open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Безелдәвекләр

**Безелдәвекләр** (Carabidae, тары безелдәвеге, бызлавык, сасы коңгыз) - каты канатлылар отрядыннан бөҗәкләр семьялыгы. Ерткычлар (Adephaga). 20 меңләп төрне үз эченә алган асотрядыннан иң күп санлы семьялык. ТР территориясендә 64 ыругка караган 306 төре теркәлгән.

## Тасвирлау
Төрле формадагы, төстәге һәм зурлыктагы (1 дән алып 47 мм га кадәр) коңгызлар. Гәүдәләре озынча, матур, аяклары озын, йөгерүгә җайлашкан, мыеклары җепсыман яки кылсыман һәм төп буынтыклардан тыш, куе вак тоташ төкле. Барлык аяклары да 5 буынтыклы, ата коңгызларның алгы аяклары киңәйгән һәм аяк табаннары да төкле. Личинкалары камподеосыман формада. Башы яхшы аерылып тора. Мыеклары 4 буынтыклы, күзләре еш кына 6 була яки бөтенләй булмый. Аяклары 5 буынтыклы. Корсагы 10 сегменттан тора, 8 пар гади сулыш юлы бар. Тугызынчы корсак сегменты, гадәттә, церкалар, унынчысы терәк булып тора. 

## Экология
Бызылдавыкларның күпчелеге ерткычлар, бөҗәкләр, аларның личинкалары, моллюсклар, суалчаннар һ.б. умырткасызлар белән туена (зоофаглар), кайберләре үсемлек һәм хайван азыклары белән дә туена (пантофаглар), бик азлары - үлән белән туенучылар (фитофаглар), алар арасында авыл хуҗалыгы һәм урман культураларын зарарлаучылар да бар, башкалары хайван һәм үсемлек калдыклары белән туена (сапрофаглар). Бызылдавыклар умырткалы хайваннарның туклану чылбырында әһәмиятле урын алып тора, авыл һәм урман хуҗалыгындагы корткычлар саны динамикасын көйләү процессында зур роль уйный. Бызылдавыклар биоценозда антропоген һ.б. факторлар тәэсирендә үтүче процессларның һәм тереклек итү мохитенең алыштыргысыз индикаторлары булып торалар.

Бызылдавыкларның 16 төре ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Биология
Бүлмә чебене

**Бүлмә́ чебене́** (Musca domestica) - чын чебеннәр семьялыгына керүче бөҗәк. Синантроп төр, космополит. Гәүдәсе 7-8 мм озынлыкта, соры төстә, күкрәгендә 4 буй полосасы бар, түше өстән тонык кара, астан саргылт рәсемле. Уртача киңлекләрдә бүлмә чебене елына якынча 9 буын бирә. Яшәү циклының дәвамлылыгы, тышкы мохиттәге температура һ.б. факторларга бәйле рәвештә, 10 нан алып 45 тәүлеккә кадәр. Ана чебен үз гомеренең 2,5 ае эчендә 600 дән алып 2 меңгә кадәр йомырка сала. Бер салганда уртача 120 йомырка (озынлыгы 1-1,2 мм) була; алар 8-50 сәгать үсә. Бүлмә чебененең личинкалары (озынлыгы 13 мм га кадәр) ак төстә, эчәктән тыш аш кайнату үзлегенә ия. Алар азыкка аш кайнату сыекчасы бүлеп чыгаралар һәм ярым эшкәртелгән азыкны суыралар. 3-25 тәүлек үсәләр, аннан соң курчакка әйләнәләр. Курчак дәвере 3 тәүлектән берничә айга кадәр (кышлаганда) сузыла. Бүлмә чебене личинка, курчак яки олы бөҗәк (аталандырылган ана чебеннәр) фазаларында кышлый.

Бүлмә чебене күп кенә эчәк авыруларын (корсак тифы, дизентерия, холера) тудыручыларны, гельминт йомыркаларын күчерергә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Чебеннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Агач кортлары

200px|thumb|right
**Ага́ч кортлары́** (Cossidae) - төнге күбәләкләр семьялыгы. 800 ләп төре билгеле, Татарстанда 2 төре очрый: исле агачтишәр (Cossus cossus) һәм батынкы агач күбәләге (Zeuzera pyrina).

## Тасвирлама
Исле агачтишәр - зур гәүдәле күбәләк. Канат җәеме 8 см га кадәр, көрән төстә, ак һәм кара сызыклары бар. Личинкаларының озынлыгы 12 см га кадәр, өсте куе кызыл, асты сары төстә, зәһәр исле. Гадәттә 3 ел үсә, кәүсәнең аскы өлешен киң һәм тирән юллар ясап кимерәләр. Дала зонасында утыртылган агачларда очрыйлар, тал, корычагач, алмагач һ.б. агачларга урнашалар. Батынкы агач күбәләге - уртача зурлыктагы күбәләк (4 см га кадәр). Канатлары ак төстә, кара тимгелләре бар, корсагы кара төстә, буй-буй ак сызыклы. Личинкасы (корты) ак төстә, кара таплары бар, яфраклы агачлар үзагачында үсә. Ике төр күбәләк тә май аеннан август аена кадәр оча, җимеш агачларына зыян китерергә мөмкин.

Исле агачтишәр ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Зобани

**Зобани** ( *Зобани*) — Тәмугта яндырып торучы, газап фәрештәсе. Зобани сүзе татар теленә ислам дине тәэсирендә гарәп теленнән кергән.

Күчерелмә мәгънәдә усал, явыз, җәберләүче, газаплаучы, залим кеше һәм җәллад дигәнне дә аңлата ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*М.И.Мәхмүтов, К.З.Хәмзин, Г.Ш.Сәйфуллин тарафыннан төзелгән, 1993 елда Казанда, "ИМАН" нәшриятендә чыккан ГАРӘПЧӘ-ТАТАРЧА-РУСЧА АЛЫНМАЛАР СҮЗЛЕГЕ

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фәрештәләр
Төркем:Дин
Төркем:Ислам
Әбүзәр мәчете

**Әбүзәр мәчете** — Чаллы шәһәрендә урнашкан мәчет. 

1991 елның 12 маенда мәхәллә ачыла, аннан соң мәчеткә җир алына. Мәчет төзелешенә Тәлгать Таҗетдин 500 мең сум акча бирде. 1993 елның 1 октябрендә мәдрәсәдә укулар башланды, 240 шәкерт кабул ителде. Алардан 40 шәкерт торып, калганнары килеп укыды.

Әбүзәр мәчете 200 кешегә исәпләнелгән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Болан коңгыз

**Бола́н коңгы́з** (*мөгезләч*) (Lucanus cervus) - мөгезле коңгызлар гаиләлегеннән иң эре коңгыз.
## Тасвирлама
Ана коңгызның озынлыгы 28-45 мм, ата коңгызныкы, өске казналарыннан башка, 30-55 мм, алар белән 75 мм га кадәр. Ата коңгызның өске казналары һәм канатлары аксыл-коңгырт, ана коңгызныкы кара төстә. Ана коңгыз агач куышына, черек агач төпләренә яки агач төбе янындагы туфракка эре (2,2 мм га кадәр), озынча йомырка сала, бала кортчыклары черек үзагач белән туена. Бала кортчыклар С сыман, коңгырт башлы, аяклары яхшы үскән, гәүдәсенең арка ягы шома һәм аның очында характерлы ике сөяле бар. Алар 5 ел чамасы үсә, зур кортчыкның озынлыгы 13,5 см га җитә.
## Таралу һәм экология
Болан коңгыз урман зонасының көньягында һәм урманлы далада, нигездә имән урманнарында очрый. Июль һәм август айларында коңгызлар каты безелдәп имән агачы башлары тирәсендә очалар, еш кына агач согы агып торган урын өчен, шулай ук ана коңгызлар өчен үзара сугышалар.

Татарстан территориясендә болан коңгызын Идел-Кама саклаулыгының Саралан һәм Раифа бүлемтегендәге имәнлекләрдә, Тәтеш, Мамадыш һ.б. районнарда киң яфраклы имән агачыннан сок аккан вакытта күрергә мөмкин. ТРның Кызыл китабына кертелгән.

Lucanus cervus male Saarland 22.jpg|♂
Lucanus cervus Femelle MHNT.jpg|♀


## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Борындык (җәнлек)

**Борынды́к** (Азия борындыгы) (Tamias sibiricus) - кимерүчеләр отряды тиенсыманнар гаиләлегеннән имезүче җәнлек. Евразиянең урман массивларында киң таралган. ТР территориясеннән борындык ареалының көньяк чиге үтә. Башлыча, Кама алдында, яфраклы агач төрләре катнаш чыршы-ак чыршы урманнарында, шулай ук Кама аръягында Кызыл Тау урман массивында очрый. Һәркайда аз санда. 
## Тасвирлау
Гәүдә озынлыгы 17 см га, койрыгы 12 см га кадәр, авырлыгы 100 г чамасы. Йон капламы соргылт-җирән төстә, аркасында буй-буй 5 кара-көрән сызык бар. Түше аксыл яки ак. 
## Экология
Көндез актив. Ылыслылар, сирәгрәк яфраклы агачлар, үләнчел үсемлек орлыклары, бөреләре, җиләкләр, шулай ук бөҗәкләр (башлыча, коңгызлар), моллюсклар белән туена. Кышка азык әзерли (уртача 3-4 кг). Агач тамырлары яки черегән кәүсә астына ясаган өне борындыкның сыену урыны булып тора. Кышның күп өлешен йоклап үткәрә. Кар эреп, ачылган урыннар күренгәч кенә борындык өненнән чыга. Борындык - моногамик хайван. Көзен парлар барлыкка килә, икенче елның язына гына үрчиләр (парлашу - апр. уртасында). Бер пар борындык 5-6 бала тудыра. Сунарчылык хуҗалыгында борфындык зур роль уйный, чөнки алар белән кыйммәтле мех бирә торган ерткыч җәнлекләр туклана. Җим әзерләве белән орлык таратуга, агач үсемлекләре таралышына ярдәм итә. Мехы кыйммәтле түгел. 

Борындык Идел-Чулман тыюлыгында һәм «Түбән Кама» милли паркында саклана. ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Кимерүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Нур-Ихлас мәчете

**«Нур-Ихлас» мәчете** — Чаллы шәһәрендә урнашкан мәчет. 2023 елга кадәр «Нур-Ихлас» мәчете Чаллы мөхтәсибәте үзәге һәм шәһәрнең җәмигъ мәчете ролен дә үтәп килә.

## Тарих
Мәчет мәхәлләсе 1993 елның мартында шәһәрнең 48нче бистәсендә (комплексында) оеша.

Мәчет 2005 елның 22 октябрендә рәсми төстә ачыла. Бу вакыйга шәһәрдә генә түгел, ә Татарстанда зур җанлылык тудыра. Мәчет ачу тантанасына мөфти Госман Исхакый җитәкчелегендә шәһәр, районнарның имам-мөхтәсибләре кунак булып килгәннәр. Анда шәһәр хакиме Илдар Халиков, мәчет төзелешенә булышлык күрсәтүче предприятие җитәкчеләре, күп санлы мөселманнар да катнашты. 

## Дини-мәгърифәт үзәге
2023 елның 24 августында «Нур-Ихлас» мәчете янында Дини-мәгърифәт үзәге ачыла. Ул Ринат Җәләлов һәм аның гаиләсе күрсәткән зур ярдәм нәтиҗәсендә төзелгән. Ике катлы Мәгърифәт үзәге бинасында мәчет каршындагы курслар алып барыла, балалар өчен төрле чаралар оештырыла, мөселман товарлары кибете эшли. Бинада уку сыйныфлары заман таләпләренә туры китереп җиһазландырылган, интерактив такталар куелган. Мәгърифәт үзәген тәкъдим итү чарасында Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин, Татарстанның баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев, мөфтинең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, Татарстан мөфтиятенең Аксакаллар шурасы рәисе Айрат хәзрәт Әюпов, Чаллы шәһәре башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Рамил Хәлимов һ.б. катнашкан..
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Куу

**Куу** ( — тамчылап агу) яки **дистильләтү** — очучан сыеклыкларны парга әйләндереп шуннан соң бу парларны конденсацияләү юлы белән беришле катнашмаларны аеру алымы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Лаборатор техника
Төркем:Химия
Химик кушылмалар

Төрле төрдәге химик элемент атомнарыннан хасил булган матдәләрне **катлаулы матдәләр** дип атыйлар. Катлаулы матдәләрне еш кына химик кушылмалар дип йөртәләр.

Мәсәлән, су әче тудыргыч һәм су тудыргыч атомнарыннан, тимер сульфиды тимер һәм күкерт атомнарыннан тора.

Әче тудыргыч, су тудыргыч, күкерт һәм тимер кебек матдәләрне тагын да гадирәк матдәләрдән табып булмый, аларны таркату да мөмкин түгел. Бу матдәләрне гади матдәләргә кертәләр.

## Аерым кушылмалар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Төркем:Химия
Состав даимилеге законы

**Матдәләрнең состав даимилеге законы**н 1799—1806 елларда француз галиме Ж. Пруст ачкан. Закон болай тәгъбирләнгән:

Хәзерге вакытта үзгәрүчән составлы кушылмалар да билгеле.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Атом-молекуляр тәгълимат
* Масса саклану законы
* Кабат нисбәтләр законы

Төркем:Химик законнар
Төркем:Стехиометрия
Төркем:Химия
Айдаркүл

**Айдаркүл** — Үзбәкстанның төньяк-көнчыгыш өлешендә эре агымсыз күл, 4000 км² мәйданлы Айдар-Әрнәсай күлләр системасында ясалма сусаклагыч булып тора. Системага өч тозлы күл керә — асылда Айдаркүл, Әрнәсай һәм Тозкан. Күлләр Кызылком чүленең көньяк-көнчыгыш өлешендәге тозлак иңкүлектә урнашалар.

Үткән гасыр уртасына кадәр Әрнәсай иңкүлеге (шулай ук Мирзачүл) елның дәвамы күбесенчә корыган тозлы күл булып торган. Нибары язда зур булмаган иңкүлектә кыска вакытка Тозкан күле хасил була, эссе һава җитү белән ул бөтенләй корып бетә иде.

1960 еллары башында Сырдәрьяны буып куйдылар. Бер үк вакытта Чардара ГЭСны кордылар. Әмма 1969 елда зур ташкын булды, шуңа күрә 1969 елның февраленнән 1970 елның февральгәчә Сырдәрьяның бер еллык агып төшкән су микъдарының 60 % (21 км³) Чардара сусаклагычыннан Әрнәсай иңлегенә җибәрелгән. Нәтиҗәдә күл хасил булды. 1969 елдан Айдаркүл  рәвештә Сырдәрьяның суыны эченә ала. Акрынлап Әрнәсай иңлеге тулып җиткән һәм регионда зурлыгы буенча икенче күл (кибеп барган Арал диңгезеннән) хасил булды.

2005 елда Айдаркүлдә 44,3 км³ су булган. Бүген күлнең мәйданы якынча 3000 км², озынлыгы 250 км, киңлеге исә 15 км га кадәр тәшкил итә. Су минерализациясы бары тик бер литрга 2 грамм (2 ‰).

Күлгә балыклар күп төрлерә кертеп җибәргәннәр, шул исәптән сазан, сыла балыгы, корбан балыгы, җәен, ак опты, кәлчәк. Хәзер исә бу балыклар балыкчылык өчен нигез булалар.

Кызылком фаунасыны бирегә Арал диңгезеннән очып килгән күплек су кошлары тулыландыра.

Айдаркүл халык яшәгән урыннарыннан озакта урнашкан. Күл янында тик 345 гаилә (якынча 1760 кеше) тора.

Айдаркүл төбәгенең балыкчылык, күчмә терлекчелек, шулай ук туризм өчен бик зур потенциалы бар.

## Сылтамалар
* Айдаркүл. Мәгълүмат һәм фотосурәтләр 
* Айдаркүл. Туристлар өчен мәгълүмат 
* Айдаркүлнең искиткеч фотосурәтләре  

Төркем:Үзбәкстан күлләре
Төркем:Күлләр
Госман Садә

**Госман Мохтасар улы Зәйнетдинев** (тәхәллүсе — **Госман Садә**) — татар шагыйре, журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1994 елдан), Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1988 елдан).

Ул 1949 елның 23 февралендә Башкортстанның Аскын районы Әмир авылында игенче гаиләсендә туа. Үз авылларында башлангыч, Кашка авылында урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт Аскын һәм Караидел район газетасы район газеталарында тәрҗемәче һәм әдәби хезмәткәр булып эшли. 1967-1972 елларда ул Уфада Башкорт дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. Студент елларында җитди рәвештә әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә башлый, университет каршындагы «Акчарлаклар» дигән әдәби иҗат берләшмәсен җитәкли.

Университетны тәмамлаганнан соң, Госман Садә Казанга күчеп килә. 1972-1979 еллар да республиканың сәяси-иҗтимагый журналы «Коммунист Татарии» («Татарстан коммунисты») журналында тәрҗемәче, ә 1979 елның февраленнән «Яшь ленинчы» газетасы редакциясенә әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире булып эшли. Бу газетада шактый еллар эшләгәннән соң, аның журналистлык хезмәте туксанынчы елларда республиканың «Шәһри Казан», «Ватаным Татарстан», «Мәгърифәт» газеталарында дәвам итә. 2005 ел башыннан бүгенге көнгә кадәр ул «Шәһри Казан» газетасы редакциясенең әдәбият һәм сәнгать бүлеген җитәкли.

Госман Садә басмада дөнья күргән өч шигъри китап авторы: «Мәхәббәт елы» (1985), «Җиләкле тәрәзәләр» (1987) һәм «Тайфун күзе» (1990). Нигездә, ул — лирик шагыйрь. Публицистик характердагы тормыш материалын да ул тел-стиль чаралары ярдәмендә лирикага хас формаларга төреп бирергә тырыша. Тормышчан шигъри детальләр, халыкчан образы, йөгерек тел, фикер-хистә ихласлык, шигырьне композицион яктан матур һәм җиңел аңлаешлы итеп төзү осталыгы — болар шагыйрь иҗатының үзенчәлеген тәшкил итәләр. Ул шулай ук композиторлар тарафыннан көйгә салынган һәм халык арасында популярлык казанган милли рухлы «Әссәламегаләйкем», «Рамазан», «Җомга азаны» кебек җыр текстлары авторы буларак та билгеле.

2014 елның 14 гыйнварында Госман Мохтасар улы Зәйнетдиневнең 65 нче яшендә йөрәге тибүдән туктады.

## Төп басма китаплары
* Мәхәббәт елы: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1985. — 64 б. — 2200 д. 
* Җиләкле тәрәзәләр: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1987. —87 б. — 3700 д.
* Тайфун күзе: шигырьләр, поэмалар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1990. — 88 б. — 3700 д.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Акмалов Н. Мәхәббәт һәрчак хаклы // Татарстан яшьләре. — 1985. — 5 сент.
* Габиди Ә. Хыял ат канатында // Казан утлары. — 1987. — № 6. — 144 б. 
* Нуретдинов Р. Дуслык — бөек көч // Кызыл таң (Өфө). — 1987. — 11 авг. 
* Гарданов X. Тәрәзәдән — киңлекләргә // Татарстан яшьләре. —1988. — 27 март.
* Гамбәр Н. Шигырь тамыры // Казан утлары. — 1999. — № 2. — 117-119 б.
* Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Касыйм Фәсәхов

**Касыйм Мингали улы Фәсәхов** — 1930 елның 18 мартында Нурлат районының Яңа Әмзә авылында туган татар язучысы, публицист.

## Иҗаты
* «Дулкыннар кочагында» (1964)
* поэма «Карабаш батыр» (1972)
* «Хакыйкать каршында!» (1987).

## Шулай ук карагыз

* Фасахов Касым Мингалимович
* Үлгәннәрнең каберен генә түгел, кадерен дә белергә кирәк...

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар публицистлары
Кадыйр Даян

**Кадыйр Даян**, Кадыйр Хәким улы Даянов (; 1910—1975) — башкорт шагыйре. Башкортстан атказанган сәнгать эшлеклесе (1969).

Кадыйр Даянов 1910 елның 14 февралендә хәзерге Чиләбе өлкәсе Коншак районының Коншак авылында игенче гаиләсендә туа, 1975 елда вафат була. 1927 елда урта мәктәпне тамамлагач, Аргаяшта укытучылар әзерләү курсында шөгыльләнә. Укып бетергәч, укытучы, мәктәп директоры булып эшли. 1930—1933 елларда Уфага килеп, педагогия институтында укый. Укып бетергәч, Башгосиздатта мөхәррир булып эшли. Ике ел Стәрлетамак педагогия техникумында укыта, 1936—1941 елларда Уфада Башкортстан педагогия институтында башкорт теле һәм әдәбияте кафедрасы мөдире булып эшли.

К. Даянның бер юлы өч китабы 1934 елда дөнья күрә: «Рәшидә» поэмасы, балалар өчен «Тимеркәй» хикәясе һәм «Хәйрүш белән Фәйрүш» дигән бер пәрдәлек пьесасы. Шагыйрьнең шигърияте Бөек Ватан сугышына кадәр формалаша һәм ныгый.

## Хәтер
* 2026 ― Уфада «Кадыйр Даян» исемле документаль-нәфис фильм төшерелгән. Фильм Башкортстанның милли әдәби музее фонды материаллары буенча төшерелгән (режиссерлар Гөлчәчәк Саламатова һәм Азат Низаметдинов).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Шайморатов генерал

Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Сергей Аксаков

**Сергей Тимофей улы Аксаков** (,  — , ) — рус язучысы, дәүләт һәм җәмгыять эшлеклесе, әдәбият һәм театр критигы, ау һәм балыкчылык турында китаплар авторы, лепидоптеролог.

Санкт-Петербург Императорлар фәннәр Академиясе әгъза-корреспонденты.

Сергей Аксаков 1791 елда Өфедә туа. Нәсел җепләре норвег чыгышлы дворяннарга Аксаковларга (искечә Оксаковларга) барып тоташа. Аксаковлар Уфа губернасының иң эре җирбиләүчеләр арасына кергән.

1799 елдан Беренче Казан ирләр гимназиясендә укый.

1804 елда Казан Император Университетына керә.

Казан шәһәрендә Аксаков кулъязма журналларын чыгара.

1806 елда Казан Университеты карамагындагы "Сүз иҗаты һәвәскәр җәмгыяте"ндә  катнаша.

1807 елда Санкт-Петербург шәһәренә күчә.

1835-1838 елларда Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты беренче директоры була.

## Искәрмәләр

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Сәясәтчеләр
Бабасырлар

**Бабасырла́р** (Enterobius) - йомры паразит суалчаннар ыругы. Гәүдәсе орчыксыман, ак төстә. Ана затларның озынлыгы - 12 мм, ата затларныкы 5 мм га җитә. Кеше һәм приматлар эчәгесе паразиты. 20 төре билгеле. Русиядә, шулай ук Татарстанда бер төре - балалар бабасыры (E. vermicularis) киң таралган. Үсеше арадаштан хуҗалардан башка үтә. Ана зат 5 тән алып 17 меңгә кадәр йомырка (озынлыгы якынча 0,05 мм) сала, алар 4-6 сәгать эчендә җитлегәләр. Тышкы мохиттә 3 атнага якын яшәргә сәләтле. Кеше инвазион йомыркалар йотып зарарлана; нечкә эчәктә тишелеп чыккан личинкалар юан эчәк башланган урынга күчәләр һәм 2 атнадан соң җенси яктан җитлегәләр. Җитлеккән ана затлар арт юлдан чыга һәм аның тирәли йомырка салып калдырып үлә. Бабасырлар 1 айдан артык яшәми, энтеробиоз авыруын китереп чыгара. Тормыш циклының гадилеге, зарарлануның һәм кешенең кабат үз-үзен зарарлауның җиңеллеге аркасында авыру озакка сузыла һәм хроник төс ала.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Беренчел авызлылар
Төркем:Паразитлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Бакыр елан

**Бакы́р ела́н** (*Coronella austriaca*) — тузбашсыманнар гаиләлегеннән елан. Аурупада, Көнбатыш Азиядә таралган. ТРның барлык районнарында да очрый, һәркайда диярлек аз санлы. Яфраклы урманнарда һәм нарат урманнарында яши, күбрәк урман буенда, агачлары киселгән урыннарда, агачлы аланнарда очрый.

## Тасвирлау
Гәүдәсенең озынлыгы 60-70 см, аркасы саргылт-көрән яки соры көрән төстә, кара тимгелләре 2-4 буй-буй рәт булып урнашкан. Башы буйлап борын тишегенә кадәр күз аша тар кара сызык үтә. Бәбәге түгәрәк (төсе белән бакыр еланны хәтерләтүче гади кара еланныкы — тар, вертикаль). 

## Экология
Бакыр елан көндез актив, кояш яхшы яктырта һәм җылыта торган урыннарны кулай күрә, ә төнлә кимерүчеләрнең һәм кәлтәләрнең ташландык өннәренә, таш асларына, агач тамырлары арасындагы бушлыкларга, черегән агач төпләренә кереп кача. Октябрь-ноябрьдә кышкы йокыга тала, март-апрельдә уяна. Июль-августта ана зат 12-17 см озынлыктагы 9-10 бала тудыра. Күбрәк кәлтәләр, кыр, урман һәм җир тычканнары белән туклана. Табышны таза мускуллы гәүдәсе белән уратып алып буа, ә аннан соң йота. 20 елга кадәр яши. Кешене күргәч, гадәттә тыгыз йомгак булып йомарлана, башын шуның эченә яшерә. Бакыр еланның чагуы кеше өчен бөтенләй зарарсыз.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Еланнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Карабүрек

**Карабүрек** (*гади карабүрек*, *бала́н чыпчыгы́*, ) — тау чыпчыгы кошлар семьялыгыннан карабүрекләр ыругының кошы. Ауразиянең ылыслы урманнарында яши. Татарстанның барлык районнарында да очрый. Ылыслы, күбрәк нарат урманнарында оялый. Утрак һәм күчеп йөри торган кош.

Гәүдә озынлыгы 15 см га кадәр, авырлыгы 35 г, канат җәеме 28 см. Баш түбәсе, муены, канатлары һәм койрыгы кара, аркасы соры, койрык өсте ак, ата балан чыпчыгының түше кызыл, анасыныкы көрән төстә. Кыска, юан томшыгы, казналык кырыйларының эчкә бөгелеше орлыкларны тартып алу һәм ваклау өчен җайлашкан. Март аенда балан чыпчыклары парлашалар һәм оя коралар. Касә формасындагы ояларын зур булмаган чыршыларда ясыйлар. Ана балан чыпчыгы көрән, кызгылт тимгелле зәңгәрсу-яшел төстәге 4–5 йомырка сала. Үсемлек орлыклары, җиләк-җимеш белән туклана.

## Чыганаклар

* Татар энциклопедиясе. — Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Карабүрекләр
Башак коңгызлары

**Баша́к коңгызлары́** (икмәк коңгызлары (Anisoplia)) - пластинкамыеклылар гаиләлегеннән коңгызлар ыругы. Русиянең Европа өлешендә 30 га кадәр, Урта Идел буенда 7 төре билгеле. Башак коңгызлары өчен тар калак сөяге барлыкка китерүче (баш өлешендә өскә нык сузылган) конуссыман калкан характерлы, ул шулай итеп кыяклыларның кабыкларын ачуга җайлаша. Башак коңгызларының күбесе бөртекле культураларны зарарлый: Татарстан территориясендә иң күп зыянны икмәк башак коңгызлары (A. austriаca) китерә, ул кара туфраклы полосадакиң таралган.

Гәүдәсенең озынлыгы 12-15 мм, яшькелт-кара төстә, асты ачык төкле, канат өсләре җирән, калкан янында дүртпочмаклы тимгелләр бар. Кыяклыларның (бигрәк тә бодай, арыш һәм арпа) өлгереп килүче бөртекләре белән туклана, йомшак бөртекләрне ашый, ә катыларын башактан чыгара һәм җиргә коя. Личинкалары туфракта яшиләр, черемә һәм үсемлекләрнең вак тамырчыклары белән туеналар. Үсеш циклы 2 ел тәшкил итә. Личинка стадиясендә кышлый.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Шамил Маннапов

**Шамил Мәгыйз улы Маннапов** (1938) — шагыйрь, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1992).

## Тормыш юлы
1938 елда туган.

## Иҗаты
* «Яшьтәшләрем» (1967)
* «Тугрылык алиhәсе» (1976)
* «Возвращение» (М., 1982)
* «Әти урманы» (1979)
* «Җиргә сыенам» (1990)
* «Өндәге төшләр» (1977).

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

## Чыганаклар
* Татарлар энциклопедия сүзлек. - Казан: Институт Татарлар энциклопедияләр АН РТ, 1998 - 703б., илл

Төркем:Татар шагыйрьләре
Бембикслар

**Бемби́кс** (Bembix) - казучы шөпшәләр гаиләлегеннән бөҗәкләр ыругы. Уртача зурлыктагы ялгыз шөпшәләр. Барлыгы 20 дән артык төре билгеле. 
## Төзелеше
Гәүдә озынлыгы 18-25 мм. Күкрәге кара, корсагында яшькелт-сары сурәт була. Гәүдәсе һәм корсагының төкләре чагыштырмача кыска. Өске ирене нык сузылган, өчпочмак формасында. 
## Таралу һәм экология
Татарстан территориясендә бердәнбер төре - борынлы бембикс (B. rostrata L.) очрый. Урман буйларында, урман аланнарында, агачлар утыртылган чокыр һәм сызаларда, парк, скверларда яши. Җирдә оялый, үлән капламы сирәк булган яхшы җылытылган участокларда җиңел, комлы туфракта ешрак очрый. Ана бембикс туфракта өн казый һәм төбенә йомырка сала. Йомыркадан чыккан личинканы ана бембикс үзе чагып үтергән чебеннәр һәм кигәвеннәр белән туендыра. Зур борынлы бембикс ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Шөпшәләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бөҗәкләр
Бетләр

**Бетлә́р** (Anoplura, яки Siphunculata) - имезүчеләрдә паразитлык итүче ялган хортумлылар отряды. 200 ләп төре билгеле, Татарстанда 8 төре тасвирланган.

Гәүдәсе ромбсыман, зурлыгы 2,5 тән алып 5 мм га кадәр, тыгыз, саргылт-соры төстә; баш, күкрәк һәм корсак өлешләренә бүленә. Күкрәгендә хәрәкәтчел тырнаклы өч пар кыска аяклары бар. Авыз аппараты тирене тишеп суыруга җайлашкан. Бетләрнең төкерек бизләре бүлентеләре кеше һәм хайваннарда кан оешуны тоткарлый. Тулы булмаган әверелеш юлы белән үсә торган бөҗәкләр. Ана бетләр тәүлегенә 3 тән алып 15 кә кадәр, ә үз гомеренә (1,5 айга кадәр) барлыгы 50 дән алып 350 гә кадәр йомырка (серкә) сала. Кеше тәнендә 3 төре паразитлык итә, кием бетләре (Pediculus vestimenti), баш бетләре (P. capitis) һәм касык бетләре яки площица (Phthirius inguinalis). Бетләр тешләгән урын кычыта, кашу нәтиҗәсендә тире тупаслана, үлекли. Бетләр - паразитар тиф, волын яки траншея бизгәге, түләрәмә авыруларын таратучылар.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бетләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Паразитлар
Борчалар

**Борчала́р** (Aphaniptera, яки Suctoria, яки Siphonaptera) — кан суыручы канатсыз бөҗәкләр отряды. Кошлар һәм имезүчеләрнең күп төрләренең вакытлы паразитлары. Төрле чыганаклар буенча, дөнья фаунасында 1050 дән алып 1800 гә кадәр төр санала. ТРда 44 төре билгеле, шуларның 15 е күпсанлы һәм киң таралган. Алар арасында кеше (Pulex irritans), мәче һәм эт (Ctenocephalides felis һәм Ct.canis), вак имезүчеләр (Ceratophyllus penicilliger, C. turbidus, Leptopsilla bidentata), кош борчалары (Ceratophyllus gallinae, C. styx, C.hirundinis) бар. Зурлыгы 3 тән алып 7 мм га кадәр. Сарыдан алып куе коңгырт төскә кадәр.

Гәүдәсе ян-яктан кысылган, нык хитинланган, күп санлы төкләр һәм нечкә чәнечкеләр белән капланган һәм хайваннар йонында, кош каурыйлары арасында күчүгә җайлашкан. Канатлары юк. Башында бер пар гади күзе (борчаларның кайберләре сукыр), өч буынлы бер пар мыекчасы бар, авыз аппараты кисеп-кадап суыра торган. Өч күкрәк сегментына өч пар аяк ялгана. Арткы пар аяклары озынрак һәм алар сикерүгә җайлашкан. Кан белән генә туена. Ана борчалар кеше һәм хайваннар яши торган урыннарда 0,5 мм зурлыктагы озынча түгәрәк ак йомыркалар сала. Ояда 3 тән алып 5 кә кадәр йомырка була (борчалар үз гомерендә 450 гә кадәр йомырка сала ала). Алардан җитлеккән борча тизәкләре (чөнки аларда органик калдыклар һәм эшкәртелеп бетмәгән кан була) белән туенучы хәрәкәтчән суалчансыман личинкалар чыга. Үсеш процессында личинкалар өч тапкыр кабыкларын алыштыра, үсешнең соңгы стадиясендә пәрәвез кузысы белән чорналган хәрәкәтсез курчакка әйләнәләр. Борчаларның гомер озынлыгы берничә айдан 3 елга кадәр.

Борчалар — чума, түләмә, талпан энцефалиты, сальмонеллез, пастереллёз, бруцеллез һ.б. авыруларны таратучылар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Борчалар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Паразитлар
Төркем:Бөҗәкләр
Боҗралы суалчаннар

**Боҗралы́ суалчанна́р** (Annelida) - икенчел тән куышлыгы (целом) булган суалчаннарның иң зур югары оешкан тибы. 6 сыйныфны үз эченә ала: беренчел боҗралы суалчаннар, күп төкле боҗралы суалчаннар (полихетлар), аз төкле суалчаннар (олигохетлар), сөлекләр, эхиуридлар һәм сипункулидлар. Дөнья фаунасында 8 меңләп төре билгеле. Татарстан территориясендә, гадәттә, 2 класс вәкилләре: аз төкле суалчаннар (яңгыр суалчаннары, энхитреидлар) һәм сөлекләр очрый. Боҗралы суалчаннар озынлыгы берничә мм дан алып 2,5 м га кадәр.

Гәүдәсе 3 өлешкә бүленгән: баш, тән (буыннардан тора) һәм аналь калак. Буыннар саны берничә йөзгә җитәргә мөмкин. Һәрбер буынтык организмның мөһим система өлешләрен үз эченә ала. Боҗралы суалчаннар өчен буынтыклы икенчел куышлык (целом) хас, ул куышлык сыеклыгы белән бергә «гидравлик скелет» ролен үти, шулай ук эчке секреция бизләре бүлеп чыгарган төрле продуктлар, әче тудыргыч һәм углекислый газ йөрү урыны булып тора. Боҗралы суалчаннарның махсус хәрәкәтләнү органнары параподияләре бар. Аз төкле суалчаннарда төкләр генә була. Күп төрләре гәүдәнең юкка чыккан өлешләрен яңадан торгызу сәләтенә ия. Җенси һәм җенси булмаган юл белән үрчиләр.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Боҗралы суалчаннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Бурсык

**Бурсы́к** (Meles meles) - сусарлар гаиләлегеннән имезүче ерткыч җәнлек. Евразиядә киң таралган. ТРның барлык территориясендә дә очрый.

Гәүдә озынлыгы 60-90 см, койрыгы 25 см чамасы, авырлыгы 20-25 кг. Тәбәнәк буйлы хайван, юан гәүдәле, чөйсыман башлы, аякларында казу өчен җайлашкан озын, җиңелчә бөгелгән тырнаклары бар. Көмешсыман төсмерле соры яки коңгырт соры төстәге озын тупас йонлы, башының ике ягына коңгырт кара яки кара сызыклар сузылган. Койрык астында, ачы ис чыгарып, исле тамгалар ясый торган махсус бизе бар. Катлаулы зур өннәрдә колония булып яшиләр. Кайвакыт берничә гаилә 50 ләп кереп чыгу юлы булган, 30-50 һәм аннан да күбрәк еллар дәвамында файдаланыла торган уртак өннәр - бурсык шәһәрчеге төзи. Вак имезүчеләр, бөҗәкләр, җир-су хайваннары, сөйрәлүчеләр, суалчаннар, җиләк-җимешләр белән туена. Бурсык октябрь-ноябрьдән март-апрельгә кадәр кышкы йокыга тала. Парлашу апрельдән августка кадәр дәвам итә. Бер ояда 1-5 бала була. Бурсык 10-12 ел яши. Урманнарга һәм авыл хуҗалыгына зыян китерүче лайлачларны, бөҗәкләрне, тычкансыман кимерүчеләрне юкка чыгара.

Промысел объекты. Бурсыкны фармацевтик әһәмияте зур булган бурсык мае алу өчен аулыйлар. Халык медицинасында бурсык мае ревматизм һәм ашказаны җәрәхәте вакытында, туберкулёзны дәвалауда кулланыла. Мехы кыйммәтле түгел.

1990 еллардан урманнарда кабан дуңгызлары саны арту сәбәпле, яшь бурсыкларның кимүе күзәтелә (кабан - азык көндәше, яшь һәм зур бурсыкларны юк итә, өннәрен җимерә).

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Имезүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Сусарлар
Төркем:Ерткычлар
Бытбылдык

**Бытбылды́к**, **бүдәнә** (Coturnix coturnix) - фазан кошлар семьялыгындагы кош. Евразиядә һәм Африкада таралган. ТР территориясендә барлык районнарда да очрый. Кырларда, су баса торган болыннарда, урман кисентеләрендә яши. Күчмә кош. Май уртасында очып килә.

Гәүдәсенең озынлыгы 20 см га кадәр, авырлыгы 70-100 г. Кара яки ачык чуар таплы кызгылт көрән, түше ачык төстә, канатлары кара, кызыл-көрән тимгелләре бар. Ата бытбылдыкның муены көрән (көзен ак) төстә, ә ана бытбылдыкныкы аксыл, түше чуар. Томшыгы зур түгел, җиңелчә бөгелгән. Канатлары озын һәм очлы. Койрыгы кыска. Башын эчкә тартып, койрыгын төшереп һәм һәр адымында башын селкеп тиз, әмма иләмсез йөри. Парлашмый. Үлән үскән ачык урыннарда оялый. Көрәнгә кара чуар төшкән 6-20 йомырка сала. Үсемлекләр һәм бөҗәкләр белән туклана. Кышлау өчен сентябрьдә очып китә.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

be-x-old:Перапёлка

Төркем:Кошлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Бүре

**Бүре́** (Canis lupus) — этсыманнар гаиләлегеннән имезүче хайван. Европада, Азиядә һәм Төньяк Америкада очрый. ТР территориясендә зур урманнарда яши.

Гәүдә озынлыгы 160 см га кадәр, ата бүреләр ана бүреләргә караганда зуррак. Башы һәм муены куәтле, сузынкы танаулы, казналыгы нык үскән, казык тешләре озын. Койрыгы йөнтәс, озынлыгы 50 см га кадәр һәм, этнекеннән аермалы буларак, һәрвакыт туры. Мехы кабарынкы һәм куе, җәйге вакытта - кыска, тупас һәм каты. Соргылт, соргылт-җирән яки кара кыллар катыш саргылт төстә. Бүре - актив ерткыч, яхшы ишетә һәм күрә, көчле, җитез һәм чыдам. Су эчә торган урын тирәсендәге, аулак һәм тын җирне кулайрак күрә. Оясын табигый ышык урыннарда, уентыларда яки чокырларда, ауган агачлар арасындагы агач тамырлары яки кәүсәләре астында, чокыр битләрендә, сазлыкларда ясый. Оясында даими рәвештә бары тик язын һәм җәен, балаларын тудыру һәм тәрбияләү чорында гына яши. Күбесенчә кыргый һәм йорт хайваннары, кошлар белән туена. Авыру һәм үлгән хайваннарны ашап, табигатьтә санитар ролен үти. Табигый биоценозларда тояклыларның санын көйләп тора. Ач бүре кайвакыт кешеләргә дә һөҗүм итә. Бүре күбесенчә төнлә ауга чыга. Терлекчелек һәм сунарчылык хуҗалыкларына зыян китерергә мөмкин. Бүреләр - моногамик хайваннар. Гомер буе парлашып яшиләр, ләкин кышын кечкенә көтүләр булын оешалар, гадәттә, төркемгә узган елның яшь бүреләре килеп кушыла. Аталану вакыты - кыш. Гадәттә 4-6 баласы була.

Гадәти шартларда 15 елга кадәр яши. Аларның санын исәпкә алу бик мөһим. Татарстанда бүре аз санда һәм шуңа күрә бу ерткычның һәр җирдәге зыяны турында сөйләргә туры килми. Бу төр этләрнең йорт токымнарына башлангыч биргән һәм шуңа күрә алар белән җиңел кушыла. Кайбер районнарда эт-бүре гибридлары очрый.

Ау ел дәвамында рөхсәт ителә. Котыру авыруы вирусын йөртергә дә мөмкин. Бүре йорт этенең (Canis familiaris) ыруг башлангычы булып тора.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бүресыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Имезүчеләр
Бөе

**Бөе́** (лат. *Lycosa singoriensis*) - бүре-үрмәкүчләр семьялыгына караучы үрмәкүч. Чүл, дала һәм урман-дала зоналарында таралган. Татарстан территориясендә аның ареалының төньяк чиге үтә. Чистай, Түбән Кама, Яшел Үзән, Югары Ослан, Буа районнарында күренә. 
## Тасвирлама
Гәүдәсенең озынлыгы 25-35 мм. Төсе көрәннән алып карага кадәр диярлек. Җирдә 50 см га кадәр тирәнлектә, пәрәвез белән түшәлгән вертикаль оя ясап яши. Дымлы туфракны өстен күрә. Кышка оясын тирәнәйтә һәм керү юлын җир белән каплый. Агулы, аның тешләве каты авырттыра һәм шеш чыгара; агуы кеше өчен куркыныч түгел. Күбрәк бөҗәкләр белән туклана, шуның белән файдалы. Табышын төнлә - оясыннан чыгып, көндез керү юлы янында сагалап торып аулый. Парлашу җәй ахырында үтә. Яшь һәм аталанган ана затлар кышлыйлар. Җәй башында ана үрмәкүч йомыркасын пәрәвез кузысына сала һәм аны бик тырышып саклый. Йомыркадан чыккан яшь үрмәкүчләр берничә көн әниләре аркасына ябышып йөри. Татарстан территориясендә бөе таралуны чикләүче факторлар: ареал чиге, кешенең актив хуҗалык эшчәнлеге, умырткалы һәм умырткасыз хайваннар арасында дошманнары (гөберле бака, кәлтә, казучы шөпшә, җайдак бөҗәкләр һ.б.) күп булу. 

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Үрмәкүчләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Бөртек коңгызлары

**Бөрте́к (ашлы́к) коңгызлары́** (Bruchidae) — коңгызлар семьялыгы. Өске кат канатлары кыскарак түгәрәк вак коңгызлар. Башы озынча, күкрәгенә таба юнәлгән. Личинкалары күбесенчә кузаклы үсемлек орлыкларында яши. Дөнья фаунасында 1200ләп, Россия территориясендә 100 дән артык төре билгеле. Татарстанда кузаклы культураларга бик нык зыян китерүче борчак коңгызы (Bruchus pisorum) киң таралган (борчакны зарарлый).

Бөртек коңгызлары 4,5-5 мм озынлыкта, кара төстә, сары һәм ак төкчәле. Өске канатларын арткы як өлешендә аерым тимгелләргә бүленгән ак төкчәле кыйгач тасмасы бар; өске кат канат очында карасу төстәге фонда кечкенә генә 2-3 аксыл табы бар. Зур коңгызлар чәчәкнең серкәсе һ.б. өлешләре белән туеналар һәм уңышка зыяннары тими. Ана коңгыз камчысыман 2 үсентеле, 0,8 мм чамасы озынлыктагы, сары төстәге озынча түгәрәк йомырка сала. Личинкасы 5-6 мм озынлыкта, аксыл сары төстә, кечкенә, эчкә баткан башы гәүдәсенең калынайган күкрәк өлешендә. Казналыклары кызгылт көрән төстә, гәүдәсе шәрә, фәкать күкрәгенең аскы өлеше кыска төк белән капланган.

Коңгызлар салам эскертләрендә, үсемлек калдыклары арасында, агач кайрылары астында, ашлык амбарларында, борчак өемнәрендә кышлыйлар. Борчак коңгызы орлыкны боза: үсеш дәверендә личинка орлыкның туклыклы өлешен, ягъни эчен ашап бетерә, орлык шыту сәләтен югалта, моннан тыш, личинка экскрементларында кеше һәм хайваннар сәламәтлегенә зыян китерә торган алкалоид контаридин бар, шуңа күрә зарарланган орлыкны азык буларак кулланырга да, хайваннарга ашатырга да ярамый.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Коңгызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Вольфарт чебене

**Вольфа́рт чебене́** (Wohlfahrtia magnifica) - саркофаидлар гаиләлегеннән бөҗәк. Корсагында өч рәт кара таплы ачык соры төстәге зур чебен (озынлыгы 9-15 мм). Күбесенчә Русиянең далалы зонасында яши, сирәк кенә урман-дала зонасында очрый. Зур бөҗәк чатыр чәчәклеләр нектары белән туена. Тереләй тудыручы чебен, җәрәхәтле тире капламына, кеше һәм хайваннарның колак, авыз, борын һәм күзләренә 120-160 личинка сала. Личинкалары сәламәт тукымаларны ашый һәм миаз («кортлы авыру») дип аталган авыру китереп чыгара. Вольфарт чебене личинкаларының зыяны бик зур булганда, хәлсезләнгән өлкәннәр һәм балалар өчен үлем куркынычы туа. Личинкаларның тулы үсеш дәвере - 3-5 тәүлек. Җирдә курчакка әверелә. Кеше һәм хайваннарда вольфарт чебене личинкалары тудырган миаз очраклары Татарстанда да теркәлгән: Чистай шәһәре тирәсендә (этләрдә уртлар миазы), Азнакай районында (бәрән тәнендә яра өслеге миазы), Әлмәт районында (8 яшьлек балада колак өслеге миазы). Зур вольфарт чебене Казан шәһәре тирәсендә, Чүпрәле һәм Яшел Үзән районнарында күзәтелгән.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Чебеннәр
Гади тиен

**Гади́ тие́н** (Sciurus vulgaris) - тиенсыманнар гаиләлегеннән имезүче җәнлек. 40 лап астөре бар, бер-берсеннән төсләре белән аерыла. Евразиядә һәм Төньяк Америкада киң таралган. ТР территориясендә күбесенчә Кама алдында очрый. Ылыслы, киң яфраклы һәм катнаш урманнарда яши. Еш кына кешегә якынрак, шәһәр паркларында урнаша.

Гәүдәсенең озынлыгы 30 см га кадәр, койрыгыныкы - 15 тән алып 20 см га кадәр, 270-330 г авырлыкта. Колаклары озын, очлары чуклы. Арткы аяклары алдагыларына караганда озынрак. Төсе үзгәрүчән: ачык җирәннән (җәен) алып соры-зәңгәргә (кышын) кадәр. Йон капламы озын, йомшак, кышын йөнтәс, җәен беркадәр каты, кыска һәм ялтыравыклы. Язын һәм көзен төсен алмаштыра. Эләктерүчән һәм үткен тырнаклары булу сәбәпле, кәүсә һәм ботакларга иркен менә, агачтан агачка җиңел сикерә. Ылыслы агачлар орлыгы, имән чикләвеге, чикләвек, җиләк, гөмбәләр белән туклана. Кышка азык әзерли. Уңдырышсыз елларда азык эзләп массакүләм күчәргә мөмкиннәр. Оясын агачларда лишайниклардан, мүкләрдән, кайрыдан һәм ботакчыклардан ясый яки куышларда урнаша. Бер елга 2 оя бала тудыра (һәрберсендә биш-җиде). 10 елга кадәр яши. ТРда гади тиент саны 3,57 меңнән (1991) 6,14 меңгә (2000) кадәр арта.

Кәсәбәчелек объекты. 1950 елларда бер сезонга 3-6 мең баш ауланган, 1990 елларда бу сан ун тапкыр кимегән. Иң эре гәүдәлесе, гади тиеннең кыйммәтле астөре зур тиен - телеутка Алтайның нарат урманнарында яши. 1949-53 елларда Тукай һәм Лаеш районнары территориясендәге урманнарга, шул исәптән Идел-Кама саклаулыгының Саралан мәйданына җибәрелә.
## Фактлар
* тиен - акчалата берәмлек исеме төрки сүздән килеп чыга. Урта гасырларда тиен тиресе кайбер Азия халыкларының акчалата берәмлегенә тиң була.

## Этимология

ТИЕН I[тийĕн], диал. тииң «белка»  
Чаг. рус.*копейка* < төрк.Köbäk "эт"; dinār köреjī "Тимур вакытындагы акча", исеме "эт"; - *Эт* тиресе хакы.

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Тиенсыманнар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Гамаз талпаннар

**Гама́з талпанна́р** (Gamasoidea) - паразит формалылар отрядыннан талпаннар өссемьялыгы. 20 дән артык семьялыкны берләштерә. Дөнья фаунасында 5000 ләп төре исәпләнә. Татарстанда вак имезүчеләр һәм кошлардагы гамаз талпаннар шактый тулы өйрәнелгән. Бу төркем 114 төрне үз эченә ала, шул исәптән кошларда - 28, вак имезүчеләрдә 111 төре табыла.

Гәүдәсенең формасы озынча түгәрәк яки түгәрәк. 0,2-2 мм зурлыкта, аксыл саргылт, кызгылт-көрән төстә. Гәүдәсе аерым-аерым калканнар белән капланган, алар арасындагы бушлыкка параллель җыерчыкларга җыелган һәм киңәя ала торган ярылы кутикула урнашкан. Авыз аппараты төзелеше туклану ысулына бәйле рәвештә үзгәрә. 4 пар аягы бар, аларның беренчесе сизү ролен үти. Гамаз талпаннарның үсеш циклы: күкәй - личинка - курчак - бөҗәк стадияләреннән гыйбарәт. Гамаз талпаннарның күбесе ерткычлар һәм полифаглар. Туклыклы туфракта, умырткалы хайван өннәрендә һәм ояларында яшиләр. Семьялыктагы күпчелек төрләр яки барлык төрләре дә сөйрәлүчеләр, кошлар һәм имезүчеләр хисабына тереклек итәләр (тышкы әгъзаларда һәм эчке әгъза куышлыкларында яшиләр). Паразит төрләрнең личинкалары тукланмый. Кайбер төрләренең генә үрчемлелеге һәм яшәү чоры төгәл билгеле. Мәсәлән, күсе талпаны (Bdellоnyssus bacoti). Кан эчкән саен, аны үзләштерү дәрәҗәсенә карап, ана талпан 1-20 күкәй сала. Ана талпан 5-6 ай яши, шул вакыт эчендә ул 6-7 тапкыр кан белән туенып һәм күкәй салып өлгерә. Кан суыручы гамаз талпаннар табигый чыганакларда талпан энцефалиты, Сан-Луи энцефалиты, лимфоцитар хориоменингит вируслары, туляремия, Ку-риккетсиоз, күсе тимгелле тифы һ.б. авыруларның таралуына китерә. Кимерүчеләр һәм кошларда тереклек итүче гамаз талпаннарның кешегә дә куркыныч тудыруы мөмкин, мәсәлән, күсе талпаны, тавык талпаны (Dermanyssus gallinae).

Гамаз талпаннарның күп кенә ерткыч төрләрен теплицаларда үсемлекләрне кимерүче талпаннарга каршы биологик көрәш чарасы итеп тә файдаланалар.
## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Талпаннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Паразитлар
Голштин токымы

**Голшти́н токымы́** (, ) — дөньяда иң күп сөт бирә торган мөгезле эре терлек токымы. 1852 елда Голландиядән АКШка китерелә һәм сыерлар күп еллар башка төр белән кушылдырмыйча, сөтлелеге, сөтнең майлылыгы, тере авырлыгы һәм тән төзелеше тибын яхшырту юнәлешендә күп еллар дәвамында алып барылган селекция эше нәтиҗәсендә үрчетелә. Барлык илләрдә дә диярлек таралган.

Нәсел сыерларының тереләтә авырлыгы 700 кг, нәсел үгезләре 1000–1200 кг га җитә. 85–97 % сыерларның җилеме ванна һәм чынаяк рәвешле, сөт бирү тизлеге 1,92–2,37 кг/мин. АКШта уртача савым — 7865 кг (3,7 % майлылыкта), Израильдә — 8366 кг (3,1%), Россиядә — 4364 кг (3,66 %).

Татарстан хуҗалыкларында голштин токымлы мөгезле эре терлек 1986 елдан үрчетелә. Германиядән 210, соңрак Венгриядән 5400 баш терлек кертелә. 2005 елның 1 гыйнварына бу токым терлекләр саны 6,8 мең (барлык мөгезле эре терлекнең 1,7 %) исәпләнә. Холмогор һәм кара ала токымнарны яхшыртуда файдаланыла. Татарстанда уртача 3,62 % майлылыклы 4664 кг сөт бирә. Төп нәселле терлек үрчетүчеләр: «Казан ветеринария медицинасы академиясенең укыту хуҗалыгы» заводы (7043 кг сөт), «Бөреле» агрофирмасы (8429 кг), Мамадыш районының «Мамадыш» нәсел заводы (6005 кг), Чүпрәле районының «Чынлы» (6172 кг), Тукай районының «Кама» (6009 кг) хуҗалыклары (2005).

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе.

Төркем:Сыер токымнары
Гөберле бакалар

**Гөберле́ бакала́р** (Bufonidae) — койрыксыз җир-су хайваннары семьялыгы. 300 дән артык төре билгеле, Антарктидадан тыш, барлык материкларда да тереклек итә. 

## Тасвирлау
Гөберле бакалар бакалардан өске казналыкта тешләре булмавы, кыска аяклары, киң авыр гәүдәсе, күп сөялле мөгезләнгән коры тиресе белән аерылып тора. Башының төп өлешендә зәһәр исле майлы сыекча бүлеп чыгара торган симметрияле урнашкан бөресыман 2 төер (калак өсте бизләре) бар, бу сыекча башка хайваннар өчен агулы. Агу – гөберле бакалар өчен бердәнбер саклану чарасы, сыекча бизгә баскач кына бүленеп чыга, шунлыктан алар аны үзләрен ерткыч тотып алгач кына куллана. Гөберле бакалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаклары өлешчә элпә белән тоташкан арткы аяклары ярдәмендә еш кына җиргә яки урман түшәлмәсенә күмелә. 

## Таралу һәм экология
ТРда 2 төре: гади яки соры гөберле бакалар (Bufo bufo) һәм яшел гөберле бакалар (B. viridis) бар.

Яшел гөберле бакалар ТРның бөтен территориясендә таралган, ачык урыннарда, елга тугайларында, сирәкләнгән урманнарда, еш кына торак пунктларда очрый. Соры гөберле бакалардан кечкенәлеге белән аерыла (озынлыгы 70-75 мм, ана гөберле бакалар 140 мм га кадәр). Аркасы соры-саргылт яшел төстә (яшелдән коңгырт төскә кадәрге) караңгы таплар белән капланган, арткы аяк бармакларында парсыз төерләр бар. Тиресе мөгезләнгән, капшап карауга коры. ТР территориясендә гөберле бакалар иң җылы яратучы, корылык шартларына чыдам җир-су хайваннары төрләренең берсе. Далаланган районнарда иң күп сандагы төп амфибия төрләреннән санала. Гадәттә, төнге һәм эңгер-меңгердә яшәү рәвешен алып бара. Парлашу чорында ата гөберле бакалар яңгыравыклы көйле тавыш чыгара. Уылдык чәчү вакыты апрель ахырыннан май ахырына кадәр дәвам итә. Ана гөберле бакалар 13 меңгә кадәр йомырка сала. Үсеш вакыты (уылдык барлыкка килүдән яшь бакага кадәр) 50-60 көн. Сулыктан коры җиргә бакаларның күпләп чыгуы көндезге яңгырдан соң, дымлы көндә күзәтелә. Нигездә бөҗәкләр белән туклана.

Соры гөберле бакалар урманнарда, нигездә, Кама алдында очрый. Бу төр бакалар эрерәк (озынлыгы 80 мм дан артык, аналары кайвакыт 200 мм га кадәр), өске ягы соры-көрән, аскы ягы тонык ак төстә. Барлык җирдә дә диярлек аз санда, урман-дала зонасында сирәк очрый. Көндезен ояларында, ярыкларда, урман түшәлмәсендә яшеренеп, төнге һәм эңгер-меңгердә яшәү рәвеше алып баралар. Апрель ахыры - май башында, су температурасы 10&nbsp;°C ка якынлашканнан соң үрчү башлана. Ана гөберле бакалар су үсемлекләренә баусыман ике рәткә урнашкан 1200-6800 йомырка сала. Яшь бакалар коры җиргә июль башында чыгалар. Умырткасыз вак хайваннар - чебеннәр, эре бызылдавыклар һәм май коңгызлары белән туклана. 15 елдан (табигатьтә) 30 елга кадәр һәм күбрәк тә (террариумда) яши.

ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар

*ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Җир-су хайваннары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Бакалар