Мөселман балалар приюты

**Мөселман балалар приюты**, Бертуган Юнысовларның мөселман балалар ятимханәсе () — Казанда 1844-1917 елларда эшләгән балалар приюты, шәһәрдә (*Николай приютыннан соң*) икенче булып ачылган ятимханә. Хәйрияче сәүдәгәрләр бертуган Юнысовлар акчасына тотылган. Баштагы чорда малайлар өчен дә, кызлар өчен дә сыйныфлар эшли, 1852 елдан соң приютта ир балалар гына тотыла. Приютны ачучы Ибраһим Юнысов 2нче дәрәҗә Изге Станислав ордены белән бүләкләнә.

## Тарих
  
Приют 1844 елның 6 декабрендә ачыла. Приютның гамәлгә куючылары —  бертуган Ибраһим Гобәйдулла улы (*[[1806 ел|1806]]-[[1886 ел|1886]]*) һәм Исхак Гобәйдулла улы  (*[[1810 ел|1810]]-[[1884 ел|1884]]*) Юнысовлар, беренче гильдия Казан сәүдәгәре, сәнәгатькәр Гобәйдулла Мөхәммәтрәхим улы Юнысовның (*[[1776 ел|1776]]-[[1842 ел|1842]]*) варислары. Юнысовлар күн фабрикалары, сабын кайнату заводлары хуҗасы булган. Эшләрен уртак алып барганнар, миллионнарча сум капиталлары булган. Шәһәрнең төрле урынында зур-зур җир кишәрлекләре, күчемсез милекләре булган. Мәсәлән, Печән базары янында Мәскәү урамының ике кварталы Юнысовлар йортларыннан гына торган. Бертуган Юнысовлар киң күңелле хәйрияче, иганәчеләр дә булганнар: мәчетләр, мәдрәсәләр төзеткәннәр.

Мөселман балалар приюты шәһәрдә иң яхшылардан саналган. Балалар саны буенча зур булмаса да (приютта даими рәвештә 30 малай яши), 1 балага тотылган чыгым күләме шәһәрдәге билгеле Николай (*[[1844 ел]]ның [[11 гыйнвар]]ында ачылган*) яки Александра (*[[1845 ел]]ның [[6 февраль|6 февралендә]] ачылган*) приютларыныкыннан ике тапкыр зуррак була (мәсәлән, 1904 елда һәр балага 120 сум 85 тиен тотыла). XIX гасыр азагына приютта 77 ятим тәрбияләнә (34е даими яши, 43е килеп йөрүче). Ятимнәрне приютта бушлай ашаталар, киендерәләр. Алар башлангыч белем ала, бушлай медицина күзәтүе үтә. Балаларның сәламәтлеге өчен медицина докторы Алексей Казем-Бек җавап бирә. 1861 елда приютта 10 урынлык хастаханә булдырыла. Ә приют мәктәбендә билгеле мөгаллимнәр Хәсәнгата Габәши һәм Мөхетдин Корбангалиев эшли. XIX гасырның 80нче еллары азагында, Г. Габәши приют мәктәбендә, башка Казан мәдрәсәләреннән күпкә алданрак, җәдитчә укыту кертә. Рус теленә, һөнәргә өйрәтү мәҗбүри куела. 1890 еллар башында рус теленнән Хәсән Мөхәммәтов, көнчыгыш телләреннән һәм матур язудан Мөхәммәтрәхим Хәнәфиев укыта.
Балалар балигълык (16) яшенә җиткәч, приюттан китәләр. Аларны кибетләргә, кәсепханәләргә яки мәктәпләргә эшкә урнаштыралар, хәлләрен белеп торалар.
Приютның соңгы директоры — Казан шәһәренең  Мөхәммәтрәхим Исхак улы Юнысов. Приют 1917 елгы инкыйлабтан соң ябыла.

## Бина
Приютның баштагы чорда үз бинасы булмый. Бина кору өчен соралган җирне Казан архиепискобы Владимир Юнысовларга бирми. Приютны сәүдәгәр Апанаевның балалары өчен салынган йортында тоталар. Әлеге йорт янәшәсендәге җир кишәрлеген Әхмәровтан сатып алып, ике катлы кирпеч бина төзелә (Екатерина (*хәзерге* Тукай) урамы, 89нчы йорт).  1872 елда, янгыннан соң, приют күршедәге бинага күчерелә. Бинаны бертуган Юнысовлар акчасына архитектор П.И. Романов үзгәртеп корган.

## Химаячеләр шурасы
* Ибраһим Юнысов, 1845-1885 елларда приют директоры
* Исхак Юнысов
* Шаһиәхмәт Алкин, приют директоры
* Хәсән Апанаев
* Мөхәммәт Апанаев, сабын кайнату заводы хуҗасы
* Исхак Апаков,  фабрикасы хуҗасы
* Габидә Ибраһимова (Шаһиәхмәт Алкинның хатыны)
* Бибимаһруй Мөхәммәтҗанова (Ибраһим Юнысовның хатыны)
* Бибиәсма Мусина (Исхак Юнысовның хатыны)

## Җәдвәл (1875)
* Шимбә: иртәнге якта *русча матур язу*, төштән соң *татарча, гарәпчә, фарсыча матур язу*
* Якшәмбе: иртәнге якта *русча матур язу*, төштән соң *татарча матур язу*
* Дүшәмбе: иртәнге якта *русча уку*, төштән соң *татарча, гарәпчә, фарсыча уку*
* Сишәмбе: иртәнге якта *русча уку*, төштән соң *татарча, гарәпчә, фарсыча уку*
* Чәршәмбе: иртән *русча арифметика*, төштән соң *татарча арифметика*
* Пәнҗешәмбе: иртән дәресләр юк, төштән соң *[[Коръән]] уку*
* Җомга: дәресләр юк

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
#  Казань в памятниках истории и культуры. К.: ТКН, 1982.
# *Радик Салихов, [[Рамил Хәйретдинов|Рамиль Хайрутдинов]].* Республика Татарстан: памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

## Сылтамалар
*   «Гасырлар авазы», 1998. № 3-4. 
*  Приют турында «Милләттәшләр» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Ятимнәр йортлары
Төркем:Хәйриячеләр
Төркем:Россия империясе ятимнәр йортлары
Төркем:Казан ятимнәр йортлары
Төркем:Казан тарихы