open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xan Şäyhün şähärenä ximik höcüm

**Xan Şäyhün şähärenä ximik höcüm** - 2017 yılnıñ 4 aprelendä Süriäneñ İdlib wiläyäte Xan Şäyhün şähärendä ximik ağulı mätdälär belän küp keşelärne ütereş. Ağulı gaz **89 keşen ütergän, 556 keşe yaralanğan**.

AQŞ qaraşı buyınça älege ximik höcümne Bäşär Äsäd citäklägän xökümät oyıştırğan, bu qaraşqa tayanıp, 2017 yılnıñ 7 aprelendä BMO röxsäten almıyça, AQŞ xärbi-diñgez köçläre Süriäneñ Äş Şäyrät hawa alanına tomahawk raketaları belän höcüm itte.

## Tarix

2011 yıldan Süriädä watandaşlar suğışı bara.

İdlib wiläyäteneñ Sälämätlek saqlaw ministrı Munzer Xälil buyınça 4 apreldä irtänge 6:30 säğättä hawa höcüme bulğan, şul uq waqıtta säyer ise kilep çıqqan häm ağulanu bilgeläre başlanğan.

*Ütereşneñ videosı

Xlor belän ağulanudan ayırmalı bularaq älege ximik höcümdä uramda bulğan küp keşelär häläk bulğan häm xlorğa xas yäşel töten kürenmägän.

Ağulanu bilgeläre nerv-paralitik matdälärgä, toksinğa, bälki zarin gazına kürsätä.

## Räsäy qaraşı

Räsäy qaraşı buyınça Süriä xärbi oçqıçları terroristlarnıñ zur skladına höcüm itkän, anda ximik qoral citeşterü bulğandır. Läkin moñarçı küzläw mäğlümatı ximik qoral citeşterüne raslamağan.

## AQŞ qaraşı

AQŞ qaraşı buyınça Bäşär Äsäd citäklägän xökümät buysınmağan wiläyätkä ximik höcüm itkän, älege qaraş kübesençä videomaterialğa tayana. Läkin 2013 yılda Süriädän barlıq ximik qoral alınğan bulğan, bu fakt BMO wäkilläre raslağan. Älege ximik höcümnän Bäşär Äsädnеñ nindi faydası bula da bilgesez.

AQŞnıñ Süriägä raketalar höcümennän soñ, Räsäy Süriä kügendä oçışlar iminlege turında AQŞ belän kileşüen tuqtata  häm mömkin bäreleşlär ixtimallığı arta.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/a/28411666.html Сүриядә химик корал кулланылу нәтиҗәсендә корбаннар саны арта
* Suspected gas attack in Syria reportedly kills dozens
*http://www.azatliq.org/a/28415787.html АКШ Сүрия хәрби-һава ныгытмасына һөҗүм ясады

Төркем:Ватандашлар сугышлары
Төркем:Низаглар
Төркем:Сүрия тарихы
Төркем:Хәрби җинаятьләр
Габделкәрим әл-Хәттаби

**Габделкәрим әл-Хәттаби** (Мөхәммәд ибне Габделкәрим әл-Хәттаби, , Әҗдир — , Каһирә) — Мароккодагы риф кабиләләре күтәрелешенең җитәкчесе һәм Риф җөмһүрияте башлыгы (1921-1926). Баш күтәрү бастырылганнан соң Реюньонга сөрелгән. 1948-1956 елларда Каһирәдәге Төньяк Африка азатлык комитеты җитәкчесе булган.
## Искәрмәләр
Вадим Габдерәшитов

**Вадим Йосып улы Габдерәшитов** (, Харьков, Украин ССР, ССРБ — 12 февраль 2023) — Россия кинорежиссёры, Россиянең халык артисты (1992), Россия сәнгать академиясе әгъзасы.

## Биография
Вадим Габдерәшитов Харьковта хәрби гаиләдә туа. Милләте буенча татар.

1959—1961 елларда Алматада тимер юл транспорты техникумында укый, 1961—1964 елларда — Мәскәү физика-техник институтында, 1967 елда Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтының кибернетика кафедрасын тәмамлый. 1967—1970 елларда Мәскәү электровакуум приборлары заводында эшли.

1970 елда ВГИКның режиссёрлык факультетына, Михаил Ромм остаханәсенә укырга керә. Габдерәшитовның беренче студент эше — «Асфальттан репортаж» исемле алты минутлык документаль этюд. 1974 елда курс эше буларак Григорий Горин хикәясе буенча «Потаповны туктатыгыз!» сатирик комедиясен төшерә.

## Фильмнар

* «Саклану өчен сүз» (1977) 
* «Төлкеләргә ау» (1980) 
* «Поезд туктады» (1982) 
* «Планетлар парады» (1984) 
* «Плюмбум, яки Хәвефле уен» (1986) 
* «Хезмәтче» (1989)
* «Армавир» (1991)
* «Пассажир өчен пьеса» (1995)
* «Биюче вакыты» (1997)
* «Магнит давыллары» (2003)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2012 — Әрмәнстан Республикасы Мәдәният министрлыгының алтын медале
* 2006 — IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2005 — Россия Федерациясе Хөкүмәтенең мәдәният өлкәсендәге премиясе («Магнит давыллары» сәнгать фильмы өчен)
* 2004 — Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Россия Федерациясе Президенты премиясе
* 2004 — «Иң яхшы режиссёрлык эше» өчен «Ника» премиясенә номинация («Магнит давыллары»)
* 1995 — Берлин кинофестиваленең «Көмеш аю» призы («Пассажир өчен пьеса» фильмы өчен)
* 1992 — Россия Федерациясенең халык артисты
* 1991 — ССРБ дәүләт премиясе лауреаты
* 1987 — РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе
* 1987 — Венеция кинофестиваленең алтын медале («Плюмбум, яки Хәвефле уен» фильмы өчен)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ кинорежиссерлары
Төркем:Русия кинорежиссерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Ленин комсомолы премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:РФ Президенты премиясе лауреатлары
Төркем:«Ника» премиясе лауреатлары
Габдел Мөгыйз

**Габдел Мөгыйз** (;  — ) — Индонезия милли каһарманы, язучы, тәрҗемәче һәм журналист, Индонезия бәйсезлек хәрәкәте әгъзасы. Расачылыкка каршы «Дөрес булмаган күтәрелеш» (1928) романы, «Ярәшкәннәр очрашуы» (1933) иҗтимагый романы авторы.
Рамазан Габделлатыйпов

**Рамазан Хаҗиморат улы Габделлатыйпов** (; , Гебгуда, Тлярата районы, Дагстан АССР, РСФСР) — Рәсәй дәүләт эшлеклесе. 1975-1987 Дагстанда, Мәскәүдә фәнни эштә. 1990-1993 елларда РФ Югары шурасының Милләтләр шурасы рәисе. 1993-1995 елларда Федераль җыелышы Федерация шурасы рәисе урынбасары. 2005-2009 елларда — Рәсәйнең Таҗикстандагы илчесе. 2013-2017 елларда Дагстан башлыгы.
## Искәрмәләр

Төркем:Дагстан сәясәтчеләре
Төркем:Илчеләр
Александр Вучич

{{Дәүләт эшлеклесе
 | исем               = Александр Вучич
 | тулы исем           = 
 | рәсем              = Aleksandar Vučić in 2023 (cropped).png
 | киңлек             = 200px
 | титул              = Сербиянең сайланган президенты
 | байрак             =Coat_of_arms_of_Serbia.svg
 | чорбаш             = 2017 ел
 | чоразак             = 
 | титул2            = Сербия премьер-министры
 | байрак2           =Flag of Serbia.svg
 | тәртип2           = 11нче
 | чорбаш2           = 2014 ел
 | чоразак2          = 2017 ел
 | президент_2          = Томислав Николич
 | аңа кадәр2         = Ивица Дачич
 | дәвамчысы2         = 
 | титул3            = Сербия саклану министры
 | тәртип3           = 
 | байрак3           =Flag of Serbia.svg
 | президент_3         =   Томислав Николич
 | чорбаш3           = 2012 ел
 | чоразак3          = 2013 ел
 | аңа кадәр3        = Драган Шутованац
 | дәвамчысы3        = Небойша Радич
 | хезмәт еллары      = 
 | иялек              = 
 | дин                = Сербия православие чиркәве
 | фирка              = ЮКБ (1988—1990)СРФ (1993—2008)СПФ
 | белем              = Белград университетының хокук факультеты
| туу датасы         = 05.03.1970
 | туу урыны          = Белград, , Югославия СФҖ
 | үлем датасы = 
 | үлем урыны = 
 | әти = Анджелко Вучич
| әни = Ангела Милованов
 | ир = 
 | хатын = 
 | балалары = *улы* Данила,*кызы* Милица
 |автограф             = Signature Aleksandar Vucic.png
 | Commons            =

= Тәрҗемәи хәле ==

1970 елның 5 мартында Белград шәһәрендә Сербия радио-телевидениесе хәбәрчеләре гаиләсендә туган. Земун гимназиясен, Белград университетының хокук факультетын тәмамлаган. БиХ радиода эшли.

1993 елда Сербия радикаль фиркасе сафына керә (*[[2008 ел]]да чыга*).
 
1996 елда «Пинки» спорт-бизнес үзәге директоры.

1998-2000 елларда Сербия мәгълүмат министры, 2012-2013 елларда Сербия саклану министры вазифаларында була.

2014 елда парламент сайлауларында Сербия прогрессив фиркасе Сербия социалистик фиркасе белән идарәче коалиция төзи, А. Вучич илнең  премьер-министры итеп сайлана.

2017 елның 2 апрелендә узган Сербия президентын сайлауларда (*<small>[[:en:Serbian presidential election, 2017|en]]</small>*) 52 % тавыш җыеп, 10 көндәшен җиңеп чыга. Вазифага 2017 елның 31 маенда керешә.

## Гаилә хәле
1997 елның 27 июлендә радио журналисты Ксения Янковичка өйләнгән. Ике балалары туган. 2011 елда аерылышканнар.

2013 елның 14 декабрендә дипломат Тамара Дукановичка өйләнгән.

## Сылтамалар
*  Тәрҗемәи хәле: мәгълүматлар 
*   Mr Aleksandar VUČIĆ

## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Сербия президентлары
Төркем:Сербия сәясәтчеләре
Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Сабир Габдулла

**Сабир Габдулла** (Сабирҗан Габдуллаев, ,  — ) — үзбәк язучысы, Үзбәкстанның халык шагыйре (1965). Шигырьләр, хикәяләр, язучы Мокыймыйга багышланган «Мәүләнә Мокыймый» (1965) романы авторы; заманча темаларга драмалар, халык риваятьләре сюжетларына музыкаль драмалар авторы («Таһир вә Зөһрә», 1943, «Алпамыш», 1958).
## Искәрмәләр
Тапшырылмаган хатлар (фильм)

**«Тапшырылмаган хатлар»**&nbsp;— Гадел Кутуйның 1935 елда язылган популяр «Тапшырылмаган хатлар» повесте буенча 2016 елда төшерелгән татарча тулы метражлы нәфис фильм. «2014—2020 елларда Татарстан Республикасы дәүләт телләрен һәм Татарстан Республикасының башка телләрен саклау, өйрәнү һәм үстерү» дәүләт программасы кысаларында төшерелгән (программаның координаторы&nbsp;— ТР мәгариф һәм фән министрлыгы). Кинопроектны тормышка ашыручы&nbsp;— «Татмедиа» республика нәшрият һәм гаммәви элемтәләр агентлыгы.

## Тарихы

Башта фильм, 4 сериядән торучы мини-сериал итеп, ТЯГ каналы өчен төшерелгән.

Нәфис фильмның премьерасы 2017 елның 30 мартында Казанның «Мир» кинотеатрында була.

## Үзенчәлеге
Гадел Кутуй «Тапшырылмаган хатлар»ны 1935 елда иҗат иткән. Әсәрдә 1920 еллардагы вакыйгалар сурәтләнә. Фильмны исә бүгенге көнгә яраклаштырып төшергәннәр.

Галиянең балачак кадрлары Арча районының Наласа, Биектау районындагы Олы Кавал авылларында, кайбер җәй күренешләре Кама Тамагы районында Идел буенда, шәһәр эпизодлары Казанда төшерелгән.

* Режиссёры&nbsp;— Рөстәм Рәшитов
* Сценарий авторы&nbsp;— Дан Дамаскин
* Операторлар&nbsp;— Денис Гусев, Фәрит Галиев
* Рәссамнар&nbsp;— Анна Невзорова, Гөлнара Үтәкәева
* Композитор&nbsp;— Эльмир Низамов
* Тавыш режиссеры&nbsp;— Илсөяр Дамаскин
* Продюсерлар&nbsp;— Илшат Әминов, И.&nbsp;И.&nbsp;Сафиуллин, Фәрит Галиев, Миләүшә Айтуганова
* Фильмның озынлыгы&nbsp;— 130 минут
* Фильмны төшерү бәясе (*бюджеты*)&nbsp;— 3,1 *млн* сум

## Актёрлары
Актерларны (*барысы 50*) туплау өчен барлыгы 12 кастинг оештырылган. Анда 700 ләп кеше катнашкан.

## Бәяләмә
Фильмга карата әйтелгән бәяләмәләр төрле.
* Рәшит Әхмәтов: «Фильмдагы Эльмир Низамовның музыкасын «Кинотавр» премиясенә, Гүзәл Сибгатуллинаның Галиясен «Тукай бүләге»нә тәкъдим итәргә кирәк».
* Миләүшә Хәбетдинова: «Мексика “сабын” фильмнарының очсызлы варианты».

## Әдәбият
# Рәшит Әхмәтов. «Тапшырылмаган хатлар». «Звезда Поволжья», 2017 ел, 6-12 апрель, № 13 (836).
# Миләүшә Хәбетдинова. «Югалган матурлык» турында. «Звезда Поволжья», 2017 ел, 6-12 апрель, № 13 (836).

## Сылтамалар
* «Тапшырылмаган хатлар» Кинопоиск сайтында
* «Тапшырылмаган хатлар»: кадр артында ниләр бар? «Безнең гәҗит», 16.10.2016 
* «Тапшырылмаган хатлар»ны тапшырыр вакыт җитте. Кино итеп! Intertat.ru, 01.12.2016 
* [Режиссер Рашитов показывает казанцам «Неотосланные письма». [Вечерняя Казань (гәҗит)|Вечерняя Казань], 01.04.2017]

## <small>Искәрмәләр</small>
Тапшырылмаган хатлар (мәгънәләр)

**Тапшырылмаган хатлар** — күпмәгънәле гыйбарә.
* «Тапшырылмаган хатлар» — Гадел Кутуйның 1935 елда язылып, 15 телгә тәрҗемә ителгән повесте.
* «Тапшырылмаган хатлар» — Җәүдәт Фәйзи операсы. 1960 елда М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында куелган.
* «Тапшырылмаган хатлар» — Г. Минский пьесасы буенча 1961 елда Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры сәхнәләштергән спектакль.
* «Тапшырылмаган хатлар» — М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия театрында Рифкать Исрафилов куйган спектакль (*шигъри драма*).
* «Тапшырылмаган хатлар»  () — ССРБ Үзәк телевидениесе төшергән телефильм.
* «Тапшырылмаган хатлар» — 2016 елда Рөстәм Рәшитов төшергән нәфис фильм.
* «Тапшырылмаган хатлар» — 2024 елда Камал театрында куелган спектакль (режиссер Аскар Галимов, драматург/инсценировка авторы Энҗе Гыйззәтова).
## Искәрмәләр
Хәсән Габдуллаев

**Хәсән Габдуллаев** (, , Яйҗи, АДҖ — , Бакы) — әзери физигы, академик (1967), Әзербайҗан ФА президенте (1970-83), ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1970, 1991 елдан РФА әгъза-мөхбире). Фәнни хезмәтләре ярымүткәргечләр һәм ярымүткәргеч җиһазлар физикасына карый.

Төркем:Азәрбайҗан вузлары укытучылары
Төркем:Азәрбайҗан уйлап табучылары
Микаел Габдуллаев

*
*'Микаел Габдуллаев''' (, , Бакы — , Бакы) — әзери рәссамы, ССРБ халык рәссамы (1963), ССРБ сәнгатьләр академиясенең хакыйкый әгъзасы (1988). Габдуллаев иҗатында Әзербайҗанның үткәненә һәм хәзергесенә багышланган лирик сүжитлар өстенлек итә («Миңгечәвер утлары», 1948,  «Әзербайҗан кырларында» триптихы, 1963-65). Габдуллаевның әсәрләре матур һәм тасвирлы («Дөгече кызлар» триптихы, 1970; Бакы метрополитены «Низами» стансасының җир асты залындагы панно, мозаика, смальта, 1979).
## Искәрмәләр
Хәбиб Габдуллаев

*
*'Хәбиб Габдуллаев''' (,  — ) — үзбәк геологы, академик (1947) һәм Үзбәкстан ФА президенты (1956-1961). Төп хезмәтләре петрологиягә һәм руда чыганакларына багышланган. Ленин премиясе лауреаты (1959).
## Искәрмәләр
Габдулла бине Габделкадыйр Мөнши

**Габдулла бине Габделкадыйр Мөнши** (Abdullah bin Abdulkadir Munsj, ( — ) — малай язучысы, мәгърифәтче. «Габдулла хикәяте»  (1849) мемуар-публицистик әсәре авторы. «Малай шәҗәрләре» дип аталган XV гасыр тарихи хроникаcын әзерләп бастырган (1840).

## Искәрмәләр
Габделмәлик Габдуллаҗанов

**Габделмәлик Габдуллаҗанов** (, , Хуҗанд, Таҗик ССР, ССРБ) — таҗик сәясәт эшлеклесе. 1971 елдан инженер-техника эшендә. 1980 елдан Таҗик ССР хәзерләүләр министры урынбасары. 1986 елдан ТаҗССР икмәк мәхсулатлары министры урынбасары (1987 елдан - министр). 1992-1993 еллардар - Таҗикстан премьер-министры, 1994-1995 елларда - Таҗикстанның Рәсәйдәге илчесе. 1990-еллар урталарыннан мөһаҗирлектә.

## Искәрмәләр

Төркем:Илчеләр
Габделхак Габдуллаев

*
*'Габделхак Габдуллаев''' (, , Төркистан — , Ташкәнт) — үзбәк рәссамы, Үзбәкстанның халык рәссамы (1968). Сәмәрканд сәнгать укуханәсендә (1931-1936) һәм Мәскәү сәнгать институтында (1938-41) укыган. Милли колоритле реалистик портретлар («Шәһла җиян», 1960; «А. Нәвайи», 1968, «Кыргыз бүрегендә автопортрет», 1981) авторы.
## Искәрмәләр
Габдулла хан II

**Габдулла хан II** ( — ) — беренче Бохара ханы. Шәйбаниләр династиясеннән. Шәйбаниләр дәүләтен басып алган; Бохараны (1557), Ташкәнтне, Бәлхне, Фирганәне һ.б шәһәрләрне үзенә буйсындырган.
Александр Габдулов

**Александр Габдулов** ( — ) — Рәсәй театр һәм кино актеры, Рәсәйнең халык актеры (1991). 1975 елдан Ленин комсомолы ис. Мәскәү театрында (1990 елдан «Ленком» театры). 100 дән артын филмдә, 15 тән артык спиктәкелдә уйнаган; режиссер буларак өч филм төшергән.
## Искәрмәләр
Осип Абдулов

**Осип Габдулов** ( — ) — Рәсәй актеры, режиссер, Рәсәйнең халык артисты (1944). 1918 елдан сәхнәдә. 1943 елдан Моссовет исемендәге театрында. 20 дән артык филмдә, 10 нан артык спиктәкелдә уйнаган. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1951).
## Искәрмәләр
Габделхәмит II

**Габделхәмит II** ( — ) — Төркия солтаны (1876-1909). Каты кул белән хакимлек иткән. Габделхәмит хакимлек иткән чорда Төркия Көнбатыш Европа илләренең ярымколониясенә әйләнгән. Яшь төрек инкыйлабыннан соң (1908) тәхеттән төшерелгән.
## Искәрмәләр
Фуат Габдерахманов

**Фуат Габдерахманов** ( — ) — әзери сынчысы, Әзербайҗан халык рәссамы (1955), ССРБ сәнгатьләр академиясе әгъза-мөхбире (1949). Габдерахмановның әсәрләре — Низами һәйкәле, Гәнҗә, 1946, Рудаки һәйкәле, Дүшәмбе, 1964, «Чабан» статуясы (гипс, 1950; бронза, 1951), В.И.Ленинның портрет бюсты (мәрмәр, 1955, Бакы) ачык, тасвирлы форма һәм тыныч композиция белән аерыла. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1947, 1951).
Валери Жискар д’Эстен

**Валери́ Жиска́р д’Эсте́н**, Валери́ Рене́ Мари́ Жорж Жиска́р д’Эсте́н (, *[[1926 ел]]ның [[2 февраль|2 феврале]], [[Кобленц]], [[Алмания]]*) — Франция дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 1974-1981 елларда  Франция президенты. Франция академиясе әгъзасы (*[[2003 ел|2003]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 2 февралендә Алманиянең Кобленц шәһәрендә Франция финанс министрлыгы генераль инспекторы гаиләсендә туган.

Икенче бөтендөнья сугышында катнаша: 1943 елдан Каршылык күрсәтү хәрәкәтендә катнаша, 1944 елда ирекле рәвештә Франция гаскәренә языла.

1952 елдан, Политехника мәктәбен һәм Милли администрация мәктәбен тәмамлагач, финанслар инспекторы вазифасында.

1956-1959 елларда бәйсез кандидатлар һәм керәстияннар милли үзәгеннән Франция Милли җыелышы депутаты.

1959-1962 елларда Франция хөкүмәтендә финанслар буенча генераль сәркатип, 1962-1966 һәм 1969-1974 елларда финаслар һәм икътисад министры.

1966 елда Бәйсез республикачыларның милли федерациясе (БРМФ) фиркасен төзи һәм 1974 елга кадәр фиркане җитәкли.

1974-1981 елларда Франция президенты. Әлеге вазифада вакытта «Хәвефсез үзгәрешләр» шигаре астында, Франциянең демократик корылышын ныгыту, дәүләт оешмаларын үзгәртеп кору, стабиль икътисад һәм социаль үсешне тәэмин итү максаты куелган сәясәт алып бара. Социаль тәэмин ителеш буена беренче адымнар ясала, сайлаучыларның яше 18гә төшерелә, гаиләдә аерылу процедурасы җиңеләйтелә,  никахтан тыш туган балаларның хокуклары таныла һ.б.

Тышкы сәясәт өлкәсендә Франциянең Алмания белән элемтәләрен ныгытуга, Европада интеграцияне үстерү, Франция-АКШ арасында икътисади, сәяси, хәрби бәйләнешләрне җайга салуга игътибар бирелә.

1975 елда Франция исеменнән Европада куркынычсызлык һәм хезмәттәшлек буенча киңәшмәнең Йомгаклау актын имзалый.

ССРБ белән мөнәсәбәтләрнең үсүе һәм киңәюе өчен көч куя, совет гаскәрләренең Әфганстанга керүен кискен гаепли.

1978 елда Француз демократиясе өчен берлек (ФДБ) сәяси фиркасе төзү тәкъдиме белән чыга.

1984-1989, 1993-2002 елларда Франция Милли җыелышы депутаты.

1989-1993 елларда Европарламент депутаты.

2002-2003 елларда Европа киләчәге өчен конвент башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
2003 елда Европаны берләштерү хәрәкәтен үстерүгә керткән өлеше өчен халыкара (Бөек) Карл премиясе бирелгән.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах. Том 10  (Же-Из). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-341-5

## Әдәбият
# Шмелев Д.В. Валери Жискар д’Эстен и жискардизм в политической жизни Франции (1974-1981). Казань, 2004.

## Сылтамалар
*  Валери Жискар д’Эстен

## Искәрмәләр

Төркем:Франция президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Brusilov höcüme

**Brusilov höcüme** (Lutsk höcüme, 4-nçe Galitsiä bäreleşe) - 1916 yılnıñ 22 mayı-7 sentäberendä Berençe Bötendönya suğışında general Aleksey Brusilov citäklägän Rusiä ğäskäreneñ Könyaq-Könbatış frontınıñ höcüm çaraları näticäsendä Bukovina, Volın, Galitsiä töbäklärendä Avstro-Macarstan häm Almaniä ğäskärläre ciñelgän, Rusiä ğäskäre Bukovina häm Könçığış Galitsiäne yawlap ala.

Qorbannar buyınça Berençe Bötendönya suğışınıñ iñ zur bäreleşe.

## Bäreleş

Dürt Rusiä armiägä ber almannıqı häm 4 awstro-macarnıqı qarşı torğan.

Brusilov höcümeneñ töp xäyläse - kiñ frontta höcüm itü uñış kitergän.

25 mayda Lutsk yünäleşenä baş höcüm itelä, avstro-macar frontı özelä, 80–120&nbsp;km arada doşman territoriäse yawlap alına. Näticädä Volın, Bukovina, Galitsiä alına.

Brusilovnıñ uñışlı höcüme avstro-macar ğäskärenä zur zıyan kiterä, Almaniä berektäşne qotqarır öçen 400 meñle ğäskärne Könbatış fronttan alıp, könçığış frontqa cibärergä mäcbür bula, ä Antanta illäre strategik mömkinlek ala.

İnqıylabtan soñ Brusilov Qızıl Ğäskärgä kerä, 1923 yılda Qızıl Ğäskärneñ baş inspektorı itep bilgelängän. Brusilovnıñ taqtikası Böyek Watan suğışında da qullanılğan.

## Xäter

Mäşhür ciñü xörmätenä Peterburgda Brusilovka häykäl açılğan, Mäskäwdä, Voronejda Brusilov uramnarı, Vinnitsada xäter taqtası bar.

## Sıltamalar

* Ветошников Л. В. Брусиловский прорыв . Оперативно-стратегический очерк. М., Воениздат, 1940, 184 с. со схем. и 5 отд. листов карт и схем.
* Уткин Б. П. Брусиловский прорыв // Первая мировая война: Пролог XX века. М., Наука, 1998. С.627-632
* Нелипович С. Г. Брусиловский прорыв как объект мифологии // Первая мировая война: Пролог XX века. М., Наука, 1998. С.632-634
* «Смелым Бог владеет»: наступление Юго-Западного фронта 1916 г. глазами нижнего чина Е. В. Тумиловича // Первая мировая: взгляд из окопа / Предисл., сост. и коммент. К. А. Пахалюка. М.; СПб., 2014
* Инин А. Брусиловский прорыв // Учительская газета. 2006. № 22 (10103)
* Братские могилы солдат армии Брусилова , Луцкий прорыв, 1916 г.,

Төркем:Русия тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Дилбәр Габдерахманова

**Дилбәр Габдерахманова** (, ) — Үзбәкстанда беренче хатын-кыз дирижер, ССРБ халык артисы (1977). Гилер исемендәге музыка мәктәбен (1945-55), Ташкәнт дәүләт консерваториясен бетергән (1960). 1957 елдан Нәваи театры (Ташкәнт) симфоник оркестрында эскрипкәче, 1960 елдан дирижер, 1974-1990 елларда баш дирижер. Репертуарында 60 тан артык опера һәм балет спектакльләре бар, шулар арасында «Аккош күле» (П. Чайковский), «Бакчасарай фонтаны» (Б. Асафьев), «Жизел» (А. Адан), «Спартак» (А. Хачатурян), «Сөю бөтие» (M. Әшрәфи), «Сәмруг» (Б. Бровцын), «Тановар» (А. Козловский).

## Искәрмәләр
Зәйнүл Габедин

**Зәйнүл Габедин** (,  — , ) —  рәссамы. Халык тормышы темасына реалистик әсәрләр (шуларның иң мәшһүре — «Бенгалиядә 1943 елгы ачлык» график сериясе) авторы.
Габдерахман Мөмәнд

**Габдерахман Мө(һ)мәнд** (Рахман Баба, ) — әфган шагыйре. Шигырьләрен пушту телендә язган. Шигырьләрендә икейөзлелекне тәнкыйтьләгән. Тулы шигырьләр җыентыгы англикан миссионеры Томас Һьюз тарафыннан 1877 елда Лахор шәһәрендә бастырылган.
## Искәрмәләр
Манук Абегян

**Манук Абегян** ( — ) — әрмән әдәбият белгече, тел белгече, әдәби тәнквйтьче, Әрмән ССР ФА академиге (1943). Фәнни хезмәтләре борынгы әрмән әдәбияты тарихына, әрмән фольклорына карый.
## Искәрмәләр
Һарри Абелев

**Һарри Абелев** (,  — , ) — Рәсәй иммунологы, ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1987 елдан; 1991 елдан РФА әгъза-мөхбире). Эмбриональ аксымнарны (фетопротеинны)  тарфыннан синтезлавын ачкан. Тикшеренүләре онкологиядә иммунодиагностиканың теоретик нигезләрен эшләүгә карый. ССРБ дәүләт премиясе (1978).
Кьелл Абел

**Кьелл Абелл** (,  — , ) —  драматургы. Фәләсәфи-символик пьесалар: «Югалган мелодия» (1935), «Анна Софи Һедвиг» (1939), «Силкеборг» (1946). Пессимизм белән сугарылган «Камелияле ханым» (1959), «Кычкыру» (1961) драмалар авторы.
## Искәрмәләр
Poltava bäreleşe

**Poltava bäreleşe** - 1709 yılnıñ 27 iyünendä Poltava yanında ber yaqtan Pötr I citäklägän Räsäy imperiäseneñ ğäskäre, ikençe yaqtan Karl XII citäklägän Şvetsiä ğäskäre arasında Tönyaq suğışnıñ töp bäreleşe.

Poltava bäreleşe näticäsendä  Şvetsiä ğäskäre tar-mar itelgän, Tönyaq suğışta kisken borılışqa kitergän, Şvetsiäneñ Awrupada östenlek itüe tuqtatıla.

10 iyül - Poltava bäreleşendä ciñü RFta Xärbi dan köne bulıp bilgelänä.

## Bäreleş

Poltava bäreleşe aldınnan Zaporojye kazakları hetmanı İvan Mazepa Karl XII yağına küçä. Rusiädä bu ğämälne xiänät dip atalğan. Pötr I qatı açulanıp, Ukrainada kazak şähärçeklären basıp ala başlıy.

1709 yıldan şewit ğäskäre Poltava şähären qamalışqa ala, 20 turı höcüm berni kitermägän.

4 iyündä Pötr I ğäskäre Poltava yärdämenä kilep citä. Soñraq Skoropadskiy kazakları da yärdämgä kilä. Pötr I Poltava könyağıraq Borsıqlı (Vorskla) yılğası aşa çığa.

37 meñle Pötr I ğäskäre 26 meñle Karl XII ğäskären ciñä, Räsäy atlı ğäskäreneñ flangqa höcüme xälitkeç rol' uynağan.

Poltava bäreleşendä ciñü zur strategik ähämiätkä iä bulğan häm Tönyaq suğışnıñ näticäsen bilgelägän.

## Sıltamalar

* «И грянул бой…» Московский открытый проект по истории России, посвященный 300-летию Полтавской битвы
* «Обстоятельная реляция» о Полтавской битве и схема сражения
* Фоторепортаж "Торжественное открытие историко-документальной выставки «Полтавская виктория 27 июня 1709 г.» Из 133 фотографий — 93 — экспонаты выставки 
* Сайт историко-культурного заповедника «Поле Полтавской битвы» 

* Полтавская битва — 27 июня 1709 года Решающее сражение Северной войны
* Болесте П. Полтавский бой, описанный современником очевидцем, Петром Болесте, служившем в Канцелярии гетмана Сенявскаго, бывшаго тогда воеводою бельским, а впоследствии кастеляном краковским / Пер. и вступл. А.Перлштейна // Чтения в Императорском Обществе истории и древностей российских, 1871. — Кн. 3. — Отд. 5. — С. 1-9. 
* Гилленкрок А. Сказание о выступлении его величества короля Карла XII из Саксонии и о том, что во время похода к Полтаве, при осаде её и после случилось / Пер. с нем., введ. и примеч. Я. Турунова // Военный журнал, 1844. — № 6. — С. 1—105. 
* Карл XII. Письмо о полтавском сражении. 1709 г / Публ. Я. К. Грота. // Грот Я. К. Труды Я. К. Грота из русской истории. Исследования, очерки, критические заметки и материалы — Т. 4. — Спб., 1901. — С. 157—159. 
* Коростовцов Л. Дом, где жил Карл XII, стоя под Полтавой // Русский архив, 1869. — Вып. 10. — Стб. 1721—1723. 
* ПЕТР и ПОЛТАВА (По поводу 200-летнего юбилея). СОСТАВИЛ Действительный Член императорского Русского военно-исторического Общества П. М. Андрианов. Удостоено премии Императорского Русского военно-исторического общества Санкт-Петербург. Т-во Р. Голике и А. Вильборг. Звенигородская, № 11.1909 г.
* Выставка в ГА РФ 

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Рудольф Абел

**Рудольф Абел** (Вильям Фишер, ,  — , ) — разведчик, ДИК полковниге. 1927 елдан Советлар Берлеге дәүләт куркынчсызлыгы органнарында. 1957 елда АКШда кулга алынып 30 ел каторгага хөкем ителгән. 1962 елда ССРБ һава киңлегендә бәреп төшерелгән АКШ очучысы Френсис Һарри Паверска алмаштырылып ССРБга кайткан.
## Искәрмәләр
Нилс Һенрик Абел

**Нилс Һенрик Абел** (,  — , ) — Норвегия математигы. Бишенче дәрәҗәле тигезләмәләрне  һәм  ярдәмендә генә чишеп булмасыгын исбат иткән. Алгебраик функцияләр интегралларын өйрәнгән (Абел интеграллары). Эллиптик функцияләр теориясе булдыручыларның берсе. Интеграль тигезләмәләр буенча беренче хезмәт авторы. Саннар һәм рәтләр теорияләренә караган хәзмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Отенио Абел

**Отенио Абел** (,  — , ) — Австрия палеонтологы, ССРБ ФА чит ил әгъза-мөхбире (1927). Вена университеты (1917–1934) һәм Гөттинген (1935–1940) университетлары профессоры.  Фәнни хезмәтләре палентологик тикшеренүләр методикасына карый.
## Искәрмәләр
Мөэмин

**Мөэмин** (, иман иткән, тугрылыклы булган, бор. төрк. *bütügli (~бөтүле)*) — Аллаһы Тәгаләгә чын күңелдән ышанган, иманы аның фикерәлерен һәм гамәлләрен билгеләгән, аның тормыш мәгънәсенә әверелгән мөселманны билгеләү өчен кулланылган ислам төшенчәсе.

## Мөэмин һәм мөслим терминнары арасында аерма

## Мөэмин ия булырга тиешле сыйфатлар
Коръәннең күп аятләрендә чын күңелдән иман иткәннәрнең бай рухи дөньясына ишарә иткән сыйфатлары тасвирлана:
* Мөэминнәр ритуаль намазларны тиешлечә башкара.
* Алар мәҗбүри булган зәкят-садакасын түли һәм үз мал-мөлкәтләрен Аллаһ юлында куллана.
* Үзләренең барлык эшләрендә Аллаһ Тәгаләгә тәвәккәл итәләр.
* Мөэминнәр башкаларны яхшы юлларны сайларга, начарларга керешмәскә өндиләр.
* Буш һәм файдасыз эшләрдән ерак торалар.
* Алар пакъ, авыр гөнаһларны кылмый.
** Көфернең тормышларына кермәүне күзәтеп торалар.
* Аллаһы Тәгаләгә, Аның Рәсүленә буйсыналар, һәм һәрвакыт аларның боерганнарына итагәть итәләр.
** Аллаһы Тәгаләнең Җир йөзендәге урынбасары (хәлифә) дип яратылган акыллы кеше дәрәҗәсенә тугрылыклы булып яшиләр.

## Мөэминнәр турында Коръәндә
* Әл-Мөэминүн сүрәсе — Коръәннең 23 нче сүрәсе, Мәккәдә иңдерелгән, 118 аяттән тора.
* Коръәндә Мөэмин сүзе 229 тапкыр кулланыла, мәс.: «Ий мөэминнәр, һәммәләрегез дә Аллаһуга тәүбә итегез, шаять дөнья вә ахирәттә бәхетле булырсыз.» .

## Мөэминнәр турында [[Сөннәт]]тә
: «
Аллаһ Рәсүле (с.г.с.) әйткән: «Хакыйкый иман иясе (мөэмин) — кешеләр аның янында үзләрен имин һәм тыныч сизә алган берәү».

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ермаков Д.В. Мумин // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 171-172.
* Али-заде, А. А. Мумин : арх. 1 октября 2011 // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Әл-Мөэмин
* Коръәннең Әл-Мөэминүн сүрәсе (Ногмани )

Төркем:Ислам терминнары
Ованес Абелян

**Ованес Абелян** (,  — , ) — әрмән актеры, Әрмәнстан һәм Әзербайҗанның халык артисты (1932), Хезмәт Каһарманы (1932). 1882 елдан сәхнәдә, 1925 елдан Сундукән исемендәге Әрмән театрында (Ирәван). Бакыда, Тифлистә, Украинада, Урта Азиядә, Рәсәйдә, чит илләрдә (Төркия, Иран, Мисыр, Алмания, Франция, Англия, АКШ) гастрольләр белән чыгыш ясаган.
Һерман Абендрот

**Һерман Абендрот** (,  — , ) — алман дирижеры. 1934-1945 елларда Лейпцигтагы Гевендһауз оркестры җитәкчесе, 1946 елдан Веймар шәһәренең генераль муәыкаль диркеторы, 1953 елдан Берлин радиосының симфоник оркестры җитәкчесе.  Амстердамда, Мәскәүдә, Ленинградта, Англиядә, Магдебургта, Венециядә, Штеттиндә, Хемницта, Дрезденда, Маннһеймдә, Карлсруэдә, Норвегиядә чыгышлар ясаган. Бетховен, Брамс, Брукнер музыкасын интерпретацияләүче буларак билгеле.
## Искәрмәләр

Төркем:НСДАП әгъзалары
Төркем:Дирижёрлар
Җорҗ Һамилтон-Гордон

**Җорҗ Һамилтон-Гордон**, 4 нче Әбердин графы  (,  — , ) — Бөекбритания сәясәт эшлеклесе. Бөекбританиянең 34 нче премьер-министры (1852-1855),  Бөекбритания чит ил эшләре министры (1828-1830, 1841-1846). 1854 елда Һамилтон-Гордон җитәкләгән хөкүмәт Рәсәйгә сугыш игълан иткән.
## Искәрмәләр
Һерман Аберт

**Һерман Аберт** (,  — , ) — алман музыка белгече. Тикшеренүләре антик һәм Урта гасырлар музыкасына, опера тарихына карый. Вольфганг Амадей Моцартның тормышына һәм иҗатына багышланган ике томлык хезмәт авторы.
## Искәрмәләр
Александр Аблесимов

**Александр Аблесимов** (,  — , ) — рус язучысы. «Тегермәнче – сихерче, ялганчы һәм кода» комик операсының либреттосы, мәсәлләр,  шигырьләр авторы.
## Искәрмәләр
Юрий Абов

**Юрий Абов** (, ) — физик-тәҗрибәче, 1987 елдан ССРБ ФА әгъза-мөхбире (1991 елдан РФА әгъза-мөхбире). Тикшеренүләре төш физикасына карый. Нуклоннарның төшләрдә зәгыйфь тәэсир итешүен ачкан. Ленин премиясе лауреаты (1974).
Төркем:Физиклар
Алексей Песошин

**Алексей Песошин**, Алексей Валерий улы Песошин (, *[[1963 ел]]ның [[9 декабрь|9 декабре]], [[Татарстан АССР]], [[Казан]]*) — Татарстанның дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе,  Татарстанның премьер-министры (*[[2017 ел]]ның [[17 апрель|17 апреленнән]]*). Физика-математика фәннәре кандидаты (*[[1993 ел|1993]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1963 елның 9 декабрендә Казанда радиоэлектроника галиме Валерий Андрей улы Песошин  гаиләсендә туган.
«*Инженер-механик*» белгечлеге буенча В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлаган (1986), «*Численное и численно-экспериментальное исследование тонкостенных конструкций на основе метода конечных элементов*»  дигән темага физика-математика фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (*[[1993 ел|1993]]*). 11 фәнни хезмәт, 1 уйлап табу авторы.

1986-1995 елларда Казан дәүләт универститетының Математика һәм механика фәнни-тикшеренү институтында фәнни хезмәткәр .

1995-2000 елларда Казан шәһәре Совет районының 79нчы санлы «Жилбытсервис» торак-эксплуатация идарәсендә белгеч, баш инженер урынбасары, идарә башлыгы.

2000-2002 елларда «Казан газ аппаратурасы заводы - Веста» ААҖ баш инженер, директор урынбасары, 2007 елдан генераль директор.

2007 елда «Алтын башак» () ХК ЯАҖ генераль директоры урынбасары — «Идел буе азык-төлек корпорациясе» идарәче компаниясенең ҖЧҖ директоры.

2007-2010 елларда Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитетының Совет районы администрациясе башлыгы.

2010 елда Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары.

2010 ел — 2014 елның гыйнвары Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башкарма комитеты җитәкчесе.

2014 елның 10 гыйнварыннан Татарстан премьер-министрының беренче урынбасары.

2017 елның 3 апреленнән Татарстан премьер-министры в.б., 17 апреленнән Татарстан премьер-министры.

2020 елның 18 сентябрендә яңа срокка Татарстан премьер-министры вазифасына расланган. Аның намзәтен Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов тәкъдим иткән, Татарстан Дәүләт Советы депутатлары бертавыштан хуплаган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2002 ― «Бөтенрусия халык исәбен алуны уздырудагы казанышлары өчен» медале.
* 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале. 
* 2009 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале (*[[Татарстан]]*). 
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале.
* 2021 ― «РФ оборонасын ныгытуга керткән өлеш өчен» медале.
* 2022 ― Александр Невский ордены 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  ТР хөкүмәте рәсми сайты

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Инженерлар
Төркем:Россиянең Александр Невский ордены кавалерлары
Хачатур Абовян

**Хачатур Абовян** (,  — , ) — әрмән язучысы, мәгърифәтче, яңа әрмән әдәбиятына һәм яңа әрмән әдәби теленә нигез салучыларның берсе, педагог, этнограф. Иң танылган әсәре: «Әрмәнстан яралары» (1841) — 1826-1828 еллардагы Рәсәй-Иран сугышы дәверендәге әрмән халкының азатлык көрәшенә багышланган беренче әрмән дөньяви романы; романнар, пьесалар, повестьләр, хикәяләр, шигырьләр, мәсәлләр, педагогик әсәрләр, балалар өчен әсәрләр авторы. Һомер, Гөте, Шиллер, Карамзин, Крылов әсәрләрен әрмән теленә тәрҗемә иткән. Әрмәнстанның Котайк өлкәсендә урнашкан шәһәр Абовян исемен йөртә.

## Искәрмәләр
Абраһам Кретаци

**Абраһам Кретаци** (, &nbsp;— , )&nbsp;— әрмән католикосы (1734—1737), тарихчы. Эчендә Иран-Төркия сугышлары, Әрмәнстан һәм Иранның XVIII гасырдагы икътисади һәм сәяси тормышы турында кызыклы материаллар булган «Надир-шаһның (Иранда) патшалык итә башлавы турында кыскача хикәя»нең авторы.
Кузьма Абрамов

**Кузьма Абрамов** (,  — , ) — мордва язучысы. «Найман» роман-трилогиясе (1957-64); «Үз сөягең үзеңә авыр түгел» (1967), «Авыл кызы» (1980) - Мордовиядәге иҗтимагый үзгәрешләр, Бөек Ватан сугышы вакыйгалары турында; «Степан Эрьзя» (1977) биографик романы авторы.

Төркем:Эрзә язучылары
Вилһелм Һерман Абих

**Вилһелм Һерман Абих** (,  — , ) — геолог, табигать фәннәре белгече, һәм сәхәтче. 1841-1876 елларда Рәсәйдә эшләгән, 1853 елдан Петербург ФА академиге, 1866 елдан шул ФАнең мактаулы әгъзасы. Иранның һәм Кавказның бозыкларын, геологик төзлешен һәм файдалы казылмаларын өйрәнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Абрам Абкин

**Абрам Абкин** (,  — , ) — Рәсәй физигы һәм химигы, химия фәннәре докторы (1952). Төп хезмәтләре полимерлаштыру процесслары механизмын өйрәнүгә караган.  сан теориясен эшкәрткән (1951). Оригиналь полиакриламид алу ысулын ачкан. Фотосенсибилләнгән полимеризацияне ачкан (1980). Ленин премиясе лауреаты (1980).

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча химиклар
Федор Абрамов

**Федор Абрамов** (,  — , ) — рус совет язучысы, тәнкыйтьче. Романнар («Пряслиннәр» трилогиясе, 1958-73; «Йорт» романы, 1978), повестьләр, хикәяләр: «Пелагея» (1969), «Агач атлар» (1970), «Үткәнгә сәяхәт» (1974) авторы. Абрамовның иҗтимагый анализ ясауга омтылган һәм үзенчәлекле телле кискен низаглы прозасы Бөек Ватан сугышы һәм сугыштан соңгы елларда Рәсәй төньягындагы авылларда яшәгән кешеләрнең хәлләрен һәм язмышларын тасвирлап бирә.
## Искәрмәләр
Яков Абрамов (1858)

**Яков Абрамов** (,  — , ) — рус публицисте, журналист, әдәби тәнкыйтьче, халык тормышын өйрәнүче; 19 гасырның 60-70 еллардагы реформалардан соңгы авыллардагы керәстияннәр һәм шәһәр кырыйларында торучылар язмышлары турында очерклар һәм хикәяләр авторы. «Вак эшләр теориясе» авторларының берсе.
Генрих Абрамович

**Генрих Абрамович** (,  — , ) —  һәм гамәли газ динамикасы һәм һава-реактив йөрткечләр назариясе өлкәсендәге Рәсәй галиме. Фәнни хезмәтләре турбулент агымнар өлкәсенә карый. Тавыш тизлегеннән югарырак булмаган һава-реактив йөрткече газ динамикасы нигезләрен эшкәрткән. Реактив йөрткечләрне проектлау һәм булдыруда кулланылган үзәкән куа торган   булдырган. СССР дәүләт премиясе лауреаты (1943).
Дмитрий Абрамович

**Дмитрий Абрамович** (,  — , ) — әдәбият белгече, СССР ФА әгъза-мөхбире (1921). Борынгы рус әдәбияте ядкәрләренең фәнни басмалары авторы. 19 гасыр рус әдәбияты, рус-украин әдәби мөнәсәбәтләре проблемнары буенча хезмәтләр авторы.
Хорен Абраһамян

**Хорен Абраһамян** (,  — , ) — әрмән актеры, режиссер, СССР халык артисы (1980). 1951 елдан Сундукян исемендәге Әрмән театрында (1980-1985 һәм 1988-1996 елларда аның баш режиссеры). 1985-1988 елларда Мравян исемендәге Ленинакан театры баш режиссеры. СССР дәүләт премиясе лауреаты (1981).
## Искәрмәләр
Питер Һенри Абраһамс

**Питер Һенри Абраһамс** (,  — , ) — КАҖ язучысы. Инглиз телендә иҗат иткән. Расачылыкка каршы, Кариб бассейны илләренең азатлык өчен көрәше турында романнар, хикәяләр, шигырьләр авторы.
## Искәрмәләр
Павел Абросимов

**Павел Абросимов** (,  — , ) — Рәсәй архитекторы. Әсәрләр: сәяси каторгачылар йорты (Мәскәү, 1931-1933), Киветагы Украина хөкүмәте йорты (1934-1938, автордаш), Мәскәү дәүләт университетының күп катлы бинасы (1949-1953, автордаш). ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1949).
## Искәрмәләр
Лиссабон килешүе (1668)

**1668 елгы Лиссабон килешүе** (, ) —  Испания белән  Португалия арасындагы халыкара солых килешүе. 1640-1668 елларда барган Реставрация сугышларын туктата. 1580 елдан Испания белән династия берлегендә торган Португалия испан таҗыннан тулы бәйсезлеккә ирешә. Килешү төзегәндә  Бөекбритания арадашчы була.

## Тарих
Ависс династиясеннән Жуан I хакимлек иткән XV гасырдан башлап, Португалия колонияләр тотучы илгә әверелә. XVI гасырның  1нче яртысы — Португалия колониаль империясенең чәчәк аткан чоры. 1580 елда  Энрике вафат булгач, Португалия таҗы Испания корольы Филипп II Габсбург кулына күчә. 1640 елга кадәр Португалия Испания корольлыгына керә. 

## Солых килешүе

1668 елның 13 февралендә Лиссабонда Сан-Элой монастыренда (порт. *el convento de San Eloy*) имзаланган. Испания ягыннан, Испания -регент Мариана Австрияле исеменнән Гаспар де Аро, маркиз дель Карпио, Португалия ягыннан, Португалия корольы Альфонсо VI исеменнән, Нуно Альвареш Перейра де Мело, Васко Луиш да Гама, Жуан да Силва, Антониу Луис Менесес, Энрике де Соуза Тавареш да Сильва, Педро Виейра да Силва катнаша.

Килешү төзегәндә, Бөекбритания  Карл II  исеменнән граф Эдвард Монтегю арадашчы була. Испан хакимиятенә каршы көрәштә Португалиягә ярдәм иткән Бөекбритания, моңа бәрабәр, сәүдә өлкәсендә Португалиядән күп  ала.

Килешү буенча:
* илләр арасында сугыш хәрәкәтләре алып баруны туктату;
* даими солых килешүе төзү;
* Испания басып алган җирләрне кире кайтара (Сеутадан кала);
* сәүдә мөнәсәбәтләрен торгызу;
* диңгез һәм елгаларда карабларга иркен һәм хәвефсез йөзүне  тәэмин итү;
* пиратларга каршы көрәштә бер-береңә ярдәм итү һ.б үтәү карала.

Бәйсез дәүләт буларак, Португалия Бөекбритания һәм Испания арасында яки алар аерым-аерым башка илләр белән төзегән һәртөрле хәрби берлекләргә кушылу хокукы ала.

Лиссабон солых килешүе төзелү Испаниянең Португалиянең бәйсезлеген тануы дип карала.

Португалия бәйсезлегенең гаранты булган Бөекбритания Пиреней ярымутравында үзенең йогынтысын көчәйтә.

Португалиядә 1 декабрь — 1640 елда Испаниядән бәйсезлекне игълан иткән көн буларак, «*Бәйсезлек көне*» итеп бәйрәм ителә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 17 (Ла-Ло). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-350-7

## Әдәбият
# Prestage E. The diplomatic relations of Portugal with Franse, England,  and Holland from 1640 to 1668. Warford,  1925.
# Brazão E. A restauração: relacões diplomaticas de Portugal de 1640 a 1668. Lisboa, 1939
# Bouza Alvarez F. Portugal  no tempo  dos Filipes: politica, cultura, nepresentações, 1580-1668. Lisboa, 2000.

## Сылтамалар
*  Килешү тексты (порт.)

## Моны да карагыз
* Лиссабон килешүе (1703)

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:Испаниянең халыкара килешүләре
Төркем:Португалиянең халыкара килешүләре
Төркем:Испания тарихы
Төркем:Португалия тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:XVII гасыр
Төркем:1668 ел
Төркем:13 февраль
Төркем:Солыхлар
Лиссабон килешүе (1703)

**1703 елгы Лиссабон килешүе** (, ) –  Португалия белән  Бөекбритания арасында төзелгән халыкара килешү. XVIII гасыр башында (*[[1701 ел]]дан*) Испания мирасын бүлешү өчен барган сугышта () ике илнең бергәләп катнашу планын беркетә. Кул куелган көнне үк килешүгә Австрия белән Һолландия дә кушыла.

## Тарих

1703 елның 16 маенда Лиссабонда имзаланган. Португалия ягыннан Португалиянең беренче министры *маркиз* Аллегрете, Бөекбритания ягыннан илче *лорд* Метуэн (*килешүнең икенче исеме лордның фамилиясе белән аталып йөртелә*) кул куйган.

Бөекбританиянең Испания мирасын бүлешү өчен барган сугышка катнашуының сәбәпләре берничә: Испания белән Бурбоннар династиясе астында берләшеп, Франциянең көчәеп китүеннән һәм испан колонияләрендәге сәүдә  мәрхүм калудан курку.

Бөекбританиянең Франциягә каршы берлеккә Португалияне дә тартып кертәсе килә, чөнки Португалия җиреннән Испаниягә һөҗүм итәргә уңайлы була. Португалия  Педру II, Бөекбритания Португалиянең (Испаниядән) бәйсезлеген яклар дигән өмет белән һәм Испания тәхетенә утырырга өмет иткән Карл VI ның  Эстремадура һәм Галисия җирләрен Португалиягә бирергә дигән вәгъдәсенә ышанып, тәкъдимгә риза була.

Килешү буенча,
* Португалия белән Бөекбритания арасында «мәңгелек» берлек игълан ителә (*14нче  маддә*);
* Бөекбритания Испания белән Франциягә кашы сугышта Португалиягә гаскәр һәм флот белән ярдәм итәргә алына (*1нче-10нчы маддәләр*);
* Бөекбритания Португалиянең Аурупадагы яр буен, башка кыйтгалардагы колонияләренең дә яр буен саклауда ярдәм итәргә алына;
* Португалия, үз чиратында, сугыш вакытында Англиягә ярдәм итәргә алына (*11нче маддә*);
* Португалия үзенең портларында британ хәрби карабларына сугыш вакытында да, тыныч вакытта да торырга рөхсәт бирә;
* Бөекбританиягә сәүдә өлкәсендә зур өстенлекләр бирелә.

Әлеге килешү нигезендә ике ил арасында төзелгән берлек XX гасыр урталарына кадәр дәвам итә, Португалиянең озак елларга Бөекбританиягә карата икътисади һәм сәяси бәйлелегенә китерә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 35 томах . Том 17 (Ла-Ло). М.: НИ БРЭ, 2011. ISBN 978-5-85270-350-7

## Сылтамалар
*  Килешү тексты (порт.)

## Моны да карагыз
* Лиссабон килешүе (1668)

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:1703 ел
Төркем:16 май
Төркем:Португалия тарихы
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Испания тарихы
Төркем:Португалиянең халыкара килешүләре
Төркем:Бөекбританиянең халыкара килешүләре
Лиссабон килешүе (мәгънәләр)

**Лиссабон килешүе** — Португалия башкаласы Лиссабон шәһәрендә Португалиянең төрле вакытта төрле илләр белән төзегән халыкара килешүләре.
* 1668 елгы Лиссабон килешүе —  Португалия белән  Испания арасында төзелгән килешү. Испания Португалиянең бәйсезлеген таный.
* 1701 елгы Лиссабон килешүе —  Португалия белән  Испания арасында төзелгән килешү. Ике ил арасында альянс төзелү турында игълан ителә.
* 1703 елгы Лиссабон килешүе —  Португалия белән  Бөекбритания арасында төзелгән килешү. Потугалия Бөекбританиягә икътисади-сәяси бәйлелеккә эләгә.
Алексей Абрикосов (1875)

**Алексей Абрикосов** (,  — , ) — Рәсәй патологоанатомы, ССРБ ФА (1939) һәм медицина фәннәр академиясе (1944) академиге, Социалистик хезмәт каһарманы (1945). Фәнни хезмәтләре туберкулез морфологиясенә, аллергик реакцияләренә, сепсиска, яра инфекциясенә, вегетатив нерв системасы патологиясенә карый. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1942).
## Искәрмәләр
Андрей Абрикосов

**Андрей Абрикосов** (,  — , ) — Рәсәй актеры, ССРБ халык артисы (1968). 1926 елдан сәхнәдә. 1938 елдан Вахтангов исемендәге Мәскәү театрында. «Тихий Дон» (1931), «Александр Невский» (1938) һәм тагын 40 ка якын филмдә уйнаган. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1941).
## Искәрмәләр
Әбү Бәкер Кәләви

**Әбү Бәкер Кәләви** — һөнәрмәнд, 1365-1366 елларда мугыл баскынчыларына каршы Сәмәркандта күтәрелгән сәрбәдарлар күтәрелеше җитәкчеләреннән берсе. Күтәрелеш Мугылстан ханы Ильясхуҗа 1365-1366 елларда Мавараэннәһергә һөҗүм иткән дәвердә башланган. Күтәрелеш җитәкчесләре Мәүланәзадә һәм Әбү Бәкер Кәләви, Сәмәрканд әмире качып киткәч, шәһәр саклануын үз кулларына алып, фәкыйрләрне коралландырганнар һәм мугылларның һөҗүмен кире кайтарганнар. Шуннан соң сәрбәдарларның турыдан-туры катнашында шәһәр байларын талау башланган. Әмир Хөсәен Сәмәркандка яу чабып, сәрбәдарлар җитәкчеләрен үлем җәзасына хөкем иткән.
Әбү Мөслим

**Әбү Мөслим** (Габдерахман ибне Мөслим, ,  — , ) — Хөрәсән һәм Мавараэннәһердә Өмәвиләр сөләләсенә каршы хәрәкәт җитәкчесе. 747 елда өмәвиләргә каршы әзерләнә торган хәркәткә җитәкчелек итү өчен Мәрв вәһәсенә (оазисына) җибәрелгән. Хәлифәлек Габбасиләр кулына үткәч (750), Хөрәсән  калгае. Абруе чиктән тыш артканлыгы, Хөрәсәнне мөстәкыйль идарә итәргә омтылышлары сәбәпле хәлифә Мансур боерыгы белән үтерелгән.
Әбү Тәммам

**Әбү Тәммам** (804, 805 яки 807,  — , ) — гарәп шагыйре. Элегик, панегирик,  шигырьләр авторы. Гарәп шигърияте антологиясен төзүче.

## Искәрмәләр
Әбү Фирас әл-Хәмәдани

**Әбү Фирас әл-Хәмәдәни** (,  — , ) — гарәп шагыйре һәм дәүләт эшлеклесе. Хәрби батырлык турында шигырьләр, патриотик элегияләр авторы. Византиядә әсирлектә булганда үзенең иң танылган әсәрен (,  «әр-Румият») язган.
## Искәрмәләр
Әбү Хәнифә әд-Динәвәри

**Әбү Хәнифә әд-Динәвәри** (815 яки 828,  — 895 яки 896, ) — гарәп галиме, астрономия, авыл хуҗалыгы, ботаника, металлургия, география, математика һәм тарих өлкәләрендә хезмәтләр авторы. Мәшһүр әсәрләре: «Шигырьләр һәм шигърият турында китап», «Оста теллелек турында китап», «Үсемлекләр турында китап», «Гомуми тарих китабы».
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Төркем:Биологлар
Төркем:Астрономнар
Әхмәтзәки Әбү Шадый

**Әхмәтзәки Әбү Шадый** (,  — , ) — гарәп язучысы, филолог һәм тәрҗемәче. «Иртәнге чык» (1910), «Яз өрәкләре» (1933) лирик шигырьләр җыентыгы, пьесалар, тарихи повестьләр, гарәп шигърияте буенча фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Әбү Йосыф

**Әбү Йосыф** (731 яки 735,  — 795 яки 798, ) —  фәкыйһ (фикъһ белгече), Әбү Хәнифәнең шәкерте. Һади (785-786) һәм Һарун әр-Рәшит (786-809) дәверендә Багдадта казый булган. Һарун әр-Рәшит йөкләмәсе буенча «Китаб әл-хираҗ» («Салымнар турында китап») әсәрен язган. Бу китап Габбасиләр хәлифәлегенең иҗтимагый-икътсади тарихы буенча кыйммәтле чыганак булып тора.
Әхмәтхан Әбү Бәкәр

**Әхмәтхан Әбү Бәкәр** (,  — , ) —  даргин язучысы, Дагстанның халык язучысы (1969). Дагстанның заманча тормышы турында повестьләр («Даргин кызлары», 1958, «Серминазым өчен муенса», 1965, һ.б.); шигырьләр, пьесалар авторы.
## Искәрмәләр
Таудурус Әбү Коррә

**Таудурус Әбү Коррә** (Теодорос Абукарас, як.750,  — як. 820) —  гарәп телендә иҗат иткән иң беренче христиан авторларыннан берсе, дин белгече, Харран шәһәре епискобы. Бидгатьчеләргә (еретикларга) һәм мөселманнарга каршы апологетик әсәрләр авторы.
## Искәрмәләр
Somme bäreleşe

**Somme bäreleşe** (inglizçä *Battle of the Somme*, fr. *Bataille de la Somme*, alm. *Schlacht an der Somme*) - 1916 yılnıñ 1 iyülennän 18 noyäberenä qädär Fransiädä Somme yılğasınıñ ike yarında bulğan ber yaqtan Böyekbritaniä häm Fransiä ğäskärläre, ikençe yaqtan Alman imperiäseneñ ğäskäre arasında Berençe Bötendönya suğışınıñ bik zur häm qanqoyğıç bäreleşe.

Somme bäreleşendä 1 000 000 artıq keşe häläk häm yaralanğan bulğan, bu dönya tarixında iñ qanqoyğıç bäreleşlärneñ berse.

1915 yılda Şañtiyi berektäşara söyläşülärendä kiläçäk höcüm turında kileşelä. Somme höcümendä britan ekspeditsion korpusı töp rol' uynıy, könyaq flanğında fransuz ğäskäre bulışa.

Bäreleş xärbi-hawa köçläreneñ möhimlegen kürsätä.

Dönya tarixında berençe tapqır tanklar qullanıla, tä'sirle näticä, yaña qoralnıñ uñışlı kiläçäge kürsätelä.

## Näticä

Alman saqlanuı 35&nbsp;km arada häm 10&nbsp;km tiränlektä basılğan bulğan, Almaniä yaña saqlanu sızığın buldırırğa mäcbür bulğan.

Strategik citäkçelek role tulısınça Antanta illärenä küçä. Almaniäneñ şaqtıy küp yuğaltuları Almaniä xökümätenä naçar säyäsi näticälärne kiterä.

## Sıltamalar

*165-184 История Первой мировой войны 1914—1918 гг.] / под редакцией И. И. Ростунова. — 1975. — Т. 2. — С. 165-184.
*Советская историческая энциклопедия — М.: Сов. Энциклопедия, 1971, т. 13, с. 342
*Зайончковский А. М. Первая мировая война. — СПб.: Полигон, 2000. — 878 с. — ISBN 5-89173-082-0.
*Бэзил Лиддел Гарт. 1914. Правда о Первой мировой. — М.: Эксмо, 2009. — 480 с. — (Перелом истории). — 4300 экз. — ISBN 978-5-699-36036-9.
*The Modern World — The Hamlyn Publishing Group, Printed in Yugoslavia, 1982, p.&nbsp;224 ISBN 0-600-39434-4
*А.И.Дерябин. Первый танковый бой на Сомме. Описание действий танков и схема ТБД. 2016, сборник статей.

Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Тенгиз Абуладзе

**Тенгиз Абуладзе** (,  — , ) — гөрҗи кино режиссеры, ССРБ халык артисты (1980).  «Грузия-фильм» студиясендә эшләгән. 15 кә якын докуменаталь һәм нәфис филмнең режиссеры. Ленин премиясе лауреаты (1988). 1987 елда төшерелгән «Тәүбә» филме Канн кино фестиваленең Гран-приенә, Чикаго кино фестиваленең махсус призына һәм башка бүләкләргә лаек булган.
## Искәрмәләр

Төркем:ВГИК тәмамлаучылар