open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәмәтшакир Тукаев

**Тукаев Мөхәммәтшакир Мөхәммәтхарис улы** (14 гыйнвар 1862 ел — 1932 ел) — татар иҗтимагый эшлеклесе, ахун, Уфа губернасыннан Россия империясенең 2 нче һәм 3-нче чакырылыш Дәүләт Думалары әгъзасы.

## Тормыш юлы
Мөхәммәтшакир Мөхәммәтхарис улы Тукаев Уфа губернасының Эстәрлетамак өязе Калкаш вулысы (хәзер Башкортстан Республикасы ) Эстәрлебаш авылында туа. Тукаевлар нәселеннән, ишаннар, имамнар һәм мөдәррисләр династиясе заты. Ыругка нигез салучы дип Нигъмәтулла бине Биктимер бине Тукай бине ас-Слаучи санала (1772-1844).

Дини белемне Эстәрлебаш мәдрәсәсендә ала. Ырынбур татар укытучылар мәктәбендә укый, әмма аны тәмамламый. Авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Җир биләүче (360 дисәтинә.).

Эстәрлетамак өязенең земство җыелышы гласные (1887-1890), Уфа губерна статистика комитеты әгъзасы (1898-1901) һәм Уфа губернасы музей комитеты әгъзасы итеп сайлана.

1892 һәм 1897 елларда азык-төлек буенча попечитель итеп билгеләнә.

1899 елда «Тарихы Эстәрлебаш» дигән хезмәте басылып чыга. Бу китап туган төбәкне өйрәнү буенча татар телендә чыккан беренче хезмәт булып тора.
 
"Иттифак әл-мөслимин" партиясе әгъзасы.  Мөселманнарның 2 нче Бөтенроссия съездында катнаша (1906 ел, С.-Петербург). Уфа губернасыннан Россия империясенең 2 нче (1907) һәм 3 нче (1907-1912) чакырылыш Дәүләт Думалары депутаты итеп сайлана. Мөселманнар фракциясе әгъзасы. 2 нче Думада вөҗдан иреге комиссиясе, 3 нче Думада җир, крестьян йөкләмәләре, дин эшләре буенча комиссияләр эшләрендә катнаша. Дәүләт Думасының дин комиссиясе эшчәнлеген яктырткан китап авторы.  

1914 елның июнендә С.-Петербургта үткән Бөтенроссия мөселманнары съезды делегаты.

Гомеренең соңгы елларында Оренбург шәһәрендә яши.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ''Борисович М. М. '' Дәүләт Думасы депутатлары (Портретлар һәм биографияләр). Икенче чакырылыш. М, 1907. С. 368.
* 3-нче чакырылыш Дәүләт Думасы: портретлар, биографияләр, автографлар. — Санкт-Петербург: издание Н. Н. Ольшанская, 1910. Табл. 41.
* Усал М.-Ф. Беренче, Икенче вә Өченче Думада мөселман депутатлары һәм аларның кыйлган эшләре. Казан: И.Н.Харитонов, 1909. Б. 137-138
* Татар әдипләре, мәгърифәтчеләре (ХХ йөз башы).Казан: 2005. Б. 192. ISBN 5-93091-075-8.
* Татарская энциклопедия. В 6 т. Т. 5. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2010. С. 685. ISBN 978-5-902375-07-4
* Тукаев М. Ш.'' Тарихы Эстәрлебаш. Казан, 1899. - 19 б.
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ырынбурда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1932 елда вафатлар
Төркем:Эстәрлебаш районында туганнар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:14 гыйнварда туганнар
Федосья Матросова

**Федосья Евгеньевна Матросова** (24 июнь 1924 — 29 май 1987) — совет төзелеш тармагы алдынгысы, ССРБ Төзелеш министрлыгының «Саранскжилстрой» тресы 10 нчы төзелеш идарәлегендә штукатурлар бригадиры, Мордва АССР  Социалистик Хезмәт Герое (1971).

## Биографиясе
1924 елда хәзерге Татарстан Республикасының Лениногорск районы Ивановка авылында туган. Мордва (эрзя).

Башлангыч белем ала. Бөек Ватан сугышы башлану белән 1941 елда урындагы колхозда трактористка булып эшли башлый.

1945 елда Чулман елгасы буйлап сал агызу, аннары Горький каласы янында торф чыгаруда эшли.

1954 елдан алып Саранск шәһәрендә яши, штукатур булып эшли. 1964 елда «Отделстрой» идаралыгының төзүчеләр бригадиры итеп тәгаенлиләр.

Мордовияның башкаласында аның бригадасы электролампалар заводында, шулай ук берничә мәктәп һәм торак массивларын бизәүдә эшли.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1971 елның 5 апрелендәге указы белән, төзелештә югары күрсәткечләргә ирешкәне өчен Федосья Евгеньевна Матросовага Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале тапшырылып, Социалистик Хезмәт Герое исеме бирелә.

Саранск кала советы депутаты итеп сайлана.

1983 елда хаклы ялга чыга.

Саранск шәһәрендә яши. 1987 елның 29 маенда вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- «Урак һәм Чүкеч» алтын йолдызы (05.04.1971)

- Ленин ордены (05.04.1971)

- Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (11.08.1966)

## Әдәбият

* Герой Социалистического Труда — уроженцы Мордовии. Саранск, 1976 год.
* Мордовия. Энциклопедия. — Саранск, 2007.

## Сылтамалар

* Матросова Федосья Евгеньевна.  «Герои страны» сайты.
Төркем:24 июнь көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:29 май көнне вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Лениногорск районында туганнар
Төркем:Саранскида вафатлар
Милләт Җыены

2020 елның 29 августында Казанның М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет академия театрында беренче тапкыр Бөтендөнья татар конгрессы тарафыннан оештырылган “Милләт Җыены – 2020” чарасы уза. 
Чарада якынча 500 кеше катнаша: Россиянең 68 төбәгеннән 250дән артык кунак килә. Чит ил вәкилләре пленар утырышка видеоконференция режимында кушылганнар.  

Чара барышында катнашучылар күп мәсьәләләр хакында фикер алыша: Бөтендөнья татар конгрессының 2017-2020 еллардагы эшчәнлегенә нәтиҗә ясала, татар телен һәм милли традицияләрне саклап калу, яшьләрдә милли-мәдәни кыйммәтләр формалаштыру юллары карала, Татар халкының үсеш стратегиясе проекты турында фикер алышалар.
Гөлназ Гобәйдуллина

**Гөлназ Радик кызы Гобәйдуллина** (1992 елның 14 феврале, Яңа Уренгой, Ямал-Ненец автономияле округы, Россия) — Россия бишбәйгечесе. Заманча бишбәйге буенча дөнья чемпионы (2017). Россиянең атказанган спорт мастеры (2018). 4 тапкыр Россия чемпионы (шәхси беренчелектә (2017), эстафетада (2011) һәм командада (2015, 2019)). Ике тапкыр Россия Кубогы җиңүчесе (шәхси һәм команда беренчелегендә).

## Карьерасы
Гөлназ Гобәйдуллина 1992 елның 14 февралендә Яңа Уренгойда туа. Әтисе — башкорт, әнисе — татар. Үз сүзләре буенча, үзен күбрәк татар булып хис итә.

Гөлназ алты яшендә Яңа Уренгойда йөзү белән шөгыльләнә башлый. 13 яшендә икебәйгегә күчә һәм беренче шәһәр стартында ук алтын медаль яулый. Соңрак ул яшүсмерләр һәм яшүсмерләр арасында дүрт тапкыр Европа беренчелегендә җиңүче, яшүсмерләр арасында дөнья беренчелегенең көмеш призёры була. 2010 елгы җәйге яшүсмерләр Олимпия уеннарында бишбәйге буенча бакыр медаль яулый.

Россиянең бишбәйге федерациясе «Надежда-2012» номинациясендә иң яхшы спортчы дип таный.

2015 елгы Европа чемпионатында дүртенче урын алып, 2016 елгы җәйге Олимпия уеннарына квалификацияләнә.

Олимпия уеннарында бишбәйгедә йөзү буенча Олимпия рекордын куя (2:07,94 эчендә 200 метр йөзеп уза). Әмма йомгаклау зачётында нибары 15 нче урынны яулый.

2017 елның августында Гөлназ Гобәйдуллина Каһирәдә (Мисыр) узган заманча бишбәйге буенча дөнья чемпионатының шәхси турнирыда алтын медаль яулый. Бу 1997 елда Елизавета Суворованың җиңүеннән соң дөнья чемпионатларының шәхси турнирда икенче Россия хатын-кызлар алтыны. Бишбәйгенең Халыкара берлеге (UIMP) Гөлназ Гобәйдуллинаны 2017 елның иң яхшы спортчысы дип таный.

2017 елның октябреннән ЦСКАда Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең прапорщигы исемендә хезмәт итә.

## Олимпия уеннары
2016 елда Лондонда узган Олимпия уеннарында шәхси беренчелектә чыгыш ясый. Нәтиҗәләр:

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Гульназ Губайдуллина на портале «Спортивная Россия»
* Гульназ Губайдуллина на олимпийских играх 

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1992 елда туганнар
Төркем:14 февраль көнне туганнар
Розалия Насретдинова

**Розалия Хәйдәр кызы Насретдинова** (1997 елның 10 феврале, Мәскәү, Россия) — Россия йөзүчесе. Россия Федерациясе атказанган спорт остасы (2017). Кыска суда йөзү буенча дөнья чемпионы (2016), кыска суда йөзү буенча Европа чемпионы (2013). 2016 елгы Олимпия уеннарында катнашучы.

## Карьера
Розалия Насретдинова 1997 елның 10 февралендә Мәскәүдә туа. Милләте буенча татар. Чыгышы буенча Нижгар өлкәсенең Сафаҗай авылыннан. 
Розалиянең әтисе Хайдәр Насретдинов Сафаҗай мәктәбен тәмамлап, Мәскәүгә китеп урнаша, Бозлау кызы Галия белән гаилә кора. Хайдәр үзе яшь вакытта спорт белән актив шөгыльләнде, волейбол белән мавыкты. Спортны яратканга күрә ул кызын “Локомотив” спорт мәктәбенең йөзү секциясенә бирә. 
Розалия Сафаҗайга даими каникулга кайтып йөри.

Спортчы буларак Мәскәүнең «Локомотив» спорт клубында тәрбияләнгән, беренче тренеры — Александр Немтырев. Яшьүсмерләр турнирларының күп тапкырлар призёры.

2012 елгы Европа чемпионатында Россия катнаш дүртлек составында икенче урын яулый. Чемпионатта Россия рекордын куя.

2013 елгы Европа чемпионатында ирекле стиль белән 4×50 метрга эстафетада Русия рекордын куюда, шулай ук 4×50 метрга комплекслы эстафетада һәм 4х50 метрга катнаш эстафетада дөнья рекордларын куюда катнаша.

2014 елгы Европа чемпионатында катнаш эстафетада Розалия Насретдинова Русия җыелма команда составында Европа рекордын куя, әмма җиңүчеләр — америкалылар дөнья рекордын куя.

2014 елгы яшүсмерләр Олимпия уеннарында Розалия баттерфляй белән 50 метр дистанциягә һәм ирекле стиль белән 50 метр дистанциягә йөзүдә ике алтын, шулай ук ирекле стиль белән 4х100 метрга эстафетада көмеш медаль яулый.

2015 елгы җәйге Универсиада 4×100 метр эстафетада бакыр медаль яулаый һәм ирекле стиль белән 50 метр дистанциядә җиңүче була. 2016 елда дөнья чемпионатында ирекле стиль белән 4×50 м катнаш эстафетада алтын медаль яулый.

2016 елның ноябрендә Розалия Насретдинова ирекле стиль белән 50 метрга йөзүдә Россия рекорды белән беренче килә. Үзенең үк алдагы Русия рекордын 0,06 секундка яхшырта (24,06 секунд).

2017 елның 26 июнендә Русия Федерациясе спорт министрлыгы Розалия Насретдинованың «Россиянең Атказанган спорт остасы»  дигән мактаулы спорт исемен бирү турында 83-нг номерлы боерыгын бастырып чыгара.

Русия дәүләт физик культура, спорт, яшьләр һәм туризм университеты студенты.

## Искәрмәләр


Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Мәрьям Солтанова

** Солтанова Мәрьям Тимербулат кызы** (? — март 1928) — дин һәм җәмәгать эшлеклесе, меценат.

## Биографиясе
Казан хатын-кыз гимназиясен тәмамлый. Мәрьям 1886 елда Арыслангали Мөхәммәтъяр улы Солтановка кияүгә чыга (1862-1908). Арыслангали Ырынбур мөселман руханилар җыелышы мөфтиенең улы була. 

Ире вафат булганнан соң, 1908 елда, Мәрьям Солтанова үзенең әтисе туй бүләге итеп биргән Спасская урамындагы 1-нче санлы йортта (хәзер — Новомостовая урамы) ятим кызлар өчен приют ача. XIX гасыр азагында Мәрьям Солтанова Уфадагы үзенә язылган йортта мөселман Хатын – кызлар җәмгыяте, олуг яшьтәге ирләр һәм мөселман диненнән булган малайлар өчен Воскресенская урамындагы 54нче санлы йортта ятимнәр йорты-приют ача. 1908 елның гыйнварында сайланганнан соң 1914 елга кадәр Мәрьям Тимербулат кызы Уфа мөселман хатын-кыз җәмгыятенең рәисе була.

1913 елда Уфада Спасская урамындагы үз өйләрендә (Уфаның хәзерге Аксаков бакчасына каршы) мөселман гаиләсеннән булган кызлар өчен татар мәктәбе ачалар, уку бушлай була, биредә татар һәм башкорт гаиләләреннән кызлар укыган. Анда тәрбияләнүчеләрне дөньяви һәм дини дисциплиналарга өйрәткәннәр. Мәктәп 1917 елга кадәр эшли.

1913 елда Мәрям Солтанова атасыннан мираска калган бинаны ятим кызлар өчен приютка тапшыра.

Мәрьям Тимербулат кызы шулай ук Уфа һәм Уфа губернасының уку йортларына кулдан килгәнчә ярдәм күрсәтә. 1926 елга кадәр Уфада ятимнәр өчен приютны тулысынча финанслый.

1926 елда ир туганнары белән хаҗ сәфәре кыла, аны сөекле атасы Тимербулат Акчурин рухына багышлый.

1928 елның мартында каты авырудан соң вафат була.

## Хәтер

* Уфада Мәрьям Тимербулат кызы яшәгән йорт (Тукай урамы, 33) — архитектура ёщйкщле исемлегенә кергән. Йортта Мәрьям Солтанованың инициаллары белән «МС» вензеле сакланган.
* Хәзерге көндә Мәрьям Солтанованың исеме Башкортстан мөселманнарның диния назәрәте мәдрәсәсенә бирелгән. Адресы: Уфа шәһәре, Мостай Кәрим урамы, 3 йорт.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* Татарская энциклопедия: в 5 т. – Т. 1: А-В. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – С. 95.
* Махмутова А.Х. Женщины рода Акчуриных // Симбирский научный вестник. – 2016. - №1 (23) – С. 152 – 156.
* Юрчёнков В. А. Акчурины // Мордовия. Энциклопедия: в 2 томах / Гл. ред. А. И. Сухарев. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 2003. — Т. 1 (А—М). — С. 111. — 576 с. — ISBN 5-7595-1543-8.

Төркем:1928 елда вафатлар
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1859 елда туганнар
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Ибраһим Акчурин

**Ибраһим Курамша улы Акчурин** (1859-1930) — Сембер губернасы татар эшкуары, 1 нче гильдия сәүдәгәре, фабрикант, җәмәгать эшлеклесе, меценат, Акчуриннар нәселеннән чыккан.

## Биографиясе
Ибраһим Акчурин 1859 елда Сембер сәүдәгәрләре гаиләсендә туган.

Сембер кадет корпусында белем ала. 1913 елда "Сембер фабрикантлары җәмгыяте" башлыгы итеп сайлана. Татар милли хәрәкәтендә, Бөтенроссия мөселман съездларында катнаша. Сембердә татар кызлары өчен беренче дөньяви мәктәп ачуга ирешә.

Ибраһим Акчуринның китаплар җыелмасы рус, татар, гарәп, алман, француз, төрек, фарсы, уйгыр һәм башка телләрдә берничә мең том исәпләнә, Сембердәге Акчуриннар йортында урнашкан. 1918 елда китапханә реквизацияләнә.

1930 елларда вафат була.

## Чыганаклар
* Купцы и фабриканты акчурины:благотворительность и меценатство.
* Симбирский экслибрис. Акчурин Ибрагим Курамшевич.

## Әдәбият
* Юрчёнков В. А. Акчурины // Мордовия. Энциклопедия: в 2 томах / Гл. ред. А. И. Сухарев. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 2003. — Т. 1 (А—М). — С. 111. — 576 с. — ISBN 5-7595-1543-8.
* Татарская энциклопедия: в 5 т. – Т. 1: А-В. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – С. 95.
* Таиров Н., Ивашкина Л. Библиотека Ибрагима Курамшевича Акчурина // Гасырлар авазы = Эхо веков. – Казань, 2005. – № 2. – С. 94 – 97.
* Таиров Н.И., Ивашкина Л.Ю. Собрание книг татарских предпринимателей Акчуриных (на примере библиотеки И.К. Акчурина) // Современные социокультурные процессы: проблемы, тенденции, новации: Материалы Всеросс. науч. конференции 11 – 12 апреля 2006. – Казань, 2006.
* Таиров Н.И. Французские издания в библиотеке татарского предпринимателя и общественного деятеля Ибрагима Курамшевича Акчурина / Н.И. Таиров, Л.Ю. Ивашкина // Татарстан - Франция : история, образование, общество : межд. сб. науч. тр. – Вып. 1. – Казань, 2010. – С. 44 – 48.
* Юсупов А.И. Господа Акчурины. – Саратов, 1974.

## Тышкы сылтамалар
* Тимербулат Акчурин – строитель Самарской Исторической мечети

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Шәхесләр:Сембер өлкәсе
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Сисәнбай Хисмәтуллин

**Хисмәтуллин Сисәнбай Хисмәтулла улы, Сисәнбай Хисмәтов** (1844, Ләмәзтамак — билгесез) — әүлия, хаҗи, халык табибы. 

## Биографиясе
1844 елда Уфа губернасы Златоуст өязе Ләмәзтамак авылында туган (хәзерге вакытта Башкортстан Республикасы Мәчетле районына карый). Ләмәзтамак авылында мәрхүм. 

Сисәнбай Хисматуллин 13 яшендә Зәйнулла ишанның Стәрлебаш авылындагы мәдрәсәсенә (хәзерге Стәрлебаш районында) укырга китә. Бик яхшы укыганы өчен Казанда Касыймия мәдрәсәсендә укуын дәвам итү хокукына ия була.

Троицк шәһәрендә «Рәсүлия» мәдрәсәсен, Казан шәһәрендә дини семинария тәмамлаган. Казанда дини семинарияда укыткан да. Берничә тапкыр Мәккәгә хаҗ кылган. Туган авылына кайткач, мәгърифәтчелек һәм дәвалау белән шөгыльләнгән.

Сисәнбай Гарәбстаннан туры Казанга кайта һәм Касыймия мәдрәсәсендә табиб булып укыта.

Үлгән елы ачык кына билгеле түгел. Район энциклопедиясе мәгълүматы буенча 1917 елда мәрхүм дип исәпләнә. Шул ук вакытта 1917 елгы Бөтен Россия авыл хуҗалыгы исәбе (июль ае) исемлегендә теркәлгән. Хатирәләр буенча 1930-елларда мәрхүм булырга тиеш. 

Сисәнбай хәзрәтнең бер малае, ике кызы була. Малае Гонсәр, кызлары Зөбәйдә һәм Гөлҗиһан. Әхмәтҗан мулла белән кода булалар.

## Әдәбият

* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.
Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:1844 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстан дин эшлеклеләре
Шәрифулла Мифтахетдин

**Шәрифулла Мифтахетдин** (?—1967) — мөселман дин әһеле. Токио җәмигъ мәчетенең имам-хатибы (1951-1967). Япония татар-башкорт җәмгыяте әгъзасы.

## Биографиясе
Шәрифулла Мифтахетдин Ватандашлар сугышы чорында Ак хәрәкәт ягында булып  Мөхәмәтгали Корбангалиевның иң якын көрәштәшләренең берсе була.

1920 елда башта Кытайга, аннары Японияга эмиграцияли. Башта Иокогамада, соңыннан Токиода яши.

1924-1951 елларда Токио җәмигъ мәчете имам-хатибының урынбасары булып хезмәт итә.

1951 елда *Мөхәммәтәмин Ислами* Мисырга күчеп киткәннән соң 1967 елга кадәрТокио җәмигъ мәчетенең имам-хатибы була һәм «Исламия» мәхәлләсен җитәкли.

1967 елның гыйнварында Токио шәһәрендә вафат була.

## Гаиләсе
Беренче хатыны һәм кызы 1923 елның 1 сентябрендә Японияда булган
көчле җир тетрәве вакытында һәлак була. 

Икенче катын — *Рауза Мөхит,* улы Фәрит.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Токиода вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Япония тарихы
Төркем:Шәхесләр:Япония
Тимербулат Акчурин

**Тимербулат Курамша улы Акчурин** — Сембер губернасы татар эшкуары, фабрикант, кенәз Акчуриннар нәселеннән чыккан. Хатыны Зөһрә Акчурина.

## Биографиясе
Тимербулат Акчурин 1826 елда Сембер сәүдәгәрләре гаиләсендә туган.

1891 елда, Постау фабрикасын мирас итеп алып, Гурьевка (Карсун өязе) һәм Самайкино (Сызрань өязе) фабрикасында «Иске Тимошкино постау мануфактурасы» ширкәте оештыра.

Сызрань шәһәрендә Мәскәү-Казан тимер юлы янында Саратов урамында (Челюскинолылар ур.) Тимербулат Акчурин сукно фабрикасы складлары урнашкан.
1895 елда Гурьевка һәм Самайкино фабрикалары базасында «Тимербулат Акчурин Сәүдә-сәнәгать ширкәте» оештырыла, ул рус армиясен постау белән иң зур тәэмин итүче дип саналган, Т.К. Акчурин «Тырышлык өчен» Хөкүмәт алтын медаленә лаек була.

XX йөзнең беренче елларында Тимербурлат Курамша улы Акчурин Сембернең Мөселман хәйрия җәмгыятьләренең берсе үтенече буенча җирле рус-татар уку йортына биш ятимне алган.

Рус-Япон сугышының авыруларын һәм яралыларын дәвалау өчен Сембер губернасы Карсун өязенең Гурьев фабрикасында 20 урынлы хастаханә ача һәм карап торган.

Акчурин зур иҗтимагый эш алып бара. Билгеле булганча, 1871-1875 елларда ул Сембер Думасы тарафыннан беренче разряд буенча гласный итеп сайланган. Ул 1884 елның икенче чирегенә (апрель — июнь) Сембер шәһәре һәм Сембер өязе буенча чираттагы присяжный утырышчысы итеп билгеләнә.

1906 елның 19 сентябрендә Сембер губернасы Карсун өязе Водорацкая волосте Гурьевка авылында вафат була.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Купцы и фабриканты акчурины:благотворительность и меценатство.
* Г. Романова. Акчурин Тимербулат Курамшевич. Кто есть кто в Сызрани: Справ-энциклопедич. изд./ Ред.-сост. Е. Мочалова.- Самара: Навигатор, 2001.-328с. 

## Әдәбият
* Юрчёнков В. А. Акчурины // Мордовия. Энциклопедия: в 2 томах / Гл. ред. А. И. Сухарев. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 2003. — Т. 1 (А—М). — С. 111. — 576 с. — ISBN 5-7595-1543-8.
* Татарская энциклопедия: в 5 т. – Т. 1: А-В. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – С. 95.
* Махмутова А.Х. Женщины рода Акчуриных // Симбирский научный вестник. – 2016. - №1 (23) – С. 152 – 156.

## Тышкы сылтамалар
* Тимербулат Акчурин – строитель Самарской Исторической мечети
## Моны да карагыз
* Самар тарихи мәчете
Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Шәхесләр:Сембер өлкәсе
Кырым татар имләсе

**Кырым татар әлифбасы** — Кырымда җирле татарлар тарафыннан кулланылган язу системалары. Кырым татарлары термины 1940—1945 елларда барлыкка килә һәм шул ук вакытта кырым татар теле төшенчәсе барлыкка килә. 1944 елда кырымда яшәүче татарларны сөргенгә дучар итәләр. кырым татар теленең әлифбасы.

## Хәзерге әлифбалары
Совет чоры мирасы булган рус алфавитын җайлаштыргпн әлифба кулланыла, әммә шул ук вакытта «Кырым татар корылтае» кабул иткән яңа латин әлифбасы дә куллануда. Кырымдагы татарлар өчен Кырым төркчәсе исемле төймәсар урнашуы бар.

## Рус хәрефләре нигезендә
1938 нче елда кабул ителгән урыс алвавиты нигезендә кырым татарлары өчен ясалган әлифба.

### Яңа латин әлифбасы
1990—1992 елларда кырым татарлары корылтае тарафыннан кабул ителгән яңа латин әлифбасы.

Шулай ук **Я я** өчен **Â â** символы кулланыла, тик хәрефләр санына кертелмәгән.

## Хәрефләрнең әйтелеше

Кирил хәрефләренең әйтелеше

## Имля вә Әбҗәд осуллары тарихы

#### Гарәп (1928 кадәр)

1 — ﻙ (ке) хәрефе ﮒ и ﯓ урынына да кулланылган.

#### Латин графикасы нигезендәге «Яңалиф» (1928—1938)

## Имля вә Әбҗәд осуллары тарихы
1928 елга кадәр «Иске имля» кулланылган.

1928 елдан соң татарлар бергә «Яңалиф» кулланган.

1938 елдан соң фәкать рус алфавиты хәрефләрен кулланылган әлифба ясалган.

## Искәрмәләр

Төркем:Язу системасы
Төркем:Гарәп әлифбасы
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Әлифбалар
Хәсән Акчурин

**Хәсән Тимербулат улы Акчурин** (1866-1916) — Сембер губернасы татар эшкуары, 1 нче гильдия сәүдәгәре, фабрикант, нумизмат, библиофил, меценат, кенәз Акчуриннар нәселеннән чыккан.

## Биографиясе
Тимербулат Акчурин 1866 елда Сембер сәүдәгәрләре гаиләсендә туган.

Аның әтисе «Иске Тимошкино Постау мануфактура Акчуриннар ширкәте» һәм «Тимербулат Акчуринның Сәүдә-сәнәгать ширкәте»нә нигез салган. Абыйлары белән бергә 1914 елда Сембер губернасы Карсун өязе Карсун авылында (хәзер Ульяновск өлкәсенең Барыш авылы) эшчеләр өчен түләүсез китапханә-уку бүлмәсе ача.  Татар халкының тарихын чагылдырган борынгы тәңкәләр, кулъязмалар һәм китапларның бай коллекциясен туплаган, тарихи музейга нигез салган. Татар, рус, Көнбатыш Европа һәм Көнчыгыш телләрендәге китаплар һәм вакытлы басмаларны үз эченә алган китапханә берничә мең томны үз эченә алган һәм Гурьевка авылында Акчуриннар йортында булган. Китапханәнең 1917 елдан соң язмышы билгесез.

1916 елда Сембер губернасы Сембер шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар
* Купцы и фабриканты акчурины:благотворительность и меценатство.
* Симбирский экслибрис. Акчурин Хасан Тимербулатович.

## Әдәбият
* Юрчёнков В. А. Акчурины // Мордовия. Энциклопедия: в 2 томах / Гл. ред. А. И. Сухарев. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 2003. — Т. 1 (А—М). — С. 111. — 576 с. — ISBN 5-7595-1543-8.
* Татарская энциклопедия: в 5 т. – Т. 1: А-В. – Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. – С. 95.
* Таиров Н. Акчурины. – Казань, 2002.
* Юсупов А.И. Господа Акчурины. – Саратов, 1974.
* Марков А. Топография кладов восточных монет. - СПб., 1910.

## Тышкы сылтамалар
* Тимербулат Акчурин – строитель Самарской Исторической мечети

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Шәхесләр:Сембер өлкәсе
Ямаш районы

**Ямаш районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ район. Әлмәттән Төньяк-Көнбатышка 50 чакрым ераклыкта, Татарстанның Көньяк-Көнчыгышында урнашкан. Административ үзәк - Ямаши авлылы.

## Тарих
Ямаш районы территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Чистай өязе Ерыклы вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Чистай кантоны Ерыклы вулысында, 1930 елдан 1944 елга кадәр Яңа Чишмә һәм Акташ районнарында урнашкан. 1944 елның 19 феврәлендә Яңа Чишмә һәм Акташ районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1956 елның 7 декаберендә Ямаш раойны юкка чыгарыла, ә аның территориясе шул ук Яңа Чишмә һәм Акташ районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1948 елның 1 гыйнварына районда 23 авыл советы булган: Алексеевка, Баграж-Никольский, Олы Сосновка, Добромыш, Ырысби, Ерыклинский, Кителга, Кләмәнтәй, Красновидово, Кузай, Кече Ботрас, Яңа Елань, Яңа Троицкое, Олимпиадовка, Полянка, Ракаш, Тәвел, Тетвел, Төги, Өргәнчә, Утяшкино, Шөгерчə, Ямаши. Район мәйданы 947 км² тәшкил иткән.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* [Ямашинский район](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯМАШ_РАЙОНЫ_(Ямашинский_район))
* https://tatarica.org/tat/razdely/municipalnye-obrazovaniya/municipalnye-rajony/lmt-rajony/yamashi

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Челубей

**Челубей** (кайбер чыганакларда **Чалабай, Челибей, Темир-Мирза** яки **Таврул**) — XV гасырда язылган «Сказания о Мамаевом побоище» дигән әдәби әсәр персонажы.

## Тасвиры
«Сказание о Мамаевом побоище» хикәятендә сурәтләнүенчә, Челубей физик көч белән генә түгел, хәрби осталык белән дә аерылып тора. Сюжет  буенча, 1380 елның 8 сентябрендә Куликово сугышы башланыр астына Мамай төмәне гаскәрләреннән төрки баһадир Челубей һәм руслар ягыннан нык Александр Пересвет алышырга чыга һәм ике алышчы да, бер вакытта бер-берсенә Сөңге кадап, бу сугышта, имештер дә, икәүләшеп дә һәлак була.

Ләкин бу эпизод та, Челубей да, Пересветның нык булуы да, мөгаен, уйлап чыгарылгандыр. Мәсәлән, бу яу турында бәян ителгән «Задонщина» хикәятендә Пересвет, яуның иң кызу мәлендә, аланда сугыш киемнәрен ялтыратып, атта йөри, ә шул ук вакытта  үлеп ятучылар була.

«Челубей (Чалабай)» — яңгырашы буенча да, төзелеше буенча да фикер йөрткәндә, ул төрки чыгышлы. Бәлки ул чыннан челәби булгандыр, ягъни шул титулга ия бер җитәкче. 1393 елда *Икенче Болгар патшалыгының* башкаласы *Велико-Тырновоны* яулап алган *Морат Беренченең* улы «Челәби әмир» исемен йөрткән бит.

## Челубей образы мультипликациядә

* Лебеди Непрядва (1980; ССРБ), режиссеры - Роман Давыдов.
* Пересвет и Ослябя (2010; Россия), режиссеры - Станислав Подивилов.

## Искәрмәләр

Төркем:Русия әдәбияты
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Алтын Урда
Ленинград өлкәсе татарлары

**Ленинград өлкәсе татарлары**  — татарларның Ленинград өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Татарлар Ленинград өлкәсендә XVIII гасырдан бирле яши. Тосно авылы 1714 елдан башлап Петербург–Мәскәү юлында зур Ям Бистәсе була. Татарлар монда сәүдә, ташу белән шөгыльләнгәннәр, пешекчеләр һәм официантлар булып хезмәт иткәннәр. Бу якларда татарларның озак яшәве турында Любань борынгы мөселман зираты сөйли.

Революциягә кадәрге чордагы иң танылган субэтник төркем булып касыйм татарлары тора.

## Таралышлары

2010 елда Ленинград өлкәсендә 8 693 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 4 330, 1989 елда – 7 757, 2002 елда - 9 432 кеше).

Алар нигездә Всеволожск, Гатчина, Луга һәм Тосно шәһәрләрендә яшиләр.

## Мәдәният
Ленинград өлкәсе территориясендә татар милли‑мәдәни җәмгыятьләре: «Изге юл» (1997 елдан башлап, Тосно), «Юлдаш» (1999 елдан башлап, Гатчина), «Дуслык» (2003 елдан башлап, Всеволожск районы), «Ансар» (2011 елдан башлап, Выборг шәһәре), «Наратлык» (Сосновый Бор шәһәре), Ленинград өлкәсенең Лужск районы татар җәмгыяте эшли. Ленинград өлкәсенең «Яңа заман» татар‑башкорт оешмасы (Тосно шәһәре) бар. 2001-2003 елларда Гатчинада татар телен һәм Ислам мәдәниятен өйрәнү буенча якшәмбе мәктәбе эшләгән. Ленинград өлкәсенең Тосно районы һәм Татарстан Республикасының Арча районы тугандаш булып санала. Тосно шәһәрендә М.Җәлил бюсты (2012); «Невский пятачок» (2010), «Синявинские высоты» (2012) мемориаль комплексларында сугышчы‑татарстанлылар истәлегенә куелган һәйкәл – обелисклар бар (2014).

## Моны да карагыз
* Санкт-Петербург татарлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Ленинград өлкәсе
Магадан өлкәсе татарлары

**Магадан өлкәсе татарлары**  — татарларның Магадан өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Татарларының (шул исәптән махсус күченүчеләрнең) өлкә территориясенә күчүе 20 йөздә әлеге төбәкне актив үзләштерү белән бәйле рәвештә башлана. Өлкәдә танылган шурфчы Б. Шәфигуллин исеме белән 1916 елда Колымадагы сәнәгать алтыны запаслары ачылу бәйле.

## Таралышлары

2010 елда Магадан өлкәсендә 1 415 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 2 517, 1989 елда – 2 752, 2002 елда - 2 006 кеше).

Алар нигездә Магадан, Ола, Сокол эшчеләр бистәсендә («Магадан шәһәре» муниципаль берәмлегенә керә) яшиләр.

## Мәдәният
1992 елдан башлап Магадан өлкәсенең «Алтын Ай» татар‑башкорт иҗтимагый оешмасы эшли. 2003-2008 елларда «Якты Нур» татар һәм башкорт өлкә оешмасы эшли. Магаданда ел саен Сабантуй һәм мөселман бәйрәмнәре үткәрелә. 2006 елда «Алтын Ай» базасында җирле мөселман дини оешмасы «Магадан шәһәре мәчете мәхәлләсе» оештырыла, 2016 елда мәчет төзелешенә таш салу тантанасы була. 2009 елда «Алтын Ай» Бөтендөнья татар конгрессы белән берлектә Магаданда татар телен өйрәнү буенча якшәмбе мәктәбе проектын тормышка ашыра.

## Күренеле кешләре
* М.Р. Шәрипова — биология фәннәре докторы, 
* И.Л. Измайлов — тарих фәннәре докторы, 
* И.К. Ваһапов — техник фәннәр докторы,
* Д.А. Мостафина — тарихчы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Магадан өлкәсе
Тугызбаев

Тугызбаев ― фамилия.
* Баймөхәммәт Тугызбаев (1884—1965), дин әһеле.
----
* Факиһә Тугызбаева (1950—2021), БР халык шагыйре.

## Моны да карагыз
* Тугызбай, топоним, Чиләбе өлкәсе торак пункты.

Төркем:Фамилияләр
Мурманск өлкәсе татарлары

**Мурманск өлкәсе татарлары**  — татарларның Мурманск өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Татарларының (шул исәптән махсус күченүчеләрнең) өлкә территориясенә күчүе 20 йөздә әлеге төбәкне актив үзләштерү белән бәйле рәвештә башлана. Аларның саны 1930-1940 елларда Кола ярымутравының сәнәгати үсеше белән бәйле рәвештә арта; күченүчеләр арасында репрессияләнгәннәр күп була.

## Таралышлары

2010 елда Мурманск өлкәсендә 5 624 татар кешесе яшәгән (1926 елда — 311, 1959 елда – 5 566, 1989 елда – 11 549, 2002 елда - 7 944 кеше).

Алар нигездә Мурманск (2253 кеше), Североморск (657), Апатиты (290), Мончегорск (266), Боленегорск (162), Кировск (148) шәһәрләрендә яшиләр.

## Мәдәният
Хәзерге вакытта Мурманск шәһәрендә «Идел‑Урал» татар‑башкорт мәдәнияте үзәге (1990 елдан), «Гөлҗиһан» Татар мәдәни үзәге (1994 елдан), Мурманск һәм Мурманск өлкәсе мөселманнары җәмгыяте (1999 елдан) эшли. Мәчет эшли. Корбан бәйрәме, Сабантуй, Ураза бәйрәме һәм башка чаралар үткәрелә. Якшәмбе татар мәдәнияте мәктәбе эшли (1994-1998 елларда һәм 2005 елдан башлап).

## Күренеле кешләре
* И.К.Уразаев — РФ Герое (Печега штб); 
* В.И.Халиулин — техник фәннәр докторы (Гремиха авылы, Саам районы).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Мурманск өлкәсе
Җиңүгә 75 ел

## Татарстан
     2020 елның 20 июнендә Татарстан Республикасының Казан шәһәре Ирек мәйданында Казан горнизоны гаскәрләренең Бөек Ватан сугышында Җиңүгә 75 ел тулуга багышланган тантаналы парады узды.
     Тантаналы чарада Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, ТР Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев, Татарстан Премьер-министры Алексей Песошин, Казан мэры Илсур Метшин, Бөек Ватан сугышы ветераннары, тыл хезмәтчәннәре һәм башкалар катнашты. Җиңү Парады “ТНВ” каналында трансляцияләнде. 
     Парадны уздыру көне, 1945 елның 24 июнендә Кызыл мәйданда узган тарихи Җиңүчеләр Парадына туры китереп сайлана. Чара Җиңү Байрагы, Россия Федерациясе һәм Татарстан Республикасы гимнары яңгыратуга илнең һәм республиканың флагларын чыгарудан башлана.

Парад узгач Рөстәм Миңнеханов анда катнашкан хәрбиләр белән очраша һәм аларга истәлекле сәгатьләр һәм китаплар тапшыра.

## Мәскәү

     Мәскәүдә Кызыл мәйдандагы хәрби Парад трансляцияләнә. Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин Җиңүнең 75 еллыгы белән котлый.

## Шулай ук карагыз
* Җиңү бәйрәме
* Җиңү көне (Бөек Ватан сугышы)
* Хәтер көне

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
Айтматов укулары

2019 елның 25 октябрендә Татарстан Республикасының Казан шәһәрендә “Айтматов укулары - мәдәниятләр аралашуы өчен” язучылар һәм интеллектуалларның III халыкара форумы уза. Аны “Россия - Ислам дөньясы” стратегик күзаллау төркеме һәм ТР Фәннәр академиясе оештыра.
Форум “Россия - Ислам дөньясы” стратегик күзаллау төркеме формалашуы башлангычында торган язучы Чыңгыз Айтматов истәлегенә багышланган. Аның әсәрләре дөньяның 170 теленә тәрҗемә ителгән һәм гомуми тиражы 100 миллионнан артык экземплярда басылган.
Форумның төп темасы - “Зур үзгәрешләр чорында кеше һәм мәдәният” була.  Аның эшендә язучылар, мәдәният һәм фән эшлеклеләре, интеллектуаллар катнаша.
     Форумда катнашкан Татарстан Республикасы Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев: “Безнең өчен Татарстанда язучылар һәм интеллектуаллар форумын уздыру зур горурлык. Айтматов укулары, барыннан да элек, дөньядагы халыклар арасында мәдәниятләр диалогын җайга салучы актуаль бурычлар белән бәйле. Мәдәниятләр диалогы - куәтле, йомшак, бары тик аның аша гына  бу каршылыклы дөньяда уртак тел табуга ышаныч күренә. 
Без глобаль процесслар, техник алгарыш җимешләрен татып, тату яшәү юлларын табарга тиеш”, - дип ассызыклап үтә.
     Дәүләт Киңәшчесе Чыңгыз Айтматов белән якыннан аралашуын, аның белән бәйле хатирәләре белән уртаклаша. “Чыңгыз Айтматов – планета зурлыгындагы кеше. Кайвакыт аның фикерләү киңлекләре акылга сыймаслык булып тоела. Бөтен дөньяга танылган язучы һәм дипломат буларак, Чыңгыз Айтматов чын мәгънәдә дөнья илчесе булды. Ул бүген безне бергә җыйды һәм без киләчәктә аның юлын дәвам итәргә, акрынлап кыенлыкларны җиңеп, үзара аңлашуны эзләргә һәм табарга тиешбез”, - дип белдерә чарада Минтимер Шәймиев.
Ул Кыргызстаннан килгән кунак – “Чыңгыз Айтматов исемендәге Ыссык-Күл форумы” вице-президенты Динара Жумабаевага 2000 елда Чыңгыз Айтматов һәм казах шагыйре Олжас Сөләйманов Казанга килгәч өчәү бергә төшкән фотографияне бүләк итә.
     Форум кысаларында “Чыңгыз Айтматов - Көннәр һәм гасырлар” документаль фильмы күрсәтелә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Әлфия Авзаловага мемориаль такта ачу

2019 елның 19 июнендә легендар татар җырчысы, Россиянең атказанган артисты, Татарстанның халык артисты, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Әлфия Авзалова хөрмәтенә мемориаль такта ачу тантанасы үтә.
     Тантанага бик күп талантлы җырчыны хөрмәт итүчеләр, артистлар, җырчылар, музыкантлар, күренекле мәдәният эшлеклеләре вәкилләре һәм республика җәмәгатьчелеге җыела. Тантаналы чарада шулай ук җырчының кызлары – Гүзәл Авзалова һәм Зөлфия Авзалова-Нигъмәтҗанова катнаша.
     Мемориаль такта Туфан Миңнуллин урамындагы җырчы соңгы елларда яшәгән йортка куела.
     Проектның авторы – Казанның яшь cкульпторы Фәнил Вәлиуллин.
     Тантананы Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең сәнгать җитәкчесе, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты  Айдар Фәйзерахманов алып бара.
Ихлас күңелдән (китап)

2018 елның 7 сентябрь көнендә Татарстан Республикасы башкаласы Казан шәһәрендә  Минтимер Шәймиевнең "Ихлас күңелдән" китабын тәкъдим итү була. Китап Татарстан Республикасы Дәүләт Киңәшчесе, ЮНЕСКОның Мәдәниятара диалог буенча махсус илчесе Минимер Шәймиев химаясендә узган Казан мәдәниятара диалог форумы уңаеннан басылып чыга.

Тәкъдир итү чарасына Казан мәдәниятара форумында катнашучылар чакырылган була: ЮНЕСКО вәкилләре, ЮНЕСКО Игелекле көч илчеләре һәм махсус илчеләр, ЮНЕСКО экспертлары, РФ һәм ТР фән һәм мәдәният эшлеклеләре.

Татар, рус һәм инглиз телләрендә басылган китапта беренче Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиевнең чыгышлары, мәкаләләр һәм интервьюлар бирелгән.

Тәкъдир итү чарасын Россия хезмәттәшлек (Россотрудничество) җитәкчесе Элеонора Митрофанова алып барган.

Тантанада шулай ук “Казан Кремле” музей-саклаулыгы директоры Зилә Вәлиева, КФУ профессоры Энгель Таһиров, Бәхрәйнның борынгылык һәм мәдәният эшләре буенча идарә киңәшчесе Мунир Бушенаки, ИКОМОС эксперты Алкивиадис Препис (Греция) чыгыш ясый.

Төркем:Минтимер Шәймиев
Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Агач археологиясе музее (Зөя)

«Татар бистәсе» агач археологиясе музее Татарстанның Зөя утрау-шәһәрендә урнашкан, Зөя утрау-шәһәрчеге музей-тыюлыгына керә. Музейны 2018 елның 5 сентябрендә ачалар. Объектны музейлаштыру белән А.Х.Халиков исемендәге Археология институты һәм Музейны проектлау үзәге шөгыльләнгән.

Төркем:Яшел Үзән районы музейлары
Төркем:Зөя
Республика ифтары

Татарстан башкаласы Казанда үтүче Республикакүләм ифтар Россиядәге иң зур авыз ачу мәҗлесләреннән санала. 
     Ифтарда традицион рәвештә күп балалы һәм аз керемле гаиләләр, сәламәтлеге чикле кешеләр һәм халыкның социаль яктан якланмаган башка катламы катнаша. Алар белән бергә ифтарга шулай ук төрле дәрәҗәдәге җитәкчеләр, иҗтимагый һәм дини оешма вәкилләре, төрле илләрнең Казан шәһәрендәге илчеләре һәм баш консуллар чакырыла. Меңләгән мәҗлес кунакларының бер өлеше – республика районнары мөселманнары.
     Республика ифтарында күренекле дин әһелләре вәгазьләре, нәшид һәм мөнәҗәт башкаручылар чыгыш ясый. 
     Намаз ачык һавада укыла. 
     Ифтарны тиешле дәрәҗәдә үткәрү өчен волонтерлар җәлеп ителә.
Минтимер Шәймиев урамы (Назрань)

2015 елның 2 апрелендә Ингушетиядә Татарстан Республикасы мәдәнияте көннәре кысаларында Татарстан Республикасының Беренче Президенты Минтимер Шәймиев исеме Ингушетиянең иң зур шәһәрләренең берсе – Назраньның үзәк урамына бирелә. 

Урам шәһәрнең җанлы өлешенә туры килә, аның яныннан Назрань – Мәскәү тимер юлы, шулай ук Ингушетияне Төньяк Осетия белән тоташтырган автомобиль юлы уза.

Тантанада бик күп шәһәр халкы катнаша, Назраньда яшәүче йөзләгән татар диаспорасы вәкилләре бәйрәмгә үзләренең гаиләләре белән килә.

Төркем:Минтимер ШәймиевТөркем:Назрань урамнары
Татарстан Республикасы. Мавыктыргыч сәяхәт (китап)

“Татарстан Республикасы. Мавыктыргыч сәяхәт” китабын тәкъдир итү чарасы 2013 елның 10 октяберендә уза.

Хезмәтне нәшер итү белән “ЛОГОС” нәшрият йорты шөгыльләнгән. Нәшрият йорты колллективы бу проект өстендә ике ел эшләгән.
 
Мөхәррирләр төркеме, фотографлар, журналистлар 43 муниципаль районы һәм 2 шәһәр округына берничә тапкыр сәфәр кылган.

Хезмәтне татарчага язучы, шагыйрә Флера Тарханова тәрҗемә иткән.

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Мөслимә Латыйпова

**Латыйпова Мөслимә Хәбри кызы** (7 ноябрь 1951 (69 лет), ТАССР, Арча районы, Колачы авылы) - "Бәхетле" ҖЧҖ генераль директоры, бишенче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, Икътисад, инвестицияләр һәм эшкуарлык комитеты әгъзасы. Казан шәһәренең мактаулы гражданы (2022).
## Биографиясе
Мөслимә Латыйпова 1951 елның 7 ноябрендә Татарстан Республикасының Арча районы Колачы авылында туа. Джордж Соросның социаль һәм гуманитар белемнәр институтын тәмамлаган.

Совет кибетләре турында барысын да кечкенәдән белгән, Латыйпованың әти-әнисе сәүдәдә эшләгән. Ашханә мөдире булып эшләргә дә өлгерә. 25 яшендә яшь Мөслимә үзе кибет директоры булып эшләгән. 1991 елда Мөслимә Латыйпова кондитер әйберләрен күпләп сату белән шөгыльләнүче берничә сәүдә ноктасын ача. Киң ассортиментлы продуктлары  белән үзенең зур кибетен төзергә хыяллана. 1994 елда коммерция фирмасы җитәкчесе, ә аннары "Бәхетле" ҖЧҖ генераль директоры була.

"Бәхетле" маркасы астында беренче ваклап сату кибете 1998 елда ачыла. Ишегалдында кризис, әмма куркынычсыз яшь бизнес-леди, шулай ук яшь әни барлык кыенлыкларны күп күрә. 2006 елда Латыйпова "Бәхетле" супермаркетын Мәскәүдә ача. "Бәхетле" фирма супермаркетларының сәясәте төгәл күренә. Бүгенге көндә аларга челтәр продукциясенең 40% ы туры килә. Казанда бу елларда "Бәхетле" бренды астында 10 супермаркет барлыкка килде, шулай ук Яр Чаллы һәм Түбән Камада кибетләр ачылды. Мәскәүдә бүгенге көндә 4 супермаркет эшли, үзләре җитештергән продуктлар, аларда киң ассортиментның яртысын били — 40 000 атамага кадәр — товарлар ассортименты. Компания Мәскәү нокталарының санын унга кадәр арттыру планында.

"Бәхетле" супермаркетлар челтәре әйләнеше 8 млрд.сум тәшкил итә. Бренд күптәннән Россиядә иң эре ритейлерларның берсенә әверелде. Супермаркетлар шәһәрнең җәмәгать тормышында актив катнаша, җәмгыятьнең якланмаган катламнары өчен хәйрия акцияләре үткәрәләр. Казанда Мөслимә Латыйпованың масштаблы хәйрия проекты — «Бәхетле» социаль ашханәләре эшли. Бу ашханәләрдә 1500 дән артык кеше — аз тәэмин ителгән гаиләләрдә, ятим, инвалидлар, керемнәре яшәү минимумыннан түбәнрәк булган балалар бушлай ашый ала. Хәзер шундый 6 ашханә эшли.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* ТР һәм РФ атказанган сәүдә хезмәткәре
* “Ел менеджеры - 2002” россиякүләм конкурс җиңүчесе
* “Ел җитәкчесе” республика конкурслары лауреаты 
* “Сәүдә кешесе - 2004” дипломы
* “Хатыз-кыз – лидер, җәмәгать эшлеклесе” (2008)
* “Слава России”(2004) ордены
* Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәт хаты 
* «Дуслык» ордены.
* 2022 ― Казан шәһәренең мактаулы гражданы (Карар Казан шәһәре Думасының чираттан тыш XVI сессиясендә кабул ителгән)
* 2022 ― Почет ордены (РФ) ― *«»*
## Гаиләсе
Кияүдә, кызы бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Арское землячество - Латыпова Муслима Хабриевна
* Татарам.ру - Муслима Латыпова

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Регина Казарян

**Казарян Регина Татевосян **(17 апрель 1915 ел — 6 ноябрь 1999 ел) — әрмән рәссамы, 1937 елда репрессияләнгән әрмән шагыйре Егише Чаренцның кулъязмаларын саклап алып калучы.

## Биографиясе
Регина Татевосовна Казарян 1915 елның 17 апрелендә Ереван шәһәрендә туган.

Чаренц Казарян белән 1930 елда танышып, дуслаша. Чаренц кулга алынганнан соң яшь рәссам үзенең йорты каршында шагыйрьнең соңгы елларда язган бик күп әсәрләрен («Коматаска реквием», «Исемсез», «Көзге җыр» һ. б.) күмә. «Яшь чагында Регина велосипед спорты белән профессиональ нигездә шөгыльләнә, аннары рәссам булып китә, сугышта катнаша. Бу фидакарь, туры хатын гомер буе Чаренц дип яши, аның күп кенә шигырләре бер Регина аркасында гына сакланып кала»,- дип яза Чаренецның кызы — Арпеник.

## Мактаулы исемнәре

* *Ереванның мактаулы гражданы* (1995)
* *Әрмәнстанның атказанган рәссамы*

## Хәтер
Ереванда Регина Казарян хөрмәтенә истәлек тактаташ ачылган. Баграмян проспекты, 33а йортында рәссам 1961—1999 елларда яшәгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Memorial plaque to Regina Ghazaryan, who saved Charents' manuscripts, inaugurated in Yerevan
* Биография
* Вечно с Чаренцом // Республика Армения, 2009
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:6 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Ереванда туганнар
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:17 апрель көнне туганнар
Төркем:Әрмәнстанның атказанган рәссамнары
Әсгать Галимҗанов исемендәге сквер

Әсгать Галимҗанов - күренекле татар хәйриячесе  (02.03.1936 – 03.01.2016). 
2016 елда, хәйрияче вафат булганнан соң, Казан шәһәре җитәкчелеге һәйкәл тирәсендәге скверны Әсгать Галимҗанов исеме белән атарга карар кылды. Татарстан Республикасы Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәймиев гаиләсе скверны төзекләндерергә тәкъдим итте һәм финанс чыгымнарын үзенә алды. Скверны төзекләндерү эшләре 2016 ел ахырына кадәр башкарыла һәм ул ачыла.

2008 елда Меңьеллык мәйданында Татарстан Республикасының Беренче Президенты Минтимер Шәймиев инициативасы буенча һәм финанс ярдәме белән Әсгать Галимҗановка һәйкәл куелган иде. Проект авторы –  Татарстан Республикасы Атказанган сәнгать эшлеклесе, күренекле Казан скульпторы Асия Миңнуллина.
Скверның төп элементлары – граниттан, утыргычлар карагай агачыннан ясалган. Җәяүлеләр зонасында 140 заманча антивандаль яктырткычлар куелган, 12 мең яшел үсенте утыртылган. Тәртип видеокүзәтү ярдәмендә алып барылачак.
Скверда төп урынны бронзадан эшләнгән плита алып тора, анда «Бессмертие твоё - в делах добрых… Лучшему из нас - Асгату Галимзянову. Минтимер Шаймиев» дип язылган.
Төркем:Казан парклары
Йөрәккә якын (документаль фильм)

Ренат Акчурин - милләттәшебез, дөньякүләм танылган кардиохирург.

Аңа багышлап "Йөрәккә якын" ("Близко к сердцу") документаль фильм төшерелә. Аның сценарие авторы, проект җитәкчесе – Фәридә Корбангалиева, режиссеры – Денис Красильников, операторлар – Максим Терехин һәм Алексей Матросов.

2016 елның 8 июнендә Казанда әлеге фильмның презентациясе үтә.
 
Фильм талантлы табибның операция өстәле янындагы күренешләреннән, аның үз эше турында сөйләменнән башланып китә. Аннан соң, ил Президенты булган Борис Ельцин, космонавт Александр Александровтан башлап, гап-гади пациентларга кадәр – 9 кеше Акчуринның үзләренең гомер юлында нинди зур роль уйнавы турында җентекләп сөйли.
 
Фильм ахырында гаилә әгъзалары – тормыш иптәше һәм улының фикерләре кертелгән. Алар аның ышанычлы, тугры тормыш юлдашы, кайгыртучан, тырыш, хөрмәткә лаек ата булуы турында сөйли.
Сабрина Григорян

**Григорян Сабрина Маркосовна** (әрм. Սաբրինա Մարկոսի Գրիգորյան; 28 июль 1956 ел — 10 июнь 1986 ел) — итальян чыгышлы әрмән актрисасы.

## Биографиясе
Сабрина Григорян 1956 елның 28 июлендә Римда рәссам Маркос Григорянның һәм Флора Адамян гаиләсендә туган. Ата-анасы аерылышканнан соң атасы тәрбиясендә була һәм башлангыч белемне Тәһранда сәләтле балалар өчен махсус мәктәптә ала. Соңрак ул Нью-Йоркта урта мәктәптә укый. Тегеранга кабаттан әйләнеп кайткач, ул урындагы театраль мәктәп директоры, ә шулай ук Тегерандагы халыкара театраль яшьләр оешмасы директоры Патриция Зих белән таныша. Ихсанда аерым актерлык талантын күреп кала.

Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Сабрина Лондонга юллана, тыңлаулар үтә һәм Гилджолл музыка һәм драма мәктәбенә актерлык осталыгына уку өчен кабул ителә. Ул елларда ул бик күп сәяхәт итә, Америка Кушма Штатларына, Швейцарияга, Испанияга, Италиягә һәм башка бик күп урыннарда була, кая да, яңа белемнәрне үзенә сеңдерергә тырыша. Ул әрмән, инглиз һәм француз телләрендә иркен сөйләшә, фарсы, итальян, испан телләрен аңлый. Студент буларак Сабрина Тәһранда һәм Гилдхоллда, ярдәмчедән алып баручыга кадәр, төрле рольләрне башкарып өлгерә. Тәһранда актрисага укыган чакта, ә соңыннан — Гилдхолл музыка һәм драма мәктәбендә Сабрина күп кенә рольләрне башкара.

**Уйнаган рольләре**

Сабрина үзенең кыска ул эчендә төрле персонажларны сурәтли, тамашачыларны, режиссерларны сокландырырлык образларны булдыра.

Сабрина Джин Шалитның NBC каналында «Today» шоуы режиссер ассистенты һәм редакторы була. Нью-Йорк телекомпаниясендә эшләгәндә ул берничә театраль һәм музыкаль әсәр һәм мәкалә яза, алар Delta Sky Magazine, Ladies Home Journal, Diversion Magazine һәм башка периодик басмаларда нәшер ителә. Шулай ук «туры эфирда» карау өчен сценарийлар әзерли.

## Искәрмәләр

Төркем:Нью-Йоркта вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:АКШ актрисалары
Нургалиев

**Нургалиев** — фамилия.
* Азат Нургалиев (1986), Казакъстан футболчысы. Ике тапкыр Казакъстан чемпионы һәм өч тапкыр Казакъстан Кубогы иясе.
* Алмаз Нургалиев, клипмейкер, кинооператор.
* Әнвәр Нургалиев (1974), җырчы, БР халык артисты (2021).
* Владимир Нургалиев (1969―1999), майор, Россия Федерациясе Каһарманы (2000).
* Данис Нургалиев (1956), геология-минералогия фәннәре докторы (1997), КФУ проректоры (2010 елдан).
* Владислав Нургалиев (1997), футболчы.
* Илдар Нургалиев (1948), архитектор, ТАССР атказанган архитекторы (1984).
* Раил Нургалиев (1986), спортчы (көрәшче), тренер.
* Рәшит Нургалиев (1956), армия генералы, РФ эчке эшләр министры (2004―2012).
* Руслан Нургалиев, милли көрәш буенча дөнья чемпионы (2011, Казан).
----
;Нургалиева
* Ләйсән Нургалиева (1980), 1999 елдан Чаллы татар театры актрисасы, ТР атказанган артисты (2017).
## Моны да карагыз
* Нургали Буави (*Болгари әл-Морзави, Хәсәни*, 1852―1919), мөдәррис, имам-хатыйб.
* Ширин Нургали (*Ширин Булат улы Нурали*, XVI гасыр), Казан ханлыгының дәүләт эшлеклесе.

Төркем:Фамилияләр