open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иммобилайзер

**Иммобилайзер (Иммобилизатор)** ( — «хәрәкәтсез калдыручы») — урлап китүдән электрон саклану җиһазының бер төре.

Бүгенге көндә күпчелек автомобилләргә җитештерүче иммобилайзер урнаштыра. Җиһаз үзе турыдан-туры моторның сиптергече белән тоташкан. Шуңа күрә, урлау очракларыннан автомобилне ышанычлы саклый.

Иммобилайзерны автомобил иясе генә кабыза яки сүндерә ала. Моның өчен электрон кодлы ачкыч кирәк. Кайбер модельләрдә кодны кулдан җыярга да мөмкин. Машинаны кабызыр алдыннан автомобил хуҗасы ачкычны билгеләнгән урынга куярга тиеш.

## Сылтамалар

*Motor Insurance Repair Research Centre 
*Insurance Bureau of Canada's Theft Deterrent Program 

Төркем:Автомобил
Лебедка (Татарстан)

**Лебедка ** — Татарстан Республикасының Яңа Чишмә районына керүче авыл.
## Географиясе
Лебедка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 171 чакрым, ә район үзәге Яңа Чишмәдән көньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Халык
2010 елгы җанисәп буенча биредә 0 кеше яши.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Yörtkeç

**Yörtkeç**  yäki **Quzğaltqıç** yäki **dvigatel** yäki **motor** (rusça *Двигатель*, latinça *motor* - xäräkätkä kiterüçe) - nindi bulsa da energiä tören mexanik energiägä äwelderüçe caylanma. Motor süze belän XIX ğasırı azağınnan qullanıla, XX ğasırı urtasınnan alıp elektoyörtkeç häm eçe yanulı yörtkeç atamaları qullanıla.

Yörtkeçlar berençel häm ikençel törlärgä bülenä. **Berençel yörtkeç** tabiği energiä resursları mexanik eşenä äwelderä, **ikençel yörtkeç** başqa çığanaqlar citeştergän yäki tuplağan energiäne äwelderä.

Mäsälän berençel yörtkeçkä **tägärmän** qarıy, ikençel yörtkeçkä elektrodvigatel, pnevmoyörtkeç, gidroyörtkeç qarıy.

## Berençel yörtkeç

Äwwäl berençel yörtkeç - cilkän, su tägärmäçe. Cilkän 7 meñ yıl däwamında qullanıla.

Su tägärmäçe Borınğı dönyada: Misır, Qıtay, Hindstanda kiñ qullanılğan.

### Bu maşinaları

Bu maşinaları XVII ğasırda tikşerelä başlağan. Frantsuz fizikları **Deni** häm **Papen**, ingliz **Tomas Severi** bu-hawa-maşinasın yasağannar.

1763 yılda Rusiä mexanigı İvan Polzunov tuqtawsız eşläwçe bu maşinasın yasağan.

1784 yılda ingliz mexanigı Ceyms Watt kamilräk bu maşinasın buldırğan.

## Eçe yanulı yörtkeç

XVII ğasırda Xristian Huygens Eçe yanulı yörtkeçneñ berençe proyektın täqdim itä.

1860 yılda frantsuz injenerı **Ejen Lenuar** berençe yaxşı eşläwçe Eçe yanulı yörtkeçne yasağan.

Soñraq **Nikolas Otto** 4-taktlı gaz dvigatelen buldıra.

1876 yılda **Duglas Klark** 2-taktlı quzğalqıç yasağan.

1883 yılda **Karl Bents** 2-taktlı Eçe yanulı yörtkeçne citeşterä.

1897 yılda Rudolf Dizel hawa basımınnan qabınuçı yanuçan qatnaşma nigezendä yasağan yörtkeçne täqdim itä, soñraq ul dizel dip yörtelä başlıy.

## İçten yanmalı motor
İlk içten yanmalı motorun (ICE) projesi, saat çapasının ünlü mucidi Christian Huygens'e aittir ve 17. yüzyıla kadar önerilmiştir.

## Notlar

## Ädäbiät

* БСЭ. Статья «Двигатель». Автор А. А. Пархоменко 

Төркем:АвтомобильТөркем:ЙөрткечТөркем:Технология
Тыңламас (Арча районы)

**Тыңламас** — Татарстанның Арча районындагы юкка чыккан авыл.
## Тарих
Ул башта татар авылы булган, аннары бу авылга руслар килеп урнашкач, бу авыл Александровка дип йөртелә башлаган. Хәзерге вакытта авылның зираты гына бар.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Алма-Ата (Ютазы районы)

**Алма-Ата** — Татарстан Республикасының Ютазы районына керүче авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Халык
2010 елгы җанисәп буенча биредә 86 кеше яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 95 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 70,53%,
үзбәкләр — 14,74%,
урыслар — 5,26%,
таҗиклар — 5,26%,
әрмәннәр — 4,21%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Калиновка (Зәй районы)

**Калиновка:**
* Калиновка — юкка чыккан авыл (Басар авыл советы).
* Калиновка — юкка чыккан авыл (Сәвәләй авыл советы).
Яңа Себер утраулары

**Яңа Себер утраулары** (, ) — Россиягә караган Төньяк Боз океаныныдагы архипелаг. Лаптевлар диңгезе һәм Көнчыгыш Себер диңгез арасында урнашкан, административ ягыннан Саха Республикасына карый. Мәйдан — 38,4 тыс. км². Яңа Себер утраулары Лена тамагы тыюлыгының саклау зонасына керәләр.

Утрауларның өч төркеменнән тора: Ляховский утраулары, Анжу утраулары һәм Де-Лоң утраулары.

Утрауларда поляр станция һәм аэродром урнашалар.
## Искәрмәләр

Төркем:Россия утраулары
Яхшы Килде

**Яхшы Килде** () ― Татарстан АССР Зәй районы Түбән Олыҗы (1959 елдан Бигеш) авыл советларына караган, 1960-елларның I яртысында да юкка чыккан торак пункт (авыл).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## География
Авыл Зичә  елгасының уң ярында, Әлмәт ― Зәй ― Яр Чаллы автомобиль юлыннан 3 км эчтәрәк урнашкан булган.
Координаталар: киңлек 55.434730, озынлык 52.028860.
## Демография

Төп халык – татарлар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1928 елда Татарстан АССР Чаллы кантоны (хәзерге Зәй районы) Бигеш авылыннан күченеп утырган берничә гаилә крестьяннар нигез салган. Элек җирбиләүче алпавыт хатын Л. В. Хитрово экономиясе булган урынны сайлап утырганнар. Яңа урынның үзләренә охшавын алар авыл исемендә чагылдырган. Зичә елгасындагы 3 ташы булган көчле су тегермәне шулай ук Л. В. Хитрово милке булган .
Авыл Октябрь революциясеннән соң төзелгән Түбән Олыҗы авыл советына караган (1930 елларда авыл советы рәисе ― Х. Афзалов). 
1930 елның 10 августыннан – Чаллы, 1935 елның 10 февраленнән – Зәй, 1963 елның 1 февраленнән – Чаллы районнары составында
.
 
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда Тукай исемендәге авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (беренче рәисе итеп Габдулла Юнысов сайлана) .
 
Бөек Ватан сугышыннан (1941―1945 еллардан) соң, күп кенә ир-атлар сугыштан өйләнеп кайтмау сәбәпле, колхоз элекке егәрен югалта.
1952 елда авылда 12 хуҗалыкта 37 кеше яшәгән .
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә Тукай исемендәге күмәк хуҗалыкны (Яхшы Килде) «Илшат» (Түбән Олыҗы) һәм «Кызыл Тау» (Югары Олыҗы) колхозлары белән берләштерәләр, яңа хуҗалыкка «Илшат» исеме бирелә (үзәге Түбән Олыҗы).
1959 елның гыйнварында «Илшат» (Түбән Олыҗы) авыл хуҗалыгы артелен «Урай» артеле белән (Бигеш, Кәрәкәс, Байрак)  кушалар, эреләндерелгән күмәк хуҗалыкка «Алга» исеме бирелә (үзәге Бигеш авылы).
1959 елда Түбән Олыҗы һәм Бигеш авыл советлары берләштерелә. Яңа авыл советына Бигеш авыл советы исеме бирелә (үзәге Бигеш авылы). Яхшы Килде авылы белән бергә яңа авыл советына Байрак, Бигеш, Югары Олыҗы, Бигеш тимер юл станциясе бистәсе, Карман, Кәрәкәс, Түбән Олыҗы авыллары кертелә.
 
Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеге калмагач, Яхшы Килде халкы тарала башлый .
1960-елларның I яртысында авыл яшәүдән туктый .
Авыл (элекке Л. В. Хитрово экономиясе) булган урында Зәй ДРЭСы карамагындагы балалар өчен җәйге ял лагере оештырылган . 
## Әдәбият
* Яхши Кильде. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 258.
## Сылтамалар
*     Яхши Кильде.  Исчезнувшие села и деревни Республики Татарстан. Заинский район
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Гагарин (мәгънәләр)

**Гага́рин**:

* **[[Гагарин (фамилия)]]** — рус фамилия.
* Гагарин — кратер

; Топонимнар
* **[[Гагарин (Армения)]]**

; Районнар
* Гагарин районы — Смоленск өлкәсенең Гагарин районы
* Гагарин районы — Мәскәүнең Гагарин районы

; Персоналиялар
* Юрий Гагарин
Сафоново районы (Тула өлкәсе)

**Сафоново районы** — 1924—1927 һәм 1935—1958 елларда РСФСРның административ-территориаль берәмлеге Тула губерниясе, Мәскәү һәм Тула өлкәләр составында булган район.

Район үзәге — Олы Плот, 1953 елдан — Турдей.

## Чыганаклар
* 

Төркем:Тула өлкәсенең юкка чыккан районнары
Төркем:Мәскәү өлкәсенең юкка чыккан районнары
Яңавыл (Актаныш районы)

**Яңавыл** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## География
Район үзәге Актаныштан ― 31 км көнбатыштарак, транспорт үзәкләре: Дербешка пристаненнән ― 26, Камбарка тимер юл станциясеннән ― 77 км, авыл советы идарәсе үзәге Татар Суыксуы авылыннан ― 3 км ераклыкта урнашкан булган.
## Тарих
1920-елларда эре авылларны ваклау сәясәте вакытында барлыкка килгән. «Победа» күмәк хуҗалыгы оештырылган. 1950 елның 12 августында Мари Суыксуы авылының «У куральше» (Яңа сабанчы), 1954 елда Татар Суыксуы авылының «Авангард» күмәк хуҗалыгы белән берләштерелгән. Түбән Кама ГЭСы төзегәндә, су басу зонасына керү сәбәпле, авыл 3 км ераклыктагы Татар Суыксуы авылына күчерелә.
## Халык
1965 елда 49 хуҗалыкта 255 кеше яшәгән, татарлар.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Наил Арсланов (1956), хәрби төзүче, полковник (Урал хәрби округы).
* Азат Бикмөхәммәтов (1955), хуҗалык җитәкчесе, Татарстан АССР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1988), ТР атказанган агрохимия хезмәткәре (2009).
* Шәйгәрдән Бикмөхәммәтов (1926―?), Бөек Ватан сугышы ветераны, III дәрәҗә Дан, I дәрәҗә Ватан сугышы орденнары кавалеры.
* Хафиз Хамматуллин (1961), Минзәлә театры актеры, Татарстанның халык артисты (2009).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
* Яңавыл / *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010,  475-476нчы  бит.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Илтимер

**Илтимер** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## Тарих
  Авылның 1762 елда үткән чираттагы III ревизия вакытында булганлыгы мәгълүм. Пугачев явына авыл үзенең 36 ир-атын җибәргән. Аларның 32 се Өммәткол Тәүкилев командасында, 4 се ясаклы чирмешләр старшинасы Сәфәр Якупов һәм татарлар старшинасы Сәет Даутовларың берләштерелгән командасында яу чапканнар. Бу хәл авыл типтәрләре арасында марилар булуы турында белдерә.
  1975 елда авылдагы 16 хуҗалыкта 160 кеше яшәгән. Аннан соңы чорда торак урынында халык саны үзгәреп торган.
  Хуҗалыклар саны буенча иң югары күрсәткеч 1913 елга туры килә, авылда 83 хуҗалык булып, кими-кими килеп, 1980 елда аларның саны 32 гә калган.
  Илтимер – типтәрләр гомер иткән авыл. Торак урынының үсеп китә алмавын җир азлыктан дип исәпләү дөрестер кебек. 1884 елда илтимерлеләр барысы 935 дисәтинә җирдән файдаланган булган, 1913 елда барысы 559 дисәтинә калдырылган. 7 хуҗалык имана җирсез, 16 сы атсыз, 27 се савым сыерсыз, 10 сы бөтенләй мал-туарсыз гомер иткән илтимерлеләрнең.
  1920 елда аларның җирләре 1913 елгыдан бары 13 дисәтинәгә генә арттырылган.
Типтәр авылларының  күбесенең хәлләре илтимерлеләрнеке кебек булган ул чакларда.
  Бөек Ватан сугышында 78 илтимерле илне саклаучылар сафына баса. 36 сы яу кырында ятып кала, хәбәрсез югала.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Мәчти

**Мәчти** () — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан татар авылы.
Бу авылга Сөн елгасы бассейнында ХVIII гасыр урталарында нигез салына.
Бүләр волостена кергән.   Мәчти авылы халкы белемле, зыялы булган. 1877 елда мәдрәсә каршында малайлар өчен 25 урынлы рус классы ачыла.
1970 елларда – бу авыл юкка чыкты.
Мәчти авылыннан Мөхәммәдьяр Солтанов (1836-1915) Уфада 29 ел буе Европа  һәм Себер мөселманнары Диния нәзарәтенең  мөфтие эшли.
 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Мансур Солтанов
* Мөхәммәдьяр Солтан

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Ямаш (авыл)

**Ямаш** — Татарстанның Арча районындагы юкка чыккан авыл. Пионер авылы булып күченеп киткән. Ул Биектау районы Красна авылы белән Арча районы Урта Сәрдә авылы арасында урнашкан булган.
 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Галим (Татарстан)

**Галим** () ― Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт. Авыл 1950-елларның  икенче яртысында юкка чыккан. 
## География
Хәзерге Татарстан Республикасы Азнакай районы территориясендә, Бәйрәкәдән төньякка ~8 км, Урманайдан көньякка таба ~6 км, Әсәйдән ~12 км, Ютазы тимер юл станциясеннән ― 32 км, Чаллы пристаненнән 134 км ераклыкта, хәзерге Беренче Май һәм 1976 елда беткән Көчле Бүләк авыллары арасында урнашкан булган. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Административ бүленеш
1930 елдан Тымытык районы Бәйрәкә авыл советына, 1931 елдан Азнакай районы  караган. 
## Демография

Төп милләтләр: татарлар. 
## Тарих
Яңа торак пунктка 1922 елда Урманай авылыннан күчеп утыручылар нигез салган булган. Җир бүлеп йөргән кеше исеме белән яңа авылны Галим (*Галимовка*) дип атаганнар. Авыл 37―40 хуҗалыктан торган. Түбән урынга урнашканлыктан, өй базларына су тулып интеккәч, авылны таулы урынга күчергәннәр. Ләкин анда да һава шартлары начар булган, йортларны, абзарларны кыш көне буран кар белән күмеп китә торган була.
1930-елларда оештырылган күмәк хуҗалыкка «Көрәш»  исеме бирелгән (колхоз рәисе булып Хәлим Миңнегалимов эшләве мәгълүм). Колхоз игенчелек, терлекчелек белән шөгыльләнгән. Сыерлар фермасы, сарыклар фермасы, атлар торагы, дуңгызлар торагы, амбарлар төзелгән.
Авылда башлангыч мәктәп (*1949 елдан соң бу мәктәп турында мәгълүмат юк*), кибет, клуб эшләгән. Авылның ике коесы, басма салынган чишмәсе, зираты булган.
Колхозларны эреләндерү башлангач, 1955 елда «Көрәш» күмәк хуҗалыгын «Туры юл» колхозына (үзәге Урманай, 1954―1955 елларда колхоз рәисе Җәләлетдин Назаров, 1961 елдан «Урманай» совхозы) кушалар. Авылда эш калмый, халык әкренләп тирә-як авылларга тарала. 
## Шәхесләр

* Сәрия Сәлмән кызы Вилданова (1936), күп санлы җырлар, пьесалар авторы, Мәхмүт Хәсәнов бүләге рауреаты (1998), «Көт, Азнакаем» җырының сүзләрен язган (Сафуан Хәбиров музыкасы).
* Фәндәс Зәки улы Рәшитов (1948), Татарстанның атказанган агрономы (1999).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Галимовка  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче М. М. Гарипов). К.: Идел-Пресс, 2016, 294-299нчы  бит.
* Галимовка //  Исчезнувшие населённые пункты Республики Татарстан: справочник / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 320 с. ISBN 978-5-902375-13-5
## Сылтамалар
*  Галимовка (Галим).  Татарстан Республикасының югалган торак пунктлары
## Моны да карагыз
* Буралы
* Каенлы Күл 
* Наратлы
* Урсай Ключ

Төркем:Азнакай районының торак пунктлары 
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Чыршалан

**Чыршалан** (, *[[каратай сөйләше|мрд.-кар.]] Тьыршалан, Алан, Шалан*) — кайчандыр Татарстан Республикасының Кама Тамагы районы территориясендә урнашкан юкка чыккан мукшы авылы.
## Географиясе
Чыршалан Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 73 чакрым, ә район үзәге Кама Тамагыннан көньяк-көнбатышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Атамасы
Авыл атамасы чыршы аланы сүзләреннән килеп чыккан.
## Тарихы
Чыршаланны Мордва Каратае авылыннан 18 гасырда аеырылып чыккан картайлар нигезли.
Авыл 1980 елларда юкка чыга.
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Татарстан мукшы авыллары
Азаново (Мари Ил)

**Азаново** (, ) — Мари Илнең Медведево районында урнашкан .

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (73,1%), руслар (23,1%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Медведево районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Медведево районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Lüdovik XIV

**Lüdovik XIV de Burbon**, tuğannan soñ **Lui-Dyödonne**  (Xoday birgän) iseme birelgän, şulay uq "patşa-qoyaş" bularaq tanılğan (frantsuzça *Louis XIV Le Roi Soleil*), şulay uq **Lüdovik Böyek** (1638-1715, Versay) - Fransa häm Navarra patşası 1643 yıldan. **72 yıl** däwamında patşa bulıp torğan - Awrupa tarixında iñ ozaq patşalıq itkän patşa.

Bala çaqta Fronda suğışınnan soñ Lüdovik absolüt monarxiä mäslägeneñ taypılmas tarafdarı bulğan: "Däwlät - bu min" dip äytkän.

## Qazanışlar

Lüdovik idärä itkän çorda Fransa üzäkläşterelä, anıñ xärbi qüäte tuplana, säyäsi ähämiäte, belem abruyı arta, mädäniät çäçäk ata, ul däwer tarixta Böyek ğasır dip yörtelä.

## Kimçeleklär

Läkin Lüdovik patşalıq itkän çorda küp suğışlar  näticäsendä salımnar bik artqan häm ğadi xalıq berniçä kütäreleş oyıştırğan.

Şulay uq Lüdovik XIV **Fonteblo ediktı**n qabul itkän, ä dinnärgä tigez qaraş turında **Nant ediktı**n yuqqa çığarğan, näticädä 200 meñ hugenot Fransadan qaçarğa mäcbür bulğan.

## Balaları
1-nçe ğailä
*Lüdovik Böyek Dofin (1661—1711)
*Anna-Yelizaveta (1662—1662)
*Mariä-Anna (1664—1664)
*Mariä-Tereza (1667—1672)
*Filipp (1668—1671)
*Lui-Fransua (1672—1672).
2-nçe ğailä
*Şarl de La Bom Le Blan (1663—1665)
*Filipp de La Bom Le Blan (1665—1666)
*Mariä-Anna de Burbon (1666—1739), Mademuazel de Blua
*Lüdovik de Burbon (1667—1683), graf de Vermandua.
3-nçe ğailä
*Luiza-Fransuaza de Burbon (1669—1672)
*Lüi-Ogüst de Burbon, Gertsoğ Menskiy (1670—1736)
*Lui-Sezar de Burbon (1672—1683)
*Luiza-Fransuaza de Burbon (1673—1743), Mademuazel de Nant
*Luiza-Mariä-Anna de Burbon (1674—1681), Mademuazel de Tur
*Fransuaza-Mariä de Burbon (1677—1749), Mademuazel de Blua
*Lui-Aleksandr de Burbon(1678—1737).

## Şulay uq qarağız

## Ädäbiät

* Saint-Simon, «Mémoires complets et authentiques sur le siècle de Louis XIV et la régence» (П., 1829—1830; нов. изд., 1873—1881);
* Depping, «Correspondance administrative sous le règne de Louis XIV» (1850—1855);
* Moret, «Quinze ans du règne de Louis XIV, 1700—1715»(1851—1859); Chéruel, «Saint-Simon considéré comme historien de Louis XIV» (1865);
* Noorden, «Europä ische Geschichte im XVIII Jahrh.» (Дюссельд. и Лпц., 1870—1882);
* Gaillardin, «Histoire du règne de Louis XIV» (П., 1871—1878);
* Людовик XIV 
* Войны Людовика XIV на Militerra.com 

Төркем:Франция патшалары
Төньяк Җир

**Төньяк Җир** (, до 1926 года — **[[Николай II]] императоры җире**, ) — Төньяк Боз океанындагы Россия архипелагы. Административ ягыннан Красноярск краеның Таймыр (Долган-Ненец) районына карый.

Архипелаг мәйданы — якынча 37 тыс. км². Биредә кешеләр яшәми.

Төньяк Җирендә Азиянең иң төньяк утрау ноктасы —  Арктическ борыны (Комсомолец утравы).

Архипелагы 1913 елның 4 сентябрендә Борис Вилькицкийның 1910—1915 елгы гидрографик экспедициясе барынышында ачылган.

## Эре утраулар
* Большевик
* Комсомолец
* Крупская утравы
* Октябрь Инкыйлабы утравы
* Старокадомский утравы
* Шмидт утравы
* Пионер
* Кече Таймыр
* Найдёныш

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Төньяк Җир турында сайт 

Төркем:Россия утраулары
Яңа Җир

**Яңа Җир** () — Баренц һәм Кара диңгезләре арасында урнашкан утраулар төркеме; административ ягыннан Архангельск өлкәсенең Яңа Җир муниципаль берәмлеге составына керә.
## География
Архипелаг ике зур утраудан (Төньяк һәм Көньяк) һәм күп кече утраулардан тора һәм көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка 925 километргпа сузылган. Иң төньяк ноктасы — Зур Оран утрауларының көнбатыш утравы, иң көньяк ноктасы — Пектухов архипелагының Пынин утраулары, иң көнбатыш ноктасы — Төньяк утравының *Казлар җире* урымутравының исемсез борыны, иң көнчыгыш ноктасы — Флиссинген борыны (ул Аурупаның иң көнчыгыш утрау ноктасы булып та тора).
## Климат
Яңа Җир диңгез арктик климаты зонасында урнашкан. Кыш озын һәм суык булып тора, көчле (40 — 50 м/сек) җилләр һәм бураннар исүе сәбәпле Яңа Җирне әдәбияттә «Җилләр иле» дип атыйлар. Иң салкын ай (март) температурасы — *— 14…— 17 °С* (көнбатыш) — *— 19…— 22 °С* (көнчыгыш), Иң җылы ай (август) температурасы — *— 2,5…— 6,5 °С*. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300—600 мм.
## Моны да карагыз
* Яңа Җир (муниципаль берәмлек)
## Сылтамалар

*http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%8F%20%D0%97%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8F/ 

Төркем:Россия утраулары
Төркем:Утраулар
Рыс

**Рыс** — Татарстанның Әгерҗе районындагы юкка чыккан авыл.
 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Рамил Тураев *([[1969]])*, ТР кан күчерү станциясе баш табибы, ТР атказанган табибы (*[[2000]]*).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары. 

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Мари Кужеры

**Мари-Кужеры** (, ) — Мари Илнең Морке районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (97%), руслар (3%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Морке районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Морке районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Викисәфәр

**Викисәфәр** ()&nbsp;— туризмга һәм ирекле юл күрсәткечләрне булдыруга багышланган күптелле проект.

2006 елда булдырылды, Викимедиа фонды карамагына 2012 елда керде; 2013 елда Викимедиа фондының уникенче проекты буларак ачылды.

## Шулай ук карагыз
* Википедия
* Викисүзлек
* Викикитап

## Тышкы сылтамалар
* http://www.wikivoyage.org/
* Татар викисәфәре

Төркем:Викимедиа проектлары
Шәрәфетдин Хәмитов

**Шәрәфетдин Хәмитов**, **Шәрәфи-бай** – беренче гилдия сәүдәгәре, меценат.

## Тормышы юлы

1917 елда Шәрәфи-бай 53 яшьтә була. Аның мөлкәтендә 1 ярма яру машинасы, 3 тегермән, 1 икмәк пристане торган.

XX гасыр башында Шәрәфи-бай Борайда мәчетләр, кибетләр салган. Соңгы елларга кадәр Шәрәфи байның өендә Борай районының музыка мәктәбе урнашкан иде. Хәзер дә борайлылар кайчандыр монда яшәгән һәм биредәге халыкның тормышын үзгәрткән Шәрәфи турында онытмыйлар.

1918 елның мартында Борай волостен крестьяннар кораллы восстаниесе чолгап ала. Аларны Дүртөйледән Сәхипзадә Мәкъсүтов ћәм Борайдан Шәрәфетдин Хәмитов җитәкли. Бу икәү Борай волосте халкын большевикларга каршы көрәшкә чакыра. Март урталарында баш күтәрүчеләр ил үзәгенә җибәрергә әзерләнгән ярты миллион пот икмәкне кулга төшерә. 27 мартка каршы төндә Уфадан килгән Кызыл Армия отряды Борайны чолгап ала һәм Совет властен торгыза. Шәрәфетдин Хәмитов гаиләсе белән башта Себергә, аннары Кытайга эмиграциягә китәргә мәҗбүр була.

## Гаиләсе
Хатыны Әсма Әмирхан кызы (1893нче елгы). 

Уллары: 1910 елгы Мөхәммәтдин. 
1917 елгы улы Габдрахман Сакмари 60нчы елларда Америкага күчеп, анда механик булып хезмәт итә, Наил һәм Наилә исемле балалар үстергән. 1922 елгы энесе Насретдин Шәрәфи улын 1945 елны советлар СССР террриториясенә алып китәләр, ул анда эзсез югала. 

Сеңелләре Сатика Бичури (1925 елгы) Истанбулда яши. Сатиканың улы Фәрит Бичури – Төркиядә, кызы Фәридә Хәмит Финляндиядә тора.

## «Шәрәфи-бай мәчете»

1914 елда шәрәфи-бай Борайда мәчет төзелешен башлый, ләкин сугыш башлану төзелешне туктата. Төзелеп бетмәгән мәчет бинасы бик зур булган —  буе 20 һәм иңе 10 метр. Биек стеналары да кирпечтән 70 сантиметр калынлыкта эшләнгән һәм төрлечә бизәлгән булган. Биеклеге ике, киңлеге бер метрлы тәрәзәләре дә бик зәвыклы. 1932 елга кадәр мәчеткә беркем дә кул тидерми, Ислам динендә тәрбияләнгән кешеләр аның түбәсен ябып хуҗалык эшләренә кулланырга базмый. Шулай да сугыш алдыннан аны башта амбар, аннан китапханә һәм клуб ясыйлар.

2014 елда мәчет белән янәшә аракы кибете ачылуга каршы урам җыены узды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* “Тарихи мәчет” Борай күрке булыр
* Башкортстанның Борай районында бер гасырлык мәчет яңартыла 
* “Большая Башкирия» мәкаләсе  

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Борис Вилькицкий

**Борис Андрей улы Вилькицкий** (, 22 март (3 апрель) 1885, Пулково, — 6 март 1961, Брүссел) — рус диңгез офицеры, һидрограф, геодезист, Арктиканы тикшерүче.
## Кыккач биография
Һидрограф-геодезист Андрей Вилькицкий гаиләсендә туган. 1908 елда Петербургта Диңгез акдемиясен тәмамлый. 1904 — 05 елгы Рус-япон сугышында катнашкан. 1913 — 15 елларда —  Төньяк диңгез юлын үзләштерү максаты өчен булдырылган *Төньяк Боз океаны һидрографик экспедициясенең* башлыгы. 1913 елда экспедиция Төньяк Җирне, *Вилькицкий*, Страрокадомский һәм Кече Таймыр утрауларны ача. 1914 — 15 елларда экспедиция Архангельскидан Владивостокка кадәр йөзгән, Жохов утравын ачкан һәм Төньяк Җирнең көньяк ярынтасвирлап чыккан. 1918 елда Вилькицкий беренче совет һидрографик экспедициясенең башлыгы итеп билгеләнә, әмма Архангельскида ул бөтен суднолары белән интервентлар тарфыннан алына.

1920 елда Англиягә эмиграциягә китә. 1923—24 елларда ССРБ тышкы сәүдә оешмаларның чакыруы буенча Кара диңгезендәге товар алмашу экспедицияләрендә катнашкан.

Шуннан соң озак еллар дәвамында Бельгия Конгосында һидрограф булып эшләгән. Брүсселгә кайткач, хисапчы һәм рус теле укытучысы булып эшләгән. 1961 елда вафат булган. 1996 елда Вилькицкий мәете Петербургта яңадан күмелә.

## Тышкы сылтамалар
* http://slovari.yandex.ru/%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87/
Cavaharlal Neru

**Cavaharlal Neru** (hindi *जवाहरलाल नेहरू Javāharlāl Nehrū*; şulay uq **Pandit (Ğalim) Neru**) (1889-1964) - Hindstannıñ kürenekle säyäsi eşleklese, Hindstannıñ milli-azatlıq xäräkäte sul qanatınıñ citäkçese.

## Eşçänlek

Mahatma Gandi yärdämendä Hindstannıñ Milli kongressı räise wäqälätenä kergän, Hindstan bäysezlekkä ireşkännän soñ 1947 yılda Neru Hindstannıñ berençe premyer-ministrı bula.

1964 yılda yöräk öyänägennän ülä.

İndira Gandi ätise, Raciv Gandi babayı.

### Tışqı säyäsät

Premyer-ministr bulğanda Neru tışqı säyäsättä neytral' pozitsiäne, Hindstannıñ könbatış häm könçığış bloklarınnan bäysezlegen  yaqlağan.

Şunıñ öçen Neru belän Cämäl Äbdel Näser häm Broz Tito **Quşılmaw Xäräkäte**nä nigez sala.

Läkin Qıtay Hindstanğa höcüm itkännän soñ Neru neytralitettan baş tarta häm NATO illärenä möräcäğät itä.

### Eçke säyäsät

Eçke säyäsättä Neru iqtisadqa däwlät qatnaşuın bik yaqlağan, läkin iqtisadi-ictimaği üseştä xosusıy eşçänlegen dä tanığan.

## Шулай ук карагыз
* Бхимрао Амбедкар
* Махатма Ганди

## Ädäbiät

*    Горев А. В., Зимянин В. М. Неру / Александр Горев, Владимир Зимянин. — М.: Молодая гвардия, 1980. — 416 с. — (Жизнь замечательных людей). — 150 000 экз. (в пер.)
*    Мартышин О. В. Политические взгляды Джавахарлала Неру. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1981. — 312 с. — 8 000 экз.
*    Ульяновский Р. А. Джавахарлал Неру // Три лидера великого индийского народа / Р. А. Ульяновский. — М.: Политиздат, 1986. — 232 с. — 100 000 экз.
*    Вафа А. Х., Литман А. Д. Философские взгляды Джавахарлала Неру. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1987. — 288 с. — 5 000 экз.
*    Джавахарлал Неру. Воспоминания. Исследования / Отв. редакторы и составители Э. Н. Комаров и Л. В. Митрохин; Институт востоковедения АН СССР. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1989. — 208, [16] с. — 5 000 экз. — ISBN 5-02-016703-7 (в пер.)
*    Сарвепалли Гопал. Джавахарлал Неру. Биография (2 тома) = Javaharlal Nehry. A Biography / Переводчик И. М. Кулаковская-Ершова. — М.: Прогресс, 1989. — 896 с. — 37 000 экз. — ISBN 5-01-001567-6

Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:Һиндстан инкыйлабчылары
Төркем:Һиндстан премьер-министрлары
Ыштыр

**Ыштыр** — аякларны тезләргә кадәр чолгау өчен кулланыла торган озын һәм киң (30 смга кадәр) тукыма тасмасы. Төсе ак, кара яки как төстә булырга мөмкин. Шулай ук *чолгау* дип аталырга мөмкин.

Мондый тукыма тасмалары белән бөтен табанны һәм балтырны чолгаганнар.


Файл:Крестьянин с шестом (этюд).jpg|Чабаталы һәм ыштырлы рус крестьяны
Файл:Soldiers at base of Ottawa War Memorial highlighted.jpg|Чолгаулы солдатлар. Оттавада хәрби мемориал


## Шулай ук кара
* Портянка

## Әдәбият
* Рабинович М. Г. Древнерусская одежда IX—XIII вв.// Древняя одежда народов Восточной Европы. М., 1986
* Сабурова М. А. Древнерусский костюм// Археология. Древняя Русь. Быт и культура. М., 1997

Төркем:Аяк киемнәре
Абдулла (Татарстан)

**Абдулла** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл. 1965 елда Иске Сәфәргә кушаллар.
## Тарихы
Рәсми кәгазьләрдә Абдуллин, Габдуллин, яки Габдулла авылы дип рәсмиләштерелгән торак урынында яшәгәннәр һәм яшәүчеләр башкорт катлавындагы саналганнар, аларның бабалары Йәнәй (Җәнәй, Җунәй) волосте Богады түбәсе (аймагы) башкортлары исәпләнә.
Авылга нигез салыну вакыты һәм аның кайчаннан бирле яшәп ятуы безгә мәгълүм түгел. Әмма 1913 елда андагы 36 хуҗалыкта ире-хатыны бергә 164 кеше тереклек кылганы билгеле. Һәм бу халык саны буенча без белгән иң югары күрсәткеч тә. 1920телда авылда 140 кеше яшәгән булса, 1922 елда — 88, 1930 елда — 96, ә 1962 елда 80 кешегә калган. 1965 елгы статистик документка авыл инде теркәлмәгән. Торак пункты шуннан бирле яшәп ятса да, юк саналып йөртелә, Иске Сәфәрнең бер урамы итеп хисаплана.
Әлеге авылга 19 гасыр башында Иске Кадермәттән Бәшир хаҗи үзенең якыннары — Нуримәрдәнов, Нуриев нәселе вәкилләре белән нигез сала.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Алма-Ата (Актаныш районы)

**Алма-Ата** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## Тарихы
Киров авыл Советына караган торак пункты. 1930 еллардагы ачлык чорында Казахстаннан килүчеләр нигез сала һәм үз башкалалары исемен авылга атама итеп алалар. Дурбоев белән Сарабаев янына Бишкүмәчтән, Олыимәннән коммуна төзүчеләре күчеп утыралар. Беренче агач йортны Бишкүмәчтән Шәйгәрдән карт тергезә. Җиләк җимешкә, гөмбәгә бай урман белән әйләндереп алган әлеге оҗмахка тиң урын кешеләр күңеленә хуш килә, бик тиз зурая, йортлар саны 34 кә җитә. Мал асрыйлар, умартачылық, бакчачылык белән дә шөгыльләнәләр, совхоз фермасында терлекләр карыйлар. 
 
Башлангыч мәктәбе, клубы, кибете була.
 
1965 елда 28 хуҗалыкта 146 кеше яши.
 
Коммунизм төзү белән әвәрә килгәндә гөрләп, чәчәккә күмелеп утырган авыл Киров бистәсенә күчерелә. Биредә алар Алма-Ата урамын хасил итәләр, читкә китеп бәхет эзләүчеләр дә табыла, әлбәттә.
Яуга 10 кеше алына, 4 се һәлак була. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.
* Фәнүс Муратов, Йосыф Хуҗин "Актаныш - туган җирем" (Казан 2010), 76 бит)

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Афанасьевка (Актаныш районы)

**Афанасьевка** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
Авылга 1895 елда Бәләбәй өязе Добронадеждино авылыннан күчеп килүчеләр нигез салган. Ул елны килгән кешеләрнең саны безгә мәгълүм түгел, ә 1896 елда тагын 14 гаилә килеп нигез корган. 1898 елда торак пунктындагы 28 хуҗалыкта инде 170 кеше яшәгән. 1906 һәм 1913 еллар мәгълүматлары авылда хуҗалыклар санының тәңгәл - 32 шәр булуын, халык санының 182 һәм 212 гә җитүен белдерәләр. Аннан соңгы мәгълүматларны да китерәбез: 1920 елда торак пунктында 190 кеше, 1921 елда - 191, 1922 елда - 209 кеше яшәгән булса, 1923 елда - 172, 1980 елда - 193, 1962 елда - 82, ә 1968 елда 76 кеше яшәп калган. Бу чорда авылда 20 хуҗалык була әле.
1971 елда ТР Югары Советы Президиумы Указы белән авыл исәптән чыгарылган.
Авыл Кече Бүләк урманына якын урында, инеш буенда урнаша, Сөрәнчәк авыл Советына карый. Электән татарлар шикләнеп яшәгән урманнан җиләк-җимеш, гөмбәсен мул җыепечәнен чабып, утынын әзерләп, 50 шәр сотый бакчаларында (җир күләменә игътибар итегез: бу кадәр зур бакча мескен татарның төшенә дә кермәгән) төрле яшелчә үстереп, тозлап, консервлап, сырабал ясап, Иске Байсар, Иске Кормаш базарларында сату итеп көн күргәннәр. Ярма тегермәннәре, агач эшкәртү җайланмалары була.
Александр Вышенцов җитәкчелегендә «Красный пахарь» күмәк хуҗалыгына берләшәләр, эреләндерү чорында Сөрәнчәктәге «Ленинский прилив», аннан Сталин исемендәге хуҗалык белән язмышларын бәйлиләр, Иске Богады авыл Советына кертеләләр.
Дуңгызчылык, игенчелек, аерым алганда киндер үстерү белән шөгыльләнәләр. Якшәмбедә зиратка йөргәннәр, бу көнне ял иткәннәр, Пасха, Раштуа, Посидельки (Аулак өй) бәйрәмнәрен олылап үткәргәннәр, дини йолалар үтәүдә чикләү күрмиләр. Күп кеше умарталар да тоткан.
Ватан сакларга китүчеләрдән 24 кеше яудан әйләнеп кайта алмый, яуга 27 кеше алынган була.
Башлангыч мәктәп эшли. Авылда электр уты булмаса да өйләргә радио кертелә, урамда да сөйләп тора.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

* Чыганаклар: *Фәнүс Муратов, Йосыф Хуҗин.* Актаныш - туган җирем. ― Казан, 2010, 80нче бит.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Бишкүмәч

**Бишкүмәч** () — Улуймнән елгасы ярында Бүләр, аннары Байсар волосының Бүләр түбәсенә (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы) караган асаба башкортлар җирендә нигезләнгән, бетерелгән авыл.
## Тарихы
Бүләрләр үз җирләренә Янәй волостенә бер башкорт хужалыгын һәм типтәрләрне кертә. 1762 елда 43 типтәр ир-егете исәпкә алына. 1816 елда башкортлар 6 кеше, типтәрләр 82 кеше була. «Аулы мензелинских башкир» китабында тарихчы Әнвәр Әсфәндиярев аларны «» дип билгели. Әммә алар үзләренең кайдан чыкканлыгын белми.
1834 елда башкортлар 20 кеше була, шул исәптән 13-е — кердәш, 7-се — асаба. 1848 елда 5 йортта 15 башкорт, 38 йортта 191 типтәр теркәлә. 1859 елда 142 асаба башкорт һәм хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр исәпкә алына. 1870 елда барлык 343 кеше дә типтәр дип языла.
1902 елда 79 йортта 247 асаба башкорт һәм хәрби дәрәҗәдәге кердәшләр теркәлә. 1905 елда 82 йортта 542 кеше була.
Архив мәгълүмәтләренә һәм басма чыганакларга яраклы, авылда мәчет (1848), ат тегермәне, мәктәп (1870), бакалея һәм икмәк кибете булган (1905).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр
* Чулпан Әхмәтова (*Таңчулпан*, 1966), шагыйрә, ТР Дәүләт Шурасы матбугат үзәгендә баш белгеч.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Җизмыек

**Җизмыек** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## Тарих
  Заманында ул Кормаш төбәгендәге (Кәлтәү ягында дию дөрес булыр) олы авылларның берсеннән саналган. Йортлары һәм аларда яшәүчеләр саны ягыннан ул бары Кәлтәүдән генә калышкан. Җизмыекка нигез 1773-1975 еллардагы Крестьян сугышына кадәр бик күп элгәре нигез салынган. Болай дияргә Пугачев явында катнашучылар турындагы мәгълүматлар нигез бирә. Җизмыеклылар ике отрядта сугышкан. Байлар волосте старшинасы Мәсәй Асанов җитәкчелегендәге 5 кеше, ә ясаклы татарлар һәм чирмешләр старшиналары Сәфәр Якупов һәм Сәет Даутов кул астында оешкан отрядта-57, барысы 62 кеше патша гаскәрләренә каршы яу чапкан. 
  Емельян сугышыннан 20 елдан соң үткән 5 нче ревизия мәгълүматларында бу авылда гомер иткән 2 катлам кешеләре теркәлгән. Беренчесен 99 ир-ат һәм 91 хатын-кыздан торган типтәр, икенчесен 16 мишәр тәшкил иткән. Авылда җәмгысе 206 кеше яшәгән.
  1834 елгы 8 нче ревизия вакытында 175 ир-ат исәпкә алынган, алар өченче типтәр командасына кергән. Мишәр катлавындагы 61 кеше кантонның Алтынчы йортында саналган, анда алардан тыш Адай, Бикчәнтәй, Каентүбә, Карач, Түбән Уръяды, Усы, Чат, Чынык авыллары да булган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Җылан (авыл)

**Елан** () — Калмия, Сөн елгалары ярында Бүләр волостенең (соңыннан (1866) Әмекәй волостенең) Бүләр түбәсенә (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы) караган асаба башкортлар җирендә нигезләнгән авыл.
## Тарихы
Елан авылы XVIII гасыр башында, 1704-1711 еллардагы баш күтәрүләр вакытынан ук билгеле. Ул вакытта башкортлар 72 төр салым уйлап чыгаручыларга каршы күтәрелә.
1795 елда авылда 18 хуҗалыкта 158 башкорт яши. 1816 елда 39 йортта 161 башкорт яшәве, аларның арасында 4 гаиләнең ике хатынлы булуы билгеле. 1816—1838 елгы исәп алу арасында 32 кеше вафат була, 48 бала туа. 1848 елда йортлар саны — 34, башкортлар исәбе 210 була. Авылда мәчет булуы теркәлә. 1859 елда — 318, 1870 елда 75 йортта 384 башкорт теркәлә, мәктәп исәпкә алына.
1875 елда башкортларның авылдан еракта яткан җирләрне сатуда катнашуы билгеле. 1902 елда 99 йортта 495 асаба башкорт яши.
1912 елда авыл биләмәсендәге асаба башкортларның 3346 дисәтинә асаба җире була, аның 414 дисәтинәсе генә эшкәртелә һәм чәчелә. Нигездә арыш белән солыга өстәнлек бирелә, бодай, бәрәңге кебек культуралар бик утыртылмый.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Кәлтәү (Татарстан)

**Кәлтәү** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
Шәбез буендагы бу авылны Агыйдел аръягындагы Кәлтәй кешеләре нигезләгән дигән краш бар. Уфада басылган әдәбияттан башканы көтеп тә булмый, чөнки андагы галимнәр  хәзерге төбәк халкы башкортлардан килеп чыккан дигән уйдырма буенча гына фикер йөртә. Шзбез буе татарлары беренче карашка Краснокама җирләренә кхченхе лөгәтькә якынрак, андагы шактый авлларны безнең бабаларыбызның төзүе шул уйга этәрә. Монысы- икенче мәсьәлә, авылның үткәне турында үзеебзнең төбәк тарихчысы Юныс ага Йосыпов дәлилләренә күз салыйк.
 Кәлтәү үз вакытында төбәктәге иң зур торак пункт булган. Безнең якларда 1747 нче елның җәендә үткәрелгән II ревезия нәтиҗәләре белән дәлилләнә бу. Халык санын исәпкә алганда, авылда 36 йорт булган, аларда 140 ир-ат яшәгән. Хатын-кызларын, бала-чагаларын да кертеп кхз алдына китерсәң, торак пунктында гомер итүчеләрнең 290-300 кешегә җиткән булуы ихтимал. Мәгълүм булганча. I-III ревизиядә башкорт һәм мишәр катламындагылар исәпкә алынмаган. Шуннан чыгып, Күлтәү авылында гомер кичерүчеләрнең типтәрләр, яисә ясаклы татарлар булуы мөмкин, дип санарга нигез бар, II ревезия вакытында авылда башкорт катламындагылар яшәгән булса, алар югары китергән саннарга кертелмәгән.
 Авылда мәчет 1854 нче елга чаклы ук эшләгән. Шул елның июнь-июль айларында авыл мөэмин-мөселманнарының мәхәллә булып берләшүе, аларны мәчеткә беркетү Уфа шөһәрендәге Дини идарәдә рәсмиләштерелгән.
Тагын бер нәрсәне әйтергә кирәк. \мөселманнарның дини йортларын төзү өчен авылда иң кимендә ике йөз ир-ат булуы шарт итеп куелган. Кәлтәүдә ул чагында башкортлар саны 20-25 ир-аттан артмагач, типтәрләр (яки ясаклы татарлар) өлеше кимендә 180 кешедән ким булмаска тиеш булган. 1891 нче елда анда 97, 1906 нчы елда 195 кеше яшәгән. 1913 нче елда авылдагы 47 хуҗалыкта көн күрүчеләр-1175 кеше.
Хәзергә ул авыл беткән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстанның югалган авыллары.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Татар Әҗбие

**Татар Әҗбие, Әзибай** () — Янәй волосының Тозыш (Тузуск) түбәсенә караган (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы), бетерелгән авыл.
## Географиясе
Татар Әҗбие Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 278 чакрым, ә район үзәге Актаныштан төньяк-көнбатышка таба 35 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Татар Әҗбие авылы Янәй волостенең Тозыш (Тузуск) түбәсендә (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы), Кадеркүл янында нигезләнә. Тарихчы Әнвәр Әсфәндиярев «Минзәлә башкортлары авыллары» китабында аның 1800—1808 еллар арасында җирләрне генераль бүлүдән (межалаудан) соң барлыкка килгәнлеген терки.
Авыл — 11-нче, 1847 елдан соң 12 нче Башкорт кантоны составына керә. 1811 елда анда 180 башкорт яшәве теркәлгән, алар, нигездә, Калтай, Байсар, Исәнбай, Сикия, Апас, Кадермәт һәм башка авылдан чыккан. 1812-1814 елгы Ватан сугышында Әзибай авылыннан 15нче йорттан зауряд-сотник Гаделша Дәүләтбаевның 6нчы башкорт полкында хезмәт итүе, походларда катнашуы турында мәгълүмат бар. Шулай ук 1814 елда шушы ук авылдан Рәхимкол Нәдерголов та армия хезмәтендә була. 1818 елда җәнәйләр 301 кеше дип исәпләнә, типтәрләр — 1.
1834 елда 102 йортта 496 башкорт, шул исәптән 255 ир-егет, 241 хатын-кыз яшәве, авылда ике указной мулла: 44 яшьлек Гүмәр Әхмәров һәм 53 яшьлек Абсалихов Мансуров булуы теркәлгән. Ары халык санының  арта баруы күзәтелә: 1859 елда − 863 кеше, 1870 елда — 929 башкорт санала.
1902 елда Әзибай элеккеге крәстияннәренең яшәгән җире дип билгеләнгән һәм ирләр саны 271 дип күрсәтелгән.
Түбән Чулман сусаклагычын төзегән вакытта авыл халкы башка урыннарга күчерелә.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Илназ Заһитов, хоккейчы һәм тренер.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстанның югалган авыллары. 

Төркем:Актаныш районы
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Якты (Актаныш районы)

**Якты** () ― Татарстан Республикасы Актаныш районына караган, 1965 елдан юкка чыккан торак пункт (авыл) .
## География
Хәзерге Татарстан Республикасының көнчыгыш өлешендә, Актаныш районы территориясендә, район үзәге Актаныштан 25 чакрым төньяк-көнбатыштарак, Бүләк һәм Буазкүл авыллары арасында урнашкан булган. Камбарка тимер юл станциясеннән 70 чакрым ераклыкта, Дербешка пристаненнән 20 чакрымда була.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Административ бүленеш
1948 елдан Актаныш районының Татар Ямалысы авыл советы, 1956 елдан ― Тат. Суыксу авыл советы, 1963 елдан ― Минзәлә районының Тат. Суыксу авыл советы составында. 
## Халкы
50 кеше (1956, татарлар).
## Тарих
1930 елда яңа торак пунктка Иске Семиостровтан күченеп килүчеләр нигез салган.
«Якты» күмәк хуҗалыгы төзелгән. 1944―1947 елларда колхоз белән Мәхмүзә Гомәрова (Тимерова, 1916―2006) идарә иткән. 1945 елда колхозчылар язгы чәчүне 1 майга төгәлләгәннәр, райкомның күчмә Кызыл Байрагына лаек булганнар.
Илдә күмәк хуҗалыкларны эреләндерү сәясәте башлангач, 1950 елда «Байкал» (үзәге Бүләк авылы), 1951 елда «Трактор» (үзәге Карт авылы) хуҗалыклары белән, 1959 елда «Авангард» (үзәге Тат. Суыксу авылы) хуҗалыгы белән берләшәләр, соңрак бөтенесе бергә «Гигант» хуҗалыгына әйләнәләр. Бөек Ватан сугышы елларында Совет Армиясе һәм Хәрби-Диңгез флотын тәэмин итүдәге хезмәтләре өчен «Гигант» хуҗалыгы I дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән (СССР Югары Советы президиумының 1985 елның 4 маенда чыккан Указы). Әлеге олы бүләккә һәр авылның да саллы өлеше кергән.
Авыл халкы Тат.Ямалы авыл җирлегенә керүче Бүләккә күченә.
1965 елны 23 июлендә рәсми рәвештә торак пунктның яшәүдән туктавы игълан ителгән.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010,  458нче  бит.
## Сылтамалар

* Татарстанның югалган авыллары. 

Төркем:Актаныш районы торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Яңа Солтангол (Актаныш районы)

**Яңа Солтангол** — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
## Танылган шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасының Бөек Ватан сугышы виртуаль музее (https://tatfrontu.ru/tt/cards)
*"Бер "Тамыр"дан" китабы (Хозяйство "Тамыр": история и настоящее. Очерки) Авторы-составители: Гелюся Рауфовна Закирова, Лейсан Фаукатовна (15.10.2019)
*Татарстанның югалган авыллары. 

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
1001 ел (б. э. к.)

**1001 ел (б. э к.)** — Милади тәкъвим буенча безнең эрага кадәр XI гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Баткән өлкәсе

**Баткен өлкәсе** (, ) — Кыргызстан Җөмһүрияте составына керүче өлкә.

Административ үзәк — Баткән шәһәре.

## Халык

Милли состав (2009): кыргызлар - 76,5%, үзбәкләр - 14,7%, таҗиклар - 6,9%.
## Административ бүленеш

Баткен өлкәсе составына 3 район һәм 3 өлкә буйсыуындагы шәһәр керә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Җәлал-Абад өлкәсе

**Җәлал-Абад өлкәсе** (, ) — Кыргызстан эченә керүче өлкә.

Мәркәзе — Манас (2025 елга кадәр Җәлал-Абад) шәһәре.

## Халык

Милли состав (2009): кыргызлар — 71,8 %, үзбәкләр — 24,8 %.

## Идарә-җир төзелеше

Җәлал-Абад өлкәсе эченә 8 район керә.

## Танылган шәхесләр
#### Кыргызлар
* Шабданбай Абдыраманов (1930―1998), Кыргызстанның халык язучысы (1995).
* Корманбәк Бакиев (1949),  Кыргызстан Республикасы президенты (2005—2010).

#### Татарлар
* Хәмит Камалов (1958, Көк-Җаңгак), РФ генерал-лейтенанты.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
Нарын өлкәсе

**Нарын өлкәсе** (, ) — Кыргызстан составына керүче өлкә.

Административ үзәк — Нарын шәһәре.

## Халык

Милли состав (2009): кыргызлар - 99,2%.
## Административ бүленеш

Нарын өлкәсе составына 5 район керә.

## Шәхесләр
* Киңәш Җусупов (1937), Кыргызстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991), халык язучысы (1999), Дәүләт премиясе лауреаты (2004).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Талас өлкәсе

**Талас өлкәсе** (, ) — Кыргызстан составына керүче өлкә.

Административ үзәк — Талас шәһәре.

## Халык

Милли состав (2009): кыргызлар - 91,9%, көрдләр - 2,5%, урыслар - 1,9%, казакълар - 1,3%.
## Административ бүленеш

Талас өлкәсе составына 4 район керә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Эссек-Күл өлкәсе

**Эссек-Күл өлкәсе** (, ) — Кыргызстанндагы өлкә.

Мәркәзе — Каракул шәһәре.

## Халык

Милли состав (2009): кыргызлар — 86,2 %,  руслар — 8,1 %, казакълар — 1,5 % һ.б.

## Идарә-җир төзелеше

Эссеккүл өлкәсе эченә 5 район һәм 2 өлкә карамагындагы шәһәр керә.

## Икътисад
* Кумтөр алтын руднигы
## Шәхесләр
* Акылбәк Жапаров (1964), икътисад фәннәре докторы. 2021―2024 елларда Кыргыз Республикасы Министрлар кабинеты рәисе.  Кыргызстанның атказанган икътисадчысы (2002).
* Адылбәк Касымалиев (1960), 2024 елның 18 декабреннән Кыргыз Республикасы Министрлар кабинеты рәисе. Кыргызстанның атказанган икътисадчысы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
Олы Орша

**Олы Орша** (, ) — Мари Илнең Оршанка районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (91,4%), руслар (8,6%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Оршанка районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Оршанка районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
0-еллар (б. э. к.)

**0-еллар (б. э. к.)** — б. э. к. 9 елда башланган һәм б. э. к. 1 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар

Төркем:Унъеллыклар
Төркем:I гасыр (б. э. к.)
120-еллар (б. э. к.)

**120-еллар (б. э. к.)** — б. э. к. 129 елда башланган һәм б. э. к. 120 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар

Төркем:Унъеллыклар
Төркем:II гасыр (б. э. к.)
Васильевское (Юрино районы)

**Васильевское** (, ) — Мари Илнең Юрино районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (95,7%), чирмешләр (2,6%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Юрино районы авыллары 12rus.ru сайтында

Төркем:Юрино районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары