open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Яңа Чабаксар

**Яңа Чабаксар** (, ) — халык саны буенча Чуашиянең икенче шәһәре.

Халык саны — 124 113 кеше (шәһәргә буйсындырылган торак пунктлары белән — 124 408 кеше).

## География
Яңа Чабаксар Идел елгада, Чабаксардан 21 километрга көнчыгышка урнаша. Шәһәр аша Чабаксар-2 — Яңа Чабаксар тимер юл һәм 
Р176 «Нократ» (Чабаксар — Сыктывкар) автоюлы уза.

### Климат




## Тарих
Яңа Чабаксар 1960 елда Чабаксар ГЭСны төзүчеләр бистәсе буларак нигезләнә.

1960-елларда шәһәр составына Ельниково, Яндашево, Анаткасы, Цыганкасы, Иваново, Чедино, Цыганкасы һ. б. авыллар кертеләләр.

1965 елда шәһәр стаусын ала.

1973 елдан — республика буйсынудагы шәһәре.

1983 елда шәһәрнең 100 000-нче яшәүче туа.

## Халык

Милли состав: чуашлар — 49,9%, руслар — 38,8%, татарлар — 1,3%, чирмешләр — 0,8%, украиннар — 0,7%, мордва — 0,6%.

## Административ бүленеш
Өч районына бүленә:
* Көнбатыш районы
* Көньяк районы
* Көнчыгыш районы

## Икътисад
* «Химпром» ААҖ;
* Чабаксар ГЭСы; һ. б.

## Шәһәр транспорты
Автобуслар (4 маршрут), тралибыслар (6 маршрут), маршрут таксилары (7 маршрут).

## Мәгариф
Шәһәрдә 20 гомум белем бирү учреждениясе эшли.

### Югары уку йортлары
* И. Н. Ульянов исемле Чуаш дәүләт университеты филиалы
* Технология һәм идарә итү институты
* Казан икътисад, идарә итү һәм хокук инстиутының филиалы

## Спорт
* Сокол (хоккей клубы, Яңа Чабаксар) — Россия хоккей лигасында уйный.

## Моны да карагыз
* Чабаксар сусаклагычы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Лейпциг

**Лейпциг** () — Алманиянең Саксония җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Саксония шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Порецкое

**Порецкое** (, ) — Чуашиядә урнашкан авыл, Порецкое районының административ үзәге.

Халык саны — 5 825 кеше (2010).

## География
Порецки Сыры елгада, Чабаксардан 150 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Тарих
Беренче яшәүчеләр монда Казанны яулап алуыннан соң барлыкка килгәннәр. Риваять буенча, авылның беренче яшүчеләр Явыз Иванның туганнары булганнар.

1597 елда Сыры буе җирләренә якынча 500 баяр, кенәз һәм укчы (стрелец) сөрген ителгән.

Беренче тапкыр 1616 елда телгә алына.

1927 елдан — Порецкое районы үзәге.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (82%), мордвалар (14%), чуашлар (3%), украиннар (0,5%), татарлар (0,4%).

## Мәгариф һәм мәдәният
Мәктәп, ат-спорт мәктәбе, сәнгәать мәктәбе, өлкәне өйрәнү музее, 2 китапханә, мәдәният сарае

«Порецкие вести» («Порецкое хәбәрләре», ) газетасы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./148942/149418/167830
* http://gov.cap.ru/main.asp?govid=442

Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Порецкое районы торак пунктлары
«Өмет» (Уфа)

**«Өмет»** — Башкортстанда яшьләр өчен татар телендә нәшер ителүче гәзит. Сишәмбе, шимбә көннәрендә чыгарыла.

Беренче саны 1991 елның 12 июлендә дөнья күрә башлый. Гәзит тиз вакыт эчендә укучылар арасында популярлык яулап, республиканың мәгълүмат киңлегендә үзенә лаеклы урынны били. Гәзит җәмгыятьнең рухи үсешенә, әдәбият, мәдәният, тарих һәм этнографиядә милли традицияләрне күтәрүгә һәм татар телен үстерүгә зур өлеш кертә. Шулар белән бергә сәясәтне, икътисадны да киң яктырта. 2001 елда баш мөхәррир булып Рәдис Ногманов килә (Россия Федерациясенең атказанган журналисты, 2025).

«Өмет»нең «Сихәт», «Чаткылар», «Сезнең өчен», «Мин яшь» дигән кушымталары бар. Тормышның мөһим проблемаларын яктырткан бик күп рубрикалар яшәп килә. Мәсәлән, «Шәхес янында», « Күңелемдәген  ачып салам», «Сер итеп кенә», «Гаилә учагы», «Ни өчен шулай?», «Билгеле билгесез дөнья», «Кулланучылар почмагы», «Алло, «Өмет» тыңлый», «Өмет»кә соравым бар», «Ерактагы якын кардәшләр», «Өмет» табибы» һ.б.

2012 елда «Өмет» республикада икенче тиражлы басма – аны 30 меңнән артык гаилә алдыра. 2012 елда Татарстанда, Саха-Якутиядә, Иркутскида, Ырынбурда, Удмуртиядә, Ульяновскида утызга якын укучылары барлыкка килде.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Редакция турында (иске сайт)
* Без кабызган учак яктысы 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Уфа матбугаты
Халыкара студентлар көне

**Халыкара студентлар көне** — 17 ноябрьда билгеләнүче халыкара студентлар солидарлыгы көне.

1939 елның 28 октябрендә нацистлар яулаган Чехословакиядә Праһалы студентлар һәм укытучылар Чехословакия дәүләтенең барлыкка килүен бәйрәм итәргә демонстрацигә чыгалар. Окупантлар гаскәре демонстрацияне куып тараталар һәм медицина факультеты студенты Ян Оплеталны атып үтерәләр. Аны җирләү протест акциясенә кадәр үсә. 17 ноябрьдә фашистлар барлык студент торак йортларын әйләнешкә алалар һәм 1200ләп студентны концлагерьга җибәрәләр. 9 студент үтерелә.

Ике елдан соң Лондонда Халыкара студентлар очрашуы уза, һәм шунда үтерелгән студентлар хөрмәтенә бу көнне Халыкара студентлар көне дип куерга уйланыла.

## Моны да карагыз
* :en:International Union of Students
* Татьяна көне
* Студентлар үзидарәсе

## Сылтамалар

* Международный день студентов 
* Международный день студента (календарь праздников)

Төркем:17 ноябрь
Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Студентлар
Төркем:Чехословакия тарихы
Марсель

**Марсе́ль** ( [Марсей], , , ) — Марсель шәһәре – Франциянең көньягында урнашкан, зурлыгы буенча икенче урында торган шәһәр. Урта диңгез буеның иң эре порты. Рона елгасының тамагы янында урнашкан, елга белән канал буенча тоташа.

Чама белән б.э. кадәр 600 елларда Фокея шәһәреннән килгән борынгы греклар тарафыннан нигезләнгән. Ул чакта «Массали́я» (*Μασσαλία*) дип атала грекчадан, *Massilia* яки *Massalia* латинча).

## Икътисад
Шәһәрдә халыкара аэропорт, эре сәүдә порт комплексы. Йөк әйләнеше елына 90 млн. т. тәшкил итә. Страсбур һәм Карлсруэ белән тәмамланган Европа нефтьүткәргече башлана. 
Нефть эшкәртү предприятиеләре, нефтехимия, кораб һәм очкычлар төзү сәнәгате предприятиеләре бар. 
1977 елдан башлап Марсель метрополитены хезмәт күрсәтә. Ул 2 сызык һәм 24 станциядә торадыр.

Марсельлеләр үзләренең 1899 елда оешкан футбол командалары белән бик тә горурланалар. Хәтта 1993 елда, Чемпионнар лигасында җиңүгә ирешкәннәре өчен “Марсель” футбол клубына һәйкәл дә куйганнар.

Таш кыялардан торган утрауда урнашкан таныш Иф замогы А. Дюманың «Граф Монте-Кристо»романын укыганнар беләдер, Дантесны япкан әлеге таш йорт 1516-1518 елларда салынган.
## Халык

Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.6)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.8,0.75,0.6)

ImageSize = width:415 height:270
PlotArea = left:50 bottom:30 top:20 right:10
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:900000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:100000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:20000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1946 text:1946
  bar:1954 text:1954
  bar:1968 text:1968
  bar:1982 text:1982
  bar:1990 text:1990
  bar:1999 text:1999
  bar:2006 text:2006
  bar:2008 text:2008

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1901 from:0 till:491161
  bar:1911 from:0 till:550619
  bar:1921 from:0 till:586341
  bar:1931 from:0 till:800881
  bar:1946 from:0 till:636264
  bar:1954 from:0 till:661407
  bar:1968 from:0 till:889029
  bar:1982 from:0 till:874436
  bar:1990 from:0 till:800550
  bar:1999 from:0 till:798430
  bar:2006 from:0 till:839043
  bar:2008 from:0 till:851420

## Кардәш шәһәрләр

## Галерея

Марсель, Франция. Вид на Старый порт и Храм Винсента-де-Поля.jpg|Шәһәр күренеше, борынгы чиркәүләр
Марсель. Вид на город.jpg|Шәһәр күренеше
Musée des Beaux Arts Marseille.jpg|Нәфис сәнгатьләр музее
## Искәрмәләр

Төркем:Проваңс-Әлп-Кот д'Азур шәһәрләре‎
Ардатау өязе (Сембер губернасы)

**Ардатау өязе** (, ) — Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Ардатау шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Ардатау өязе 1780 елда Сембер  эчендә барлыкка килә. 1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1928 елда Ардатау өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урта Идел өлкәсе Мордва округының Ардатау районына кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 18 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Төркем:Мордовия тарихы
Фәрит Хәбибуллин

**Фәрит Хәбибуллин** — күренекле татар җәмәгать эшлеклесе, Татар милли хәрәкәте башында торучыларның берсе, Татар яшьләр театрының беренче мөдире һәм режиссеры (1987-2001), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.

Фәрит Хәбибуллин 1967-1978 Тубыл һәм Сембер рус театрларында актер. 1978-1985 елларда Республика татар күчмә театрында режиссер. 1985 елда аның тәкъдиме белән, Халык мәгарифе министрлыгы каршында татар театр студиясен ачуга әзерлек эшләре башлана. Соңрак әлеге студия “Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры” дигән исем ала.

2007 елның 27 декабрендә вафат.

## Хәтер
### Фәрит Хәбибуллин исемендәге премия
* 2025 елда Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театры Фәрит Хәбибуллин исемендәге премияне гамәлгә куя. Əлеге премия «Һөнәр» фестивале программасында спектакле күрсәтелгән биш яшь режиссерның берсенә бирелә.
* 2025 елда премия Габдулла Тукай исемендәге Әтнә татар дәүләт драма театры артисты һәм режиссер Дамир Сидеевка тапшырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фәрит Хәбибуллин вафат

## Моны да карагыз

Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Сәяси активистлар
Элвин Рот

**Элвин Элиот Рот** () — АКШ икътисадчысы, Гарвард университеты профессоры. Уеннар теориясе, базар төзелеше теориясе һәм эксперименталь икътисад өйрәнүгә зур өлеш керткән галим. 2012 елда «базарларны оештыру практикасы һәм тотрыклы бүленеш теориясе өчен» Ллойд Шепли беләни бергә Икътисад өлкәсендә Нобель премиясенә лаек була.

Нью-Йоркта яһүд гаиләсендә туа. Колумбия университетында укый, 1971-1974 елларда Стэнфорд университетында магистратура һәм аспирантурада укый.

## Нобель премиясен алу буенча төп эшләре
* Roth A.E. The Economics of Matching: Stability and Incentives // Mathematics of Operations Research. — 1982. — Т. 7. — С. 617—628.
* Roth A.E. The Evolution of the Labor Market for Medical Interns and Residents: A Case Study in Game Theory // Journal of * * * Political Economy. — 1984. — Т. 92. — С. 991—1016.
* Roth A.E. Stability and Polarization of Interests in Job Matching // Econometrica. — 1984. — Т. 52. — С. 47—57.
* Roth A.E. The College Admission Problem is Not Equivalent to the Marriage Problem // Journal of Economic Theory. — 1985. — Т. 36. — С. 277—288.
* Roth A.E. Two-Sided Matching Markets // Econometrica. — 1986. — Т. 54. — С. 425—427.
* Roth A.E., Sotomayor M. The College Admission Problem Revisited // Econometrica. — 1989. — Т. 57. — С. 559—570.
* Roth A.E., Vande Vate J.H. Random Paths to Stability in Two Sided Matching // Econometrica. — 1990. — Т. 58. — С. 1475—1480.
* Roth A.E., Rothblum U.G. Truncation Strategies in Matching Markets — In Search of Advice for Participants // Econometrica. — 1999. — Т. 67. — С. 21—43.
* Roth A.E., Sönmez T., Ünver M.U. Kidney Exchange // Quarterly Journal of Economics. — 2004. — Т. 119. — С. 457—488.
* Roth A.E. Deferred Acceptance Algorithms: History, Theory, Practice, and Open Questions // International Journal of Game Theory. — 2008. — Т. 36. — С. 537—569.
* Roth A.E., Sotomayor M. Two-Sided Matching: A Study in Game-Theoretic Modeling and Analysis. — Cambridge, N. Y.: Cambridge University Press, 1990. — (Econometric Society Monographs). — ISBN 0-521-39015-X

## Сылтамалар
* Нобель атнасы йомгагы. Сез бүләкне кемгә бирер идегез?

Төркем:Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ икътисадчылары
Катаризм

**Катаризм** — манихейлык тибындагы христиан дине: яхшы белән яманның абсолют бүленеше (яхшылык, изгелек – кешенең үлемсез җаны; яманлык, гөнаһлар – ул җанның вакытлы гына яшәү урыны булган, туза торган тәннең хаҗәтләре).

Кайбер нигезләүләр буенча, бу дин Болгариядәге богомилизм атлы дини мәзһәбтән башланып киткән. Ә богомилизм үзе, үз чиратында, кайбер фикерләр буенча, болгарларга хәзерге Россия территориясеннән, андагы татар-маңгул дәвере, халыкларның бөек күчешләре вакытында үтеп кергән. Бу вакытларда катаризм Франция көньягының күп өлешендә, шул ук вакытта Италиянең төньяк-көнбатышында киң таралыш ала.

Тулуза һәм Альби шәһәре (Тулузадан 80 километр төньяк-көнчыгышта) катаризмның мөһим үзәкләренә әйләнәләр, бу калаларда халык бик озак катаризм дине тарафдары була.

Рим Папасы бу регионны мөртәтлек өлкәсе дип бәяли һәм аңа каршы тарихта “альбигойчыларга каршы тәре походы” исеме астында билгеле булган тәре походы игълан итә. Бу – сәяси, дини-мәдәни, икътисади максатларда һәм Франция короле ярдәмендә башкарыла.

## Чыганак
http://www.caravanarba.org/index.php/tt/tt-gsof/tt-culture-gsof/45-tt-histoire-toulouse

Төркем:Христиан дине төрләре
Яраң өязе

**Яраң өязе** (, ) — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Яраң шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Яраң өязе әле XVII гасырда бар булган. 1708 елда ул юкка чыгарыла һәм Казан губернасына кертелә. 1719 елда Казан губернаның Казан провинциясе составында *Яраң дистрикты* оештырыла; 1727 елда дисриклар юкка чыгарылалар, һәм Яраң дистрикты **Яраң өязе**нә үзгәртеп корыла.

1780 елдан — Вятка  (1796 елдан — губерна) составында.

1802 елда өяз составына юкка чыккан Царёвосанчурск өязе территориясе кертелә.

1918—1924 елларда өяз составыннан Советск өязе чыгарылган.

1929 елда Яраң өязе юкка чыгарыла, ә аның территориясендә Түбән Новгород краеның Яраң, Санчурск, Пижанка һәм Советск районнары оештырылалар.

## Административ бүленеш
1913 елда 33 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Шыгай (Удмуртия)

**Шыгай** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Сарапул районының административ үзәге.

Халык саны — 5 648 кеше (2010).

## География
Шыгай Сарапулдан 6 километрга көньяктарак, Чулман елгасыннан 5 километрга көнбатыштарак урнашкан.

## Тарих
Авыл атамасы Шыгай исемле татар кешесеннән килеп чыккан.

Революциягә кадәр Шыгай Вятка губернасы Сарапул өязе составында булган.

1859 елдагы  буенча, авылда 40 йорт һәм 280 кеше яшәгән.

1928 елда Шыгайда 518 кеше яшәгән.

1991 елдан — Сарапул районы үзәге.

## Халык

Милли состав: руслар — 72,3%, арлар — 7,3%, татарлар — 7,2%, чирмешләр — 1,2%, башкортлар — 1,1%.

## Икътисад
«Спецтехтранс» ААҖ, Сарапул төзү-монтаж идарәсе, , «Яңа юл» колхозы

## Социаль инфраструктура
Мәктәп, мәктәп-балалар бакчасы, сәнгать мәктәбе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, балалар бакчасы, китапханә, хастаханә, клуб, «Факел» физкультура-сәламәтләндерү комплексы.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Шаркан

**Шаркан** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Шаркан районының административ үзәге.

## География
Шаркан бер үк исемле елгасында, Воткинск шәһәреннән 30 километрга төньяграк урнаша.

## Тарих
Беренче тапкыр Лонлез авылы буларак 1678 елда телгә алына.

1780 елдан — Вятка губернасының Сарапул өязе составында.

1849 елда Шарканда чугун кою заводы нигезләнә. 1859 елдагы  нәтиҗәләре буенча, авылда 57 йорт һәм 541 кеше яшәгән; авылда училище, зимства станциясе һәм тегермән бар булган.

1929 елдан — Шаркан районы үзәге.

## Халык

Милли состав: арлар — 72,3%, руслар — 24,6%, татарлар — 0,3%.

## Икътисад
* ЯАҖ «Шаркан-трикотаж»
* ЧҖҖ «Шарканский лен»
* АООТ «Сельхозлес»
* ЧҖҖ «РСУ-сервис»
* ААҖ «Шарканское РТП»
* ЧҖҖ «Идеал»

## Кызыклы фактлар
2003 елдан Шарканда удмурт Кыш бабайның резиденциясе урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Бозаулык

**Бозаулык** () — Ырынбур өлкәсендә шәһәр, Бозаулык районының административ үзәге.

Халык саны — 82 655 кеше (2010).

## География
Бозаулык Самара елгада, Ырынбурдан 246 километрга төньяк-көнбатышрак урнаша.

## Тарих

Бозаулык 1736 елда ныгытма буларак нигезләнә.

1781 елда шәһәр һәм өяз үзәге статусы ала; 1796 елдан — Ырынбур губернасы составында.

1785 елда янгыннан зыян күрә; янгыннан соң крепость корылмалары торгызмаганнар.

1851 елдан — Самар губернасы составында.

1856 елда Бозаулыкта 4 чиркәү, 798 йорт һәм 57 лавка (кибет) булган.

1928—1929 елларда — Урта Идел өлкәсе составында, 1929—1934 елларда — Урта Идел крае составында, 1934 елдан — Ырынбур өлкәсе составында.

Бөек Ватан сугышы вакытында Бозаулыкта Чехословакия хәрби көчләрнең нигезе булган *[[1-нче аерым чехословак батальоны|1 аерым чехословак батальоны]]* оештырылган, Владислав Андерс җитәкчелеге астында булган поляк армиянең штабы булган.

1986 елда шәһәр «Хөрмәт билгесе» белән бүләкләнгән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Тегү, күн-галантерея, җиһаз, перчатка җитештерү фабрикасы; 2 машиналар төзү заводы, нефть-газ чыгару сәнәгатенең предприятиеләре.

## Мәгариф
### Югары уку йортлары
* Бозаулык гумманитар-технология институы (Ырынбур дәүләт университеты филиалы)

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/buzuluk/

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре
Урта Идел крае

**Урта Идел крае** () — 1929—1936 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Самар шәһәре.

## Тарих
Урта Идел крае 1929 елның 20 октябрендә Урта Идел өлкәсен үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

1929—1930 елларда бүлгеләргә бүленгән булган; 1930 елда районнарга бүленеш кертелә, Мордва округы нигезендә Мордва автономияле өлкәсе оештырыла, башка районнар крайның турыдан-туры буйсынуына керә.

1934 елның 7 декабрендә край 19 районыннан Ырынбур өлкәсе төзелә.

1934 елның 20 декабрендә Мордва автономияле өлкәсе Урта Идел крае составындагы Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп корыла.

1935 елның 27 гыйнварында Самар шәһәренә *Куйбышев* исеме кушыла, крайга, үз чиратта, *Куйбышев крае* исеме кушыла.

1936 елның 5 декабрендә край Куйбышев өлкәсенә үзгәртеп корыла, край составыннан Мордва АССР-ы чыгарыла.

## Административ бүленеш
1929—1930 елларда Урта Идел крае 8 округка бүленгән:
* Богырыслан округы
* Күзнәй округы
* Мордва округы
* Ырынбур округы
* Пенза округы
* Самар округы
* Сызран округы
* Сембер округы
Крайда 361 милли авыл шурасы булуы мәгълүм, шуларның 177 — мордва, 125 татар, 91 чуаш, 4 алман һәм 1 эстон.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе тарихы
Төркем:Сембер өлкәсе тарихы
Төркем:Мордовия тарихы
Төркем:Пенза өлкәсе тарихы
Төркем:Ырынбур өлкәсе тарихы
Чиләбе губернасы

**Чиләбе өлкәсе** () — 1919—1923 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Губерна үзәге — Чиләбе шәһәре.

## Тарих
Чиләбе губернасы 1919 елның 3 сентябрьдагы БҮБК карары нигезендә Ырынбур губернасы һәм Тургай өлкәсе территорияләрнең өлешләрендә оештырыла.

1923 елның 3 ноябрендә губерна юкка чыгарыла, ә аның территориясе Урал өлкәсе составына кертелә.

## Административ-территориаль буленеше
Чиләбе губернасы 5 өязенә бүленгән (1919):
* Курган өязе
* Троицк өязе
* Златоуст өязе
* Чиләбе өязе
* Костанай өязе

## Милли состав
Руслар — 88,7%, татарлар — 3,1%, украиннар — 2,2%, башкортлар — 2,2% (1920).

## Моны да карагыз
* Чиләбе өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР губерналары
Төркем:Чиләбе губернасы
Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
Троицк өязе

**Троицк өязе** () — Уфа калгайлыгы, Ырынбур губернасы һәм Чиләбе губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Троицк шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Троицк өязе 1784 елда Уфа калгайлыгының Ырынбур өлкәсе составында оештырыла. 1796 елдан — Ырынбур губернасы составында.

1919 елда Чиләбе губернасына кертелә, 1923 елда юкка чыгарыла; аның территориясе Урал өлкәсе Троицк округына кертелә.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур губернасы
Төркем:Чиләбе губернасы
Төркем:Ырынбур өлкәсе тарихы
Төркем:Чиләбе өлкәсе тарихы
Mail.Ru

**Mail.Ru** — Рунетның иң ире коммуникацион порталы. Айлык аудиториясе 32,7 миллион керүчедән артык . Ресурс Mail.Ru Group инвестиция төркеменә керә.

### Серверлар
Mail.Ru вице-президенты һәм техник директоры Владимир Габриелян сүзләре буенча, порталның сигез үзәк серверы бар. Барлыгы 9000 берәмлек. Mail.Ru техник департаментында җиде йөздән артык кеше эшли.

### Проектлар
Mail.Ru һәм радио Disney тудыра яңа проект. Тыңлаучылар дөнья йолдызлары композицияләренә, Disney телешоудан җырлар һәм моңнар, шулай ук яңалыклар һәм балалар өчен радио эфирында интерактив шоу карый алалар.

## Сылтамалар
* Рәсми сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Рунет
Төркем:1998 елда барлыкка килгән сайтлар
Салихҗан Күкләшев

**Салихҗан Кукляшев** яки **Биктәшев** — XIX йөзнең I яртысында яшәгән күренекле татар педагогы, мәгърифәтчесе, фольклорчысы. Шул заман татар мәгърифәтчеләре арасында лаеклы урын алып тора.

## Тәрҗемәи хәл
Салихҗан Кукляш улы Биктәшев (Күкләшев) 1811 елда Ырынбур губернасының Бөгелмә өязендә морзалар гаиләсендә туа. Атасы  Күкләш Биктәшев Ырынбур чик буе комиссиясендә тылмач булып тора.  Төгәл туу урыны әлегәчә ачыкланмаган. 1831 елда Ырынбурдагы Неплюев хәрби училищесын тәмамлагач, ул атасы юлыннан китеп, Ырынбур Чик буе комиссиясендә тылмач булып эшли башлый. Әмма биредә ул озак тормый, аны Казанга укырга җибәрәләр.

1832 елдан Салихҗан Кукляшев Казан университетының медицина факультетында укый башлый; 1834 елда филология факультетының көнчыгыш бүлегенә күчерелә. 1834 елда аның «Заволжский муравей» журналында фарсычадан тәрҗемә ителгән «Садовник и Соловей» мәсәле басыла. 1836 елда С.Кукляшев университетны, татарлардан  беренче булып кандидат дәрәҗәсе белән тәмамлый.

Университетны тәмамлагач, С.Кукляшев Ырынбурга Неплюев хәрби училищесына шәрекъ (көнчыгыш) телләре укытучысы итеп билгеләнә. Биредә ул 1836-1850, 1856-1859 елларда эшли, ә 1850-1856 елларда исә Ырынбур Чик буе комиссиясе каршында кыргыз балалары өчен махсус ачылган мәктәптә  вазифасын башкара.

Ул 1864 елда Ырынбурда вафат була.

## Иҗат
Салихҗан Кукляшев безгә 1859 елда Казан университеты нәшриятында басылып чыккан «Диване хикәяте татар» хрестоматиясе һәм сүзлеге белән билгеле. Әлеге китап XIX йөзнең ахырына кадәр татар телен өйрәнүчеләргә уку ярдәмлеге булса, татар әдәбияты һәм теле тарихын, фольклорын һәм методикасын өйрәнүдә мөһим язма чыганак булып тора.

## Чыганаклар
* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре 2011

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Тылмачлар
Тольятти

**Толья́тти** (тат. Тәләтти, 1964 елга кадәр **Ста́врополь, Ыстарапул**; яки *Ста́врополь-на-Во́лге*, *Идел буендагы Ста́врополь *) — Самар өлкәсендәге шәһәр, Ставрополь районы административ үзәге. Регион үзәге булмаган шәһәрләр арасында халык саны буенча Россиядә иң зур шәһәр.

Тольятти машина төзүчеләр шәһәре буларак дан тота. Тольяттиның гомуми халкы 720 мең. Руслардан кала, татарларның икенче урында булуы, заманында күпләрнең Тольяттига машина төзү заводларына эшкә килүе белән бәйле. Шәһәрдә татарлар саны кырык меңнән артык.

Шәһәрнең йөзек кашы – Тольяттиның техник музее. Утыз сигез гектар мәйданда биш йөздән артык төрле экспонат урнашкан.
## Тарихи белешмә
1737 елда Василий Татищев тарафыннан дала халыкларыннан ныгытма буларак һәм чукындырылган калмыкларны җиргә утырту максатында корыла. XIX- XX гасыр башында Россиядә климатик курорт һәм кымыз белән дәвалану урыны буларак таныла. 
1953—1955 елларда Куйбышев сусаклагычы төзелү сәбәпле биегрәк урынга күчерелә, ә шәһәр урыны су астында кала. 1964 елдан итальян коммунисты Пальмиро Тольятти исемен йөртә. 1970-елларда  АвтоВАЗ заводы төзелү белән халык саны кискен арта. Бу предприятие әлегечә шәһәрнең төп терәве булып тора.

Файл:Road mark - Togliatti.jpg|Шәһәргә керү юлы
Файл:Conveyor system of AvtoVAZ.jpg| ААҖ «АВТОВАЗ» конвейеры
Файл:Centrvhodvtvvaza.jpg|«АвтоВАЗ»телерадиотапшырулар һәм басма конторы

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
Тольятти өч районына бүленә:
* Автозавод районы ()
* Комсомол районы ()
* Үзәк районы ()

## Икътисад
Бүген “АвтоВАЗ”да 110 мең кеше хезмәт куя. Самар өлкәсендә “АвтоВАЗ”га бәйле тагын өч йөзләп предприятие бар һәм аларда 1,5 миллион кеше эшли.2008 елда кризис башланганнан бирле Россиядә барлыгы 731 мең кеше эшсез калган. Шуның 12 мең 315е – Тольятти шәһәрендә.

Ел саен зурлап Сабан туе уздырыла. Тольятти татарлары, беренчеләрдән булып, 2001 елда ук Сабантуйда исерткеч эчемлекләр сатудан баш тартты. Шәһәрнең милли-мәдәни автономиясе каршында “Асыл” татар яшьләре оешмасы эшли. 81 нче, 37 нче, 27 нче мәктәпләрендә татар теле укытыла. 81, 62 нче мәктәпләре каршында татарча көрәш секцияләре эшли.

## Дин
;Православие
:Тольятти епархиясе
::Спас-Преображение соборы
;Ислам

Тольятти җәмигъ мәчете – бу калада яшәүче һәр татарның горурлыгы. Ярты гектар мәйданны биләгән, күккә ашкан 38 метрлы манаралы, 2500 кешене кочагына сыйдырырлык бу иман йорты дүрт ел дәвамында төзелеп, 2007 елның декабрендә ачылды.
## Шәхесләр
* Вероника Никитина (*Гаранина*, 1992), гандболчы, халыкара класслы спорт мастеры.
## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда
## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе
Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Qazan-Passajirlı (Qazan-1) vokzalı

**Timer yul vokzalı Qazan-Passajirlı** yäki **Qazan-1** Vokzal yanı mäydanında Qazan üzägendä urnaşqan. Aeroekspress öçen "qızıl" binası - tarixi miğmari häykäle (1896 yıl), Şähär yanı häm şähärara Terminalı (1967 yılda tözelgän, 2005 häm 
2012 yañartıp tözelgän), Xezmät häm Poçta binaları. Vokzal yılda 8 million passajir xezmät kürsäta. Vokzalda 15 timer yul bar, yabıq cir öste yulı tözelä. "Qazan-2" vokzalı açıluıdan soñ "Qazan-1" aşa cirle formalaştıra torğan poyezdlar häm elektriçkalar baralar, "Qazan-2" aşa ütü torğan poyezdları baralar. Mäskäw-Qazan timer yulı 1893 yılda açqannan soñ Qazan vokzalı tözelgän ide.


Файл:kazan-railstation-suburban.jpg|Şähär yanı häm şähärara Terminalı
Файл:kazan-railstation-adm.jpg|Administrativ binası
Файл:Train Station - Kazan - Russia.JPG|Baş binası küreneşe
Файл:Kazan vokzal.jpg|Vokzal yanı mäydanı

## Monı da qarağız
* Qazan-2 vokzalı


|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Qazan-Passajirlı**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан транспорты
Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Мөхтәр Мутин

**'
**Мөхтәр Мутин''' – татар халкының бөек трагик артисты, режиссер, тәрҗемәче, театр эшен оештыручы.

## Тәрҗемәи хәл
Мохтар Исхак улы Мутин 1886 елның 2 гыйнварында Уфа губернасы Минзәлә өязенең (хәзер Татарстан Республикасының Актаныш районы) Такталачык авылында туа.

Театр сәнгате белән Мөхтәр Бәләбәйдәге рус гимназиясендә укыган вакытта кызыксына башлый. 1908 елда ул сәхнә сәнгате белән профессиональ рәвештә шөгыльләнә башлый һәм 1912 елга кадәр гастролер-трагик сыйфатында йөри. Уфада Сәхипҗамал Гыйззәтуллина-Волжская җитәкчелегендә «Нур» труппасы эшли башлагач, ул үзенең иҗатын шушы коллектив белән бәйли. 1915 елда Ырынбурда «Ширкәт» труппасы оешкач, М.Мутин бу труппада хезмәт итә, труппаның төп артисты һәм режиссеры булып таныла.
1918 елның декабрь азакларында М.Мутин Казанга килә һәм Татар драма артистлары труппасына урнаша. Аның Казан сәхнәсендәге иң тәүге актерлык  һәм режиссерлык эше – Ф.Шиллерның  «Юлбасарлар» романтик драмасы буенча куелган спектакль һәм андагы Карл Моор роле.

1919-1922 елларда М.Мутин Наркомпросның театр бүлеген җитәкли, бер үк вакытта элекке «Сәйяр» артистларын  берләштергән Беренче хөкүмәт татар күргәзмә театрының баш режиссеры һәм сәнгать җитәкчесе вазифаларын башкара.
Мәскәү татар театрында уйный.

1926 елда М.Мутинга ТАССРның атказанган артисты дигән мактаулы исем бирелә.

1937 елда М.Мутин кулга алына, 1941 елның 3 июнендә Колымада һәлак була. Аның белән бергә шул ук лагерьда мәхбүс булган язучы Ибраһим Сәлахов әйтүенчә, татар артистын төрмәчеләр этләрдән талатып үтергәннәр.

1963 елда Мөхтәр Мутин тулысынча аклана.

## Сәхнә иҗаты
М.Мутин – зур шөһрәт казанган атаклы артист. Ул татар сәхнәсенә героик пафос, романтик юнәлеш алып килгән, гаҗәеп кайнар темпераментка ия булган олы трагик талант. Ул башлыча төп рольләрне башкара. Көнбатыш драматургиясен үзләштерә һәм спектакльләрендә уйнап, зур уңышларга ирешә. Татар театры тарихына кергән, М.Мутин иҗат иткән образлар: Карл Моор – Ф.Шиллерның «Юлбасарлар»ында, Гамлет, Отелло – В.Шекспирның «Гамлет» һәм «Отелло»сында, Тартюф – Мольерның «Тартюф»ында, Батырхан – Г.Ибраһимовның «Яңа кешеләр»ендә, Минһаҗ – К.Тинчуринның «Кандыр буенда»сында, Бардин, Барон – М.Горькийның «Дошманнар»ында һәм «Тормыш төбендә»сендә һ. б.

## Гаиләсе
* Беренче хатыны Лиза Сыртланова (1881-1961), драма актрисасы, БАССР атказанган артисты.
* Икенче хатыны Нәфыйга Арапова (1911-1943), драма актрисасы, ТАССР атказанган артисты.
* Өченче хатыны ? 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре 2011
* Артист Мутинның бенефисы (1916) 

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Татар режиссёрлары
Гамбәр чәчәге

**Гамбә́р чәчәге́**, **җофар үләне** (Adoxa) - гамбәрчәчәкчәләр гаиләлегеннән күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. ТРда бер төре - исле гамбәр чәчәге (A.mos­chatellina) Идел һәм Каманың түбән агымындагы яфраклы урманнарда, бай туфраклы әрәмәлекләрдә очрый. Иртә яздан, агачлар яфрак ярганчы тамырчадан үсеп чыга. Тамырчалары итләч тәңкәләр белән капланган. Биеклеге 5-10 см. Аскы түшәлмә яфраклары итләч, өске яфраклары өчәр бүлемтекле, каршыдаш урнашкан. Чәчәкләре вак, саргылт яшел төстә, мускус исле. Өске чәчәкләре 4 әгъзалы, яндагылары 5 әгъзалы. Сабак очындагы чәчәк төркеме башчада урнашкан. Җимеше - хуш исле әчкелтем тәме булган каты кабыклы төшчә. Дару үләне, антисептик. Тамырчаларыннан ясалган препаратлар яра төзәтүдә кулланыла. Орлыклары - кошларга азык.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010

Төркем:Гамбәрчәчәклеләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Кливленд шоуы

200px|thumb|right
**Кливленд шоуы** () — 2009 елда Сет Макфарлейн, Майк Генри һәм Ричард Эппел уйлап тапкан америка комедик мультсериалы. Сериал *[[Гриффиннар]]ның* спин-оффы булып тора. Сериал премьерасы 2009 елның 27 сентябрендә була.

Сериал сюжеты Гриффиннар мультсериалының икенче дәрәҗәле персонажларында - Кливленд Браун һәм аның улы кече-Кливлендта нигезләнгән.

Беренче эпизодның зур уңышларыннан соң FOX сериалга тулы бер сезон бүлеп бирә. 2010 елның гыйнварында компания икенче сезонга заказ бирә, шул ук елның сентябрендә 3 сезон, ә майда 4нче сезон заказлана.

Төркем:Кливленд
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:АКШ мультсериаллары
Төркем:Телесериаллар
Аксак Каратун

**Аксак Каратун** (*Лука Конашевич*, дөньяда *Лаврентий Конашевич*; 1758 елның 12 гыйнварында үлгән) — Рус православ чиркәве әрхәрәе.

1724 елда Киев рухи академиясен тәмамлый һәм шунда ук укытучы булып эшли башлый. 1725 елда Мәскәүдә Киев епархиясе стряпчие була. 1727 елдан Славян-грек-латыйн академиясе укытучысы. 1732 елда Санкт-Петербург кадет мәктәбенә чакыртыла, монда ул чуаш солдатларын чукындыруда катнаша. 1735 елда Симон монастырендә эшли. 1737 елда әрхәрәй Бөек Устюг һәм Усть-Вымь епархиясендә эшли.

1738 елда Казан епархиясенә күчерелә. Аның мондагы 17 елын күбесенчә начар яктан гына билгелиләр. Ул бик нык исламга каршы көрәшә, җирле халыкларны көчләп чукындыру белән шөгыльләнә. Аксак Каратун бик күп мәчетләрне җимертү белән, татарларны Казаннан кудыртырга маташу белән таныла. Татарларда ул тискәре сыйфатлы шәхес буларак кына искә алына.

Исламга һәм рус булмаган халыкларга тискәре карашы аркасында аңа каршы бик күп жалобалар языла. Ә 1755 елда Батырша восстаниесе кабынып китә, бу күтәрелеш беренче чиратта башкорт җирләрен алу аркасында булса, икенче сәбәбе булып Аксак Каратун эшчәнлеге тора (Оренбург губернасы Казан епархиясенә кергән була).

Хөкүмәт инициативасы белән Синод 1755 елның 9 октябрендә Аксак Каратунны Белгородка җибәрә. Ул 1758 елда шунда үлә һәм Белгород чиркәвендә күмелә.

## Тышкы сылтамалар
* Архипастыри Казанские 1555-2011 

## Искәрмәләр

Төркем:Әрхәрәйләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Рус православ чиркәве
Урта Идел өлкәсе

**Урта Идел өлкәсе** () — 1928—1929 елларда булган РСФСР составында административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Самар шәһәре.

## Тарих
Урта Идел өлкәсе 1928 елның 14 майдагы БҮБК карары нигезендә оештырыла. Аның составына Самар, Ырынбур, Сембер, Пенза губерналары һәм Сарытау, Рязань һәм Түбән Новгород губерналары өлешләре кертеләләр.

1929 елның 20 октябрендә ул Урта Идел краена үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеш
1929—1930 елларда Урта Идел крае 9 округларга бүленгән:
* Богырыслан округы
* Күзнәй округы
* Бозаулык округы (1929 елның 21 гыйнварында юкка чыгарыла)
* Мордва округы
* Ырынбур округы
* Пенза округы
* Самар округы
* Сызран округы
* Сембер округы

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе тарихы
Төркем:Сембер өлкәсе тарихы
Төркем:Мордовия тарихы
Төркем:Пенза өлкәсе тарихы
Төркем:Ырынбур өлкәсе тарихы
Vaxitovo (stansiä)

**Vaxitovo** - Gor'kiy timer yulı Qazan bülekçäseneñ stansiäse. Qazan-1 - Därwişlär ber yullı sızığında urnaşqan. Vaxitovo stansiäsendä Qazan elektropoyezdları öçen ber utraw platforması häm aeroekspress öçen ayırım platforması bar. Stansiäsendä yök eşläre kürşedäge citeşterülär("Näfis-kosmetiks", "Sintetik kauçuk" h.b.) belän baralar. Aeroekspress platformasınnan Qızıl Tatarstan uramına, Al mäçetenä çığuları bar, üzäk utraw platformasınnan Baş Avtovokzalına, İske Taş mäçetenä, bişençe sırxawxanäsenä, Bolğar häm Fätxullin uramnarı buyınça Äcem mäçetenä çığuları bar.

## İskärmälär

 Timer yul fiker alışu

|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Vaxitovo**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
PSY

**Пак Чэ Сан** (кор. 박재상,1977 елның 31 декабрендә  Сеулда туа) — көньяккореялы җырлар авторы һәм башкаручы, **Сай** (PSY; кор. 싸이 *ссай*) псевдонимы астында чыгыш ясый.

Үзенең көлкеле видеоклиплары һәм концертлары белән киң танылган.

## Дискография

### Альбомнары

### Сингллары
* *Bird* (2001)
* *Singosik* (2002)
* *Bird 2* (2002) *Ким Хён Чжок* белән
* *Champion* (2002)
* *Paradise* (2002) *Ли Чжэ Хун* белән
* *FATHER* (2004) *Ли Сын Ги* белән
* *Artists* (2006)
* *2 Beautiful Goodbyes* (2006) *Ли Чжэ Хун* белән
* *We Are the One* (2006)
* *Calling You Because It’s Raining* (2006)
* *RIGHT NOW* (2010)
* *In My Eyes* (2010) *Ли Чжэ Хун* белән
* *THANK YOU* (2010) *Со Ин Ён* белән
* *It’s Art* (2011)
* *[[Gangnam Style]]* (2012)
* *[[Oppa is just my style]]* (2012)

## Концертлары

## Бүләкләре

## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк Корея музыкантлары
Qazan-2 vokzalı

**Timer yul vokzalı "Qazan-2" **(*Vosstanie-Passajirlı*  yäki *Fetnä-Passajirlı* stansiäse) - Qazannıñ tönyaq öleşendä urnaşqan timer yul tuqtaw punktı vokzal kompleksı. Ütü-küçep utıru kiseşkän urınında  "Qazan-2" vokzal, avtovokzal häm metro stansiäse "Tönyaq vokzalı" bar. Vokzal binası 1974 yılda tözep başlandı, 1976 tözelgän diärlek karkası taşlağan ide häm utız artıq yıl eçendä bu "ozaq tözü" bulıp qala ide. 2010-2011 yıllarda iske binasın cimerep beterdelär häm yaña zur tügel vokzal binası tözelde, açılışı 5 avgustında 2012 ütte. Qazan-2 vokzalında 3 platformalar, 4 timer yullar häm alarğa cir astı yulı bar. "Qazan-2" vokzalı açıluıdan soñ "Qazan-1" aşa cirle formalaştıra torğan puyızlar häm elektriçkalar baralar, "Qazan-2" aşa ütü torğan puyızları häm elektriçkalar baralar. Kiläçäktä Mäskäwdän 
"Qazan-2" vokzalına yuğarı tizlekle puyız "Sapsan" kilüe kötelä.

## Monı da qarağız
* ** [[Qazan-Passajirlı (Qazan-1) vokzalı]]
* [[Шәһәрэче төньяк тимер юлы (Казан)|Şähäreçe tönyaq timer yulı]]

<noinclude></noinclude>
|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:<br>
| width="35%"|**Vosstanie-Passajirlı (Qazan-2)'''
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан транспорты
Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Ämät metrosı (platforma)

**"Ämät metrosı"** - Gor'kiy timer yulı Qazan bülekçäseneñ passajir platforması. Qazan-1 - Därwişlär ber yullı sızığında, Ämät toraq massivı yanında urnaşqan. «Ämät» metro stansiäsenä küçep utırtu platforması bulıp tora. Ber timer yul yan platforma "Ämät" metro stansiäse bergä 2005 yılda açılğan ide. Turniket belän cihazlındırğan. Ämät magistralenä, Dauriä, Rotor uramnarına, Ämät toraq massivına çığuları bar.
## İsem
Borıñğı riwäyät buyınça 15 ğasırda bu urında izge keşe Ämät (Äxmäd) yäşägän, soñraq monda möselmännär tora başlağan, häm bistäse izge Ämät tawına äylängän. "İzge urın" bulıp dip sanalğan ide.

## Tışqı sıltamalar
Ämät

|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Ämät metrosı**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Әрхәрәй

**Әрхәрәй** ( — баш +  — рухани) яки **епископ** (япискеп,  — өстән карап торучы ( — өс +  — карыйм), әскаф - бүгенге христиан чиркәвендәге өченче, иң югары дәрәҗәдәге рухани.

Баштарак, апостол чорында, бу термин Гайсә пәйгамбәр дәвамчылары җәмгыятендәге аларның башлыкларын аңлаткан. Дин таратып йөрүче апостоллардан аермалы буларак, әрхәрәйләр билгеле бер төбәктәге, шәһәрдәге христианнарны күзләгәннәр.

Соңрак әрхәрәй термины руханилыкның югары дәрәҗәсе мәгънәсендә йөри башлый.
## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар

* Епископ 
* ''Служение церковного управления — епископство'': ''Настольная книга священнослужителя''. Т. 4.М.: Изд-во Московской патриархии, 2001
* Глава «Епископы» Том IV. «История церкви в период Вселенских соборов» // В. В.&nbsp;Болотов. ''Лекции по истории Древней Церкви''.
## Искәрмәләр

Төркем:Дин
Төркем:Әрхәрәйләр
Төркем:Чиркәү чиннары
Төркем:Руханилык
«Aq Bars» kөrәş sarayı

**«Aq Bars» kөrәş sarayı** — Qazandağı kөrәş sarayı.

Ul 2009 yılda açıla. Kompleks Qazan şәhәre üzәgendә, Qazansu yılğası buyında — «Millenium» küpere yanında urnaşqan. Ğomumi mәydanı – 17 meŋ qw. metrdan artıq.

Kөrәş sarayında kөrәş tөrlәre üsterü өçen barlıq mөmkinleklәr dә bar: 4 trenirovqa zalı, duş belәn cihazlandırılğan kienü-çişenü bülmәlәre, sawna, su protseduraları hәm basseyn belәn cihazlandırılğan yal bülmәlәre.

«Aq bars» txeqwondo buyınça Awrupa kvalifikatsiәle turnirı (2012), fextovanie buyınça 23 yәşkә qәdәrle yәşlәr arasında Awrupa Çempionatı (2011) kebek yarışlarnı qabul itte. Şulay uq bu binada Qazan Merı Kuboğına «Kөrәş» milli sport tөre buyınça çempionatlar, aykido yarışları uzdırıla.

## Sıltamalar
* Universiada 2013 saytında «Aq Bars» kөrәş sarayı

А
Җен

**Җен** ( «иҗтинан» - «күренмәс») - исламда һәм исламга чаклы да - чиста уттан яратылган һәм кешегә хас булган 5 төп сиземләүсез, кешелек белән кисешмәүче дөньяда яшәүче затлар. Җеннәр кешеләргә кадәр барлыкка килгәннәр һәм алар шикелле үк иманлы/имансыз була алалар.

[thumb|left|Җен сурәтләнгән ''Борынгы Әссүрия'' [:en:Assyria|en таш рельефы]]
Җеннәр Коръәндә искә генә алынып калмыйлар, ә Коръәннең хәтта «Җен» исемле аерым сүрәсе дә бар. Христианлык Люциферны фәрештә-херувим дисә, Ислам Иблисне җен ди.

Җеннәр кешелек белән кисешмәүче дөньяда яшиләр - туалар, өйләнешәләр, үрчиләр, үләләр һәм кыямәт көнендә кире торгызылачаклар. Алар арасында Аллаһы Тәгаләгә ышанучылары да ышанмаучылары да бар. Көч-куәттә алар кешеләрдән күпкә өстен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Ислам
Төркем:Гарәп мифологиясе
Шайтан

__NOTOC__

**Шайтан**( - дошман) - күп диннәрдә һәм мифологияләрдә усаллык, хаксызлык һәм бөтен начарлыкны чагылдыручы зат. Шайтан Иблис белән синонимнар булып та кулланылалар. Шайтан кешеләрне юлдан яздыручы, аларны рухи ашаучы булып тора.

## Искәрмәләр

 
## Әдәбият
* Аверинцев С. Сатана  // Мифы народов мира. Т. 2, М., 1992, с. 412—414
* Sholem G., Gut und Bose in der Kabbala, «Eranos-Jahrbuch 1961», Z., 1962, S. 29-62;
* Krivoshein B., The angels of light and the powers of darkness, L., 1954;
* Werblowsky R.J.Z. Lusefer and Prometheus. A study of Milton’s Satan, L., 1952.
* Мария Корелли. Скорбь Сатаны (Ад для Джеффри Темпеста)
* Heaster D.,"Настоящий диавол. Изучение с точки зрения Библии"  Carelinks Publishing  2010, c. 435
* М. Булгаков. «Мастер и Маргарита»
* «Черный человек. Договор с Дьяволом» 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Гарәп мифологиясе
Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Дин
Төркем:Ислам
Төркем:Христианлык
«Ämät» metro stansiäse

**«Ämät» metro stansiäse** (рус. *Аметьево*) —«Sukno(Postaw) Bistäse» metro stansiäse häm «Gorki(Tawlar)» stansiäläre arasında urnaşqan Qazan metrosınıñ stansiäse.
2005 yılnıñ 27 avgustında berençe metro sızığı belän açıla. "Ämät metrosı" timer yul platformasına küçep utırtu stansiäse bulıp tora. Ber timer yul yan platforma "Ämät" metro stansiäse bergä 2005 yılda açılğan ide.
## Monı da qarağız
* Казан метросы

## Sıltamalar

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Вахитов станциясе

**Вахитов** — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең станциясе. Казан-1 — Дербышки бер юллы сызыгында урнашкан. Вахитов станциясендә Казан электропоездлары өчен бер утрау платформасы һәм аэроэкспресс өчен аерым платформасы бар. Станциясендә йөк эшләре күршедәге җитештерүләр ("Нәфис-косметикс", "Синтетик каучык", һ.б.) белән баралар. Аэроэкспресс платформасыннан Кызыл Татарстан урамына, Ал мәчетенә чыгулары бар, үзәк утрау платформасыннан Казанның Үзәк Автовокзалына, Иске Таш мәчетенә, бишенче сырхауханәсенә, Болгар һәм Фәткуллин урамнары буенча Әҗем мәчетенә чыгулары бар. 

## Искәрмәләр


|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Тимер юлының тукталыш пунктлары**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Үткән станция:
| width="35%"|**Вахитов**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Киләсе станция:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Компрессорный платформасы

**Компрессорный** — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең платформасы. Казанның Совет районында урнаша.

Платформа үз исемен якында урнашкан Казан компрессор машиналар төзү заводыннан ала.

Платформа янында Н. Э. Бауман исемле Казан дәүләт ветеринар медицинасы академиясе һәм «Ливадия» санаторие урнашалар.

Платформаның травма куркынычлы булуы сәбәпле, 2012 елда биредә җир асты юлы юлы төзелгән.
## Моны да карагыз
* 

## Искәрмәләр


|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Тимер юлының тукталыш пунктлары**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Үткән станция:
| width="35%"|**Компрессорный**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Киләсе станция:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Новаторлар платформасы

**Новаторлар** — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең платформасы. Казанның Совет районында урнаша.

Ометьево һәм Копрессорный платформалар арасында урнаша. Бу урында тимер юлы иңкүлек буенча бара.

Платформа янында 8-нче балалар хастаханәсе һәм В. М. Бехтерев исемендәге Республика клиник психиатрия хастаханәсе урнашалар.

## Моны да карагыз
* Новаторлар урамы

## Искәрмәләр


|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Тимер юлының тукталыш пунктлары**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Үткән станция:
| width="35%"|**Новаторлар**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Киләсе станция:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Ometyevo (stansiä)

**"Ometyevo"** yäki **"Ämät tawı"**- Gor'kiy timer yulı Qazan bülekçäseneñ stansiäse. Qazan-1 - Därwişlär ber yullı sızığında urnaşqan. "Ometyevo" stansiäsendä Qazan elektropoyezdları öçen häm qayçaqta yıraqqa barğan poyezdlar öçen ber utraw platforması bar. "Ometyevo" stansiäse yök poyezdları öçen tuqtaw punktı bularaq qullanıla.  Üzäk utraw platformasınnan Gvardeyskiy uramına häm Ämät toraq massivına çığuları bar.

## İsem
Borıñğı riwäyät buyınça 15 ğasırda bu urında izge keşe Ämät (Äxmäd) yäşägän, soñraq monda möselmännär tora başlağan, häm bistäse izge Ämät tawına äylängän. "İzge urın" bulıp dip sanalğan ide.

## Tışqı sıltamalar
Ämät

|- style="text-align: center"
|colspan="3"|**Timer yulınıñ tuqtalış punktları**
|- style="text-align: center"
| style="font-size: 90%" width="30%" |Ütkän stansiä:
| width="35%"|**Ometyevo**
| style="font-size: 90%" width="30%" |Kiläse stansiä:


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
Иске Майна

**Иске Майна** (, ) — Сембер өлкәсендә урнашкан бистә, Иске Майна районының административ үзәге.

Халык саны — 6 520 кеше (2010).

## География
Иске Майна Иделдә (Куйбышев сусаклагычы), Сембердән 68 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — Чардаклы (34 км).

## Тарих
Иске Майна 1670 елда нигезләнә.

1935 елдан — Иске Майна районының үзәге.

1967 елда Иске Майна шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

## Икътисад
* Май заводы
* Кирпеч заводы
* Пластик тәрәзәләрне ясау

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Иске Майна районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Вешкайма

**Вешкайма** () — Сембер өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә, Вешкайма районының административ үзәге.

Халык саны — 6 620 кеше (2010).

## География
Вешкайма Барыш һәм Вешкайма елгалар арасындагы калкулыгында, Сембердән 88 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Сембер — Инза тимер юлында станция.

## Тарих
Вешкайма 1898 елда нигезләнә.

1957 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

## Тышкы сылтамалар
* http://veshkaima-ul.narod.ru/
* http://vesk-bg.hut2.ru/ 
* http://www.veshkaima.ru/index.php?option=com_content&view=frontpage veshkaima.ru
* http://bse.sci-lib.com/article004643.html

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Райз

**Райз** () - Литваның Алитус районында урнашкан татар авылы. Район үзәге Бутримонистан 5 чакрымда ята. Авылда 1889 елгы архитектура истәлеге булып саналган Райз мәчете бар.

## Тарих
200px|thumb|left|Райз мәчете
1630 елда авылда 44 татар йорты булган. 20 гасырда сугыш арасында мөселман татар вулысы булган. 2010 елның 26 октябрендә авылда Витовт һәйкәле ачылган. Бу Литва бәйсезлегеннән соң төзелгән бердән-бер Витовт һәйкәле. Мәчет янында ук яңа кояш сәгатьләре дә куелган.

## Халкы

1986 елда - 116 кеше, 2001 елда 113 кеше, 2011 елда 107 кеше яши.

Күренекле кешеләре: генерал Йонас Халецкис.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Райз мәчете

Төркем:Литва татар авыллары
Бичә

**Бичә** — ирнең гаилә иптәше; хатыны, җәмәгате, ише. Дәрәҗәле хатын-кыз мәгънәсен аңлаткан, төрки телле халыкларда кулланылган төшенчә. Би хатыны дигәнне аңлата. Татарларда, башкортларда ешырак *бичә* сүзе кулланыла һәм дә тугры хатын дигәннне дә аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Гаилә
Төркем:Туганлык