open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мария Домбровская

**Домбровская Мария ** (; 6 октябрь 1889 ел — 19 май 1965 ел) — поляк язучысы, романнар һәм новеллалар авторы, драматург, әдәби тәнкыйтьче, публицист һәм тәрҗемәче. Польша Халык Республикасының Дәүләт премиясе лауреаты (1955).

## Биографиясе

Бай булмаган шляхет гаиләсендә туган. 1907-1914 елларда Лозаннада һәм Брюссель университетында укыган. 1910 елда әдәби эш белән шөгыльләнә башлаган.

Публицист һәм поляк социалистик хәрәкәтенең эшмәкәре, Юзеф Пилсудскийның якын кешесе Мариан Домбровскийга кияүгә чыккан. 1925 елда Домбровский үлгәч, Мария Домбровская Станислав Стемповский белән яши. Ир туганы-Домбровский Тадеуш.

Бераз вакыт авыл хуҗалыгы министрлыгында эшләгән. Публицистика белән шөгелләнгән. 1957 елда Варшава университетының мактаулы докторы исеменә лаек булган. Калишның мактаулы гражданины.

Варшаваның Повонзки зыяратында җирләнгән.

## Иҗаты
Мария Домбровскаяның беренче хикәяләр җыентыгы «Дети родины» («Dzieci ojczyzny», 1921), «Ветка черешни» («Gałąź czereśni», 1922) тәрбия һәм илсөяр характерда язылган. Алар эзеннән балалар үзенең тормышын сүрәтләгән шигъри новеллалар китабы «Улыбка детства» («Uśmiech dzieciństwa», 1923) чыккан. Язучының шулай ук балаларга багышланган җыентыклары —"Дружба" («Przyjaźń», 1927), «Мартин Козера» («Marcin Kozera», 1927), «Чистые сердца» («Czyste serca», 1938).

Домбровскаяның иң яхшы хикәяләре «Люди оттуда» («Ludzie stamtąd», 1925) һәм «Признаки жизни» («Znaki życia», 1938) исемле җыентыкларга кергән.

Язучының иң зур әсәре — «Ночи и дни» («Noce i dnie»; 1932-1934) тетралогиясе. Ул «Богумил һәм Барбара», «В вечной тревоге», «Любовь», «Ветер в лицо» романнарын үз эченә берләштерә.

Домбровская — «Гений-сирота» («Geniusz sierocy», 1939, басылган 1957), «Станислав и Богумил» («Stanisław i Bogumił», 1945, басылган 1947) дигән тарихи пьесаларның авторы.

Домбровская тәрҗемәсендә инглиз, Дания һәм рус (Антон Чехов) язучыларының китаплары басылып чыккан. Әдәби тәнкыйт һәм публицистик мәкаләләрендә Домбровская Болеслав Прус, Станислав Пшибышевский, Лев Николаевич Толстой Николай Васильевич Гоголь, Джозеф Конрадтарның шәхесе һәм тормышы турында язган.

1966 елда режиссер Кшиштоф Занусси Мария Домбровская турында документаль фильм төшергән.

## Басмалар

* Люди оттуда / Пер. М. Е. Абкиной. М.; Л.: Госиздат, 1928. 190 с.
* Рассказы. Москва, 1957
* Ночи и дни: Роман: В 2 т. / Пер. Е. Усиевич; Вступ. ст. Я. Станюкович. Т. 1—2. Москва, 1964
* Избранное / Сост. и предисл. Я. Станюкович. Москва: Прогресс, 1974. 526 с. (Библиотека польской лит.)
* Утренняя звезда: Рассказы / Сост. и предисл. С. Соколова. Москва: Художественная литератруа, 1983. 396 с.

## Сылтамалар

* К. П. Агапкин. Домбровская (Dąbrowska), Мария (КЛЭ)
* Мария Домбровская 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Варшавада вафатлар
Төркем:Польшада вафатлар
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:19 май көнне вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:1889 елда туганнар
Төркем:6 октябрь көнне туганнар
Сюзан Кахраманер

**Сюзан Кахраманер** (; 1913 елның 21 мае, Ускюдар — 2006 елның 22 феврале, Истамбул) — төрек математигы, Төркиянең беренче хатын-кыз математикларының берсе.

## Тормыш юлы
Сюзан Кахраманер Ускюдарда, Истамбул провинциясе районында Рыфка Осман һәм Хюзеен Ханим гаиләсендә туа. Әтисе һөнәре буенча хирург була.

Мода Нумюне Инас () башлангыч мәктәбендә укый. Урта белемне Нотр Дам Де Сионда 1924 елда ала, ә 1934 елда бакалавр дәрәҗәсен ала. Аннары Госман империясенең югары уку йортына — Дәрелфунүнгә укырга керә, реформадан соң ул  кушыла. 1939 елда Истамбул университетының математика-астрономия факультетының аспирантурасын тәмамлый. Соңрак Төркиянең беренче математигы Кәрим Эрим җитәкчелегендә докторлык эше яза башлый.

1943 елда Чамлыджда кызлар өчен урта мәктәптә укытучы ассистенты булып эшли. Шул ук елны Истамбул университетының математика факультетында, II курсны өйрәнү мәсьәләләре буенча ярдәмче вазифасында эшли башлый. Шул ук елны Эдинбургта Халыкара математиклар конгрессында катнаша. 1959—1960 елларда Цюрих университетында эшли. 1966 елда Рольф Неванлинн коллегиумына чакырыла. Шул ук елны август аенда Мәскәүдә узган Халыкара математиклар конгрессында чыгыш ясый. Гыйльми дәрәҗә алу максаты белән диссертация язганда сентябрь һәм октябрь айларында  эшли. 1968 елда профессор исемен ала. Сюзан Кахраманер Әхмәт Дернек, Рыфкы Кахрамандер һәм Яшара Полатоглуның фәнни җитәкчесе булган. Һельсинки, Стэнфорд, Цюрих, Лондон, Париж университетларында фәнни тикшеренүләр үткәрә.

2006 елның 2 февралендә Сюзан Кахраманер вафат була.

## Гаилә
Сюзан Кахраманерның улы, Рыфка Кахраманер, һәм аның хатыны Ясемин Кахраманер математика профессорлары булалар, ә аларның уллары Дениз Кахраманер Стэнфорд университетында электротехника бакалавры дәрәҗәсен ала.

## Сурәтләр

Файл:SZ4.jpg|Сюзан Кахраманер һәм Рольф Неванлинна
Файл:SZ3.jpg|Сюзан Кахраманер хезмәткәрләр белән
Файл:SZ2.jpg|Сюзан Кахраманер


## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Төркем:Истанбулда вафатлар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:22 февраль көнне вафатлар
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:21 май көнне туганнар
Төркем:Математиклар
Лека Дукаджини

**Лека III Дукаджини** (алб. Lekë Dukagjini; Бер мең дүрт йөз ун, Печ — Бер мең дүрт йөз сиксән бер) — 1446-1481 елларда Дукаджини кенәзлегендә хакимлек иткән албан кенәзе. Албан гадәти хокук кодификаторы. Албаниянең иң ихтирамлы тарихи эшлеклеләренең берсе.

## Биографиясе
Лека Дукаджини — Коджи Захария прониары. 1446 елда атасы Пала Дукаджини вафат булганнан соң  Дукаджини фисының (кланның) биләмәләрен мирас итеп ала. Теодора Музакига өйләнә. Кенәз Скандербег җитәкчелегендә госман төрекләренә каршы уңышлы сугышкан.

1445 елда барлык (яки барлык диярлек) албан кенәзләре Скандербег Топий Музакига кияүгә чыккан кече сеңлесе Мамикиның туена чакырылган. Туй тантанасыннан соң Лека  үзе артыннан Задрима кенәзе Лека Душманиның бердәнбер баласы һәм варисы Ирена Душманига кияүгә чыгуны сораган. Бу тәкъдимне ишетеп калган Даньо өлкәсенең хакиме Лека Захария (ул Иренә Душманига үзе өйләнергә ниятләгән) Лека белән сугышка кергән. Нәтиҗәдә Лека  каты җәрәхәт алган. 1447 елда үч итеп ул Лека Захарияне камап ала һәм үтерә. Лека Захария үлгәннән соң аның кенәзлеге вариссыз кала, шунлыктан кенәзнең анасы аның Даньо замогы үзәге белән доменын венециялеләргә тапшырган. Скандербег Даньоны яулап алырга маташкач, 1447-1448 елларда албан-венеция сугышы булган.

Скандербег үлгәннән соң 1479 елга кадәр Лека Дукаджини албан халкының төрек хакимлегенә каршы азатлык көрәшенә җитәкчелек иткән.

Дукаджини законнары әлеге вакытта да фис (клан) туганлыгы белән яшәгән албаннар тарафыннан хуплана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Princi i pлrfolur Lekë Dukagjini
Төркем:Албания дәүләт башлыклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1481 елда вафатлар
Төркем:1410 елда туганнар
Афет Инан

**Афет Инан** (; 1908 елның 29 ноябре, Сәләник — 1985 елның 8 июне, Әнкара) — төрек тарихчысы һәм социолог.

## Тормыш юлы
Афет төрек сәясәтчесе Исмаил Хаккы Узмай һәм аның хатыны Шәхзәнә гаиләсендә 1908 елда Сәләник вилайетның Кесендир районында туа.

Балкан сугышлары аркасында Афет гаиләсе Адапазарга күченә, 1913 елда ул башлангыч мәктәпкә укырга керә. Аннары гаилә күпмедер вакыт Әнкарада, Михалыччыкта, Караогланда һәм Бигедә яши. Әнисе Шехзан туберкулездан 1915 елның 15 маенда үлә. Шуннан соң Исмаил Хаккы яшь хатын Әйшәне ала. Алар Бигедә яшәгәч, Афетның сеңлесе Низиха туа. 1920 елда Афет алты еллык башлангыч белем ала. 1921 елда гаилә Алайга күчеп килә. 1922 елда Элмалада укытучы квалификациясен ала, анда кызлар өчен җирле мәктәп директоры була. 1925 елда Афет Бурсада Хатын-кызлар педагогия көллиятен тәмамлый һәм Измирдә башлангыч мәктәп укытучысы булып эшли башлый. Ул Мостафа Ататөрекне шул елның октябрендә Измирга визиты вакытында очрата.

1925 елда Ататөрк Афетне француз телен өйрәнү өчен Лозаннага, Швейцариягә җибәрә. 1927 елда Төркиягә кайтканнан соң ул Истанбулдагы «Нотр-Дам де Сион» француз лицей-пансионында була. Укуын тәмамлагач, Афет урта мәктәптә тарих укытучысы итеп билгеләнә. 1935 елда Афет янәдән Швейцариядә була һәм өч ел  Эжен Питтарда белем ала. Югары белем алганнан соң, Афет социология өлкәсендә фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә ия була. 1950 елда ул  укытучы була.

Ул Төркия тарих оешмасына нигез салучы һәм аның әйдәп баручы әгъзасы була.

Афет 1985 елның 8 июнендә Әнкарада вафат була.

## Сайланма библиография

* *Medeni bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün el yazıları*, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1969
* *Atatürk’ten yazdıklarım*, Ankara, 1969
* *Recherches Sur les Caractéres Anthropologiques des Population de la Turquie*, Genève, 1939
* *Türk Amirali Piri Reis’in Hayatı ve Eserleri*
* *L'émancipation de la Femme Turque*

## Искәрмәләр

Төркем:Женева университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төркия социологлары
Төркем:Төркия тарихчылары
Төркем:Әнкара университеты укытучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:8 июнь көнне вафатлар
Төркем:1908 елда туганнар
Төркем:29 ноябрь көнне туганнар
Арумын теле

**Арумын теле** *(шулай ук аромун теле, македо-румы́н теле; үз атамасы: armãneashce, limba armănească)* — аромуннарның теле, көньяк Албаниянең кайбер төбәкләрендә, төньяк һәм үзәк Грециядә, Төньяк Македониянең көньяк һәм көнчыгыш өлешләрендә, көньяк-көнбатыш Болгариядә, шулай ук Сербиядә, Румыниядә, Германиядә, Франциядә һәм Европаның башка илләрендә, АКШ-ында һәм Австралиядә таралган.

Инд-Европа гаиләсенең роман төркеменең көнчыгыш-роман астөркеменә карый, менгленорумын теленә иң якын. Бөтен лингвистлар тарафыннан да аерым тел буларак каралмый - Балкан-роман телләренең кайбер (күбесенчә румын) өйрәнүчеләре аны Румын теленең диалектларына карый дип фараз итәләр, әмма ул хәзерге румын теленең әдәби формасында бәйләнештә булмыйча, менгленрумын һәм истрорумын белән атипик дивергент диалектларга керә дип фараз итәләр. Арумын телендә 250 000 кеше сөйләшкән (1997). Язмасы - латиница, грек язмасы (арумын әлифбалары).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мария Луиза Гонзага

**Мария Луиза де Гонзага** (; 18 август 1611 ел(Уналты миллион бер йөз ун мең сигез йөз унсигез) — ) — Польша королевасы (**Людовика Мария** исеме астында), Ваза династиясенең соңгы корольләре — Владислав IV һәм Ян II Казимирның хатыны, Гонзага йортының француз герцогы Шарль де Неверның (1627 елдан — Мантуя герцогы) һәм Екатерина де Маеннның (данлыклы герцог Гизаның кыз туганы) кызы.

## Биографиясе
Мария Луизаның тәрбиясе белән атасының сеңлесе, тол калган герцогиня Лонгвиль идарә итә. Апасының ярдәме белән кыз алдында бик яхшы партия — король Людовикның XIII энесе Гастон Орлеанский килеп чыга. Бу никах кардинал Ришельеның планына керми, ул кияү егете белән кәләшнең Париждан качуыннан куркып, кәләшне Венсен замогына ябып куя, ә соңрак монастырьга күчерә.

Соңыннан бөтен король сарае де Невер туташны корольнең фавориты маркиз Сен - Марның хатыны булыр дип саный, әммә хакимлек итәргә яратучы кардинал бу союзны титулга лаек түгел дип исәпли. Тик 1645 елда гына, Марияга инде 30 яшь тулып бала табу яшеннән чыккач кына, кияүгә чыгу рөхсәт ителә. Ришельеның икенче тоткыны Ян Казимир Ваза, үзенең абыйсы Владислав Польский исеменнән кыз соратуын яңадан башлый, ул Габсбурглар белән ызгыша һәм Мазарини хөкүмәте белән союз турында хыяллана.

Ян Казимир белән никахлашканнан соң, Мария Луиза  Польшага юллана һәм Варшава сараен француз рәвешенә үзгәртеп кора. Атасының теләгенә ияреп, ирен төрекләр белән сугышка котырта, әммә гомуми алганда, аның йогынтысы мәдәният һәм мәгариф мәсьәләләре белән чикләнгән була (мәсәлән, Польшада аның катнашлыгында беренче гәҗит чыга башлый).

1648 елда Владислав үлгәннән соң, король булып Ян Казимир сайлана. Мария Людовик аның хатыны булырга риза була. Дәүләт мәсьәләләрендә аз чамалаган икенче иренә аның йогынтысы зур була. Патшабикә кенәз Любомирның магнат партиясенә каршы көрәштә аңа ярдәм итә һәм иске король булуга карамастан яңа король сайлау ягында була (*rege vivente *принцибы). Польша патриотлары аның дәүләт белән идарә итүенә кире карашта була; Рудаевский аны «филгә атланган кече генә эфиоп» белән чагыштыра. Үзенең балалары булмаганга күрә, сеңлесенең ирен, герцог Энгиенскийны, яшь герцог Лонгвильны киләсе король итеп күрергә тели.

Мария Людовик 1667 елда вафат була һәм Вавель соборында җирләнә. Аның үлеме белән терәген югалткан король тәхеттән баш тарта һәм ирләр монастыре башлыгы булып Невер шәһәрендә — үзләре очрашкан җирдә калган гумерен үткәрә. Язмыш ирониясе буенча, берничә елдан соң тәхеткә Ян Собеский сайлангач, Польшаның королевасы булып икенче француз хатыны — Марысенька була, ул да Польшага Мария Неверскаяның яраннары белән килә.

## Әдәбият

* Zofia Libiszowska. *Królowa Ludwika Maria*. Warszawa, 1985.
* Bożena Fabiani. Warszawski dwór Ludwiki Marii. Warszawa, 1976.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Евгений Петрович Карнович. «Очерки и рассказы из старинного быта Польши. Польское посольство во Франции»
Төркем:10 май көнне вафатлар
Төркем:18 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Варшавада вафатлар
Лия Манолиу

**Лия** **Манолиу** (рум. Lia ManoliuLia Manoliu, 25 апрель 1932 ел — 9 гыйнвар 1998 ел) — румын җиңел атлеты, олимпия чемпионы.

## Биографиясе
Ул чакта Румыния тарафыннан оккупацияләнгән биләмәдә урнашкан Кишиневта туган. 1952 елда Хельсинки шәһәрендә Олимпия уеннарында катнаша. Дискыны 42 м 64 см га ыргытып, 6 нчы урынны били. 1956 елда Мельбурнда Олимпия уеннарында ул нәтиҗәсен 43 м 90 см га кадәр якшырта, әммә шул ук вакытта 9 нчы гына урынны ала. 1960 елда Рим каласындагы Олимпия уеннарында, дискны 52 м 36 см га ыргытып, бронза медальга лаек була. 1964 елда Токиодагы Олимпия уеннарында дүртенчегә ыргытканнан соң дүртенче урында була, әммә бишенче тапкыр дискны 56 м. 96 см га ыргыта, бу аңа бронза медаль китерә. 

1968 елда Румыния җиңел атлетика федерациясе, спортчы Олимпия уеннарында катнашу өчен карт, дип исәпли, әммә Лия Манолиу тагын да тырышып күнекмәләр ясый башлый, һәм Мехико Олимпия уеннарында, дискны 58 м 28 см га атып, чемпион була. 1972 елда ул тагын Олимпиадада катнаша — бу юлы Мюнхенда, әммә дискын 58 м 50 см га селтәсә дә, бу аңа тик 9 нчы гына урынны китерә.

1990 елдан алып Лия Манолиу Румыниянең Олимпия комитетын җитәкли, һәм үзенең бу постында вафатына кадәр кала. 1992-1996 елларда Румыния Сенаты әгъзасы була. Әлеге вакытта Лия Манолиу хөрмәтенә Бухарест стадионы аның исемен йөртә.

## Сылтамалар

* Лия Манолиу — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (инг.)
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:9 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:25 апрель көнне туганнар
Каролина Беттельгейм

**Каролина Беттельгейм** (тормышта — **Каролина фон Гомперц-Беттельхейм**) (; 1 июнь 1845 ел, Пешт (Будапешт), Австрия империясе — 13 декабрь 1925 ел, Вена, Австрия) — австро-венгрия опера һәм камера җырчысы (меццо-сопрано) һәм пианист.

## Биографиясе
Каролина Беттельгейм 1845 елның 1 июнендә Австрия империясенең Пешт шәһәрендә яһүд гаиләсендә туган. Филолог һәм тәрҗемәче Антон Беттельхеймның апасы.

Каролина Карл Гольдмаркнан музыка дәресләре ала, вокал дәресләрен Мориц Лауфердан ала. Җиде яшеннән үзенең укытучысына ачык концертларда пианинода озата. 14 яшеннән пианист сыйфатында зур уңыш белән концертларда чыгыш ясый.

16 яшеннән операга укырга керә һәм тиздән Вена император-король операсына тәгаенләнә. 

Каролина Беттельгейм күренекле опера җырчыларының берсе. 1867 елда Каролина опера сәхнәсен калдыра. Ул зур популярлык белән файдалана һәм концерт эшчәнлеге алып бара. Австрия шәһәрләрендә, Лондон, Лейпциг һәм башка шәһәрләрдә гастрольләрдә йөри. 1876 елда Ференц Лист озатуында Бетховенның шотланд җырларын башкара.

## Сайланма партияләр

* Азучена («Трубадур» Джузеппе Верди),
* Селика («Африканка», Джакомо Мейерберг операсы) һәм башкалар.

Билгеле сәнәгатьче, сәяси эшмәкәр, Австрия сәүдә палатасы һәм Югары сарай әгъзасы Юлиус фон Гомперцның хатыны (1867 елдан) һәм еш кына үз фамилиясенә караганда бу фамилия астында йөри.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Театральная энциклопедия. Том 1/Глав. ред. С. С. Макульский — М.: Советская энциклопедия, 1961.

## Сылтамалар

* Беттельгейм, Каролина // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона —  СПб., 1908-1913.
* Биография
Төркем:Шәхесләр:Маҗарстан
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:1 июнь көнне туганнар
Төркем:1843 елда туганнар
Төркем:Венада туганнар
Төркем:13 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1925 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Венада вафатлар
Брита Хагберг

**Брита** **Хагберг**(, тумыштан *Nilsdotter*, тулы исеме *Hagberg Brita Christina*, шулай ук *Hagberg Petter* буларак билгеле; 1756—1825) — XX гасырда хатын-кызлар армия хезмәтенә рөхсәт ителгәнгә кадәр швед флот сугышчысы, хәрби флотта хезмәт итүче беренче хатын-кызларның берсе һәм диңгез сугышында батырлыгы өчен швед хәрби бүләге (*För tapperhet i fält миналы*) белән бүләкләнүче хатын-кызларның икенчесе (беренчесе — Анна Энгстен).

## Биографиясе
Брита Хагберг 1756 елда Финнеродья (*Finnerödja*) шәһәрендә туган (башка мәгълүматлар буенча — Стокгольм шәһәрендә). 

1777 елда  Стокгольмга килә, 1785 елда шунда Андерс Хагберг Питерга (*Peter Hagberg Anders*, 1753-1816), король гвардия хәрби хезмәткәренә кияүгә чыга, ул армиядә 1788 елдан була. Бернинди дә хәбәре булмаган ирен табу өчен, Брита үзен Петтер Хагберг дип атап үзен ир кеше итеп күрсәтә һәм хәрби хезмәткә керә. 

Брита 1788-1790 елларда Рус-швед сугышында катнаша, Роченсальм һәм Выборг сугышларында диңгез солдаты сыйфатында катнаша. Styrbjörn карабында флотта үз ире белән бергә хезмәт итә. *Björkö Sund*  янындагы сугышта катнаша, аның барышында яралана, лазаретка эләгә һәм хатын-кыз заты икәнлеге ачыклана. Хатын-кызлар өчен хәрби хезмәт тыелуга карамастан, аңа елына өч риксдалер күләмендә хәрби пенсия билгеләнә, бу хатын-кызлар өчен бик сирәк күренеш була. Брита Хагберг өчен пенсияне швед вице-адмиралы Карл Олаф Кронстедт хәстәрли. 

Сугыштан соң Хагберг азык (1793 елда алып) сату буенча шәхси хокукка ия була (хатын-кыз өчен сирәк күренеш); аңа Стокгольм шәһәрендә *Oxtorget*  майданында (1802 елда) урын бүлеп бирелә. 1816 елда аның ире вафат була, бу вакытта Британың ике баласы кала (1792 елда туган кызы һәм 1797 елда туган улы).

Стокгольмда 1825 елның 19 мартында вафат була.

## Хәтер

1828 елда Брита Хагберг швед шагыйрәсе Юлия Найбергның  *Frukt-Månglerskan med Tapperhetsmedalj* поэмасында сурәтләнә. 
1864 елда Хагберг Швецияның иң билгеле хатын-кызлары белешмәсендә телгә алына, анда *«Стендта кайчандыр ирен табу өчен ирләр киеме киеп хәрби хезмәткә киткән Стокгольмның Oxtorget майданында күкрәгендә батырлык медале белән имбирле печенье сатып торучы олы гына хатынны күрергә мөмкин»* дип языла.

## Әдәбият

* *Johansson, Christer.* Kvinnorna och kriget. Soldathustrur, markententerskor och kvinnliga krigare.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Karl XIII - Om sjöslaget Hogland  
Төркем:Шәхесләр:Швеция
Төркем:1756 елда туганнар
Төркем:19 март көнне вафатлар
Төркем:1825 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Стокһольмда вафатлар
Гедвига Елизавета Шарлотта Гольштейн-Готторпская

**Елизавета Гедвига Шарлотта Шлезвиг-Гольштейн-Готторпская** (; 22 март 1759 ел, Один — 20 июнь 1818 ел, Стокгольм) — немец принцессасы, Ольденбург йорты әгъзасы, кияүдә Норвегия һәм Швеция королевасы.

## Биографиясе
Гедвига — кенәз-епископ Любекскийның һәм герцог Гольштейн-Готторпскийның, Ольденбургскийның, Фридрих Август Ольденбургскийның кызы. Гедвига әнисе ландграфиня Ульрика Фридерика Вильгельмина Гессен-Кассельская. Гедвига Швеция короле Адольф Фредерикка кыз туган, ә император хатын Екатерина II ике туган сеңлесе була.

Гедвига Елизавета Шарлотта Эйтинда үсә. 1774 елда 15 яшендә Гедвига үзенең ике туган абыйсы Карлга, герцог Седерманландский һәм булачак король Карл XIII кияүгә чыга. Гедвига күңелле холкы аркасында швед сараенда абруй казана. Иренең даими рәвештә хыянәт итүен Гедвига Елизавета Шарлотта тыныч кабул итә. Озак вакытлар никахлары баласыз була, бала Карл Адольф 1798 елда туып, берничә көн үткәч, вафат була. 

Гедвига Елизавета Шарлотта сәяси эшләргә кысылмый, тик король Густав IV Адольф урынына утыргач, аның улына ярдәм итә башлый. Бу вакыттан алып ул «густавчылар» арасында төп сын була һәм Густав IV Адольфның тәхеттән баш тартырга мәҗбүр иткән даирәләр белән кискен мөнәсәбәттә була. 

Гедвига дикъкатьлелеге белән аерылып тора һәм иҗади язучы буларак таныла. Билгелелекне аңа 1775 елдан алып 1817 кадәр дәверне сүрәтләгән 7000 биттән торган «Көндәлеге» китерә. Көндәлектә 1800 елга чаклы язулар якын ахирәте, булачак графиня Пипер, Аксель фон Кече Ферзенның сеңлесе София фон Ферзенга адресланган хатларда күрсәтелгән. 1800 елдан соң кыска һәм аена бер тапкыр язулар хат формасында булмый. Шуның белән бәйле «Көндәлекнең» исеме яңартыла. Гедвига Елизавета Шарлоттаның архивы густав дәвере турында мөһим чыганак булып тора. 

## Искәрмәләр

Төркем:Стокһольмда вафатлар
Төркем:1818 елда вафатлар
Төркем:20 июнь көнне вафатлар
Төркем:1759 елда туганнар
Төркем:22 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Алманиядә туганнар
2012 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президентының 5 нче Кубогы 2012 елның 28 апреленнән 2 маена кадәр Алматыда узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Барлык уеннар, финалдан тыш, «Football Land» стадионында узды. Финал Үзәк стадионда узды.

## Йомгаклау нигезләмәсе

## Бомбардирлар

;6 гол

*  Али Реги

;2 гол

*  Фахмин Мурадбейли
*  Донат Жотер
*  Марк Коста
*  Лука Зарандия
*  Маджид Хуссейни
*  Саид Эзатуллахи
*  Чаб (1 пен.)
*  Рифат Нурмухамет
*  Дидар Жалмукан
*  Гёкхан Гёксу
*  Фуркан Нарин
*  Ильяс Розыев
*  Арслан Агабаев

;1 гол

*  Махир Мадатов
*  Эльнур Джафаров
*  Орбели Амбарцумян
*  Алик Аракелян
*  Эдуард Авакян
*  Микаэл Хашимян
*  Арам Саркисян
*  Бенче Грабант
*  Милан Бёльчфёльди
*  Аттила Талабер
*  Бартош
*  Зураб Малания
*  Лашания
*  Сасан Джафари
*  Али Хазами
*  Ислам Иминов
*  Руслан Сахибов (1 пен.)
*  Мюджахит Чакыр
*  Мейлис Хыдыров

## Искәрмәләр
Төркем:Спорт
Катерина Ягеллонка

**Катерина** **Ягеллонка** (, , 1 ноябрь 1526 ел — 16 сентябрь 1583 ел) — Финляндия герцогинясы (1562), Швеция королевасы (1569), Финляндия бөек герцогинясы (1581). Ягеллоннар нәселеннән.

## Биографиясе
Катерина Ягеллонка — поляк короле Сигизмунд I Картның һәм Бона Сфорцаның кече кызы, швед короле Юхан III хатыны, польша короле һәм бөек литва кенәзе III Сигизмундның әнисе.

1561 елда, беренче хатыны үлгәннән соң Иван Грозный аны чакыра, әммә аны кире кагалар һәм ул Мария Тимрюковнага өйләнә. 1562 елның 4 октябрендә Катерина Вильнода швед короле Густав I улына һәм шул вакытта хакимлек иткән король Эрик XIV энесенә, Финляндия герцогы Юханга кияүгә чыга. Юхан абыйсыннан бу никахка рөхсәт алмый. Эрик XIV башта бу никахка каршы булмый. Әммә 1561 ел дәвамында Польша белән Швеция арасында политик мөнәсәбәтләр кискен үзгәрә. Бу шартларда Эрикка XIV туганы Польша короле белән туганлашу җайсыз була, һәм ул Юханны бу никахтан баш тартуга үгетли, әммә Эрик XIV каршы булуга карамастан, туй үтә. Яшь өйләнешүчеләр Або (Финляндия) сараенда урнаша.

Юханның Ливониялагы эшмәкәрлеге Эрикны XIV энесенә сугыш игълан итәргә мәҗбүр итә. Сарайны басып алу өчен гаскәр җибәрә һәм 1563 елның 12 августында замок җиңелә. Катерина ире белән Швецияга җибәрелә һәм Грипсхольм замогына ябып куела.

Иван Грозный аны иреккә чыгару турында Эрик XIV белән сөйләшүләр башлый. Ул Катеринадан Юханны калдырып, Рәсәйгә килеп аның хатыны булуын сорый. Эрик XIV чак бу тәлапны үтәми кала. Катерина 1564 елда төрмәдә кызы Изабелланы таба (1566 мәрхүм), 1566 елда — улы Сигизмунд, ә 1568 елда кызы Анна туа.

Катерина белән Юхан 1568 елда азат ителә. 1569 елда ул Швеция королевасы була, ә аның ире, Эрик XIV куылганнан соң, король Юхан III булып китә.

Катерина улы Сигизмундны католик диндә тәрбияли. 1587 елда ул Польша короле һәм Литва кенәзе була. 1592 елда швед короле була, әммә аның католицизмга бирелгәнлеге һәм илнең халкы белән йомшак бәйләнеше аркасында 1599 елда тәхетеннән колак кага.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Herman Lindqvist: Historien om Sverige; Gustav Vasa och hans söner och döttrar (Gustav Vasa and his sons and daughters) (1997)
* Åke Ohlmarks: Alla Sveriges drottningar (All the queens of Sweden) (1979).
* Signum svenska kulturhistoria: Renässansen (The Renaissance) (2005)
* Данная статья основана на материалах английской Википедии
* При написании этой статьи использовался материал из Энциклопедическое словаря Брокгауза и Ефрона (1890-1907)
Төркем:Стокһольмда вафатлар
Төркем:16 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Лейма Гбови

**Лима Роберта Гбови** (; 1 февраль 1972 ел) — Либерияның тынычлык урнаштыру эшмәкәре, «хатын-кыз хокуклары һәм хәвефсезлеге өчен көрәштә һәм тынычлык урнаштыруда катнашкан өчен» Тавакуль Карман һәм Элен Джонсон-Серлиф белән тынычлык буенча 2011 елгы Нобель премиясе лауреаты.

## Биографиясе
Лейма Гбови үзәк Либериядә туа. Беренче ватандашлар сугышы башлангач, 17 яшьлек Лейма илнең башкаласы Монровиягә күчә. Психологка укый һәм хәрби хәрәкәтләрдә катнашкан балалар белән эшли.

2002 елда социаль хезмәтче булып эшләп йөргән Гбови Либериядәге икенче ватандашлар сугышы барганда либерий хатын-кызларның тынычлык өчен хәрәкәтен оештыра. Хәрәкәт балык базарында эшләгән хатын-кызлар арасында башлана. Аңа Монровиянең торган саен күбрәк христиан һәм мөселман хатыннары кушыла бара. Гбови җитәкчелегендә хәрәкәт Либерияның ул чактагы президенты Чарльз Тейлор белән очраша һәм аның Ганадагы ил сөйләшүләрендә катнашу вәгъдәсен алуга ирешә. 

Гбови Ганада Либерия хатын-кызлары төркеменә җитәкчелек итә. Делегация Аккрада президент сарае диварлары янында тавышсыз протест үткәрә. Шулай ук «җенси забастовка» (Аристофанның «Лисистрата» комедиясендә тасвирланган тынычлыкка ирешү ысулы) оештыра. Протест акциясе барышында аны кулга алырга җыенганнарына, Гбови шәрә калып чишенү белән яный (Көнбатыш Африка мәдәниятендә бу иң көчле ләгънәт дип санала), һәм янау җиңә— аны кулга алмыйлар.

Лейма Гбови Комфорта Фримен белән бергә WIPNET хәрәкәтен (, *«Женщины в Построении Мира»*) оештыра һәм президентка мөрәҗәгать чыгара.

Хәрәкәт төрле хөкүмәтләр вәкилләре белән тынычлык кору буенча уңышлы сөйләшүләр үткәрә.

Хәрәкәт тырышлыгы белән 2003 елда Либериядә икенче ватандашлар сугышын тәмамлауга ирешә һәм ил президенты итеп Элен Джонсон-Серлиф, Африка тарихында беренче хатын-кыз, сайлана.

Лейма Гбови — «конфликтларны хәл итү» специальносте буенча гуманитар фәннәр магистры, аны Виргиния Көнчыгыш Меннонит Университетында ала. Ул — Гананың Аккра шәһәрендә урнашкан *"Тынычлык һәм иминлек буенча Африка хатын-кызлары берекмәс"нең * башкарма директоры. 2008 елда аның турында «Загони дьявола обратно в ад» дигән документаль фильм төшерелә.

## Бүләкләре

* 2007 — Джон Ф. Кеннеди исемендәге Гарвард дәүләт идарәлеге институтының Зәңгәр тасмасы
* 2009 — Хатын-кыз хокуклары өчен Губер премиясе
* 2009 — «Каһарманлык профильләре» премиясе
* 2011 — Тавакуль Карман һәм Элен Джонсон-Серлиф белән бергә тынычлык буенча Нобель премиясе

## Искәрмәләр

Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Пацифистлар
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Сугышларда хатын-кызлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Элина Борн

**Элина Борн** (, 29 июнь, 1994, Лехтсе) - Эстония җырчысы. Ул Эстонияне 2015 Евровидение җыр конкурсында Стиг Ряста белән "Goodbye to Yesterday" җыры белән яклады һәм 2013 һәм 2017 елларда Эсти Лаулда (Евровидение өчен Эстония сайлау) конкурсында катнашты, "Enough" һәм In Or Out"" җырлары белән. *Ул Eesti otsib superstaariның* бишенче сезонында икенче урынны яулады.

## Биография

### Яшьлеге
Элина Борн 1994 елның 29 июнендә ЭстониянеңТ аллиннан 80 километр көнбатышта урнашкан Лехтсе авылында дөньяга килә. Стиг Раста Элина Борнның Кристина Агилераның "Сruz" җырын җырлаган видеосын YouTube каналында таба һәм әйтә: "Мин аның музыкальлегенә  тулысынча сокландым". Элина мәктәптә укыганда, аның Facebook битендә Стигтан хәбәре килеп чыккач, аптырап кала. Соңрак Борн дөресен әйтте: "Дөресен генә әйткәндә, мин елый башладым. Миңа кыюлык җыярга һәм аңа җавап язу өчен берничә көн кирәк булды."

### Карьера
2012-нче елда Элина Борн Эстониядә **Eesti otsib superstaari дип исемләнгән шоуда катнашты** (*Эстония* супер йолдыз эзли). Программа максаты - Эстониянең иң яхшы җырчысын илкүләм аудиторияләр аша ачыклау. Ул аудиторияләр, театр турлары, студия турлары, финал аша үтте. Ул супер финалга чыкты, ләкин Расмус Ряндведан соң икенче урынны алды.

Элина Борн Стиг Ряста белән *Eesti Laul*  *2015-*тә катнаша. Әлеге чара Эстония радиотапшыру Eesti Rahvusringhääling компаниясе тарафыннан оештырыла. Алар Эсти Лаулның икенче ярымфиналында 2015 елның 14 февралендә "Goodbye to Yesterday" җыры белән катнаштылар, 21 февральдә финалга чыктылар, тагын ике җыр белән Супер Финалга чыктылар һәм Евровидение 2015-тә Эстонияне тәкъдим иттеләр. Элина һәм Стиг финалда 106 балл белән 7нче урынны яуладылар.

## Дискография

### Альбомнар

### Аерым җырлары

## Искәрмәләр

Төркем:1994 елда туганнар
Төркем:Эстониядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:29 июнь көнне туганнар
Кайре Вилгатс

**Кайре Вилгатс** (, туган 11 гыйнвар, 1976 Пярну шәһәре, Эстония) - Эстония җырчысы һәм актрисасы, төрле мюзиклларда күп рольләре белән танылган. Евровидение җыр конкурсында берничә тапкыр катнаша.

## Яшьлеге
Кайре Вилгатс Пярну шәһәрендә туган һәм балачак елларын шунда уздырган. Аның әти-әнисе аны җыр дәресләренә кадәр музыка мәктәбендә аккордеонда уйнарга өйрәтәләр.

## Карьера
Мәктәптән соң Вилгатс Таллиндагы Георг Отс исемендәге Таллин музыка көллиятенә җибәрелә, анда аның остазы Сильви Врайт була.

1999-нчы елда Вилгатс ETV тарафыннан оештырылган яшь башкаручылар конкурсында өченче урынны яулый. Рок йолдызы Танель Падар бу сезонда җиңеп чыга, Эда-Инес Этти икенче урынны ала. Шул ук елны ул La Cage aux Folles музыкаль производство компаниясенә кушыла һәм ул театрда беренче тапкыр чыгыш ясый. Аның мюзиклдагы роле аның карьерасын тулыландырып җибәрә.

Каир Вилгатс Таллиндагы Эстония курчак театры директоры булып эшли. Шулай ук ул Офтрид Преуслерның "Кече Сихерче" кебек балалар мюзикллары һәм уеннары өчен җырлар язган.

2006 елда ул Ромео һәм Джульетта музыкаль әсәрендә Армс роле өчен Эстония театр премиясенә тәкъдим ителде, ләкин ул җиңү китерми.

### Рольләре

* 2000: *Танец вампиров* (Магда)
* 2000: *Офф-Бродвей* (Кристаль)
* 2000: *Зорба* (рассказчик)
* 2001: *Нет, нет, Нанетта* (Бетти из Бостона)
* 2001: *Отверженные* (Тенардье, дублёр)
* 2002: *Мисс Сайгон* (Джиджи)
* 2003: *Скрипач на крыше (мюзикл)* (Гольде)
* 2004: *Без ума от тебя* (Ирене Роз)
* 2006: *Слава* (Эстер Шернман)
* 2006: *Шаблон:Ромео и Джульетта (мюзикл)* (Ампс)
* 2006: *Lumekuninganna* (Снежная королева) (Бабушка/Снежная королева)
* 2007: *Фантом* (Карлотта)
* 2008: *Что-то идёт* (Рено Свини)
* 2008: *Buratino senitundmatud seiklused* («Буратино ещё не знает приключений») (Мальвина)
* 2011: *The Warewolf* (Бабушка)
* 2011: *Красавица и чудовище* (Заварочный чайник)
* 2011: *Karlsson on the Roof* (Ильдур Сокк), драма
* 2012: *Seljatas sada meest* («Приодолела сотню мужчин») (Мария Лурберг), драма
* 2013: *Шрек* (Дракон)
* 2014: *Koerhaldjas Mia* (собака-фея Мия) (рождественская мама)
* 2015: *Билли Эллиот* (Мистер Вилкинсон)
* 2015: *Карлсон, который живёт на крыше*, мюзикл, (Ильдур Сокк)
* 2016: *Mamma Mia!* (Рози/Таня)
* 2017: *Отверженные* (Тенардье)

Ул шулай ук җырчы актриса һәм вокал укытучысы буларак та билгеле.

## Башка мөнәсәбәтләре
Каир Вилгатс Энне Вески, Иво Линна һәм Маарья Киви кебек күп Эстония рәссамнарының вокалисты булды.

Ул шулай ук Евровидение җыр конкурсында ярдәмче вокалист була. 2000 һәм 2002 елларда ул Эстония һәм Мальта җырларының, шулай ук 2014, 2016, 2017 һәм 2019 елларда Эстония әгъзалары өчен вокалист була. Ул шулай ук 2020-нче елда вокалист булырга тиеш иде, ләкин коронавирус пандемиясе аркасында конкурс үткәрелмәде.

Вилгтс 2003-нче елда аны популярлаштырган "Family" альбомын чыгара.  

## Шәхси тормышы
Вилгатс - өч бала, ике ул һәм бер кыз анасы. Ул продюсер Йоханнес Лыхмуска кияүгә чыккан. Әнисе - Эстониянең Иҗтимагый Трансляция Корпорациясендә яңалыклар журналисты.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1976 елда туганнар
Төркем:11 гыйнвар көнне туганнар
2013 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президентының 6 нчы Кубогы 2013 елның 9 маеннан 13 маена кадәр Нур-Солтанда узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Барлык уеннар да «Нур-Солтан Арена» да уза.

## Йомгаклау нигезләмәсе

## Бомбардирлар

;4 гол

*  Ника Кванталиани

;3 гол

*  Шахбан Джабраилов

;2 гол

*  Георгий Арабидзе
*  Шулами Солтанпур
*  Владислав Васильев
*  Маймантитусонг Музайпер
*  Виктор Кельм
*  Эдвинас Банюлис

;1 гол

*  Роман Гусейнов
*  Эльнур Джафаров
*   Болат Тыныбек
*   Сади Муканов
*   Едиге Оралбай
*   Абай Сайфуллин
*   Айболат Макуов
*  Рати Ардазашвили
*  Ираклий Бугридзе
*  Вато Арвеладзе
*  Нима Дагестани
*  Багер Ниари
*  Вахид Афтари
*  Валерий Андреев
*  Рашид Люхай (1 пен.)
*  Максим Гладченко
*  Максим Котов
*  Бакай Нурдимов
*  Ерхиати Куэрбан
*  Талафухан Йирмаке
*  Гедрус Мацивяличус
*  Бараускас Доминикас

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
Каролина Бос

**Каролина Бос** (; 1959 ел, Роттердам) — Нидирлан архитекторы. Амстердамда урнашкан архитектура фирмасының зур наградаларына ия булган UNStudio фирмасын оештыручы булып тора. Бос архитектура темаларына лекцияләр укый, шулай ук төрле мәктәпләрдә укыта. Аның архитектура рәсемнәре һәм проектлары төрле музейларда, башлыча Нью-Йоркның Хәзерге заман музеенда күрсәтелә.

## Белеме
Каролина Бос 1991 елда Бирбектә (Лондон университеты) сәнгать тарихы өлкәсендә сәнгать бакалавры дәрәҗәсен ала, ә аннары Нидирланда Утрехт университетында архитектураның магистр дәрәҗәсенә ия була. Лондонда үзенең булачак ире Бен ван Беркель белән таныша.

## Карьерасы

Башта Каролина Бос ире белән бергә «Forum» (1985-1986 елларда) һәм «Diagram Works» (1988 елда) кебек басмаларда журналист булып эшли. 188 елда ир Амстердамда «Berkel & Bos Architecturbureau» фирмасын оештыра, ул Нидерландта тәнкыйтчеләрнең танылуын алган берничә архитектура проектын әзерли.

1998 елда фирманың исеме «UNStudio» дип үзгәртелә. Компаниядән үз исемнәрен алып ташлауны ирле-хатынлы архитектура ул амбицияле төзелеш проектларын ашыру өчен кирәкле хезмәттәшлек, аның нигезендә архитектура, шәһәр төзелеше һәм инфраструктура өлкәсендә экспертлар командасы тора, дип аңлата. Бу карашны алар яңа бинаның урынын планлаштырганда якындагы территорияләрне һәм тирә-якны исәпкә алучы «тирән план кору» дип атый. Каролина Босны «UNStudio» фирмасында «яшерен корал» дип йөртәләр, чөнки аның махсус дизайнчы белеме юк һәм архитектурада үзенчәлекле алымга ия. Аны компанияда иң яхшы архитекторларның берсе дип исәплиләр.

2012 елның мартына компания штатында 17 илдән 153 хезмәткәр эшли, «UNStudio» исәбендә 69 бөтен проект исәпләнә. Каролина төрле проект командалары белән эшләп, аларның күпчелегенә керә.  Бос эшләгән иң билгеле проектларга Утрехт шәһәрендә принц Клаус күпере (Нидерланд) һәм Штутгарттагы Mercedes-Benz музее карый.

Бос төрле институтларда, шул исәптән Арнемда архитектура академиясендә, Ливерпуль университетында, Вена техник университетында һәм Амстердамда Берлаг институтында укыта. Бен ван Беркель белән бергә чакырулы лектор сыйфатында Принстон университетында чыгыш ясый һәм аның белән бергә «UNStudio» компаниясендә берничә басманың автордашы була. 2012 елда ул Мельбурн университетының мактаулы профессоры исемен ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт UNStudio
Төркем:Шәхесләр:Нидерландлар
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Маргарита Войтес

**Маргарита Артуровна Войтес** (; туган 1936, Мәскәү) - Совет, Эстония операсы һәм оперетта җырчысы (лирик-колоратура сопрано), актриса. СССР халык артисты (1979).

## Биография
1936 елның 30 октябрендә Мәскәүдә туган.

Ул балачагын Новосибирскта үткәрә. Гаиләсе белән Эстониягә кайткач, Тартудагы 2 нче урта мәктәпне (хәзерге М.Харма  исемендәге гимназия) тәмамлый һәм Тарту университетының библиографик факультетына укырга керә. 1957 елда ул  студентлар театры сәхнәсендә беренче тапкыр чыгыш ясый. Университетны тәмамламыйча, музыка училищесында һәм әзерлек курсларында укыганнан соң, ул Таллин консерваториясенә (хәзерге Эстон музыка һәм театр академиясе) ( Л.Саул классы) керә, укуын 1964-нче елда тәмамлый.

1964 елдан ул Тартудагы Ванемуйне театрында солист булып эшли.

1969 - 1990 елларда ул Таллиндагы Эстония опера һәм балет театрында (хәзерге Эстония милли операсы) солист була.

Ул шулай ук палата җырчысы булып чыгыш ясады. Концерт чаралары үткәрде, чиркәүләрдә җырлады. Соңгы елларда аның репертуарында махсус урын рухи җырларга бирелә, язмалары 2005 елда ясалган һәм "Мария Аве" CD-ка чыгарылган.

Мәскәүнең Олы театрында (1973) һәм "Россия" Үзәк концерт залында җырларга чакырылган беренче Эстония җырчысы.

Аның сәхнәдәге парнерлары: Георг Отс, Хендрик Крумм, Иво Кууск һәм башкалар.

Ул СССР һәм төрле чит илләрдә гастрольләрдә була: Чехословакия, Румыния, Болгария, Германия, Венгрия, Финляндия, Италия, Кипр, Мальта, Швейцария, Япония, Һиндстан, Канада, Шри-Ланка, Швеция .

30 октябрь көнне 2006нче елда җырчының 70 еллыгы хөрмәтенә Гала-концерт Эстония концерт залында Таллинда узды.

2008 елда ул Эстония актерлар берлегенең мактаулы әгъзасы итеп сайланды.

1966 - 1991 елларда КПСС әгъзасы.

### Гаиләсе

* Әтисе - Артур Ломбак (1896-1977), артиллерия инженеры
* Әнисе - Тамара Ломбак (1900-1984) (рус, поляк)
* Ире - Йохан Войтес (аерылышкан), ике улы, сигез оныгы бар .

## Бүләкләре һәм матаулы исемнәре

* Эстония ССРының мактаулы артисты (1969)
* Эстония ССР халык артисткасы (1974)
* СССР халык артискасы (1979)
* Мактау билгесе ордены (1986)
* Ак йолдыз ордены, III класс ( 2011 ) 
* Георг Отс исемендәге премия (1986)

## Фильмография

* 1968 — Поёт Маргарита Войтес
* 1973 — Лючия
* 1974 — Бал в опере (музыкальный) (Эстонское телевидение)
* 1976 — Igihaljas bel canto
* 1980 — Поёт Маргарита Войтес
* 1980 — Лючия ди Ламмермур (фильм-опера) — *эпизод *
* 1984 — Директор театра
* 1986 — Pärlipeegeldused

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Войтес Маргарита Артуровна // Вокально-энциклопедический словарь: Биобиблиография : в 5 т. / М. С. Агин. — М., 1991—1994.
* Данные на IMDB.com
* Войтес: Я по-прежнему пою, и это — счастье
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Сопранолар
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:30 октябрь көнне туганнар
Сильви Врайт

**Сильви Врайт** ( ;  ел, Кехра -  ел,  ) - 1994-нче елда Евровидение җыр конкурсында Эстонияне тәкъдим иткән Совет һәм Эстония җырчысы, укытучы, астролог .

## Биография
1951 елның 28 апрелендә Кехрада туган.

1968 елда ул Кехрас музыка училищесында фортепиано классын, 1969 елда - Кехрас урта мәктәбен тәмамлый.

1974 елда Тарту университетын инглиз теле укытучысы-филологы белгечлеге белән тәмамлый.

Ул 1972-нче елда Эстон телевидениесендә "Kaks takti ette" һәм "Käokava" программаларында чыгыш ясый башлады.

1973-1975 елларда ул «Suuk» төркеме белән, 1975-1984 һәм 1995-2003 елларда - "Fix" та чыгыш ясады.

1994 елдан Таллин француз лицеенда инглиз теле укытучысы булып эшләде ().

1994 елда ул Эстонияне 1994-нче елда Евровидение җыр конкурсында тәкъдим итте. "Nagu merelaine" җыры () белән 24 нче урынны алды.

Ул 2013 елның 28 июнендә Таллинда 63  яшендә баш мие шешеннән үлә. Аның улы кала. 

## Бүләкләре
2001 - Ак йолдыз ордены, 5 дәрәҗә

## Дискография

* 1986 — «Сильви Врайт» 12" LP, «Мелодия»
* 1989 — «Сильви Врайт» 12" LP, «Мелодия»
* 2001 — «Гимн Любви» () CD MC, «Фабрика Хитов» ()
* 2002 — «Эстонский золотой фонд» () 3 CD 3 MC, «Фабрика Хитов»

## Искәрмәләр

Төркем:Тарту университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Таллиннда вафатлар
Төркем:2013 елда вафатлар
Төркем:28 июнь көнне вафатлар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:28 апрель көнне туганнар
2015 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президенты кубогы 2015 елның 21 июленнән 27 июленә кадәр Нур-Солтанда узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Барлык уеннар да «Нур-Солтан Арена» да уза.

## Бомбардирлар

;4 гол

*  Хорди Мбоула

;3 гол

*  Константин Казаков
*  Бека Кавбарадзе

;2 гол

*  Эльгин Асадов
*  Леван Харабадзе
*  Леван Барабадзе
*  Хуан Круз Агиэро
*  Паулино Мигелес
*  Виктор Сан Барталонэ
*  Мади Жакипбаев
*  Рамз Амрохонов

;1 гол

*  Долукан Оксуз
*  Пилах Мехдиев
*  Метин Гулер
*  Александр Ксенофонтов
*  Дмитрий Калинейко
*  Ника Басария
*  Акаки Кимеридзе
*  Нугзари Спандерашвили
*  Гиорги Чакветадзе
*  Вахтанг Коплатадзе
*  Лаша Озбелашвили
*  Миллан Алехандро
*  Хуан Брандариц
*  Ориоль Бускетс
*  Иван Мартин
*  Франсиско Гарсия
*  Мануэль Морланес
*  Сагадат Турсынбай
*  Мухит Жаксылык
*  Самат Бортай
*  Ерхан Таласбаев
*  Эмир Шигайбаев
*  Гульжигит Борубаев
*  Гульжигит Аликулов
*  Богдан Петош (1 пен.)
*  Леонид Феоктистов
*  Ираклий Цаава
*  Зиевуддин Фузайлов

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
2016 елгы футбол буенча Казакъстан президенты кубогы

Казакъстан президенты кубогы 2016 елның 8 августыннан 12 августына кадәр Чимкәнттә узды.

## Катнашучылар

## Стадионнар
Төркем этабы матчлары 7 нче кырда һәм «Намыс» стадионында узды. Өченче урын өчен матч «БИИК» ФЦда, ә финал «Хаджимукан Мунайтпасов исемендәге стадион» да узды.

## Бомбардирлар

; 7 гол

*  Хагани Садыхов

; 6 гол

*  Камран Гулиев (1 пен.)

; 3 гол

*  Еркебулан Сейдахмет
*  Шахром Самиев

; 2 гол

*  Алиреза Асадабади
*  Юнес Делфи
*  Хоссейн Ноходхар
*  Дмитрий Бачек
*  Денис Краснопёров
*  Гулжигит Борубаев
*  Сыргаболот Орозбек уулу
*  Вахдат Ханонов (1 пен.)

; 1 гол

*  Алдрит Ошафи (1 пен.)
*  Шакир Сейидов
*  Иззат Муштагов
*  Мухаммад Махаррамов
*  Саид Хоссейнпур
*  Вахид Намдари
*  Мохаммад Гадери
*  Саид Ахани
*  Мохаммад Шарифи (1 пен.)
*  Таха Шариати
*  Ареф Мохаммадалипур (1 пен.)
*  Дарын Кайнолла
*  Динмухаммед Караман
*  Дамир Жанбаев
*  Динмухаммед Кашкен (1 пен.)
*  Мади Жакипбаев
*  Руслан Махан
*  Жасулан Каиркенов
*  Гулжигит Аликулов
*  Рыскелди Артыкбаев
*  Гога Гогричиани
*  Хувайло Малиев
*  Далер Эдгоров

## Искәрмәләр

Төркем:Спорт
Тавакуль Карман

**Тавакуль Абдел-Салам Карман** (; [Tawakkul 'Abd us-Salām Karmān], шулай ук *Таваккуль*, *Тавакель*; 7 февраль 1979 ел, Таиз, Йемен Гарәп Республикасы) — Йемен хокук яклаучысы, журналист һәм сәясәтче. «Хатын-кызлар хокуклары һәм хәвефсезлеге өчен көрәштә һәм тынычлык урнаштыруда катнашкан өчен» Лейма Гбови һәм Элен Джонсон-Серлиф белән тынычлык өчен 2011 елгы Нобель премиясе лауреаты. Нобель премиясе алган беренче Йемен гражданы, беренче гарәп хатыны, икенче мөселман хатыны, шулай ук иң яшь Нобель премиясе лауреатларының берсе.

2011 елда Йемен революциясе (Гарәп язының өлеше) вакытында билгелек ала.

2005 елдан журналистика белән шөгыльләнә. Матбугат азатлыгын яклап акцияләр оештыра. Туниста Бен Алины отставкага җибәрткән "Ясмин революциясе"н яклап чыга; Йемен президенты Сәлихнең сәяси оппоненты була.

WikiLeaks мәгълүматлары буенча, Сәгүд Гәрәбстаны сәясәтенә ачыктан-ачык каршы чыккан Тавакуль Карман бу илдә бу хөкүмәтнең кайбер вәкилләре белән яшерен очрашулар үткәрә һәм алардан ярдәм сорый, шулай ук Мансур Һадины Әл-Кайда яклы булуда гаепли.

## Биографиясе
Тавакуль Карман 1979 елның 7 февралендә Йемен мухафазының Мехлав шәһәрендә туа. Атасы — Абдель Салам Карман, юрист һәм сәясәтче, Али Абдалла Салих хөкүмәтендә икеләтә юстиция министры була. Таиз шәһәре янында бистәдә үсә, шунда ук белем ала. 

Тавакуль Карман белдерүенчә, аның гаиләсе хәзерге Төркиядәге Анатолийдан һәм Караман каласыннан чыккан. Төркия хөкүмәте аңа Төркия гражданлыгы тәкъдим итә, аны Тавакуль Төркия чит министры Әхмәт Давутоглу кулыннан 2012 елның 11 октябрендә ала.

Кыз кардәшләре — шагыйрә Тарик Карман һәм «Әл-Җәзирә» телеканалы журналисты Сара Карман.

Ире — Мохаммед әл Нахми; өч балалары бар.

Сана Фән һәм технологияләр университетында — икътисад бакалавры, аннан соң Сана университетында политология магистры дәрәҗәсен ала. 2012 елда Альберт университетының (Канада) халыкара хокук буенча мактаулы доктор булып китә.

## Сәяси карашлары

Тавакуль Карман — «Ислах» оппозиция сәяси фиркасе әгъзасе, бу фирка оештырган "Шура советы"на керә, парламент депутаты булып тора. «Ислах» башта «Ислам сәяси фиркасе буларак оештырыла», соңрак Йемен президенты Сәлихкә каршы зур хәрәкәткә әверелә. "Ислах"ның төп электораты — сәләфиләр һәм «Мөселман кардәшләр» яклылар. Карман үзен бу сәяси төркемнәрнең берсенә дә кертми. Ул уртача карашларда тора.

## Искәрмәләр

Төркем:1979 елда туганнар
Төркем:7 февраль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Сәясәтче хатын-кызлар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Иирис

**Иирис Весик** ( ), **Иирис** дип танылган (, туган 16 июль, 1991, Таллин, Эстония) - Эстония җырчысы, җыр авторы, актриса.  Аның "*The Magic Gift Box*" альбомы 2012 елның 12 мартында EMI тарафыннан чыгарылды.  *Весик Night Tapes* төркемендә җырлый.

## Биография
Весик «*Jakob Westholmi Gümnaasium*» гимназиясендә укый, аны 2010 елда тәмамлый.  Аның энесе һәм ике сеңлесе бар. 

Ул музыкаль карьерасын 2003-нче елда *"Tähtede laul" Эстония җыр конкурсында катнашып башлап җибәрә.*  Весик шулай ук 2007 "*Kaks Takti Ette" музыка бәйгесендә өченче урынны яулады.*

### Музыкаль карьерасы
Весик Эстонияне Евровидение җыр конкурсында өч тапкыр тәкъдим итәргә тырышты. 2008 елда Риине Раусаар тарафыннан язылган "*Ice-Cold Story"*   җыры белән икенче урынны яулады.  2010 елда ул *"Космонавт*" җыры белән Eesti Laul 2010 катнашында дүртенче урынны яулады.  

2010 ел Весик игътибар үзәгендә булды. *Таллин музыка атналыгы* фестиваленнән соң ул югары абруй казанды. Тиздән төрле фвестивальләрдә чыгышлар ясады: *"Musiikki & Media*” ( Финляндия ), "*The Great Escape*“ (Бөекбритания), “*Positivus*” (Латвия) һәм “*Iceland Airwaves*” (Исландия).

2011 ел башыннан Весик MTVдагы Игги блогында Атна артисты дип табылды. 2011 елның июнендә Весик EMI Финляндиягә язылды.  Аго Теппанд  чыгарган *"The Magic Gift Box"* альбомы 2012 елның 28 мартында дөнья күрде.  

Весикны Эстония җырчысы Керли белән чагыштыралар (алар үзләре бер-берсенең җанатарлары). 

Universal Music Group bought EMI соң, Весик җырларын Universal Music исеме астында чыгара башлады.

## Музыкаль стиль
Иирисны еш кына төрле артистлар белән чагыштырылар: Бьорк, Florence and the Machine, Кейт Буш һәм Регина Спектор.

## Дискография

; Студия альбомы

* *The Magic Gift Box* (2012, EMI Music Finland/Virgin Records)

; EPs

* *Chinaberry Girl* (2013, Universal Music Group)
* *Hope* (2016, Dreamweaver)
* *Dream Forever In Glorious Stereo* (20I9) (with Night Tapes)
* *Download Spirit* (2020) (with Night Tapes)

; Ялгыз җырлары

* «Ice-Cold Story» (Audiosus, 2007)
* «Alien» (Rockhouse, 2008)
* «Astronaut» (Sethh Sound, 2010)
* «Melyse» (EMI Music Finland, 2011)
* «Weirdo» (EMI Music Finland, 2012)
* «Tigerhead» (Universal Music Finland, 2013)
* «Iiridescent Love» (Hand In Hive U.K, 2015)
* «Hope» (Dreamweaver, 2016)
* «Stranger» (Dreamweaver, 2017)

## Искәрмәләр

Төркем:Таллиннда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1991 елда туганнар
Төркем:16 июль көнне туганнар