open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дэниел Редклифф

**Дэ́ниэл Ре́дклифф** (; 1989нчы елның 23 июлендә туган) — Британия театр һәм кино актеры. Джоан Роулинг китаплары буенча төшерелгән Гарри Поттер турында фильмнарның төп герое Гарри Поттер ролен башкару белән мәшһүр.

## Тормыш юлы
Дэниэл Редклифф 1989 елның 23 июлендә Лондонның көнбатыш районында, Фулхемда туа. Гаиләдә бердәнбер бала. Беренче тапкыр экранда 1999 елда «Дэвид Копперфильд» фильмында күренә.

## Сылтамалар
* 
* DanRadcliffe.co.uk  Unofficial site; works directly with Warner Bros., Radcliffe's publicist, and Radcliffe's family
* DanRadcliffe.com Unofficial site; works directly with Warner Bros., Radcliffe's publicist, and Radcliffe's family

Төркем:Бөекбритания актерлары
Күвәйт тарихы

### Бәну Халид
Күвәйткә XVIII гасырда Нәҗддән күчеп килгән Анаиз бәдәви кабиләсеннән бер төркем тарафыннан нигез салына. Алар Тигр елгасы тамагыннан түбәндәрәк Бәну Халидка нигез салалар. Аның башына 1762нче елда Күвәйтнең беренче әмире Сабах I баса.

Уңышлы җирдә урнашуы сәбәпле Бәну Халид сәүдә үзәгенә әверелә һәм Хәлеб, Багдад һәм Госманлы дәүләте белән сәүдә итә башлый. Экспортка нигездә энҗе, атлар, тәмләткечләр һәм каһвә чыгарыла.

Тора-бара Күвәйт Госманлы дәүләте белән Бөекбритания арасында низаг килеп чыгуына сәбәпче була. Күвәйтнең Бөекбритания кулына күчүенә киртә булыр өчен 1871нче елда Госманлы дәүләте Күвәйткә гаскәр кертә, тик бер әйбергә дә ирешми. Нәтиҗәдә, 1896нчы елда Бөекбритания Күвәйттә хөкүмәтне алмаштыра, үзе өчен яраксыз шәех Мөхәммәтне үтертә, аның урынына исә шәех Мөбарәкне куя.

### Бөекбритания протектораты
* 1899, 23 январь – Британия белән Күвәйт арасында шартнамә төзелә. Бу шартнамә буенча Күвәйтнең тышкы сәясәте һәм куркынычсызлык идарәсе Британия кулына күчә. 
* 1913, 27 октябрь – шәех Мөхәммәт Британиягә Күвәйт нефтен монополия буларак чыгарырга рөхсәт бирә.
* 1914 – Британия Күвәйтне үз протектораты астындагы бәйсез дәүләт буларак кабул итүче шартнамә имзалый.
* 1927 – Күвәйтнең әлегәчә үзгәрүсез сакланып калган чикләре билгеләнә.
* 1961, җәй – Британияның соңгы гаскәрләре Күвәйттән чыга.

### Бәйсез Күвәйт
*1961, 19 июнь – Күвәйт бәйсезлеген игълан итә. 1980нче елларда Иран-Гыйрак сугышында Иранның Ислам революциясын Күвәйткә җәелдерүеннән куркып, Гыйрак яклы була.
* 1990, 2 август – Гыйрак Күвәйтне басып ала.
* 1991, январь – февраль – Күвәйт нефтенең төп сатып алучысы булган АКШ, коалиция төзеп, Күвәйтне азат итә. Гыйраклылар бик күп карамай чыгару җайланмаларына ут төртеп китәләр.

Төркем:Азия тарихы
Төркем:Күвәйт
Төркем:Илләр буенча тарих
Бутан

**Бутан** (, транслит.: Druk Yul; ), рәсми рәвештә **Бутан Патшалыгы** буларак мәгълүм (Дзоңха: འབྲུག་རྒྱལ་ཁབ་, транслит.: Druk Gyal Khap) ул Көнчыгыш Һималайяларда диңгезгә чыгуы булмаган дәүләт. "Друк Юл" яки "яшен аждаһасы җире" буларак мәгълүм Бутанга Тибет мәдәнияте һәм Тибет Буддачылыгы гаять зур йогынты ясаган һәм ул Тибет һәм Һиндстан арасында урнашкан. Непал һәм Бангладеш Бутанга якын урнашкан, әмма җир чиге юк. Илнең халык саны 754000-тән артык һәм территориясе 38394 квадрат киломтер (14824 квадрат миль), ул җир мәйданы буенча 133-енче урында һәм халык саны буенча 160-ынчы урында. Бутан конституцион монархия, дәүләт дине булып Ваджраяна Буддачылыгы тора.

## Дин
Бутанда Ваджраяна Буддачылыгы, Һинд дине, Бон, Христианлык, Ислам һәм башка диннәр таралган.
* Бутанда Һинд дине
* Бутанда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бутан
Төркем:Конституцион монархияләр
Исраил

**Исраил**, **Израиль**, тулы рәсми исеме **Исраил дәүләте** (, )&nbsp;— Азиянең көньяк-көнбатышында, Урта диңгезнең көнчыгыш яр буенда урнашкан дәүләт. Төньякта Лөбнан, төньяк-көнчыгышта Сүрия, көнчыгышта Үрдүн һәм Иордан елгасының Көнбатыш яры территориясе белән һәм көньяк-көнбатышта Мисыр һәм Газа секторы белән чиктәш.

Дәүләт буларак 1948 елның 14 маенда (5708 елның 5 ияры) БМО Генераль Ассамблеясенең 1947 елның 29 ноябрендә кабул ителгән №&nbsp;181 резолюциясе нигезендә игълан ителә.

Бәйсезлек Декларациясе нигезендә, Исраил яһүд дәүләте булып санала. Шул ук вакытта Исраил күпмилләтле һәм демократик дәүләт, анда яһүдиләр белән бергә тигез хокукларга нинди дин тотуга карамастан, башка этник төркемнәр дә: гарәпләр-мөселманнар, гарәпләр-христианнар, друзлар, бәдәвиләр, самаритлар («шомронимнар»), адыглар һәм башкалар ия. Мәсәлән, друз һәм бәдәви депутатлары, гарәп фиркалары һәм депутатлары кнессетка кергәннәр.
## Дин
Исраил — дөньяда ил халкының дүрттән өч өлешен яһүдиләр тәшкил итүче бердәнбер ил. Ил халкының 18 % ы — мөселманнар, 2 % ы — христианнар (православие, католиклык, әрмән апостол чиркәве, протестантлык) һәм 1,6 % ы — друзлар, әләвитләр. Һинд дине тарафдарлары илдә диннәрен иркен тота ала. Мөселманнарга күпчелек сөнни һәм азчылык әхмәдия гарәпләр, шигый друзлар, сөнни бәдәвиләр, сөнни чиркәсләр (3,5 мең кеше) керә.
## Кораллы көчләр

2018 елда Исраилның саклану бюджеты $18.5 млрд тәшкил итте, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 (иврит, инглиз, гарәп телләрендә)
* Israel Энциклопедия Британника 
* Israel Колумбия университеты сайтында 
* Israel на сайте Би-би-си 
* Israel в Библиотеке Конгресса США 
* The World Factbook: Israel  на сайте ЦРУ 
* Армия Обороны Израиля  
* Справочная информация об Израиле на сайте МИД РФ
* Музеи Израиля  
* Израиль. Интересные статистические данные ; Исраилның рәсми сайтлары
* Хөкүмәт порталы   
* Кнессет
* Премьер-министр 
* Президент  
* Исраилның Русияда илчелеге
* Полиция  
* Куркынычсызлык хезмәте  
* «Моссад»     

## Шулай ук карагыз
* Исраилдә ислам
* Исраилдә Һинд дине

*
Төркем:Җөмһүриятләр
Сатурн

**Сатурн** (Сат**у́**рн, ) ― күп мәгънәле сүз. Бу сүзнең берничә аңламы (мәгънәсе) бар:
* Сатурн (планета)
* Сатурн (мифология)
* Сатурн (кинопремия)
* Сатурн (мифология)
Абхазия

**Абхазия** ( [апсны́], , , [апхазе́ти]) — Көньяк Кавказның көнбатышында, Кара диңгезнең көньяк-көнчыгышында урнашкан регион, **Абхазия Җөмһүрияте** исеме астында билгеле өлешчә танылган дәүләт.

Гөрҗистан Конституциясе буенча, Гөрҗистанның бер өлеше, чынлыкта Гөрҗистан Абхазия территориясен контроль астында тотмый.
thumb|right|200px|Абхазия
Абхазия үз почта маркаларын чыгара.
right|thumb|200px|Абхазия картасы

## Тарихи өлкәләре
7 тарихи өлкәдән тора (дәүләт байрагындагы җиде йолдыз 7 өлкәне тасвирлый) – Садзын (Джигетия), Бзыпын, Гума, Абжуа, Самырзакан, Дал-Цабал, Псху-Аибга.
## География

#### Урнашуы
Псоу һәм Ингур елгалары арасында урнашкан. Кара диңгез яр сызыгы озынлыгы 210 км.

#### Елгалары
Елгалар Кара диңгез бассейнына карый. Алар: Кодор, Бзыбь, Кяласур, Гумиста. Елганың туенуы яңгырлардан һәм кар суыннан. Тауларда искиткеч матур Рица һәм Амткел күлләре урнашкан.

#### Тарлавыклары
* Кодор тарлавыгы

## Халкы
Абхазияда абхазлар, руслар, грузиннар (нигездә мегреллар), әрмәннәр, украиннар, греклар, яһүдиләр, белоруслар, болгарлар, эстоннар һ.б. халыклар яши. Халкының зур өлеше – Россия гражданнары.

## Дин
1997 елда диннәр турындагы сораштыруда катнашучыларның 55 % ы үзләрен христианнар, 17 % ы мөселман дип атаган, 14,6 % ы дингә ышанмый. 2003 елда сораштырылучыларның 60 % ы үзләрен христианнарга, 16 % ы — мөселманнарга, 8 % ы — атеистларга, 5 % ы — мәҗүсилек диненә, 3 % ы — абхаз диненә, 1 % ы — Йәһвә шаһитларына, яһүдиләргә һ. б. кертеп караган. 
;Православие
*Абхазия православ чиркәве ― Абхазиядә статусы җайга салынмаган автоном православие чиркәве (*де-юре* Грузия православ чиркәве юрисдикциясендә, *де-факто* Абхазия православ чиркәве клириклары РПЧ Майкоп епархиясенә карый)
**кануни булмаган* Изге Абхазия митрополиясе (Анакопия епархиясе) (Яңа Афон)
;Ислам

2009 елда Абхазия мөселманнары беренче тапкыр Согуд Гарәбстаны короленнән Мәккәгә хаҗ кылырга чакыру алган. Абхаз-мөселманнарның ризыкта һәм эчүдә бернинди чикләүләре дә юк: алар башка мөселманнар өчен харам булган аракы, шәраб, дуңгыз ите куллана. Ир балаларны сөннәткә утырту абхаз мөселман ирләре тарафыннан ниндидер әдәпсез гамәл һәм оятлы эш буларак кабул ителә.
* Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте
** Сухуми мәчете

## Күренекле шәхесләр
* Фазыл Искәндәр, язучы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Абхазиянең җиде изге урыны

Төркем:Көнчыгыш Европа илләре
Төркем:Абхазия
Вәзиристан

**Вәзиристан** (фар. وزيرستان) – Пакистанның төньяк-көнбатышындагы Әфганстан белән чиктәш танылмаган дәүләт.

Мәйданы – 11&nbsp;585 км² (шул исәптән якынча 5&nbsp;000 – төньяк өлеше һәм 6&nbsp;500 – көньяк). Пакистанның Төньяк һәм Көньк Вазиристан исемле административ берәмлекләрен үз эченә ала.

Халык саны (1998) – 791&nbsp;087 кеше (шул исәптән 361&nbsp;246 – төньяк һәм 429&nbsp;841 – көньяк өлештә), нигездә пуштун кабиләләре.

## Тарих
1893 елдан Вәзиристан – әфган хөкүмәтеннән һәм инглизләрдән бәйсез территория.

1947 елда Вәзиристан бәйсез Пакистан составына керә.

2001 елдан Вәзиристанга Талибан хәрәкәте үтеп керә һәм җирле кабилә башлыкларын кысрыклый, 2004 елда хакимиятне үз кулларына төшерәләр.

## Ислами Вәзиристан дәүләте
2006 елның 14 февралендә Төньяк Вәзиристан территориясенең бәйсезлеге торгызылуы һәм **Ислами Вәзиристан дәүләте** төзелүе игълан ителә. Пакистан армиясенең үзәк хакимиятне торгызырга тырышуы уңышсызлыкка ирешә һәм яңа дәүләт Көньяк Вәзиристан хисабына җирләррен киңәйтә.

Ислами Вәзиристан дәүләтен бер дәүләт тә кабул итми.

Вәзиристанның армиясе пакистанлы һәм әфганстанлы берничә дистә мең сугышчыдан тора.

## Чыганаклар

Төркем:Вәзиристан
Британия утраулары

**Британия утраулары** (ингл. *British Isles*, вал. *Ynysoedd Prydain*) – Төньяк-көнбатыш Аурупада урнашкан архипелаг.

Төркем:Аурупа утраулары
Төркем:География
Антарктика пингвины

**Антарктика пингвины** (лат. *Pygoscelis antarctica Forster*, 1781) – Антарктик пингвиннар нәселеннән булган пингвин төре.

## Галерея

Image:Antarctic, antarctic penguin (js) 46.jpg
Image:Penguinu.jpg
Image:Antarctic, antarctic penguin (js) 47.jpg

## Шулай ук карагыз
* Антарктида

Төркем:Кошлар
Бөекбританиянең парламенты

right|230px|thumb|Парламент бинасы (Вестминстер сарае)
**Бөекбритания һәм Төньяк Ирландия Берләшкән Патшалыкның парламенты** (ингл. *Parliament of the United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland*) — ның югары канун чыгару органы. 

1801 елда, Бөекбритания һәм Ирландия патшалыкларының берләшүләре нәтиҗәсендә барлыкка килә, утырышлар да урнашкан Вестминстер сараенда уза. 

Аның башлыгы – Бөекбритания патшасы. Парламент ике палатадан тора: Югары бүлмә (Лордлар палатасы, 815 лорд) һәм аскы бүлмә (Җәмгыять палатасы, 650 депутат).

## Шулай ук карагыз

* Бөекбританиянең Лейбористлар фиркасе
* Бөекбританиянең Консерваторлар фиркасе

Төркем:Бөекбритания
Хәйдәр Бигичев

**Хәйдәр Әббәс улы Бигичев** (*[[16 июнь]] [[1949 ел|1949]], [[Чүмбәли]], [[Кызыл Октябрь районы]], [[Горький өлкәсе]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Җөмһүриятләр Берлеге|ССРБ]] — [[13 ноябрь]] [[1998 ел|1998]], [[Казан]], [[Татарстан]], [[Россия]]*) — бөек татар җырчысы. Опера җырчысы, автор һәм халык җырларын оста башкаручы буларак танылган. Ул татар, рус, көнбатыш операларында катлаулы партияләрне уңышлы башкара. Х. Бигичев шул ук вакытта эстрада артисты, татар халык һәм аерым авторлар җырларын камил башкаручы. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[1984 ел|1984]]*). ТАССР халык (*[[1980 ел|1980]]*), РСФСР атказанган (*[[1986 ел|1986]]*) артисты.

## Биография
Хәйдәр Бигичев 1949 елның 16 июнендә хәзерге Түбән Новгород өлкәсенең Чүмбәли () авылында туа. Мәктәпне тәмамлагач, өч ел армиядә хезмәт итә. Хезмәтен тутыргач, башка авылдашлары шикелле Мәскәүдә берәр заводта эшкә урнашырга дип китә. 1971 елда, алар районында гастрольләрдә булган җырчы Фәхри Насретдинов егеттәге сәләтне күреп алып, Мәскәү җырчысы Сөнгать Җәләлетдинов һәм Нәҗип Җиһанов ярдәмендә аны Казан дәүләт консерваториясенә укырга җибәрелүенә ирешә. Консерваторияне тәмамларга бер ел кала, 1977 елда, аны Муса Җәлил исемендәге Татар опера һәм балет театрына солист итеп алалар.

Опера театрында куелган әсәрләрдә ул төп рольләрне башкара. «Кармен»да – Хозе, «Тоска»да – Каварадосси, «Пиковая дама»да – Герман, «Борис Годунов»-та Самозванец партияләре Бигичевның киң диапазонлы җырчы икәнен исбатлады. Дж. Вердиның «Отелло» операсындагы Отелло образы исә иҗатының йөзек кашы була. Татар операсын танытуга Бигичев башкаруындагы Самат (Х.Вәлиуллин, «Самат»), Җик Мәргән (Н.Җиһанов, «Алтынчәч»), Җәлил (Н.Җиһанов. «Җәлил»), Батырҗан (С.Сәйдәшев, «Наёмщик»), Закир (Б.Мулюков, «Кара йөзләр») рольләре өлеш керткән.

1998 елның 13 ноябрендә вафат була. Кабере Казанда, Яңа бистә зиратында.

2016 елның 16 июлендә туган ягы — Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавылда һәйкәл ачылды.

## Бүләкләр
Татарстанның халык артисты (1980), РСФСРның атказанган артисты (1986), Татарстанның Г. Тукай ис. Дәүләт премиясе лауреаты (1984).
## Хәтер
* 2006 елда Казанның 174нче гимназиясендә Хәйдәр Бигичев музее булдырылган. Биредә җырчының шәхси әйберләре, костюмнары һәм иҗатына кагылышлы уникаль экспонатлар саклана.
* 2016 елның 16 июлендә туган ягы — Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавылда бюсты ачылган (бюстның авторы — Мәхмүт Гасыймов).
* 2017 елда ТР мәдәният министрлыгы Хәйдәр Бигичев исемен йөрткән Халыкара вокалистлар конкурсын оештырган 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.chembileyskiy.narod.ru/haidarbigichev.html 
* http://www.mtss.ru/pages/xajdar/xajdar.htm 
* http://www.nizgar.ru/modules.php?name=Encyclopedia&op=content&tid=38

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Халидә Бегичева

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Тенорлар
Утрау

**Утрау** – бөтен яктан су белән чикләнгән һәм һәрвакыт су өстендә булучы коры җир өлеше.

## [[Мәйдан]]ы 30,000 км²тан артык булган утраулар

Төркем:Утраулар
Төркем:География
Океан

**Океан** (, борынгы-грек тәңресе *Океан* исеменнән)&nbsp;— дөнья океаны өлеше булган, кыйтгалар арасында урнашкан, су әйләнеше һәм башка специфик системаларның хуҗасы булган иң зур су объектын билгеләгән термин. Үз эченә океаннарны һәм диңгезләрне керткән Дөнья океанының мәйданы бөтен җирнең якынча -тын тәшкил итә ( квадрат километр).

2000 елда Халыкара гидрографик оешма тарафыннан кабул ителгән дөнья океанның бүленүенә күрә бөтен океаннар 5-кә бүленә:
* Атлантик океан
* Һинд океаны
* Төньяк-Боз океаны
* Тын океан
* Көньяк океан

Төркем:Океаннар
Гидросфера

**Гидросфе́ра** *([[грекча]] Hydro – су + Sphaira – шар)* – җир кабыгы һәм атмосфера арасында ятучы Җирнең сулы тышлыгы. Үзенә океан суларын, диңгезләрне, елга-күлләрне, җир асты суларын кертә.

## Искәрмәләр

Төркем:Җир шары
Дөнья океаны

right|250px
**Дөнья океаны** — гидросфераның төп өлеше, җир өстендәге төп су тупланмасы. Дөнья океаны Җир өслегенең 3/4 өлешен биләп тора. 
Дөнья океаны — беркайда да өзелми торган
бердәм су пространствосы. Аның теләсә кайсы ноктасыннан, коры
җир аша үтмичә, икенче бер ноктасына барып була.

Дөнья океанында бик зур коры җир участоклары — кыйтгалар һәм чагыштырмача зур булмаган участоклар — утраулар бар.
Җирдә иң зур утрау — Гренландия, ләкин ул да әле иң кечкенә кыйтга — Австралиядән
3,5 тапкыр кечерәк.
Бер-берсенә якын урнашкан утраулар төркеме
архипелаг дип атала. Вулканик Гавай утраулары архипелагка мисал булып тора.

Материк һәм утрауларның океан эченә кереп торган өлешен
ярымутраулар диләр. Ярымутраулар өч яктан су белән уратып
алынган, ә дүртенче яктан коры җир белән тоташкан.

Материклар һәм утраулар бердәм Дөнья океанын дүрт өлешкә —
дүрт океанга бүлә.
* Дүрт океан арасында иң зурысы — Тын океан.
* Атлантик океан мәйданы буенча икенче урында тора.
* Һинд океаны Атлантик океаннан кечерәк. Ләкин ул биләп торган
мәйданга Төньяк Америка, Көньяк Америка һәм Африка иркенләп
урнаша алыр иде.
* Төньяк Боз океаны — океаннар арасында иң кечкенәсе, ул Тын
океанга караганда 14 тапкыр кечерәк. Океан — планетабызның иң
төньяк өлешендә, шуңа күрә аның барлык ярлары да — көньяк ярлар.
* Кайбер галимнәр Антарктиданы юучы Көньяк океанны да аерып
күрсәтергә тәкъдим итә. Аның төньяк чиген Африканың, Көньяк
Американың һәм Тасмания утравының көньяк нокталарын тоташ- 
тыручы сызык буенча үткәрәләр

## Моны да карагыз
* Океан

Төркем:Океаннар
Көньяк океан

right|thumb|300px|Көньяк океан
**Көньяк океа́н** (яки **Антарктик океан**) – Антарктиданы әйләндереп алучы, Җирдәге океаннар арасында зурлык буенча дүртенче урында торучы океан. Мәйданы 20 327 мең км² (төньяк чиге буларак көньяк киңлекнең 60нчы градусын кабул иткән очракта). Иң зур тирәнлек (Көньяк-Сандвич иңкүлеге) – 7235 м.

Антарктида ярларында Көньяк океанга керүче 13 диңгез аерыла: Уэдделл, Скош, Беллинсгаузен, Росс, Амундсен, Дейвис, Лазарев, Рисер-Ларсен, Космонавтлар, Берлек, Моусон, Дюрвиль, Сомов диңгезләре.

Иң мөһим утраулар: Фолкленд утраулары, Кергелен, Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары, Көньяк Шетланд утраулары, Көньяк Оркней утраулары, Баллени утраулары.

Халыкара гидрографик оешманың үз публикацияләрендә Көньяк океанны Атлантик, Һинд һәм Тын океаннарыннан аерып чыгаруы 1937 елга карый.

Төркем:Көньяк океан
Кошлар

**Кошлар** (лат. *Aves*) — алдагы очлыгы канат формасында булган умырткалылар. Иң башта кошларның канатлары очу өчен кулланылган, ләкин хәзер очмый торган кошлар да бар. Кошларның тагын бер үзенчәлеге — томшыклы булу. 

## Төрләре
Бүгенге көндә Җир шарында кошларның 9800дән артыграк төре билгеле. Алар 35 — 40 отрядка берләшкән, хәрәкәтләнү ысулы буенча өч төркемгә бүленәләр: кильсөяклеләр, яки *оча торганнар*; кильсөяксезләр, яки йөгерә торганнар; *[[йөзү|йөзә торганнар]]*, яки пингвиннар.

## Килеп чыгышы
Галимнәр фикеренчә, беренче кошлар, моннан 180 млн ел чамасы элек, агачларга үрмәләп менә алган вак сөйрәлүчеләрдән (динозаврлардан) килеп чыкканнар.

Төркем:Кошлар

## Җәдвәл

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Хайваннар
Гарәбстан ярымутравы

**Гарәбстан ярымутравы** (*Гарәбстан*; , *Шибһ әл-Җәзира әл-Гарәбиә*) — көньяк-көнбатыш Азиядә урнашкан ярымутрау. Көнчыгыштан Фарсы һәм Оман култыклары белән, көньяктан Гарәбстан диңгезе һәм Гадән култыгы, көнбатыштан Кызыл диңгез белән юыла.

Геологик яктан ярымутрау, элек африка кыйтгави массасының бер өлеше булган, Гарәп плитасын барлыкка китерә. Гарәп ярымутравы тулысынча чүлләр белән капланган: төньяк өлешен Нефуд чүле, көньягын — Руб әл-Хали алып тора.

## Дәүләтләр

Гарәбстан ярымутравына кергән дәүләтләр:
* Бәһрәйн
* Йәмән 
* Катар 
* Кувәйт 
* БГӘ
* Оман 
* Согуд Гарәбстаны

Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Төркем:Согуд Гарәбстаны географиясе
Төркем:Оман географиясе
Төркем:Йәмән географиясе
Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре географиясе
Төркем:Катар географиясе
Төркем:Күвәйт географиясе
Төркем:Бәхрәйн географиясе
Ярымутрау

**Ярымутрау** — бер ягы белән кыйтгага тоташкан, ә башка яклардан су белән чолгап алынган коры җир өлеше.

## Иң зур ярымутраулар

## Шулай ук карагыз

*
Оман

**Гома́н** яки **Оман** () — Гарәбстан ярымутравының төньяк-көнчыгышында урнашкан дәүләт. Согуд Гарәбстаны, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре һәм Йәмән илләре белән чиктәш. Гарәбстан диңгезе һәм Гоман култыгы сулары белән юыла.

## Тарих
*Төп мәкалә: [[Оман тарихы|Гоман тарихы]]*

## Географик мәгълүмат

*Төп мәкалә: [[Оман географиясе|Гоман географиясе]]*

### Административ бүленү

## Сәясәт
*Төп мәкалә: [[Оман сәяси структурасы|Гоман сәяси структурасы]]*

## Икътисад

## Халык
Оман халкы соңгы елларда илгә иммигрантлар күп килү сәбәпле бик нык арта. Алар ил халкының яртысын диярлек тәшкил итә. Иммигрантларның иң күбесе Һиндстан һәм Бангладештан, Оманда мегаинфраструктура проектлары саны арту сәбәпле, монда күчкән . Халыкның 50 % ы диярлек ил башкаласы Маскатта һәм Маскаттан төньяк-көнбатышка таба Оман култыгы яр буе тигезлегендә яши, шул ук вакытта Көньяк төбәктә 200 000 генә кеше яши. 2017 елда халык саны 4,636 млн кеше тәшкил иткән.

Оман — этник яктан чуар ил, анда, ким дигәндә, 12 төрле телдә сөйләшәләр. Күп кенә оманлылар — Бәлүҗистан һәм Суахили буеннан чыккан кешеләр. Шулай ук илдә якынча 600 000 чит ил кешесе, нигездә, Мисыр, Пакистан, Һиндстан, Бангладеш һәм Филипиннан килгән гастарбайтерлар бар.

Оманда гарәпләр, этник бәлүҗләр, лурлар, суахилилар, һиндлеләр һәм мехриләр яши.

## Дин
Оман халкының (5 млн 106 мең кеше) 85,90 % ы (4 млн 386 мең кеше) (бөтендөнья мөселманнарының 0,20 % ы) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*). Илнең Төп кануны буенча, дәүләт дине — ислам, шәригать — законнарның төп чыганагы. Барлык конфессияләр өчен дин иреге тәэмин ителә. Дини билге буенча дискриминация тыела һәм, җәмәгать тәртибе бозылмаган очракта, дини йолаларны үтәү иреге күздә тотыла.

Оман халкы арасында дин киң таралган. 2010 елда мөселманнар — 85,9 %, христианнар — 6,5 %, һинд дине вәкилләре — 5,5 %, буддачылык тарафдарлары — 0,8 %, яһүдләр 0,1 %, башка диндәгеләр — 1 % һәм динен күрсәтмәгән халык — 0,2 % булган. Мөселман халкының  өчтән өч өлеше Ибәди ислам агымы тарафдары. Калганнары сөнниләр һәм шигыйлар. Шигыйлар Маскатта һәм аңа якын тирәдә яши. Шигый-уникечеләрнең җиде мәчетләре бар.
* Оманда ислам

## Мәдәният

## Дәүләт гимны
**Гоман дәүләт гимны**ның (**نشيد عمان الوطني**, Нәшид Гуман әл-Ватани) башлангыч тарихын 1932 елда Бөекбритания корабыннан шул замандагы солтанны каршы алганда хөрмәтләп уйналган фанфара белән бәйлиләр.  Кораб капитанына бу көйгә сүзләр язарга да тәкъдим иткәннәр диләр. Гимнның бүгенге текстын 1970 елда, солтан Кабус әс-Сәгыйд хакимлеккә килгән вакытта язганнар. Соңрак, 1996 елда көен дә гарәпләштергәннәр. Гимнда Гоманның Мөхәммәд галәйһиссәлам заманында ук Ислам динен кабул итүе һәм Гоманның иң беренче мөселман илләреннән булуы телгә алына (يا عمان نحن من عهد النبي أوفياء من كرام العرب — Йа, Гоман, без нәби гаһеденнән тәкъва булган кәрамәтле гарәпләр).
**Оркестр башкаруында:**

**Хор башкаруында:**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

### Хөкүмәт
* Мәҗлес 
* Тышкы эшләр министрлыгы 
### ММЧ
* Гоман рәсми телерадиокомпаниясе 
* Гоман газетасы 

## Моны да карагыз

Төркем:Оман
Көньяк-Көнчыгыш Азия

**Көньяк-Көнчыгыш Азия** (, , , , , , ) — Кытай, Һиндстан һәм Австралия арасындагы континенталь һәм утрау территорияләрен үз эченә алучы зур регион. Континенталь өлешендә Вьетнам, Камбоджа, Лаос, Мьянма, Таиланд, утрауларда — Бруней, Көнчыгыш Тимор, Индонезия, Сингапур, Филипин урнашкан. Малакка ярымутравының көньяк өлешен һәм Борнео утравының төньягын Малайзия биләп тора. Вьетнам, Камбоджа һәм Лаосны шулай ук һиндкытай дәүләтләре дип атыйлар.

## Халык
Регионда якынча 600 млн кеше яши, бу якынча Җир халкының 8% тәшкил итә. Ява утравы халкы тыгызлыгы аеруча югары.


Räsem:Southeast_asia.jpg| Көньяк-көнчыгыш Азиянең топографиясе
Räsem:Mount_Kinabalu.jpg|Кинабалу тавы
Räsem:Indonesia-Bull.jpg|Индонезия
|Петронас
Räsem:Rice Terraces Banaue.jpg|Филипин
Räsem:Borom That Chaiya.jpg|Шривиджая архитектурасы


Төркем:Көньяк-Көнчыгыш Азия
Төркем:Регионнар
1564 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 15 февраль — Галилео Галилей, Италия галиме.
* 23 апрель — Уильям Шекспир, инглиз шагыйре һәм драматург.

## Вафатлар

* 18 февраль — Микеланджело (), Италия скульпторы, рәссамы (*[[1475&nbsp;ел]]да туа*).

Төркем:Еллар
Төркем:1564 ел
1642 ел

## Вакыгалар
* 24 ноябрь — Голландияле *Абель Тасман* Австралия янында урнашкан утрауны ача.

## Туулар

## Вафатлар

* 8 гыйнвар — Галилео Галилей

*
Төркем:Еллар
Култык

**Култык** — океанның, диңгезнең коры җиргә бик нык эчкә кереп торган өлеше. Суының үзлекләре, агымнарының үзенчәлекләре, организмнарының төре буенча култыклар гадәттә «үзләренең» океаннарыннан яисә диңгезләреннән артык аерылып тормыйлар.
Мәсәлән, Бискай һәм Бенгалия култыклары шундыйлардан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* БАШЛАНГЫЧ ГЕОГРАФИЯ КУРСЫ

*
Вьетнам

**Вьетна́м** (), рәсми атама **Вьетнам Социалистик Җөмһүрияте** – Көньяк-көнчыгыш Азиядә, Һинд-Кытай ярымутравында урнашкан дәүләт. Көнбатышта Лаос һәм Камбоҗа, төньякта Кытай белән чиктәш. Көнчыгыштан һәм көньяктан Көньяк Кытай диңгезе белән юыла.

## Атама
Илнең атамасы ике сүздән тора: «Việt» сүзе төп милләтне – вьетларны, ә «Nam» көньяк сүзен аңлата. Илнең исеме күршеләр белән бәйле: үзләрен "Көньяк вьетлар иле" дип атаган вьетлары төньяктагы күршесен Кытайны "Төньяк дәүләт" дип атыйлар.

«Вьетнам» исемен беренче тапкыр XVI гасырда шагыйрь Нгуен Бинь Кием бетә, ул «Пророчества Чанг Чия» исемле китабында «Вьетнам оештырыла» дип язып чыгара.

1804-1813 елларда император Зя Лонг «Вьетнам» сүзен рәсми документларда куллана. Шулай да 1945 елга кадәр бу җир «Анам» дип атала, император Бао Дай рәсми рәвештә үзгәрткәч кенә, Вьетнам дип атала башлый.

## Тарих
*Төп мәкалә: [[Вьетнам тарихы]]*

## Географик мәгълүмат
*Төп мәкалә: [[Вьетнам географиясе]]*

## Дин
Илдә  өстенлек итә.

Буддизм — илдә популярлык буенча икенче дин, аны вьетнамлыларның 16,4% ы тота, 8% ы — христианнар, нигездә, католиклар, 30 % ка якыны дин тотмый. Азчылыкны индуизм, ислам, протестантлык, хоахао, каодай диннәре вәкилләре тәшкил итә.
* Вьетнамда ислам
* Вьетнамда Һинд дине

## Искәртмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Мариамман Гыйбадәтханәсе (Вьетнам)
* Вьет теле

Төркем:Вьетнам
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Сәгыйть Рәмиев

**Сәгыйть Рәмиев** (*[[24 февраль]] [[1880 ел|1880]] – [[17 март]] [[1926 ел|1926]]*) – күренекле татар шагыйре, мөгаллим, публицист.

## Биография
Сәгыйть Рәмиев 1880 елның 24 февралендә (иске стиль белән 12) Ырынбур төбәгендә Акман авылында туа. Аның гаиләсе бер урында гына тормый, вакыт-вакыт күчеп йөрергә мәҗбүр була. Сәгыйть 1890 елдан 1902 елга кадәр "Хөсәения" мәдрәсәсендә белем ала. Ул бу вакытта гарәп, фарсы, төрек телләрен, әдәбият үрнәкләрен нигезле өйрәнгән. Ул "Хөсәения"дә мөгаллим булып кала.

Сәгыйть Рәмиев 1906 ел башында Казанга килә. Анда "Таң йолдызы" гәҗитендә әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. Ә 19 июньнән аның мөхәррире итеп билгеләнә. Тиздән гәҗит ябыла, С.Рәмиев төрмәдә бер ай утырып чыга. Ул "Тавыш" исемле гәҗит тә оештырып карый. "Таң йолдызы" дәвамчысы буларак "Таң мәҗмугасы" исемле журнал чыгару эшенә керешә. Реакция чорында күп гәҗит-журналлар ябыла. Сәгыйть Рәмиев, бөтенләй эшсез калгач, "Бәянел-хак" гәҗите редакциясендә эшли башлый. 
1910 елда Әстерханга китеп, андагы "Идел" гәҗитендә сәркатип булып эшли башлый. Дөресендә әлеге басманың мөхәррире хезмәтен үти.

Сәгыйть Рәмиев 1914 елда өйләнә. Гаиләле булып өч ай үткәч, "Идел" гәҗитен ябалар һәм Сәгыйть Рәмиевне Әстерханнан сөрәләр. Ул аннан хатынының туган җире Уфага китә. Монда рус телендә чыгучы "Авыл көнкүреше журналы"на эшкә урнаша – аны татарча тәрҗемәсен чыгара.

Гражданнар сугышы башлангач, Уфадан Урал өязенең Ваһапов поселогына китәргә мәҗбүр була. Анда ревком сәркатибе итеп билгеләнә. Магнитка станциясендә мәгариф эшләренә җитәкчелек итә. Верхнеурал шәһәрендә партия комитетының мөселманнар секциясендә хезмәт итә, Чиләбедә чыгучы "Кызыл Урал" гәҗитендә дә эшләп ала (1921-1922), андагы педагогия техникумында татар әдәбиятын укыта. Уфага кайткач (1922 ел ахыры), Җир эшләре халык комиссариатында нәшрият эшләре җитәкчесе була. Ләкин сәламәтлеге начарая башлый һәм ул 1926 елның 17 мартында үпкә авыруыннан үлә.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Сәгыйть Рәмиев тууына 130 ел 
*  Садретдинов Шәйхи. Сәгыйть Рәмиев (1880-1926)
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Хөсәения мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Азот

**Азот** (яки * нитроген*) – Менделеевның периодик таблицасының 7нче санында, 5нче төркемдә урнашкан, чагыштырма атом массасы 14,0067 булган химик элемент. Аның исеме грек сүзе azoos – терексез дигән сүздән ясалган, латыйнча атамасы Nitrogenium. Азот – төссез һәм иссез газ.

## Тарихи белешмә

Азот кушылмалары – , азот кислотасы һәм аммиак – азотны ирекле хәлдә табуга хатле, күптән билгеле булалар. 1772нче елда Д. Резерфорд пыяла савытта фосфор һәм башка матдәләрне яндырып, сулауга һәм януга булышмаучы, ул үзе "буучы һава" дип исем биргән газ таба. 1787нче елда А. Лавуазье һава күләменә керүче бу газның гади икәнен исбатлый, һәм аңа "азот" исемен тәкъдим итә. 1784нче елда Г. Кавендиш азотның  составына керүен күрсәтә.

Табигатьтә таралышы
Азот – табигатьтә иң таралган элементларның берсе. Аның төп массасы ирекле килеш атмосферада таралган. Ирекле азот (N2 молекуласы)  һаваның күләм буенча 78,09% ын, ә авырлык буенча 75,6% ын алып тора. Литосферада азотның масса буенча уртача өлеше – 1,9×10−3 %. 
Азот таралышы буенча Кояш системасында 4нче элемент (водород, гелий һәм кислородтан кала)

## Физик һәм химик үзлекләре

Азот һавадан бераз гына җиңелрәк; аның тыгызлыгы 1,2506 кг/м3 (0 °С һәм 101325 н/м2 яки 760 мм. төр. баг. булганда) , t эрү -209,86 °С, t кай -195,8 °С. Сыек азотның тыгызлыгы 808 кг/м3. Азот суда аз эри: 0 °С та 1 м3 суда 23,3 г азот эри.

Азот чагыштырмача аз температураларда литий, магний, кальций кебек актив металлар белән генә тәэсирләшә. Ә башка элементларның күбесе белән югары температураларда һәм катализаторлар булганда реакциягә керә.

Азот күп кенә бик мөһим органик кушылмаларның өлеше булып тора (аминнар, аминокислоталар, нитрокушылмалар һ.б.)

## Кулланылышы

Табылган ирекле азотның күп өлеше аммиак җитештерү өчен кулланыла. Аммиакны соңыннан азот кислотасы, ашламалар, шартлагыч матдәләр җитештерү өчен кулланалар.

Ирекле азотны сәнәнгатьнең төрле тармакларында кулланалар: химик һәм металлургик проөесслар вакытында инерт мохит буларак, терекөмеш термометрларында буш урынны тутырыр өчен, янучан сыеклыкларны суыртканда һ.б. Сыек азотны төрле суыткыч җиһазларда кулланалар. Сыек азотны Дьюар савытларында, ә газсыман азотны кысылган килеш – балоннарда.

Иң күп азот  экспортлаучы илләр (2014, млн $, дөнья азот экспортының %-ы): Бельгия һәм Лүксембург – 39.6 (23%), Алмания – 12.3 (7.1%),  Франция – 12.2 (7.1%), АКШ – 11.2 (6.5%), Чехия – 9.06 (5.2%), Нидерланд – 8.31 (4.8%), Польша – 8.14 (4.7%), Италия – 7.38 (4.3%), Берләшкән Кыйраллык – 7.32 (4.2%), Швейцария – 6.47 (3.7%), Австрия – 5.63 (3.3%), Испания – 3.77 (2.2%), Швеция – 3.42 (2%), Күвәйт – 2.67 (1.5%), Сингапур – 2.55 (1.5%), Австралия – 2.55 (1.5%).

Иң күп азот импортлаучы илләр (2014, млн $, дөнья азот импортының %-ы): Нидерланд – 35.3 (20%), Алмания – 18.7 (11%), Бельгия һәм  Лүксембург – 11.3 (6.5%), Испания – 10.3 (6%), Франция – 6.77 (3.9%), Канада – 6.56 (3.9%), Словакия – 5.58 (3.2%), Чехия – 5.14 (3%), Австрия – 4.34 (2.5%), Словения – 3.84 (2.2%), Норвегия – 3.38 (2%), Португалия – 3.15 (1.8%),  Маҗарстан – 2.94 (1.7%), Швейцария – 2.93 (1.7%),  Гыйрак – 2.92 (1.7%), Берләшкән Кыйраллык – 2.8 (1.6%).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Натрий

**Натрий** – Менделеевның периодик таблицасының l төп төркемендә, 11нче сан астында урнашкан химик элемент. Натрий селтеле металларга керә, аның атом массасы 22,98977.

## Ачу тарихы

1807нче елда инглиз химигы Г.Дэви, әзрзк юешләтелгән каты селтеләрнең электролиз ярдәмендә, ирекле металлары – натрий һәм калийны таба. Бу вакытта натрийга содий (Sodium) исеме бирелә.

Икенче елны, танылган "Физик анналлары" авторы Гильберт бу металлны натроний (Natronium) дип атарга тәкъдим итә. Соңрак Берцеллиус бу исемне натрийга (Natrium) кадәр кыскарта.

"Натрий" атамасы борынгы Мисырда, грекларда һәм Румда таралаган булган. 
Борынгы Мисырда натро, яки нитрон дип, сода күлләреннән һәм үсемлек көләреннән алынган селтене атаганнар.

## Физик һәм химик үзлекләре

Натрий – көмешсу-ак металл, аның тыгызлыгы 0,97 г/см3. Ул бик йомшак, пычак белән киселә. Ул металлик ялтырауга, пластиклыкка, йомшаклыкка ия, җылылыкшны һәм электр тогын яхшы үткәрә.

Натрий – көчле кайтаручы. Химик тәэсирләшү вакытында, валентлы электронын җиңел бирә һәм уңай корыла.

Натрий бик тиз оксидлаша, шуңа күрә аны керосинда сакларга кирәк.

Башка селтеле металлар кебек үк су белән бик кызу реакциягә керә, селте хасил итә, су тудыргыч аерыла.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Бразилианит

Төркем:Химик элементлар
Төркем:Селтеле металлар
Селтеле металлар

**Селтеле металлар** - су белән көчле реакциягә кереп, андагы водородны алмаштырып, суда эрүчән гидроксид, ягъни селте хасил итүче металлар. Селтеле металлар:
Li - литий
Na - натрий
K - калий
Rb -рубидий
Cs - цезий
Fr - франций.
Бу матдәләр үзле, тиз эрүчән, янучан . Селтеле металларның химик активлыгы башка барлык металларга караганда да көчлерәк һәм аларның гидроксидлары нигез үзлекләрен бик көчле күрсәтәләр. Селтеле металлар Менделеевның периодик таблицасының lнче төп төркемендә урнашкан.
Селтеле металларның су белән тәэсир итү схемасы:
2R + HOH = 2NaOH + H2 + Q

Төркем:Селтеле металлар
Төркем:Химик элементлар
Төркем:Металлар
Галогеннар

**Галогеннар** (латинча тоз тудыручы) - Менделеевның периодик таблицасының VIIнче төп төркемендә урнашкан, неметалл үзлеген аеруча яхшы күрсәтүче элементлар. Галогеннар металларга һәм су тудыргычка карата химик активлык күрсәтәләр һәм алар белән кушылмаларында гел бер валентлы булып калалар. 
Галогеннардан барлыкка килгән гади матдәләрнең гомуми физик үзлеге - алар я газ (фтор, хлор), я газсыман хәлгә җиңел күчәләр. 
Галогеннар:

F - фтор
Cl - хлор
Br - бром 
I - иод
At - астат.
Галогеннарның су тудыргыч белән булган кушылмалары - очучан матдәләр һәм аларның судагы эремәләре - кислоталар, ә металлар белән булган кушылмалары - тозлар.
Галогеннарның су тудыргыч белән тәсир итешү үрнәге:
H2+R2 = 2HR + Q(җылылык)

Төркем:Галогеннар
Африка дәүләтләре

**Африка дәүләтләре** – Африка кыйтгасында һәм аның янында урнашкан утрауларда урнашкан дәүләтләр.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Африка
Хлор

**Хлор** – (лат. Chlorum), Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 17нче санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 35,453; тоз тудыргычлар гаиләсенә керә. Нормаль шартларда сарылы-яшелле газ.

## Тарихи белешмә

Хлорны беренче тапкыр 1774нче елда, хлорид кислотасы белән МnO 2 пиролюзитын реакөиягә кертеп, К.Шееле таба. 1810нчы елда Г.Дэви Шеели тапкан матдәнең элемент булганын ачыклый һәм аны chlorine (грекча chloros – сары-яшел) дип атый. 1813нче елда Ж.Л. Гей-Люссак бу элементны хлор дип атарга тәкъдим итә.

## Табигатьтә таралышы

Хлор табигатьтә кушылмаларда очрый. Җир кабыгында ул масса буенча 1,7 * 10−2%, вулкан токымнарында – гранитта 2,4 *10−2%. Ион хәлендә хлор Бөтендөнья океанында да бар(1,93%). Хлорның 97 минералы билгеле.

## Физик һәм химик үзлекләре

Хлор 34,05 С та кайный. 101 С та эри. Эрү җылылыгы – 90,3 кДж/кг; парьясалу җылылыгы 288 кДж/кг; даими басымда җылысыешлыгы 0,48 кДж/(кг*К).

Атомының тышкы электрон конфигурациясе Зs 2 3р 5.

Хлор химик яктан бик актив, ул барлык металлар (кайсыберләре белән дым булганда яки җылытканда) белән диярлек һәм неметаллар (азот, күмер тудыргыч, әче тудыргыч, инерт газлардан башка) белән , сульфидлар барлыкка китереп, кушыла. Селтеле металлар, дым булганда, хлор белән ялкын чыгарып тәэсирләшәләр.

## Кулланылышы

Хлорның төп өлешен органик һәм неорганик кушылмалар җитештерү өчен кулланалар. 
Шулай ук  һәм тукымаларны агарту өчен дә хлор кулланыла. 
Хлорны медицинада һәм суны чистарту өчен дә кулланалар.

Төркем:Химик элементлар
Фтор

**Фтор** (лат. Fluorum), F – Менделеевның периодик таблицасының  VII төп төркемендә, 9нчы сан астында торучы химик элемент. Фтор саргылт төстәге газ, тоз тудыргычларга керә.

Фтор исеме (грекча phthoros – үлем, җимереклек) рус телендә генә кулланыла, аны 1810нчы елда А.Ампер тәкъдим итә. Күп телләрдә "флюор" атамасы таралган.

## Тарихи белешмә

Фторның беренче кушылмасы – флюорит CaF2 – XV гасыр ахырында "флюор" (латыйнча fluo – агам) исеме астында язылган. 
Ирекле фторны 1886нчы елда, калий гидрофториды KHF 2 булган, сыек фторлы водородның электролизы белән А.Муассен таба

Фтор химиясе 1930нчы еллардан башлана, аны атом-төш сәнәгатендә кулланалар.

## Табигатьтә таралышы

Җир кабыгындагы уртача 6,25 * 10−2% (масса буенча) таралган. Фтор вулкан газларында һәм термаль суларда бар.

## Физик һәм химик үзлекләре

Газсыман фтор тыгызлыгы 1,693 г/л, сыекныкы – 1,5127 г/см³. Эрү температурасы -219,61 °С, кайнау –  -188,13 °С. 
Фторның тышкы электрон конфигурациясе *2s²2р⁵*. Кушылмаларында оксидлашу дәрәҗәсе -1.

Фтор металларның күпчелеге белән бик актив тәэсир итешә. Селтеле һәм селтеле-җир металлары белән ялкынланып салкында да, Bi, Sn, Ti, Мо, W  белән аз гына җылытканда, Hg, Pb, U, V белән бүлмә температурасында тәэсир итешә. 
Кайсыбер металлар (Fe, Сu, Al, Ni, Mg, Zn) белән тәэсир итешкәндә саклаучы элпә хасил була, һәм реакция туктый.

Металларның яки неметалларның  галогенидлары фтор белән салкында да тәэсир итешә, фтор тоз тудыргычларны алмаштыра.

Металларның гидроксидлары белән тәэсир итешкәндә, шул металлның фториды һәм әче тудыргыч хасил була.

Фтор органик матдәләр белән бик актив реакциягә керә.

## Кулланылышы

Газсыман фторны өч-фторлы хлорны СlF3 (фторлаштыручы агент), алтыфторлы күкертне SF6 (электротехник сәнәгатьтә газлы изолятор) табу өчен кулланалар. Сыек фтор – ракета ягулыгы оксидлаштыручысы.

Шулай ук фосфорлы ашламалар җитештергәндә кулланыла.

Төркем:Химик элементлар
Литий

**Литий** (грек. lithos – таш) – Менделеевның периодик таблицасының 1нче төркемендә, 3нче тәртип санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 6,941, Литий селтеле металларга керә. Табигатьтә аның ике стабиль изотобы очрый: ⁶Li һәм ⁷Li.

## Тарихи белешмә

Литийны беренче тапкыр 1817 елда швед галиме Ю.А. Арведсон петалит дигән минералдан таба, ә металлик литийны 1818 елда инглиз галиме Г.Дэви ача.

## Физик һәм химик үзлекләре

Литий – көмешсу ак металл. Ул металлар арасында иң җиңеле. Аның тыгызлыгы 539 кг/м³ (20 °С-та); эрү  t – 180,5 °С; кайнау  t – 1340 °С; җылылык үткәрү коэффициенты 70,8 Вт/м•К; чагыштырма җылысыешлыгы 3,31•10³ Дж/кг•К; чагыштырма электр каршылыгы 5,6•10−5 К−1.

Литий Һавада  Li3N һәм Li2N плёнкасы белән каплана, җылытканда зәңгәр ут булып яна. Тоз тудыргычлар, су тудыргыч, күкерт белән тәэсирләшә. Литийның кайсыбер металлар белән (марганец, тутыя, әлүмин) каты кушылмалары, ә кайсыберләре белән интерметаллик кушылмалары (мәсәлән LiAg, LiHg) бар.

## Таралышы

Литий җир кабыгының 3,2•10−3 % н алып тора. Бөтендөнья океанында литий бик аз күләмдә.

## Кулланылышы
 
Иң мөһим кулланылыш тармагы – атом энергетикасы. Сыек литийны атом-төш реакторларында җылыташыгыч буларак кулланалар.
Металлургия өлкәсендә литийны төрле эретмәләргә кушалар. Ул эретмәнең пластиклыгын, ныклыгын , коррозиягә бирешмәүчәнлеген арттыра.

Төркем:Химик элементлар
Төркем:Селтеле металлар
Иод

**Иод** ( лат. Iodium), I – Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 53нче санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 126,9045. Иод – кара-соры төстәге каты матдә, тоз тудыргычларга карый. "Иод" исеме грек телендәге iodes, ioeides – шәмәхә сүзеннән алынган.

## Тарихи белешмә

Иодны 1811нче елда француз химигы Б.Куртуа ача. Ул, диңгез суүсемнәре көленең концентрацияле күкерт әчелегесе белән канашмасын җылытып, соңыннан карасу ялтыравык пластинага конденсацияләнүче, шәмәхә төстәге парның бүленгәнен күзәтә. 1813-1814нче елларда француз химигы Ж.Л.Гей-Люссак һәм инглиз химигы Г.Дэви иодның элемент икәнен исбатлыйлар.

## Табигатьтә таралышы

Иод җир кабыгы массасының 4×10−5%н алып тора. Иод диңгез организмгарында туплана. Диңгез суының 1 литрында 5×10−5 грамм иод бар. Иод парга әйләнгә диңгез суы белән континентларга үтеп керә. 
Нефть табылган районнарда иодлы-бромлы сулар очрый, бу суның 1 литрында 100 мг га кадәр иод булырга мөмкин.

## Физик һәм химик үзлекләре

Иод тыгызлыгы 4,94 г/см3; эрү температурасы 113,5 °С; кайнау температурасы 184,35 °С. Иод суда начар (0,33 г/л, 25 С та), ә органик эреткечләрдә (спирт, бензол), иодидларның сулы эремәләрендә яхшы эри. 
Иодның тышкы атом каонфигурациясе 5s25p5.

Иод металлар белән бик актив тәэсирләшә, иодидлар барлыкка килә. Иод су тудыргыч белән җылыткагнда гына тәэсирләшә, ләкин тулысынча түгел. Күмер тудыргыч, әче тудыргыч, азот белән турытын тәэсирләшми. Иод – хлорга һәм бромга караганда көчсезрәк оксидлаштыручы.

## Кулланылышы

Иодны һәм аның кушылмаларын башлыча медицинада һәм аналитик химиядә, шулай ук органик синтезда һәм фотографиядә кулланалар. Сәнәгатьтә иодны аз кулланалар. Иодидларны термик таркатып, үтә чиста металлар табалар.

Төркем:Химик элементлар
Бром

**Бром** (лат. Bromum ) – Менделеевның периодик таблицасының VII төркемендә, 35нче санында урнашкан химик элемент. Бром тоз тудыргычлар гаиләсенә керә, аның атом массасы 79,904. Бромны 1826 елда, урта диңгез тоз табу урыннарыннан алынган тозлы суны тикшергән вакытта, француз химигы Антуан Жером Балар ача. Бром исеме грек сүзе bromos – тәмсез истән алынган.

## Табигатьтә таралышы

Бром җир кабыгының 1,6×10−4%ын (масса буенча) алып тора, 1015-1016 т. тирәсе. Бром – хлорның даими юлдашы. Хлор тозлары ятмаларында бром тозлары (NaBr, KBr, MgBr2) була. Бром диңгез суында эрегән хәлдә була.

## Физик һәм химик үзлекләре

-7,2 °С-та, кызыл-коңгырт сары кристаллга әйләнеп, бром ката башлый. Кайнау температурасы 58,78 °С, бром парлары кызгылт-сары төстә була. Сыек бромның тыгызлыгы (20 °С та) 3,1 г/см3. Бром суда аз эри, әмма башка тоз тудыргычларга караганда күбрәк (20 °С-та 100 г суда 3,58 г бром). Органик эреткечләрдә бром бик яхшы эри. Бром каты, сыек һәм газсыман халәттә ике атомлы молекулалардан тора. 800 °С та сизелерлек диссоциация башлана; шулай ук яктылык тәэсирендә дә диссоциация күзәтелә.

Бром атомының тышкы электрон конфигурациясе 4s24p5.

Химик яктан бром бик актив. Бром күкерт, селен, теллур, фосфор, мышаяк һәм сөрмә белән тәэсирләшкәндә, бик күп җылылык бүленә, кайвакыт ялкын да чыгырга мөмкин. 
Шулай ук бром кайсыбер металлар белән дә (мәсәлән калий һәм әлүмин) кызу тәсирләшә. Металлардан, зур температура һәм дым булганда да, көмеш, кургаш, платина һәм тантал аның белән тәэсирләшмиләр. Бром әче тудыргыч, азот һәм күмер тудыргыч белән зур температурларда да кушылмый. Бу кушылмаларны турытын алып булмый.

## Кулланылышы
Бромның күп микъдары бромлы этил һәм дибромэтан (бензиннарның детонацияле тотрыклыгын арттыра торган этил сыеклыгына керүче матдәләр) җитештерү өчен кулланыла. Бром кушылмаларын төрле химик анализларда, медицинада кулланалар.

Төркем:Химик элементлар
Күкерт

**Күкерт** – Менделеевның периодик таблицасының 6нчы төркемендә, 16нчы санында урнашкан химик элемент. Аның атом массасы 32,064. Күкерт сары ватылучан матдә.

## Тарихи белешмә

Күкертне бик борынгы вакытлардан бирле белгәннәр. Каһиннәр аны дини чараларда "изге тарту"га кертеп кулланганнар. Күкертне билгеле "грек уты"на да кушканнар.

## Табигатьтә таралышы

Күкерт җир кабыгы массасының 0,05% ын алып тора. Ирекле килеш һәм зур микъдарда Италиядә (Сицилия) һәм АКШта бар. Шулай ук Идел буенда, Урта Азиядә, Кырымда һәм башка өлкәләрдә табу урыннары бар.

Күкерт кушылмаларда еш очрый. Аның мөһим кушылмалары: FeS2  (тимер колчеданы, яки пирит), ZnS, PbS, HgS (гипс) һ.б.

## Физик һәм химик үзлекләре

Күкертнең эрүе 112-119,3 °С та (чисталыгы буенча) күзәтелә. Җылылык арткан саен, 155 °С ка кадәр күкертнең үзлелеге кими, 155-187 °С вакытта үзлелек меңнәрчә тапкыр арта. 187 °С вакытта аның үзлелеге 90 н*сек/м2 була (каты матдәләрнеке кебек үк диярлек). 187 °С тан соң җылылык арту белән үзлелек яңадан кими, һәм сыеклык хәрәкәтләнүчәнгә әверелә.
300 °С та күкерт агучан халәткә күчә, ә 444,6 °С та кайнарга тотына. 
Күкерт электр тогын бөтенләй үткәрми, ышкылганда тискәре корылма белән корыла. Күкерт шулай ук җылылыкны да начар үткәрә.

Күкерт җылытканда су тудыргыч белән кушыла. 6нчы төркемнең барлык вәкилләре кебек үк, күкерт тоз тудыргычлар белән дә тәэсирләшә.

Селтеләр белән тәэсирләшүе нәтиҗәсендә, сульфидлар һәм сульфитлар барлыкка килә.

Күкерт, әче тудыргыч кебек үк, алтын, агалтын, иридийдан башка, барлык металлар белән реакциягә керә, сульфидлар барлыкка килә.

## Кулланылышы

Күкертнең төп кулланучысы булып химия сәнәгате тора. Табылган күкертнең яртысы тирәсе күкерт кислотасын җитештерүгә китә.

Шулай ук күкертнең зур өлешен целлюлоза, кара дары, төрле буягычлар, янучын кушылмалар җитештерүдә кулланалар.

Резина сәнәгатендә, күкертне каучукны резинага әверелдерү өчен кулланалар.

Авыл хуҗалыгында күкертле ашламалар кулланалар. Үсемлекләрнең күкерткә мохтаҗлыгы, фосфорга караганда бераз гына әзрәк.

Төркем:Химик элементлар
Гомәр Бәширов

**Гомәр Бәшир улы Бәширов** — (07.01.1901 - 07.05.1999). Күренекле татар язучысы, фольклорчы, Гаяз Исхакый премиясе (1993), Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1996). Татарстанның халык язучысы (1986).

## Тормыш юлы
1901 елның  7 гыйнварында элеккеге Арча вулысының Яңасала авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. 7 яшеннән мәзиндә кыш буе белем ала, икенче елны мәдрәсәгә керә. Ләкин ул мәдрәсәне тәмамлый алмый: аның абыйсын солдатка алалар. Әтисе бик еш авырый башлаганга күрә, төп авырлык Гомәрнең җилкәсенә төшә.

1919 елның җәендә язучы Арча өязенең Урта Бирәзә авылында укытучы булып эшли башлый. 1920 елда яшь укытучы Кызыл Армиягә алына. Армиядә өч ел хезмәт итә, Врангель һәм Махнога каршы сугыша, Кырымны яулауда, Сиваш култыгын (күлен) кичү операциясендә катнаша.

Армиядән кайткач, махсус курслар тәмамлап, совет милициясе һәм юстиция органнарында эшли. Ләкин әдәбиятка мәхәббәте аны журналистика өлкәсенә алып килә. 1932 елдан ул "Кызыл Татарстан" гәзитендә, бераздан "Совет әдәбияты" журналында эшли башлый. Аның бик күп мәкаләләре, очерклары, хикәяләре басыла.
1937 елда язучының атаклы "Сиваш" повесте басылып чыга. Бу әсәр бик тиз тарала һәм Г. Бәшировны күренекле язучылар сафына чыгара.

Язучының "Намус" романы аеруча уңыш казана. Ул 1948 елда басыла. Халыкның Ватан сугышы чорындагы фидакяр хезмәтен яктырткан бу әсәр өчен Гомәр Бәшировка, 1951 елда, икенче дәрәҗә ССРБ Дәүләт премиясе бирелә.

1968 елда язучы татар халкының гореф-гадәтләрен яктырткан "Туган ягым – яшел бишек" исемле автобиографик әсәрен тәмамлый. 
1978 елда Г. Бәшировның "Җидегән чишмә" романы басылып чыга. Әсәр табигатьне саклау өчен көрәш темасына багышланган.

Г. Бәширов – фольклор әсәрләрен туплап, бастырып чыгару эшенә дә күп көч куйган галим. "Туксан тугыз мәзәк", "Мең дә бер мәзәк" исемле китаплар – аның хезмәт нәтиҗәсе. Язучы татар әдәби тәнкыйть үсешенә дә үз өлешен кертә.

Гомәр Бәширов – озак еллар буе җәмәгать эшләре алып барган язучыларның берсе. Ул Татарстан Язучылар берлеге рәисе була. Берничә мәртәбә ССРБ һәм РСФСР Язучылар союзы идарәсе составына кертелә. Ике мәртәбә ССРБ Югары Шурасына депутат итеп сайлана.

Гомәр Бәширов 1999 елның 7 маенда Казанда вафат була. Яңа татар зиратында җирләнә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Татар фольклорчылары
Төркем:Татарстанның халык язучылары
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары