open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мари дине

**Мари дине** () — марилар мифологиясенә нигезләнгән, монотеистик диннәр йогынтысын кичергән күп аллалы (политеистик) дин.

## Тарих
Мари дине кеше хөрмәт итәргә һәм ихтирам итәргә тиеш булган табигать кочагына иманына нигезләнә. бертәңрелек өйрәтүләр таралганчы, марилар Юмо исеме астындагы күп кенә аллаларны хөрмәтләп, шул ук вакытта Зур Ак Тәңре (муш-Юмо) башлыкларын таныган. XIX гасырда күршеләренең монотеистик карашлары йогынтысында ышанулары бөтенләй формалашкан һәм Бердәм Тәңре - Тӱҥ Ош поро Кугу Юмо Бердәм Тәңре(Бердәм Якты Бөек Тәңре)  үрнәк расланган.

## Үзенчәлекләре
Баш ходай  — Кугу-Юмо (Бөек Тәңре) күк йөзеда яшәгән. Риваятьләр буенча җил - аның сулышы, Салават күпере — җәя. Шулай ук Кугурак — «ыру башлыгы» да кайвакыт югары тәңре кебек искә алына.

Башка тәңреләр:
*Түня юмо (Тӱня юмо) - дөнья ходае
*Азырен - үлем ходае
*Пүрышө (Пӱрышӧ) -  язмыш ходае
*Кава юмо
*Шүдыр юмо (Шӱдыр юмо) - йолдызлар ходае

## Таралыш
2004 елда Мари Ил халкы арасында үткәрелгән сораштыру республика халкының 15% ы үзен үз дине тарафдарлары дип саный. Мариларның республика халкының 45% ын тәшкил итүен исәпкә алсак, мариларның 1/3 өлеше үзен бу дин тарафдарлары дип санаганнар булып чыга. Көнчыгыш марилары арасында (Башкортстан һәм Татарстанның көнчыгыш өлеше) мәҗүсиларның проценты тагын да югарырак (хатын-кызлар арасында 69  процентка кадәр). Марилар бирегә XVII-XIX гасырларда көчләп христианлыштырудан качкан. Шул ук вакытта мари дине тарафдарларының күбесе чиркәүләргә дә йөри.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Диннәр
Төркем:Чирмеш мәдәнияте
Лариса Борһанова

**Лариса Борһанова** (,  — , ) — социолог, социология фәннәре докторы (1998), профессор (1998), ТРның атказанган фән эшлеклесе (2007). 1976 елдан КХТИдә, 1980 елдан дәүләт белән идарә итү, тарих һәм социология кафедрасында. Хезмәтләре 19 һәм 20 гасырлардагы АКШ социологиясенә карый.
## Искәрмәләр
Залман Бурман

**Залман Бурман** (,  — , ) — механика белгече, техник фәннәр докторы (1976), профессор (1976), ТССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1983). 1949-1963 елларда Казан һәм Новосибирск шәһәрләренең авиация предприятияләрендә; 1963 елдан Казан төзүче-инженерлар институтында, 1976-1986 елларда механика кафедрасы мөдире.  Хезмәтләре катлаулы конструкцияле очкыч аппаратларның ныклыгын һәм тирбәнешен хисаплау ысулларына карый.
## Искәрмәләр
Николай Бурмистров

**Николай Бурмистров** (,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1986), профессор (1988), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1996). 1965 елдан Казан университетында, гомуми тарих кафедрасы профессоры (1988-1991), яңа һәм өр-яңа тарих кафедрасы профессоры (1991-?). Хезмәтләре тарих фәне методологиясенә һәм тарих укыту методикасына карый.
## Искәрмәләр
С. М. Лисенков исемендәге музей (Базарлы Матак)

**С. М. Лисенков исемендәге музей**, С. М. Лисенков исемендәге тарих-туган якны өйрәнү музее () — Татарстан Республикасы Әлки районы үзәге Базарлы Матак авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Татарстанда беренчеләрдән булып Космонавтика залы ачылган музей буларак, РФ космонавтика музейлары ассоциациясенә кабул ителгән. Музейның бер филиалы бар.

## Тарих
Музейга 2004 елның сентябрендә нигез салына. 2008 елның 25 декабрендә рәсми рәвештә ачыла.

С. М. Лисенковның оныгының улы АКШ ватандашы Анатолий Яков улы Михеев космос өлкәсендә эшли (*«Аэроджет» компаниясенең РФ вәкиллеге башлыгы*). Музей хезмәткәрләренә А. Я. Михеев совет һәм РФ космонавтлары белән элемтә булдыруда ярдәм итә. Космонавт  карт бабасы, шулай ук илнең аэрокосмос өлкәсендә эшләүче 9 фән докторы (* [[Урал Закиров|Урал Нури улы Закиров]] ([[1933 ел|1933]])*) чыгышлары белән Әлки районыннан. Шунлыктан музейда Татарстанда беренчеләрдән булып уникаль Космонавтика залы ачылган.

## Тасвирлама
Музей беренче гильдия сәүдәгәре (*[[Октябрь инкыйлабы]]ннан соң [[Себер]]гә, аннан [[АКШ]]ка [[мөһаҗир]]леккә киткән*) Сергей Михаил улы Лисенков тарафыннан кызыл кирпечтән *эклектика* стилендә салынган ике катлы бинада урнашкан. Музей оешканчыга  кадәр бинада «Актай» совхозы идарәсе урнашкан булган.

## Экспонатлар
Музей фондларында дистәләгән мең экспонат тупланган. Музей экспозициясендә археологик табылдыклар, нумизматика, этнография әйберләре, техника һәм гамәли сәнгать тарихы буенча материаллар, скульптура, графика, сынлы сәнгать әсәрләре, сирәк китаплар, документлар, борынгы сугыш кораллары күрсәтелә. Академик Альберт Борһанов җитәкчелегендәге археологик экспедиция музейга Алтын Урда чорына караган уникаль экспонатлар тапшыра.

Экспозициянең бер бүлеге Әлки районында туган татар язучысы Нәби Дәүлигә багышланган. 
   
## Музей филиалы

С. М. Лисенков исемендәге музейның филиалы — Педер Хузангай музее. Бүлекчә экспозициясе Чуаш АССР халык шагыйре Педер Хузангай тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.
Адресы: 422898 Татарстан Республикасы, Әлки районы, Сихтермә-Хузангай авылы,  Май урамы, 1нче А йорт. Филиалның төп фондында 244 экспонат һәм ярдәмче фондта 276 экспонат саклана. Экспозициядә шагыйрьнең башлангыч чор иҗаты, Казанда яшәве, көнчыгыш педагогия техникумында һәм педогогия институтында укуы, Мәскәүдәге тормышы, сугыш кырларындагы көнкүреше, иҗтимагый һәм дәүләт эшчәнлеге чагылган.

## Әдәбият
# И. Газиз.  Әлкием, бәллием.  Казан, 1996.

## Сылтамалар
* Музейның Вконтакте сәхифәсе

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Космонавтика музейлары
Төркем:Әлки районы музейлары
Борһанова

**Борһанова** — фамилия.
* Лариса Борһанова (1950), социолог, фән докторы.
* Наҗия Борһанова (1924—2001), тел галиме.
----
* **[[Борһанов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Владимир Бургсдорф (1864)

**Владимир Бургсдорф** (,  — , ) — дерматовенеролог, медицина докторы (1902), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1917). 1888 елдан Казан университетында, 1907-1927 елларда дерматовенерология кафедрасы мөдире. Кызыл тимрәүне дәвалау ысулларын кулланышка кертә; клиникада яктылык белән дәвалауны гамәлгә куя.
## Искәрмәләр
Андрей Бурдов

**Андрей Бурдов** (,  — , ) — спортчы (авиамодель спорты), СССРнең халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1982). Россия (1987-1989, 1991), СССР (1988), Яурупа (1994) һәм дөнья (1995, 1999) чемпионы.
## Искәрмәләр
Әйберләшү

**Әйберләшү** () - Карл Маркс тарафыннан кертелгән фәлсәфи-социологик төшенчә - социаль мөнәсәбәтләрның формасы, аның каршындагы кешеләр арасында мөнәсәбәтләр әйберләр арасында  мөнәсәбәтләре  охшара.

Әйберләшү барышында кеше эшчәнлеге җитештерү өлкәсенә әверелә, ә ул кеше һәм бөтен күптөрлелек шәхес буларак түгел, ә бары тик әйберләр җитештерүнең функциональ чарасы буларак әзер роль башкаручы буларак кына чыгыш ясый. Фетишизм кеше өстенлек бирәлгән кыйммәтләрдә дә күренә.

Дьёрдь Лукач фәлсәфәсендә әйберләшү - капиталистик җәмгыятьнең төп үзенчәлеге. Әйберләшкән мөнәсәбәтләр иҗтимагый мөнәсәбәтләрнең төп формасы булып тора. Шуның белән бергә кеше шәхесен әйберләшү дә бара.

Әйберләшү кеше арасында үзара мөнәсәбәтләр спецификасы «табигать фактлары, космик кануннар нәтиҗәләре яки ходай ихтыяр күренешләре» буларак ялгыш кабул ителә.

## Тәнкыйть

Француз фәлсәфәче Луи Альтюссер «Әйберләшү идеологиясе», кайсы «Кеше мөнәсәбәтләрендә әйберләр бөтен җирдә күрә торган» тәнкыйтьләде. Альтюссер тәнкыйте аның "эпистемологик аерма" теориясеннән килеп чыга, ул Маркс башлангыч һәм җитлеккән әсәрләр арада шактый теоретик һәм методологик үзгәрешләр кичерүен ачыклый.

## Шулай ук карагыз
Читләшү

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Марксизм
Төркем:Фәлсәфә
Мөхәммәтгариф Борнашев

**Мөхәммәтгариф Борнашев** (,  — , ) — язучы. Тормышы һәм иҗаты аз өйрәнелгән; 1924 елга кадәр Мәскәүдә яшәгәнлеге билгеле. Балалар өчен китаплар, *«Вөкугат фи 1900 сәнә әл-милади»* («Милади 1900 елда булган вакыйгалар») әсәре авторы.
## Искәрмәләр
Равилә Борнашева

**Равилә Борнашева**, Равилә Хәлил кызы Борнашева (,  — , ) — аллерголог, медицина фәннәре докторы (1976), профессор (1978), ТАССРның атказанган табибы (1974). 1954-1970 елларда КМИдә, 1970-1994 елларда Казан ГИДУВында, аллергология кафедрасы мөдире (1980-1994); бер үк вакытта Казан аллергология үзәге җитәкчесе, ТРның баш штаттан тыш аллергологы (1972-1997). 1997-? елларда ТР аллергология үзәгенең баш киңәшчесе.
## Искәрмәләр
Борнашева

**Борнашева**, **Бурнашева** — фамилия.
* Әлфия Борнашева (1942), музыкачы, Казан консерваториясе профессоры, ТР (1995)һәм РФ (2003) атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Заһидә Бурнашева (*[[Гыйффәт туташ]]*, 1895—1977), шагыйрә.
* Мәсгудә Борнашева (1907—1973), библиограф, китап белгече.
* Равилә Борнашева (1924—2010), табиб—аллерголог, фән докторы.
----
* **[[Борнашев]]**
** Марат Бурнашев (1947), математик, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
** Мөхәммәтгариф Борнашев (XIX гасыр ахыры - XX гасыр башы), язучы.
** Ренат Бурнашев (1940), машиналар гыйлеме белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
** Фәтхелислам Бурнашев (*[[Фәтхи Бурнаш]]*, 1898 — 1942), язучы.
 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Борнашев

**Борнашев**, **Бурнашев** — фамилия.
* Марат Бурнашев (1947), математик, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Мөхәммәтгариф Борнашев (XIX гасыр ахыры - XX гасыр башы), язучы.
* Ренат Бурнашев (1940), машиналар гыйлеме белгече, фән докторы (*[[Ташкәнт]]*).
* Фәтхелислам Бурнашев (*[[Фәтхи Бурнаш]]*, 1898 — 1942), язучы.
----
* **[[Борнашева]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Жорж Помпиду үзәге

**Жорж Помпиду милли сәнгать һәм мәдәният үзәге** () — Парижның 4нче округында урнашкан мәдәни үзәк. Халык сөйләмендә «Жорж Помпиду үзәге» () дип гади генә аталып йөртелә. Хай-тэк стилендә архитекторлар Ричард Роҗерс, Ренцо Пиано һәм Жанфранко Франчини тарафыннан төзелгән.

## Тарих
Үзәк төзелеше турындагы карар Бишенче Республиканың президенты Жорж Помпиду тарафыннан 1969 елда кабул ителгән. Яңа үзәктә төрле институцияләр берләштерелергә тиеш иде. Алар арасында Париж үзәгендә яңа җәмәгать китапханәсе, заманча сәнгать дәүләт музее (MNAM), заманча музыка үзәге (IRCAM) бар.

Мигъчирмешят бәйгесе оештырылган булган, аңа 49 илдән 681 проект җибәрелгән. Проект СССРдан да тәкъдим ителә - проект лауреат була һәм Көнбатыш архитектура осталарыннан уңай бәяләмә ала.Архитекторлар Ричард Роҗерс (Бөекбритания), Ренцо Пиано, һәм Жанфранко Франчини (Италия) проекты җиңде. Үзәк 1971 елдан 1977 елга кадәр төзелгән һәм 31 гыйнварда ачылган.

2010 елда Мецта, ә 2015 елда - Малагада Помпиду үзәге филиалы ачылды.

## Тасвир

### Архитектурасы
Бу "inside-out" ("эчтән тышка") рухында башкарылган бинаның беренче үрнәге иде. Барлык конструктив элементлар тышкы яктан чыгарылган иде -шул карар мөмкинлек бирде азат итәргә күбрәк эчке киңлеген. Катгый функционализм буяуны белән да ассызыклады - төрле системасы элементлары булган төрле төс. Мәсәлән, һава өчен торбалар зәңгәр иде, чыбыклар өчен - сары, ә канализация өчен - яшел.

### Эшчәнлек
Помпиду үзәге үз эченә заманча сәнгать музее, китапханә, сәнәгать дизайны Үзәге, акустика һәм музыка өйрәнү һәм координацияләү институты, концерт һәм күргәзмә заллары, берничә кинозал ала. Китапханәгә керү, күзәтү мәйданчыгыннан тыш, бөтен дөнья гражданнарына бушлай.

## Искәрмәләр

Төркем:Франция музейлары
Төркем:Хәзерге заман сәнгате музейлары
Шакирҗанова

**Шакирҗанова** — фамилия.
* Гүзәл Шакирҗанова (1974), Казан яшь тамашачы театры актрисасы, Татарстанның халык артисты (2024).
* Даимә Шакирҗанова (1923-1990), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1953-1956), ТАССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1956-1964).
* Лена Шакирҗанова (*[[Лена Шагыйрьҗан]]*, 1945—2017), шагыйрә, Тукай бүләге иясе (2011), ТР халык шагыйре (2016).
* Луара Шакирҗанова (*[[Зөһрә Шакирҗан]]*, 1950), Камал театры музее мөдире, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), ТР халык артисты (2010). Л. Г. Шакирҗанованың бертуган сеңлесе.
----
* Шакирҗанов
** Мәсгут Шакирҗанов (1951), физик, фән доккторы.
** Мәгънәви Шакирҗанов (1930), игенче, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1986) (*[[Дүртөйле районы]]*).
** Рауль Шакирҗанов (1989), спортчы (*[[чаңгыда узышу]]*), Кышкы Универсиада чемпионы (2013, 2015), 
## Моны да карагыз
* Шакиров

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Борһанетдин Ибраһим бине Йосыф әл-Болгари

**Борһанетдин Ибраһим бине Йосыф әл-Болгари** (,  — , ) — табиб һәм илаһиятчы. Медицина, мөселман илаһияте фәне буенча хезмәтләр, шәрехләр авторы: «Рисаләи Борһаниһе», «Фосул ән-Нәсәфи фи гыйльмил-җәдәл» («ән-Нәсәфинең диалектика фәнендә казанышлары»), һ.б.
## Искәрмәләр
Владимир Бусыгин

**Владимир Бусыгин** (,  — , ) — инженер-технолог, ТРның атказанган химигы (1997), ТР Дәүләт премиясе иясе (2001), Карпов ис. химия заводының баш инженеры (1988-1992) һәм генераль директоры (1995-1999), «Түбәнкаманефтехим» ААҖ генераль директоры (1999-2013). ТР ДШ депутаты (1999-2014).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз
Абаететуба

**Абаететуба** () — Бразилиянең Пара штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1724 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Борис Буров

**Борис Буров**, Борис Владимир улы Буров (, ,  — , ) — геолог, геология-минералогия фәннәре докторы (1987), профессор (1989), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1993), РФның атказанган геологы (2000). 1958 елдан Казан университетында, төбәк геологиясе кафедрасы мөдире (1987-2002). Хезмәтләре Пермь утырмаларының палеомагнит стратиграфиясенә карый.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Геологлар
Камаражиби

**Камаражиби** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Пернамбуку штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Пернамбуку штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Тимоти Пикериң

**Тимоти Пикериң** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Һенри Клей

**Һенри Клей** (,  — , ) — ,  .
## Шулай ук карагыз
* АКШ конгрессы сенаты
* АКШ конгрессы вәкилләр палатасы
* АКШ Дәүләт департаменты

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Зөфәр Бохараев

**Зөфәр Бохараев**, Зөфәр Гариф улы Бохараев (*,  — [[2023 ел]]ның [[8 октябрь|8 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — ТАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1983). 1968-1976 елларда комсомол эшендә: БЛКЯБнең Бауман район комитеты сәркәтибе (1968-1972), БЛКЯБнең Татарстан өлкә комитетында бүлек мөдире (1972-1976); 1976-1979 елларда КПССның Татарстан өлкә комитеты инструкторы. 1979-1994 елларда Казан яшьләр үзәге директоры. 1995-2001 елларда ТРның кинематография буенча дәүләт комитеты рәисе.

2023 елның 8 октябрендә 78 яшендә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале 
* «Татарстан АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре» 
* Татарстан Президентының Рәхмәт хаты

## Искәрмәләр

Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләрТөркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләрТөркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Александр Бухарев

**Александр Бухарев** (,  — , ) — дин белгече, илаһиятче. 1854-1858 елларда Казан руханилар академиясендә: профессор, 1855-1858 елларда инспектор. 1858-1863 елларда дини әдәбиятка Петербург цензура комитеты әгъзасы. Хезмәтләре һерменевтика, Инҗил тарихына карый.
## Искәрмәләр
Генрих Бухин

**Генрих Бухин** (,  — , ) — инженер-механик,  иясе (1971). 1935-1981 елларда Казан авиация җитештерү берләшмәсендә: бүлек башлыгы урынбасары (?-1964), конструкторлык бюросы башлыгы (1964-1981).
## Искәрмәләр
Валентина Бухина

**Валентина Бухина** (,  — , ) — банк эшлеклесе. 1960-1980 елларда СССР Төзелеш банкының Татарстан республика кантуры җитәкчесе. 1963-1971 дә ТАССР ЮШ депутаты.
## Искәрмәләр
Теоретик химия

**Теоретик химия** ― төп урынны заманча химиянең теоретик арсеналына керә торган теоретик гомумиләштерүләр алган химия бүлеге. 

Теоретик химия химия фәненең барлык тармаклары өчен уртак күзаллау һәм мәсләкләрне берләштерә. Теоретик химия кысаларында химия кануннары, мәсләкләре һәм кагыйдәләре системалаштырыла һәм төгәлләштерелә. 

## Тармаклары
Теоретик химиянең тармакларыː 
* квант химиясе
* теоретик химик кинетика
* хеминформатика (шулай ук хемоинформатика буларак мәгълүм)
* химик инженерлык
* молекуляр модельләр төзү 
* исәпләү химиясе 
* математик химия

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Глесстон С.* Теоретическая химия. М.: ИИЛ, 1950. 632c.
* *Дей М. К., Селбин Дж.* Теоретическая неорганическая химия. М.: Химия, 1971. 416с.
* *Дей М. К., Селбин Дж.* Теоретическая неорганическая химия. Пер. с англ. 3-ие изд. М.: Химия, 1976. 568c.
* *Корольков Д. В.* Теоретическая химия. Том 1. Общие принципы и концепции. М: Академкнига, 2007. 463с. ISBN 978-5-94628-283-3
* *Корольков Д. В., Скоробогатов Г. А.* Теоретическая химия: Учебное пособие. 2-е изд., перераб. и доп. Издательский дом Санкт-Петербургского университета, 2005. 653 с. ISBN 978-5-288-03639-2
* *Корольков Д. В., Скоробогатов Г. А*. Основы теоретической химии. М. Академия, 2004. 352с. ISBN 5-7695-1442-6
* *Пальм В. А.* Введение в теоретическую органическую химию. М.: Высшая школа, 1974. 448с.
* *Днепровский А. С., Темникова Т. И.* Теоретические основы органической химии. .: Химия, 1979; 2-ое изд. Л.: Химия, 1991. 558с.
* *Николаев Л. А.* Теоретическая химия. М.: Высшая школа, 1984. 400c.
* ''Татевский В. М.'' Квантовая механика и теория строения молекул. М.: Изд-во МГУ, 1965. 162с.
* *[[Бейдер, Ричард|Бейдер Р.]]* Атомы в молекулах. Квантовая теория. М.: Мир, 2001. 532c. ISBN 5-03-003363-7
* ''Кузнецов В. И.'' Общая химия: тенденции развития. М.: Высшая школа, 1989.
* ''Кузнецов В. И.'' Диалектика развития химии. От истории к теории развития химии. М.: Наука, 1973. 327с.
* Simons J. An Introduction to Theoretical Chemistry
* Robert G. Parr and Weitao Yang, Density-Functional Theory of Atoms and Molecules, Oxford Science Publications; first published in 1989; ISBN 0-19-504279-4, ISBN 0-19-509276-7
* D. J. Tannor, V. Kazakov and V. Orlov, Control of Photochemical Branching: Novel Procedures for Finding Optimal Pulses and Global Upper Bounds, in Time Dependent Quantum Molecular Dynamics, J. Broeckhove and L. Lathouwers, eds., 347-360 (Plenum, 1992)
* Attila Szabo and Neil S. Ostlund, Modern Quantum Chemistry: Introduction to Advanced Electronic Structure Theory, Dover Publications; New Ed edition (1996) ISBN 0-486-69186-1, ISBN 978-0-486-69186-2

## Сылтамалар

## Моны да карарга мөмкин
̽* PyQuante

Төркем:Химия
Футуристик архитектурасы

**Футуристик архитектурасы** - Италиядә барлыкка килгән, ул көчле хроматизм, озын динамикалы линияләр белән характерлана, хәрәкәт: бу футуризмның шагыйрь Филиппо Томмазо Маринетти 1909 елда нигез салган сәнгать хәрәкәтенең бер өлеше була.  Бу  юнәлеш машина гасырга гыйбадәттә һәм хәтта сугыш данын күтәрүдә аның этләре иде. Антонио Сант-Элиа 1912 елда футуристик рухта  "Città Nuova" ("яңа шәһәр") рәсемнәр сериясе башлады, ә 1914 елда ул "Manifesto dell’architettura futurista" («Футуристик архитектурасы манифесты») чыгарды.

Антонио Сант-Элиа фронтка үзе теләп китә һәм 1916 елда һәлак була. Аның проектлары буенча бер генә бина да төземәделәр. Аның иҗаты "кәгазь архитектура" булып калды. 

Сугыштан соңгы елларда үз футуризмдан исәпләнү архитектор һәм режисер Виргилио Марчи (1895-1960) сөйләды.Соңрак аңа Анжело Маццони,Джузеппе Петтацци,кебек архитекторлар һәм башкалар кушылды. Алар шактый төрле архитектураны булдырганнар. Кайчагында алар рационализмга, ешрак - ар-декога якынлаша. Кайчагында алар классицизм элементлары кулландыларган,әмма неоклассицизм гадәттә аларның архитектурасына каршы килә.

Күп кенә футуристлар фашизмны яратса да, кайберәүләр хәтта Муссолини идарә вакытта эре түрәләр дә булган (мәсәлән - Анжело Маццони), милли фашист фиркасе дуслык җавап бирмәде, фирка функционерлары неоклассицизмга өстенлек бирү. Шуңа күрә күп кенә биналар футуристик рухында Италиядә түгел, ә Эфиопиядә (ул чакта Италиянең колония иде) төзелгән. Бигрәк тә күп Асмэрада  төзелде. 2017 елда Асмэраның модернистик архитектура ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелде.

## Шулай ук карагыз
*Футуризм
*Авангардчылык
*Neo-futurism
*Футурология
*Архитектура стиле

## Чыганаклар

Төркем:Авангардчылык
Төркем:Архитектура стилләр
Пыскулы бушану

**Пыскулы бушану** — түбән басымлы газда мөстәкыйль рәвештә барлыкка килә торган стационар электр бушану агымы (тогы); ультрашәмәхә һәм күренмә яктылык алу өчен кулланыла.

Төркем:Электр
Педер Хузангай

**Педер Хузангай**, Петр Петр улы Хузангай (, *[[1907 ел]]ның [[22 гыйнвар]]ы, [[Русия империясе|РИ]], [[Казан губернасы]], [[Спас өязе]], Әлки волосте, [[Сиктерме-Хузангай|Сиктерме]] – [[1970 ел]]ның [[4 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], [[Чабаксар]]*) — Бөек Ватан сугышында катнашкан шагыйрь, тәрҗемәче, Чуаш АССР халык шагыйре (*[[1950 ел|1950]]*), Чуаш АССРның К. Иванов исемендәге дәүләт (*[[1967 ел|1967]]*), М. Сеспель исемендәге комсомол (*[[1969 ел|1969]]*) премияләре иясе. ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

1907 елның 22 гыйнварында  Казан губернасы Спас өязе Әлки волосте Сиктерме (*хәзерге* Татарстанның Әлки районы Сиктерме-Хузангай) авылында туган. 1915—1923 елларда 2нче баскыч авыл мәктәбендә укый. 1923 елда Казандагы Чуаш педагогия техникумына укырга керә, укуын тәмамламый, 1925 елда Чабаксарга күчә.
1924 елда «Сунтал» журналында беренче шигырьләре басыла. 1924—1930 елларда әлеге басмада утызлап яңа әсәрен бастыра. 1925—1926 елларда «Сунтал» журналында сәркатип-тәрҗемәче, әдәби киңәшче, Чуаш АССР юстиция хәрби комиссариатында тәрҗемәче, Ашхабад шәһәрендә күчереп язучы, статист булып хезмәт куя.

1927 елның сентябрендә Казанда Көнчыгыш педагогия институтына укырга керә. 1928 елның язында «Уяртсан» исемле беренче китабы нәшер ителә. 1930 елның мартында, укуын өзеп, Мәскәүгә, «Коммунар» үзәк чуаш гәҗитенә штаттан тыш хәбәрче булып күчә.

1938 елда, милләтчелектә гаепләнеп, төрмәгә ябыла. 1939 елның августында аклана. 1939—1942 елларда Ленинградта һәм Казанда дәвалана.

Бөек Ватан сугышы елларында 207нче һәм 273нче укчы дивизияләр составында рядовой, өлкән лейтенант, дивизия сәяси бүлеге инструкторы, «Ватан өчен», «Сталинец» дивизия гәҗитләре әдәби хезмәткәре булып катнаша. Фронтта язган шигырьләренә һәм очеркларына А. Сувар дип кул куя. 1944 елда каты яралана. Мәскәүдә дәвалангач, ГИТИСның чуаш студиясенә тәрҗемәче булып урнаша.

1950—1960 елларда чит илләрдә була. Яңа әсәрләр яза һәм тәрҗемә белән шөгыльләнә. Аның сүзләренә җырлар иҗат ителгән.

1970 елның 4 мартында вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1950 — Чуаш АССР халык шагыйре
* 1967 — Чуаш АССР Дәүләт премиясе
* 1969 — Чуаш АССР Сеспель премиясе
* Кызыл Йолдыз ордены
* Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены

## Хәтер

* Татарстанның Әлки районындагы туган авылы атамасы Хузангай итеп үзгәртелә (2004 елдан Сиктерме-Хузангай).
* 2002 елда туган авылында музее ачыла.

## Гаиләсе
Хатыны — чуаш драма актрисасы ССРБ халык артисты В. В. Кузьмина (1923―2021). Кызы Саламби, улы Атнер (1947).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Петр Хузангай - народный поэт Чувашии
*  Хузангай Петр Петрович. Чувашская энциклопедия

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Чуашстанның халык шагыйрьләре
Төркем:Чуаш Республикасының Константин Иванов исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сеспель премиясе лауреатлары
Төркем:Педер Хузангай
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Рационализм (мәгънәләр)

**Рационализм** ("rationalis" Латин сүзнән - "акыллы")

*Рационализм (фәлсәфә)   –  Танып белү ысулы кешенең акыл эшчәнлеге белән бәйләнгән.
*Рационализм (архитектура) - атамалар: 1)XX гасыр 20-нче еллар Совет авангардының архитектураасында юнәлеш; 2) XX гасыр 20-нче уртада — 30-нчы еллар уртасындагы Италия модернизмының архитектурасына юнәлеш.; 3) Берничә башка тарафлар XIX-XX гасырларнын архитектурада.

## Шулай ук карагыз
Критик рационализм - Карл Поппер эпистемологик алым һәм фәлсәфәгә юнәлеш тәкъдим иткәнәң.
Ефим Бушканец

**Ефим Бушканец**, Ефим Григорий улы Бушканец (, ,  — , ) — әдәбият белгече, филология фәннәре докторы (1966), профессор (1967). 1946-1963 елларда ТАССР Дәүләт музее директоры урынбасары. 1963 елдан Казан пединститутында рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасы мөдире, бер үк вакытта (1967-1970, 1973-1976) шул ук инситутның тарих факультеты деканы. Хезмәтләре рус әдәбияты һәм 19 гасырның икенче яртысында Русиядәге иҗтимагый хәрәкәт тарихына, рус әдәбияты чыганакларын, төбәк әдәбиятын өйрәнүгә багышланган.
## Искәрмәләр
Вениамин Бушков

**Вениамин Бушков**, Вениамин Григорий улы Бушков (, ,  — , ) — ветеринария җәррахы, ветеринария фәннәре докторы (1976), профессор (1977). 1946-1984 елларда Казан ветеринария институтында, гомуми һәм хосусый хирургия кафедрасы мөдире (1971-1984). Хезмәтләре терлекләрдә буыннардагы үтәли яраларны, сынган сөякләрне һәм үзәк нерв системасы функцияләренең бозылуын дәвалауга карый.
## Искәрмәләр
Шолбан Кара-оол

**Шолбан Валерий улы Кара-оол** (; *[[1966 ел]]ның [[18 июль|18 июленде]], Тыва Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте, Улуг-Хем районы, Чодураа авылы)* — Россия сәясәтчесе, 2007 елдан Тыва Республикасы башлыгы.

2016 елгы сайлауларда Республика башлыгы Шолбан Кара-оол сайлаучыларның 86% тавышын җыйды. Тывалар үз башлыгын чын күңелдән ярата һәм хакимият алмашы турында хыялланмый, дип фаразларга мөмкин.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Тыва башлыклары
Николай Бушмакин

**Николай Бушмакин** (,  — , ) — анатом, медицина докторы (1911). 1899 -1907 елларда Лаеш өязендә земство табибы. 1907-1913 елларда Казан университетында; шуннан соң Варшава (1913-1916), Казан (1916-1919) һәм Иркутск (1920-1930, 1920-1929 елларда ректор вазифасын да башкара) университетларында анатомия кафедрасы мөдире. Хезмәтләре лимфа һәм үзәк нерв системалары анатомиясенә, антропологиягә карый.
## Искәрмәләр
Федор Быков

**Федор Быков** (,  — , ) — рәссам, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1934). 1925-1930 елларда Казанда: «Красная Татария» гәҗите рәссамы, Казан берләштерелгән сынлы сәнгать-театр техникумы укытучысы. 1934-1940 елларда Алатыр сынлы сәнгать училищесы директоры.
## Искәрмәләр
Кәрәкәшле музее

**Кәрәкәшле туган як тарихын өйрәнү музее**, С. Ш. Шәрәфиева исемендәге Кәрәкәшле туган як тарихын өйрәнү музее () — Татарстанның Ютазы районы Кәрәкәшле авылында урнашкан муниципаль мәдәният учреждениесе (*[[музей]]*). 1993-2007 елларда — ТР Дәүләт музее филиалы. Кәрәкәшле тарихы, авылның күренекле кешеләре белән таныштыра.

## Тарих
1985 елда нигезләнгән.

1987 елның 2 ноябрендә Кәрәкәшле мәктәбе бинасында 70 экспонат белән ачыла. 

1993-2007 елларда ТР Дәүләт  музее (*хәзерге* ТР милли музее) филиалы булып тора.
 
2008 елның 1 гыйнварыннан — Ютазы районы мәдәният бүлеге бүлекчәсе, 2010 елдан — муниципаль учреждение.
 
2009 елда музейга аңа нигез салучы Сәлимә Шәмсетдин кызы Шәрәфиева исеме бирелә. 

## Тасвирлама
Экспонатлар саны 15 меңнән артык (*төп фондта 9 мең, фәнни-ярдәмче фондта 6 мең*). Күргәзмәләрдә нумизматика, язма чыганаклар, матди чыганаклар, рәсем сәнгате тупланмалары урын алган.

## Төп бүлекләре
* Борынгы Кәрәкәшле
* Күмәкләштерү еллары
* Авылның күренекле кешеләре

## Экскурсияләр
* Музей заллары буйлап (күзәтү экскурсиясе)
* Кәрәкәшленең күренекле кешеләре
* Хезмәт һәм көнкүреш кораллары. XIX–XX гасырдагы эш кораллары — кул тегермәне, тимерче мехы, ярма яргыч, чабагач, сука, май язгыч һ. б. — күрсәтелә. Аерым күргәзмә татар хатын-кызының көнкүреше һәм шөгыльләренә багышланган.
* Авыл 1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында. Солдат каскасы, фляжкасы, котелогы, калагы һәм сугыш кырыннан кайткан башка экспонатлар күрсәтелә.

## Сылтамалар
*   Каракашлинский музей. Музеи России
*  Каракашлинский музей. ВКонтакте

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Ютазы районы музейлары
Лузиания

**Лузиания** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Гояс штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Гояс штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Сантьяго Бернабеу (стадион)

**Сантьяго Бернабеу** — Испаниянең Мадрид шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1982 елда дөнья чемпионаты, 1964 елда Европа чемпионаты уеннарын, 1957, 1969 һәм 1980 елларда УЕФА кубогы, 2010 елда Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Риу-Гранди (Риу-Гранди-ду-Сул)

**Риу-Гранди** () — Бразилиянең Риу-Гранди-ду-Сул штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1737 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Габдүш Ваһапов

**Габдүш Ваһапов**, Габдулла (*Габдуш, Әбдүш*) Әхтәм улы Ваһапов (,  — , ) — педагог. 1835-1860 елларда Казан батальон мәктәбендә татар һәм фарсы телләре укыта.

Иң мәшһүр хезмәте - 1852-1911 елларда 20 гә мәртәбә басылган е.
## Искәрмәләр
Рәшит Вәгыйзев

**Рәшит Вәгыйзев** (,  — , ) — юрист, юридик фәннәр нәмзәте (1998), ТРның һәм РФның атказанган юристы (1989, 1997). 1984-1995 елларда Казанның Киров районы прокуроры, 1992-2000 елларда ТР Дәүләт шурасында комиссияләр рәисе. 2000-2010 елларда ТР кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкиле. ТР ДШ депутаты (1990-2000).
## Искәрмәләр
Владимир Вагин

**Владимир Вагин**, Владимир Лев улы Вагин (, ,  — , ) — зоолог, биология фәннәре докторы (1950), профессор (1955). 1930-1957 елларда Ленинград һәм Тверь шәһәрләре мәгариф оешмаларында 1957-1977 елларда Казан университетының умырткасызлар зоологиясе кафедрасы мөдире. Хезмәтләре салынкы түшле паразит кыслаларның үсеш биологиясенә һәм аларның географик таралуына карый.
## Искәрмәләр
Фәяз Фәрәҗов

**Фәрәҗов Фәяз Гасым улы** (, 1921 ел — 19 май 1998 ел) — Бөек Ватан сугышында катнашучы, сугыш ветераны.Дин тәгълимәтен өйрәнүче һәм таратучы.

## Биографиясе
**Фәрәҗов Фәяз Гасым улы** 1921 елда, Азәрбайҗан ССР-ы, Ленкоран өязенең Гасымлы авылында туган. 1941 елда Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафыннан Совет Армиясе сафына чакырыла. Ростов өлкәсенең Прохладный шәһәрендә урнашкан хәрби часта хезмәт итә башлый. 1941 елда Кырымны азат итүдә катнаша. 1942 елда Харьков янында Изюм шәһәре өчен алышларда башы каты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранс шәһәрләрендәге лагерларда була. Аларда 4-5 ай тотылганнан соң Италиягә озатыла. 1944 елның 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10нчы карарына ярашлы, Инглиз командованиесе тарафыннан илгә кайтарыла һәм 21 ноябрдә Ерак Көнчыгышка эшкә җибәрелә. Анда 1947 елның апреленә кадәр эшли. Соңыннан туган авылына кайтып дин буенча укыта башлый, Коръән дәресләре бирә. Азәрбайҗан, рус һәм гарәп телләрен яхшы белә. Озак авырудан соң 1998 елның 19 маенда Азәрбайҗан Республикасы, Масаллы районы, Гасымлы авылында вафат була. Авыл зыяратында җирләнгән., ,

## Наградалары
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале,
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 30 ел» юбилей медале,
* «СССР Кораллы Көчләренә 60 ел» медале,
* II дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены., 

## Фоторәсемнәр

Фаяз Фәрәҗов.jpg|
FƏRƏCOV FƏYYAZ QASIM OĞLUNUN HƏRBİ KARTOÇKASI.pdf|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik1).jpg|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik).jpg|
Fərəcov Fəyyaz Qasım oğlu (əsrlik2).jpg|
УКАЗ ПРЕЗИДИУМА ВЕРХОВНОГО СОВЕТА СССР.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Вәгыйзов

**Вәгыйзов** — фамилия.
* Марсель Вәгыйзов (1983), җырчы, ТР атказанган артисты (2014), халыкара җыр конкурслары лауреаты. 
* Рәшит Вәгыйзов (1947-2016), юрист, ТР ДШ депутаты (1990-2000). 
* Сәләй Вәгыйзов (1908-2005), Татарстанның атказанган укытучысы. 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ваһапов

**Ваһапов** — фамилия.
* Габдулла Ваһапов (*[[Габдүш Ваһапов]]*, 1814―1876), педагог, тел белгече.
* Рәшит Ваһапов (1908―1962), җырчы, ТАССР халык артисты.
* Сабир Ваһапов (1904―1993), КПСС Башкорт ӨК беренче сәркатибе (1946-1953).
* Ядкарь Ваһапов (1929―1981), нефтьче (*вышка коручы*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
----
* Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова (1889―1914), журналист, укытучы, мәгърифәтче, публицист, мөхәррир, феминизм эшлеклесе
## Моны да карагыз
* Р. Ваһапов урамы
* Р. Ваһапов һәм Х. Бигичев һәйкәле

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кыйрал Бодвең стадионы

**Король Бодвең стадионы** — Бельгиянең Брүссел шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1972 һәм 2000 елларда Европа чемпионаты уеннарын, 1964, 1976, 1980 һәм 1996 елларда УЕФА Кубоклар кубогы, 1958, 1966, 1974 һәм 1985 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
МХП-Арена

**МХП-Арена** — Алманиянең Штуттгарт шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1974 һәм 2006 елларда дөнья чемпионаты, 1988 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1959 һәм 1988 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын; 1993 елда җиңел атлетика буенча дөнья чемпионатын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Һемпден-Парк (стадион)

**Һемпден-Парк** — Шотландиянең Глазго шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1993 елда регби буенча дөнья чемпионаты уеннарын; 2007 елда Европа лигасы, 1960, 1976 һәм 2002 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын һәм 2012 елгы җәйге Олимпия уеннары ярышларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Ванкдорф стадионы

**Ванкдорф стадионы** — Швейцариянең Берн шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып торган.

Стадион 1954 елда дөнья чемпионаты уеннарын, 1989 елда Кубоклар кубогы, 1961 елда елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Олимпия стадионы (Амстердам)

**Олимпия стадионы** — Нидирланның Амстердам шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1928 елда Олимпия уеннары ярышларын; 1981 елда Европа лигасы, 1977 елда Кубоклар кубогы, 1962 елда елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын; 1967 елда трек велоспорты буенча дөнья чемпионатын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Вембли (стадион)

**Вембли** — Англиянең Лондон шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 2012 елда Олимпия уеннары ярышларын; 2011 һәм 2013 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын; 2020 елда Европа чемпионаты уеннарын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Эрнст-Һаппел (стадион)

**Эрнст-Һаппел** — Австриянең Вена шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 2008 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1970 елда елларда УЕФА Кубоклар кубогы, 1994 елда Европа лигасы, 1964, 1987, 1990 һәм 1995 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Сан-Сиро (стадион)

**Сан-Сиро** — Италиянең Милан шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1934 һәм 1990 елларда дөнья чемпионаты, 1960, 1980 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1991, 1994, 1995 һәм 1997 елларда УЕФА Европа лигасы, 1965, 1970, 2001 һәм 2016 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Парк-де-Преңс (стадион)

**Парк-де-Преңс** — Франсаның Париж шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1938 һәм 1998 елларда дөнья чемпионаты, 1960, 1984 һәм 2016 елларда Европа чемпионаты уеннарын, 1956, 1975 һәм 1981 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Саба урман хуҗалыгы тарихы музее

**Саба урман хуҗалыгы тарихы музее** () — Татарстанның Саба районы Лесхоз бистәсендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Саба районы үзәкләштерелгән туган як музее филиалы. Саба урман хуҗалыгы (*элекке* Саба урман сәнәгате хуҗалыгы) тарихы белән таныштыра.

## Тарих
2003 елда Саба урман хуҗалыгында хезмәт куйган ветераннар башлангычы белән нигез салына.

2004 елның 24 мартында ачыла.

## Музей бинасы

Музей бинасы — 1874 елгы архитектура һәйкәле, Өченче урманчылык урманчысы Митрофан Николай улы Ломакин йорты. Ике катлы агач бинага Саба урман хуҗалыгы  акчасына 2003 елда сакланып калган фоторәсемнәр һәм сызымнар буенча реконструкция уздырылган. Экспозицияне ТР милли музее белгечләре төзегән.

## Тасвирлама
Районның алты урманчылыгын берләштергән иң эре сәнәгать оешмасы тарихы буенча материаллар тупланган. Хуҗалыкның урман массивы Татарстанның 8 районы территориясендә 57 000 га җир били.

Музей экспозициясенең төп бүлекләре:
* Саба урман хуҗалыгы үсеше тарихы
* Саба урман хуҗалыгы хайваннар дөньясы
* Картиналар (*портретлар*) галереясы

Музей фондында 859 саклау берәмлеге экспонат тупланган. Гомуми мәйданы 965 кв. м. (шуның эченнән 286 кв. м. — музей мәйданы, калган 679 кв. м. — чәчәк бакчасы).

Күргәзмәнең бер бүлеге РСФСР һәм ТАССР атказанган урманчысы, Саба леспромхозының 30 елга якын җитәкчесе булып торган Нургали Миңнехан улы Миңнехановка багышланган.

Лесхоз бистәсендә урнашкан сувенирлар цехына,  Н. М. Миңнеханов исемендәге дендрология бакчасына, боз мәйданчыгы булган «Нарат» спорт комплексына, картодромга сәяхәт кылырга мөмкин.

## Сылтамалар
*   «Саба үзәкләштерелгән туган якны өйрәнү музее» муниципаль бюджет оешмасының Саба урман хуҗалыгы тарихы музей-филиалы 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Саба районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Урманчылык музейлары
РФА КФҮ Органик һәм физик химия институты

**РФА КФҮ Органик һәм физик химия институты** () — Казанда урнашкан РФА тикшеренүләр үзәге. 300 дән артык хезмәткәр эшли. Казан химия институты һәм СССР ФАнең Органик химия институты җирлегендә 1965 елда оештырыла.

Фосфорның органик кушылмаларын һәм аның аналогларын синтезлау, төзелешләрен һәм үзлекләрен өйрәнүгә; яңа буын техникасы һәм технологиясе өчен кирәк булган фосфорорганик кушылмалар алуның калдыксыз,  энергия саклаучан, экологик хәвефсез технологияләрнең теоретик нигезләрен, медицина һәм авыл хуҗалыгы өчен яңа биологик актив препаратлар булдыруның фәнни нигезләрен эшләүгә һәм нефть химиясенә караган тикшеренүләр алып бара.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия фәннәр академиясенең Казан фәнни үзәге
Монада

**Мона́да** ( — берәмлек, гади зат,  сүзеннән (бер)) - антик һәм классик фәлсәфә төшенчәсе. Бүленми торган һәм гади элементларга таркату алмаган әйбер, ул үзенең килеп чыгышы белән бүтән бүленми торган әйберләр белән бәйле түгел һәм аларга охшаш түгел. Башта термин Ходайны билгеләү өчен пифагорик фәлсәфәсендә кулланыла.

## Төрле фәлсәфи тәгълиматларында төшенчә мәгънәсе
### Борынгы греклар фәлсәфәнда
Пифагориклар  (кара: Пифагор) атамасы беренчел зат билгеләү өчен  куллана башладылар. Соңрак аны платоникалар (кара: Әфләтүн) һәм неоплатоникалар бердәм үгезне билгеләү өчен кулланганнар.

### [[Джордано Бруно]] фәлсәфәнда
Джордано Бруно фәлсәфәсендә монада яшәешнең төп берәмлеге булып тора, аңарда матди һәм рухи, объект һәм субъект кушылыра. Иң югары субстанция «монадалар монадасы» яки Алла; ул бербөтенлык  бөтен бердәнберлыкта үтәлү - «бөтен бөтендә».

### [[Лейбниц]] фәлсәфәнда
Годфрид Лейбниц үз монадлар турында тәгълимат башка рационализм фәлсәфчиләренә карашларга (Декартның дуализм һәм Синозаның монинизм)  каршы куялды. Ул «Монадология» әсәрендә (1714) үз карашларын бәян итте. Алар буенча монадлар - гади субстанцияләр, алар Ходай белән кинәт булдырыла, һәм аларның һәркайсы кинәт гына һәм бөтенләй гына мөмкин юкка итү. Монадлар Ходайдан башка тыштагы сәбәпләрдән үзгәрү алмыйлар. Ләкин монада үз эчке принцип аркасында үз хәл үзгәрү сәләтле. Әлеге эчке принципның эшчәнлек омтылышы дип атала. Барлык монадалар да үзләштерү сәләтле. Лейбниц монадалар, кайсыда шушы сәләт яхшы үсеш алган һәм истәлек белән озатылган "җаннар" дип аталы.

## Шулай ук карагыз
*Монизм
*Тәүхид
*Хенология
*Абсолют

## Искәрмәләр
Төркем:Метафизика төшенчәләре
Фейеноорд (стадион)

**Фейеноорд** — Нидирланның Роттердам шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 2000 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1984 һәм 2002 елларда УЕФА Европа лигасы, 1972 һәм 1982 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Райко Митич (стадион)

**Райко Митич** — Сербиянең Белград шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1976 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1979 елда УЕФА Европа лигасы, 1973 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Стадио Олимпико

**Стадио Олимпико** — Италиянең Рум шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1990 елда дөнья чемпионаты, 1968, 1980 һәм 2020 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1991 елда УЕФА Европа лигасы, 1977, 1984, 1996 һәм 2009 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын; 1960 елгы җәйге Олимпия уеннары һәм 1987 елгы җиңел атлетика буенча дөнья чемпионаты яршларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Олимпиаштадион (Мүнхен)

**Олимпиаштадион** — Алманиянең Мүнхен шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1974 елда дөнья чемпионаты, 1988 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1996 елда УЕФА Европа лигасы, 1979, 1993 һәм 1997 елларда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын; 1972 елгы җәйге Олимпия уеннары ярышларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Гаяз Исхакый музее (Яуширмә)

**Гаяз Исхакый музее**, Гаяз Исхакый тарихи-мемориаль һәм этнография комплексы () — Татарстанның Чистай районы Яуширмә авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). 2001—2014 елларда Чистай районы мәдәният бүлеге бүлекчәсе, 2014 елдан Чистай шәһәренең дәүләт тарих, архитектура һәм әдәби музей-тыюлыгы филиалы. Татар язучысы Гаяз Исхакыйның (*[[1878 ел|1878]]—[[1954 ел|1954]]*) туган авылында урнашкан музей аның тормышы, әдәби иҗаты белән таныштыра. 

## Тарих
Яуширмәдә Гаяз Исхакый музеена 1993 елда авыл клубында нигез салына. 

1999 елның 30 июлендә яхшы сакланган, республика дәрәҗәсендә әһәмиятле мәдәни мирас объекты булып исәпләнүче, кызыл кирпечтән 1910 елда салынган сәүдәгәр Сәйфетдиннең (*Гаяз Исхакыйның сеңлесе Фәридәбануның ире*) ике катлы йортында ачылган. Музейны ачу тантанасында ТР президенты Минтимер Шәймиев катнашып, Гаяз Исхакыйның төсле зур портретын бүләк иткән.

Туган авылына кайткан вакытларда музей комплексына керүче шул йортта язучы күп мәртәбәләр кунак булган. Гаяз Исхакый туып-үскән йорт сакланмаган. Музей өчен махсус, агачтан алты почмаклы йорт буралган. Яңартылган хуҗалык абзарлары, келәтләр 2018 елгы янгында юкка чыккан. Музейны Чистайга күчерү тәкъдиме бар.

Музей каршында Гаяз Исхакый бюсты урнаштырылган.

## Тасвирлама
Музей комплексы 25х50 кв. м. мәйданны били. Ул ике зонага бүленгән: беренче катта Гаяз Исхакый XIX гасыр ахыры – XX гасыр башында яшәгән авыл йорты мохите торгызылган, икенче катта язучының инкыйлабтан соңгы тормышы, эш кабинеты тасвирлана.

Күргәзмә мәйданы — 186 кв. м. 3 мең саклану берәмлеге тупланган.

Экспозиция Гаяз Исхакыйның тормышына, әдәби иҗатына, журналист, сәясәтче, публицист, татар милли азатлык хәрәкәте өлкәсендәге эшчәнлегенә багышлана. Шулай ук аның гаиләсе  (әтисе Гыйләҗетдин хәзрәт, әнисе Камәрия, бертуганнары Гайнелмәрзия, Әхмәтхан, Фәридәбану, Хәлимә) турында мәгълүматлар күрсәтелә. Язучының әтисе Гыйләҗетдин хәзрәт яшәгән йорт мохите торгызылган.

Бер бүлектә Г. Исхакый туып-үскән Яуширмә авыл тарихы яктыртыла. XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы татар көнкүреше белән таныштыручы этнография күргәзмәсе урнашкан. Экспозициягә беренче катта урнашкан кибет макеты, театр күренеше дә керә.

Экспонатлар арасында — язучыга бәйле мемориаль әйберләр, документлар, китаплар, фәнни-популяр басмалар урын алган. Музейның беренче экспонаты — профессор Ибраһим Нуруллин Гаяз Исхакыйның Истанбулдагы кабереннән алып кайткан бер уч туфрак.

Музейның беренче директоры — Наил Әгъзамов.

## Экскурсияләр
* Гаяз Исхакыйның тормышы һәм иҗаты
* Гаяз Исхакый эзләре буйлап
* Гаяз Исхакый мөһаҗирлектә
* Гаяз Исхакыйның инкыйлабка кадәрге иҗаты

## Әдәбият
# *Александр Печенкин*. Новые перемены в старинном городе на Каме. «Казань», 2019, май, с. 98. ISSN 0869-6616

## Сылтамалар
*   Историко-мемориальный и этнографический комплекс Гаяза Исхаки. Музеи России

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Чистай районы музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Гаяз Исхакый
La Liga

**La Liga** () –  елда нигезләнгән Испаниянең иң югары футбол дивизионы.  такым катнаша; сезон  аенда башлана. Лиганың иң яхшы такымнары УЕФА Чемпионнар лигасында һәм УЕФА Европа лигасында катнашу хокукын ала; иң начар нәтиҗәләр күрсәткән такымнар исә  лигасына төшеп кала.
## Җиңүчеләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:УЕФА
Милли стадион (Лиссабон)

**Милли стадион** — Португалиянең Лиссабон шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1967 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Олимпия стадионы (Афин)

**Олимпия стадионы** — Юнанстанның Афин шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1987 елда УЕФА Кубоклар кубогы, 1983 һәм 1994 елларда УЕФА Европа лигасы финалларын; 2004 елгы җәйге Олимпия уеннары һәм 1999 елгы җиңел атлетика буенча дөнья чемпионаты ярышларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Рамон Санчес Писхуан (стадион)

**Рамон Санчес Писхуан** — Испаниянең Севилья шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1982 елда дөнья чемпионаты уеннарын; 1986 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Венера Рәхимова

**Венера Рәхимова**, Венера Тимерхан кызы Рәхимова (*[[1946 ел]]ның [[10 июнь|10 июне]], [[Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[Үзбәк ССР]], Әндиҗан өлкәсе, Кардәрья*) — курчак театры актрисасы, Уфа, Нальчик һәм Мәскәү шәһәрләре курчак театрларында хезмәт иткән. Башкорт АССРның Салават Юлаев исемендәге премиясе лауреаты (*[[1984 ел|1984]]*), Башкортстан АССР халык артисты (*[[1985 ел|1985]]*). Мәскәүдә Үзәк телевидениенең балалар өчен тапшыруларында күпләгән рольләр башкара.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 10 июнендә Үзбәк ССР Әндиҗан өлкәсе Кардәрья кышлагында туган. Стәрлетамак мәдәни-агарту укуханәсен (*хәзерге* Башкорт республика мәдәният һәм сәнгать көллияте) тәмамлаган (*[[1967 ел|1967]], Г. Х. Хәбибуллин курсы*). 1967—1986 елларда Уфада Башкорт курчак театрында эшли. 1987—1990 елларда Нальчикта Кабарда-Балкар курчак театрында, 1991—1994 елларда Мәскәүнең «Тылсымлы куык» () балалар китабы театрында хезмәт куя.

## Иҗаты
### Фильмография
* 2007 — «Канун һәм тәртип» — *эпизод*
* 2014 — «Карпов» (*телесериал*). Өченче сезон (*28 серия*) — *Зина түтәй*
* 2015 — «Версия» — *эпизод*
* 2015-2017 — «Соңгы мент» — *карчык*

### Мультфильмнарда тавыш яздыру
* 1997 — «Тылсымлы сорнай» — *Уаиг анасы*
* 1997-1999 — «Белмәмешнең Айга сәяхәте» — *Белмәмеш*
* 2010 — «Песи малае һәм аның дуслары маҗаралары»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1977 — БАССР атказанган артисты
* 1978 — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халыклары милли драматургиясе бөтенсоюз фестивале (*[[Нижгар|Горький]]*) — диплом.
* 1984 — Башкорт АССРның Салават Юлаев исемендәге премиясе — «*[[Уфа курчак театры]]нда башкарган Малай («Ак пароход», [[Чыңгыз Айтматов|Ч. Т. Айтматов]]), Галимә («Кара йөзләр» [[Мәҗит Гафури]]), Буратино («Буратино маҗаралары» [[Алексей Толстой (1883)|А. Н. Толстой]]) образлары өчен*»
* 1985 — БАССР халык артисты

## Туганнары
Бертуган энесе — Таһир Рәхимов (1963), кино- һәм театр актеры, РФ атказанган артисты (*[[Мәскәү]]*). 
* Туганнан туган энесе — Роман Рәхимов (1998), киноактер (*[[АКШ]]*).

## Сылтамалар
*  Рахимова Венера Тимерхановна. kino-teatr.ru
*  Рахимова Венера Тимерхановна . Башкирская энциклопедия

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Стәрлетамак мәдәният һәм сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Олд Трәфорд (стадион)

**Олд Трәфорд** — Англиянең Манчистыр шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 1966 елда дөнья чемпионаты, 1996 елда Европа чемпионаты уеннарын; 1991, 1994, 1995 һәм 1997 елларда УЕФА Европа лигасы, 2003 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын һәм 2012 елгы җәйге Олимпия уеннары ярышларын кабул иткән.

Йөреш рекорды 76,962 (Вулхэмптон Уондерерс-Гримсби Таун, 1939 елның 25 марты)

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Фелтинс-Арена (стадион)

**Фелтинс-Арена** — Алманиянең Гелзенкирхен шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 2006 елда дөнья чемпионаты уеннарын; 2004 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалларын һәм 2011 елгы хоккей буенча дөнья чемпионаты ярышларын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар