Казан мөселман хәйрия җәмгыяте

**Казан мөселман хәйрия җәмгыяте**, *яки* Ярлы мөселманнарга ярдәм итү җәмгыяте () — 1898 елда Казан сәүдәгәрләре, сәнәгатькәрләре, җәмәгать һәм дин эшлеклеләре тәкъдиме белән нигез салынган җәмгыять. Россия империясендә төзелгән хәйрия җәмгыятьләренең иң эреләреннән берсе: 1911 елда 296 әгъзасы була. 1917 елның октябренә кадәр эшли.

## Максаты

## Тарих
1898 елда Казан сәүдәгәрләре, сәнәгатькәрләре, җәмәгать һәм дин эшлеклеләре, указлы муллалар тәкъдиме белән нигез салына. Казан мөселман хәйрия җәмгыятен төзүдә башлап йөрүчеләрнең берсе — Казан сәүдәгәре Мөхәммәтҗан Ибнеәмин улы Галиев (*[[1832 ел|1832]]-[[1908 ел|1908]]*).
 
Җәмгыять үз акчасына мәдрәсәләр, мәктәпләр, мәчетләр ача һәм тота, мөселман зиратларын караулы итә, шәкертләргә, казанлы һәм башка төбәктәге ярлы мөселманнарга матди ярдәм күрсәтә, сәләтле яшүсмерләрне урта һәм югары уку йортларына укырга җибәрә.

Җәмгыятьнең тота торган акчасы татар һәм рус сәүдәгәрләре һәм сәнәгатькәрләре биргән иганә акчаларыннан, зәкят, әгъзалык взносларыннан, Казан шәһәр думасы субсидиясеннән, төрле күңел ачу чараларыннан кергән һ.б.ш. акчалардан туплана.

Җәмгыять каршында 1902 елдан амбулатория, 1905 елдан ике мәктәбе булган балалар приюты, 1909 елдан ир балалар һәм кыз балалар өчен татар-рус укуханәләре, 1912 елдан бала табарга ярдәм итүче мөселман дәвалау учреждениесе, 1914 елдан өлкәннәр приюты һ.б. эшли.

1907 елда Җәмгыяте хәйрия Сөембикә манарасын төзекләндерүгә 7 мен сум җыя.

## Җәмгыять әгъзалары һәм идарә
Хәйрия җәмгыятенең шәрәфле, гомерлеккә сайланган һәм хакыйкый әгъзалары була.
* Мөхәммәтҗан Ибнеәмин улы Галиев (*[[1832 ел|1832]]-[[1908 ел|1908]]*)
* Ольга Сергей кызы Александрова-Гейнс  (*[[1847 ел|1847]]-[[1927 ел|1927]]*)
* Галимҗан Мөхәммәтҗан улы Галиев (Галимҗан Баруди) (*[[1857 ел|1857]]-[[1921 ел|1921]]*)
* Габдрахман Әхмәт улы Ишморатов (*[[1857 ел|1857]]-[[1922 ел|1922]]*)
* Сөләйман Мөхәммәтҗан улы Аитов
* Пётр Алексей улы Полторацкий (*[[1842 ел|1842]]-[[1909 ел|1909]]*), 1889-1904 елларда Казан губернаторы
* Заһид Мөхәммәтшәфи улы Шамил (*[[1868 ел|1868]]-[[1920 ел|1920]]*)
* Әхмәтҗан Яхъя улы Сәйдәшев (*[[1840 ел|1840]]-[[1912 ел|1912]]*)
* Мөхәммәтҗан Әхмәтҗан улы Сәйдәшев (*[[1865 ел|1865]]-[[1914 ел|1914]]*) 
* Шакир Закир улы Апанаев
* Ибраһим Вәлиулла улы Терегулов (*[[1852 ел|1852]]-[[1921 ел|1921]]*)
* Габдрахман Фәретдин улы Үтәгәнов
* Әхмәтгәрәй Мөхәммәт улы Әҗемов
* Мөхәммәтсадыйк Мөхәммәтсафа улы Галикәев (*[[1847 ел|1847]]-[[1914 ел]]дан соң вафат*)
* Фәхрелислам Нигъмәтулла улы Агиев (*[[1887 ел|1887]]-[[1938 ел|1938]]*)
*Мөхәммәтсадыйк Иманкулов (*имам*)
* Габдулла Әмирханов (*имам*)

### Идарә рәисләре
* Шаһбазгәрәй Исмәгыйль улы Әхмәрев (*[[1852 ел|1852]]-[[1900 ел|1900]]*)
*Исмәгыйль Исхак улы Айтуганов (*[[1873 ел|1873]]-[[1931 ел]]дан соң вафат*)
* Габдулла Габделкәрим улы Апанаев (*[[1862 ел|1862]]-[[1919 ел|1919]]*)
* Габделхәмид Мөхәммәдшакир улы Казаков (*[[1877 ел|1877]]-[[1917 ел]]дан соң вафат*)
* Мөхәммәтбәдретдин Габделкәрим улы Апанаев (1910 елдан соңгы рәис)

## Бина
Казан сәүдәгәрләре Ибраһим Гобәйдулла улы белән Исхак Гобәйдулла улы Юнысовларның варислары Мәрҗәни мәчете өчен 1872 елда төзелгән ике катлы кирпеч йортны (Икенче Аркылы (*хәзерге* Кәрим) урамы, 13а) Казан мөселман хәйрия җәмгыятенә хәйрия итеп тапшыралар.

1898 елда Мөхәммәтҗан Галиев әлеге ике катлы йортны тагын ике тәрәзә уярлык итеп киңәйттерә. Соңрак монда җәмгыять идарәсе, амбулатория, бала табарга ярдәм итүче дәвалау учреждениесе урнаша. Биредә Казанның билгеле табиблары Алексей Иван улы Захарьевский, София Соломон кызы Надель-Пружанская, Әбүбәкер Гомәр улы Терегулов (*[[1885 ел|1885]]-[[1966 ел|1966]]*) һ.б. эшли.
 
Хәйрия җәмгыятенең XX гасыр башында төзелгән тагын бер ике катлы кирпеч бинасы (* (*хәзерге* [[Татарстан урамы (Казан)|Татарстан]]*) урамы, 10) була.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
#  Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов*. Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-90086]]6-01-7
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
# Купечество Казани. Дела и люди. Казань, 1998.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр

Төркем:Россия оешмалары
Төркем:Хәйрия оешмалары
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Иганәчеләр