open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Евгений Батенчук

**Евгений Батенчук** (Евгений Никанор улы Батенчук, *урысча*  Евгений Никанорович Батенчук) – төзүче-гидротехник, оештыручы, Социалистик Хезмәт Каһарманы. Яр Чаллы шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле

1914 елның 28 февралендә Подолье губернасы (хәзерге Украинаның Әдис өлкәсе)  Балта шәһәрендә туган. 1999 елның 30 маенда вафат. Милләте буенча украин.

Әдистә җидееллык мәктәпне бетерә һәм 14 яшьтән эшли башлый. 1931 елда комсомолга керә. Найфеево дигән яһүдләр авылында авыл хуҗалыгын күмәкләштерүдә катнаша.

1931 елда, 17 яшьлек вакытта, ССРБ да иң беренчеләрдән булып оешкан  Шевченко МТС ында АКШтан җибәрелгән “Фордзон” тракторларын ремонтлауны оештыруны тапшыралар. “Икенче бишьеллык” исемендәге заводның  директоры итеп куялар.

Харкауда рабфакта укып, аттестат ала, химия-технология институтының химия машиналары төзү факультетын тәмамлый.
### Сугышта
1940 елда хәрби хезмәткә чакырыла. Бөек Ватан сугышын Неман елгасы буенда чиктә каршылый. Контузия алгач, алманнарга әсирлекккә төшә. Тилзит, Падерборн концлагерьларында  3,5 ел әсирлектә була. Яшерен оешма эшендә катнаша. Совет сугышчылары азат иткәч, тоткыннардан төзелгән батальон белән җитәкчелек итә. Г. К. Жуков ставкасының союздаш гаскәрләрдәге элемтәче офицеры штабында  хезмәт итә.

Кызыл Йолдыз ордены, II дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

### Төзелеш оешмалары җитәкчесе
Армиядән кайткач, 1946 елның 26 апреле башлап – “Сочи ГЭСтөзелеш” оешмасында Кызыл Алан ГЭСының  баш механигы.

1950 елдан – Иркутск ГЭСы төзелешендә.

1957 елдан – ВилюйГЭС төзелешен җитәкли.

1971 елның 26 февраленнән – Чаллыда, “Камгэсэнерготөзелеш” оешмасы башлыгы. Зәй ГРЭсын, Түбән Кама ГЭСын, КамАЗны, Яр Чаллы шәһәрен төзүче.

1989 елда 75 яшьтән лаеклы ялда. ССРБ хөкүмәте шәхси пенсия билгели.

## Бүләкләре
Якутиядәге Мирный һәм Татарстандагы Яр Чаллы шәһәрләренең шәрәфле ватандашы.

РСФСРның, Татарстан АССРның һәм Якутиянең  атказанган төзүчесе.

Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Өч Ленин ордены, Октябрь Инкыйлабы ордены, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, Кызыл Йолдыз ордены, II дәрәҗә  Ватан сугышы ордены.

Кама политехника институтының шәрәфле профессоры.

Яр Чаллыда, Мирныйда, Ленскида, Чернышевский бистәсендә Е.Батенчукка һәйкәлләр һәм бюстлар куелган.

Чаллыдагы мәйданга һәм урамга, Чернышевскийдагы мәйданга, Чаллы икътисад-төзелеш техникумына һәм 64,67 каратлы ювелир алмазга Батенчук исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Яр Чаллы шәһәре тарихы музее фонды.
# Ф.К.Видрашку. Набережная надежды. 1984 ел.
# Ф.Таурин. Ангара (повесть). 1952 ел.
# Ю.Д.Полухин. Ломаная прямая. (Мәскәү, 1962 ел); Заколдованные берега. Мәскәү, 1976 ел; һ.б.
# А.Арбузов. Иркутская история (пьеса). 1959 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Русиянең атказанган төзүчеләре
Төркем:Татарстанның атказанган төзүчеләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Яр Чаллының шәрәфле ватандашлары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Беренче бөтендөнья сугышы хроникасы/1914 елның июле

## [[1914 ел]]ның [[23 июль|23 июле]]
Австро-Венгрия 23 июльдә Сербиягә ультиматум куя. Аны кабул итү Сербия өчен бәйсезлеген югалту дигән сүз була.

## [[1914 ел]]ның [[24 июль|24 июле]]

## [[1914 ел]]ның [[25 июль|25 июле]]

## [[1914 ел]]ның [[26 июль|26 июле]]

## [[1914 ел]]ның [[27 июль|27 июле]]
27 июльне Николай II дүрт хәрби окрукта мобилизация игълан итә.

## [[1914 ел]]ның [[28 июль|28 июле]]. 1-нче сугыш көне
Сербиянең барлык таләпләрен дә үтәргә риза булуына карамастан, 28 июльдә Австро-Венгрия Сербиягә сугыш игълан итә.

## [[1914 ел]]ның [[29 июль|29 июле]]. 2-нче сугыш көне

## [[1914 ел]]ның [[30 июль|30 июле]]. 3-нче сугыш көне
30 июльне Франциядә өлешчә мобилизация башланды.

## [[1914 ел]]ның [[31 июль|31 июле]]. 4-нче сугыш көне
31 июльне Россия империясендә армияга гомуми мобилизация игълан ителә. Германия хөкүмәте Россиягә аны туктау турындагы ультиматум куя. Россия моңа җавап бирми. Франция, Австро-Венгрия һәм Германия гомуми мобилизация турында игълан итәләр.

## Искәрмәләр

ББС
Х1407
Мәснәви Хәертдинов

**Мәснәви Хәертдинов**, Мәснәви Хәертдин улы Хәертдинов (*[[1924]]-[[1983]]*) — рәссам, мөгаллим, Татарстан АССР халык рәссамы (1977). Татарстан АССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1968). ССРБ (Украина ССР) рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1957]]*). Татарстан АССР рәссамнар берлеге идарәсе әгъзасы (*[[1962]]-[[1975]], [[1980]]-[[1983]]*).
Җөмһүрият өчен рәссамнар әзерләүгә үзеннән зур өлеш кертә.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 3 мартында Татарстан АССРның хәзерге Сарман районы Шыгай авылында туган.

Ивановода сәнгать училищесын (*[[1942]]*), кече авиация белгечләре мәктәбен, Харковьда сәнгать институтын (*[[1951]]*) тәмамлый.
 
1983 елның 21 июнендә вафат.

## Хезмәт юлы
* 1930 елдан Иваново шәһәрендә. 
* 1942-1945 хәрби хезмәттә.
* 1951–1952 Казан сәнгать училищесында укыта, 1981-1983 училищеның директоры.
* 1952–1960 Украина ССР худфондының һөнәрханәләрендә эшли. Украина ССРның рәссамнар берлегенә кабул ителә.
* 1960-1980 Лениногорск музыка-сәнгать училищесында укыта, Лениногорск шәһәрендә рәсем сәнгате мәктәбенә нигез сала.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1968 Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 1977 Татарстан АССРның халык рәссамы 
* Халыклар дуслыгы ордены.

## Хәтер
* Лениногорскида рәсем мәктәбендә музее эшли.
* М. Хәертдинов истәлегенә мәктәп диварына тактаташ куелды.

## Хезмәтләре
* Нефтьчеләргә багышланган: «Оператор» (*[[1963]]*), «Вахтадан соң» (*[[1964]]*).
* Лирик картиналар: «Шомырт исе аңкый. Дус кызлар» (*[[1976]]*), «Көзге иртә» (*[[1970]]*).
* Эш кешеләре темасына: «Кызлар» (*[[1965]]*), «Яшь икмәк үстерүче» (*[[1970]]*).
* Табигать күренешләре: «Кичке диңгез» (*[[1970]]*), «Ыкта июль» (*[[1978]]*), «Кичке Ык» (*[[1978]]*), «Эскертләр арасында» (*[[1978]]*).
* Габдулла Тукай портреты (*[[1976]]*).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Искусство Советской Татарии. Народные художники (*җыентык*). Казан, 1980.
# Сарман районы энциклопедиясе. 1 том. Чаллы, 2000, 197 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Харьков сәнгать институтын тәмамлаучылар
Шакир Мөхәммәтҗанов

**Шакир Мөхәммәтҗанов**, Шакир Нигъмәт улы Мөхәммәтҗанов (*[[1900]]-[[1972]]*) — рәссам-график. Беренче татар   рәссамнарыннан. ТАССР рәссамнар берлегенең беренче санлы әгъзалык таныклыгы аңа бирелгән (*[[1935]]*). ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1941]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1900 елның 1 гыйнварында Төркистан генерал-губернаторлыгының Җидесу өлкәсе (*хәзерге* Кыргызстан) Токмак авылында (*[[1927 ел]]дан [[шәһәр]]*) туган. 1972 елның 22 октябрендә вафат.

1920-1924 елларда башта Ташкәнт университетында укый, аннары Казан университетының медицина факультетына укырга керә.

1925 елда Казан архитектура-сәнгать һөнәрханәләренә (1927 елдан - Казан сәнгать–театр техникумы) күчә, аны 1929 елда кызыл диплом белән тәмамлый. Остазы - Бакый Урманче.

1931 -1960 елларда Казанда Татарстан китап нәшриятының графика бюросы (сәнгать редакциясе) җитәкчесе булып эшли. Күп кенә яшь рәссамнарны үз һөнәренә өйрәтә. Китап бизәү, литография, китап басу өлкәсендә яңалыклар керткәне өчен, күп тапкырлар бүләкләнә.

Казан рәссамнарын бердәм иҗади оешмага туплауга зур көч куя. Татарстан АССР рәссамнары берлеген оештыруда (*[[1935 ел]]*) башлап йөри. Берлекнең беренче санлы әгъзалык таныклыгын ала. 1936-1938 елларда берлекнең идарәсендә эшли.

## Бөек Ватан сугышы
Бөек Ватан сугышында катнаша. I Белорусия фронтының аерым химик саклану батальоны составында Польша һәм Алмания җирләрендәге сугышларда катнаша, Берлинга барып җитә.

ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (1941 ел).

Останың әсәрләре дөнья, гомумроссия, республика күргәзмәләрендә катнаша. Алар хәзер дә Татарстан сынлы сәнгатенең ретроспектив күргәзмәләрендә күрсәтелә.

## Төп хезмәтләре
* С. Дәминовның «Рәсем ясарга өйрән» (*[[1929]]*), Муса Җәлилнең «Алтынчәч» (*[[1939]]*) китабын, татар дәреслекләрен (*[[1950 ел]]лар*)  бизәү.
* «Ташаяк» плакаты (*[[1920 ел]]лар ахыры*).
* «Кыз портреты» литографияләре (*[[1926]], [[1928]]*).
* «Пешекченең урам себерүче белән сөйләшүе» (*[[1937]]*).
* «Хатын-кыз портреты»” (*[[1930 ел]]лар ахыры*) картиналары һ.б.

## Чыганаклар
# Лобашева И.Ф. Шакир Мөхәммәтҗанов (әлбум-монография). Казан, 2007, 164 бит.
# Татарский энциклопедический словарь. Казан, 1998, 703 бит.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.tatknigafund.ru/books/1155 

## Моны да карагыз
* http://www.tatar-inform.ru/news/2008/03/27/105261/

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
28-нче армия (ССРБ)

**28-нче армия** (28 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
## Беренче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Беренче тапкыр 1941 елның июнендә Архангельск хәрби округында оештырылган

### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]
1 августны 1-нче танк төркеме Рославль районыннан Смоленскка Владимир Качалов командалау астында 28-нче армия гаскәрләр төркеме һөжүмне башлады.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Могилёвны саклау

**Могилёвны саклау** — Совет гаскәрләренең 1941 елның июлендә Могилёв районындагы сугыш бәрелешләре.

## Алдыннан булган вакыйгалар

11 июльне 3-нче танк төркеме Көнбатыш фронтның 22-нче һәм 20-нче армиялар ялганышын саклаун ертып һәм Витебск шәһәрен басып алды. 2-нче танк төркеме Могилевтан төньяграк һәм көньяграк Днепр аша чыкты.

26 июльне совет гаскәрләре Могилёвны калдырдылар (карагыз Могилёвны саклау).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Гальдер Ф.* Военный дневник. Ежедневные записки начальника генерального штаба сухопутных войск. Том. III. — М.: Воениздат, 1971.
* ''Гудериан Г.'' Воспоминания солдата. — M.: Смоленск: Русич, 1999
* ''Еременко А. И.'' В начале войны. — М.: Наука, 1965
* ''Иванов С. П.'' Штаб армейский, штаб фронтовой. — М.: Воениздат, 1990
* Сборник боевых документов Великой Отечественной войны. Выпуск 37-й. — М.: Воениздат, 1959.

## Сылтамалар
* http://mogilevhistory.narod.ru/1941.htm 
* Буйничское поле. Оборона Могилёва 
* В. Мартов. Белорусские хроники. 1941 год. Глава 4. На южном фланге Западного фронта

*
Төркем:Осады городов во Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:ССРБ бәрелешләре
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Оборонительные сражения в Белоруссии (1941)
Төркем:Могилёв Бөек Ватан сугышы елларында
Төркем:1941 елның июле
Төркем:ССРБ 1941 елны
Төркем:Конфликты 1941 года
Төркем:Могилёв тарихы

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
26-нчы армия (ССРБ)

**26-нчы армия** (26 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
## Беренче оештыру
### Хәрәкәттәге армиядә
Беренче тапкыр 1940 елның июлендә Киев аерым хәрби округында оештырылган.

##### [[Киев операциясе (1941)|Киев операциясе]]
22 июльнә Көньяк-Көнбатыш фронтның 26-нчы армиясе Фастовны калдырды.

15 августны 5-нче армия фронтында дошман саклауга күчтә. 15 августка 37-нче армия элекке торышын тулысынча кайтарды. 26-нчы армия Днепр артына чигәндә.

### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Әнвәр Нагаев

**Әнвәр Нагаев** (Әнвәр Хәсән улы Нагаев) – театр рәссамы. П. Т. Сперанский мәктәбе шәкерте, 150 дән артык спектакльне бизәүче.

## Тәрҗемәи хәле

1922 елда Әстерханда туган.

Казан сәнгать училищесын тәмамлый (1950 ел).

1950 елдан Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры рәссамы, баш рәссамы (1964-1982 еллар).

Бөек Ватан сугышында катнаша.

Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән.

Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1957 ел).

Татарстан АССРның халык рәссамы (1970 ел).

### Катнашкан күргәзмәләре

* Казанда театр рәссамнарының күргәзмәләре;
* Мәскәүдә татар мәдәнияты ункөнлеге күргәзмәсе (1957 ел);
* Мәскәүдә РСФСРның 16 автономияле республикасының рәссамнары күргәзмәсе (1971 ел);
* Ленинградта “Совет Татарстаны” күргәзмәсе (1972 ел);
* Мәскәүдә Татарстанның театр рәссамнары күргәзмәләре (1976, 1977 еллар);
* Уфада Татарстан рәссамнарының күргәзмәсе (1976 ел).

### Төп хезмәтләре
(сәхнәнең бизәлешен тәэмин итү һәм киемнәр әзерләү):

* Нәҗип Җиһановның «Җәлил» операсына (1956 ел); «Алтынчәч” операсына (1978 ел);
* Д.Россининың “Севилья чәчтарашы” операсына (1956 ел);
* Хөснул Вәлиуллинның “Самат” операсына (1957 ел); “Дим буенда” операсына (1965 ел);
* А.Даргомыжскийның “Су анасы” операсына (1962 ел);
* Кара Караевның “Күк күкрәү сукмагыннан” операсына (1960 ел);
* А.Минкусның “Дон-Кихот” балетына (1966 ел);
* Дж.Вердиның “Аида” операсына (1967 ел);
* Михаил Глинканың “Иван Сусанин” операсына (1968 ел) (К.Е. Максимов белән бергә);
* И.Штраусның “Чегән бароны” опереттасына (1970 ел);
* Фәрит Яруллинның “Шүрәле” балетына

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Искусство Советской Татарии.Народные художники (җыентык). Казан, 1980 ел.
# Татарский энциклопедический словарь. Казан, 1998 ел,  703 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Рада Нигъмәтуллина

**Рада Нигъмәтуллина**, Рада Хөсәен кызы Нигъмәтуллина (*[[1931 ел]]ның [[14 апрель|14 апреле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] — [[2019 ел]]ның [[12 октябрь|12 октябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Яшел Үзән районы]], [[Васильево]]*) — татар хатын – кызларыннан беренче рәссам - сынчы. Тукай премиясе лауреаты (2007 ел). ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1971 ел|1971]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1931 елның 14 апрелендә Казанда туган. Шәриф Камал исемендәге 80нче санлы мәктәпне (*[[1934]]-[[1940 ел]]ларда – 1 нче санлы*) тәмамлый.

Казан сәнгать училищесын (*[[1954 ел|1954]]*), И. Е. Репин исемендәге Ленинград сәнгать,  скульптура һәм архитектура институтын (*[[1960 ел|1960]]*) тәмамлый. Диплом эше «Миләшкәй»не «бишле»гә эшли. Остазлары — Михаил Аникушин, Садри Ахун.

## Иҗаты
Иҗатында Габдулла Тукай шигъриятен, Салих Сәйдәшев музыкасын, татар театрын һәм татар халык авыз иҗатын  чагылдыра.

«Уеннан уймак», «Беренче сыйныфлар», «Апуш», «Әллүки», «Сара Садыйкова», «Сөембикә» сыннары авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе  
* 1984 ел — Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 2002 ел — Татарстанның халык рәссамы.
* Россиянең атказанган рәссамы.
* 2007 ел — Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге — *«Тукайга мәхәббәт белән» дигән скульптор эшләр сериясе өчен (авторлар төркеме составында)*.

## Гаиләсе
Ире Виктор Рогожин, күренекле сынчы, Татарстанның халык рәссамы.
:кызлары: Изабелла Виктор кызы Рогожина, Марина Виктор кызы Нигъмәтуллина, сынчылар, рәссам - графиклар, Россия Һәм Татарстанның рәссамнар берлеге әгъзалары, Татарстан Республикасының Габдулла Гукай исемендәге Дәүләт бүләге ияләре  (*[[2007 ел|2007]]*).

2019 елның 12 октябрендә каты авырудан соң вафат.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Д. Хисамова,  Г. Эйдинов,  М. Гарифҗанов.* Рада Нигъмәтуллина. Казан-Чабаксар, Заман, 2007 ел.
* *О. Стрельникова, М. Гарифҗанов.* Скульптурная группа в семейном интерьере. «Республика Татарстан», 2007 ел, 5 май саны.
* *[[Розалина Шаһиева|Р. Шаһиева]].* Тукайга мәхәббәт илә. Казан, Заман, 2011 ел.

## Сылтамалар

* http://www.business-gazeta.ru/article/100042/
* http://zvezdapovolzhya.ru/obshestvo/roza-09-04-2013.html

## Моны да карагыз

Төркем:Татар сынчылары
Төркем:Татарстан скульпторлары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган рәссамнары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Репин исемендәге институтны тәмамлаучылар
Сарапул калкулыгы

**Сарапул калкулыгы** () — Удмуртия һәм Татарстанның чигендә, Чулман һәм Иж елгалары арасында урнашкан калкулык.

Калкулык өсте чокырлар вә үзәнлекләр тарафыннан ергалап бетергән. Урманлы җирләр калмаганнар диярлек. Көнчыгышта һәм көньякта калкулык Чулман елгасына таба кискен төшә; көнбатышта калкулык Иж елгасының сул биек яры белән чикләнелә.

## Шулай ук карагыз
* Сарапул районы
* Можга калкулыгы

## Тышкы сылтамалар
* Сарапульская и Можгинская возвышенности .

Төркем:Россия калкулыклары
Төркем:Удмуртия географиясе
Төркем:Көнчыгыш Аурупа тигезлеге
S7 Airlines

**S7 Airlines** (, ** «S7 Airlines» ААҖ**

## Тарих
### 1957—2005
1957 елны Новосибирск өлкәсенең хәрби аэродромыннан (киләчәк «Толмачёво һава аланы») Ту-104 очкычында Новосибирск — Мәскәү маршруты буенча беренче граждан рейсы үткәрелгән. Бу вакыйга Толмачёво берләштерелгән авиаотряды туу дип санала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт авиакомпании 

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Россия ширкәтләре
Шаляпин һәйкәле (Казан)

**[[Федор Шаляпин|Фёдор Иван улы Шаляпинга]] һәйкәл** аның туган шәһәре Казанның Бауман урамындагы «Шаляпин палас» кунакханәсе янында урнашкан.

## Тарих
Һәйкәлгә нигез 1998 елда, 1873 елның февралендә Федор Шаляпин чукындырылган Богоявление соборы янында  салынган. 1999 елның 29 августында ачылган.

Һәйкәлдә җырчы 1922 елда Русиядән китүче һәм туган шәһәре белән хушлашучы итеп сурәтләнә.

## Кызыклы фактлар
2009 елның көзендә Казанда үзенчәлекле флешмоб — Шаляпин һәйкәлен чистарту — үткәрелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар
   

## Моны да карагыз
  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләреТөркем:Казанның Бауман урамы
Сәләм Галимов

**Сәләм Галимов** (тәхәллүсе *Ғ. Сәләм*, тулы исеме Сәләм Галим улы Галимов) –  публицист, новатор шагыйрь.
1967 елда Башкортстанда әдәбият һәм сәнгать өлкәсендәге иң яхшы әсәрләр өчен Г. Сәләм исемендәге республика комсомол премиясе булдырылды.

## Тәрҗемәи хәле
1911 елның 5(18) гыйнварында Ырынбур губернасы (хәзерге Чиләбе өлкәсенең Сосновка районы) Тәгеш (*урысча* Большое Таскино) авылында туган.1939 елның 19 июнендә вафат.
* Аргаяш мәктәбен, Башкортстан дәүләт педагогия институтын (1937 ел) тәмамлый, ССРБ Фәннәр академиясенең Ленинградтагы бүлегендә аспирантурада (1938-1939) укый.
* Ибраһим, Галикәй авылы мәктәпләрендә укыта, комсомол оешмасы сәркатибе, авыл хәбәрчесе булып эшли, күмәк хуҗалык оештыруда катнаша.
* 1930 елдан Уфада «Башкортстан» гәҗитендә эшли.
* Мәҗит Гафури исемендәге Тел һәм әдәбият гыйльми-тикшеренү институтында халык иҗатын җыю, бастыру, фәнни өйрәнү эшләре белән шөгыльләнә (мәсәлән, «Бәбсәк һәм Күсәк» эпосын язып ала).
* 1939 елда Ленинградта каты авырудан соң вафат була, шунда җирләнә.

## Иҗаты
Г. Сәләм шигърияткә яңа тема, яңа каһарманнар, яңа шигъри төрләр һәм алымнар алып керә. Г. Сәләмнең шигырьләре 1929 елда «Башкортостан», «Башкортстан яшьләре» гәҗитләрендә күренә башлый. Беренче китабы «Тревога» 1932 елда чыга. «Җыр, җыр кирәк!» шигырендә  (1931) хезмәт темасын кыю күтәреп, бишьеллыкның алдынгы эшчеләрен данларга, шигырьнең  формаларын төрләндерергә, оптимистчыл рухта язарга өнди.

«Шоңкар», «Бала», «Өч җыр», «Туачак еллар» (кереш)  поэмаларын язды. Баллада һәм ода төрләрен дә куллана.

Башкорт теленә А.С. Пушкинның «Чегәннәр», М. Светловның «Гренада»сын тәрҗемә итте.

«Куныр буга» эпосы вариантын язып алган.

## Китаплары
* Тревога. Уфа, 1932 ел.
* Сөю.Уфа, 1937 ел.
* Һәйкәл. Казан, 1941 ел.
* Сайланма әсәрләр. Уфа, 1945, 1953, 1962.
* Избранная лирика. Уфа, 1968 ел.
* Сәлам сиңа, Башкортстан. Уфа, 1984 ел.

## Әдәбият
* Ә. Чаныш. Зур шагыйрь, гүзәл кеше. Октябрь, 1939 ел, 7-8 саннар.
* С.Сафуанов. Г.Сәләм – прозаик һәм публицист. «Әдәби Башкортстан», 1959 ел, 6 сан.
* С. Кулибай. Утро республики./ Родник. Уфа, 1968 ел.
* Ә. Вахитов. Әдәбият шоңкары. Уфа, 1984 ел.

## Чыганаклар
* Живые родники (История, литература и культура Башкортостана).Уфа: Китап, 2006 ел.232 бит. ISBN 5-295-03683-9
* Совет Башкортстаны язучылары (биобиблиографик белешмә). Уфа, 1988 ел, 310 бит.
* Большая Советская Энциклопедия.
* Краткая энциклопедия Башкортостана.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Жан Локман

**Жан Локман** (*тәхәллүсе*, *тулы исеме* Жан Локман улы Локманов, ) – тәнкыйтьче, әдәбият галиме, фронтовик.

## Тәрҗемәи хәле

1912 елда Пермь губернасы (хәзерге Чиләбе өлкәсенең Коншак районы) Коншак  авылында туган. 1959 елда  вафат.

Коншак урта мәктәбен (1929 ел), Башкортстан дәүләт педагогия институтын (1933 ел), Казан дәүләт педагогия институтында аспирантураны (1936 ел) тәмамлый.

1936-1939, 1945-1952 елларда Уфада Башкортстан дәүләт педагогия институты доценты, фольклор белән шөгыльләнә, мәктәпләр өчен дәреслекләр төзүдә катнаша.

#### Сугыш еллары

Бөек Ватан сугышының башыннан ахырына кадәр катнаша,  башта рота, соңыннан  һөҗүм итү батальоны командиры булып, Украина, Беларус җирләрендә хезмәт итә. Праһа, Берлин калалары өчен сугышларда ике тапкыр авыр яралана.

Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

1959 елда сугышта алган авыр яралары көчәеп, вафат була.

#### Фәнни хезмәтләре

1930 еллар ахырында әдәби тәнкыйть белән шөгыльләнә башлый. Мәҗит Гафури, Габдулла Тукай иҗатын өйрәнүгә күп көч сала. Хезмәтләре татар һәм башкорт телләрендә басыла.

* «Әдәби җанрлар турында».
* «Сугышчан политик поэзия өчен».
* «Әдәбияттагы вульгарлаштыруга каршы».
* «Башкорт әдәбиятында Ватанга мәхәббәт темасы».
* «Халык шагыйре Мәҗит Гафури иҗаты».
* «Габдулла Тукай сатирасы».
* «Габдулла Тукай поэзиясенең халыкчанлыгы».
* «Яңа дәвер шагыйре».
* «Рәшит Нигъмәтинең Бөек Ватан сугышы чорындагы иҗаты».

## Чыганаклар

1. Совет Башкортстаны язучылары (биобиблиографик белешмә). Уфа, 1988 ел, 225  бит.

2. Живые родники (История, литература и культура Башкортостана). Уфа, 2006 ел.  ISBN 5-295-03683-9

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Төркем:Фронтовиклар
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Башкорт әдәбият галимнәре
Казан шәһәренең музей комплексы

**Казан шәһәренең музей комплексы** (), «Казан шәһәренең музей комплексы» муниципаль бюджет мәдәният учреждениесе (), 1992—2020 елларда «Казан» милли-мәдәни үзәге, «Казан» милли-мәдәни үзәге муниципаль мәдәният оешмасы («Казан» ММҮ ММО) — Казанда урнашкан муниципаль бюджеттагы мәдәният учреждениесе – музей комплексы. 1992 елда ачылган. 2020 елда бинага 1 млрд сумлык реконструкция үткәрелгән.

## Тарих

## Функцияләр
«Казан» ММҮ мәгърифәтчел, белем бирә торган, мәдәни, ял-күңел ачу функцияләрен башкара. Биредә рәсми дәүләтчел, бөтенрусия вә халыкара дәрәҗәдәге чаралар, ТҖ презденты, төрле сәяси һәм мәдәни акцияләр, бөтенрусия һәм халыкара конференцияләр һәм күргәзмәләр үткәреләләр.
1981 елның 3 февралендә КПСС ҮК тарафыннан Казан Владимир Ленин Үзәк музееның филиалы булдыру турында карар кабул ителде. «Ленин мемориалының» төзелеше һәм ачылуы Казан университеты студентларының инкыйлаби җыенының 100-еллыгына туры китерелгән һәм 1987 елның 24 июнендә үткәрелгән. Музейның төп бурычлары *«В. И. Ленин исеме вә КПСС һәм ССРБ тарихы белән бәйле документларны җыю, саклау һәм пропагандалау»* булганнар.

РСФСР Президентының 1991 елның 6 ноябрендәге «КПСС вә КП РСФСР эшчәнлеге турында» фәрманы буенча, КПСС һәм аның оешмаларының, шул исәптә Владимир Ленин Үзәк музееның Казан филиалының, эшчәнлеге туктатылган.

Казан шәһәр шурасы карары буенча 1992 елда элекке музейга *«Казан» милли-мәдәни үзәге* исеме бирелгән..

* 2018 елда шәһәр думасы карары буенча Казан милли-мәдәни үзәге урамга чыгарыла. Тартып алынган бинада төзекләндерүдән соң 2021 елда Татарстан милли китапханәсе эшен башлый.

## Төзелеш
* Милли мәдәният музее (шул исәптә *Меңъеллык музее*)
* Әмир Мәҗитов музее
* Бакый Урманче музее 
* Илдар Зарипов галерея-студиясе
* Озад Хәбибуллин күргәзмәсе
* Казан шәһәр филармониясе (*[[2019 ел]]ның [[21 март]]ыннан мөстәкыйль оешма*)
* Күргәзмә комплексы
* Уку-укыту аудиториләре
* Кино вә концертлар залы
* Кабул итүләр залы
* «Хөррият» каһвәханә-бары

## «Хөррият»

1996 елда ТР милли китапханәсе (элекке «Казан» ММҮ) бинасы  алдында, Солтангәлиев мәйданы ягыннан, 40-метрлы стела куелган.

2019 елның сентябрендә «һәйкәлгә рестраврация ясау өчен» сүтеп алынды.

## Искәрмәләр


Төркем:Казан оешмалары
Төркем:Казанның Пушкин урамы
Беренче бөтендөнья сугышы хроникасы/1914 елның августы

## [[1914 ел]]ның [[1 август]]ы. 5-нче сугыш көне
Алмания Россия империясенә сугыш игълан итә.

Австро-Венгрия

## [[1914 ел]]ның [[2 август]]ы. 6-нче сугыш көне
Австро-Венгрия

## [[1914 ел]]ның [[3 август]]ы. 7-нче сугыш көне
Алмания Франциягә сугыш игълан итә.

Алмания Бельгиягә сугыш игълан итә.

## [[1914 ел]]ның [[4 август]]ы. 8-нче сугыш көне
**Бельгиягә бәреп керү**
Бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Германиянең алдынгы хәрби төркеме тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

Алман гаскәрләре Льеж юнәлешенә бара башлады.

Бөекбритания Алманиягә сугыш игълан итә.

## [[1914 ел]]ның [[5 август]]ы. 9-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[6 август]]ы. 10-нче сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[7 август]]ы. 11-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[8 август]]ы. 12-нче сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[9 август]]ы. 13-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[10 август]]ы. 14-нче сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[11 август]]ы. 15-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[12 август]]ы. 16-нчы сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[13 август]]ы. 17-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[14 август]]ы. 18-нче сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[15 август]]ы. 19-нчы сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
**[[Штурм]].

== [[1914 ел]]ның [[16 август]]ы. 20-нче сугыш көне ==
**Француз театр:**

**Льежны штурмлау:**
**Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[17 август]]ы. 21-нче сугыш көне
**Француз театр:**

**[[Льежны штурмлау]]:**
'''Штурм.

## [[1914 ел]]ның [[23 август]]ы
Австро-Венгрия

## [[1914 ел]]ның [[24 август]]ы
Австро-Венгрия

## Искәрмәләр

ББС
Х1408
Кадим Җәмитов

**Кадим Җәмитов**  (Кадим Җәлил улы Җәмитов) — сынчы. Россия рәссамнар берлеге әгъзасы. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1996]]*). Россия рәссамнар берлегенең Мәскәү бүлеге лауреаты. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2024).

## Тәрҗемәи хәле

1946 елның 1 гыйнварында Татарстан АССРның Саба районы Олы Арташ авылында туган.

1973 елдан  Мәскәүдә яши. Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы. Россия Рәссамнар берлегенең Мәскәү бүлеге лауреаты. Мәскәүнең Третьяков галереясендә К. Җәмитовның мифология темасына ясалган сыннарының күргәзмәсе куелган.

Сыннары дөньяның 12 илендә, дәүләт һәм шәхси күргәзмәләрдә күрсәтелә.

### Төп хезмәтләре
#### Сыннар

* «Бичура»
* «Көй» (*[[1981]]*)
* «Шагыйрь» (*[[Габдулла Тукай]]*) (*[[1985]]*)
* «Су анасы»  (*[[1990]]*)
* «Әтәч» (*[[1990]]*)

* «Замандаш» — татар мәдәнияте эшчәннәренең сурәтләре шәлкеме (*[[1992]]*)
* «Кояш астында»
* «Су кызы»
* «Аксакал»
* «Савыгу»

#### Һәйкәлләре

* В.И. Ленинга һәйкәлләр (*[[Мәскәү]]дә Хәрби-космос үзәгендә, [[Әчинск]] шәһәрендә*)
* Хөррият (стела) (Казан (*[[1996]]*)
* Ырымбурда Муса Җәлилнең  һәйкәле (*[[1996]]*)
* Нургали  Миннехановка һәйкәл
* Кол Гали (*[[Казан]]*) (*[[1990]]*)
* Ильяс Кудашев-Ашказарский (*[[Камал театры]]*) (*[[2009]]*)

### Туган ягы Сабада
Габдулла Тукайның тууына 120 ел тулуга Саба районының иң алдынгы 10 мәктәбенә шагыйрьнең гипс сыннарын бүләк итә. «Тургай» балалар приютында да (Ишкурма авылы) Тукайның сыны бар.

Байлар Сабасының туган якны өйрәнү музеенда Габдулла Тукайның һәм аның замандашларының сыннары күргәзмәсе эшли.

### [[Хөррият (стела)|«Хөррият»]] стеласы
1996 елда Казанда элекке Федоровский калкулыгында (*хәзерге* Мирсәет Солтангалиев мәйданында) урнаштырылган. Гомуми  биеклеге — *47* м, сынның үз биеклеге — *7* м, канатларының колачы — *5* м. Авырлыгы — *6* тонна. Бәясе — 1,5 млрд сум.
Хатын—кош образы — мифлардан алынган җыелма образ. Күп халыклардагы кебек, татар халкында да һомай—кошка ышану бар. Очканда ул бәхет китерә, ләкин аны күңелләре чиста кешеләр генә күрә ала.

## Кызыклы фикер

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе ― *татар мәдәниятенең күренекле тарихи эшлеклеләренә багышланган скульптура портретлары һәм фигуралар сериясен булдырган өчен*.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Институт Татарской энциклопедии АН РТ, Казан, 1998 ел, 703 бит.
# Библиографическое описание: Кадим Замитов: Музей национальной культуры Татарстана. ─ Казань. ─ 64 с.
# Р. Шаһиева. Альбом «Кадим Замитов». Казан, 1992 ел.

## Сылтамалар

* http://www.tatar-inform.ru/news/2006/04/27/24777/
* http://playtt.ru/node/1
* http://www.urmii.ru/index.php/kollektsii-muzeya/84-zhivopis-grafika-skulptura-s-1920-po-nastoyashchee-vremya/210-zabelin-zyryanov

## Моны да карагыз

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Муса Җәлил
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Кызылъяр

**Кызылъяр** () — Свердловск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1781 елдан), Кызылъяр округының административ үзәге.

## География
Кызылъяр Караидел (Агыйдел кушылдыгы) елгасында, Екатеринбургдан 224 километрга көньяк-көнбатышка таба тора. Шәһәр аша Р350 (Ачит — Мәсәгуть) автомобиль юлы һәм Казан — Екатеринбург тимер юлы узалар.

## Тарих
Кызылъяр 1736 елда Кызыл Яр урочищесында ныгытма буларак нигезләнә. Баштан * ныгытмасы* , * ныгытмасы*, *Кызылъяр ныгытмасы* исемнәрен йөрткән.

1744 елдан Уфа губернасының Ырынбур провинциясе составында.

1774 елда ныгытманы Емельян Пугачёв гаскәрләре алалар.

1781 елда *Кызылъяр ныгытмасы* Кызылъяр шәһәренә үзгәртеп корыла һәм бер үк исемдәге өязенең үзәге була. 1781 — 1796 елларда — Пермь наместниклыгының Пермь өлкәсе составында, 1796 елдан — Пермь губернасы составында.

1856 елда шәһәрдә 1 чиркәү, 381 йорт һәм 10 лавка (кибет) булган. 1870 елда шәһрдә реальный училище ачыла.

1915 елда, Казан — Екатеринбург тимер юл төзү аркасында шәһәрдә тимер юл вокзалы төзелә, ә 1916 елда паровозлар депосы ачыла.

Сугыш һәм сугыштан соңгы чорында шәһәрдә мехзавод, төзү материаллар җитештерү һәм авыл хуҗалыгы продукциясе эшкәртү ширкәтләр барлыкка киләләр.

1986 елда шәһәр «Хөрмәт билгесе» ордены белән бүләкләнә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Тәҗрибә-эксперименталь, такта яру, әсфәлт заводлары; төзү материаллар комбинаты; җиһаз һәм тегү фабрикалары.

Азык-төлек сәнәгатенең пердприятиләре.

## Фотогалерея

Файл:Krasnoufimsk ul.Sovetskaya.jpg|
Файл:Krasnoufimsk COA (Perm Governorate) (1783).png| Иске герб
Файл:Вокзал станции Красноуфимск.jpg|

## Моны да кара
* Кызылъяр (Казакъстан)
## Чыганаклар
* http://www.mojgorod.ru/sverdlov_obl/krasnufimsk/index.html

## Искәрмәләр

Төркем:Свердловск өлкәсе торак урыннары
Төркем:Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Кызылъяр өязе

**Кызылъяр өязе** () — Пермь губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Кызылъяр шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих

Кызылъяр өязе 1781 елда Пермь губернасы эчендә оештырыла.

1923 елда юкка чыгарыла.
## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь губернасы
«Казан» ММҮ музее

**Казан меңъеллыгы музее** — 2005 елның 25 августында, Казанның меңьеллыгы уңаеннан ачылган музей. Ул «Казан» милли-мәдәни үзәге бинасында урнашкан һәм Казан ММҮ Милли мәдәнияте музееның төзелеш бүлекчәсе булып тора.
## Экспозиция составы
Музей 2,6 мең м² мәйданны биләп торучы өч залдан тора һәм үз эченә 400 м²-лы күргәзмә комплексны кертә.

Музейның беренче залы Казанның борынгы тарихына (безнең эрага кадәр бернче меңьеллыктан XV гасыргача) багышланган. Чын экспонатлардат тыш, биредә торгызылган югалтылган һөйкәлләре дә куелган, шул исәптә:

* Казан капкалары — бәйсезлек символы булып торган шәһәр капкалары;
* Шәһәр ачкычы (Идел буе Болгары дәверендәге ачкычларына охшатып ясалган)

Икенче залда XV—XX гасырлары периоды сурәтләп бирелә. Өченче залында Казанның заманча тарихы сурәтләп бирелә.
## Музей бүлекләре
Казан рәтүшендә Казанның җирле үзидарә үсеше тарихы турында архив материаллары куелган музей бүлеге урнашкан.
## Шулай ук карагыз
* «Казан» милли-мәдәни үзәге

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
ММҮ
Төркем:2005 елда нигезләнгән музейлар
Салават Юлаев һәйкәле (Уфа)

**Салават Юлаевка һәйкәл** — Уфа шәһәрендә 1967 елда куелган һәйкәл. Башкортстанның халык шагыйре, 1773-1775 елларның крестьян сугышы батыры Салават Юлаевка (*[[1754 ел|1754]]-[[1800 ел|1800]]*) багышланган  әсәре.

## Тарих
Салават Юлаев һәйкәле 1967 елда Уфа шәһәренең көньягында Агыйдел елгасы буендагы текә ярга куелган.

Автор-сынчысы — Сосланбәк Тавасиев, 3 елдан соң ССРБ Дәүләт премиясенә, ә соңрак Сәнгать академиясенең Алтын медаленә лаек була.

Мигъмары — Исмәгыйль Гайнетдинов.

Бу скульптура — Русиядә иң зур атлы статуя. Һәйкәлнең биеклеге 9,8 метр, авырлыгы – 40 тонна.

## Корылышы

Һәйкәл Салават Юлаевны атта утырган итеп күрсәтә. Салават уң кулына камчы (*чыбыркы*) тоткан. Һәйкәл бронзалатылган чуеннан ясалган, һәйкәл нигезе тимер-бетоннан ясалган вә гранит плитәләр белән капланган.

Постамент  нигезе тактала башкорт һәм рус телләрендә:
**Башҡорт халҡының милли батыры<br/>САЛАУАТ ЮЛАЕВҠА<br/>һәйкәл 1967 йылда һалынды<br/>скульпторы Тавасиев С. Д.<br/>архитекторы Ғәйнетдинов И. Ғ.<br/><br/>Национальному герою<br/>башкирского народа<br/>САЛАВАТУ ЮЛАЕВУ<br/>памятник сооружен в 1967 году<br/>скульптор Тавасиев С. Д.<br/>архитекторы Гайнутдинов И. Г.**
дип язылган.
## Реконструкция
* 2024 елда һәйкәл үзе һәм аның астындагы курган авария хәлендә дип табылган, һәйкәлне сүтеп алып, Уфада махсус цехта реставрация уздырырга карар ителгән.
* 2025 елның 30 июнендә һәйкәлне реконструкцияләү һәм реставрацияләү проектына старт бирелгән. Һәйкәлне реконструкцияләү 2027 ел ахырына кадәр диярлек дәвам итәчәк, яңартылган комплекс тулаем алганда үзенең 60 еллыгына ачылырга тиеш.
* Проектның бәясе тулаем алганда 300 млн сум дип бәяләнгән. Алга таба һәйкәл реставрациясез тагын 60 ел тора алыр дип көтелә.
* 2025 елның 6 ноябрендә махсус техника ярдәмендә һәйкәл тулысынча сүтеп алынган һәм Уфадагы махсуслаштырылган остаханәгә реставрация ясау өчен китерелгән. Реставрациядән соң һәйкәл дә, постамент та башлангыч кыяфәтенә кайтачак. Реставрация эшләре 2027 елда тәмамлана, ә һәйкәл урынына үзенең 60 еллык юбилеена кире куелачак.

## Кызыклы фактлар
* Төнлә һәйкәл астан яктыртыла.
* Һәйкәл Башкортстанның җиде могҗизасы исемлегенә кергән.
* Һәйкәл Башкортстан гербында сурәтләнгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Салават Юлаев һәйкәле янында 3D күренеш

Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Төркем:Салават Юлаев
Төркем:Уфа һәйкәлләре
Уфа кирмәне

**Уфа кирмәне** — Иске Уфа чикләрендә, хәзерге Дуслык монументы урынында урнашкан булган безнең көнгәчә саклнмаган тарихи корылма.

Өч манарадан, воевода йортыннан, фәрман өеннән, Смоленск соборыннан, чиркәү манарасыннан, икмәк җыентыгыннан һәм төрмәдән гыйбарәт булган.
## Тарих
Россия дәүләте составына Уфа өязе барлыкка килгәчтән соң анда воеводалык идарә итү системасы оештырылган. Беренче воеводасы Мәскәүдән җибәреп куелган Михаил Нагой булган. Воевода Уфа фәрман өе белән идарә иткән, аңа 100—200 укчылардан гыйбарәт булган гаскәре буйсынган. Шәһәр диварлары һәм посадны төзегәчтән соң баструкны *кирмән* дип атала башлаганнар.

Уфа кирмәне 1759 елда эре янгыннарның бересендә янып беткән.

## Ссылки
* Уфимский кремль пока в руках археологов (газета «Республика Башкортостан») 
* Уфа далекая и близкая (журнал «Бельские просторы»)
* Древняя Уфа 
* Основание города 
* Пожар Кремля 
* Город крепость
* Захаров В.Н. Из истории уфимской крепости после пожара 1759 г. // Вестник БГПУ им. М. Акмуллы. 2011, № 2, с. 126-138

Төркем:Уфа мигъмарияте
Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:Кирмәннәр
Мәлих Харис

**Мәлих Харис** (Мәлих Харис улы Харисов) – фронтовик шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәле

1915 елда Уфа губернасының (хәзерге Чакмагыш районы) Яңа Коты авылында туган. Бик яшьли ятим калган. Яңа Коты башлангыч мәктәбендә укый. Үсмер чагы Илеш ягында үтә, урта мәктәпне дә биредә тәмамлый. Үсмер чагында ук татар язучыларының әсәрләрен, аеруча Габдулла Тукай һәм Мәҗит Гафури шигырьләрен яратып укый, үзе дә шигырьләр яза.

1934 елда ул Уфага килеп, Башкортстан дәүләт педагогия институтының тел һәм әдәбият факультетына укырга керә. Ләкин көтмәгәндә-уйламаганда, репрессиягә дучар булып, кулга алына һәм бер гаепсезгә ике елдан артык төрмәдә утырып чыга.

Мәлих Харис 1941 елда педагогия институтын тәмамлап чыга. Шул ук елда хәрби хезмәткә алынып, “Вымпел”  әфисәрләр курсына эләгә. 

#### Ватан сугышында

Бөек Ватан сугышында 1941 елның августыннан катнаша. Башта Ырынбур шәһәрендә хәрби тәэминатчы (интендант) булып хезмәт итә.

Лейтенант Мәлих Харисов 1943 елның августыннан фронтның ут сызыгына озатыла.

1944 елда яу кырында һәлак була.

## Иҗаты

Беренче шигырьләре гәҗит - журналларда 1934 елда күренә башлый. Нечкә тойгылы, үзенчәлекле тавышлы лирик шагыйрь булып таныла.
 
“*Пушкинга*”, ”*Яшьлек*”, "*Диңгезгә*”, ”*Руставели*”, "*Ана турында җыр*”, ”*Мин сөям*” шигырьләре әдәбиятта  яңалык булып кабул ителәләр.
 
Замандашларының хәтеренә шигырьләрен яттан сөйли торган трибун шагыйрь буларак  кереп калган.
 
Шагыйрь Хәниф Кәрим белән бер төркемдә укыганнар, иҗатташ дуслар булганнар.

“***Йөрәк тавышы***” дигән китабы, үзе үлгәннән соң гына, 1944 елда Уфада басылып чыга.
 
Шул ук китабы, бераз тулыландырылып, Наҗар Нәҗминең баш сүзе белән, 1954 елда яңадан басыла.

1974 елда шигырьләре “*Башкорт лирикасы үрнәкләре*” исеме белән русча чыккан җыентыкка кертелгән.

## Чыганаклар
1. Утлы еллар авазы (яугир шагыйрьләр турында белешмәлек; төзүчесе Г. Байбурин). Уфа, 1985 ел, 379 бит

2. Совет Башкортстаны язучылары  (биобиблиографик белешмә, төзүчеләре М. Гайнуллин, Г. Хөсәенов). Уфа, 1988 ел, 332 бит.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик шагыйрьләр
Халыклар Дуслыгы ордены

**Халыклар Дуслыгы ордены** - Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦенең ордены. 1972 елның 17 декабрендә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦенең Югары  Президиумы Указы нигезендә, Совет Социалистик Республикалар Берлеге төзелүенең 50 еллыгы, ягъни алтын юбилее  уңаеннан кабул ителә. Рәссамы - Александр Борис улы Жук.

## Тасвирлама.

Көмештән эшләнгән. Куе кызыл эмаль белән капланган кабарынкы  йолдыздан як - якка  нурлар сибелә. Орденның үзәгендә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦенең Гербы сурәтләнгән. Әйләнәдә кысышкан куллар сурәтләнгән. Ул үзара туганнарча дус - тату яшәүче миллионлаган халыкның какшамас бердәмлеген чагылдыра.

## Тарих.

* Бу  орден белән 1972 елның 29 декабрендә, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе нең алтын юбилее көне алдыннан,  иң беренче чиратта барлык союздаш республикалар, автономияле республикалар, автономияле өлкәләр һәм милли округлар бүләкләнде.
* Беренче санлы орден РСФСР га, икенче санлы орден Украина ССР га бирелде.
* Бу вакыйга Мәскәүдә, союздаш республикаларның башкалаларында, шулай ук каһарман - шәһәрләр Ленинградта, Волгоградта, Севастопольдә, Әдистә, каһарман - кирмән Брестта 50 артиллерия залпы белән тантаналы төстә билгеләп үтелде.
* 1973 елның 9 февралендә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе нең ватандашлар авиациясенең 199 хезмәткәре, шәхесләр арасында беренче буларак, әлеге орден белән бүләкләнә.
* 1991 елда, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалгач, орден гамәлдән чыгарылды.
*  Халыклар Дуслыгы ордены  белән 1991 елның 21 декабрендә Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦедә иң соңгы булып бүләкләнгән шәхес - Камил Закир улы Вәлиев , Казакъстан Республикасының "Төзелеш материаллары " дәүләт акционерлык сәнагать концернының тау-геология партиясе җитәкчесе.
* 1992 елның 2 мартында әлеге орден Россия Федерациясенең ордены сыйфатында яңадан торгызылды. 
* 1994 елның 2 мартыннан Дуслык ордены белән алмаштырылды.

## Чыганаклар
1. Н.Черников. Награды Родины. Казан, 1975 ел, 38 бит.

2. Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. Мәскәү, 1983 ел.

3. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. Мәскәү, 1982 ел.

4. Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. Мәскәү, 1984 ел.

5. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996 ел.

6. Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. Мәскәү, 2005 ел.

7. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. Мәскәү, 2006 ел.

## Моны да карагыз
Кызыл Йолдыз ордены

Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
 
Октябрь Инкыйлабы ордены

Дан ордены

Суворов ордены

Ленин ордены

Төркем:Тарих
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе орденнары
Кече Казан боҗрасы

**Кече Казан боҗрасы, ККБ** — Казан шәһәрендәге боҗра автоюлы.

## Тарих
Казан шәһәрендә боҗра автоюлын төзү фикере әле 1969 елда генераль планны төзү вакытында туган, әмма кануни рәвештә бу фикер 2001 елда гына ныгытылган: ул чактагы Казан мэры Камил Исхаков «Казан шәһәренең тарихи үзәген саклау һәм үстерү» федераль максатча программасына тиешле чыгымнар маддәсен кертү турында карарын кабул итте; «Казватандашпроект» институты автоюлның баш проектлаучысы итеп бигеләнде. Шу ук ваыктта 19,5 км озын автоюлның башлангыч варианты расланган, шул исәптә 5,8 км өлеше Зур Казан боҗрасы белән уртак булган.

## Юл
Кече Казан боҗрасы Миллениум күпере һәм Киров дамбасы буенча, шулай ук Чистай, Вахитов, Несмелов, бар булган тимер юл буйлап үтәчәк яңа магистральнең өлеше, Петряев бертуганнар, Эсперанто һәм Вишневский урамнары буенча үтә.
## Шулай ук карагыз
* Зур Казан боҗрасы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
*
Горький исемендәге Үзәк мәдәният һәм ял паркы (Казан)

**Горький исемендәге Үзәк мәдәният һәм ял паркы**, кыскача **Горький паркы** — Казанның Вахитов районында урнашкан эре парк. Көньяк өлеше Ершов урамы белән, көнчыгыш өлеше — Вишневский урамы белән, төньяк өлеше — Подлужная урамы белән, көнбатыш өлеше — Суворов училищесы тарафыннан чикләнелә. Паркка керү алдында 1967 елда төзелгән «Совет хакимияте өчен һәлак булган»нарга һөйкәл тора.

## Тарих
XIX гасырдан парк казаннарның яраткан ял урыны булып торган; аның үзенчәлекле өске йөзе сәбәпле ул «Рус Швейцариясе» дип аталган. Октәбер инкыйлабыннан соң парк ташландык хәлгә төшә башлаган, әмма 1936 елда парк үзгәртеп корыла һәм ул яңадан шәһәрлеләрнең баш ял урынына әверелгән.

2000-елларда Миллениум күперен төзү сәбәпле, парк территориясе киметелгән.  2007 елда парк яңартып корылган.

2010 елда парк территориясе каба киметелгән; бу юлы, транспорт чишелешне төзү өчен.
## Тышкы сылтамалар
* А. М. Горький ис. ҮМһЯП
* Фоторепортаж о парке Горького в путеводителе по Казани

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан парклары
Хөрмәт Билгесе ордены

**Хөрмәт Билгесе ордены** – ССРБ нең дәүләт бүләге. 1935 елның 25 ноябрендә ССРБ нең Үзәк Башкарма Комитеты тарафыннан кабул ителгән.

1991 елга кадәр 1 млн 581 мең  тапкыр бүләкләү очрагы теркәлгән.

## Тасвирлама.

Рәссамы – Дмитрий Семен улы Галядкин.

Көмештән ясалган. Орден як-яклары имән яфраклары белән каймаланган овал итеп эшләнгән, уртада кулларына, симметрияле итеп,  “Барлык илләрнең пролетарийлары, берләшегез!” дигән язулы кызыл байраклар тоткан эшче ир-ат һәм хатын-кыз сыннары урнаштырылган.
 
Өстә – кызыл йолдыз фонында “ССРБ” дип, аста “Хөрмәт Билгесе” дигән язулар бар. Байраклар һәм йолдыз куе кызыл эмаль белән капланган, байракларның  таякларына һәм язуларга алтын йөгертелгән. Калган урыннары оксидлаштырылган.

Биеклеге – 46 мм, киңлеге -32,5 мм.

## Тарих.

* 1 нче санлы орден белән Артыкбай Тилләбаев (Үзбәкстан ССРның Ташкәнт өлкәсе мамык игүче “Батыр” күмәк хуҗалыгының рәисе) бүләкләнә.
* Оешмалардан беренче булып,Макеевка шәһәренең С.М.Киров исемендәге металлургия заводының  2 нче санлы мартен цехы эшчеләре.
* М.В. Фрунзе исемендәге Кызыл Армия Үзәк Йортының җыр һәм бию Ансамбле артистлары 1935 елның 26 ноябрендә Хөрмәт Билгесе орденының беренче кавалерлары булдылар.
* Иң соңгы булып, 1991 елның 21 декабрендә Анатолий Яков улы Литвин (Белгород цемент заводы директоры) бүләкләнә.
* 1988 елның 22 августында Хөрмәт ордены итеп үзгәртелә.

## Бу кызыклы.

Орден белән бүләкләнгән шәһәрләр арасында Татарстанның Бөгелмә шәһәре дә бар.

## Чыганаклар
1. Н.Черников. Награды Родины. Казан, 1975 ел, 38 бит.

2. Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. Мәскәү, 1983 ел.

3. Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. Мәскәү, 1982 ел.

4. Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. Мәскәү, 1984 ел.

5. Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996 ел.

6. Дуров В. А. Отечественные награды. 1918—1991. Мәскәү, 2005 ел.

7. Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. Мәскәү, 2006 ел.

## Моны да карагыз
* Кызыл Йолдыз ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* Дан ордены
* Суворов ордены
* Ленин ордены
* Халыклар Дуслыгы ордены

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих
Төркем:ССРБ орденнары
Һава-десант гаскәрләре көне

**Һава-десант гаскәрләре көне** — хөрмәт көне, 2 август көне Россиянең Һава-десант гаскәрләренең туган көне буларак билгеләп үтелә.
## Тарих
Россиянең Һава-десант гаскәрләренең туган көне буып 1930 елның 2 августы санала. Шул көнне Воронежта үткән Мәскәү хәрби бүлгесенең хәрби өйрәнүләрдә 12 кешеле парашютлы десант бүлекчәсе тактик биремен башкару өчен десантланган. Элекке ССРБ терриортиясендә Һава-десант гаскәрләре өлешеләре барлык низагларында катншканнар.
## Очрашу урыннары
Россия һәм БДБ илләре десантчыларының гадәти очрашу урыннары булып фонтаннар, сугышчы-интернационалчыларга һәйкәлләр вә монументлар торалар.

* Казанда десаничылар Җиңү паркында яки Галиәсгар Камал театры янындагы фонатан мәйданында очрашалар.
## Үзенчәлекләр
ҺДГ көне гамәләдәге һәм запастагы десантчыларының һөнәри бәйрәме гадәти рәвештә Россиядә, Украинада, вә башка БДБ илләрендә билгеләп үтелә..

ҺДГ көнне көнен бәйрәм итү ЭЭМ көчләренең көчәйтүе күзәтелә, чөнки бәйрәм итү гадәттә кыйнаулар, кырулар вә тәртипселекләр белән озатыла.

## Искәрмәләр

## Ссылки

* Празднование дня Воздушно-десантных войск в России
* Празднование дня ВДВ в Новосибирске
* Фотографии празднования Дня ВДВ 2013 на ВВЦ



Төркем:2 август
ҺДГ
ҺДГ
ҺДГ
ҺДГ
ҺДГ
Төркем:Беларусия бәйрәмнәре
Плесецк (космодром)

**Плесе́цк космодромы** (1-нче дәүләт сынау космодромы) — Россия космодромы. Архангельскидан 180 км төньяктарак, Төньяк тимер тимер юлының Плесецкая тимер юл стансасы тирәсендә урнашкан. Космодромның гомуми мәйданы 176 200 гектар тәшкил итә.

Административ һәм торак үзәге Мирный шәһәрендә урнашкан. Космодром территориясе административ ягыннан Мирный шәһәр округына карый.

## Тарих

Плесецк космодромы Салкын сугыш дәвамында 1957 елда яшерен «Ангара» объекты буларак нигезләнгән. Төп максаты:  территориясеннән җибәрелгән кыйтгаара ракеталарының ка ирешә алу мөмкинлеген булдыру. 1964 елның азагына кадәр ракеталарның 4 төре өчен 15 җибәрү җайланмасы төзелде һәм хәрби кизүлеккә (ягъни дежурлыкка) куелды.

Беренче космик җибәрү 1966 елда башкарылган.

1970-1990-елларда космик җибәрүләр саны буенча Плесецк дөньяви беренчелекне саклап калган —  1957—1993 еллар эчендә биредән 1372 җибәрү башкарылган (Байкоңгыр космодромыннан — 917)

Махсус техниканы үзләштерү вә илнең саклану сәләтен ныгыту эшендә зур казанышлар өчен космодром Кызыл Байрак ордены (22 март 1968) һәм Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (18 гыйнвар 1977) белән бүләкләнгән.

## Инфраструктура
* 6 старт комплексы
* 8 монтаҗ вә сынау комплексы
* 2 тәэмин итү вә нейтрализацияләү комплексы
* электр тапшыру линияләре — 135 км 
* җылы белән тәэмин итү торба үткәргечләре — 95 км 
* тимер юллар — 125 км

«Плесецк» космодромының тимер юллары — идарәчелекләргә караган тимер юлларының иң зурысынннан берсе. Мирный шәһәрендә урнашкан стансасыннан көн саен пассажир поездлары кузгалып китәләр. Гадәттә, бу поездларның пассажирлары — хезмәт урынына үтүче офицерлар.

## Шулай ук карагыз

* Мирный шәһәре
## Тышкы сылтамалар

* «Плесецк» космодромына багышланган сайт
* Мирный шәһәре идарәсенең рәсми сайты
* Плесецк космодромының тимер юллары турында

## Искәрмәләр
17-нче укчы корпус (1-нче формалаштыру)

**17-нче укчы корпус** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге хәрби берләшмә.

## Беренче оештыру
17 ук приказом войскам ЕКР ХРА № 653 1922 елның от 2 ноябрь Чита шәһәрендә Диңгез буе корпусы дип аталып оештырлган.
Беренче тапкыр 1922 елда

## Сугышу составы

## Хәрби эшчәнлек
**[[1922 ел]]**. Корпусны булдыру.

### Бөек Ватан сугышы
**22 июнь**

17-нче укчы корпус ОдХО гаскәрләре составында булды һәм үзенә: 116-нче, 196-нче, 206-нче у, 272-нче и 377-нче корпус ап, 44-нче аерым бс, 8-нче аерым сапб кушты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Боевой состав Советской Армии 
* Перечень № 4 управлений корпусов, входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.
* Командный состав РККА и РКВМФ в 1941—1945 годах

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы