фәннәре докторы.
* Сара Садыйкова (1906—1986), композитор, җырчы (сопрано), драма актрисасы. ТАССР халык артисты (1976), РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1984), Тукай бүләге иясе (1990). 
* Чулпан Садыйкова (*Чулпан Казанлы, Чулпан Әскәрова*) (1974), Чаллы татар драма театры актрисасы, Муса Җәлил исемендәге Республика (2007), «Тантана» (2024) премияләре лауреаты, Татарстанның атказанган артисты (2014).
----
;Икеләйтелгән фамилия
* Айсылу Башкурова-Садыйкова (1946), филология фәннәре докторы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
* Лена Садыйкова-Сабитова (*[[Иделбикә]]*, 1930—2020), шагыйрә, С. Сөләйманова (2010), Г. Кандалый һәм С. Урайский исемендәге премияләр лауреаты.
----
* **[[Садыйков]]**

Төркем:Фамилияләр
Артур Минһаҗев (1973)

**Артур Минһаҗев**, Артур Габдулла (*Гаптул*) улы Минһаҗев (*[[1973 ел]]ның [[30 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мари АССР]], [[Бәрәңге районы]],  [[Бәрәңге (бистә, Мари Иле)|Бәрәңге]]*) – мәдәният эшлеклесе, җырчы, җырлар авторы, «Казан егетләре» төркеменең экс-солисты, «Артур & Марат» дуэты катнашучысы, Казанның «Сәйдәш» мәдәният үзәге директоры, Татарстанның атказанган артисты (2007), халыкара һәм Бөтенроссия конкурслары лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 30 мартында Мари АССР Бәрәңге бистәсендә туган. Әтисе урманчы, әнисе бухгалтер, банк бүлекчәсе җитәкчесе булып эшләгән. Гитара классы буенча музыка мәктәбен, армиядән соң, Йошкар-Олада мәдәният һәм сәнгать көллиятен, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтының хор бүлеген (*Җәвит Котдусов курсы*) тәмамлаган.

1996 елда «Казан егетләре» төркеме солисты (икенче вокал һәм гитарачы) буларак сәхнәгә чыга, 2000-елларда төркем киң танылу ала (продюсер Рафаэль Мәҗитов). 15 ел дәвамында әлеге төркем белән күп конкурсларда, фестивальләрдә катнаша, беренче урыннар ала, илнең төрле төбәкләрендә чыгышлар ясый.

2013 елдан, «Казан егетләре» төркеме таркалгач (2006 елда директор Илдар Рәхимов китә, 2009 елда Вәли Фәзлиәхмәтов белән Азат Адиев «Райян» төркеме булып оеша), Марат Галимов белән бергә «Артур & Марат» дуэтын оештыручы һәм  катнашучысы . Дуэт белән башкарган беренче җыры ― «Әгәр мине бик сагынсаң» .

2012 елда Казанның Вознесение бистәсендә авыл клубларын төзүгә юнәлдерелгән республика программасы кысаларында салынган  мәдәният йорты (клуб) мөдире вазыйфасын башкарган.

Ике ел Айдар Фәйзрахманов җитәкчелегендәге Татарстан дәүләт фольклор музыкасы ансамблендә эшләгән.

Хәзерге көндә Казан шәһәренең «Сәйдәш» мәдәни үзәге муниципаль бюджет мәдәният учреждениесе (2000 елга кадәр ― Төзүчеләр мәдәният сарае) директоры    .

50 дән артык җыр авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 – Татарстанның атказанган артисты 
* халыкара һәм Бөтенроссия конкурслары лауреаты, ш. и.
:2001 ― «Урал моңо» (Уфа) – Гран-при
:2011 ― «Белый месяц» (Бурятия) – Гран-при һ. б.

## Гаиләсе
Хатыны Луиза, педагогия фәннәре кандидаты, КДМИ профессоры . Казан дәүләт мәдәният институтында бергә укыганнар. Казанның Вознесение бистәсендә шәхси йортта яшиләр. Улы Данил, Россия гадел хөкем академиясен тәмамлаган. Кызы Диана, инглиз телен тирәнтен өйрәнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Альбина Гайнуллина*. Артур Минһаҗев: «Оркестрга теләсә кем җырлый алмый». Акчарлак, 2022 ел, 16 март, 16-17 бит.

## Сылтамалар

* Артур Минһаҗев: «Безне бигрәк тә әбиләр ярата». gongtv.ru, 26.01.2017
* *Гульназ Бадретдин, Эльвира Самигуллина*. «Артур & Марат»: «Минтимер Шарипович говорил: «Ребята, вы на 15 лет впереди поезда бежите». business-gazeta.ru, 23.04.2017
* Артур Минһаҗев җырлары.  ВКонтакте

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар