Түбән Кама районы

**Түбән Кама районы** () — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы составындагы административ-территориаль һәм муниципаль берәмлек (муниципаль район). Республика үзәгендә Кама елгасының сул як ярында урнашкан. Административ үзәге — Түбән Кама шәһәре. 2020 ел башына район халкы саны 276 326 кеше тәшкил итә .
Хәзерге Түбән Кама районы авыл җирлекләре турында беренче искәрмәләр XVII гасырга карый. Түбән Кама районы 1965 елда Чаллы районының җирләрен бүлеп бирү нәтиҗәсендә оеша.
Түбән Кама районы — Татарстанның төп нефть эшкәртү территорияләренең берсе. 2017 елда район үзәге — Түбән Кама шәһәре — алгарышлы социаль-икътисадый үсеш территориясе статусын ала.
## Географиясе
Түбән Кама районы Кама елгасы борылмасында урнашкан. Төньякта — Алабуга һәм Мамадыш районнары, көнчыгышта — Тукай муниципаль районы белән чиктәш. Көньяк-көнчыгыш чиге Әлмәт районы белән, көньяк-көнбатышта Яңа Чишмә һәм көнбатышта — Чистай муниципаль районы белән чиктәш. Түбән Кама районының мәйданы — 123 мең гектар, шуның 6153 гектары Түбән Кама шәһәренә туры килә. Районда 65 торак пункт урнашкан. 
Район чикләренең шактый өлеше төньяк һәм көнбатышта табигый су киртәсе —Кама елгасы һәм Куйбышев сусаклагычы буйлап уза. Районның башка эре елгалары булып Чулман, Чишмә елгасы, Зәй, Кичү, Уратма тора.
## Герб һәм флаг

«Түбән Кама муниципаль районы» муниципаль берәмлеге Советы хәзерге гербны һәм флагны 2006 елның 9 июнендә раслый. Гербта өч төс кулланыла: яшел —  табигать, сәламәтлек һәм тормыш үсеше символы, алтын — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы, зәңгәр —  намус символы. Аллегорик рәвештә, көмеш дулкыннар белән, шәһәргә исем биргән Кама елгасы күрсәтелә. Нарат һәм кояш силуэты районда яшәү өчен уңайлы табигать шартларын символлаштыра. Очар кошлар — рухи күтәрелеш, энергия һәм иҗат символы. Түбән Кама муниципаль районы флагы вертикаль буенча шул ук төсләрдән торган турыпочмаклы тукыма. Сары тукымада — яшел төстәге нарат һәм кояш сурәте урнашкан.
## Тарих
Хәзерге Түбән Кама районы территориясендә беренче җирлекләр XVII гасыр белән исәпләнә. Бу чорда Богородское (хәзер Ширәмәт), Иске Чишмә, Кармалы, Городище, Елантово, Кулмакса, Түбән Уратма авыллары төзелә. XVIII гасырда Түбән Афанас, Ачы, Смыловка, Симәнәй, Югары Чаллы торак пунктлары оеша. Красный Ключ поселогында яшәүчеләрнең, нигездә, кырчылык һәм терлекчелек белән шөгыльләнгәне билгеле.
1920нче елга кадәр хәзерге Түбән Кама районының төп өлеше Уфа губернасының Минзәлә өязенә керә .
1920нче елларда Совет власте кантоннар төшенчәсен кертә, хәзерге Түбән Кама районы җирләренең көнбатыш өлешен Ширәмәт, Иске Чишмә һәм башка авыл җирлекләре белән Чистай кантонына керә. 1950нче елларга кадәр Татарстан АССРы күрше республикалардан нефть продуктлары китерә, ләкин 1950нче еллар уртасында күрше районнарда нефть ятмалары ачылу белән  үз нефть химиясе производствосын төзү турында карар кабул итә. 1958нче елның маенда СССР Хөкүмәте Түбән Кама җирен төзергә карар итә һәм нефть химиясе комплексының генераль планын эшли башлый. 1960 елда Афанас авылына химкомбинат төзүчеләренең беренче бригадалары килә, ә 1961 елның 19 апрелендә Татарстан АССР Югары Советы Президиумы Указы белән Чаллы районының Афанас авыл советының яңа барлыкка килгән торак пункты теркәлә, аңа "Түбән Кама" исеме бирелә. Ул вакытта биредә 500гә якын кеше яши. 1965 елның 12 гыйнварында Чаллыдан составына  өч ел элек бетерелгән элеккеге Ширәмәт районы кергән Түбән Кама районы аерылып чыга. Бер елдан соң Түбән Кама эшчеләр бистәсенә шәһәр статусы бирелә. 1985 елда Түбән Кама составына Сосновка, Кармалы һәм Елантау авыл советлары керә. 1980нче елларда районда атом электростанциясе һәм Кама Аланы шәһәре төзелә башлый — шунда ук Чернобыль АЭСындагы авария аркасында экологлар белән низаг башлана һәм төзелеш эшләре туктатыла .
2006 елдан Түбән Кама муниципаль районы башлыгы булып Айдар Метшин торган. Башкарма комитет белән Айрат Салаватов җитәкчелек иткән. 2025 елга кадәр районны һәм шәһәрне Рамил Муллин җитәкләгән, 2025 елның 24 апреленнән районда яңа җитәкче ― Радмир Беляев.
## Халык
2020 елга Түбән Кама районында 276 326 кеше яши.  Халыкның уртача яше — 35 яшь. Түбән Кама шәһәре халык саны буенча Татарстанда Казан һәм Яр Чаллыдан кала өченче урында тора.

### Милли состав

; Карта

2006 елдан Түбән Кама муниципаль районы башлыгы булып Айдар Метшин тора. Башкарма комитет белән Айрат Салаватов җитәкчелек итә .
Түбән Кама муниципаль районында 2 шәһәр һәм 15 авыл җирлеге һәм алар составындагы 65 торак пункт бар.

### Авыллар
## Икътисад
### Барлыкка килү
1990нче елларда Татарстан икътисади суверенитетка ия була һәм мөстәкыйль төбәк икътисади сәясәт үткәрә башлый. Шулай Татарстанда нефть чыгаруны, нефть эшкәртү һәм нефть химиясе продуктларын җитештерүне һәм реализацияләүне берләштергән комплекс төзү планлаштырыла. 1997-2009 елларда Түбән Камада нефть эшкәртү, бензин һәм газ конденсатын эшкәртү заводларын үз эченә алган  «ТАИФ-НК» комплексы төзелә. Заводта республикада беренче тапкыр нефтьне тирәнтен эшкәртәләр. 2005нче елда Түбән Камада "ТАНЕКО" заводлары комплексы төзелә башлый, проектның баш акционеры һәм координаторы итеп «Татнефть»  холдингы билгеләнә .
### Сәнәгать
Түбән Кама муниципаль районы — Россиядә иң эре нефть химиясе сәнәгате үзәге. Аңа Татарстанда җитештерелгән сәнәгать продукциясенең – 23, экспортның 30 проценты туры килә.  Түбән Камада республиканың сәнәгатьнең нигез тармакларын булдыручы төп җитештерү фондларының 18 проценты тупланган. Түбән Кама районы территориясендә күп санлы нефть эшкәртү предприятиеләре урнашкан, алар арасында:
*«Түбән Кама нефтехим»— ун заводтан иң эре җитештерү комплексы. Җитештерүнең гомуми күләме елына 1,7 млрд. сум тәшкил итә. Түбән Кама бюджетына еллык салым түләүләре 900 млн. сумга якын — бу шәһәр бюджетыннан 70 проценты дигән сүз.
*"Түбән Кама шина" — шиннар җитештерү буенча Россиянең эре заводларының берсе. 2020 елның беренче яртыеллыгында гына да җитештерү күләме 3,8 миллион берәмлек продукция тәшкил иткән.
* «Түбән Кама техуглерод»  — техник углерод җитештерү буенча Россиянең иң эре предприятиесе, «Татнефть» нефть чыгару компаниясенең шин бизнесы предприятиеләре блогына керә. 2019 елда предприятие 112 мең тонна техуглерод җитештергән һәм 21,2 миллион сум табыш турында хисап тоткан.
* «Таиф НК» — «ТАИФ» холдингы филиалы. 2019 елда ширкәтнең кереме 207 млрд сум, ә саф табышы — 2,1 млрд тәшкил иткән.
Районда «Түбән Кама сәнәгать даирәсе» ассоциациясе эшли. Ул дүрт эре предприятие: «Түбән Кама Нефтехим», «Татнефтехиминвест-Холдинг», «Татарстан полимерларын эшкәртүчеләр ассоциациясе» һәм «Түбән Кама шәһәре һәм Түбән Кама районының инвестицион агентлыгы» тарафыннан булдырыла. Структураның төп бурычы — полимер һәм нефть химиясе чималын эшкәртү белән шөгыльләнүче кече һәм урта предприятиеләргә ярдәм итү.
2020 елның гыйнвар-сентябрь айларында районда икътисадый эшчәнлекнең чиста төрләре буенча урында җитештерелгән 341 миллиард 354 миллион сумлык товар төяп җибәрелгән.
### Авыл хуҗалыгы
Түбән Кама муниципаль районы аграр район булып тора, шуңа күрә биредә авыл хуҗалыгы үсеш алган. 2017 ел башына районның авыл хуҗалыгы җирләре мәйданы 84 700 гектар тәшкил итә, шуның 64 700 гектарын сөрүлек җирләре алып тора, калган өлеше печәнлек, бакчалар өчен билгеләнгән. Район урман-дала зонасы туфраклары буенча зоналаштырылган: соры урман (якты-соры, соры һәм кара-соры урман подтиплары), селтеле кара туфрак һәм кәсле-көлсу. Районда язгы бодай, көзге арыш, арпа, солы игелә, бәрәңге, яшелчә үстерелә.
Каенлы авылында 2020 елда Түбән Кама районында беренче  мал сую цехы төзи башлыйлар, аның план әйләнеше тәүлегенә 20 тонна ит җитештерүгә билгеләнгән. Төзелешкә 83 миллион сумнан артык акча бүленгән.
2020 елның гыйнвар-июнь айларында районның авыл хуҗалыгының тулай продукциясе 1 миллиард сумнан артык тәшкил итә.
### Инвестицион потенциал

2017 елның декабрендә Россия Федерациясе Хөкүмәте карары белән, Дмитрий Медведев имзасы белән, Түбән Камада алгарышлы социаль-икътисадый үсеш территориясе булдырыла (АСИҮТ (ТОСЭР). 2020 елның маена 12 компания АСИҮТ резидентлары статусын ала, ун еллык үсеш планы 4,8 миллиард сумлык инвестицияләр җәлеп итүне күзаллый .
Түбән Кама районында өч индустриаль парк эшли. Парк резидентлары тышкы инфраструктураны булдыру һәм карап тотуга киткән чыгымнарны үзара бүлешә, быны идарәче компания күзәтә.  Парк территориясе җирле хакимиятләр карары буенча ТОСЭР составына кертелергә мөмкин. Югыйсә, индустриаль парклар резидентлар өчен көрәштә ТОСЭРның көндәшләре булып тора .
«Кама Аланы» индустриаль паркы 2008 елда шул ук атамадагы шәһәр тибындагы поселок территориясендә оештырыла. Проектны Россиянең инвестицион фонды, төбәк бюджеты һәм шәхси инвесторлар финанслый. «Түбән Кама нефть химиясе» һәм «Кече бизнесны үстерү идарәче компаниясе» якорьле предприятие (паркның милекчесе дә) була. 
2019 елда паркта милекче алышына һәм проектны үзгәртеп кора, нәтиҗәдә, «Кама Аланы» «Нова Ролл-стрейч» Мәскәү компаниясенә кушыла, ә бу предприятие шәһәр барлыкка китерүче һәм Татарстан Республикасының система барлыкка китерүче предприятиеләре исемлегенә керә.
2019 елда Түбән Кама районында металл эшкәртү буенча «Пионер» индустриаль паркы ачыла. Ул элеккеге кирпеч заводы урынында төзелгән. Паркның мәйданы — 9,3 гектар, төзелешләр мәйданы — 15000 квадрат метр. Паркның төп резиденты һәм аны гамәлгә куючысы — Кытайның «Камасталь» рулонлы корычына полимер капламалар ясау заводы. «Бизнес Online» басмасы мәгълүматлары буенча, Кытай партнерлары җитештерүне оештыруга 428,7 млн сум тоткан. 2019 елга индустриаль паркка 172 миллион сум инвестиция белән тагын алты резидент җәлеп ителгән, иллеләп яңа эш урыны булдырылган.
«Түбән Кама» өченче сәнәгать паркы төзелешенең беренче чираты 2019 елда төгәлләнгән, ул шәһәр читендә, Беренче үтүчеләр һәм Индустриаль урамнары киселешендә урнашкан. Сәнәгать паркынның предприятие-резидентлары үз производстволарын төзү өчен бушлай җир ала.  Алар, үз чиратларында, статус алганнан соң ике ел эчендә үз объектларын инвестицияләргә һәм файдалануга тапшырырга тиеш. Старт резиденты — «Метакам» компаниясе производствога 48 миллион сум керткән. 2020 елның августында «Акыллы машиналар» сәүдә-суыткыч җиһазларын җитештерү буенча компаниянең заявкасы хуплана, аның старт инвестицияләре 1,5 миллиард сум тәшкил итә. 2020 елда парк администрациясе территорияне 20дән 90 гектарга кадәр киңәйтү турында белдерде, бу тагын 20 производство урнаштырырга һәм 15000гә якын яңа эш урыны булдырырга мөмкинлек бирәчәк.
2020 елның гыйнвар-июнь айларында районның төп капиталына инвестицияләрнең гомуми күләме, бюджет акчаларын исәпкә алмыйча, якынча 35 миллиард сум тәшкил итә.
### Транспорт

Түбән Кама муниципаль районы Татарстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан. Түбән Кама Кама елгасының сул як ярында елга портыннан 2 километр, Түгәрәк Кыр (Круглое Поле) тимер юл станциясеннән көнбатышка таба 35 километрда урнашкан. Түбән Кама тимер юл белән Бөгелмә һәм Горький,  Куйбышев тимер юл магистральләренә чыккан Нократ Аланы белән бәйле.  Красный Ключ поселогында пассажирлар пристане, Түбән Афанас авылында Түбән Кама төзелеш индустриясе базасының йөк причалы урнашкан.
Түбән Камадан Казанга кадәр 237 километр.Төп автоюллар: «Чаллы — Зәй — Әлмәт — Түбән Кама», «Чистай — Түбән Кама», «Түбән Кама — Кызыл Чишмә», «Түбән Кама — Прости»,  16К-0862 «Зәй — Сухарево», 16К-0858 «Зәй — Ширәмәт», 16К-1251 «Кама Аланы — Ширәмәт», 16К-1255 «Ширәмәт — Яңа Чишмә». Түбән Камадан көньяк-көнбатышка таба 24 километр ераклыкта «Бигеш» халыкара аэропорты урнашкан.
Түбән Кама муниципаль районында 7 трамвай, 9 шәһәр автобусы, 10 шәһәр яны һәм 16 махсус маршрут эшли. Җәйге чорда өстәмә рәвештә 14 шәһәр яны маршруты ачыла. Трамвай элемтә челтәрләренең озынлыгы — 63,5, шәһәр эчендәге автобус маршрутларының озынлыгы — 180,2, шәһәр яны маршрутларының озынлыгы 570 километр тәшкил итә.
2020 елдан районда автоматлаштырылган транспорт-туристик канат юлларын эшләү буенча эш алып барыла.
## Экология

Экологлар мәгълүматлары буенча, Түбән Кама районында һаваны пычратуның 6000нән артык ноктасы урнашкан, алар күбесенчә нефть продуктларын эшкәртү белән бәйле. Әйтик, 2016 елда төбәк законы белән фенол пычратудан зыян күргән һәм сәнәгать предприятиеләренең санитар зонасында калган Алан авылы бетерелә, ә халкы күчерелә.
Галимнәр мәгълүматларына нигезләнгәндә, 2012—2015 елларда район хакимияте Түбән Каманың әйләнә-тирә мохитен саклау программасын 13 миллиард сумга тормышка ашырган, аның 98 проценты район предприятиеләреннән җыелган. 2014 — 2020 елларда «Түбән Кама Нефтехим» гына да 420дән артык экологик проектны тормышка ашыра, техник су куллануны, чимал һәм җылылык энергиясенең чагыштырма чыгымнарын, пычраткыч матдәләр чыгаруны 18,6 процентка һәм агынты суларны агызуны 2,8 процентка киметә. Компания соңгы 19 ел эчендә атмосферага зарарлы матдәләр чыгару өлешен 54 процентка киметкән .
Түбән Камада өч стационар пост тәүлегенә дүрт тапкыр һавага экологик мониторинг үткәрә. 2019 елда шәһәрнең һава чистарту корылмаларын реконструкцияләү төгәлләнә. Татарстан Экология министрлыгы башлыгы сүзләренә караганда, 2020 елга Түбән Камада экологик хәл тотрыклы. Мәсәлән, Түбән Кама районының Прости авылында Зур совет чүплеген бетерүгә 740 миллион сум акча бүленгән. Анда булган резинотехник эшләнмәләрнең 10 процентын эшкәртүгә җибәреү планлаштырыла. Территорияне һәм якын-тирә елганы экореабилитацияләү йомгаклау этабы булып тора .
Түбән Камада Кама елгасында 2700 километр мәйданлы, 200 километр озынлыкта һәм 20 километр киңлектәге су саклагыч урнашкан. 1989 елда Госплан даими су дәрәҗәсен 62 метр кимәлендә билгели. 2003 елда елга үткән территорияләр — Татарстан, Башкортстан һәм Удмуртия Республикалары җитәкчелеге арасындагы килешүләр нигезендә, сусаклагычтағы су дәрәҗәсе 63,3-63,5 метрга кадәр күтәрелә. Бу суднолар йөрешен үстерүгә ярдәм итә .
2017 елдан Түбән Кама районының Кама Аланы поселогы территориясендә «Оазис» экопаркы төзелә. Проект дәүләт һәм республика бюджетларыннан финанслана. 2021 елда бу эшкә 40 миллион сум бүленә .
## Социаль өлкә

Түбән Кама районында 31 гомуми белем бирү мәктәбе һәм 24 китапханә, Мәгълүмати технологияләр һәм телекоммуникацияләр институты, Казан милли тикшеренү техник университетының Химия-технология институты, В. Г. Тимирясов исемендәге Казан инновацион университетының Түбән Кама филиалы, Нефть химиясе көллияте, Е. Н. Королев исемендәге политехника көллияте, медицина, педагогика һәм музыка училищесы эшли .
2019 елдан районда «2019-2023 елларга Татарстан Республикасында физик культура һәм спортны үстерү» дәүләт программасы гамәлгә ашырыла, программага барлыгы 33,2 миллион сум бүленгән, шуның 30,5 — республика акчалары. Хәзерге вакытта спортчылар саны 7000нән аз гына артыгырак. Программа максатында  җәлеп ителешне 54,5 проценткаа арттыру каралган .
Түбән Кама районында Татарстан Республикасының иң борынгы православие храмнарының берсе — Изге Богородица Покров чиркәве урнашкан. Аны XVII гасырда Олы Афанас авылына нигез салыну белән бергә төзиләр. Чиркәүне 1930 елларда дини эзәрлекләүләр вакытында җимерәләр, 50 елдан соң җирле халык һәм меценатлар акчасына кабат торгызалар .
Районның үзәк мәчете — Түбән Кама җәмигъ мәчете — 1996 елда төзелә. Ул гыйбадәт залы һәм мәдәни үзәк функцияләрен башкара. Мәчет каршында Идел буе болгарлары һәм Ислам мәдәнияте һәм тарихы иҗтимагый үзәге оештырылган.  2020 елга Түбән Кама мөхтәсибәтендә 23 мөселман гыйбадәтханәсе эшли.
Шәһәрдә комплекслы музей эшли, ә 2020 елда Түбән Кама телерадиокомпаниясенең медиахолдинг бинасында журналистика музее ачыла.
Районда татар һәм рус телләрендә җирле «Туган як» («Родной край») һәм «Нижнекамская правда» (1965 елның 1 маеннан 2008 елга кадәр «Ленинская правда» исеме астында чыга) район газеталары басыла.
## Шәхесләр
* Гамил Әсхәдуллин (1959, Шәңгәлче), «Мунча ташы» театры җитәкчесе, ТР халык артисты.
* Рөстәм Сәлимгәрәев (1985, Кама Аланы), рәссам-муралист.
* Владислав Уткин (1991, Олы Аты), хореограф, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленең бию төркеме солисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 2008 елның 30 декабрендәге 149-ТРЗ № Татарстан Республикасы Законы.

Төркем:Татарстан районнары