open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхәт Салихов

**Әхәт Салихов**:
* Әхәт Салих улы Салихов (1938), Казан дәүләт аграр университеты профессоры.
* Әхәт Гобәй улы Салихов (1966), Тарих, тел һәм әдәбият институты (*[[Уфа]]*) бүлек мөдире,   Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреаты (2013).
* Әхәт Салих улы Салихов (*1915, *хәзерге* [[Сарман районы]] [[Әлмәт (Сарман районы)|Әлмәт]] авылы ― 4.3.1945, [[Польша]], Слуп воеводалыгы, Штарзен*), Бөек Ватан сугышында яраланып, вафат булган кызылармияче.
Элита

**Элита** (фр. *élite* «гадәттән тыш», «эксклюзив») — социологиядә, байлык, социаль сыйныф, һөнәр яки осталык аркасында җәмгыятьтәге гади кешеләргә караганда югары социаль статуска ия булган, азчылык,  социаль төркем. 

Элита социаль стратификациянең иң башында, чөнки ул җәмгыятьтә мөһим һәм кыйммәтле саналган характеристикаларга ия (гаилә чыгышы, байлык, сәяси хакимият яки мәгариф).

Элитаны өйрәнү ХХ гасыр башында башланды, Вилфредо Парето, Гаетано Моска һәм Роберто Мишель бу өлкәдә беренче теоретиклар. Сәясәт фәннәре күзлегеннән караганда, алар төрле политиканы тормышка ашыруда мөһим роль уйныйлар һәм аларның җәмгыятьтәге сәяси процессларга йогынтысы белән танышырга тиеш.

Societyәмгыятьтә күренекле шәхси сыйфатлары булган кешеләр төркеме буларак элита турында киң таралган фикер бар. Бу төшенчә еш кына дөрес - махсус өстенлекләр белән, югары катлам кешеләренең күбесе, вакыт узу белән, элита җәмгыять алдында алып барырга тиеш рухи сыйфатларга ия. Элита кешеләренең туганда махсус шәхси сыйфатлары булмаска мөмкин, ләкин аларда махсус рухи сыйфатлар булырга мөмкин, алар беренче чиратта тормыш тәҗрибәсе һәм күнегүләр нәтиҗәсе. Кайбер теоретиклар чын миссия тарихи миссиядә катнашучылар миссияне тиешенчә башкара алуларына инангач барлыкка килә дип саныйлар. Алар җәмгыятьнең идарә итү учреждениеләрендә төп урыннарны биләгән һәм коллектив элитаны формалаштырган кешеләрдә билгеле. Элита шулай ук ​​элита булмаган акчаларны үзләштерергә көче булган хакимнәр төркеме дип тә билгеләнергә мөмкин, алар үз чиратында ачык оештыру аппараты формалаштыралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Социология
Төркем:Элита
Төркем:Социаль төркемнәр
Түбән Лужица теле

Түбән Лужица теле (шулай ук венд теле; үзатамасы: dolnoserbska rěc, dolnoserbšćina) — лужичаннарның, башкача лужица сербларның ике әдәби телләренең берсе, Көнчыгыш Германиядә Бранденбург җирендә Түбән Лужицада таралган. Көнбатыш славян телләренең лужица суб-төркеменә карый. Түбән лужица телендә сөйләшүчеләр саны 6860 кеше.
Түбән лужица теленең югары лужица теле белән уртак хасиятләре бар һәм барлык көнбатыш славян тел хаситләре бар. Моннан ары, хасиятләрнең бер өлеше лужица телләрен лехит суб-төркеме телләре белән берләштерә, башка өлеше - чех-словак суб-төркеме телләре белән. Түбән лужица теле югары лужица теленнән тел системасының барлык дәрәҗәләрендә аерылып тора: фонетикада (шартлаулы барлыкка китерүле g таралышы; č аффрикатасының калын сызгыручы c белән тәңгәл килүе; p, t, k -дан соң r тартыгының калын š-га үзгәрүе; ć, ʒ́ ның фрикатив нечкә сызгыручы ś, ź-га үзгәрүе), морфологиядә (супина булуы; диалектларда аорист һәм имперфект формалары булмавы) һәм лексикада (bom «агач»; twarc «балта остасы»; gluka «бәхет» һ.б. тәңгәл килүче югары лужица štom, ćěsla, zbožo сүзләренә капма-каршы китереп. Түбән лужица әдәби нормасына зур йогынтыны югары лужица теле ясаган, югары лужица теленнән аермалы буларак түбән лужица теле әзрәк нормальләштерелгән һәм кырыс кодификацияләнмәгән, тотрыксызлык һәм күбрәк юрамалар булуы белән хасиятләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Дотияли теле

**Дотели**, яки **Дотьяли** (डोटेली) күбесенчә Непалда яшәүче 800 000 кеше сөйләшә торган Индо-Арий теле. Ул Кһас теленең (ул хәзерге Непали теленең борынгы формасы) диалекты һәм Деванагари язмасы белән языла. Аның 2072 (2015) Непал Конституциясенең 6-нчы секциясе, 1 өлеше буенча Непалда рәсми статусы бар.
Дотели теленең дүрт төп диалекты бар, атап әйткәндә Байтадели, Баджһанги Непали, Дарчули һәм Дотели. Бу диалектлар арасында үзара аңлаешлылык югары һәм Дотели теленең барлык диалектлары уртак телгә нигезләнгән материалларны куллана ала. 
 

## Килеп чыгышы һәм тарихы
Раһул Санкритьяян буенча Дотели яки Дотьяли Кумаони теленең диалекты ул Дотига Кумаонның Катьюри династиясе бүленүе тарафыннан китерелгән булган, алар Дотида 1790 елга кадәр хөкем сөргән. Доти патшалыгы Катьюри патшалыгы Катьюриларның төрле тармакларының сигез төрле патшазадә бүленгәннән соң формалашкан булган. Шулай да, Непалда ул Непали теленең диалекты буларак таныла; гәрчә асаба интеллигенция һәм Доти кешеләре, Дотели телендә сөйләшүчеләр телләрен Непалның милли телләрнең берсе дип танылуын таләп итә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* English to Nepali Converter
* Type Nepali with Nepali Unicode
* Type In Nepali Unicode
* Saral Nepali Unicode
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Абовце

**Абовце** () — Словакиянең  округында урнашкан авыл.

## Тарихы

Авыл  елда нигезләнгән.

## Географиясе
Мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* ŠVEDA, Dušan; PETRLOVÁ, Marcela; RÚŽIČKA, Zdenko; KRIŠKA, Peter. Nové územnosprávne členenie a organizácia miestnej štátnej správy. Bratislava : Epos, 1996. 224 s. ISBN 80-88810-59-0.
* ZUBRICZKÝ, Gabriel; KOREC, Pavol; LAUKO, Viliam; TOLMÁČI, Ladislav; MIČIETOVÁ, Eva. Kraje a okresy Slovenska : Nové administratívne členenie. 1. vyd. Bratislava : Q111, 1997. 392 s. ISBN 80-85401-58-4.
* VOLKO, Viliam; KIŠ, Miloslav, ed. Stručný prehľad vývoja územného a správneho členenia Slovenska. Bratislava : Ministerstvo vnútra SR, 2007. Dostupné online.

Төркем:Словакия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бобровник

**Бобровник** () — Чехиянең Оломоуц крае  районында урнашкан авыл.

## Географиясе
Бобровник Чехиянең башкаласы Прагадан көньяк-көнчыгышка таба 378.4 чакрым ераклыкта урнашкан.
## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Тарихы

Авыл җирләре элек  тарихи төбәгенә караган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Төркем:Оломоуц крае торак пунктлары
Төркем:Чехия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Азелино мәдәнияте

**Азелино мәдәнияте** яки **Азелино культурасы** һәм **Азиле мәдәнияте** —  тимер гасырда (якынча III—VII йөзләр) Идел-Нократ елгалары арасында яшәүчеләргә нисбәтле археологик мәдәният.

Беренче тапкыр 1956 елда В. Ф. Генинг тасвирлый, атамасы Киров өлкәсендәге Азелино авылы янында табылган каберлеккә бәйле рәвештә бирелә. Азелино мәдәнияте турындагы беренче мәгълүматлар XIX йөзгә карый. Азелино мәдәнияте истәлекләре А. А. Спицын, П. А. Пономарёв, М. Г. Худяков, А. П. Смирнов, В. Ф. Генинг, А. Х. Халиков, П. Н. Старостин һәм башкалар тарафыннан өйрәнелә.

Кайбер тикшеренүчеләр фаразынча Азелино мәдәнияте Пьянобор мәдәнияте нигезенә үсеп чыга һәм Идел аръягында яшәгән ахыргы чор Городец мәдәнияте кабиләләре, ш. и. фин-угыр кабиләләре катнашында барлыкка килгән дип санала. Азелино мәдәнияте халкы игенчелек, терлекчелек, балыкчылык, аучылык б-н көн күргән, сөяк эшкәртү, тимер эретү-кою һөнәрен белгән (эш, сугыш кораллары, бизәнү әйберләре һ. б. җитештергән). Азелино мәдәниятена балчыктан ясалган яссы һәм түгәрәк төпле савыт-сабалар хас. Торулыклары уртача 1,5 мең м² мәйданны алып торган. Биектау районындагы Соловцово шәһәрлеге якынча 6 мең м² мәйданны биләгән. Агач тораклары җир өстенә төзелгән. Мәетләрне кабер казып җирләгәннәр, мәет б-н бергә ат дирбияләре күмү гадәте дә булган. Каберләргә кылыч, сөңге, тимер башлык, ук очлыклары, тимерчелек кирәк-ярагы, уклы садак салып калдыру гадәте дә очрый. Татарстанда Азелино мәдәнияте истәлекләре Яшел Үзән районының Әйшә, Кама Тамагы районының Сөйки, Лаеш районының Нурминкә, Үкереч Колтык авыллары, Тәтеш шәһәре янында, Казанның элекке елга порты һ. б. урыннарда (барлыгы 48 истәлек, ш. и. 13 шәһәрлек, 3 авыллык, 11 каберлек) табыла. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Киров өлкәсе тарихы
Төркем:Археологик мәдәниятләр
Ирек Кашапов (1984)

*
*'Ирек Кашапов*', Ирек Рафис (*Рәфис*) улы Кашапов (*1984 елның 27 мае, СССР, РСФСР, ТАССР, Сарман районы, Саклаубаш*) ― драма актеры, Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театры артисты (2009 елдан). [[Татарстанның атказанган артисты]] (2021).

== Тәрҗемәи хәле ==
1984 елның 27 маенда Татарстан АССР [[Сарман районы]] [[Саклаубаш]] авылында туган. Әтисе ― Рафис Гыйззәтулла улы (*2019 елның 29 гыйнварында вафат* ), әнисе ― Рәмзия. Ирек [[Казан театр училищесы]]н (2005), [[Казан мәдәният һәм сәнгать университеты]]ның актерлык факультетын (2009) тәмамлаган. 2009 елдан [[Камал театры|Галиәсгар Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында]] хезмәт итә. Сәхнә ягымлылыгы белән аерылып торучы артист.

== Рольләре ==
Музыкаль геройларны яратып уйный, төрле характердагы рольләрне оста башкара.
* *Бәләкәч* – Бәби ([[Илгиз Зәйниев|И. Зәйниев]])
* *Фирзәт* – Мәхәббәт FM (И. Зәйниев)
* *Бәчке* – Гөргөри кияүләре ([[Туфан Миңнуллин|Т. Миңнуллин]])
* *Бульдог* – Авыл эте Акбай (Т Миңнуллин)
* *Галимҗан* – Яшь йөрәкләр ([[Фәтхи Бурнаш|Ф. Бурнаш]])
* *Зөфәр* – Зөбәйдә – адәм баласы ([[Шәриф Хөсәенов|Ш. Хөсәенов]])
* *Булат* – [[Зәңгәр шәл (спектакль)|Зәңгәр шәл]] ([[Кәрим Тинчурин|К. Тинчурин]])
* *Голәм әкә* – Җилкәнсезләр (К. Тинчурин)
* *Фазлыйәхмәт* – Кыю кызлар ([[Таҗи Гыйззәт|Т. Гыйззәт]])
* *Мәҗит* – Арбалы хатыннар ([[Зәки Зәйнуллин|З. Зәйнуллин]])
* *Эстрагон* – Годо (С. Беккет)
* *Лорд Грей* – Ричард III ([[Уильям Шекспир|У. Шекспир]])
* *Дон Алонсо* – Дон Жуан ([[Мольер|Ж.-Б. Мольер]])

== Фильмография ==
* 2020 – «Прохлада глаз» (режиссер Айнур Зиннәтов) – *участок хуҗасы*

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* 2015 – [[ТР мәдәният министрлыгы]]ның Мактау грамотасы
* 2021 – [[ТР атказанган артисты]] – *театр сәнгатен үстерүгә керткән өлеше өчен''

## Гаиләсе
Өйләнгән, баласы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Ирэк Кашапов. kino-teatr.ru
* Кашапов Ирек Рәфис улы.  Камал театры сайты
* irekkashapov. instagram.com

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Яңа башкортлар

**Яңа башкортлар** () — XIX гасырда Башкортстан территориясендә төрле этник төркемнәрдән (татарлардан, мишәрләрдән, башкортлардан, чирмешләрдән, типтәрләрдән) торган катлам. XIX гасырның 30-60-нчы елларында асаба башкортларның җирләрендә урнашкан һәм аларга белән бер үк хокукка ия булган җирсез халыкны (бобильләрне, типтәрләрне, чирмешләрне һәм башкаларны) яңа башкортлар дип атаганнар (1865-нче елда катлауларны юкка чыгарганчыгача).

1798-1823 елларда башкорт җирләрен Генераль ызанлау һәм аннан соңгы Хөкүмәт акцияләре «яңа башкортлар»ның барлыгын рәсми рәвештә законлаштыра. XIX гасырның беренче яртысындагы документларда «мишәрләрдән башкортлар», «тептәрләрдән башкортлар» һ.б. атамалар барлыкка килә, ә инде XIX гасырның икенче яртысында әлеге терминнар «яңа башкортлар» термины белән кысрыклана. «Яңа башкорт»лар составына татарлар, мишәрләр, башкортлар, чирмешләр, типтәрләр генә түгел, ә кыргызлар, төркмән, ногайлар һәм башка төрки телле халыкларның да зур булмаган төркемнәре дә кергән. Тел, мәдәният, хуҗалык итү якынлыгы, уртак яшәү шартларында тыгыз хезмәттәшлек аларны яңа башкортларга күчү процессын тизләткән»

1859 елгаПермь, Вятка һәм Оренбург губерналарында  89 330 яңа башкорт яшәгән.

Башкортстанның көнбатыш өлешендә, яңа башкортлар мәдәният һәм тормыш, шулай ук җирле типтәр һәм башкортлар кебек үк, татарлардан аерылып тормаган  һәм аларның сөйләшләре дә татар әдәби теленә якын тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Янгузин, Р. 3., Хисамитдинова, Ф. Г. Коренные народы России. Башкиры /Р. 3. Янгузин, Ф. Г. Хисамитдинова. — Уфа : Китап, 2018. — 352 с. ISBN 978-5-295-07034-1
* Белавин А., Иванов В. Население Западного Приуралья в X–XIV вв. // История татар Западного Приуралья. Т. I. Кочевники Великой степи в Приуралье. Татарские средневековые государства. Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АНРТ, 2016. С. 118–127.
* К истории Башкирскаго землевладения в Пермском уезде и грамоты башкир // Труды Пермской ученой архивной комиссии. Вып. 3. Пермь: Типо-литография Губернского Правления, 1897. С. 77–88.
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Адамово (Дзялдовский повяты)

**Адамово ** — Польшаның Вармия-Мазурия воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Адамово Польшаның башкаласы Варшавадан төньяк-көнбатышка таба 130 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны
}
2011 елда биредә 100 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Вармия-Мазурия воеводалыгы торак пунктлары
Мазунино мәдәнияте

**Мазунино мәдәнияте** яки **Мазунино культурасы** —  якынча III—V йөзләрдә Чулман алдында, Агыйделнең түбән агымында хөкем сөргән археологик мәдәният.

Беренче тапкыр 1958 елда В. Ф. Генинг тарафыннан тасвирлана. Атамасы Удмурт Республикасының Сарапул районы Мазунино авылы янындагы каберлеккә нисбәтле. Мазунино мәдәнияте истәлекләре XIX йөздән мәгълүм. Алар А. А. Спицын (1887-1888, 1898), Ф. Д. Нефёдов (1893-1894), В. Ф. Генинг (1954-1956), Р. Д. Голдина, В. А. Иванов, Т. И. Останина һәм башкалар тарафыннан өйрәнелә.

Мазунино мәдәнияте халкы игенчелек (арпа, борай, солы, бодай игү), терлекчелек (мөгезле эре һәм вак терлек, ат, дуңгыз асрау), аучылык (төп объектлар — кондыз, поши, аю, кабан, куян, төлке, сусар) б-н шөгыльләнә, тимер (ураклар, кәкре чалгылар һ. б. табыла) һәм бакыр (бизәнү әйберләре) металлургиясе б-н таныш була. Балчык савыт-саба (йомры төпле, кабартылган кырынлы, муеннары тышка ачылган касә сыман савытлар) — кечкенә чокырлар, киртләнгән рәвештәге бизәкләр сырланган. Мазунино мәдәнияте кабиләләре шәһәр һәм авылларда яшәгәннәр (124 шәһәрлек һәм 265 авыллык мәгълүм). Тораклар күбесенчә җир өстендә агачтан төзелгән; учак калдыклары, кирәк-яраклар салу өчен казылган чокырлар сакланган. Мәетләр үзенчәлекле корбан чалу комплекслары булган каберләрдә җирләнгән (29 каберлек табыла). Мазунино каберлегендә — 69, Тарасовка каберлегендә (Удмурт Республикасы) 1879 кабер тикшерелгән. Каберләрдә күмәк җәсәдләр, табут калдыклары очрый. Гадәттә, аларда мәет янәшәсенә әйберләр салынган туз тырыслар куелган. Аеруча еш очраучы эшләнмәләр — аскы өлешләрендә боҗра беркетелгән чыбыксыман асылмалар, күбәләк рәвешендәге күкрәк каптырмалары, бил каешына беркетелгән турыпочмаклык, ромб, түгәрәк формадагы, кайбер очракларда аскы өлешләренә вак боҗралар өстәлгән бизәкләр, кабырчыклардан эшләнгән бизәнү әйберләре (бил каешы аеллары, асылмалар, муенсалар, бизәкләр), чылбыр рәвешендәге асылмалар, ш. и. түгәрәк калку төпле савыт-саба.

Мазунино мәдәнияте Пьянобор һәм Кара Абыз археологик мәдәниятләренең мәдәни-тарихи комплексларына охшаш. Фаразланганча, фин-угор кабиләләренең Пермь төркеменнән калган. Т. И. Останина фикеренчә, Мазунино мәдәниятенең формалашу процессы II-III йөзләр — V йөзнең 1 нче яртысы чикләрен колачлый. III йөзнең 2 нче яртысында Мазунино мәдәнияте кабиләләре яңа территорияләрне, ш. и. хәзерге Татарстан җирләрен үзләштерә башлыйлар. V йөздә алар халыкның башка төркемнәре б-н кушылалар (Татарстанда — Турай, Пермь краенда — Кудаш, Башкортстанда Иске Луштино каберлекләре). Азелино мәдәниятенең Чулманның түбән агымы буендагы каберлекләрендә Мазунино мәдәниятене караган предметларга охшаш әйберләр очрый, мәс., Үкереч Колтык V каберлегендә (Лаеш районы) Азелино бронза тагылмалары табылган каберләр өйрәнелә.

Татарстанның төньяк-көнчыгыш районнары территориясендә (Агыйдел, Ык елгаларының һәм Чулман елгасының чиктәш өлешләренең түбәнге агымнары буенда), ш. и. Менделеевск районының Турай авылы янында Мазунино мәдәниятенең 41 истәлеге табыла.    

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Археологик мәдәниятләр
Тунис (шәһәр)

**Тунис** (, ) — Тунис Җөмһүриятенең һәм Тунис провинциясенең башкаласы. Халкы 1 200 000 кеше (2008), бистә халкы белән бергә — 3 980 500.

## Географиясе
Туни шәһәре  Урта диңгезнең Тунис култыгы ярында, Тунис күле аръягында урнашкан. Радес һәм Хальк-эль-Уэд (Ла-Гулет) портлары белән канал һәм тимер юлы аша тоташкан.

Шәһәр  яр буе тигезлеге һәм аны уратып торган түбәләр буйлап сузылган. Заманчарак каралтылар (колониаль һәм аннан соңгы замандагы) уртасында иске шәһәр — Әл-Мәдинә урнашкан. Шәһәр  янындагы Карфаген (Картаж) да Туниска керә. Туристлар күпләп Борынгы Рим заман шәһәре Карфаген җимерекләрен карарга, шулай ук Сиди-Бу-Саид, Эль-Марса, Ля-Гуллет калачыкларына килә.

## Климаты
Туниста башлыча җәй, Урта диңгездәге, эссе һәм коры, ә кыш — җылы һәм яңгырлы тора.

## Тарихы
Шәһәр турында б. э. к. 814 елда телгә алына, ә сакланып калган каралтыларның иң искесе XIII—XV гасырга карый.

## Икътисади торышы
Шәһәр илнең икътисади үзәге булып санала. Шәһәрдә һәм шәһәр янында химия, төзелеш, туку һәм азык-төлек  җитештерү промышленносте үскән.

## Транспорты

Шәһәргә Тунис-Карфаген халыкара аэропорты  хезмәт күрсәтә.  Башкала илнең башка шәһәрләре  белән Тунис тимер юлы һәм автотрасса аша тоташкан. Шәһәрдә диңгез порты, тимер юлы вокзалы, берничә автовокзал бар. Шәһәр арасында йөргән кызыл-буйлы маршрут таксилары ( луажлар) өчен вокзаллар да бар.

1985 елдан заманча тиз йөрешле Тунис трамвае да йөри. Француз телендә шәһәрнең трамвай  челтәре «Métro» дип атала. Трамвайлардан тыш шәһәр һәм шәһәр яны маршруты буенча шәһәр яны поездлары бар. Шулай ук шәһәр буйлап автобуслар, маршрут таксилары ( луажлар) йөреп тора.

## Билгеле шәхесләре

* Антонио Корпора (1909-2004) — италия рәссамы.

## Тугандаш  шәһәрләр
Тунис һәм түбәндәге шәһәрләр арасында тугандашлык булдырылган:
* Амман, Иордания
* Джидда, Согуд Гарәбстаны
* Доха, Катар
* Кёльн, Германия
* Әл-Күвәйт, Күвәйт
* Лиссабон, Португалия
* Марсель, Франция
*  Маскат, Оман
* Монреаль, Канада
* Мәскәү, Рәсәй
* Париж, Франция
* Прага, Чехия
* Рабат, Марокко
* Рим, Италия
* Истанбул, Төркия
* Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Сантьяго, Чили
* Стокгольм, Швеция
* Ташкент, Үзбәкстан
* Триполи, Ливия
* Амман, Иордания
* Джидда, Согуд Гарәбстаны
* Доха, Катар
* Кёльн, Германия
* Әл-Күвәйт, Күвәйт
* Лиссабон, Португалия
*  Марсель, Франция
*  Маскат, Оман
* Монреаль, Канада
*  Мәскәү, Рәсәй
*  Париж, Франция
* Прага, Чехия
* Рабат, Марокко
*  Рим, Италия
* Истанбул, Төркия
*  Рио-де-Жанейро, Бразилия
*  Сантьяго, Чили
* Стокгольм, Швеция
* Ташкент, Үзбәкстан
*  Триполи, Ливия

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Густерин П. В. Города Арабского Востока —  М.:  Восток—Запад, 2007. — 352 б. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — .

## Сылтамалар

* В Тунисе бунт — город в блокаде, полиция спасается  в мечетях
Төркем:Африка башкалалары
Төркем:Билгеләнми торган ил (телефон коды)
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Ухнаагийн Хүрэлсүх

**Ухнаагийн Хүрэлсүх** (, *[[1968 ел]]ның [[14 июнь|14 июне]], [[Монголия|Монголия Халык Республикасы]], [[Улан-Батор]]*) ― Монголия сәясәтчесе, дәүләт эшлеклесе, 2021 елның 10 июненнән  Монголиянең сайланган президенты. Вазифасын үтәүгә 2021 елның 25 июлендә керешә (инаугурация). Монголия халык фиркасе ҮК рәисе (2017 елдан). Монголия премьер-министры (2017―2021).

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 14 июнендә Монголия Халык Республикасы башкаласы Улан-Баторда туган. 

Улан-Баторның 2нче санлы урта гомуми белем бирү мәктәбен, «Сәяси тикшеренүләр» белгечлеге буенча Монголия саклану университетын (1989) тәмамлаган. Дәүләт идарәсе һәм менеджментны үстерү институтында дәүләт идарәсен (1994) һәм Монголия милли университетында хокук (2000) өйрәнгән.

## Хәрби карьера
Монгол халык-революцион армиясенең 152нче дивизиясендә сәяси эшләр буенча урынбасар (замполит). 1990 елда, хөкүмәт хакимият органнарын сәясәттән читләштерергә омтылыш ясаганда, партиядә әгъзалыгын саклап калу өчен, хәрби хезмәттән отставкага киткән беренче монгол офицеры була.

## Сәяси карьера
1991 елда Монголия халык-революцион фиркасе (МХРФ, ) Үзәк комитетының сәяси хезмәткәре буларак сәяси карьерасын башлый. 1994―1996 елларда Монголия парламентында (Бөек дәүләт хуралы) МХРФ фракциясе секретариаты киңәшчесе булып эшли. МХРФ яшьләр оешмасында үзгәрешләрне башлап җибәргән һәм тормышка ашырган сәясәтчеләрнең берсе. МХРФ Демократик Социалистик яшьләр федерациясен төзи, ике тапкыр — 1997―1999, 2000―2005 елларда федерация президенты вазифасын башкара.

2000 елда ― МХРФ җитәкче советына, 2008 елда ― МХРФ Генераль секретаре итеп сайлана. 2010 елда фирканең беренче булган атамасын ― «Монгол халык партиясе» атамасын торгызу процессын яклый. 1924 елда фирка атамасы Коминтерн тәкъдиме буенча ул вакыттагы социалистик партияләр белән теләктәшлекне күрсәтү өчен «Монголия халык-революцион фиркасе» итеп үзгәртелгән булган. 2017 елның 1 ноябрендә фирка съездында, 63% тавыш җыеп, фирканең рәисе итеп сайланган, икенче кандидат Улзийсайхан Энхтувшинны шактыйга узып киткән.
Бөек дәүләт хуралына (парламент) дүрт тапкыр сайлана (2000, 2004, 2012, 2020). 

2004―2006 елларда — Монголиянең гадәттән тыш хәлләр министры, 2006―2008 елларда — инспекция министры, 2014―2015, 2016―2017 елларда ― Монголия премьер-министры урынбасары. 2017 елның 4 октябрендә Бөек дәүләт хуралы Ухнаагийн Хүрэлсүх кандидатурасын бертавыштан хуплаган һәм ул премьер-министр булган. 2021 елның 21 гыйнварында социаль челтәрләрдә куелган видео сәбәпле купкан протестлар аркасында отставкага киткән, видеода күптән түгел бала тапкан хатын-кызны җылы өс киемсез коронавирустан дәвалаучы стационарга алып бару төшерелгән. Бөек дәүләт хуралы Премьер-министр отставкасын күпчелек тавыш белән кабул итә.

2021 елның 10 июнендә узган президент сайлауларда Монголия халык фиркасе рәисе 776 меңнән артык тавыш җыйган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Путин Монголиянең яңа Президентын сайлауда җиңү белән котлады. Татар-информ, 10.06.2021

Төркем:Монголия сәясәтчеләре
Төркем:Монголия милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Монголия президентлары
Төркем:Монголия премьер-министрлары
Чам телләре

**Чам (тям) телләре** — Вьетнамда һәм Камбоджада яшәүче халыклар тямнар һәм таулы тямнарның телләре. Цат телендә сөйләшүче уцуллар 
Хайнаньда яшиләр һәм рәсми рәвештә хуэй халкына кертеләләр.

Иң эре телләр булып джарай теле (230 мең кеше) һәм чам теле (280 мең кеше) тора. Иң азы сөйләшүчеләр — якынча 3000 — цат телендә.

Австронезия телләр гаиләсенең Көнбатыш зонд телләре Малай-чам телләре составында аерым төркемне тәшкил итәләр. Индонезия, Филиппин, Океания, Мадагаскар һәм Тайвань телләренә кардәш, әмма малайя теленә һәм индонезия теленә иң якын.

## Төркемләштерү
Чам телләре ские 8-10 телне кертәләр.
: *Искәрмә: бу төркем [[этноним]]нары еш берничә язу юрамасы һәм [[транскрипция]]гә ия.*

; Төньяк субтөркем
* Цат теле
; Көньяк суб-төркем
* **Яр буе** телләре
** **чам-тьру** кластеры
*** Тьру теле (чру, чрау, чуру).
*** Чам теле (чам, тям). Кайвакыт ике телне аерып күрсәтәләр: көнбатыш чам теле һәм көнчыгыш чам теле.
** **роглай** кластеры
*** Раглай теле (роглай). Сөйләшләр (мөгаен төрле телләр): адлай (төньяк), как-зя.
*** Рай теле (сэйю, көньяк раглай теле).
* **Тау** телләре (Плато төркеме)
** Хрой теле (харой).
** Джарай теле (зярай). Диалектлары: арап, хруэ, ходрунг, пуан.
** Эде теле (рде, раде). Диалектлары: адхам, бих, бло, кадрао, крунг, мдхур, рде-кпа.

## Әдәбият
* Языки и диалекты мира. Проспект и словник. Изд. «Наука», М., 1982.

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Әлфия Галиева (1961)

**Әлфия Галиева**, Әлфия Тимербай кызы Галиева (*[[1961 ел]]ның [[14 июнь|14 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Мөслим районы]], [[Мөслим (Мөслим районы)|Мөслим]]*) ― лингвист, филология фәннәре кандидаты (2004), доцент, Яр Чаллы педагогика көллияте директоры (2005 елдан), Татарстанның атказанган укытучысы (2002). Россия Федерациясенең урта һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2009).

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 14 июнендә Татарстан АССР Мөслим районы үзәге Мөслим авылында туган. Әнисе ягыннан бабасы Салих Искәндәр улы Искәндәров (1905―1965), 1948―1957 елларда КПССның Мөслим районы номитетының беренче секретаре, чыгышы белән Саба районынынан. Әнисе Сания Салих кызы Искәндәрова, Мөслим урта мәктәбендә 33 ел рус теле һәм әдәбияты, апасы Эльза Тимербай кызы Галиева 30 ел буе мәктәптә алман һәм инглиз телләрен, ир туганы Илдус Тимербай улы Галиев физика һәм математика укыткан, Чаллының 50нче санлы мәктәбе директоры.

Мөслим урта мәктәбен алтын медальгә тәмамлаган. Алманиянең Лейпциг шәһәрендә халыкара университетта «роман-герман телләре һәм әдәбияты» белгечлеге буенча укыган. Казан дәүләт университетында «Кешеләр арасында мөнәсәбәтләрне чагылдыра торган фигыль фразеологик берәмлекләр синонимиясе, алман һәм татар телләрендә» темасына филология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (2004, фәнни җитәкчесе филология фәннәре докторы профессор Е. Ф. Арсентьева)     
.

2005 елдан ― Яр Чаллы педагогика көллияте дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе (*1995 елдан [[Казан дәүләт педагогика университеты]]ның Чаллыдагы филиалы*) директоры.

## Керем
2018 елда шәхси кереме ― 1.589.729,40 сум, иренеке ― 553.686,74 сум, 2017 елда шәхси кереме ― 1.237.531,17 сум, иренеке ― 317.940,92 сум, 2018 елга уртак керем ― 2.143.416,14 сум, 2017 елга уртак керем ― 1.555.472,09  сум; 2018 елда гоуми хезмәт хакы барлык чыганакларны кертеп ― 1.145.804,00 сум, еллык керем белән хезмәт хакы арасында аерма ― 443.925,40 сум.

2019 елда үз исемендә: 3 фатир (47, 67, 53 кв.м.), гараж (25 кв.м.), керем 1 876 308 сум. Ире исемендә: җиңел автомобиль Ford Focus, җиңел автомобиль KIA YD (Cerato, Forte), фатир (67 кв.м.), җир участогы (600 кв.м.), кереме 415 002 сум.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2002 – Татарстанның атказанган укытучысы 
* 2009 – Россия Федерациясенең урта һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре 
* 2015 – ТР Президентының Рәхмәт хаты
* 2018 – ТР Министрлар кабинетының Рәхмәт хаты

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Мөҗәһит Әхмәтҗанов]]*. Кыңгыраулы мәктәп еллары. Казан: «Сүз» нәшрияты, 2006, 14-15нче бит. ISBN 5-98356-028-X

## Сылтамалар

*  Галиева Альфия Тимербаевна.  Яр Чаллы педагогика көллияте сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Лейпциг университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Доцентлар
Әлфия Галиева (1973)

**Әлфия Галиева**, Әлфия Закир кызы Галиева (*[[1973 ел]]ның [[18 июнь|18 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Уфа]]*) ― юрист, Башкортстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан). Башкортстанның мәгариф отличнигы.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 18 июнендә Уфада туган. «Хокук белеме» белгечлеге буенча Башкорт дәүләт университетын кызыл диплом белән тәмамлаган.

1995―1996 елларда ― БР Ишембай районы буенча дәүләт салым инспекциясендә юридик затларга салым салу бүлегенең дәүләт салым инспекторы.

1996―1997 елларда ― I Салават дәүләт нотариаль конторасында стажер, 1997―2004 елларда ― дәүләт нотариусы.

2004―2008 елларда – Башкортстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының (*[[:ba:Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлығы|ba]]*) юридик секторында әйдәүче белгеч, сектор мөдире.

2008―2011 елларда ― БР Президенты каршындагы БАГСУ кадрлар һәм хокук эше бүлегенең баш белгеч―юрисконсультанты.

2010 елда БР Президенты каршындагы БАГСУ югары һөнәри белем бирү дәүләт бюджет мәгариф учреждениесе аспирантурасын тәмамлаган.

2011―2018 елларда ― БР Мәгариф һәм фән министрлыгының юридик бүлеге башлыгы.

2018 елның 23 июленнән ― БР Хөкүмәтенең 2018 елның 23 июлендәге 686-р номерлы күрсәтмәсе нигезендә, Башкортстанның мәгариф һәм фән министры урынбасары .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Башкортстан Республикасы мәгариф отличнигы» күкрәк билгесе

## Сылтамалар
*   Галиева Альфия Закировна.  Сайт Министерства образования и науки РБ
* *Светлана Чернова*. Министру образования Башкирии назначили нового зама. ufa1.ru, 25.07.2018
* *Рустэм Башкирцев*.    В Башкирии назначили нового заместителя министра образования.  mkset.ru, 25.07.2018

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Юристлар
Әлфия Галиева

**Әлфия Галиева:**
* Әлфия Закир кызы Галиева (1973), БР мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан).
* Әлфия Мәкәрим кызы Галиева, ТР ФА Гамәли семиотика институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре (2012 елдан). 
* Әлфия Тимербай кызы Галиева (1961), Яр Чаллы педагогика көллияте директоры (2005 елдан), ТР атказанган укытучысы (2002).
Галиева

**Галиева** ― фамилия.
* **[[Әлфия Галиева]]:**
** Әлфия Закир кызы Галиева (1973), юрист, Башкортстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан). Башкортстанның мәгариф отличнигы.
** Әлфия Мәкәрим кызы Галиева, галим, КФУ гомуми лингвистика һәм лингвокультурология кафедрасы доценты, ТР ФА Гамәли семиотика институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре (2012 елдан), фәлсәфә фәннәре кандидаты (2003).
** Әлфия Тимербай кызы Галиева (1961), филология фәннәре кандидаты (2004), доцент, Яр Чаллы педагогика көллияте директоры (2005 елдан), Татарстанның атказанган укытучысы (2002). Россия Федерациясенең урта һөнәри белем бирү мактаулы хезмәткәре (2009).
* Гөлүсә Галиева (1997), боксчы, халыкара класслы спорт мастеры.
* Гөлчәчәк Галиева (1928―2014), язучы. 
* Лидия Галиева (05.09.1978), драма артисты (Г. Кариев театры).\
* Әминә Галиева, Татарстан Республикасының атказанган артисты (2019).
----
* **[[Галиев]]**
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Карси (Конинский повяты)

**Карси ** — Польшаның Великопольское воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Карси Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнбатышка таба 189 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 297 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Великопольское воеводалыгы торак пунктлары
Борынгы инглиз теле

**Борынгы Инглиз теле** яки **Англо-Саксон теле** ул Инглиз теленең иң борынгы язылып калган формасы, иртә урта гасырларда Англиядә һәм көнчыгыш Шотландиядә сөйләшелгән. Аны Бөекбританиягә Англо-Саксон күчеп килүчеләр 5-енче гасыр уртасында алып килгән һәм беренче борынгы инглиз теле әдәби эшләре 7-енче гасыр уртасы белән даталана. 1066 ел Нормандия яулап алуыннан соң югары катламнарда инглиз теле француз теле кардәше англо-норман теле белән алыштырылган булган. Бу борынгы инглиз теле эрасының ахыры дип карала, чөнки шул чорда инглиз теленә англо-норман теле көчле йогынты ясаган һәм ул хәзер урта инглиз теле буларак мәгълүм фазага үскән.
Борынгы инглиз теле традицион англлар, сакслар һәм ютлар буларак мәгълүм германик кабиләләр сөйләшә торган англо-фриз һәм ингвеоник диалектлардан килеп чыккан. Англо-сакслар Англиядә доминант була башлагач, аларның телләре Рим Британиясенең телләрен алыштырган: кельт теле гади бриттоник теле һәм Британиягә Рим явы белән килгән латин телен. Борынгы инглиз теленең билгеле Англо-сакс патшалыгы белән бәйле дүрт төп диалекты булган: Мерсиан, Нортумбриан, Кент һәм Көнбатыш Саксон. Нәкъ менә көнбатыш саксон диалекты соңрак борынгы инглиз периодының әдәби стандартының нигезен формалаштырган, гәрчә урта гасыр һәм хәзерге инглиз теленең доминант формалары күбесенчә мерсиан диалектыннан килеп чыккан. Англиянең көнчыгыш һәм төньяк өлешләренең сөйләшенә борынгы норвег теле көчле йогынты ясаган, чөнки 9-ынчы гасырда көчле Скандинав хөкеме һәм күчеп килүе булган.
Борынгы инглиз теле Көнбатыш Герман телләренең берсе һәм аның якын кардәшләре булып борынгы фриз теле һәм борынгы саксон теле тора. Башка борынгы Герман телләре кебек үк ул хәзерге инглиз теленнән бик аерылып тора һәм хәзерге инглиз телендә сөйләшүчеләр өчен өйрәнүдән башка аңлаешлы түгел. Борынгы инглиз теле грамматикасы эчендә   исемнәр, сыйфатлар, бәйлекләр һәм фигыльләрнең күп инфлекцион формалары бар һәм сүз тәртибе күпкә иркенрәк. Иң элеккеге борынгы инглиз теле язмалары рун системасы белән язылган булган, әмма якынча 8-енче гасырдан ул латин әлифбасы юрамасы белән алмаштырылган булган.
## Шулай ук карарга мөмкин
Борынгы инглиз Википедиясе
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Морани

**Морани** () — Сербиянең Рашка округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

2022 елгы җанисәп буенча биредә 125
кеше яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Рашка округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Индус Фәтхуллин

**Индус Фәтхуллин**, Индус Зарифулла улы Фәтхуллин (*[[1933 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Актаныш]] ― [[1993 ел]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― Татарстан АССР комсомол һәм дәүләт эшлеклесе, ТАССР азык-төлек сәнәгате министры (1968―1973). Казанның Киров районы башкарма комитеты рәисе (1965―1968).

## Тәрҗемәи хәле
1933 елда Татарстан АССР Актаныш районы үзәге Актаныш авылында, районның «Үзәк» күмәк хуҗалыгы (Актаныш) рәисе гаиләсендә туган. Сеңлесе Илгизә. Әтисе Зарифулланы Мөслим районына мәктәп директоры һәм тарих укытучысы итеп билгеләгәч, гаилә Мөслимгә күчеп килә. Зарифулла Фәтхуллинны 1943 елда фронтка җибәрәләр. Әнисе мәктәпкә җыештыручы булып эшкә керә. Индус, лозунглар язып, плакатлар ясап, фотоаппараты белән кешеләрне фотосурәтләргә төшереп, бераз акча эшли, әнисенә шулай булыша.

Мөслим урта мәктәбен (1952), Казан авиация институтын (1957) тәмамлаган.

1957 елдан Казан вертолет заводында инженер, цех мастеры, өлкән инженер-технолог булып эшли. 1958 елда заводның ВЛКСМ комитеты секретаре итеп сайлана.

1960 елдан ― Казанның Киров районы ВЛКСМ райкомы беренче секретаре, КПСС әгъзасы.

1961 елдан ― Казанның Киров районы башкарма комитеты рәисе урынбасары. 1965―1968 елларда әлеге районның башкарма комитет рәисе. 1967 елның 12 мартыннанан ― ТАССР Югары Советы депутаты.

1968―1973 елларда ― ТАССР азык-төлек сәнәгате министры (министрлык 1937―1985 елларда гамәлдә булган).

Сәламәтлеге какшап, Индус Зарифулла улына җиңелрәк эшкә күчәргә туры килә, җәмәгать оешмаларында хезмәт итә.

1993 елда Казанда вафат.

## Әдәбият
* Министр якташыбыз. // *[[Флүр Баһаутдинов]]*. Без Мөслим балалары. Казан: «Идел-Пресс» нәшрияты, 2006, 282-283нче бит. ISBN 5-85247-005-4
* Мөслим урта мәктәбендә белем алган күренекле шәхесләр: Фәтхуллин Индус. // *[[Мөҗәһит Әхмәтҗанов]]*. Кыңгыраулы мәктәп еллары. Казан: «Сүз» нәшрияты, 2006, 85нче бит. ISBN 5-98356-028-X

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан АССР министрлары
Төркем:Инженерлар
Төркем:КПСС әгъзалары
Төркем:ТАССР Югары Шурасы депутатлары
Фриул теле

**Фриул теле** (lenghe furlane) - фриулларның теле, роман телләренең берсе. Төньяк-көнчыгыш Италиянең территориясендә тарихи Фриули регионында таралган - хәзерге Фриули өлкәсенең күпчелек өлешендә - Венеция-Джулия һәм Венето өлкәсенең көнчыгыш районнарында. Фриул теле өлешчә Латин Америкасында саклана, элек ул Румыниянең берничә регионында таралган булган, әмма хәзер анда практик рәвештә юкка чыккан. Италиядә этник азчылык теле булып танылган.
Сөйләшүчеләр саны якынча 300 мең кеше (2002).
Озак вакыт дәвамында фриул теленең башка телләргә карата статусы бәхәсле булган, хәзерге романистикада фриул теле еш аерым тел буларак карала. Роман телләре классификациясендә фриул теле урыны турында сорауга хәзерге вакытта бердәм караш юк. Кайбер структур хасиятләре буенча фриул теле төньяк Италия телләренә якын, шул ук вакытта аның хәттә венет теленә карата аерым торышы билгеләнә. Фриул теленең ретороман төркеме теле буларак классификациясе искергән булып тора.
Фриул теленең хасиятләренә шулай ук фонетик хасиятләр керә, мәсәлән, au дифтонгы булу (taurus > /tawr/ «үгез»), яңа кыска һәм озын сузыкларның капма-каршы куюы пәйда булуы; bj, vj, pj төркемнәренең палатализациясе; сүз ахырында яңгырый торган тартыкларның тавышсызлануы.
Грамматиканың хасиятләре арасында ике төр күплек сан булу, сигматик һәм асигматик; фигыль формасында мәҗбури формаль чагылган субъект булу (шәхси басымсыз алмашлыклар); сорау төрләнешенең махсус флексия белән формалашуы; теләсә нинди үткәнгә кадәр булганга ишарә итү өчен үтә катлаулы үткән заманнар булу; дүрт кондиционал вакытлары булу; конъюнктив системасының үтә катлаулы формалар исәбенә киңәюе; оптатив булуы. Төп лексик фонд латин килеп чыгышлы сүзләрдән гыйбарәт, иртә алынмаларга германизмнар һәм славянизмнар карый, XV гасырдан бирле венет һәм итальян теленнән алынма сүзләр күп.
Фриул теленә диалектларга бүленү хас. Фриул диалектлары өч төп ареалга төркемләнәː карний, көнбатыш фриул һәм үзәк-көнчыгыш фриул. Нигезендә итальян теленең орфографик нормалары булган язма XIV гасырдан үсә. Фриулларда әдәби койне формалашкан, Удине һәм Гориция шәһәрләрендә үзәкләр белән әдәби традиция бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Коми-пермь теле

**Коми-пермь теле** - коми-пермь халкының теле, Урал телләре гаиләсенең фин-угыр тармагының пермь төркеменә карый. Пермь краеның Коми-пермь округында таралган.
4 сөйләше барː көньяк (кудымкар-иньвен, түбән иньвен, оньков һәм нердвин диалектларын кертә), төньяк (кочев, косин-кама, мысов, югары луньин диалектлары), югары Кама һәм язьвин.
## Язма
Коми-пермь теленең хәзерге язмасы кириллицага нигезләнгән, беренче язмалар б.э. XIV гасыры белән даталана.
1917 елга кадәр коми-пермь телендә берничә китап нәшер ителгән булган, алар төрле диалектларда нәшер ителгән булган (кириллик графика). 1918 елда рус графикасы нигезендә әлифба төзелгән булган, 1920 елдан бирле Молодцов әлифбасы кулланылган булган (рус теленең шактый үзгәртелгән графемалар системасы), 30-ынчы еллар башыннан Латин әлифбасы нигезендә, 30-ынчы еллар ахырыннан өстәмә хәрефләрне кертеп
(і, ӧ) рус графикасы.
## Лексикология
Фин-угыр катламы, прапермь катламы, Һинд-Иран теленнән сүзләр, Болгар теленнән сүзләр, вепс, карел телләреннән сүзләр, рус теленнән сүзләр.
## Фонология
Стандарт коми-пермь телендә коми-зырян телендә кебек үк 26 баш тартык һәм 7 сузык бар.
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Коми-пермь теле
Дулат-Алиев

**Дулат-Алиев** ― фамилия. Дулат ― ыру исеме. Мәхмүт Дулат-Али аны үзенә фирка псевдонимы итеп алган.
* Мәхмүт Дулат-Али (1889―1920), җәмәгать эшлеклесе, инкыйлабларда катнашкан журналист. 
* Вадим Дулат-Алиев (1969), сәнгать фәннәре докторы (1999), профессор (2005), Казан консерваториясе ректоры (2021), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2010). Мәхмүт Дулат-Алиның оныкчыгы.
* Денис Дулат-Алиев, эстрада пианисты, концертмейстер, композитор, халыкара конкурслар лауреаты. Вадим Дулат-Алиевның улы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сефард теле

**Сефард теле** (Ладино (искер.); еврей-испан теле; сеф. גֿודֿיאו־איספאנײול, לאדינו, шулай ук ладино, джудекко, спаньоль, джудезмо, худесмо, хебронео, хакетия) — сефард теле, Иберия ярымутравының төрле урыннарыннан диалектлар төркеменә бүленә. Роман телләренең иберо-роман субтөркеменә карый. Сефард теле фактик рәвештә башка еврей иберо-роман диалектларының хасиятләрен керткән иртә еврей-кастиль диалектының дәвамы булып тора.
Бу төр испан теленең пәйда булуы Испаниядән 1492 елда еврейларны куу белән башланган, алар күбесенчә Госманлы империясендә, Төньяк Африкада яши башлаганнар, шуннан соң Португалиядә, Италиядә, Грециядә, Болгариядә, Румыниядә, Палестинада һ.б. Башка тел тирәсендә булып һәм рәсми статусы булмыйча, аның һаман да XV гасыр испан теле хасиятләре бар.
Израильдә, Төркиянең аерым районнарында, Грециядә, Югославиядә, Румыниядә, Болгариядә, Мароккода таралган. Сөйләшүчеләр саны якынча 100 мең кеше. Диалект бүленеше сөйләшүчеләрнең яшәү илләренә бәйле. Төп диалект юрамалары - төрек, румын, югослав.
1996 елда Кнессет сефард телендә мәдәни мирасны саклау буенча Милли идарә барлыкка китерү турында закон чыгарган.
Ладино телендә хәзерге вакытта 30-дан артык илдә сөйләшелә, сөйләшүчеләрнең күбесе Израильдә тора. Гәрчә нинди булса да илдә рәсми статусы булмаса да, ул Босниядә һәм Герцеговинада, Франциядә һәм Израильдә азчылык теле булып танылган булган. 2017 елда ул рәсми рәвештә Испания Патша Академиясе тарафыннан танылган булган.
Яһүди испан теленең төп сүзлек составы иске испан һәм дә анда Иберия ярымутравының телләре: иске арагон теле, астурлеон теле, иске каталан теле, галисий-португаль теле һәм моссараб теленең күп элементлары бар. Соңрак тел госманлы төрек теле һәм семитик сүзлек составы (мәсәлән, иврит, арамей һәм гарәп теле) тарафыннан баетылган булган һәм яңа хәзерге заман концепцияләр өчен сүзлек составы француз һәм итальян теле аша алынган булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ак Нил

**Ак Нил** — Нил елгасының ике чыганагының берсе (икенчесе - Зәңгәр Нил), Африкадагы иң озын елга.

## Этимологиясе
Ак Нил үзенең исемен елгадагы зур күләмдәге ак балчык аркасында ала, елгага аны Ак Нил кушылдыгы Собат агызып китерә.

## Ачыш тарихы
XIX гасырда Нил чыганагын эзләү буенча Ауропа тикшеренүчеләренең тырышлыгы, нигездә Ак Нилның чыганагын эзләүгә юнәлтелә, ул Кара Африка киңлекләрендә югалган була. 1937 елда алман галиме Буркхард Валдекер күл бассейнын өйрәнә һәм Ак Нилның чыганагы буларак Кагер елгасын билгели.

## Географиясе
Ак Нил Үзәк Африканың дымлы тропикларында, Руанда һәм Бурунди тауларында башлана. Аннары ярымчүллек зонасы буйлап Танзания, Уганда, Көньяк Судан илләре аша ага, аннары Суданның Хартум каласы янында Зәңгәр Нил белән кушыла һәм Нил елгасын барлыкка китерә.

Озынлыгы 3700 км дан артык, бассейн мәйданы 1800000 км2. Виктория күленнән Хартум каласына кадәр озынлыгы 2870 км җитә.

## Чыганаклар
* 
* 
* 
* 

## Әдәбият

* 
* Calliaud, «Voyage à Meroé an Nil Blanc etc.» (4 к.)

## Сылтамалар

* Нил елгасы.  Гомуми мәгълүмат 
* Нил — безнең планетаның бөек су артериясе
* Нил — тормыш елгасы

Төркем:Көньяк Судан елгалары
Төркем:Уганда елгалары
Төркем:Танзания елгалары
Төркем:Судан елгалары
Төркем:Руанда елгалары
Төркем:Бурунди елгалары
Төркем:Нил
«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены

**«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены** () ― Башкортстанның дәүләт бүләге. 1998 елда булдырылган. Республиканың дәүләт бүләкләре арасында беренче дәрәҗәле урында, аннары ― «Халыклар дуслыгы ордены» һәм «Салават Юлаев ордены».
 
## Тарих
1998 елда Башкортстан Президенты Указы нигезендә булдырылган.

Орденның беренче кавалеры (*[[2000 ел|2000]]*) ― Мортаза Гобәйдулла улы Рәхимов, 1993―2010 елларда БР президенты.

## Статус
«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены белән бүләкләнүгә Башкортстанның башка дәүләт бүләкләренә, мактаулы исемнәренә лаек булганнар тәкъдим ителә ала:
* Башкортстан Республикасы алдындагы аерым зур хезмәтләре өчен;
* хезмәттә күрсәткән аерым зур уңышлар өчен;
* дәүләт һәм иҗтимагый эшчәнлекләрендә аерым зур хезмәтләр өчен;
* халыклар арасында тынычлыҡ, дуслык һәм хезмәттәшлекне ныгытуда аерым зур хезмәтләр өчен;
* тәртип һәм иминлек саклау эшенә зур өлеш керткән өчен.

Орден белән Россия Федерациясе гражданнары,  шулай ук чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган шәхесләр бүләкләнә ала.

## Моны да карагыз
* *[[:Төркем:«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены кавалерлары]]*

## Сылтамалар
* Закон Республики Башкортостан «О государственных наградах и почётных званиях Республики Башкортостан»(в ред. Законов РБ от 07.11.2006 N 371-з, от 03.07.2007 N 448-з, от 24.06.2008 N 20-з)

## Искәрмәләр


Төркем:«Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены
Төркем:1998 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Россия Федерациясе субъектларының югары дәүләт бүләкләре
Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан)

**«Халыклар дуслыгы» ордены** () ― Башкортстанның дәүләт бүләге. 1998 елда булдырылган. Республиканың дәүләт бүләкләре арасында икенче дәрәҗәле урында, югарырак бүләк – «Башкортстан Республикасы алдындагы хезмәтләре өчен» ордены, кечерәк бүләк – 
«Салават Юлаев ордены».
 
## Тарих
1998 елда Башкортстан Президенты Указы нигезендә булдырылган.

Орденның беренче кавалеры (2000) ― Александр Василий улы Филипенко (*[[:ru:Филипенко, Александр Васильевич|ru]]*), 1996―2010 елларда Хант-Манси — Югра автономияле округы губернаторы.

## Статус
«Халыклар дуслыгы» ордены белән бүләкләнүгә  тәкъдим ителә ала:
* халыклар арасында дуслыкны һәм хезмәттәшлекне ныгытуга зур өлеш керткәне өчен;
* хезмәттә күрсәткән аерым зур уңышлары өчен;
* Башкортстанның икътисадын үстерүдәге югары казанышлары өчен;
* Башкортстанның дәүләт төзелешендә күрсәткән хезмәтләре өчен;
* фәнне үстерүдә нәтиҗәле хезмәтләре өчен.

Орден белән Россия Федерациясе гражданнары,  шулай ук чит ил гражданнары һәм гражданлыгы булмаган шәхесләр бүләкләнә ала.

Орден белән Башкортстан Республикасы Башлыгы бүләкли. Бүләкләү турында тиешле указ чыгарыла.
 
## Моны да карагыз
* :Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары

## Сылтамалар
* Закон Республики Башкортостан «О государственных наградах и почётных званиях Республики Башкортостан» (в ред. Законов РБ от 07.11.2006 № 371-з, от 03.07.2007 № 448-з, от 24.06.2008 № 20-з)
* Постановление Государственного Собрания Республики Башкортостан от 1 июня 1998 года № ГС-401 «Об утверждении статута ордена Дружбы народов»

## Искәрмәләр


Төркем:Халыклар дуслыгы ордены (Башкортстан) 
Төркем:1998 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Башкортстан орденнары
Кэйо-Хориноути (станция)

**Кэйо-Хориноути станциясе** (яп. 京王堀之内駅 кэйо хориноути эки) — Япониянең Хатиодзи шәһәрендә урнашкан Сагамихара линиясендәге тимер юл станциясе.

## Станция планировкасы
2 юл һәм ике яклап платформа.

 

## Якындагы станцияләр

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча тимер юл станцияләре
Төркем:Япония тимер юл станцияләре
Ящурова (Кече Польша воеводалыгы)

**Ящурова ** — Польшаның Кече Польша воеводалыгы  гминаcында урнашкан авыл.

## Географиясе
Ящурова Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнбатышка таба 287 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1 °C — -5 °C, июльдә +17 °C — +19 °C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны
}
2011 елда биредә 1000000000 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Кече Польша воеводалыгы торак пунктлары