open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көбәркәнд

**Көбәркәнд** () — Әзербайҗанның Бәрдә районына караган авыл.

## Географиясе
Көбәркәнд Азәрбайҗанның башкаласы Бакыдан көньяк-көнбатышка таба 227 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «AZinform» Әзербайҗан Республикасының мәгълүмат порталы.
* Азербайджан порталы.
* Әзербайҗанның хакимият органнары һәм оешмалары рәсми сайтлары.

## Әдәбият
* Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.
* Азербайджан // А — Анкетирование. — М. : Большая российская энциклопедия, 2005. — С. 257—270. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 1). — ISBN 5-85270-329-X.

Төркем:Бәрдә районы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Азәрбайҗан торак пунктлары
Төркем:Азәрбайҗан авыллары
IC 664

**IC 664** —   чикләрендә урнашкан .

## Тавиры
Әлеге күк җисеме Индекс каталогының оригиналь басмасы исемлегенә керә. Шулай ук бу космик объект башка каталогларда  буларак та сурәтләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* VizieR
* NASA/IPAC Extragalactic Database
* 
## Әдәбият
* Tully R. B. Galaxy groups: a 2MASS catalog (англ.) // Astron. J. / J. G. III, E. Vishniac — IOP Publishing, American Astronomical Society, University of Chicago Press, AIP, 2015. — ISSN 0004-6256; 1538-3881 — doi:10.1088/0004-6256/149/5/171 — arXiv:1503.03134

Төркем:IC объектлары
Төркем:Әлифба буенча галактикалар
Сара Мэри Тэйлор

**Сара Мэри Тейлор** (, 12 август, 1916 — 2000) — Миссисипидан афроамерика чыгышлы квилтмейкер, аның эше 1970 елларда кызыксыну уяткан.

## Тормыш юлы
Сара Мэри Тейлор 1916 елның 12 августында Андингта, Миссисипи штатында туа. Ул квилтинг эшенә әнисе Перли Поузи янында, кечкенә чагыннан ук өйрәнеп кала. Ул Миссисипи дельтасында плантацияләрдә яши һәм йорт яны эшчесе, пешекче һәм кыр эшчесе булып эшли. Гомеренең ахырында Тейлор сәламәтлеге начарлану сәбәпле, пенсиягә китәргә мәҗбүр була. Аннары квилтинг ярдәмендә итәкләрдән тукымалар булдыру белән мавыга.  Тейлор үзенең аппликацияле тукымалар белән 1970 елларда Миссисипи Университеты профессорлары тарафыннан Пеколия Уорнер тукымаларына кызыксыну уянганнан соң мавыга башлый.

Тейлор да, аның әнисе дә, Вуду курчакларына охшаган фигуралар кулланылган юрганнар һәм мендәрләр дизайнын булдырганнар. Аның су анасылы юрганнары (элек йорт куяны буларак билгеле) моджо кулын хәтерләтә, анда кызыл квадратлар һәм вуду фигуралары белән янәшәдәге зәңгәр куллар сурәтләнгән. Сәнгать белгече Мод Саутвелл Уолман сүзләренә караганда, Тейлор символик контацияләрдә һәм кул рәсеменең эстетик сыйфатларында уйнаучы күп кенә юрганнар иҗат иткән. Уолман Тейлорның хачлы юрган кисәге Конго дини символы космограммасының дәвамы була ала, дип яза. Тейлор юрганнарында шулай ук төрле каршылыклы төс кушылмалары кулланыла. Аңа "Шәмәхә төс" фильмы өчен кул юрганын тегү йөкләнелә. Һәм бу юрганнар Элла Кинг Торри афроамерика юрганнары бер өлеше булып торалар.

Тейлор биш тапкыр кияүдә була һәм бер бала таба, Вилли, ул иртә үлә. Ул 2000 елның 10 июлендә вафат була.

Тейлор юрганнары Нейпервиллда, Иллинойс штатында, Санта-Фе штатында, Нью-Мексико штатында һәм Филадельфиядә, Пенсильвания штатында, Американың башка шәһәрләрендә куелган. Мэрилин Нельсон аның өчен "Гасыр юрганы" шигырен язган.

## Искәрмәләр

Төркем:2000 елда вафатлар
Абадовцы

**Абадовцы** () — Белоруссиянең Минск өлкәсе Вилейский районында урнашкан авыл.

## Тарихы
Авыл 1921-1945 елларда Польша Республикасы Виленский воеводалыгы Вилейский өязе Илья гминасы составында булган.

## Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,8&nbsp;°C, июльнеке — плюс 17,5&nbsp;°C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.

## Халык саны

* 1921 елда авылда 123 кеше, 7 хуҗалык исәпләнгән.
* 1931 елда авылда 162 кеше, 4 хуҗалык исәпләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Белорусский Государственный Университет, 1974. — 448 с.
* Obwodowce, powiat wilejski, gmina Wiazyń, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Tom_VII/333

Төркем:Беларусия авыллары
Төркем:Минск өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Вилейский районы торак пунктлары
Зөлхиҗә

**Зөлхиҗә** () — танылган лирик башкорт һәм татар халык җыры, озын көй.

## Тарихы
Беренче тапкыр 20-нче гасырның 20-нче елларында М. А. Бурангулов тарафыннан язып алына.

Аннан соң Лев Николаевич Лебединский (1904 - 1992) җырчылар Роберт Баемов, Мөхтәр Әхмәтгази улы һәм Хәбир Латип улы башкаруында язып ала . Җыр "Башкорт халык йырзары" җыентыгында басып чыгарыла.

Җыр турындагы киләсе мәгълүматләрне З.Г.Исмәгыйлев, К.Й.Рәхимов, И.В.Салтыков , Х.Ф.Әхмәтов язып ала.

Җыр моңлы-драматик характерда. Җырда карт кешегә кияүгә бирелгән гашыйк кызның фаҗигале язмышы турында бәян ителә, Зөлхиҗәнең сөйгәне, аны сагынып, җырын җырлаган.

Башкаручылар арасында Б.Н. Вәлиева, Х.Л. Галимов, Б.М. Мәһәдиева, Д.Д.Нурмөхәмәтова, Г.К.Солтанова, К.Х.Үзәнбаева, Ә.С. Шайморатова бар. Җырны А.С. Ключарев хор (a cappella) өчен, Р.Ә. Мортазин, Рәхимов фортепиано өчен , С.Р. Сәлмәнов, оркестр һәм симфоник оркестр өчен, И.И. Хисаметдинов башкорт халык уен кораллары оркестры өчен эшкәрткән.

«Зөлхиҗә» көе М.М.Вәлиев һәм Н.И.Пейконың «Айсылу» операсында файдаланылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Башкирская энциклопедия. Уфа. 1996 г. с. 618.
* Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши М., 1965.
* Башҡорт халыҡ ижады, 3 томда. 1 том. Өфө, 1954;
* Башҡорт халыҡ йырҙары. Өфө, 1954;
* Нэзершина Ф. А. Рухи хазиналар. Өфө, 1992;
* Буранголов М. Сәсән аманаты. Өфө, 1995.

## Сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:Татар телендә җырлар
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Зөлхәбирә (җыр)

**Зөлхәбирә** (, ) — җыр, башкорт халкының озын көйләренең берсе.

## Тарихы

«Зөлхәбирә» җыры берничә вариантта яшәп килгән. Аны беренче тапкыр совет музыка белгече, фольклорчы Л.Н. Лебединский 1937 елда Баймак районында курайчы Х.Г.Муллакаевтан язып алган. 1969 елда «Азия һәм Көнчыгыш халыклары музыкасы» җыентыгында ул «Башкортларның озын көйле җыры „Зөлхизә“» дигән мәкаләсен бастыра. Җыр «Башкорт халык йырзары» җыентыгына кертелә.

«Зөлхәбирә» җыры — моңлы‑драматик эчтәлекле җыр, куплетлап башкарыла, фаҗигале аһәңле.

«Зөлхәбирә» җырының бер вариантын Ф.А. Нәдершина язып ала.

### Легендасы
Җырда бәян ителгәнчә, Мостафа мулла карта уйнарга һәвәсләнә һәм өяз исправнигы белән Зөлхәбирә исемле кызын кәрткә салып уйнатып, отыла. Кыз баланың язмышы фаҗига белән тәмамлана.

## Җырны башкаручылар һәм эшкәртүчеләр
«Зөлхәбирә» чокыр башкаручылар арасында С.Ә.Абдуллин ,А. А. Солтанов Я. Ф.Акмурзин, З.Г.Мәхмүтов, Гата Сөләймәновлар бар.

Җырны музыка коралларында һәм музыкасыз башкаруга эшкәртүчеләр: Р. Х.Газизов — тавыш һәм фортепьяно, А. Г. Тихомиров хор (а cappella) өчен эшкәрткән.

Татар композиторы Мансур Мозаффаров бу легенданы файдаланып, татар җирлегенә күчереп, «Зөлхәбирә» дигән опера язган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Нәдершина Ф. А. Рухи байлык. Уфа, 1992.

## Сылтамалар

* Зөлхәбирә (башкорт халык йыры)
* Зөлхәбирә

Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Җиде кыз (җыр)

«**Җиде кыз**» — башкорт халык җыры, кыска көй. 

## Тарихы

Беренче тапкыр 1939 елда Белорет районында Л. Н. Лебединский тарафыннан К. Әхмәтҗановтан язып алына, «Башкорт халык җырлары» җыентыгында бастырыла. Көй һәм риваять вариантларын М. М. Вәлиев, Заһир Исмәгыйлев, Хөсәен Әхмәтов, Г.З. Сөләйманов, Ф. Х. Камаев, А. С. Ключарев язып ала.

Бер егет берсеннән-берсе сылурак бертуган җиде кызны яратып йөри. Кайткач, кемегез мине каршы чыгып ала, кемегез мине аның саен сөя, шуңа өйләнермен, дип, егет мәһәр өчен акча эшләргә чыгып китә. Әммә кызларның берсе дә аны каршыламый. Ник? Бу урында легенданың вариантлары тармаклана. Бер вариант буенча, кызларның атасы аларны карт байларга кияүгә бирергә уйлый, кызлар, карт кешеләргә кияүгә барырга авырсынып, бөтенесе дә бергә сүз беркетеп, күлгә батып үләләр.

Кызлар су керергә барганда, бай егетләр быларны күреп калып, кыз эзеннән күл буенча барганнар да, яр артына кызларның чыкканын көтеп утырганнар. Ә кызлар, намус саклап, күлдән чыкмаган һәм шунда батып үлгәннәр, дигән риваять тә бар.

Халык арасында йөргән тагын да бер кыйсса вариантында җиде кызның баскынчыларга каршы җан аямый сугышып, дошман кулына эләкмичә, һәлак булулары бәян ителә. Шуңа охшаш тагын бер вариант: җиребезгә чит халык баскынчылар килеп, кызларны коллыкка куып чигенергә теләгәч, бертуган җиде кыз урман-тау арасына кача һәм артларыннан төшкән атлыларның кулына эләкмәс өчен җитәкләшеп, юлда тап булган елгага кереп югала. Бу тетрәндергеч хәлне халык «Җиде кыз» җырына сала.

Шигъри сүзләр бу кызларга гашыйк егет монологы формасында корылган.

## Тасвиры
Моңлы-драматик характердагы җыр. Җыр көенә йомшак, түбәнәя баручы интонация, тыйнак темп һәм яшерен драматизм хас.

## Башкаручылар
«Җиде кыз» җырын Башкорт дәүләт филармониясе һәм Башҡортостан радиосының берлектәге хоры башкара (Хөсәен Әхмәтов эшкәртүендә).

## Куллану
«Җиде кыз» җырын тавыш һәм фортепиано өчен — Х. Ш. Заимов, инструменталь ансамбль өчен — К. Ш. Кәримов, оркестр өчен К. Й. Рәхимов эшкәртә. «Җиде кыз» көе «Сыңрау торна» балетында һәм М. Вәлиевның «Бию сюита»сында файдаланыла.

## Әдәбият
* Ете ҡыҙ (йыр) // Башкорт энциклопедиясе. — Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкорт халык иҗаты: Җырлар. 1-нче китап. — Уфа, 1974;

Төркем:Башкорт телендә җырлар
Төркем:Башкорт халык җырлары
Төркем:Әлифба буенча җырлар
Матарова

**Матарова** () — Сербиянең Топлич округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

2022 елгы җанисәп буенча биредә 43
кеше яши.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Топлич округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
HEC Paris

**HEC Paris** - Frantsiädä urnaşqan xosusıy universitet. 

1881 yılda eşen başlap cibärgän.

HECta 2000 yaqın professor-uqıtuçı xezmät quya, 4,500 bakalavr. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* HEC Paris räsmi bite

Төркем:Париж
Албиница (Анений Ной)

**Албиница** ( һәм  ) — Молдова Республикасының Анений Ной районына караган авыл.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Закон об административно-территориальном устройстве Республики Молдова от 27 декабря 2001 года
* Закон 2003 года о внесении изменений и дополнений в Закон об административно-территориальном устройстве
* Национальное бюро статистики Республики Молдова

## Әдәбият
* 

Төркем:Анений Ной районы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Молдавия торак пунктлары
Маһ

***Mångha*** (*Авеста телендә:måŋha*) ул Фарсы теле ***Māh*** өчен (Борынгы Фарсы телендә:*[[:wikt:𐎶𐎠𐏃#Old Persian|māha]]*) эквивалент булган "Ай" өчен Авеста теле сүзе.
Ул Зәрдөштлектә Ай Илаһы өчен исем булып тора. Иран телендә сүз ир-ат родта булып тора. Гәрчә Маһ Авеста язмасында мәшһүр Илаһ булып торса да, аның ике очлы ае Фарсы Империясе һәм Сассанид Империясе периодларында әһәмиятле патшалык символы булган.
Иран телендәге сүз Инглиз телендәге *moon* белән когнат булып тора, PIE-дагы *[[:wikt:Reconstruction:Proto-Indo-European/mḗh₁n̥s|*mēns]]*-тан.
## Авеста
Гәрчә Айга багышланган ике Авеста гимны булса да, ул күренекле Илаһ булып тормый.  
*Ньяиш*та да, шулай ук җиденче *[[Яшт]]*та да, "ай" турында физик ай турында буларак итеп еш сөйләнелә. Бу гимннарда Ай фазалары озынлыгы буенча тасвирлана. Аһура Мазда Айның артуы һәм кимүе сәбәбе буларак тасвирлана һәм Амеша Спенталар Ай яктысын Җир өслеге буйлап тигез итеп тараталар. Фравашилар Айны һәм Йолдызларны билгеләнгән курста тоту өчен җаваплы дип әйтелә. Кояш, Ай, һәм йолдызлар Һара Березаити тирәли әйләнәләр.
Ай  шулай да "бирүче, балкучы, данлыклы, суга ия, җылылыкка ия, белемгә, муллыкка, байлыкларга, аерырга сәләткә, алкышка, яшеллеккә, яхшылыкка ия һәм дәвалаучы берәү булып тора". "Яз вакытында Ай Җирдә үсемлекләрнең үсүенең сәбәбе булып тора".

Ай кабат итеп иң беренчел үгезнең "читра"сына (Бу контекстта бу Авеста сүзенең төгәл мәгънәсе билгеле түгел. Традицион рәвештә ул "орлык" дип тәрҗемә ителә, "прототип" мәгънәсендә ул билгеле физик форма яки билгеле кыяфәтнең мәгълүматын тота. Ул шулай ук "раса", "токым" мәгънәсендә "орлык" дигәнне аңлатылрга мөмкин.) ия дип сөйләнелә. Бу космологик драмага аллюзия, ул шулай да бары тик Зәрдөштлек текстлары традициясендә раслана (аста карарга мөмкин).
## Традициядә

Геродот раслаганча Ай Кече Азиядә Иран экспатриатларының яклаучы Илаһы булган. 
Mah Илаһы Митра Илаһы белән Кушан тәңкәләрендә очрый.
Зәрдөштлек календарендә айның уникенче көне Айга багышланган һәм Ай яклавы астында.
Ай Зәрдөштлек космогониясендә әһәмиятле роль уйный, аеруча 12-енче гасырда тәмамланган текст *Бундаһишн*да тәфсилләп тасвирланган. Риваять түбәндәгечә: Аһриман (Авеста телендә: Ангра Майнью) беренчел азгын хатынны Җеһны (Җаһины) беренчел үгезне Гавиевдадны (Авеста телендә: Гаваэводата)ны үтерергә чакыра. Җеһ шулай әйткәнчә эшли, әмма мәхлукат үлеп ятканда, *чиһр* коткарыла һәм Ай саклавы астында урнаштырыла. Бу *чиһр* шуннан соң хайваннар дөньясында барлык мәхлукатларның "прототибы" (*карб*).
Язаталар иерархиясендә Ай Воһу Манаһның (Урта Фарсы телендә: Баһман) ярдәмчесе (яки "хезмәттәше", "һамкар"), хайван муллылыгының, бигрәк тә мөгезле терлекнең Амеша Спентасы. Воһу Манаһның идентификациясе - "Яхшы Максат" һәм "Яхшы Акыл"ның гипостазы Ай акыл гармониясе һәм эчке тынычлык белән ассоциацияләнгән башка текстларда чагыла.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Men (deity)
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

* 
* 

Төркем:Зәрдөштлек
Вануатуда ислам

**[[Вануату]]да ислам** (, бисл. *Islam in Vanuatu*, , ) ― азчылык дине, онлайн-бәяләүләр буенча, илдә якынча 1000 мөселман яши . Вануату мөселманнарының күпчелеге сөнниләр, шулай ук 2005 елда нигез салынган әхмәдия җәмгыяте бар .
 
## Тарих
1978 елда ислам динен кабул иткән Генри ‹Хөсәен› Набанга (Henry ‹Hussein› Nabanga) Вануатуда иң танылган мөселманнарның берсе була. Ул 1973 елда тәрҗемәчеләр курсына Һиндстанга барган, шунда ислам дине нигезләрен өйрәнгән. Хөсәен Набанга ― аз санлы Меле халкы вәкиле һәм Вануатуда ислам динен беренче кабул итүчеләр булып меле кабиләсе халкы тора (алар кечкенә генә Имере Тенуку утравыннан чыккан) . Хәзер мөселманнар Вануату утрауларының күпчелегендә бар.
 
2007 елда Вануатуда 200гә якын җирле халык вәкиле ислам динен кабул иткән, башкаладан читтәге утрауларда мәчетләр барлыкка килгән . Исламны беренче булып җирле кабилә юлбашчылары кабул итә, аңа гаилә әгъзалары һәм кабиләнең башка әгъзалары иярә .

## Ислам оешмасы
Хәзерге вакытта дини мәсьәләләр белән шөгыльләнүче теркәлгән Вануату Ислам җәмгыяте (Vanuatu Islam Society) бар, меле авылыннан Мөхәммәд Садыйк Самбо (Muhammad Sadiq Sambo) җәмгыятьнең президенты, Мостафа Келоас (Mustapha Keloas) җәмгыятьнең генераль секретаре булып тора .

## Мәчет
Вануатудагы беренче мәчеткә 1992 елда ил башкаласы Порт-Вила читендә меле авылында нигез салына. Шулай ук  тагын бер мәчет,  намаз уку урыны бар. Мөмкинлеге булган Вануату мөселманнарының балалары дини белемне Фиджига барып үзләштерә.

## Сылтамалар
* International Religious Freedom Report 2004 
* Marc Tabani, « L’islam des musulmans de Tanna (Vanuatu) », L’Homme, 233 | 2020. URL : http://journals.openedition.org/lhomme/36746 ; DOI : https://doi.org/10.4000/lhomme.36746

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Вануатуда ислам
Спента Армаити

Зәрдөштлек динендә, **Spənta Ārmaiti** ("Юмарт гармония" яки "Изге тугърылык" өчен Авеста теле сүзе 𐬯𐬞𐬆𐬧𐬙𐬀  -𐬁𐬭𐬨𐬀𐬌𐬙𐬌 ) Акыллылык һәм Аһура Мазданың җиде илаһи манифестацияләре Амешта Спенталарның берсе. Борынгырак чыганаклар Амеша Спенталарны күбрәк абстрактрак берлекләр итеп тәкъдим итсә, соңрак чыганакларда Спента Армаити гармония һәм тугърылык коннотацияләре белән хатын-кыз Илаһы буларак шәхесләнешкә ия.
## Исеме
Спента Армаити соңрак Иран телләрендә *Спандармад* (Урта Фарсы телендә) һәм *Исфандармад* (Хәзерге Фарсы телендә) буларак мәгълүм. Кайвакыт Армаити башка Зәрдөштлек Илаһы Зам ("Җир") белән парлаштырыла, башкасы Җир белән ассоциацияләнә, шулай итеп *Зам-Армаити* яки *Зам-Арматай* кушылмасы формалаша.
## Культта роле
Зәрдөштлек динендә Спента Армаити баш Илаһ Аһура Мазданың хатыны яки юлдашы буларак тасвирлана һәм изге әдәбият аның ролен характеры буенча Ана Табигать Бһуминыкы дип тасвирлый. Шулай итеп, ул муллылык һәм фермерлар эшенә бәйле.
## Дини мирас
Зәрдөштлек календарендә ул уникенче ай (Фарсы телендәːسپندارمذ) (Spendārmad) һәм айның бишенче көне белән ассоциацияләнә. Шулай итеп, уникенче айның бишенче көне аның изге көне, Сепандармазган. Сепандармазган мәңге мәхәббәтне бәйрәм итү өчен борынгы фестиваль. Иран гашыйклары бу көндә бер-берсенә бүләкләр бирәләр.
## Параллельләр
Өйрәнү раслаганча Армаити "Армаити" РигВедик берлегенә эквивалент.
Әрмән мифологиясендә аның исеме **[[Сандарамет]]** (Әрмән телендәː Սանդարամետ).
## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Armaiti in *[[Encyclopedia Iranica]]*
Төркем:Зәрдөштлек
Лезги телләре

**Лезги телләре** - Төньяк-көнчыгыш Кавказ телләр гаиләсенең җиде тармагының берсе. Лезги телләре әдәби телләр булып тора.
## Төркемләштерү
* Периферияле: Арчи теле – 970 сөйләшүче
* Самур (Төш Лезги теле)
** Көнчыгыш Самур
***Уди теле – 6600 кеше
*** Лезгин–Агул–Табасаран
****Лезгин теле үзе – 800 000 сөйләшүче
**** Агул теле – 29 300 сөйләшүче
**** Табасаран теле – 126 900 сөйләшүче
** Көньяк Самур
***Крыз теле – 5000
*** Будух теле – 200 сөйләшүче
** Көнбатыш Самур
***Рутул теле – 36400 сөйләшүче
*** Цахур теле – 22300 сөйләшүче

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Рутул теле

**Рутул теле** - ул Дагстанда (Россия) һәм Азәрбайҗанның кайбер өлешләрендә яши торган этник төркем Рутуллар тарафыннан сөйләшелә торган тел. Ул Дагъстанда 30 000 кеше тарафыннан (2010 ел халык санын алу) һәм Азәрбайҗанда 17 000 кеше тарафыннан сөйләшелә.  *Рутул теле* бу тел күп сөйләшелә торган Дагъстан авылыннан килеп чыккан.

## Тарихы
Рутул теле аның өчен 1990 елда (кирилл язуына нигезләнгән) язу барлыкка китерелгәнче язма тел булмаган. 2013 елда Шин-Шорсу диалектына нигезләнгән Латин әлифбасы булдырылган булган. Сөйләшүчеләр еш билингваль яки мультилингваль һәм әзери телендә, Лезги телендә һәм/яки Рус телендә яхшы сөйләшәләр. Рутул теленең 8 диалекты һәм 2 суб-диалекты бар. Телнең әдәби юрамасы үсеш процессында кала. Көньяк Россиянең Рутул халкы яшәгән төбәкләрендә Рутул теле башлангыч сыйныфларда укытыла (1-енче сыйныфтан 4-енче сыйныфка кадәр).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Табасаран теле

**Табасаран теле** (шулай ук **Табассаран теле** буларак языла) ул Лезги телләре тармагының Төньяк-көнчыгыш Кавказ теле. Ул Россиянең Дагстан Республикасының көньяк өлешендә табасаран халкы вәкилләре тарафыннан сөйләшелә. Ике төп диалект бар: Төньяк (Ханаг) һәм Көньяк Табасаран. Ул Көньяк диалектта нигезләнгән әдәби телгә ия һәм Дагъстанның рәсми телләренең берсе булып тора.
## Язу системасы
## Язу системасы
Табасаран теле кириллик язу системасын кулланып языла.

Билгеләмә: Әфлисун төсе белән күрсәтелгән хәрефләр бары тик Рус теленнән алынма сүзләрдә очратырга була.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Тат теле

**Тат теле**, шулай ук **Тат/Тати Фарсычасы** буларак мәгълүм, Иран телләренең Көньяк-көнбатыш Иран теле фарсы теле белән якын бәйле, әмма тулысынча үзара аңлаешлы түгел  һәм бу телдә Азәрбайҗанда һәм Россиядә татлар сөйләшә. Шулай ук Кавказ яһүдләре тарафыннан сөйләшелә торган юдео-тат теле (Җуһури теле) бар.
## Язу системасы
Тат теле 1935 елга кадәр язма тел булмаган. Саклау буенча тырышулар эшләнә.
## Вокабулярий

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Цахур теле

**Цахур теле** (әзери телендәː Saxur dili; рус телендәː Цахурский язык) ул төньяк Азәрбайҗаннда һәм көньяк-көнбатыш Дагстанда (Россия) сөйләшелә торган цахурлар тарафыннан сөйләшелә торган төньяк-көнчыгыш Кавказ теле. Бу тел Азәрбайҗанда якынча 11700 кеше тарафыннан һәм Россиядә якынча 10600 кеше тарафыннан сөйләшелә. *Цахур* сүзе бу телдә күп сөйләшүче кеше булган Дагъстан авылы исеменнән килеп чыккан.
## Географик таралышы
Цахур теле күбесенчә Азәрбайҗанның Закатала районы һәм Ках районының авыл даирәләрендә һәм шулай ук Дагъстанның Рутул төбәгендә сөйләшелә. Азәрбайҗанда 15 900 Цахур бар (1999 ел халык санын алу) һәм Россиядә 10 400 Цахур бар (2002 халык санын алу). 1989 елда, аларның 93%-ы Цахур телен беренче теле дип игълан иткәннәр.
### Рәсми статус
Азәрбайҗанда һәм Россиядә Цахур теле фән буларак башлангыч мәктәпләрдә (1-енче сыйныфтан 4-енче сыйныфка кадәр) Цахур халкы вәкилләре яши торган төбәкләрдә укытыла. Цахур телендә газеталар һәм радиотапшырулар шулай ук бар. Ул сөйләшелгән урында Россиядә Дагъстан төбәгендә унике рәсми телнең берсе. Шулай да, тел Азәрбайҗанда рәсми статуска ия түгел.
### Нисбәте булган телләр
Лезги төркеме телләре арасында рутул теле Цахур теленә иң якын тел дип фараз итәргә мөмкин. Бу ике телдән кала лезги төркемендә тагын сигез тел бар, атап әйткәндә: лезги теле үзе, табасаран теле, агһул теле, будух теле, крыз теле, хыналуг теле, уди теле һәм арчи теле.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Әнвәр Аблаев

**Әнвәр  Аблаев** ( ,  ; 1977 ел, 5 июнь Чырчыкта туган) - үзбәк һәм украин фристайлчысы (акробатика белгечлеге буенча), беренче украин фристайлчысы - Мадонна ди Кампильода 2004/2005  фристайл буенча Дөнья кубогы җиңүчесе (11 март, 2005). Халыкара класслы  спорт остасы. Хәзер ул фрестайл буенча Украина җыелма командасының баш тренеры.

## Биографиясе
Әнвәр Назыйм  улы Абла́ев 1977 елның 5 июнендә Үзбәкстанның Чырчык шәһәрендә   туган. Милләте буенча кырым татары. 16 яшендә Украинага Раубичига  килә һәм Украинаның спорт гражданлыгын кабул итә, чөнки үз  илендә спортны финанслауның начар булуы аркасында Үзбәкстан өчен уңышка ирешә алмаячагын  аңлый.  Аның беренче тренеры - Анатолий Мазур, аннары Галина Досова була. Ул Ужгород милли физкультура университетын тәмамлый, Украинадагы алдынгы спортчыларның берсе була. Мукачев "Колос" клубында уйный.

Аблаевның дөнья чемпионатларында югары казанышы - 2003 елда Дирвеллида 4 нче урын.

Ул өч тапкыр Олимпия уеннарында чыгыш ясый.  2006 елда Туринда финалга чыга (12нче  урын).

2005 елда Украина фристайлына дөнья Кубогында (2005 елның 11 марты, акробатика, Мадонна-ди-Кампильо) беренче алтын медаль алып килә. 2010/2011 сезонында Аблаев җәрәхәтләнә һәм карьерасын тәмамлый.

Аблаев Мәскәүдә һәм Сочида фристайл буенча дөнья кубогы этапларын оештыручы, Сочидагы Олимпия уеннарында ул җыелма команданың өлкән тренеры булган һәм «Роза-Хутор» паркында трассаларны әзерләү өчен җавап биргән.

2014/2015 сезоны алдыннан Украина җыелма командасы тренеры була.

2010/2011 сезонында Аблаев җәрәхәтләнде һәм карьерасын тәмамлады, Сочига Олимпия уеннарына барырга әзер булуына карамастан (аның сүзләре буенча, ул хәтта тулы вакытлы команда исемлегеннән дә алынды). Аблаев Мәскәүдә һәм Сочида ирекле стиль буенча Дөнья кубогы этапларын оештыручы иде, Сочидагы Олимпия уеннарында ул инде җыелма команда баш тренеры иде һәм Роза Хутор паркында треклар әзерләү өчен җаваплы иде. 
2014/2015 сезоны алдыннан  Украина җыелма командасы тренеры була  .

Өйләнгән, улы һәм кызы бар. Хоббилары - чит телләрне өйрәнү. 2015 елда Закарпат облгосадминистрациясе рәисе Геннадий Москальга Мукачевода А. Пушкин исемендәге 1 нче урта мәктәптә рус телендә укытуны торгызырга чакырып мөрәҗәгать итә .

## Бүләкләре
* Мактау ордены, III дәрәҗә (28 февраль, 2018) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Энвер Аблаев — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1977 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Аблаев

**Аблаев** — кырым татарлары, татар фаимилиясе.

* Александр Аблаев, Казан музыканты
* Әмирали Аблаев, Кырым мөфтие 
* Әнвәр Аблаев, үзбәк һәм украин фристайлчысы.
* Илдар Аблаев, иктисадчы.
* Мансур Аблаев, совет административ-хуҗалык эшлеклесе.
* Мөнир Аблаев, Украинаның атказанган артисты

## Моны да карагыз
* Әбләев 
* Әблиев
Ванант

**Ванант** ул кече Зәрдөштлек Илаһы өчен Авеста теле исеме. Исем туры мәгънәдә "яулап алучы" дигәнне аңлата, әмма Зәрдөштлек юрамасында Ванант "көнбатыш йолдызы" гипостазы булып тора, ул төрлечә Әлтаир, Фәмелхут, Вега, Саргас яки Каппа Скорпии/Гиртаб белән тәңгәл китерелә.
Ванантның килеп чыгышы Шумеро-Аккад Ванандыннан булырга мөмкин, ул мөгаен соң Ахеменидлар чорында Иран һәм Вавилон арасында якын мөнәсәбәтләр нисбәтендә Зәрдөштлек пантеонына кертелгән булган.
Ванантның календарь багышлавы юк (Зәрдөштлек календарен карагыз), әмма ул айның икенче һәм өченче көннәрендә башка йолдыз Илаһлары белән бергә чакырыла. Илаһларны чакыру гимннарыннан, *[[Яшт]]* 21 Ванантка багышланган. Илаһ шулай ук Ванант шуның даими компаньоны булган башка йолдыз *[[Язата]]*сы Тиштрийяга багышланган гимнда чакырыла.
Зәрдөштлек традициясендә Ванант яхшылык сакчысы дип таныла. *Ванант Яшт*ны чакыру явызлыкка каршы көрәшүнең мөмкин булган чарасы дип ышаныла.
## Өстәмә укырга мөмкин

* 

Төркем:Зәрдөштлек
Сөләйман утрауларында ислам

**[[Сөләйман утраулары]]нда ислам** (, ) ― азчылык дине, төрле мәгълүматлар буенча, аны 350 дән  1,100 кешегә кадәр тота, бу ил халкының 1 % тан 5 % ына кадәр тәшкил итә . Сөләйман утраулары халкының 93 % ы – христианнар. Мөселманнар  әхмәдия һәм сөнниләр җәмгыятенә бүленгән .

## Тарих
Беренче тапкыр мөселманнар Сөләйман утрауларында XIX гасыр ахырында, архипелаг Бөекбритания колониясе булганда барлыкка килә. Болар –  бу төбәкне колонизацияләү өчен британиялеләр яллаган әфганнар. Алар товарлар ташу, җәмәгать туклануы һәм юллар төзү өлкәсендә файдаланылган. 1931 елда Сөләйман утрауларында мөселманнар саны 393 кешегә җитә. Әмма киләчәктә аларның күбесе туган якларына әйләнеп кайткан . Ислам дине таралуның яңа дулкыны 1987 елда архипелагка Ганадан Әхмәдия ислам дини хәрәкәте вәкиле Хафиз Җәбраил (Hafiz Jibrail) килгәч башлана. 2000―2005 елларда Сөләйман утрауларына янәдән Әхмәдия вәгазьчеләре җибәрелә, бу исә илдә әлеге хәрәкәт тарафдарлары артуга китерә.

Сөнни мөселманнар беренче тапкыр 1995 елда Тәблигъ җәмәгате әгъзаларының дәгъват тырышлыгы нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Сөнни җәмгыяте үз тарафдарларының саны әхмәдияләргә караганда күпкә артык, дип белдерә .

2007 һәм 2010 елларда Сөләйман утрауларының  һәм аның үзәге  җир тетрәү нәтиҗәсендә 53 кеше һәлак булгач һәм меңләгән кеше үз йортларыннан чыгып китәргә мәҗбүр булгач, Халыкара мөселман ярдәме оешмасы (International Organization of Muslim Aid) тиз арада табигый бәла-казадан зыян күргән районнарга медицина бригадасы җибәргән һәм утрауда яшәүчеләр мөмкин кадәр ярдәм алган.

SIBC радиосы, илнең финанс министры Питер Бойерс сүзләренә сылтама белән, 2005 елда Индонезия ислам боевиклары Сөләйман утраулары яшьләрен Индонезиядә урнашкан әзерлек лагерьларына җәлеп итү омтылышы ясаган, дип белдергән. Феликс Наразия (Felix Narasia) җитәкчелегендәге Сөләйман утраулары Ислам оешмасы (Islamic Society Solomon Islands) радикаль исламга каршы чыга .

## Хәзерге хәле
АКШ Дәүләт департаменты докладына караганда, илдә 350 гә якын мөселман яши . Әмма, башка чыганаклар буенча, илдә бары тик мөселман-әхмәдияләр генә дә 1000 гә якын кеше булырга мөмкин . Мөселман җәмгыятенең штаб-фатиры Сөләйман утрауларының башкаласы Хониарада урнашкан. Әхмәдияләр шулай ук , ,  һәм  утраулары авылларында яши . Әхмәдия җәмгыяте Гуадалканал утравы кешеләрен исламга өндәсә, сөнниләр  җирле халкын исламга күндерә .

## Сылтамалар
* Ahmadiyya Solomon Islands 
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Сөләйман утрауларында ислам
Рашну

**Рашну** Зәрдөштлек гаделлек "язата"сы өчен Авеста теле исеме. Митһра һәм Сраоша белән Рашну кешеләрнең үлемнән соң җаннарының хөкемен уздыручы өч судьяларның берсе. Рашнуга стандарт мөрәҗәгать итү формасы булып "бик намуслы" тора.

## Барлыкка китерү мәгълүматында

11-енче яки 12-енче гасырда тәмамланган Зәрдөштлек барлыкка китерү игъланы *[[Бундаһишн]]*да Рашну (Урта Фарсы телендә: *Рашн*) Амеша Спента *Амеретат* (Амурдад), "үлемсезлек"ның ярдәмчесе дип идентификацияләнә. (*GBd* xxvi.115). Шуннан соң килгән абзацта, Рашну ''даэва''ларны матди Барлыкка Китерелгәнне җимерүдән саклаучы хакыйкать асылы дип тасвирлана. "Рашну хәтта ир-ат кешеләрнең һәм хатын-кыз җаннарның яхшы һәм яман эшләрен хөкем итә. Берәү әйткәнчә, "Шуңа өстәп Рашну ялган хөкем иткән судьяның дәрәҗәсенә карамый.'" (*GBd* xxvi.116-117).

## Башка текстларда
Авеста теле Даһман Афринда Рашну Амеретатка мөрәҗәгать иткәндә чакырыла. *[[Денкард]]* буенча - хәзер югалган -, *Дувасруд Наск*та Рашнуның өстен булуын мактаучы абзацлар бар. (*Dk* 8.16) *Сироза*да ("утыз көн") "бик намуслы Рашну ... дөньяны арттыра һәм дөньяны киңәйтә торган хакыйкать сүзе булып тора." (*Siroza* 18).

## Изге көннәр
Зәрдөштлек календаренең һәр айның 18-енче көне Рашнуга багышлана. Сассанид эрасы чоры тексты *Адарбад Маһраспандан* 18-енче көндә  "тормыш бәхетле" дип билгели.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Абатур - язмышларын билгеләү өчен үлеләрнең җаннарын үлчи торган Мандей утһрасы.

Төркем:Зәрдөштлек
Геннадий Малахов

**Малахов, Геннадий Петр улы** *([[1954 ел]]ның [[20 сентябрь]], [[Каменск-Шахтинский]], [[Ростов өлкәсе]], [[РСФСР]], [[ССРБ]])* — Россия язучысы, сәламәт яшәү ысулы алып баруның традицион булмаган ысулларның үстерүчесе һәм популяризаторы, рәт махсус телепрограмма катнашучысы һәм алып баручысы.
## Биография
Геннадий Малахов 1954 елның 20 сентябрендә Ростов өлкәсенең Каменск-Шахтинский шәһәрендә туган.
Мәктәптән соң «электрослесарь» белгечлеге буенча ПТУ бетергән.
1988 елда Мәскәү Үзәк физик мәдәният институтын тәмамлаган.
Малаховның үз сүзләре буенча сәламәт яшәү рәвешенә ул спортны ташлап караганда бик авыр миндалиналар хастасын кичергәннән соң килгән. Геннадий Малахов хастаны организм чистарту ысулы белән дәвалап караган һәм шуның өчен Йоганы практикалаучы Павел улы Юрийга мөрәҗәгать иткән, ул «дөрес» сулау ысулы ярдәмендә аны аякларына күтәрә алган. Малахов соңрак Порфирий Иванов тәгълиматы тарафдары Владимир Черкасов белән танышкан, ул аңа Пол Брэгг, Г.Шелтон, Н. Уокер китапларын биргән.
1986-ынчы елда Малахов «Бодрость» дигән үз клубын оештырган, анда ул ничек *«бавырны чистартырга һәм дөрес ашарга»* турында сөйләгән, һәм шулай ук йога, гимнастика һәм у-шу белән күнегүләр уздырылган.
1990-ынчы еллар уртасында Малаховның беренче китаплары — «Целительные силы» 1 һәм 2 томы чыккан.

## Телевидение
2006 елның 10 апрелендә «Первый канал» эфирына баш алып баручы - Геннадий һәм бергә алып баручы - Андрей Малахов белән «Малахов + Малахов» атамасы астында сәламәт яшәү рәвеше турында телетапшыру чыккан. 2006 елның 22 маеннан бирле, Андрей Малаховның телетапшырудан китүеннән соң, тапшыруны «Малахов+» дип исемен үзгәрткәннәр һәм Геннадий Малаховның бергә алып баручы булып Елена Проклова булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Йога
Арштат

**Арштат** (*Авеста телендә:arštāt*) Зәрдөштлек принцибының Авеста теле исеме һәм я "гаделлек" я "намуслык" дигәнне билгели. Исем сүз буларак, *арштат*  Арштат Алиһәсен билгели, ул “намуслык” яки “гаделлек”нең гипостазы. Аның даими эпитеты булып "дөньяны дәвам итүче" яки "дөньяны тәэмин итүче."
## Язмада
Гәрчә Арштатка багышланган номиналь *[[яшт]]* булса да (*Яшт 18*), бу гимнда ул искә алынмый һәм  *arš-* “дөрес”  пәйда булуы багышлау өчен сәбәп булырга мөмкин булган дип фараз ителә.
Арштат "иң намуслы" Рашну, "Хөкемдар" белән якын бәйле. Икәү *Яшт* 10.139 һәм 12.40-та, “Яшт” 10.139-да һәм 12.40-та һәм “Сирозеһ” 1.18 һәм 2.18-дә *[[двандва]]* буларак пәйда була. Бу эсхатологик идентификация һәм литургиядә үлемнән соң өченче көндә укыла, ул Рашну, Сраоша “Буйсыну” һәм Митра “Килешү” , бергә Чинват күперенең өч сакчысы.
*Сирозеһ* 1.26 һәм 2.26-та, Арштат айның 26-ынчы көне өстеннән Илаһ буларак мөрәҗәгать ителә (Зәрдөштлек календаре белән чагыштырырга мөмкин). Ике шигырь дә аны мифик Ушидарена  the "акыллылык саклаучысы" белән ассоциацияли, Зәрдөштлек традициясендә ул Зәрдөшт еллар буе изоляциядә уздырган урын. *Ясна* 16.6 айның 26-ынчы көне аңа изге дип раслый.
Арштат кайчандыр (*Висперад* 7.2) Даэна белән идентификацияләнә (гомуми рәвештә "дин" буларак тәрҗемә ителә).

## Традициядә

Арштатның эсхатологик роле 9-ынчы-14-енче гасыр текстларында алга таба хәрәкәтләндерелә, анда ул Урта Фарсы телендәге *Аштад* буларак пәйда була.
Арштат барлык җаннар узарга тиеш күпер Чинват күперендә гамәлләр сынаучысы. *[[Бундаһишн]]* (37.10–14)-да Арштат Амеша Спента Амеретат белән ролен уйный, Арштат аның *haмкары* "хемзәттәше"; һәм *[[Арда Вираз Китабында]]* (5.3), ул анда Митра, Рашну, Вайю-Вата һәм Веретһрагна белән тора.
Апокалиптик *Занд-и Ваһман ясн*-да (7.19-20), Арштат Наирьосангһа, Митра, Рашну, Веретһрегна,  Сраоша һәм шәхесләндерелгән Хваренаһ белән — Пешьйотан каһарманына ярдәм итә.
## Искәрмәләр

## Библиография

* (fasc., 1979, Berlin: de Gruyter) 

*
*
*: 826
*
*: 826
Төркем:Зәрдөштлек
Һиндстан премьер-лигасы

**Һиндстан премьер-лигасы** — ир-атларның крикет лигасы, Һиндстанның  ун шәһәреннән ун команда көрәшә. Лига 2007 елда Һиндстандагы Крикет Контроль Советы тарафыннан оештырылган.

2010 елда, Һиндстан премьер-лигасы дөньяда YouTube'та  туры эфирда күрсәтелгән беренче спорт вакыйгасы була.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:Һиндстанда крикет
Раил Гатауллин (1977)

**Раил Гатауллин**, Раил Мәүлет улы Гатауллин (*[[1977 ел]]ның [[1 март|1 марты]], [[Мәмәшир]], [[Кукмара районы]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]]*) — җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» оешмасы директоры, «Татнетны үстерү фонды» коммерцияле булмаган җәмгыятен оештыручы һәм башкаручы директоры. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан). 
## Биографиясе
Раил Гатауллин 1977 елның 1 мартында Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасының Кукмара районы Мәмәшир авылында туган. 1994 елда Кукмара районы Мәмәшир авыл урта мәктәбен тәмамлый.

1994-1999 елларда «Татар мәктәпләрендә физика һәм информатика укытучысы» белгечлеге буенча Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетында белем ала.

1999 елдан Мәмәшир авыл урта мәктәбендә физика, информатика, астрономия, математика, алгебра, геометрия, сызым фәннәрен укыта.

2000 елда Казан дәүләт педагогика университетының көндезге бүлегенә аспирантурага укырга керә. Ассистент, өлкән укытучы сыйфатында информатика һәм программалау буенча университетта эшли. Информатикадан методик әсбаплар чыгара.

2003 елдан Казанның Авиатөзелеш районы 5 татар гимназиясендә физика, информатика, астрономия, математика, алгебра, геометрия фәннәрен укыта.

2004—2005 елларда Авиатөзелеш районының район мәгариф бүлегендә физика, астрономия һәм математика фәннәрен укыту юнәлешендә методист.

2005—2006 еллардаТатарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгарифне мәгълүматлаштыру бүлегендә җитәкче. 2006 елда Казан дәүләт педагогика университетында мәгълүматлаштыру һәм укыту процессын автоматлаштыру юнәлешендә эшли, 2006-2009 елларда IT-бүлекләрне, 2009-2010 еллар мәгълүматлаштыру һәм белем бирү сыйфаты менеджменты үзәген җитәкли.

2007 елда җаваплылыгы чикләнгән «Белем.ру» оешмасына нигез сала һәм җитәкли. 2013 елда «Татнетны үстерү фонды» коммерцияле булмаган җәмгыятенә нигез сала һәм аны җитәкли.

2022 елның 26 августыннан ― Р. М. Гатауллин инициативасы һәм Россия Президентының мәдәни башлангычларга ярдәм күрсәтү фондының финанс ярдәме белән оештырылган «Белем радиосы»ның идея авторы һәм проект җитәкчесе.

## Гаиләсе
* Өйләнгән, кызы һәм улы, оныгы бар.
* Әтисе — Гатауллин Мәүлет Хәкимулла улы, Кукмара районының Мәмәшир авылында туган, Мәмәшир авылының баш агрономы, Татарстан Республикасының атказанган агрономы (1996). 2016 елның 12 сентябрендә вафат.
* Әнисе — Гатауллина Мәдинә Әгъләчтин кызы, Актаныш районының Чалманарат авылында туган, укытучы, бүгенге көндә пенсиядә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Статья о татарском дизайне.
* Презентация интерактивной книги «Там, на разведанных дорожках».
* Загадка татнета, «Чистое небо», троичный код. Как в Татарстане появился интернет.

Төркем:Кукмара районында туганнар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Программистлар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Алсу Әсәдуллина

**Алсу Әсәдуллина** ― Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары (2018 елдан).
## Биографиясе
Әсәдуллина Алсу Мөнип кызы 1964 елның 18 августында туган.
1985 елда "музыка укытучысы" белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаган.

1999 елда "инглиз теле укытучысы" белгечлеге буенча мәгариф хезмәткәрләренең квалификациясен күтәрү институтын тәмамлаган.

2017 елда Казан (Идел буе) федераль университетының дәүләт һәм муниципаль идарә югары мәктәбен тәмамлый (нәтиҗәле идарәче (муниципаль).

## Хезмәт эшчәнлеге
* 1985-1989 - Казан шәһәре Вахитов районының 116-нчы номерлы музыка укытучысы, мәктәп;
* 1989-2001 - Казан шәһәре Вахитов районының 116-нчы номерлы мәктәбендә класстан тыш һәм мәктәптән тыш тәрбия эшләре оештыручы;
* 2001-2003-Казан шәһәре Вахитов районының 116-нчы номерлы мәктәбе Милли мәгариф мәсьәләләре буенча директор урынбасары;
* 2003-2007 - Казан шәһәре Вахитов районының 116-нчы номерлы лицей директоры;
* 2007-2010 - администрация башлыгының социаль мәсьәләләр буенча урынбасары, Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Вахитов районы администрациясе.;
* Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Вахитов районы администрациясе;
* 2011-2018 - "Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының Вахитов һәм Идел буе районнары администрациясе" МКУ администрациясе башлыгы урынбасары;
* 2018 елның 27 сентябреннән - Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министры урынбасары.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале  (2005)
* Казан шәһәре Башкарма комитетының мәдәният идарәсенең Мактау грамотасы (2006)
* «Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе (2007)
* Казан шәһәре Вахитов районының Мактау грамотасы (2010)
* Казан шәһәре Мэрының Рәхмәте (2012)
* «Казан шәһәре файдасына башкарган хезмәте һәм батырлыгы өчен» аерым хөрмәтләү билгесе (2013)
* «Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиада» медале (2013)
*  Казан шәһәре Мэрының Рәхмәт хаты (2015), «Казан шәһәрендә 2015 елгы XVI Су спорт төрләре буенча дөнья чемпионаты» истәлекле медале (2015)
*  Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәте (2018)
## Чыганак
АСАДУЛЛИНА Алсу Мунибовна - биография, новости, фото, дата рождения, пресс-досье. Персоналии ГлобалКАЗАНЬ.ру. 
Заместитель министра образования и науки 

Төркем:«Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Рәмис Мөҗипов

**Рәмис Мөҗипов**- Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары, Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының мәгариф өлкәсендә күзәтчелек һәм контроль департаменты җитәкчесе
## Биографиясе
Мөҗипов Рәмис Гәптрәис улы 1989 елның 10 гыйнварында Казан шәһәрендә туган. 2011 елда «Юриспруденция» белгечлеге буенча Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын хокук укытучысы квалификациясе белән тәмамлый.
* 2014 елда ТИСБИ идарәсенең дәүләтнеке булмаган югары һөнәри белем бирү учреждениесен «Юриспруденция» (бакалавр) юнәлеше буенча тәмамлый.
* 2017 елда "Дәүләт һәм муниципаль ихтыяҗларны тәэмин итү өчен товарлар, эшләр, хезмәт күрсәтүләрне сатып алу өлкәсендә контракт системасы" программасы буенча «Татарстан Республикасы сатып алуларны үстерү үзәге» Татарстан Республикасы Дәүләт унитар предприятиесендә квалификация күтәрү уза.
* 2018 елда- Казан (Идел буе) федераль университетының Дәүләт һәм муниципаль идарә югары мәктәбендә «Белешмә-аналитик материаллар әзерләү» программасы буенча квалификациясен күтәрә.
* 2019 елда ТИСБИ идарәсенең дәүләтнеке булмаган югары һөнәри белем бирү учреждениесен «Юриспруденция» (магистр) юнәлеше буенча тәмамлый.
* 2020 елда - «Эшлекле Инглиз теле» программасы буенча Казан (Идел буе) федераль университетының Дәүләт һәм муниципаль идарә югары мәктәбендә квалификация күтәрә.

## Хезмәт эшчәнлеге:

* 2011-2012 елларда - Балтач районы үзәкләштерелгән бухгалтерия бүлеге бухгалтер исәбе һәм хисап бүлеге баш белгече;
* 2012 елның апреленнән 2012 елның маена кадәр-Татарстан Республикасы Балтач районы Башкарма комитетының юридик бүлеге башлыгы;
* 2012-2014 елларда - "Балтач РИК" юридик бүлек башлыгы;
* 2014-2016 еллар - "ЮНЭКС юридик агентлыгы" ҖЧҖ, Казан шәһәре;
* 2017-2018 елларда - Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгариф өлкәсендә күзәтчелек һәм контроль департаментының хокукый җайга салу бүлеге башлыгы;
* 2018-2020 елларда - Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгариф өлкәсендә күзәтчелек һәм контроль департаменты җитәкчесе урынбасары;
* 2020 елның 2 ноябреннән-Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгариф өлкәсендә күзәтчелек һәм контроль департаменты җитәкчесе.
## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Мәгариф һәм фән өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәтнең Рәхмәт хаты (2018)

## Чыганак
* Заместитель министра образования и науки Республики Татарстан - руководитель департамента надзора и контроля в сфере образования Министерства образования и науки Республики Татарстан 
* Музипов Рамис Гаптраисович — Татцентр.ру

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын тәмамлаучылар
Даэна

**Даэна** (Авеста телендә: dʌeːnaː) ул эчке Галәмгә карашның һәм ачуның, һәм, шулай итеп, "аңның" яки "диннең" билгесе булган Зәрдөштлек концепциясе. Альтернатив рәвештә, *Даэна* ''Язата''лар арасында исәпләнә торган Илаһ дип таныла.
## Исемнең туры килүе
Даэна ул "күренә торган яки күзәтелә торган" дип тәрҗемә ителә торган хатын-кыз родтагы исем. *Zoroastrianism: An Introduction to an Ancient Faith* ("Зәрдөштлек: Борынгы Ышануга кереш") әсәрендә, Питер Кларк төшенчә Авеста теле "deh" яки "di-" аңлауга ирешүгә бәйле булырга мөмкин дип фараз итә.
Авеста теле төшенчәсе 𐬛𐬀𐬉𐬥𐬁 Гатик Авеста телендә өч иҗекле: *daēnā* һәм Яшьрәк Авеста телендә ике  иҗекле *dēnā* Урта Фарсы телендә *dēn* дип дәвам итә, ул Авеста мәгънәләрен саклап кала. Чагыштыру өчен аның *dhénā* Санскрит когнаты бар, аның мәгънәсе фикер, әмма олырак һәм рухи ирешүләрдә фикер.  Дзен Буддизм дини сектасы исемендә кулланылганча *Дзен* сүзе *dhayanā* когнатыннан алынган.
Зәрдөштлектә Даэна шулай ук "Закон" дигәнне аңлаткан Санскрит Дһармага карый дип фикер йөртелә.

## Язмада

Гаталарда искә алынган Даэна концепциясе, фараз ителгәнчә Зәрдөшт пәйгамбәр тарафыннан язылган унҗиде гимн сериясе  Даэна Аһунаваити Гатада да, Уштаваити Гата да бар, биредә Даэна тугъры аннары соң тормышта кабул итәчәк бүләк белән ничектер берләшкән. Шулай да, Гаталарда Даэнага караган өзекләр кыска һәм бу аның табигате буенча төрле мәгънә кертергә мөмкин.
Соңрак Авеста язмалары, мәсәлән, Вендидад, Даэна концепциясен дәвам итеп тасвирлыйлар. Вендидад Даэнаны психопомп сыман итеп, яхшы һәм саф җаннарны  Чинват күпере аша Зәрдөштлек җәннәте **Җыр Йорты**на җитәкләүче, шул ук вакытта явызлар **Ялган Йорты**на, җәза бирү урынына алып бара дип тасвирлана. Ул бик нәфис итеп киенгән итеп һәм этләр белән итеп тасвирлана.
Манекдҗи Нассервандҗи Дһалла *Зәрдөштлек Теологиясе*ндә үлемнән соң дүртенче көндә таң атканда, "җанга үз даэнасы яки дини аңы пәйда була, узып булмаслык матур кыз, гаделнең гаделе формасында."
Даэна ул мәңге Закон, аның тәртибе кешелеккә *Матһра Спента* "Изге Сүзләр" аша ачыла. Даэна дин, ышану, закон мәгънәсендә, хәтта Һинд дине һәм Буддачылык Дһарма төшенчәсе өчен мәгънә буларак кулланылган булган, еш "вазифа" яки иҗтимагый тәртип, дөрес үзеңне тотыш яки алкыш буларак интерпретацияләнә. Даэнаның "юлы" метафорасы Зәрдөштлектә муслин седреһ аскиеме, "Яхшы/Изге Юл", һәм 72-җеп Кушти бәйләме, "Юл табучы" белән тәкъдим ителә.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Дхарма
*Дин
*Дхьяна (төрле мәгънәдә)
*Күк Кызы
*Согдия Даэналары

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Минзәлия Закирова

**Минзәлия Закирова** ― Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министры урынбасары (2020 елдан).
## Биографиясе
Закирова Минзәлия Заһри кызы 1965 елның 4 июлендә туа.
1987 елда «биология һәм химия укытучысы " белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогика институтының табигый-география факультетын тәмамлый».
2010 елда Педагогика фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә ия була.
2017 елда «Нәтиҗәле идарәче» («Эффективный управленец») программасы буенча Казан (Идел буе) федераль университетында квалификациясен күтәрә. 
## Хезмәт эшчәнлеге
* 1981-1982 елларда-Балык Бистәсе районы Югары Тегермәнлек урта мәктәбе интернат тәрбиячесе;
* 1987-1988 елларда - Балык Бистәсе районы Трой-Урай мәктәбенең химия һәм биология укытучысы;
* 1992-1998 елларда - Казан шәһәре Вахитов районының 27 нче татар мәктәп-гимназиясе укытучысы, укыту-тәрбия эшләре буенча директор урынбасары;
* 1998-2007 елларда - Казан шәһәре Вахитов районы мәгариф идарәсенең әйдәп баручы белгече, мәгариф бүлеге башлыгы урынбасары;
* 2007-2011 елларда - Вахитов районы буенча мәгариф бүлеге, "Казан шәһәре Башкарма комитетының мәгариф идарәсе" МКУ;
* 2011-2020 елларда - "Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитетының мәгариф идарәсе" МКУнең Вахитов һәм Идел буе районнары буенча мәгариф бүлеге башлыгы;
* 2020 елның 2 ноябреннән - Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министры урынбасары.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* "Казанның 1000 еллыгы истәлегенә" медале(2005);
* "Татарстан Республикасының атказанган укытучысы" (2015);
*  Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәте (2020);
* "Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының Мәгарифтәге казанышлары өчен" күкрәк билгесе(2009);
*  Дәүләт статистикасы федераль хезмәтенең ведомство Аерымлык билгесе (2012);
*  Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2012);
*  «Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиадасы " истәлекле медале (2015);
*  Татарстан Республикасы Профсоюз федерациясенең Мактау грамотасы(2015);
*  "Казан шәһәре файдасына башкарган мактауга лаеклы хезмәте өчен" Аерым хөрмәтләү билгесе(2020).
## Чыганак
Закирова Минзалия Загриевна — Татцентр.ру
Закирова Минзалия Загриевна 

Төркем:«Мәгарифтәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Малкус

**Малкус** (Авеста телендә: mahrkūša "Җимерүче") ул Зәрдөштлектә табигый булмаган озын кыш өчен җаваплы дию.

## Язмаларда

### Бундаһишнда
Бундаһишн буенча ул Туранлы Брадарореш токымы һәм меңьеллык ахырында пәйда булачак.

Ул Зәрдөштлек традициясендә Зөлкәрнәен Падишаһ, Агреһат һәм Заһһак кебек башка каршы яклылар исемлегенә кертелгән.

### Денкардта
Денкард Малкусның кыяфәтен Ушедарның меңьеллыгының бишенче гасырына урнаштыра. 

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Диюләр
Хворһеһ Сарае

**Хворһеһ Сарае** ул  Маркази Провинциясендә, Маһаллат Даирәсендә Парфия Патшалыгы чорыннан тарихи сарай һәм гыйбадәтханә. Гыйбадәтханә хәрабәләре Селевкидлар чорына карый. Урында археологик казынулар Иран Археология Экспедициясе тарафыннан 1955-енче елның җәендә үткәрелгән булган. Селевкидлар чорына карый торган чүлмәкләр һәм көмеш әйберләр табылган булган. Казулар ахырында гыйбадәтханә өч тоташкан бинадан торган икәне ачыкланган.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Иран атешгяхлары