Александр Шаронов

**Шаронов Александр Марк улы** (туды 1942 елның 18 февралендә Шокша авылы, Мордва АССР) — Совет һәм Россия филологы, фин-угровед, тарихчы, фольклорчы, әдәбият белгече, философ, шагыйрь, прозаик.

## Фәнни эшчәнлеге
Филология фәннәре докторы, Профессор (2002), Мордовия Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (1995), М.А. Кастрен җәмгыятенең Беренче әдәби премиясе лауреаты (1997, Финляндия), Халыкара китап күргәзмәсе-ярминкәсе лауреаты (1995), Мордовия Республикасы Хөкүмәте каршындагы НЦСЭМ баш фәнни хезмәткәре,Россия Язучылар берлеге әгъзасы(1999), Г. Р. Державин исемндәге рус сүзлеге һәм гүзәл сәнгать академиясенең хакыйкый әгъзасы.

Ул шундый нәтиҗә ясады, мерян һәм эрзән телләр элек бер тел диалекты булган һәм  эрзя-мерян теле турында сөйләшү дөрес булыр иде. XIX—XXI гасыр рәсми тарихына каршы килә торган әлеге теория фәнни фикерләү хәлендә. Топонимик мәгълүматлар эрзяне, мерян, Муром һәм мещерның басу аша яшәвенә һәм бер территориядә бергә яшәвенә күрсәтә, шуның нәтиҗәсендә аларның бердәм халык булуын нәтиҗә ясарга кирәк булган аерым этнографик төркемнәр, тел диалектлары. Мери, муром, мещер, веси, чуди, корел һәм эрзи телләр борынгы рус теленең нигезен тәшкил иттеләр, аны формалаштыруда шулай ук литовыларның, латыш, эстонцларның телләре катнашты, алар " вакытлы еллар повестьлары» на рус дәүләтчелеген һәм борынгы рус халкын могҗиза, авырлык, мерь һәм сүз белән беррәттән иҗат итүче Халыклар санына кертелгән.Бу факт аталган халыклар Велесны, Перунны, Мокошьны һәм башка гыйбадәт кылганнәрен дәлилли.М. В. Ломоносов артыннан («Борынгы Россия тарихы Россия халкы башыннан алып бөек князь Ярослав Перваго яки 1054 елга кадәр», С.-Петербург, 1766) А. М. Шаронов «Русь» сүзен Ра елгасы исеменнән, соңрак — Иделдән чыгара.А. М. Шаронов Россиянең Европа өлешендә Рус төп халкы дип саный( Үзәк һәм Төньяк-Көнбатыш Россия), аның тарихи феноменын күрсәтеп, славян колонизациясен кире кага. А. М. Шаронов, рус телендә шөнизм генетик түгел, ә тарихи-мәдәни фактор бар. Ул римлылар белән турыдан-туры аралашу нәтиҗәсендә барлыкка килгән эрзә һәм рус телләре составында латин сүзләренең бик күп булуын күрсәтә. Аның фикеренчә, рус һәм эрзә халыкларының һәм аларның телләре тарихы Яңа карашта үз тикшеренүләрен көтә.

### Төп юнәлешләре тикшеренүләр
Фәнни эшчәнлектә күп еллар дәвамында  эшчәнлегенең Шаронов Марк улы Александрың төп юнәлешләре булды:

* эрзя һәм Мокша героик эпосы; мифология эрзи һәм мокши;  фин-угор халыклары эпосының китап формалары типологиясе;  борынгы эрзян һәм борынгы рус тарихы;  рус-эрзян фольклор-тарихи мөнәсәбәтләр.

## Публикации
Китап авторы «Масторава» эрзян телендә (1994, 2014), Мукшы теле ндә (2001), рус (2003; дополненном төрендә — 2010), венгер телендә (2010), финск  (2015) телендә, «Телдән-шигъри иҗат мордва халкы», т. 1, кн. 2 (1977), «җирдә Инешкипаза» (2006), монография «Мордва батыр дастаны» (2001), «...каян киле Русс җире...» (2012, Алмания), «Эрзя, Меря, Русь " Россия тарихы» (2013), фантастик повесть «Потехония» (2012, Алмания), китап, шигърият һәм проза «Планета Эра» (2014), 300дән артык фәнни һәм публицистических мәкаләләр.

«Масторав» эпосыннан тыш, «Кудадей», «Текшонь», «Нарчатка», «Инешкипаз», «Садко», «Шапка-невидимка һәм шагыйрь» поэмалары, «Тюштя» әкияте, «Эра планетасы» фәнни-фантастик повесте, «Потехония» фантастик повесте, «Мәхәббәт һәм карлик» повесте, «Инешкипаза Җирендә»китабы да киң танылу алды.

 

## Иҗтимагый тормыш
«Масторава» җәмгыятенең I съездын оештыру комитеты әгъзасы һәм аның делегаты (1990), эрзя-мокшан халкының I съездын оештыру комитеты әгъзасы һәм аның делегаты (1992), II (1996) һәм дүртенче (2004) съездлар делегаты эрзя-мокшан халкының VI Бөтендөнья фин-угор язучыларының Конгрессы делегаты (2000), республика, Бөтенсоюз һәм халыкара фәнни конференцияләрдә катнашкан, «Эрзянь мастор» газетасының беренче мөхәррире( 1993), «Чилисема» һәм «Сятко» журналларының редколлегиясе әгъзасы, эрзян теленең иҗтимагый коткару фонды идарәсе әгъзасы, Аксакаллар Советы әгъзасы (Атянь эзем) эрзяннар халкы.

## Мөһим фәнни эш

* А.  М. Шаронов. Картина мироздания бу мифологии халкының Эрзя 
* А.  М. Шаронов. Табигать турында эпико-героической шигърият халкының Эрзя 
* А.  М. Шаронов. Халык Эрзя һәм Русь: үзәгендә булганлыктан, рус неславянина 
* А. М. Шаронов. «Мордва героический дастаны: сюжетлар һәм геройлары»
* А. М. Шаронов. «Эрзя, Меря, Русь " историографии,»Россия
* А. М. Шаронов. «...откуду киле Руская земля...»

## Сылтамалар

Төркем:Мордовия тарихчылары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Эрзә тел белгечләре
Төркем:Эрзә милли хәрәкәте
Төркем:Мордовия журналистлары