open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бозланган тармаклар кебек ангиит

**«Бозланган тармаклар» кебек ангиит**ны гадәттә ике яклы  үзенчәлекле күз төбе күренешен атыйлар, ул үзенчәлекле синдромнан (беренчел  форма) яки күп инфекцияләргә иммун җавапның нәтиҗәсеннән гыйбарәт. «Бозланган  тармаклар» кебек икенчел ангиит инфекцион ретинит, аеруча цитомегаловируслы,  шулай ук гломерулонефрит һәм челтәркатлауның үзәк венасы томалану кебек  халәтләр белән бәйле була ала. «Бозланган тармаклар» кебек беренчел ангиит  сирәк очрый, күбесенчә балалар һәм яшьләрдә.

1.      Аскискен ике яклы күрү начарлану,  йөзеп йөрүче томанланулар һәм фотопсияләр белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•      Күрү үткенлеге гадәттә бик түбән.

•      Артерияләр һәм веналар тирәли чыгылган ярымачык  муфталар (рәс. 14.68а).

•      Алгы увеит, витреит һәм челтәркатлау шешүе еш очрый.

•      Сирәк күренешләргә папиллит, каты экссудатлар, ретиналь  кан савулар һәм веналар томалану керә. (рәс. 14.68б).

3.    Дәвалауны системалы һәм тамчыдагы кортикостероидлар белән үткәрәләр,  тик төгәл дәвалау схемасы юк. Беренчел  формада фараз уңай, ә икенчелдә шактый күрү начарлануы үсеш алырга мөмкин.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Зональ оккультлы тышкы кискен ретинопатия

**Зональ оккультлы  тышкы кискен ретинопатия** — фоторецепторлар зарарлану өчен бер яки берничә  күрү кыры өлкәсенең кискен төшеп калуы белән сыйфатланган идиопатияле бик  сирәк синдромнар төркеме.

Бу сирәк халәт,  тик аның турында авыруны кирәкмәгән һәм файдасыз тикшеренүләрдән азат итү  өчен онытмаска кирәк, аеруча неврологик. Зональ оккультлы тышкы кискен  ретинопатия — иң таралган формасы. Күбесенчә сәламәт яшьләр чирли, еш  миопияле хатын-кызлар, кайвакыт кичергән грипптан соң. Аутоиммун механизмнар  катнашуга күрсәтмәләр бар, тик кайбер факторлар (челтәркатлау зарарлануының  асимметриялеге, стероидлы терапиянең нәтиҗәсе һәм циркуляциядә антитәнчекләр  булмау) чир беренчел аутоиммун булмау турында фаразларга мөмкинлек бирә.

1.    Бер  яки берничә күрү кыры өлкәсе төшеп калу белән, еш фотопсияләр белән бергә билгеләнә. Күрү кырының чигә яртысы ешрак җәлеп ителә, ә үзәк  гадәттә җәлеп ителми. Ике яклы зарарлануны 50% очракта күзәтәләр.

2.    Билгеләре (барлыкка килү тәртибендә).

•      Гадәти күз төбе күренеше.

•      Берничә атнадан соң аз чагылган витреит, зарарлану  өлкәсендә ретиналь тамырлар тараюы һәм кайвакыт, аеруча күрү кырының таралган  кимчелекләре белән авыруларда, перифлебит барлыкка килә ала.

•      Зарарланган өлкәләр киңәя яки үзгәрешсез кала яки кими  (сирәгрәк).

•      50% очракта күрү кыры 4-6 айдан соң тотрыклы була.

•      Соңгы стадиядә зарарланган өлкәдә тут кисәкләре һәм  тамырлар тараюын билгелиләр (рәс. 14.69), тик челтәркатлау күзәнәкләре исән  калганда күз төбе күренеше гадәти кала.

3.    Периметриягә периферия һәм үзәк  күрү кырын билгеләү керергә тиеш, чөнки күрү кыры перифериясенең киң өлкәләре  төшеп калуы үзәк кырны гына билгеләгәндә игътибарсыз кала ала.

4.     ЭРГ а- һәм b-дулкын амплитудасы кимүен һәм шулай ук  җемелдәүче 30 Гц этәргечтә латентлык артуын билгели.

5.     ЭОГ яктылык күтәрелешенең булмавын яки шактый кимүен  билгели.

6.      Фараз уңай. 85%  очракта азактагы күрү үткенлеге бер күздә булса да  6/12 ким кала. Зарарланган күздә  кабатланулар ешлыгы 25% тәшкил итә, икенче күзнең кичектерелгән җәлеп ителүе  мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Беренчел булдырылган меланоз

**Беренчел булдырылган  меланоз (ББМ)** — урта яшьтәге Кавказның төп халкында еш очраган сирәк бер яклы  халәт. «Беренчел булдырылган меланоз» атамасы төгәл түгел, чөнки халәт  конъюнктиваль эпителий меланоцитлары пролиферациясе, ә тут утырмасы белән  сыйфатланмый. Күбрәк «конъюнктиваль меланоцитар интраэпителиаль неоплазия»  атамасы туры килә.

## Классификация
Гистология ягыннан  ике төрне аералар.

**1.   ** Меланоцитар күзәнәкле атипиясез ББМ— интраэпителиаль эпителиаль меланоцитларның ямансыз  пролиферациясе (рәс. 15.6а).

**2.  **   Меланоцитар күзәнәкле атипияле ББМ  50% очракта 5 ел  дәвамында яманлаша. Бу очракта полиморфизм күренеше белән интраэпителиаль  меланоцитлар саны арта. Атипия белән чагылган ББМ формасы in situ  меланомасы булып санала ала.

## Ачыклау
**1.   ** Атипиясез  ББМ күренеше төрле яшьтә  мөмкин, ә атипия белән ББМ 45 яшьтән соң хас.

2.     Билгеләре

•      Конъюнктиваның һәр өлкәсендә коңгырт тутның тигессез,  моно- яки мультифокаль яссы тупланмасы (рәс. 15.6б).

•      Барышка эпителий җәлеп ителә, шуңа күзнең бөтен  өслегенә таралыш мөмкин.

•      ББМ көчәя (рәс. 15.6в), азая яки озак вакыт дәвамында  тотрыклы кала ала. Аның төсе шулай ук үзгәрә ала: карала яки яктырак була  ала.

NB Ачыклау өчен иммуногистохимия белән күп санлы биопсия кирәк, чөнки атипия  һәм атипиясез белән ББМ клиник күренешләре охшаш. ББМ меланомага әйләнү  билгесе булып яссы өслектә төерләр тиз ясалу тора (кара рәс. 15.7б).

## Дәвалау
**1.   ** Атипиясез ББМ дәвалау таләп итми.

2.     Атипия белән ББМ

•      Кечкенә күләмдә эксцизия үткәрәләр.

•      Зур күләмдә, эксцизия мөмкин булмаганда, криотерапия  яки урынлы митомицин С кулланалар.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Эпибульбар хористома

**Хористома **— гадәти тукыманың аңа гадәти булмаган урынга  таралып үсүе. Ике вариантта була: (а) тыгыз дермоид, (б) дерматолипома.
## Тыгыз дермоид
1.    Гистология. Дермоид яссы кабырчыклы эпителий белән капланган, тире  кисәкләреннән торган коллаген тупланмасыннан гыйбарәт.

2.     Башлангыч  балачакта билгеләнә.

3.     Билгеләре

•      Күбесенчә лимбның  аскы чигә өлкәсендә урнашкан шома, йомшак, саргылт, субконъюнктиваль ясалу.  (рәс. 15.3а).

•      Кайчакта зарарлану  өлкәсе зур була һәм асылда бөтен лимб әйләнәсен чолгап ала (катлаулы  хористома — рәс. 15.3б).

4.     Дәвалау матурлык максаты, хроник ярсыту, мөгезкатлау  деформациясе булганда һәм барыш күрү күчәренә таралганда күрсәтелә. Зур  булмаганда эксцизия үткәрәләр, зур ясалуларны кисеп алу катлы мөгезкатлау яки  күз агын күчереп утыртуын таләп итәргә мөмкин.

5.     Системалы чирләр. Гольденхар синдромы (рәс. 15.3в), Тричер Коллинз  синдромы (сирәгрәк) һәм Ядассон майлы невус синдромы.
## Дерматолипома
**Дерматолипома** тыгыз  дермоид кебек, әмма анда майлы тукыма бар.

1. Җитлеккән яшьтә билгеләнә. 

2.     Билгеләре. Күбесенчә тышкы ябышма өлкәсендә урнашкан йомшак  хәрәкәтчән субконъюнктиваль ясалу (рәс. 15.4).

3.     Дәвалау. Хирургик катнашуны үткәрмәү яхшырак, чөнки ул чагылган  җөйләнү, птоз, күзләр корылыгы үсеше һәм күз алмасы хәрәкәтчәнлеге бозылу  белән кискенләшә ала. Әмма чагылган косметик кимчелектә ясалуның  алгы өлешен кисеп алу хәрәкәтчәнлек чикләнүгә китермичә нәтиҗә бирә ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Нестеров

**Нестеров** ― фамилия.
* Альберт Нестеров (1976), Гафури театрының баш рәссамы (2012 елдан), «Алтын битлек» (2016), С. Юлаев (2020) премияләре лауреаты.
* Герман Нестеров (1991), хоккейчы (һөҗүмче).
* Дмитрий Нестеров (1899—1986), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
*Евгений Нестеров (1987), хоккейчы (сакчы).
* Константин Нестеров (1981), баскетболчы, 2003 елгы Универсиаданың көмеш медале иясе.
* Михаил Нестеров (1862—1942), рәссам, академик (1898), РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1942).
## Моны да карагыз
* (3071) Нестеров, астероид.
## Шулай ук карагыз
* Нестеров, топоним.
* Нестеров урамы

Төркем:Фамилияләр
Конъюнктива лимфомасы

Конъюнктивада күпчелек лимфопролифератив барышлар  җаваплы лимфоид гиперплазия, яралгы фолликуллары ясалу белән В- һәм  Т-күзәнәкләр пролиферациясеннән гыйбарәт (рәс. 15.10a). **Конъюнктива лимфомасы**  ясалуының өч юлы бар: (a) de novo, (б) күз чокырының  лимфомасы көчәю нәтиҗәсендә, (в) системалы барыш белән бергә (сирәк).  Кайвакыт җаваплы лимфоид гиперплазия лимфомага әйләнә. Күпчелек конъюнктива  лимфомалары В-күзәнәкле була һәм MALT барлыкка килә (лайлалы катлам белән  бәйле лимфоид тукыма).

1.    Гадәттә  өлкән яшьтә ярсыту яки күләмле ясалу барлыкка килү белән билгеләнә. Еш ике яклы була.

2.     Билгеләре

•       Гөмбәзләр өлкәсендә  (рәс. 15.10б) яки эпибульбар урнашуда әкрен үсүче, күчүчән сөләйман-алсу  инфильтратлар (рәс. 15.10в).

•       Сирәк — хроник  конъюнктивитка охшаган таралган барыш кебек (рәс. 15.10г).

3.     Дәвалау. Ешрак радиотерапияне кулланалар. Шулай ук химиотерапия,  эксцизия, криотерапия яки интерферон a-2b урынлы кертеп куллану мөмкин.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төсле катлау невусы

**1.   ** Гистология. Төсле катлау стромасының өске катламнарында  меланоцитларның күбесенчә орчыксыман-күзәнәкле пролиферациясен ачыклыйлар,  ләкин үсентесыман һәм баллонлы күзәнәкләр очрый ала (рәс. 15.12а).

**2.    ** Гадәти невус — тутлы яссы яки аз гына күтәренке ясалу, гадәттә  диаметрга < 3 мм. Невус өлкәсендә гадәти архитектоника бозыла, бәбәк  деформациясен һәм тамырлы тышчаның кайтарылуын күзәтергә мөмкин (рәс.  15.12б).

**3.    ** Таралган невус — яссы, аерылмый торган чикләр белән (рәс. 15.12в).  Шулай ук Коган-Риз синдромы буларак билгеле төсле катлау невусы синдромы  белән авыруларда була ала (13 бүлекне *кара*)  һәм имчәкләрне хәтерләткән күпсанлы кечкенә төерле, аяклы ясалулар белән  бергә була ала (кара рәс. 13.39б).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төсле катлау ксантогранулемасы

**Ювениль  ксантогранулема** — башлангыч балачак чорындагы гистиоцитларның пролиферациясе  булган сирәк идиопатияле гранулематоз чир (рәс. 15.15a).

1.     Үзеннән-үзе  регрессигә дучар булган тиредә саргылт папулалар барлыкка килә.

2.     Төсле катлау зарарлану чикләнгән яки таралган саргылт чыганаклар,  кайвакыт үзеннән-үзе барлыкка килгән гифема яки сирәгрәк — алгы увеит һәм  глаукома белән сыйфатлана (рәс. 15.15б).

3.     Стероидлы препаратлар  белән урынлы дәвалау.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Мадагаскарда ислам

**[[Мадагаскар]]да ислам** (малаг. *Finoana silamo eto Madagasikara*, , ) ― азчылык дине, ил халкының (28,5 млн кеше, 2021 елга) 7―15 % ы ― мөселманнар .

## Тарих
Мадагаскарда мөселманнар беренче тапкыр 632 елда барлыкка килгән. Алар арасында Мөхәммәд пәйгамбәр үлгәннән соң башланган ватандашлар сугышы аркасында Гарәбстан ярымутравыннан качкан мөһаҗирләр булган. X―XI гасырларда Мадагаскарның көнбатыш яр буена фил сөяге белән сәүдә итүче гарәп, Сомали һәм  сәүдәгәрләре килеп урнашкан. Шулай ук, мөселман кулъязмаларында Йәмәннән күчеп утырган берничә дулкын мөһаҗирләр турында мәгълүмат сакланган . Гарәп һәм сомалилы сәүдәгәрләр йогынтысы малагасийлыларның ел фасыллары, айлар һәм көннәр, көмеш акча атамаларында, сәлам бирү формасында, ир балаларны сөннәткә утырту йоласында һ. б. сакланып калган. Малагасий халкы 1823 елда кертелгән латин алфавитын кулланса да, әлеге халыкның субэтник төркемнәреннән берсе ―  гарәп язуыннан бүгенге көнгә кадәр файдалануын дәвам итә.
 

1960 елда Франциядән бәйсезлек алгач, Мадагаскар даими рәвештә секуляр (дөньяви) Советлар Союзы белән тыгыз элемтәләрне үстерә башлый. Бу Мадагаскардагы барлык диннәрнең, шул исәптән исламның үсешен тоткарлаган. Тик 1980-елларда Мадагаскар Советлар Союзы йогынтысыннан китеп, Франция белән элемтәләргә әйләнеп кайта.

## Хәзерге заман
АКШ Дәүләт департаменты мәгълүматлары буенча, 2011 елда мөселманнар Мадагаскар халкының якынча 7 % ын тәшкил итә  (чагышыру өчен: АКШ Дәүләт департаменты 2009 елда мөселманнарны 10-15 % дип бәяләгән )). Пью тикшеренү үзәге мәгълүматлары буенча, 2010 елда мөселманнар Мадагаскар халкының 9 % ын тәшкил иткән . 

Мөселманнарның зур күпчелеге Шәфигый мәзһәбе сөнниләре, калганнар ― шигыйлар. 1980-елларда илдә аз санлы әхмәдия җәмгыяте барлыка килгән.  

Мадагаскар мөселманнарының күпчелеге илнең яр буе һәм төньяк-көнбатыш районнарында яши. Мөселман җәмгыятенә чыгышлары белән һиндстанлы, пакистанлы, коморлы, индонезияле булган мөселманнар һәм төп  керә .

## Үзгәреш
Мадагаскарда ислам динен кабул иткән малагасийлыларның саны арта бара . Бәяләүләр буенча, һәр елны йөзәр мең малагасийлы ислам динен кабул итә , 2013 елда 160 меңгә якын малагасийлы ислам динен кабул иткән .

2017 елда мөселманнар ил халкының 15 % ын тәшкил иткән .

2017 елның апрелендә рәсми мәктәп программасына кермәгән 16 Коръән мәктәбе (мәдрәсә) ябылган, бу исә илдә күпчелекне тәшкил итүче христиан һәм азчылык мөселман җәмгыятьләре арасында киеренкелек тудырган .

## Сылтамалар
*  The World Factbook — Madagascar
* The Future of the Global Muslim Population — Мадагаскар

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Мадагаскарда ислам
Керфексыман җисем меланомасы

**Керфексыман җисем меланомасы** увеаль меланомаларның 5%  тәшкил итә.
## Клиник күренешләре
1.    Гомернең  6 дистәсендә күрү начарлану белән билгеләнә, ләкин  симптоматика булмаганда очраклы табыла ала.

2.     Билгеләре шешнең күләме һәм урнашуына бәйле.

• Зур булмаган шешләрне мидриазсыз һәм гониоскопиясез  ачыклау гадәттә мөмкин түгел.

•      Зур күләмдәге шешләрне мидриаз шартларында күз төбен  караганда ачыклап була (рәс. 15.19а).

•      Шеш урнашу квадрантында киң эписклераль тамырлар  («сакчы» тамырлар — рәс. 15.19б).

•      Төсле катлау тамыры аша үсеп керү төсле катлау  меланомасы дип ялгыш уйлау мөмкин (рәс. 15.19в).

•      Ясмыкка механик басым астигматизм, сублюксация яки  катаракта барлыкка килүенә китерә ала (рәс. 15.19г).

•      Склера эмиссарияләре буенча үсеп керү күренешкә  конъюнктива меланомасын хәтерләткән караңгы эпибульбар чыганаклар барлыкка  китерә ала (рәс. 15.19д).

•      Шешнең артка таралышы челтәркатлауның экссудатив  кубарылуына китерә (рәс. 15.19е).

•      Шешнең некрозы нәтиҗәсендә алгы увеит — сирәк күренеш.

•      360° аннуляр үсешнең иң начар фаразы, чөнки бу халәтне  ачыклау авыр.
## Тикшерү ысуллары
1.     Өч көзгеле ялганма линза. Максималь мидриазда аеруча почмак өлкәсенә төсле катлау  тамыры аша үсеп керүен билгеләү өчен аның ярдәмендә тикшерү бик файдалы.

2.     Трансиллюминация чамалап шеш озынлыгын бәяләргә мөмкинлек бирә, әмма  үтәли күренә торган тутсыз шешләрдә файдасыз.

3.     УТТ шешнең күләмен һәм урнашуын билгеләргә булыша.

4.     Биопсия, шулай ук нечкә инәле аспирацион, кайбер очракларда  ачыклауда файдалы була ала.
## Дәвалау
1.     Гомуми мәсләкләр(«Хориоидея  меланомасы»н кара). 

2.     Почмакның  1/3 артык булмаган озынлыктагы зур булмаган һәм уртача күләмдәге шешләрдә иридоциклотомия. Өзлегүләр: төсле  катлау колобомасы, гемофтальм, катаракта үсеше, ясмык сублюксациясе,  гипотония һәм шешнең тулы булмаган кисеп алу. 

3.     Радиотерапия. Брахитерапия яки протонлы бәйләм белән нурланыш.
 
4.     Зур  шешләрдә һәм шлемм каналын шеш бикләү нәтиҗәсендә икенчел глаукома белән катлауланганда энуклеация. 
## Дифференциаль диагностика
1.    Увеаль эффузия синдромы керфексыман җисемнең аннуляр меланомасын хәтерләтә ала.  Әмма эффузия өлешчә сыман була, трансиллюминациядә үтәли күренә һәм УТТ киста  кебек күренә.

2.     Керфексыман җисемнең тумыштагы эпителиаль  кисталары ясмыкны  күчерә ала, әмма УТТ-дә меланомадан җиңел аерыла.

3.     Керфексыман җисемнең башка шешләре бик сирәк, шулардан меланоцитома, медулоэпителиома,  метастазлар, аденокарцинома, аденома, нейролеммома һәм лейомиома. Бу формаларның күпчелеген төгәл ачыклау  гистологик тикшерү ярдәмендә генә мөмкин.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Хориоидея невусы

**Хориоидея невусы**  Кавказның төп халкының 5-10% очрый, ләкин кара тәнле кешеләр арасында бик  сирәк. Невус I типтагы нейрофиброматоз һәм диспластик невус синдромы белән  бергә була ала. Невуслар мөгаен тумыштагы сыйфатлы була. Аларның үсешен  яшүсмер чорга кадәр һәм бик сирәк — җитлеккән яшьтә күзәтәләр, шуңа күрә  клиник яктан күренгән үсештә яман барыш турында шикләнергә мөмкин.
## Гистология
Шеш хориоидеяның  орчыксыман-күзәнәкле меланоцитларның пролиферациясеннән гыйбарәт, әмма  хориокапилляр катламнан тыш (рәс. 15.21а). 
## Ачыклау
1.    Күренешләре. Күпчелек невуслар симптомсыз һәм гадәти тикшерүдә  ачыклана. Симптомнар сирәк шеш үзәк чокырчыкка яки шул ук өлкәдәге икенчел  челтәркатлауның сүлле кубарылуында барлыкка килә.

2.      Гадәти невус билгеләре

•      Гадәттә невус экватор артында урнаша, аерыла торган яки  төгәлсез чикләр белән оваль яки түгәрәк формалы, җете зәңгәр яки соры була  (рәс. 15.21б).

•      Нигез диаметры  5 мм һәм калынлыгы > 1 мм.

•      Кызгылт сары тут өлкәләре (липофусцин).

•      Чагыштырмача зур күләмдә өслегендә друзалар булмау.

•      Чыганак кырые дискта яки аның янында урнаша.

•      Челтәркатлауның сүлле кубарылуы чыганак өстендә яки  аннан аста урнаша.

NB Билгеләр күбрәк булган саен меланома куркынычлыгы югарырак.
## Алып бару алымнары
1.     Гадәти невус махсус күзәтүне таләп итми, чөнки яманлашу  куркынычлыгы бик түбән.

2.     Шикле невусны фотога төшерәләр, УТТ башкаралар, аннары күзәтәләр.  Кабат карауларда башлангыч фотосурәтне тамырларны ориентир сыйфатында  кулланып офтальмоскопик күренешне туры китерәләр. кайчакта зур булмаган  үзгәрешләрне УТТ'дә күреп алырга авыр була, чөнки төгәлсезлек ± 0,5 мм тәшкил  итә. Әгәр үсеш расланса, ясалу меланома булып санала һәм туры килгән  дәвалауны үткәрәләр.

NB Нинди стадиядә меланома метастазлана алганы  билгеле түгел. Бу ул гадәти булмаган невустан әле аерылмаган вакытта була ала  һәм невус диагнозы инде булган метастаз шартында куела ала. Моны исәпләп,  аеруча бу күрү начарлануга китермәгәндә биопсияне иртә үткәрү алымы һәм иртә  дәвалау аклана.
## Дифференциаль диагностика
1.      Тутлы эпителийның тумыштагы гиперплазиясе —
төгәл чикләр белән караңгы яссы ясалу.

2.     Меланоцитома зур күләмдәге невустан клиник яктан аерылмый.

3.     Башлангыч меланома челтәркатлау кубарылуы һәм кызгылт сары тут утырмасы  белән гадәттә бергә була (липофусцин).
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Малавида ислам

**[[Малави]]да ислам** (,  ) ― тарафдарларының саны буенча христиан диненнән соң икенче урында торучы дин. 2018 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, ил халкының (19 млн кеше, 2020 елга) 13, 8 % ы (2 426 754 кеше) — мөселманнар . Христианнар – 82,3 % (протестантлар 58,5 %, католиклар 17,2 % һ.б. христиан диннәре). Мөселманнарның зур күпчелеге ― сөнниләр, калганнары ― аз санлы шигыйлар.

## Тарих
Ислам Малавига гарәп һәм  сәүдәгәрләре белән килгән, алар фил сөякләре, алтын һәм XVI гасырдан алып XIX гасырга кадәр коллар белән сәүдә иткән. Шулай ук Малавига ислам динен  солтанлыгы сәүдәгәрләре алып килгән, дигән версия бар . Ике мөселман укытучысының – шәех Абдаллаһ Мкванда (*Abdallah Mkwanda*) һәм шәех Сабити Нгауньеның (*Sabiti Ngaunje*), шулай ук, ислам йогынтысын таратуда мөһим роль уйнаганы мәгълүм .

ЮНЕСКО мәгълүматларына караганда, Малавида иң беренче мәчетне фил сөяге белән сәүдә итүче гарәп – суахили сәүдәгәрләре төзегән .

Колониаль чорда ил хакимияте, каршылык идеологиясе буларак ислам аларның идарә итүенә зур куркыныч тудыра, дип курка  . Әлеге фикерне христиан миссионерлары да хуплаган .

Ньяса күле яр буенда яшәүче  кабиләсе ислам динен XIX гасырда кабул иткән һәм шул чордан бирле Малавиның иң эре мөселман этник төркеме булып исәпләнә .

1970-елларда бөтен дөнья буенча мөселманнар арасында башланган кебек үк, Малавида мөселманнар арасында Ислам яңарышы күзәтелә .

## Яңа заман
Малавида миссионерлык эше белән үзәге Күвәйтта урнашкан  (АМА) шөгыльләнә . Күвәйтта АМА Коръәнне Малавиның рәсми телләреннән берсе булган  (Chinyanja) теленә тәрҗемә иткән  һәм илдәге башка миссионерлык (дәгъват) эшләрендә катнашкан.

Илдә 800 гә якын җамигъ мәчете исәпләнә. Илнең барлык зур шәһәрләрендә мәчетләр , шулай ук берничә Ислам мәктәбе (мәдрәсә), «Ислам радиосы» исеме астында радиостанция  эшли.

Илнең финанс һәм сәүдә үзәге булган, башкала  кала икенче зур шәһәре  читендәге Мпемба (Mpemba) микрорайонында, нигездә, Согуд Гарәбстаны һәм Күвәйт акчалары хисабына финанслана торган эре мөселман уку үзәге бар.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Малавида ислам
Хориоидеяның таралган гемангиомасы

**Хориоидеяның таралган гемангиомасы** гадәттә хориоидеяның  ярты мәйданын зарарлый һәм бик әкрен үсә. «Ялкынланучы» невус ягында  Стердж-Вебер синдромы белән авыруларда гына диярлек очрый (24 бүлекне *кара*).

**1.   ** Билгеләре. Күз төбе куе кызыл төсле («томатлы кетчуп» төсле) була,  бу аеруча күз төбенең арткы котыбында сизелә (рәс. 15.29а).

**2.    ** УТТ хориоидеяның таралган калынаюын күрсәтә (рәс. 15.29б).

**3.    ** Өзлегүләргә челтәркатлауның икенчел кистоз дегенерациясе һәм  экссудатив кубарылуы керә. Неоваскуляр глаукома озак булган челтәркатлауның  экссудатив кубарылуы нәтиҗәсендә барлыкка килә ала.

**4.    ** Дәвалау кирәк булганда тышкы нурланыш кулланудан тора.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Сөякле хористома

**Сөякле хористома (хориоидаль остеома)** — бик сирәк,  ямансыз, әкрен үсүче сөякләнүче шеш. Ешрак хатын-кызларда очрый. Гаиләле  очраклар билгеле. Ике яклы зарарлану 25% очракта очрый, әмма бер үк вакытта  ике күз дә гел чирләми. Гистология ягыннан яндаш ЧТЭ атрофиясенә китергән  җитлеккән көпшәкле сөякле тукыма билгеләнә.
## Ачыклау
1.     Гомернең  2-3 дистәсендә шеш яки хориоидея тамырлануы макуляр өлкәгә таралышы өчен  әкренләп күрү начарлану белән билгеләнә.

2.      Билгеләре

•      Диск янында яки арткы котып өлкәсендә урнашкан төгәл  бормалы чикләр белән кызгылт сары ясалу (рәс. 15.31а).

•      Әкрен үсеш берничә ел дәвамында барлыкка килә ала һәм  озак вакыт булганда ЧТЭ үзгәрүләре барлыкка килә (рәс. 15.316).

•      Макула җәлеп ителсә, күрү югалту белән үзеннән-үзе  декальцийлашу барлыкка килә ала.

3.     ФАГ башлангыч һәм соңгы фазада (рәс. 15.31в) тәртипсез,  таралган фестон сыман гиперфлюоресценцияне күрсәтә; хориоидея  тамырлануы төгәл ачыклана ала.

4.     ЯИА башлангыч фазада гипофлюоресценцияне һәм дәвамлы соңгы  буялуны күрсәтә (рәс. 15.31г).

5.     УТТ орбиталь  күләгә ясаган ясалуның акустик тыгыз алгы өслеген күрсәтә (рәс. 15.31д).
6.     КТ сөяк тыгызлыгы белән ясалу ачыклый (рәс. 15.31е).
## Дәвалау
Макула җәлеп ителмәгән булса, дәвалау фотодинамик  терапия ярдәмендә хориоидеяның икенчел тамырлануын булдырмауга юнәлгән. Шеш  тутсыз булганга һәм яндаш тутлы эпителий атрофиясе өчен конвенциональ  лазерфотокоагуляциянең потенциалы чикле.

Лазерлы дәвалау  декальцийлашуга булыша һәм макула ягына үсүгә каршы килә алганы турында фикер  бар.
## Дифференциаль диагностика
1.    Хориоидаль метастазлар ике яклы була ала, ешрак өлкән яшь төркемендә очрый.

2.      Хориоидеяның тутсыз невусы яки меланомасы төгәл орбиталь күләгә ясамый. 

3.     Сөякле метаплазия гадәттә хориоидея гемангиомасы белән бергә була.

4.     Склерохориоидаль кальцийлашу — күз төбендә гадәттә ике яклы үзенчәлекле мультифокаль  саргылт-ак «географик» чыганаклы сирәк очрый торган халәт. Өлкән яшьтәгеләр  интегә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ретиналь астроцитома

**Челтәркатлау яки күрү нервы башының астроцитомасы** —  күрү мөмкинлекләренә янамаган ямансыз шеш. Ешрак эндофит, пыяласыман җисемгә  таба үсә, әмма экзофит субретиналь үсеш тә очрый. Сәламәт кешеләрдә  астроцитомалар сирәк солитар сыйфатлы була, ешрак астроцитомаларны туберозлы  склероз белән авыруларда күзәтәләр (24 бүлекне *кара*).  Туберозлы склероз белән якынча 50% авыруның күз төбендә астроцитома бар, ул  ике яклы һәм мультифокаль була ала.

**1.   ** Гистология. Кечкенә оваль төшләр һәм цитоплазма үсентеләре белән  фибрилляр астроцитлар күренә; (рәс. 15.38а).

2.     Билгеләре

•      Перифериядә урнашкан  яссы яки төерсыман саргылт ясалу (рәс. 15.38б).

•      «Тут җиләге» кебек  перипапилляр ясалу (рәс. 15.38в).

•      Күпчелек шешләр  үзгәрешсез, әмма озак булганнары кальцийлаша ала (рәс. 15.38г).

**3.    ** Аутофлюоресценция үзенчәлекле күренешле була (рәс. 15.38д).

**4.    ** ФАГ буялу өчен гиперфлюоресценцияне ачыклый, әмма сеңү  билгеләре юк (рәс. 15.38е).

**5.    ** Дәвалау кирәкми.

6.     Дифференциаль диагностика

а) тирән урнашкан зур күләмдәге         КНД  друзалары;

б) миелинлы  нерв җепселләре яссы астроцитоманы  хәтерләтә ала;

в) эндофит үсүче яки регресланучы  ретинобластома «тут җиләге» кебек астроцитоманы хәтерләтә ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның каверноз гемангиомасы

**Челтәркатлау яки күрү нервы башының каверноз  гемангиомасы** — сирәк, тумыштагы, берьяклы тамырлы гамартома. Гадәттә очраклы  була, әмма тире һәм ҮНС ясалулары катнашмасы белән тулы булмаган пенетрантлык  белән аутосом-доминатлы нәселдәнлек төре белән була ала (нейро-окулокутан  факоматоз яки мультиплекслы кавернома).

1.    Гомернең  2-3 дистәсендә гемофтальм яки ешрак очраклы рәвештә билгеләнә. 

2.     Билгеләре 

•       Челтәркатлау  перифериясендә «йөзем чукларын» хәтерләткән   капчыксыман аневризмаларның беркетелгән тупламалары (рәс. 15.41а, в). 

•       Әкрен кан агышы өчен  эритроцитлар утырып, ясалу эчендә, аеруча ФАГ күренә торган, «менисклар» яки  сыекча кимәлен ясап, сүлдән аерыла ала (рәс. 15.41б). 

•       Ясалу шулай ук күрү  нервын зарарлый ала (рәс. 15.41г). 

3.     Өзлегүләргә (сирәк)  геморрагияләр (рәс. 15.41д) һәм преретиналь мембраналар ясалу керә. 

4.     Дәвалау. Фотокоагуляция күрсәтелми, чөнки кан савулар яки шеш  зураюына китерә ала. Кайчакта суырылмый торган гемофтальмда витрэктомия  кирәк. 

МРТ авыруларга  һәм аларның якын туганнарына күрсәтелә, урынлы эксцизия яки протонлы бәйләм  белән нурланыш интракраниаль кан савуны булдырмаска мөмкин.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Рацемоз гемангиома

**Челтәркатлауның һәм күрү нервы башының рацемоз  гемангиомасы** (яки артериовеноз мальформациясе) сирәк очрый. Очраклы була,  гадәттә берьяклы тумыштагы арадаш капилляр бүлеге булмыйча, артерия һәм вена  арасында туры тоташу төрендәге мальформация. Кайбер авыруларның урта миендә,  базофронталь өлкәдә һәм арткы баш чокырында охшаш ипсилатераль чыганаклар бар  (катнаш, Уайберн-Мейсон синдромы) Баш мие катнашу үзеннән-үзе кан савуга яки  эпилепсиягә китерә ала. Кайчакта мальформацияләр өске яки аскы казналыкка  тарала ала һәм бу очракларда стоматологик дәвалауда кан агу куркынычлыгына  китерә ала. Шулай ук бит тиресе зарарлану очраклары билгеле.

**1.   ** Гадәттә  очраклы табылдык булып билгеләнә.

2.     Билгеләре

•      Киңәйгән бормалы кан  тамырлары, еш нормадан күбрәк, веналар һәм артерияләр белән, бер-берсеннән  аерылмый (рәс. 15.42а).

•      Вакыт белән тамырлар  киңәя һәм бормалы була, алар склерозлана ала (рәс. 15.42б).

**3.    ** ФАГ сеңүсез гиперфлюоресценция күрсәтә (рәс. 15.42в).

**4.    ** Дәвалау күрсәтелми.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның тутлы эпителиеның тумыштагы гипертрофиясе

**Челтәркатлауның тутлы эпителиеның тумыштагы  гипертрофиясе (ЧТЭТГ)** — еш очрый торган ямансыз халәт, ул була: (а) гадәти, солитар яки төркемләнүче, (б) гадәти булмаган. Ике төрен аеру мөһим, чөнки соңгысы җитди системалы  какшаулар белән бергә була ала (алга таба кара).

1.     Солитар ЧТЭТГ

•      Гадәттә экваторга якын урнашкан, төгәл чикләр белән  яссы, куе соры яки кара төстәге түгәрәк яки оваль ясалу (рәс. 15.45а).

•      Тутсыз лакуналар еш очрый (рәс. 15.45б).

•      Кайбер ясалулар тутсыз, юка чик билбавыннан кала (рәс.  15.45в).

•      Юкстапапилляр урнашу сирәк очрый (рәс. 15.45г).

2.      Төркемләнүче ЧТЭТГ

•      Хайваннар эзләре кебек ясалган (пигментация «аю  эзләре») күпсанлы чыганаклар, үзәккә якынрак булган кечкенә чыганаклар белән  күз төбенең бер секторында яки квадрантында еш урнаша (рәс. 15.45д).

•      Сирәк кенә ясалулар тулысынча тутсыз була («котып аюы  эзләре») (рәс. 15.45е).

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Арбон-Велли (Айдахо)

**Арбон-Велли ** — Америка Кушма Штатларының Айдахо штатында урнашкан халык санын алу урыны ().

## Географиясе
Арбон-Велли  халык санын алу урыны мәйданы — . Статистик яктан аерымланган урынның чикләре хокукый статуска ия түгел.

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Айдахо халык санын алу урыннары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Айдахо торак пунктлары
Төркем:АКШ халык санын алу урыннары
Челтәркатлауның тутлы эпителиеның тумыштагы гамартомасы

**ЧТЭ тумыштагы гамартомасы** — очраклы рәвештә балаларда  яки яшь кешеләрдә ачыклана торган сирәк симптомсыз халәт.

1.    Билгеләре 
Төгәл чикләр белән ялтыраган кара төстәге кечкенә  төерсыман ясалулар челтәркатлауның бөтен калынлыгын ала һәм аның эчке  өслегенә гөмбә формасында чыга.

•      Ясалу гадәттә турыдан-туры фовеола якынлыгында урнаша  һәм аның диаметры 1,5 мм һәм кимрәк була (рәс. 15.48).

•      Күрү үткенлеге гадәттә үзгәрми, әмма фовеола тартылу  яки фовеола үзәгенә таралу өчен бозылырга мөмкин.

2. Дәвалау күрсәтелми.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның үзәк венасына томалану янау

**ЧҮВ томалану янау (өлешчә)** — тамырның тулы томалануы яки кире үсеш белән тәмамлана алган сирәк очраган һәм җитәрлек өйрәнмәгән халәт.

**1.  ** Иртәнге сәгатьләрдә күбрәк чагылган һәм көн дәвамында бетә торган бераз күрү томанлану белән билгеләнә.

**2.    **Билгеләре. Уртача киңәйгән һәм боргаланган веналар белән бергә аз санлы «ялкын телләре» кебек кан савулар (рәс. 16.28).

**3.    **ФАГ. Ретиналь циркуляция вакыты арту.

**4.    **Дәвалауны тулы томалану үсешен булдырмау максаты белән алшартлы системалы шартларны төзәтү һәм перфузияне яхшырту өчен КЭБ киметү юлы белән үткәрәләр. Карбоангидраза ингибиторларын системалы кертүнең кыска курсын кулланырга була; әмма клиник тикшеренүләрдә аларның нәтиҗәлеге мәгълүматы алынмаган.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның үзәк венасының ишемиясез томалану тибы

**ЧҮВ ишемиясез томалану тибы** иң еш очрый һәм якынча 75% очракларны тәшкил итә.
## Ачыклау
1.   Кинәт бер күзнең күрүе томанлануы белән билгеләнә.

2.    Күрү үткенлеге уртача яки шактый кимегән.

3.    Афферентлы бәбәк кимчелеге юк яки бик чагылмаган (ЧҮВ ишемияле томалану тибы белән чагыштырганда).

4.    Күз төбе күренеше (рәс. 16.29а).

•     ЧҮВ барлык тармаклары боргалану һәм киңәюе, барлык квадрантларда нокталы геморрагияләр булу, шулай ук күбрәк дәрәҗәдә күз төбенең перифериясендә урнашучы «ялкын телләре» кебек кан савулар.

•     Мамыксыман чыганаклар, еш КНД һәм макуляр өлкә шешүе булу.

5.    ФАГ флюоресцеинның артерияләрдән веналарга үтүе тоткарлануын, кан савулар белән флюоресценция бикләнүен, капиллярларның яхшы перфузиясен һәм буяуның соңлаган сеңүен ачыклый (рәс. 16.29б, в).

6.    Барышы. Томалануның кискен билгеләре 6-12 айдан соң бетә. Калдык күренешләргә КНД коллатеральләре үсеше (рәс. 16.30а), эпиретиналь фиброз һәм макулада тутлы эпителий дәрәҗәсендә үзгәрешләр керә.

ЧҮВ томалануының ишемияле формасына күчүен 15% очракта 4 ай вакытына кадәр һәм 34% — 3 елга кадәр ачыклыйлар.

ЧҮВ томалануы ишемияле стадиягә күчмәгән очракларда фараз уңай. 50% очракта үзәк күрүнең кайтуы яки тулысынча диярлек кайтуы күзәтелә. Түбән күрү үткенлегенең төп сәбәбе кабатланучы макуляр шешү (рәс. 16.30б) санала, ул ЧТЭ икенчел үзгәрешләре үсешенә китерә ала. Фараз билгеле дәрәҗәдә башлангыч күрү үткенлеге белән бәйле.

•     6/18 һәм югарырак — күрү, мөгаен, шул ук калачак.

•     6/24-6/60 — клиник барышы төрле була ала, киләчәктә күрү яхшыра, үзгәрешсез кала яки начарлана ала.

•     6/60 түбәнрәк — күрү мөмкинлекләре яхшыруы шикле.
## Дәвалау
ЧҮВ томалануын кадимчә дәвалау нәтиҗәсез санала,  ә макуляр шешү буенча лазерлы коагуляция — мәгънәсез.  Түбәндәге тәҗрибәле дәвалау ысуллары киләчәктә тикшеренү таләп итә.

1.   Канюляция һәм томаланган венага витрэктомия барышында плазминогенның тукыма активаторын (tРА) кертү.

2.    Хроник макуляр шештә триамциналон ацетонидны интравитреаль кертү яхшы алнәтиҗәләр бирә һәм киң тарала башлады,  әмма дәвалау йогынтысы кыска вакытлы була.
Витрэктомия юлы белән КН тышчасын яруның үз тарафдарлары бар һәм ЧҮВ декомпрессия ысулы буларак карала. Ысулның нәтиҗәлеге рандомизацияләнгән тикшеренүләр нәтиҗәләре белән әле расланмаган һәм аны куллану турында сорау әле бәхәсле кала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның үзәк венасының ишемияле томалану тибы

**ЧҮВ бу томалану тибы** перфузия кимүенә, капиллярлар обструкциясенә һәм челтәркатлауның гипоксиясе үсешенә китерүче томалануның тиз үсеше белән сыйфатлана, бу тамыр тышчасының чагылган үтешлеге артуына, төсле катлау рубеозы һәм НВГ барлыкка килүенә китерә ала, бу үсеш алган илләрдә энуклеациянең иң еш сәбәбе санала.
## Ачыклау
1.   Кинәт кискен күрү начарлану белән билгеләнә. 

2.    Күрү үткенлеге гадәттә бит янында бармак саны яки түбәнрәк дәрәҗәдә. 

3.    Афферентлы бәбәк кимчелеге ачык чагылган. 

4.    Күз төбе күренеше (рәс. 16.31а). 

•     Веналарның чагылган боргалануы һәм ЧҮВ барлык тармакларында тоткарлык күренешләре, арткы котып өлкәсендә һәм челтәркатлау перифериясендә урнашкан күпсанлы нокталар һәм «ялкын телләре» кебек кан савулар, КНД чагылган шешүе һәм кызаруы. 

•     Мамыксыман чыганаклар була ала. 

5.    ФАГ артериовеноз транзитының вакыты сизелерлек тоткарлануын (20 секундтан күбрәк), кан савулар белән бәйле гипофлюоресценция өлкәләрен, мәйданы буенча зур перфузиясез өлкәләр һәм буяу белән тамыр тышчасы буялуын ачыклый (рәс. 16.31б). 

6.    ЭРГ кимегән. 

7.    Барышы. Күз төбендә күпчелек күренешләре 9-12 айдан соң югала. Калдык үзгәрешләргә КНД'да коллатеральләр үсеше, эпимакуляр фиброз һәм тутлы эпителий дәрәҗәсендә үзгәрешләр керә (рәс. 16.31в). Сирәк очракта ЯБМД үзгәрешләрен хәтерләткән субретиналь фиброз оеша ала. 
## Фараз
Макула ишемиясе өчен фараз тискәре (рәс. 16.31г). Якынча 50% очракта төсле катлау рубеозы үсеш ала, гадәттә 2-4 ай дәвамында (100-көнлек глаукома) БЛК тулы күләмдә үткәрүгә карамастан НВГ үсешенең югары куркынычлыгы бар. Оптикоцилиар шунтлар (ретинохориоидаль веноз коллатеральләр) оешу алгы бүлектә тамырлану үсешеннән күзне сакларга мөмкин. Челтәркатлау тамырлануы 5% очракта һәм ЧҮВ тармагы тромбозында күпкә сирәгрәк очрый.

Алга таба күзәтү
Алгы бүлекнең оешучы тамырлануын ачыклау өчен авыруны ай саен беренче 6 ай дәвамында карарга кирәк. АПК тамырлануы (рәс. 16.32а) НВГ синонимы түгел, әмма аның үсешенең югары куркынычлыгына күрсәтүче мөһим клиник билгесе була, чөнки глаукома төсле катлау рубеозысыз үсеш алырга мөмкин (рәс. 16.32б). Шуңа күрә куркынычлык шартлары булганда гониоскопия үткәрергә кирәк һәм мидриатиклар тамызу алдыннан төсле катлауның бәбәк кырыен игътибар белән карарга кирәк.
## Дәвалау
АПК тамырлануында яки төсле катлау рубеозында БЛК кичектергесез үткәрелергә тиеш. Челтәркатлауның перифериясендә, геморрагия өлкәләренә коагуляция үткәрмичә, уртача киеренкелек белән коагулянт барлыкка килүгә җитәрлек энергия белән 1500-3000 коагулянт (импульс дәвамлыгы 0,5-0,1 секунд, коагулянтлар аралыгы - бер коагулянт диаметры) төшерәләр (рәс. 16.32в). Кайбер очракларда, рубеоз регрессы булмый яки аның көчәюен күзәтәләр, бу алга таба дәвалау таләп итә.

Профилактикалы лазерлы коагуляцияне авыру артыннан даими күзәтеп булмаганда үткәрәләр.

NВ Йөрәк-кан тамырларының системалы куркынычлык шартларын контрольдә тоту ретиналь веналарның кабат томалану үсеше куркынычлыгын киметүдә бик мөһим.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Папиллофлебит

**Папиллофлебит** (КН васкулиты) — гадәттә 50'дән яшьрәк башка яктан сәламәт кешеләрдә күзәтелгән сирәк очраган халәт. Папиллофлебит нигезендә КНД шешүе ята дип санала, ул мөгаен, өлкән яшьтәгеләрдә рәшәткәле пластинка дәрәҗәсендәге тромбозга түгел, ә веналарның икенчел тыгылуына китерә.

## Ачыклау
**1.  ** Гадәттә иртәнге сәгатьләрдә күбрәк чагылган бераз күрү томанлануы белән билгеләнә.

**2.  ** Күрү үткенлеге бераз яки уртача кимегән.

3.   Афферентлы бәбәк кимчелеге юк.

4.   Күз төбе күренеше (рәс. 16.33).

•     Төп билге КНД шешүе санала, аның белән мамыксыман чыганаклар була ала.

•     Башка күренешләренә веналарның киңәюе һәм боргалану белән күбесенчә перипапилляр һәм күз төбенең үзәк бүлекләре өлкәсендә урнашучы төрле сандагы кан савулар булу санала.

5.   Периметрия мәгълүматы буенча сукыр тапның зураюы.

**6.  ** ФАГ буяу транзиты вакытының бераз артуын, сеңү өчен гиперфлюоресценцияне һәм капиллярларның перфузиясе бозылуы булмавын ачыклый. 

## Фараз
Дәвалау булмауга карамастан фараз уңай. Якынча 80% авыруларның нәтиҗәдә күрү үткенлеге 6/12 яки югары була; калган авыруларның кабатланучы макуляр шешү өчен чагылган күрү начарлануын күзәтәләр.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның тутлы эпителиеның гадәти булмаган тумыштагы гипертрофиясе

## Билгеләре
Бер-берсеннән ерак  урнашкан күпсанлы ике яклы төрле күләмдәге еш оваль формалы яки бер кырые  буенча гипопигментация белән орчыксыман чыганаклар(рәс. 15.46а, б). Чыганаклар тәртипсез  урнаша һәм тутлы, тутсыз һәм гетероген була ала.

## Системалы какшаулар
**1.   ** Гаиләле аденоматоз полипоз (ГАП) — гадәттә үсмерлектә ясала башлаган туры эчәк, юан  эчәкнең аденоматоз полиплары белән сыйфатланган аутосом-доминантлы  нәселдәнлек төре белән халәт (рәс. 15.46в). Дәвалау булмаганда ГАП  белән барлык диярлек авыруларда 50 яшькә эчәклекнең колоректаль өлешенең  карциномасы үсеш ала. Куркынычлык төркемендәгеләр 10 яшьтән эндоскопик  тикшеренү үтәргә тиеш; кисәтүче тоталь колонэктомияне һәркемгә үсмерлектә  үткәрергә кирәк. Доминантлы төр буенча нәселдәнлек гаилә әгъзаларын җентекләп  тикшерү кирәклеген билгели. 
Җаваплы ген (Adenomatous Polyposis Coli)5(5q21-q22) хромосомасында билгеләнгән, шуңа кайбер  очракларда молекуляр генетикалы анализ чир таратучыларын ачыклый ала. ГАП  белән 80% артык авыруларның тумыштан гадәти булмаган ЧТЭТГ варианты була. ГАП  карата күрсәткеч — кимендә төрле күләмдәге 4 чыганак яки берсесе зур булырга  тиеш 2 чыганак булу. Туганнарның күз төбендә шундый чыганаклар ГАП карата  сагайтырга тиеш, әмма алар булмау бу чирнең булмавында ышаныч түгел.

**2.    ** Гарднер синдромы ГАП, баш сөяге, аскы казналык яки озын сөякләр  остеомасы һәм йомшак тукымалар шешләре, мәсәлән эпидермаль кисталар,  липомалар һәм фибромалар белән сыйфатлана.

**3.    ** Туркот синдромы ГАП һәм ҮНС шешләре, аеруча медулобластома (рәс.  15.46г) һәм глиома белән сыйфатлана. Нәселдәнлек аутосом-доминантлы яки аутосом-рецессивлы була ала.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның үзәк венасының гемиретиналь томалану тибы

**Гемиретиналь томалану** — ишемияле яки ишемиясез тибында булган ЧҮВ томалану варианты. Аны бергә ЧҮВ һәм тармагы томалануыннан сирәгрәк күзәтәләр; ул ЧҮВ өске һәм аскы тармагын җәлеп итә. Ярымтүгәрәк томалану тибында кан агышы КНД янындагы ЧҮВ ике төп тармагының берсендә бозыла. Тагын да сирәгрәк очраган ярымүзәк тибында томалану КН башының алгы бүлегендә урнашкан ЧҮВ ике кәүсәсенең берсендә була (үсешнең бер варианты буларак).

1.   Күрү кырының кинәт барлыкка килгән ятма кимчелеге белән билгеләнә.

2.    Күрү үткенлеге төрле дәрәҗәдә кимегән.

3.    Күз төбе күренеше. ЧҮВ тармагы томалануына хас билгеләрне күзәтәләр, әмма күз төбенең бөтен өске яки аскы яртысын җәлеп итә (рәс. 16.34а).

4.    ФАГ флюоресценциянең геморрагияләр белән яшеренүен, үтеп чыгу өчен гиперфлюоресценцияне һәм төрле мәйданда перфузиясез өлкәләрне ачыклый (рәс. 16.34б).

5.    Дәвалау челтәркатлау ишемиясе чагылганлыгына бәйле. Чагылган ишемия очрагында НВГ үсеше куркынычлыгы бик югары һәм дәвалауны ЧҮВ ишемияле тибындагы томалануда кебек үткәрәләр. Фовеа өлкәсендәге капиллярларның чагылган томалануы өчен макуляр шешү «рәшәткә» кебек лазерлы коагуляциягә аз җавап бирә.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ченла

**Ченла** яки **Женла** (традицион Кытай иероглифлары беләнː 真臘|真臘, гадиләштерелгән Кытай иероглифлары белән:真腊|真腊, Кхмер язуы белән:ចេនឡា|ចេនឡា, кхмерчаның латин хәрефләре белән язылышыː Chénla, кхмерчаның IPA буенча әйтелеше cən̪.laː; Вьет телендәː Chân Lạp) Фунань патшалыгының дәвамчысы,  Кхмер Империясеннән алдан килгән Һиндокытайда якынча алтынчы гасыр ахырыннан тугызынчы гасыр башына кадәр булган патшалык өчен Кытай атамасы. Атама 13-енче гасырда *[[Камбоджа йолалары]]* авторы Кытай илчесе Жоу Дагуан тарафыннан һаман да кулланылган булган. Аны Мао Кун картасында күреп була. Шулай да, хәзерге тарихи чыганаклар белеме бу атаманы эксклюзив рәвештә 6-нчы гасыр ахырыннан иртә тугызынчы гасыр башы чоры өчен куллана. Галимнәрдә Ченланың  чынлыкта кайчан булса да бердәм берлек тәшкил итүендә шөбһәләр бар. 
Чен Ла берничә башка атама астында мәгълүм булырга мөмкин, мәсәлән, *Вен Дан* (文單 *Мунтан* буларак реконструкцияләнгән) яки Татсуо Хошино По-Лоу буенча, Вен Дан аның башкаласы булган.

## Сәяси корылышы
Һинду Ходае патша (дэвараджа) традициясе буенча патша яклаучы Илаһ яки аватарның  Санскрит исемен алган, шуңа  –варман суффиксы кушылган булган, мәгънәсе  "тарафыннан якланган", бу “Ману законнары”ның Манусмртиның кшатрия сугышчылар кастасы өчен тотыш кагыйдәләре буенча эшләнгән булган.
Автор Майкл Викери “Дангрек юлбашчылары” дип атаган Ченланың аристократиясе килеп чыгышы ачык мәгълүм түгел. Болар турында төбәктә артучы сәяси доминатлыкны фараз итәргә мөмкинчелек биргән генеалогик язмалар белән иң борынгы таш эпиграфияләрен калдырган, Дангрек Тауларыннан төньякта һәм көньякта урнашкан асаба билекләр сөйләгән булган. Беренче мәгълүм булган патшазадәләр кайбер иртә язмаларда искә алынган. Стунг Тренг провинциясендә Вал Кантел Санскрит язмасында Вираварман хөкемдары искә алына, аның исеме (әтисенең исеме Сарвабһаума булган) ул илаһи патшалык фикерен кабул иткән һәм “куәтнең күпсанлы принципларын гәүдәләндергән (чагылдырган) Һинду Ходае” Харихара концепциясен кулланган дип фараз итәргә мөмкинчелек бирә. Аның варислары бу традицияне дәвам иткәннәр, шулай итеп сәяси һәм дини хөкем итү арасында бәйләнеш булу фикерен чагылдырганнар.

## Дин
Ченла төбәгендә Һинд дине Илаһларына багышланган күп гыйбадәтханәләр һәм изге урыннар булган.
Дини корылмаларда Вишну һәм Шиваның кушылган формасы Харихара дип аталган пот еш сурәтләнә. Бу иртә Камбоджалыларның Галәмдә барлыкка китерү һәм җимерү арасында тигез булганы һәм берәр нәрсә яки берәр кем юк ителсә, аның урынына торыр өчен башкасы барлыкка китерә дип ышанганнарын сурәтли ала. Башка Һинд дине Ходайлары Браһма һәм Индра, Кришна Говардһана, Лакшми кебек Илаһлар белән беррәттән табынылган булган. Самбор Прей Кук гыйбадәтханә комплекста Шиваизм юнәлешен үстергәннәр.
Ченлада Буддачылык Һинд дине белән тыныч мөгамәләдә булган; Будданың унике сурәте белән поттан ике Буддачылык мәктәбен танып була.

## Хөкемдарлар исемлеге

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ангкор Борей һәм Пһном Да
* Самбор Прей Кук
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Һинд дине
Төркем:Харихарага табыну
Төркем:Буддизм
Илза чире

**«Илза чире»** атамасын ике яклы идиопатияле томаланучы периферия перифлебиты һәм тамырлану белән авыруларны тасвирлаганда кулланалар. Чир европеоид расада сирәк очрый, әмма Азиянең төп халкының ир-атларында күрү әгъзасының чирләү төзелешендә аерым урын алып тора. Туберкулез микобактериясенең антигенына гиперсизгерлек белән төгәл бәйләнеш бар.    

1.   Гадәттә 20 алып 50 яшькә кадәр интравитреаль кан саву белән билгеләнә.    

2.     Билгеләре
•     Перифериядәге ретиналь тамырларда муфталар белән бергә тамырсыз өлкәләр, аеруча өске чигә квадрантында (рәс. 16.64а).    

•     Перфузияле һәм перфузиясез челтәркатлау чигендәге периферия тамырлануы (рәс. 16.64б) һәм кабатланучы интравитреаль кан савулар (рәс. 16.64в).    

3. Өзлегүләр. Тракцион ЧК, төсле катлау рубеозы, глаукома һәм катаракта.    

4.    Дәвалау БЛК башкарудан яки тукландыручы тамырның коагуляциясеннән тора. Дәвалау чирнең актив фазасында нәтиҗәле. Кабатланучы гемофтальмда яки челтәркатлауның тракцион кубарылуында эндовитреаль катнашу кирәк булырга мөмкин. Күбесенчә фараз уңай.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Радиацион ретинопатия

**Радиацион ретинопатия** күз эчендәге шешләр буенча радиотерапиядән соң яки орбита, параорбиталь синуслар яки тамак өсте шешләре нурланышыннан соң барлыкка килә ала. Радиацион ретинопатия эндотелиаль күзәнәкләр югалуы, капиллярлар томалануы һәм микроаневризмалар ясалуы белән чагылган челтәркатлауның микротамырлы аномалияләрнең кичектерелеп барлыкка килүе белән сыйфатлана.

Йөклелек чирнең көчәюен тизләтә ала.

1.   Күренешләре. Нурланыш һәм ретинопатия барлыкка килү арасындагы вакыт чоры төрле һәм аны фаразлап булмый (гадәттә 6 айдан алып 3 елга кадәр тәшкил итә).

2.    Билгеләре

•     Капиллярларның аерым томалануы белән ФАГ яхшырак күренгән коллатеральләр һәм микроаневризмалар ясалуы (рәс. 16.65а, б).

•     Макуляр шешү, каты экссудат утырмалары (рәс. 16.65в, г).

•     Мамыксыман чыганаклар, папиллопатия һәм пролифератив ретинопатия.

Дәвалау. Пролифератив ретинопатиядә лазерлы коагуляция нәтиҗәле була ала. Папиллопатиядә глюкокортикоидларның системалы терапиясен, макуляр шешүдә — триамциналонның интравитреаль кертүен кулланалар.

3.    Фараз зарарлану дәрәҗәсе чагылганлыгына бәйле. Гемофтальм һәм челтәркатлауның тракцион кубарылуы үсешенә китерә алган папиллопатия һәм пролифератив ретинопатиядә фараз уңайсызрак.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Пурчер ретинопатиясе

**Пурчер ретинопатиясе** кечкенә тамырларның томалануы һәм ишемия өчен зарарлануыннан килеп чыга һәм авыр җәрәхәт белән бәйле (аеруча баш җәрәхәте һәм күкрәк читлегенең кысылып зарарлануы). Башка сәбәпләр — эмболия (май, һава, яралгы тирәсендәге су) һәм системалы чирләр (кискен панкреатит, ашказаны асты бизе карциномасы, тоташтыргыч тукыма чирләре, лимфомалар, тромбоцитопенияле пурпура, җелекне күчереп утыртудан соң халәт). Җәрәхәт белән бәйле булмаган халәтләрне кайвакыт Пурчер сыман ретинопатия дип атыйлар.

1.    Кинәт күрү югалту белән билгеләнә.

2.    Билгеләре. Эре мамыксыман чыганаклар кебек күпсанлы, бер яки ике яклы ак өстәге урыннар, еш өске перипапилляр кан савулар белән бергә була (рәс. 16.66).

3.    Төп чирне дәвалау кирәк, әмма һәрвакыт килеп чыкмый. 

4.    Фараз билгеле түгел. Күз төбендәге кискен күренешләр гадәттә берничә атна дәвамында юк була, әмма якынча 50% очракта макула яки күрү нервы зарарлануы өчен тотрыклы күрү начарлану саклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Ямансыз идиопатияле геморрагик ретинопатия

**Ямансыз идиопатияле геморрагик ретинопатия** — дәвалаусыз уңай фараз белән сирәк чир.

1.   Балигъ яшьтә кинәт берьяклы күрү югалту белән билгеләнә.

2.    Билгеләре. Арткы котып өлкәсендә һәм КНД тирәли берьяклы, күпсанлы, эре интраретиналь кан савулар  (рәс. 16.67).

3.    Барышы. Күрү 4 ай дәвамында кире кайта.

4.    Дифференциаль диагностика

•     Терсон синдромы белән бергә субарахноидаль кан саву.

•     Ямансыз челтәркатлау васкулиты.

•     Вальсальва ретинопатиясе.

•     Биеклек ретинопатиясе.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Вальсальва ретинопатиясе

Чирнең үсеш ысулы тавыш ярыгы кысылганда каты сулыш чыгарудан тора, бу күкрәк һәм корсак эчендәге басымның кинәт күтәрелүнә китерә (мәсәлән авырлык күтәрү, һава шарын кабарту) Моның белән бәйле веноз басымның кискен күтәрелүе перифовеаль капиллярның ертылуына һәм бер яки ике яклы макула алды кан савуларын барлыкка китерә ала (рәс. 16.68). Кан челтәркатлауның эчке чик мембранасы астында урнашкан дип уйлыйлар.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары