open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дмитрий Торбинский

**Дмитрий Торбинский** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2007-2016), Европа чемпионатының бронза призчысы (2008), Россия чемпионатларының көмеш призчысы (2006-2007), Россия  иясе (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Борис Тортунов

**Борис Тортунов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (капкачы), Россия чемпонатларының алтын (1999), көмеш (1998, 2006) һәм бронза (1995) призчысы.
Владимир Тонков

**Владимир Тонков** (, ,  — , ) — анатом, дәүләт киңәшчесе, СССР медицина фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1944), РСФСРнең атказанган фән эшлеклесе (1934), Казан университетының анатомия кафедрасы мөдире (1910-1915)
Андреа Тринкьери

**Андреа Тринкьери** (, ,  — , ) — Италия баскетбол тренеры, Казан УНИКСының баш тренеры (2013-2014).
Николай Трифонов

**Николай Трифонов** (, ,  — , ) — химик, Казан университетының физик һәм коллоид химиясе кафедрасы мөдире (1945-1948), СССР ФА КФ физик химия секторы мөдире (1946-?).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Степан Томас

**Степан Томас** (, ,  — , ) — Хорватия футболчысы (сакчы), Хорватия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Хорватия (1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 1999/00), Төркия (2003/04, 2005/06) һәм Россия (2008, 2009) чемпионы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Анатолий Трубин

**Анатолий Трубин** (, ,  — , ) — офтальмолог, Азәрбайҗан медицина инситуты профессоры, АзССРның атказанган фән эшлеклесе (1940).
Марфа Трубина

**Марфа Трубина** (, ,  — , ) — чуаш балалар язучысы, ЧАССРның һәм РСФСҖнең атказанган мәктәп укытучысы (1944, 1951)
Максим Трунёв

**Максим Трунёв** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Владимир Трусенёв

**Владимир Трусенёв** (, ,  — , ) — СССР җиңел атлетикачысы (диск, ядрә ыргытучы), Европа чемпионатларының бронза һәм алтын призчысы (1958, 1962).
Аркадий Трусов

**Аркадий Трусов** (, ,  — , ) — СССР кино актеры, РСФСРнең халык артисты (1942).
Лев Троянов

**Лев Троянов** (, ,  — , ) — броньланган техника конструкторы, Сталин премиясе лауреаты (1943, 1946).
Матвей Троицкий

**Матвей Троицкий** (, ,  — , ) — психолог, фәлсәфәче, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1888), Казан, Варшава һәм Мәскәү университетлары профессоры, Мәскәү университетының атказанган профессоры (1887).
Павел Тунаков

**Павел Тунаков** (, ,  — , ) — админинстратив-хуҗалык эшлеклесе,

## Хезмәт юлы

* 1919-1923 — «Красный печатник» басмаханәсе эшчесе.
* 1931-1937 — Энгелстә һәм Беларус хәрби бүлгесендә хәрби төзелештә.
* 1937-1940 — төрмәдә.
* 1940-1957 — 14 санлы төзелеш трестында, 1943 елдан трест башлыгы.
* 1957 — Татарстан икътисади административ районының төзелеш индустриясе, урман һәм агач эшкәртү сәнәгатьләре идарәсе башлыгы.
* 1957-1965 — Казан шәһәре хезмәт ияләре депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе.
* 1965-1966 — ТАССРның коммуналь хуҗалык министры.
* 1966-1969 — «Татстрой» төзелеш-монтажлау берләшмәсе башлыгы.
* 1970-1978 — ТАССР баш төзелеш идарәсе башлыгы урынбасары.
* 1978-1984 — «Главтатстрой» план-икътисад идарәсе башлыгы урынбасары.

ТАССР ЮШ депутаты (1947-1963, 1967-1971), РСФСР ЮШ депутаты (1959-1967).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Алат (шәһәр)

**Алат** () — Үзбәкстанның Бохара вилаятендә урнашкан шәһәр, туман (район) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1982 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Бохара вилаяте торак пунктлары
Бохара

**Бохара** () — Үзбәкстанның Бохара вилаятендә урнашкан шәһәр. 1938 елның 15 гыйнварыннан вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә V гасырда телгә алына.
## Халык

## Шәхесләр
* Ринат Аюкаев (1937―2012), техник фәннәр докторы (1981), профессор (1983). Карел АССР атказанган фән эшлеслесе (1987). 
* Закир Батраев (1936―), рәссам, педагог, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1991),
* Лилия Җиһаншина (1962), медицина фәннәре докторы (1995), профессор (2000).
* Марат Садыйков (1945―2021), рәссам, Үзбәкстан сәнгать академиясе академигы.

## Моны да кара

* Бохара әхбары

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Бохара вилаяте торак пунктлары
Гагарин (Үзбәкстан)

**Гагарин** () — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статысын 1974 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Галләарал

**Галләарал** (, ) — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр. Галләарал районының мәркәзе.

Шәһәрдә Галләарал тимер юл станциясе урнашкан (Җиззәх — Сәмәрканд юлында). Асфальтбетон һәм шәраб заводлары бар.

## Тарих
1932 елның 3 ноябрендә Галлә-Арал районының мәркәзе Яңы-Курган кышлагына Галлә-Арал кышлагы исемен куштылар.

Галлә-Арал () исеме  «ашлык утравы» мәгънәсен ия.

Шәһәр статусын 1973 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Җиззәх

**Җиззәх** () — Үзбәкстанның Җиззәх өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә X гасырда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Новые Черёмушки (метро станциясе)

**«Новые Черемушки» метро станциясе**  (, () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Станция 1962 елның 13 октябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Көньяк-Көнбатыш административ округы  Черемушки районы, Обручевский районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Свердлов

**Свердлов** — фамилия.
* Яков Свердлов (1885-1919), инкыйлабчы, РСДРП ҮК әгъзасы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* ССРБның «Свердлов» класслы крейсерлары
* Свердловск 
* Луганск Халык Җөмһүриятенең Свердловск шәһәре (**)
* Свердловск өлкәсенең Свердловск – 45 шәһәре (1954-1994 елларда, *хәзерге* Лесной)
* Свердловск өлкәсенең Свердловск-44 шәһәре (1954-1994 елларда , *хәзерге* Новоуральск)
* Төньяк Җир архипелагының (*[[РФ]]*) Свердлов утравы.

Төркем:Фамилияләр
Каракүл (шәһәр, Үзбәкстан)

**Каракүл** (, ) — Үзбәкстанның Бохара вилаятендә урнашкан шәһәр. Каракүл туманының (район) мәркәзе.

Шәһәрдә мамык тазарту заводы,  тимер юл станциясе (Төрекмәнабад — Каган юлында) бар.

## Тарих
Шәһәр статусын 1980 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Бохара вилаяте торак пунктлары
Дакшинаяна

**Дакшинаяна** () Җәй Кояш торгынлыгы һәм Кыш Кояш торгынлыгы арасында алты-айлык период, монда Кояш күк сферасында Көньякка таба сәяхәт итә. Дакшинаяна 16 июльдә Карки Санкрантида башлана. Дакшинаяна Карка Санкрантида 16 июльдә башлана һәм ул Кояшның Карка Рашига (Кыслага) керүен билгели.

Ул Һинд дине календаренең алты ай Уттараяна периодын билгели һәм Дакшинаянаның башлануын, һәм ул үзе Макар Санкрантида бетә һәм Уттараян периоды башлана.

Пураналар буенча, Дакшинаяна Ходайлар һәм Алиһәләр аларның күк йокысына кергән периодны билгели.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Гарбходакшайи Вишну

**Гарбходакшайи Вишну** ул Махавишнуның киңәюе. Гаудия- вайшнавизмда Сатвата-тантра Вишнуның төрле формаларын тасвирлый, мәсәлән: Маха Вишну, Гарбходакашайи Вишну һәм Кширодакашайи Вишну (Параматма). Һәрбер форманың да Галәмне һәм аның яшәүчеләрне тәэмин итүдә төрле роле бар.

"Матди барлыкка китерү өчен Ходай Кришнаның киңәюе өч Вишнуны ала. Беренчесе Махавишну махат-таттва дигән материаль энергияне барлыкка китерә. Икенчесе Гарбходакашайи Вишну, барлык Галәмнәрне төрлене барлыкка китерү өчен керә, Кширодакашайи ул барлык Галәмнәрдә үтеп керүче җан; һәрбер кешенең йөрәгендә ул Параматма буларак билгеле. Ул бөтен җирдә атомнарда бар. Йога медитациясендә Параматма халәтенә килү чын максат булып тора. Моны аңлаган һәрбер кеше матди дөньяга бәйлелектән азат ителә ала.

Гарбходакашайи Вишну икенче чатурвьюхада Махавишнуның киңәюе (Санкаршана киңәюе) ул Вайкунтхадагы Нараянадан киңәя. Соңгысы Прадьюмнаның киңәюе буларак аңлашыла.

## Шулай ук карагыз
*Ашвина
*Падманабха
*Прабхупада

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Vishnu, the form of the quality of goodness  (srimadbhagavatam.com)
* Thousand names of the Supreme (Vishnu Sahasranama Stotram)

Төркем:Һинд дине
Жюль Сюпервьель

**Жюль Сюпервьель** (; 1884 елның 16 январе, Монтевидео, Уругвай — 1960 елның 17 мае, Париж) — Франция шагыйре, прозаик, драматург.

## Биографиясе

Бала чагында әтисен-әнисен югалткан, аны абыйсы караган, ул абыйның Монтевидеода гаилә предприятиесе булган — башкала банкы (1940 елда үлгән). 1890-ынчы еллар уртасыннан Парижда укыган, җәйге каникулларын Монтевидеода үткәргән. 1912 елда ахыр чиктә Парижта яши башлаган. «Нувель ревю франсез» журналы түгәрәге белән якынлашкан — Андре Жид, Жаном Полан белән. В 1939—1946 елларда Монтевидеода яшәгән. 1949 елда тәнкыйть Премиясен алган, 1955 елда — бөтен иҗады өчен Француз Академиясе премиясен алган. 1960 елда "Шагыйрьләр кенәзе" тарафыннан сайланган булган. 1990 елда  ул күмелгән Олорон-Сент-Мари шәһәрчегендә, аның исеменә әдәби премиясе ясалган булган, Сюпервьель дуслары Ассоциациясе бар.(карагыз.:http://supervielle.univers.free.fr/association/association_poesie_supervielle.htm]).

## Әсәрләре
«Дебаркадерлар»  шигырьләр китабы (1922), «Җир тартуы» (1925, ул Р. М. Рильке) игътибарын җәлеп иткән, «Дөнья әкияте» (1938), «Фаҗигале тән» (1959). Сихри фантастика элементлары белән "Балаларны урлаучы" романы, «Су күтәрелеше» фантастик новеллалар җыентыгы (1929), «Чишмәдән туйганчы эчәргә» автобиографик китабы (1951).

## Җыелма басмалары
* Oeuvres poétiques complètes. Paris: Gallimard, 1996 (Bibliothèque de la Pléiade)

## Рус телендә басмалары
* Олень// Бенедикт Лившиц. От романтиков до сюрреалистов: Антология французской поэзии. Л.: Время, 1934, с.134.
* [Стихи]// Западноевропейская поэзия XX века. М.: Художественная литература, 1977, с.566-572.
* Дитя волн: притчи. М.: Текст, 1992.
* [Стихи]// Семь веков французской поэзии в русских переводах. СПб: Евразия, 1999, с.552-556.
* На сайте "Русский Париж" 

## Язучы турында әдәбият
* Sénéchal Ch. Jules Supervielle, poète de l’univers intérieur, essai précédé de vers inédits du poète, Compagnons du silence. Paris: Jean Flory, 1939.
* Roy Cl. Jules Supervielle. Paris: Seghers, 1949.
* Etiemble R. Jules Supervielle. Paris: Gallimard, 1960.
* Vivier R. Lire Supervielle. Paris: Corti, 1971
* Viallaneix P. Le Hors-venu, ou le personnage poétique de Supervielle. Paris: Klincksieck, 1972.
* Dewulf S. Jules Supervielle ou la connaissance poétique - Sous le «soleil d'oubli». Paris: L'Harmattan, 2001.
* Борхес Х.Л. Жюль Сюпервьель// Он же. Собрание сочинений. Т.2. СПб: Амфора, 2005, с.732-733
     Жюлю Сюпервьелю ("Сюпервиелю") посвящено стихотворение жившего в Париже русского поэта-эмигранта Бориса Поплавского "Поэт из Монтевидео".

## Сылтамалар
* (фр.)
* (фр.)
* Библиография основных изданий

Төркем:Язучылар
Абдрахман кантон

**«Абдрахман»**, **«Абдрахман кантон»** — киң билгеле башкорт халык җыры (озын көй).

«Абдрахман» җырының беренче вариантларын С. Г. Рыбаков Ырынбур губернасының Орски өязендә (Күсәй авылы янындагы Рәмиевләрнең Солтан приискысында, Күлтабан янындагы җәйләүдә, Юлык авылында) язып алган. Җыр (*вариантлары белән*) С. Г. Рыбаковның «Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында басыла.

Җырның вариантларын шулай ук Вәлиев Мәсәлим Мөшәрәп улы, Галин Салават Әхмәди улы, Л . Н. Лебединский һ. б. галимнәр язып алган.

«Абдрахман» җыры моңлы-эпик эчтәлекле, анда мәкерлек һәм хыянәт темасы чагыла. Җыр 6 нчы башкорт кантоны башлыгы Абдрахман Биктимеровка (1820-1826) багышлана. Ул халык арасында ихтирам казана, әмма ялган әләк нәтиҗәсендә җинаятьтә нахакка гаепләнә. Җырның көе акрын, зарлы.

## Җырны башкаручылар
«Абдрахман» җырын иң оста башкаручылар дип Сөләймәнов Гата Зөлкафил улы, Р. Ф. Янбәков санала. Җырны күрнекле композиторлар Мортазин Рәүф Әхмәт улы (*скрипка белән оркестр өчен*) , М. З. Бәширов (*a cappella хоры өчен*), Сабитов Нариман Гыйләҗетдин улы (*хор өчен*) эшкәрткән.

## Көйне куллану
Җырның көе Николай Пейконың «Айсылу» операсында, «Гөлнәзирә» балетында кулланыла.

## Абдрахман кантон сүзләре

## Сылтамалар
* Музыка 
* «Абдрахман-Кантон» 
* БАШ БИТ
* БАШКОРТТОҢ 100 ЙЫРЫ 
* «Башкорт халык җыры» 

## Әдәбият
# Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996. 618 б.
# *Лебединский Л. Н.* Башкирские народные песни и наигрыши. М., 1965.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Уфа наместниклыгы

**Уфа наместниклыгы** яки **Уфа калгайлыгы** () — 1781-1796 елларда Россия империясендә административ-территориаль берәмлек.

Административ үзәге — Уфа шәһәре.

## Тарих
*1744 елдан алып Ырынбур губернасы оештырыла
*1781 елда Ырынбур губернасы бөтерелә, аның территориялары Бәләбәй өязе, Берө өязе, Верхнеурал өязе, Минзәлә өязе, Ырынбур өязе, Стәрлетамак өязе, Уфа наместниклыгының Уфа өязе, Красноуфимск өязе, Усы өязе составына керә.
*1796 елда Уфа наместниклыгы бөтерелә, аның территориялары яңадан оештырылган Ырынбур губернасына тапшырыла

Төркем:Башкортстан тарихы
Кузьма Турхан

**Кузьма Турхан** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән язучы, тәрҗемәче, К. Иванов ис. ЧАССР дәүләт премиясе лауреаты (1977).
Марко Тушек

**Марко Тушек** (, ,  — , ) — Словения баскетболчы, Словаения чемпионы (1993/1994, 1995/1996, 1996/1997, 1997/1998).
Иван Тютиков

**Иван Түтиков** (, ,  — , ) — рәссам, график, РСФСҖнең атказанган рәссамы (1969).
Михаил Тюфяков

**Михаил Түфәков** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче), РФның 2 дивизионы җиңүчесе (1997, 2000).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Җеймс Вайт

**Җеймс Вайт** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы, Милли баскетбол лигасы чемпионы (2007).
Алексей Уваров

**Алексей Уваров** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Семён Уганин

**Семөн Уганин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Алексей Угаров

**Алексей Угаров** (, ,  — , ) — Беларусия хоккейчысы, Беларусия чемпионы (2004-2006), КХЛның көмеш призеры (2010).
## Искәрмәләр
Мишши Уйп

**Мишши Уйп** (, ,  — , ) — чуаш телендә иҗат иткән шагыйрь, тәрҗемәче, ЧАССР язучылар берлеге идарәсе рәисе (1952-1954), ЧАССР язучылар берлегенең җаваплы сәркәтибе (1962-1970), «Тăван Атăл» әлманахының баш мөхәррире.

## Искәрмәләр


Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш тәрҗемәчеләре
Төркем:Мөхәррирләр
Всеволод Ульянин

**Всеволод Ульянин** (, ,  — , ) — геофизик, метеоролог, климатолог, Казан университетының магнит-метеорология лабораториясе (1897-?) һәмгеофизика кафедрасы мөдире (1923-?).
Илья Ульянов

**Илья Ульянов** (, ,  — , ) — педагог, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1877), Сембер губернасы халык укуханәләре директоры (1874-?).
## Искәрмәләр

Төркем:Владимир Ленин
Пәрвизҗан Гомәрбаев

**Пәрвизҗан Гомәрбаев** (, ,  — , ) — Таҗикстан футболчысы (ярымсакчы), Таҗикстан милли футбол җыелмасы әгъзасы, Таҗикстан суперкубогы иясе (2015).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Ундрицов

**Михаил Ундрицов** (, ,  — , ) — патофизиолог, ЧАССРның атказанган фән эшлеклесе (1982), СССР медицина фәннәре академиясенең рвматизм фәнни-тикшеренү институтының эксперименталь лабораториясе җитәкчесе (1959-1970), Чуаш дәүләт университетының патологик физиология кафедрасы мөдире (1974-1984).
Самаки Вокер

**Самаки Вокер** (, ,  — , ) — АКШ баскетболчысы, Милли баскетбол лигасы (2002) һәм Сүрия (2008) чемпионы.
Лев Урванцов

**Лев Урванцов** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, драматург, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1912).
## Моны да карагыз
* Лев Урванцов йорты
Александр Урсати

**Александр Урсати** (, ,  — , ) — элемтә юллары инженеры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1899), Уссури тимер юлы төзлеше башлыгы (1891-1892).
Нурҗамал Үсәнбаева

**Нурҗамал Үсәнбаева** (, ,  — , ) — Казакъстан опера җырчысы, Казакъстанның (2001) һәм Татарстанның атказанган артисткасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Виталий Устинов

**Виталий Устинов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Мәхмүт Госманов

**Мәхмүт Госманов** (Мәхмүт Госман улы Госманов, ,  — , ) — рәссам (пейзажчы), ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1975), ТАССРның халык рәссамы (1980), РФның атказанган рәссамы (1999).

## Искәрмәләр
Муллаян Госманов

**Муллаян Госманов** (Муллаян Әхмәтьян улы Госманов, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
Бишкәнт

**Бишкәнт** () — Үзбәкстанның Кашкадәрья өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1977 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары

**«Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары»** () — татарлар, башкортлар, типтәрләр, бакалыларның, нагайбәкләрнең халык музыка ижатына багышланган гыйльми басма. 1897 елда Санкт-Петербургта Император Фәннәр академиясенең басмаханәсендә, «Император Фәннәр академиясе язмалары»ның 2нче томында басылган.

## Тарих
Рус география җәмгыяте кушуы буенча С. Г. Рыбаков тарафыннан 1893-1894 елларда Көньяк Урал буйлап экспедиция вакытында тупланган материаллар нигезендә төзелә.

Китап — Урал төрки халыкларының музыка фольклоры буенча революциягә кадәр беренче һәм бердәнбер академик басма булып тора.
 
## Эчтәлек
«Уралның руслардан башка милләт халыкларының хәзерге хәле һәм көнкүреше турында очерклар» () һәм «Урал мөселманнарының иҗат әсәрләре» () бүлекләреннән торган кереш өлешендә халык музыкасы турында мәгълүматлар бирелә.

«Уралның руслардан башка милләт халыкларының басма иҗаты үрнәкләре» () бүлегендә мөнәҗәтләр һәм бәетләр тикшерелә; ноталар бүлегенә җырлар һәм инструменталь көйләр (204, шуларның 128 — курай өчен) кертелгән;

Китап «Урал мөселманары арасындагы җырчылар һәм музыкантлар (сәяхәт очерклары)» ) бүлеге белән тәмамлана.

Җыентыкка кушымталарда экспедиция маршрутларының картасы, калмык, казакъ, әрмән халыкларының, казан һәм әстерхан татарларының җырларын һәм көйләрен туплаган «Азия музыка атналыгы»ның (*«Азия музыка журналы», [[1816 ел|1816]]*), Орск өязе 2нче Эткол авылында башкорт курайчысы К. Гобәйдуллинның портреты бирелгән.

Һәр җырчы һәм курайчының репертуарын, аларның тышкы кыяфәтен һәм әйтү манерасын, тыңлаучыларның ничек кабул итүен, җырлау урынын һәм шартларны (*төнге учак янында, трактирда, туйда һ. б.*) сурәтләү XIX гасыр музыкасын һәм көнкүрешне ачык күз алдына бастыра.

2012 елда басма «Башкортстанның З. Биишева исемендәге «Китап» нәшрияты» нәшриятындә яңадан бастырып чыгарыла.

## Сылтамалар
* Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. 1897 г. «МегакампусЪ». Электронная библиотека

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Керәшен җырлары
Нәвайи (шәһәр)

**Нәвайи** (, ) — Үзбәкстанда урнашкан шәһәр, Нәвайи өлкәсенең мәркәзе.

## Тарих
Шәһәр 1958 елда Бохара өлкәсенең Кәрминә поселогы янында нигезләнгән. Атаклы үзбәк шагыйре Галишир Нәвайи хөрмәтенә исемләнгән.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Нәмәнгән

**Нәмәнгән** () — Үзбәкстанның Нәмәнгән вилаятендә урнашкан шәһәр, 1967 елның 18 декабреннән вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1610 елда телгә алына.
## Халык

## Шәхесләр

* Зөфәр Гыймаев (1951―2022), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (2005).
* Рәфкать Сәфәров
* Фоат Әбүбәкеров (1944), скрипкачы, Камал театры оркестры дирижеры, ТР халык артисты (1996).

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Нәмәнгән вилаяте торак пунктлары
Касансай

**Касансай** () — Үзбәкстанның Нәмәнгән вилаятендә урнашкан шәһәр, шул ук исемдәге туман (район) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1973 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Нәмәнгән вилаяте торак пунктлары
Суслов

**Суслов** — фамилия.
* Владимир Суслов (1857-1921), архитектура академигы, Александр пассажы проекты авторы.
* Михаил Суслов (1902-1982), совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* Сергей Суслов (1907-1983), кларнетчы.
----
* Светлана Суслова (1946), этнограф (ТР ФА Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институты).
 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Бөре районы Суслово авылы
* Юрья районы Сусловы авылы
* Мураши районында булган Сусловщина авылы

Төркем:Фамилияләр
Хакколабад

**Хакколабад** (, ) — Үзбәкстанның Нәмәнгән вилаятендә урнашкан шәһәр. Нарын туманы (район) мәркәзе.

Шәһәрдә бер үк исемдәге тимер юл станциясе урнашкан (Нәмәнгән — Әндиҗан юлында). Җиңел сәнәгать эшханәләре бар.

## Тарих
1932 елның 3 ноябрендә Нарын районының мәркәзе Хаккол-Абад кышлагына Нарын кышлагы исемен куштылар.

Шәһәр статусын 1974 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Нәмәнгән вилаяте торак пунктлары
Матангешвара Гыйбадәтханәсе

**Матангешвара Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуда Канчипурам шәһәрендә урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Шивага багышланган, гыйбадәтханә 8-енче гасыр ахырында Паллавалар тарафыннан төзелгән дип ышаныла. Гыйбадәтханәнең хасияте булып "дварапала"ларның дүрт кулы булуы тора.

## Якындагы Һинд дине гыйбадәтханәсе
*Арулмигу Тхирумагаралишвар Гыйбадәтханәсе, Магарал

## Искәрмәләр
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Сидханатх Гыйбадәтханәсе

Мхасвад **Ходай Сиддханатх** өчен яхшы мәгълүм. Сиддхантх Шива Ходаеның инкарнациясе булган дигән ышаныч бар. Сиддханатх якындагы төбәкләрнең яклаучы Ходае һәм Махараштраның берничә төбәк региональ яклаучы (Кшетрапал) Ходайларның берсе. Мхасвад Манганага елгасы буенда урнашкан.
Тарихи рәвештә, бу урын белән Мане (माने), Маратха Кшатрия кланы идарә иткән. Манелар Деккан Солтанаты астында түрә кешеләр булган һәм Маратха Империясенең баганалары дип танылган булган. Сардар нагоджи Мане Мхасвадның мәшһүр хөкемдарларының берсе һәм чатрапати раджарам махараджның шурадашы булган. Сардар Субханджи Мане Нагоджи Маненың улы булган һәм абдалига каршы сугышта катнашкан. Мондагы кешеләр ел саен Ходай Шри Сиддханатх Ятрасы дигән бәйрәмне үткәрәләр. Бу фестивальдә, Сиддханатх арбасын шәһәр тирәли аның тарафдарлары алып йөри. Бу Ятра фасылы өчен бөтен Махараштрадан халык җыела.

## Шулай ук карагыз
*Сидханатх Гыйбадәтханәсе, Харсунди
*Сидханатх Гыйбадәтханәсе, Бхуд

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Фридрих Фатер

**Фридрих Фатер** (, ,  — , ) — Пруссия һәм РИ филологы, Казан университеты профессоры.
Марс Фәтхуллин

**Марс Фәтхуллин** (Марс Нургали улы Фәтхуллин (Фәткуллин), ,  — , ) — физик, СССР ФА Җир магнетизмы, ионосфера һәм радиодулкыннарның таралуы институтында лаборатория мөдире, консмонавтлыкка кандидат (1966-1968).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Әгъзам Фәттах

**Әгъзам Фәттах** (Азон Нуретдин улы Фәттах, ,  — , ) — пианиночы, көйязар, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1983).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Ризидә Фәхруллина

**Ризидә Фәхруллина** (Ризидә Равил кызы Фәхруллина, ,  — , ) — актриса, Башкортстанның (2003) һәм Татарстанның (2006) халык артисткасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:«Нур» театры
Төркем:Гафури театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Вакыйф Фәхретдинов

**Вакыйф Фәхретдинев** (Вакыйф Шәехнур улы Фәхретдинев, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, РСФСРның халык депутаты (1990-1993).
Рөстәм Фәхретдинов

**Рөстәм Фәхретдинев** (Рөстәм Госман улы Фәхретдинев, ,  — , ) — СССР һәм РФ һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
Михаил Федин

**Михаил Федин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Бәкер Фәрхетдинов

**Бәкер Фәрхетдинов** (Бәкер Фәррах улы Фәрхетдинов, 1925 елның 15 мае,  — 2008 елның 14 августы, ) — ССРБ авыр атлетикачысы, ССРБның атказанган спорт остасы (1954), ССРБ (1953, 1954), Европа (1954) һәм дөнья (1954) чемпионы.

## Тормыш юлы
Бәкер Фәрхетдинов 1925 елның 15 маенда Татарстан АССРның Түбән Чыршылы авылында туа. 1943—1945 елларда Бөек Ватан сугышында катнаша. Башта 3 нче Украин фронтына җибәрелә, аннары Белоруссиядә хезмәт итә.

Сугыш тәмамланганнан соң Дмитрий Поляков җитәкчелегендә «Динамо» спорт җәмгыятендә авыр атлетика белән шөгыльләнә башлый. 1950 елларның беренче яртысында җиңел авырлыктагы алдынгы совет атлетлары исәбенә керә, 1953 һәм 1954 елларда ССРБ чемпионы була. 1954 елның көзендә Венада узган дөнья һәм Европа чемпионатында ССРБ җыелма командасы составына кертелә һәм бу ярышларда җиңү яулый. Үзенең төп көндәшен, Ираннан өч тапкыр дөнья чемпионы Мәхмүт Намҗны гомуми өч төр ярышта 7,5 кгга узып китә.

1966 елда спорт карьерасын тәмамлый. Алга таба Мәскәүнең «Динамо» (1967—1983) һәм «Спартак» (1984—2000) футбол клубларында, шулай ук «Спартак» олимпия резервының махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә (2001) массажист булып эшли.

2008 елның 14 августында Мәскәүдә вафат була. Ховански зиратына җирләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Штангачылар
Төркем:Лениногорск районында туганнар
Төркем:Татар спортчылары
Александр Фёдоров (1970)

**Александр Фёдоров** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ һөнәри футболчысы (ярымсакчы).
## Искәрмәләр
Андрей Фёдоров

**Андрей Фёдоров** (, ,  — , ) — СССР һәм Үзбәкстан футболчысы (сакчы), футбол тренеры, Үзбәкстан милли футбол җыелмасы әгъзасы (1994-2006), Азия уеннары чемпионы (1994), Азия чемпионнары кубогының бронза призчысы (1994/95), Үзбәкстан чемпионатларының алтын (1992, 1993, 1994, 1995) һәм бронза (1996, 1997) призчысы, Россия чемпионатларының алтын (2008) һәм бронза (2003) призчысы, Үзбәкстанның Ел футболчысы (1997).

## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Марат Фәхретдинов

**Марат Фәхретдинев** (Марат Мисхәт улы Фәхретдинев, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Иван Фёдоров (1924)

**Иван Фёдоров** (,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
 
## Биографиясе
Федоров Иван Михайлович 1924 нче елда Кайбыч районы Турминское авылында крестьян гаиләсендә туган. 1940 нчы елда, Олы Подберезье авылына йөреп, тулы булмаган урта мәктәпне тәмамлый. Шул ук елда Казанга килә һәм гармун фабрикасы каршындагы ФЗО мәктәбенә кереп, настройщиклар хәзерләү төркемендә укый. 1940 нчы елда Федоровлар гаиләсе Канашка күчеп китә. 1941нче елның көзендә Иван әтиләре янына Канашка кайта.

## Сугышчан юлы

1942 елда Иван Михайлович Канаштан армиягә алына. Аның сугышчан юлы Көньяк-Көнбатыш фронтта хәрәкәттәге артиллерия полкында башлана. Ул 1943 нче елның җәендә Днепрны кичү урынындагы сугышларда катнаша.

1944 нче елның июнендә, дошманның Свирьдагы оборонасын җимергәндә, ул һөҗүм итүчеләр сафында була.

1944 нче елның августында аның 7 нче артиллерия дивизиясе 3 нче Украина фронтында сугыша. Һөҗүм вакытында рацист Иван Федоров полклар, дивизияләр арасындагы элемтәне тәэмин итә, артиллеристларга координатларны күрсәтә.

Молдавия җирендәге сугышларда күрсәткән батырлыгы өчен отделение командиры сержант-радист Федоров “Батырлык өчен” медале белән бүләкләнә һәм Югары Башкомандующийның рәхмәт сүзенә лаек була. 1944 нче елның көзендә Иван Федоров Кызыл Армия частьлары белән Венгрия чигенә килеп җитә. Монда фашистлар безнең гаскәрләрнең Дунай аша кичеп чыгуына юл куймаска тырыша. Дошманның планын тар-мар итәр өчен, Дунайның теге яр ярына радиостанция белән корректорлаучыны чыгарырга һәм аның координатлары буенча дошман батареяларының утын бастырырга кирәк була. Бу мөһим заданиене үтәү отделение командиры сержант Федоровка тапшырыла.

Сугышчан заданиене үтәгәндә күрсәткән кыюлыгы һәм батырлыгы өчен, катлаулы сугыш шартларында рациядән оста файдаланганы өчен, радист Иван Федоровка СССР Югары Советы Президиумы 1945 ел 24 март Указы белән - Советлар Союзы Герое дигән югары исем бирелә

## Чыганаклар
* Туган җирем – Кайбычым (Кайбицы – край мой родной). Автор төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.

Төркем:Кайбыч районы Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс университеты

**** (, ) — Россия Федерациясе Хөкүмәте янында борынгы Россия югары уку йорты (икътисадчылар, финансистлар, менеджерлар, юристлар, финанс хокугы, ИТ-белгечләр, социологлар һәм политологлар).

## Тарих

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1919 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Икътисад юнәлешле югары уку йортлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Фёдор Фёдоров

**Фёдор Фёдоров** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының бронза призчысы (2005).
## Искәрмәләр
Ксения Фёдорова

**Ксения Фёдорова** (, ,  — , ) — Россия журналисты, Russia Today телеканалыныж бшкарма продюсеры (2007-2009).
Алексей Фёдоров-Давыдов

**Алексей Фёдоров-Давыдов** (, ,  — , ) — сәнгать белгече, СССР сынлы сәнгать академиясенең мөхбир әгъзасы (1958), РСФСРнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1960).
## Искәрмәләр
Фабиу Фелисиу

**Фабиу Фелисиу** (, ,  — , ) — Португалия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Виктор Федотов

**Виктор Федотов** (, ,  — , ) — дирижер, музыка педагогы, РСФСРның халык артисты (1977), Ленинградтагы Мария театрының баш дирижеры (1975-1976).
Әнвәр Фәезов

**Әнвәр Фәезев** (Әнвәр Зыятдин улы Фәезев, ,  — , ) — фәлсәфәче, ЧАССРның атказанган югары мәктәп укытучысы (1989), РФның атказанган фән эшлеклесе (2010), Чуаш дәүләт университетының фәлсәфә һәм методология кафедрасы мөдире (1993-2011).
Феодор (Лебедев)

**Феодор** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Әстерхан руханилар семинариясе ректоры (1908-1911), Сумы (1911-1916), Старобельск (1916-1917) һәм Прилуки (1917) епискобы.
## Искәрмәләр
Феодор (Смирнов)

**Феодор** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Пенза һәм Саранск епискобы (1935-1937).
## Искәрмәләр
Орски өязе

**Орски өязе** () —  1782 — 1928 елларда Россия имериясе Ырынбур губернасы составында административ берәмлек.

Чиктәшлек. XIX гасыр азагында төньяк-көнбатышта Уфа губернасы, төньякта һәм көнчыгышта — Верхнеурал өязе, көньяк-көнчыгышта һәм көньякта — Тургай өлкәсе, көнбатышта — Ырынбур өязе белән чиктәш була. Административ үзәге — Орски шәһәре (Яман-кала).

## Тарих
1782 елда нигезләнгән. 1865 елда Ырынбур губернасы составында оештырыла. Өяз 1928 елда бетерелә.

## География
Мәйданы — 46440 км2 (1897). 1866 елда өяз территориясендә 305 торама нокта, 3 сын була. 1890 елда 12 улус (Александровка, 1-се Бөрҗән, 2-се Бөрҗән, 3-нче Бөрҗән, Кананикольский, Нарат-Кыпчак, Преображенка, Түңгәвер, 1-се Үсәргән, 2-се Үсәргән, 3-нче Үсәргән, 4-се Үсәргән) һәм 6 станица (Воздвиженка, Гирь, Ильинка, Кваркено, Орск, Таналык), 1917 елда 21 улус теркәлгән. Халкы, нигездә, игенчелек, малчылык белән шөгелләнгән. 20 гасыр башында Преображенск zone эшли. 5 ярминкә уткәрелә (1866). 1913 елда Троицк тимер юлын (Ырынбур — Орск, Троицк-Орск участкаларын) төзү башлана. 131 мәчет, 17 чиркәу, 4 часовня була (1866). 1919 елда Орск өяздә 12 улусы Бөрҗән-Түңгәвер кантоны, 16 улусы Үсәргән кантоны составына индерелә.

Административ үзәге — Орски шәһәре (Яман-кала).

## Халкы
1897 елда — 206944 кеше (башкортлар -88506, белоруслар — 1694, мордвалар — 7626, рус — 83419, татар — 14040, украина — 8963, чуашлар — 2095 һәм башкалар). XIX гасыр азагында өяздә 138929 авылдаш, 24618 мишчән, 610 мирза һәм башкалар исәпләнә; мөселманнар — 102881, православие динендәгеләр — 103904 (шул исәптән 4731 старообрядцы) һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Орск өязе

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:Россия империясе
Төркем:Ырынбур губернасы
Феодор (Поздеевский)

**Феодор** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Тамбов (1904-1906) һәм Мәскәү (1906-1909) руханилар семинарияләре ректоры, Волоколамск епискобы (1909-1919), Петроград архиепискобы (1923).
Красин

**Красин** — фамилия.
* Михаил Красин (1833-1880), илаһият докторы, руханилар академиясе һәм КДУ профессоры.
* Леонид Красин (1870-1926), илче.
* Павел Красин (1875-1935), табиб,  фән докторы, КДУ профессоры.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Казанның Красин урамы (1927-1997, *хәзерге* Япеев урамы).
* Уфаның  Красин урамы

Төркем:Фамилияләр
Аларнатха Мандира

**Аларнатха Гыйбадәтханәсе** яки **Алварнаатх** (Санскритча:अल्वारनाथ),(Ория телендә:ଅଲାରନାଥ) ул Вишну Ходаена багышланган гыйбадәтханә, Пури янында, Брахмагири, Одишада урнашкан. Ул Ашадханың кришнапакша дәверендә, Снана ятрадан соң Ходай Джаганнатх Пурида күренмәгәндә халык белән тула. Бу "Анасара" яки "Анавасара" буларак мәгълүм период вакытында (турыдан-туры мәгънәдә Пуриның Ходаен күрмәскә дигәнее аңалата), Джаганнатх Гыйбадәтханәсендә даршан урынына, халык Ходай Джаганнатх бу вакытта Аларнатх Дэв буларак Брахмагирида Аларнатх Гыйбадәтханәсендә манифестацияләнә дип ышана, бу Пуридан 23 км ераклыкта.

## Тарихи Шәһадәтнамәләр
Гыйбадәтханә Альвар изгесе Рамануджачарьяның Ориссага зиярәте белән ассоциацияләнә.Чайтанья Махапрабху үзенең Пурида тукталышы вакытында Шри Джаганнатханы көн саен күргән. Хәзергә кадәр Махапрабху ясаган Шила һаман монда. Күп тарихчылар фикеренчә Альварлар бер юлы бу урынга килгәннәр, әмма моның турында Дивьяпрабандамда искә алу юк.

## Гыйбадәтханә Вакытлары
Гыйбадәтханә иртәнге 6-да ачылып кичке 9:30-да ябыла. Иртәнге Баал Бхога тәкъдим ителә һәм урта көн төрле: дөге, даал һәм яшелчә каррисы Паясам белән тәкъдим ителә. Кичен төрле Питха һәм кыздырылган Плантан белән Кхичуди тәкъдим ителә. Анасвара вакытында Паяса яки Кхири бхога Алварнаатх Свамига тәкъдим ителә.

## Искәрмәләр
*info about temple 
*history of the lord of Alvars

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Октябрьское (Октябрьское районы)

**Октябрьское** () — Ырынбур өлкәсе составына керүче Октябрьски районы муниципаль район административ үзәге. Олы Юшатыр елгасы ярында урнашкан. Р240 Уфа — Ырынбур юлында урнашкан.

Милли состав (2010): руслар , казакълар, татарлар, башкортлар.
## Тарих
1785 елдан - Дедово авылы.

1800 елдан - Исаево-Дедово.

1922—1938 елда -  Каширинск.

1938 елдан - Октябрьское.
## Шәхесләр
* Дмитрий Токарев (1902, Октябрьски - 1993), ТАССР дәүләт куркынычсызлыгы министры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Җома

**Җома** () — Үзбәкстанның Сәмәрканд өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1973 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Миләүшә Айтуганова

**Миләүшә Айтуганова**, Миләүшә Ләбиб кызы Айтуганова (*[[1963 ел]]ның [[5 апрель|5 апреле]], [[Казан]]*) — журналист, продюсер, тарих фәннәре кандидаты (*[[1996 ел|1996]]*), Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2013). Казан дәүләт мәдәният институты профессоры (*2005 елдан*). Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты. 2017 елның апреленнән 2025 елның октябренә кадәр ― «Татаркино» дәүләт бюджет мәдәният оешмасы директоры. 1998―2002 елларда Татарстан дәүләт теле-радио комитеты рәисе урынбасары, 2002―2016 елларда Татарстан — Яңа Гасыр компаниясе җитәкчесе урынбасары, баш продюсер. 

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 5 апрелендә Казанда танылган җырлар авторы, шагыйрь, радиожурналист, оста җырчы, композитор Ләбиб Айтуганов (1935―1964) гаиләсендә туган. Балачакта балалар табибы булырга хыялланган. Журналистикага Венера Якупова (*ул вакытта [[Яшел Үзән]]нең «Зеленодольская правда» газетасында практика үтүче*) этәргеч биргән. Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлаган (*[[1987 ел|1987]]*).

1986-1998 елларда радиода эшли.

1998-2002 елларда Татарстан дәүләт теле-радио комитеты рәисе урынбасары.

2002-2016 елларда Татарстан — Яңа Гасыр компаниясе җитәкчесе урынбасары, баш продюсер.

2017 елның апреленнән 2025 елның октябренә кадәр ― «Татаркино» дәүләт бюджет мәдәният оешмасы директоры.

2005 елдан ― Казан дәүләт мәдәният институтының кино һәм телевидение режиссурасы кафедрасы мөдире, доцент, профессор.

## Иҗат проектлары
* «Башваткыч» телевизион уены
* «Аулак өй» телетапшырулар  
* «Җырлыйк әле» телетапшырулар шәкеле
* «Җомга киче» тапшырулар шәкеле
* «Караоке татарча» тапшырулар шәкеле
* «Кара каршы» телетапшырулар шәкеле
* «Күчтәнәч» балалар өчен тапшыруы
* «Татар моңы» яшь башкаручыларның халыкара телевизион конкурсы
* «Яланаяклы кыз» телевизион нәфис фильмы
* «Ерактагы йолдызым» телевизион нәфис фильмы
* «Уеннан уймак» телевизион нәфис фильмы
* «Сөюләрем хак минем» телевизион нәфис фильмы
* «Бәхетлеме син?» телевизион нәфис фильмы
* «Сиңа кайтам» телевизион нәфис фильмы
* «Ак чәчәкләр» ун серияле татарча телевизион фильмы
* «Тапшырылмаган хатлар» нәфис фильмы (2016)
* «Сөмбел» нәфис фильмы (Татаркино + Ozbekkino, 2020)
* «Тарлан» нәфис фильмы (Татаркино + Казахфильм, 2021)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Дамир Сираҗиев премиясе
* 2024 ― Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале

## Шәхси тормышы
Балалары: улы Тимур Казанда, «Гауга» төркемендә гитарада уйный, аранжировщик. Кызы – Питерда.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Безнең кавем. Миләүшә Айтуганова. «Сөембикә», 2018 ел, апрель, 63нче бит.

## Сылтамалар

*  М.  Л.  Айтуганова.   Казан мәдәният институты сайты.
*  Миләүшә Айтуганова белән әңгәмә

## Моны да карагыз

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Айтуганов

**Айтуганов** — фамилия.
* **[[Айтугановлар]]** — Казан сәүдәгәрләре нәселе: 
** Идрис Айтуганов (1818-1880), сәүдәгәрләр нәселе башы.
*** Исхак Айтуганов (1843-1890), мануфактура сәүдәгәре, 1883-1890 елларда Казан шәһәр Думасы гласные, 1885-1890 елларда Казан шәһәр иҗтимагый банкы хисап комитеты әгъзасы. И. Айтугановның улы.
*** Исмәгыйль Айтуганов (1873-1917 елдан соң), 1899-1902 елларда Казан мөселман хәйрия җәмгыяте рәисе, «Халидия» мәдрәсәсенең багучысы. И. Айтугановның улы.
* Ләбиб Айтуганов (1935-1964), танылган җырлар авторы, шагыйрь, радиожурналист, оста җырчы, композитор.
* Мәннаф Айтуганов (1912—1979), ТАССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1951-1955).
----
* Миләүшә Айтуганова (1963),  КДМИ профессоры, «Татаркино» дәүләт ошмасы директоры (2017―2025). Л. Айтугановның кызы.

## Моны да карагыз
* Айтуган

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Ахамкара

**Ахамкара** (**аханкара**; , ) — үзаңны, үзенең "мин" турында аңлауны, эгоны атаучы Санскрит төшенчәсе. Һинд фәлсәфәсендә санкхья мәктәбенең бер концепциясе булып тора. Беренче мәртәбә Упанишадаларда очрый: "Чхандогья-упанишада" һәм "Прашна-упанишада"да. "Прашна-упанишада"да ахамкара дүрт ("эчке коралларның") Антахкараналарның берсе дип тасвирлана, буддхи, читта һәм мáнас белән беррәттән. "Чхандогья-упанишада" ахамкара турында үзаң буларак турында сөйли, атманны тәннән аера алмаганнар, эго (ахамкараны) матди тән белән тәңгәлләштерәләр дип раслана.

«Сиддха-сиддханта-паддхати»да ахамкараның түбәнге чагылышлары санап үтелә:
* *абхимана* — үзлек хисе, эго;
* *мадия* — тән хисе, фикерләрнең һәм хисләрнең үзенеке итеп;
* *мама-сукха* — үз бәхет фикере;
* *мама-дукха* — үз бәхетсезлек фикере;
* *мама-ида* — берәр нәрсәгә дә була үзең генә ия булу хисе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Kiran Kumar K., Ego and ahamkara: Self and identity in modern psychology and Indian thought,2011

Төркем:Һинд дине
Даниел Фернһольм

**Даниел Фернһольм** (, ,  — , ) — Швеция һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Җефтон Феррейра де Сена

**Җефтон Феррейра де Сена** (, ,  — , ) — Бразилия һөнәри футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Жеан Феррейра Нарде

**Жеан Феррейра Нарде** (, ,  — , ) — Бразилия футболчысы (сакчы), Бразилия кубогы иясе (2009), Сан-Паулу (1998, 2000, 2009) һәм Рио-де-Жанейро (2011) штатлары чемпионы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Фетисов

**Андрей Фетисов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ баскетболчысы, БДБ чемпионы (1992), дөнья чемпионатының көмеш призчысы (1994), Европа чемпионатларының көмеш (1993) һәм бронза (1997) призчысы.
Хорди Фигерас Монтел

**Хорди Фигерас Монтел** (, ,  — , ) — Испания футболчысы (сакчы), Россия чемпионатларының бронза призчысы (2010), РФ суперкубогы иясе (2010), Билгия чемпионатының бронза призчысы (2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Габдевәли Мөэминов

**Габдевәли Мөэминов** (, ,  — , ) — СССР дәүләт эшлеклесе, Фәрганә өлкә шурасының башкарма комитеты рәисе (?-1943), ҮзССР Югары Шурасы президиумы рәисе (1943-1947).
## Искәрмәләр

Төркем:Парламентлар спикерлары
Айтугановлар

**Айтугановлар** — XIX гасыр — XX гасыр башы Казан сәүдәгәрләре нәселе, җәмәгать эшлеклеләре, химаячеләр.

## Нәсел
:Идрис Айтуганов (*[[1818 ел|1818]]-[[1880 ел|1880]]*), сәүдәгәрләр нәселе башы.
::Исхак Идрис улы (*[[1843 ел|1843]]-[[1890 ел|1890]]*), мануфактура сәүдәгәре, 1883-1890 елларда Казан шәһәр Думасы гласные, 1885-1890 елларда Казан шәһәр иҗтимагый банкы хисап комитеты әгъзасы.
:::Исмәгыйль Исхак улы (*[[1873 ел|1873]]-[[1917 ел]]дан соң*), 1899-1902 елларда Казан мөселман хәйрия җәмгыяте рәисе, «Халидия» мәдрәсәсенең багучысы.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. К.: Татар энциклопедиясе институты. 1997, 11нче бит.

## Моны да карагыз
* Айтуган, *[[топоним]]*.

## Искәрмәләр


Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Сәүдәгәрләр
Төркем:Шәхесләр:Казан
Николай Фигнер

**Николай Фигнер** (, ,  — , ) — опера җырчысы (баритон), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1912).
Пётр Фигнер

**Пётр Фигнер** (, ,  — , ) — тау инженеры, эшмәкәр, заводлар идарәчесе.
Евгений Фидий

**Евгений Фидий** (, ,  — , ) — Россия һөнәри баскетболчысы (һөҗүмче).
Филипп (Гумилевский)

**Филипп** (, ,  — , ) — праваслу дин эшлеклесе, Мәскәү руханилар семинариясе ректоры (1912-1913) Ейск (1920-1921) һәм Балахна (1921-1923) епискобы, Звенигород архиепискобы (1927-1931).
Алексей Филиппов (1973)

**Алексей Филиппов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ һөнәри футболчысы (сакчы, ярымсакчы).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Максим Филиппов

**Максим Филиппов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр

Төркем:Футболчылар
Александр Фильцов

**Александр Фильцов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (капкачы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иоһанн-Христофор Финке

**Иоһанн-Христофор Финке** (, ,  — , ) — хокукчы, Казан университеты профессоры.
Курт Фишер

**Курт Фишер** (, ,  — , ) — Алмания сәясәтчесе, Казан университеты укытучысы, Алмания (АДҖ) халык полициясе башлыгы (1949-1950).
Гордей Филиппов

**Гордей Филиппов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
## Искәрмәләр
Борис Фишерман

**Борис Фишерман** (, ,  — , ) — кларнетчы, педагог, дирижер, Украинаның атказанган сәнгать эшлеклесе.
Николай Фирсов (1864)

**Николай Фирсов** (, ,  — , ) — тарихчы, Казандагы Педагогика институты ректоры (1920-1922).
Василий Флоринский

**Василий Флоринский** (, ,  — , ) — табиб, язучы, яшерен киңәшче (1892), Казан һәм Тум университетлары профессоры.
Карл Фойгт

**Карл Фойгт** (, ,  — , ) — Көнчыгышны өйрәнүче, яшерен киңәшче (1864), Казан университеты проректоры (1845-?), Харковь университеты ректоры (1853-1858).
Владислав Фокин

**Владислав Фокин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчысы (капкачы).
## Искәрмәләр
Сергей Фокин

**Сергей Фокин** (, ,  — , ) — химик-органик, Харьков технологик инсититуты, Дон һәм Киев политехника инсититутлары профессоры.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Василий Фомин (1940)

**Василий Фомин** (, ,  — , ) — механика өлкәсендә галим, РФА академигы (2006), СССР дәүләт (1980) һәм СССР министрлар шурасы (1990) премияләре лауреаты, РФАнең Себер бүлеге рәисе урынбасары.
## Искәрмәләр
Юрий Фомичев

**Юрий Фомичев** (, ,  — , ) — биолог, Беларус дәүләт университетының биология факультеты деканы (1971-1973), микробиология (1969-1988) һәм генетика һәм биотехнологяләр (1988-1993) кафедралары мөдире.

Төркем:Биологлар
Байсын

**Байсын** () — Казакъстанның Кызылорда өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Кызылорда өлкәсе‎ торак пунктлары
Дмитрий Фомин

**Дмитрий Фомин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ волейболчысы, СССР (1990-1991) һәм Италия (1998, 1999, 2001) чемпионы, Россия чемпионатының бронза призчысы (2005), Дөнья кубогы иясе (1991), дөнья лигасының көмеш (1993) һәм бронза (1991, 1996-1997) призчысы, Европа чемпионатларының алтын (1991) һәм бронза (1993) призчысы.
## Искәрмәләр
Михаил Фомин

**Михаил Фомин** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
## Искәрмәләр
Динәү (Үзбәкстан)

**Динәү** () — Үзбәкстанның Сөрхандәрья өлкәсендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1958 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Шәхесләр

* Ринат Һидиятуллин

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Дхармараджа Адхварин

**Дхармараджа Адхварин** (безнең эраның 17-енче гасырда туган, Кхандараманиккам, Танджор, Һиндстан) Һинд дине фәлсәфәчесе булган. Ул Адвайта теориясен булдырган. Моңарчы Һинд фәлсәфәсендә метафизика һәм эпистемология бердәм буларак каралган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Намакарана

**Намакарана** (, ) (турыдан-туры мәгънәдә исем кушу) Һинд динендә исем кушу церемониясе һәм бәбигә исем кушу өчен Санскара.

Грхья Сутралар буенча, "Намакарана" церемониясе типик рәвештә туганнан соң унынчы яки уникенче көндә башкарыла. Кайбер текстлар раслаганча исем кушу церемониясе туганнан соң 10-ынчы көннән соң беренче яңа айда яки тулы айда эшләнергә мөмкин. Альтернатив фикерләр унынчы көннән икенче елның беренче көненә кадәр диапазонда.

Бу самскара көнендә бәбине юындыралар һәм яңа киемнәргә киендерәләр. Аларның әти-әнисе сайлаган рәсми исемне игълан итәләр. Исем бирү ритуалы баланы шәхес буларак изгеләштерә, бу бала ничек кабул ителгәнне һәм тирәдәге кешеләрнең ничек җәмгыятькә кабул итүне билгели. Узу ритуалына шулай ук бәбинең әти-әнисенең дусларын һәм туганнарын җыюны кертә, гадәттә бүләкләр белән һәм табын җыела.

Борынгы Санскрит текстлары әти-әни өчен исем сайлау өчен төрле күрсәтмәләрне үз эченә кертә. Борынгы конвенцияләр буенча малайның исеме ике яки дүрт иҗектән тора, яңгыраудан башлана, уртада ярымсузык һәм висарга белән бетә. Кызның исеме гадәттә иҗекләрнең так саны, озын "ā* яки *ī'' белән бетә, яңгырый торган һәм чакырырга җиңел була торган итеп кушыла. Рәхәт булмаган, уңайлы булмаган яки начар яки усал сүзләргә җиңел әверелә торган сүзләрдән арыналар, (Грихасутрас буенча), ә күбрәк Ходай, корбаннар, яхшы хасиятләр, уңышлы йолдызлар, йолдызлыклар, әти-әнисеннән алынган исемнәр, яки туган урыныннан, яки табигатьнең матур элементларыннан (агачлардан, чәчәкләрдән, кошлардан).

## Искәрмәләр

;Әдәбият
* 

## Тышкы сылтамалар
*  Namakarana ceremony 
*  Namakarana

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине самскаралары
Мило Җуканович

**Ми́ло Җука́нович** (, *[[1962 ел]]ның [[15 февраль|15 феврале]], [[Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте|Югославия]], [[Никшич]]*) — Каратау дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. Каратау социалистларының демократик фиркасе җитәкчесе. 1998―2002, 2018―2023 елларда Каратау президенты
1991―1998, 2003―2006, 2008―2010, 2012―2016 елларда Каратау премьер-министры. 

## Тәрҗемәи хәле
1962 елның 15 февралендә Югославиянең Никшич шәһәрендә  гаиләсендә туган. Әнисе шәфкать туташы. Никшичта урта мәктәп, Титоградта «*туристлык өлкәсендә икътисадчы*» белгечлеге буенча Каратау университетының икътисад факультетын тәмамлаган (*[[1986 ел|1986]]*). 1979 елда Югославия коммунистлар берлегенә керә. Каратауның Аурупа Берлегендә һәм НАТОда әгъза булуы сәясәте тарафдары. 2006 елда узган референдум нәтиҗәләре буенча, Каратау Сербия белән конфедерациядән чыга.

2018 елның 15 апрелендә узган президент сайлауларында 53,90% тавыш җыеп, иң якын көндәше Младен Бояничны (33,40 % җыйган) җиңеп, беренче турда ук президент булып сайлана.

2023 елның 19 мартында узган Президент сайлауларының беренче турында гамәлдәге Президент [Мило Җуканович беренче урынны ала (көндәше Яков Милатович 29,2% тавыш җыеп, икенче урынны ала) һәм икенче турга чыга. 2023 елның 2 апрелендә узган республика Президентын сайлауның икенче турында Мило Җукановичны Яков Милатович җиңә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  The Smartest Man In The Balkans. Radio Free Europe/Radio Liberty, 17.10.2008

Төркем:Каратау президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Каратау университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дәүләт башлыклары
Төркем:Икътисадчылар