open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кара юрга

**Кара юрга**()- башкорт халык җыры, кыска көй, "Кара юрга" башкорт милли эпосының фрагменты. «Кара юрга» көе Башкортстан Сабантуйларда елкылары чыккан бәйге уңаенан еш яңгырый. Фәйзи Гаскәров ансамбле тарафыннан 1938 елда җыр көйләренә башкорт хореографиясен кабатлаган Кара юрга бию куелды.

Җыр турында башлангыч мәгълүматлар И.И.Лепехин язмаларында урнаштырылган. “Кара юрга" легендасын һәм качкын уйналган вариантын башлангыч тапкыр 1894 елда С. Г. Рыбаков Ырынбур губернасының Орски өязендә Темәс авылында (хәз. Баймак районы) Биргәле курайчыдан һәм Кананикольск заводында курайчы И.Локмановтан язып ала һәм «Урал мөселманнарының көнкүреш тасвирламасы белән музыкасы һәм җырлары» китабында бастырып чыгара. Җырны артабан З.Г.Исмәгыйлев, Ф.Х.Камаев, Л.Н.Лебединский, Г.З. Сөләймәнов, Х.Ф.Әхмәтов язып ала.
## Җырны башкаручылар
«Кара юрга» җырын Р. Ә. Гәрәев, Гали Хәмзин, Ф. Ф. Гәрәев, А. Г. Галимов, Марсель Кутуев, Флюра Килдиярова һ. б. башкара.

## Чыганаклар
*Мөхәммәтша Бурангулов. Сәсән аманаты. — Башҡортостан китап нәшриәте, 1995. — 350 бит. — ISBN 5-295-01397-9 (1-се китап) — ISBN 5-295-01396-0
## Тышкы сылтамалар
*Роберт Юлдашев - Кара юрга
*[Текст](https://wikisource.org/wiki/%D2%A0%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%8E%D1%80%D2%93%D0%B0_(%D0%B9%D1%8B%D1%80))
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт халык җырлары
Кайгысыз Атабаев

**Кайгысыз Атабаев** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, Төркестан АССРның игенчелек халык комиссары (1920), Төркестан АССР ХКШ рәисе (1920-1922), БХСҖ Халык назыйрлары шурасы рәисенең 1 нче урынбасары (1923-1924), Төрекмәнстан ССР ХКШ рәисе (1925-1937).
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Бәйге

**Бәйге**— күпчелек төрки халыкларында — (алтайларда, башкортларда, казакъларда, кыргызларда, татарларда һәм үзбәкләрдә борынгы һәм популяр булган ат чабышларының төре).

Бәйге  — чокырлы-чакырлы урыннар буйлап озын дистанциягә (5-15 чакрым, үткән заманда 50 чакрымнан да күбрәк) ат чабышы, анда сыбайлыны таллыгы мөһим роль уйнай. Аның барлыкка килүе күчмә тормыш алып бару, атларны озын юлга әзерләү белән бәйле. Хәзерге көннәрдә узыш ипподромнарда үткәрелә. Кайчак әүвәле төркемнән аерылырга мөмкинлек бәя, азак шул атлы эзеннән куу рәвешендә дә үтерелергә мөмкин.

Төркем:Татар милли спорт төрләре
Сохан Бабаев

**Сохан Бабаев** (,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Чәрҗөй өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1943-1945), Төрекмәнстан ССР ХКШ (1946 елдан - министрлар шурасы) рәисе (1945-1951), Төрекмәнстан коммунистлар фиркасенең ҮКнең 1 нче сәркәтибе (1951-1958).
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Балыш Гавәзев

**Балыш Гавәзев** (,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, ТССР мәгариф халык комиссары урынбасары (1940-1941), ВКП(б)ның Ашкабад (1943-1944) һәм Ташугыз (1944-1946) өлкә комитетларының 2 нче, Мары өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1950-1951), Төрекмәнстан ССР МШ рәисе (1951-1958, 1959-1960), Төрекмәнстан коммунистлар фиркасе ҮКнең 1 нче сәркәтибе (1960-1969).
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Җоматорды Караев

**Җоматорды Караев** (,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, ТССР дәүләт контроле халык комиссары урынбасары (1942-1943), ВКП(б)ның Кәрке (194?-1947) һәм Ташугыз (1951-1958) өлкә комитетларының 1 нче сәркәтибе, Төрекмән ССР авыл хуҗалыгы министры (1947-1950), Төрекмәнстан ССР МШ рәисе (1958-1958), Төрекмәнстан коммунистлар фиркасе ҮКнең 1 нче сәркәтибе (1959-1960).
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Мөхәммәт Парсин

**Мөхәммәт Парсин** (Мөхәммәт Зарип улы Парсин, ,  — , ) — журналист, театр тәнкыйтьчесе, «Сәйяр» труппасы артисты, Әтнә халык театрына нигез салучы.

## Искәрмәләр
Кеннет Вилсон

**Кеннет Вилсон** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1982).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Төркем:Физиклар
Хан Әхмәтев

**Хан Әхмәтев** (,  — , ) — СССР һәм Төрекмәнстан фирка-дәүләт эшлеклесе, КПССның шәһәр Ашкабад комитетының 1 нче сәркәтибе (1985-1988), Төрекмәнстан ССР МШ рәисе (1989-1991), Төрекмәнстан премьер-министры (1991), Төрекмәнстан тимер юлы башлыгы, Төрекмәнстан тимер юл транспорты министры (1991-1992), Төрекмәнстанның Төркиядәге илчесе (1992-1994).
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Илчеләр
Уел

**Уел** — татар, башкорт халык җыры. Җыр Башкортстан территориясендә киң таралган. «Уел» җырының «Йорт артында тал үстердең» исемле варианты «*Башкорт халык  җырлары*» кулъязма җыентыгына кертелгән.

## Җырны башкаручылар
Абдулла Солтанов, Сөләймән Абдуллин, Рәшит Ваһапов, Зәки Мәхмүтов, Рамазан Янбәков, Азат Гаеткулов, Ярамир Низаметдинов, Роберт Заһретдинов, Фәдис Ганиев, Зөлфәт Фахрутдинов һ. б. башкара.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Башкорт халык җырлары
Гобәйдулла Кушаев

**Гобәйдулла Кушаев** (Гобәйдулла Габдулла улы Кушаев, ,  — , ) — журналист. 1920-1922 елларда «Кызыл яшьләр» гәҗите мөхәррире. 1922-1924 елларда БЛКЯБнең Башкортстан өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе. 1922-1925 елларда «Яшь юксыл» һәм «Башкортстан яшьләре» гәҗитләрен оештыручы, 1930-1937 елларда «Кызыл Татарстан» гәҗитенең мөхәррир урынбасары, берүк вакытта 1930 елдан «Колхозник Татарии» гәҗитенең җаваплы мөхәррире, 1933 елдан күптиражлы «Крылья Советов» гәҗитенең җаваплы мөхәррире. Репрессияләнә, 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр
Габбас Кушаев

**Габбас Кушаев** (Габбас Габдулла улы Кушаев, ,  — , ) — журналист. 1930-елларда Казанның 124 нче санлы заводта, мех комбинатында, Вахитов ис. химия комбинатында, «Пишмаш» заводында күптиражлы гәҗитләр мөхәррире. 1942 елдан Кайбыч район (1942-1945), Чистай шәһәр (1945-1948), һәм Яшел Үзән район (1949-1965) гәҗитләре мөхәррире. 1965-1967 елларда ТАССР Журналистлар берлеге идарәсенең җаваплы сәркәтибе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мирхәйдәр Фәйзинең хаты нинди сер саклый?
* https://kazved.ru/printa/38583.aspx
Мисырда Һинд дине

**Мисырда Һинд дине** азчылык дине булып тора, аның тарафдарлары булып дәүләттә Һиндстан экспатриатлары һәм эшчеләре булып тора. 2012 Мисыр Конституциясе, мәгълүматлары буенча Мисырда якынча Һиндле чыгышлы 57% Һинд дине тарафдарлары бар һәм алар Һиндле халыкның 90%-ын тәшкил итәләр.

2011 Мисыр конфликтыннан соң, күп Һиндулар кире Һиндстанга кайтканнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Нәүфәт Җәмалетдинев

**Нәүфәт Җәмалетдинев** (Нәүфәт Нәбиулла улы Җәмалетдинев, ,  — , ) — совет һәм хуҗалык эшлеклесе, БЛКЯБнең Башкортстан өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1920-1921), Башкортстан өлкә совет-фирка мәктәбенең уку-укыту бүлеге мөдире, мәктәп мөдире (1924-1928), БАССР юстиция халык комиссары (1928-1930), өлкә фирка курслары директоры (1939-1940).

## Искәрмәләр
Мөхәммәтһади Килдебәкев

**Мөхәммәтһади Килдебәкев** (*Һади Килдебәк*, Мөхәммәтһади (Һади) Нурмөхәммәт улы Килдебәкев, ,  — , ) — журналист, педагог, язучы. 1908-1913 елларда «Вакыт» гәҗитендә, «Ялт-йолт» журналында һәм башка гәҗитләрдә мәкаләләре басыла. «Сугыш сафы» (1917-1918), «Чулпан» (1918-1919) гәҗитләре мөхәррире. 1918-1919 елларда Эчке Россия мөселманнары эшләре комиссариатының матбугат бүлеге мөдире. 1921-1926 елларда БАССРның мәгариф, игенчелек, юстиция халык комиссариатларында эшли. 1933-193? елларда Свердловск татар педтехникумы директоры. «Фәлсәфә ноктаи нәзарыннан дин», «Егерменче гасырда безнекеләр», «Ислам һәм музыка» (1911), «Ислам һәм хатын-кызлар» (1928), «Дания» (1929), «Төркия» (1929), «Коллекитв хуҗалык һәм диннәр» (1930) һ.б. китаплар, Кнут Һамсунның *«Sult»* (*«Ачлык»*) романын татар теленә тәрҗемәсе (1911) авторы.

## Искәрмәләр
Подгорный (Ерак Көнчыгыш крае)

**Подгорный** — Ерак Көнчыгыш крае Амур бүлгесенең Николаевск районында урнашкан торак пункт (1926). 1940-еллардан соң юкка чыккан.
## Халык

1926 елда биредә 17 кеше яшәгән, күпчелеге татарлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан торак пунктлар
Монголиядә Һинд дине

**Монголиядә Һинд дине** чагыштырмача күптән булмаган күренеш. Һинд дине миссионерлары Һинд динен Монголиядә соңгы елларда тарата башлаганнар. Һинд дине шулай ук Монголиянең риваятьләрендә роль уйнаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Монголиядә дин
Клаус фон Клитциң

**Клаус фон Клитциң** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1985).
## Белем
 дигән уку йортында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Яңа Уфа (Амур өлкәсе)

**Яңа Уфа** () — Амур өлкәсенең Мазаново районында торак пункт. 1967 елда юкка чыккан.
## Халык

1926 елда биредә 135 кеше яшәгән, халыкның күпчелеге татарлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан торак пунктлар
Төркем:Амур өлкәсе татар авыллары
Norwegian

**Norwegian** () — IAG һава ширкәтенең бер өлеше булып тора. Эшчеләр саны 9500 кеше (январь 2018 ел).

Төркем:Һава ширкәтләре
Яңа Уфа (Кемерово өлкәсе)

**Яңа Уфа** () — Кемерово өлкәсенең Мариинск районында торак пункт.
## Тарих
Авыл 1923 елда Уфа губернасыннан күчеп килүчеләр тарафыннан нигезләнә. 1970-елларда юкка чыга.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан торак пунктлар
Салих Хәсәнкәев

**Салих Хәсәнкәев** (Салих Хәялетдин улы Хәсәнкәев, ,  — , ) — журналист, Уфа мөселман хәрби шурасында мәдәни-агатру бүлеге мөдире, «Безнең юл» гәҗите редколлегиясе әгъзасы (1918), «Кызыл таң» гәҗите мөхәррире (192?), «Социализм Юлы» гәҗитенең җаваплы мөхәррире урынбасары (1932-1934). 1934 елдан Казанда: укытучы, Бауман районы халык мәгарифе бүлеге инспекторы. Репрессияләнә, тоткыныкта вафат була.
## Искәрмәләр
Шьяма

**Шья́ма**  — Вишну/Кришна исемнәренең берсе, Һинд динендә Парватиның ярсулы образының эпитетларының берсе, еш башка исемнәрнең составлы өлеше булып тора:**Шьямасу́ндара**, **Гханашья́ма**, **Радхешья́ма** яки сирәгрәк формада **Шьямчара́на**.

Санскрит теленнән турыдан-туры тәрҗемәдә "кара" яки "караңгы" дигәнне аңлата. Мөгаен, бу Пураналарда тире яшенле яңгыр алдыннан болыт төсенә охшаш Кришна тасвирлмалары булганга күрә. Кришнаның бертуганын Балараманы үз чиратында ак төстәге тән белән сурәтлиләр.

Һинд динендә Бхакти традицияләре тарафдарларына еш "Шьям дас" исемен биргәннәр, бу "Шьяма хезмәтчесе" дигәнне аңлата.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Библиотека ведической литературы 
* Нектарный океан Святого Имени 

Төркем:Һинд дине
Лозанна

**Лозанна** (, , , )) — Швейцария шәһәре, Во кантунының административ үзәге..
## Тарих
Рим империясе заманыннан билгеле.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Винтертур

**Винтертур** (, ) — Швейцариянең Сүрих кантунында урнашкан шәһәр, Винтертур бүлгесенең административ үзәге..
## Тарих
Шәһәр статусын 919 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Люцерн

**Люцерн** (, , , ) — Швейцария шәһәре, Люцерн кантунының административ үзәге..
## Тарих
Беренче мәртәбә 840 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Вольфгаң Пауль

**Вольфгаң Пауль** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1989).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Лугано

**Лугано** (, , ) — Швейцариянең Тичино кантунында урнашкан шәһәр, Лугано бүлгесенең административ үзәге..
## Тарих
Урта гасырлардан билгеле.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Төш химиясе

**Төш химиясе** - матдәнең физик-химик һәм төш үзлекләре арасында бәйләнешне өйрәнә торган төш физикасы һәм физик химия белән чиктәш фән өлкәсе. Төш химиясе радиохимия, химик физика һәм төш физикасы тоташу урынында барлыкка килгән.

## Төш химиясенең төп юнәлешләре
* төш реакцияләрнең һәм аларга юлдаш физик-химик процессларны өйрәнү;
* «яңа атомнар»ның химиясе;
* реактор ысулы белән яңа элементларны һәм радионуклидларны эзләү һәм аларның синтезы;
* яңа төр радиоактив таркалуларны эзләү.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
  
    

## Шулай ук карарга мөмкин

Төркем:Химия
Көниц

**Көниц** (, , ) — Швейцариядә, Берн кантунының Берн-Миттелланд бүлгесендә урнашкан шәһәр..
## Тарих
Беренче мәртәбә 1011 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Үзтума алтын

**Үзтума [[алтын]]** - үзтума элементлар сыйнфына караган минерал; көмешнең алтындагы каты эремәсе. Бакыр, тимер, аккургаш, сирәгрәк - висмут, терекөмеш, агалтын, марганец (0,9% ка кадәр) катышмалары бар.

Төркем:Алтын
Төш физикасы

**Төш физикасы** - атом төше,  һәм элементар кисәкчәләр структурасын һәм үзлекләрен өйрәнү белән шөгыльләнә торган физика өлкәсе. Төш техникасы, төш энергетикасы, радиоактив һәм стабил изотопларны җитештерүнең фәнни нигезе булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз

Төркем:Төш физикасы
Кур (шәһәр)

**Кур** (, , , ) — Швейцариянең Граубүнден кантунында урнашкан шәһәр..
## Тарих
Рим империясе заманыннан билгеле.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Сьоң

**Сьоң** (, , , )) — Швейцария шәһәре, Вале кантунының административ үзәге..
## Тарих
Безнең эрага кадәр нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Ньоң

**Ньоң** (, , , ) — Швейцариянең Во кантунында урнашкан шәһәр, Ньоң бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
БЭК I гасырда нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
̻Хаптад Баба

**Хаптад Баба**, шулай ук **Свами Саччиданда**, буларак мәгълүм рухи изге булган ул Непалның биек таулы төбәкләре буйлап йөргән һәм вакыты белән Иламда, Калинчокта, Сваргадварида, Мушикотта һәм Чанданнатхта яшәгән һәм соңыннан 1940-ынчы елларда медитация һәм табыну өчен Хаптад Үзәнендә яшәгән.
Ул илле елдан артык үзәндә яшәгән, һәм 1984 елда Хаптад Милли Паркының нигезләвен күзәткән. Аңа Һинд дине изгесенә буларак ихтирам күрсәтәләр. Милли парк эчендә бакча, гыйбадәтханәләр һәм таш сыннар калган һәм шулай ук Хаптад күле бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Кабыклы

**Кабыклы** — Россия территориясеннән ага торган елга.  Татарстанның Кайбыч районы биләмәләрендә ага. Елга Бәрле елгасының уң кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 3.5 км. Олы Кайбыч авылы аша уза.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука елгасы бассейныннан тыш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Маһруй Мозаффария

**Маһруй Мозаффария** - татар мөгалиммәсе, мәгърифәтче, язучы.

## Биографиясе

1873 елда Казан губернасы Тәтеш өязе Олы Тормы авылында Габделвәли мулла гаиләсендә дөньяга килә. Әнисе — Зөя өязе Кече Кайбыч авылы мулласы Төхфәтулла хәзрәт кызы, ягъни Уральскидагы "Мотыйгия" мәдрәсәсе мөдәррисе, Габдулла Тукайның остазы Мотыйгулла хәзрәтнең  апасы. 
 
XX гасыр башында Маһруй ханым татар кызлары өчен дәүләт хисабына ачылган беренче рус-татар мәктәбендә укыта. Мәктәпнең попечителе (башлыгы) итеп Хәдичә Әхмәрова, рус телендә укытыла торган дөньяви фәннәр укытучысы— аның кызы Маһипәрвәр, татар телен һәм дин сабагын укытучы итеп Маһруй ханым Мозаффария билгеләнгән. Мәктәптә дәресләр 1901 елның 5 сентябрендә Захарьевская (хәзерге Каюм Насыйри) урамында урнашкан Шәмсетдинов йортында 25 укучы белән башланган. 
 
Остазларыннан яхшы тәрбия алган, рус телен өйрәнгән, белемгә омтылучы кызлар белемнәрен рус мәктәпләрендә арттыру мөмкинлегеннән яхшы файдаланганнар. 1914 елда "Сөембикә" журналы бу мәктәпне бетергән утыздан артык кызның рус гимназияләрендә укуларын дәвам итүләре хакында хәбәр урнаштырган. Маһруй ханым язып калдырган тәрҗемәи хәлендә үзенең укучылары арасында күп кенә укытучылар, Сәхипҗамал Гыйззәтуллина, Гөлсем Сөләйманова, Мәрьям Рахманкулова кебек олуг артистлар булуын горурлык белән искә алган.

## Иҗаты
XX гасыр башында Маһруй абыстай чын мәгърифәтче булып формалашып җиткән. Аның хатын-кызлар тәрбиясенә багышланган "Нәсыйхатнамә" исемле беренче китабы 1901 елда дөнья күргән. Татар вакытлы матбугаты барлыкка килгәч, ул "Казан мөхбире", "Баянелхак", "Әл-ислах", "Сөембикә", "Мәктәп" кебек газета-журналларда да шигырь һәм хикәя, мәкаләләрен бастырган. Аның хатын кызларның шәхси иреген богаулап килгән гореф-гадәтләргә каршы көрәшкә, белемгә өндәүче әсәрләрен җәмәгатьчелек, бигрәк тә яшь зыялы кызлар һәм егетләр җылы каршы алган. Маһруй ханымның 1906-1917 елларда татар матбугатында дөнья күргән әсәрләрендә хатын-кызлар арасында аң-белем тарату, гаиләдә һәм мәктәпләрдә гигиена кагыйдәләрен куллану һәм бала тәрбиясе мәсьәләләре күтәрелгән. Кайбер хикәяләрендә ул шул чор татар хатын-кызлары кичергән фаҗигаи тормышны да сурәтләгән.
 
Ләкин Маһруй ханымның иң танылган дип, мөгаен, аның "Әл-ислах" газетасында басылып чыккан "Мәшһүр хатыннар" исемле шигырен атарга кирәктер.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Татар феминизм эшлеклеләре
Үсемлек үтергечләр

**Үсемлек үтергечләр, һербицидлар** ( «үлән» +  «үтерәм») - кирәксез үсемлекләрне (нигездә, чүп үләннәрне) бетерә торган пестицидлар.

Төркем:Пестицидлар
Моңтрө

**Моңтрө** (, ) — Швейцариянең Во кантунында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1215 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Бөҗәк үтергечләр

**Бөҗәк үтергечләр, инсектицидлар** ( «бөҗәк» +  «үтерәм») - зарарлы бөҗәкләрне, аларның күкәйләрен һәм кортларын бетерә торган пестицидлар. Төп кулланылу өлкәсе - авыл хуҗалыгы культураларын саклау.

Азык-төлек, үзагач, тукымалар саклау, көнкүрештәге бөҗәкләр белән көрәш өчен дә кулланыла.

Төркем:Инсектицидлар
Локарно

**Локарно** (, , , )) — Швейцариянең Тичино кантунында урнашкан шәһәр, Локарно бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә 807 елда телгә алына.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Кояш миче

**Кояш миче** - металларны эретү һәм термоэшкәртү, төрле материалларны җылыту өчен билгеләнгән гелиоҗайланма.

Төркем:Сәнәгать
Сулавесида Һинд дине

**Сулавесида Һинд дине** Индонезиянең меңнәрчә еллар буе мәдәният өлеше булган башка утрауларга караганда чагыштырмача күптән түгел булган күренеш. Индонезия Һинд дине (Агама Һинду Дхарма) утрауларга 1963 елларда Бали мигрантлары тарафыннан китерелгән булган.

## Үсеш
Һинд дине утрауга китерелгәннән соң, ул күп өлкәләргә таралган, бигрәк тә Һинд дине 1964 елда танылган дин булып киткәннән соң. 1977 елда утрауның Тораджа халкы массакүләм рәвештә Һинд диненә күчкәннәр.

## Практикалар
Тораджалар күп анимист табигате практикаларын дәвам иткәннәр, әмма аларның Һинд диненә күчүләре аларга оешкан дин кысаларында традицияләрен сакларга ярдәм иткән. Бу Һинд диненә күчүне өлкәдә кискен милли ышануларыннан баш тартырга өндәгән Христианлык миссионерларының таралышы тизләткән. Практикалар Бали Һинд дине һәм Һиндстан Һинд дине белән чагыштырып караганда табигате буенча күбрәк традиционалистик.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Сан-Антонио

**Сан-Антонио** — Америка Кушма Штатларының Техас штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Сан-Антонио шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Техас шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Сан-Диего

**Сан-Диего** () — АКШның Калифорния штатында урнашкан шәһәр, Сан-Диего бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1769 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Сталин байрагы (газета)

**Сталин байрагы (газета)**:
* Сталин байрагы (газета, 1943–1944) — Көньяк (1943 елның 20 октябреннән — 4нче Украин) фронтының сәяси идарәсе органы.
* Сталин байрагы (газета, 1952–1953) — Чистай өлкәсе газетасы.
Җером Айзек Фридман

**Җером Айзек Фридман** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1990).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Александр Груничев

**Александр Груничев** (, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТРның атказанган икътисадчысы, Монополиягә каршы федераль хезмәтнең Татарстан буенча идарәсе башлыгы (2006-2018), ТР тарифлар буенча дәүләт комитеты рәисе (2018-).

## Искәрмәләр
Ирек Фәйзуллин

**Ирек Фәйзуллин** (Ирек Әнвәр улы Фәйзуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең (2021) атказанган төзүчесе, «Татинвестгражданпроект»ның генераль директоры, ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры урынбасары (2005—2010), ТР төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры (2010—2020). 2020 елның гыйнварыннан ― Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министрының беренче урынбасары, 2020 елның ноябреннән ― Россия Федерациясе Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалык министры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2014 ― Дуслык ордены (РФ)
* 2020 ― «Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены 
* 2021 — Россия Федерациясенең атказанган төзүчесе
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:РФ атказанган төзүчеләре
Төркем:Россия Федерациясе министрлары
Асу Гыйбадәтханәсе

**Чанди Асу** - 8-енче һәм 9-ынчы гасырларда төзелгән Сенги комплексының өлеше булып тора. Ул Үзәк Ява һәм Йогьякарта арасында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Мерапи Тавы һәм Мербабу Тавы янартаулары арасында Мунгидтан Бойолалига юлда урнашкан.
Тышкы һәм эчке стеналар арасында ара ташлар һәм җир белән тутырылган, шуннан соң өстә йөрерлек итеп ясалган. Калган буш урын үзәк сынны урнаштыру өчен калдырылган булган. Көнбатыш тышкы стенада төзү ташлары калдырылган булган, алар баскычны формалаштыралар.  Бу урнаштырудан гыйбадәтханә киңәйтелгән һәм тиешлечә төзелгән булган. Почмаклы ташлар почмак ясарлык итеп кулланылган булган. Таш өстендә киселгән сурәтләр гыйбадәтханәнең өстеннән башланган һәм аска таба сузылганнар. Зур соңгы ташлар ахырда кулланылган һәм аларда кисеп сурәтләу булмаган.

## Шулай ук карагыз
*Индонезиянең Чандилары
*Һинд дине гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Вәгыйз Хәмәев

**Вәгыйз Хәмәев** (Вәгыйз Хәмәй улы Хәмәев, ,  — , ) — химик, техник фәннәр докторы (1982), профессор (1983), БРның атказанган химигы (1998), УДНТУның гамәли химия кафедрасы мөдире (1983-?).

## Искәрмәләр


Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Химиклар
Остин

**Остин** () — АКШ шәһәре, Техас штатының административ үзәге..
## Тарих
1839 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Җәксонвилл

**Джексонвилл** () — АКШның Флорида штатында урнашкан шәһәр, Дувал бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1822 дә нигезләнә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Форт-Ворт

**Форт-Ворт** () — АКШның Техас штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1849 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Индианаполис

**Индианаполис** — Америка Кушма Штатларының Индиана штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Индианаполис шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Индиана шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Шарлот

**Шарлот** () — АКШның Төньяк Каролина штатында урнашкан шәһәр, Мекленберг бүлгесенең административ үзәге..

## Тарих
1755 дә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Хәмәев

**Хәмәев** — фамилия.
* Азат Хәмәев
* Вәгыйз Хәмәев

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Гөмре

**Гөмре** () — Әрмәнстан шәһәре, Ширак өлкәсенең административ үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә БЭК 8 гасырда телгә алына.
## Демография

## Шәхесләр
* Фрунзик Мкртчян (1930—1993), театр һәм кино актеры, театр режиссеры. СССР халык артисты (1984), СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1978).
## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Әрмәнстан шәһәрләре
Җозеф Һутон Тейлор

**Җозеф Һутон Тейлор** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1993).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Хант теле

**Ханты теле** - хантларның милли теле. 1930 елдан 1937 елга хәтле латин әлифбасы кулланылышта була. Хәзерге вакытта кирилл әлифбасы кулланыла. Хант телендә Хант-Манси автоном округында һәм Ямал-Ненец автоном округында һәм шулай ук Томск өлкәсенең Александровский һәм Каргосокский районнарында сөйләшәләр.
## Гомумиләштерелгән сыйфатлама
Күп сөйләшләр эченә ала. Cүзңе тәртип SOV (ия - өстәмә - хәбәр).Өч сан эченә ала: бердәнбер, икеле, күплек.
## Ханты әлифбасы
Манси теле

**Манси теле** - Мансиларның милли теле. 1931 елдан 1938 елга хәтле латин әлифбасы кулланылышта була. Хәзерге вакытта кирилл әлифбасы кулланыла.
## Гомумиләштерелгән сыйфатлама
Cүзңе тәртип SOV (ия - өстәмә - хәбәр).Өч сан эченә ала: берлек, икелек, күплек.
## Сөйләшләр
Дүрт сөйләш төркемләр эченә ала:
*Төньяк (Ләпин елгасында);
*Көньяк †;
*Көнбатыш †;
*Kөнчыгыш (Конда елгасында).
Манси әдәби теленең нигезе булып төньяк диалект вәкиле Совса диалекты тора.
Төньяк манси теленә рус теле, коми теле, ненец теле һәм төньяк хант теле көчле йогынты ясаган һәм ул манси әдәби теленең нигезен формалаштыра. Төшем килеше юк; баш килеш тә, төшем килеш тә исем сүздә билгеләнми. */æ/ һәм */æː/  [a] һәм [aː] белән тәэмин ителгән булган.
Көнбатыш манси теле якынча 2000 елда юкка чыккан. Аңа рус теле һәм коми теле көчле йогынты ясаган; диалект аермалары шулай ук әһәмияткә ия зур булган. Озын сузыклар дифтонглашкан булган.
Көнчыгыш манси теле 100-200 кеше тарафыннан сөйләшелә. Аңа хант теле һәм татар теле йогынты ясаган. Сингармонизм бар һәм */æː/ өчен аның [œː], еш дифтонглашкан.
Көньяк манси теле башка манси теле юрамаларыннан изоляцияләнгән даирәдән язылган булган. Якынча 1900 елда пар йөз сөйләшүче булган, 1960-ынчы елларда анда берничә карт кеше генә сөйләшкән һәм шуннан соң ул юкка чыккан. Аның көчле татар теле йогынтысы булган һәм берничә архаизм булган, мәсәлән, сингармонизм, /y/-ны тоту (*/æ/ белән кушылу), /tsʲ/ (/sʲ/-га деаффрикаталау), /æː/ (/aː/-га юнәлтү яки дифтонглашкан булу) һәм /ɑː/ (/oː/-га күтәрү).

## Искәрмәләр
Гали Закиров (1911)

**Али Закиров** (Али Фатыйх улы Закиров, ,  — , ) — мәдәният эшлеклесе,  нигез салучыларның берсе һәм шул оешманың рәисе. 
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Эстония татарлары
Кәнгрис

**Кәнгрис** - зур, гадәттә халыкара җыен, киңәшмә; кайбер илләрдә (АКШ, Парагвай) парламент, яки сәяси партия исеме.
* АКШ Кәнгрисе
Мозаффаров

**Мозаффаров** — фамилия.
* Евгений Мозаффаров (*Евгений Нәҗип улы Мозаффаров*, 1944), биохимик, фән докторы, профессор (*[[Пущино]], [[Мәскәү өлкәсе]]*).
* Мансур Мозаффаров (1902-1966), композитор, *[[Тукай бүләге]] (1959)*, Маһруй Мозаффарияның улы.
* Ниһат Мозаффаров (1937), төбәк тарихчысы, КПССның Азнакай райкомы беренче секретаре (1991), ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
* Йосыф Мозаффаров, “Яз” журналы нашире (1907, Ырынбур).
----
* **[[Мозаффария]]**
** Маһруй Мозаффария (1873-1945), мөгаллимә, шагыйрә.
** Мәхмүдә Мозаффария (1893-1969), шагыйрә, мәдәният һәм мәгариф эшлеклесе. Маһруй Мозаффарияның кызы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Пхном Дей

**Пхном Дей** (Кхмер телендә:ភ្នំដី) ул Сием Реап, Камбоджа янындагы 272 м биеклектәге калкулык.

## Урнашуы
Пхном Дей төп Ангкор Ват гыйбадәтханәләренең берсе Бантеай Шрейдан көньяк-көнчыгышта, Пхном Куленнан көньякта урншкан. Ул Ангкор Ват гыйбадәтханә комплексының өлеше, бу өлкә Кхмер Империясенең башкаласы булган иде.

## Ангкор гыйбадәтханәсе
Калкулыкның өстендә гыйбадәтханә бар, ул Патша Ясоварман I хөкеме вакытында (899-910 еллар) төзелгән иде. 

Пхном Дей Патша Ясоварман I вакытында төзелгән калкулык өсте гыйбадәтханәләрнең берсе генә, башкалары - Пхном Бакхенг, Пхном Бок һәм Пхном Кром.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Mercury diagram
*Nick Ray, *Cambodia*

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ангкор Ват
Колесников

**Колесников** — фамилия.
* Андрей Колесников (1989), спортчы (*[[хоккей]]*).
* Евгений Колесников (1950), хокук белгече, юридик фәннәр докторы, профессор.
* Евгений Колесников (1985), спортчы (*[[баскетбол]]*).
* Николай Колесников (1952), спортчы (*[[авыр атлетика]]*), *Олимпия чемпионы (1976)*.
----
* Анастасия Колесникова (1984),  спортчы (*гимнастика*), РФ атказанган спорт остасы, Олимпия уеннарының көмеш медале иясе (2000). Николай Колесниковның кызы.
 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Афонин

**Афонин** — фамилия, гидроним.
* Александр Афонин (1940), спортчы (*[[футбол]]*), тренер (Нефтехимик, 1997; Рубин, 2000-2001).
* Андрей Афонин (1971-2018), Дагыстан премьер-министры киңәшчесе.
* Максим Афонин, спортчы (*[[билбау кѳрәше]]*, 100+), дѳнья чемпионы (Уфа, 2007).

## Гидроним
* Афонин — РФ территориясеннән (Коми, Ненец АО) агучы елга.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Һидронимнар
Семин

**Семин (Сёмин)** — фамилия.
* Алексей Семин (1967), эшмәкәр, миллиардер.
* Геннадий Сёмин (1967), спортчы (*[[футбол]]*).
----
* Тамара Сёмина (1938), кино актрисасы, *РСФСР халык артисты (1978).*

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Эл-Пасо

**Эл-Пасо** () — АКШның Техас штатында урнашкан шәһәр, Эл-Пасо бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1659 да нигезләнә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Детройт

**Детройт** () — Америка Кушма Штатларының Мичиган штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Детройт шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Мичиган шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Мемфис

**Мемфис** () — борынгы грек исеме.

* Мемфис — Югары һәм Түбән Мисыр чигендәге шәһәрнең борынгы грек исеме.
* Мемфис — АКШта берничә шәһәрнең исеме:
** Мемфис — Алабама штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Индиана штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Миссисипи штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Миссури штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Мичиган штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Теннесси штатындагы шәһәр.
** Мемфис — Техас штатындагы шәһәр.
** Мемфис —  Флорида штатында урнашкан халык санын алу урыны.
Нәшвилл

**Нәшвилл** () — АКШ шәһәре, Теннесси штатының административ үзәге..
## Тарих
1779 да нигезләнә. 1826 дан - Теннесси башкласы.
## Халык

## Икътисад
1997 елның маенда Нэшвилл шәһәрендә яңа оешкан Ишек дилерларын укыту һәм аккредитацияләү институты (IDEA) тарафыннан Халыкара гараж ишекләре күргәзмәсе кысаларында беренче аккредитация имтиханнары уздырылды. Тармак матбугаты бу вакыйганы тармактагы беренче сертификатланган белгечләр төркеменең башлангычы булганын раслый.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Крипамайи Кали Гыйбадәтханәсе

**Крипамайи Кали Гыйбадәтханәсе** (Бангла телендә - কৃপাময়ী কালী মন্দির) *Kripamôyee Kali Môndir*), киң рәвештә **Joy Mitra Kalibari** буларак мәгълүм, (Бенгали телендәː জয় মিত্র কালীবাড়ি), *Jôy Mitrô Kalibari* ), бу Һиндстанның Пашимбанга штатында (Көнбатыш Бенгалия) North 24 Parganas districtда Колката янында Һуһли елгасының көнчыгыш ярларында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханәнең төп Алиһәсе булып "Крипамайи" тора ("Мәрхәмәтле берәү"), ул Кали Алиһәсенең формасы. Гыйбадәтханә 1848 елда Джайрам Митра тарафыннан төзелгән булган, бу мәшһүр заминдар һәм Кали Алиһәсенең тугърысы. Бу колоссаль "набаратна" (тугыз шпильле) гыйбадәтханә, аның Кали Алиһәсенең иренә Шивага багышланган унике изге урыны бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Бөерташ

**Бөерташ, нефрит** -  яшькелт яки сөт төсендәге ак минерал; колонналар, бизәкләр һәм башка нәрсәләрне ясаганда файдалана.

Төркем:Ташлар
Гәрәбә әчелеге

**[[Гәрәбә]] [[әчелек|әчелеге]]** (НООС-СН2-СН2-СООН) - ак кристаллар; тозлары һәм эфирлары *сукцинат*лар дип атала. Аз күләмдә гәрәбә, көрән күмер һ.б.н. эчендә бар. Синтетик сулмалаларны алу өчен, органик синтезда кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Әчелекләр
Азык өстәмәләре

**Азык-төлек өстәмәләре** - азык продуктларына билгеле бер сыйфатлар өстәү яки продуктларның саклау вакытын озайту өчен азык продуктларына махсус катнаштырыла торган табигый яки ясалма матдәләр.
## Искәрмәләр
Зимин

**Зимин** — фамилия.
* Александр Зимин (1920-1980), тарихчы.
* Геннадий Зимин (1945-1999), нефтьче, *ТР дәүләт бүләге (1999)*.
* Даниил Зимин (1918—1970), геофизик, уран ятмаларын эзләү буенча белгеч, Сталин премиясе лауреаты (1949).
* Евгений Зимин (1947-2018), совет спортчысы (*[[хоккей]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Алмаз Хисаметдинов

**Алмаз Габдерәүф улы Хисаметдинов** ( яки , 1978 елның 21 декабре, ) —  дәүләт эшлеклесе, Мамадыш районы башлыгы урынбасары (2013), Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының баш ветеринария идарәсе башлыгы (2014 елдан). Биология фәннәре кандидаты.
2025 елның 3 апреленнән Арча муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы. 
## Биография
Алмаз Хисаметдинов 1978 елның 21 декабрендә Татарстанның Балтач районындагы Алан авылында туа. 1996 елдан 1997 елга кадәр Балтач районының «Алан» совхозында эшли. 2002 елда «Ветеринария, ветеринария табибы» белгечлеге буенча Н.Э.Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясен тәмамлый.

2002 — 2008 елларда Балтач районының «Игенче» авыл хуҗалыгында баш ветеринар табиб. 2008 елдан «"Тәкәнеш" агрофирмасы» ҖЧҖ генераль директоры. 2012 елдан — 2013 елга кадәр «ВАМИН-Татарстан» ачык акционерлык җәмгыятендә генералҗ директор урынбасары — идарә җитәкчесе.

2013 елның апреленнән октябрь аена кадәр Мамадыш муниципаль районы башлыгы ярдәмчесе; Мамадыш муниципаль районы башлыгы урынбасары, Татарстан Мамадыш муниципаль районы Советы Рәисе урынбасары. 2013 елдан Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Баш ветеринария идарәсе җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы.

2014 елның 9 гыйнварында Татарстан Республикасы Президенты № УП-5 нче Указы нигезендә Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетында Баш ветеринария идарәсе начальнигы итеп билгеләнә.

2018 елның 12 декабрендә Алмаз Хисаметдиновка «Татарстан Республикасының атказанган ветеринария табибы» дигән бүләк тапшырыла.

2025 елның 3 апреленнән ― Арча муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе вазыйфаларын башкаручы . 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы
* Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Татарстанның атказанган ветеринария табибларыТөркем:РФ атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Төркем:Район башлыклары
Мөхәммәтгата Мансуров

**Мөхәммәтгата Мансуров** (,  — , ) — мәгърифәтче, эшмәкәр, хәйрияче, ишан, Бөтен Россия мөселманнарының өченче җыены катнашучысы, «Мансурия» мәдрәсәсенә һәм Уса шәһәрендә таш мәчеткә нигез салучы.
Портленд

**Портленд** () — АКШның Орегон штатында урнашкан шәһәр, Малтнома бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1854 тә нигезләнә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Оклаһома-Сити

**Оклахома-Сити** () — АКШ шәһәре, Оклахома штатының административ үзәге..
## Тарих
1889 да нигезләнә, 1910 нан - Оклахома башкаласы.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Лас-Вегас

**Лас-Вегас** — Америка Кушма Штатларының Невада штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Лас-Вегас шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Невада шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Вольфгаң Кеттерле

**Вольфгаң Кеттерле** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2001).
## Белем
 дигән уку йортында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Балтимор (Мериленд)

**Балтимор** () — АКШның Мериленд штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1729 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Луивилл

**Луивилл** () — АКШның Кентукки штатында урнашкан шәһәр, Җефферсон бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1778 дә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Тәлгать Абдуллин

**Тәлгать Абдуллин** (Тәлгать Мидхәт улы Абдуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Татарстанның атказанган икътисадчысы.

Үзбәкстанда, Мидхәт Галим уды (1903) һәм Мөгаззәмә Зәки кызы (1920) гаиләсендә туа. Алар Башкортстаннан күмәкләштерү вакытында күчеп китәләр. Казан финанс-икътисад институтын тәмамлый (1974).

Брежнев шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары, беренче урынбасары (1984-1990), Алабуга автомобил заводының генераль директоры урынбасары (1990-1993), «Ак Барс» банкы идарәсе рәисе (1993-1997), бер үк исеме клуб президенты (1996-1997), ТР дәүләт торак фонды җитәкчесе (1997-2018). ТР Дәүләт Шурасы депутаты (1-5 чакырылышлар).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Откровения Талгата Абдуллина

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Имаметдинов

**Имаметдинов** — фамилия.
* Мәгъсүм Имаметдинов (1898-1945), -сапёр батальоны солдаты,   Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Туфан Имаметдинов (1984), Казан ТЮЗы баш режиссеры (2014 елдан).

## Моны да карагыз
* Имамов
* Имаев

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Как

**Как**, **кагыт** — төрки халыкларның татлы ризыгы.

## Этимологиясе
*qaq- «кору, кибү» фигыленнән килеп чыга. 
## Как кою ысуллары
Җимеш-җиләкле быктырып, сөзеп, иләк аша үткәреп, майлы тактага юка гына итеп җәеп куялар да саф һавада киптерәләр (Башкортстанның кайбер районнарында алдан сөттә кайнаталар), берничә көн яхшы җилләтелгән урында яки җылы җиллек киптерәләр (яки каклыйлар).

Шулай ук җиләкне киптермичә изеп, как кою да кулланыла.

Әзер какны төрәләр һәм чәй табынына куялар. Какны шулай ук тәм бирү өчен чәйгә кушалар. Ураза вакытында кайвакыт как белән авыз ачалар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Башҡорт ашамлыклары 

Төркем:Милли ризыклар
Казакъстан тимер юллары

**Казакъстан тимер юллары**(**КТЖ**; ) - Казахстан магистраль тимер юл челтәренең иң эре операторы. Тулы исеме — «Милли компания „Қазақстан темір жолы“ акционерлык җәмгыяте».

Компаниянең бердәнбер акционеры-«Самрук-казын» Милли Фонды, аның 100% ы Казахстан Республикасы Хөкүмәте тарафыннан контрольдә тотыла (дәүләт милке һәм хосусыйлаштыру комитеты аша Финанс министрлыгы составында).

Шулай ук Казакъстан аша Кытайдан Россиягә «Евразия» халыкара югары тизлекле магистрале һәм аннан соң Европага һәм Кыргызиягә һәм Үзбәкстанга һәм аннан Иранга, Төркиягә һәм Европага халыкара магистральләр төзү планлаштырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан
Мәртөк

**Мәртөк**- Казахстанның Актүбә өлкәсе Мәртөк районы үзәге. Мәртөк авыл округының административ үзәге. КАТО коды-154630100.

Диңгез дәрәҗәсеннән 181 метр биеклектә урнашкан. Ырынбур-Илецк-Актүбә-Кызылурда-Төркистан-Ташкәнт линиясендә тимер юл станциясе эшли.

## Шәхесләр
* Авылда Советлар Союзы Герое Евдоким Мазков туган.
* Язучы Рауль Мирхәйдәров (1941) туган.
## Искәрмәләр

Төркем:Актүбә өлкәсе
Аламелу

**Аламелу** шулай ук **Аламелу манга** һәм **Падмавати**(శ్రీ పద్మావతి అమావారు) буларак мәгълүм  (еш "Падмаватхи" дип әйтелә), ул Һинд дине дэвисы. Ул Һинд дине Элементаль Пракрити Алиһәсенең Лакшминың формасы дип ышаныла һәм Аламелу Манга Шри Венкатешвараның хатыны һәм Алиһә Махалакшминың инкарнациясе. Падмавати сүзе Санскрит телендә "Лотостан пәйда булган" дигәнне аңлата.
Падмаватиның иң изге гыйбадәтханәсе Тирупати Шәһәренең шәһәр янында, Тиручанурда урнашкан Шри Падмавати Аммавари Гыйбадәтханәсе. Традиция буенча Тирупатига килгән һәр дини сәфәр кылучы Тирумала Венкатешвара Гыйбадәтханәсенә барганчы бу гыйбадәтханәдә ихтирам күрсәтергә тиеш.

## Аерым тугърылыклар
*Аламелу Манга* Һинд динендә Лакшми Алиһәсенең аспекты буларак табыныла. Аның яклавы Ходайның алкышлавына ирешү өчен алмаштыргысыз дип ышаныла, Лакшми шулай ук Ходай Вишну белән бергә бөтен җирдә булучы, чиксез һәм мокша (матди дөньядан азат ителү)не бирә дип ышаныла. Шри Аламелуманга тугъры Шри Вайшнавитлар һәм гомумән Һинд дине тарафдарлары өчен Ана Алиһә булып тора.

Наммальвар үзенең Тхируваяможисында шулай дип әйтә:


"agalakillEn iRaiyum enRu * alarmEl mangkai uRai mArbA! *
 nigaril pugazhAy! ulagam mUnRudaiyAy! * ennai ALvAnE! **
 nigaril amarar munik kaNangkaL virumbum * thiruvEngkadaththAnE! *
 pugal onRillA adiyEn * un adik kIzh amarndhu pugundhEnE ".

*agalakillEn iRaiyum enRu * alarmEl mangkai uRai mArbA!* җөмләсе "Лакшми Алиһәсе сезнең (Венкатешвара) йөрәгеннән китмәячәк гел синең белән (аның белән) бул."

Шагыйрь Шри Аннамачарья, Шри Аламелу Мангамманың нык тугърысы булган. Аның иҗатының күпчелеге Алиһә тарафыннан я илһамланган, я шуның тирәли үзәкләшкән булган. Аннамачарьяның күп мәшһүр яки популяр "Критилар"ның аның алкышын һәм грациясен шәхесләндерәләр.

## Этимологиясе
Аламелу Манга яки Алару+мелу+Манга ул борынгы Тамил теленнән төшенчә ул Алар (лотос) һәм Мел (өскә) дигәнне аңлата; Мангай саф Тамил телендә "(ханым)" дигәнне аңлата. Аламелуда манга ул Лакшми Алиһәсе.
Аламелу исеме традицион рәвештә Көньяк Һиндстанда популяр. Бу нигез исемнән башка, берничә юрамасы популяр.

## Шулай ук карагыз
*Падмаватхи Гыйбадәтханәсе, Тиручанур
*Тиручанур
*Венкатешвара
*Шри Падмавати Махила Вишвавидьялам, Падмавати хөрмәтенә аталган университет

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*The Tirumala-Tirupati Devasthanam website
*Sri Venkatdhvari Kavi's Sri Lakshmi Saharam Praising Alarmelmanga Thayar 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Девид Гросс

**Девид Гросс** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2004).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Артур Поляков

**Артур Поляков**, Артур Владимир улы Поляков (*[[1981 ел]]ның [[28 март]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кайбыч районы]], [[Кыр Буасы]]*) — Татарстан Республикасы керәшеннәрнең «Бәрмәнчек» дәүләт фольклор ансамбле директоры (*[[2010 ел]]дан*), ТР керәшеннәр иҗтимагый оешмасы идарәсе әгъзасы, әлеге оешманың Казан бүлеге җитәкчесе, «Кайбыч якташлыгы» иҗтимагый оешмасы җитәкчесе, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2016 ел|2016]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 28 мартында Татарстан АССР Кайбыч районы Кыр Буасы авылында алты балалы гаиләдә туган. Әтисе Владимир — механизатор, әнисе Галина Нургази кызы — башлангыч сыйныфлар һәм музыка укытучысы (*[[ТР халык артисты]] [[Елена Бичарина]] — аның укучысы*). Мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт педагогия институтының биология факультетына укырга керергә бара, ләкин баллары җитмәгәч, икенче көнне документларны Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының режиссерлар әзерли торган бүлегенә илтеп тапшыра. Бишенче курсны тәмамлагач (*[[2003 ел|2003]]*), Камал театрына баш администратор итеп алалар. Сигез ел эшләгәч, Г. Камал исемендәге академик театрының директор урынбасары булып уңай эш күрсәткән, бай тәҗрибә туплаган белгеч буларак, 2010 елда Татарстан Республикасы дәүләт керәшен фольклор ансамбле «Бәрмәнчек»кә директор булырга тәкъдим итәләр. Беренче мәлдә Камал театры һәм аның директоры Шамил Закиров бик ярдәм итә. «Ак Барс» Холдинг компаниясе» ачык акционерлык җәмгыяте генераль директоры ТР керәшеннәре иҗтимагый оешмасы рәисе Иван Егоров ансамбльне үз канаты астына ала.

2018 елның 14 декабрендә Иске Татар бистәсендә капиталь ремонттан соң (*конференц-залы, мәгълүмат-нәшрият комплексы, администрация һәм оешмалар өчен кабинетлары, музей, китапханә, хореография һәм тавыш яздыру заллары, шулай ук якшәмбе мәктәбе, тегү остаханәсе булган*) Керәшеннәрнең иҗат йорты ачыла. Иске бинаны яңартып кору өчен ТР бюджетыннан 72 млн сум бүлеп бирелә .

Бүгенге көндә ансамбль репертуарында 150 дән артык керәшен халык җырлары һәм традицион стильдә куелган 30 дан артык бию бар.

2013 елда Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлагач,  Казан дәүләт мәдәният институтының музыка сәнгате факультетында ялгыз җырлау кафедрасында «*халык җыры режиссурасы*» фәненнән укыта.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 — Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
## Гаиләсе
Хатыны Алсу. Балалары: улы Альберт, кызы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Гөлнур Сафиуллина*. Артур Поляков: «Тәвәкәллек миндә җитәрлек». «Сөембикә», 2018 ел, декабрь, 24-26 бб.

## Сылтамалар

* *Земфира Гыйльметдинова*.  Артур Поляков: «Без керәшеннәрне танытыр өчен кирәк».  «Сәхнә», 2012 ел, 9нчы сан. 

## Моны да карагыз

 

Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Ансамбль җитәкчеләре
Төркем:Шәхесләр:Казан
Төркем:Шәхесләр:«Бәрмәнчек» ансамбле
Төркем:Керәшен татарлары
Поляков

**Поляков** — фамилия.
* Артур Поляков (1981), «Бәрмәнчек» ансамбле директоры, *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (2016).* 
* Валерий Поляков (1942), ССРБ, РФ галәмчесе. 
* Иван Поляков (1914-2004), беларус совет дәүләт эшлеклесе,  
* Григорий Поляков (1901-1948), рәссам-график, нәкышче. 
* Иван Поляков (1909-1976), Бөтенсоюз үсемлекләрне саклау фәнни тикшеренү институты директоры (1941-1971).  
* Михаил Поляков (1932),  табиб-хирург, фән докторы. 
* Рувим Поляков (1889-1970), виолончельче, педагог, *[[ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1939).* 
* Сергей Поляков (1874-1943), тәрҗемәче, хәйрияче, РСФСР мәгариф  сынлы сәнгать бүлеге мөдире (1919-1922).

## Моны да карагыз
* Поляковка, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Поляковка

**Поляковка** — топоним.
* Поляковка — БР Дәүләкән районы авылы.
* Поляковка — Учалы районы авылы.
* Поляковка — Федоровка районы авылы.
* Поляковка — Курган өлкәсе Тубыл буе районы авылы.
* Поляковка — Ырынбур өлкәсе Сарыкташ районы авылы.

## Моны да карагыз
* Поляковы, *[[топоним]]*.
## Шулай ук карагыз
* Поляков

Төркем:Топонимнар
Тусон

**Тусон** () — АКШның Аризона штатында урнашкан шәһәр, Пима бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1775 тә нигезләнә. 1867-1877 елларда Аризона башкаласы.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Фресно

**Фресно** — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Фресно шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Сәкраменто

**Сәкраменто** () — АКШ шәһәре, Калифорния штатының административ үзәге.
## Тарих
1839 да нигезләнә, 1854 тән - Калифорния башкаласы.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Уба-угыр телләре

**Уба-угыр телләре** - Ханты һәм Манси телләрен үз эченә алган угыр телләре төркемчәсе. Уралда һәм Көнбатыш Себердә таралган.

## Сөйләшүчеләр саны

## Искәрмәләр

Төркем:Фин-угыр телләре
Әлбукерке

**Әлбукерке** () — АКШның Нью-Мексико штатында урнашкан шәһәр, Берналильо бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1706 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Виллард Бойл

**Виллард Бойл** (, ,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2009).
## Белем
 дигән уку йортларында белем алган.
## Оешмаларда әгъзалык
 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:19 август көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:Физиклар