open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтов

**Әхмәтов** (**[[Әхмәтова]]**) — төрки халыкларда киң таралган фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Әхмәтов *(1968)* — балет артисты, балетмейстер. РФ атказанган, ТР халык артисты.
* Алексей Әхмәтов (1817—1870), генерал-адъютант (1864), Харковь губернаторы (1860-1862), Изге Синодның обер-прокуроры (1862-1865). 
* Әшимҗан Әхмәтов (1950—2012), техник фәннәре докторы (1992), юридик фәннәр кандидаты (1978). Казакъстан Республикасы Фәннәр академиясе академигы.
* Габдулла Әхмәтов *([[1914]]-193?)* — сәяси золым корбаны.
* Даниал Әхмәтов (, 1954), Казакъстан премьер-министры (2003—2007), Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе хакиме (2014). Фән докторы.
* Даян Әхмәт (, 1962—2006) — Эстония театр, кино актеры һәм режиссеры, хаҗи.
* Илдар Әхмәтов (1985) — татар эстрада җырчысы.
* Линар Әхмәтов (1959), педагогика фәннәре докторы, КФУ Алабуга институты профессоры.
*Марат Әхмәтов *(01.07.1937) —* ТРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1976), Н.Җиһанов исемендәге КДКның скрипка бүлеге профессоры.
* **[[Марат Әхмәтов]]** :
** Марат Әхмәтов (1937―2024), скипкачы, КДК профессоры.
** Марат Әхмәтов (1954), дәүләт эшлеклесе. ТР ДШ рәисе урынбасары.
* Мидхәт Әхмәтов *([[1948]]-[[2012]])* — шагыйрь.
* Радик Әхмәтов (1933—2008), биология фәннәре докторы (1976), профессор (1986). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1975).
* Ринат Әхмәтов *(21.09.[[1966]])* — Украина эшкуары.
* Руслан Әхмәтов *([[1940]]-[[2005]])* — кино һәм театр артисты, *Русиянең атказанган артисты ([[2003]]).*
* **[[Роберт Әхмәтов]]**
** Роберт Әхмәтов (1941), хирург, БР атказанган табибы.
** Роберт Әхмәтов (1947), невропатолог, медицина фәннәре кандидаты, БР атказанган табибы.
* Рәшит Әхмәтов *([[1954]]-[[2020]])* — журналист, газета чыгаручы.
* Рөстәм Әхмәтов, (1950), биеклеккә сикерү буенча спортчы.
* Серик Әхмәтов *(25.06.[[1958]])* — Казакъстан премьер-министры (*[[2012]]-[[2014]]*).
* Спартак Әхмәтов (1949), техник фәннәр кандидаты, 1992-2007 елларда Стәрлетамак шәһәре шәһәр округы хакимияте башлыгы.
* Фасил Әхмәтов *([[1935]]-[[1998]])* — композитор, *[[Тукай премиясе]] ([[1983]])*
* Хәнәфи Әхмәтов (1900 — билгесез) — партия эшлеклесе.
* Хөсәен Әхмәтов *([[1914]]-[[1993]])* — композитор, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1968]])*
----
* **[[Әхмәтова]]** 
** Лидия Әхмәтова (1962), җырчы, профессор. *[[Татарстанның халык артисты]] ([[2004]])*. 
** Сылу Әхмәтова (1918-2002), табиб-терапевт (*[[Уфа]]*).
** Флора Әхмәтова-Урманче, (1935-2007), тәрҗемәче, фольклорчы галимә, *[[Тукай премиясе]] ([[1989]])*.
** Эльза Әхмәтова (1938), пианиночы, профессор, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1976).*
## Моны да карагыз
* Әхмәтҗанов
* Әхмәтгалиев
* Әхмәтшин
* **[[Ахматова]]**
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Васильевский утравы

**Васильевский утравы** (**Васи́льевский о́стров**) (гадәттәге кыскарту — **В. О.**) — Нева елгасы дельтасында иң зур утрау.
Иң зур озынлык: төньяктан көньякка — 4,2 км, көнбатыштан көнчыгышка — 6,6 км. Мәйдан — 10,9 км².
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 3,5 метрны тәшкил итә. Санкт-Петербургның Василий утравы районы составына керә.

## Фотогалерея

File:Вид на Васильевский Остров.jpg
File:Spb 06-2017 img02 Spit of Vasilievsky Island.jpg
File:Spb 06-2017 img05 Spit of Vasilievsky Island.jpg

File:Васильевский остров. Церковь Милующей иконы Божией Матери.jpg
File:Церковь Успения Пресвятой Богородицы. Васильевский остров.jpg
File:Spb Vasilievsky Island Pushkin House asv2019-09 img10.jpg
File:Muziy SPb 2010 3169.jpg
File:SPb Vo Blagoveschtnskaia cerkov 1900-e 001.jpg
File:Dorogov pereprava.jpg
File:Rostral Columns.jpg
File:Скульптура у подножия ростральной колонны 3.jpg

File:Въезд_на_ул._Репина.JPG
File:9Line10.jpg
File:Mir(28).jpg
File:SPB-Rum-sad-ograda-2.jpg
File:Sea Terminal SPB.jpg
File:Muziy SPb 2010 3183.jpg
File:Павильон 6 "Ленэкспо".JPG
File:Narodovolets.JPG
File:Saint Petersburg Mining Institute.jpg
File:Ледокол Красин.jpg
File:Imperial Academy of Arts in SPB.jpg
File:Сфинкс на Университетской набережной. 2011-09-23.jpg
File:СПб. В.О. Огнеборцы.JPG
File:Часовня Ксении Петербургской.jpg
File:Kunstkamera SPB 01.jpg


## Искәрмәләр
Красный Кавказ (крейсер)

**«Красный Кавказ»** димәк **Кызыл Кавказ** (элек «Адмирал Лазарев» булган) — ССРБ ХДФ җиңел крейсеры, җиңел крейсер модифициясе варианты «Светлана» төрендәге җиңел крейсерларына карый.

Кара диңгез флотының беренче гвардия корабы.

## Төзелеш тарихы
Николаев суднолар төзү заводында төзелгән.

## Командирлар
* 1932 — Карл Мейер Генрих улы
* 06.1932—08.1937 — Николай Заяц
* 1941—1942 — Гущин Алексей Матвей улы (1-нче ранг капитаны)
* 1942—1946 — Василий Ерошенко (2-нче ранг капитаны, лидер «Ташкент»ның элекке командиры).
* хх.хх.1947 — хх.хх.1949 — Пётр Уваров

## Искәрмәләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 5 фотографий на «Черноморский Флот»
* Статья с сайта http://nordflot.ru/. Борис Положай, радист с "Красного Кавказа".
добровольно был включен в группу корректировки арт. огня Гвардейского крейсера «Красный Кавказ» в десантной операции

Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:Награждённые орденом Трудового Красного Знамени ЗСФСР
Гибралтар бугазы

**Гибралтар бугазы** (, ,  — Җәбәл Тарик, ягъни Тарик тавы, ) — Пиреней ярымутравының көньяк чите (Европа) белән Африканың төньяк-көнбатыш очы арасындагы бугаз. Атлантик океанын Урта диңгез белән берләштереп тора.

Озынлыгы 65 км, киңлеге 14—44 км, тирәнлеге 1181 метргача, фарватерда иң сай урыны 53 м. Төньякта Гибралтар кыясы, көньякта Җәбәл Муса тавы бар; борынгы юнан риваятьләрендә аларны «Геркулес баганалары» дип атаганнар. Суның түбән өлеше (уртача температурасы 13,5°, тозлылыгы 33‰) Атлантик океанына, өске өлеше (уртача температурасы 17°, тозлылыгы 36‰) Урта диңгезгә ага.

Гибралтар бугазы кулай географик урын алып торганлыгы сәбәпле, икътисади һәм стратегик ягыннан мөһим әһәмияткә ия. Төньякта Әлхесирас һәм көньякта Тәнҗер порты бар. Гибралтар бугазына Бөекбритания биләмәсе — Гибралтар урнашкан.

«Гибарлтар» топонимы — испанлаштырылган «Җәбәл Тарик» (ягъни *Тарик тавы* сүзтезмәсе, гарәпчә جبل طارق‎‎). Шул исем Испаниягә бәреп керүне җитәкләгән гарәп гаскәр башлыгы Тарик ибне Зияд хөрмәтенә кушылган.

Төркем:Европа бугазлары
Төркем:Африка бугазлары
Төркем:Атлантик океаны бугазлары
Карел муентыгы

**Карел муентыгы** (, ) — Балтыйк диңгезенең Фин култыгы белән Ладога күле арасындагы муентык. Аның көньяк чиге булып Нева елгасы санала, төньяк чигә исә Выборг — Ленинград өлкәсе-Карелия чиге сызыгы буенча үтә.

Җир өсте гнейс, грәнит, бозлык, күл-бозлык утырмалардан тора. Уртача биеклек 50 м (иң биек урыны — 205 м). Бозлык нәтиҗәсендә хасил булган күлләр күп. Ылыслы урманнар белән капланган.

Күп сулы Вуокса елгасы кисеп үтә. Фин култыгы яр буендагы курортлар (Сестрорецк, Зеленогорск, Репино, Солнечное һ.б.) бар. Туризм үсеш алган. 17 гасыр башыннан Швеция составында булган. 1721 елда Россия империясенә кушылган. 1918—1940 елларда Карел муентыгының зур өлеше Финляндия составында булган. 1940 елдан ССРБ (РСФСР) составында.


Төркем:Карелия тарихы
Фин култыгы

**Фин култыгы** (, , , ) — Балтык диңгезенең көнчыгыш өлешендәге култык. Россия, Финляндия, Эстония ярларын юа.

Мәйданы 30 мең км². Озынлыгы 390 км, киңлеге 70—130 км.

Ярлары төньякта кыялы һәм шхера типлы, көньякта һәм көнбатышта тәбәнәк. Култыкның көнбатыш өлеше — Нева култыкчасына Нева, Нарва, Луга елгалары коялар. Тирәнлеге көнбатышта 100 м, көнчыгышта 7 м. Утраулар күп.

Су өстенең температурасы кышын 0° тирәсендә, августта +15...+17°. Ноябрь азагында декабрь уртасында боз белән каплана. Тозлылылгы 2—5‰. Зур көймәләрнең Санкт-Петербург портына керү өчен Фин култыгы Диңгез каналы казылган. Су дәрәҗәсенең биеклеге җилләр вә атмосфера басымы тәэсирендә үзгәреп тора. Мөһим портлар: Санкт-Петербург, Выборг (), Таллин (), Һелсинки, Котка ().
## Искәрмәләр
Рига култыгы

**Рига култыгы** (, , ) — Балтыйк диңгезендәге култык.

Эстония һәм Латвия ярларын юа. Коры җиргә 174 километрга кереп барган. Мәйданы 18,1 мең км². Балтыйк диңгезеннән Моонзунд утраулары (Көнбатыш Эстония) белән аерылган. Иң тирән урыны — 62 м. Декабрьдә апрельгә кадәр боз белән капланган. Рига култыгы Көнбатыш Двина (Даугава), Лиелупе, Гауя елгалары коялар. Су температурасы җәен +18°, кышын 0°. Тозлылыгы 3,5—6‰.

Эре порт — Рига. Башка шәһәрләр — Юрмала, Пәрну, Курессаре (Сааремаа утравында).

Төркем:Балтыйк диңгезе култыклары
Төркем:Латвия култыклары
Төркем:Эстония култыклары
Анатолий Луначарский

**Анатолий Василий улы Луначарский** (, , Полтава, Россия империясе — 26 декабрь 1933, Ментона, Франция) — Россия инкыйлабчысы, совет дәүләт эшлеклесе, язучы, тәрҗәмәче, публицист, тәнкыйтьче, сәнгатьче. ССРБ ФА академигы (1930).

## Тәрҗемәи хәл
Гамәлдәге стат киңшәчесе гаиләсендә туган. Киевтагы Беренче ирләр гимназиясендә, соңрак Цүрих университетында фәләсәфә факультетында белем алган. Россиягә кайтып, инкыйлаби эшчәнлек белән шәгыльләнә башлаган. Калугада, Вологдада һәм Тотьмада сөргендә булган.

1906 елдан мөһәҗирлектә, *«Вперед», «Пролетарий»* гәҗитләрендә мөхәрририят әгъзасы булган. Мәктәп һәм педагогика мәсьәләләре белән шөгыльләнгән. Феварль инкыйлабыннан соң Россиягә кайткан, Петроград Думасына депута булып сайланган. Октябрь инкыйлабыннан соң — РСФСР мәгариф халык комиссары (1929 елга кадәр). Надежда Крупская һәм Михаил Покровский белән берлектә. Латинлаштыру тарафдары булган.

1930-елларда Әдәбият һәи сәнгать ның директоры. 1933 елда Испаниягә тулы вәкаләтле вәкил итеп җибәрелә, ләкин ул Испаниягә барып җитмичә Ментона курортында үлгән.

## Тышкы сылтамалар
* А. В. Луначарский на hrono.ru

Төркем:Большевиклар
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Мемуарчылар
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия революционерлары
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Көньяк Шетланд утраулары

**Көньяк Шетланд утраулары** () — Атлантик океанының көньягындагы янартау (вулканик) утраулары. Көньяк Американың көньягында, Дрейк бугазында урнашкан.

11 эре утрау, берничә вак утрау һәм кыялардан гыйбарәт. Мәйданы 3687 км². Җир өсте таулы, биеклеге 2300 метрга кадәр, зур өлеше кар һәм боз белән капланган. Җәен уртача температурасы +1,5&nbsp;°C , кышын —10° тәшкил итә. Мох һәм лишайниклар үсәләр. Росс тюлене, диңгез мәчесе, диңгез филе бар. Даими яшәүче халык юк.

Утрауларга Аргентина, Бөекбритания һәм Чили (тиешенчә 1940, 1908 һәм 1943 еллардан) дәгъва итәләр. Утрауларда берничә илләрнең фәнни-тикшеренү станцияләре бар.

Утраулар 1819 елда инглиз диңгезчесе һәм сәяхәтчесе Уильям Смит тарафыннан ачылганнар.
## Галерея


File:Cornwallis_Antarctica.jpg|Корнволс утравы
File:Canoas_entre_el_hielo.jpg
File:Collins_Harbor_100_9687.jpg|Россиянеке *Беллинсһаузен* станциясе, Ватерлоо утравы



Төркем:Кеше яшәми торган утраулар
Котып көне

**Котып көне** — Поляр түгәрәк артында кояш 1 тәүлектән озаграк батмый торган чор. Котып көне — экватор яссылыгының эклиптика яссылыгына карата авышканлыгы нәтиҗәсе (ул 23°26′ны тәшкил итә).

Иң кечкенә котып көне якынча ике көнгә тигез һәм ул, 66°33′ (котып түгәрәге) киңлегеннән кояш дискы радиусын һәм атмосфера рефракцияне чыгарып ташлап, 65°43′ киңлегендә күзтелә. Шулай итеп, котып көнне котып түгәрәгеннән бераз көньяктарак торган урыннарда да күзәтеп була. Иң зур котып көне котыпларда күзәтелә — якынча 6 ай (Төньяк котыбында якынча 18 марттан 26 сентябрьгә кадәр, Төньяк котыбында якынча 21 сентябрьдән 23 мартка кадәр). Рефракция күренеше сәбәпле, көн белән төн тигезлеге тирәсендәге көннәрдә котып көнен бервакыт ике котыпта күзәтеп була. Котып түгәрәкләр янында (тышкы ягында) ак төннәрне күзәтеп була.

## Котып көнен күзәтеп була торган шәһәрләр
* Норвегия: Лонгйир, Тромсө.
* Россия: Апатиты, Билибино, Верхоянск, Воркута, Инта, Гаджиево, Дудинка, Заозёрск, Заполярный, Игарка, Кандалакша , Кировск, Ковдор, Кола, Лабытнанги, Мончегорск, Мурманск, Мезень, Нарьян-Мар, Норильск, Оленегорск, Островной, Певек, Полярные Зори, Полярный, Салехард, Североморск, Снежногорск, Среднеколымск, Усинск.

## Искәрмәләр

Төркем:Физик географиясе
Төркем:Табигать күренешләр
Төркем:Төньяк Боз океаны
Төркем:География терминологиясе
Мәгафүр Хисмәтуллин

**Мәгафүр Хисмәтуллин** (Мәгафүр Хисмәтулла улы Хисмәтуллин, ) – танылган башкорт опера җырчысы. БАССР халык артисты (1953),  РСФСР халык артисты (1965). Салават Юлаев премиясе лауреаты (1969).

## Тәрҗемәи хәле
1915 елның 10 гыйнваренда Уфа губернасы Уфа өязе (хәзер Иглин районы) Яңа Кыбау авылында туган. Уфада сәнгать техникумын (1934), Мәскәүдә консерватория (1939) тәмамлый. Баймак колхоз-совхоз театрында (1934-1936) эшли. 1934 елдан Уфа опера-балет театрында: солист (1934-1982), режиссёр (1959 елдан), баш режиссёр (1963-1967). Уфада сәнгать укуханәсендә (1966), сәнгать институтында (1969-1995) укыта. Мәскәү Зур театрында стажировка үтә (1959-1960).

## Иҗаты
Башкортстан опера сәнгатенә зур өлеш кертә. Лирик-драматик тенор тавышына ия була. Төрле холыклы 60 партия башкара. Мәскәүдә «Башкортстан әдәбияты һәм сәнгате ункөнлеге»ндә (1955), Каракалпакстан АССР да «БАССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә (1976) катнаша. Уфа опера-балет театрында 12 спектакльне сәхнәгә куя. ССРБ шәһәрләре буйлап, Әфганстан, Пакъстанда гастрольләрдә була.  «Ай тотылган төндә» фильмында уйный (Свердловск киностудиясе, 1978).

#### Төп партияләре
* Хезмәтче Вәли («Аршин мал алан» Г. Хаҗибәков; дебют, 1939) 
* Ерошка («Князь Игорь» А.П. Бородин), 
* Бомелий («Патша кәләше» Н.А. Римский-Корсаков)
* Трике («Евгений Онегин» П.И. Чайковский)
* Арлекин («Наяннар» Р. Леонкавалло) 
* Җаббар («Кодача» З.Г. Исмәгыйлев)
* Күбәк («Шәүрә») 
* Салават («Салават Юлаев» З.Г.Исмәгыйлев)
* Шүлгән («Акбүзат») 
* Юламан («Карлыгач» Н.К.Чемберджи, 1941) 
* Фәхри («Айсылу» М.М. Вәлиев-Н.И. Пейко, 1953)
* Гайнулла («Агыйдел дулкыннары», З.Исмәгыйлев)

#### Репертуар
* Хөсәен Әхмәтов, Әкрәм Даутов, Т.Кәримов, Рәүф Мортазин, Нариман Сабитов әсәрләре
* Чит ил һәм рус композиторларының романслары
* Башкорт халык озын җырлары «Азамат», «Буранбай», «Гайсә-ахун», «Кәраван-Сарай», «Сибай», «Урал», «Сандугач»

#### Куйган спектакльләре
* «Мәйсәрә шуклыклары» (С.А.Юдаков, 1961)
* «Шәүрә» (З.Исмәгыйлев, 1963)
* «Замандашлар» (Хөсәен Әхмәтов, 1970) 
* «Кодача» (Казанда, Алматыда) һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган артисты (1949)
* БАССР халык артисты (1953)
* РСФСР атказанган артисты (1955)
* РСФСР халык артисты (1965)
* Салават Юлаев премиясе (1969)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* «Хөрмәт билгесе» ордены

## Хәтер
Уфадагы урамга җырчы исеме бирелгән.

## Әдәбият
*  Р. Шәкүр. Салават Юлаев премиясе лауреатлары (Иҗат портретлары). Уфа, 1987.     
*  А. Баһуманов, Ф.Фәизова. Салават Юлаев премиясе лауреатлары. Уфа: Китап, 1999. 

## Сылтамалар
* Мәгафүр Хисмәтуллин Тан атканда
*  Башкортстан (''белешмәлек'')  
*  Аның тавышы мәңге яңгырар  
*  Аны «башкорт сандугачы» дип атадылар (Мәгариф Хисмәтуллинның 100 еллыгына)
** *«Мәгафүр Хисмәтуллин»*.

## Искәрмәләр

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Җырчылар
Төркем:Романс башкаручылар
Төркем:Вуз укытучылары
Хисмәтуллин

**Хисмәтуллин** (**Хисмәтуллина**) – төрки халыкларда киң таралган фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рахмай Хисмәтуллин *([[1934]]-[[2004]])* – язучы, журналист, * [[Гаяз Исхакый|Г.Исхакый]] премиясе ([[1994]])*.
* Хәй Хисмәтуллин *([[1895]]-[[1977]])* – әдәбият галиме.
* Хәлим Хисмәтуллин (1901—), фирка эшлеклесе.
* Фәсих Хисмәтуллин (Фаяз Дунай) *([[1936]]-[[2007]])* – язучы, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1994).
* Мәгафүр Хисмәтуллин *([[1915]]-[[2004]])* – җырчы, РСФСР халык артисты (1965), *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1969]]).*
* Зөлфәр Хисмәтуллин *([[1923]]-[[1983]])* – язучы, юмор остасы
----
;Хисмәтуллина
* Айгөл Хисмәтуллина (1989), опера җырчысы (колоратур сопрано, Мария театры (Санкт-Петербург).
* Зөләйха Хисмәтуллина (1922-1994) – җырчы, РСФСР халык артисты (1966).
Красный Крым (крейсер)

**«Красный Крым»** димәк **Кызыл Кырым** — ССРБ ХДФ җиңел крейсеры. Крейсерга нигез сала башлаганда «Светлана» исеме бирелгән, исемдәш крейсер хөрмәтенә аталган.

1905 елның 28 маенда Цусима бәрелешендә батырларча һәләк булган.

## Булдыру һәм төзү тарихы
### Булдыру тарихы

## Крейсер командирлары
* 1916—191? — Салтанов А. В
* 1921—1923 — Антонов Л. В.
* 1928—1932 — Кузнецов А. А.
* 1932—1934 — Иван Юмашев
* 1934—1935 — Москаленко М. З.
* 1938—1944 — Зубков А. И.
* 1944—1945.10. — Мельников П. А.

## Сылтамалар

* Черноморский флот. Крейсер «Красный Крым»
* ВМФ СССР. Крейсер «Красный Крым» 

Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Çığarılma finans qoralı

**Çığarılma finans qoralı** yäki **derivativ** (inglizçä *derivative*) - baza aktivına qarata yaqlarnıñ nindider eş itü xoquqı yäki yöklämäse turında kileşü (kontrakt).

Ğädättä derivativ tawar yäki qimmätle käğäzlärne satu, alu mömkinleklären birä.

Turı satu-alu kileşüennän ayırmalı bularaq derivativ standartlaşqan, formal'läşkän häm qimmätle käğäzläre ber töre bula. 

Derivativ bäyäse baza aktivı qimmätlege belän bäyle.

Ğädättä derivativ maqsatı - baza aktivın alu tügel, ä bäyä yäki välüta xätären heclaw häm ixtiqär tabışın alu.

Derivativ çığaruçılar yış qına anıñ baza aktivınıñ xucaları bulmıylar, şuña kürä bazarda derivativlar sanı baza aktivına turı kilmi.

## Üzleklär

* Derivativ bäyäse baza aktivı bäyäse belän bäyle
* Derivativ başqa finans qorallarına qarağanda arzanraq bula 
* Derivativ buyınça isäpläwlär kiläçäktä bula.

## Baza aktivları törläre

* Qimmätle käğäzlär 
* tawarlar
* valüta
* protsent xaqları
* inflätsiä däräcäse
* räsmi statistik mäğlümat
* h. b.

## Sıltamalar

*    Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
*   Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
*    Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Червона Украина (крейсер)

***«Червона Украина»*** () — совет хәрби корабы, «Светлана» сыман («Адмирал Нахимов») җиңел крейсеры.

## Тарих

1915 елның 19 октябрендә Николаевтагы «Рус көймәләр төзү җәмгыяте» («Руссуд») заводы Кара диңгез флоты өчен «Адмирал Нахимов» (баш) һәм «Адмирал Лазарев» крейсерларн төзи башлый.

1922 елның 7 декабреннән «Червона Украина» төзелә башлый.

## Галерея

Файл:AdmiralNakhimov1915a.jpg|Крейсер «Адмирал Нахимов» суга төшү алдыннан, 24 октябрь 1915 ел.
Файл:AdmiralNakhimov1915c.jpg|«Адмирал Нахимов» крейсерын төшерү, 25 октябрь 1915 ел.
Файл:ChervonaUkraina1913-1952.jpg|Җиңел крейсер «Червона Украина», 1930-нче елларда.
Файл:Bundesarchiv N 1603 Bild-129, Russland, Sewastopol, zerstörter Hafen.jpg|Алман авиациясе бәлен батырылган «Червона Украина» крейсерының фок-мачтасы.


## Сылтамалар

* Черноморский флот. Крейсер «Червона Украина»
* Легкий крейсер «Червона Украина»

Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Төркем:Кара диңгез флоты хәрби кораблар
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Манҗурия

**Манҗурия** () — хәзерге Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк-көнбатыш өлешенең тарихи исеме. Манҗур халкы исеменнән килеп чыккан.
1858—1860 елларга кадәр «Манҗурия» төшенчәсенә шулай ук *Айгун килешүе* һәм *Пекин трактаты* буенча Россия империясе составына кергән территорияләре, ягъни хәзерге Амур буе һәм Диңгез буе кергәннәр.

Хәзерге вакытта Төньяк-Көнчыгыш Кытайны атау өчен **Дунбей**, ягъни **Төньяк-Көнчыгыш** атамасы кулланыла.
## Моны да карагыз
*Манҗоу-го

*
Төркем:Кытай тарихы
Молотов (крейсер)

**Молотов** (1957 елның 3 августындан — «**Слава**») — совет 26-бис проекты җиңел крейсеры, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Вячеслав Молотов исемен йөрткән.

## Кораб командирлары
* 1 ранг капитаны Юрий Зиновьев (хх.08.1938 – (хх.08.1939);

## Сылтамалар
* Крейсер «Молотов» на сайте Черноморского флота РФ

Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Төркем:Кара диңгез флоты хәрби кораблар
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:26-бис проекты крейсерлар
Пиай борыны

**Пиай борыны** () — Малакка ярымутравының һәм Ауразия кыйтгасының иң көньяк ноктасы. Малайзиянең Җоһор штатына карый, Сингапурдан 30 километр ераклыкта урнашкан. Борында истәлек билгесе куелган.
## Галерея

Tanjung_Piai_jeti1.jpg|
Дарданеллар

**Дарданел бугазы, Дарданеллар** (), **Чанаккальга бугазы** (, искергән  исеме *Һеллеспонт, Ελλήσποντος*) — Европа (Балкан ярымутравы) белән Азия (Кече Азия ярымутравы) арасындагы бугазлардан берсе. Мәрмәр һәм Эгей дигезләрне бәйли.

Дарданел бугазы элек елга үзәне булып, коры җирнең түбәнәю нәтиҗәсендә диңгез бугазына әйлнгән.

Озынлыгы 120,5 км, киңлеге 1,3—27 км, тирәнлеге 29—153 м. Ярлары комташ, известьташлардан гыйбарәт булгач, сирәк үсемлек белән капланган. Төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка аккан өске агым Мәрмәр диңгезеннән төчерәк (тозлылыгы 25,5‰) су алып килә, тизлеге 2-6 км/сәгать. Көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгыштан аккан су асты агымы Эгей диңгезеннән тозлы (тозлылыгы 38,‰ ка кадәр) су китерә. Дарданел бугазының Европа яр буенда Гәлиболу, Азия яр буенда Чанаккальга портлары урнашкан.

Дарданел бугазы икътисади һәм стратегик ягыннан мөһим әһәмияткә ия.

Төркем:Атлантик океаны бугазлары
Төркем:Төркия бугазлары
Юлай Гайнетдинов

**Юлай Гайнетдинов** (Юлай Ишбулды улы Гайнетдинов, ) – курайчы артист, журналист, БР халык артисты (1994), РФ (2003) һәм БАССР (1988) атказанган мәдәният хезмәткәре. Салават Юлаев премиясе лауреаты (2002).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 8 гыйнваренда БАССР Баймак районы Югары Таулыкай авылында туган. Уфада 1- санлы интернат- мәктәпне, дәүләт университетын (1975), сәнгать училищесын (1984) тәмамлый. Уфада дәүләт университетында (1975-1978), сәнгать институты каршындагы музыка мәктәбендә (1984-1989) укыта. БАССР исәп идарәсенең хисап үзәгендә (1978-1989) программачы, республика халык иҗаты үзәгендә (1989-1991) бүлек мөдире, БСТ каналында (1991-2008) «Хәзинә» иҗат берлеге җитәкчесе, БР архив идарәсендә (2008-2014) җитәкче урынбасары булып эшли.

## Иҗаты
БР курайчылар берлеген оештыручыларның берсе. Әлеге музыка коралында  виртуоз уйнауга ирешкән курайчы. Әдһәм Искуҗин һәм Кәрим Дияровның шәкерте. Җырчылар Сөләйман Абдуллин, Флюра Килдиярова, Абдулла Солтанов белән чыгыш ясый.  БСТ каналында  халык иҗатына багышланган 300 тапшыру әзерләп, эфирга чыгара.

#### Репертуары
300 курай көе, шул исәптән 100 озын көй: «Карасакал маршы», «Батырша», «Калмантай», «Наполеон Бонапарт», «Башкорт краковягы», «Урал», «Буранбай», «Гыйльмияза», «Чыңрау торна» һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Җ. Исәнбаев исемендәге I республика курайчылар бәйгесе (1978) – гран-при.
* IX халыкара фольклор фестивале (1983, Сегед, Маҗарстан) – җиңүче, «музыкант» призы.
* Япониядә үткән халыкара ойвакэ, вошшаи  фестивале (1990, Эсаши; 2000, Осака) җиңүчесе.
* «Евразия җыры» фестивале (2003, Саппоро, Япония) җиңүчесе.
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988)
* БР халык артисты (1994) 
* Салават Юлаев премиясе лауреаты (2002)
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2003)

## Чыганаклар
С. Галин. Тел ачкычы- халыкта. Уфа, 1999 ISBN 5-295-02592-6 

## Сылтамалар
*  Ю. Гайнетдинов 60 еллык юбилеен билгеләде 
* Башкортстан (''белешмәлек'')

## Искәрмәләр

Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Артистлар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Русиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Гайнетдинов

**Гайнетдинов** (**Гайнетдинова**) – төрки *([[татар]], [[башкорт]])* халыкларда киң таралган фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Вячеслав Гайнетдинов (1947―1980), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Җәлил Гайнетдинов (1959), рәссам.
* Илгизәр Гайнетдинов (1954), футболчы.
* Исмәгыйль Гайнетдинов (1908―1977), профессор, архитектор.
* Мәсгут Гайнетдинов, әдәбият галиме, филология фәннәре докторы.
* Мөхәммәтдин Гайнетдинов (1921―1993), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Олег Гайнетдинов (1949), техник фәннәре докторы, профессор.
* Равил Гайнетдин (Гайнетдинов), Россия мөфтиләр шурасы рәисе.
* Рафаил Гайнетдинов (1929), химик-физик, техник фәннәр докторы (1977), профессор (1982).
* Символ Гайнетдинов (1955), драма актеры, ТР атказанган артисты.
* Усман Гайнетдинов (Госман Гайнетдинов, 1917―?), хәрби-диңгез фәннәре докторы (1965).
* Хәйдәр Гайнетдинов (1952―2000), шагыйрь, язучы, драматург.
* Хәлил Гайнетдинов (1947), биофизик, биология фәннәре докторы (1994).
* Юлай Гайнетдинов, курайчы, БР халык артисты (1994), *[[Салават Юлаев премиясе]] (2002)*.
----
;Гайнетдинова
* Гөлүсә Гайнетдинова, драма актрисасы, ТР халык артисты.
* Дания Гайнетдинова (1952―2024), журналист һәм язучы.

Төркем:Фамилияләр
Калинин (крейсер)

**Калинин** — совет 26-бис проекты җиңел крейсеры. Михаил Калинин исемен йөрткән.

1938 елның 12 июнендә нигезләнгән. 1942 елның 8 маендә суга төшерелгән. 1942 елның 31 декабрендә Тын океан флоты сафларына керә.

## Тарих
1938 елның 12 июнендә Амурдагы Комсомольскта 199 номер заводында нигезләнгән. 1942 елның 8 маендә суга төшерелгән. 1942 елның 31 декабрендә Тын океан флоты сафларына керә.

## Сылтамалар
* Крейсер Калинин
* Крейсер Калинин 

Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Төркем:Тын океан флоты хәрби кораблары
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Габделфәрт Шәрәфиев

**Габделфәрт Әхәт улы Шәрәфиев** (1951 елның 6 гыйнвары, Янил, Кукмара районы — 2014 елның 27 декабре, Казан) — татар актеры, Камал театры артисты, Татарстанның атказанган (1989), Татарстанның халык артисты (2011), .

Габделфәрт Шәрәфиев 1951 елның 6 гыйнварында Кукмара районы Янил авылында туа. 1973 елда Ленинградта ЛГИТМИК театр институтының татар студиясен тәмамлый. Шул ук елны Татар академия театрында эшли башлый.

Әлдермештән Әлмәндәр, Идегәй, Мылтык, Үлеп яратты, Минем исемем Кызыл кебек спектакльләрдә рольләр башкара.

1989 елда Татарстанның атказанган артисты, 2011 елда Татарстанның халык артисты исемнәренә лаек була.

Артист 2014 елның 27 декабрендә Казанда вафат була.

## Хәтер
* 2025 ― Кукмара районы Янил авылы мәдәният йортына Татарстанның халык артисты Габделфәрт Шәрәфиев исеме бирелгән, элмә такта ачылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайты 
* Камал театры артисты Габделфәрт Шәрәфиев вафат

Төркем:Камал театры артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Александр Байков

**Байков Александр Александрович** *([[24 июль|24.07]].[[1870]], [[Фатеж]],  — [[6 апрель|06.04]].[[1946]], [[Мәскәү]], )*  — совет химигы һәм металлургы, академик (1932).  Бакыр һәм сөрмә эретмәләренең үзлекләрен тикшерә. Тимерне хлороводород белән ашату процессларын өйрәнә. Оксидлашу-кайтарылу процесслары теориясен үстерә.
## Чыганак
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/7385/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2
*https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2,_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87

Төркем:Химиклар
Төркем:Академиклар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Heclaw

**Heclaw** (inglizçä *hedge* - **iminiät**) - ikençe bazarda bäyälär xätärennnän zararnı qaplaw öçen berençe bazarda satu-alu kileşüen açu (tigez qarşı pozitsiä).

Ğädättä Heclaw - bazarda bäyälär üzgäreşläre xätären iminiät itü maqsatınnan yasala.

Yış qına heclaw fyuçers kontraktları yärdämendä yasala.

Berençe tapqır Çikago tawar birjalarında qullanıla başlağan.

Heclaw öçen şulay uq optsion häm forward kileşüläre qullanıla.

*Alu heclawı - ozaq hec yäki aluçınıñ hecı dip yörtelä 
*Satu heclawı - qısqa hec yäki satuçınıñ hecı dip yörtelä

Heclaw töp maqsatı: aktsiälär, tawar aktivları, valütalar, protsent xaqları bazarlarında bäyälär naçar üzgäreşlärennän saqlanu.

## Misal

Gazprom aktsiäse iäse bäyäläre töşüennän saqlanır öçen put optsionnı ala yäki Gazprom aktsiäsenä fyuçersnı sata (qısqa pozitsiä), şulay itep bäyälär töşüennän saqlana.

## Sıltamalar

*    Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
*   Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
*    Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Нур Зарипов

**Нур Зарипов** (тулы исеме Нурмөхәммәт Талип улы Зарипов, ) – язучы, әдәбият галиме, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1987). Филология фәннәре кандидаты (1964). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1982).

## Тәрҗемәи хәле

1925 елның 15 июнендә БАССР Ишембай районы Көзән авылында туган. Макар урта мәктәбен (1942), Уфа педагогия институтын (1951), КПСС ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясен (1962) тәмамлый.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1943 елның февралендә армиягә алына. Пехота училищесында укый. Сугышта пулемётчы, взвод командиры ярдәмчесе булып хезмәт итә. 1944 елның гыйнварында каты яралана. 1944 елның октябрендә, II төркем инвалидлык бирелеп, хәрби хезмәттән азат ителә.

## [[Бөек Ватан сугышы|Сугыш]]тан соң
Көзән авылында авыл советы сәркатибе (1944-1947), студент (1947-1951), Гафури районы Үтәк мәктәбендә директор (1951-1956), БАССР мәгариф министрлыгында инспектор (1956), Уфа Тарих, тел һәм әдәбият институтында фәнни хезмәткәр (1956-1959, 1964, 1967-1976, 1981-1997), Мәскәүдә КПСС ҮК мәдәният бүлегендә инспектор (1963-1964).

## Иҗаты
Әдәби тәнкыйть, халык иҗаты, текстология өлкәсендә эшли. Беренче мәкаләсе 1950 елда басыла. Имай Насыйри, Төхфәт Янәби, Әкрам Вәли, Сәйфи Кудаш, Шамун Фидаи, Гайнан Әмири иҗатын өйрәнә, җыентыкларын төзеп бастыра: Т.Янәби «Сайланма әсәрләр» (1958), И.Насыйри «Әсәрләр. III том» (1968), С.Кудаш «Восхождение» (Мәскәү, 1977), «Вершины» (Уфа, 1979). Имай Насыйри иҗаты буенча аерым китап («Тәүге гвардеецларның берсе», 1968)  бастыра. «Башкорт совет әдәбияты тарихы»н язуда катнаша. «Башкорт халык иҗаты» җыентыгын мөхәррирли *([[Салават Юлаев премиясе]], [[1987 ел]])*. Чәчәннәр эшчәнлеген, халык әкиятләренең, кобайырларның  төзелешен өйрәнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (1987)
* БАССР атказанган фән эшлеклесе (1982)
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1971)

## Чыганаклар
1. Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

2. С. Галин. Тел ачкычы- халыкта. Уфа, 1999 ISBN 5-295-02592-6 

## Сылтамалар
*  Башкортстан (''белешмәлек'') 
*   Көзән авылы галиме
* Тарих, тел һәм әдәбият институты сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Язучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Әдәбият галимнәре
Зарипов

**Зарипов** — төрки халыкларда киң таралган фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Азат Зарипов (1970), актер, режиссер, педагог, ТР атказанган артисты.
* Айрат Зарипов
** **[[Айрат Зарипов (1962)]]**
*** Айрат Ринат улы Зарипов, сәясәтче.
*** Айрат Янчура улы Зарипов, фәлсәфәче.
* Әхтәм Зарипов (1935―2024), актер, режиссер, язучы.
* Габделхак Зарипов (1902-1938), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1928-1930).
* Габидулла Зарипов (1961-2001), шагыйрь.
* **Галимҗан Зарипов**:
**Галимҗан Зарипов (1947), «Ворошиловский» совхозы директоры. РФ (1996) һәм ТАССР (1985) атказанган авыл хуҗалыгы хезмәтәре, Яр Чаллы шәһәренең мактаулы гражданы (2007).
** Галимҗан Зарипов, табиб (Яр Чаллы). 
* Данис Зарипов *([[1981]])* – спортчы, хоккейчы, *дөнья чемпионы ([[2009]]), КХЛ чемпионы ([[2010]])*
* Зиннур Зарипов (1915-1995), Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
* Изаил Зарипов *([[1927]]-[[1999]])* – язучы, журналист
* '''Илдар Зарипов'''
* Ирек Зарипов *([[1983]])* - чаңгычы спортчы, *дөнья чемпионы ([[2011]]), [[Паралимпия уеннары]] чемпионы ([[2010]])*
* Ленар Зарипов (1967), Актаныш районы башлыгы (2022 елдан).
* Марсель Зарипов *([[1931]])* – язучы, журналист, *[[Тукай премиясе]] ([[1987]]), [[Хөсәен Ямашев|Ямашев]] премиясе ([[1972]])*
* Марат Зарипов *([[1956]])* – музыкант (*эскрипкә*), *[[Тукай премиясе]] ([[2002]]), РФ атказанган артисты ([[1999]])*.
* Мәдияр Зарипов (1929-2006), галим.
* Мәкъсүт Зарипов (1929-2016), физикачы.
* Мәхмүт Зарипов (1918-1998), физикачы.
* Наил Зарипов (1957), инженер-механик, техник фәннәр докторы (2002), профессор (2002).
* Нәби Зарипов *([[1917]]-[[2003]])* – язучы, шагыйрь, *подполковник*
* Нур Зарипов *([[1925]]-[[1997]])* – язучы, әдәбият галиме, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[1987]])*
* Равил Зарипов *([[1954]])* – Татарстан сәнәгать һәм сәүдә министры (2009).
* Рәдиф Зарипов (1983), җырчы, автор-башкаручы, Башкортстанның атказанган артисты (2022).
* Рим Зарипов (1937), социалистик хезмәт каһарманы.
* Ринат Зарипов (1947), галим.
* Рифат Зарипов (1988), җырчы, юморист, пародия остасы. Татарстанның атказанган артисты (2021).
* Рөстәм Зарипов 
** Рөстәм Зарипов (1952), шагыйрь, блогер.
** Рөстәм Зарипов (1955), композитор.
* Рудольф Зарипов (1929-1991), математикачы.
* Фуат Зарипов (1952), актер.
* Хәкимҗан Зарипов *([[1929]])* – язучы, юрист
* Хәмитҗан Зарипов (1910-1990), социалистик хезмәт каһарманы.
* Хөсәен Зарипов (1916-1956), Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
* Эрот Зарипов (1938―2009), рәссам, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1985).
----
* **[[Зарипова]]**
 
## Моны да карагыз
* Зарифов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар

**«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар** —  Россия империясе флотының  беренче пар турбиналы кораблары.

Эскиздагы проект 1907—1913 елларда Путилов заводында уйлап табылган.

## Төзелеш тарихы
«Светлана» төре — Балтыйк флоты өчен төзелгән булган.

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*
Әрмәнстан (теплоход, 1928)

**Совет госпиталь корабы ''Әрмәнстан*** () 



*'Әрмәнстан** (**«Арме́ния»''') — «Аҗария»  төрендәге пассажилар-йөк теплоходы.

1928 елны Ленинградта Балтик заводыдында төзелгән. 1941 елның 7 ноябрендә алман авиациясе 5000 пассажирлы «Армения» корабын батыра.

## Бәяләмәләр
* Сукуыш 5 770 тонн
* Озынлык 107,7 м
* Киңлек 15,5 м
* Борт биеклеге 7,84 м
* Экипаж — 96 кеше

## Һәлакәт
1941 елның 6 ноябрендә 17:00 чамасында, хәрби госпитальне һәм шәһәр яшәүчеләрен эвакуацияләп, «Әрмәнстан» Акъяр портыннан чыккан. Төрле санау буйлап, 4,5 до 7 мең кешегә кадәр бортта булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Характеристики теплохода в базе судов «Советский флот» 
* Владимир Пасякин. Трагедия «Армении» // Красная звезда. 23 июля 2005 года
* Украинские ученые установили обстоятельства гибели «Армении» // Новости Украины. From-ua.com. 5 мая 2005
* Катастрофа, равная гибели пяти «Титаников»
* Поиски «Армении» Робертом Баллардом. 
* Как три «Титаника»
; Документ кино 
* «Гибель Армении. Приказано забыть»  из цикла программы «Искатели» (Первый канал, 2006)

Төркем:Теплоходлар
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:Баткан кораблар
Каганович (крейсер)

**Каганович** — совет 26-бис проекты җиңел крейсеры. Лазарь Каганович исемен йөрткән.

Төзелү вакыты - 1938 елның 28 августы -1944 елның 7 мае. Тын океан флотына кабул ителү датасы - 1947 елның 8 феврале.

## Тарих
1938 елның 26 августында Амурдагы Комсомольскта 199- санлы заводта төзелә башлый. 1944 елның 7 маендә суга төшерелгән. Төзеп бетерү өчен Владивостокка китерелгән. 1947 елның 8 февралендә  Тын океан флоты сафына баса.

## Сылтамалар
* Крейсер Каганович 
* Крейсер Каганович 

Төркем:«Светлана» төрендәге җиңел крейсерлар
Төркем:Тын океан флоты хәрби кораблары
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Равил Зарипов

**Равил Зарипов**, Равил Хаммат улы Зарипов (*[[1954 ел]]ның [[20 июнь|20 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Бакалы районы]], [[Яңа Тымытык]]*) ― хуҗалык эшлеклесе, Татарстанның сәнәгать һәм сәүдә министры (2009―2015), техник фәннәр кандидаты. РФ технология фәннәре академиясе мөхбир-әгъзасы. Татарстан Дәүләт шурасы депутаты (II, III чакырылышта).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 20 июнендә БАССР Бакалы районы Яңа Тымытык авылында туган. Казан авиация институтын тәмамлаган (1977).

## Хезмәт баскычлары
* «Радиоҗиһаз» заводында (Әлмәт) инженер-технолог (1977).
* «КамАЗ»ның РИЗ заводында участок башлыгы, цех башлыгы урынбасары, башлык (1980-1989). 
* «КамАЗ»ның станок төзү заводында корпус башлыгы (1989-1990)
* КПСС өлкә комитетының хәрби сәнәгать бүлегендә инструктор (1990-1991)
* «АлАЗ»ның  станок төзү  заводында директор (1991-1992)
* «Алабуга» ИСЗ идарәчесе (1992-2009)
* «АлАЗ» сәнәгать берләшмәсенең генераль директоры (1992 елдан)
* «Алабуга» сәнәгать мәйданчыгының инвестиция программалары дирекциясе җитәкчесе (2003 елдан)
* Татарстан сәнәгать һәм сәүдә министры (2009-2015)
* Татарстан премьер-министры урынбасары, сәнәгать һәм сәүдә министры (2012-2015)
* Татарстан Президентының штаттан тыш ярдәмчесе (2015 елдан).

## Җәмәгать эшчәнлеге
* «Бакалы районы якташлыгы» иҗтимагый берләшмәсе әгъзасы (1999 елдан).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бакалы районының мактаулы гражданы.
* «Дуслык» ордены (2005)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Андреев А. Г., һ. б.* Бакалинская земля: история и люди. Уфа, 2010. ISBN 978-5-85051-512-6

## Сылтамалар

*  ТР Президенты указы («Республика Татарстан» газетасы, 18.03.2009)

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр кандидатлары
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Министрлар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Иртеш

**Иртеш** (, , , ) — Кытай, Казакъстан һәм Россия территориясеннән ага торган елга, Об елгасының сул кушылдыгы.

Озынлыгы 4248 км, бассейнының мәйданы 1643 мең км².

Монголия Алтае тауларыннан (Кытай) башлап, Зәйсән күленә койганга кадәр Кара Иртеш дип атала. Иртеш югары агымында тигезләрдән һәм таулар арасыннан ага. Үскәмән (Уст-Каменогорск) ГЭС вә Бухтарма ГЭС төзелеше сәбәпле елга Үскәмән шәһәренә кадәр Иртеш эре сусаклагычына әйләндерелгән; Бухтарма сусаклагычы составына Зәйсән күле керә. Үскәмәннән түбәнрәк Иртеш үзәне киңәя. Шул өлештә Иртешкә һәм аның сусаклагычларына Калжир, Курчум, Нарим, Бухтарма, Өлбе, Уба елгалары (уңнан), Кызылсу, Чар елгалары (сулдан) коялар. Симәйдән түбәнрәк Иртеш даладан ага. Бу җирдә ўңнан Ом, сулдан Ишем, Тубыл кушылалар.

Иртеш кар, боз һәм яңгыр сулардан туена. Уртача су чыгымы Тубылда 2150 м³/сек. Югары агымында ноябрь азагында, кою җирендә ноябрь башында боз белән каплана, апрельдә боз китә. Иртешдан Караганда шәһәргә кадәр озынлыгы 451 км канал төзелгән. Иртештә балык күп. Кою урыныннан 3784 км аралыгында көймәләр йөрешле. Иртеш буенда Үскәмән, Симәй, Павлодар, Омск, Тубыл, Ханты-Мансийск шәһәрләре урнашкан.

## Галерея
Irtysh river view. Pavlodar, May 2009. 01.JPG|Павлодарда
Gorskii 04668u.jpg|1912 елгы фотосурәте



Төркем:Об кушылдыклары
Төркем:Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы елгалары
Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе елгалары
Төркем:Павлодар өлкәсе елгалары
Төркем:Омск өлкәсе елгалары
Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Төркем:Хант-Манси автономияле округы елгалары
Иске Карчыга

**Иске Карчыга** (**Старощедринская**) – Чечня Республикасының Шелковской (Сарапан) районындагы авыл. Терек елгасының сул ярында, Дагстан чигендә урнашкан.

Күпчелек халкы — чеченнар. Ул Терекнең сул як ярына, Брагун дип аталган кумык авылына янәшә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Чечня торак пунктлары
Төркем:Шелковская районы торак пунктлары
Халыкара фонетика әлифбасы

**Халыкара фонетик әлифбасы** ( яки **IPA**) — бөтендөнья телләрендә фонетик транскрипция өчен кулланылган билгеләр системасы. Бу транскрипция системасында латин әлифбасы кулланыла.

Халыкара фонетик ассоциация тарафыннан 1886 елда Париж шәһәрендә авазларны чагылдыру өчен стандартлаштырылган ысул буларак булдырылган; 1900, 1932, 1989 елларда зур үзгәртүләр кертелде, 1993 һәм 2005 елларда аерым үзгәртүләр кертелде.

2005 елдагы хәле буенча Халыкара фонетик әлифбасында 107 аерым тартык һәм сузык авазны билгеләүче хәреф, 52 диакритик һәм 4 просодик билге бар.

## Тышкы сылтамалар
* Халыкара фонетик ассоциациясе
* Халыкара фонетик әлифбасы плакатлары җыелмасы
* IPA bilgeläre Unicode'da 
* Omniglot.com: IPA älifbası

Төркем:Тел белеме
Торопец-Холм операциясе

**Торопец-Холм операциясе** (**Торопецко-Холмская операция**) — Бөек Ватан сугышы вакытындагы алман гаскәрләре эре төркемнәрен (аеруча Ржев янындагы алман төркеме) чолгап алу  максатыннан узган совет гаскәрләренең операциясе.

## Якларның көчләре
### ССРБ
* 3-нче алдынгы армия
** Беренче эшелон: 23-нче, 33-нче (комдив — полковник А.К. Макарьев) һәм 257-нче укчы дивизиялар
** Икенче эшелон: 31-нче, 42-нче һәм 54-нче укчы бригадалар
** 20-нче, 21-нче, 27-нче, 39-нчы, 45-нче, 48-нче һәм 51-нче укчы бригадалар
* 4-нче алдынгы армия
** Беренче эшелон: 249-нчы (комдив — полковник Герман Тарасов), 332-нче һәм 334-нче укчы дивизиялар, 141-нче аерым авыр танклар батальоны
** Икенче эшелон: 21-нче һәм 39-нчы укчы бригадалар
** 358-нче һәм 360-нчы укчы дивизиялар
** 48-нче укчы бригадалар
** дүрт чаңгы батальоны (шул санда 67-нче һәм 68-нче)
** ике дивизион PC
** 171-нче аерым танклар батальоны

## Әдәбият
* А. Исаев. Торопецко-Холмская операция (9.01—6.02 1942 г.) Военная Литература.
* Курочкин П. А., Мы сражались на Сев.-Зап. фронте, в кн.: На Сев.-Зап. фронте. 1941—1943, М., 1969.
* Еременко А. И., Наступление в лесах Валдая. Военно-исторический журнал, 1971, № 7.
* М. А. Вилинов. Особенности Торопецко-Холмской наступательной операции. Военно-исторический журнал, № 1, 1988.

## Шулай ук карагыз
* Бөек Ватан сугышы
* Сталинград сугышы
* Икенче бөтендөнья сугышы
* Җиңү көне
* Яшәү юлы
Терек (елга)

**Терек** (,  *Тэрги*, , , , , ) — Төньяк Кавказдагы елга.

Озынлыгы 623 км. Бассейнының мәйданы 43,2 мең км². Зур Кавказның төньяк битләүләреннән башлана; түбәнрәк, Дарьял тарлавыгында Ян тезмәне кисеп үтә. Таулардан чыкканнан соң тигезлек буйлап агып, Каспий диңгезенә дельта (мәйданы 4000 км²) хасил итеп коя.

Кар, яңгыр, грунт суларыннан туена. Кышын кыска вакытка боз белән каплана. Суы сугаруга сарыфлана. Төп кушылдыклары: сул — Ардон, Урух, Малка (Баксан белән); уңда — Сунжа. Мәздәк шәһәреннән югарырак Теректан *Терек-Кума каналы башлана*.

Таулы өлешендә Терек һәм аның кушылдыклардан электр энергиясе алу өчен Баксан, Гизелдон ГЭСлары төзелгән. Елга балыкка бай. Терек буенда Мәздәк, Кизләр  шәһәрләре урнашкан.

Төркем:Россия елгалары
Чапаев (крейсер)

«**Чапаев**» — совет 68-К проектлы җиңел крейсеры. Беренче бөтендөнья һәм Ватандашлар сугышларында катнашкан, Кызыл армия командиры Василий Чапаев истәлегенә аталган.

## Тарих
### Проектлаштыру
Яңа проектлаштыруга тактик-техник йөкләмә (ТТЙ), океанда сугыш алып бару шартларында КРЛ өчен хәрби бурыч йөкләүче ССРБ хәрби-диңгез доктринасы үзгәрүне исәпкә алып, кабул ителгән.

Эскадра эчендә хәрби корабларның җиңел төрләрен һөҗүмгә юнәлтү өчен, башка корабларга күзәтү алып бару һәм дозор торуда ярдәм итү, шулай ук эскадраны каршы якның *(дошманның)* җиңел төрләре һөҗүменнән саклау өчен булдырылган.

## Төзелеш тарихы
Завод номеры: 305.
* 1939 елның 8 октябрендә — ССЗ № 189 карары нигезендә салына башланган (Балтыйк берләшмәсе, Ленинград).
* 1940 елның 25 сентябрендә — ның ХДФ исемлекләрләренә алына.

## Хезмәт тарихы
* 1950 елның 19 сентябре — ның 4-нче ХДФ составына керә.

## Командирлар
1949-1951 - Георгий Абашвили.

## Сылтамалар
* Крейсера проекта 68-k «Чапаев» на сайте **«АТРИНА»** • Боевые корабли СССР и России • 1945—2005 гг.

Төркем:68-К проектлы крейсерлар
Birja

**Birja** (niderlandça *beurs*, almança *Börse*, fr. *bourse*, inglizçä *exchange*) - tawarlar, valütalar, qimmätle käğäzlär häm çığarılma finans qoralları tärtipkä salınğan  bazarı  eşläwen tä'min itüçe yuridik zat.

Криптовалютная биржасы - бу виртуаль мәйданчык, ул гамәлгә ашыру өчен билгеләнгән сәүдә-алмашу операцияләре белән цифрлы һәм фиатными акчалата.

Säwdä standart kontraktlar yäki **lotlar** yärdämendä alıp barıla.

Elek kileşülär maxsus binada teldän tözelgän bulğan. Xäzer sanaqlar yärdämendä yasala.

Birjada qatnaşuçılar - brokerlar dip yörtelä.

Birja ütälgän kileşülärgä xisap yasıy, tüläwlär tärtipkä sala, xisaplarğa iminiät tä'min itä (**kliring**).

Ğädättä birja  här kileşüdän maxsus **komissiä tüläwe**n ala.

## Tarix

XIII-XV ğasırda Venetsiä, Genuya, Florentsiä, Şampan şähärlärendä veksellär yärminkälärennän birja tarixı başlana.

Brügge şähärendä veksellär yärminkäse **van der Burse** ğäiläsenä iä bulğan yort yanındağı mäydanda uza. Şuña kürä säwdägärlär cıyılışı "Borsa" - Birja (dimäk **yançıq**) dip atalğan. 1406 yılda näq bu urında berençe birja  nigezlänä.

1921 yılda SSRBdä Yaña İqtisadi Säyäsät çorında sovet birjaları açılalar.

1991 yılda zamança Rusiädä birjalar yänä açıla.

## Wazifalar

* Säwdä öçen urın birü
* birja säwdäsen oyıştıru
* säwdä qağidälären quyu
* ürnäk konraktlar eşkärtü
* bäyä quyu
* bäxäslär xäl itü (arbitraj)
* mäğlümatlaştıru
*iminiät birü

## Törlär
* tawar birjası
* fond birjası
* valüta birjası
* fyuçers birjası
* optsion birjası

Läkin härwaqıtta universal' birjalar bulğan.

## Kileşülär törläre

* **Ozın pozitsiä** - finans qoralın (aktsiä, obligatsiä, valüta, fyuçers, optsion) alu
* **Qısqa pozitsiä** - finans qoralın (aktsiä, obligatsiä, valüta, fyuçers, optsion) satu

## Sıltamalar

* Джон К. Халл. Опционы, фьючерсы и другие производные финансовые инструменты, 8-е издание = Options, Futures, and Other Derivatives, 8th Edition. — М.: «Вильямс», 2013. — 1072 с. — ISBN 978-5-8459-1815-4.
* Дэниел Сигел, Дайан Сигел. Фьючерсные рынки: Портфельные стратегии, управление рисками и арбитраж = The Futures Markets: The Professional Trader's Guide to Portfolio Strategies, Risk Management and Arbitrage. — М.: «Альпина Паблишер», 2012. — 627 с. — ISBN 978-5-9614-1451-6.
*    Хеджирование на срочных рынках. Васильев А. В. Москва, 2001 год
* Деривативы: Курс для начинающих = An Introduction to Derivatives. — М.: «Альпина Паблишер», 2009. — 208 с. — (Серия «Reuters для финансистов»). — ISBN 978-5-9614-1092-1.

## Искәрмәләр

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Ватандашлар хокукы
Җиһаншин

**Җиһаншин** (**Җиһаншина**) – төрки халыклар арасында киң таралган фамилия. Гарәп сүзе «җиһан»нан алынган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Айрат Җиһаншин (1960), фармаколог.
* **[[Азат Җиһаншин]]**:
** Азат Җиһаншин (1971), театр режиссеры.
** Азат Җиһаншин (1973), «Татагролизинг» АҖ генераль директоры. ТР министры (2026 елдан).
* Альварес Җиһаншин (1937), агроном.
* Әсхәт Җиһаншин *([[1938]])* – хәрби диңгезче, Тын океанда 51 көн үлем белән көрәшеп, җиңгән каһарман (*[[1960]]*).
* Әхмәтша Җиһаншин (1909-1971), Социалистик хезмәт каһарманы.
* Габдрахман Җиһаншин (1933), галим.
* Габдулла Җиһаншин (1917-2015), агроном
* **[[Галимҗан Җиһаншин]]**
* Госман Җиһаншин *([[1926]]-[[1992]])* – ТАССР авыл хуҗалыгы министры *([[1972]])*
* Ильяс Җиһаншин (1964), дин әһеле.
* Камил Җиһаншин *([[1950]])* – рус телендә язучы, *[[Салават Юлаев премиясе]] ([[2012]])*
* Рафаил Җиһаншин (1950), галим.
* Рәшит Җиһаншин (1930), җәррах.
* Фәнис Җиһанша (Җиһаншин) *([[1972]])* – Камал театры артисты, Татарстанның атказанган артисты *([[2012]])*
*
----
;Җиһаншина
* Лилия Җиһаншина (1962), фармаколог.
* Нәсимә Җиһаншина (1926), актер.
* Рәшидә Җиһаншина *([[1917]]-[[2003]]*) – Камал театры артисты, директоры, РСФСР халык артисты *(1981)*
* Роза Җиһаншина *([[1930]])* – Минзәлә театры артисты, Татарстанның атказанган артисты 
* Эра Җиһаншина - театр һәм кино артисты, РСФСР халык артисты