open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөтенроссия мөселманнарының беренче корылтае

**Бөтенрусия [[мөселман]]нарының беренче корылтае** — 1917 елның 1-11 маенда Мәскәүнең Әсәдуллаев йортында уза. 900 ләп делегат катнаша. Мөселманнарның Вакытлы Үзәк бюросы инициативасы белән басма органы ярдәмендә чакырыла. 

## Алтарих
* 1905-1906 һәм 1914 елда дүрт Бөтенроссия мөселманнар корылтае үтә, әмма Беренче Россия инкыйлабы дәвамында Россия империясе патшасының  игълан иткән иреклелекләргә ирешелми.
* 1917 елның *23 февраль* (8 март) көнне  башкаласы Петроградта Февраль инкыйлабы урын ала.  
* Февраль ахырында Петроградта Россия империясе Дәүләт думасының мөселман фракциясе каршында узган җыелышта Бөтенроссия мөселманнары съездын уздыру турында карар кабул ителә. 
* *1* (14 март) көнне оешкан Вакытлы хөкүмәт 17 сентябрь көненә Россия республикасын Оештыру җыелышына сайлауларны билгели (соңрак 12 ноябрь көненә күчерелә).
* *2* (15 март) көнне басым астында  Николай II  тәхеттән баш тарта. Вакытлы хөкүмәтенең юстиция министры Александр Керенский илнең бар прокурорларына сәяси тоткыннарны азат итәргә боерык бирә.
* Бөтенроссия мөселманнары съезды алдыннан һәр тармак оешманың үз съезды үткәрелә: *мәс.* 20―27 апрель көннәрендә Казанның «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе бинасында Бөтенроссия мөселман укытучыларының I съезды уза.

## Эшчәнлеге

**Каралган мәсьәләләр** 
* Россиянең киләчәктәге дәүләт төзелеше
* милли мәнфәгатьләрне тәэмин итәрдәй идарә ысулы 
* хатын-кызлар хокукын ир-атларныкы белән тиңләү
* мөселман гаскәри берәмлекләрен туплау 
* һ.б.

**Төп карарлар** 
* Россиядә милли федерациягә нигезләнгән демократик җөмһүрият булдыру турында
* билгеле бер территорияләре булмаган халыкларга милли-мәдәни мохтарият төзү хокукы бирү
* дәүләт хисабына түләүсез башлангыч белем бирүне оештыру
* укуларның милли телләрдә алып барылырга
* рус теленең аерым предмет рәвешендә кертелергә тиешлеге
* армиянең милли принципка нигезләнеп, аерым милли гаскәри берәмлекләр берләшмәсен тәшкил итеп, солдатларның үз туган төбәкләрендә хезмәт итәргә тиешлеге турында 
* һ.б. 
* Мөселманнарның дини оешмалары мәсьәләсе — Үзәк диния нәзарәте эшчәнлеген үзгәртеп кору, кирәклеге, мөфти һәм мөфтият әгъзаларының сайланып куелу зарурлыгы әйтелә.

## Нәтиҗәләр
* Корылтай Бөтенрусия мөселманнарының милли шурасын оештыра, мөфтине (Галимҗан Баруди) һәм булачак  идарәсен сайлый.
* Беркетмәләрен 1917 елда Петроградтагы «Әманәт» ширкәте бастырып чыгара.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае
* Бөтен Россия мөселманнарының өченче җыены
* Бөтенрусия мөселман руханилары корылтае
* Бөтенрусия мөcелман гаскәриләренең беренче корылтае

Төркем:Татарстан тарихы
Бикчурин

**Бикчурин** — фамилия.
* Алик Бикчурин (1937). балет биючесе, бию училищесы директоры, БАССР атказанган артисты (*[[Уфа]]*).
* Габдрахман Бикчурин (*Тайсугани*, 1691-1764), язучы, мәгърифәтче, хаттат.
* Ибраһим Бикчурин (1770-?), поход старшинасы, подпоручик,  командиры. 
* Исхак Бикчурин (1886-1913), тәрҗемәче, журналист.
* Миндияр Бикчурин (, 1740-1821), рус хезмәтендәге дипломат,  тәрҗемәче, этнограф.
* Мирсалих Бикчурин (1819-1903), педагог, этнограф, тәрҗемәче.
* Тәлгат Бикчурин (1932), нефтьче-бораулау белгече, ТР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1992).
* Шамил Бикчурин (1928-1991), язучы.
* Шәфигулла Бикчурин (1893-1961), табиб, ТАССР  баш табибе (1955-1961).

## Моны да карагыз
* Алексей Силин-Бикчурин
* Шамил Бикчурин премиясе
* Бичурин

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Рокыя Кушловская

**Рокыя Кушловская** (,  — , ) — татар театр актрисасы, ТАССРның атказанган артисты (1957). 

## Хезмәт юлы
* Сәхнә эшчәнлеген 1918 елда башлый. 
* 1919-1921 — «Аң» труппасында, соңрак «Сәйяр» нигезендә булдырылган Беренче үрнәк дәүләт татар драма труппасында. 
* 1925-1942 — башта Уфа, Ырынбур татар театрларында.
* 1942-1957 — Татарстан Республика күчмә театрында.

## Төп рольләре
* Галиябану («Галиябану», Мирхәйдәр Фәйзи), 
* Мәйcәрә, Сәрвәр («Зәңгәр шәл», «Сүнгән йолдызлар», Кәрим Тинчурин),
* Гөлйөзем («Наёмщик», Таҗи Гыйззәт), 
* Зөһрә («Таһир-Зөһрә», Фәтхи Бурнаш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Нур театры актерлары
Төркем:Ырынбур татар театры актерлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Пхном Чхнорк

**Пхном Чхнорк** көньяк Камбоджада, Кампот Провинциясендә урнашкан Һинд дине мәгарә гыйбадәтханәсе, ул Кампот шәһәреннән 5 миля (8 км) төньяк-көнчыгышта урнашкан. Гыйбадәтханә 7-енче гасырда Фунань кирпеченнән төзелгән булган, һәм Шива Ходаена багышланган.  Аңа бару өчен таш баскычлардан узарга кирәк.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Госман Әхмәтович (1899)

**Госман Әхмәтович** (,  — , ) — химик-органик, Польша ФАнең хакыйкый әгъзасы (1964). Варшава (1934–1939; 1953–1969) һәм Луҗ техника (1946-1954) университетлары профессоры; Луҗ техника университеты ректоры (1946-1954). 1953-1959 елларда Польша югары белем министры урынбасары, 1964–1969 елларда Лондондагы Поляк мәдәнияте институты директоры.

Хезмәтләре органик химиягә, химик синтезга һәм үсемлекләр химиясенә карый.
## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Фуат Якубовски

**Фуат Якубовски** (Фуат Бәкер (Борис) улы Якубовски, , ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, СССР төзелеш министры урынбасары (1954-1963, 1962-1963 елларда 1 нче урынбасар), СССР монтаж һәм махсус төзлеш эшләре министры урынбасары (1963), СССР монтаж һәм махсус төзлеш эшләре буенча дәүләт җитештерү комитеты рәисе (1963-1965), СССР монтаж һәм махсус төзлеш эшләре министры (1965-1975).

СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1966-1975), СССР Югары Шурасы депутаты (7-9 чакырылышлар).

## Искәрмәләр
Якуп Якубовски

**Якуп Якубовски** (Якуп Александр улы Якубовски, , ,  — , ) — дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе.

1917-1918 елларда качаклар комитетының татар секциясе сәркәтибе, Казан губернасы милләтләр эшләре комиссариатының татар секциясе сәркәтибе. 1918/1919 елдан дәүләт куркынычсызлыгы органнарында. 1934 елда Сарытау крае буенча НКВД идарәсе башлыгы урынбасары, 1935-1937 елларда БССР эчке эшләр халык комиссары ярдәмчесе, 1937-1940 елларда Көнчыгыш Себер (Иркутск) өлкәсе буенча НКВД идарәсенең хезмәт-төзәтү лагерьләре идарәсе башлыгы. 1940 елда эшеннән алына, шуннан соң Иркутск (Байкал) балык тоту тресты башлыгы булып эшли.

## Искәрмәләр
Lok Sabha

**Lok Sabha** (hindi लोकसभा, tatarça **Xalıq pulatı**) - Hindstan parlamentınıñ tübän pulatı. Ğomumi turı yäşeren saylawlarda majoritar sisteması nigezendä saylanıla.

Konstitutsiä buyınça Lok Sabha 552 äğzadan (530 ştattan, 20 berlek cirennän) tora.

Lok Sabha 5 yılğa saylana, ğädättän tış xälendä wäkälätläre 1 yılğa ozaytılıp bula.

16-nçı Lok Sabha 2014 yılda saylanılğan.

Xalıq pulatında 25 yäştän ölkänräk bulğan Hindstan watandaşı saylanıp bula.

Ğämäldäge süzçe - Sumitra Mahajan (Hind Xalıq firqäse, HXF).

Pulat citäkçese Narendra Modi (Hind Xalıq firqäse, HXF).

## Sıltamalar
* http://loksabha.gov.in 

Төркем:Һиндстан
Прасат Пһум Прасат

**Прасат Пһум Прасат** Камбоджада, Кампонг Тхом Провинциясендә, Сантук районында, Прасатта Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул провинциаль башкала Кампонг Тхомнан 27 км да урнашкан. Ул элеккеге патша сарае булган һәм анда патша хәзинәләрен тотканнар. Камбоджаның Франция колонизациясе вакытында хәзинәләрне башка җиргә күчергәннәр.

## Архитектурасы

Комплекс 4 борынгы структурадан торган - 3-се кирпеч һәм 1-се латерит һәм кирпеч һәм комташтан. Алар төньяк һәм көньяк ысулында урнашкан.

Гыйбадәтханә 8-енче гасырда төзелгән булган, фараз ителгәнчә 706 елда һәм Шива Ходаена багышланган. Гыйбадәтханәнең өске почмагында Линга һәм Йони сегментлары урнашкан. Төп пулатта поттан изге суны илтүче чоңгыл - Сомасутра төп бинада һаман бар.

Иртә Урта Гасырларда агач ишектә ир һәм хатын-кыз илаһларның сыннары сурәтләнгән булган. Көньякка төбәлгән ишектә биш юл Кхмер тексты язылган булган.

*Тоул Самронг* яки *Тоул Нак Та Самронг* исемле калкулык төп гыйбадәтханәдән көньякта урнашкан булган. Бу калкулыктан көнчыгышта Поу агачы урнашкан, биредәге Кхмер халкы аны *Тоул Нак Та Деум Поу* дип атаганнар. Бу "Тән Агач Рухы Калкулыгы" дип тәрҗемә ителә.

Прасат Пхум Прасат янында җиргә алты юл Санскрит язуы белән язмалар күмелгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Tourism Cambodia

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Мостафа Төмәнев

**Мостафа Төмәнев** (Мостафа (Мөхәммәтмостафа) Хәсән улы Төмәнев, ,  — , ) — милли-азатлык хәрәкәтендә катнашучы. 1917-1918 елларда Мәскәү губернасында Милли Шура рәисе, 1 нче һәм 2 нче Бөтенрусия мөселманнары корылтайлары делегаты (1917), үзәк Милли Шура әгъзасы. Кызылъяр шәһәр думасы гласные (1919). 1940 елда «Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше буенча 8 елга хезмәт белән төзәтү лагеренә (Севжелдорлаг) ябыла, шуннан соң сөргенгә җибәрелә; сөргендә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Якуп Богданович

**Якуп Богданович** (Якуп Сөләйман улы Богданович, ,  — , ) — педагог. 1905-1926 елларда Гродно, Мәскәү, Акмәсҗит шәһәрләре уку йортларында һәм халык мәгарифе органнарында эшли. 1926 елдан Казанда, 1931-1937 елларда Казан медицина институтында рус теле кафедрасы мөдире. Татар мәктәпләре өчен рус теленнән програмнар һәм дәреслекләр авторы. Репрессияләнә, 1956 елда аклана.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Аитов

**Аитов** — фамилия.
* Аитзәк (Айтзәк) Аитов (1908-1941), шагыйрь.
* Габдерәшит Аитов (?-?),  катнашучы, чины - полковник.
* Давыт Аитов (1854―1933), инкыйлабчы, сәяси мөһаҗир, географ-картограф, консул, франкмасон.
* Ибраһим Аитов (1892―1974), ГУЛАГ тоткыны, танылган йөземче.  Сөләйман Аитов белән Фатиха Аитованың улы.
* Исмәгыйль Аитов (1856-), скрипкачы, дирижер, педагог.
* Локман Аитов (1891-1972), актер, театр эшен оештыручы.
* Мөхәммәтҗан Аитов (1823-1890), сәүдәгәр, мәгърифәтче, нумизмат.
* Нариман Аитов (1925-1999), философ, фән докторы.
* Ринат Аитов (1972), спортчы (*[[футбол]]*), тренер.
* Сөләйман Аитов (1859―1922), беренче гильдия сәүдәгәре, меценат.
----
;Аитова
* Ирина Аитова (*Ирен Аитофф*, 1904―2005), пианист, вокал педагогы. Давыт Аитовның кызы.
* Фатиха Аитова (1866-1944), мөгаллимә, мәгариф эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Аитовлар — Казан сәүдәгәрләре: Аит Бики улы Заманов (1731-1797), Яхъя Аит улы (?-1796), Сөләйман Мөхәммәтҗан улы (1862-1918 елдан соң), химаяче.
* Фатиха Аитова мәктәбе
* Ает, топоним.
* Аитовка, һидроним.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Ает

**Ает** — топоним.
* Ает — БР Бишбүләк районы авылы.
* Ает — Борай районы авылы.
* Ает — Миякә районы авылы.
## Моны да карагыз
* Аитовка, һидроним.
* Аитов

Төркем:Топонимнар
Хәдичә Ямашева

**Хәдичә Ямашева** (Хәдичә Зариф кызы Ямашева (кыз фамилиясе Бадәмшина, икенче ире буенча Таначева), ,  — , ) — инкыйлаб хәрәкәтендә катнашучы, табибә. Ире Хөсәен Ямашев белән бергә «Урал» гәҗитен нәшер итә, аның рәсми мөхәррире була. 1912-1937 елларда Казанда, Мәскәүдә һәм Урта Азиядә теш табибәсе. Милләт Мәҗлесе депутаты (1917-1918).

1939 елда «инкыйлабка каршы оешма әгъзасы» дип 8 ел лагерьгә (Ухтижемлаг) хөкем ителә. 1949 елда кабат кулга алынып, сөргенгә хөкем ителә; сөргендә вафат була. Кабере Эстәрлетамак авылы зиратында.

1957 елның 7 декабрендә аклана. 
## Шулай ук карагыз

Җиян (, , ) — урысча: племянник.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Социалистлар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Теш табиплары
Пһном Чисор

**Пхном Чисор** - Камбоджада, Такео Провинциясендә, Самраонг районында, Ровиенг коммунасында, Док Пор авылында 133 м биеклектәге калкулык. Ул Пномпеньдан 42 км көньякта калкып тора.

## Гыйбадәтханә
Калкулыкның өстендә борынгы Кхмер гыйбадәтханәсе бар.
Гыйбадәтханә 11-енче гасырда латерит һәм кирпечләрдән, киселгән комташ тоташтыргычлар белән төзелгән булган. Аны Кхмер Империясе патшасы Сурьяварман I төзегән,  ул Ведик Брахманизм тарафдары булган. Гыйбадәтханә Һинд дине Ходайларына Шива һәм Вишнуга багышланган. Гыйбадәтханәнең беренче атамасы *Шри Сурьяпарвата* булган, бу "Сурья" тавы дигәнне аңлата.

Калкулыкның астында баскычлар астында *Сон Ревеанг* исемле бина бар, ул хәзер Буддизм табыну урыны буларак кулланыла, һәм тагын *Тонле Ом* бар, ул гыйбадәтханәнең барайсы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Angkor Temple Guide: Phnom Chisor
*Indra at Phnom Chisor

Төркем:Һинд дине
Друхш

**Саййяд Друкш** гыйбадәтханәсенең башта төзелүе 12-енче гасырда Патша Сурьяварман II (хөкем итү еллары: 1113-1150) хөкем итү вакытында булган. Вишну Ходаена багышланып, ул патшаның дәүләт гыйбадәтханәсе һәм башкала шәһәре итеп төзелгән. Ни нигезләү стеласы, ни гыйбадәтханәгә карый торган хәзерге заман язмалары табылмаганга күрә, аның башлангыч исеме мәгълүм түгел, әмма ул төп Ходай хөрмәтенә *Враһ Вишнулок* дип мәгълүм булырга мөмкин булган. Ул хәзерге Сием Реап шәһәреннән 5,5 км төньякта һәм Бапхуонда үзәге булган элеккеге башкаладан бераз көньякта һәм бераз көнчыгышта урнашырга мөмкин булган. Патша үлеменнән соң эш бетәргә тиеш булган, шулай да кайбер барельефлар тәмамланмыйча калган. 1177 елда Ангкор Кхмерларның еш дошманы булып торган Тямпа тарафыннан таланган булган. Шуннан соң империяне яңа патша Джаяварман VII торгызган, ул яңа башкаланы нигезләгән һәм төньякка берничә километр ераклыкта дәүләт гыйбадәтханәсен (тәңгәл килгән рәвештә Ангкор Тхом һәм Байонны) нигезләгән.

14-енче яки 15-енче гасырларда гыйбадәтханә Тхеравада Буддист куллануы өчен үзгәртелгән булган, бу хәзергәчә кадәр дәвам итә. Ангкор Ват Ангкор гыйбадәтханәләре арасында гадәти түгел, һәм гәрчә 16-ынчы гасырдан бирле монда әзрәк кеше килсә дә, ул бөтенләй ташландык хәлгә килмәгән. Аның канавы шулай ук джунглидан берникадәр саклау тәэмин иткән. Шул вакыт тирәсендә гыйбадәтханә *Преаһ Писнулок* буларак мәгълүм булган, бу Сурьяварманның үлеменнән соң титулы хөрмәтенә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ангкор Ват
Ленин проспекты (Петрозаводск)

**Ленин проспекты** (, , ) — Петрозаводск шәһәрендә архитектура ансамбле, проспекты. Шәһәрнең төп магистрале. Онеж яр буеннан Гагарин мәйданына кадәр уза. Озынлыгы 1,8 км.

## Галерея

Файл:Дворец пионеров.jpg|Никахлашу һәм кабул итү сарае
Файл:Пр.Ленина.начало.jpg|Онеж күле ярыннан 
Файл:Petrozavodsk (4)пр.Ленина.jpg|Сәүдә үзәге
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img57 Karelian Government building.jpg|Карелия Республикасы Хөкүмәте Бинасы
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img32 Pobeda Cinema.jpg|«Победа» кинотеатры
Файл:Пр.Ленина.jpg|Ленин проспектында агач биналар
Файл:Петрозаводск,проспект Ленина.jpg|Ленин проспекты
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img31 Hotel Severnaya.jpg|«Северная» кунакханасе
Файл:Мерия Петрозаводска.jpg|Петрозаводск шәһәр округы администрациясе
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img33 University.jpg|Петрозаводск университеты (1954—1956, арх. Л. К. Мунасыпова, Т. Э. Лийк, Л. Ю. Тарлер, Г. В. Воронова, В. И. Антохигн)
Файл:Центр пенсионного обеспечения, Ленина, 6, Петрозаводск.JPG|Ленин проспекты , 6-чы йорт
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img36 Railway station.jpg|Тимер юл вокзалы
Файл:Petrozavodsk 06-2017 img35 Railway station.jpg|Вокзал ягыннан Ленин проспектынын Аэрофотосъемка


## Искәрмәләр

Төркем:Петрозаводск
Мөхәммәт Ирзин

**Мөхәммәт Ирзин** (Мөхәммәт Габдулла улы Ирзин, ,  — , ) — патофизиолог, медицина фәннәре докторы (1958), профессор (1959). ТАССР һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1964, 1971). Андрей Адо шәкерте. 1941-1945 елларда эвакогоспиталь башлыгы (Норлат). Казан стоматология (1948-1953, бер үк вакытта проректор) һәм медицина (1953-1978, 1953-1959 елларда уку-укыту эшләре буенча проректор) институтларында патология кафедрасы мөдире. Хезмәтләре аллергик реакцияләр механизмын өйрәнүгә карый.
## Искәрмәләр
Булат Сөләйманов

**Булат Сөләйманов** (Бикбулат Вәли улы Сөләйманов, ,  — , ) — шагыйрь. Шигырьләрендә — Себер табигате һәм Себер татарларының тормышы сурәтләнә. «Таңнар фонтаны» (1980), «Ак метеор» (1988), «Мин Себер татарымын» (Екатеринбур, 1998) исемле җыентыклар авторы.

## Хәтер
* Төмәндә Булат Сөләйманов мирасына багышлап, «Сөләйман укулары» дип исемләнгән фәнни-гамәли конференция уздырыла. 2023 елда «Себер-татар мәдәниятен, телен һәм гореф-гадәтләрен үстерү» темасына XXVI Бөтенроссия конференциясе узган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Төмән өлкәсендә туганнар
Паланчок Бхагвати Гыйбадәтханәсе

**Паланчоук Бхагвати Гыйбадәтханәсе** Катмандудан 42 километрда, Арнико Шоссесында Дхуликхельдән 15 километрда һәм Панчкал тавыннан 7 км төньякта урнашкан. Биредә кара таштан матур итеп киселгән 3 фут биеклектә Бхагвати Алиһәсе поты тора.
Ул Алиһәнең Һинд дине тарафдарлары һәм Буддачылык дине тарафдарлары өчен дә мәшһүр гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора. Бу гыйбадәтханә Патша Ман Патша Махадэва хөкем итүе вакытында төзелгән булган дип ышаныла. Ландшафтның панорамик күренеше белән сокланырга була. Монда Һималайларның һәм шәһәр янының Непалның күренешләре белән сокланып була.

Гыйбадәтханә Бхагавати хөрмәтенә аталган Паланчок калкулык өстендә урнашкан, аның биеклеге 1563 метр һәм ул юл белән Арнико Шоссесы белән тоташтырылган. Гыйбадәтханәгә күп пилигримнар килә, бигрәк тә Сишәмбе һәм Шимбә көннәрендә һәм корбан бирелә. Бөек Дасайн фестивале фасылында бөтен халык Паланчоук Бхагаватига дини сәфәргә килә.

Паланчоук Бхагавати Дурга Алиһәсен чагылдыра һәм монда Рудра яки Химса тәэсирен күрми. Ул тыныч, яратучы һәм алкышлар бирә. Дини әһәмияткә өстәп калкулык өстеннән матур күренешләр һәм манзаралар күреп була.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тойво Антикайнен

**Тойво Антикайнен** (фин. ToivoAntikainen; 8 июнь 1898 — 4 октябрь 1941) — фин сәясәтчесе, Финляндиянең Коммунистлар партиясе оештыручыларының һәм җитәкчеләренең берсе, Россия ватандашлар сугышында актив катнашучы. 1930 нчы елларда сәяси суд процессы барышында дә һәм дөньяда билгеле була, анда аңа үтерүдә гаепләнү буенча үлем җәзасы яный.

## Биографиясе
да эшче гаиләсендә туган. Аның әти-әнисе һәм гаиләдә өлкән балалар эшче хәрәкәт активистлары булган һәм малай иртә сәяси эшчәнлек башлаган.

1915 елда Финляндиянең Социал-Демократик Эшче партиясенә керә. 15 яшьлек Финляндиянең эшче яшьләр Социалистик берлегенә керә. 1916 елда аны Һелсинкиның Сөрнөнен районы бүлеге секретаре итеп сайлыйлар, ә киләсе елда — Союзның үзәк Советына. 1917 елның ноябрендә Антикайнен Хельсинкиның эш оешмалары вәкиллегенә һәм бер үк вакытта эшчеләрнең башкарма комитеты секретаре итеп сайлана. Антикайнен 1918 елда Финляндиядә гражданнар сугышы бәрелешләрендә катнашмаган, әмма хөкүмәт аппаратында эшләгән. Сугыш ахырында күп кенә көрәштәшләре белән Совет Россиягә кача.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия революционерлары
Түнтәр мәдрәсәсе

**Түнтәр мәдрәсәсе** — Вятка губернасы Малмыж өязенең Түнтәр авылындагы дини уку йорты. 18 йөз башларында нигез салына. Мәдрәсә китапханәсе кулъязма китапларга бай була. 1918 елның көзендә ябыла.

## Моны да карагыз
* Кадимчелек

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан мәдрәсәләре
Төркем:Кадимчелек
Фәйзрахман Бәгишев

**Фәйзрахман Бәгишев** (Фәйзрахман Гариф улы Бәгишев, ,  — , ) — нифетче-геолог. ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1961), ССҖБнең шәрәфле нифетчесе (1971). 1945-1950 елларда «Куйбышевнефть»нең бүлек җитәкчесе, баш геологы. 1950-1966 елларда «Татбурнефть», «Татнефть» берләшмәләренең баш геологы. Ромашкино, Яңа Елхау, Бондюг һәм башка нифет чыганакларын ачучыларның һәм нефть чыгаручыларның берсе. Ленин премиясе лауреаты (1962).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Казан төгәл машиналар төзү заводы

**Казан төгәл машиналар төзү заводы** 1941 елда  Ленинградтан эвакуацияләнгән М.И.Калинин исем, машиналар тозү з-ды нигезендә төзелә. Электр дугасыннан саклану , клапаннар, вакуум көйләгечләре һ.б.н. эшләп чыгара.

Төркем:Казанның Мәҗит Гафури урамы
Төркем:Казанның Ирек урамы
Төркем:Казан сәнәгате
Казан университетының педагогик белем бирү тарихы музее

**Казан университетының педагогик белем бирү тарихы музее** () — Казанда 1977 елда ачылып, 1980-елларда эшчәнлеген туктаткан, яңадан 2003 елда торгызылган музей. КФУның Психология һәм мәгариф институты бинасында (элекке КДПИ бинасы) урнашкан.

## Тарих

Музей 2003 елның 1 сентябрендә Казан дәүләт педагогия институты (1994 елдан педагогика университеты) тарихы музее буларак, КДПИ / КДПУның 130 еллык юбилеена багышлап ачыла. Музейны ачу тантанасында ТР президенты Минтимер Шәймиев катнаша. Музей Межлаук урамы, 1нче йорт адресы буенча урнаша. 2006 елда музей Татарстан урамы, 2нче йорт адресы буенча урнашкан Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты бинасына күчерелә. 
2011 елда Казан (Идел буе) федераль университеты оештырылу сәбәпле, элекке адресына (Межлаук урамы , 1нче йорт) күчерелә.

Музей ачу фикере КДПИның 100 еллык юбилеена әзерләнгән 1970-елларда туа. Профессорлар Н. П. Муньков (1923-),    М. З.Тутаев (1924—1994), К. Р. Синицына, Бөек Ватан сугышы ветераннары Р. В. Гатауллин, Л. Н. Фурер, Т. Я. Корбанов, Ш. Ә. Әхмәдуллин, С. М. Исхакова һ.б. КДПИ ректоры Мирфатыйх Зәкиевка мөрәҗәгать итәләр. Ректор аларга теләктәшлек күрсәтә. Музей 1977 елда зур булмаган аудиториядә ачыла. Беренче җитәкчесе профессор М. З. Тутаев була. 1980-елларда уку бүлмәләре җитешмәү сәбәпле, музей ябыла, экспонатлар подвалга күчерелә, кайберләре юкка чыга.

2003 елда КДПУ ректоры Җәмил Нигъмәтов музейны торгызу турында карар бирә. Музейны торгызуның фәнни концепциясе авторы — тарих фәннәре кандидаты, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре Лариса Краева була. Музейны бизәү эше ТР сәнгать фонды тарафыннан башкарылган.

## Күргәзмәләр
Күргәзмәләрнең нигезен педагогия институты укытучылары, Бөек Ватан сугышы һәм мәгариф ветераннары, аларның балалары һәм оныклары тапшырган сирәк очрый торган материаллар тәшкил итә.
 
Күргәзмәләр педагогик белем бирүне тарихи  ретроспективада (1812 елдан бүгенге көнгә кадәр) өйрәнергә мөмкинлек бирә. 500 экспонат педагогика мәгарифенең 200 еллык тарихы турында сөйли.

Музей үз басма органын — «Музейный вестник» чыгара.

Атнаның шимбә, якшәмбедән башка көннәрендә 10-17 сәгатьләрдә ачык. КФУ хезмәткәрләре һәм студентларыннан башкаларга бер көн алдан заявка бирергә кирәк. Телефоннары: +7 (960) 031-01-30, 89870631170.

## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*      Казан университетының педагогик белем бирү тарихы  музее  
*   Казан университетының педагогик белем бирү тарихы  музее КФУ сайтында

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Ямашев

**Ямашев** — фамилия.
* Илгиз Ямашев (1937), теш табибы, фән докторы.
* Хөсәен Ямашев (1882-1912),  эшлеклесе, журналист. Х. Ямашеваның беренче ире.
* Хәдичә Ямашева (1883-1952), инкыйлабларда катнашучы, табибә, нашир. 
## Моны да карагыз
* Ямашев урамы
* Ямаш Игәнәй
* Ямаш

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Ямаш

**Ямаш** — топоним һәм һидроним
## Топонимнар
* Ямаш — Арча районындагы юкка чыккан авыл.
* Ямаш — Балык Бистәсе районы авылы.
* Ямаш (*Иске Мәкчем*) — Мамадыш районы авылы.
* Ямаш — Әлмәт районы авылы.
* Ямаш — БР Бөре районы авылы.
* Ямаш — Балакатай районы авылы.
* Ямаш — ЧР Кызыл Чутай районы авылы.
## Һидронимнар
* Ямаш (Тере Танып кушылдыгы)
* Ямаш (Олы Кәминкә кушылдыгы)
* Ямаш (Үрек кушылдыгы)
* Ямаш (Кичү кушылдыгы)
* Ямаш (Байка кушылдыгы)
## Моны да карагыз
* Зур Ямаш
* Кече Ямаш
* Яңа Ямаш
* Ямаш Наратлы 

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Кәрамәтулла Айдаров

**Кәрамәтулла Айдаров** (Кәрамәтулла Әхмәт (Әхмәди) улы Айдаров, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, укытучы, «Хөсәения» мәдрәсәсендә гарәп теле укытучысы, ҮМДН Голәмәләр шурасы әгъзасы (1926), 1920-елларда Пермь җәмигъ мәчете имамы. ?-1948 елларда Сәмәрканд университеты укытучысы. 
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Имамнар
Төркем:Дин әһелләре
Ишмөхәммәт Динмөхәммәтев

**Ишмөхәммәт Динмөхәммәтев** (*Ишми ишан*, *Ишмөхәммәт әт-[[Түнтәр]]и*, ,  — , ) — дин эшлеклесе, кадимчелек вәкиле, Түнтәр мәдрәсәсенең соңгы мөдәррисе. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Кадимчелек
Габделхәй Динмөхәммәтев

**Габделхәй Динмөхәммәтев** (,  — , ) — педагог, җәмәгать эшлеклесе. Идел буенда татар мәктәпләре булдыру һәм «Якты юл» журналын нәшер итүдә башлап йөрүчеләрнең берсе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Органик ашламалар

**Органик ашламалар** — үсемлек яки терлектән алына торган органик кушылма рәвешендәге катлаулы туклыклы матдәләр (тирес, кош тизәге, тирес сыeкчасы, яшел ашлама, салам, көнкүреш һәм сәнәгать калдыклары, торф-тирес компостлары, торф, һ.б.н.).

Төркем:Органик ашламалар
Гобәйдулла Балтанов

**Гобәйдулла Балтанов** (Гобәйдулла Таҗетдин улы Балтанов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ТАССР мәгариф халык комиссары урынбасары (1922-1930).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр
Габдулла Бичурин

**Габдулла Бичурин** (Габдулла Хәлил улы Бичурин, ,  — , ) — хәрби эшлекле, генерал-майор (1964). 1959-1961 елларда ТАССР Дәүләт иминлеге комитеты рәисе урынбасары, 1961-1981 елларда рәисе. ТАССР ЮШ депутаты (1963-1985).
## Хәтер
* Казанның Яңа Савин районында урнашкан урамга исеме бирелгән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар
Габбас Кашаев

**Габбас Кашаев** (Габбас Сөләйман улы Кашаев, ,  — , ) — фирка һәм хуҗалык хезмәткәре, Әлмәт шәһәренең шәрәфле ватандашы (1970). 1934-1937 елларда Воровский ис. совхозда комсомол эшендә. 1938-1940 елларда Казан тимер юлының Юдино бүлекчәсенең сәяси бүлеге башлыгы. 1940 елдан фирка эшендә: ВКП(б)ның Юдино район комитетының 2 нче сәркәтибе (1940), ВКП(б)/КПССның Баулы (1941-1944), Чистай (1944-1945), Кукмара (1948-1953) район, Әлмәт (1953-1956) һәм Азнакай (1956-1965) шәһәр комитетларының 1 нче сәркәтибе. 1965-1976 елларда «Татнефтестрой» җитештерү-төзелеш берләшмәсе башлыгы урынбасары.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр


## Искәрмәләр

Төркем:Район башлыклары
Кадыйр Җәмалетдинев

**Кадыйр Җәмалетдинев** (Кадыйр Ярулла улы Җәмалетдинев, ,  — , ) — совет һәм хуҗалык эшлеклесе, БЛКЯБнең Татарстан өлкә комитетының 1 нче сәркәтибе (1958-1961).

## Искәрмәләр
Әлманах

**Әлманах** ( «астрономик тәкъвим»), тема, жанр, идея-сәнгатьлелек һәм башка билгеләре буенча тупланып, бер чорда яшәгән төрле авторларның әсәрләрен эченә алган җыентык.

Башта әлманах дип төрле астрономик тәкъвимнәрне, таблицаларны атыйлар.

Татар әдәби теленә «әлманах» терминын беренче мәртәбә Галимҗан Ибраһимов кулланылышка кертә: 1915 елда ул татар язучылары әсәрләреннән тупланган «Әлманах» исемендә җыентык бастырып чыгара.

Төркем:Альманахлар
Казан университеты музейлары

**Казан университеты музейлары** () — Казан университетында төрле елларда ачылган бай коллекцияле 8 музей.

## Тарих
1804 елның  Александр I фәрманы буенча Казан император университеты оештырыла. Уку йортының уставы буенча, Табигать (*яки натура*) тарихы кабинеты һәм Минераллар кабинеты оештырыла. Әлеге кабинетлар хәзерге музейларның нигезе була.

Казан университеты Беренче Казан ирләр гимназиясе җирлегендә төзелә, югары сыйныф укучылары университетның беренче студентларына әйләнә. Музейлар җыелмаларының нигезен 1799 елда Павел I фәрманы буенча Казан гимназиясенә тапшырылган кенәз Потемкин-Тавридалының сирәк очрый торган  тәшкил итә.

## КФУ музейлары
* А. А. Штукенберг исемендәге геология музее
* Казан университеты тарихы музее
* Николай Лобачевский музее
* Казан химия мәктәбе музее
* Казан университетының этнография музее
* Казан университетының археология музее
* Казан университетының педагогик белем бирү тарихы музее
* Казан университетының зоология музее
* «Белем» мәгариф музее
## Музейлар урнашкан биналар

Файл:Kazan state university.jpg|КФУ баш корпусы
Файл:Kazan State University from the 2 Korpus.jpg|КФУ баш корпусы биналары ансамбле
Файл:КФУ_геология_музее.jpg |А. А. Штукенберг исемендәге геология музее
Файл: Kazan new ac build and lib.JPG|КФУ археология музее
Файл:КФУ Психология институты бинасы.JPG|КФУ педагогик белем бирү тарихы музее
Файл:Татарстан. Казань. Дом ректора, здесь жил математик Лобачевский Н.И.jpg | Николай Лобачевский музее
Файл:Institute of Philology and Intercultural Communication (2020-03-23) 01.jpg|1нче катында «Белем» мәгариф музее урнашкан


## Әдәбият
# *[[Мөгамбәр Шәрипов|М. М. Шарипов]]*. Познавательный путеводитель по Казани. К.: «Скрипта», 2015. ISBN 978-5-99008-642-5

## Сылтамалар
*   Казан университетының музейлары  
*   Казан университетының музейлары  КФУ сайтында

## Искәрмәләр


 

Төркем:Казан музейлары
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Җамалетдинов

**Җамалетдинов** — фамилия.
* Абдул-Кәрим Җамалетдинов (1893—1938), лингвист, педагог, тәрҗемәче.
* Габделгани Җамалетдинов (1927—1980), космик ракета комплекслары конструкторы.
* Илтөзәр Җамалетдинов (1942), табиб-психолог, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Кадыйр Җамалетдинов (1929—2013), ВЛКСМ ӨК беренче сәркатибе (1958-1961).
* Ленар Җамалетдинов (1935), фольклорчы, Тукай бүләге иясе.
* Рәдиф Җамалетдинов (27.10.1969), филология фәннәре докторы.
* Рифат Җамалетдинов (1996), футболчы (һөҗүмче).
* Нәүфәт Җәмалетдинев (1901―1940), БАССР юстиция халык комиссары (1928―1930).
* Тимур Җамалетдинов (21.05.1997), спортчы (*[[футбол]]*).
* Шаһи Җамалетдинов (1914—1968), Советлар Берлеге Каһарманы.
----
* Фирүзә Җамалетдинова (28.03.1960), язучы.
----
* **[[Ямалетдинов]]**
## Моны да карагыз
* Җамаледдин Сабави (1780—1866), дин эшлеклесе, шагыйрь.
* Җамалиев
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Ибраһим Үзбәкев

**Ибраһим Үзбәкев** (Ибраһим Нуретдин улы Үзбәкев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Чистай, аннары Апас районнарыда мәдәни-агарту бүлеге мөдире (1930-1933), КПССның Баулы район комитетының 1 нче сәркәтибе (1935-1937), «Кызыл Татарстан» гәҗитенең җаваплы мөхәррире (1941-1950), «Колхоз бригадасы/Татарстан авыл хуҗалыгы» журналының җаваплы мөхәррире (1950-1957).

## Искәрмәләр
Насыйбуллин

**Насыйбуллин** — фамилия.
* Габделхак Насыйбуллин (1923-), теш табибы, фән докторы.
* Зиннур Насыйбуллин (1937-1986), шагыйрь, радиохәбәрче.
* Ислам Насыйбуллин (1918-1981), Дан орденының тулы кавалеры.
* Мәгъсүм Насыйбуллин (1925-), юрист, язучы.
* Минзаһир Насыйбуллин (1908-), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Равил Насыйбуллин (11945), социолог, фән докторы.
* Риф Насыйбуллин (1936), удмурт тел белгече, фән докторы (*[[Ижау]]*).
* Рөстәм Насыйбуллин (1993), җырчы (бас-баритон), Казан шәһәр филармониясе вокалисты.
* Руслан Насыйбуллин (1937), биофизик, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Сабир Насыйбуллин (1906—?), конструктор, фирка эшлеклесе.
* Хәмидулла Насыйбуллин (1924-1984), Дан орденының тулы кавалеры.
## Моны да карагыз
* Рафаил Насыйбуллов (1961), спортчы (*классик көрәш*).
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Ырга (Нижгар өлкәсе)

**Ырга, Ыргу** (Урга) — Түбән Новгород өлкәсенең Кнәгин районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Василсурск өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 89,8%, руслар — 9,1%, чуашлар — 1,1%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кнәгин районы торак пунктлары
Кече Ырбишча

**Кече Ырбишча** (Малое Рыбушкино) — Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Сембер губернасының Кормыш өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 99,4%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Фәрхәт Мостафин

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кызыл Октябрь районы торак пунктлары
Закир Тинчурин

**Закир Тинчурин** (Закир Вәли улы Тинчурин, ,  — , ) — дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, Лубиян урман техникумы укытучысы, директоры (1928-1932), ТАССР җир эшләре халык комиссариатының кадрлар бүлеге мөдире (1932-1933), Татарстан китап нәшрияты идарәчесе (1937-1940), ТАССР халык хуҗалыгы шурасы рәисе урынбасары (1940-1942), Казан шәһәр башкарма комитеты рәисе (1942), ТАССР халык мәгарифе комиссары урынбасары (1942-1944), Татарстан китап нәшриятында идарә башлыгы, ТАССР мәдәният министры урынбасары (1944-1958).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Химик синтез

**Химик синтез** ― гадирәк молекулалардан катлаулы молекулалар булдыру процесс; химик һәм физик ысуллар кулланып химик кушлымалар алу. 

## Төрләре
Химик синтез органик һәм нәорганик була ала. 

## Тарихы
Төшенчәне сүзнең хәзерге мәгънәсендә алман химигы Герман Кольбе керткән. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Organic Synthesis Archive
* Natural product syntheses

## Моны да карагыз
* Органик синтез

Төркем:Химик синтез
Төркем:Химия
Рәүф Әбләзев

**Рәүф Әбләзев** (Рәүф Әхмәт улы Әбләзев, ,  — , ) — конструктор, мәгълүмат эшкәртү системалары гыйлеме белгече, техник фәннәр докторы (1987), профессор (1988), Украинаның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

1962 елдан Черкассы шәһәрендә фәнни-тикшеренү һәм педагогик эштә: 1962-1966 елларда Проект-конструкторлык һәм технология институтында, 1966-1985 елларда «Сокол» Үзәк КБда, 1985-1988 елларда «Фотоприбор» заводы, 1992 елдан Көнчыгыш Яурупа икътисад һәм менеҗмент университеты ректоры.

Хезмәтләре фотомәгълүматны тиз эшкәртү ысулларын өйрәнүгә карый.  СССР Дәүләт премиясе иясе (1980).

## Искәрмәләр
Виктор Калашников

**Виктор Калашников** (, ,  — , ) — комсомол эшлеклесе, БЛКЯБнең Сормово (1928-1929) район, Татарстан (1931-1932), Үзәк Каратуфрак (1933-1934, 1932-1933 елларда 2 нче сәркәтип), Воронеж (?-1935) һәм Ырынбур (1936-1937) өлкә комитетларының 1 нче сәркәтибе. БЛКЯБ ҮК әгъзасы (1931-1936).

## Искәрмәләр
Зәки Әхмәтшин (1905)

**Зәки Әхмәтшин** (Зәки Әхмәдиш(а) улы Әхмәтшин, ,  — , ) — комсомол эшлеклесе, укытучы, БЛКЯБнең Актаныш вулыс (1926), Минзәлә кантун (1929-1930), Татарстан өлкә (1930-1933) комитетларының 1 нче сәркәтибе. 1938 елда инкыйлабка каршы эшчәнлектә гаепләнеп кулга алына, 1940 елда акланып иреккә чыгарыла. 1946-1952 елларда Казан байтарчылык һәм Казан инженер-төзелеш институтларында марксизм-ленинизм кафедраларында өлкән укытучы, 1952-1974 елларда КХТИдә: өлкән укытучы, тарих кафедрасы доценты. 1975-? елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында фәлсәфә кафедрасы доценты.

## Искәрмәләр
Тойказан

**«Тойказан»**, «Туйказан» («Бәйрәм казаны») милли аш-су фестивале () — Казакъстан халкы милли аш-суы (кухнясы) фестивале. 
2013 елдан бирле Алматы өлкәсендә уздырыла.

   
  

## Тарих
2013 елдан башлап, «Парыз» иҗтимагый хәйрия фонды белән ,  Алматы өлкәсе хакимиятенең ярдәме һәм Казакъстан Республикасы инвестицияләр һәм үсеш министрлыгы теләктәшлеге ярдәмендә «ТойҚазан» Казакъстан халкы милли кухнясы фестивале уздыра. Фестиваль һәр елны берничә йөз бәйгедә катнашучыны, берничә мең тамашачыны берләштерә.
Фестиваль символы булып казан исәпләнә. Казан дуслык символы да булып тора. Казакъстан халкы милли кухнясына бүген казакъ халкы ашлары гына түгел, башка милләт ашлары да: борщ, сумса, пылау, манты һ. б. кергән.
 
«Тойказан» фестиваленың төп идеясе булып, Казакъстан халкы милли кухнясын популярлаштыру, уртак дәстәрхан сыйларының күптөрлелеге идеясе аркылы илдә яшәүче милләтләрнең дуслыгын һәм туганлыгын ныгыту идеяләре тора.

Фестивальдә Казакъстан халкы милли кухнясының бишбармак, бавырсак, куырдак кебек иң яхшы аш-суларын әзерләү буенча бәйгеләр уздырыла. Фестивальнең иң төп бәйгеләре: «Иң хшы бавырсак», «Иң яхшы бишбармак», «Иң яхшы куырдак» әзерләү, атлы спорт уеннары, блогерлар  арасында бәйге, юрталар кору буенча ярыш һ. б. Фестивальдә рестораннар һәм пешекчеләр арасында иң яхшы бишбармак әзерләү буенча бәйге уза. Шулай ук иң яхшы милли киемнәргә бәйге уза. Бәйгедә казакъ, рус, үзбәк һ. б. халыкларның милли киемнәре катнаша.

Фестиваль аренасы зур казакъ авылына охшап тора. Секторлар темалар буенча мәйданчыкларга бүленгән. Мәсәлән, «Осталар авылы» һәртөрле  осталарны, кәсепчеләрне, тегүчеләрне, чүлмәкчеләрне һ. б. милли эшләнмәләр һәм сувенирлар әзерләүче һөнәр ияләрен берләштерә. 
«Ачык остаханә» — интерактив мәйдан, теләгән кеше милли эшләнмәләр һәм сувенирлар әзерләп карый ала.

2014 елда Фестивальдә рекордлы күләмдә (900 кг) бавырсак әзерләнгән булган.

2018 елгы фестиваль 18 августта «Алатау» чаңгы – биатлон комплексында узган.

## Сылтамалар
* [рәсми сайты](http://toikazan.kz/	Фестивальнең) 
*  Страница «Тойқазан - Тойказан - Toikazan» на Facebook

## Моны да карагыз
* Тайказан

## Искәрмәләр


Төркем:Казакъстан фестивальләре
Төркем:Казакъстан мәдәнияте
Төркем:Казакъ аш-суы
Төркем:Казакъстан халыклары
Тайказан

**Тайказан** — төрки халыклар мәдәнияте истәлеге (казан).
* Тайказан — Төркистан (Казакъстан, 1399 ел).
* Тайказан — Казан (Татарстан, 2018 ел).
 
## Моны да карагыз
* Тойказан
Органик синтез

**Органик синтез** - органик кушлымаларны органик реакцияләр ярдәмендә алу белән шөгыльләнә торган химия бүлеге. 
Органик молекулалар еш органик булмаган берләшмәләрдән катлаулырак һәм аларның синетзы органик химиянең иң әһәмиятле тармаклары булуга үскән. Органик синтезның гомуми даирәсе эчендә берничә төп өйрәнү даирәләре барː гомуми синтез, ярымсинтез һәм методология.

## Искәрмәләр

## Дәвам итеп укырга мөмкин
*  (инглиз телендә)
*  Джуа, М. История химии, Издательство: М.: Мир, 476 с, 1975 г.
*  Быков Г. В. История органической химии, 1976. 360 с.
*  Чижов О. С., Чижов А О. Рациональное планирование сложного органического синтеза, М., 1986.
*  Смит В. Органический синтез: наука и искусство / В. Смит, А. Бочков — М.: Мир, 2001. — 573 с.
*  Аблесимов Н. Е. Синопсис химии: Справочно-учебное пособие по общей химии Архивная копия от 5 декабря 2009 на Wayback Machine — Хабаровск: Изд-во ДВГУПС, 2005. — 84 с.
*  Аблесимов Н. Е. Сколько химий на свете? ч. 1. // Химия и жизнь — XXI век. — 2009. — № 5. — С. 49-52.
*  О. А. Реутов. Органический синтез. — Издательство технико-теоретической литературы. — 65 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Химия
Филиппов

**Филиппов** — фамилия.
* **[[Александр Филиппов]]**
** Александр Филиппов (1932―2011), язучы (*[[Уфа]]*).
** Александр Филиппов (1949), техник фәннәр докторы (1991), профессор (1992). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
* Алексей Филиппов (10.06.1973), спортчы (*[[футбол]]*).
* Вадим Филиппов (1941-), физик, фән докторы. 
* Владимир Филиппов (1955—), хәрби эшлекле, РФ саклану министры урынбасары (2008-2010) (*[[Уфа]]*). 
* Максим Филиппов (15.02.1984), спортчы (*[[футбол]]*) (*[[Магнитогорски]]*).
* Николай Филиппов (1930—), музыкачы (*тромбон*).
* Владимир Филиппов (5.05.1968), спортчы (*[[футбол]]*) (*[[Самар]]*).
* Гордей Филиппов (1904—1982), Советлар Берлеге Каһарманы.
## Моны да карагыз
* Георгий Филипус (?-1886 елдан соң), рәссам, педагог.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Тайказан (Төркистан)

**Тайказан**, тай-казан () — 1399 елның 25 июнендә (801 хиҗри елның 20 шәүвәлендә) коелган казан, төрки мәдәнияте истәлеге.

## Тарих
Тайказан Казакъстанның Төркистан өлкәсе үзәге Төркистан шәһәрендәге Әхмәд Ясәви кәшәнәсендә урнашкан.  XI гасыр төрки шагыйре Әхмәд Ясәви (*[[1093 ел|1093]]—[[1166 ел|1166]]*) каберендә булдырылган һәм «Хәзрәт-солтан» тыюлыгы тарихи-мәдәни музееның үзәк объекты булып тора.

Төркистандагы казан, Әмир Тимер фәрманы белән, Төркистан тирәсендә яшәгән оста Әбелгазиз Шәрәфетдин улы әл-Тәбризи тарафыннан 1399 елның 25 июнендә (801 хиҗри елның 20 шәүвәлендә) коелган. Аның биеклеге 1, 60 м, касәсенең диаметры – 2,42 м. Казанга 3 мең литр су сыйган. Авырлыгы 2 тонна. Ясаганда 7 кушылма, шул исәптән кызыл бакыр, алтын, цинк, аккургаш һ. б., кулланылган. Әлеге казанда атнага ике тапкыр диндарлар өчен «хәлим» — бодай һәм иттән пешерелгән азык әзерләнә торган булган. Тайказан — тай ите (*яки* күп күләмдә ит) пешерү өчен махсус зур казан.

1935 елда Ленинград Эрмитажына алып китеп, төрки мәдәният бүлегендә күрсәтелгән.

1989 елда Казакъстан бәйсезлеккә ирешкәч, казан Ватанына кайтарылган.

## Тайказан (Казан)
 
 
Тайказан — Казакъстан Республикасы Көнчыгыш-Казакъстан өлкәсе хакимиятенең татар халкына бүләге. 
Казан шәһәрендә куелган Тайказан — төп нөсхәсеннән күләмен, авырлыгын, эретмә составын төгәл саклап, кечерәйтеп ясалган беренче копиясе. Күчермә Нурсолтанда Казакъстан Президенты идарәсе күрсәтмәсе буенча 3 айда эшләнгән. Проект җитәкчеләренең берсе — Сарсен Сәетов.

## Сылтамалар
* *Зауреш Ахмеджанова.*    Казань тұрғындарына семейлік тайқазан сыйға берілді. ustinka.kz, 10.07.2017
*    Возвращение тайказана в мавзолей Ходжы Ахмеда Яссави (*YouTube видео, 8:40*)

## Моны да карагыз
* Тойказан

## Искәрмәләр


Төркем:Казакъстан мәдәнияте
Төркем:Казакъстан тарихы
Пашат

**Пашат** (Пошатово) — Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районында урнашкан торак пункт.	
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Түбән Новгород губернасының Сергач өязенә караган.
## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 94,2%, руслар — 3,5%, чуашлар — 1,4%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Марат Каюмов (1937―2006), агроном, фән докторы, профессор.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Кызыл Октябрь районы торак пунктлары
Кәмприсер

**Кәмприсер** ( «кысу») — нинди дә булса газны басым астында кысу һәм кысып тыгызлау өчен төзелгән җайланма.

Төркем:Җиһазлар
Төркем:Пневматика
Органик кушылмалар

**Органик кушылмалар** — эченә күмер тудыргыч кергән химик кушлымаларны берләштерүче химик кушылмалар сыйныфы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Органик химия
Төркем:Химик кушылмалар
Калашников

**Калашников** — фамилия.
* Анатолий Калашников (1922—1985), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Виктор Калашников (1908—1938), комсомол эшлеклесе.
* Михаил Калашников (1919—2013), ату кораллары конструкторы (*[[Ижау]]*).
* Михаил Калашников (1935-),  һәм автоматика белгече, фән докторы (КХТИ).
* Николай Калашников (1929-), «Татстрой» концерны генераль директоры (1979 елдан).
* Станислав Калашников (26.10.1991), спортчы (*[[хоккей]]*).
* Фёдор Калашников — ТАССР Югары Советы депутаты, «Октябрь Революциясе» һәм «Почёт билгесе» орденнары кавалеры.
* Юрий Калашников (1939—2018), галим-тарихчы, лектор, БДУ тарих кафедрасы доценты.
----
* **[[Калашникова]]** :
** Галина Калашникова (1940—1988), балет биючесе, педагог, ТАССР халык артисты.
** Татьяна Калашникова (1919—2002), география фәннәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры.

## Моны да карагыз
* Калашников автоматы

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хаим Гарбер

**Хаим Гарбер** (,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, фәлсәфәче, БЛКЯБнең Казан губерна комитетының 1 нче сәркәтибе (1918-1919), Азәрбайҗан марксизм-ленинизм институтында фәлсәфә кафедрасы мөдире (1931-1934), Ленинград инсдустрия институтында кафедра мөдире, Ленинград ФАнең Фәлсәфә институтының өлкән фәнни хезмәткәре (1934-1936).

Репрессияләнә, 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр
Ошадипарвата

**Ошадипарвата**, бу "дару үләннәре тавы", бу Рамаянада тасвирланган тау. Хануман тауны тартып ала һәм аның белән Ланкада сугыш кырына бара. Шунда Вайдьялар тарафыннан үләннәр үлгәннәрне тормышка кайтару өчен һәм Рама ягында яраланган сугышчыларны дәвалау өчен кулланылган.

## Искәрмәләр
*Dictionary of Hindu Lore and Legend () by Anna Dallapiccola

Төркем:Һинд дине
Пршнигарбха

**Пршнигарбха** Вишну Ходаеның Аватары. Ул Дхрува алдында пәйда булган һәм Дхрува яшәве өчен Дхрувалока планетасын барлыкка китергән.

## Тууы
Праджапати Сутапа һәм аның хатыны Прсни Вишну Ходаена табынган, һәм шулкадәр тугъры итеп, хәтта ул Үзе аның алдында пәйда булган һәм аңа алкышын биргән. Аларның энтузиазмы артып алар "Безгә Сезгә тәңгәл угыл кирәк" дип әйткәннәр. Вишну Ходае аларга ул үзе аларның угылы булып өч *джанма*да (тууда) туачак дип әйткән.  Ул дөньяга брахмачарьяның әһәмиятен өйрәткән.

Беренче джанмада, Сатья Югада, Вишну Пршнигарбха, Сутапа һәм Пршни улы буларак туган. Икенче тормышта, Трета Югада, ул Адити һәм Кашьяпаның улы Вамана буларак туган. Өченче тормышта Двапара Юга ахырына таба, ул Васудэва һәм Дэвакиның улы Кришна буларак туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Дьявапртхиви

***Дьявапртхиви*** Санскрит двандва, яки тезелмә сүзе, аның мәгънәсе "күк һәм җир". Төшенчә 65 мәртәбә Риг Ведада очрый. Дьявапртхиви ялгыш итеп шуннан соң икегә: Дьяус, яки Күк Ата, һәм Пртхиви, яки Җир Анага бүленгән Һинд дине Ходае дип әйтелгән булган дигән фараз бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Варада-мудра

**Варадамудра** - ул кул белән күрсәтелгән ишарә, яки мудра, ул алкышлар таратуга ишарә итә. Варадамудра өчен уң кул кулланыла. Ул уч өстә, һәм бармаклар аста итеп күрсәтелә. Варада-мудра һәм абхайя-мудра Һиндстан диннәренә караган сурәтләрдә еш очрый.

## Искәрмәләр

**Dictionary of Hindu Lore and Legend* () by Anna Dallapiccola

Төркем:Һинд дине
Михаил Доронин

**Михаил Доронин** (,  — , ) — комсомол һәм хәрби эшлеклесе, БЛКЯБнең Ленин район (1939-1940), Татарстан өлкә (1940-1942) комитетларының 1 нче сәркәтибе; БЛКЯБ ҮК мобилизациясе буенча сугышка китә. 1962-1975 елларда Карпат яны хәрби бүлгесенең сәяси идарәсе башлыгы.

## Искәрмәләр
Пушкара

Һинд динендә **Пушкара** Наланың бертуганы булган, аңа Нала комарлы уен уйнап бөтен патшалыгын һәм бөтен булган милкен оттырган. Кали шәйтаны Дамаянти Наланы сваямварда сайлаганда бик ярсынган. Кали шәйтаны Наланы тоткан һәм Пушкара тарафыннан җиңелгән булган.

## Искәрмәләр
*Dowson's Classical Dictionary of Hindu Mythology

Төркем:Һинд дине
Локалока

Һинд динендә **Локалока** шактый зур тау поясы, ышуну буенча ул киңлектә ун мең йоджана, биеклеге шулай ук. Аның мәгънәсе "дөнья һәм дөньяның булмавы". Ул Пураник космографиядә җиде концентрик утрау континентлар яки двипалар һәм ураучы океаннардан торган таныш дөнья һәм караңгы яки бернәрсә арасында бүлүче сызык буларак очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Одра Патшалыгы

**Одра** Төньяк Одишада урнашкан патшалык. Бу патшалык Махабхарата эпосында искә алына. Одралар Ванга Патшалыгы белән күрше булганнар. Ышану буенча Одиша штатында Одиа теле "Одра" исеменнән атамасын алган.

## Махабхаратада искә алу
Махабхаратада Одра бер генә мәртәбә искә алына. Одралар Вангалар, Ангалар һәм Паундралар белән искә алына, алар Юдхиштхирага Раджасуя корбаны өчен алып килгәннәре өчен искә алыналар. (3,51).

Махабхаратада Удракераларның серле искә алынуы бар. *Удра* сүзенең *Удра-Кералар*да *Одра* белән берәр нинди мөнәсәбәте булуы турында мәгълүмат юк.

## Шулай ук карагыз
* Борынгы Һиндстанның Патшалыклары

## Искәрмәләр
* Mahabharata of Krishna Dwaipayana Vyasa, translated to English by Kisari Mohan Ganguli

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Йолдыз Кормашев

**Йолдыз Кормашев** (,  — , ) — фирка һәм хуҗалык хезмәткәре, Чаллының шәрәфле ватандашы (2000). 1958-1960 елларда Яңа Чишмә һәм Ширәмәт районнарында комсомол комитетының 2 нче сәркәтибе. 1960-1970 елларда Зәй районында «Якты йолдыз» күмәк хуҗалыгы рәисе. 1973-1976 да Чаллы районы халык депутатлары шурасы башкарма комитеты рәисе. СБКФнең Тукай (1976-1983) һәм Алабуга (1983-1988) район комитетларының 1 нче сәркәтибе. 1988-1991 елларда «Кама» агросәнәгать комплексы директоры, бер үк вакытта ТР авыл хуҗалыгы министры урынбасары.

## Чыганаклар

* Татарский энциклопедический словарь. - Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
* Энциклопедия города Набережные Челны

## Искәрмәләр
Әхмәтшин урамы (Минзәлә)

**Әхмәтшин урамы**, Миңнегәрәй Әхмәтшин урамы () — Татарстанның Минзәлә шәһәрендә урнашкан урам.
Почта индексы  423700. ОКАТО коды 92240501000.
Координатлары 55.722029, 53.120773.
## Тарих

Минзәлә өязе Биклән авылында туган, 1921 елның июленә хәтле Минзәлә өяз башкарма комитеты рәисе, ТАССР эчке эшләр (1921-1922), җир эшләре (1926-1927) халык комиссары, ТАССР ҮБК рәисе булган Миңлегәрәй Әхмәт улы Әхмәтшин (*[[1889 ел|1889]]—[[1938 ел|1938]]*) исемен мәңгеләштерү өчен урамга исеме бирелгән.
## Урнашуы
Минзәлә ярминкәсе эшләгән заманнарда булган Ат мәйданына () якын урнашкан. Карл Маркс урамыннан башлана. Минзәлә елгасы (*[[Түбән Кама сусаклагычы]]*) ярында тәмамлана. Свердлов, Чернышевский, Габдулла Тукай урамнары белән кисешә. Ике квартал аркылы урнашкан Җиңү паркына узарга мөмкин.
## Игътибарга лаек объектлар
Урамның ике ягы буйлап, шәхси йортлар, коттеджлар урнашкан.
## Сылтамалар
*   Әхмәтшин урамы Минзәлә картасында
## Искәрмәләр

Төркем:Минзәлә урамнары
Төркем:Миңнегәрәй Әхмәтшин хөрмәтенә аталган объектлар