open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олгой-хорхой

**Олгой-хорхой** () - Гоби чүлендә яши алган яшерен хайван, монгол фольклоры каһарманы. Шулай ук чар-хорхой (*сары корт*) турында белешмә бар.

## Сыйфатлар
Олгой, беркем дә көтмәгәндә, җирдән чыга. Гәүдәсендә башы да, күзләре дә, авызы да аерылып булмый; төсе караңгы-кызыл; озынлыгы бераз ярымметрдан артык була ала; кайбер белешмә буенча, ул әҗәлле агу ташларга һәм электрлык белән үтерергә мөмкин. 
## Күзәтү-өйрәнүләр

Монголиянең изолировать ителгәне һәм хәкимяте сәясәте бу ил фаунасын чит илләр зоологлары өчен япкан, шуңа күрә без бу җан иясе турында бик аз беләбез.  
1926 елда Америка палеонтологы Рой Чепмен Эндрюс "Борынгы кеше эзләре буенча" Монголия премьер-министры әңгәмәсе турында сөйли. Министр Ройдан *аллергохай-хохайны* тоту сораган, чөнки бу хайваннар бер көнчыгыш бей гаиләсенең әгъзасен үтергәннәр.

1958 елда совет язучы-хыялчысы, геолог һәм палеонтолог Иван Ефремов "Җилләр юлы" () китабында олгой-хорхой темасына кайта. Иван 1946-1949 елларда Юрий Орлов башы астында экспедицияләрдә бөтен җыйган белешмәсен сөйләгән. Башка дәлилләр арасында Даландзадгад авылыннан Цевен исемле кешенең сүзләрен искә төшерә. Бу кеше ул хайваннарның яшәү урынын әйтә. Шулай ук Ефремов "Олгой-хорхой" дигән хикәя яза. Анда ике рус өйрәнүчеләре корт агуыннан үлә. Бу тарих уйлап табылган, әмма чын дәлилләрдә нигезләнгән.

Олгойны өйрәнү юлында зур адымнар Чех Җөмһәрияте экспедицияләре ясаган.

1990 елларда Иван Макарле ике экспедиция организатор итә. Аны доктор Ярослав Прокопенец, оператор Иржи Скупен озатып бара. Алар кортның бер экземплярын да тотмаганнар, әмма бик күп дәлилләр җыйганнар. Бу дәлилләр өчен чех телевизорлыгында "Яшерен комнар монстры" дигән фильм чыккан.

1996 елда башка чех төркеме - Пётр Горкий һәм Мирека Наплава лидерлыгы астында - Гобинең зур өлешен гизгән.

## Гипотезалар

***Фән белмәгән төр***

Кемдер олгойны яңа төр дип санлый.

***Елан***

Джон Клаудси-Томпсон, чүл фаунасы данлы белгечләренең берсе, олгойны Vibora mortal australiana еланы белән тугандашлыгы турында фикер әйтә. Бу төр Көньяк Ярымшарлыкта очраша: тышыннан ул олгойга охшаш һәм агу сибеп үтерә ала.

***Икейөргән*** 

Башка фикер олгойны икейөргәннәргә (, ) астәртибенә кертә (Мишель Райналь, Ярослав Марес). Эволюция процессы вакытында бу сөйрәлүчеләр азаклыклар югалткан, алар бур һәм кызыл төсле булырга мөмкин, аларның муены һәм башы кыен аерыла. Әмма беркем дә икейөргәннәрнең агуын һәм электр органын күрмәгән.

***Йозаклы корт***

Башка гипотеза буенча, бу - йозаклы кортларның эволюция иткән бер төре.
## Чыганаклар
*Я познаю мир:Загадочные животные:Дет.энцикл. / Н.Н. Непомнящий; Худож. А.А. Румянцев, Ю.А. Станишевский. - М.: ООО "Издательство АСТ": ООО "Издательство Астрель", 2004. - 391,[9] с.:ил.

Төркем:Криптозоология
Төркем:Сер
Төркем:Монголия мәдәнияте
Төркем:Молгол фольклоры
Төркем:Кортлар
Төркем:Икейөргәннәр
Apertium

**Apertium** — автоматик тәрҗемә платформасы. Ирекле софтвейр булып тора һәм GNU General Public License шартлары белән нәшер ителә.

## Тарихы

Apertium өстендә эш Испания һәм Каталония хөкүмәтләре тарафыннан финансланган OpenTrad проекты кысаларында башлана.  Иң әүвәл тугандаш, ягъни бер-берсенә бик тә охшаган телләр арасында тәрҗемә итү өчен төзелгән булса да, хәзерге вакытта Apertium алай ук якын тормаган телләр арсында да тәрҗемә итә ала.

Apertium платформасы нигезендә яңа бер автоматик тәрҗемә системасын төзү өчен сүзләр исемлегеннән һәм грамматик кагыйдәләрдән торучы машина сүзлекләре таләп ителә. Алар гадәттә XML форматында языла.
 
Программа астур, баск, бретон, болгар, каталан, дания, инглиз, эсперанто, француз, галис, исланд, итальян, македон, норвег, окситан, португал, румын, испан, швед һәм Велс телләре белән эшли ала. Башка берничә тел өстендә дә эшләнелә, әмма алар өчен төзелгән тәрҗемәчеләр әлегә “стабиль” дип нәшер ителмәгән. 
 
2009-2012 елларда Google Summer of Code, 2010-2011 елда Google Code-in катнашучысы.

## Телләр
Әлеге таблицада Apertium “таныган” тел парлары күрсәтелгән (уклар тәрҗемә юнәлешен күрсәтәләр).

## Шулай ук кара
* Автоматик тәрҗемә

## Чыганаклар

* Corbí-Bellot, M. et al. (2005) "An open-source shallow-transfer machine translation engine for the romance languages of Spain" in *Proceedings of the European Association for Machine Translation, 10th Annual Conference, Budapest 2005*, pp.&nbsp;79–86
* Armentano-Oller, C. et al. (2006) "Open-source Portuguese-Spanish machine translation" *in Lecture Notes in Computer Science 3960 [Computational Processing of the Portuguese Language, Proceedings of the 7th International Workshop on Computational Processing of Written and Spoken Portuguese, PROPOR 2006]*, p 50-59.

## Тышкы сылтмалар
* Apertium проектының беренче бите
* Apertium проектының вики-сәхифәсе
* Проектта катнашырга теләүчеләр өчен кыскача кулланма (рус телендә)
* OpenTrad проекты

Төркем:Алфавит буенча программа тәэмин итү
Гошер

**Гошер** ( — уннан бер өлеше) — Ислам илләрендә үсемлекчелек уңышына салым. 

## Тарихы
Мөхәммәт пәйгамбәр һәм мөһаҗирләр Мәккә шәһәреннән Мәдинәгә күчеп килүдән соң,  оештырган зәкят тәртибеннән чыгып килә.

Гарәп хәлифәлеге чорында рәсми дәүләт салымы статусын ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ислам
Төркем:Исламның биш баганасы
Марат Кәримов

**Марат Кәримов** – Башкортстанда яшәүче татар иҗатчысы, Башкортстанның халык шагыйре, «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале иясе.

## Тәрҗемәи хәл
Марат Нәбиулла улы Кәримов 1930 елның 9 гыйнварында Башкортстан республикасы Зианчура районы Күгәрчен авылында, укытучылар гаиләсендә туа. Әтисе Нәбиулла Гимаделислам улы — авылда 1905 елда беренче мәктәп оештырган, совет власте урнашкач, уку программасын үзгәртеп, яңача укытуга нигез салган.

7нчене тәмамлагач, Марат Кәримов Ырынбур өлкәсендәге Желтое татар-башкорт педагогика училищесына укырга керә. Бер елдан күрше район Зилаердагы урысча белем бирә торган укуханәгә күчә. 1947 елда Марат Кәримов Зилаер педагогия училищесын тәмамлый һәм туган авылына укытучы итеп тәгаенләнә. Тырыш һәм тапкыр сүзле яшь педагогны озакламый яшьләрнең район комитетына чакырып, бүлек редакторы итәләр. Ул анда армия сафларына киткәнче эшли.

1953 елда, гаскәрдән кайткач, Марат Кәримов хезмәт юлын журналист буларак дәвам итә. Республика яшьләре өчен чыгып килүче «Ленинчы» газетасында әдәби хезмәткәр, ә 1956 елда ВЛКСМ Үзәк Комитеты каршындагы Үзәк комсомол мәктәбен тәмамлагач, шушы ук газетаның махсус хәбәрчесе, бераз соңрак «Сәнәк» журналының фельетоннар бүлеге редакторы итеп билгеләнә.

1959 елда Мәскәүдә әдәбият институтында укый башлый.

1964 елдан алып 1968 елга кадәр Марат Кәримов «Пионер» журналының баш редакторы, аннан соң ун ел дәвамында «Сәнәк» журналын җитәкли.

Халык шагыйренең беренче әсәрләре республика матбугатында 1948 елда күренә башлый. Беренче мөстәкыйль шигырьләр җыентыгы «Бөреләр» дип атала һәм ул башкорт телендә 1956 елда дөнья күрә.

Марат Кәримов 1958 елдан СССР Язучылар берлегендә.

Марат Кәримов Башкортстан язучылар берлегенең татар телле язучылар берләшмәсенә берничә ел җитәкчелек итә. Шул еллар эчендә, республиканың бихисап татар районнарында булып, әдәби иҗатка сәләтле яшьләрне һәм башлап язучыларны табуда һәм аларны җәмәгатьчелеккә тәкъдим итүдә бәяләп бетергесез зур һәм игелекле эшләр башкара. Аның ярдәмендә әдәбиятка килгән күп кенә татар шагыйрьләре һәм прозаиклары хәзер Язучылар берлеге әгъзалары булып китте һәм үз җыентыкларын чыгарды.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 елда Марат Кәримовка Башкортстанның халык шагыйре мактаулы исеме бирелә.
* «Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале (2020)
* Салават Юлаев ордены (БР, 2021)

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Факил Сафин «Мәйдан» журналы, 2004, декабрь.
* Марат Кәримов: "Уңга карасаң да юк, сулга карасаң да юк"  *гыйнвар 09, 2015* 
* Марат Кәримов: "Әдәбиятка кара көннәр килде"  *гыйнвар 22, 2017*
* “Өлкәнәйгәч, эчкерсез дусларны тик яшьлеккә кайтып кына табып була...”. Башкортстанның халык шагыйре Марат Кәримовка - 95 яшь

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Сатирик язучылар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары
АКШ татарлары

**АКШ татарлары** — Америка Кушма Штатларында яшәүче этник азчылык.

Америка Кушма Штатларында татарларның ике төркеме бар. Алар иске һәм яңа эмиграцияны чагылдыра. Беренче эмиграция юлы озын һәм катмарлы була. Бу төркемнең әгьзалары Бөек Октябрь инкыйлабынан соң большевиклардан качып Кытай, Корея, Япониядә төпләнәләр. 1949-1951 елларда Кытай коммунистларынан Австралия, Төркия һәм Япониягә качарга мәҗбүр булалар. 1950 елларда аларның күбесе Америкага күчеп килә. Алар арасында инженер-атомчы Сәит Сәлах, профессор Онур Сенарслан, тюрколог профессор Юлай Шамил Улы. Иске эмиграцияның күпчелеге чыгышы буенча Мордовиядән.

Америка татарлары Ассоциацияссе, 1950 елда Нью-Йоркта төзелгән, Татар җәмгыяте нигезендә оештырыла. Җәмәгать җитәкчесе бер ничә ел инженер Илдар Агиш була, бүгенге көндә Рөстәм Бурлучи. Америка татарлары Ассоциациясе мәдәни юнәлештә эшли.

## Чыганаклар
* Ирек Биккинин. Америка глазами татарина 
* American Tatar Association  

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:АКШ халыклары
Башкарма

**Башкарма** — 1970 нчы елларда Финляндиядә оештырылган татар музыкаль төркеме.

1870—1920 елларда Түбән Новгород өлкәсенән  күчеп килгән бабаларының музыкаль традицияләрен дәвам итү максаты төрле һөнәр кешеләрен берләштерә.
Татар халкы өчен гадәти музыкаль инструментлар (гармун, эскрипкә, курай һ.б.) монда юк. Ансабль солистлары акустик һәм электр гитарасы, кларнет, флейта, саксафон озатуында җырлый.

Каусинендә халык музыкасы фестивалендә чыгыш ясаганнан соң ансамбль киң танылу яулый. 1990 елда ансабль Финляндиядә үзенең «Kizleu» исемле беренче альбомын чыгара.

## Ансамбль составы
* Динә Азиз — вокал
* Батул Хәйретдин — вокал
* Алкара — акустик гитара
* Кәрим Шакир — акустик гитара, бас-гитара
* Данис Бәдретдин — акустик гитара, бас-гитара, вокал

## Сылтанмалар
*Татарский сайт села Шубино 
* В Уфе впервые выступит финско-татарская группа «Башкарма» 
* «Башкарма» ансамбле җырлары
* Başkarma - Kaytuıñnı Sagınam
* Дениз Бәдретдин / deniz badreddin / "super tatar" төркеме

Төркем:Татар музыкасы
Төркем:Татар рок-төркемнәре
Төркем:Финляндия музыкасы
Япония татарлары

**Япония татарлары**&nbsp;— Япониядә яшәүче этник азчылык.

XIX гасыр азакларында япон авыллары урамнарында өстенә чапан кигән Идел һәм Урал буе кырык тартмачылары килә. Моңа тиклем чит ил кешеләрен күрмәгән японнар үзләренә караганда озынырак буйлы, үз-үзләрен тотышы, тос-башы, кыяфәте белән аерылып торган татар-башкортларга аптырап карыйлар.

Япониядә татарларның саны турында төрле мәгьлүматләр бар, 600-дән алып 2000-гә кадәр. «Идель-Урал» мәдәни ассоциациясе вәкиле 1930 елда Япониядә татарлар саны 10000 кешегә житкән дип саный . Капма-каршы мәгьлүматларны исәпкә алып, Токионың төрек җәмгыяте президенты Т. Мөхит Россиядән күчеп килүче мөселмәннар 1920 елда 400 кеше, 1930 елда 5—6 мең кеше дип исәпли.

Урал һәм Идел буеннан күчеп килүче мөселманнар Япониянең барлык утрауларында яши. Зур булмаган төркемнәр (җәмгыять төзү өчен җитәрлек түгел) Камакура, Кумамото, Ивамотоко, Кавасаки, Каруицовада шәһәрләренә урнашкан.

 
1938 елда япон архитекторы проекты буенча Токиода «Исламия» мәчете ачыла. Мәчет 48 ел хезмәт итә, 1985 елгы җир тетрәү нәтиҗәсендә аның диварлары җимерелә. 1986 елда Япония хөкүмәте яңа мәчет төзү турында карар кабул итә, ислам илләре илчелекләре төзелешне фининсларга сүз бирә. Икътисади кризис башлангач, алар сүзләрендә тормыйлар. Төркия президенты Сөләймән Демирлинең 1996 елда Япониягә рәсми сәфәреннән соң төзелеш дәвам итәлә һәм 2000 елның 30 июнендә тәмамлана.

1927—1930 елларда ике катлы бинада башлангыч һәм урта мәктәп ачыла. Ул елларда 13 укучы була. Мәктәптә татар, башкорт, рус, инглиз тәлләре укытыла.

Харбин, Мукден шәһәрләрендә нәшрият эшмәкәрлеге мәгьлүм. Басмаханә җитәкчесе *Rukiye Devlet-Kildi, Ibrahim Devlet-Kildi, Mansur Arslanbek*. *Ahun Giniatulla Seli Ahmed, Hussain Gabdus, R.Rahmeti Arat* тырышлыгы белән *«Йырак шарк», «Бәйрәм нуры», «Мин йул масчиты», «Чаткы»* газеталары, «Татар әлифбасы», «Уку китабы», «Хисап китабы» уку әсбаплары, Габдулла Тукай шигырьләре нәшер ителә.

Бүгенге көндә Токио татар җәмгыятен Тәминдәр Мөхит, Әнвәр Апанай җитәкли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рафаэль Адутов. Татары и башкиры в стране самураев 
* Рафаэль Адутов. Татарская и башкирская эмиграция в Японии 

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Япония халыклары
Кондыз агынтысы

**Кондыз агынтысы** (Castoreum) — кондызның койрык яны бизләрендә ясала торган исле сыекча. Аны дару итеп кулланганнар, ислемай һәм яхшы сабын ясауга тотканнар.

Бүгенге көндә бары кыйммәтле ислемай ясау максатында гына кулланыла.

Төркем:Ислемайлар
Мәмлүкләр

thumb|200px|Мамлүк-кавалерист, 1810 ел
**Мәмлүкләр** ( *буйсынучылар*, күплек формада , Мисырдагы хәрби титул) — Идел буеннан чыккан кыпчаклар: монгол явы заманында бер төркем әсирне кол итеп Мисырга озаталар. Анда алар Әйүбиләр нәселенең гвардиясе булып хезмәт итәләр.

1250 елны мамлүкләрнең хәрби башлыклары Әйүбиләрне тәхеттән бәреп төшерәләр дә, үз солтаннарын утыртлар. Мәмлүк солтаннары Мисыр һәм Сүрия белән 1517 елга кадәр һәм тагын яңадан XVIII йөздә Мисырда идарә итәләр. Бу нәселдән бик олы дәүләт эшлеклеләре чыга, мәсәлән, Бибарс (1260 - 1277) бөтен дөньяга таныла.

Мәмлүкләр Мисыры белән Алтын Урда арасында да сәяси, икътисади һәм мәдәни дуслык урнашкан була.

Төркем:Кыпчаклар
Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Мәмлүкләр Мисыры
Төркем:Мәмлүкләр
Кыйнтар

**Кыйнтар** (, ) — искергән авырлык үлчәве берәмлеге. Бүгенге көндә бары тик Мисырда һәм Суданда мамыкны үлчәү өчен кулланыла. Төркиядә кулланыштан 1874 елда чыга.

**[[Искергән Россия үлчәү берәмлекләре|Россия империясен]]дә**
* 1 кыйнтар = 2½ пот = 100 кадак ≈ 40,95 кг

**[[Мисыр]]да** (мамыкны үлчәү өчен)
* 1 кыйнтар = 99,05 фунт = 44,928 кг

## Шулай ук кара
* Центнер (квинтал)

Төркем:Авырлык үлчәве берәмлекләре
Андрей Боголюбский

**Андрей Боголюбский** — Владимир-Сүздәл кенәзе, Төньяк-Көнчыгыш Русьның бөек кенәзе (1157-1174), Юрий Долгорукийның улы, Русьның үзендә дә сугышчанлыгы һәм кансызлыгы белән танылган, рус шәһәрләренә каршы да яулар оештырган кеше; 1169 елда Киевны басып алган.

1174 елда баярлар фетнәсе нәтиҗәсендә үтерелгән: фетнәгә Кучковичлар - баяр Кучканың уллары җитәкчелек иткән. Ә Кучканың үзен элек Андрейның атасы Юрий Долгорукий үтерткән булган. Боголюбскийга каршы күтәрелештә аның үз хатыны да катнашкан. Кенәзнең хатыны исә, чыгышы белән болгар кызы, Тверь елъязмасы хәбәр иткәнчә, «күп тапкырлар болгар җирен басып алганы һәм болгарларга күп явызлыклар эшләгәне» өчен иренә үч тоткан булган.

Андрей Боголюбский җитәкчелегендәге гаскәрләр берничә тапкыр Идел буе Болгары дәүләте җирләренә һөҗүм иткән.

### Бүләр
Бүләр хакында елъязмалар буенча мәгълүмат: Андрей Боголюбский үзенең улы Мстислав һәм Мөрәм кенәзе белән бергә 1164 елда Идел Болгарына яуга чыккан. Анда әйтелгәнчә, руслар болгарларны җиңгәннәр. Тик болгар бие үз гаскәре белән Олуг шәһәргә кереп яшеренгән. Ә бу шәһәрнең кайда булганлыгы анда әйтелмәгән.

Төркем:Владимир-Сүздәл кенәзләре
Төркем:Бөек Владимир кенәзләре
Төркем:Рюриковичлар
Аллаһ (исем)

**Аллаһ** () — Аллаһының 99 исеменең иң беренчесе. Бу исем бөек Аллаһының башка исемнәреннән аермалы. Чөнки башка исемнәренең һәрберсе аңлаткан мәгънәләрне бер сүз үзе генә дә ачыклый.

Бу исем шул ук вакытта «Исме Әгъзам«дыр. Аллаһының башка исемнәре аерым-аерым бер мәгънәне аңлаткан дәлил булыр, бу исем бөтен сыйфатларын берләштерә. Аллаһының, мәсәлән, «Галим» сыйфаты Аның бары тик гыйлемен, «Рахим» сыйфаты мәрхәмәтен белдерә. Ләкин Аллаһ исеме Аның 99 исеме белдергән барлык мәгънәләрне дә эченә алган.
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Рахман

**Әр-Рахмәән** (, бор. төрк. *yarlïġan*) — Аллаһның 99 исеменең берсе. Рахмән сүзе рәхмәт тамырыннан барлыкка килгән. Аның кызгану мәгънәсе дә бар. Бөек Аллаһ яраткан барлыкларын кеше шәхесен кызгану, җәлләү халәтләреннән чыгып кызганыр, мәрхәмәт кылыр. Аның бу сыйфатын кешеләргә юнәлдергәндә мөэмин белән кяфер арасында аерма юктыр.

Ул Рахмән исеме белән бу дөньяда һәркемгә мәрхәмәтле булыр. Ахирәттә Рахим исеме белән бары тик мөэминнәргә генә мәрхәмәт итәчәк. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мәлик

**Әл-Мәлик** ()— Аллаһның 99 исеменең берсе. Бу исем Аллаһының бөтен галәмгә хуҗа булуын, аның мәлиге — хөкемдары булуын аңлата. Кешеләр арасында мәликләр, солтаннар бар. Аларның тормышлары беркайчан да имин булмаган, һәрвакыт бер борылыш яки гыйсъян белән юк булырга хөкем ителгәннәр.

Аллаһы Тәгалә хакыйкый Мәлик (Патша), хакыкый Солтандыр (чын Хөкемче). Золымлык кылмас, мәрхәмәт итәр. Һәрвакыт колларының яхшылыгын теләр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Коддүс

**Әл-Куддүүс** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. Аллаһы Тәгалә мәхлукатка (бөтен яратылган нәрсәләргә) охшаудан пакьтер, ерактыр. Адәм бала¬сы (камиллеккә) ирешү өчен көч һәм гайрәт сарыф итә, ләкин барыбер бервакытта да тулы камиллеккә ирешә алмас.

Аллаһ — Раббыбыз кешеләр камиллек дип уйлаган бер төркем сыйфатлардан пакьтер. Кеше Аллаһының бу исеменнән өлешен алырга тиеш, камиллеккә җитешү өчен бу юлда бөтен көчен файдаланырга һәм сарыф итәргә тиеш. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әс-Сәлам

**Әс-Сәләәм** () — Аллаһның 99 исеменең берсе. Заты җитешсезлек һәм гаепләрдән, начар эшләрдән, кимчелекле гамәлләрдән cәламәт булган, халыкка сәламәтлек бирүчедер. Җәннәттә, җәннәтлеләргә исәнлек һәм иминлек биреп, аларны куркудан саклаучы дигән мәгънәсе дә бар. Аллаһының фигыльләре, хәрәкәт һәм эшләре начарлыклардан сәламәттер, ерактыр. Аллаһ бервакытта да явызлыкны теләмәс.
Кеше, күңелендә начар теләк һәм эшләргә никадәр аз урын бирсә, Аллаһының бу исеменнән шулкадәр үзенә өлешен алган димәктер. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Функция (математика)

**Функция** — иң мөһим математик төшенчәләрнең берсе, *х* үзгәрешлесенең һәр кыйммәтенә *у* үзгәрешлесенең бердәнбер кыйм­мәте тиңдәш булган *х* үзгәрешлесеннән *у* үзгәрешлесенең бәйлелеген функция дип атыйлар.

*х* үзгәрешлесен бәйсез үзгәрешле яки аргумент дип атый­лар, *у* үзгәрешлесен бәйле үзгәрешле дип атыйлар. Шулай ук *у* үзгәрешлесен *х* үзгәрешлесеннән функция була дип тә әйтәләр. Бәйле үзгәрешленең кыйммәтләрен функциянең кыйммәтләре дип атыйлар.

Әгәр *х* үзгәрешлесеннән *у* үзгәрешлесенең бәйлелеге функ­ция булса, аны кыскача болай язалар: *у = f(х)*. (Болай укый­лар: *у* *х* тан *f* ка тигез.) *f(x)* символы белән *х* ка тигез булган аргументның кыйммәтенә тиңдәш функциянең кыйммәтен тамгалыйлар.

Термин беренче тапкыр Готфрид Вильгельм Лейбниц тарафыннан 1692 елда кулланыла..

## Функциянең [[график|графигы]]
Абсциссалары — аргументның кыйммәтләренә, ә ординаталары функциянең тиңдәш, кыйммәтләренә тигез булган координаталар яссылыгының барлык нокталары күплеген **функциянең графигы** дип атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Математика
Төркем:Төшенчәләр
Комсомол (Чуашия)

**Комсомол** (искечә *Кошел*, , ) — Чуашстан Республикасында урнашкан авыл. Комсомол районы үзәге булып тора. 2002 елга халык саны — 4 839 кеше.

Авыл Гөбенә елгасы ярында урнашкан. Руслар — 11,08%, татарлар — 14,94%, чуашлар — 74,19%.

## Административ төзелеше
**Комсомольски авылы жирлеге** составы :
* **Комсомольски** авылы
* Байбакты авылы
* Вичпүрт авылы
* Дубовка авылы
* Кече Кошел авылы
*  Яңа Бикморза авылы
* Яңа Кошел авылы
* Тәберде-Эткер авылы.

## Матбугат
Комсомольски бистәсендә Чуашстанда татарча чыгучы матбугат чарасы — «Вакыт» газетасы редакциясе урнашкан. 
## Сылтамалар
* Комсомольски авылы турында сайт

Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Әл-Мөэмин

**Әл-Мүэмин.** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Колларына иминлек һәм тынычлык бирүче, иман шәрәфе белән шәрәфләндергән Барлык димәктер. Аллаһ бөтен иминлек һәм тынычлыкның бердәнбер чыганагы. Кеше зәгыйфь табигатьле булып яратылган, бөтен нәрсәдән куркыр. Ачлык, зилзилә, бәла-каза һәм башкалардан бары тик инанган кеше генә курыкмас. Ул үзен яраткан бөек Барлыкның аны хуҗасыз, бер үзен калдырмасына ышаныр. 
Чөнки Аның бер исеме "әл-Мүэмин«дер — яраткан мәхлукатка иминлек һәм тынычлык бирәчәк.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мөһәймин

**Әл-Мүһәймин** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Галәмдәге һәр бөртекне һәр мәхлукны гамәлләре, әҗәлләре, ризыклары белән белгән, аларны күзәтеп торган, колларын саклаучы димәктер. Бу сыйфатлар, һичшиксез, камил дәрәҗәдә фәкать Аллаһы Тәгаләдә табылыр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Газиз

**Әл-Газииз** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Һәр нәрсәне җиңүче, теләгәнен эшләүдә һичкем каршы тора алмаучы бердәнбер Барлык. Нинди дә булса бер барлыкның газиз булуы өчен үзендә бер төркем үзенчәлекләрнең булуы кирәк. Тиңдәше аз булган, үзенә күп ихтыяҗ таләп иткән, һәм дә аның дәрәҗәсенә ирешергә мөмкин булмаган бу үзенчәлекләрнең кайсыберләре кешеләрдә дә табылыр. Ләкин алар чикләнгән күләмдә генә булыр. Аллаһының газиз булуы алар белән чагыштырылмас. Ул һәр караштан бердәнбер һәм үзенә булган ихтыяҗы 
чиксез. Ансыз һичбер нәрсә дә булмас. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Җәббар

**Әл-Җәббәәръ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Аллаһының бу исеме җәбер итү тамырыннан килә. Кимчелекләрен бетергән, мәҗбүрият юлы белән хөкемен тормышка ашырган дию була. Ул һәрнәрсәне үз хөкеменнән кичерер. Галәмнең тәртибе Ул куйган кануннар буенча барыр. Җир йөзенең һәр ноктасында Аның әмере йөрер. Ул бу сыйфаты белән кешеләрнең кимче-лекләрен бетерер, җитешмәгәннәрен төзәтер һәм мәнфәгатьләрен хәл итәр

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

.

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүтәкәббир

**Әл-Мүтәкәббир** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.
Аллаһ олылык, бөеклек һәм югары-лык иясе. Бу исем Аңа гына хас. Ягъни Аллаһыдан башка беркемгә дә мөтәкәб-бир диелмәс. Чөнки адәм баласының горурланырлык, тәкәббер булырлык бер нәрсәсе дә юк. Малына-мөлкәтенә ышанса, бер көн алар да кулын¬нан китәр. Дәрәҗәле урынына, көченә, туганнары һәм тарафдарларына ышанса, таянса — бер көн алар да аны калдырырлар. Гыйлеменә таянып тәкәбберләнсә, бу гыйлемне беркем дә аннан ала алмас, әмма гыйлем белән тәкәбберләнү була алмый торган нәрсәләрдер. Белемнең дә кулдан китүе мөмкин. Авырып китеп, бөтен гыйлемең онытылырга мөмкин. Димәк, кешенең тәкәбберләнергә һич хакы юк. Бу исем чынында бер Аллаһыга гына бирелергә мөмкин. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Халикъ

**Әл-Хааликъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Галәмдәге бөтен нәрсәне юктан бар иткән димәктер. Бүген инде фәнни яктан да Галәмнең соң яратылуы расланды. Галәмнең яратылуында мәхлүкатның бер дә катнашы юк. Аны бары тик Аллаһы Тәгалә бер Үзе генә яраткан. Аллаһының галәмне ничә көндә яратуы турында Коръәндә кайбер мәгълүматлар китерелсә дә, кешенең бүгенгә кадәр ирешкән белем дәрәҗәсе моны аңлый алырлык түгел әле. Аллаһы Тәгалә бу сыйфатын кешеләргә бик аз бүләк иткән. Гыйлем кешеләре, шуннан файдаланып, кайбер фәнни ачышлар, иҗади уңышлар ясыйлар.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Гаффар

**Әл-Гаффәәр** (, бор. төрк. *Örtügli*) – Аллаһның 99 исеменең берсе.Бу сүзнең тамырында яшерүче мәгънәсе бар. Ягъни Аллаһ бик яшергән димәктер.
 
Аллаһ кешеләр тарафыннан күрелеп беленергә тиешле булмаган нәрсәләрне яшерер. Әлбәттә, бу беренче чиратта гөнаһларга карый. Әгәр бу дөньяда эшләнелгән һәр гөнаһ ахирәттә фаш ителсә, безнең андагы хәлебезне аңлатырлык сүзләр табылмас иде. Бөек Аллаһ бу исеме белән колларының гөнаһларын яшерер, ягъни гафу итәр. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Каһһар

**Әл-Каһһәәр** (, бор. төрк. *iš ötgürgüli*) – Аллаһның 99 исеменең берсе.Каһер тамырыннан барлыкка килгән бу сүз «каһәр суксын, каһәр төшкере» кебек гыйбарәләр рәвешендә телебезгә кереп калган. Юк итүче, һәлак итүче димәктер. Аллаһ теләгән вакытта галәмдәге бөтен ярат¬каннарын шул ук вакытта юк итә ала. Теләсә, тәүбә итмәгән гөнаһлар-ны да юк итә ала. Тарихның төрле дәверләрендә яшәгән төрле-төрле милләтләр турында да хәбәребез бар. Әгәр Аллаһ, бу исемнәрдәге мәгънәне еш кулланса, җир йөзендә бик аз инсан калыр иде. Ләкин Ул Рахим исеме белән мәрхәмәт итәдер. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәһһәб

**Әл-Вәһһәәб ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Колларына каршылыксыз буларак санап бе¬термәслек дәвамсыз күп нигъмәтләр бирүче димәктер. «Бирү» фигыле без кешеләрдә дә бар. Әмма без биргәннәребездән һәрвакыт нинди дә булса файда көтәбез, ягъни безгә бирергә тиешләр дип уйлыйбыз. Аллаһ бездән бер нәрсә дә көтмәс. Аның колларына мохтаҗлыгы юк. Ул алардан бер нәрсә дә көтми. Аның бөтен теләгәне — колларының дөрес итеп гыйбадәт кылулары һәм бәхетле булуларыдыр.
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Раззәк

**Әр-Раззәәкъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Яраткан барлыкларга ихтыяҗы булган ризыкларны күп итеп бирүче димәктер. Кайда яшәсә дә, Аллаһ үзе яратканнарга ризыкларын бирер. Әмма инсан, Раббым минем ризыгымны бирә, дип көтмәскә, киресенчә, эшләргә тиеш.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Фәттәх

**Әл-Фәттәәх.** (, бор. төрк. *Ačaġan*) – Аллаһның 99 исеменең берсе. «Ачу» тамырыннан ясалган бу исемнең мәгънәсе колларына бөтен җиңеллек ишекләрен ачучы, җиңеләйтү-че һәм нигъмәтләрен колларының алдына җәюче димәктер. 
Моны, Аллаһ колларына рәхмәт, гыйлем һәм мәгърифәт ишекләрен ачар, дип аңлаткан галимнәр дә бар. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Галим

**Әл-Галиим** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Һәр нәрсәне белгән, белүче димәктер. Аның белүенең чиге юк. Дөньяның башыннан ахырына кадәр мәңгелек булган һәм булачак һәр нәрсәне белер. Аның белеме кешеләрнең белеме кебек түгел, Ул ачык һәм яшерен һәрнәрсәне белер. Аның, гыйлеме галәмдәге һәрнәрсәне эченә алган. 
Кеше дә белем иясе. Ләкин кеше белеменең чикле булуы билгеле нәрсә. Кеше белемен арттыру өчен тырышырга тиеш. Гыйлемен арттырган саен, Аллаһы Тәгаләне тагын да яхшырак таныр һәм белер. 

## Чыганак
* Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүсаввир

**Әл-Мүсаввир** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Яратучы димәктер. Әмма болар синоним түгел. «Мүсаввир» яраткан һәр барлыкка аерым бер үзенчәлек, бер сурәт биргән Яратучы димәктер. Җир йөзендә миллиардлаган кеше бар, тик һәрбер-сенең бармак эзләре, тавышлары бер-берсеннән аерылып тора. Боларның барысын да Яратучы — Бөек Аллаһы-дыр. Әл-Мүсаввир исеме шуны аңлата.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Кабид

** Әл-Каабидъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Әл-Каабидъ — тарайткан, кыскан димәктер. Аллаһ теләгән вакытында колына биргән нигъмәтләрен кире алыр, балаларының сәламәтлеген алыр. Шул рәвешчә, инсанны тарайтыр, кысар.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәсит

**Әл-Бәәситъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Әл-Бәәситъ исеме исә ачучы һәм киңәйтүче мәгънәсендә кулланыла. Аллаһы Тәгалә теләгән колына күп итеп нигъмәт-ризыклар бүләк итәр, күңел тынычлыгы бирер, исәнлек һәм сәламәтлек бүләк итәр. Бу әлеге исемнең чагылышы. Әлбәттә, боларның барысының да бер сәбәбе, бер хикмәте бар.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хафид

**Әл-Хаафидъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Бөек Аллаһының бер-берсенә капма-каршы мәгънәдә булган ике исеме бар. Әл-Хаафидъ югарыдан аска төшергән, түбәнәйткән димәктер. Бөек Аллаһ кайбер колларын үзләренең югары урын һәм дәрәҗәләреннән төшерер. Дан һәм шәрәф, ихтирам иясен оят һәм рисвай итә алыр. Адәм баласына шундый бер бәла килер ки, аның иң кыска вакыт эчендә урынын ташлап качудан башка чарасы калмас. Бу халәт Аллаһыны танымаган тәкәббер һәм мактанчыкларга хас булыр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Рафиг

**Әр-Раафигъ ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Әр-Раафигъ исеме күтәрүче, олылаучы димәктер. Аллаһ теләгән колларына кайчак көтмәгәндә хөрмәт ишекләрен ачар. Күңелен иман нуры белән яктыртыр. Мондый инсаннар һәрвакыт Аллаһының ризалыгын яулар өчен,хак вә хакыйкать өчен тырышырлар.
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мугыйзз

** Әл-Мүгыйзз** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Гыйззәт, шәрәф, хөрмәт бирүче һәм газиз, кадерле кылучы димәктер. Аллаһы Тәгалә, теләгән колына төрле-төрле нигъмәтләр биреп, аны газиз итәр. Аллаһының газиз иткән кешесе исә, җәмгыятьтә һәр ягы белән үрнәк булыр. Ул ия булган урын, вазифа, аның тырыш¬лыгы нәтиҗәсендә кешеләр белән булган мөнәсәбәтләрендә үзгәрүчән булмас.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әс-Сәмигъ

**Әс-Сәмиигъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.
Һәр нәрсәне ишетүче һәм тыючы димәктер. Кешеләр дә ишетәләр. Ләкин инсаннарның ишетүе чикле, Аллаһының ишетүе исә чиксез. Ул инсаннар кебек, ишетү әгъзалары аша түгел, әгъзасыз, чарасыз ишетә. Ишетми калган бернәрсәсе дә булмас. Хәтта ул ишетеп кенә калмас, бәлки ишетүдән дә узып, 
кешеләрнең нәрсә уйлауларын да белер.

Аллаһының бу исеменнән өлешләрен алган кешеләр колакларын вә күңелләрен һәрвакыт хәерле һәм гүзәл нәрсәләрне ишетү өчен ачарлар. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәсыйр

**Әл-Бәсыйир** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Кешеләрнең һәм бөтен мәхлукатның хәл һәм хәрәкәтләрен нинди дә булса чара кулланмыйча күрүче һәм күзәтүче димәктер. Аның күрүе өчен яктылык һәм караңгылык мөһим түгел. Ул һәр халәттә һәм шартта күрә алыр.

Кол, Аллаһының аның бөтен хәрәкәт һәм кыланышларын белүе турында истә тотып, үзен бертөрле тәртиптә тотарга тиеш. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәкәм

**Әл-Хәкәм** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Хакны җиренә җиткерүче, хөкем итүче димәктер. Бөек Аллаһ, һичшиксез, хөкем итүчедер. Ул дөньяда көчен кулланып, кешеләрне хөкем иткәннәргә дә хөкем чыгарыр. Аның теләге һәр җирдә һәм һәрвакытта үтәлер. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Гадел

**Әл-Гадел** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Гаделлек иясе димәктер. Аллаһ залим түгел, гадел, гадел хөкем итәр. Кешеләр дә гаделлек белән хөкем итәрләр, ләкин төрле сәбәпләр арка¬сында һәрвакыт гаделлекне тәэмин итмәсләр. Аллаһ исә һәрвакыт гадел, тугрылыклыдыр.

Кол, Аллаһының бу исеменнән өлешен алып, бөтен эшләрендә һәм кешеләр белән булган мөнәсәбәтләрендә гадел булырга тырышырга тиеш.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Ләтыйф

**Әл-Ләтыйиф** (, бор. төрк. *yinčgä išlig*) – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Эшләрнең бөтен нечкәлекләрен белүче, колла¬рына бик күп сәбәп белән төрле файдалар бирүче, аларга карата яхшы мөгамәлә кылучы димәктер. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хабир

**Әл-Хабиир** (, бор. төрк. *Oyaġ*) – Аллаһның 99 исеменең берсе. Галәмдә булган һәм булачак һәр нәрсәдән хәбәрдардыр. Аның, хәбәре булмаган бер өлкә дә юк. Аллаһ күңелебездән үткән яхшы һәм начар уйларны да белә. Ләкин, моңа карамастан, безне җаваплы итмәс

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
.
Әл-Мүзилл

**Әл-Мүзилл ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Авыр хәлгә төшерер, хур һәм хәсрәтле итәрне аңлатучы исем. Аллаһ һичбер сәбәп булмаганда колын хәсрәт-кайгыга төшермәс. Аның, һичшиксез, бер сәбәбе, бер хикмәте бардыр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәлим

**Әл-Хәлиим** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Аллаһ хилем ияседер. Ул бу исеме белән колларын гөнаһлары өчен шунда ук җәзаламас. Кайбер гөнаһларны гафу итәр, кайсыларының җәзасын ахирәткә калдырыр. Хилем иясе булуда беркем дә аның кебек түгелдер.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Төркия татарлары

**Төркия татарлары** — Төркиядә яшәүче милли азчылык. Төрле исәпләүләр буенча Төркиядә 10 меңгә якын татар кешесе яши. Бюгрюделик, Каракоек, Эфенде Кепрюсю, Гексу качабаларында күбрәк урнашканнар (кара: Акин, Ахмәтчайыры, Ахырлыкую, Балабанкору). Бу авыллар кешеләре Идел буе татарларының гореф-гадәтләрен, йолаларын саклап килә.

## Тарих
Казан белән тугандаш Иске-Шәһәрдә татар общинасы яшәп килә. Октябрь инкыйлабына кадәр күчеп килгән Идел буе татарлары — общинаның төп кешеләре булып тора. Зур булмаган татар җәмгыятьләре Измир, Конья, Бурса шәһәрләрендә бар.

1970 елларда Әнкара шәһәрендә «Казан» татар мәдәни җәмгыяте оештырыла. Бу җәмгыять 100-150 актив әгьзаны берлештерә. Әнкараның абруйлы районында Габдулла Тукай урамындагы ике катлы йорт — җәмгыятьнең милке. Общинага Кытай, Япония, Корея татарлары берләшкән.

Стамбулда «Идел-Урал» общинасы эшләп килә.

## Шәхесләр

* Айдан Шенер, төрек актриса (әтисе - казанлы татар),
* Аттила Кондоз («Идел-Урал» җитәкче, III Бөтенья татар конгрессында делегат булып катнаша),

* Стамбулда табиб О. Гувенча җитәкләгән татар-төрек халык музыкасы ансамбле күп еллар эшләп килә.

## Чыганаклар
* Чит илләрдә яшәүче татарлар 
* Республика Татарстан. Татары В Турции 

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Татар милләтле төркиялеләр
Әл-Газыйм

**Әл-Газыйим** (, бор. төрк. *Yawlaq*) – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Аллаһ һәр нәрсәдән бөектер. Хакыйкый бөеклек Аңа хастыр. Аллаһ Үзенең бөеклеген коллары белүен теләр. Без Аның бөеклеген галәмдәге төзеклеккә карап аңлый алабыз. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Западный (Благовар районы)

**Көнбатыш** (рус. *Западный*) Башкортстанның Болгавар районының төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 256 кешенең яшәве мәгълүм. 2011 елның 1 гыйнварына биредә 217 ешенең яшәве мәгълүм. Почта индексы- 452746, -80 214 819 004.
## Демография

## Шәхесләр

## Урамнар
* Басу урамы
* Яшел урамы
* Мәктәп урамы
* Күл урамы
* Роберт Гесслер урамы
## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Колаңгы

**Колаңгы** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы  тимер юл поселогы.

## Географиясе
Колаңгы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 57 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1943 елда Колаңгы станциясе янында корылган.
## Халык саны

Милли составы (2010): татарлар — 62%, руслар — 26%, чуашлар - 7%, кыргызлар - 4%, үзбәкләр - 1%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 356 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 59,55%,
урыслар — 26,12%,
чуашлар — 6,46%,
башка халыклар — 7,87%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
*Колангы төп мәктәбе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Лобашки

**Победа** (яки *Лобашки*) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Географиясе
Лобашки Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 81 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
18 гасырда нигезләнгән.
## Халык саны

Милли составы: руслар — 100%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 12 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 91,67%,
башка халыклар — 8,33%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зоология

**Зоология** () - хайваннар патшалыгы вәкилләрен өйрәнә торган фән, биологиянең төп бүлекләренең берсе. Галимнәре *[[зоолог]]лар* дип атала. Хәзер хайваннарның ике миллион төре билгеле. Аларны берничә йөз сыйныфка һәм егерме типка бүләләр. Һәм һәрвакыт яңа төрләр ачыла.

## Зоология бүлекләре

Зоология үзе дә берничә өлешкә бүленә:
*этология - хайваннарның тәрбияләнүен өйрәнә торган фән
*хайваннарның аерым классификацион төркемнәрен өйрәнгән фәннәр:
**ихтиология - балыклар өссыйныфының вәкилләрен өйрәнә
**энтомология - бөҗәкләрне өйрәнә
***Одонатология - чикерткәләр тәртибенең вәкилләрен өйрәнә
**мамология - имезүчеләрне өйрәнә
***антропология - кешене өйрәнә
**орнитология - кошларны өйрәнә
**малакология - моллюскларны өйрәнә
**герпетология - сөйрәлүчеләрне өйрәнә
*ветеринария - медицина һәм биология арасында гыйлем
*фаунистика
*зоогеография  **һ.б.**

## Зоология тарихы
[thumb|left|[Аристотель (384-322 б.э.к.)]]
[thumb|[Бюффон|Жорж Луи Леклер де Бюффон (1707-1788)]]

Зоология — борынгы фән. Антик дөнья вакытларында да зоология буенча күзәтүләр үткәрелде. Күп галимнәр, сугыш йөрешләрендә катнашып, алар килгән җирнең фаунасы турында белешмә язганнар.

Беренче хайваннар классификациясен Аристотель тәкъдим иткән. Ул аларны ике зур төркемгә бүлгән: канлыларга һәм кансызларга. Беренче эволюцион теорияне Аристотель ясаган. "Хайваннарның тарихы", "Хайваннарның өлешләре турында", "Хайваннарның күчүе турыда" һ.б. хезмәтләре биологиянең үсешүенә нык тәэсир иткән. 500ләп хайваннарның төрләре турында белешмә биргән, тавык йомырткасында организм үсүен күзәткән, акулаларның күбәюен өйрәнгән. Аристотель "Хайваннар баскычын" - хайваннарның кыенлыгы буенча төзелгән классификацияне - уйлап тапкан. Бу баскыч Аристотельдән соңрак галимнәр белән дә кулланылган; аңа яңа катлар кушканнар (мәсәлән, фәрештәләр һәм архфәрештәләр өчен)
1749 елда Жорж Луи Леклер де Бюффон бөтен тормышының хезмәтен - "Табигый тарих"ын яза башлаган. Бу хезмәттә ул хайваннарның охшашлыгын дәллиләгән.
[thumb|[Карл Линней (1707-1778)]]
Карл Линнейның бүгенге көн биологик классификация системасына нигез салуы зоологиягә нык тәэсир иткән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

*Ботаника
*Фауна
*Хайваннар

Төркем:Зоология
Әл-Бари

**Әл-Бәәри** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Әл-Хааликъ кебек монысы да Яратучы димәктер, ләкин мәгънәләре тәңгәл килә дип әйтеп булмый. «Хааликъ» исеме бөтен бер яратуны аңлата. Бу исә яратылганнар арасында бер тәртип, эзлеклелек булуын күрсәтә. Бу исем галәмне шушы тәртип һәм гүзәллек эчеңдә яратучының Аллаһ булуын раслый.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Маннур Саттар

**Маннур Талип улы Саттар** — күренекле татар сатирик-шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
Маннур Саттаров 1920 елда Татарстан Республикасының Кама Тамагы районы Абыз авылында (Абзавыл) крестьян гаиләсендә туган. 1941-1945 елларда Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен ике 1 нче, бер 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, «Батырлык өчен» һ. б. медальлар белән бүләкләнә.

1950 елда Казан дәүләт педагогия институтының тел-әдәбият факультетын тәмамлый. 
1952 — 1954 елларда Камышлы районының Иске Ярмәк авылында укытучы һәм мәктәп директоры булып эшләгән.
Иске Ярмәктә һәм аннан Казанга күчкәч, укытучы булып эшләгән елларда аның шигырьләре «Чаян» журналында басыла башлый.

Рус шагыйрьләре Геннадий Паушкин, Анатолий Колесников, Анатолий Мелузников, Борис Железнов, Леонид Топчий һәм бүтәннәр тәрҗемә иткән шигырьләре шулай ук «Чаян» журналында, «Советская Татария» газеталарында басыла.

Маннур Саттаровның күп кенә шигырьләре, такмаклары һәм бәетләре Татарстан дәүләт филармониясе артистлары башкаруында сәхнәләрдән һәм радиодан еш яңгырый.

Беренче китабы «Мылтыклы шүрәле» Татарстан китап нәшриятында 1982 елда дөнья күрә. Татарстан язучылар берлегендә тормаган. 2009 елдан  язучыларның һәм публицистларның халыкара ассоциациясе (*МАПП*) әгъзасы.

Бөек Ватан сугышы ветераны Маннур Саттаров кадәр Казанда яши. 2016 елның 11 ноябрендә шунда вафат була.

## Чыганаклар
* Татар язучылары порталы
* Аксакал сатирического цеха  
* Маннур абыйны алганнар! 
* Моңсу оптимист

## Сылтамалар
* Маннур Саттаров: “Яшәү рәхәт, бер мәшәкать тә юк...” / Чулпан Камалова / – №8 (12178), 5 март, 2015  

## Видео
* https://www.youtube.com/watch?v=zgbeFZbwGwk

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Татар теле укытучылары
Төркем:Сатирик язучылар
Төркем:Мәктәп директорлары
Африка Берлеге

**Африка Берлеге**, **АБ** — Африканың 55 дәүләтен берләштерә торган халыкара, хөкүмәтара оешма. Африка берлеге оешмасы варисы. 2002 елның 9 июлендә нигезләнә. Ярты елга бер тапкыр җыелган оешманың төп органы Африка Берлеге Ассамблеясында бөтен мөһим карарлар кабул ителә.

Оешманың штаб-фатиры, Африка Берлеге сәркатиплеге һәм Африка Берлеге комиссиясе Хәбәшстанның Аддис-Абеба каласында урнаша.

## Тарих
Моңа кадәр Африкада Африка дәүләтләре берлеге, Африка дәүләтләре конфедерациясе, Африка берлеге оешмасы, Африка икътисади җәмгыяте кебек оешмалар булган. Африка Берлеге аларның максатларын тормышка ашырырга дәвам итә.

1990 еллар урталарында Африка Берлеген төзү идеяләре яңгырый башлый. Африка берлеге оешмасы фактик рәвештә диктаторлар клубына әйләнә барган. Төп инициатор Ливия башлыгы Мөәммәр Каддафи булган. 1999 елның 9 сентябрендә Ливиянең Сирт шәһәрендә оешманы төзү турында декларация кабул ителә.

2002 елның 9 июлендә оешма үз эшчәнлеген башлап җибәрә.

## Әгъзалар

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Африка Берлегенең рәсми сайты 
* Панафрикан парламенты сайты 

Төркем:Халыкара оешмалар
Деизм

**Деизм** () - Ходайны табигать һәм кеше аңы ярдәме белән өйрәнә торган дин-фәлсәфә юнәлеше. Деизмның башка дин төрләреннән төп аерылуы - кешенең мөстәкыйльлеге турында фикер. Деист өчен бөтен кешеләр тигез, аның өчен төп Әүли Китап - Үзе Табигать, догматлык юк. Деизм - атеизм һәм агностизм түгел.

## Төп аңлатмалар
* Ходай ясаган дөнья - Аллаһның бар булуының иң көчле дәлиле
* Аңыбыз гына Ходайдан һәм Ходайдан түгел килгәннәрне аерыр
* Табигать, кешеләр һәм үзең белән гармонияң булырга тиеш
* Кеше - мөстәкыйль җан иясе, һәр эшләгәненә үзе җавап тота
* Аллаһның бар булуының төп Китабы - галәм үзе, башка чыганаклары юк

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Деистләр берлеге 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дин-фәлсәфә юнәлешләре
Төркем:Дин
Дэвид Аттенборо

**Сэр Дэвид Фредерик Аттенборо** (), OM, CH, CVO, CBE, FRS (1926 елның 8 маенда, Лондон шәһәрендә туган) — дөньядә иң танылган телевезион алып баручы һәм табигатьче. Күбесе аны табигать турындагы документаль фильмнарының пионеры дип саный. Ул табигать турындагы ун иң танылган телевизион сериалларының төп ясаучысы һәм алып баручысы (унынчысы 2009 елда тәмамлана), әлеге сериал Җирдәге һәрбер төрнең үзара ничек яшәвен, тормышын тәфсилләп сөйли. Моңардан кала ул 1960-1970 елларда Би-би-синың төп менеджеры булып эшләгән.

Дэвид Аттенборо танылган режиссер һәм актер Ричард Аттенбороның энекәше булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Лондон Короллеге җәмгыяте әгъзалары
Төркем:Калинга премиясе лауреатлары
Мавараэннәһер

**Мавараэннәһер** ( *ма вәра’ ән-нәһр* — «елга аръягы»), шулай ук *Трансоксиана* () исеме астында билгеле — Үзәк Азиядә тарихи өлкә. Атама VII–VIII гасырларда Үзәк Азияне гарәпләр яулап алу вакытында барлыкка килгән. Әүвәл бу атама белән Амудәрья уң ярындагы җирләрене атадылар, аннары Амудәрья һәм Сырдәрья арасында өлкәсенең исеме.

Беренче татар романчысы Заһир Бигиев «Мавараэннәһердә сәяхәт» исемле сәяхәтнамәне язган.

## Искәрмәләр

Төркем:Үзәк Азиянең тарихи өлкәләре
Вацлав Һавел

**Вацлав Һавел** () — чех дәүләт эшлеклесе, язучы, драматург, диссидент, хокук яклаучы.

1936 елның 5 октябрендә туа. 1948 елда хакимияткә килгән коммунистлар алар гаиләсе милкенең зур өлешен тартып ала, Һавелга югарырак белем алу мөмкинлеге бирми. Хәрби хезмәттән соң ул театр тормышына чума. Баштарак сәхнә эшчесе буларак катнашса, соңрак 1960 елларда коммунистик тормышның абсурд якларын чагылдыручы пьесалар яза башлый.

1968 елда Праһа язы реформаларын бастыру өчен Чехословакиягә Советлар җитәкчелегендәге Варшава пакты гаскәрләре бәреп керә. Һавелның пьесаларын сәхнәләштерү тыела, аның үзен даими күзәтә башлыйлар. 1976 елда Һавел коммунистик хакимияттән кеше хокукларын хөрмәт итү турында имзаланган халыкара килешүләрне үтәүне сораган Хартия 77-не әзерләүдә катнаша. Бу хартияне имзалаучыларга җәза билгеләнә. Һавелны өч ярым елга төрмәгә ябалар.

1989 елда Көнчыгыш Европадагы совет блогы илләр зур үзгәрешләр чигенә килеп җитә. Шул елның сентябрендә көнбатышка качу максаты белән Праһага Көнчыгыш Алманиядән меңнәрчә алман агыла башлый. Ике ай соңрак Берлин дивары җимерелә. 17 ноябрьдә Праһада студентлар демонстрациясен полиция көч белән бастыра. Бу Бәрхет инкыйлабы буларак танылган халык теләктәшлеге күтәрелешенә этәргеч бирә. Ватандашлар форумы исемле оппозицион төркем оештыручыларның берсе Вацлав Һавел ул инкыйлабның җитәкчесенә әверелә. Коммунистик хакимият зур тизлек белән җимерелә барганда Һавел 10 декабрь – халыкара кеше хокуклары көнендә президентлык көрәшен башлый.

Үзгәрешләр таләп итеп беренче зур демонстрацияләр җыелуга алты атна да тулмастан, 1989 елның 29 декабрендә Һавел президент булып сайлана. 1990 елда яңадан сайланганнан соң Вацлав Һавел словак милләтчеләренә каршы торып Чехословакия федерациясен саклап калырга тырыша. Әмма федерацияне саклап калуга ирешә алмыйча 1992 елда вазифасыннан китә. Словакия белән аерылышудан соң 1993 елда ул инде яңа ил, бәйсез Чехия президенты итеп сайлана. 1998 елда тагын бер мөддәткә сайлана. 2003 елда Һавел президентлыктан киткәндә Чехия инде НАТО әгъзасы була һәм Европа Берлеге бусагасына аяк баса.

Коммунистик төрмәләрдә утырганнан бирле үпкә авыруларыннан интеккән Һавелның сәламәтлеге соңгы елларда аеруча начарланды. 1996 елда аның беренче хатыны Ольга үпкәсендәге яман шеш арыруыннан вафат була. Һавелның үпкәсендәге яман шеш операция белән кисеп алына. Ике ел соңрак исә ул эчәк операциясеннән соң хәле нык начараеп китеп аздан гына үлми кала.

Вацлав Һавел 2011 елның 18 декабрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Чехиянең элекке президенты Вацлав Һавел вафат

Төркем:Чехия президентлары
Төркем:Чехия сәясәтчеләре
Төркем:Чехия драматурглары
Төркем:Хокук яклаучылар
Төркем:Диссидентлар
Әл-Гафур

**Әл-Гафуур** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Аллаһ мәгъфирәт ияседер. Кешенең гөнаһы, никадәр күп булса да, Аллаһ аларны өскә чыгармас, яшерер, гафу итәр. «Гаффәәр» исеме дә шул ук тамырдандыр. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әш-Шәкүр

**Әш-Шәкүүр** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Шөкер итмәк, шөкрана кылмак, яхшылыкка яхшылык белән җавап бирү димәктер. Аллаһының биргән нигъмәтләре өчен колларының Аңа шөкер итүләре бер вазифадыр. Аллаһ Үзенә шөкер иткәннәргә тагын да күбрәк нигъмәтләр бүләк итәр. Аның хәзинәсе бетмәс-төкәнмәс. «Шөкер итсәгез, артыгы белән бирермен» дигән аять («Ибраһим» сүрәсе, аять 7.) бу турыда сөйли.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

— .

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Гали

**Әл-Галий** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Дәрәҗә һәм мәртәбә ягыннан Аллаһ иң югарыдыр, Галәмнең иң өстенедер. Ләкин бу өстенлек матди түгел, түбәнлекнең капма-каршысы булган бөеклек тә түгелдер. Ул кешегә шаһ тамырыннан да якын. Бөеклек тә Аңа хастыр. 

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Кәбир

**Әл-Кәбиир** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. Аллаһының Галәмдә ише, уртагы, охшашы табылмаган иң бөек Барлык булуын күрсәтүче исемдер. Һәр нәрсә Аның бөеклеген дәлилләр. Астрономия фәне буенча үзенең бераз белеме булган кеше Аның бөеклеген аңлар. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәфиз

**Әл-Хәфиизъ** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Бу исем бик саклаучы, коткаручы мәгънәсендә. Аллаһ галәмнең төзеклеген бозмыйча, билгеле бер вакытка кадәр төзек тотар. Кешеләр эшләгән һичбер нәрсәне онытмас, һәммәсен саклар. Колларын төрле начарлыклардан коткарыр.

Инсан, Аллаһының бу исеменнән өлешен алса, эшләгән һәр эше Аллаһ тарафыннан саклануын, имин ителүен белер.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүкыйт

**Әл-Мүкыйит** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Бу исемнең тамырында ризык бирү мәгънәсе бар. Ягъни Аллаһ яраткан һәр барлыкның аш-суын, ризыгын бирер. Аллаһ яратканнарының берсен дә онытмас, Аның өчен оныту һич мөмкин 
түгелдер. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәсиб

**Әл-Хәсииб** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Һәркемнең бу дөньяда гомере буенча кылган һәр эшенең хисабын иң яхшы белүче димәктер. Ул беленмәгән нәрсәләрнең иң нечкәләренә кадәр белер. Хәтта инсанның гомере буенча ни кадәр һава сулавына кадәр белеп торыр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме