open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәкер Яфаров

**Яфаров Бәкер Гарифулла улы** () (1888-1954) – борынгы татар әдәбияты белгече.

## Тәрҗемәи хәл

Бәкер Яфаров Сарытау губернасында, Алтата авылында дөньяга килә. Ырынбурда Заһидия мәдрәсәсендә (*1902-1912*), Уфада Галия мәдрәсәсендә (*1915 кадәр*) укый. 1908 елдан башлап, өзеклекләр белән, 1924 елгача Алтатада балаларны башта мәдрәсәдә, аннары башлангыч мәктәптә укыта. 1915 елда сугышка алына. 

Февраль революциясенән соң Яңа Узин өязенең татар авылларында мәгариф эшләрен оештыру белән мәшгуль. 1924 елны ачылган Сарытау татар педагогия техникумына чакыртыла, уку-укыту буенча мөдир булып эшли. Мәктәп укытучыларының белемен күтәрү курслары мөдире була. 1930 елларны Казанга күчә, педагогика институтының дипломын ала. 1939 елны ачылган СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтының әдәбият бүлегендә фәнни хезмәткәр.

Идел буе-Кама болгарларының X-XIV гасырлар әдәбияты һәм Нәхҗел-фәрадис әдәби истәлек буенча кандидатлык хезмәтен яклый.

Хезмәтләрендә фәнни объективлыкны күз уңында һәрвакыт тотканда, фирканең идеология органнары тарафыннан эзәрлекләнә. 1944 елда язылып беткән “Татар әдәбияты” китабы «Об ошибках и недостатках в работе Татарского научно-исследовательского института языка, литературы и истории» Татарстан өлкә комитеты карарында тәнкыйтьләнә. Бәкер Яфаров тарафыннан 1947 елда ук әзерләнеп беткән Кандалый шигырьләре җыентыгы төрле сәбәпләр аркасында үз вакытында дөньяга чыкмыйча кала. 1952 елның 18 гыйнварында чыккан Татарстан өлкә комитеты карары белән Б. Яфаров, татар әдәбияты дәреслегендә җибәрелгән «сәяси хаталар» өчен КПСС сафларыннан чыгарыла. Өстән кушу буенча алып барылган эзәрлекләү сәбәпле шул елны институттан китәргә мәҗбүр була.

## Сылтамалар

* Татарика энциклопедиясе: Яфаров Бекер Арифович

## Искәрмәләр

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Сарытау өлкәсендә туганнар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Иҗтимагый төркем

*[[Иҗтимагый фәннәр]]дә*, бер-берсе белән элемтәдә торучы, уртак үзенчәлекләре булган һәм бердәмлек хисенә ия булган кешеләр җәмгыятенең ике яки күбрәк вәкиленнән торган төркемне **социаль төркем** яки **иҗтимагый төркем** (шулай ук *җәмгыяви төркем*) дип атыйлар. 

Кайбер теоретиклар исә бер-берсенә бәйлелекнең (ингл.) яки охшашлыкның әһәммиятлелеген ассызыклаучы билгеләмәләрдән ераклашырга торыша. Җәмгыяви үзбилгеләнеш ысулы (ингл.) яклы тикшеренүчеләр өчен "төркем үзен төркемнең вәкиле буларак билгеләүчеләр аркылы билгеләнә".
 
Җәмгыяви төркемнәр төр һәм зурлык ягыннан аерылалар. Мәсьәлән, глобаль җәмәгатьчелекне зур җәмгыяви төркем дип күзаллау мөмкин.

## Шулай ук карагыз

* Бюрократия (ингл.)
* Җәмгыять (төркем) (ингл.)
* Корпоратив төркем (ингл.)
* Толпа (ингл.)
* Толпа психологиясе (ингл.)
* Төркем конфликты (ингл.)

* Төркем динамикасы (ингл.)
* Төркем хисләре (ингл.)
* Төркем нарциссизмы (ингл.)
* Төркем сайлау (ингл.)
* Төркем зурлыгы (ингл.)
* Гаиләви хуҗалык (ингл.)
* Охлократия (ингл.)

* Оешма (ингл.)
* Җәмгыяви сыйныф (ингл.)
* Җәмгыяви үзбилгеләнеш (ингл.)
* Җәмгыяви вәкилчелек (ингл.)
* Статус төркеме (ингл.)
* Мәдәни күптөрлелек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Социаль төркемнәр
Төркем:Иҗтимагый психология
Төркем:Социология терминнары
Заводоуковск

**Заводоуковск** () — Төмән өлкәсендәге кече шәһәр, Заводоуковск районының административ үзәге.

Халык саны — 25 657 кеше (2010).

## География
Зводоуковск Зур Ук елгасы өстендә, Төмәннән 93 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Шәһәр аша Р204 (Төмән — Яулытора — Ишем — Омск) автоюлы уза. Екатеринбург — Омск тимер юлында станция.
### Сәгать поясы

## Тарих
Заводоуковск беренче тапкыр 1729 елда *Уковская* авылы буларак телгә алына. 1787 елдан — волость үзәге.

1939 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1960 елда шәһәр статусын ала. 1965 елдан — Заводоуковск районы үзәге.

## Халык

### Демография

### Милли состав

## Икътисад
Машиналар төзү заводы, , тегү фабрикасы.

## Югары уку йортлары
* Урал коммерция һәм хокук институтының филиалы
* Төмән дәүләт университеты филиалы
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Төмән өлкәсе район үзәкләре
Исәт (мәгънәләр)

**Исәт:**

* Исәт (елга) — Россиянең Азия өлешендә елга, Тубылның сул кушылдыгы.
* Исәт (авыл) () — Төмән өлкәсендә авыл, Исәт районының үзәге.
* Исәт (Свердловск өлкәсе) — Свердловск өлкәсенең Югары Пышма шәһәр округы составына керүче бистә.

## Шулай ук кара
* Исәт провинциясе
Хоббит (мәгънәләр)

**Хоббит:**
* «Хоббит, яки бару һәм кайту» — Джон Толкинның фэнтези жанрындагы әсәр.
* Хоббит (мультфильм) — әсәр нигезендә төшерелгән анимацион фильм (АКШ, 1977 ел).
* «Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт», «Хоббит: Смауг бушлыгы» һәм «Хоббит: Биш гаскәр сугышы» — «Хоббит, яки бару һәм кайту» әсәре буенча төшерелгән кинотрилогия. «Балдаклар хөкемдары» кинотрилогиясенең алтарихы.
Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт

«**Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт**» ()&nbsp;— Джон Толкинның «Хоббит, яки бару һәм кайту» әсәре экранизациясе, кинотрилогиянең беренче өлеше. «Балдаклар хөкемдары» кинотрилогиянең алтарихы, шул ук студия тарафыннан һәм якын актёрлар белән төшерелгән. Трилогия өч өлештән тора: «Хоббит: Көтелмәгән сәяхәт» (*The Hobbit: An Unexpected Journey*), «Хоббит: Смог чүле (*The Hobbit: The Desolation of Smaug*, 2013) һәм «Хоббит: бару һәм кайту» (*The Hobbit: There and Back Again*, 2014).

Бу беренче тапкыр RED Epic камераларында секундка 48 кадр ешлыгы белән төшерелгән фильм. Халыкара прокатка фильм 2012 елның 14 декабрендә чыкты. Аны 2D, 3D һәм IMAX 3D форматларында күрсәтәчәкләр.

## Эчтәлеге
Фильмда Бильбо Бэггинс исемле хоббит һәм 13 гномның сәяхәте сурәтләнә. Аларның максаты&nbsp;— Смог исемле дракон тарафыннан урланган һәм Эребор тавы эчендә сакланган хәзинәне гномнарга кайтару.

## Актёрлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* "Хоббит" дөнья буйлап рекордлар куя

Төркем:АКШ фильмнары
Ağa bazar

**Ağa bazar** — 10-15 yözlärdä Bolğar şähäreneñ zur säwdä häm hönärçelek bistäse. Şähärdän 6 çaqrım tönyaq-könbatıştaraq, İdelneñ sul yarı belän Mälänä yılğaçığı arasında urnaşqan bula. İdel buyı Bolğar däwläteneñ ere säwdä, hönärçelek häm mädäniät üzäge.

1431 yılda kenäz Födor Pöstrıy citäkçelegendä Bolğarğa yaw belän kilgän rus ğäskäre talap häm cimerep kitkännän soñ, taşlandıq xälgä kilä. Xärabäläre İdelneñ sul yarında, xäzerge Bolğar şähäre yänäşäsendä. Arxeologik qazular barışında ayırım yortlar, xucalıq qorılmaları, hönärçelek ostaxanäläre (mögez-söyäk eşkärtü, metall qoyu, çülmäk yasaw h.b.) qaldıqları, törle xucalıq äyberläre, şulay uq aqçalar, çit illärdän kiterelgän eşlänmälär tabıla. Ağa bazar xärabälären 1852 dä İ.N. Berezin, 1877 dä A.A. Spitsın, 1893 tä P.A. Ponomaröv, 1952-54 tä B.B. Jiromskiy belän K.A. Smirnov tikşerälär. 1955-57 yıllarda Kuybışev susaqlağıçı astında qala.

## Monı da qarağız

* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* Böyek Bolğar ile
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
* Baqıy Urmançe
* Möxämmät-Ämin xan

## Ädäbiät

* Жиромский Б.Б. Ага-Базар // Материалы и исслед. по археологии. 1954. №42.
* Город Болгар. Очерки истории и культуры. М., 1987.

## Tışqı sıltamalar

* Bolğar däwläte
* Ага-Базар. *Tatarica*

Төркем:Татарстан тарихы
Bolğar çigä asılması

**Bolğar çigä asılması** - 10-12 yözlärdä İdel buyı Bolğar däwläte zärkänçeläre tarafınnan kömeştän, sirägräk oçraqlarda altınnan qoyılğan xatın-qız bizämäse. Baş bäyläweçenä çigälär yağınnan dürtär itep elengän. Äwwälge bolğar çorında kiñ taralğan bizänü äybere. Waq börtekläw ısulı belän bizälgän häm märcän börtekläre tezelgän bocra – bolğar çigä asılmasınıñ töp ürnäge bulıp tora. 2-2,5 sm diametrlı bocrağa cepqır häm börtekläw ısulı belän bizälgän, imän çikläwegenä oxşağan berdän alıp öçkä xätle «quıq» kiertelgän. Soñraq öç «quıqlı» bocrağa oçlarına börtekläw ısulı belän bizälgän şundıy uq «quıq» berketelgän elenmä çılbırlar da östälgän. «Quıq» yuqa metalldan äzerlängän ike öleştän, ber-bersenä cepqır yärdämendä berketelep, buıntıqlap yasalğan, öslege börtekle öçpoçmaq häm piramidalar belän bizälgän. Mondıy bocralarnıñ diametrı 4,5-8 sm, alarğa kiertelgän «quıq»larnıñ zurlığı 2-3 sm bulğan. «Quıq» şuıp yörmäsen öçen, bocrağa cepqırlı çıbıq uralğan. B.ç.a.nıñ cepqırdan yasalğan, börtekläw ısulı belän bizälgän, ürdäk sını kertep eşlängän ürnäkläre möqämällekläre belän ayırılıp tora. Ürdäk muyınına anıñ ilahilığın çağıldırğan «izge» muyınsa tağılğan. Mondıy muyınsa sasanilar däwerendäge İran näfis metall sänğäte äsärlärenä xas. Tomşığına «balçıq» yabışqan ürdäk sınçığı ğailä iminlegen, yort bötenlegen häm bäxetne gäwdäländergän. Borınğı tatar riwayätendä cir dönya okeanı töbennän ürdäk tomşığına iärep çıqqan balçıqtan yaralğan dip farazlana. Ürdäk sınlı bolğar çigä asılması belän Dağstan zärkänçeläre tarafınnan qoşçıq sını quyıp yasalğan çigä bizämäläre arasında berqädär oxşaşlıq bar. Läkin soñğıları, Bolğar ostalarınıñ neçkä häm qatlawlı cepqır belän eşlängän bizämälärennän ayırmalı bularaq, qoyu yulı belän, uyımlap häm qaraltıp yasalğan häm alarda asılmalar qullanılmağan.
Bolğar çigä asılmasınıñ başqa törläre börtekläw ısulı belän bizälgän imän çikläwege räweşendä yasala. Alarnıñ ike töre - ozınça tügäräk räweşendäge bocrağa märcän tezelgännäre (äwwälge Bolğar sänğätendä ük bulğan) häm turıpoçmaqqa tartıq bocranıñ börtek astına waq asılmalar quyılğannarı oçrıy. Bolğar çigä asılmasınıñ Ermitajdağı maxsus Könçığış fondında, Mäskäwdäge Tarix muzeyenda, TR Milli muzeyenda, Bolğar tarix-arxitektura saqlawlığında tuplanğan ürnäkläre dönya sänğäte şedevrları rätendä tora.

## Monı da qarağız
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Bolğar-Rus kileşüläre
* İdel buyı Bolğar däwläte
* Böyek Bolğar ile
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Tışqı sıltamalar
Bolğar däwläte

Төркем:Әдәбият
Төркем:Тарих
Төркем:Сәнгать
Төркем:Татарстан тарихы
Arğın

**Arğın** - 15-18 yözlärdä Qazan, Qasıym häm Qırım xanlıqlarında idäräçe ıruğlarnıñ berse. Iruğ wäkilläre xannar diwanına (idäräsenä) kergän ıruğlar arasında däräcäläre häm yoğıntıları buyınça Şirinnärdän genä qalışqannar. Tatar xanlıqları Rossiä tarafınnan yawlanğannan soñ (16-18 yözlär), arğınnar säyäsät mäydanınnan töşep qala.

## Tışqı sıltamalar
Исхаков Д.М. От средневековых татар к татарам нового времени. Казань, 1998.

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Bolğar-Rus kileşüläre

**[[İdel buyı Bolğar däwläte|Bolğar]]-rus kileşüläre** - İdel buyı Bolğarı belän Kiev Ruse arasındağı kileşüläre:
* 1) İdel buyı Bolğarı belän Kiev Ruseneñ böyek kenäze Vladimir I arasındağı kileşü. «Povesti vremennıx let» yılyazmasında xäbär itelgänçä, arqadaşları bäcänäk-türklär belän bolğarlarğa qarşı yaw belän kilgännän soñ (**[[985]]**), kenäz Vladimir I bolğarlarnıñ iqtisadi yaqtan östenlegen tanıy (*«... все они в сапозех»*) häm alardan yasaq tülätep bulmayaçağın añlıy (*«им дани нам не даяти, поидем искать лапотников»*), üzara kileşü tözergä täqdim itä. Kileşügä *«qolmaq suğa batqançı, taş su östenä qalıqqançı»* turılıqlı bulırğa dip ant itelä;
* 2) İdel buyı Bolğar däwläte belän Kiev Ruse arasında çama belän **[[1006]]** yılda ike ilneñ dä säwdägärlärenä törle şähärlärdä irekle räweştä säwdä itü xoquqı birelüe turında tözelgän kileşü (awıl cirlärendä säwdä itü mömkinlege qaralmağan). Anıñ nigezendä ike däwlätneñ säwdä, mädäniät häm säyäsät ölkäsendä üzara mönäsäbätläre nığıy. Bu kileşü turındağı mäğlümat borınğı rus yılyazmaları belän eş itkän V.N. Tatişçev xezmätendä urın alğan;
* 3) İdel buyı Bolğarı belän Vladimir-Suzdal' kenäzlege arasındağı **[[1221]]** yılğı kileşü. Bolğarlar ruslarnıñ Ustyug şähären (1218) häm rus ğäskäre bolğarlarnıñ Aşlı şähären (1220) yawlap alu suğışlarınnan soñ kileşü tözelä. Kileşüdä äytelgänçä, Uqa yılğası buyında urnaşqan qayber mordwa awılları rus kenäzlege yoğıntısına küçä;
* 4) **1229** yılğı İdel buyı Bolğarı belän Vladimir-Suzdal' kenäzlege arasındağı kileşü (1229). İdel buyı töbägendä üzara mönäsäbätlärne bilgeli, äsirlär almaşu, säwdägärlär belän balıqçılarğa ike il arasında irekle eş yörtü mömkinlege birä. Bu kileşü Vladimir-Suzdal' kenäze Yüriy Vsevolodoviçnıñ Uqa belän Sura yılğaları arasındağı mordwa cirlären üz yoğıntısına alu öçen başlağan suğışınnan soñ 6 yılğa dip tözelä. Älege kileşü Rus kenäzlegenä **açlıq afätennän qotılu** çarası bulsa (berniçä yıl igen uñmağan rus ilenä bolğarlar 1229 yılda zur külämdä aşlıq ozatalar), bolğarlarğa 1229, 1232 yıllardağı monğol yawlarına oyışqan töstä qarşı toru mömkinlege birä.

## Monı da qarağız
* Bolğar bizäleş sänğäte
* Bolğar çigä asılması
* Bolğar
* Ağa bazar
* Böyek Bolğar ile
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
* İdel buyı Bolğar däwläte
* Qazan yanındağı suğış (1506)
* Möxämmät-Ämin xan
* Tuqtamış xan

## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.

Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Biläw yanındağı suğış

right|300px|thumb|Biläw yanındağı suğış xaritası
**[[Биләү|Biläw]]** (rusça Белёв) **yanındağı suğış** - 5 dekaber **1437** yılda, Oluğ Möxämmäd xan belän Mäskäwneñ böyek kenäze Vasiliy II Tyomnıy ğäskärläre arasında bulğan orış. Altın Urda täxete öçen barğan köräştä Oluğ Möxämmäd xan 1437 yılnıñ közendä Säyed Äxmäd tarafınnan ciñelä häm 3 meñ çamasındağı ğäskäre belän çik buyındağı Biläw şähärenä taba çigenä. Qışnı Biläwdä çığarğa niätläp, qälğa-şähär tiräsen «bozlap qatıra», qalın boz qantarları kisterep, nığıtma tözetä (*«здела себе ледян град...»*). Vasiliy II, xannı üz bilämäsennän quıp çığarırğa uylap, bertuğanı Yuriynıñ ulları Dmitriy Şemyaka belän Dmitriy Krasnıy kenäzlär citäkçelegendä 40 meñlek ğäskär cibärä. Oluğ Möxämmäd xan köçläre baştaraq berqädär yuğaltuğa duçar bula, solıx kileşüe täqdim itelä. Rus ğäskäre başlıqları kileşüdän baş tartalar, «bozlap qatırılğan nığıtma»ğa höcümne köçäytälär. Xan atlıları kinättän alar östenä yabırıla, rus suğışçılarınıñ baytağı häläk bula, qalğannarı qurqıp çigenä häm qaça. Rus yılyazmaçısı bu waqiğanı *«татарове... побиша рать рускую ... бояр и князей множество»* («tatarlar... rus ğäskären... küp kenä boyarlarnı häm kenäzlärne qırdılar»), dip terkäp quyğan. Oluğ Möxämmäd, bu bäreleştä **zur ciñü**gä ireşsä dä, Biläwdä ozaqqa totqarlanmıy. 1438 yıl başında anıñ Tübän Novgorodqa (ikençe beräwlär fikerençä - Qazanğa) taba kitep baruı mäğlüm. 

## Monı da qarağız
* Oluğ Möxämmäd
* Suzdal' yanındağı suğış
* Vasiliy II
* Qazan yanındağı suğış (1506)
* Tuqtamış xan
* Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
* İdegäy
* Möxämmät-Ämin xan
* Bolğar-Rus kileşüläre

## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Тарих
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Яңа Уренгой

**Яңа Уренгой** () — Россиядә шәһәр, Ямал-Ненец автономияле округының халык саны буенча округының икенче шәһәре.

Халык саны — 104 144 кеше.

## География
Яңа Уренгой Көнбатыш Себердә, Евояха елгасы өстендә, Салехардтан 450 километр көнчыгыштарак урнаша. Яңа Уренгой — Соргыт тимер юлында станция.

### Климат
* Уртача еллык температура — -5,7&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,4 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 78%




## Тарих
1949 елда Поляр түгәрәге буендагы тундрада Трансполяр магистральнең төзелеше башланды. Хәзерге Яңа Уренгой территориясендә *Ягельная* тимер юл станциясе төзелә. Сталин үлеменнән соң, юлның төзелеше туктатыла, аның төзегән өлешләрне ташланганнар.

1966 елда Уренгой бистәсе тирәсендә Уренгой газ чыганакны табалар, 1975 елда шәһәрнең төзелеше башлана.

1980 елда Яңа Уренгой шәһәр статусын ала.

1984 елдан Уренгой чыганагы газы Уренгой — Помары — Ужгород газүткәргече буенча Аурупага экспортка чыгарылу башлаган.

2004 елда шәһәр составына Коротчаево һәм Лимбяяха шәһәр тибындагы бистәләре кертеләләр.

2012 елның декабрьдә шәһәр хакимияте мигрант җинаятьчелеккә һәм экстремистик оешмаларга каршы көрәш максаты белән шәһәргә керү өчен пропуск системасы кертелгән.

## Халык

## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Икътисад
*  предприятиләре: 
" ООО «Газпром добыча Уренгой»
" ООО «Газпром добыча Ямбург»
" ООО «Газпром подземремонт Уренгой»
" ООО «Газпром бурение»

## Югары уку йортлары
* Россия Яңа университетының филиалы
* Төмән дәүләт университетының филиалы
* Мәскәү дәүләт университетының филиалы
* Тум дәүләт радиоэлектроника һәм идарә системалар университетының филиалы
* Ямал нефть һәм газ университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/janao/novyurengoj/index.html

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәрләре
Suzdal' yanındağı suğış

}}}}} |
! colspan="2" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğäskär başlığı 
}}
|-
}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
 |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğomum yuğaltular
-
 colspan="4" style="text-align: center;"  }
}}
|}

right|300px|thumb|Suğış planı
right|300px|thumb|Suğış yöreşe häm näticäse
**Suzdal' yanındağı suğış** - 7 iyül 1445 yılda, Oluğ Möxämmäd xan ulları - Mäxmüt häm Yaqub oğlannar belän Mäskäwneñ böyek kenäze Vasiliy II Tyomnıy ğäskärläre arasında bulğan suğış. Suğış näticäläre: Qazan xanlığı tarafınnan Mäskäw ğäskärläreneñ tulı tar mar itüe, Mäskäw böyek kenäze Vasiliy II Tyomnıy äsirlekkä alu (berdänber tapqır tarixta), zur salım salu, Qasıym xanlığı Mäskäw yanında barlıqqa kilü. Bu suğışta tatarlar xäyläkär taktikası qullanğan: başta çigenä başlağan, soñraq kinät rus ğäskärlären qamap alğan. 
Qazan xanı Oluğ Möxämmät ulları - Mäxmüt häm Yaqub oğlannar Suzdal' yanındağı suğışta Mäskäw kenäzeneñ ğäskärlären tar-mar itä, enese Mixail Andreyeviç, küp boyarlar belän üzen äsirlekkä alıp, zur salım sala. İvan Andreyeviç, Vasiliy Yaroslaviç kenäzläre qaçqannar. Vasiliy II Tyomnıy irege öçen ruslar 200000 sum Qazanğa tülägän. Salım cıyar öçen rus
cirlärenä tatar türäläre cibärelä. Monı xalıq qına tügel, boyarlar häm kenäzlär dä önämi. Alar Vasiliy III ne täxettän bärep töşerep, küzlären suqıraytalar. Ämma Oluğ Möxämmät ğäskär cibärä häm Vasiliy III ne yañadan
täxetkä mengezä. 1439-1445 yıllardağı wäzğiät şundıy bula. Läkin näq şul çorda tatarlar belän ruslar arasında säwdä häm däwlät elemtäläre köçäyep kitä, tovarlar almaşıp qına qalmıylar, ğöref-ğädätlär, däwlät belän idärä itü h.b. bağlanışlar da nığıy. 

## Monı da qarağız
* Oluğ Möxämmäd
* Biläw yanındağı suğış
* Vasiliy II
* Qazan yanındağı suğış (1506)
* Tuqtamış xan
* Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
* Möxämmät-Ämin xan

## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.

Төркем:Тарих
Төркем:Татарстан тарихы
Vasiliy II

**Vasiliy II** Tyomnıy (Suqır) - (10.3.1415, Mäskäw - 27.3.1462, şunda uq), Mäskäw böyek kenäze (1425 yıldan). Kenäz Vasiliy I neñ ulı. 1417 yılda, abıyları wafatınnan soñ, Mäskäw kenäzlege täxetenä waris bulıp qala. 
## Tarix
Vasiliy II baliğ bulğançı, däwlät belän anası Sofia, mitropolit Fotiy, boyar İ.D. Vsevolojskiy h.b. idärä itä.
### Täxet öçen köräş
Vasiliy II täxetkä utırğannan soñ ozaq yıllar däwamında (1425-53) böyek kenäz täxete öçen üzara köräş bara: Galitsiä kenäze Yüriy Dmitrieviç, anıñ ulları Vasiliy Kosoy häm Dmitriy Şemyaqa üz östenleklären däğwalıylar. Vasiliy II gä ber ük waqıtta Litva häm Altın Urda basımına qarşı da köräşergä turı kilä. 
### Suğış ciñelüläre
1437 yılda Altın Urda täxetennän quılğan Oluğ Möxämmäd xan kenäzlekneñ çik buyındağı Biläw qalasında tuqtalğaç, Vasiliy II aña qarşı 40 meñlek ğäskär cibärä, ul ğäskär tar-mar itelä ( Biläw yanındağı suğış ).

Oluğ Möxämmäd ulı Mäxmüd xan köçlärenä qarşı toru da uñışsız tämamlana - Suzdal' yanındağı suğışta (1445) Vasiliy II ğäskäre ciñelä, kenäz üze yaralana häm qulğa alına (Suzdal' yanındağı suğış).

Zur külämdä yolım aqçası tüläw häm Tuqtamış xan zamanında atasına birelgän Xankirmän bilämäsen qaytaru şartı belän azat itelä. Mondıy kileşü boyarlar arasında qänäğätsezlek tudıra. 
## Fetnä häm suqıraytu
Şunnan faydalanıp, kenäz D. Şemyaka 1446 yılda fetnä oyıştıra, Vasiliy II ne äsir itä häm suqırayta (Vasiliy IIneñ «Tyomnıy» quşamatı şul waqiğağa bäyle).

Şul yılnıñ dekaberendä Vasiliy II, Mäskäw boyarlarına häm Qazan xanlığı yärdämenä tayanıp, qabat üz täxetenä utıra, D. Şemyaka yaqlı köçlärne tar-mar itä. 
## Eçke säyäsät
Üz idäräçelegen nığıtu çaraların kürä başlıy, kenäzlekneñ wağraq udel bilämälären yuqqa çığara, berläşterä. Tübän Novgorod kenäzlegen häm öleşçä Yarıslaw kenäzlege bilämäsen üz kenäzlegenä quşuğa ireşä. Könçığıştağı Vyatka, Perm häm Tönyaq-könçığış Peçora cirbilämälären yawlaw suğışları alıp bara.

Salım tüläw tärtiben barlıq kenäzlek bilämälärendä bertörle itep üzgärtä, salım tüläwçelärneñ san isäben, ixtimal, cir bilämäläreneñ külämen dä, sanawnı ütkärtä. Vasiliy II idärä itkändä feodallarğa cir bilämäläre büläk itep birü oçraqları kimetelä.

Cirne berketü, krästiännärneñ küçenep yörüen çikläw çaraları kürelä. Tatar feodallarına rus kenäzlegendä ayırım cir bilämälär (udel cirläre) birelä. Vasiliy II idärä itkändä Qasıym xanlığı barlıqqa kiterelä. Vasiliy II Novgorodqa berniçä märtäbä yaw belän bara (1441, 1456, 1460 h.b.), 1458 yılda Noqrat ciren, şul isäptän Noqrat tatarların (Ar yağı bäkläre bilämäsen) Mäskäwgä buysındıra.

## Monı da qarağız
* Oluğ Möxämmäd
* Biläw yanındağı suğış
* Suzdal' yanındağı suğış
## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* tatarile.org. Vasiliy II
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.

Төркем:Россия тарихы
Сугыш

Экстремаль агрессия, җәмгыяви тотрыксызлык, һем гадәттү бик югары үлем саны белән билгеләнгән дәүләтләр, милләтләр, яки башка яклар арасындагы оештырылган, кораллы, һәм еш озын мөддәт дәвам иткән низаг **сугыш** дип атала. Сугыш төрле сәяси җәмгыятьләр арасында, шул ук арада аңлы килеш корал кулланышы киң таралган конфликт булу сәбәпле, сәяси золым дип билгеләнә.  Сугышның (яки башка көч куллану очракларының) булмавы гадәттә тынычлык дип атала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

 

## Моны да карагыз

Төркем:Сугыш
Низаг

**Низаг** — ике һәм аннан да күбрәк кешеләрнең, каршы юнәлешле максатлар, кызыксынулар, фикерләр, карашлар бәрелеше. 

Аерыла торган теләкләре булган тарафлар башкасы аларга каршы гамәл кылачагын яки кыла икәненә ышанып һәм шул башка тарафка зыян итүче гамәлләргә керешү процессы **низаг** дип атала. Низаг еш негатив дип күренсә дә, аерым очракларда кайбер низаг төрләре позитив нәтиҗәгә китерә ала.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Низаглар
Риза Шәфи

**Риза Закир улы Шәфиев** (1923 елның 20 феврале — 2004 елның 3 декабре) — татар шагыйре, публицист, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2001-2004).

## Тормыш юлы
Риза Шәфи 1923 елның 20 февралендә Башкортстанның Кыйгы районы Үрге Кыйгы авылында дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетына укырга керә.

1941 елның 22 июненнән үк ул — Ульяновскидагы хәрби училище курсанты. Соңыннан хәрби академия тәмамлый. Хәрби инженер буларак хезмәтен дә иҗади эштә: фәнни-тикшеренү институтында башлап җибәрә. Алга таба да аны хәрби техниканың иң яңа төрләрен булдыру, күпләп җитештерү хәстәре белән шөгыльләнгән фәнни оешмалар, заводларга тәгаенлиләр. Куәтле ракеталарны булдыру хәстәренә дә ул беренчеләрдән булып билгеләнә. Хәрби хезмәткә утыз ел гомерен бирә.

Хәрби хезмәттән киткәч кенә, аңа балачак хыялларын тормышка ашырырга мөмкинлек ачыла. Казан, Уфа, Ижау шәһәрләрендә бер-бер артлы шигъри әсәрләре, мәкаләләре, китаплары басылып чыга. Ул елдан-елга шигъри иҗат камиллеген үстерә. Укучыларына лирик шигырьләрен, юмор-сатира үрнәкләрен, әйтем-мәкальләргә тартым икеюллыкларын һәм хикмәтле сүзләрен, татар халкының узганнары белән горурланып, бүгенге хәле, киләчәге өчен хафаланып язган әсәрләрен бүләк итә.

Шагыйрь 2004 елның 3 декабрендә Воткински шәһәрендә вафат була. Аның исеме белән «Яңарыш» газетасы каршындагы әдәби иҗат берләшмәсен атыйлар.

## Басма китаплар
* Каен, Чыршы һәм Кисәү: әкият. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1962. — 12 б. — 25000 д.
* Синең җылы кулларың: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1981. — 95 б. — 3000 д.
* Иң матур чагың: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1983. — 80 б. Җан җылысы: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1989. — 80 б. — 1700 д.
* Җомак әйтәм, җавап көтәм: табышмаклар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1991. — 166. —5000 д.
* Офыклардан офыкларга: шигырьләр. — Ижау: Ижау полиграфкомбинат, 1999. — 3856.—1000 д.
* Тауларым иңендә таулар: шигырьләр. — Ижау: Ижау полиграфкомбинат, 2004. — 3846.— 1000 д.

## Чыганаклар
* Рахмани Р.Ф., Даутов Р.Н., Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек: 2 томда. 2 том, бит 674 

## Сылтамалар
* Удмуртиядә шагыйрь Риза Шәфине искә алдылар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Удмуртия язучылары
Qazan yanındağı suğış (1506)

}}}}} |
! colspan="2" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğäskär başlığı 
}}
|-
}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
}} |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Köndäş yaqlarnıñ köçläre
}}
|-
}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
}} |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Xärbi yuğaltular
}}
|-
}} |
 style="border-right:1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right:1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
 |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğomum yuğaltular
-
 colspan="4" style="text-align: center;"  }
}}
|}right|350px|thumb|Qazan, 16 ğasır (F. Xalikov räseme)
**[[Qazan]] yanındağı suğış** — 22 may — 25 iyün 1506 yılda — Möxämmät-Ämin xan xanı belän böyek kenäze Vasiliy III bulğan suğış. Suğış näticäläre: Qazan xanlığı tarafınnan Mäskäw ğäskärläreneñ tulı tar mar itüe, 93000 rus ğäskäriläre yuq itüe. 

1506 yılda Mäskäw böyek kenäze Vasiliy III Qazan xanlığı qarşı 100000 ğäskäri cibärgän. 22 mayda Möxämmät-Ämin xan xanı Qazan yanında rus qorab ğäskäre yuq itkän, 25 iyündä Qazan ğäskärläre baş rus atlı ğäskären tar mar itkän, 100000 rus ğäskäridän 7000 keşe genä isän qalıp qaçıp kitkän. Tarixi çığanaq buyınça: 

}}| } }}
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | 30px|»|link=
|}
## Näticälär
Qazan yanındağı suğış — urta ğasırlarda iñ zur suğışı berse bulğan.  Bu suğıştan soñ Möxämmät-Ämin xanı abruyı Tatar xanlıqları eçendä kütärelgän. Bu ciñelüdän soñ böyek kenäze Vasiliy III Qazan-Mäskäw solıx kileşüenä qul quyırğa mäcbür bulğan. Qazan xanlığı İvan III tarafınnan quyılğan Mäskäw yoğıntısınnan azat bulğan.

## Monı da qarağız
* Oluğ Möxämmäd
* Biläw yanındağı suğış
* Suzdal' yanındağı suğış
* Vasiliy II
* Möxämmät-Ämin xan
* Tuqtamış xan
* Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
* İdegäy
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Tışqı sıltamalar
* Bolğar däwläte
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
* М. Г. Худяков Очерки по истории Казанского ханства. Москва, «ИНСАН», 1991, ISBN 5-85840-253-4
* Похлебкин В. Татары и Русь. Москва «Международные отношения» 2000

Төркем:Тарих
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Mäskäwneñ buysındıruı (1382)

}}}}} |
! colspan="2" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğäskär başlığı 
}}
|-
}} |
 style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right: 1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
}} |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Xärbi yuğaltular
}}
|-
}} |
 style="border-right:1px dotted #aaa;"  }
| style="border-right:1px dotted #aaa;"  }}}
}}
|-
 |
! colspan="4" style="background: lightsteelblue; text-align: center;"  Ğomum yuğaltular
-
 colspan="4" style="text-align: center;"  }
}}
|}
right|250px|thumb|Tuqtamış xan
right|250px|thumb|Dmitriy Donskoy
**Mäskäwneñ buysındıruı** — 23-26 avgustında 1382 yılda Tuqtamış xan tarafınnan Mäskäwne yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä mäcbür, Altın Urdadan Mäskäw separatizmı niätlären bastırılğan ide. 

Suzdal' kenäzläreneñ süzläre buyınça Mäskäw häm Ryazan' şähärläre Litva yağın yaqlası kilä ide. Şul waqıtta Litva — baş Altın Urda doşmanı bulğan. Tuqtamış xan  Mäskäw separatizmı niätlärenä ışanğan häm  Mäskäwgä yaw çapqan. Dmitriy Donskoy Mäskäwdän qaçqan, ä şähärdä kenäz xatını, Kiprian metropolitı qalğannar. Kenäz Dmitriy bulmağanda, Mäskäwdä çualışlar, talawlar başlağannar, keşelär kibetlär sındırıp talağannar ide, küp şäräb, araq eçkännär ide:
}}| } }}
| style="width:30px; vertical-align:bottom; padding-left:10px;" | 30px|»|link=
|}

Kenäz xatını, Kiprian metropolitı çualışlarnı qurqıp Tuqtamışnı Mäskäwdän çığarırğa sorağannar, Tuqtamış xan alarğa röxsäte birgän häm alar qaçıp qotılğannar.  
26 avgustta Suzdal', Tübän Novgorod kenäzläreneñ (Vasiliy Kirdyapa, Semyon) xiänäte faydalanıp Tuqtamış ğäskäre Mäskäwne buysındıra. 
 
Suğıştan soñ Mäskäw häm böten Rus yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä häm ğäskärilär birergä mäcbür ide.
## Monı da qarağız
* Oluğ Möxämmäd
* Biläw yanındağı suğış
* Suzdal' yanındağı suğış
* Qazan yanındağı suğış (1506)
* Vasiliy II
* Möxämmät-Ämin xan
* Tuqtamış xan
* İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe

## Tışqı sıltamalar
* Гумилёв, Лев Николаевич «Древняя Русь и Великая степь». — Астрель, АСТ, 2004. ISBN 5-17-026279-5, 5-271-09769-2
* Лев Гумилев. Черная легенда. — М.: Айрис Пресс, 2005.
* Гумилёв, Лев Николаевич «От Руси до России»
* Bolğar däwläte
* Зимин А.А. Витязь на распутье. Феодальная война в России XV в. М.,1991.
* М. Г. Худяков Очерки по истории Казанского ханства. Москва, «ИНСАН», 1991, ISBN 5-85840-253-4
* Похлебкин В. Татары и Русь. Москва «Международные отношения» 2000

Төркем:Тарих
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Помар

**Помар** (, ) — Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл.

Халык саны — 2 014  кеше (2010 ел).

## Исем чыганагы
И.С. Галкин һәм О.П. Воронцова мәгълүматлары буенча, авыл исеме мари теленнән *"болынлы, үлән белән капланган елга янында урнашкан чирмешләр"* дигәнне аңлата.

## География
Помары Илләт елгасы өстендә, Волжсктан 10 километрга төньяк-көнбатышрак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — *Помары* (Приволжскийда урнаша).

## Тарих
Помар авылы беренче тапкыр XVIII гасырда телегә алына.

1960 елда Помар авылы составына Черкасола, Лапкасола, Куруктуры һәм Кермегейкино авыллар кертеләләр.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр — 77,2%, руслар — 20,8%.

## Икътисад
* «Уренгой—Помар—Ужгород» газүткәргечендә кәмприсер станциясе.

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Түбән Варта

**Түбән Варта** () — Россиядә шәһәр, Хант-Манси — Югра автономияле округының халык саны буенча округының икенче шәһәр.

Халык саны — 251 860 кеше.

## География
Шәһәр Көнбатыш Себердә, Об елгасы өстендә, Ханты-Мансийскидан 625 километр көнчыгыштарак урнаша. Нижневартовск I һәм Нижневартовск II тимер юл станцияләре урнашкан.

## Тарих
Түбән Варта 1909 елда *Нижневартовская* пристане буларак нигезләнә.

1964 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1966 елда Түбән Варта тирәсендә Самотлор газ чыганагы табыла һәм шул ук елда Түбән Варта комсомол төзелеше булып игълан ителә.

1971 елда Түбән Вартада аэропорт ачыла.

1972 елда Түбән Варта шәһәр статусын ала.

## Халык

## Дин

;Православие
;Ислам
* 1нче мәхәллә мәчете
* 2нче мәхәллә мәчете (Җәмигъ мәчете)
* 3нче мәхәллә мәчете (*төзелә*)

## Икътисад
Нефть-газ комплекы ширкәтләре: «Самотлорнефтегаз», «Нижневартовское нефтегазодобывающее предприятие», «ТНК-Нижневартовск» һ. б.

## Югары уку йортлары
* Түбән Варта дәүләт һуманитар университеты;
* Төмән дәүләт университетының филиалы;
* Омск дәүләт техника университетының филиалы;
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы;
* Тум дәүләт радиоэлектроника һәм идарә системалар университетының филиалы;
* Төньяк Урал дәүләт университетының филиалы;
һ. б. югары уку йортлары.

## Һәйкәлләр
* Муса Җәлил һәйкәле

## Галерея

Nizhnevartovsk, lake Komsomolskoye.jpg|
Nizhnevartovsk, lake Kymyl area.jpg|
Nizhnevartovsk, lake Komsomolskoye skyline.jpg|


## Танылган шәхесләр
* Альберт Батыргазиев (1998), боксчы–профессионал, Россия милли җыелма командасы әгъзасы, халыкара класслы спорт мастеры. РФ чемпионы (2017, 2018, 2019, 2020). Азия чемпионы.
 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/hmao/nvartovsk/index.html

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Мулла

thumb|left|Муллалар Сәфәви шаһ кабул итү мәҗлесендә
**Мулла** ( *мөлля*,  *мәүла* — «ия, хуҗа, яхшылык итүче» сүзеннән, бор. төрк. *ärklägli(<small>مولى</small>)*) — мөселманнарда дин әһеле, дин эшлеклесе, дин белгече. Гадәттә Коръәнне, хәдисләрне һәм шәригатьне яхшы белә.

*[[Имам]]* төшенчәсе аермалы буларак, *мулла* төшенчәсе — вазифа түгел, ә дәрәҗә. Мәсәлән, *«мәхәллә имамы мулла Галим»*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Ислам терминнары
Салехард

**Салехард** (, , , ) — Россиядә шәһәр, Ямал-Ненец автономияле округының үзәге, халык саны буенча округының дүртенче шәһәре.

Халык саны — 42 494 кеше.

2025 елның 15 гыйнварында Россия Федерациясе Президенты В. В. Путин указы белән шәһәргә **[[Хезмәт даны шәһәре|«Хезмәт батырлыгы шәһәре»]]** мактаулы исеме бирелгән.

## География
Салехард Полуй елгасының Об елгасына кушылган урынында, Төмәннән 1982 километр төньяктарак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — Лабытнанги (19 км), ул Обның каршы яктагы ярында урнаша. Элек Салехардта тимер юл стансасы да булган, ләкин Трансполяр магистральен ябу нәтиҗәсендә вокзал да ябылган.

### Климат



## Тарих
Салахард 1595 елда *Обдорск крепосте* буларак нигезләнә.

1807 елда крепость корылмалары җимереләләр, Обдорск авылга әверелә.

1923 елга кадәр Тубыл губернасының (1919 елдан — Төмән губернасының) Берёзов өязе составында. 1923—1930 елларда — Урал өлкәсенең Обдорск районы үзәге.

1930 елдан — Ямал-Ненец милли округының үзәге.

1933 елда Обдорск шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла, аңа **Салехард** исеме кушыла.

1938 елда шәһәр статусын ала.

1956—1975 елда шәһәрнең админнистранив буйсынуда Лабытнанги шәһәр тибындагы бистәсе булган.

## Халык

## Дин

;Православие
;Көнбатыш Себер халыкларының мәҗүси дине
;Ислам
* Салехард җәмигъ мәчете

## Икътисад
Икмәк комбинаты, балык консервлары заводы, сөт заводы.

## Югары уку йортлары
* Төмән дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе филиалы
* Урал коммерция һәм хокук ниститутының филиалы
* Мәскәү финанс-һуманитар академиясе филиалы
* Дмитрий Менделеев исемле Тубыл дәүләт педагогика институтының филиалы
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы

## Фотогалерея

Файл: Salaehardpetrpavel.jpg |

Файл: Salehardrestoran3.jpg  |
Файл: Memorial to builders of 501 Railroad (08).jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/janao/salehard/index.html

Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Зөләйха Хисмәтуллина

**Зөләйха Гатаулла кызы Хисмәтуллина** (22.11.1922 ел, Казан, , ,  — 24.02.1994 ел, , , ) — Муса Җәлил исемендәге опера һәм балет театрының солисты, җырчы (лирик-драматик сопраносы), укытучы. , РСФСР Халык артисты, Татарстан халык артисты, 5 нче чакырылыштагы ТАССР Югары Советының депутаты.

## Биография
Җырчы 1922 елның 22 ноябрендә Казан шәһәрендә туа.

Башлангыч музыкаль белемне Зөләйха Казанның 1 нче балалар музыка мәктәбендә ала. 16 яшендә радиокомитетның вокал ансамблендә җырлый башлый. Ул вакытта радиода музыкаль редактор булган Җәүдәт Фәйзи киңәше буенча 1940 елда ул Ленинград дәүләт консерваториясе каршындагы музыка училищесына (З. Р. Артемьева-Леонтьевская классы) керә. Бөек Ватан сугышы башланганнан соң Казанга әйләнеп кайта һәм 1942—1945 елларда Казан музыка училищесында (Е. В. Кузьмина, Е. Г. Ковелькова, А. А. Рожковская класслары) җырларга өйрәнә.

1945—1974 елларда Муса Җәлил исемендәге опера һәм балет театрында солист булып җырлый, 40-ка якын классик һәм милли репертуар партияләрен башкара. Татарстанның күпчелек композиторлары Зөләйха Хисмәтуллинага үз эшләрен багышлыйлар. Нәҗип Җиһановның «Намус» һәм «Теләче» операларының төп партияләре, Хөснулла Вәлиуллинның «Самат» һәм «Дим буенда» операларының баш партияләре, Җәүдәт Фәйзинең «Тапшырылмаган хатлар»ы җырчының иҗади индивидуальлегенә исәпләнеп языла. Зөләйха Хисмәтуллина — Мансур Мозаффаров, Александр Ключарёв, Алмаз Монасыйпов, Заһит Хәбибуллин, Рөстәм Яхин һәм башкаларның бик күп танылган җырларын һәм романсларын беренче башкаручы.

1950 елда ул Казан консерваториясен тәмамлый. 1961 елдан Казан консерваториясендә укыта башлый, 1983 елдан — профессор, 1974—1983 елларда кафедра башлыгы.

Аның шәкертләре арасында Әлфия Заһидуллина, Зөһрә Сәхәбиева, Айдар Фәйзрахманов кебек танылган шәхесләр бар.

1994 елда Зөләйха Хисмәтуллина вафат була.

## Премияләр һәм исемнәр
* ТАССРның атказанган артисткасы.
* РСФСРның халык артисткасы (1966) 
* Татарстанның халык артисткасы (1992)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Милләттәшләр» сайтында Зөләйха Хисмәтуллина 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Ханты-Мансийск

**Ханты-Мансийск** (, , , иске аты **хант-Вогул**) — Россиядә шәһәр, Хант-Манси — Югра автономияле округының үзәге.

Халык саны — 79 410 кеше.

## География
Ханты-Мансийск Иртыш елгасы өстендә, Төмәннән 1076 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — Нефтеюганск (264 км). Ханты-Манскийск халыкара аэропорты.

## Тарих
1931 елда Самарово авылы янында Хант-Манси милли округының үзәге — *Остяко-Вогульск* бистәсе нигезләнә.

1931-1934 елларда — Урал өлкәсе составында, 1934—1944 елларда — Омск өлкәсе составында.

1936 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала. 1940 елдан **Ханты-Мансийск** исемен йөртә.

1944 елдан — Төмән өлкәсе составында.

1950 елда шәһәр статусын ала, шул ук елда Ханты-Мансийск составына Самарово авыл кертелә.

## Халык

### Милли состав

## Дин

;Православие
;Ислам
* Мәчет

## Икътисад
Агач эшкәртү комбинаты, азык комбинаты, икмәк заводы, сөт заводы.

Нефть-газ комплексның ширкәтләре.

## Югары уку йортлары
115px|left|Югра дәүләт университеты
* Югра дәүләт университеты
* Ханты-Мансийск дәүләт медицина университеты
* Урал дәүләт архитектура-сәнгать академиянең филиалы
* Архангельск идарә инистутының филиалы
* Мәскәү дәүләт мәдәният һәм сәнгаты университетының филиалы
* Гнесинннар исемле Россия музыка академиясе филиалы
* Урал коммерция һәм хокук институтының филиалы

## Фотогалерея

Chekhova Street Khanty-Mansiysk.jpg|
Khanty-Mansiysk theater.JPG|
River port and auto depot of Khanty-Mansiysk.jpg|Елга порты һәм автовокзал
Flag of Khanty-Mansiysk (2000).svg|Ханты-Мансийск байрагы (2000—2002)


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/hmao/hantymansi/

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Нефтеюганск

**Нефтеюганск** () — Россиядә шәһәр, Хант-Манси — Югра автономияле округының халык саны буенча  икенче шәһәр.

Халык саны — 123 276 кеше.

## География
Нефтеюганск Об елгасы һәм аның Юган Об  өстендә, Ханты-Мансийсктан 250 километр 
көнчыгыштарак урнаша. Иң якындагы тимер юл станциясе — Пыть-Ях (50 км).

## Тарих
Нефтеюганск 1961 елда Усть-Балык авылы янында геологоразведчиклар бистәсе буларак нигезләнә. Нигезлнгән бистәсенә *Партсъездовский* исеме кушыла.

1962/1963 елдан Нефтеюганск исемен йөртә.

1964 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1967 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Дин

;Православие
;Ислам
* Җәмигъ мәчете

## Икътисад
Икътисад нигезе — нефть чыгару.

Нефтеюганскта Усть-Балык — Омск нефть үткәргече һәм Усть-Балык — Тубыл нефтепродуктлар үткәргече башланалар.

Төзү конструкцияләр заводы, икмәк заводы.

## Югары уку йортлары
* Мәскәү социаль-һуманитар университеты филиалы
* Омск дәүләт техника университетының филиалы
* Тум дәүләт радиоэлектроника һәм идарә системалар университетының филиалы
* Россия дәүләт социаль университеты филиалы
* Төмән дәүләт нефть һәм газ университетының филиалы

## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы шәһәрләре
Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы** () — 2007 елга кадәр Россия Федерациясенең субъекты.

## География
Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы тулысынча Төньяк поляр түгәрәге артында урнашкан. Элекке округ территориясендә Россиянең иң ерак төньяк кыйтга ноктасы һәм Ауразия материгының иң төньяк ноктасы — Челюскин борыны урнаша.

Төп елгалар — Енисей, Хатанга.

## Тарих
*Таймыр (Долган-Ненец) *'милли округы**' БҮБК карары буенча РСФСР Көнчыгыш Себер крае составында 1930 елның 10 декабрендә оештырыла.

1934 елдан — Красноярск крае составында.

1977 елдан — Таймыр (Долган-Ненец) *автономияле* округы. 1992 елның Федератив килешүе буенча Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты статусын алган, ләкин ләкин формаль рәвештә ул Красноярск крае составында булган.

2005 елның референдум нәтиҗәләре буенча, Таймыр (Долган-Ненец) автономияле округы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Красноярск краена *[[Таймыр районы]]* буларак кертелә.

## Административ-территориаль бүленеше
* Диксон районы (район үзәге — Диксон)
* Енисей тамагы районы (район үзәге — Караул)
* Хатанга районы (район үзәге — Хатанга)

* Дудинка шәһәр округы

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан РФ субъектлары
Норильск

**Норильск** () — Россиядә шәһәр, Красноярск краенда халык саны буенча округының икенче шәһәр.

Халык саны — 176 189 кеше.

2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## География
Норильск Таймыр ярымутравында, Норильская елгасы янында, Красноярсктан 1 500/2 000 километр төньяктарак урнаша. Норильск тимер юлында станция.

Май—июньдә шәһәрдә поляр көн, ә декабрь—гыйнварда поляр төн була.

### Климат



## Тарих
200px|thumb|left|Норильскның беренче өе
XVI—XVII гасырларда Норильск чыганаклардагы бакырны Мангазый халкы кулланган.

1860-елларда Сотниковлар (Дудинка сәүдәгәрләре) хәзерге Норильск тирәсендә каралама бакырны эретү өчен шахта мичен төзегәннәр.

1919 елда бу районда Николай Ураванцев җитәкчелеге астындагы геологик тикшеренүләр башланалар. 1921 елда хәзерге Норильскның беренче өе төзелә.

1935 елда ГУЛаг тоткыннар көчләре белән Норильск тау-металлургия комбинаты төзелеше башлана.

1939 елда Норильск шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1935-1955 елларда эшче көченең нигезе Норильлаг һәм Горлаг тоткыннары булганнар.

1953 елда Горлаг токыннары восстаниены күтәрәләр.

2005 елда Норильск составына Талнах һәм Кайеркан шәһәрләре кертеләләр. Норильск шәһәр округы составына шулай ук Снежногорск 
шәһәр тибындагы бистәсе керә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 77,6%, украиннар — 9,0%, әзериләр — 3,4%, татарлар — 2,1%, белоруслар — 1,1%.
## Дин

;Православие
* Норильск епархиясе
;Ислам
* «Нурдкамал» мәчете

## Икътисад
 предприятиесе — Норильск тау-металлургия комбинаты.

Металл эшкәртү, химия, азык-төлек һәм башка ширкәтләре. Снежногорскта — Хантайка ГЭСы.

## Югары белем йортлары
* Норильск индустрия институты
* Мәскәү дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтының филиалы
* Мәскәү эшкуарлык һәм хокук институтының филиалы
* Кисловодск икътисад һәм хокук институтының филиалы
* Красноярск дәүләт педагоика университетының филиалы

## Фотогалерея

Theatrenorilsk.jpg|Маяковский исемле драма театры
Sunduknorilsk.jpg|Сундук тавы
Городская больница №1 Г. Норильск.jpg|
Talnahpanorama.jpg|
Nurd Kamal Mosque.jpg|«Нурд-Камал» мәчете


## Танылган шәхесләр
#### Татарлар
* Искәндәр Фәйзуллин, ерак араларга йөзүче, тренер, табиб, Норильск йөзү бассейнының беренче директоры, Норильск шәһәренең шәрәфле ватандашы.
* Юрий (Хәлил) Бариев, шагыйрь, Норильск шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Норильск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Эвенк автономияле округы

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Эвенк автономияле округы** (, ) — 2007 елга кадәр Россия Федерациясенең субъекты.

## География
### Чиктәшлек

Эвенкия автономияле округы Урта Себер яссы таулыгында урнаша.

Төп елгалар — Түбән Тунгуска һәм Таш асты Тунгуска.

## Тарих
*Эвенк *'милли округы**' БҮБК карары буенча РСФСР Көнчыгыш Себер крае составында 1930 елның 10 декабрендә оештырыла.

1934 елдан — Красноярск крае составында.

1977 елдан — Эвенк *автономияле* округы. 

2005 елның референдум нәтиҗәләре буенча, Эвенк автономияле округы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Красноярск краена *[[Эвенк районы]]* буларак кертелә.

## Административ-территориаль бүленеше
* Байкит районы
* Илимпея районы
* Тунгуска-Чуня районы

## Халык

## Моны да карагыз
* Витим-Олёкма милли округы
* Эвенк районы

## Искәрмәләр

Төркем:Юкка чыккан РФ субъектлары
Игарка

**Игарка** () — Россиянең Красноярск краенда кече шәһәр.

Халык саны — 6 183 кеше.

## География
Шәһәр Енисей елгасының Игарка ермагында, Красноярсктан 1779 километр төньяктарак урнаша. Игаркада аэропорт бар.

Июнь—июльдә шәһәрдә поляр көн, ә декабрь—гыйнварда поляр төн була.

## Исем чыганагы
Игарка ермагы Егор Иванович Ширяев балыкчының кышлавы буенча аталган. Аның *Егорка* исеме соңыннан *Игарка*га әйләнә.

## Тарих
Беренче тапкыр Игарка ермагын Бөек Төньяк экспедиция барышында Фёдор Минин һәм Харитон Лаптев тикшереп чыкканнар.

1929 елда монда урман читкә чыгару өчен порт төзелә.

1931 елда шәһәр статусын ала.

1930- — 1950-елларда Игарка — сөрген урыны. 1950-еллар башында монда Трансполяр магистральнең өлеше төзелгән. 1964 елда Норильск ихтыяҗлары өчен бу участоктан рельсларны җыеп алганнар.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 86,6%, украиннар — 3,4%, татарлар — 2,3%, алманнар — 1,2%.

## Икътисад
Урман комбинаты. Балык заводы.
## Шәхесләр
* Дамир Йосыпов (1977), очучы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).
## Искәрмәләр

Төркем:Игарка
Төркем:Красноярск крае шәһәрләре