open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таһир Керженов

## Тәрҗемәи хәле
Куяр (Мари АССР Медведево районы) урман хуҗалыгында урман кисүче булып эшли. 1942 елның февраленнән Кызыл Армия сафларында. 1942 елның апреленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 17 нче гв. механиклаштырылган бригадасының разведка ротасында бүлекчә командиры (42 нче гв. танк армиясенең 6-нчы гв. механиклаштырылган корпусы). Көнбатыш, Брянск һәм 1 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Орёл (1943), Проскуров–Черновцы, Илбау–Сандомир (икесе дә — 1944), Сандомир–Силезия, Түбән Силезия, Югары Силезия, Берлин һәм Прага (барысы да — 1945) һөҗүм операцияләрендә катнаша. 1945 елның 25 гыйнварында Одер елгасын Көбен (Хобеня, Польша) торак пункты янында кичеп, шул сугышта батырлык күрсәтә: разведчиклар төркеме белән чик сызыгын басып алып, аны 6 сәгать буе кулда тота һәм дошманның берничә контрһөҗүмен кире кайтара. Сугыштан соң Йошкар-Ола шәһәрендә яши, Мари машина төзү заводында слисер булып эшли. 

Ленин ордены, 1 нче һәм 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы, 3 нче дәрәҗә Дан орденнары һәм мидәлләр белән бүләкләнә.

Йошкар-Ола шәһәрендә ул яшәгән йортка мемориаль такта эленә.

## Сылтамалар
*Герой турында
*http://tatarile.org/maglumat/шәхес/кержнев-таһир-кәлүк-улы 

Төркем:Пенза өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Идрис Кудашев

**Идрис Кудашев** (1914—1970) — Советлар Берлеге Каһарманы (1940).

### Сылтама
* Герой турында

Төркем:Сарытау өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Габдрахман Латыйпов

**Латыйпов Габдрахман Хәким улы** (*1917-45*) — Кызыл Армия сугышчысы, артиллерист, сержант. Советлар Берлеге Каһарманы (1945).

## Тәрҗемәи хәл
Латыйпов Габдрахман Хәким улы — 1917 елда хәзерге Башкортостан Республикасы Чакмагыш районының Иске Бәшир авылында туган. Милләте — татар. Урта белемле. Финанс инспекторы булып эшләгән. Кызыл Армия сафларына 1941 елның июнендә алынган. 1944 елдан КПСС әгъзасы.
1943 елның маеннан хәрәкәттәге армиядә.

32нче артиллерия полкның (31нче укчы дивизия, 52нче армия, 1 нче Украина фронты) туп командиры сержант Латыйпов 1945 елның 25 гыйнварында штурм төркеме составында, берен-челәрдән булып, Бреслау шәһәреннән (Польша) көньяк-көнчыгыштарак Одерны кичкән, плацдарм яулауда һәм дошманның 12 контрһөҗүмен кире кайтаруда катнашкан. Әлеге сугышта һәлак булган. Советлар Союзы Герое исеме 1945 елның 10 апрелендә, үлгәннән соң бирелгән. Ленин ордены, медальләр белән бүләкләнгән.
Вроцлав шәһәрендә җирләнгән.

## Сылтама
* Габдрахман Латыйпов Каһарманнар.ру сайтында
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Гали Мәҗитов

**Гали Мәҗитов** - Советлар Союзы Герое

## Биографиясе
Мәҗитов Гали  Әхмәт улы 1912 елның 14 августында  Башкортстанның Ярмәкәй районы Яңа Шаһи авылында крестьян гаиләсендә туган. Эшчеләр факультеты тәмамлаган. Милләте – татар. Колхозда, аннан төзелешләрдә төрле эштә эшләгән. Уфа педагогия институтында укыган. 1933 елдан – Кызыл Армиядә. Оренбург хәрби очучылар авиация училищесын (1939) тәмамлый. 1939 елда совет гаскәрләренең Көнбатыш Украинаны азат итү походында, 1939–1940 елларда Совет-фин сугышында катнаша. Бөек Ватан сугышында – 1941 елның 22 июненнән. Очкыч, авиазвено, авиаэскадрилья, авиаполк штурманы була. 3 нче гвардия ерак арага очу авиациясе корпусының 3 нче гвардия авиация дивизиясе өлкән штурманы гвардия майоры Гали Мәҗитов 1944 елның мартына, дошманның тылына бик эчкәре кереп, аның хәрби-сәнәгый үзәкләрен һәм гаскәрләр тупланмаларын (Кенигсберг, Инстербург, Тильзит, Данциг, Хельсинки) бомбага тоту өчен 183 сугышчан очыш ясый, шулай итеп дошманга шактый зур зыян сала. Мәҗитовны бүләкләү өчен тәкъдим иткәндә тутырылган рәсми кәгазьдән: «Очкычларның барлык төрләрендә тулаем 1132 сәгатьлек очыш ясаган, шулардан 600 сәгать – көндез, 532 сәгать – төнлә. Хәрби йөкләмәләрне үтәгәндә үзен кыю, каһарманнарча тота. Полк штурманы буларак, бомба ташлау объектларын яктыртуга 10 тапкыр һәм утка тоту нәтиҗәләрен фотога төшерер өчен 4 тапкыр очыш ясый. Ил-4 очкычының бомбага тоту коралларын, радионавигация җиһазларын бик яхшы белә һәм алардан дөрес файдалана. 1943 елның маеннан дивизиянең өлкән штурманы булып эшли...» «Алтын Йолдыз» медале (№ 4369) белән бүләкләнгән. Сугыштан соң кыю очучы СССР Кораллы Көчләрендә хезмәтен дәвам итә. 1954 елдан Мәҗитов отставкага чыга. 1993 елның 30 гыйварында вафат, Ялтаның Иске зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре
* Советлар Союзы Герое (СССР Югары Советы Президиумының 19.08.1944 Указы нигезендә бүләкләнгән)
* Ленин ордены
* Ике Кызыл Байрак ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Ике Кызыл Йолдыз ордены
* Александр Невский ордены
## Хәтер
* 2024 ― Ялтада бюсты ачылган (Бюст авторы – Винера Абдуллина)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* https://minsport.tatarstan.ru/file/File/!!!!_MDMS/Kniga_geroev_RT2.pdf 
* Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ярмәкәй районында туганнар
Илдар Маннанов

**Илдар Мәннан улы Мәннанов** (25 март 1921, Бүләк авылы Мөслим районы, Татарстан — 18 май 2010, Яр Чаллы, Татарстан) — Икенче Бөтендөнья сугышында 6 танкны яндырган каһарман, милли хәрәкәт әгъзасы.

## Тормыш юлы
* Җидееллык мәктәпне һәм комбайнерлар курсларын бетергәч, ТАССРның Актаныш районында МТСта эшли.
* 1940 елда Кызыл Армиягә китә.
* 1941 елның ноябрендә Ленинград өлкәсенең Тихвин шәһәре янында булган бәрелештә 6 танкны яндыра. Расчеттан берүзе исән кала. Батырлык өчен Советлар Союзы Герое исеменә лаек була.
*2010 елның 18 маенда вафат була.

## Хәтер

* Яр Чаллының Үзәк районында 37нче комплекста урамга исеме бирелгән (координатлары 55.728742°, 52.368522°).
* 2018 елның 30 августында Яр Чаллының «Җиңү» паркында ачылган Каһарманнар аллеясында скульптур сыны урнаштырылган (скульптор — Вадим Иксанов).
* 2023 елның 7 маенда туган ягы ―  Мөслим районы Бүләк авылында бюсты ачылган. 
## Искәрмәләр

### Сылтамалар
* Герой турында 
* Татарны бер баскыч югары күтәргән каһарман вафат

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:25 март көнне туганнар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Илдар Мәннанов
Нурлый Миңнәхмәтов

### Сылтама
*Герой турында
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Хәмзә Мөхәммәдиев

**'  

**Хәмзә Нурсәлим улы Мөхәммәдиев''' (1907 елның 2 гыйнвары, Таргын авылы, Казакъстан — 1997 елның 8 сентябре, Новосибирск, Россия) — Үзәк фронтның 13 нче армиясенең 70 нче гвардия укчылар дивизиясенең 205 нче гвардия укчылар полкы взводы командиры ярдәмчесе. Гвардия старшина. Советлар Берлеге каһарманы

## Тормыш юлы
Хәмзә Мөхәммәдиев 1907 елның 2 гыйнварында Таргын авылында (хәзер Казакъстанның Көнчыгыш-Казакъстан өлкәсе) хезмәткәр гаиләсендә туа. Татар. 1944 елдан СБКФ әгъзасы. Башлангыч белем алган. Кемерово өлкәсендә эшләгән.

Кызыл Армиядә 1928—1929 елларда һәм 1941 елдан бирле. 1943 елның маеннан гамәлдәге армия сафларында.

205 нче гвардия укчылар полкының взводы командиры ярдәмчесе СБКФ әгъзасына кандидат өлкән гвардия сержант Хәмзә Мөхәммәдиев һәлак булган взвод командирын алмаштыра һәм 1943 елның 6 июленнән 15 июленә кадәр барган сугышларда Курск өлкәсенең Самодуровка авылы янында сигез танкка ут төртә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 27 августындагы указы белән командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм гвардия өлкән сержанты Хәмзә Мөхәммәдиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1945 елда старшина Хәмзә Мөхәммәдиев демобилизацияләнә. Кемерово өлкәсенең Прокопьевск шәһәрендә сугымчы булып эшли. Новосибирск шәһәрендә яши.

1997 елның 8 сентябрендә вафат була. Новосибирск Зельцово зиратының 72 нче кварталында җирләнгән.

Новосибирскида вокзал магистрале буенча 5 нче номерлы йортта (1968—1990 елларда Хәмзә Мөхәммәдиев яшәгән) мемориаль такта урнаштырылган.

## Бүләкләр

* 1943 — «Батырлык өчен» медале;
* 1943 — Ленин ордены;
* 1943 — «Алтын Йолдыз» медале;
* 1985 — 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Казакъстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Мөдәрис Мостафин

### Сылтама
* Герой турында
* Полубояров М.С. Мустафин Мударис Идрисович / Пензенская энциклопедия. М.: Научное издательство «Большая Российская энциклопедия», 2001, с. 367. 

Төркем:Пенза өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Дәүләтгәрәй Ногманов

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Нәҗип Нугаев

**Нугаев Нәҗип Ногман улы** (1910-1946) — Советлар Берлеге каһарманы. 
## Тәрҗемәи хәл
1910 елда хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы авылында (хәзер шәһәр тибындагы бистә) крестьян гаиләсендә туган. Милләте — татар. Башлангыч белемле. Колхозда эшләгән. Совет Армиясенә 1941 елның октябрендә алынган.

1943 елның маеннан хәрәкәттәге армиядә. 1669нчы танкка каршы керәш артиллериясе полкының (7нче гвардия армиясе, Дала фронты) туп төзәүчесе кече сержант Нугаев Бородаевка авылы янында (Днепропетровск өлкәсенең Верхнеднепровский районы) 1943 елның 5 октябрендә дошманның контрһөҗүмен кире кайтарганда расчеты белән 4 танкны, шул исәптән бер авыр танкны юк иткән. Яраланган, ләкин сугыш кырын ташлап китмәгән. Дошман танкларының һөҗүме туктатылган. СССР Югары Советы Президиумының 1943 ел 26 октябрь Указы белән Советлар Союзы Герое исеме бирелгән. Ленин ордены һәм медальләр белән бүләкләнгән.

1946 елның 6 маенда вафат.

## Истәлеге
Үзбәкстан ССРның Кашкадәрья өлкәсендәге Шәһрисабә шәһәрендә җирләнгән. Шәһәрдә Геройның бюсты куелган һәм бер урамга аның исеме бирелгән.

## Сылтама
* Каһарманнар.ру сайтнда  
* Герой турында 

Төркем:Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Талип Нуркаев

**Талип Латыйп улы Нуркаев** (1925 елның 9 марты, Үстем, Башкорт АССР, ССРБ — 1997 елның 24 сентябре, Октябрьски, Башкортстан, Россия) — хәрби эшлекле, автоматчы. Советлар Берлеге каһарманы (1944), ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1979).

Октябрьский шәһәренең Мактаулы гражданины. ССРБның мактаулы нефтьчесе. РСФСРның Атказанган нефть һәм газ сәнәгате хезмәткәре, Башкортостан Республикасының Атказанган нефтьчесе. 1948 елдан СБКФ әгъзасы.

## Тормыш юлы
Талип Нуркаев 1925 елның 9 мартында Үстем авылында (хәзер — Башкортстанның Бакалы районыны) крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1938 елда Мостафа җидееллык мәктәбен тәмамлый. Армиягә алынганчы «Кызыл көч» колхозында умартачы булып эшли.

ССРБ армиясенә 1943 елның февралендә алына. 1943 елның ноябреннән Бөек Ватан сугышы фронтында. Армиядә 3 нче Украин фронтының 46 нчы армиясенең 34 нче гвардия укчылар дивизиясенең 105 нче гвардия укчылар полкының автоматчысы була, исеме буенча — кызылармеец.

Кызылармеец Талип Нуркаев гвардия лейтенанты Б. С. Васильев-Кытин командованиесе астында ун сугышчыдан торган төркем составында 1944 елның 17-18 апрелендә Днепрның уң ягында, Молдавия ССРның Суворов районы Рэскэець авылы янында плацдарм өчен 36 сәгатьлек сугышта катнаша. Танкка каршы граната белән ул дошманнарның күзәтү пунктын юк итә. Засададан чыгып, унсигез гитлерчыны шәхсән юк итә.

Командование биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 13 сентябрендәге Указы белән Талип Нуркаевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң ССРБ Кораллы Көчләрендә хезмәт итүен дәвам итә. 1946 елда Уфа пехота училищесын тәмамлый. 1947 елда капитан Нуркаев запаска китә. Башкортстанның Октябрьски шәһәрендә яши, «Туймазаннефть» трестының 1 нче номерлы нефть промыселында нефть һәм газ чыгару буенча өлкән оператор, «Башнефть» берләшмәсенең «Туймазаннефть» нефть-газ чыгару идарәсенең комплекслы буыны бригадиры булып эшли. 1980 елда ССРБ Дәүләт премиясенә лаек була. 9 һәм 10 чакырылыш Башкорт АССРның Югары Советы депутаты итеп сайланган.

1997 елның 24 сентябрендә вафат була. Башкортстанның Октябрьский шәһәрендә җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены;
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
* III дәрәҗә Дан ордены.

## Хәтер

* Октябрь шәһәр Ветераннар советы тарафыннан Талип Нуркаев исеме белән аталган хәйрия фонды булдырылган.
* Октябрьский шәһәрендә Герой истәлегенә һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Бакый Рәхимов

**'

**Бакый Рәхимов''' 1913 нче елда Озын Куак авылында туа. Бакый 15 яшеннән эшли башлый. Башта урман хуҗалыгында, аннары почтада эшли.

Утызынчы еллар башында авылдагы яшьләр партия һәм хөкүмәт чакыруы буенча беренче бишьеллыкның күпсанлы төзелешләренә юнәлә. Шулай ук унҗиде яшьлек Бакый Рахимов, ТАССРның Балтач районындагы авылы белән саубуллаша. 1930 нчы елда Ул тимер юл транспорты өчен эшче кадрлар әзерләүче Юдинодагы ФЗУга укырга керә. Училищены бетергәннән соң, Бакый машинист ярдәмчесе булып эшли башлый.

Ул берничә ел Казан тимер юлында поездлар йөртә.

Ә 1938 нче елда ул кинотасмалар җитештерү буенча әле генә ходка җибәрелгән Казан фабрикасына слесарь булып эшкә керә. Тиз арада Баки үзен монда җаваплы эшче итеп күрсәтә. ФЗУда укыган вакытында ук инде слесарьлек буенча иң яхшы укучыларның берсе була ул. Шуның өстенә тимер юлда эшләгән вакытта аңа еш кына ремонт эшләрендә дә катнашырга туры килә.

Кызганычка каршы, Рахимовка фабрикада озак эшләргә туры килми. Илдә икенче бөтендөнья сугышы бара. Фашизм инде Европаны басып алган була һәм безнең илебезгә дә яный.

1939 нчы елның ахырында Фин агрессорлары тарафыннан Ленинград шәһәре куркыныч куркыныч яный һәм нәтиҗәдә сугыш килеп чыга.

86нчы мотоукчылар  составында Бакый Рахимов сугышка китә. Яшь слесарь разведбатальон составында пулеметчы булып сугыша.

Күрсәткән батырлыклары өчен Рахимовка Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Бу исемне алу минутларын герой күрә алмый, сугышларның берсендә геройларча һәлак була.

Советлар Союзы Герое Бакый Рахимов 1940нчы елда үлә. Язучы Ш. Ракыйповның “Герой эзләре буйлап” китабын күпләр укыгандыр. “Герой эзләре буйлап” очеркында кызылармеец Баки Рахимовның батырлыгы беренче мәртәбә тасвирлана. Аңа СССРның Югары Советы Президиумы указы нигезендә 1940нчы елның 22 февраль көнендә Койвисто-Бъерке утравы янындагы сугышта күрсәткән кыюлыклары өчен 21 мартында Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ләкин Бу югары бүләкне бирү хәбәре сугышчыга барып җитми: 1940нчы елның 3нче мартында ул Финляндия белән сугышны бетерү турындагы килешү төзелүгә ун көн кала тигезсез көрәштә һәлак була.

“Тасма” җитештерү оешмасының территориясендә мемориаль такта бар. Анда алтын хәрефләр белән: “Монда 1938-1940нчы елларда Советлар Союзы Герое Рахимов Б.С. эшләгән”, — дип язылган.

## Сылтамалар
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Әхмәдулла Ишмөхәммәтов

**Әхмәдулла Хаҗи улы Ишмөхәммәтов** (1919 елның 7 ноябре, Ылыч, Пермь губернасы, РСФСР — 1952 елның 16 апреле, Свердловск, РСФСР, ССРБ) — гвардия майоры, Советлар Берлеге каһарманы (1944).

## Тормыш юлы
Әхмәдулла Ишмөхәммәтов 1919 елның 7 ноябрендә Ылыч шәһәрендә эшче гаиләсендә туа. Татар. Сигез сыйныфны тәмамлый, исәп-хисап эшчеләре курсларын тәмамлый. Свердловск өлкәсенең Дәүләт контроле каршында инспектор-ревизор булып эшли.

1939 елда Кызыл Армия сафларына алына. Омск хәрби пехота училищесына укырга җибәрелә, 1940 елның февралендә курсантларның бер өлеше белән бергә яңа гына төзелгән Новосибирск хәрби-пехот училищесына күчерелә. Аны 1941 елның 10 июнендә тәмамлый.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында. Взвод командиры дәрәҗәсеннән мотоукчылар батальоны командирына кадәр юл уза. 1942 елдан ВКП(б) әгъзасы. 1944 елның җәендә Көнбатыш Украинаның Львов шәһәрен азат итү өчен барган сугышларда аерылып тора.

Гвардия мотоукчылар батальоны командиры майор Ишмөхәммәтов 1944 елның 21-23 июлендә Львов шәһәрен азат иткәндә батальонның хәрәкәтен оста оештыра. Аның укчылары алдынгы отряд составында шәһәргә беренче булып бәреп керәләр. Танклар ярдәмендә сугышчылар немец автоматчикларын һәм снайперларын чыгаралар, сапёрлар һәм разведчиклар белән бергә танклар өчен юлларны чистарталар. Ишмөхәммәтовның батальоны, танкистлар белән бергә шәһәр үзәгенә таба кереп, өч көн эчендә 6 «пантера», 3 «тигр», 4 пушка, 10 пулемёт, 300дән артык дошман солдатын һәм офицерын, 100ләп гитлерчыны әсирлеккә алган. Ишмөхәммәтов, башы яраланган килеш, Львовны тулысынча азат иткәнче батальон белән командалауны дәвам итә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 23 сентябрендәге Указы белән командование биремнәрен үрнәк үтәү һәм немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен гвардия майоры Әхмәдулла Ишмөхәммәтовка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1945 елдан — запаста. Свердловскта яшәгән һәм эшләгән. 1950 елда яңадан армиягә алына һәм Свердловск өлкәсенең Югары Пышма шәһәр хәрби комиссариатында хәрби комиссар урынбасары итеп билгеләнә.

1952 елның 16 апрелендә вафат була. Ивановка зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* өч Кызыл Байрак ордены.

## Хәтер

* Ылыч шәһәрендә аның исеме белән урам атала.
* Ылыч шәһәренең Башкарма комитеты бинасында мемориаль такта урнаштырылган.
* Ылычта Геройлар аллеясында бюст урнаштырылган.
* Югары Пышмадагы хәрби техника музее экспозициясендә мемориаль такта урнаштырылган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Пермь крае Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Шамил Рәхмәтуллин (1920)

**Шамил Рәхмәтуллин**, Шамил Сәет улы Рәхмәтуллин (1920―1943) ― Эшче-Крестьян Кызыл Армиясе капитаны, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Союзы Герое (1944).
### Сылтама
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Тум өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Мидхәт Салихов

### Сылтама
*Герой турында
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 10 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 19 января (№ 3 (263)). — С. 1
## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Генераллар
Нәкыйп Сафин

**Нәкыйп Сафи улы Сафин** (1921 елның 15 марты, Мирҗәм, Арча районы, Татарстан — 1987 елның 22 мае, Казан, Татарстан) — Совет армиясе майоры, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

## Тормыш юлы
Нәкыйп Сафин 1921 елның 15 мартында Мирҗәм авылында (хәзер — Татарстанның Арча районы) туа. Җиде сыйныфны тәмамлаганнан соң башта колхозда, аннан тимер юлда эшли. 1940 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. Бөек Ватан сугышы башыннан ук аның фронтларында.

1943 елның сентябренә сержант Нәкыйп Сафин Дала фронтының 19 нчы аерым моторлаштырылган понтон-күпер батальонының бүлекчәсе белән җитәкчелек итә. Днепр өчен көрәш вакытында аерылып тора. 1943 елның 28 сентябрендә Украин ССРның Полтава өлкәсе Кобеляк районы Солошино авылы тирәсендә Сафин Днепрның көнбатыш ярындагы плацдармга күп санлы совет сугышчыларын һәм командирларын күчереп, 19 рейс ясый, аннары паромда танкларны һәм артиллерияне күчерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 20 декабрендәге указы белән «немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үтәгәне һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен» сержант Нәкыйп Сафин Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була.

1945 елда Сафин хәрби-инженерлык училищесын тәмамлый. 1946 елда лейтенант исеме белән ул запаска китә, соңрак аңа майор исеме бирелә. Туган якларында яшәгән һәм эшләгән. 1987 елның 22 маенда вафат була, Казанның Татар зиратында җирләнә.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы исеме;
* «Алтын Йолдыз» медале
* ике Ленин ордены;
* I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены.

## Хәтер
2005 елда, Казан шәһәре администрациясе башлыгы карары белән, Яшел Үзән районында совхозда директор булып эшләгән һәм Совхоз урамында яшәгән Сафин Нәкыйп Сафа улы истәлегенә Совхоз урамы атамасы Сафин урамы дип үзгәртелә.

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Гатаулла Салихов

**Гатаулла Салихов** (,  — , )** ** — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре өлкән лейтенанты, Советлар Берлеге Каһарманы (1943).

## Тәрҗемәи хәл
Салихов Гатаулла Салих улы 1924 елның 1 гыйнварында Татарстан Республикасы Арча кантоны Түбән Оры авылында туган. Татар. Җидееллык мәктәп тәмамлаган. Колхозда эшләгән. 1942 елдан Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрендә. 1943 елдан КПСС әгъзасы.
1943 елның февраленнән хәрәкәттәге армиядә.

518нче укчы полк отделение командиры (Брянск фронты, бЗнче армия, 129нчы укчы дивизия) сержант Салихов 1943 елның 12 июленнән 3 сентябрьгә кадәр Большой Малиновец һәм Сегуха авыллары янындагы сугышта зур батырлыклар күрсәткән. Снайпер мылтыгы һәм пулеметтан ут ачып 40 тан артык дошманны юк иткән. Кискен сугыш барышында башта взвод командирын, аннан соң рота командирын алыштырып, сугышчыларны штыклы һөҗүмгә күтәреп, дошманга ташланган. 1943 елның 27 августында аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелгән. 1943 елны Ташкәнттә тизләтелгән пехота училищесын, ә 1944 елда «Выстрел» курсын тәмамлаган.

1945 елны өлкән лейтенант Салихов сугыштан кайтып, Мәскәү шәһәрендә яши. «ВНИПИ Энергопром» да эшли. Ленин, I дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнә.
### Сылтама
* Каһарманнар.ру сайты
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Габделхак Үмәркин

**Габделхак Үмәркин** () — артиллерист, өлкән лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (1942), Татарстанның атказанган укытучысы.

Үмәркин Габделхак Сәгыйть улы 1917 елның 31 гыйнварында хәзерге Сембер өлкәсе Барыш районы Зөябаш авылында крестьян гаиләсендә туган. Татар милләтеннән. Унөч яшьтән абыйсында — Фирганә шәһәрендә яши, 1940 елда Сәмәрканд университетының химия факультетын тәмамлый.

1942 елның җәендә Севастопольны саклау сугышларында аеруча батырлык күрсәтә. Дошман көчләре Камышлы авылы янында Үмәркин батареясын чолгап алырга ниятлиләр. Тупчылар, батырларча сугышып, үз сафларын да, техниканы да саклап калалар. Севастопольга зур көч белән һөҗүм иткән дошман 7 июньдә Бәлбәк үзәнендәге Дуванкәй авылы янында Умәркин батареясын кысрыклый башлый. Тупчылар бу очракта да җиңеп чыгалар. 1942 елның 22 июнь санында «За Родину» газетасы алар батырлыгын мактап язып чыга. 1942 елның 20 июнь Указы белән Г.С.Үмәркинга Советлар Союзы Герое исеме бирелә.

Өлкән лейтенант Г.Үмәркин 1946 елда отставкага чыга, Казанга кайтып төпләнә, озак еллар 116 нчы мәктәптә укыта. Татарстанның атказанган укытучысы. Ул Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары һәм медальләр белән бүләкләнгән.

1982 елның 16 февралендә вафат. Кабере Казанның Яңа бистә зиратында.

Мәктәптә аның кечкенә музее оештырылган, мәктәп каршында бюсты куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Герой турында
* Каһарманнар.ру сайтында 

## Моны да карагыз

Төркем:Сембер өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Җиһанша Фәйзуллин

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Әстерхан өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Фәрит Фәтхуллин

**Фәрит Мөхәммәтҗан улы Фәткуллин** (1914 елның 17 марты, Казан, Казан губернасы, Россия империясе — 1942 елның 27 июле) — совет очучы-ас, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы, полк командиры, майор. Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Фәрит Фәткуллин 1914 елның 17 мартында Казан шәһәрендә хезмәткәр гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1938 елдан СБКФ әгъзасы. Җиде сыйныф һәм фабрика-завод укучылары мәктәбен тәмамлый. 1931—1932 елларда «Заря» фабрикасында кондитер булып эшли.

1932 елдан Кызыл Армиядә. 1934 елда Сталинград хәрби-авиация очучылар мәктәбен тәмамлый.

1939—1940 елларда совет-фин сугышында катнаша. Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында.

1941 елның 15 февраленнән 271 нче истребитель авиация полкы составында полк экипажларын хәрби хәрәкәтләр алып баруга әзерләүдә һәм Төньяк-Кавказ хәрби округының аерым авиация эскадрильясы базасында И-15 бис һәм И-153 самолётларында полк формалаштыруда катнаша. 1941 елның 5 сентябрендә 3 нче авиация эскадрилья составы белән Днепропетровск янындагы Көньяк фронтка китә.

Көньяк-Көнбатыш фронтның 44 нче истребитель авиация дивизиясе идарәсендә эскадрильи командиры капитан Фәрит Фәтхуллин 1941 елның октябренә дошманның гаскәрләрен штурмлау өчен 42 хәрби очыш ясый. Аэродромнарда очучы 17 дошман самолётын юк итә.

1942 елның 27 июлендә майор Фәрит Фәткуллин, дошманның өч самолётын бәреп, һәлак була.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1941 елның 20 ноябрендәге Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән өчен һәм күрсәткән батырлыгы өчен капитан Фәрит Фәтхуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* Кызыл Йолдыз ордены.

## Хәтер
Казанның Идел буе районындагы Сабын кайнату урамының исеме Ф. Фәтхуллин урамы дип үзгәртелгән.

## Сылтамалар
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Назыйм Якупов

**

### Сылтама
* Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Вәли Хаҗиев (1925)

**Вәли (''Вәлит'') Хаҗиәхмәт улы Хаҗиев** (1925 елның 9 июле, Оет, Саба районы, ТАССР, РСФСР, ССРБ  — 1995 елның 16 мае, Яшел Үзән, Татарстан, Россия) — 1 нче Балтыйк буе фронтының 43 нче армиясе Суворов дивизиясенең 334 нче укчы Витеб орденының 1126 нчы укчы полкы укчысы, кызылармеец. Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
1925 елның 9 июлендә ТАССРның Саба районының Оет авылында татар крестьян гаиләсендә туа. Колхозда бригадир булып эшли.

1943 елның гыйнварыннан Кызыл Гаскәрдә. Шул вакытта ук Саратов өлкәсенең Татищево станциясендә пулемёт училищесында хәрби ант кабул итә. Әмма училищены тәмамлап бетерми, чөнки курсантларның бер өлешен Татарстан АССРда оешкан 334 нче укчылар дивизиясе штабы урнашкан Псков өлкәсенең Бөек Луки шәһәре районына җибәрәләр.

1944 елның июненнән армиядә. Белоруссияне азат итү сугышларда катнаша. Комсомолның 1126 нчы укчы полкы укчысы кызылармеец Хаҗиев 1944 елның 25 июнендә беренчеләрдән булып Витебск өлкәсенең Шумилинский районы Гринёво авылы янында Көнбатыш Двина елгасын кичә. Ярда дошман урнашкан була, кызылармеец Хаҗиев, куаклар артында яшеренеп, дошман дзоты амбразурасына якынлаша һәм граната белән аны юк итә. Шулай ук дошманның тагын бер пулемёт ноктасы бетерелә. Дошман һөҗүме какшый, бу исә полкка күчү һәм плацдармны алу мөмкинлеген бирә. Бу сугышта плацдармда Хаҗиев яраланган, әмма сугыш кырларыннан хәрби бурычны тулысынча үтәмичә китмәгән.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 22 июлендәге Указы белән немец-дошман илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең хәрби биремнәрен үрнәк үтәгәне һәм күрсәткән батырлыгы өчен Вәли Хаҗиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң демобилизацияләнә. Татарстан Республикасының Яшел Үзән шәһәрендә яшәгән. 1995 елның 16 маенда вафат була.

1999 елда Яшел Үзән шәһәренең бер урамына Советлар Берлеге каһарманы Вәли Хаҗиев исеме бирелә.

## Бүләкләр
* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

## Әдәбият
* Татар энциклопедиясе сүзлеге. 1999. 621 нче бит.

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Гайнанша Хәйдәршин

**Гайнанша Хәйдәр улы Хәйдәршин** (1911 елның 5 феврале, Байгуҗа — 2006 елның 3 декабре, Байгуҗа, Яңавыл районы, Башкортстан, Россия) — 117 нче гвардия аерым сапёр батальоны бүлекчәсе командиры (Дала фронты, 37 нче армия, 110 нчы гвардия укчылар дивизиясе), гвардия кызылармеецы, Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Гайнанша Хәйдәршин 1911 елның 5 февралендә Яңавыл районының Байгуҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. Башлангыч белем ала. 1944 елдан СБКФ әгъзасы. Сугышка кадәр Пермь шәһәрендә колхозда, пристаньда эшли.

1941 елда Украин ССРның Киев шәһәренең Дарницкий район хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафларына алына.

Сапёрлар курсларында укыганнан соң Ерак Көнчыгышка җибәрелә. 1942 елның февралендә аларны фронт сызыгына күчерәләр. Кавказдагы сугышларда беренче сугышчан бүләген — «Батырлык өчен» медален ала.

117 нче гвардия аерым сапёр батальонының (Дала фронты, 37 нче армия, 110 нчы гвардия укчылар дивизиясе) бүлекчәсе командиры рядовой Гайнанша Хәйдәршин 1943 елның 9 октябрендә Кременчуг шәһәреннән көньяктарак Дериевка авылы янында Днепр елгасын кичкәндә аерылып тора.

1943 елның 9 октябрендә Днепр елгасын кичкәндә дошманның атуы астында көймәдә сугышчыларны, сугыш техникасын һәм сугыш әйберләрен ташып, 27 тапкыр елга аша чыга. Соңгы рейс ясаганда көймә мина кыйпылчыгы белән тишелә һәм бата башлый. Гайнанша Хәйдәршин аны йөздереп калдыра ала һәм йөкне елганың көнбатыш ярына җиткезә.

177.0 биеклектәге плацдармда сугышларда катнашып, ул дошман танкын зарарлый.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 22 февралендәге Указы белән Днепрны кичкәндә командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм батырлык күрсәткән өчен Гайнанша Хәйдәршинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1944 елның февралендә Гайнанша Хәйдәршин демобилизацияләнә. Яңавыл районының Фрунзе исемендәге колхозда Байгуҗа авыл җирлеге рәисе булып эшли. 2006 елның 3 декабрендә вафат була, Байгуҗа авылында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 елның 22 феврале):
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985 елның 11 марты);
* Кызыл Йолдыз ордены (1943 елның 21 июле);
* «Батырлык өчен» медале (1943 елның 21 июне).

## Хәтер

* Гайнанша Хәйдәршин һәйкәл Байгуҗа урта мәктәбе ишегалдында гранит постаментка куелган.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Әнвәр Фәтхуллин

## Биографиясе
Әнвәр Әсәдулла улы Фәтхуллин 1922 елның 5 августында хәзерге Башкортстан  республикасының Бүздәк районы Иске Бүздәк авылында  туа. Милләте буенча татар. Шунда ук  тугыз сыйныф тәмамлый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң,  Белорецк шәһәренә китә, шунда эшли башлый һәм аэроклубка укырга керә. Аэроклубны тәмамлаганнан соң, Свердловскига күчеп килә. Биредә   авиация хәрби очучылар  мәктәбендә белем ала.

1942 елда аны  тәмамлый.

1942елның  октябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында.

140нчы гвардия штурм авиациясе полкында (8 нче гвардия  штурм авиациясе дивизиясе, 1 нче гвардия штурм авиациясе корпусы, 2 нче һава армиясе, 1 нче Украина фронты ) экадрилья командиры ярдәмчесе гвардия  өлкән лейтенанты  Әнвәр Фәтхуллин 1945 елның гыйнварына 148 сугышчан очыш ясап, дошманның ягулык,  корал складларын, гаскәр һәм сугыш машиналары, техникалары тупланган урыннарны, аэродромнарны штурмлаган, разведкага барган. Группа белән  23 һава  сугышында дошманның 8 самолетын бәреп төшергән.

1945 нче елның 10 апрелендә  Советлар Союзы Герое исеме бирелә.  1945 елдан КПСС әгъзасы.

Сугыштан соң Хәрби  Һава көчләрендә хезмәтен дәвам иткән. 1950 елда  авиация полкына командирлар хәзерләү  Үзәк тактика-очу курсларын тәмамлаган.

1973 елда полковник Әнвәр Фәтхуллин запаска чыккан. Волынь өлкәсенең   Луцк шәһәрендә  (Украина) яшәгән.

1986 елның  21 декабрендә вафат була.

## Бүләкләре

* Ленин ордены
* Ике Кызыл байрак ордены
* Александр Невский ордены
* Ике I дәрәҗәдә  Ватан сугышы  ордены
* II  дәрәҗәдә  Ватан сугышы ордены
* Ике Кызыл йолдыз ордены

## Чыганак
Батырлар китабы. - Казан: Татар . кит. нәшр., 2000.- 395 б.

### Сылтама
* Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Хәлил Хәйруллин

**Хәлил Зиннәтулла улы Хәйруллин** (1920 елның 14 июне, Күгәй, Яшел Үзән районы, Татарстан АССР, РСФСР) — Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге каһарманы (1945).

## Тормыш юлы
Хәлил Хәйруллин 1920 елның 14 июнендә Күгәй авылында (хәзер — Татарстанның Яшел Үзән районы) туа. Башлангыч мәктәпне тәмамлый. 1937 елдан Мәскәүдә яши һәм эшли. 1940 елның августында Хәйруллин Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәт итәргә алына. 1941 елның сентябреннән — Бөек Ватан сугышы фронтларында. Вязьма астында барган сугыш вакытында яралана һәм әсирлеккә алына, аннан дүрт айдан соң кача ала. Партизаннарны очратып, аларга кушыла һәм 1943 елның көзенә кадәр партизан отрядында сугыша. Азат ителгәннән соң кабат даими частьлар составында барган сугышларда катнаша.

1944 елның июленә кызылармеец Хәлил Хәйруллин 3 нче Беларус фронтының 11 нче гвардияче армиясенең 84 нче гвардия укчылар төмәненең 245 нче гвардия укчылар полкының пулеметчысы була. Литва ССРны немец-фашист илбасарларыннан азат итү өчен сугыш вакытында аерылып тора. 1944 елның 13—14 июль төнендә Хәйруллин беренчеләрдән булып Алитус районында Неман аша чыга һәм пулеметының уты белән төп көчләрне туктата, берничә немец контратакасын чагылдыра. Сугышның кискен мизгелендә ул сафтан чыккан рота командирын алыштыра һәм бүлекчәне һөҗүмгә күтәрә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән «немец илбасарларына каршы фронттагы команданың сугышчан биремнәрен үрнәк итеп үтәү һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен» гвардия кызылармеецы Хәлил Хәйруллин Советлар Берлеге каһарманы исеменә, Ленин ордены һәм 6663 номерлы «Алтын Йолдыз» медаленә лаек була.

Сугыштан соң Хәйруллин демобилизацияләнә. Туган якларында яшәгән һәм эшләгән. 1984 елның 29 сентябрендә вафат була, Күгәйдә җирләнә.

Шулай ук Кызыл Байрак ордены һәм медальләр белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Әкрәм Хәйретдинов

**Әкрам Минһаҗ улы Хәйретдинов**
### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Исмәгыйль Хәкимов

**Михаил (Исмәгыйль) Кәбир улы Хәкимов** (1916 елның 1 ноябре, Зур Чынлы авылы, Чүпрәле районы, Казан губернасы — 1986 елның 19 ноябре, Казан, ССРБ) — Кара диңгез флотының Одесса хәрби-диңгез базасының 384 нче аерым диңгез пехотасы батальонының танкка каршы мылтыгы наводчигы, матрос. Советлар Берлеге каһарманы.

## Биография
Исмәгыйль Хәкимов 1916 елда хәзерге Татарстан Республикасының Чүпрәле районы Зур Чынлы авылында татар крестьяны гаиләсендә туа. Башлангыч авыл мәктәбен тәмамлый. Әти-әнисе белән Бакыга күченә һәм анда төрле предприятиеләрдә эшли.

1942 елда хәрби-диңгез флоты составында булган Кызыл Гаскәре сафларына алына. Батум һәм Новороссийск шәһәрләренең яр буе саклавында, аннары диңгез пехотасында хезмәт итә.

Төньяк Кавказ, 4 нче һәм 3 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында «Малая земля» десантында, Кавказны, Кырымны һәм Украинаны азат итүдә катнаша. Таганрог һәм Мариупольне азат итү буенча десант операцияләрендә аерылып тора. Мариуполь өчен барган сугышларда дошман пушкасын һәм аның исәп-хисапын юк итә, аннары үзе яралана, әмма сугышта катнашуын дәвам итә, шуның өчен «Сугышчан казанышлары өчен» медале белән бүләкләнә.

1944 елның мартның икенче яртысында өлкән лейтенант Константин Фёдорович Ольшанский җитәкчелегендәге Десант төркеме составына керә. Десантның бурычы — Одесса операциясенең бер өлеше булган Николаев шәһәрен азат итү барышында Совет гаскәрләренең фронталь бәрелешен җиңеләйтү. Николаевның диңгез портында төшкәннән соң отряд ике тәүлек дәвамында дошманның 18 һөҗүмен тартып ала. Бу сугышларда десантчыларның барысы да диярлек үлгән, ә матрос Хәкимов яраланган.

Госпитальдә дәваланганнан соң үз батальонына әйләнеп кайта, анда сугыш беткәнче хезмәт итә. ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 20 апрелендәге Указы белән Хәкимов Михаил Кәбир улына Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Сугыштан соң туган якларына әйләнеп кайта. Казанда яшәгән һәм эшләгән. 1986 елның 19 ноябрендә вафат була.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге каһарманы алтын йолдызы;
* Ленин ордены;
* II нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены;

## Истәлек
Исмәгыйль Хәкимов туган Зур Чынлы авылында 1979 елда хәрби һәм хезмәт даны музее ачыла. Биредә аның батырлыгы турында зур стенд оештырылган. М. К. Хәкимов Николаев шәһәренең мактаулы гражданины.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Кто есть кто в Республике Татарстан: Герои Советского Союза — наши земляки (Сборник документальных очерков и зарисовок в трех книгах). — Казань: Татарское кн. изд-во, 1982—1985.
* *Медведев Н. Я.* Нас было 68 / Литературная запись Ивана Жигалова. — Издание переработанное и дополненное. — М. : ДОСААФ, 1966. — 50 000 экз.
* *Божаткин М. И.* Десант принимает бой. — Николаев : Возможности Киммерии, 1998. — 379 с. — ББК СТ 63.3(4УКР-4МИК).
* Морская доблесть / составители Ю. И. Чернов, А. А. Воронин. — М. : Воениздат, 1982. — 206 с. — 65 000 экз. — ББК 359.75(09) + 3КСМ.

## Сылтамалар

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Мисбах Хәлиуллин

**Мисбах Хәлиулла улы Хәлиуллин** (1916 елның 12 марты, Сугышлы авылы — 1983 елның 18 апреле, Казан, РСФСР, ССРБ) — Советлар Берлеге каһарманы. Штурм авиация полкы эскадрилья командиры, капитан.

## Тормыш юлы
Мисбах Хәлиуллин 1916 елның 12 мартында Самара губернасының Бөгелмә өязе Сугышлы авылында (хәзер — Татарстанның Лениногорск районы) туа. Милләте буенча татар. Җирле колхозда эшли.

1934 елда Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлый, алган белгечлек буенча Яр Чаллыда район җир бүлегендә эшли. 1936 елда комсомол чакыруы буенча очучылар мәктәбенә укырга керә. Аны тәмамлаганнан соң очучылар әзерләү курсларында катнаша.

Бөек Ватан сугышы башлангач фронтка китәргә тели, әмма ике елга якын яшь очучыларның очыш һәм хәрби осталыгын күтәрү белән шөгыльләнергә туры килә. Шуңа күрә 1943 елның маеннан гына фронтка җибәрелә.

783 нче штурм полкы эскадрильясы белән командалап, капитан Мисбах Хәлиуллин үзен оста җитәкче һәм югары категорияле очучы-штурмовик итеп таныта. Командованиенең биремнәрен үтәгәндә ул чишүнең гадәти булмаган яңа юлларын тапкан. Эскадрилья белән Гродненск өлкәсенең Волковыск шәһәре янындагы дошманның хәрби техника һәм гаскәрләрнең туплану урынына юл тотканда, очучылар фронт сызыгын курсны башка районга тоткан сыман узалар, аннары, кискен борылыш ясап, немецлар өчен көтмәгәндә килеп чыгалар. Штурмчылар дүртенче тапкыр барган вакытта гына дошманның зенитчылары шуны аңлый, ләкин соң була. Хәлиуллин төркеме гитлерчыларның оборона чикләрен штурмлап, пехотага һөҗүм итәргә булыша, артиллеристларга позицияләрдә дошман гаскәрләрен җимерергә булыша, танк бригадасына оборонадан чыгарга ярдәм итә. 1945 елның апреленә Мисбах Хәлиуллин эскадрильясы 88 хәрби очыш ясый, 16 сугышта 3 самолётны бәреп төшерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 18 августындагы Указы белән командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм батырлык күрсәткән өчен капитан Мисбах Хәлиуллинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң Мисбах Хәлиуллин хәрби авиациядә хезмәт итүен дәвам итә. 1958 елда запаска китә. Казанда яшәгән. 1983 елның 18 апрелендә Казанда вафат була, Яңа Татар зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы (1945 елның 18 апреле):
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* өч Кызыл Байрак ордены;
* Александр Невский ордены;
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
* «Сугышчан хезмәтләре өчен» медале;
* Кызыл Йолдыз ордены.

## Хәтер

* Бөгелмә һәм Лениногорск шәһәрләренең Каһарманнар аллеясында Мисбах Хәлиуллин бюсты куелган. 
* Лениногорскта урамнарның берсе аның исемен йөртә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Мансур Хәсәншин

### Сылтама
*Герой турында
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Кәлимулла Якупов

*

*'Кәлимулла Якуп улы Якупов''' (1920 елның 15 марты — 1999 елның 1 феврале) — совет офицеры, медицина хезмәте подполковнигы, Советлар Берлеге каһарманы (1944), 1941 елның декабрендә Уфа шәһәрендә оешкан Үзәк фронтның 61 нче армиясенең 7 нче гвардия кавалерия корпусының 112 нче Башкорт кавалерия дивизиясе буларак барлыкка килгән 16 нчы Чернигов каваллерия дивизиясенең 58 нче гвардия кавалерия полкының медицина пункты фельдшеры вазифасында Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы.

## Тормыш юлы
Кәлимулла Якупов 1920 елның 15 мартында Казан губернасының Иштирәк авылында (хәзер — Татарстанның Тукай районы) крестьян гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. 1939 елда Чистай шәһәрендә медицина техникумын тәмамлый. Кама Тамагы районында фельдшер булып эшли.

1939 елдан Кызыл Армиядә. Совет-фин сугышында һәм 1939 елда Совет гаскәрләренең Көнбатыш Украинага һәм Көнбатыш Белоруссиягә азат итү явында катнашучы. 1942 елдан ВКП(б) әгъзасы.

1941 елның июленнән Бөек Ватан сугышы фронтларында. Хәрби фельдшер буларак 189 нчы укчы дивизиясенең 259 нчы укчы полкы составында Калинин фронтында барган сугышларда катнаша. Сталинград фронтында 112 нче (соңыннан — 16 нчы гвардия) Башкорт кавалерия дивизиясе 275 нче (соңыннан — 58 нче гвардия) кавалерия полкы составында дошман белән көрәшә.

58 нче гвардия кавалерия полкының медицина пункты фельдшеры (Үзәк фронтның 61 нче армиясенең 7 нче гвардия кавалерия корпусының 16 нчы Чернигов каваллерия дивизиясе) гвардия өлкән лейтенанты Кәлимулла Якупов, Белоруссиянең Гомель өлкәсенең Брагинский районы Нивка авылы янында Днепр елгасын кичкәндә, 1943 елның 27 сентябрьнең төнендә яраланганнар белән көймәдә 27 рейс ясый һәм 74 сугышчының һәм офицерның гомерен коткара. Моннан тыш, Якупов плацдармда сугышучылар өчен сугыш припасларын күчерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1944 елның 15 гыйнварындагы Указы белән немец-фашист илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм күрсәткән батырлык өчен медицина хезмәтенең өлкән лейтенанты Кәлимулла Якуповка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

1946 елдан медицина хезмәте гвардия подполковнигы Кәлимулла Якупов запаста. 1949 елда Казанда республика партия мәктәбен тәмамлый. Яр Чаллы шәһәрендә яшәгән, лаеклы ялга киткәнче «Камдорстрой» трест идарәсе башлыгы урынбасары булып эшләгән. 1999 елның 1 февралендә вафат була.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* Кызыл Байрак ордены;
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены;
* Кызыл Йолдыз ордены.

## Хәтер

* Кәлимулла Якуповның исеме Башкортстан Республикасының Милли музеенда һәм 112 нче (16 нчы гвардия) Башкорт кавалерия дивизиясе музеенда барлык 78 Советлар Берлеге Каһарманнары исемнәре белән бергә мемориаль такталарда урнаштырылган.
* 2005 елның 9 августында Яр Чаллыда Кәлимулла Якупов яшәгән йорт фасадына мемориаль такта куела.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Хәрби табиблар
Сөлекләр

**Сөлекләр** () — боҗралы суалчаннар ассыйныфы. Күпчелеге төче суда яши. Барлыгы 400—500 төр сөлек бар дип исәпләнә.

Сөлекләрнең тәннәре озынча, арка-корсак юнәлешендә бераз кысылган. Алгы һәм арткы очларында имгечләр бар. Параподияләре, төкләре яки саңаклары юк.

Гадәттә сөлекләр кан эчүчеләр булса да, аларның арасында чын паразитлар юк.

Медицинада медицина сөлеге еш кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Боҗралы суалчаннар
Төркем:Паразитлар
Төркем:Хайваннар сыйныфлары
Хордалылар

**Хордалылар** () — терәк хезмәтен үтәүче тыгыз үзәк скелеты (хорда) булган икенчел авызлы хайваннар.

## Нерв системасы
Хордалыларда үзәк нерв системасы тәннең арка ягында урнашкан нерв көпшәсеннән тора. Нерв системасы төзелеше буенча хордалылар — иң югары үсешле хайваннар төре. Кан әйләнеше йомык, йөрәк тәннең корсак ягында урнашкан була.

## Төрләре
Хроник яктан хордалылар — иң яшь төр.

Барлыгы 51 000 төргә якын хордалылар билгеле.

Хордалылар төре өч зур төркемгә бүленә: 
* Башсөяксезләр
* Личинка-хордалылар 
* Умырткалылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз




Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Фәрит Шагалеев

### Сылтама
*Герой турында

Төркем:Алтай крае Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Генераллар
Төркем:Татар хәрбиләре
Төркем:Хәрби һава академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Сызрань ЮХАОУ тәмамлаучылар
Галимҗан Шаһвәлиев

**Галимҗан Нургаяз улы Шаһвәлиев** (1919 елның 23 декабре — 1982 елның 24 мае) — 2 нче Рымник Кызыл Байрак армиясенең 44 нче аерым моторлаштырылган понтон-күпер батальоны бүлекчәсе командиры, 2 нче Украин фронтының 46 нчы армиясенең понтон-күпер бригадасы Суворов, Кутузов һәм Богдан Хмельницкий орденнары, ефрейтор. Советлар Берлеге каһарманы.

## Тормыш юлы
Галимҗан Шаһвәлиев 1919 елның 23 декабрендә Татар авылында (хәзерге вакытта Татарстан Республикасының Әлки районы Татар Төгәлбәе авылы) туа. Милләте буенча татар. 1950 елдан СБКФ әгъзасы. 1931 елда әти-әнисе белән Ярославль өлкәсенә күчеп килә. Большесельский районының Варегово бистәсендә яшәгән. Торф эшкәртүдә эшләгән.

1941 елда Кызыл Армия сафларына алына һәм шул ук елның октябрендә немец-фашист илбасарларына каршы сугышларда катнаша. Мәскәү өчен барган көрәштә сапёр Шаһвәлиев хәрби биремнәрне үтәгәндә батырлык күрсәтә. Ул куйган миналарда берничә дошман танкы шартлый. Сугышчының хезмәте «Батырлык өчен» медале белән билгеләп үтелә.

Икенче «Батырлык өчен» медален Шаһвәлиев Сталинград янындагы сугыш вакытында алган. Монда Шаһвәлиевкә атыш астында күп тапкыр Идел аша шәхси состав һәм сугыш әйберләрен ташырга туры килә, понтон исәп-хисап белән командаларга туры килә. 1944 елның сентябрендә III нче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә, бүлекчә командиры була. Аеруча Маҗарстан территориясендә барган сугышларда ефрейтор Шаһвәлиев аерылып тора.

1944 елның 4 декабрендә ефрейтор Шаһвәлиев Эрчи шәһәре янында Дунай елгасы аша катер тартып барган понтонда пехотаның һәм артиллериянең беренче десантын чыгара. Паром уң як ярга якынлашканда дошман көчле корал-пулемёт уты ача. Дошманнар десантчыларга гранаталар белән ташлый башлыйлар. Ефрейтор Шаһвәлиев беренче булып ярга йөгереп чыга һәм фашистлар белән кул көрәшенә керә. Аның артыннан бөтен десант омтыла. Шаһвәлиев 12 дошман солдатын юк иткән. Сугыштан соң үзенең туры вазифаларына әйләнеп кайта. Ике тапкыр яраланган килеш, дошманның уты астында ул тагын 10 рейс ясый һәм уң як ярга 2 батальон пехота һәм 4 пушканы китерә.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 24 мартындагы Указы белән командование биремнәрен үрнәк үтәү һәм немец-дошман илбасарларына каршы сугышларда күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен ефрейтор Галимҗан Шаһвәлиевка Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Җиңү көнен Чехословакиянең башкаласы Прагада каршы ала. Сугыштан соң демобилизацияләнә.

Ярославль өлкәсенә, туган предприятиесенә әйләнеп кайта. 1979 елга кадәр Варегово торфопредприятиесендә җитештерү участогы монтёры булып эшли. Җирле Совет депутаты була.

Ярославль өлкәсенең Большесельский районының Варегово бистәсендә яшәгән. 1982 елның 24 маенда вафат була. Большесельский районының Шельшед авылы зиратында җирләнгән.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы:
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* III дәрәҗә Дан ордены;
* ике «Батырлык өчен» медале.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*Герой турында

Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Дан орденының кавалерлары
Башсөяксезләр

**Башсөяксезләр** () — хордалы хайваннарның астөре. Башка хордалылардан аермалы буларак, башсөяксезләр төр сыйфатларын гомер дәвамында саклыйлар. Баш сөякләре юк, нерв системалары нерв көпшәсеннән тора.

Бу астөргә якынча 30 төр керә. Аларның арасында иң күренеклесе — ланцетниклар.

Башсөяксезләр — диңгез хайваннары. Күпчелек очракларда азхәрәкәтчән. Тәннәре зур түгел, озынлык 5—8 см. Башлары юк, тән һәм койрык кына бар.

Хордалары даими, таяксыман рәвештә.

## Шулай ук кара
* Хордалылар

Төркем:Хордалылар
Личинка-хордалылар

**Личинка-хордалылар** () — хордалы хайваннарның астөре. Үзенә 5 сыйныфны кертә — асцидияләр, аппендикулярияләр, сальп, пиросомнар һәм долиолидлар. Башка классификациягә күрә соңгы 3 сыйныф **Thaliacea** сыйныфына карый. 

Личинка-хордалыларның 1 меңгә якын төре билгеле. Алар бөтен дөнья буенча таралган, күбесенчә диңгезләр төбендә яшиләр. 

*