open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таҗи Гыйззәт урамы (Казан)

**Таҗи Гыйззәт урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Болак елгасыннан башланып, Казан-Екатеринбург тимер юлы сызыгының Казан-Пассажирлы-Вахитово участкасы тирәсендә тәмамлана. Мәскәү, Гаяз Исхакый, Борһан Шәһиди, Нариманов һәм Ям урамнарын кисеп үтә. Татар драматургы Таҗи Гыйззәт исемен йөртә.

## Тарих
Элек Посад урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1955 елның 8 сентябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

* 2 нче пүлисә бүлегенең янгын каланчасы
* Сәүдә склады бинасы

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Мөхәммәт Зыяүлхак

**Мөхәммәт Зыяүлхак**,  (*[[1924 ел]]ның [[12 август]]ы, [[Британия Һиндстаны]], Пәнҗаб провинциясе, Җаландһар — [[1988 ел]]ның [[17 август]]ы, Бһавалпур тирәсе*) — Пакистанның дәүләт һәм сәяси эшлеклесе,  Пакистан президенты (*[[1978 ел|1978]]-[[1988 ел]]ларда*), генерал (*[[1976 ел|1976]]*). Сәбәпләре ачыкланмый калган авиакырылышта һәлак булган.

## Тәрҗемәи хәле

1924 елның 12 августында Британия Һиндстаны Пәнҗаб провинциясе Җаландһар шәһәрендә (*хәзерге* Һиндстан) отставкадагы әфисәр гаиләсендә  туган. Дәһлидә Изге Стефан көллиятен тәмамлаган. 1943 елдан британ-һинд гаскәрендә хезмәттә. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында япон гаскәриләренә каршы Бирмада (*хәзерге* Мьянма), Малайзиядә, Индонезиядә хәрби хәрәкәтләрдә катнаша.

1947 елда Британия Һиндстаны ике дәүләткә (*[[доминион]]га*) таркалгач һәм бәйсез Пакистан дәүләте төзелгәч, Пакистан хәрби көчләрендә хезмәт итә башлый, АКШта хәрби хәзерлек үтә. 1972 елда «*генерал-майор*» хәрби дәрәҗәсе бирелә. 1975 елдан гомумгаскәр корпусы командиры, 1976 елдан армия штабы башлыгы.

1977 елның 5 июлендә дәүләт түнтәрелеше оештыра, нәтиҗәдә З. Бһутто хөкүмәте бәреп төшерелә, илдә хәрби хәл кертелә.  Зыяүлхак ил белән идарә итүне кулына алган хәрби администрация башлыгы була. Сәяси эшчәнлеккә чикләүләр кертелә, сүз иреге юкка чыгарыла, цензура кертелә, сәяси көндәшләр эзәрлекләнә, 1979 елдан сәяси фиркаләр эшчәнлеге дә тыела.
Элекке премьер-министр З. Бһутто үлем җәзасына хөкем ителә (*[[1979 ел|1979]], [[апрель]]*).

1978 елның 16 сентябреннән Пакистан президенты. 1984 елның 19 декабрендә узган референдум нәтиҗәләре буенча, тагын 5 елга президент вазифасында кала. 1985 елның 30 декабрендә илдәге хәрби хәл бетерелгәч тә, президент һәм армия штабы башлыгы постларын саклап кала.

Зыяүлхак ил белән идарә иткән чорда икътисадта базар мөнәсәбәтләрен киңәйтү, шәхси эшмәкәрлекне үстерү, сәнәгать оешмаларын һәм банкларны аерым кулларга күчерү сәясәте алып бара. Эзлекле рәвештә Пакистан җәмгыяте ислам кануннарына буйсындырыла: илдә Югары шәригать суды оеша, ислам салымнары, җинаятьләр өчен шәригать кануны буенча җавап бирү  кертелә. Илнең кораллары көчләре ныгытыла һәм коралландырыла. Пакистан атом-төш коралы булган илләр исәбенә керә.

Тышкы элемтәләр өлкәсендә АКШ һәм аның НАТО буенча партнерлары, Кытай, шулай ук Якын Көнчыгышның мөселман дәүләтләре белән хәрби-икътисади мөнәсәбәтләрне ныгытуга басым ясый.

Әфганстанда кораллы низаг вакытында әфган оппозициясе яклы була, Пакистан территориясендә әфган хәрби отрядлары әзерләнә һәм урнаштырыла.

Зыяүлхак сәбәпләре ачыкланмый калган авиакырылышта һәлак була. Пакистанда хакимияткә З. Бһуттоның кызы Бенәзир Бһутто (*[[1953 ел|1953]]-[[2007 ел|2007]]*) килә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 10 (Же-Из). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-341-5
# Руссика. Школьная энциклопедия. Новейшая история. XX век. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-302-4

## Сылтамалар
*  Мөхәммәт Зыяүлхак

## Искәрмәләр

Төркем:Пакистан президентлары
Төркем:Пакьстан сәясәтчеләре
Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Галиәсгар Камал урамы (Казан)

**Галиәсгар Камал урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Болак елгасыннан башланып, Казан-Екатеринбург тимер юлы сызыгының Казан-Пассажирлы-Вахитово участкасы тирәсендә тәмамлана. Николай Столбов, Мәскәү, Габдулла Тукай, Нариманов һәм Завод урамнарын кисеп үтә. Татар драматургы Галиәсгар Камал исемен йөртә.

## Тарих
Инкыйлабка кадәр Аркылы Тихвин урамы (, 1896 елга хәтле), Фукс урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1939 елның 21 апреленнән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Галиәсгар Камал хөрмәтенә аталган объектлар
Рөстәм Яхин урамы (Казан)

**Рөстәм Яхин урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Мәскәү урамыннан башланып, Борһан Шәһиди урамы белән киселештә тәмамлана. Коротченко һәм Гаяз Исхакый урамнары белән кисешә. Татар көйязары, Татарстан Республикасы Дәүләт һимны музыкасы авторы Рөстәм Яхин исемен йөртә.

## Тарих
Элек Аркылы юеш урам () дип аталган. 1929-2005 елларда урам Америкада җәзалап үтерелгән эшчеләр хокуклары өчен көрәшүчеләр Никола Сакко һәм Бартоломео Ванцетти исемнәрен йөрткән. Хәзерге исемен 2005 елның 16 июленнән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Әбҗәлилов урамы (Казан)

**Әбҗәлилов урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Ершов урамыннан башланып, Казан-Eкатиpинбур тимер юлының Әмәт-Новaтьıpлар участкасына параллель рәвештә бара. Татар əртᴎсе Хәлил Әбҗәлилов исемен йөртә.

## Тарих
Ким дигәндә 1939 елга хәтле Ветеринария урамы () дип аталган; исеме 1940-елларга хәтле якында урнашкан Ветеринар инситуты бинасы буенча бирелгән. 19??-1963 елларда Кызыл Студент урамы дип аталган. Хәзерге исемен 1963 елның 16 июленнән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Шәхесләр

* Лев Замарин

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Рәхмәтуллин урамы (Казан)

**Рәхмәтуллин урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Муса Җәлил урамыннан башланып, Кави Нәҗми урамы белән киселештә тәмамлана. Шул урамдагы 6 нче номерлы мәктәбендә укыган Бөек Ватан сугышы каһарманы Шәмил Рәхмәтуллин исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр урам башында урнашкан Петропавел соборы буенча Петропавел тыкрыгы () дип аталган. Ким дигәндә 1926 елдан *Телеграф тыкрыгы* исемен йөрткән. Хәзерге исемен 1965 елның 4 маеннан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

* Асылзатлар җыелышы кунакханәсе бинасы
* Мария хатын-кызлар гимназиясе
* Мария хатын-кызлар гимназиясе бинасы
* Н.И. Лобачевский исемендәге лицей
* Пискунов йорты

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Лобачевский урамы (Казан)

**Лобачевский урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Кирмән урамыннан башланып, Зур Кызыл урам белән киселештә тәмамлана. Дзержинский, Карл Маркс һәм Профсоюз урамнары белән кисешә. Рус математигы, Казан университеты ректоры Николай Лобачевский исемен йөртә.

## Тарих
Хәзерге исемен 1893 елдан йөртә. Моңа кадәр урамның Карл Маркс һәм Дзержинский урамнары арасындагы өлеше — Почтамт урамы, калган өлеше — Баратаев урамы дип аталган.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* [ Урам панорамасы]

Төркем:Казанның Лобачевски урамы
Астрономия урамы (Казан)

**Астрономия урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Болак елгасыннан башланып, Кирмән урамы белән киселештә тәмамлана. Островский, Бауман һәм Профсоюз урамнары белән кисешә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Аркылы Яңадан туу урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Карл Фукс урамы (Казан)

**Карл Фукс урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Дзержинский урамыннан башланып, Карл Маркс һәм Зур Кызыл урамнары белән кисешә, аннары сулга борылыш ясап Бехтерев урамына әйләнә. Урам Казан университеты ректоры Карл Фукс исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Аркылы Покрау урамы () дип аталган. 1923 елның 26 июлендә исеме *Городецкий урамы*на үзгәртелгән. Хәзерге исемен 1996 елдан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Моны да карагыз
* Галиәсгар Камал урамы — 1896-1939 еллдарда Фукс урамы дип аталган.

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Карл Фукс хөрмәтенә аталган объектлар
Мехчылар урамы (Казан)

**Мехчылар урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Зайцев, Кызыл Татарстан һәм Ирек урамнары белән кисешә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Зур Сембер урамы () дип аталган. 1923 елдан Зур Ямашев урамы дип атала башлаган. Хәзерге исемен 1972 елның 11 гыйнварыннан йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Баһаветдин Вәисев
* Кәшшаф Тәрҗемани
* Мәхмүт Дулат-Али
* Җәвад Тәрҗеманов
* Әмин Тәрҗеманов
* Әфтах Тәрҗеманов

## Игътибарга лаек объектлар

* Ак мәчет

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Мәҗит Гафури урамы (Казан)

**Мәҗит Гафури урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Девятаев урамыннан башланып Кызыл Татарстан урамы белән киселештә тәмамлана. Зайцев, Дулат Али һәм Эш урамнары белән кисешә. Язучы Мәҗит Гафури исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Кече Сембер урамы () дип аталган. 1923 елдан Кече Ямашев урамы дип атала башлаган. Хәзерге исемен 1949 елның 1 июненнән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Исхак Закиров
* Фатыйх Әмирхан

## Объектлар
* Якубия мәдрәсәсе
* Ал мәчет
* *67 йорт* — Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге мәдрәсә
## Галерея

File:КЮММ.jpg|Мәдрәсә комплексы
File:IMG 0454.JPG|Ал мәчет


## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Мәҗит Гафури урамы

* Мәҗит Гафури урамы (Казан)
* Мәҗит Гафури урамы (Уфа)
* Мәҗит Гафури урамы (Алабуга)
Gordiy töyene

**Gordiy töyene** - borınğı yunan mifologiäse buyınça Frigiä patşası Gordiy bäylägän bik qatlawlı töyen häm soñraq İskändär Zölqärnäyn tarafınnan kiselgän.

"Gordiy töyene" küçerelmä mäğnäsendä - butalçıq xällär, mäs'älälär, wäzğiät, ä **"Gordiy töyenen kisü"** - qatlawlı, butalçıq mäs'äläne, eşne, qıyınlıqnı turı ısul belän çişü.

## Riwäyät

BEQ IV ğasırda Frigiä patşalığı xakimsez qalğan. Ber küräzä Zevs ğibädätxänäsenä  arbada bara torğan berençe oçrağan keşe - kiläçäk patşa bulaçağın aldan äytep torğan.

Şulay itep, frigiälelär **ğadi igençe Gordiy** ne oçraşıp, anı patşa itep saylağannar.

Gordiy patşa bulğanda yaña başqalasına nigez salğan, ä kirmändä ul kilğan arbanı urnaştırğan, arbanıñ qamıtı kizil qabığınnan bik qatlawlı töyen belän bäylägän.

Riwäyät buyınça ul töyenne çişä alğan keşe - böten Aziä xakime bulaçaq.

BEQ 334 yılda İskändär Zölqärnäyn Frigiäne basıp alğan. Borınğı ğibädätxanägä kerep, tanılğan töyenne kürep, İskändär qılıç çığarıp töyenne kiskän.

Şunı kürep, qähinnär "Ul dönyanı diplomatiä tügel, ä qılıç belän basıp alaçaq" dip äytkännär.

## Ädäbiät

*Моисеева Т. А. «Царская власть у фригийцев» (к интерпретации легенды о «гордиевом узле») // Вестник древней истории, 1982, № 1, 119—129.
*Roller, L. E. «Midas and the Gordian Knot» // Classical Antiquity, 3, 1984, № 2, 256—271.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Азия тарихы
Слободан Милошевич

**Слободан Милошевич** (, 20 август 1941, Пожаревац, Югославия кыйраллыгы — 11 март 2006, Һаага, Нидерланд) — Югославия һәм Сербиянең дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. 1989—1997 елларда Сербия Социалистик Җөмһүрияте (аннары - Сербия), соңыннан, 1997—2000 елларда Югославия Берлек Республикасы президенты. Милошевич Югославия таркалуы вакыйгаларында һәм шуннан соңгы канкойгыч хәрби низагларда үзәк фигураларның берсе булган.

2001 елның 1 апрелендә Милошевич үзенең Белградтагы  вилласында кулга алынган һәм 28 июньдә премьер-вәзир Зоран Җинҗич инициативасы буенча элеккеге Югославия буенча Халыкара җинаять трибуналына тапшырылган. Трибунал хөкемен көткәндә Һаага төрмәсендә вафат булган.

## Моны да карагыз
* Косово сугышы
* Югославия сугышлары
* элеккеге Югославия буенча Халыкара җинаять трибуналы

## Искәрмәләр

Төркем:11 март көнне вафатлар
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:20 август көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Социалистлар
Төркем:Сугышларда катнашучылар
Төркем:Сербия президентлары
Төркем:Сербия сәясәтчеләре
Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Компьен солыхы (1918)

**Беренче Компьен солыхы** *яки* **Компьен солыхы  (1918)**, ,  — Антанта илләре белән Алмания арасындагы тынычлык килешүе.  Әлеге солых белән Беренче бөтендөнья сугышы тәмамлана.

## Тарих

1918 елның 11 ноябрендә Франциянең Компьен шәһәреннән ерак түгел урман эчендә урнашкан Ретонд станциясе янындагы тимер юл вагонында сугышта җиңелгән як — Алмания һәм сугышта җиңгән як — Антанта илләре (*союздашлар*) вәкилләре тарафыннан имзалана. Компьен солыхы бигрәк тә Франция өчен файдалы була.

Антанта ягыннан адмирал Уимисс (*[[Бөекбритания]]*) һәм маршал Фош (*[[Франса|Франция]]*), Алмания ягыннан генерал-лейтенант фон Винтерфельдт кул куя.

Килешү шартлары буенча, 
* имза куелган көннән барлык урыннарда сугыш хәрәкәтләре туктатыла.
* Көнбатыш илләренең Алмания басып алган өлкәләреннән алман гаскәрләре чыгарыла.
* Көнчыгыш фронттагы алман гаскәрләре шулай ук Алмания территориясенә чыгарыла.
* Алманиянең Рейн яры буйлап җирләре .
* Алмания гаскәренең саны һәм кораллары сизелерлек киметелә.
* Алмания белән Австро-Венгриянең элек төзегән килешүләре көчен югалта дип табыла. Килешүнең әлеге пунктына таянып, Совет Россиясе 13 ноябрьдә үк Брест-Литовск килешүеннән баш тарта.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 15 (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0
# Руссика. Школьная энциклопедия. Новейшая история. XX век. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-302-4

## Моны да карагыз
* Компьен солыхы (1940)

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Русия тарихы
Төркем:Солыхлар
Компьен солыхы (1940)

**Икенче Компьен солыхы**, *яки* **Компьен солыхы (1940)**, ,  — Өченче рейх (Алмания) белән Аурупаның беректәш илләре (*союзниклар*) арасында сугыш хәрәкәтләрен туктату турында килешү.

## Тарих

1940 елның 22 июнендә Өченче рейх (Гитлер Алманиясе) белән Франциянең сугышта җиңелүен таныган маршал Петэн хөкүмәте арасында имзалана. Әлеге килешүгә кул кую, Алмания таләбе буенча, Беренче Компьен килешүе имзаланган урында — Франциянең Компьен шәһәреннән ерак түгел урман эчендә урнашкан Ретонд станциясе янындагы тимер юл вагонында уздырыла.

Алмания ягыннан килешүгә Вилһелм Кейтель, Франция ягыннан Шарль Хюнтцигер кул куя.

Килешү таләбе буенча, 
* Франция ягыннан каршылык күрсәтү бөтенләй туктатыла.
* Франциянең 2/3 территориясе (*башкала [[Париж]]ны да кертеп*) алман гаскәрләре тарафыннан басып алына. Франция ягы оккупантларның чыгымнарын капларга тиеш була.
* Франциянең гаскәре һәм флоты коралсызландырыла.
* Франция ягына илдә эчке тәртипне саклау өчен кирәкле санда гына гаскәр калдырырга рөхсәт ителә.
Компьен солыхына һәм Франциянең коллаборацион хөкүмәтенең хезмәттәшлек итү сәясәтенә таянып, Алмания Францияне, 1944 елда азат ителгәнче, кабалада тота һәм байлыгын  талый.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах . Том 15  (Ко-Кр). М.: НИ БРЭ, 2010. ISBN 978-5-85270-346-0
# Руссика. Школьная энциклопедия. Новейшая история. XX век. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-302-4

## Моны да карагыз
* Компьен солыхы (1918)

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Өченче рейх
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Солыхлар
Компьен солыхы

**Компьен солыхы** — Алмания һәм Франция арасында имзаланган солых (*килешү*).

* Беренче Компьен солыхы (*[[Компьен солыхы (1918)]]*)
* Икенче Компьен солыхы (*[[Компьен солыхы (1940)]]*)

Төркем:Солыхлар
Çeçennär häm inğuşlar sörgene

**Çeçennär häm inğuşlar sörgene** yäki **Yasmıq  operatsiäse** (çeçençä *Вайнах махкахбахар*, urısça *Операция Чечевица*) — 1944 yılnıñ 23 fevralennän 9 martına qädär çeçen häm inğuş xalqın Çeçen-İnğuş ASSRdan häm Dağstan ASSRdan Urta Aziägä häm Qazaqstanğa sörgengä cibärü çaraları.

## Säbäpläre

NKVD çığanaqları buyınça 1941 yıldan 1944 yılğa qädär cömhüriättä 99 qorallı törkem beterelgän, 973 qatnaşuçısı üterelgän, 1901 keşe qulğa alınğan, NKVD xisabında 150-200 banda isäplängän. NKVD älege xalıqlarnı Öçençe reyx belän xezmättäşlek itüdä ğäyeplägän.

Läkin küp kenä çeçennär häm inğuşlar Qızıl Ğäskärdä suğışqan, 2300 çeçen häm inğuş frontta häläk bulğan. Brest kirmänen saqlanuda da qatnaşqan.

Sörgenneñ säbäpläreneñ berse - urıslar belän tarixi qarşılıq häm suğışlar bulıp sanala, şuña kürä näq tarixında urıslarğa qarşı suğışqan xalıqlarnı sörgengä cibärelä: Qırım tatarları, çeçennär, inğuşlar, balqarlar, qaraçaylar h.b.

## Yasmıq çarası

Yasmıq operatsiäse SSRB tarixında xalıqqa qarşı cinäyät bulıp tanılğan.

1944 yılnıñ 31 ğinwarında SSRB Saqlanu komitetı Çeçen-İnğuş ASSRnı yuqqa çığaru häm xalıqlarnı sörgengä cibärü turında № 5073 qarar qabul itä.

Çeçen-İnğuş ASSR yuqqa çığarıla, annan 4 rayonı Dağstan ASSRğa, 1 rayonı Tönyaq Osetiä ASSRğa tapşırıla, qala cirdä Groznıy ölkäse buldırıla.

**493 269 keşe** 180 eşelonda sörgengä cibärelgän, yulda 1272 keşe ülgän. Yasmıq çarası barışında 780 keşe üterelgän, 2016 keşe qulğa alınğan, 6544 keşe tawğa qaça alğan.

Qazaqstanğa 411 meñ, Qırğızstanğa 85,5 meñ keşe sörgengä cibärelgän.

Tik Anastas Mikoyan sörgengä qarşı Stalinğa fiker beldergän, şunnan Stalin yaratmawı astında eläkkän.

1956 yılda Mikoyan çeçen häm inğuş xalqın Watanğa qaytarunı oyıştıra başlıy.

Sörgengä barırğa baş tartqan tınıç xalıq beterelgän, şundıy xäl **Xaybax**ta bulğan.

1953 yılğa 316 717 çeçen häm 83 518 inğuş ğına sörgendä isän qalğan.

## Sıltamalar
*Николай Бугай. Репрессированные народы России: Чеченцы и Ингуши. — Капь, 1994. — 259 с.
*Абдурахман Авторханов. Убийство чечено-ингушского народа. — СП «Вся Москва», 1991. — 79 с.
*И. Е. Дунюшкин. Идеологический и военный аспект борьбы с вайнахским национал-клерикальным сепаратизмом на Северном Кавказе в 1941 году. Доклад на научной конференции 9 декабря 2001 года.
*Сборник докладов «Мир и война: 1941 год». — Екатеринбург: Издательство гуманитарного университета, 2001.
*С. Г. Волконский. Записки. — Иркутск: Восточно-Сибирское книжное издательство, 1991.
*Лазарев С. Е. О прошлом ради будущего: интервью с Мусой Ибрагимовым // Военно-исторический архив. 2016. № 7 (199). С. 168–191.

Төркем:Сөргеннәр
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Коротченко урамы (Казан)

**Коротченко урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Ташаяк урамыннан башланып, Рөстәм Яхин урамы белән киселештә тәмамлана. Урам карагруһлар тарафыннан үтерелгән Бөтенрәсәй тимер юл забастовкасында катнашучы Коротченко исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Беренче Юеш урам () дип аталган. Хәзерге исемен 1926 елның 27 гыйнварыннан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Япеев урамы (Казан)

**Япеев урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Дзержинский урамыннан башланып, Федосеев урамы белән киселештә тәмамлана. Карл Маркс, Зур Кызыл, Бехтерев һәм Нагорная урамнары белән кисешә. ТАССР эчке эшләр министры (1954-1978) Салих Япеев исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Аркылы Казан урамы () дип аталган. 1927 елда урамга совет фирка-дәүләт эшлеклесе Леонид Красин исеме  бирелгән. Хәзерге исемен 1997 елның 22 декабреннән йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар

* 39 нчы мәктәп
* Адмираллык кантурының кече бинасы
* Благочиние башкармасы бинасы
* *[[:d:Q56236345|Чекмарев йорты]]*
* Чекмарев-Каменев йорты (Маркс урамы, 15)

* Лев Толстой музее

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Триест

**Триест** (, , ) — Италиянең Фриули-Венеция-Җүлия төбәгендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — .
	
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Триест Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

## Татар тарихында
1236-1242 еллар Көнбатыш яу вакытында татар-маңгул гаскәре Триестка кадәр барып җиткән (шәһәр басып алынмаган), ул төбәктә Бату хан Үгәдәй үлеме турында хәбәр алган һәм көнчыгышка борылып кайта башлаган, ләкин империя башкаласы Каракорымга җитмичә, Болгар шәһәрендә яңа дәүләт Алтын Урдага нигез салган. **Триест — татар-маңгул гаскәренең иң көнбатыш ирешкән ноктасы булып санала**.

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]	
		
## Искәрмәләр

Төркем:Фриули-Венеция-Җүлия төбәге шәһәрләре
Balqarlar sörgene

**Balqarlar sörgene** - 1944 yılnıñ 8-9 martında balqar xalqın Qabarda-Balqar cömhüriätennän Qazaqstan häm Qırğızstanğa sörgengä cibärü çaraları.

## Säbäpläre

Barqar xalqın sörgengä cibärü - Beriäneñ qararı bulğan, balqar xalqı Öçençe reyx belän xezmättäşlek itmägän, läkin görci Beriä Qawqaznı törki xalıqlarnı quarğa teläp, törki qärdäş balqar xalqına höcüm başlağan, ä törki bulmağan qabarda xalqın timägän. Beriä balqar xalqın Öçençe reyx belän xezmättäşlek itüdä yalğan itep ğäyeplägän. Çınnan da bu höcüm Beriäneñ milli näfräte belän añlatıla.

## Sörü

8 martta sörü çaraları başlana: **37 103 balqar** sörgengä cibärelgän. Beriä qararı buyınça balqar tarixi cirläre Görcistanğa tapşırılğan, ä Qabarda-Balqar ASSR Qabarda ASSRğa küçerelgän.

Qazaqstanğa 16 684 keşe, Qırğızstanğa 15 743, Üzbäkstanğa 419 balqar sörgengä cibärelgän.

## Qaytarma

1956 yılda Qırım tatarları, balqarlar, töreklär h.b. törki xalıqlarnı aqlaw xaqında Ämer çığarılğan.

1957 yılda SSRB Yuğarı Şurası Qabarda ASSR yänä Qabarda-Balqar ASSRğa küçerelä, 1979 yılğa balqarlarnıñ 90 %ı Qawqazğa qaytqan. Sörgendä 8 meñ häläk bulğan.

8 mart - balqar xalqı sörgene qorbannarı istälek köne.

## İskärmälär

## Sıltamalar
*Алибегилов, Шамиль Абдулаевич Государственные акты по вопросам политико-правовой реабилитации репрессированных народов Северного Кавказа // Вестник Санкт-Петербургского университета. Серия 9. Филология. Востоковедение. Журналистика. — 2011-01-01. — Вып. 3. — ISSN 1813-1921.
* Иосиф Сталин - Лаврентию Берии: 'Их надо депортировать': Документы, факты, комментарии / составление, послесловие Н. Бугай.. — Москва: Дружба народов, 1992. — С. 279-280. — 288 с. — ISBN 5-285-00049-1.
* Декларация Верховного Совета СССР «О признании незаконными и преступными репрессивных актов против народов, подвергшихся насильственному переселению, и обеспечении их прав». www.alexanderyakovlev.org. Проверено 19 августа 2016.
* Закон РСФСР от 26.04.1991 N 1107-I "О реабилитации репрессированных народов" (с изменениями и дополнениями).

Төркем:Сөргеннәр
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Бутлеров урамы (Казан)

**Бутлеров урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Пушкин урамыннан башланып, Курашов урамы белән киселештә тәмамлана. Маяковский, Мөштәри, Толстой/Айвазовский урамнары белән кисешә. Казан университеты ректоры Александр Бутлеров исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр урамның хәзерге Толстой урамына кадәрге өлеше Яңа Чүлмәк урамы (), калган өлеше - Беръяклы Яңа Чүлмәк урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар
* 30нчы йорт — *элекке* Александр балалар ятимханәсе, *хәзерге* Казан галимнәр йорты.

## Галерея

Файл:Казанский Дом ученых (19.06.06) - panoramio.jpg|Казан галимнәр йорты


## Шәхесләр
* Хәйрулла Габдуллин

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Бутлеров урамы
Шамов

**Шамов** — фамилия.

* Афзалетдин Шамов (Афзал Шамов) (1901-1990), язучы.
* Яков Шамов (1833-1908), Казан сәүдәгәре, иганәче.
* Владимир Шамов (1882-1962), табиб-хирург, академик.
* Георгий Шамов (1921-1984), тарихчы, КДУ укытучысы.
----
* Афина Шамова (1935), медицина фәннәре докторы.
----
* Шамов хастаханәсе, Казандагы хастаханә, 1908-1910 елларда Я.Ф. Шамов акчасына төзелгән.

Төркем:Фамилияләр
Маяковский урамы (Казан)

**Маяковский урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Ульянов-Ленин урамыннан башланып, Щапов урамы белән киселештә тәмамлана. Катанов тыкрыгы, Бутлеров, Некрасов урамнары белән кисешә. Язучы Владимир Маяковский (1893-1930) исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Аркылы Чүлмәк урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1931 елдан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Владимир Марковников
* Дамир Шәрәфетдинов
* Евгений Будде
* Екатерина Скулкина
* Илья Бердников
* Михаил Хвостов
* Николай Ивановски

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Муса Җәлил урамы (Минзәлә)

**Муса Җәлил урамы** () — Минзәлә шәһәренең үзәгендә урнашкан урам. Шәһәрнең төньягында Сугышчы-интернационалистлар урамыннан башланып, шәһәрне кисеп үтә, көньякта Минзәлә елгасы яры белән киселештә тәмамлана. Җиңүнең 50 еллыгы урамы, Төньяк урам, Губкин урамы, Девон урамы, Төзүчеләр урамы,  Татарстан урамы, Комаров урамы, Кадомцевлар урамы, Академик Шамов урамы, Социалистик урам, Карл Маркс урамы, Габдулла Тукай урамы, Чернышевский урамы белән кисешә. Татар шагыйре Муса Җәлил (*[[1906 ел|1906]]-[[1944 ел|1944]]*) исемен йөртә.
## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Изге Николай соборы урнашкан урам булганлыктан,  Зур Николай урамы () дип аталган. 1930 елларда Совет урамы (). Хәзерге исемен 1966 елдан йөртә, мемориаль урам. 1941 елның кышында М. Җәлил әлеге урамдагы Минзәлә педагогика көллияте бинасында урнашкан эвакуацияләнгән сәяси укуханәне тәмамлап, сәяси җитәкче (*политрук*) дәрәҗәсе ала һәм Волхов фронтының «*Отвага*» фронт газетасына хәрби хәбәрче (*военкор*) булып китә.
## Игътибарга лаек объектлар
* Минзәлә татар дәүләт драма театры
* Минзәлә педагогика көллияте
** Муса Җәлил мемориаль музее
* Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумы
* Изге Николай соборы
## Галерея

Файл:Минзәлә театры.jpg|Татар театры
Файл:Минзәлә ПК 1.jpg|Педагогика көллияте
Файл:Минзәлә_а.х.техникумы.JPG|Техникум
Файл:Минзәлә изге Николай чиркәве 1.jpg|Николай чиркәве

## Әдәбият
# А.Г. Бедарева. В названиях улиц – наша история. Мензелинск, 2014.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Минзәлә урамнары
Төркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Щапов урамы (Казан)

**Щапов урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Пушкин урамыннан башланып, Курашов урамы белән киселештә тәмамлана. Кочетов тыкрыгы, Маяковский/Гоголь, Мөштәри һәм Толстой урамнары белән кисешә. Тарихчы, Казан университеты профессоры Афанасий Щапов (1831-1876) исемен йөртә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Иске Чүлмәк урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1927 елның 2 ноябреннән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Александр Вишневский
* Василий Мосолов
* Владимир Иванов
* Гомәр Биләлев
* Евлампий Будрин
* Илиодор Износков
* Ладимер Иванов
* Михаил Чебоксаров
* Сергей Сперански

## Игътибарга лаек объектлар
* 20нче йорт — Бакый Урманче музее
## Галерея

Файл:Б.Урманче_музее.jpg |Бакый Урманче музее

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Зур Кызыл урам (Казан)

**Зур Кызыл урам** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Казан Кирмәненнән башланып, Толстой урамы белән киселештә тәмамлана. Нагорная, Миславский, Япиев, Карл Фукс, Лобачевский, Театр, Пушкин, Кече Кызыл, Жуковский урамнары белән кисешә. Исеме XVII гасырның азагында хәзерге Карл Маркс, Горький, Пушкин, Зур һәм Кече Кызыл урамнары урынында барлыкка килгән Кызыл бистә буенча бирелгән.

## Тарих
1927 елга хәтле хәзерге урамның Казан Кирмәне һәм Ирек мәйданы арасындагы өлеше Зур Казан урамы () дип аталган. 1949-1957 елларда совет дәүләт эшлеклесе Вячеслав Молотов исемен йөрткән.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Шәхесләр
* Исхак Рәхмәтуллин (1902-1937), ТАССРның мәгариф халык комиссары.

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Зур Кызыл урамы
Кече Кызыл урам (Казан)

**Кече Кызыл урам** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Зур Кызыл урамнан башланып, Солтан-Галиев мәйданы тирәсендә тәмамлана. Адамюк һәм Бассейн урамнары белән кисешә. Исеме XVII гасырның азагында хәзерге Карл Маркс, Горький, Пушкин, Зур һәм Кече Кызыл урамнары урынында барлыкка килгән Кызыл бистә буенча бирелгән.

## Игътибарга лаек объектлар
* 1 нче йорт — Венецианов йорты (1851 ел, архитектор Ф. Петонди). 1906-1910 елларда шул бинада Казанда китап басу эшенә зур өлеш керткән Гросс басмаханәсе урнашкан булган.
* 14 нче йорт — Н. Җиһановның музей-фатиры (5нче кат, 11нче фатир).

## Урам белән бәйле танылган шәхесләр
* Нәҗип Җиһанов (1911-1988), көйязар.
* Лия Шакирова

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Университет урамы (Казан)

**Университет урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Болак елгасыннан башланып, Кирмән урамы белән киселештә тәмамлана. Островский, Бауман һәм Профсоюз урамнары белән кисешә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Клиник тавы (, исеме Казан университеты каршындагы клиникә буенча бирелгән) дип аталган. Хәзерге исемен кимендә 1880-еллардан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

* Бренинг даруханәсе бинасы
* Островский урамы, 37/5
* Смоленцев һәм Шмелевның сәүдә йорты бинасы

## Галерея

## Шәхесләр
* Кәфил Әмиров

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Жуковский урамы (Казан)

**Жуковский урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Горький, Карл Маркс, Зур Кызыл, Адамюк һәм Саммер урамнары белән кисешә. Язучы Василий Жуковский (1783-1852) исемен йөртә.

## Тарих
Хәзерге исемен 1903 елның 3 февраленнән йөртә. Моңа кадәр Аркылы Гөрҗи урамы () дип аталган.
## Игътибарга лаек объектлар

## Урам белән бәйле шәхесләр

* Александр Маковельский
* Борис Кадников
* Вера Минкина
* Всеволод Первушин
* Люциан Климович
* Михаил Капустин
* Резеда Әхиярова
* Ринат Таҗетдинев
* Сергей Левашов
* Фәнис Яруллин
* Хәррас Әюп
* Эдуард Мейер
* Әзһәр Шакирев

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Гоголь урамы (Казан)

**Гоголь урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Щапов, Горький, Карл Маркс һәм Зур Кызыл урамнары белән кисешә. Язучы Николай Гоголь (1809-1852) хөрмәтенә аталган.

## Тарих
Хәзерге исемен 1903 елның 3 февраленнән йөртә. Моңа кадәр Аркылы Лядской урамы () дип аталган.
## Игътибарга лаек объектлар
* 2нче йорт — Казан театр училищесы
* 4нче йорт — ТР Дәүләт симфоник оркестры

## Урам белән бәйле танылган шәхесләр
* Александр Зайцев
* Салих Батыев (1911-1985), ТАССР Югары шурасы президумы рәисе.
* Аркадий Шофман
* Әнвәр Гобәйдуллин
* Мария Никитина
* Адольф Пор
* Наил Әюпов
* Илвирә Батыева
* Морат Ибәтуллин
* Николай Высоцкий

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Гоголь урамы
Париж солыхы (1814)

**Париж солыхы (1814)** — 1814 елда җиңелгән Людовик XVIII Франциясе һәм Франциягә каршы алтынчы коалиция илләре (*[[Австрия]], [[Бөекбритания]], [[Пруссия]], [[Россия империясе]]*) арасында төзелгән солых килешүе. Солыхка соңрак Испания, Португалия, Швеция кушыла.

## Тарих
1814 елның 23 апрелендә Парижда сугышны туктату турында конвенция имзалана. Әлеге конвенция 1814 елгы Париж солыхының нигезен тәшкил итә. 1814 елгы Париж солыхы 30 майда Париж янындагы Фантенбло сараенда имзалана. Франция ягыннан тышкы эшләр министры Ш.-М. Талейран, Россия империясе ягыннан тышкы эшләр статс-сәркатибе *граф* К.В. Нессельроде, мәгариф министры, махсус йомышлар буенча илче *граф* А.К. Разумовский кул куйган.

Килешү буенча,
* Франция 1792 елның 1 гыйнварындагы чикләренә кире кайтарыла;
* Наполеон сугышлары нәтиҗәсендә Швеция, Португалия, Бөекбритания тарафыннан басып алынган колонияләре кире кайтарыла. Франция колонияләрендә коллар сатуны туктатырга мәҗбүр ителә;
* Франция тәхетенә янәдән Бурбоннар династиясе утыра;
* Франциягә Савойя герцоглыгының бер өлеше, Авиньон, Венессен, Саарбрүккен бирелә;
* Франция контрибуция түләми;
* Нидерландлар мөстәкыйльлеген кире кайтара, анда Оран династиясе хакимлеге урнаштырыла;
* Швейцариянең бәйсезлеге таныла;
* Италия «*бәйсез дәүләтләр берлеге*» дип игълан ителә;
* Алман кенәзлекләре бер берлеккә (*Алман союзына*) керергә тиеш дип табыла;
* Рейн һәм Шельда елгаларында корабларга иркен йөзү рөхсәт ителә.
1814 елгы Париж солыхында ачыкланмаган мәсьәләләрне чишү өчен, сугышта катнашкан илләр ике айдан Вена конгрессына җыелырга сүз беркетәләр. Яшерен кушымтада, территория буенча бәхәсләре булган илләр үзара килешеп, килешүләрен Вена конгрессына раслатырга алып килергә тиеш була.

## Чыганаклар
# Руссика. Школьная энциклопедия. История России. XVIII-XIX века. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-327-X

## Сылтамалар
*  ЭСБЕ / Парижские мирные договоры
*  Солых тексты 

## Моны да карагыз
* Париж солыхы (1815)
* Париж солыхы (1856)

## Искәрмәләр

Төркем:Солыхлар
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Нидерландлар тарихы
Төркем:Швейцария тарихы
Төркем:Швеция тарихы
Париж солыхы (1815)

**Париж солыхы (1815)** — 1815 елгы Париж солыхы Франция белән Франциягә каршы җиденче коалиция илләре (*[[Австрия]], [[Бөекбритания]], [[Пруссия]], [[Россия империясе]]*) арасында төзелгән солых килешүе. Наполеон Бонапартның Эльба утравыннан Франция тәхетенә кире кайту омтылышыннан соң барлыкка килә.

1815 елгы Париж солыхы, Вена конгрессының йомгаклау акты белән берлектә, Наполеон сугышларыннан соңгы Аурупаның дәүләт корылышын билгели.
 

## Тарих
1815 елның 18 июнендә Наполеон Бонапартның Франция тәхтенә кайту өчен игълан иткән «100 көнлеге» Ватерлоо янындагы сугышта җиңелүе белән тәмамлана.

22 июньдә Наполеон Бонапарт икенче мәртәбә (*улы файдасына*) тәхеттән ваз кичәргә һәм инглизләргә әсирлеккә бирелергә мәҗбүр була. Наполеонны Африканың көнбатыш ярыннан 2 мең *км* ераклыкта Атлантик океанда урнашкан Изге Елена утравына сөргенгә җибәрәләр.

1815 елның 20 ноябрендә Франция белән Франциягә каршы җиденче коалиция илләре (*[[Австрия]], [[Бөекбритания]], [[Пруссия]], [[Россия империясе]]*) арасында 1815 елгы Париж солыхы имзалана. Килешү Франциянең коалиция илләренең һәркайсы белән аерым-аерым килешүләр  итеп шәрехләнә. Франция ягыннан илнең премьер-министры һәм тышкы ңшләр министры булган А.-Э. дю Плесси де Ришелье, Россия империясе ягыннан махсус йомышлар буенча илче *граф* А.К. Разумовский һәм тышкы эшләр министрлыгының статс-сәркатибе И.А. Каподистрия кул куя.

Килешү буенча,
* Франция 1790 елгы чикләренә кире кайта, кайбер мөһим стратегик районнары тартып алына;
* Франциягә 700 млн франк күләмендә контрибуция салына һәм оккупация гаскәрләрен тоту чыгымнары күтәртелә; 
* Көнчыгыштан Луара елгасына кадәр Франция территориясе 5 ел  союздаш илләр гаскәрләре, шул исәптән рус гаскәре, тарафыннан басып алына. Соңрак 5 ел 3 елга кадәр киметелә.
Әлеге килешү нигезендә 1815 елның 15 июленнән 1818 елның 15 июленә кадәр Франциядә генерал-лейтенант кенәз М.С. Воронцов җитәкчелегендәге аерым оккупацион рус корпусы тора. Корпус составына кергән 9нчы һәм 12нче пехота дивизияләре гаскәриләренең саны 30 меңгә җитә.

## Чыганаклар
# Руссика. Школьная энциклопедия. История России. XVIII-XIX века. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-327-X

## Сылтамалар
*  ЭСБЕ / Парижские мирные договоры
*  Солых тексты 

## Моны да карагыз
* Париж солыхы (1814)
* Париж солыхы (1856)

## Искәрмәләр

Төркем:Солыхлар
Төркем:1812 елгы Ватан сугышы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Нидерландлар тарихы
Төркем:Швейцария тарихы
Төркем:Швеция тарихы
Париж солыхы (мәгънәләр)

**Париж солыхы** — Франция башкаласы Париж шәһәрендә имзаланган күп санлы солых килешүләре.

* Париж солыхы (1814) — 1814 елның 30 маенда Франция һәм алтынчы коалиция арасында имзаланган солых килешүе.
* Париж солыхы (1815) — Наполеон Ватерлоо янында җиңелгәннән соң имзаланган солых килешүе.
* Париж солыхы (1856) — 1853-1856 елгы Кырым сугышын төгәлли.

Төркем:Солыхлар
Ульянов-Ленин урамы (Казан)

**Ульянов-Ленин урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Щербаков тыкрыгыннан башланып, Айвазовский урамы белән киселештә тәмамлана. Маяковский һәм Мөштәри урамнары белән кисешә. Владимир Ленин (Ульянов) (1870-1924)  исемен йөртә.

## Тарих
1920 елга хәтле урам Беренче тау () исемен йөрткән, 1958 елдан 1996 елның 2 октябренә хәтле — Ульяновлар урамы.

## Игътибарга лаек объектлар

* *[[:d:Q110605688|Маяковски урамы, 1]]*
* *[[:d:Q117829395|Ульянов-Ленин урамы, 65]]*
* *[[:d:Q110969669|улица Ульянова-Ленина, 57/2]]*

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Толстой урамы (Казан)

**Толстой урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Бутлеров урамыннан башланып, Казансу елгасына килеп терәлә. Щапов, Горький, Карл Маркс, Зур Кызыл, Подлужная урамнары белән кисешә. Язучы Лев Толстой (1828-1910) хөрмәтенә аталган.

## Тарих
1929 елның 16 маена кадәр хәзерге урамның Бутлеров урамыннан алып Карл Маркс урамына кадәрге өлеше Беръяклы Арча кыры урамы () дип аталган, калган өлеше (Карл Марс урамыннан алып Казансу елгасына хәтле) 1918 елга хәтле хәзерге Суворов училищесы бинасында урнашкан затлы кызлар институты буенча Институт урамы дип аталган.
## Игътибарга лаек объектлар

* Груздев клиникасы бинасы
* Карл Маркс урамы, 63/25
* Молотков йорты
* Рим-католик костелы
* Студентлар тулай торагы бинасы
* Тире-венерик авырулары хастаханәсе бинасы
* Толстой урамы, 25/68

## Галерея

## Шәхесләр
* Муса Йосыпов (1896-1937), Татар дәүләт академия театры директоры (1934-1937).
* Гүзәл Мөхәммәтҗанова

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Лев Толстой хөрмәтенә аталган объектлар
Некрасов урамы (Казан)

**Некрасов урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Пушкин урамыннан башланып, Профессор тыкрыгы белән кисешә һәм Маяковский урамы белән киселештә тәмамлана. Язучы Николай Некрасов (1821-1878) хөрмәтенә аталган.

## Тарих
1927 елның 2 ноябренә кадәр Эт тыкрыгы () исемен йөрткән.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Аоста

**Аоста** — Италиянең Валле-д’Аоста төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Валле-д’Аоста төбәге шәһәрләре
Вена конгрессы

**Вена конгрессы**,  — 1814 елның сентябреннән 1815 елның июненә кадәр дәвам иткән халыкара конгресс. Әлеге конгресс Европа дәүләтләренең Наполеон Франциясе белән сугышларына нокта куя. Сугыштан соңгы Европаның дәүләт корылышын билгели.

## Тарих
Конгресс 1814 елның сентябреннән 1815 елның июненә кадәр Венада үтә. Анда, Төркиядән кала, барлык Европа дәүләтләре дә катнаша. 
#### Катнашучылар
Пруссия

Австриядән халыкара конгресста Франц I, К. Меттерних,  Бөекбританиядән А. Веллингтон, Р. Каслри, Пруссиядән В. Һумбольдт, К. Һарденберг, Россия империясеннән  Александр I, К.В. Нессельроде, А.К. Разумовский, Франциядән Ш. Талейран катнаша.

#### Конгрессның төп мәсьәләләре
* Франция тәхетенә Бурбоннарны утырту; 
* Наполеонның яки аның иярченнәренең хакимияткә яңадан килүенә юл куймау;
* Европаны җиңүче илләр мәнфәгатьләрендә яңадан бүлү.

Үзәк проблеманың берсе — Саксониядәге поляк җирләре була. Александр I Поляк кыйраллыгын Россия империясенә кушып, Саксонияне Пруссиягә бирү яклы була. Англия, Франция, Австрия әлеге тәкъдимгә риза булмый.
 
1815 елның мартында Наполеон Эльба утравыннан кача һәм Франциягә килә. 100 көннән аның гаскәре Ватерлоо янында тар-мар ителә. Наполеон кайткач, конгресста катнашучылар Европаны бүлү турындагы карарны кабул итүне тизләтәләр.

1815 елның 9 июнендә имзаланган генераль акт нигезендә,
* Франция барлык басып алган территорияләреннән мәхрүм ителә;
* Варшава герцоглыгы Польша патшалыгы исеме белән Россия империясенә бирелә;
* Познань, Саксониянең күп өлеше, Рейн өлкәсе һәм Вестфалия Пруссиягә бирелә;
* Австрия Галиция, Ломбардия, Венецияне куша, Төньяк Алман кенәзлекләре берлегенә йогынтысын көчәйтә;
* Италиядә Сардиния кыйраллыгы янәдән торгызыла һәм аңа Ницца, Савойя кушыла;
* Бельгия белән Һолландия Нидерланд кыйраллыгы төзи;
* 19 Швейцария кантоны конфедерациягә берләшә һәм «мәңгелек нейтралитет» игълан итәләр;
* Норвегия Даниядән чыгып, Швециягә кушыла; 
* Англия Сәйлүн һәм Мальта утрауларына, Көньяк Африкада колонияләргә хуҗа була.
 
1815 елның октябрендә Александр I тәкъдиме белән Австрия, Пруссия, Россия империясе хөкемдарлары катнашкан Изге берлек () төзелә. Алар инкыйлаблар, халык чуалышлары вакытында бер-берсенә ярдәмгә килергә сүз куешалар.

Вена конгрессы карарлары 1918 елга кадәр көчендә була. Беренче бөтендөнья сугышыннан соң, Европада яңа мөнәсәбәтләр урнаша.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 5 (Ве-Во). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-334-6
# Руссика. Школьная энциклопедия. История России. XVIII-XIX века. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-327-X

## Сылтамалар
*  ЭСБЕ/ Венский конгресс

## Моны да карагыз
* Париж солыхы (1814)
* Париж солыхы (1815)

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара конференцияләр
Төркем:Европа тарихы
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Алмания тарихы
Төркем:Италия тарихы
Төркем:Австрия тарихы
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Норвегия тарихы
Төркем:Польша тарихы
Төркем:Наполеон сугышлары
Төркем:Вена
Төркем:Солыхлар
Төркем:1814 ел
Төркем:1815 ел
Кьоҗҗа

**Кьоҗҗа** () — Италиянең Венето төбәгендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Сәгать поясы
Халыкара стандарт буенча Кьоҗҗа Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Халык

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]

## Искәрмәләр

Төркем:Венето төбәге шәһәрләре
Төркем:Италия шәһәрләре
Стационар Галәм теориясе

**Стационар Галәм теориясе** яки **Даими Галәм теориясе** (инглизчә *Steady State theory, Infinite Universe theory* яки *continuous creation*) — Зур Шартлау теориясенә альтернатива буларак эшкәртелгән Галәмнең космологик моделе, 1948 елда Фред Һойл, Томас Голд тарафыннан тәкъдим ителгән.

Әлеге караш буенча Галәм киңәйгән саен ераклаша торган галактикалар арасында  яңа матдә даими итеп барлыкка килә  һәм космологик мәсләк фәзада һәм вакытта үтәлә.

1950-1960 елларда әлеге модельнең күп кенә тарафдарлары булган, ләкин реликт нурланыш  ачылганнан соң әлеге караш үз популярлыгын югалткан.

Хәзер әлеге теорияне бик аз галимнәр яклый.

## Әдәбият

* "Steady State theory". BBC. Retrieved January 11, 2015. [T]he Steady State theorists' ideas are largely discredited today...
*  Kragh, Helge (1999). Cosmology and Controversy: The Historical Development of Two Theories of the Universe. Princeton University Press. ISBN 0-691-02623-8.
*  Bondi and Gold, "The Steady-State Theory of the Expanding Universe," MNRAS 108 (1948) 252. Bibcode: 1948MNRAS.108..252B
*  Hoyle, "A New Model for the Expanding Universe," MNRAS 108 (1948) 372. Bibcode: 1948MNRAS.108..372H

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Муса Җәлил урамы (Күмертау)

**Муса Җәлил урамы** (, ) — Башкортстанның Күмертау моношәһәрендә урнашкан урам. 
Почта индексы 453302. ОКАТО коды 80423000000.

## Урнашуы
Мәләвез елгасы кушылдыгы Карагай елгасының сулъяк ярында, шәһәр читендә, шәһәрнең төньяк өлешендә (Авиатор микрорайонында) урнашкан урам. Бакча  белән киселештән башлана, Архитектура   һәм Вокзал  белән киселештә тәмамлана. Кура җиләге , Дуслык , Лев Толстой урамы, Чайковский урамы, Салават күпере  белән кисешә.

## Тарих
 Советлар Берлеге Каһарманы шагыйрь Муса Җәлил (*[[1906 ел|1906]]—[[1944 ел|1944]]*) хөрмәтенә аталган.

## Игътибарга лаек объектлар

Янәшәсеннән Карлыман-Мораптал тимер юлы үтә.
Урамның уң башыннан шәһәр ясаучы оешма — «Күмертау АПП» авиация заводына, Егорьевкага илтүче шоссе башлана.
Урам янында «Взлетный» паркы һәм шул ук исемдә торак комплексы урнашкан

## Галерея

## Әдәбият
* Атлас городов Республики Башкортостан. Екатеринбург, 2010.
* Атлас городов Республики Башкортостан. Уфа: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2015.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Муса Җәлил урамы картада
*    Кумертау (улицы, носящие имена людей). Башкирская энциклопедия
*   Күмертауның интерактив картасы
*  Урам панорамасы

Төркем:Русия урамнары
Төркем:Күмертау
Төркем:Муса Җәлил хөрмәтенә аталган объектлар
Космологик мәсләк

**Космологик мәсләк** - бер үк вакытта һәр күзәтүче урнаштыру урынына һәм юнәлешенә бәйсез рәвештә Галәмнең бер үк сурәтен күрә, әлеге караш - заманча космологиянең төп мәсләге.

Күзәтү урыныннан бәйсезлек - фәзаның бар нокталары бертигезлеге - **[[беришлек]]** дип атала, күзәтү юнәлешеннән бәйзезлек - фәзаның аерылып торган юнәлеше булмавы - **[[изотропия]]** дип йөртелә.

Космологик мәсләк бөек галимнәр - Альберт Эйнштейн, Александр Фридман тарафыннан космологик теорияләр нигезләренә салынган, ә аның тамырлары Джордано Бруно, Рене Декарт, Исаак Ньютон эшләрендә тасвирланган инде.

Космологик мәсләк галактикалар тупланышлары зурлыгыннан артык масштабта үтәлә, кечерәк масштабта якынча гына үтәлә.

Чыннан да галактик җепләр, бушлыклар (войд), галәми диварлар, галактик тупланышлар, йолдызлар, планеталар - Галәмнең беришлегеннән тайпылма булып тора.

Ләкин бик зур масштабта - йөзләр миллион яктылык елыннан артык беришлегеннән тайпылмалар мөһим түгел.

Галәмнең изотропиясен иң яхшы дәлил - бик зур масштабта реликт нурланышның бик кечкенә анзотропиясе - якынча 10−5 тәшкил итә.

## Проблемалар

Теориянең уңышына карамастан космологик мәсләккә каршы килгән вакыйгалар да күзәтелгән:
* 2006 елда табылган "Яманлык күчәре" - реликт нурланышның аңлатмаган кечкенә анизотропиясе 
*Галактикаларны исәпләү 400 млн яктылык елыннан артык масштабта беришсезлеккә күрсәтә
*Галактикалар әйләнүләренең өстен булган юнәлеше бар.
* Галактикалардан тыш булган озын системалар табылган: квазарлар эре төркеме (4 млрд яктылык елы), Һеркулес-Төньяк Таҗ галактик дивары (10 млрд. яктылык  елы) булуы.

Ләкин бу күренешләрнең статистик әһимиятлеге әлегә билгесез, бәлки алар глобаль изотропиягә һәм беришлеккә каршы килмиләр дип фаразы бар.

## Әдәбият

* Космологический принцип 
* Ned Wright’s Cosmology Tutorial 
* O.Lahav: Observational Tests for the Cosmological Principle and World Models
* K. Wu, O. Lahav, M. Rees: The Large-Scale Smoothness of the Universe
* P.J.E. Peebles: The standart cosmological model
* D.W. Hogg et al.: Cosmic homogeneity demonstrated with luminous red galaxies

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Әнвәр Чынгызоглу

**Әнвәр Чынгызоглу** – этнология һәм этнография белгече, язучысы, фольклорчы галим.

## Биография

Әнвәр Чынгыз улы Фараджев 1962 елның 10 маенда Җәбрәил районының Худаярлы исемле авылында дөньяга килә. Туган авылында сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, Әнвәр Чынгыз улы күрше Бакы мәктәбендә урта мәктәпне тәмамлый. 1980—1982 елларда Әнвәр Чынгызоглу Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Бакы дәүләт университетының журналистика факультетына укырга килә. 1990 елда университетны тәмамлап, башта күп тиражлы «Араз» газетасында әдәби хезмәткәр, аннары Баку телевидениесенең балалар өчен тапшырулар редакциясендә мөхәррир булып эшли.

Төрки халыклар мәдәниятенә, фолклорына, тарихына, аеруча Азәрбайҗан ханлыгының тарихына күп мәкаләләр багышлаган.
## Хезмәт юлы
* 1990-1994 «Араз» газетасында корреспондент.
* 1994 Милли Телевидениеда редактор.

## Иҗаты
«Азәрбайҗанчылык» өлкәсендә берничә китап, күпсанлы мәкаләләр авторы.

## Чыганаклар
*Әнвәр Чынгызоглу Adam.az 

Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Азәрбайҗан публицистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Азәрбайҗан журналистлары
Төркем:Бакы дәүләт университетын тәмамлаучылар