open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сабир Шәрипов (1948)

*Казакъстан язучысы [[Сабир Шәрипов (Дәүләтшин)|Сабир Шәрипов]] белән бутамагыз.*

**Сабир Шәрипов**, Сабир Нәгыйм улы Шәрипов (, *[[1948 ел]]ның [[20 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Белорет районы]], [[Бакый (Белорет районы)|Бакый]] — [[2018 ел]]ның [[31 август]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — язучы. ССРБ язучылар (*[[1986 ел|1986]]*) һәм журналистлар (*[[1991 ел|1991]]*) берлекләре әгъзасы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1997 ел|1997]]*).
 
## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 20 мартында БАССР Белорет районы Бакый авылында туган. Сигезьеллык мәктәпне (*[[1963]]*), Белоретта педагогика укуханәсен (*[[1967]]*), Уфада дәүләт университетын (*[[1974]]*), Мәскәүдә югары әдәби курсларны тәмамлый. Туган авылында укытучы (*[[1967]]—[[1969]]*), «''Совет Башкортстаны''» газетасында (*[[1974]]*) тәрҗемәче булып эшли. 1977—1979 елларда хәрби хезмәттә. Армиядән кайткач, «''Совет Башкортстаны''» газетасында, Уфада китап нәшриятында бүлек мөдире (*[[1990]]—[[2003]]*), «''Агыйдел''» журналында (*[[2003 ел]]дан*) мөхәррир, проза бүлеге мөдире.

2018 елның 31 августында Уфада вафат.

## Иҗаты
1967 елда «*Урал*» район газетасында  беренче әдәби әсәрләрен бастыра. Студент елларында «*Шоңкар*» әдәби түгәрәгендә актив катнаша, хикәяләр яза, аларның кайберләре өлкә матбугатында  басыла. Сабир Шәрипов «*Таулардагы эзләр*» (1982), «*Каенлы артылыш*» (1985) «*Хушлашмыйм*» (1992), «*Иске кышлау урыны*» (1995), «*Ак кулчатыр*» (1998) исемле роман, повесть һәм хикәя китапларында әхлак-этик проблемаларны кызыклы һәм мавыктыргыч итеп сурәтли. М. Шолоховның «*Кеше* *язмышы*», В. Сидоровның  «*О башкире-певце и бесстрашном бойце*»  дигән китабын тәрҗемә итте.

БАМны төзүче солдатлар тормышы турындагы «*Хушлашмыйм*» романы Казанда 2003 елда басылды.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1997 ел|1997]]*)
* Яныбай Хамматов исемендәге премия (*[[Белорет районы]], [[2008]]*)
* Гали Ибраһимов исемендәге премия (*[[Стәрлетамак]]*)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  БР әдәби картасы
*  БР мәдәни тормышы 
*  Башкортстан (''белешмәлек'')

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Яныбай Хамматов премиясе лауреатлары
Төркем:Гали Ибраһимов премиясе лауреатлары
Шәрипов

**Шәрипов** — татар фамилиясе. Татар теленә гарәп теленнән кергән Шәриф («*кадерле*») исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилия кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Айвар Шәрипов (1969―2014), 2001―2014 елларда «Жемчужина» шифаханәсенең баш табибы, Татарстанның атказанган табибы (2008).
* Алмаз Шәрипов (1964), III―V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, «Яр Чаллы икмәк комбинаты» ААҖ генераль директоры.
* Әнвәр Шәрипов *([[1941]], [[Кәрәкәшле]])*, әдәбият галиме, ЧДПУ профессоры.
* Денис Шәрипов (1998), киберспортчы.
* Ирек Шәрипов (1969), V чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты, ТР халыкларының Дуслык йорты директоры.
* Нурмый Шәрипов *([[1925]], [[Казаклар (Тукай районы)|Казаклар]]—[[1944]], [[Львов өлкәсе]])*, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Раббани Шәрипов (1935―2023), милли көрәш буенча РСФСР, Татарстан АССР чемпионы. РСФСР спорт мастеры, Татарстанның атказанган спорт мастеры (1997).
* Рәниф Шәрипов (*[[1950]]*,  Кукмара районы Аман-Оштырма авылы) – шагыйрь, Шәйхи Маннур һәм С. Сөләйманова  пресемлекнең элемемияләре лауреаты.
* Ришат Шәрипов (1933―2004), Уфа приборлар төзү заводының комплекслы бригадасы бригадиры, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1977).
* **[[Рөстәм Шәрипов]]**:
** Рөстәм Шәрипов (1949), Мөслим районы башлыгы  (1994―2001). ТР Дәүләт шурасы депутаты (1995―1999; 1999―2004).
** Рөстәм Шәрипов (1976―2013), курайчы.
** Рөстәм Шәрипов (1982), Башкортстанның Хәйбулла районы башлыгы.
* **[[Сабир Шәрипов]]**:
** Сабир Шәрипов (Дәүләтшин) (kk:Сабыр Шарипов, *1882-1942*) — язучы.
** Сабир Шәрипов ( *[[1948]]*, Белорет районы  Бакый авылы) - язучы, Яныбай Хамматов премиясе лауреаты (2008), БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1997).
*  Салиҗан Шәрипов *([[1964]], [[Кыргыз ССР]], [[Ош өлкәсе]], Өзген)*, космонавт.
* Тәлгать Шәрипов (1928—2013), үзешчән композитор. БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1989) һәм атказанган мәдәният хезмәткәре (1978).
* Фатыйх Шәрипов *([[1921]], [[Бәйрәкәтамак]]—[[1996]], [[Санкт-Петербург]])*, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
----
;Шәрипова
* Алсу Шәрипова (1980), филология фәннәре докторы, Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры урынбасары. 
* Венера Шәрипова, җырчы, РСФСР, ТАССР халык артисты.
* Сәмәния Шәрипова, табибә, берничә китап авторы

## <small>Моны да карагыз</small>
* Шәрип — торак пункт атамасы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Fastsiälär

**Fastsiälär** (latinçä *fasces*, şulay uq fasklar, liktor bäylämnäre) - patşalar xakimiäte bilgese, Rim Respublikası çorında - yuğarı magistratlar xakimiäte atributı.

## Taswir

Qızıl baw yäki qayış belän bäylängän qarama yäki qayın çıbıqları bäylämnäre.

Fastsiälär äwwäl zamanda magistrat qararın ütälü xoquqın kürsätkän. Şähärdän tış fastsiälärdä balta qadap quyılğan.

Liktorlar ğına fastsiälärne yörtä alğan.

Soñraq liktor fastsiäläre däwlät häm milli berdämlege häm däwlätçelekne saqlaw simvolın gäwländerä.

## Qullanış

XVIII ğasırdan AQŞ häm Frantsiädä törle däwlät bilgeläre bulıp qullanıla.

Benito Mussolini Rim imperiäsen torğızırğa xıyallanıp, fastsiälärne üz firqäse öçen simvol bulıp alğan, şunıñ öçen faşist firqäse iseme kilep çığa.

Fastsiälär  Rusiäneñ mäxkämä pristavlar xezmäte emblemasında surätlänä.

Qayber töbäklärdä fastsiälär yasaw häm qullanu tıyıla, misal öçen Mäskäwdä 1997-2002 yıllarda.

## Ädäbiät
* Ликторы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Törkem:Борынгы РимTörkem:Аурупа тарихыTörkem:ФашизмTörkem:Дәүләт билгеләре
Искәндәр Гыйләҗев

**Искәндәр Аяз улы Гыйләҗев** (31 август, 1958, Казан шәһәре) − татар халкы тарихы белгече, галим, педагог.

## Тормыш юлы
Tатар тарихы белгече, галим, педагог Искәндәр Аяз улы Гыйләҗев 1958 елның 31 августында Казан шәһәрендә язучы Аяз Гыйләҗев гаиләсендә дөньяга килә. Казанның 94 нче мәктәбендә урта белем алганнан соң, 1979 елда ул Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын тәмамлый. Мәскәүдә аспирантурада укып, 1983 елның маенда «XVIII йөзнең икенче яртысында Урта Иделдә татар крестьяннары» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый. Искәндәр Гыйләҗев 1982-1985 елларда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында, 1985 елдан Казан дәүләт университетының СССР тарихы кафедрасында ассистент, өлкән укытучы, доцент, 1999 елдан татар халкы тарихы кафедрасында доцент булып эшли. 2000 елның ноябрендә Казан дәүләт университетында «Икенче бөтендөнья сугышы елларында төрки-мөселман хәрби әсирләре һәм эмигрантлары арасында коллаборационизм хәрәкәте» темасына докторлык диссертациясе яклый. 2011 елга кадәр Искәндәр Гыйләҗев университетның татар филологиясе һәм тарихы факультеты деканы, татар халкы тарихы кафедрасы мөдире. Казан университетының яңа җитәкчелеге студентларның татар факультетын яклау пикетына чыгуын деканга сылтап, аны эшеннән алалар. 

2015―2024 елларда ― Татар энциклопедиясе һәм төбәкне өйрәнү институты  директоры.

Аның төп фәнни кызыксыну өлкәсе ХIХ-ХХ йөзләрдә Европа, Азиядәге татар диаспорасы тарихы, татар иҗтимагый хәрәкәте һәм иҗтимагый фикер үсеше. Галимнең туксаннан артык фәнни хезмәте, өч монографиясе басылып чыга. Ул археографик экспедицияләрдә катнашып килә һәм җитәкчелек итә. Ике тапкыр Германиядә фәнни стажировкада була. Искәндәр Гыйләҗев милләтебезең киләчәге булган татар теле, татар әдәбияты, татар тарихы белгечләре әзерләүнең үзәгендә тора. Мәктәпләр өчен тарих буенча дәреслекләр яза. Татар теле язмышына караган публицистик мәкаләләр бастыра, чыгышлар ясый. 2008 елда ул Татарстан Язучылар берлеге идарәсенә сайлана.

Татарстан Җөмһүриятенең атказанган фән эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Әдипләр
* Искәндәр Гыйләҗев «Татарлар» тапшыруында: 1, 2

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Гали Ибраһимов

**Гали Ибраһимов**:
* Гали Ибраһимов (1917-1985) — АзССР дәүләт эшлеклесе.
* Гали Ибраһимов (1919-1989) — язучы (*[[Уфа]]*).
Soyuz (ğälämi qorab)

**"Soyuz"** yäki "Berlek" - Cir tiräsendäge orbitada oçışlar öçen SSRB häm Rusiä küpurınlı ğälämi qorablar seriäseneñ ataması.

Eşkärtüçe häm citeşterüçe - **RKK "Energiä".**

## Tarix

Ğälämi-raketalı komlpleks Soyuz 1962 yılda Ay iärçenen oçıp äylänep çıqqan öçen "Energiä" konstrutorlıq bürosında eşkärtelä başlıy.

1966 yılda sınap qaraw başlana.

1969 yılda ozaq waqıtlı orbital' stantsiä **Salüt** eşkärtelä başlıy.

1969 ike pilotlı qorab totaştırıla.

1986 yılda Mir orbital' stantsiäsenä "Soyuz TM" ğälämi qorabı berençe oçış yasıy.

Xäzerge waqıtta **"Soyuz TMA"** törendäge qorab faydalanıla.

2010 yıldan **Soyuz TMA-M** qullanıla.

## Citeşterü

Barlıq "Soyuz" ğälämi qorabları Energiä korporatsisendä Korolöv şähärendä citeşterelä.

Montaj häm sınawlar Bayqoñğır ğäläm alanında uza.

## Tözeleş

"Soyuz" ğälämi qorabları öç bülmädän tora:
* agregat bülmäse 
* oçıp töşüçe apparat
* yäşäyeş bülmäse

Agregat bülmäsenä yörtkeç caylanması, yağulıq kerä. **Diazot tetraoksidı häm dimetilhidrazin** yağulığında eşli.

## Sıltamalar

* Легендарный корабль «Союз» (НК, апрель 2002) 
* Легендарный корабль «Союз», продолжение (НК, май 2002)
* Легендарный корабль «Союз», продолжение (НК, июнь 2002)
* Полный перечень всех полётов КК «Союз» всех модификаций
*  Союз(ракета) Французская Гвиана 
* Старт номер 100. Союз Титанов . Документальный фильм.

Törkem:Галәми корабларTörkem:Космос
Мәүлит Ямалетдин

**Мәүлит Ямалетдин**, *тулы исеме* Мәүлитбай Байгилде улы Ямалетдинов (, *[[1947 ел]]ның [[5 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Учалы районы]], [[Аслай (Учалы районы)|Аслай]] — [[2020 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]], [[РФ]], [[БР]], [[Учалы районы]], [[Бурангул (Учалы районы)|Бурангул]]*) – язучы, шагыйрь, курайчы,  БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993).
 
## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 5 мартында БАССР Учалы районы Аслай авылында туган. Казаккол сигезьеллык мәктәбен, Уфада музыка-педагогия училищесын (1968), Мәскәүдә югары әдәби курсларны (1987), Уфада дәүләт университетын (2001, экстерн) тәмамлый. Совет Армиясендә хезмәт итә. Баймак, Сибай интернат-мәктәпләрендә, Учалы районы Уральск мәктәбендә музыка укытучысы, директор булып эшли. «*Ватандаш*» журналында баш мөхәррир урынбасары (1996), «''Агыйдел''» журналында (2000-2003) проза бүлеге мөдире. БР Корылтае-Дәүләт шурасында (1997-2001) эшли. Учалы язучылар оешмасы җаваплы сәркатибе (1996-1998, 2005-2008)

## Иҗаты
М. Ямалетдинов - 10 шигырь һәм проза китабы авторы. Иҗаты «*Яшь көчләр*» әлманахы битләрендә башлана. «*Ирәмәл*» (1978), «*Таң йолдызы*» (1980), «*Ай кызы*» (1981), «*Һомай кош*» (1988). «*Ызан*» (2003) исемле шигырь, балалар өчен «*Кот*» (1995) китаплары нәшер ителгән. 1921 елгы ачлык турында «*Соңгы йот*» (1987), Муса Мортазинга багышланган «*Котылу юлкайларын тапмадым*» (1991) повестьларын, Кобагыш-чәчәнгә багышланган «*Куласа*» (2006) романын  язды. Коръәннән 50 сурәне, Анна Ахматова, Сергей Есенин, В.М. Шукшин әсәрләрен тәрҗемә итте. «*Төнлә мөмкин*» (*Ночью можно*) нәфис фильмында (реж. Айчуак Юмагулов) баш рольдә уйнады (2004). «Ирәмәл» милли үзәге җитәкчесе (1990-1991)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Муса Мортазин премиясе (Учалы районы) (1991)
* Фатих Кәрим премиясе (Бишбүләк районы) (2007)
* Рәмзилә Хисаметдинова премиясе (Учалы районы) (2009)
* БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993) 
* Төрки илләр шигъриятенең II халыкара фестивале лауреаты (Алматы)

ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1983).

2020 елның 8 ноябрендә 73 яшендә Учалы районы Бурангул авылында вафат .

## Чыганаклар
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*     Китап-Уфа сайты 
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 
*    БР мәдәни тормышы 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Муса Мортазин премиясе лауреатлары
Төркем:Фатих Кәрим премиясе лауреатлары
Төркем:Рәмзилә Хисаметдинова премиясе лауреатлары
Urıs faşizmı

**Urıs faşizmı** - 1930-1940 yıllarda urıs millätçelege üseşeneñ ber däwere, İtaliä faşizmına yaratu belän sıyfatlana. Yış qına bügenge urıs neonatsizmı faşizmnıqı dip qarala.

Urıs faşizmına xas: kisken antikommunizm häm anisemitizm.

Urıs faşizmınıñ çığanaqları: "Qaragruhçılar" häm "Aq xäräkät" digän oyışmalar.

Urıs faşizmı Almaniädä, Mancüriädä, AQŞta torğan aq möhacirlär dairälärendä cäyelgän.

İkençe Bötendönya suğışı başlanğannan soñ, urıs faşistları Hitlernı yaqlağannar häm urıs kollaboratsionistları saflarına quşılğan.

## Urıs faşistlar oyışmaları

1905 yıldan
* Qaragruhçılar

1930-1940 yıllarda
* Urıs faşistlar firqäse (Qıtay, Xärbin)
* Bötenurıs faşistlar oyışması (AQŞ)
* Faşistlar yäşlege berlege  (Qıtay, Xärbin)
* Yäş faşistlar berlege - Avangard  (Qıtay, Xärbin)
* Urıs xatın-qızlar faşistlar xäräkäte  (Qıtay, Xärbin)

## Bügenge urıs faşizmı

Qaragruhçılar xäräkäte 1992 yıldan torğızıla başlıy, "Xäter" oyışması "Qaragruh" digän gäzitne çığara başlıy.

2003-2005 yıllarda urıs faşistlar oyışmaları aktivlaşalar: "Urıs xalqı berlege", "Qızıl-qara yöz" oyşmaları barlıqqa kilä.

Bügenge urıs faşizmı yäki urıs neonatsizmı Öçençe Reyx natsional-sotsializmına bik oxşaş.

Urıs neonatsizmına xas natsistlar sälämläwe, antisemitizm, rasaçılıq, ksenofobiä (Qavqaz häm Üzäk Aziädän kilgän möhäcirlärenä qarata näfrät itü), ütereşlär.

## Monı da qarağız
* Faşizm
* Рашизм

## Ädäbiät

*Уолтер Лакер. Чёрная сотня. Происхождение русского фашизма.. — М.: Текст, 1994. — 432 с. — ISBN 
*    Владимир И. Илюшенко. Ксенофобия, национализм, фашизм: лики русского неонацизма. — Академия, 2005. — 263 с.
5-7516-0001-0.

Төркем:Фашизм
Төркем:Сәясәт белеме
Төркем:Рус фашизмы
Андреаполь

**Андреаполь** () — Россия Федерациясенең Тʙир өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә сᴛатысын 1938 елдан, шәһәр сᴛатысын 1967 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,3%), украиннар (1,8%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Андреаполь «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Тʙир өлкәсе шәһәрләре
Orion (ğälämi qorab)

**Orion**, **MPCV** (çığış ingliz iseme *«Orion» Multi-Purpose Crew Vehicle*) - AQŞ eşkärtelä torğan küp maqsatlı, öleşçä küp qabatlamalı ğälämi qorabı.

"Yoldızlıq" digän programma qısalarında 2000 yıllardan AQŞta eşkärtelä. Programmanıñ töp maqsatı - Ay iärçenä oçıp baru, Orion ğälämi qorabı - keşelärne Xalıqara ğälämi stantsiägä iltü häm Ay häm Marsqa buluı mömkin kiläçäktä oçu.

Speys Şatl (*Space shuttle*) berniçä häläkätennän soñ, AQŞ 2011 yılda şuşı qorab  qullanışın tuqtıy.

Başta Orion qorabı NASA räsmi käğäzlärendä CEV (*Crew Exploration Vehicle*) dip yörtelä.

## Tarix

2006 yılda kiläçäk ğälämi qorabğa "Orion "iseme birelä.

2014 yılnıñ 5 dekaberendä berençe uñışlı pilotsız oçış, 16:48 UTC säğättä Tın okeanğa töşä.

## Tözeleş

Qorab diametrı - 5,3 m, massa - 25 tonna. Ekipajqa 6 keşe bulır dip farazlana, älegä pilotlı oçışlar bulmadı.
Qorab 4 bülmädän tora:
* Evakuatsiä bulmäse
* Yäşäyeş bülmäse
* Xezmät module
* Adapter

## Sıltamalar

*  http://www.nasa.gov/exploration/systems/mpcv/  Räsmi säxifä
* Spherical panoramas of the GTA in Michoud, LA & Littleton, CO
*ESA Photo Gallery
*Mission concept for combined Orion/Sample return

Törkem:Галәми корабларTörkem:Космос
Бологое

**Бологое** () — Россия Федерациясенең Тверь өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 19 458 кеше (2024).

2021 елның 10 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,3%), украиннар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Бологое «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Тверь өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Кашин

**Кашин** () — Россия Федерациясенең Тверь өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1238 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,6%).

## Шәхесләр
* Иван Башилов (1892-1953), химик-технолог, металлург, техник фәннәр докторы (1935), профессор (1931), Россиядә радий һәм сирәк металлар сәнәгатен оештыручыларның берсе.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Кашин «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Тверь өлкәсе шәһәрләре
Конаково

**Конаково** () — Россия Федерациясенең Твир өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1925 елдан, шәһәр cтaтысын 1937 елдан башлап йөртә.

2021-нче елда Твер өлкәсендә уяну буенча ике чемпионат үткәрелде: Конаково Уяну Серф Ассоциациясе (CWCA) Халыкара Чемпионаты һәм Халыкара Уяну Ассоциациясе (WWA) Конаково.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,8%), украиннар (1,5%), әрмәннәр (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Конаково «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Твир өлкәсе шәһәрләре
Боровск

**Боровск** () — Россия Федерациясенең Калуга өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1356 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (90,0%), үзбәкләр (2,2%), таҗиклар (2,0%), украиннар (1,4%), әрмәннәр (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Боровск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калуга өлкәсе шәһәрләре
Кострома

**Кострома** (, ) — Россия Федерациясенең Кострома өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2021 елның 10 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1213 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,7%), украиннар (1,2%).

## Костромада туган танылган кешеләр
* Павел Жуковский (1833-1900), архитектор.

#### Татарлар
* Зөфәр Фәтхетдинов (1940), язучы, хокук белгече.

## Дин
;Православие
;Ислам
* Кострома мәчете
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Кострома «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Кострома өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Кострома
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Высоцк

**Высоцк** (, , 1917—1948 елларда — ) — Россия Федерациясенең Ленинград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1940 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,8%), украиннар (6,0%), әрмәннәр (1,3%), белоруслар (1,3%), әзериләр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* Высоцк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе шәһәрләре
Гәреч (Кострома өлкәсе)

**Гәреч** яки **Галич** () — Россия Федерациясенең Кострома өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1238 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,0%).

## Моны да карагыз
* Гәреч даругасы

## Тышкы сылтамалар
* 
* Гәреч «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Кострома өлкәсе шәһәрләре
Волхов (шәһәр)

{{мәгънәләр|Волхов (мәгънәләр)
= Сәгать поясы ==

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1927 елдан, шәһәр статусын 1933 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,7%), украиннар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Волхов «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе шәһәрләре
Ивангород

**Ивангород** (, ) — Россия Федерациясенең Ленинград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
18 нче гасыр башыннан 1947 елга хәтле — Нарва шәһәренең бер өлеше.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1947 елдан, шәһәр статусын 1954 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,5%), украиннар (2,9%), белоруслар (1,7%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Ивангород «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе шәһәрләре
Кингисепп

**Ки́нгисепп** () (1922 елга кадәр - **Ямбург**) — Россия Федерациясенең Ленинград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1384 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,4%), украиннар (2,0%), белоруслар (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Кингисепп «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе шәһәрләре
Ковдор

**Ковдор** () — Россия Федерациясенең Мурманск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1957 елдан, шәһәр статусын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (88,8%), украиннар (4,8%), белоруслар (1,8%), татарлар (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ковдор «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе шәһәрләре
Полярный

**Полярный** () — Россия Федерациясенең Мурманск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтусын 1939 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (83,6 %), украиннар (9,1 %), беларуслaр (1,7 %).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Полярный «Минем шәһәр» энциклопедиясендә.
.
## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе шәһәрләре
Сольцы

**Сольцы** () — Россия Федерациясенең Новгород өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1914 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,9%), украиннар (2,0%), чегәннәр (1,7%), белоруслар (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Сольцы «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Новгород өлкәсе шәһәрләре
Пыталово

**Пыталово** (, ) — Россия Федерациясенең Псков өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
 
Шәһәр статусын 1940 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,2%), белоруслар (3,3%), украиннар (1,1%).

## Шәхесләр
* Роман Боровик (1942), ветеринария вирусологы, ветеринария фәннәре докторы (1980).

## Тышкы сылтамалар
* Пыталово «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Псков өлкәсе шәһәрләре
Псков

**Псков** () — Россия Федерациясенең Псков өлкәсендә урнашкан шәһәр, Псков өлкәсенең һәм Псков районының административ үзәге. Өлкә буйсынуындагы шәһәр булып тора. Псков шәһәре шәһәр округы статусында мөстәкыйль муниципаль берәмлек төзи. Ул Великая елгасында аның Псков елгасы белән кушылган урынында урнашкан. 

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарихы
Псков - Россиянең иң борынгы шәһәрләренең берсе, беренче тапкыр Лаврентьев елъязмасында 903 елдан искә алына.Шәһәр статусын 903 елдан башлап йөртә. 1348-1510 елларда - бәйсез Псков Республикасы башкаласы. 1510 елда үзәкләштерелгән Рус дәүләтенә кушыла. XVIII гасыр башына кадәр Псков Россиянең һәм Европаның иң эре шәһәрләренең берсе, илнең иң мөһим оборона һәм сәүдә үзәге була. Псков крепосте биш крепость боҗрасыннан (аларның өчесе бүгенге көнгә кадәр сакланган)  торган, шуңа да Псков яулап алып булмас диярек кала булган.

Үзенең күп гасырлык тарихында Псков берничә тапкыр зур хәрби хәрәкәтләр алып бару үзәгенә әверелә, әмма бер генә тапкыр, ике бөтендөнья сугышы вакытында оккупацияне санамыйча, алына. Санкт-Петербургка нигез салынганнан соң, Псков илнең көнбатыш чикләрендә үзенең төп урынын югалта, ә Төньяк сугышы нәтиҗәләре буенча чик ераккарак, көнбатышка күчкәч һәм Россия империясенә Рига һәм Ревель (хәзер Таллин) ушылганнан соң, Псковның сәүдә һәм оборона пункты буларак әһәмияте бөтенләй кими. Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәр өч ел Германия тарафыннан оккупацияләнә, бу вакыт эчендә 3,5 мең тыныч гражданның гомере өзелә. 2009 елның декабрендә Псковка «хәрби дан шәһәре» исеме бирелә.

Псков - Псков өлкәсенең һәм Россиянең төньяк-көнбатышының мөһим туристик үзәге. Борынгы Псков һәйкәлләре ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән. Троицкий соборы, Псков крепосте, Мирож монастыре, Поганина палаталары, Псковның берничә борынгы чиркәве Россия Федерациясенең мәдәни мирасы исемлегенә керә. Шәһәр шулай ук эре транспорт төене булып тора, ул тимер юллар һәм зур автомагистральләр киселешендә урнашкан. Шәһәр эчендәге автобуслар челтәре үсеш алган.

## Халык саны
Милләтләр (2010): урыслар (95,1%), украиннар (1,6%).

## Шәхесләр
* Александр Ступишин (1912-1992), КДУ галимнәр шурасы рәисе.
* Лидия Виндт (1901—1990), әдәбият белгече, тәрҗемәче.

## Татар матбугаты

* Сугыш сафы

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Псков «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Псков өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Дмитриев-Льговский

**Дмитриев-Льговский** () — Россия Федерациясенең Курск өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1779 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,1%).

## Танылган шәхесләр
* Феофан (*[[1947 ел|1947]]*), Казан һәм Татарстан митрополиты (*2015 елдан*).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Дмитриев-Льговский «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Курск өлкәсе шәһәрләре
Суджа

**Суҗа** () — Россия Федерациясенең Курск өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1664 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,7%), украиннар (1,7%).

## Шәхесләр
* Петр Котельников (1809-1879), математик һәм механик, КИУ прафисыры.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Суҗа «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Курск өлкәсе шәһәрләре
Грязи

**Грәзи** () — Россия Федерациясенең Липецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1926 елдан, шәһәр cтaтысын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,8%), чегәннәр (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Грәзи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Липецк өлкәсе шәһәрләре
Чаплыгин (шәһәр)

**Чаплыгин** () — Россия Федерациясенең Липецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1778 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (98,1%).

## Танылган шәхесләр
* Дмитрий Иловайский (1832-1920), тарихчы.
* Сергей Чаплыгин (1869-1942), рус галиме.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Чаплыгин «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Липецк өлкәсе шәһәрләре
Балашиха

**Балашиха** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр. Мәскәү өлкәсендә иң эре торак пункт.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
 XVI гасырдан мәгълүм. 1830 елда биредә постау фабрикасы нигезләнгән, аның тирәсендә бистә үсеп киткән.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1939 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,4%), украиннар (2,1%), әрмәннәр (1,0%).
## Кардәш шәһәрләр
*  Яңҗу, КХҖ

## Тышкы сылтамалар
* 
* Балашиха «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Балашиха
Воскресенск

**Воскресенск** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1934 елдан, шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,5%), татарлар (1,2%).

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
#### Татарлар
* Равил Исьянов - татар чыгышлы Америка кино артисты
* Иҗат Сабитов *([[1937]])* - математик, МДУ профессоры.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Воскресенск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Дмитров

**Дмитров** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1154 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,6%), украиннар (1,3%).

## Галерея

Файл:Uspensky Sobor (Dmitrov).JPG|Успенский собор
Файл:Vvedenskaya church.jpg|Введенская чиркәве
Файл:Kazanskaya church.JPG|Казан чиркәве
Файл:MosOblast 05-2012 Dmitrov Presentation Church.jpg|Сретенская чиркәве
Файл:Church of Saint Elizabeth (Dmitrov) 02 (Dmitrov).jpg|св. Елизаветы чиркәве
Файл:Dmitrov Nikolskye gates.JPG|Никольские ворота дмитровского кремля
Файл:Dvorec kultury (Dmitrov).JPG|Районный дворец культуры
Файл:Trade center "Rus'" (Dmitrov).JPG|Торговый дом «Русь»
Файл:Tygarinov's almshouse.JPG|Богадельня И.&nbsp;А.&nbsp;Тугаринова
Файл:Klyatov's house.JPG|Дом Клятовых
Файл:Dmitrov station.JPG|Дмитров тимер юл станциясе
Файл:Dmitrov.JPG|Окраины Дмитровского вала
Файл:Dmitrov panorama 2014-05-18.jpg|Вид на Кропоткинскую улицу


## Тышкы сылтамалар
* 
* Дмитров «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Сергиев Посад

**Сергиев Посад** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Сергиев Посад 1337 елда Сергий Радонежский тарафыннан нигезләнгән Өчлек-Сергий кәшишханәсе янында үскән. 1408 елда Идегәй хан тарафыннан яндырылган.

Шәһәр статусын 1782 елдан башлап йөртә. Совет дәверендә шәһәр исеме **Сергиев**ка (1919), ә соңрак инкыйлабчы Владимир Загорский хөрмәтенә **Загорск**ига (1930) үзгәртелгән.
Тарихи исем 1991 елда кайтарылган.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,2%), украиннар (1,8%).
## Кардәш шәһәрләр
* Вагаршапат, 
* Бероун, 
* Фулда,  
* Гнезно, 
* Яңа Афон, /
* Рюей-Мальмезон, 
* Салдус, 
* Сремски-Карловци, 
* Террачина, 

## Шәхесләр
* Мария Чайка (1923―2003), фән докторы (1971), профессор (1971), РФ атказанган фән эшлеклесе (1999). СССР дәүләт премиясе лауреаты (1976).
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Сергиев Посад «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Пересвет

**Пересвет** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1955 елдан, шәһәр статусын 2000 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,5%), украиннар (2,3%).
## Шәхесләр
* Айвенго Галиев (1937), техник фәннәр докторы (1990), профессор (1992).
* Андрей Һилалетдинов (1995), эрзә тел активисты. Эрзә телендә математик анализ һәм физика буенча китаплар һәм микроикътисад буенча әсбап язган.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Пересвет «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Кашира

**Кашира, Кашир** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Беренче тапкыр 1356 елда *Кошира* исеме астында телгә алына. Василий III дәверендә шәһәр элекке Казан ханы Габдел-Латыйфка удел итеп бирелгән.

1592 һәм 1596 елларда Кырым татарларның баскыннарыннан зур зыян күргән. Болгавыр заман дәверендә шәһәр тәмам вәйранлыкка килә һәм 1619 елда яңа урында — Үкәнең сул ярында, иске урыннан 5 километр ераклыкта төзелә.

Шәһәр статусын 1777 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,7%), украиннар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Кашира «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Ожерелье

**Ожерелье** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан элекке шәһәр. 2015 елда Кашир шәһәре белән берләштерелгән.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1937 елдан, шәһәр статусын 1958 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,9%), украиннар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* Ожерелье «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Элекке шәһәрләр
Төркем:Башка шәһәр составына кергән шәһәрләр
Московский

**Московсᴋи** () — Россия Федерациясенең Мәскәү шәһәре эчендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 2004 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,1%), әрмәннәр (2,0%), украиннар (1,7%), чуашлар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Московсᴋи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү шәһәрләре
Төркем:Элекке шәһәрләр
Төркем:Башка шәһәр cастaфына кергән шәһәрләр
Ногинск

**Ногинск** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1781 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,8%), украиннар (1,5%), татарлар (1,2%), әрмәннәр (1,1%).

## Шәһәрдә туган танылган кешелр
* Максим Шакиров *([[1967]])* — спортчы (*альпинизм*), «Красная звезда» газетасы корреспонденты (1999).
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ногинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Одинцово

**Одинцово** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1939 елдан, шәһәр статусын 1957 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,7%), украиннар (2,5%), әрмәннәр (1,4%).
## Шәхесләр
* Валентин Юдашкин (1963 , Баковка), модельер-рәссам. Россиянең халык рәссамы (2005), атказанган сәнгать эшлеклесе (1999), Россия сәнгать академиясе академигы (2012).
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Одинцово «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Пушкино

**Пушᴋᴎнa** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1925 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,1%), украиннар (1,8%), татарлар (1,0%).

## Шәхесләр
* Борис Боревсᴋи (1938), һидрогеолог, геология-минерология фәннәре дyктыpы (1987), пpафисьıр (1988).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Пушᴋᴎнa «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Александр Пушкин
Шатура

**Шатура, Шатур** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1936 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,6%).

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
* Габдрахман Кадыйров *([[1941]]—[[1993]], [[Сочи]])* — спортчы (*спидвей, мотоузыш*), 6 тапкыр дөнья чемпионы.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Шатура «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Бронницы

**Бронницы** () — Россия Федерациясенең Раменск шәһәр округында (Мәскәү өлкәсе) урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1781 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,8%), украиннар (2,3%), үзбәкләр (1,4%).
## Дин
;Ислам
* 2023 елның 27 мартында шәһәр мөселманнары өчен гыйбадәт (намаз уку) бүлмәсе ачылган. Ачылуда Мәскәү өлкәсе мөфтие Дауд хәзрәт Мөхетдинов катнашкан. 

## Тышкы сылтамалар
* 
* Бронницы «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Дзержинский (шәһәр)

**Дзержинсᴋи** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1938 елдан, шәһәр cтaтысын 1981 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,6%), украиннар (2,1%), татарлар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Дзержинсᴋи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Төркем:Феликс Дзержинсᴋи хөрмәтенә аталган объектлар
Королёв (шәһәр)

**Королөв** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр. некая мельникова, проспект королева:= п_и_д_р_и_л_а г_н_о_й_н_а_я, мигрантская.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1928 елдан, шәһәр cтaтысын 1938 елдан башлап йөртә.

## Танылган кешеләр
Горький Алексей Максимович 1932 елда Болшев хезмәт коммунасына килә

Королев Сергей Павлович 1946-1957 елларда Калининградта яши һәм эшли. Аның истәлегенә 1996 елда шәһәр исеме үзгәртелә

Цветаева Марина Ивановна 1939 елда Болшевода (хәзерге Королев шәһәре эчендә) дәүләт дачасында яшәгән

Груздев Владимир Сергеевич 1967 елның 6 февралендә Мәскәү өлкәсенең Болшево поселогында туган

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,8%), украиннар (1,9%), әрмәннәр (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Королөв «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Фән шәһәрләре
Климовск

**Климовск** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан элекке шәһәр. 2015 елдан — Подольск шәһәренең бер өлеше.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1928 елдан, шәһәр статусын 1940 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,7%), украиннар (1,2%), татарлар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Климовск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Элекке шәһәрләр
Төркем:Фән шәһәрләре
Коломна

**Коломна** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1177 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,0%), украиннар (1,4%).

## Шәхесләр
* Иван Лажечников (1792-1869), язучы.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Коломна «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Лобня

**Лобнә** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1947 елдан, шәһәр cтaтысын 1961 елдан башлап йөртә.

## Танылган кешеләр
Андронов Вадим Вадим Улы

Волков Геннадий Александровичның Туган Көне

Гурьев Андрей Григорьевичның Туган Көне

Егоров Александр Петрович (шагыйрь))

Злобин Николай Дмитриевич, Казанның Башлыгы

Корнеев Сергей Павловичның Туган Көне

Котляков Владимир Михайлович, Казанның Башлыгы

Мишустин Михаил Владимирович-Татарстанның Иң Зур Мәдәният Эшлеклесе

Мясников Валерий Владимировичның Туган Көне

Сахнов Вячеслав Иванович-Татарстанның Иң Зур Мәдәният Эшлеклесе

Сукыр, Анна Александровна

Собол, Любовь Эдуардовна

Гурьев Андрей Андреевич, ФосАгро иң эре тау-химия Холдингы җитәкчесе

## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (90,2%), украиннар (2,4%), әрмәннәр (1,4%), татарлар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Лобнә «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Мина ташучы

**Мина ташучы** яки **миноносец** — дошман корабларны торпеда белән юк итү өчен билгеләнгән сугыш корабларның төре. ХІХ гасырның икенче яртысында — ХХ гасырның башында бар булган. Иң беренче тапкыр мина ташучыларны АКШ ватандшлар сугышында кулланыла башлыйлар, Россиядә исә аны беренче 1877—1878 елгы рус-төрек сугышы дәверендә кулланалар.

Иң беренче Россия мина ташучысы «Взрыв» булган (1877 елда сафка баскан;  160 т, йөреш тизлеге — 12,3 төен, кораллар — 1 суасты торпеда аппараты). 1904—1905 елгы рус-япон сугышна рус флотныда 148 мина ташучы булган, шуларның бер өлеше хәрби хәрәкәтләрендә катншкан. Мина ташучыларның алдагы үсеше сукуышны, йөреш тизлекне, торпеда һәм мина коралны арттыру юлы буенча барган. Беренче бөтендөнья сугышы алдыннан *эскадра мина ташучылары* барлыкка килүе сәбәпле, мина ташучылар төзелеше туктатылган.
## Моны да карагыз
* Эскадра мина ташучысы
## Чыганаклар
* 

Төркем:Мина ташучылар
Котельники

**Котельники** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 2004 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (79,5%), әрмәннәр (4,6%), үзбәкләр (2,0%), украиннар (1,9%), татарлар (1,6%), әзериләр (1,4%), таҗиклар (1,1%), чуашлар (1,0%), вьетнамлылар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Котельники «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Орехово-Зуево

**Орехово-Зуево** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1917 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,0%), татарлар (1,5%), әрмәннәр (1,1%).

## Дин

;Православие
:Мәскәү митрополиясе
::Мәскәү өлкә епархиясе
:::Орехово-Зуево благочиниесе
;Ислам
:РФ мөселманнарының Диния нәзарәте
::Мәскәү өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
:::Орехово-Зуево мөселман җәмгыяте (мәхәллә)
::::Орехово-Зуево җәмигъ мәчете

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Орехово-Зуево «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Юбилейный (Королёв)

**Юбилейный** () — Россия Федерациясенең Мәскәү өлкәсендә урнашкан Королөв шәһәренең бер районы, элекке шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1992 елдан башлап йөрткән. 2014 елда Королөв шәһәре cастaфына кертелгән.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,4%), украиннар (5,1%), биларуслaр (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Юбилейный «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Фән шәһәрләре
Төркем:Элекке шәһәрләр
Михайлов (шәһәр)

**Михайлов** () — Россия Федерациясенең Рязань өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1551 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,5%), чегәннәр (1,6%).

## Тышкы сылтамалар
* Михайлов «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Рязань өлкәсе район үзәкләре
Ряжск

**рәжск** () — Россия Федерациясенең Pәзән өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1502 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,7%).

## Шәхесләр
* Кирилл Большаков (1906-1992), химик. СССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (1958).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* рәжск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Pәзән өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Pәзән өлкәсе район үзәкләре
Белозерск

**Белозерск** () — Россия Федерациясенең Вологда өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 862 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,2%).

## Шәхесләр
* Лев Багал (1897-1978), химик-технолог, техник фәннәр докторы (1950), профессор (1946).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Белозерск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Вологда өлкәсе шәһәрләре
Багратионовск

**Багратионовск** (, 1946 елга кадәр **Прейсиш-Эйлау**, ) — Россия Федерациясенең Калининград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1585 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,0%), украиннар (3,7%), белоруслар (3,1%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Багратионовск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калининград өлкәсе шәһәрләре
Черняховск

**Чернәховск** (, 1946 елга кадәр **Инстербург**, ) — Россия Федерациясенең Калининград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Инстербург исемле кирмән Унсатрапис исемле прус авылы урынында Тевтон ypдиʜы тәречеләре тарфыннан 1336 елда нигезләнә. 1376 да кирмән литвалылар тарафыннан туздырыла, әмма тиз торгызыла. Ун өч еллык сугыш вакытында (1457) поләклар тарафыннан басып алына. Тевтон ypдиʜы җирләре секуләризациянгәчтен шәһәр Пруссия һерцоглыгына күчкән. 1583 тә шәһәр cтaтысы бирелгән. 1590 да янгын бөтен шәһәрне диярлек юкка чыгара. 1709-1711 елларда шәһәр халкы тагун (чума) чире нәтиҗәсендә үлеп бетә. Шәһерне терелтер өчен Литвадан һәм Эсʙичpәдән халык күчерелеп утыртыла. Җидееллык сугыш вакытында Инстербург рус оккупациясе астында булып ала.

1815 елдан шәһәр крайс (район) үзәге, ә 1860 елдан — тимер юллар төене (Көнигсберг — Ковно, Тилзит — Торунь тимер юллары киселеше) булып китә.

1944 нең 24 июнендә шәһәр Британ Һава-Хәрби көчләре тарафыннан бомбага тотыла. 1945 нең 21-22 гыйнварында Инстербург Кызыл әрме тарафыннан алына. Потсдам конференциясе карарына күрә шәһәр ССРБга күчә, ә 1946 дә шәһәргә рус гаскәрбашы Иван Чернәховсᴋи хөрмәтенә **Чернәховск** исеме бирелә.

## Халык
Милләтләр (2010): уpыcлар (86,4%), украиннар (4,6%), биларуслaр (3,5%), алманнар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Чернәховск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калининград өлкәсе шәһәрләре
Советск (Калининград өлкәсе)

**Советск** (, 1946 елга кадәр **Тилзит**, ) — Россия Федерациясенең Калининград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1288 елда нигезләнгән. 1552 елдан шәһәр.

1807 елда биредә Фpaнcа, Пруссия һәм Россия арасындагы Тилзит солыхы имзалана. 1865 елда Көнигсбергка кадәр, ә 1875 елда — Мемелгә кадәр тимер юл төзелә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,7%), украиннар (3,5%), литвалылар (3,2%), биларуслaр (2,7%).

## Икътисад
Целлүлоза-кәгазь комбинаты, картонаж, мибел фабрикалары. Кәсби көймә төзүчелек ɜавуᴛы. Җиңел һәм азык-төлек сәнәгате кәcəбәләре.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Сәвитск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калининград өлкәсе шәһәрләре
Кронштадт

**Кронштадт** () — Россия Федерациясенең Πᴎтырбур федерация әһәмиятендәге шәһәре эчендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1704 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,8%), украиннар (2,9%), биларуслaр (1,3%).

## Моны да карагыз
* Кронштадт фетнәсе

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Кронштадт «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Кронштадт
Зеленогорск (Санкт-Петербург)

**Зеленогорск** (, 1948 елга кадәр **Терио́ки**, ) — Россия Федерациясенең Санкт-Петербург федерация әһәмиятендәге шәһәре эчендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1939—1940 елларда — Финляндия Демокртатик Җөмһүрияте дигән курчак дәүләтенең башкаласы.

Шәһәр статусын 1946 елдан башлап йөртә. 1948 елда, Ленинград өлкәсендә фин атамаларын юк итү кампаниясе кысаларында Териокига **Зеленогорск** исеме кушылган.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,7%), украиннар (2,1%), белоруслар (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Зеленогорск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург шәһәрләре
Сестрорецк

**Сестрорецк** (, , ) — Россия Федерациясенең Санкт-Петербург федерация әһәмиятендәге шәһәре эчендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1925 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (88,2%), украиннар (2,7%), үзбәкләр (2,0%), белоруслар (1,6%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Сестрорецк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург шәһәрләре
Бирюч

**Бирюч** () — Россия Федерациясенең Белгород өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1975 елдан, шәһәр статусын 2007 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,9%).

## Тышкы сылтамалар
* Бирюч «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Белгород өлкәсе шәһәрләре
Шебекино

**Шебеᴋᴎнa** () — Россия Федерациясенең Белгород өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,5%), украиннар (3,6%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Шебеᴋᴎнa «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Белгород өлкәсе шәһәрләре