open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәннәр Академиясе

.
**Фәннәр академиясе**  - фәннәргә багышланган милли академия яки башка гыйльми җәмәгать. Беренче фәнни академияләр XVII гасырда Европа илләрендә барлыкка килә. Бүгенге көндә дөньяның күп илләрдәге милли фәнни академияләр (АКШ, Бөекбритания, Италия, Кытай, Франция һәм б.) фәнни ассоциацияләр, клублар һәм берлекләр мәсләгенә нигезләнеп оештырылган, фән өлкәсендә хезмәттәшлекләре аркылы дипломатиядә зур роль уйныйлар.

## Төрләр
* дәүләт катнашлыгы буенча: дәүләтнеке һәм дәүләткә карамаганнары
* эшчәнлек территориясе буенча: халыкара, региональ, милли (аерым ил), субмилли, локаль
* эшчәнлек тармагы буенча: күп яки аерым тармаклы
* вәкиллек буенча: шәхси, коллектив, катнаш
* әгъзалык буенча: сайлаулы, түләүле, катнаш

## Үрнәкләр
* Россия - Россия фәннәр академиясе (дәүләтнеке, илкүләм, күп тармаклы, катнаш вәкиллек, сайлаулы әгъзалык)
* Татарстан - Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе (дәүләтнеке, төбәкнеке, күп тармаклы, катнаш вәкиллек, сайлаулы әгъзалык)

## Шулай ук карагыз
* Милли академия

## Искәрмәләр
Renad Säğdiev

**Renad Zinnur ulı Säğdiev** (*Ренад Зиннур улы Сәгъдиев*) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, ximiä fännäre doktorı, RFA akademigı (1997), Xalıqara tomografiä üzäge direktorı (1993dan başlap). Tanılğan ğälim, şulay uq RFA akademigı Roald Säğdievneñ bertuğan enese.

## Tormış yulı
Renad Säğdiev dönyağa Qazanda 1941nçe yılnıñ 13nçe dekaberendä kilä. 1965nçe yılda Novosibirsk däwlät universitetın tämamlıy. 1965-1983nçe yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ Seber bülegeneñ Ximiä kinetikası häm yanu institutında stajor, fänni xezmätkär, laboratoriä citäkçese. 1983-1993 yıllarda şunda uq direktor urınbasarı. 
1993nçe yılda Renad Säğdiev Xalıqara tomografiä üzägen oyıştıra häm anıñ direktor wazifaların başqara. Bu üzäk Seber xalqınıñ sälamätlegen saqlayda zur eş quya, şulay uq bu üzäk Rusiäneñ ximiädä magnit küreneslären öyränüce töp fänni berläsmäse.
RFAneñ Seber bülege direktorı urınbasarı.

Renad Säğdiev Rusiädä ximiä fizikası ölkäsendä iñ zur ğälimnärneñ berse, “Химическая физика”, “Сообщения по кинетики и анализу” basmalarınıñ redkollegiä äğzası. Mäskäw däwlät, Rostov däwlät, İrkutsk däwlät universitetlarınıñ layıqlı professorı.

## Büläklär
* Lenin premiäse (1986)
* Rusiä däwlät premiäse (1994)
* Dan ordenı

## Sıltamalar
 RFA‘neñ Xalıqara tomografiä üzäge räsmi säxifase

Törkem:Tatar akademikları
London School of Economics

**London School of Economics**, **LSE** (*London iqtisad häm säyäsät beleme mäktäbe*) – 1895. yılda barlıqqa kilgän maxsus yuğarı belem birü yortı. Ul London Universitetı kollejları sistemasına kerä häm üniversitet däräcäsendä belem birä (BA, MA/MS, PhD). Bu mäktäb üzen dönyanıñ iсtimaği fännär ölkäsendä äydäp baruçı institut dip atıy.

"The Guardian" gäzite işäpläwençä, LSE Böyekbritaniädä Oksford universitetınnan qala ikençe yuğarı uqu yortı sanala.

LSE'da uqıp çıqqan Tatarstanlılar: Oskar Prokopyev - Qazan şähäre xakimiate başlığı urınbasarı, şähär xakimiate finans idaräseneñ başlığı  . 

## Sıltamalar

* LSE'nıñ räsmi säxıfäse

## Çığanaqlar


Төркем:Бөекбритания югары уку йортлары
Төркем:Икътисад фәне
Төркем:Лондон
Roald Säğdiev

**Roald Zinnur ulı Säğdiev** (*Роальд Зиннур улы Сәгъдиев*) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, fizika-matematika fännäre doktorı, RFA akademigı (1968). Tanılğan ğälim, şulay uq RFA akademigı Renad Säğdievneñ bertuğan enese. Roald Säğdiev elekkege AQŞ prezidentı Dwayt Eyzenhauernıñ onıqasına öylängän.

## Tormış yulı
Roald Säğdiev dönyağa Mäskäwdä 1932nçe yılnıñ 26. dekaberendä kilä. 1955nçe yılda Mäskäw däwlät universitetınıñ fizika fakultetın tämamlıy. 1956-1961nçe yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ Atom energiäse institutında (xäzer Kurçatov institutı) eşli.

1968nçe yılda, utız biş yäşendä Roald Säğdiev SSSRnıñ iñ yäş akademigı bula. Şulay uq ul Sovet ilennän berdänber Vatikan fännär akademiäse akademigı däräcäsenä ireşä. 1961-1970nçe yıllarda Atom-tös fizika institutında laboratoriä citäkçese (Novosibirsk).

1970-1973nçe yıllarda SSSR Fännär akademiäseneñ Yuğarı temperaturalar institutında eşli. Roald Säğdiev zamança plazma fizikasıñ öyränüçe aldınğı ğälim. Anıñ Kurçatov institutında başqarğan esse plazma häm idarä itelä torğan termo-töş sintez ölkäsendäge açışları xalıqara däräcädä tanıla.

1973-1988nçe yıllarda Roald Säğdiev SSSR Fännär Akademiäseneñ Ğäläm tikşerenüläre institutında direktor. Bu waqıtta ul unikal fänni programmalar (“Kosmos”, “Prognoz”, “İnterkosmos”, “Meteor”, “Apollon” h.b.) östenedä eşli.

1987-1991nçe yıllarda SSSR Yuğarı Sovetı deputatı itep saylana.

1985-1988nçe yıllarda Roald Säğdiev yuğarı dairälärdä ütkarelgän Jeneva, Waşington häm Mäskäw oçraşularında SSSR citakçese M. Gorbaçev kiñaşçese bula.

1989dan xäzergäçä Merilend universitetı professorı (AQŞ).

## Akademiälär
* Rusiä Fännär Akademiäse akademigı
* AQŞ milli fännär akademiyäse akademigı
* Amerika Sänğat häm Fännär Akademiäse akademigı
* Şvetsiä Patşa Akademiäse akademigı
* Böyek Britaniä Astronomiä Cämğiäte äğzası
* Max Plank Cämğiäte (Almaniä) äğzası
* Xalıqara Astronomiä Akademiäse akademigı
* Macarstan Fännär akademiäse akademigı
* Çexiä Fännär Akademiäse akademigı
* Vatikan Fännär Akademiäse akademigı

## Büläklär
* Lenin premiäse (1984) plazma fizikası ölkäsendäge eşläre öçen
* Sotsialist Xezmät Qaharmanı (1986)
* İke Lenin, Oktäber İnqıylabı häm Xezmät Qızıl Bayrağı ordennarı kavalerı
* Yıl keşese (Fransiä, 1988)
* Tate Medale (Amerika Fizika İnstitutı, 1991)
* Ettore Majorana premiäse (İtaliä, 1993)
* Leo Szilard premiäse (Amerika Fizika Cämğiäte, 1995)
* Maxwell premiäse (Amerika Fizika Cämğiäte, 2001)
* Carl Sagan Memorial Award (2003)

## Sıltamalar

* Eisenhower İnstitutınıñ räsmi säxifäsendä Roald Säğdiev turında beleşmä 
* 
Төркем:Физиклар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
İldar İbrahimov

**İldar Ğabdulla ulı İbrahimov**  (*Илдар Габдулла улы Ибраһимов*) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, texnika fännäre doktorı (1966), RFA akademigı (1997), RFAneñ V.A.Steklov is. İnstitutında kiñäşçe.

## Tormış yulı
İldar İbrahimov 1932nçe yılda Leningrad şähärendä tua. 1956nçe yılda Leningrad universitetın tämamlıy. 1972nçe yılda İldar İbrahimov RFAneñ V.A.Steklov is. İnstitutında statistika metodları laboratoriäsen citäkli. Töp fänni eşläre matematika statistikası, oçraqlıq teoriäse alımnarına bağışlanğan.

1997nçe yıldan İldar İbrahimov Pitırbur däwlät universitetınıñ oçraqlıq teoriäse häm matematika statstikası kafedrasın citakli.

## Büläklär
* Lenin premiäse (1970)
* Duslıq ordenı (2002)

## Sıltamalar
 RFA‘neñ fänni üzäge räsmi säxifäse 

Төркем:Tatar akademikları
Төркем:Математиклар
Ривнер Ганиев

**'
**Ривнер Фазыл улы Ганиев'''  (Rivner Fazıl ulı Ğaniev) – танылган галим, фән эшлеклесе, техник фәннәр докторы (1968), Россия фәннәр академиясе академигы (1994), Россия фәннәр академиясенең Линияле булмаган дулкынлы механика һәм технология фәнни үзәге директоры (1987 елдан).

Ривнер Ганиев 1937нче елның 1 апрелендә Башкортостан АССРның Илеш районы Тәҗәй авылында туган. 1959нче елда Уфа авиация институтын тәмамлый.

Институттан соң яшь инженер “100нче почта тартмасы” дип йөртелгән ябык конструкторлык бюросында авиация двигательләре буенча конструктор-әзерләүче булып эшләп ала. СССР Фәннәр академиясенең Мәскәү машиналарны өйрәнү институты янындагы аспирантураны тәмамлагач, кандидатлык диссертациясе яклый, ике елдан – докторлыкны.

Төп фәнни эшләре резонанслы күренешләр теориясенә карый. Ривнер Фазыл улы сызма булмаган механика һәм машиналар эшләү юлында гаять зур галим. Аның тикшеренүләре машиналар һәм аппаратлар динамикасына, шул исәптән авиация, ракета-космик техникасына да кагыла. Ганиевны механикада яңа өлкәне булдыручы дип йөртәләр. Академик Ганиев җитәкләгән машиналарны өйрәнү институты галимнәренең тикшеренүләре нефть һәм газ конденсатын чыгару, эшкәртү һәм ташу кебек мөһим мәсьәләләрне үз эченә ала.

Ривнер Ганиев 300гә якын фәнни хезмәт авторы һәм 100дән артык патент иясе.

## Хезмәтләре
* Проблемы механики в космической технологии. М., 1979
* Колебательные эффекты в многофазных средах и их использование в технологии. Киев, 1980
* Волновая технология и техника. М., 1993;
* Программные движения деформируемых управляемых конструкций. М., 1995
 
## Сылтамалар
*  RFA‘neñ fänni üzäge räsmi säxifäse 
* Алтын — җирдән, галим илдән чыга
## Искәрмәләр

Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale

**Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale**, elekke **Altın Mönbär kinofestivale** - Qazanda ürkärelä torğan kinofestival. Festival qısalarında konkursqa Möselman ruxın çagıldırgan filmnar täqdim itelä. Festivalne ütkärü fikereneñ avtorı "İslam dönyası" televideokompaniasennän Zawdi Mamirgov. Oyıştıruçılar arasında Räsäy möftiläre şurası häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı bar.

## Tarix
* I Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
:5 - 11 sentäber 2005. yıl
* II Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
:10 - 15 sentäber 2006. yıl 
* III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
:6 - 12 sentäber 2007. yıl

## Tışqı sıltamalar
*Festivalnıñ räsmi web-säxifäse
*Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä '''Altın Minbär'''

Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Кинематограф
Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Казан фестивальләре
III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

**III ''Altın Mönbär'' Xalıqara Möselman kinosı festivale** 6-12 sentäber 2007. yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Çırattağı bu festivalneñ lozungı *Mädäniätlär dialogı aşa dialog ädäbenä* süzläre buldı. 14 Awrupadan, barlığı 46 törle ilden qatnaşuçı buldı. Açılış tantanasına  sponsorlığında maqtaulı qunaq bularak dönyaküläm tanılğan aktrisa  qatnaştı. III festivalda barlığı 75 film qatnaştı - 49 film bäyge qısalarında, 26 film bäygedän tış, filmnar Qazannıñ 3 kinoteatrında kürsatelde.

## Filmnar
### Bäygedäge filmnar
Suvar Plaza häm Grand Cinema kinoteatrlarında.
- Ozın filmnar (16):
* *[[Dilemma (film)|Dilemma]]* (Tatarstan, Räsäy)
* *[[Grbavica]]* (Büsnä häm Härsäk)
- Dokumental filmnar (12):
- Telereportaj (6):
- Qısqa filmnar (15):

### Bäygedän tış filmnar
Mir kinoteatrında.
- Ozın filmnar (11):
- Dokumental filmnar (10):
- Qısqa filmnar (5):

## Jüri äğzaları
*Odelşa Agişev (Räsäy)
*Safia Al-Amri (Misır)
*Vasili Antipov (Räsäy)
*Arvo Iho (Estoniä)
*Radoslav Spasov (Räsäy)
*İnal Şerip (Bilgiä)

## Büläkkä layıq tabılğannar
### Ğadäti büläklär
### Mäxsus büläklär
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: 
- Töreksoy oyışması büläkläge:

## Tışqı läñkerlär
* МФМК "Золотой Минбар" (cache as retrieved on 10 Nov 2007 08:25:47 GMT). 

## Monı da qara
*Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

Төркем:Кинематограф
Төркем:Казан фестивальләре
Dilemma (film)

Film iñ elek "Aritmi" iseme belän töşerelä başladı. Filmda **''Vertigo'' kompleksı**, **yañadan tuu** häm **näsellär arasındağı mönäsäbät** temaları turında süz alıp barıla. Stsenariynı Aysılu Hafizova yazdı. III Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivalendäge bäyge qısalarında qatnaşqan bu film 20 oktyabr könne  Suvar Plazadağı Grand Cinema zalında tamaşaçılar aldına çıqtı. Filmnıñ büdjetı turında rejissör Ramil Töxfätullin 1 milyon dollardan 2.5 tapqır äzräk bulganın äytkäne belenä.
## Çıganaqlar


Төркем:Татарстанда кино
Төркем:Татарстан фильмнары
II Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

**II ''Altın Minbär'' Xalıqara Möselman kinosı festivale** 10-15 sentäber 2006. yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Bu festivalneñ lozungı *Dini tatulıq häm säyäsi ädäplelek* süzläre buldı. Festivalga qatnaşqan filmnar Suvar Plaza häm Grand Cinema kinoteatrlarında kürsätelde.
## Filmnar
### Bäygedäge filmnar
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Telereportaj ():
- Qısqa filmnar ():

### Bäygedän tış filmnar
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Qısqa filmnar ():

## Jüri äğzaları
*Vadim Ğäbderäşitov (Räsäy)
*Fäyzä Kamal (Misır)
*Federica Riccio (İtaliä)
*Oqtay Mir-Qasım (Azärbaycan)
*Färid Däwlätşin (Üzbäkstan)
*Ovidio Salazar (Böyekbritaniä)
*Sergey Lavrentyev (Räsäy)

## Büläkkä layıq tabılğannar
### Ğadäti büläklär
### Mäxsus büläklär
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: "Ata-babalarnıñ sandığı" (Rej. Nurbäk Eğen)

## Çıganaqlar


## Tışqı läñkerlär
* МФМК "Золотой Минбар" (cache as retrieved on 10 Nov 2007 08:25:47 GMT). 
* Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä '''Altın Minbär 2006'''
## Monı da qara
*Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

Төркем:Кинематограф
Төркем:Казан фестивальләре
Ramil Töxfätullin

**Ramil Çıñğız ulı Töxfätullin** (**Töxfätulla**) (2 oktäber 1966) - kinorejissör, teatr artistı häm türä. Tatarstan kinosınıñ iñ küp film töşergän rejissörı bularaq diqqät cälep itä. 
## Tormış yulı
2 oktäber 1966. yılda Tatarstanda tuğan. 1982-1987 yıllarda Qazandağı teatr mäktäbendä uqıy. 1987-2007 yıllarda Ğaliäsğär Kamal teatrı akterı bularaq başqargan möxim rolläre belän tamaşaçılarnıñ küñelenä kerep qaldı. 
Ramil Töxfätullinnıñ yaqın dusları üz itep anı **Ramay** dip yörtälär. Şuña kürä ul 2000. yılda kino studiäsen başlap cibärgändä,anıñ isemen *Ramay studiase* dip quya. Ul şulay uq *Tatarstan-Cinema* kino sänğäten üsterü fondı prezidentı. 1 mart 2007 könne Tatarstan Respublikası Ministrlar Kabinetınıñ mädäniät häm Tatarstan xalıqlarınıñ tellären üsterü bülegeneñ citäkçese bularaq bilgelände.

## Äsärläre
### Rejissör bularaq
* Upqın  (film, 2002)
* Zöläyxa (film, 2005)
* Yulçı (klip, *başq.-[[Salawat Fätxetdinov]]*, 2006) 
* Dilemma (2007)
* Ana bäyräme (2007) 
* Şüräle  (multfilm, planlaştırılgan: fevral 2008)

### Uyınçı bularaq
* Upqın (2002)
* Zöläyxa (2005)
* Dilemma (2007)

## Çıganaqlar


## Monı da qara
*Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale
*  Рамиль Тухватуллин: "Злопыхатели начнут говорить, что у нас тут семейный бизнес"
*  Отдел культуры и развития языков народов Республики Татарстан 


Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Upqın (film)

**Upqın - kriminäl drama**. Film real waqıyğalarğa nigezlänep eşlängän häm Eçke eşlär ministrlığı narkotiklarnıñ qanunsız äyläneşe belän köräşü idaräsenä bağışlana . Ul 2002 yılda Eçke eşlär ministrlığınıñ 200 yıllığına bağışlanğan bäygedä “İñ yaxşı ädäbi äsär” nominasiasendä berençe urın yawlıy.

## Çıganaqlar


Төркем:Татар телендәге фильмнар
Төркем:Татарстан фильмнары
Kamil Wäliev

*Bu terminnıñ başqa añlatmaları da bar, alarnı qaraw öçen [[Вәлиев]] bitenä küçegez*

**Kamil Äxmät ulı Wäliev**  (*Камил Әхмәт улы Вәлиев*) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, fizika-matematika fännäre doktorı, RFA akademigı, RFA’neñ Fizika-Texnologiä İnstitutı direktorı (1988. yıldan).

## Tormış yulı
Kamil Wäliev 1931. yılnıñ 15. Ğínwarında Tatarstannıñ Mamadış rayonı Yuğarı Şandır awılında dönyağa kilä, Qazan Däwlät Universitetınıñ aspiranturasın tämamlí.

1953-1964. yıllarda Qazan Däwlät Pedagogika İnstitutında ölkan uqıtuçı, dosent, fizika kafedraşı çitäkçese. 1964. yılda Zelenograd şähärendä fänni institutnıñ laboratoriäsendä eşli. 1977-1983. yıllarda SSSR Fännär Akademiäseneñ P.N.Lebedev is. Fizika İnstitutında mikroelektronika sektorı çitäkçese, 1984-1988. yıllarda şundä uq mikroelektronika laboratoriyäse çitäkçese, Fizika İnstitutı direktorı urınbasarı.

1988. yılda Kamil Wäliev SSSR Fännär Akademiäseneñ Fizika-Texnologiä Institutı direktorı, beryulı şul universitetta quant sanaqları  laboratoriäsen citäkli.

Kamil Wäliev SSSR häm soñınnan Räsäy elektronika sänäğäte üseşenä ın zur öleş kertkän şäxes, fänni mäktäb başlap cibarüçe.

Kamil Wäliev Tatarstan Fännär akademiäse şäräfle äğzäse.

## Bülaklär

*Lenin büläge (1974)
*Yevgeni Zavoyski xalıqara büläge
*Azärbaycan däwlät büläge
*Öktäber Revolusiäse ordenı
*İke tapqır Xezmät Qızıl Bayrağı ordenı
*S.A.Lebedev büläge (2000)

## Xäter
* Qazannıñ Kirov rayonındağı yaña uramğa iseme birelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

RFA räsmi säxifasendä Kamil Väliev turında beleşmä

Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Россия физиклары
Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Физиклар
Marat Yunısov

**Marat Sabir ulı Yunısov** (*Марат Сабир улы Юнысов*, 1940) – tanılğan ğälim, fän eşleklese, ximiä fännäre doktorı (1974), RFA akademigı (2003).

## Tormış yulı

Marat Yunısov 1962nçe yılda Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy, 1962-1990nçı yıllarda Üzbäk Sotsialist Cömüriäteneñ Fännär Akademiäsendä eşli. 1992nçe yıldan RFAneñ Ural bülekçäsendä Organik ximiä institutı direktorı urınbasarı.

Marat Yunısov bioorganik ximiä, tabiği häm fiziologik aktiv matdälärneñ ximiäse, alkoidlar ximiäse ölkälärendä zur belgeç. 180nnän artıq fänni xezmät avtorı.

15 avtorlıq sertifikatı, Eswiçrä, Fransiä häm AQŞ patentları iäse.

## Xezmätläre
* Строение нового дидериснового алкалоида      зераконина и его N.      окиси. М., 1987
* Реакция мекоктониновых алкалоидов с 7,8      метилендиокиси группой Nа в жидком аммиаке. М., 1989
* Строение таласамина, таласимидина и      таласимина. М., 1991

Төркем:Tatar akademikları
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Химиклар
Zöläyxa (film)

**Zöläyxa** - tarixi film, Tatar ädäbiäte klassigı Ğayaz İsxaqínıñ "Zöläyxa" piesası buyınça quyıldı. Filmdağı waqıyğalar 19. yöz axırında bara. Süjetnıñ üzägendä ğädi ber tatar xatınınıñ faciğäle yazmış sürätlänä. Yaratqan irennän, balalarınnan ayırıp alıp, köçläp çit dindäge keşegä kiäwğä birelgäç, Zöläyxa yäşäwneñ mäğnäsen yuğaltıp, aqıldan şaşu däräcäsenä citä. Şuña qaramastan, yazmış bersennän berse qatlawlıraq sınawlar quya häm tarix tägärmäçe Zöläyxa kebek bik küplärne faciğäle çorlarğa alıp kerep kitä. Eçtälek buyınça kiñäşçelär: Räsäy möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin, Razil Wäliev häm Tufan Miñnullin. Piträç, Töläçe, Aqsubay, Çistay, Qazan häm Çuaşstanda kebek törle töbäklärdä töşerelgän bu filmda barlığı 150-dän artıq uyınçı qatnaştı. Kibetlärdä dä satılğan räsmi DVDlarnı Urısça häm İnglizçä subtitraları belän qaraw mömkinçelege dä bar. 
25 sentäbr 2003 yılında töşerelä başlagan film ber yıl eçendä tämamlandı häm 27. dekabr 2004 könne premyerası yasaldı. Büdjetı 6 milyon sumnan artıq bulğan Zöläyxa filmının räsmi täqdime 2 Mart 2006. yıl könne Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär "Tatmedia"  agentlığında  yasaldı.

## Çığanaqlar


## Monı da qara
* 4th Berlin Asia-Pacific Film Festival
Tälğät Niğmätullin

**Tälğät Qadır ulı Niğmätullin** – tanılğan Sovet kino artistı.

Tälğät Niğmätullin dönyağa Qırğız SSRınıñ Qızıl-Kiä şaxtörlar şähärçegendä 1949 yılnıñ 5 martında kilä. Tuğan şähäreneñ töp uramı xäzer anıñ isemen yörtä. 1971 yılda ul VGİK’nıñ Sergey Gerasimov studiäsen tämamlıy häm Üzbäkfilm şirkätendä eşen başlap cibära. Ber ük waqıtta ul Yuğarı rejissörlıq kurslarında säxnäläşterü bülegendä belem ala. Tälğät karate masterı bula häm küp yäşlärneñ tormışın şulay itep üzgärta. Artistnı tanitqan töp röl – *[[20 ğasır piratları]]*, berençe Sovet ekşen filmı bula.

Tälğät Niğmätullın 1985 yılda faciğale töstä wafat bula

## Filmografiä
**Cidençe yädrä* (1972)
**Qorallanğan häm ütäqurqınıç* (1977)
**20 ğasır piratları* (1979)
**Atarğa xaqlı* (1981)
**Tom Soyer həm Heklberri Finn macaraları* (1981)
**Büre oyası* (1983)
**Berüze häm qoralsız* (1984)
**Qarşı toru* (1984)

## Ğailä xäle
I xatını — İrina Şevçuq.
II xatını — Larisa Qandalova, *cırçı*. *Qızları* Ursula. 
III xatını — Xalidä Xäsänova. *Ulları* Säyet, *kino artistı*. 
IV xatını — Wenera İbrahimova. *Qızları* Linda, *cırçı*.

## Päräwezdä
* Tälğät Niğmätullin turında yazmalar

Төркем:Кино артистлары
Төркем:Үзбәкстан актерлары
Säyed Daşuk-Niğmätullin

**Säyyed Tälğät ulı Daşuk-Niğmätullin** (*Сәед Тәлгать улы Дашук-Нигмәтуллин*) - bilgele Rusiä kino häm teatr artistı, mäşhür Tälğät Niğmätullinnıñ ulı.

## Tärcemäi xäle
1980 yılnıñ 21 oktäberendä Mäskäwdä ataqlı aktör-kaskadör Tälğät Niğmätullin ğailäsendä tuğan. 1981 yıldan Minskida yäşi. VGİKnıñ aktörlıq fakultetın (*Aleksey Batalov kursı, [[2003]]*), rejissörlıq fakul'tetın (*V.B. Äxätov ostaxanäse, [[2008]]*) tämamlağan. VGİKta säxnä xäräkäte, säxnä suğışı, fextovanie, atta yörü fännärennän uqıta. İkençe kurstan uq kinoğa töşä başlıy.

## İcatı
İnstitutqa uqırğa kergänçe ük «Belarus'film»da ikençe plandağı röllärdä töşä. Holliwud rejissörı Djo Laranıñ «Lima. Bäydän ıçqınğannar (*Лима. Сорвавшиеся с цепи*) filmında terrorçı rölen başqara. Aleksandr Mittanıñ «Çik buyı. Tayğa romanı» filmında Ğömärov, «Uylama da» filmında könyaq keşesen, «Minem çik buyı» filmında Şöxrätne başqara. Aleksandr Atanesyannıñ «Keşe-amfibiä» (*Çelovek-amfibiä*) filmında İxtiandrnı uynaw tanılu kiterä.  Maqsat: Baş röldä Vladimir Korenev uynağan elekke filmğa remeyk tügel, ä ör-yañadan ekranlaştıru ide.

## Filmografiä
* Lima.Çılbırdan ıçqınğannar (rej. Minahem Golan, 1998)
* Çik. Tayga romanı (rej. A. Mitta, 2000)
* Anastasiä Slutskaya turında rivayät (rej. A.Rostotskiy/İ.Solovov, 2002)
* Ğacäep säxra (rej. Rano Qubaev, 2003)
* Ğaşıyqlar (rej. Elyer İşmuxammedov, 2003)
* Amfibiä-keşe (rej. A. Atanesyan, 2004)
* Cinayätlär şauqımı (Pülşä, rej. Kşıştof Lang, 2004)
* Çiçänstanda yuğalğannar (Böyekbritaniä, rej. Muxadin Kandur, 2004)
* Yäş volkodav (rej. O.Fomin, 2005)
* Yuğalğan cännät (Qazaqstan, rej. M.Konurov, 2006)
* Bumerang (Üzbäkstan, rej. F.Däwlätşin/V.Mun, 2006)
* Sixerçe (rej. V.Nikiforov, 2007)
* Ment v zakone (rej. S.Popov, 2007)

## Spektakllär
* “Teläk” tramvayı (Mäskäw, Sovremennik teatrı, 2007)

## Päräwezdä
*  Säyyed Daşuk-Niğmätullinnıñ räsmi sähifäse
Azerbaijan Airlines

**Azerbaijan Airlines** (*[[Azärbaycan]] Hawa Yulları*, Äzeri tele: *Azərbaycan Hava Yolları*) - Azärbaycannıñ töp hawa şirkäte.

* 1 Il-76М

Төркем:Азәрбайҗан һава ширкәтләре
Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Бакы ширкәтләре
Tatarstan Hawa Yulları

**Tatarstan Hawa Yulları** (*Татарстан Һава Юллары*) – Qazan şähärendä urnaşqan Tatarstan Cömhüriäte milli hawa şirkäte. 1999  yılda Qazan häm Tübän Qama hawa şirkätlären berläşterü näticäsendä  barlıqqa kilgän. Töp hablar (urnaşu urınnarı) – Qazan häm Begişevo hawa limannarı.

2013 yılnıñ 4 dekaberendä Rusiäneñ hawa kiñlekläre federal' idäräse çirattan tış tikşerüdän soñ "Tatarstan" hawa yulları şirkäteneñ eş röxsäten ğämäldän çığarırğa kiñäş itte. 
## Tarix
Berençe Tatarstan hawa şirkäte Sovetlar Berlege taralu belän 1993 yılda barlıqqa kilä. 1999 yılda, Tatarstan Xäkimiäte boyırığı nogezendä, bu hawa şirkätenä Tübän Qama hawa şirkäte quşıla.

2001-2006 yıllarda Rusiä Qanatları bäygesendä berniçä büläk ala. Xäzerge waqıtta şirkät aktiv räweştä Rusiä hawa bazarın yawlaw belän mäşğül.

Qazanda Boeing 737 aviahäläkätennän soñ şirkät küp aqça awırlıqların kiçerä. Aq Bars Aero hawa şirkätenä  quşılu bik ixtimal.
## Oçqıçlar

*4 danä Airbus A319-100
*1 danä Boeing 737—400 
*2 danä Tupolev Tu-154M
*15 danä Cessna-208B Grand Caravan

## Oçu cäğräfiäse
* Baqı
* Düşänbe
* Yekaterinburg
* Mineralnıye Vodı
* Mäskäw *([[Şeremetyevo Xalıqara hawa alanı|Şeremetyevo]], [[Domodedovo hawa alanı|Domodedovo]])*
* Nijnevartovsk
* Pitırbur
* İstanbul
* Taşkent
* Hödcänd
* Magnitogorsk
* Yerevan
* Samara
* Tübän Novgorod

## Hawa şirkäte belän bäyle aviahäläkätlär

## Päräwezdä

* Tatarstan Hawa Yulları
## Iskärmälär

Төркем:Һава ширкәтләре
Salawat Fätxetdinov

**Salawat Zäki ulı Fätxetdinov** (1960) Tatar pop-cırçısı. Estradada xäzerge Tatar cırların osta başqaruçı. Tatarstannıñ xalıq artistı (1995).

Төркем:Җырчылар
Төркем:Татар поп музыкасы
Төркем:Татар эстрадасы
I Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

**I ''Altın Minbär'' Xalıqara Möselman kinosı festivale** 5-11 sentäber 2005 yıl könnärendä Qazanda ütkärelde. Yabılu tantanası Ximiklar mädäniät sarayında ütte.
## Filmnar
### Bäygedäge filmnar
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Telereportaj ():
- Qısqa filmnar ():

### Bäygedän tış filmnar
- Ozın filmnar ():
- Dokumental filmnar ():
- Qısqa filmnar ():

## Jüri äğzaları
*
*
*
*

## Büläkkä layıq tabılğannar
### Ğadäti büläklär
*İñ yaxşı animasion film - "Arıslan häm quyan" multfilmı, (Başqortstan, Räsäy) 
*İñ yaxşı doqumentäl film - "Ädäm balaları" (İran)
*İñ yaxşı näfis film – "Qoldun" (Azärbaycan)
*İñ yaxşı ir keşe rolen başkraruçı - Färit Bikçäntäyev /"Küktaw" filmı/ (Tatarstan, Räsäy)
*İñ yaxşı xatın-qız rolenä - Märyäm Rozarıi/"İzge Märyäm" filmı / (İran)
*Näfis film töşerüçe iñ yaxşı operator eşe - Räsül Äxädi /"İmin çaq şartlawı"/ (İran)
*Näfis film öçen iñ yaxşı ssenariy yazuçı - /"İzge Märyäm" filmı / (İran)

### Mäxsus büläklär
- Tatarstan Respublikası prezidentı büläge: "" (Rej. )
-

## Çıganaqlar


## Tışqı läñkerlär
*  Intertat.Ru: "''Kiläse "Altın Minbär" Mäskäwdä uzaçaq"'' 
* Tatarstan Mädäniät ministırlığı räsmi web-säxifäsendä '''Altın Minbär 2005'''
## Monı da qara
*Altın Minbär Xalıqara Möselman kinosı festivale

Төркем:Кинематограф
Төркем:Казан фестивальләре
Continental Airlines

**Continental Airlines, Inc.** (*Контине́нтал Әйрлайнз*) — зурлыгы буенча Америка Кушма Штатларының дүртенче һава ширкәте. Штаб-фатиры Хьюстонда (Техас штаты) урнаша. 2010 елның 1 октябреннән ширкәт рәсми төстә United Airlines белән берләште. Яңа һава ширкәте United Airlines бренды һәм Continental Airlines логотибы белән эшләячәк. Ул дөньяда иң зур һава ширкәте булыр дип көтелә.

Continental Airlines ширкәте көненә чит илләргә 190 җиргә һәм АКШ эчендә 151 җиргә 3 мең рейс башкара. Күбесенчә ширкәт Канада, Латин Америкасы, Европа, АКШ шәһәрләренә рейслар башкара.

Continental Airlines тарихы 1934 елның 15 июленнән башлана. Бу көнне зур булмаган **Varney Speed Lines** ширкәте нигезләнә. 1937 елның 8 июлендә ул исемне ***Continental***га алыштырды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Continental Airlines рәсми сайты 

Төркем:Һава ширкәтләре
Аэрофлот

** «Аэрофло́т — Россия авиаюллары» ААҖ** (Русидәге  иң зур һава транспорт ширкәте, милли авиакүчерүче, 2014 елгы Кышкы Олимпия уеннарының рәсми иганәчесе. Штаб-квартирасы — Мәскәүдә урнашкан.

Шулай ук Аэрофлот үзенең тармак авиакомпанияләре «Россия», «Аврора» һәм «Победа» белән бергә **Группа «Аэрофлот»** авиация холдингына  берләштерелгән, ул пассажирлар агымы буенча дөньяның Төп-20 авиапассажир йөртүчесе арасына керә..

Ул Мәскәүнең Шереметьево аэропортыннан һәм Емеляново аэропортыннан (Красноярск), шулай ук ​​җәйдә Витязево (Анапа), Геленджик, Пашковский (Краснодар), Платов (Ростов-на-Дон), Симферополь һәм Сочидан эчке һәм халыкара рейслар эшли. .

2006 елның апреленнән Аэрофлот SkyTeam авиация союзының тулы хокуклы әгъзасы. Шулай ук, Аэрофлот, Россия, Победа ярдәмче авиакомпанияләре белән берлектә, пассажирлар агымы буенча дөньяда 20 әйдәп баручы авиакомпаниянең берсе булган Aeroflot Group авиация холдингын формалаштыра.

«Аэрофлот» ширкате  —  Халыкара һава транспорты берләшмәсе (ИАТА) әгъзасы булып тора.

Ширкәтнең төп аэропорты  — Мәскәүнең Халыкара Шереметьево аэропорты (D, C, F терминалллары).

## Искәрмәләр

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Россия ширкәтләре
Монгол теле

**Монгол теле** ( mongɣol xele, *Монгол хэл*)&nbsp;— бу төшенчә Монголиянең монголлары телен вә барча Монгол төркеме телләрен аңлата. Моннан тыш «Монгол теле» термины белән шулай ук борынгы гомуми Монгол телен һәм иске язудагы Монгол телен атыйлар.

## Монгол теле тар мәгънәдә
Монголиянең төп халкы булган монголларның, Кытайдагы Эчке Монголия һәм башка провинцияләрдә яшәүче монголларның төп аралашу теле. Төп диалект буенча гадәттә *халха-монгол* яки *халха* кенә дип атала.

Халха-монгол теленең әдәбият нормасы һәм Монголиянең дәүләт теле статусы бар. Бу телдә сөйләшүчеләр саны 2,3 млн. кеше чамасы (1995). Халха диалекты монгол теле диалектларының үзәк төркеменә керә. Шулай ук көнчыгыш һәм көнбатыш диалекталь группалар да аерыла. Диалектлар арасындагы аермалар нигездә фонетикада ята.

Монголиянең милли теле буларак Монгол халык революциясеннән (1921) соң халха диалекты нигезендә төзелә башлады. 1943 елдан башлап аның язуда кирил әлифбасы кулланыла башлый.

## Монгол телләре төркеме
Халха-монгол теле белән монгол язуы теле монгол телләре төркеменә керә. Бу төркем түбәндәге төркемнәргә бүленә: Төньяк-Монгол телләре: бүрәт, калмык, ордос, хамниган, ойрат; Көньяк-Монгол телләре: дагур, шира-югур, дунсян, баоань, ту; Әфганстандагы могол теле башкалардан нык аерылып тора. Бу телләр бер-берсенә бик якын.

Төзелешләре буенча алар флективлык элементлары белән агглютинатив телләр буларак саналалар.

## Монгол теле һәм кирилл әлифбасы
Монгол теле әлифбасында 35 хәреф:

## Шулай ук карагыз

Төркем:Монгол телләре
Ay

* **ay** - 30-31 kön ozınlıqtağı waqıt berämlege, Milädi, yılnıñ 12dän 1e.
* ay - 29-30 kön ozınlıqtağı waqıt berämlege, Hicri, yäğni cir iärçeneneñ fazası periodı.
* ay - cir iärçeneneñ küktäge torışı periodı.
* ay - cir şarınıñ iärçen planetası.
* ay - iärçen planeta, yäğni planetağa iärgän planeta. Mäsälän, Ay (Cir iärçene).

## "Ay" [[süz|süz börtegene]]ñ [[etimologiä]]se
bu ike süz börtege etimologik bäyläneşkän. Şun uq xäl Urıs häm İñliz tellärendä: - месяц, - .

## Waqıt berämlege mäğnäsendä ay küp törle bula:
* Hicri täqwimdäge ay tögäl cirneñ iärçeneneñ fazası äylänıp çığu waqıtınğa turı kilä.
* Milädi täqwimdä ber yılda tögäl 12 ay.
* cirneñ iärçeneneñ tağı ber törle "ay" diep atalırğa mömkin periodı bar, ul faza periodı belän tügel, ä aynıñ küktäge torışı belän.

### Hicri ay
Ni öçen 29-30 - çönki şul waqıt eçendä cirneñ iärçene aynıñ fazası äylänep çığa. Hicri täqwimdäge ay tögäl şuşı waqıtqa turı kilä. ay fazası üzgärü periodı tögäl 30 kön tügel, 29,5 tiräse.

Төркем:Тәкъвим
121 (Film)

Tatar xalıq şağire Ğabdulla Tuqay turında qısqa film. Rejissör Salawat Yuzeyev 25 minutlıq film tasmasında yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı, ädäbi täñqitçe häm publisist şağirneñ tormışı turında sürrealist yassılıqta üzeneñ qaraşın belderä. Tarixi faktlarga nigezlängän film tamaşaçılarnıñ künekkän räweştä başın qatırır urınına Anglianıñ *BBC* şirkäte ısulları yärdäme belän filmga uyın säxnälären qatnaştırıp Tuqaynıñ tormışı yäki tatarlıq belän qızıqsınmagan tamaşaçınıñ da diqqäten cälep itä ala. Filmda Tuqaynı, yaqın dustın Ämirxannı, ostaz Puşkinnı söyläşterä, tarix belän xäzerge zamannı ber yulı ähäñle uñayennan añlata. Filmga üzeneñ qatnaşın kertüçelär arasında rässam İlgizär Xäsän häm möxarrir İldus Äxmätcan kebek kürenekle sänğat eşlekleläre dä bar. 
Filmnıñ Galası (berençe kürsätelüwe) 13. iyün 2007 könne Qazandağı Avrora 1991 sänğat galereyasendä uzdı. Räsmi täqdime 14. iyün 2007 könne "Tatar-inform" mäğlümat agentlığında ütkärelde, täqdimdäğe äñgämäğä Rejissör Salawat Yuzeyev, Prodüser Marina Galistkaya häm uyınçı Liliä Zahidullina qatnaştı.

## Çıganaqlar


Төркем:Татар телендәге фильмнар
Төркем:Татарстан фильмнары
İlgizär Xäsän

right|200px|thumb|Rässam İlgizär Xäsän
**İlgizär Xäsän (''Ильгизар Хасанов'')** Tatarstannıñ kürenekle zamana räsem ostazlarınnan.


## Monı da qarağız
*  Вечерняя Казань: Как Ильгизар Хасанов нос Гоголя нашел.
*  MMJ.Ru: Пара-нормальности современного искусства Казани  (Cash as retrieved on 1 Nov 2007 21:43:50 GMT).

Төркем:Татарстан рәссамнары
Air France

**Air France** () — Air France-KLM һава ширкәтенең бер өлеше булып тора. KLM ширкате белән берләшкәнгә кадәр Франциянең милли авиаширкәте була. Эшчеләр саны 71654 кеше (январь 2005 ел).

Авиаширкәт күбесе очракта мәгистрәл төбәк очкычларын куллана.

Б Orly Airport, Saint-Exupéry International Airport, Côte d’Azur International Airport аэропортларында туктала.

Халыкара SkyTeam альянсына керә, Аурупада Alitalia һәм Аэрофлот белән хезмәттәшлек итешә. Төп урыны — Шарль де Голль исемендәге Халыкара аэропорт. Ширкәт 1933 елның 7 октябрендә оеша.

Төркем:Һава ширкәтләре
Delta

**Delta Air Lines** — Америка Кушма Штатлары һава ширкәте. Аның штаб-фатиры Атлантада (Джорджия штаты) урнаша.
**Delta Air Lines, Inc.**, шулай ук **Delta** диптә билгеле.
## Искәрмәләр


Төркем:Һава ширкәтләре
İqtisat

**İqtisat** (Ğäräpçädän), yä dönyaküläm terminologiädä  Yunançadağı *oikos* (öy) häm *nomos* (ğädät yäki yola), yäğni "xucalıq yolası" mäğnäsendäge süzlärennän yulga çığıp xäzerge waqıtta *lingua franca'ğa* äwerelgän İnglizçädäge *Economics* süze belän yışraq almaş qullanıla häm kübesençä asatlıraq añlaşıla.

**İqtisat** mallarnı häm xezmätlärne barlıqqa kiterüne (citeşterüne), büleşterü-taratunı häm qullanunı tikşerenüçe fän. İqtisat сämğiyäwi fän buluwına qaramastan soñğı waqıtta Ekonometrika qaramağındağı iqtisadi modellär (matematik modellär) arqasında tabiği fän dip isäplänä başladı.  İqtisadi tikşerenülär mäsälägä yaqınlaşu belän törlänä. Bolar arasında qayber törlänülärne tübändä sanap kitarğä mömkin:
* makroiqtisat häm mikroiqtisat
* pozitiv iqtisat häm normativ iqtisat
* däwlät iqtisadı häm xalıqara iqtisat
* ximäyäçelek häm liberalism
Gomümän İqtisatnıñ meñlägän tören berbersenen astına quyep şäcärä xälendä kürsätüne döres dip äytep bulmıy, xättä mömkin tügel. İqtisat belemenä tarixi xronologiä yagınnan iqtisat teoriyaläre nigezendä yaqınlaşu iñ kiñ taralgan ısullardan berseder. Kübesençä İngliz telendä işäytelgän belemneñ bu yünäleşe büten belem yünäleşläre belen berğä tasvirlana - Säyäsi iqtisat, İqtisadi cäğräfä, Moxit iqtisadı, Sänäğät iqtisadı h.b.
## İqtisatnıñ töp qağidäläre
# Çikle çığanaqlar (Scarce resources)
# Härber forsatnıñ üz qimmäte bar (Opportunity cost).  *Homo Economicus* qararın qabul itkändä (Trade-off) belän qaraqarşı qala
# Citeşterü mömkinçeleğe (Production possibility)
# Citeşterüğä täsirlär: Tufraq (Land), Eşçänlek (Labour), Maya (capital), Käsäbäçelek (Entrepreneurship). 

## İqtisat häm farazları

## İqtisat alanında tikşerenüçe tatarlar
* Musa Aqyegetzade (1864-1923)
* Äqdäs Burhanov (1920- ) http://www.rsuh.ru/section.html?id=2427 
## Çıganaqlar


Төркем:Икътисад фәне
Äqdäs Niğmät Qurat

**Äqdäs Niğmät Qurat** (Urısça: Акдес Нигматов, Törekçä: Akdes Nimet Kurat, 22 aprel 1903 - 8 sentäber 1971) Älmät awılında tuğan. 1927. yılda Berlin universitetınıñ tarix fakultetın tämamlıy, 1928. yılda fälsäfä doktorı däräcäsen (PhD) alıp, Törkiägä kitä. Ankara universitetınıñ tel tarix geografiäse fakultetına prafisır bulıp urnaşa häm 1971. yılğa qädär şunda eşli. Borınğı (VI-VIII ğasırlar) häm soñğı çor (XVII-XX ğasırlar) çığanaqların tigez däräcädä yaxşı belüçe kiñ qırlı tikşerenüçe bu ğälimneñ Törek, Alman, İngliz häm Fransuz tellärendä 100 dän artıq xezmäte basılğan. A. Niğmät Qurat 1971 yılda automobil bäreleşenä yulığıp hälaq bula. İstanbuldağı Erenköy-Sahrayıcedit ziratında kümelgän.
right|175px|thumb|Äqdäs Niğmät Quratnıñ häm iptäşe Hadiye Quratnıñ qaber taşı

## Çıganaqlar




Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Татар милләтле төркиялеләр
Saq-Soq törkeme

**Saq-Soq törkeme** Zahir Nasıbullin citäkçelegendäge Çallı şähärendä 1990 barlıqqa kilde. Awrupa turnesendä Bonney M belän ber üq säxnägä çıqtı. 1995 yılında taraldı. 2003 yılında 2 tamaşa öçen qabat berläşte. İcat tormışında törkem 1 genä albom çığara aldı, ansın da 1993. yılnı Almaniada çığarğan bulu säbäple RF'da taratılmadı. 
right|200px|thumb|'''"The First Lesson of Tatar" albom tışlığı.'''
## Törkem äğzaları
* Zahir Nasıbullin
* Rinat Gataullin
* Oskar Akçurin
Zahir Nasıbullinnıñ "Qazan - Yäşlek ilem" isemle solo albomı 2005. yılnı BLG Recordstan dönya kürde.
## Çıganaqlar

## Monı da qara
* Cache of http://tatarica.yuldash.com/culture/article951  as retrieved on 9 Dec 2007 00:58:26 GMT.
* Cache of http://www.yarband.ru/rinat/ as retrieved on 30 Nov 2007 11:08:22 GMT.
* Cache of http://forum.tatar.info/index.php?showtopic=201&view=findpost&p=1052 as retrieved on 14 Feb 2008 17:50:02 GMT

Törkem:Tatarça rok

Төркем:Татар рок-төркемнәре
KGB törkeme

**«KGB törkeme»** yaki **«Kazan Gruppası Bedretdin»** — 1992 yılda fin tatarı Deniz Bätretdin tarafınnan nigezlängän tatar al’ternativ etno rok/caz-orkestrı.

## Tarix
1992 yılğa qädär «The Sownds of Tsingishan (Çınğızxan tawışları)», «Başqarma» törkemnärendä çığış yasağan Deniz Bädretdin 1992 yılnıñ avgustında Qazanğa Berençe bötendönya tatar kongressına çaqırıla. Ul anda Gala-konsertta qatnaşa.

Bu yılnı bötendönya tatarları tarixta berençe tapqır cıyılalar häm Bädretdin berdänber Rossiä häm BDB illärennän bulmağan keşe bula.

Bu waqıt quyılğan konsert, şulay uq, KGB törkemeneñ oyışu waqıtı bulıp ta tora, çönki monda Deniz Bädretdin belän Gleb Antonov (saksofon), Yaznur Ğaripov (gitara), Konstantin Kuznetsov ta qatnaşalar. Törkem «Spekulantlarga sälamnär» cırın başqara.

1993 yıldan törkem rok profressiv yoğıntılı tatar xalıq muzıkasın oyıştıra. Şul uq waqıtta, Bädretdin üzeneñ tatar telendäge cırların buldıra başlıy.

Törkemneñ Qazanda, Peterburgta, Helsinkidä, Yarvenpäyada, Kaustinenda, Neftekamada çığışları bula. Mäskäwdäge berençe çığış 2003 yılnıñ aprelendä bula.

## Berençe al’bom
KGB törkeme üzeneñ berençe *«TATARSTAN POYEZI»* al’bomın *«Akbazar Oy»dä* 2003 yılda çığara.

Bu CDnı Kallus, Mäskäw, Helsinki qalalarındağı 2003 yılnıñ aprelendä uzğan üzläreneñ «Bez Tawiş işetäbez (Bez tavış işetäbez)» isemle turlarınnan soñ çığaralar.

Al’bomda ike xalıqara muzıkant ta qunaq bularaq bar:

* Zölfiä Kamalova (Zulya) — vokal;
* Yukka Tolonen — gitara.

## Cırları

* lkayem;
* Yulcinin yazmishi;
* Birelma, tatar haligi;
* h.b.

## Törkem äğzaları

* Marsel Bahautdin, gitara (Qazan);
* Dmitriy Kaplev, bas-gitara (Qazan);
* Konstantin Kuznetsov, barabannar häm perkussiä (Qazan);
* Volodä Bazarov, klavişalar häm vokal, köy aranjirovşçiğı (Qazan);
* Gleb Antonov, saksofon, vokal, orkestra citäkçese (Qazan);
* Deniz Bedretdin, vokal häm gitara, cırlar avtorı, törkemne oyıştıruçı häm liderı (Helsinki).

## Törkemdä qayçandır bulğan äğzalar

* Yari Pulamaki, bas-gitara (Helsinki) ;
* Sabit Nasretdin, baraban häm perkussiä (Helsinki);
* Aleksey Golovin, bas-gitara (Qazan);
* Rafael Bädretdinov, baraban häm perkussiä (Qazan);
* Marat Niğmätullin, bas-gitara (Qazan).

## Monı da qarağız

* Finländiä tatarları

## İskärmälär


## Sıltamalar

* http://yzekparty.ru/?s=kgb  Tatar rock music in Finland.

Törkem:Tatarstanda rokTörkem:Tatarça rok
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Төркем:Татар рок-төркемнәре
Төркем:Финляндия музыкасы
Äylän-Bäylän (albom)

**Äylän-Bäylän - halikara balalar cirlari albomı.** Finlândiä yäşäüçe tatarlar tarafınnan äzerlände häm 2007. yılnı satuğa çıqtı. Kiñ itep tanılgan häm küp itep cırlanğan halıqara balalar cırları bu albomda Tatar telendä başqarılğan.

## İcat törkeme
### Vokal
* Dina Asis
* Betül Hairetdin
### Gitarda
* Batu Alkara
* Raif Hairulla

## Monı da qara
* Räsmi säxifälse: http://www.yabalak.com/aylanbaylan.html 
* Ürnäklär işeter öçen: http://www.myspace.com/aylanbaylan 
Төркем:Татар музыкасы
Küktaw (film)

Ber bersen oçratqan ike yalğız keşeneñ xikäyäse. Berse qısqa gömeren kolyaskada uzdırırğa mäcbür bulğan Bulat *([[Yosıf Bikçäntäyev]])* isemle malay, ikençese faciğadan soñ yalğız qalğan Kärim *([[Färit Bikçäntäyev]])* isemle ir keşe.

## Çığanaqlar


Төркем:Татар телендәге фильмнар
Zölfät Xäkim

**Zölfät Xäkim** - dramaturg, şağir, cırçı. Köyen häm süzlären üze yazğan cırları fälsäfi mäğnase belän ayırılıp tora. Tatarça cırlanğan muzıkada Zölfät Xäkim icatınıñ ähämiäten :en:Leonard Cohennıqı belän çağıştırıp bula. Ğomümän, köndälek tormış tırunda tänqit süzläre äytkäne dä bula. Tänqit anıñ şiğriyätendä häm dramaturgiya äsärlärendä dä sizelä.

## Albom tezmäse
* Xäyerle yul (1998)
* Sentäbr almaları (2001)

## Ädäbi äsärläre
* Telsez küke

## Monı da qara
* İl Gizüçe Bolğarda - cır başqaruçı


Төркем:Татарстанда кино
Төркем:Татарстан фильмнары
Төркем:Татарча рок
Төркем:Татарстанда рок
ZMÇ törkeme

**ZMÇ törkeme (Записки мертвого человека, ЗМЧ, ZMC)** – törkemneñ  iseme “Ülgän keşeneñ yazuları”nıñ baş häreflärennän  tora.  1986. yılnı Qazanda qorıldı. Törkemneñ muzıkasın Psixodelik rok yünäleşendä yasap, süzlärä sosial mäğnä birerğä tırıştılar. Üzlärneñ icatlarında rok mızıkasın şärqi fäläsäfä häm mädäniäte belen berläştergä omtılalar. 1989. yılnı törkemğä Vitaliy Karsev, A. Gasilov, Yevgeniy Gasilov häm İ. Dinavestkiy quşıldı. Şul uq yılnı “Avrora-89” festivalendä çığış yasıylar. 1989. yılnı Räşit Kallimullinnıñ İl Gizüçe Bolğarda Rok operasında muzıka başqaralar. Albert Asadullin belän Räşit Kallimullinnıñ “Mähdi” Rok operasında bergä eşlilär. 1990. yıl säxnä çığışları belän ütä, Oktyabr ayında Bornauldağı “Rok Azia” festivalenä qatnaşalar. 1990. yılı solistları almaşınıwı belän näticälänä.

## Törkem äğzaları
* Vladimir Guskov (gitarada, klavişta)
* Sergey Belikov (klavişta)
* Vitaliy Karsev (vokal, gitara)
* A. Gasilov (vokal, gitara)
* Yevgeniy Gasilov (bas gitara)
* İ. Dinavestkiy (baraban)
- Andrey Anilin (idarä)
- A. Tropillo (prodüsser)
## Albom tezmäse
* 1986 "Инкубатор Для Дураков" (Divanalar inkubatorı)
* 1988 "Дети Коммунизма" (Kommunizm balaları)
* 1989 “Эксгумация” (Eksgumasia) 
* 1989 "ЗМЧ" в Неопознанном Летающем Объекте" (“ZMÇ” BOOda)
* 1990 "Искусство Праздновать Смерть" (Ülemne qotlau sänğäte)
- Tağın ber “Мольба” (Yalwaru) isemle LPları çıqqanı, anda "Al-Fahh" (side A) häm "As-Salä" (side B) isemle cırlar bulganı belenä. Dönya kürü waqıtı turında mäğlümät yuq.
## Çığanaklar
# Rusrock.ueuo.Com: Записки мертвого человека, cashe as retrieved on 30 Nov 2007 16:53:25 GMT.
# База знаний, cache as retrieved on 24 Nov 2007 12:15:19 GMT.
# http://www.rockanet.ru/catalog/e.phtml 
# Cache as retrieved on 25 Nov 2007 21:07:50 GMT. 


Төркем:Tatarstanda rok
Tatmedia

***Tatarstan Respublikası massaküläm kommunikasialär «Tatmedia» agentlığı*** — Tatarstan Respublikasında däwlät xakimiate organnarı häm cämğiät arasında üzara näticäle xezmättäşlek urnaştıru, mäğlümätneñ grajdannar öçen açıq bulu prinsıbın ğämälgä aşıru, alarnıñ mäğlümätqä xoquqların yaqlaw, barlıq milek törenä bäysez räweştä massaküläm mäğlümat çaraların, näşriät häm poligrafia eşçänleğen tağın da üsterü, şulay uq massaküläm mäğlümät çaraların üsterü öleşendä mäğlümätläşterü häm elemtä ölkäsendä 2003—2007 yıllarğa Tatarstan Respublikasınıñ däwlät säyäsäte nigezlären ğämälgä aşıru maqsatınnan oyıştırıldı. Agentlıq — däwlät oyışması, anıñ qaramağında 100 dän artıq poligrafia şirkäte häm massaküläm mäğlümät çaraları. Agentlıq strukturası nigezen tübändäge yünäleşlär täşkil itä:

* Massaküläm mäğlümat çaraları häm näşriät eşçänlege bülege;
* Matbuğat xezmätläre belän eşläw häm cämäğätçelek belän elemtälär bülege;
* İqtisadi analiz häm däwlät zaqazı bülege;
* Analitika bülege;
* Ğömümi bülek;
* Qadrlar säyäsäte bülege;
* Xoquq büleğe;
«Tatmedia» agentlığı Tatarstan Respublikası Prezidıntınıñ 2003 yılnıñ 30 aprelennän 303. nomerlı boyırığı «Massaküläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ „Tatmedia“ agentlığın tözü turında» häm Tatarstan Respublikası Ministrlar Käbinetınıñ 2003 yılnıñ 4 avgustınnan 410. nomerlı qararı nigezendä tözelde.

TR Prezidentınıñ 2003 yılnıñ 12 mayınnan 324. nomerlı qararı nigezendä Marat Yäşär ulı Moratov Massaküläm kommunikasialär buyınça Tatarstan Respublikasınıñ «Tatmedia» agentlığı general mödire itep bilgelände.

## Päräwezdä
* ''Tatarstan massaküläm kommunikasialär agentlığı -«Tatmedia»'' räsmi säxifäse. 


Төркем:Татарстан мәгълүмат чаралары
Aksenov-fest

**Aksenov-fest xalıqara ädäbi-muzıkal' fistiväl**, 2-3. Oktäber 2007 könnärendä Tatarstan Respublikası başqalasında dönyanıñ tanılğan Urıs yazuçısı, yaqtaşıbız Vasiliy Aksönovnıñ 75 yaşlek yubileye uñayınnan "Aksenov-fest 2007" iseme belän berençe tapqır ütkärelde. Qazanda uzğan fistivälne oyıştıruçılar arasında tanılğan rok cırçısı, prodüsser Andrey Makareviç ("M-Production" prodüsserlek şirkäte) häm Qazan xakimiäte başlığı İlsur Metşin bar. Açılış tantanası Musa Cälil Opera häm Balet teatırında 2 oktäber 2007 könne uzdı.

## Qatnaşuçılar
* Vasiliy Aksönov
* Bella Äxmädullina 
* Aleksey Kozlov (saksofon)
* Dmitriy İguldin (klavişta)
* Mixail Gendelev
* Boris Messerer
* Mixail Veller 
* Anatoli Gladilin
* Yevgeniy Bores häm trio
* Yevgeniy Bores
* *[[Orkestr kreolskogo tango]]* häm Andrey Makareviç
* Andrey Makareviç
* İrina Rodiles (vokal)
* Pavel Fəxertdinov

## Monı da qara
* http://www.kazanhistory.ru/index.php?cat=ta&filter%5B0%5D%5Btype%5D=4&filter%5B0%5D%5Bvalue%5D=833
* Tatmedia.Ru  cache as retrieved on 30 Nov 2007 00:45:51 GMT.

Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Казан фестивальләре
Awrupa–Azia festivale

**Xalıqara "Awrupa – Aziä" zamança muzıka fistiväle** 1999 yıldan birle Tatarstanda yıl sayın ütkärelä. Tatarstan kompozitorlar berleğe häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı tarafınnan oyıştorıla başlağan bu fistiväl 2004. yıldan başlap Sofya Göbäydullina Zamana muzıka üzäğe qatnaşı belän uzdırıla.

## Zaman tezmäse
* I Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* II Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* III Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* IV Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* V Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* VI Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* VII Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle
* VIII Xalıqara "Awrupa – Azia" fistiväle, 19-22 Oktäber 2007, lozung: "Dönya ritmnarı: tirän ğasırdan – kiläçäkkä".

## Çığanaqlar
* cache of http://new.tatmedia.com/tat/news/browse/date/2007-12-10 as retrieved on 23 Nov 2007 14:43:34 GMT
* cache of http://gazeta.tgim1.edusite.ru/6/star.htm as retrieved on 6 Dec 2007 20:59:54 GMT
* «Международный фестиваль современной музыки "Европа-Азия"»

Төркем:Әлифба буенча фестивальләр
Төркем:Казан фестивальләре
Başkarma ansamble

**Başkarma ansamble (Başqarma törkeme) ** 1970. yıllarnı Finlândiädäğe The Sounds Of Tsingishan (Çınğızxan tawışları) törkeme nigezendä, 1985. yılda Finlandiädäğe tatarlar tarafınnan qorıldı. 1989. yılnı berençe tapqır Tatarstanda konsert birdelär. 1991. yılnı yaña sänğätçelär quşıla häm Başkarma "Kizleü" albonmarın çığardı. 1992. yılnı şul uq albom Mäskäw häm St.Petersburgta dönya kürde. 
[right|200px|thumb|Kizleü (''Yanwar [1991'') albomınıñ tışlığı]]
## Törkem äğzaları
* Dina Asis - vokal, 1985
* Deniz Bedretdin - akustik gitara, 1985
* Batu Alkara - akustik gitara, 1985
* Kerim Şakir - akustik gitara, 1985
* Betül Hairetdin - vokal, 1988tä quşıldı
* Sabit Nasretdin - drums, 1991tä quşıldı
* Jari Paulamäki - bas gitara, 1991tä quşıldı
*

## Monı da qara
* http://koti.welho.com/dbedretd/kgb.htm
* Äylän-Bäylän (albom)
* KGB törkeme

Төркем:Tatarça rok
Öternäs

**Öternäs şähärlege ([[Urısça]]: Утернясское городище)**: Tatarstannıñ Saba rayonında Baylar Sabası häm Şämärdän arasındağı Qala Taw isemle cirdä urnaşqan bulğan qala urınında arxeologiä häykäle. Xäzerğe köndä ul tirädä Öternäs, İleber häm Ezmä awılları urnaşqan. 1552. yılnı Qazan yawlap alınğan 15 meñ çaması keşe bu tiräğä küçenep, şähär qorıp cibärep, möcädälälären monnan däwam ittererğä tırışqannar. 1553-1554. yıllarnı Şuyski citäkçelğendäğe ğaskärlär bu yaña şähärne yawlap ut törkännär.
1998. yılnıñ Yül ayında bu tirälärdä tikşerenü öçen arxäologiä törkeme lager qordı.

## Çıganaqlar


## Tışqı sıltamalar
# Tataroved.Ru: *Некоторые итоги изучения памятников эпохи Казанского ханства*, Бурханов А.А., http://tataroved.ru/institut/arheolog/publ/2/ as retrieved on 8 Dec 2007 16:32:31 GMT.
# Rusarch.Ru: *Археологические исследования в Cабинском районе Республики Татарстан*, А.А. Бурханов, Р.Р. Замалдинов, http://www.rusarch.ru/burhanov1.htm as retrieved on 30 Nov 2007 16:50:17 GMT.

## Monı da qara
* Wikimapiada Öternäs şähärlege
* Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
* Mişätamaq
* Çalım


Төркем:Казан ханлыгы
Almazan

thumb|right|230px|Almazán
**Almazan** (ispança *Almazán*) - toraq punktı häm İspaniäneñ üzidaräse. Soria provintsiäsenä kerä. Munitsipalitet (cirle idarä) Almazan rayonına kerä.

Mäydanı - 166,53&nbsp;km*km. Xalıq sanı - 5965 keşe (2004).

## Çığanaqlar
* El Románico de la ribera del Duero  
* Recorrido fotográfico por San Miguel de Almazán

Төркем:Испания
Vsevolod Luknitskiy

**Vsevolod Vsevolod ulı Luknitskiy** (1844-1917), xärbi eşlekle, general-leytenant. 1885-1917. yıllarda Qazan Qazna Darı zavodı başlığı. 1917.dä zavodta yanğın bulğanda batırlıq kürsätep, şlüzlär aça häm küp şartlatqıçnıñ su belän bastıra. Şaltrawdan yaralanıp häläk bula. 

Төркем:Казан тарихы