open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Протестантлык

**Протестантлык** — христиан диненең өченче төп тармагы. Ул XVI гасырда үзгәртеп кору (реформация) чорында барлыкка килә. Кайбер авторлар бу чорны саф дини сәбәпләр белән генә дәлилләргә тырышалар. Чынлыкта исә ул — киңрәк колачлы күренеш. XVI гасырда үзгәртеп кору процессы җәмгыятьтәге социаль тигезсезлеккә, димәк, «беренче» феодаль катлау булып саналган руханиларга да каршы юнәлдерелгән була. Бу хәрәкәттә яшь буржуазия, хәтта дворяннар сыйныфының билгеле бер өлеше катнаша.

Реформация Алманиядә башлана һәм, Англия, Шотландия, Дания, Швеция, Норвегия, Голландия, Финляндия, Швейцария, Чехия, Маҗарстан чиркәүләре Рим Папасы карамагыннан чыгып, яңа протестант чиркәүләр барлыкка килә.

Протестантлык уннан артык вак тармактан тора. Шулар арасында иң эреләре — лютераннар (Германия), кальвинчылар (Франция) һәм англиканнар (Англия). Протестантлар «изге» пәйгамбәрләрне, апостолларны, фәрештәләрне танымыйлар. Аларда Мәрьям ана (Иисусны тудыручы гыйффәтле кыз Мария) культы юк. Алар тәмугны да танымыйлар.

Лютераннар белән кальвинчылар карашыңча, кеше Алла белән турыдан-туры (чиркәү, руханилар һәм башка арадашчыларсыз) «элемтәдә» тора. Ә кешенең «һәла-кәттән» «коткарылуы» аның Аллага, Алла таләбенә шәхси ышануына бәйләнгән. Бу тәгълимат Аллага ышанучыларның чиркәү кыршауларыннан азат булуына, гомумән, буржуаз-демократик иреккә юл ачкан. Протестантларда изгеләр сурәтенә (иконаларга), әүлияләрнең сөякләренә табыну, монахлык юк. Гомумән, руха-нилар да дингә ышанучы халыкка каршы куелмый. Протестантлар бары тик ике серле (Аллага мөнәсәбәтле) йоланы чукындыруны һәм чиркәүдә сыекландырылган аракы эчеп «гөнаһлардан арынуны» (причащение) гына таныйлар.

## Моны да карагыз
* Казан кирхасы — лютераннар гыйбадәтханәсе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

Төркем:Христианлык
Төркем:Протестантлык
Иркутск

**Иркутск** (, ) — Көнчыгыш Себернең иң эре икътисади һәм мәдәни үзәкләрнең берсе, Иркутск өлкәсе административ үзәге. Шәһәр Ангара елгасының ике ярларында урнаша.

Халык саны — 587 225 кеше.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## География
Шәһәр Иркутск елгасының Иркут елгасына (Ангара кушылдыгы) кушылу урыны янында, Иркутск-Черемхау тигезлегендә, Красноярскидан 1060 километр көньяк-көнчыгыштарак урнаша. М53 «Байкал» (Новосибирск — (Тум —) Кемерово — Красноярск — Иркутск) автоюлының соңгы пункты.

### Климат




## Тарих

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 96,7%, бүрәтләр — 1,8%, украиннар — 1,6%, татарлар — 1,0%.
## Татар матбугаты

* Каһарман башкорт

## Икътисад

## Танылган шәхесләр
* Рамил Минханов (1961), Татарстан Республикасының халык артисты (2012).
* Рудольф Нуриев — күренекле татар балетмейстеры, балет артисты.
* Хәерниса Сафина – язучы («Гөлчирә" повесть авторы), педагог

## Галерея

Irkutsk Oblast administration.jpg|Иркутск өлкәсе администрациясе
Irkutskeko Karl Marx kaleko plaza bat.JPG|
IrkutskayaTurma.JPG|
Irkutsk Kreml 1735.jpg|Иркутск кирмәне (XVIII гасырның ахырында сүтелә)
Здание железнодорожного вокзала.jpg|Вокзал


## Искәрмәләр

Төркем:Иркутск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Иркутск
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Юрья районы

**Юрья районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Юрья шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Нократ, Великая, Юрья, Медянка, Волосница, Сизьма.

## Тарих
Юрья районы 1965 елда барлыкка килә.

## Халык

Милли состав: руслар — 95,8%, украиннар — 1,1%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Мурыгино|Мурыгино шәһәр җирлеге]]**
# **[[Юрья|Юрья шәһәр җирлеге]]**
# Великорецкое авыл җирлеге
# Верховино авыл җирлеге
# Гирсово авыл җирлеге
# Загарье авыл җирлеге
# Ивановщина авыл җирлеге
# Медяны авыл җирлеге
# Подгорцы авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=42
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Нагорск районы

**Нагорск районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Нагорск шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Нократ, Кобра, Фёдоровка.

## Тарих
Район 1929 елда *Синегорье районы* буларак барлыкка килгән. 1935 елдан — **Нагорск районы**.

## Халык

Милли состав: руслар — 95,7%, украиннар — 1,4%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Нагорск|Нагорск шәһәр җирлеге]]**
# Кобра авыл җирлеге
# Метелевский авыл җирлеге
# Мулино авыл җирлеге
# Нагорск авыл җирлеге
# Синегорье авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=24 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php
* http://www.nagorsk.ru 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Луза районы

**Луза районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Луза шәһәре.

## География

Мәйданы — 5360 км².

## Тарих
Луза районы 1963 елда оештырылган.

## Халык
Халык саны — 18 695 кеше (2010).

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Луза (шәһәр)|Луза шәһәр җирлеге]]**
# **[[Лальск|Лальск шәһәр җирлеге]]**
# Папулово авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap.php?rajon=21 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Иналиф

**"Иналиф"** (ингл. Internet, тат. әлифба) - Интернетта куллану өчен латин нигезендә татар әлифбасы. Әлифба компьютер стандарт латин хәрефләре генә куллана.
## Булдыру сәбәпләре
2003 елның 10 декабрендә татар теле галимнары, санак технологияләре белгечләре, иҗтимагый оешмалары һәм Татарстан дәүләт вәкилләре инициаторлар төркеме төзеде. Расланган татар теленең кирил дә латин (Яңалиф-2) әлифбаларында күп өстәмә махсус хәрефләре бар һәм шушы хәл интернетта татар теленең куллануы кыенлыгы тудыра: махсус программалар, төймәсар җәеме урнаштырырга кирәк. Татарстан Фән Академиясе 2003 елда Иналиф әлифбасы тәкъдим итте.

## Иналиф-1

Тәкъдим ителгән әлифба киләсе таләпләргә  җавап бирә:
* стандарт латин санак төймәсары кулланыла, өстәмә программа ресурсларының кирәклеге юк
* дөньяда гомум кабул ителгән билгеләр кулланыла
* Яңалиф-2 ка якынлыгы

Иналиф-1 әлифбасында махсус татар хәрефләренә  билгесе кулланыла, шулай итеп: ә — a', ө — o', ү — u'.  Махсус тартык фонемнар өчен h операторы кулланыла: ч — ch, ж — zh, ш — sh, х — kh;  гъ  —  gh; ң — ng.  Яңалиф-2 тә аерма куела:  й — j , ы — y

Ләкин Иналиф-1 куллану тәҗрибәсе Гомум Төрек әлифбасы белән туры килмәве күрсәтте,  һәм фонетик конфликты тудырды: мәсәлән: күңел - ku'ngel - күн гел, янга - yanga - яңа . Тәнкыйтьләгәннән соң дөресрәк Иналиф-2 тәкъдим ителде.

## Иналиф-2
Иналиф-2 әлифбасында махсус татар хәрефләренә  билгесе Иналиф-1 та кебек кулланыла ә — a', ө — o', ү — u', һәм Гомум Төрек әлифбасы туры килгән өчен  ы — i' , й — y, ж  — j, х  — х, фонетик конфликты чишелә: ң  — n', махсус тартык фонемнар өчен h операторы кулланыла: ч — ch,  ш — sh,  гъ  —  gh, рус алынмалар өчен: ц — ts, щ — sch, я — ya, ю — yu, ё — yo.

## Язу мисалы

Иналиф-2 һәр компьютерда татар текстлары язарга мөмкинлек бирә. Иналиф нигезендә Татар Онлайн Сүзлеге  ясалган.  Иналиф имләсе - техник әлифбалары булып торалар, гади латин төймәсарында нигезләнгән  Иналиф имләсе компьютер технологияләрендә киң кулланып була (Эзләү, операцион системалары, SQL, Perl, PHP, Oracle санак телләрендә, һәр яңа гаҗетләрдә).




## Моны да карагыз
* Jaŋalif
* Латинизация
* Татар теле
* Татар әлифбасы
## Сылтамалар
* «Inalif» 
* Inalif2 
* Закон Республики Татарстан № 2352 от 15 сентября 1999 «О восстановлении татарского алфавита на основе латинской графики»

Төркем:Татар әлифбасы
Мураши районы

**Мураши районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Мураши шәһәре.

## География

## Тарих
Мураши районы 1929 елда элекке Вятка губернасының Орлов өязе җирләрендә оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 94,9%, украиннар — 1,4%. Район халкының яртысы район үзәгендә яши.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Мураши|Мураши шәһәр җирлеге]]**
# Мураши авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=23 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Иван Яковлев

**Иван Яков улы Яковлев** *(**)* — чуаш мәгърифәтчесе, православ миссионеры, педагог, яңа чуаш әлифбасын булдыручы, язучы, тәрҗемәче һәм фольклорчы.

## Биография

Иван Яковлев Сембер губернасы Буа өязенең Күшки-Яңа Тимбай авылында (хәзер Татарстанның Тәтеш районына карый) крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Яковлев бик иртә ата-анасыз кала, аны авылдаш Пахомовның гаиләсе уллыкка ала.

Башлангыч белемне Иске Борындык авылының удел училищесында ала; анда иң яхшы укучы булып, 1860 елда Сембер өяз укуханәсенә кабул ителә. Шул ук елда берничә укучы белән Сембер ирләр гимназиясе карамагындагы җир үлчәүче-таксатор классына күчерелә. 1863 елда, укуны тәмамлагач, 1866 елга хәтле авыл үлчәүчесе булып эшли.

1867 елда Сембер ирләр гимназиясенә 5 класска укырга керә, ә алдагы елда беренче чуаш мәктәпне нигезләнә. 1871 елда ул дәүләт бюджетына алына, 1877 елда ул Сембер үзәк чуаш мәктәбенә, ә 1890 елда — Сембер чуаш укытучылар мәктәбенә үзгәртеп корыла.

1870 елда Яковлев гимназияне алтын медаль белән тәмамлый һәм Казан университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Университетта ул галим-ориенталист (көнчыгыш белгече) Николай Ильминский белән таныша; аның ярдәме белән 1871 елда яңа чуаш әлифбасының беренче вариантны төзә. 1872 елда ул үз хисабына «Әлифба» китабы бастырып чыгара.

1875 елда, университетында укуны тәмамлагач, Казан уку-укыту округының чуаш мәктәпләре инспиктыры булып эшли башлый һәм бу вазифада 1919 елда авыру сәбәпле пенсиягә чыкканчы кала.

1922 елда Мәскәүгә күчеп китә. 1930 елның 11 октябрендә вафат була. Мәскәүнең Ваганьково зиратында күмелә.

## Бүләкләр
* 3 дәрәҗә Изге Станислав ордены — 26.12.1878
* 2 дәрәҗә Изге Станислав ордены — 27.12.1887
* 3 дәрәҗә Изге Анна ордены — 15.05.1889
* 2 дәрәҗә Изге Анна ордены — 26.12.1892
* Александр III хөрмәтенә көмеш медале — 25.04.1896
* «1897 елдагы беренче гомуми халык исәбен алуда хезмәт өчен» коңгырт-бронза медале — 30.01.1897
* 4 дәрәҗә Изге Владимир ордены — 9.03.1900
* Гамәлдәге стат киңәшчесе — 1904
* 1812 елгы Ватан сугышының 100-еллыгы хөрмәтенә медаль
* Романовлар нәселенең патшалык итүнең 300-еллыгы хөрмәтенә медаль

## Хәтер
* 1998 елда туган авылы Күшки-Яңа Тимбайда мемориаль  музее ачыла.
* 2008 елда Күшки-Яңа Тимбайда бюсты куела. Авторы — Чуашстанның халык, РФ һәм Башкортстанның атказанган рәссамы .
* 2024 елда Буа шәһәрендә бюсты ачылган (Бюст бронзадан, нигезе граниттан эшләнгән; бюст авторы - Россиянең атказанган рәссамы Владимир Нагорнов).

## Галерея

Chuvalf3.gif|
Chuvalf1872.jpg|
Chuvash alphabet 1873-1938.JPG|
И.Я.Яковлев_музее.jpg|Иван Яковлев музее һәм бюсты


## Шулай ук карагыз
* Николай Ильминский
* Василий Тимофеев

Төркем:Чуаш мәгърифәтчеләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Иван Яковлев
Акира Куросава

— Япония кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер. Кино тарихында иң тәэсирле кинорежиссер булып исәпләнә. Куросава 57 еллык иҗади гомерендә 30 фильм төшерә.

## Тормыш һәм иҗаты
Исам һәм Сима Куросава гаиләсендә Акира Куросава сигезенче иң кече бала булып туа. 
Бала чакта ук үзенең сәнгать белән мавыгуын аңлый. 
1928 елда «Ника-тэн» күргәзмәсендә күрсәтелгән «Сэйбуцу» рәсеме казанышларының югары ноктасы була. Колледжга укырга керә алмыйча, 20 яшьтән узгач, PCL «Photo Chemical Laboratories» япон кинофирмасында режиссер Кадзиро Ямамото ярдәмчесе булып эшли башлый.

Җиде ел ассистент булып эшләгәч, фильм төшерүдә катнашырга мөмкинлек ала. 
«Гений дзюдо»|姿三四郎|Сугата Сансиро|1943 картинасы өчен сценарий үзе яза. Фильм XIX гасырда илдә дзюдо үсеше турында була.

1950 елда Расёмон фильмы Куросавага дөньякүләм шөһрәт китерә. Төп рольләрдә Тосиро Мифунэ һәм Такаси Симурау уйныйлар. Бу фильм тирән фәлсәфи эчтәлек белән баетылган һәм тамашачыны борынгы Япониягә илтә, андагы канлы вакыйгаларны детектив күзлектән күрсәтә. Расемон Венеция кинофестиваленең гран-приенә лаек була һәм АКШ киноакадемиясе тарафыннан иң яхшы чит ил киносы буларак Оскарга тиенә.

1954 елда төшерелгән «Җиде самурай» нәфис фильмы самурайлар тормышына багышланган. Фильмга төгәл тарихилык хас. Бу фильмга АКШта ияреп төшерелгән «Шәп җиделек» кинотасмасы (*The Magnificent Seven*) зур уңыш казана.

Фәлсәфи биеклеккә омтылып, Куросава бөек рус классикларының әсәрләрен кинога төшерә. 1951 елда ул Достоевскийның «Идиот»ын, ә 1957 елда Горькийның «Тормыш төбендә» пьесасын экранлаштыра. Гадәтләнгәнчә, вакыйгалар феодаллар Япониясенә күчерелә.

1975 елда Акира Куросава, Япония һәм СССР хөкүмәтләре ярдәме белән төшерелгән “Дерсу Узала” Оскар бүләгенә лаек булган.

Куросава 1998 елның 6 сентябрендә Токионың Сэтагая районында 88 яшендә инсульттан вафат була.

Якын дусты Коидзуми төшергән «Яңгырдан соң»|雨あがる|Амэ агару фильмына сценарий аның соңгы эше була.

## Танылыуы

Акира Куросава үзенең фильмнары кебек дөньяда танылу яулый.

Көнчыгыш һәм Көнбатыш традицияләрен якынайту аның төп казанышы булып тора.

1994 елда Киото премиясенә лаек була.

1991 елның 12 мартында СССР Президенты Указы нигезендә "СССР һәм Япония арасындагы мәдәни багланышларга керткән өлеше өчен" "Халыклар Дуслыгы ордены" белән бүләкләнә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:Япония режиссёрлары
Йыван Кырла

**Йыван Кырла** (*Кирилл Иванович Иванов*, 17 март 1909 — 3 июль 1943) — мари совет язучысы һәм актёры. Киң аудиториягә тавышлы беренче «Путёвка в жизнь» () совет кинофильмында татар Мостафа роле аша таныш.

## Биография
Йыван Кырла Вятка губернасы Уржум өязенең Купсола авылында (хәзер Мари Илнең Сернур районына карый) ярлы крестьян гаиләсендә туа. Аның атасы, комбед эшендә актив катнашуы сәбәпле кулаклар тарафыннан үтерелә.

Башлангыч белемне Марисола авылының беренче дәрәҗәле мәктәбендә ала, аннан соң Сернурда икенче дәрәҗәле мәктәптә укый. 1926 елда Мари АӨнең Сернур кантоны комсомол комитеты юлламасы буенча Казан университеты эшчеләр факультетының мари бүлекчәсенә укырга җибәрелә.

1929 елда Казан университетыннан Мәскәүгә Дәүләт кинематография техникумына (хәзер С. А. Герасимов исемле Бөтенрусия дәүләт кинематография университеты) җибәрелә. Техникумны тәмамлагач, 1934–1936 еллар арасында Йыван Кырла «Востокфильм» киностудиясендә актёр булып эшләгән.

1937 елның 23 апрельдә кулга алына һәм Мари АССР ЭЭХК өчлеге тарафыннан РСФСР ҖК 58-10, 58-11 статьялары буенча 10 елга хөкем ителә.

Рәсми мәгълүматлар буенча, Йыван Кырла 1943 елның 3 июльдә Краснотурьинск шәһәрендә лагерьда вафат була.

## Фильмография

# 1931 — «Путёвка в жизнь» (), яшь сукбайлар атаманы *Мостафа «Ферт»*
# 1936 — «Наместник Будды» (), *лама*

## Әдәби әсәрләр
# Me ударне улына: Почеламут-влак. () 
# Революцийын йÿкшö дене муралтем мый йывыртен. ()
# Шочмо кече: Почеламут-влак. ()
# Муралтем мый йывыртен: Почеламут ден шарнымаш-влак. ()

## Тышкы сылтамалар

* http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/sov/33937/bio/

Төркем:Чирмеш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Мари Иле язучылары
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Сәяси репрессия корбаннары
Журналистика

**Журналистика** — журналистлар һәм башкалар тарафыннан җәмгыять өчен әһәммиятлелеген ташыган агымдагы вакыйгалар турында язылган, визуаль яки аудиаль килеш әзерләнгән материаллар (яңа хәбәр сыйфатын ташыган мәгълүмати продукт) һәм аны җәмгыяви мәгълүмат чаралары аркылы тарату эшчәнлеге. 

## Асылы
Журналистиканың максаты - җәмгыятьне үзе турында хәбәрдәр итү һәм башкача кечкенә даирәгә генә мәгълүм калачак хәбәрләрне барлык җәмгыятька җиткерү.

Журналистика эшчәнлеге киң җәмәгатьчелек һәм/яки җәмгыятьнең таррак сегментларыннан медиа продуктларны кулланучылар ихтыяҗларын күзгә алып алып барыла.

Бүгенге җәмгыятьтә, матбугат чаралары җәмгыяви мәсьәләләр турында төп мәгълүмат һәм фикерләр тудыру чыганагы булып тора; ләкин журналистиканың, һәм шулай ук башка масса-күләм мәгълүмат чаралары роле һәм статусы Интернетның барлыкка килүе нәтиҗәсендә үзгәреп тора бара. Бу җәмгыятьнең басма матбугат урынына e-reader (ингл.), смартфон һәм башка электроник гаджетлар ярдәме белән укуга күчүен билгели, һәм шул ук арада һөнәре яңалыклар турында хәбәр итү булган оешмаларны дижиталь технологияләр нигезендә таратылган хәбәрләрне әзерләү һәм кулланучыга җиткерү өчен кертелгән эшчәнлеккә акча каршылыгын табу мәсьәләсен чыгарды.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Campbell, W. Joseph, ''Getting It Wrong: Ten of the Greatest Misreported Stories in American Journalism'', Berkeley : University of California Press, 2010. ISBN 9780520262096
* Tony Harcup *Journalism: Principles and Practice* (2009, Sage Publications, ISBN 978-1847872500 OCLC 280437077)

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Jurnalist

Журналистика
Даровской районы

**Даровской районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Даровской шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Кобра, Вонданка, Молома.

## Тарих
Даровской районы 1929 елда элекке Вятка губернасының Котельнич өязе җирләрендә оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 97,4%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Даровской|Даровской шәһәр җирлеге]]**
# Верховонданка авыл җирлеге
# Вонданка авыл җирлеге
# Кобра авыл җирлеге
# Луза авыл җирлеге
# Пиксур авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=23 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Пижанка районы

**Пижанка районы** (, ) — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Пижанка шәһәр тибындагы бистәсе.

## География
### Чиктәшлек

Төп елгасы — Пижма ().
## Тарих
Район 1929 елда элекке Яраң өязе җирләрендә барлыкка килгән. 1959 елда юкка чыгарыла, территориясе Советск районы составына кертелә; 8 елдан соң яңадан оештырыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 68,1%, чирмешләр — 30,5%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Пижанка (Киров өлкәсе)|Пижанка шәһәр җирлеге]]**
# Ахманово авыл җирлеге
# Безводье авыл җирлеге
# Воя авыл җирлеге
# Иж авыл җирлеге
# Обухово авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=30
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Пи тормышы

**«Пи тормышы»** () — Энг Ли режиссёрының маҗаралар һәм драма жанрындагы 3D форматтагы фильм. Фильм Янн Мартелның 2001 елда бастырылган шул ук исемдәге романы буенча төшерелгән. Премьерасы 2012 елның 28 сентябрендә Нью-Йорк кинофестивалендә үтте. АКШта фильм киң тамашага беренче тапкыр — 2012 елның 21 ноябрендә, Россиядә 2013 елның 1 гыйнварендә күрсәтелде. Америка кино сәнгате институты әйтүенчә, бу фильм — елның иң шәп 10 фильмнарның берсе.

## Фильм сюжеты
Пи исемле бер ир-ат язучы Янн Мартел белән сөйләшә һәм әңгәмә барышында аңа үзе белән булган бер очракны бәян итә. Аңа 15 яшь булганда, әтисе (зоопарк директоры) алар бөтен гаилә белән Һиндстаннан Канадага күченергә һәм, үзләре белән хайваннарның яртысын алып, аларны шунда сатарга да, яңа тормыш башларга тиеш дип әйтә.
Юлда Манилада туктаганнан соң дүртенче көнне кораб көчле давылга эләгә һәм Пи гына котылып кала. Давыл тәмамлангач, Пи аның белән бергә көймәдә котылып калган кайбер хайваннар да барлыгын аңлый. Көймәдә сыртлан, зебра, Апельсинка кушаматлы орангутан һәм Ричард Паркер кушаматлы юлбарыс  була. Ахыр чиктә, Пига, юлбарыс белән генә калып, тормыш өчен көрәш алып барырга туры килә.

Барыр юлларында алар балыклар, медузалар, китларны очрата һәм сурикатлар белән тулы сәер, матур һәм шул ук вакыт куркыныч бер утрауга килеп туктала. Бу утраудан киткәч, Пи белән юлбарыс Мексикага килеп җитәләр, һәм юлбарыс, Пи белән хушлашмыйча да, аны калдырып китә. Шунда Пи үз әтисенең "Хайваннар — кеше дуслары түгел" дигәнен исенә төшерә. Шулай да ул юлбарыс белән нинди дә булса элемтәгә керә алган һәм аңа якынлашкан дип ышана. Яр буенда аны бүтән кешеләр табып хастаханәгә илтә. Анда аның белән япония кораб компаниясе эшмәкәрләре сөйләшә, тик шулай да сөйләгән хикәясенә ышанмый. Шулчак ул аларга бүтән хикәяне бәян итә. Бу хикәя — баягы хикәянең чынбарлыкка туры килгән, әмма дәһшәтлерәк версиясе. Аның буенча, корабта хайваннар булмаган, ә алар урынына тормыш өчен Пи, аның әнисе, имгәтелгән диңгезче һәм үтә явыз кораб повары көрәшкән булган.
Фильм азагында Пи Янн Мартелга бу ике хикәянең берсен сайларга тәкъдим итә. Язучы юлбарыс белән булганын сайлый, һәм Пи аны Яннга бүләк итә.

## Рольләрдә катнашучылар
* Сурадж Шарма — *Пи Патель*
* Табу — *Пи Пательнең әнисе*
* Адиль Хуссэйн — *Пи Пательнең әтисе*
* Ирфан Хан — *үсеп җиткән Пи Патель*
* Жерар Депардьё — *корабтагы повар*
* Рейф Сполл — *Янн Мартел*
* Аюш Тандон — *яшь Пи Патель*

## Шулай ук карагыз

* Кинематограф
* Оскар (премия)
* Оскар, 2013

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ фильмнары
Луза (шәһәр)

**Луза** () — Киров өлкәсендәге кече шәһәр, Луза районының административ үзәге.

Халык саны — 11 262 кеше (2010).

## География
Шәһәр Луза елгасы (Юг кушылдыгы) өстендә, Кировтан 302 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан. Горький тимер юлының *Луза* станциясе (Киров — Котлас линиясе).

## Тарих
Луза 1899 елда Вятка—Котлас тимер юлындагы станция янындагы бистә буларак нигезләнә.

1935 елда эшчеләр посёлогы статусын ала, 1944 елда шәһәр статусын ала.

1941 елда Архангельск өлкәсе составыннан Киров өлкәсе составына күчерелә. 1963 елдан — Луза районы үзәге.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач заводы, ышпаллар заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Луза (елга)

**Луза** (, ) — Россиянең Европа өлешендә елга, Югның уң кушылдыгы. Киров өлкәсе һәм Киров өлкәсе, Коми Республикасы һәм Вологда өлкәсе аша ага.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 574 км, бассейн мәйданы — 18 300 км². Күбесенчә карлар белән туендырыла. Октябрь—ноябрьдә туңа, апрельның икенче яртысында яки май башында боздан ачыла.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Юг елгасы.  —*Кече Төньяк Двинасы*, елга бассейны — Төньяк Двина елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафынан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100212103000011696
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103001169
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буенча томы — 3
* ГӨ буенча чыгарылыш — 0

## Торак пунктлар
* Луза
* Лальск
* Объячево

## Кушылдыклар
Эре кушылдыклар: Ула, Коржа, Шелюг (сул); Вазюг, Тылай, Сокся, Седка, Лопью, Тулом, Деб, Поруб, Лехта, Лала (уң).

## Искәрмәләр

Төньяк Боз океаны бассейны елгалары

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Төньяк Боз океаны бассейны
Карай

Торак пунктлар:

* Карай - Россиянең Иркутск өлкәсенә керүче авыл.
* Карай - Россиянең Мари Ил Республикасына керүче авыл.
* Рус Карае  - Россиянең Мордовия Республикасына керүче авыл.
* Кече Татар Карае - Россиянең Мордовия Республикасына керүче авыл.
* Зур Татар Карае - Россиянең Мордовия Республикасына керүче авыл.

## Елгалар

* Карай (Ворона кушылдыгы) — Россия елгасы, Тамбов, Сарытау өлкәләре буенча ага.
* Карай (Хопёр кушылдыгы) — Россия елгасы, Сарытау өлкәсе буенча ага.
* Карай (Черталы кушылдыгы) — Россия елгасы, Тум өлкәсе буенча ага.
Николай Ильминский

**Николай Иван улы Ильминский** *(Николай Иванович Ильминский)* — көнчыгышны өйрәнүче, праваслау миссионеры, укытучы, Инҗил белгече, Фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты.

## Биография
Николай Ильминский 1822 елның 23 апрелендә рухани гаиләсендә туган.

1842 елда ул Пенза рухани семинариясендә укуын тәмамлана һәм Казан рухани академиясенең физик-математик бүлекчәсенә укырга керә. 1846 елда, академияне тәмамлагач, анда табигать фәннәре һәм «төрек-татар теле»нең укытучы булып кала.

1850 елда Ильминский праваслау гыйбадәт өчен кылу китапларының һәм Инҗилнең татарчага тәрҗемәсе дөреслеген тикшерү өчен Санкт-Петербургга нә җибәрелә. 1851—1853 елларда Якын Көнчыгышка (Истанбул, Димәшкъ, Каһирә) нә җибәрелә. ннән килгәч, миссионер (мөселманлыкка каршы) бүлекчәдә Көнчыгыш телләрен укыта. «Мөселманлыкка каршы моназара» дигән предметны укытуыннан баш тарту һәм уку планыннан читкә китү сәбәпле Ильминский 1858 елда академиядән китәргә мәҗбүр булган.

1858—1861 елларда Ырынбур чик буе комиссиясендә тәрҗемәче булып эшли.

1861 елда Казанга кире кайта һәм Казан университетының тарих-филология факультетында татар теле кафедрасында лекцияләр укый. 1862 елда Ильминский Санкт-Петербургда керәшен татарлары өчен кириллицада әлифба китабын нәшер итә. 1863 елда Казанда керәшен татар мәктәбенә нигез сала. Мәктәпнең программасы шундый була: *«...төп укыту предметлары -  татарча (әмма [[Кириллица|рус хәрефләре]] белән) басылган китаплар буенча Алла кануны, догалар, изгеләр тарихы, һәм кыскача катехизис».*

1873 елда Ильминский Казан  укытучылар семинариясе нигезләнә һәм үлгәнгә кадәр аның директоры булып кала.

1891 елның 27 декабрендә Ильминский вафат булган. Арча зиратында күмелгән.

## Шулай ук карагыз
* Иван Яковлев
* Ильминский әлифбасы

## Тышкы сылтамалар
* http://museum.edu.ru/catalog.asp?ob_no=12950 
* Атаклы чукындыручы Ильминскийны изгеләштермәкчеләр
* Профессор Н.И.Егоров. Выступление на чувашском языке (Круглый стол, посвященный к 195-летию со дня рождения Н.И. Ильминского, 120-летию Н.Н. Поппе и 145-летию К.П. Прокопьева). Чăвашла.
* Сергей Щербаков: Миссионерско-просветительская система Н.И. Ильминского и чуваши: две стороны одной медали
* Agabazar: Сумбур вместо гармонии
Кәлям

**Кәлям** ( — *сүз*) - ортодоксаль Ислам принципларына каршы чыккан агым (VIII гасырның II яртысы). 

## Эшчәнлекләре
Кәлям агымы вәкилләре «иҗади» эшләрен схоластик фәлсәфә юнәлешендә алып баралар. Борынгы грек фәлсәфәсе белән таныш булып, аның терминологиясен субъектив рәвештә файдаланырга тырышалар. Демокритның атомистик фикерләрен формаль планда үзләштереп, аны үзләренең хезмәтләрендә «кулланганны» күрсәтергә тырышалар. Нәтиҗәдә аларның антологиясе схоластикадан гына гыйбарәт булып чыга. 

## Карашлары
Кәлям агымы вәкилләре Аллаһының «сыйфатларын» тәгъбир итәргә алыналар. Коръәннең кешеләр тарафыннан иҗат ителүен инкяр итеп, аны фәкать Аллаһының иҗат продукты гына дип бәяләргә тырышалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

Төркем:Ислам
Төркем:Фәлсәфә
Ваһһабичылык

**Ваһһабичылык** - Ислам динендәге бер агым.

## Тарих
XVIII гасырда Гарәбстанда ваһһабичылык агымы барлыкка килә. Аңа нигез салучы булып Мөхәммәд Ибн Гәбдел-Вәһһәб (1703—1787) санала. Ваһһабичыларның төп принцибы бер Аллаһыны гына тану. Ваһһабичылар исламга төрле «яңалыклар» кертүгә каршы чыгалар. Алар фикеренчә, изгеләр культы да, дәрвишлек тә, шулай ук гарәпләрнең мәҗүсилек дәвереннән килгән кагыйдә, йолалары да ислам диненә чит. Шул сәбәпле ваһһабичылар үзләренә каршы чыканнарны кәфер дип, аларны үтерергә рөхсәт иттеләр. Бу бик зур ялгышлык булды.

## Сәяси программа
Ваһһабичыларның сәяси программасы — Гарәбстандагы вак кенәзлекләрне бергә җыю, төрле ызгыш-талашларны, феодаль анархияне бетерү. XIX гасыр башында Гарәбстан ярымутравы бер дәүләт территориясенә әверелә. Ләкин шуннан соң берничә мәртәбә таркала һәм яңадан оеша. XX гасырда Ибн Согуд (1880—1953) җитәкчелегендә, Бөек Британия дәүләте ярдәмендә гарәбстандагы вак кенәзлекләрне үзенә буйсындырып, яисә юк итеп Согуд Гарәбстаны чикләре белән оешкан мәмләкәт барлыкка килә. Согуд Гарәбстанында ваһһабичылык рәсми идеология дәрәҗәсенә күтәрелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ваһһабичылык
Милли холык

**Милли холык** (яки **милли характер**) — идеалист галимнәр уйлаганча һәр халыккa тумыштан һәм мәңгегә бирелгән ниндидер сыйфатлар җыелмасы түгел, бәлки тормыш-көнкүреш, табигать һәм социаль чынбарлык шартларында рәвеш ала торган һәм билгеле бер үзгәрешләр процессы кичерә торган сыйфатлар җыелмасы. Милли холык ул — гомумкешелек сыйфатларының нәкъ шушы милли берәмлеккә хас булганча конкрет чагылышы. Сәнгатьтә милли холык — объектив чынбарлыктагы милли холыкның сәнгатькяр тарафыннан эмоциональ-образлы чагылдырылуы.

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Этнопсихология
Нәселдәнлек

**Нәселдәнлек** — барлык организмнарның үзләренә хас сыйфатларны киләчәк буыннарга тапшыру сәләте. 

## Тасвирлама
Шуның белән җенесле үрчүдә күзәнәкләрнең биохимик, физиологик, морфологик, материаль структуралары буыннан буынга күчеп бара. Һәм ул тере җан ияләренең индивидуаль үсешендә мөһим роль уйный. 

## Үзгәрүчәнлек белән мөнәсәбәте
Нәселдәнлек организмнарның яшәешен тәэмин итә. Аларның яшәешенә үзгәрүчәнлек күренеше дә хас. Соңгысы индивидларның төрлелеген дә барлыкка китерә. 

Нәселдәнлек белән үзгәрүчәнлек бер-берсенә капма-каршы тенденцияләр буларак, материалистик диалектикада каршылыклар кануны хәрәкәт итүен чагылдыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Ген
* Генетика

Төркем:Нәселдәнлек
Постмодернизм

**Постмодернизм** ( - «модернизмнан соң») үзенең элгәре — модернизм принципларын классик сәнгать тәҗрибәсе белән кушуны күздә тота. Ләкин классик сәнгать принциплары (шул исәптән конкрет әсәрләр) ирония белән сугарылган булалар. Асылда аңа классик сәнгатьтән көлү, аны түбәнсетү һәм модернизмга буйсындыру хас.

Классик булмаган сәнгатьнең принциплары түбәндәгеләрдән гыйбарәт:

— Реализмга каршы киң фронт ачу; аны модерн һәм постмодерн белән кысрыклап чыгару.

— Иске сәнгатьнең үлүе һәм яңа сәнгатьнең тууы глобаль мәйданда бара. Яңа сәнгать (антиреализм) яңача фикерләү нигезендә җиңеп чыгачак.

— Сәнгатьнең классик булмаган парадигмасы (тарихи үрнәк) сәнгатькярнең дөньяга карашын игътибарга алмый. Ул, электән килгән мимезистан баш тартып, объектив дөньяда булмаган эстетик реалистлар тудыру принцибын алга куя.

— Авангард, эстетик нормаларны һәм принципларны җимереп һәм сәнгатьнең яңа мөмкинлекләрен ачып, художество мәдәниятенә яңа сыйфатка күчү юлын күрсәтте.

— XX-XXI гасырлар сәнгатькяре чуар, парадоксаль дөнья иҗат итә, дөньяны гүзәл белән ямьсезнең җыелмасы рәвешендә күрә.
## Галлерея


File:Bilbao Jeff Koons Puppy.jpg| Джефф Кунс эте, Постмодернизм стиле
File:Ulitsa-Mira-dom-14 2.jpg|Санкт-Петербург. Пастер ис. микробиология институты.
File:Sony Building by David Shankbone crop.jpg|Sony Building, 1984 ел


## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

*
Төркем:Сәнгать
Төркем:Дөньяга караш
Онтогенез

**Онтогенез** (гр.: оп — төр, килеш, ontos — асыл) - ул организмның индивидуаль үзгәрешен аңлата. Бу термин Һеккель тарафыннан кертелгән (1866). Хайван һәм үсемлек организмнарының тууы аталану (серкәләнү) процессында ук башланса, аларның онтогенезы аналык җенес күзәнәге аталанганнан соң башлана. Һәр организм онтогенез процессында бер-бер артлы бара торган фазаларны, стадияләрне кичерә. Кешедә алар: эмбриональ (ана карынында) һәм аңардан соң. Кеше онтогенезы бала дөньяга килгәннән соң дәвам итә, һәм ул стадия индивидның аңга ия җан иясе булып формалашуында хәлиткеч роль уйный.

Организм күзәнәкләрендә язылган нәселдәнлек инфор- мациясенең реальләшүе онтогенезның нигезен тәшкил итә. Бу программа күп төрле факторлар йогынтысы астында тормышка ашырыла. Монда тышкы даирәдәге, шулай ук күзәнәкләр һәм нервлар арасындагы үзара мөнәсәбәтләр дә катнаша. Гомумән алганда, кеше рәвешендә туган индивидның дөнья турында чыккан белемнәргә ия булып, акыл белән эш итеп нормаль эшчәнлек алып бара алуында югарыда күрсәтелгән шартларның роле гаять зур.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит325.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Онтогенез
Шәхес

**Шәхес** — кешенең «кисеп алынган» рәвештәге социаль асылы. Шәхес ул — аңга ия булган һәм ниндидер юнәлештә эшчәнлек алып баручы индивид. Әгәр дә индивид аңга ия түгел икән, ул шәхес тә булалмый. Акылдан язган индивид шәхес булудан туктый.

Анадан туганда ук ниндидер авыру аркасында аңнан, акылдан мәхрүм булып формалашачак индивид шулай ук шәхес дип санала алмый. Әгәр дә индивид аңга, акылга да ия булып, шуның өстенә, ниндидер белемнәр дә үзләштерә алган, ниндидер кәсепкә дә өйрәнергә өлгергән, ләкин шуларны кулланып хезмәт итү урынына, беркайда да эшләмичә, сорыкорт кебек, башкалар җилкәсендә генә тереклек итә икән, ул шулай ук шәхес дип карала алмый. Эчүчелеккә һәм наркоманлыкка бирелгән индивидлар да акрынлап шәхес булудан туктыйлар. Димәк, индивидны шәхес дип карау өчен ике таләпнең үтәлүе сорала: аң-гакылга (рассудокка) ия булу һәм ниндидер юнәлештә эшчәнлек алып бару.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек бит327
*Макинтош, Брайан Р. (2006). Скелет булчуңдары: формасы жана функциясы (2-бас.). Шампейн, IL: Адам кинетикасы. стр. 63–64. chiropractor henderson 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Антропология
* Аң
* Ватандашлык
* Зат
* Кемлек (иҗтимагый фәннәр)
* Кеше
* Субъект
* Яшәеш

Төркем:Шәхес
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Этика
Төркем:Дин
Төркем:Шәхес психологиясе
Филогенез

**Филогенез** (гр.: phulon + genesis — кабилә, ыруг + чыгыш) - ул организмнарның тарихи чыгышын аңлата. Термин немец галиме Э.Һеккель тарафыннан фәнни кулланышка кертелгән (1866). Филогенез процессын өйрәнә торган фән филогенетика дип атала. Ул кешенең тарихи барлыкка килүен эмбриология, палеонтология һәм морфология биргән белемнәргә таянып аңлата. Шулар нигезендә филогенез төрле тарихи чорларда аерым индивидлар кичергән эволюцион үзгәрешләрне туплаучы фән дип санала. Биредә нигез итеп даими рәвештә бер-бер артлы бара торган ата-ана — балалар — оныклар тезмәсе алына. Филогенез, асылда, берсе артыннан берсе барган онтогенезлар кушылмасы булып чыга, әлбәттә, механик рәвештә кушылган нәтиҗә рәвешендә түгел, биредә табигый сайланыш та күздә тотыла.

## Чыганаклар
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

Төркем:Эволюцион биология
Г

**Г** (*гэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында бишенче. 

Гарәп әлифбасындагы унсигезенче хәреф булган йомшак *гайн* һәм унтугызынчы хәреф булган каты *гайн*, шулай ук фарсы әлифбасындагы егерме алтынчы хәреф булган Г хәрефен белдерә. Әбҗәд хисабында йомшак гайн 70кә, каты гайн 1000гә йөртелә. Фарсыда кулланылган хәреф гарәптә юк, аны "кяф фарсый" дип атыйлар. Мисыр гарәпләрендә "г" авазы булса да, аны "җ" белән күрсәтәләр.

HTML да баш «Г»ны  &#1043 яки &#x413 итеп язып була, ә юл «г»ны —  &#1075 яки &#x433 итеп.

## Искәрмәләр
Д

**Д** (*дэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында алтынчы.

Әбҗәд хисабында 4 санында йөри.

## Искәрмәләр
Е

**Е** (*е*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында җиденче.

Татарчада дүрт авазны белдерә - *е, йы, йе,* *ē* (алынма сүзләрдә генә). Татар телендә бу сүздән башланган гарәп-фарсы алынмалары юк.

HTML да баш «Е»ны  Е яки Е итеп язып була, ә юл «е»ны — е яки е итеп.

## Искәрмәләр
Б

**Б** (*бэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында өченче. 

Әбҗәд хисабында 2 санында йөри.

## Кодлары

HTML да баш «Б»ны &amp;#1041; яки &amp;#x411; итеп язып була, ә юл «б»ны — &amp;#1073; яки &amp;#x431; итеп.

## Искәрмәләр
В

**В** (*вэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында дүртенче.
 
Сузык "У" һәм тартык "W" ирен-ирен авазын белдерә, ә цифр урынына кулланганда, 6 санында йөри

HTML да баш «Б»ны  В яки В итеп язып була, ә юл «б»ны — в яки &#x432 итеп.
## Моны да карагыз
* W
* V

## Искәрмәләр
Ё

**Ё** (*ё*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында сигезенче. 

Татарчада ике авазны белдерә - *йо* *ō*. Ё хәрефе алынма сүзләрдә генә кулланыла. Татар телендә бу сүздән башланган гарәп-фарсы алынмалары юк.

## Кызыклы фактлар

* Сембер шәһәрендә *Ё* хәрефенә һәйкәл куелган.

## Искәрмәләр
И

**И** (*и*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында уникенче. 

Әбҗәд хисабында 10 санында йөри.

## Искәрмәләр
К

**К** (*ка*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында ундүртенче. 

Татар әлифбасында, гарәп әлифбасында егерме беренче хәреф булган "каф"ны һәм 22нче хәреф булган "кяф"не белдерә. Әбҗәттә каф 100 урынына, кяф 20 урынына йөри

## Искәрмәләр
Ж

**Ж** (*ж*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында тугызынчы. 

Татарчада *Ж* хәрефе алынма сүзләрдә генә кулланыла, ләкин кайбер сөйләшләрдә Җ авазын алыштыра. Татар телендә бу сүздән башланган гарәп-фарсы алынмалары юк.

## Искәрмәләр
З

**З** (*зэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унберенче. 

Татар әлифбасында унберенче хәреф, гарәп әлифбасындагы тугызынчы, унберенче, унбишенче һәм унҗиденче хәрефләрне белдерә. 

Болардан фәкать унберенчесе генә әлеге "з" авазына туры килә. Тугызынчысы Минзәлә, башкорт әйтелешендәге сакау "з"гә туры килә. Унбишенче һәм унҗиденче хәрефләр "з"гә тартым "д" авазын белдерәләр. Сан урынына кулланганда, тугызынчы - 700, унберенче - 7, унбишенче - 800, унҗиденче - 900не белдерә

## Искәрмәләр
М

**М** (*эм*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унҗиденче. 

Әбҗәд хисабында 40 санында йөри.

## Искәрмәләр
Л

**Л** (*эл*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унбишенче. 

Татар әлифбасында уникенче, гарәп әлифбасында егерме өченче хәреф. Гарәп сүзләрендә фәкать Алла сүзендә генә калын укылып, башкаларда һәрвакыт нечкә укыла һәм үзеннән соң килгән "а" авазын "ә" авазына якын рәвештә нечкәртә. Сан урынында кулланганда 30ны белдерә.

## Искәрмәләр
О (кириллица)

**О** (*о*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында унтугызынчы. 

Татар әлифбасында - сүз башында гарәп әлифбасының өтерле әлифен белдерә.

## Искәрмәләр
П

**П** (*пэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерменче. 

Татарчада п хәрефе кергән гарәп сүзләре юк, фарсы алынмаларында кулланыла. Фарсы әлифбасында өчтенче хәреф булып, "пи" исемен йөртә.

## Искәрмәләр
С (кириллица)

**С** (*эс*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерме өченче.

Татар әлифбасында егрме өченче хәреф булып, гарәп әлифбасындагы дүртенче хәреф (сакау әйтелешле „с"), уникенче хәреф (нечкә әйтелешле „с"), ундүртенче хәреф (калын әйтелешле ,"с") хәрефләре урынына йөри. Әбҗәд хисабында — 500, 60, 90 га йөриләр.

## Искәрмәләр
Ä

**Ä** (*ä*)  (ta. lat. Ä xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында икенче. **Ä** хәрефе кирилл әлифбасының **Ә** хәрефенә туры килә. Нечкә сүзләрдә кирилл әлифбасының **Я** хәрефе латин әлифбасында **Yä** туры килә, мәсәлән: яшьлек - yäşlek, ямь - yäm . "К", "Г" хәрефләрдән соң нечкә сүзләрдә (киләсе иҗек нечкә булган очракта) кирил "А", латин  "Ä"-хәрефенә әверелә, мәсәлән: **гадәт - ğädät, гаскәр - ğäskär, сәгать - säğät, мәкалә - mäqälä, мәкаль - mäqäl**. Язылышта *Ә* кулланып була.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Ä, ä (алман телендә — «а-умлаут») — герман телләренең хәрефе (Алман теле, Швед теле), һәм кайбер башка әлифбада (Финляндия, Эстония, Словакия) кулланыла. 1991—1992 елларда азәрбайҗан телендә кулланылган, 1992 елда Ə хәрефенә алмаштырыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ӓ (кириллица хәрефе)
* Ә

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Огонёк (Епрәч районы)

**Огонёк** () — Чуаш Республикасының Епрәч районында урнашкан авыл. Авылны 1926 елда Епрәч авылы кешеләре нигезли.

Авылда 1932 елдан бирле башлангыч мәктәп эшли.

Халык саны - 193 кеше (2002). Төп милләтләр чуашлар (95%), татарлар (5%).

## Чыганаклар
*Чуаш энциклопедиясе

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Кече Кыкшым

**Кече Кыкшым** () — Чуаш Республикасының Епрәч районында урнашкан авыл.

Авылда кибет эшли.

Халык саны - 167 кеше (2002). Төп милләтләр чуашлар (95%), татарлар - 8 кеше (5%).

## Чыганаклар
*Чуаш энциклопедиясе.
*Чăваш Ен пурăнан вырăнсем

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Түрлемә (тимер юл станциясе авылы)

**Түрлемә** () — Чуаш Республикасының Кузлаука районында урнашкан тимер юл станциясе.

Авылда кибет, аптека, мәктәп, клуб, кафе, банк эшли. Авыл аша тимер юл уза (Түрлемә станциясе).

## Тарих
Түрлемә үсеше авыл аша узучы тимер юл белән бәйле.

## Халык
Халык саны - 1241 кеше (2002). Төп милләтләр чуашлар, руслар, мордвалар, татарлар - (9%).

## Чыганаклар
* Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кузлаука районы торак пунктлары
Т (кириллица)

**Т** (*тэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерме дүртенче. 

Татар алынмаларында кулланылган, гарәп әлифбасында өченче хәреф булган йомшак әйтелешле хәрефләрен һәм уналтынчы хәреф булган калын әйтелешле хәрефен белдерә. Сан урынында кулланганда 400 гә, 9 га йөри

## Искәрмәләр
Ф

**Ф** (*эф*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерме җиденче хәреф.

Татар телендә алынма сүзләрдә генә кулланыла.

HTMLда язу: **Ф** - &amp;#1060; яки &amp;#x424;, **ф** — &amp;#1092; яки &amp;#x444;.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Яңа Бикшек

**Яңа Бикшек** — Чуаш Республикасының Ялчык районында урнашкан татар авылы. Авылда мәчет, кибет, клуб бар.

## Тарихы
200px|thumb|left|Авыл мәчете
Авылны кырбикшеклеләр нигезләгән. 1929 елда авылда мәчет төзелә.

## Халкы
2004 елга халык саны 58 кеше. Милли составы — татарлар.

## Чыганаклар
*Викимапиа сайты.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Опарино районы

**Опарино районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Опарино шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар — Молома, Кузюг, Волманга.

## Тарих
Опарино районы 1924 елда оештырыла.

1959 елда юкка чыгарыла, территориясе Даровской районы һәм Мураши районы составына кертелә; 1966 елда Мураши районының бер өлешеннән яңадан оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 92,7%, украиннар — 1,8%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Опарино|Опарино шәһәр җирлеге]]**
# Альмеж авыл җирлеге
# Вазюк авыл җирлеге
# Заря авыл җирлеге
# Маромица авыл җирлеге
# Молома авыл җирлеге
# Речной авыл җирлеге
# Стрельское авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=28 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
C

**C** (*c*)  (tat. lat. C xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында дүртенче. **C** хәрефе кирилл әлифбасының **Җ** хәрефенә туры килә. Язылышта *C* кулланып була.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
С, с бөтен Америка, Австралия, Көнбатыш Европа дәүләте әлифбасында кулланыла.

Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан, Татарстан, Кырым Татарлары) **С** хәрефе **Җ** (кайчакта - дж) авазына туры килә.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар
 
Стандарт латин клавиатурасына керә.

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Җ
* Ц

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ԣ

**Ԣ хәрефе** (Ԣ ԣ) — кирилл әлифбасының хәрефе.

1872—1938 елларда чуаш әлифбасында кулланылган, кайда /ŋ/ авазын белдергән.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Н
* Ң
* Ӈ
* Ҥ
* Ŋ
* Ꞑ
Сыра

**Сыра** — салат сосласын (ешрак арпа нигезендә) чүпрә белән әчетеп, колмак өстәп ясалган көчсез алкогольле эчемлек.

Этанолның өлеше сыра күләменең якынча 3-6%, ә каты сырада 8–14 %ын алып тора, коры матдәләр (нигездә углеводлар) - 7-10%, углерод диоксиды - 0,48-1,0 %.

Сырадагы матдәләр:

Сыраның якынча мең төре бар. Сыра эчемлекләр арасында популярлыгы буенча дөньяда су белән чәйдән генә калыша.

## Сыра һәм кеше сәләмәтлеге
Сыра составында берниче төрле агулы матдә, шул исәптән, эндокрин системада үзгәрешләр китереп чыгара торган авыр металл тозлары да бар. Әйтик, сыраны системалы рәвештә эчә торган ирләр организмында җенес гормоны булган тестостерон эшләп чыгаруны «басып китә» торган матдә бүленеп чыга башлый. Сыраны еш эчүче ирләрнең күкрәк бизләре үсә, оча сөяге киңәя, потенциясе кими, димәк, сәламәт балалар тудыру мөмкинлеге дә юкка чыга. Сыра яратучы хатын-кызларда исә яман шеш белән чирләп китү ихтималы арта, әгәр дә ул хатын бала имезсә, балада эпилепсия өянәкләре барлыкка килергә мөмкин. Күп илләрдә үткәрелгән тикшеренүләр сыра эчүчеләр арасында хроник алкоголизмның көчле исерткечләр эчүчеләргә караганда 3-4 тапкырга тизрәк барлыкка килүен күрсәтә. Кеше организмына сыра күп яклап зыян сала. Баш мие күзәнәкләренең үлүе, арка мие функцияләренең бозылуы, миокардиодистрофия, бавыр циррозы, гепатит, панкреатит, гастрит, невропатия, күрү һәм ишетү анализаторларына зыян килү.

2015 елдан Русиядә «махсус сыра» дигән термин кертү тәкъдим ителә. “Сыра кайнатуда кулланыла торган салат (солод), колмак һәм (яки) колмакны эшкәртүдән  алынган  продуктлардан, сыра чүпрәсеннән файдаланып, су кушып эшләнгән, этил спирты, хуш исләр һәм тәм керткечләр өстәмичә генә җитештерелгән, составында сыра сосласын әчетү процессында барлыкка килгән этил спиртыннан торган алкогольле продукция” бу.
## Моны да карагыз
* Көзге сыра бәйрәме - чуашларның сыра кайнату милли йоласы үзенчәлекләре турында.
* Оскар Петцольд
* Петцольд заводы

## Искәрмәләр

Төркем:Сыра
Төркем:Алкогольле эчемлекләр
Төркем:Эчемлекләр
Һ

**Һ** (*һэ*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерме тугызынчы хәреф.

«Һ» хәрефе төрки һәм монгол телле халыклар әлифбаларында очрый.

Татар телендә алынма сүзләрдә генә, гадәттә гарәп, фарсы телләреннән кергән сүзләрдә, кулланыла.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Х (кириллица)

**Х** (*ха*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында егерме сигезенче хәреф.

Татар телендә элек «х» авазы урынына күпчелек сүзләрдә «къ» авазы кулланылган. Бүген бу күренеш кайбер сөйләшләргә хас.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Ñ

**Ñ** (*ñ*)  (tat. lat. Ñ xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында егерменче. **ñ** хәрефе кирилл әлифбасының **ң** хәрефенә туры килә, сонор консонант авазы, француз телендә maiso**n**  сүзендә кебек яңгырый. Язылышта ***ꞑ*** кулланып була.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Ñ ñ   (испан телендә — «энье») — Испания, Филипин, Астурия, Аймара, Кырым Татар телләрендә һ.б. кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ɲ
* Ń
* Ң
* Ꞑ
* Њ
* Ň

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ü

**Ü** (*ü*)  (tat. lat. Ü xärefe) — латин әлифбасының хәрефе, татар латин әлифбасында егерме тугызынчы. **Ü** хәрефе кирилл әлифбасының **Ү** хәрефенә туры килә. Нечкә сүзләрдә кирилл әлифбасының **Ю** хәрефе латин әлифбасында **Yü** туры килә, мәсәлән: **[[юкә]] - yükä, юнәлеш - yünäleş**.

Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны буенча расланган. Интертат, Татар-Информ , Безнең гәҗит , TRT-Tatar  гәҗитләренең сәхифәсендә кулланыла.

## Бүтән телләрдә
Ü , ü (алман телендә — «у-умлаут») — — герман телләренең хәрефе (Алман теле, Швед теле), Төрки имләсендә (Төркия, Әзәрбайҗан) һәм кайбер башка әлифбада (Испания, Португалия, Каталония, Эстония, Маҗарстан) кулланыла.

Киңәйтелгән латин имләсенә керә, Көнбатыш Европа (West Europe) шрифтлары.

## Кодлар

## Моны да карагыз
* Татар теле Кирил, Латин, Гарәп әлифбасы кануны
* Татар теле
* Татар әлифбасы
* Иналиф
* Ү
* Ӳ
* Ӱ
* Уь

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ц

**Ц** (*ца*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утызынчы хәреф.

Татар телендә алынма сүзләрдә генә очрый. Кайбер мишәр сөйләшләрендә әдәби телдәге «ч» урынына актив кулланыла. "Ц" хәрефе татар латыйн әлифбасында "ts" диграфына туры килә.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Ч

**Ч** (*ча*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз беренче хәреф.

Татарчада әйтелеше ягыннан «Щ»га охшаш. Татар теленең кайбер сөйләшләрендә әдәби телдәге «ч» урынына «ц» яки «тч» актив кулланыла.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Ш

**Ш** (*ша*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз икенче хәреф. 

HTMLда язу: **Ш** - &amp;#1064; яки &amp;#x428;, **ш** — &amp;#1096; яки &amp;#x448;.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.
Ъ

**Ъ** (*катылык билгесе*) — кирилл әлифбасының хәрефе, татар әлифбасында утыз дүртенче хәреф.

Татар телендә  буларак, һәмзәне билгеләү, «ғ», «қ» авазларын күрсәтү өчен кулланыла.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе.