open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сергей Малов (1880)

**Сергей Малов** (Сергей Ефим улы Малов, ,  — , ) — РИ һәм СССР тел белгече, төркиятче, шәркыятьче, СССР ФА мөхбир әгъзасы (1939), профессор (1917). Евфимий Маловның улы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Русия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Төрки телләр белгечләре
Михаил Мандельштам

**Михаил Манделштам** (Михаил Лев улы Манделштам, ,  — , ) — РИ адвокаты, инкыйлаб хәрәкәте эшлеклесе, язучы, конституцион демократик фиркасенең үзәк комитеты әгъзасы.
Дмитрий Марко

**Дмитри Марко** (Дмитри Милтиад улы Марко, ,  — , ) — РИ һәм СССР химигы, химия фәннәре докторы (1938), профессор, Пермь университетының химия факультетына нигез салучыларның берсе.
Иван Мартынов

**Иван Мартынов** (Иван Михаил улы Мартынов, ,  — , ) — католик дин эшлеклесе, археолог, иезуитлар ордены әгъзасы.

## Искәрмәләр
Матфей

**Матфей** (,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан һәм Зөя митрополиты (1615-1646).
Александр Машин

**Александр Машин** (Александр Фөдор улы Машин, ,  — , ) — СССР футболчысы (сакчы, ярымсакчы), «Идел» футбол клубының баш тренеры (1992).
Диана Машкова

**Диана Машкова** (Диана Владимир кызы Машкова, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы, журналист, радиоалыпбаручы.
Яна Мартынова

**Яна Мартынова** (Яна Валери кызы Мартынова, ,  — , ) — РФ спортчысы (йөзүче), дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе (2007, 400м), Европа чемпионатының бронза мидәле иясе (2008, 400м), 2013 елгы Җәйге Универсиаданың алтын мидәле иясе.
Андрей Матеюнас

**Андрей Матеюнас** (Андрей Александр улы Матеюнас, ,  — , ) — РФ баскетболчысы (сакчы), РФ Суперлигасы чемпионы (2009).
Дмитрий Мейснер

**Дмитри Мейснер** (Дмитри Иван улы Мейснер, ,  — , ) — сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, журналист, мемуарчы, Конституцион-демократик фриканең актив әгъзасы.
Владимир Менделевич

**Владимир Менделевич** (Владимир Давыд улы Менделевич, ,  — , ) — РФ психиатры, нарколог, медицина фәннәре докторы (1994), профессор, КДМУның психик сәламәтлек проблемнарын тикшерү институты директоры.
Александр Меркушев

**Александр Меркушев** (Александр Максим улы Меркушев, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Мефодий (Зайцев)

**Мефодий (Зайцев)** (Дмитрий Анатолий улы Зайцев, ,  — , ) — православие дине эшлеклесе, Әлмәт һәм Бөгелмә епискобы (2011 елдан).
## Искәрмәләр

Төркем:Әлмәт епархиясе
Николай Мельников (1840)

**Николай Мелников** (, ,  — , ) — хакыйкый дәүләт киңәшчесе, Казан университетының зоология прафисыры, Казан зоология музее мөдире.
Мемнон Петровский

**Мемнон Петровски** (Мемнон Пөтр улы Петровски, ,  — , ) — славяннарны өйрәнүче, Санкт-Петербург ФАның мөхбир әгъзасы (1895), Чехия ФАның шәрәфле әгъзасы.
Григорий Мещеринов

**Григорий Мешчеринов** (Григорий Васили улы Мешчеринов, ,  — , ) — РИ хәрби эшлеклесе, артиллерия янаралы, Көнбатыш Себер генерал-губернаторы (1881-1882), Казан хәрби округы гаскәрләре сәргаскәре (1882-1901).
Николай Мещеряков

**Николай Мешчерәков** (Николай Леонид улы Мешчерәков, ,  — , ) — инженер, Зур совет энциклопедиясенең баш мөхәррире урынбасары (1924-1932), Кече совет энциклопедиясенең баш мөхәррире (1927-1938).
Елена Мигунова

**Елена Мигунова** (Елена Сергей кызы Мигунова, ,  — , ) — РФ җиңел атлетикачысы, Европа чемпионы (2011), 2011 елгы Җәйге Универсиаданың алтын мидәле иясе.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен читләштерелгән спортчылар
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Михаил Мизинов

**Михаил Мизинов** (Михаил Пөтр улы Мизинов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Иван Миллер

**Иван Миллер** (, ,  — , ) — тарихчы, географ, Казан халык училищесы директоры (1816-1823).
Николай Миловидов

**Николай Миловидов** (Николай Константин улы Миловидов, ,  — , ) — рухани, илаһиятче, Казан университеты профессоры, Казандагы Гайсә анасы хатын-кызлар кәшишханәсенең баш рухание (1880-?).
Александр Мисюрев

**Александр Мисүрев** (Александр Александр улы Мисүрев, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, фольклорчы.
Владимир Миронов (1957)

**Владимир Миронов** (Владимир Фёдор улы Миронов, ,  — , ) — СССР һәм РФ химигы, химия фәннәре докторы (1995), профессор (2000), РФАның мөхбир әгъзасы (2008).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Геннадий Миронов (1944)

**Геннади Миронов** (Геннадий Иван улы Миронов, ,  — , ) — СССР һәм РФ музыкачысы, дирижер, Карел АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1983), РФның атказанган атказанган сәнгать эшлеклесе (1996), Петрозаводскидагы «Онего» рус халык инструментлары әркистре җитәкчесе.
Михаил Андреев (1908)

**Михаил Андреев** (Михаил Григори улы Андреев, ,  — , ) — СССР сәясәт һәм җәмгать эшлеклесе, РСФСР ЮШ депутаты (1938-1947).
Михаил Деларю

**Михаил Деларү** (Михаил Данил улы Деларү, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь, дәүләт киңәшчесе.
Михаил Яковлев (1952)

**Михаил Яковлев** (Михаил Юри улы Яковлев, ,  — , ) — медицина фәннәре докторы, профессор, Россия табыгый фәннәре академиясе академигы, Н.И.Пирогов премиясе лауреаты (2002).
Василий Михайлов (1910)

**Василий Михайлов** (Василий Николай улы Михайлов, ,  — , ) — Советлар Берлеге Каһарманы (1943).
## Искәрмәләр
Евгений Михайлов (1947)

**Евгений Михайлов** (Евгений Николай улы Михайлов, ,  — , ) — РФ дипломаты, РФның Мазары-Шәриф шәһәрендәге консулы (1991-1994), РФның Мальтадагы (1994-1996) һәм Ирландиядәге (1998-2001) вәкиле, РФ президентының Таҗикстандагы тулы вәкаләтле вәкиле (1996-1998).
## Искәрмәләр
Борис Моисеенко

**Борис Моисеенко** (Борис Николай улы Моисеенко, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, Бөтенрусия оештыру мәҗлесе делегаты, Бөтенрусия оештыру мәҗлесе әгъзалары җыенының сәркатибе (1918).
Василий Мосин (1972)

**Васили Мосин** (Васили Александр улы Мосин, ,  — , ) — РФ спортчысы (атучы), 2012 елгы Җәйге Олимпия уеннарының бронза медалье иясе.
Василий Мосин (1917)

**Васили Мосин** (Василий Васили улы Мосин, ,  — , ) — СССР һәм РФ ветеринария табибы, җәмәгать эшлеклесе, ветеринария фәннәре докторы (1958), профессор (1959), ТАССРның (1970) һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе, Казан ветеринария институтының фән эшләре буенча проректоры (1959-1978).
Михаил Рощин

**Михаил Рошчин** (Михаил Михаил улы Гибелман, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, драматург һәм сценарийче.
Михаил Зевахин

**Михаил Зевахин** (Михаил Степан улы Зевахин, ,  — , ) — очучы, Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Мөхәммәтсафа Баязитов

**Мөхәммәтсафа Баязитев** (Мөхәммәт-Сафа Гатаулла улы Баязитев, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең 6 нчы мөфтие (1915-1917).

## Тәрҗемәи хәле
Санкт-Петербургда Гуревич гимназиясен, Казанда югары дини укуханәсен, Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультетының гарәп теле бүлеген тәмамлый. 1901 елда имам-хатыйп һәм мөдәррис дәрәҗәсен ала. 1914 елдан Петроград хәрби округы ахуны. Хәрби укуханәләрдә дин белемен укыта. Тышкы эшләр министрлыгында тәрҗемәче. Әтисе үлгәч, башкала мәчетен төзү комитетын җитәкли. 1911-1915 елларда «Нур» гәҗите мөхәррире һәм нәшире. «*Сират-әл-мөстәкыйм*» оешмасын төзүче. 1915-1917 елларда Ырынбур мөселман диния нәзарәте мөфтие. Изге Станислав ордены белән бүләкләнә. Инкыйлабтан соң даими эзәрлекләнә һәм 1937 елда атыла .

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Изге Станислав ордены кавалерлары
Евгений Муравьёв

**Евгени Муравйов** (Евгений Иван улы Муравйов, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче шагыйрь, җырлар авторы, драматург.
Морат Солтан

**Морат Солтан** (مراد‎ سلطان , ,  — , ) — 1704-1711 елгы Башкорт күтәрелеше җитәкчеләренең берсе.

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Марат Мортазин

**Марат Мортазин** (Марат Фәхрислам улы Мортазин, ,  — , ) — ислам белгече, фәлсәфә фәннәре нәмзәде, Мәскәү югары ислам көллияте (1994-1999) һәм Мәскәү ислам университеты ректоры (1999-2012).
## Биографиясе
"Гарәп филологиясе" белгечлеге буенча Ленинград дәүләт университетының көнчыгыш факультетын тәмамлый (1981).

Йәмән һәм Ливиядә чит ил вәкиллекләрендә тәрҗемәче булып эшләгән, хәрби университетта укытучы (1984-1990).

1994 елдан башлап Россиядә Ислам мәгарифе системасын төзүдә актив катнашкан: Мәскәү югары рухи ислам көллияте ректоры (1994-1999), Мәскәү ислам университеты ректоры (1999-2012), Ислам белеме советының гамәлгә куючыларның берсе һәм рәисе (2010-2012).

2008 елда Россия Федерациясе Президенты каршындагы Дәүләт хезмәте академиясендә философия фәннәре докторы, профессор А. А. Нуруллаевның фәнни җитәкчелеге астында «Ислам һәм мөселман илләре практикасында дин һәм сәясәт бәйләнеше» (белгечлеге 09.00.13 - дин, фәлсәфи антропология, мәдәният фәлсәфәсе) темасы буенча фәлсәфә фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклаган. Рәсми оппонентлар - фәлсәфә фәннәре докторы, профессор Ю. Г. Носков һәм фәлсәфә фәннәре кандидаты Н. Х. Ряжапов. Алып баручы оешма - Санкт-Петербург дәүләт университеты.

## Фәнни карашлар һәм хезмәтләр
Россия мөселман җәмәгатьчелегенең югары белемле элитасын формалаштыру өчен актив чыгыш ясый.

«Исламоведение» (2008), «Корановедение» (2011), «Введение в коранические науки» (2006), «Основы тафсира» (2010), «Основы тафсира». 4-5 сыйныфлар», "Гарәп теленең сөйләм практикасы буенча укыту пособиесе. Лингафон курсы" язмаларының авторы.
## Бүләкләре
* "Дуслык ордены" (2006) Россиянең рухи үсешенә зур өлеш керткән өчен
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Дин белгечләре
Ирек Мөхәммәтов

**Ирек Мөхәммәтев** (Ирек Җәүдәт улы Мөхәммәтев (Мөхәммәдов), ,  — , ) — СССР һәм Бөекбритания балет әртисе, педагог һәм хореограф, РСФСРның атказанган әртисе (1985).
## Биографиясе
1965 елда, биш яшендә, Казанның Ленин районы Пионерлар йортының хореография түгәрәгендә шөгыльләнә башлый. Ирекнең әти-әнисе аның хореография белән шөгыльләнүен һәрвакыт теләгән. 1978 елда педагог Александр Прокофьев классы буенча Мәскәү хореография училищесын тәмамлый, шуннан соң «Мәскәү классик балеты» ансамбленә артист итеп кабул ителә.

1981 елда Мәскәүдә Халыкара балет артистлары конкурсының Гран-при һәм Алтын медален яулый, шуннан соң Зур театрга чакырыла. Артист конкурста катнашучылардан 1 турдан башлап аерылып тора, 3 турда ул «Дон-Кихот» балетыннан па-де-де башкара.

Мөхәммәтов 9 ел дәвамында Зур театрның премьеры булган. Аның репертуарында Григоровичның «Иван Грозный», «Мәхәббәт турында риваять», «Лебединое озеро», «Ромео һәм Джульетта» балетларында төп ир-ат партияләре, «Дон Кихот», «Жизель» һәм «Раймонда» классик спектакльләре була. Григорович артистның башкару сәләтенә исәпләп,  Борис партиясен «Алтын гасыр» балетында куя.

1990 елда Бөекбританиягә күчеп килә һәм Король балеты труппасына керә. Кеннет Макмиллан һәм Фредерик Аштон спектакльләрендә биегән. Махсус аның өчен Макмиллан «Иуда агачы» спектаклен булдырган, ул аның соңгы балеты.

2003 елда Лондон балалар балеты өчен тулы метражлы «Принц һәм хәерче» спектаклен куя, анда бер рольләрнең берсен кызы башкара. 2004-2005 елларда Король балетында, Инглиз Милли балетында, Шотланд балетында һәм Бордо балетында педагог һәм чакырылган репетитор, шулай ук Инглиз Милли балеты мәктәбенең чакырылган педагогы була. 2005 елдан Элмхерст бию мәктәбендә даими педагог була.

2007 елда Афина операсының балет труппасы җитәкчесе.

## Шәхси тормышы
Ирек Мөхәммәдовның беренче хатыны - Зур театр балеты солисты Людмила Кудрявцева. Аның ике баласы бар: кызы Александра һәм улы Максим.
## Хөрмәтләү һәм бүләкләре
* 1981 - Гран-при һәм Мәскәүдә Халыкара балет артистлары конкурсының алтын медале
* 1985 - РСФСРның атказанган артисты
* 1988 - Ханс Кристиан Андерсен премиясе, иң яхшы биюче буларак
* 1996 - "Бенуа танца" призы, Мистер Вайс ("Вордли Вайс" Твайлы Тарп, Король балеты) роле өчен
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Не вершина, а только ступенька к ней. Наш земляк Ирек МУХАМЕДОВ получил Гран-при IV Международного конкурса артистов балета, проходившего в Москве. // Казанские истории, 18 августа, 1981
* [''Светлана Наборщикова''. Хореограф Ирек Мухамедов: «Все лучшее из России перешло на Запад, все худшее с Запада - в Россию» // [Известия (газета)|Известия], от 2 августа 2006 года.]
* [Ирек Мухамедов: пусть меня запомнят принцем // [Труд (газета)|Труд], № 112, июнь, 2003 год.]
* [Ирек Мухамедов: зная, что выжил здесь, я знаю, что могу выжить в любом месте // [Коммерсантъ], № 079 от 29 мая 1997 года.]
* [Ирек Мухамедов: я всегда танцую с душой // интервью [BBC], 2003 год]

Төркем:Татар артистлары
Руслан Мөхәммәтшин

**Руслан Наил улы Мөхәммәтшин** (1981 елның 29 октябре, ) — Россия футболчысы, һөҗүмче, ФМЛ җиңүчесе (2012, «Мордовия» составында). Тренер.

## Карьера
Руслан Мөхәммәтшин 1981 елның 29 октябрендә Казанда туа. Казанның «Рубин» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тәрбияләнүче. Баскетбол белән дә җитди шөгыльләнгән, «УНИКС»ның икенче командасы һәм Түбән Новгородның «НБА» клубы өчен чыгыш ясый.

«Чистай» өчен футбол буенча Татарстан беренчелегенә уйнаганда, «Рубин-2» вәкилләре тарафыннан билгеләнә, 2005—2008 елларда икенче дивизионның «Урал-Идел буе» зонасында чыгыш ясый. «Рубин» составында 2009 елгы бердәмлек чемпионнары Кубогында катнашучы. 2009 елгы сезонны Ижауның «СОЮЗ-Газпром» командасы составында башлый, сезон барышында Саранск «Мордовия»сына күчә, аның составында ул сезонда икенче дивизионның «Урал-Идел буе» зонасы җиңүчесе була. 19 гол кертеп, турнирның иң яхшы бомбардиры була, турнирның иң яхшы уенчысы һәм иң яхшы һөҗүмчесе дип таныла. 2011/12 сезонында «Мордовия» составында ФНЛ җиңүчесе һәм лиганың иң яхшы бомбардиры (50 уенда 31 гол кертә) була. 2012/13 Премьер-лигасының Россия уенчылары арасында иң яхшы бомбардир (11 туп).

2013 елның августында, 2 елга контракт төзеп, Казанның «Рубин» клубына күчә. 26 сентябрьдә «Рубин» составында РФПЛның 10 туры кысаларында Мәскәү «Динамо»сына каршы уенда дебют ясый. 2013 елның 6 октябрендә икенче таймның 70 нче минутында «Анжи»га каршы матчта «Рубин» өчен Россия чемпионатының рәсми матчларында беренче гол белән билгеләп үтелә. 2014 елда «Мордовия»га әйләнеп кайта, 41 матч уздыра. 2016 елның җәендә контракт үткәннән соң клубтан китә.

2016 елның 17 июнендә Тула «Арсенал»ы белән бер елга контрактка кул куя. 2017 елның кышкы трансфер тәрәзәсенә Казакъстанның «Тараз» клубына күчә. Җәй көне «Мордовия»га кайта.

2019/20 ел сезоны алдыннан уенчы карьерасын тәмамлый һәм «Мордовия» тренерлар штабына керә. 25 октябрьдә сезонның беренче өлеше ахырына кадәр баш тренер вазифаларын башкаручы итеп билгеләнә, чөнки баш тренер Марат Мостафин сәламәтлеге буенча команданы җитәкли алмый.

2021 елның февралендә Мөхәммәтшин комарлы уеннарны законсыз оештыруда һәм үткәрүдә гаепләнә — 2017 елның ноябреннән 2020 елның февраленә кадәр ул өч танышы белән яшерен уен автоматларын ачу өчен оешкан төркем оештырган. Руслан Мөхәммәтшин шәһәрдән чыгып китмәү турында подписка астында булган, аңа 1 млн сумга кадәр штраф белән 6 елга кадәр иректән мәхрүм итү куркынычы янаган.

## Казанышлар

* Футбол милли лигасы беренчелеге җиңүчесе: 2011/12
* Икенче дивизион җиңүчесе: 2009, 2017/2018 («Урал-Идел буе» зонасы)
* ПФЛ Кубогы иясе: 2009

## Шәхси тормыш
Казан дәүләт университетында юридик белем ала. Өйләнгән, улы һәм кызы бар. Энесе Рөстәм шулай ук футболчы.

## Искәрмәләр
Төркем:«Рубин» футбол клубы


## Сылтамалар

* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы сайтында
* Футбол милли лигасы беренчелеге сайтында

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Рөстәм Мөхәммәтшин

**Рөстәм Мөхәммәтшин** (Рөстәм Наил улы Мөхәммәтшин, ,  — , ) — РФ футболчысы (ярымсакчы), ФМЛ җиңүчесе (2012, 2014, «Мордовия» составында, 2017, «Тосно» составында).
Гүзәл Мөхәммәтҗанова

**Гүзәл Мөхәммәтҗанова** (Гүзәл Вәли кызы Мөхәммәтҗанова, ,  — , ) — СССР һәм РФ педагогы, педагогия фәннәре докторы, профессор, Россия мәгариф академиясе академигы, РФның атказанган фән эшлеклесе (1997).
## Биографиясе
Гүзәл Мөхәммәтҗанова 1938 елның 2 сентябрендә Зәй шәһәрендә туа.

1960 елда Казан дәүләт педагогия институтын "рус теле, әдәбияты һәм тарих укытучысы" белгечлеге буенча тәмамлаган. Урта мәктәптә укыта.

1973 елда Казан дәүләт университетының аспирантурасын тәмамлый һәм кандидатлык диссертациясен яклый. 16 елга якын СССР педагогика фәннәре академиясенең Казан университетының педагогика кафедрасы каршындагы теориясе һәм тәрбия методлары фәнни-тикшеренү институты лабораториясен җитәкли һәм Казан дәүләт технология университетының гуманитар белем бирү кафедрасы мөдире була (1999 елга кадәр).

1988 елда докторлык диссертациясен яклый, Педагогия фәннәре докторы була. 1990 елда Мөхәммәтҗановага профессор исеме бирелә.

1992 елдан — РАО Урта һөнәри белем бирү институты җитәкчесе (хәзерге вакытта-РАО педагогика һәм һөнәри белем бирү психологиясе институты).

1993 елда ул Казан социаль-юридик институты (хәзер — Социаль белем бирү академиясе) оештырыла. Әлеге комплекс академиянең үзенчәлекле эксперименталь мәйданчыгына әверелде.

1996 елда Мөхәммәтҗанова Россия мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы итеп сайлана. Республика тарихында ул  татар халкының академик булган бердәнбер вәкиле.

Гүзәл Вәли кызы — 450 фәнни эш, шул исәптән гомуми белем бирү мәктәбендә, техникумнарда, көллиятләрдә һәм югары уку йортларында белем һәм тәрбия бирүнең актуаль мәсьәләләре буенча 30 монография авторы, алар педагогик җәмәгатьчелеккә киң танылган һәм халыкара танылу алган.

Педагогика һәм һөнәри белем бирү психологиясе институты каршындагы педагогик һәм психологик фәннәр буенча диссертацияләр яклау буенча докторлар советын җитәкли. Россия Мәгариф һәм фән министрлыгының ВАК Эксперт советы әгъзасы.

Гүзәл Вәли кызы 2013 елның 15 октябрендә вафат булды.
## Бүләкләре
* Дуслык ордены (2005 елның 15 марты) — ирешелгән хезмәт уңышлары һәм күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен.
* Россия Федерациясе Хөкүмәтенең мәгариф өлкәсендә премиясе (2005 елның 30 июле) — «Урта һөнәри белемне фәнни-методик тәэмин итү» хезмәтләр циклы өчен.
* Россия Федерациясенең атказанган фән эшлеклесе (1997 елның 21 июле) — фәнни эшчәнлектәге казанышлары өчен.
* К. Д. Ушинский Медале
* Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен ордены
* Татарстан Республикасы Президентының Мактау грамотасы
* Россия мәгариф академиясенең «Фәндәге казанышлары өчен» алтын медале (2007) — психологик-педагогик фәнгә, мәгарифне үстерүгә һәм ныгытуга зур өлеш керткән өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Татар фән эшлеклеләре
Төркем:Татар академиклары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Әкълим Мөхәммәтҗанов

**Әкълим Мөхәммәтҗанов** (Әкълим Касыйм улы Мөхәммәтҗанов, ,  — , ) — СССР һәм РФ нифет сәнәгате эшлеклесе, «Татнефть»нең генераль директоры (1980-1990), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1990), Татарстан АССРыннан 11 чакырылыш СССР Югары Советы депутаты (1984-1989), Татарстан АССР Югары Советы депутаты.
## Биографиясе
1930 елның 14 февралендә Татарстан АССРның Лениногорск районы Тимәш авылында туган. Хезмәт эшчәнлеген 1946 елда Тимәш җидееллык мәктәбе укытучысы булып башлый.

1949 елдан Мөхәммәтҗановның хезмәт биографиясе республиканың һәм илнең нефть һәм газ сәнәгате белән тыгыз бәйләнгән, ул анда оператордан «Татнефть» ҖБ генераль директорына кадәр юл үткән. 1967-1979 елларда «Баулынефть», «Лениногорскнефть» һәм «Прикамнефть» нефть-газ чыгару идарәләрен эзлекле рәвештә җитәкли. 1980 елда Ә. К. Мөхәммәтҗанов «Татнефть» берләшмәсен җитәкли. Республика нефтьчеләре өчен иң катлаулы елларда илнең нефть тармагындагы иң эре предприятиеләрнең берсе тотрыклы эшләве аның исеме белән бәйле. Аның җитәкчелегендә Татарстан нефтьчеләренең Көнбатыш Себер ятмаларын эшкәртү башланды. Ул сәнәгать предприятиеләре составында ярдәмче хуҗалыклар булдыру һәм аларда алдынгы технологияләр кертү инициаторы булды. «Татнефть» белән җитәкчелек иткән чорда әйләнә-тирә мохитне саклау буенча практик программалар актив тормышка ашырылды, шуның өчен аңа СССР Дәүләт премиясе бирелде. 1990 елда Әкълим Касыйм улы СССР нефть сәнәгате министры урынбасары — nышкы элемтәләр бүлеге башлыгы итеп билгеләнә.

2004 елның 21 июлендә вафат була.
## Бүләкләр һәм исемнәре
* Ленин ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Октябрь Революциясе ордены
* «Фидакарь хезмәт өчен. В. И. Ленин тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале
* Хезмәт ветераны медале
* СССРның дәүләт премиясе (1990)
* РСФСРның атказанган нефть һәм газ сәнәгате хезмәткәре
* Татарстан Республикасының Мактау Грамотасы
* Алабуганың мактаулы гражданы
* Баулы шәһәренең Мактау гражданины

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Биография на официальном портале Республики Татарстан
* Биография на официальном сайте города Елабуги
* «Некролог на сайте Время и деньги»

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татнефть җитәкчеләре
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Нияз Нәбиев

**Нияз Габделхан улы Нәбиев** (1989 елның 31 марты, ) — Россия спортчысы (ике төр ярышы). 2010 елгы кышкы Олимпия уеннарында катнашучы, 2011 һәм 2015 елгы кышкы Универсиаданың бакыр призёры. Россиянең спорт мастеры.

## Тормыш юлы
Нияз Нәбиев 1989 елның 31 мартында Казанда туган. Казан шәһәренең чит телләрне тирәнтен өйрәнә торган 84 нче урта гомуми белем мәктәбен тәмамлый. Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетының физик культура факультетын тәмамлаган. Казан шәһәренең 7 нче номерлы балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә (чаңгы ярышлары) Айдар Илдар улы Хөснетдиновта шөгыльләнә.

## Спорт карьерасы
Яшүсмерләр дәрәҗәсендә Нияз Нәбиев ике тапкыр Россия чемпионы, шулай ук Россия укучыларының III кышкы Спартакиадасында чаңгы ярышлары буенча абсолют җиңүче була.

2010 елда Россия җыелма командасы составында Ванкувердагы кышкы Олимпия уеннарында катнаша. Нәбиевнең беренче старты 14 февральдә булырга тиеш булса да, тестларны узганнан соң, гемоглобин югары дәрәҗәдә булу сәбәпле, ярышларда катнашудан 5 көнгә читләштерелә. 16 февральдә кабат анализ үткәрелә. Анализ Россия спортчысының гемоглобин дәрәҗәсе нормага килгәнен һәм Нәбиев ярышларда катнашуга кертелергә тиеш дип күрсәтә. 25 февральдә зур трамплиннан сикерү һәм 10 километрга узышуда катнаша. Сикерү өлешеннән соң Нияз 26 нчы урында була, әмма Нәбиевнең чаңгы ярышы уңышлы узмый. Финишка нибары 43 нче килә.

2011 елда Нәбиев үзенең беренче зур бүләген ала. Төркиянең Эрзурум шәһәрендә узган кышкы Универсиадада Дамир Хинсертдинов һәм Денис Исайкин белән Россиянең икенче җыелма командасы составында эстафетада бакыр медаль яулый.

Өч Дөнья чемпионатында катнаша. Нияз карьерасында иң яхшы нәтиҗә — 2011 елда Ослода узган Дөнья чемпионатында нормаль трамплиннан сикерү һәм 10 км га узышуда 40 нчы урын.

2012/2013 сезонында карьерасында беренче тапкыр дөнья Кубогы исәбенә очколар җыя ала. 2012 елның 1 декабрендә Финляндияның Куусамо шәһәрендә узган этапта 28 нче урынны ала, бу аңа 3 очко китерә һәм сезон нәтиҗәләре буенча Дөнья Кубогының гомуми зачетында 66 нчы урынны алырга мөмкинлек бирә. Шул ук вакытта Нәбиев бу сезонда очколар җыя алган бердәнбер россияле була. Континенталь Кубокта Нәбиевнең иң яхшы казанышы — 2010/2011 сезоны нәтиҗәләре буенча 30 нчы урын.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
*
Надир Әлмиев

**Надир Әлмиев** (Надир Госман улы Әлмиев, ,  — , ) — рәссам, график, Бакый Урманче премиясе  (2005), Тукай премиясе (*[[2019 ел|2019]]*) лауреаты.
## Биографиясе
Әтисе - Татарстан Республикасының халык артисты Усман Әлмиев, әнисе Разия Фәйзуллина, флейтистка.

1961-1965 - Казан сәнгать училищесында укый.

1965-1966 - Казан кинохроника студиясендә эшли.

1966-1987 - Татар китап нәшриятында, «Яшь ленинчы» газетасы редакциясендә эшли.

1975-1987 — «Прометей» СКТБ, КАИ.

1985 елдан - Россия һәм Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзасы.

1985 елдан башлап эшләре Голландия, Бельгия, Франция, Германия, АКШ, Бөекбритания, Австралия, Төркиядә күрсәтелә.
## Сәнгать күргәзмәләре
Татарстанда беренче яшьләр күргәзмәсе. Казан, 1970 ел.

Яшьләр театр күргәзмәсе. Казан, 1971 ел.

Мәскәүдә Татарстанның театр рәссамнары. Мәскәү, 1977 ел.

Шәхси күргәзмә. Казан, 1978 ел.

«Галәм тынычлык хезмәтендә» Бөтенсоюз күргәзмәсе, Мәскәү, 1981 ел.

Икенче шәхси күргәзмә. Казан, 1983 ел.

Китап графикасының республика күргәзмәсе. Казан, 1983 ел.

Республика эстампасы һәм плакаты күргәзмәсе. Казан, 1984 ел.

«Зур Идел» күргәзмәсе, Горький ш., 1985 ел.

Башкортстанда Татарстан мәдәнияте атналыгы. Уфа, 1987 ел.

Графиканың Краков Биеннале. Краков, 1989 ел.

Шәхси күргәзмә. Лондон, 1994 ел.

«Harringay» шәхси күргәзмәсе. Бөек Британия, 1994 ел.

"Alexandra Palace" шәхси күргәзмәсе». Лондон, 1994 ел.

«Basin Musesi» шәхси күргәзмәсе. Истанбул, 1996 ел.

Шәхси күргәзмә. Казан, 1996 ел.

Шәхси күргәзмә. Казан, 1997 ел.

"Графика-2003" күргәзмәсе. Казан, 2003 ел.

«Яңа Графика» күргәзмәсе. Казан, 2005 ел.

"120 ел-Г. Тукай» күргәзмәсе. Казан, 2006 ел.

Шәхси күргәзмә: «Реминисценцияләр. Илаһи комедия. Данте Алигьери». Казан, 2006 ел.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстан рәссамнары
Назарий (Блинов)

**Назари** (тугач бирелгән исеме **Николай Михаил улы Блинов**, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Черкассы епискобы (1910-1921), Киев епархиясенең вакытлы идарәчесе (1919-1921), Радомысль һәм Чернобыль епискобы (1921-1925), Тубыл һәм Себернең баш епискобы (1924-1930).
Петр Назимов

**Пөтр Назимов** (Пөтр Сергей улы Назимов, ,  — , ) — рус математигы, педагог, саф математика докторы, Казан университеты профессоры.

Төркем:Математиклар
Юрий Нәзмиев

**Юри Нәзмиев** (Юри Гаяз улы Нәзмиев, ,  — , ) — РФ энергетигы, сәясәтче, техник фәннәр докторы (1987), профессор, РФАның мөхбир әгъзасы (1997), РФ дәүләт думасы депутаты.
## Биографиясе
1946 елның 19 августында Казанда туган.
1964 елда Казан авиация техникумын тәмамлый.
1965 елдан 1971 елга Казан язу җайланмалары заводы технологы, цех башлыгы урынбасары.
1971 елда  «Инженер-механик» белгечлеге буенча Казан химия-технология институтын тәмамлый.
1973 елдан 1986 елга кадәр - өлкән инженер, доцент, КХТИның өлкән фәнни хезмәткәре.
1986-1999 елларда - доцент, җылылык энергетикасы факультеты деканы, мөдир. «Сәнәгать җылылык энергетикасы» кафедрасы мөдире, директор урынбасары, Мәскәү энергетика институтының Казан филиалы директоры.
1997 елның 30 маенда «Энергетика» белгечлеге буенча Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты итеп сайлана.
1999 елда - КДЭИ ректоры (2000 елдан Казан дәүләт энергетика университеты дип үзгәртелә).
2001 елда «Мәгариф өлкәсе» номинациясендә «Ел менеджеры — 2001» Россия конкурсы җиңүчесе булды.
2003 елда «Бердәмлек» һәм «Ватан» партияләреннән дүртенче чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. ТР Дәүләт Советының Мәгариф һәм фән комитеты рәисе урынбасары. Бер закон проектының авторы.
2004 елдан 2006 елга кадәр Мәскәү энергетика институтының (МЭИ) җылылык массасы алмашу процесслары һәм җайланмалары кафедрасы мөдире булып эшли.
2006 елның 27 июлендә Мәскәүдә вафат була. Казанның Арча зиратында җирләнгән. Вакантлы мандат Дмитрий Сивиркинга күчте.
## Тикшеренү юнәлешләре
Гидродинамика һәм реологик яктан катлаулы сыеклыкларның ламинар тирәлек агымнары теориясе өлкәсендә белгеч. Химия һәм нефть химиясе сәнәгатендә энергия саклаучы өзлексез җылылык техникасы процессларын булдыру концепциясе һәм методикасы авторы.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* .
* Назмеев Юрий Гаязович в Энциклопедии Mail.ru.
* Кто есть кто на Национальном сервере Республики Татарстан.
Сергей Найденов

**Сергей Найдөнов** (Сергей Александр улы Найдөнов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм драматург.
Сергей Наметкин

**Сергей Намөткин** (Сергей Семөн улы Намөткин, ,  — , ) — РИ һәм СССР химигы, химия докторы (1917), профессор (1922), СССР ФА академигы (1939), АзССР ФА президиумы рәисе (1940-1943), СССР ФА янучан казылмалар инстиуты директоры (1948-1950).
Георгий Натансон

**Георги Натансон** (Георги Григори улы Натансон, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино һәм театр режиссеры, «Мосфильм» кино студиясе режиссеры, РФның халык әртисе (1974), РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1981), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1977).
Николай Нелидов

**Николай Нелидов** (Николай Константин улы Нелидов, ,  — , ) — хокук белгече, хокук докторы (1874), Казан университетының атказанган профессоры (1883).
Николай Непримеров

**Николай Непримеров** (Николай Николай улы Непримеров, ,  — , ) — СССР һәм РФ физигы, техник фәннәр докторы (1964), профессор (1968).
Анатолий Нефедьев

**Анатолий Нефедьев** (Анатолий Алексей улы Нефедьев, ,  — , ) — СССР астрономы, физика-математика фәннәре докторы, профессор, КДУның В. П. Энгельгардт исемендәге астрономия обсерваториясе директоры (1958—?).

Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Александр Нечаев

**Александр Нечаев** (Александр Иван улы Нечаев, ,  — , ) — православ дин эшлеклесе, илаһият гыйлеме профессоры, Казан университеты гыйбадәтханәсенең баш рухание.
Алексей Нечаев

**Алексей Нечаев** (Алексей Василий улы Нечаев, ,  — , ) — РИ геологы, палеонтолог, геология һәм минералогия докторы (1898), Казан һәм Киев университетлары профессоры.

Төркем:Геологлар
Никанор (Каменский)

**Никанор** (Никифор Тимофей улы Каменски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Чабаксар (1891-1983), Архангелск һәм Холмогоры (1893-1896), Смоленск һәм Дорогобуж (1896-1899), Орөл һәм Севск (1898-1902), Екатеринбур һәм Эрбет (1902-1903), Гродно һәм Берис (1903-1905) епискобы, Варшава һәм Висла буе (1905-1908), Казан һәм Зөя (1908-1910) архиепискобы.
Мария Никитина

**Мария Никитина** (Мария Владимир кызы Никитина, ,  — , ) — РФ спортчысы (баскетболчы), яшьләр арасында Европа чемпионы (2004), Россия чемпионы (2006).
Владимир Николаев (1921)

**Владимир Николаев** (Владимир Николай улы Николаев, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Тимофей Николаев-Кара

**Тимофей Николаев-Кара** (Тимофей Николай улы Николаев-Кара, ,  — , ) — чуаш милли хәрәкәте эшлеклесе, эсерлар фиркасенең Казан комитеты рәисе (1905-1909).
Николай (Адоратский)

**Николай** (Пөтр Степан улы Адоратски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Ставрополь руханилар академиясе риктыры (1887-1890), Новомиргород (1890-1891), Әләскә һәм Алеут (1891), Балта (1891-1895), Ырынбур һәм Җаек (1895-1896) япискебе.
Николай Осокин

**Николай Осокин** (Николай Алексей улы Осокин, ,  — , ) — язучы, Урта гасырлар тарихын өйрәнүче, җәмәгать эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе, Казан университының атказанган профессоры (1892).
Николай (Ипатов)

**Николай** (тугач бирелгән исеме **Николай Александр улы Ипатов**; ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Ижау һәм Воткинск епискобы (1937-1938).
Николай Миславский

**Николай Миславский** (Николай Александр улы Миславский, ,  — , ) — РИ һәм СССР физиологы, Казан университеты профессоры (1891), СССР ФАның мөхбир әгъзасы (1927), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1926).

## Искәрмәләр
Николай Рукавишников

**Николай Рукавишников** (Николай Васили улы Рукавишников, ,  — , ) — җәмәгать эшлеклесе, хәйрияче, Мәскәү төзәтү приютына нигез салучы һәм аның беренче директоры.
Николай Кашкин

**Николай Кашкин** (Николай Дмитри улы Кашкин, ,  — , ) — музыка тәнкыйтьчесе, педагог, язучы, Мәскәү консерваториясе профессоры (1975).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Россия империясе композиторлары
Төркем:Россия вузлары укытучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Россия империясе язучылары
Николай Мари

**Николай Мари** (Николай Николай улы Мари, ,  — , ) — РИ һәм СССР ветеринары, патолог, эпизоотолог һәм бактериолог, Дон ветеринария институты ректоры (1919-1921).
Николай Галахов

**Николай Галахов** (Николай Николай улы Галахов, ,  — , ) — СССР һәм РФ рәссамы, РСФСРның атказанган рәссамы (1988).
Николай Арендт

**Николай Арендт** (Николай Фөдор улы Арендт, ,  — , ) — хәрби табиб, яшерен киңәшче (1849), Николай Iнең лейб-табибы (1829-1849).
Никон (Пурлевский)

**Никон** (Николай Александр улы Пурлевски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Ржев (1930), Вәзма (1930-1933), Архангельск (1933-1934) япискебе, Архангельск (1934-1937), Казан (1937) архияпискебе.
Валентина Никонова

**Валентина Никонова** (Валентина Геннади кызы Никонова, ,  — , ) — СССР кылычбазы, 1976 елгы Олимпия уеннарының алтын мидәле иясе, өч мәртәбә дөнья чемпионы (1973, 1974, 1977).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фехтование буенча Олимпия чемпионнары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Николай Горев

**Николай Горев** (Николай Николай улы Горев, ,  — , ) — СССР патофизиологы, медицина фәннәре докторы (1937), профессор (1939), СССР медицина фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1953), УССР ФАның Геронтология һәм эксперименталь патология институты директоры (1958-1962).
Николай Ковалевский

**Николай Ковалевски** (Николай Осип улы Ковалевски, ,  — , ) — РИ физиологы, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1877), медицина докторы (1862), профессор (1868), Казан университеты ректоры (1880-1882).

## Биографиясе
1857 елда 2 нче Казан гимназиясен  алтын медаль белән тәмамлый, 1862 елда-Казан Император университетының медицина факультетын тәмамлый, анда, нигездә, Ф.В.Овсянникова физиология лабораториясендә шөгыльләнә; әле студент чагында ук «Анатомико-физиологические исследования селезенки»(Казан, 1860)дигән мөстәкыйль эшен булдыра.

Ике елга чит илгә командировкага җибәрелә. Анда ул, нигездә, Венада Брюкке һәм Людвиг лабораторияләрендә эшләгән. Биредә аның  "Zur Histologie der Lymphdr ü sen «(»Sitzungsberichte der Wiener Akademie") - 1864, Bd. XLIX) хезмәте басыла.

«Материалы к изучению легочного дыхания» («Ученые записки казанского университета», 1865) хезмәте өчен  Н.О.Ковалевский 1865 елда Казан университетында медицина фәннәре докторы дәрәҗәсен ала һәм ул экстраординар, ә 1868 елда университетның медицина факультетының физиология кафедрасы буенча ординар профессор итеп сайлана.

Рус фәне тарихында Ковалевский Казан университеты каршындагы физиология лабораториясе җитәкчесе буларак аеруча күренекле урын алып тора. Е. В. Адамюк -Ковалевскийның беренче докторанты.

1877 елда Н.О.Ковалевский хакыйкый дәүләт киңәшчесе  чины ала; 1878 елда медицина факультеты деканы, ә 1880 елда Казан университеты ректоры итеп сайлана, әмма, авыру сәбәпле, 1882 елда бу вазифадан баш тартырга мәҗбүр була.

1886 елда 1 нче дәрәҗә Изге Станислав ордены белән бүләкләнә.
## Библиография
* Материалы к изучению влияния дыхания на кровообращение» («Труды Общества естествознания при казанском университете», 1877, т. VI, вып. 3; извлечение на немецком языке в «Archiv f ü r Anat. und Phys.», 1877);
* «Исследования по иннервации расширения зрачка» (Казань, 1885 и в «Archives slaves de Biologie», 1866, т. I, fasc. 1 et 3);
* «Ueber die Wirkung von Methylenblau auf die S ä ugethiere» («Centralblatt f. d. medic. Wiss.», 1888, № 11)
* Публичные лекции и речи профессора Н. О. Ковалевского. — Казань, 1892
## Әдәбият
* 
* Ковалевский, Николай Осипович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*  Ковалевский, Николай Осипович // Список гражданским чинам четвёртого класса. Исправлен по 1-е февраля 1890 года. — СПб., 1890. — С. 241.
* «Учёные записки Казанского Университета», 1892. Кн. 3 (с библиографией трудов)
## Моны да карагыз
* *Григорян Н. А.* Николай Осипович Ковалевский (1840—1891). — Москва: Наука, 1978. — (Научно-биографическая серия). (список работ Н. О. Ковалевского: С. 155—158)
## Искәрмәләр

Төркем:Хакыйкый дәүләт киңәшчеләре
Төркем:Казан Император университеты ректорлары
Лиана Нифонтова

**Лиана Нифонтова** (Лиана Алексей кызы Нифонтова, ,  — , ) — РФ кино һәм театр актрисасы, РФның атказанган артисткасы (2005).
Виктор Новиков (1905)

**Виктор Новиков** (Виктор Павел улы Новиков, ,  — , ) — католик дин эшлеклесе, иезуитлар ордены әгъзасы, Рус грек-католик чиркәвенең Себер экзархы (1942-?).
Тугыз таш

**Тугыз таш** — мантыйкны камилләштерүче вә адымнарны алдан уйлау осталыгын үстерүче *өстәл уены*. Тарихта беренче эзе Мисырда, б.э.к. 1400 елда табылды. 1993 елда Ральф Гассер уенның беркем җиңми торган стратегиясен күрсәтте.
## Уен кагыйдәләре
Ике кеше белән уйнала. Җир, кәгазь яки такта өстенә бер-берсенә кергән өч данә шакмак сызыла, шакмак яклары бер-берсе белән уртадан тоташа. Уен көрәше шул сызыклар киселешкән урыннарда тугызар таш белән алып барыла.
*Иң элек уенчылар чиратлашып үзләренең ташларын нокталарга төзәләр. Ягъни уен кырында 24 нокта бар, һәм барлык ташлар төзелгәч 6 буш нокта кала.
*Әгәр дә бер сызыкта өч таш җыелса, сез көндәшегезнең теләгән *бер ташын аласыз*.
*Киләсе адымнарда сез чиратлашып үз ташларыгызны сызык буенча якындагы буш нокталарга күчерәсез
*(КАЛЬКА)...
*Әгәр бер сызыкта яңадан өч таш җыелса, сез көндәшегезнең тагын *бер ташын аласыз*.
*Көндәшеннән иң күп таш чыгарган уенчы яки көндәшендә ике генә таш калдырган уенчы *җиңүче* дип санала.
*(КАЛЬКА)Кемнәрнең өч ташы калып җиңелүгә кадәр бер таш калганга теләсә кайсы бер буш җиргә күчү өстенлек биргән бер кагыйдә белән уйнарлар.
---
*Hiçbir taşının yanı başında boş yer bulamayan bir hamle bekler. 
*Kimileri üç taşı kalıp yenilmeye bir taş kalana istediği herhangi bir boş yere geçme ayrıcalığı veren bir kural ile oynarlar.
Александр Норден

**Александр Норден** (Александр Пөтр улы Норден, ,  — , ) — СССР һәм РФ геометры, физика-математика фәннәре докторы (1937), профессор (1937), Казан университетының геометрия кафедрасы мөдире (1945-1980), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1964).

Төркем:Математиклар
Моньки

**Моньки** (, , ) — Польшаның Подлясье воеводалыгында урнашкан шәһәр.

Халык саны — 10 145 кеше (2011).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Сувалки Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Тарих

## Халык

## Искәрмәләр

## Галерея

Изображение:Dworzec_kolejowy_w_Mońkach_1.jpg|Тимер юл вокзалы
Изображение:Mońki. Skwer.JPG|
Изображение:Taxi w Mońkach (MOK).jpg|Моньки китапханәсе
Изображение:Matki Boskiej Częstochowskiej church in Mońki.JPG|
Изображение:Mońki. Kościół św. Alberta.JPG|
Изображение:Odsłonięcie pomnika JP II w Mońkach 1.jpg|Иоанн Павел II һәйкәле
Изображение:Mońki. Pomnik - Chwała poległym za Wolność i Ojczyznę-201007.JPG|


Төркем:Подлясье воеводалыгы шәһәрләре
Михаил Нужин

**Михаил Нужин** (Михаил Тихон улы Нужин, ,  — , ) — СССР математигы һәм механик, физика-математика фәннәре докторы (1954), профессор (1955), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1954), Казан университеты ректоры (1954-1979). ТАССР (8 нче һәм 9 нчы чакырылышлары) һәм РСФСР (5 нче һәм 6 нче чакырылышлары) югары шуралары депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Нелли Белова

**Нелли Белова** (Нелли Николай кызы Белова, ,  — , ) — Вологда өлкә универсал фәнни китапханәсе директоры (1989-2012).
Виктор Оберюхтин

**Виктор Оберүхтин** (Виктор Иван улы Оберүхтин, ,  — , ) — рус хәрби эшлеклесе, генерал-майор, Ак армияләренең Көнчыгыш фронты сәргаскәре вазифаларын башкаручы (1919)
Дмитрий Обухов

**Дмитри Обухов** (Дмитри Алексей улы Обухов, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Россия чемпионы (2006, Казан «Ак Барс»ы составында), өч мәртәбә Гагарин кубогы иясе (2009, 2010, 2018).
Дмитрий Одинец

**Дмитри Одинес** (Дмитрий Михаил улы Одинес, ,  — , ) — тарихчы, сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, Украин Халык Җөмһүриятенең урыслар эшләре министры (1917-1918), Казан университеты профессоры (1948-1950).
Герман Одноценов

**Герман Одноценов** (Герман Пөтр улы Односенов, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Леонид Омороков

**Леонид Омороков** (Леонид Иван улы Омороков, ,  — , ) — невропатолог, медицина докторы (1911), профессор (1917), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940), КДМУның нирвы авырулары кафедрасы мөдире (1936-1967).
Александр Орлов (1840)

**Александр Орлов** (Александр Пөтр улы Орлов, ,  — , ) — рус сейсмологы, этнограф, стастик һәм педагог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе, Сарапул (1871-1875) һәм Казан (1875-?) реаль укуханәләре директоры.
Юрий Откупщиков

**Юри Откупшчиков** (Юри Владимир улы Откупшчиков, ,  — , ) — СССР һәм РФ тел белгече, педагог, филология фәннәре докторы (1967), профессор, Санкт-Петербург дәүләт университетының классик филология кафедрасы мөдире (1971-1992).
Павел Антипов

**Павел Антипов** (Павел Валери улы Антипов, ,  — , ) — РФ баскетболчысы (авыр форвард), 2013 елгы Универсиаданың алтын мидәле иясе, 2017 елгы Универсиаданың бронза мидәле иясе.
Павел (Зернов)

**Павел** (Пөтр Сергей улы Зернов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Ярославль руханилар семинариясе ректоры (1775-?), Кострама һәм Галич (1776-1778), Тверь һәм Кашин (1800-1801) епискобы, Тверь һәм Кашин (1801-1803), Казан һәм Зөя (1803-1815) архиепискобы.
Павел (Лебедев)

**Павел** (Пөтр Васили улы Лебедев, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Выборг (1868-1869), Ладога (1869-1871), епискобы Кишенәү һәм Хотин (1871-1882), Карталы һәм Кахетия (1882-1887), Казан һәм Зөя (1887-1892) архиепискобы.

## Искәрмәләр
Ольга Князева

**Ольга Кнәзева** (Ольга Николай кызы Князева, ,  — , ) — СССР кылычбазы, дөнья чемпионы (1974-1975, 1977-1978), 1976 елгы Олимпия уеннарының алтын мидәле иясе.

## Биография
О́льга Никола́евна Кня́зева  1954 елның 9 нчы  августында Казанда туган.

Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлый. Спорт карьерасы тәмамланганнан соң, тренер-укытучылык эшчәнлеге белән шөгыльләнә. Казан дәүләт финанс-икътисад институтында физик культурадан укыта, доцент.
## Спорт карьерасы
1976 елгы Олимпия чемпионы, рапираларда команда ярышларында.

1973 елда Гетеборгта команда зачетында һәм 1975 елда Будапештта шәхси рапирада дөнья чемпионатының көмеш призеры.

Команда зачетында 4 тапкыр дөнья чемпионы (1974, 1975, 1977, 1978).

1975-1978 елларда Ауропа Кубогы иясе.

1975 елда дөньяның иң яхшы рапирачы дип таныла.

2005 елда «Казан шәһәре горурлыгы» рус-инглиз энциклопедиясе басмасына кертелә.

## Гаиләсе
**Ире**- Рафаэль Дубов, фехтовальчы, тренер, халыкара категорияле судья[2].

**Балалары:**
улы Александр (өлкән) һәм кызы Нина-спорт мастерлыгына кандидатлар.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* 1976 елда «СССРның атказанган спорт мастеры»  
* «Хезмәт батырлыгы өчен» СССР медале 
* «Татарстан Республикасының атказанган физик культура хезмәткәре»  
* Татарстан Республикасының «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале 
* Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  (в пер.)

## Сылтамалар

* 
* 
* Всероссийское общество «Динамо»
* «Олимпийская чемпионка Ольга Князева. 35 лет спустя» / «Татцентр.ру», 15.07.2011
* Ушла из жизни Ольга Николаевна Князева / Федерация Фехтования России
* Ушла из жизни лучшая рапиристка мира Ольга Князева  / sobesednik.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Олимпий Рудаков

**Олимпий Рудаков** (Олимпий Иван улы Рудаков, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, контр-адмирал, педагог, хәрби-диңгез фәннәре нәмзәте (1969).
## Искәрмәләр
Павел (Флеринский)

**Павел** (Пөтр Дмитри улы Флерински, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Пугачев (1924-1927, 1928-1931), Котельнич (1927-1928), Покровск (1931-1940) епискобы.
Владимир Павлов (1911)

**Владимир Павлов** (Владимир Александр улы Павлов, ,  — , ) — авыр атлетикачы һәм тренер, РСФСРның атказанган тренеры (1960), КАИнең физик тәрбия һәм спорт кафедрасы мөдире (1959-1962).
Онисим Панкратов

**Онисим Панкратов** (Онисим Пөтр улы Панкратов, ,  — , ) — спортчы һәм хәрби очучы, 1911-1913 елларда лисәпиттә дөнья тирәли сәяхәт кылган шәхес.
Александр Панченко

**Александр Панченко** (Александр Николай улы Панченко, ,  — , ) — СССР һәм РФ шаһматчысы һәм тренеры, халыкара гроссмейстер (1980), РСФСРның атказанган тренеры (1988).
Алексей Панфилов (1898)

**Алексей Панфилов** (Алексей Павел улы Панфилов, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, Советлар Берлеге каһарманы (1945), Баш күзәтү идарәсе башлыгы (1941-1942).
Борис Парин

**Борис Парин** (Борис Васили улы Парин, ,  — , ) — СССР галиме, ортопед, медицина фәннәре докторы, профессор, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе.
Василий Парин (1903)

**Васили Парин** (Васили Васили улы Парин, ,  — , ) — СССР физиологы, медицина фәннәре дуктыры (1941), профессор, СССР фәннәр (1966) һәм СССР медицина фәннәре (1944) академияләре академигы, Свирлау медицина институты (193?-1941), 1 нче Мәскәү медицина институты директоры (1941-1943), СССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары (1942-1945), СССР медицина фәннәре академиясе вице-президенты (1963-1966), СССР ТФАның нормаль һәм патология физиология инситуты директоры (1960-1965), СССР сәламәтлек саклау министрлыгының медицина-биология проблемнары институты директоры (1965-1969).
Николай Парфентьев

**Николай Парфентьев** (Николай Николай улы Парфентьев, ,  — , ) — рус математигы, Казан университеты профессоры, механика кафедрасы мөдире (1930-?).

Төркем:Математиклар
Александр Пеньковский

**Александр Пенковски** (Александр Борис улы Пенковски, ,  — , ) — СССР һәм РФ филологы, Пушкинны өйрәнүче, филология фәннәре докторы, профессор.
Сергей Пермяков

**Сергей Пермәков** (Сергей Ефрем улы Пермәков, ,  — , ) — титуләр киңәшче, җәмәгать эшлеклесе, Самар башлыгы (1915-1917).
Пётр Перцов

**Пөтр Персов** (Пөтр Пөтр улы Персов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, сәнгать белгече, журналист һәм мемуарчы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Владимир Петляков

**Владимир Петләков** (Владимир Михаил улы Петләков, ,  — , ) — СССР авиаконструкторы, Сталин премиясе лауреаты (1941).
Петр Шестаков

**Пөтр Шестаков** (Пөтр Дмитри улы Шестаков, ,  — , ) — рус педагогы, Казан уку округы химаячесе (1865-1883).
Тамара Петрова

**Тамара Петрова** (Тамара Николай кызы Петрова, ,  — , ) — СССР волейболчысы, СССРның атказанган спорт остасы (1951), өч мәртәбә Европа чемпионы (1949, 1950, 1951).
Владимир Петров (1913)

**Владимир Петров** (Владимир Александр улы Петров, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Сергей Петров (1911)

**Сергей Петров** (Сергей Владимир улы Петров, ,  — , ) — рус телендә иҗаит иткән шагыйрь һәм тәрҗемәче.
Борис Плотников (1915)

**Борис Плотников**, Борис Николай улы Плотников, ,  — , ) —  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1945, 1968).
## Искәрмәләр

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Юрий Плугин

**Юрий Плугин** (Юрий Константин улы Плугин, ,  — , ) — СССР һәм РФ дәүләт эшлеклесе, милисә генерал-майоры, Мурманск өлкәсе буенча эчке эшләр идарәсе башлыгы (1997-2001).
Валериан Подвысоцкий

**Валериан Подвысоски** (Валериан Осип улы Подвысоски, ,  — , ) — РИ юристы, медицина докторы (1878), фармаколог, фәнни язучы, Казан университеты профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе.
Василий Поджогин

**Васили Поджогин** (Васили Юри улы Поджогин, ,  — , ) — дипломат, Мәскәү кенәзлегенең Казандагы илчесе (?-1523).

Төркем:Илчеләр
Илгиз Поздняков

**Илгиз Позднәков** (Илгиз Габдулла улы Позднәков, ,  — , ) — СССР һәм РФ сәясәт белгече, сәясәт фәннәре докторы (1978), профессор, Русиядә геосәясәт буенча беренче дәреслек авторы.
Михаил Покровский (1869)

**Михаил Покровски** (Михаил Михаил улы Покровски, ,  — , ) — РИ һәм СССР филологы, тел һәм әдәбият белгече, СССР ФА академигы (1929).
Владимир Пискорский

**Владимир Пискорски** (Владимир Констанин улы Пискорски, ,  — , ) — украин һәм рус тарихчысы, Урта гасырлар тарихын өйрәнүче, Казан университеты профессоры.
Нестор Петровский

**Нестор Петровски** (Нестор Мемнон улы Петровски, ,  — , ) — филолог, тарихнамәче, һәм библиограф, славян филологиясе магистры, РФАның мөхбир әгъзасы (1917).
Петр Полушкин

**Пөтр Полушкин** (Пөтр Алексей улы Полушкин, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Ирина Полякова

**Ирина Поләкова** (Ирина Васили кызы Поләкова, ,  — , ) — РФ биатлончысы, Паралипмпия уеннарының алтын (2006) көмеш (2002) мидәлләре иясе.
Александр Попов (1815)

**Александр Попов** (Александр Фөдор улы Попов, ,  — , ) — РИ математигы, механик һәм физик, Казан университеты профессоры (1846), Санкт-Петербург ФАнең мөхбир әгъзасы (1866).
## Моны да карагыз
* Николай Лобачевский музее
## Искәрмәләр


Төркем:Математиклар
Төркем:Физиклар
Алексей Попов (1856)

**Алексей Попов** (Алексей Васили улы Попов, ,  — , ) — РИ филологы, илаһият докторы (1903), Казан руханилар академиясенең чит ил әдәбитләре тарихы һәм иҗадият теориясе кафедрасы профессоры.
## Искәрмәләр
Валерий Попов (1939)

**Валерий Попов** (Валерий Георги улы Попов, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы, сценарийлар авторы, Санкт-Петербург язучылар берлеге рәисе.
## Искәрмәләр
Василий Попов (1771)

**Васили Попов** (Васили Михаил улы Попов, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче, Белосток өлкәсенең вице-хакиме (1808-1809), РИ эчке эшләр министрлыгы кәнсәләре диреторы (1811-181?), РИ халык мәгарифе департаменты директоры (1817-1825).
## Искәрмәләр
Георгий Попов (1925)

**Георгий Попов** (Георгий Николай улы Попов, ,  — , ) — тарихчы, Болгария тарихы буенча белгеч, тарих фәннәре докторы (1967), профессор, Харковь университетының яңа һәм өр-яңа тарихы кафедрасы мөдире (1979-1988).
## Искәрмәләр
Иван Попов (1857)

**Иван Попов** (Иван Павел улы Попов, ,  — , ) — ветеринар, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1915), профессор (1898), Казан ветеринария институты директоры (1916-1918).
## Искәрмәләр
Иннокентий Попов

**Иннокентий Попов** (Иннокентий Евгени улы Попов, ,  — , ) — музыка белгече, музыка тәнкыйтьчесе, «Музыкальная жизнь» журналының баш мөхәррире (1974-1990), РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1981).
## Искәрмәләр