open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кайбыч районы гербы

**Кайбыч районы гербы** — Татарстан Республикасы Кайбыч районының рәсми символы.

## Гербның тасвирламасы
Гербта көмеш кырдагы яшел калкулыкта өч якка тармакланып киткән алтын кәүсәле һәм яшел яфраклы алтын чикләвекләре булган имән сурәтләнгән.

Гербта районның төп символы булган Кайбыч имәнлекләре билгесе булып имән сурәтләнгән. Имән   борынгыдан озын гомер, ныклык, вөҗданлылык, кыюлык, гайрәт, какшамаслык билгесе  булып санала.  Гербта имәннең  символикасы күпкырлы.

Имәннең өчкә тармакланган кәүсәсенең бер ябалдаш астында сурәтләнүе җирле халыкның күпмилләтле булуы турында сөйли: руслар, чуашлар һәм татарлар  Кайбыч җирендә яшиләр һәм хезмәт куялар.  Моннан тыш  имәннең ябалдашы үзенең силуэты белән район картасын хәтерләтә.

Район гербында бу яшел, алтын һәм көмеш  төсләр гаммасы белән чагылдырыла. Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше, яңару символы. Алтын  — уңыш, байлык, стабильлек, хөрмәт символы. Көмеш  — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

## Герб тарихы
Кайбыч   муниципаль районы гербын эшләү, эшкәртү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдик советның һәм Россия геральдистлар Союзы авторлар төркеме тарафыннан башкарыла.

Аның составында Рамил  Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Галина Русанова (Мәскәү) бар.

Герб 2005 елның 19 декабрендә Кайбыч муниципаль районының вәкаләтле органы тарафыннан 21нче карар белән расланган.

* Герб Россия Федерациясе  Дәүләт Геральдик  регистрына   2156 регистрацион номер белән һәм   Татарстан Республикасы  Дәүләт Геральдик  реестрына   38 номер белән кертелгән.

## Чыганаклар
* Решение представительного органа Кайбицкого муниципального района № 21 от 19 декабря 2005 года «О гербе и флаге Кайбицкого муниципального района». 

Төркем:Кайбыч районы
Төркем:Татарстан герблары
Хадгамала

**Хадгамала** (, , "Кылыч гирляндасы") - Маһа Меруда Шри Янтрада урыны буенча Һинд дине Алиһәләрен Дэвиларның һәрберсенең исемен атаучы кабул итү мантрасы. Бу шигъри рәвештә "гирлянда" (Санскрит телендә:mālā) дип тасвирланган илаһи исемнәр исемлеге. Кылыч (Санскрит телендә: *khaḍga*) Дэвиның "нәфес, нәфрәт һәм дөрес күрмәү"не җиңүче көче өчен эпитет.

Бу мантраны уку Һинду тантрасының рухи практикасы булып тора.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Җһетунебиби

**Җһетунебиби** Бенгалиядә Һинд дине Алиһәсе һәм Халык дине Алиһәсе, аңа Оладэви Алиһәләре белән бергә табыналар (Ваба Алиһәсе, Аҗгаибиби, Чандбиби, Баһадабиби, Җһолабиби һәм Асанбиби).

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Марат Сәгыйтев (1929)

**Марат Сәгыйтев** – тел галиме, филология фәннәре кандидаты (1964).

## Биографиясе
Марат Әбрар улы Сәгыйтев ТАССРның Кайбыч районы Кече Кошман авылында 1929нчы елның 3нче октябрендә дөньяга килә. Аның әтисе Әбрар Сәгыйди – Тукайның замандашы, педагог, атаклы шагыйрь һәм журналист. 1936-1943нче елларда ул Кошман мәктәбендә белем ала. 1939нчы елда әтиләре вафат булганнан соң яшәү авырлаша. 1943 нче елда Сәгыйдиләр гаиләсе Казан шәһәренә күчеп китә. Алга таба Марат Казанның 49нчы мәктәбендә белем ала. Малай кече яшьтән үк китаплар укырга ярата һәм бу аның алдагы тормышында һөнәр сайлавына зур йогынты ясый. 1947 елда Казан Дәүләт Университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1952нче елда КДУның тарих-филология факультетының Галимнәр советы карары белән Сәгыйтев Марат Әбрар улы Ленинград (хәзер Санкт-Петербург) университетының филологик факультеты каршындагы югары уку йортлары укытучылары әзерләү курсларына җибәрелә. Нәкъ менә шушы елларда ул тел белеме мәсьәләләре белән кызыксынып китә һәм тирәнтен шөгыльләнә башлый. РСФСРның мәгариф министрлыгы курсларны тәмамлаганнан соң аны Казан Дәүләт Педагогия Институтына эшкә юллый. Яшь мөгаллим монда аспирантурага керә . 1952 нче елдан башлап Марат Сәгыйтев тарих-филология факультетында эшли. 1964 нче елда профессор М.А.Фазлуллин җитәкчелегендә кандидатлык диссертациясе яклый. Шул ук елны аңа филология фәннәре кандидаты дигән галимлек дәрәҗәсе бирелә. 1968 нче елдан инде ул университетның гомуми һәм чагыштырма филология факультеты доценты, профессор. Марат Әбрар улы - тәҗрибәле , киң эрудицияле галим –педагог , студентларның яраткан һәм ихтирамлы остазы була. Ул үзенең бөтен гомерен туган телне өйрәнүгә һәм укытуга багышлый.

М. Ә. Сәгыйтев «Педагогик энциклопедия», Академик «Татар грамматикасы», «Татар энциклопедиясе» кебек фундаменталь хезмәтләрнең авторларының берсе, шулай ук бик күп укыту әсбапларының , фонетика, морфология и лингвистика мәсьәләләре буенча программаларның төзүче авторы булып тора. Унбер ел дәвамында ул студентларның фольклор –диалектик экспедицияләрен җитәкчелек итә, алар республика районнарына гына түгел, Татарстаннан читтәге төбәкләргә дә күп йөриләр. Профессор гомеренең соңгы көннәренә кадәр факультетның һәм университетның иҗтимагый эшчәнлегендә актив катнаша.

Марат Әбрар улының фәнни-педагогик эшчәнлеге дәүләт тарафыннан да югары бәяләнә. Ул «Хезмәт ветераны», «РСФСРның мәгариф отличнигы», «РФнең һөнәри югары белем мактаулы хезмәткәре» дигән мактаулы исемнәргә лаек була. Марат Сәгыйтев 2017нче елның 6нчы мартында Казанда вафат була.
## Искәрмәләр
Магһа Пурнима

**Магһи Пурнима**, шулай ук **Магһа Пурнима** исеме астында мәгълүм, ул Һинду календаренең Магһа аенда тулы ай көнендә була. Бу көн Грегориан календареның Январь һәм/яки Февраль календарь аена туры килә. Бу вакыт дәверендә һәр унике ел алкышлы Кумбһ Мела үткәрелә, һәм ел саен Магһа Мела башкарыла. Бу өч елга кушылу урынында Тривени Сангамда, бөтен төньяк Һиндстан буйлап була, мәсьәлән, Аллаһабад яки Праяг кебек шәһәрләрдә.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Дини бәйрәмнәр
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Төньяк Македониядә Һинд дине

**[[Төньяк Македония]]дә Һинд дине** күбесенчә Һаре Кришна хәрәкәте (ISKCON) һәм Сатья Саи Баба Оешмасы тарафыннан тәкъдим ителә. Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте һәм Сатья Саи Баба Үзәге Македония  Җөмһүриятендә Шәрыкъ дине өлеше буларак теркәлгән.

## Македониядә Һаре Кришна

Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте Македониядә законлы рәвештә теркәлгән һәм танылган дини азчылык булып тора. Төп үзәк Скопьеда урнашкан, Ul:31 Br:33, nas. Volkovo, 1000 Skopje, шулай ук тарафдарлар бөтен ил буенча бар. Беренче үзәк 1988 елда ачылган булган. Биредәге әгъзаларга башка элеккеге Югославия илләреннән тугърылар килә, алар сан буенча күпкә артыграк.
Македониядә хөкүмәт Һаре Кришна тарафдарларын регуляр рәвештә кайчан да булса дини оешмаларга бергә очрашырга чараларга чакыралар. Үлгән Президент Борис Трайковский әгъзаларны башка дини төркемнәрдән җитәкчеләр белән очрашканда чакырган.

## Македониядә Сатья Саи Баба Оешмасы
Сатья Саи Баба Оешмасы Македониядә законлы рәвештә теркәлгән һәм танылган азчылык булып тора. Македония Сатья Саи хәрәкәте, Һаре Кришна тарафдарлары кебек үк, 1980-енче еллар ахырында килеп чыккан. Шул вакытта спонтан рәвештә Скопьеда төркем оештырылган булган. Хәзер Сатья Саи Баба оешмасының Скопьеда өч үзәге бар. Бу Штипта кечерәк төркем, һәм илнең башка урыннарында шактый күп тарафдарлар.

## Башка Һинд дине төркемнәре

* Чинмой Миссиясе

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*Sathya Sai Baba Centres in Macedonia 
*Chinmoy Mission in Macedonia 
* Yoga in Daily Life in Macedonia 
*Unofficial MySpace of ISKCON in Macedonia; many pictures 
* Web Page of ISKCON in Macedonia 
* Live broadcast from several temples from India in Macedonia 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Төньяк Македониядә дин
Әхмәтзариф Мөэминов

**Әхмәтзариф Мөэминов** — мәгърифәтче-педагог, фольклорчы һәм әдип. 

## Тәрҗемәи хәл

Мөэминов Әхмәтзариф Әхмәтлатыйф улы 1893 елның 15 июлендә Уфа губернасы Минзәлә өязе Әмәкәй волосте Теләнче (хәзер – Мөслим районы  Октябрь авылы) авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Зарифны  11 яшькә кадәр әтисе укыта. Унбер яшендә әтисе аны Күбәк авылыннан Низаметдин бине Хисаметдин әл Ахуныйның муллалар әзерләп чыгара торган дини мәдрәсәсенә укырга илтә. Биш елда  мәдрәсә белем алгач,  1909-1910 уку елында мөдәррис Низаметдин хәзрәт аңа хәлфәлек хокукы бирә һәм шушы уку елны 25 шәкертне укытырга тапшыра. 1913-1914 елда шәкертләр саны 80 җитә, аны мәдрәсә казые итеп сайлыйлар. 1915 елның  15 февралендә Зарифны  Германия сугышына җибәрәләр. 1915 елның май аенда аларны Австрия фронтына китерәләр. 1915 елның 5 июнендә разведкага җибәрәләр. Хәрби заданиядә күрсәткән батырлыгы өчен 191 нче Ларгокагульский  полкның командиры аны беренче дәрәҗә Георгий хачы медале белән бүләкли. 1915 елның 8 июнендә, сул кул һәм сул аягы яралану сәбәпле, австриялеләр аны пленга алалар. Ел ярым дәвалангач, Югославиядәге Босния һәм Герцеговина һәм Хорватия җирләренә китерәләр. Һәм Зариф Сараево, Травник, Загреб шәһәрләрендә такта яру заводларында эшли.

Әсирлектә чакта төрле милләт кешеләре белән таныша һәм алардан күп төрдә хикәяләр ишетеп, дәфтәрләренә теркәп бара. Шунысы кызганыч: 1917 елда Троуник шәһәреннән Сараево шәһәренә күчергән вакытта, сумкаларына тентү ясап, немец полицияләре Зариф тарафыннан җыйналган 500дән артык төрле халык әкиятләре язылган 50дән артык дәфтәрдән торган җыентыгын конфисковать итеп алалар. Үзен 15 көн аерым камерада арестта утырталар. 

1919 елның гыйнвар аенда үз иленә кайта, киредән укыта. Ә инде 1920 нче елның май аенда Кызыл Армия сафларына алына. Зарифка кызылармеецларны укыту вазыйфасы йөкләнә, әмма тиф белән авырып, больницада ятып чыгарга туры килә.

Истәлекләргә караганда, Зариф Теләнчедә өзеклекләр белән 1919-1927 һәм 1937-1948 елларда мөгаллимлек итә. 1943-1944 елларда Бөек Ватан сугышында катнаша. Сугыштан кайткач, мөгаллимлек дәвам итә. Туган авылында гына да унҗиде ел балаларга белем бирә.

Зариф Мөэминов гомере буе татар халык авыз иҗатын өйрәнгән, Казанга, Тел, әдәбият һәм тарих институтына җибәргән.

Зариф Мөэминов автобиографик әсәр («Тәрҗемәи хәл») язып барган, анда ул сугыш, әсирлек хатирәләрен теркәгән. 2013 елда Октябрь авылында яшәүче Фәрит Гыймранов Зариф Мөэминовның үз кулы белән язылган  ике калын дәфтәрен Безнең мирас журналына тапшырган. Берсе – тәрҗемәи хәленең шактый тулы варианты, икенчесе кыскачарак язылган. Ул аларны Тел, әдәбият һәм тарих институтының фольклор секторы галиме Хәмит Ярми үтенече белән язган булырга тиеш. Шушы ук дәфтәрдә Зариф Мөэминовның хәлфәлек иткән чорында кайсы авылдан кайсы шәкертләргә белем биргәне дә җентекләп теркәлгән. Бу кулъязмалар озак еллар дәвамында Октябрь авылының рәсми булмаган мулласы Сәрвәретдин Баһауов архивында сакланган. Ул язмалары 2015 елда "Безнең мирас" журнал битләрендә «Солдат йөрәге» исеме белән басылып чыкты.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Әкиятчеләр
Төркем:Мөслим районында туганнар
Төркем:Мәдрәсә укытучылары
Әхмәтхан Мөхәммәтшин

**Әхмәтхан Мөхәммәтшин** — Бөек Ватан сугышы ветераны.
          
Балык Бистәсенең Дикое Поле авылында 1922 нче елда туа.

## Бөек Ватан сугышында
Сугыш башлануга, ярты еллык “Выстрел” курсларын кече лейтенант буларак тәмамлый. Миномет ротасы командиры итеп билгеләнә. Каты яралана. Терелгәч, Минск, Брянск һәм башка шәһәрләрне азат итүдә батырлыклар күрсәтә. Сугышны өлкән лейтенант буларак тәмамлый. 1946 нчы елда туган ягына кайта.

## Бүләкләр
* I дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены
* II дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены
* Медальләр

## Искәрмәләр
Мөдәмил Әхмәтов

Мөдәмил Гыйлемҗан улы Әхмәтов 1950 елның 1 нче гыйнваренда Татарстанның Мөслим районы Сөякәй авылында туа. 1980 - Казан дәүләт университетында журналист һөнәре алып чыга. 2008 – «ТАТМЕДИА» филиалы директоры. 
Казан дәүләт университетның журналистика факультетын тәмамлаган егет хезмәт юлын механизатор буларак башлап җибәрә, Совет Армиясе сафларында хезмәт итеп кайткач, бер ел уытучы булып эшли, аннан соң «Авыл утлары»нда корреспондент, авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире, КПССның мөслим районы инструкторы, партия комиссиясе рәисе, РФ Пенсия фондының Мөслим бүлеге җитәкчесе. 2002 елны Мөслим телерадиокомпаниясенең генераль директоры. Соңыннан Мөслим Матбугат үзәген җитәкли. Мөдәмил Гыйлемҗанович – районның мәгълүмат чаралары үсешендә зур адым ясаган, яңалык алып килгән шәхес. Ул бу өлкәдәге казанышлары өчен Татарстан Дәүләт Совет рәисенең Рәхмәт хаты белән бүләкләнде. 2004 елның гыйнвареннан ТР журналистлар союзы члены. 2004 елда "Авыл утлары" газетасы "Бәллүр каләм"гә лаек булды. 2004 елдан М.Әхмәтов инициативасы белән Мөслим радиосы эфирга чыга, телевидение цифрлы форматта эшли башлый. 2006 елда М.Г.Әхмәтов "Татмедиа" агентлыгының мактау грамотасы бирелә.
 “Поповның беренче радиосын хәтерлисездер. Күмер порошогы тутырылган пробирка. Аңа чыбык чорналган. Чыбыкның бер очы – антенна. Яшен яшьнәгәндә чыбыкта ток барлыкка килә, күмер порошогында магнит кыры хасыйл була. Магнит метал чүкечне тартып ала. Магнитланган күмер порошогы инде яшен дулкынын тота алмый, ә чүкеч пробиркага китереп суккач, ул кабаттан родиодулкыннарны тотарга сәләтле хәлгә кайта. Без дә шулай. Күсәк белән маңгайга ормыйча, яңа дулкынны кабул итә алмыйбыз.
Матбугат чарасын без, массаны тәрбияләү чарасы дип белә идек. Андый компетенцияне безгә кем биргәндер. Ләкин без аны бик рәхәтләнеп кабул иткәнбез, үзебезне әллә кемгә санап, бармак белән төртеп күрсәтә-күрсәтә, халыкка акыл өйрәтеп ята идек, менә сиңа мә – без бит фәкать мәгълүмат чыганагы “гына” икәнбез. Ә мәгълүмат – бу инде, дускаем, егерме беренче гасырның иң каты валютасы. “Авыл утлары” тере, мобиль, заманча мәгълүмат чыганагына әверелде һәм, шул ук вакытта, элеккеге җылылыгын да беркадәр саклап кала алды. Ул иң беренче итеп, телевидениедә революция ясады”  ( Әхмәт Дусайлыдан )
Роза Хәбибуллина (1934)

Хәбибуллина Роза Шакир кызы 1934 нче елның 11 ноябрендә Мөслим районы Әмәкәй авылында укытучылар гаиләсендә туа.

1949 нчы елда Минзәлә районы Бикбау җидееллык мәктәбен, 1953 нче елда Мәслим урта мәктәбен, 1959 нчы елда Алабуга дәүләт педагогия институтының рус теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. 1959-1990 нчы елларда Мөслим урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укыта.

1980 нче елда “РСФСР ның халык мәгарифе отличнигы” дигән мактаулы исем бирелә. Әдәбиятны яхшы белгән, күп укыган, дөнья әдәбияты һәм сәнгате белән таныш укытучы балаларга тирән белем бирә, әхлаклы итеп тәрбияли, укучыларгында туган җиргә, аның кешеләренә мәхәббәт, кешелеклелек, шәфкатьлелек сыйфатлары тәрбияли.

Роза Хабибуллинаның хезмәте югары бәяләнә: Татарстан мәгариф министрының, Комсомол обкомының, СССР Мәгариф министрының Мактау кәгазьләре белән бүләкләнә.

1982 елда, конкурста җиңеп, Ереванда үткәрелгән Бөтенсоюз педагогик укуларда балаларда әхлак тәрбиясе турында үз тәҗрибәсе турында чыгыш ясый һәм СССР Мәгариф министрының дипломына лаек була.

1982 елда “Укытучы- методист” исемен ала.

Тәрбия темасына язылган мәкаләләре “Совет мәктәбе”, “Семья и школа” журналларында “Татарстан яшьләре” газетасында басылып чыга.

1988 нче елда “Хезмәт ветераны” медале белән бүләкләнә.

1993-2003 нче елларда Республика медицина үзәге китапханәсенең Мөслим хастаханәсендәге филиалында китапханәче булып эшли.

90 нчы елларда күп очерк, хикәяләре “Авыл утлары” газетасында басыла. 2003 нче елда “Казан утлары” җурналында,“ Яшьлегем серләре” дигән повесте басылып чыга.

Шул вакыттан алып соңгы ун ел эчендә Роза Хәбибуллинаның “Миләш тәме”, “Чишмә башы”, “Калморза”, “Бурычка тугрылык”, “Зәйтүн илендә”, “Минзәлә тоткыны”, “Йосылу” дигән повестьлары, “Балачак утравы” автобиографик новеллалары, “Мулла килене” исемле романы басылып чыкты. Автор күп конкурсларда катнашып, җиңүләргә иреште: “Назлыгөл” дигән  хикәясе “Рухият” фонды оештырган конкурс дипломына лаек булды. 2010, 2011, 2012 нче “Россиянең пенсионерлар союзы” үткәргән әдәби конкурсларда катнашып, дипломнарга лаек булды. 2012 нче елда “Минем университетларым” дигән очеркы республика буенча беренче дәрәҗәдәге дипломга һәм кыйммәтле бүләккә лаек булды.

2013 нче елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.

2013 нче елда Татарстан мәдәният министрының мактау кәгазе белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Роза Хәбибуллина
* Хәбибуллин

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Нева култыгы

**Нева култыгы** () (башка исеме **[[#Маркиз күлдәвек|Маркиз күлдәвек]]** ) — Фин култыгының көнчыгыш өлеше. Нева култыгы түбәсенә берничә җиңсә белән Нева елгасы коя. Нева дельтасында Санкт-Петербург шәһәре урнашкан.

Төркем:Әлифба буенча култыклар
Кадыйр Латыйпов йорты

Кадыйр Латыйпов йорты- Апас шәһәр тибындагы бистәнең  ике катлы таш иске бинасы, Татарстан Республикасының тарихи һәйкәле.
Кадыйр Латыйпов 1932 елның 4 октябрендә «кулак» буларак хөкем ителгән һәм Читин өлкәсенә җибәрелеп, 1997 елда реабилитацияләнгән сәүдәгәр. Йорт 20 нче еллар башында    ( якынча 1908 нче елда) ташчы, кирпеч сугучы, өю остасы Рәхмәтуллин Ибәтулла тарафыннан  төзелгән. Йорт янында таштан салынган бина бар. Ул  20 нче еллар башында Кадыйр байның сәүдә кибете була. Бу бинаны да Ибәтулла Рәхмәтуллин төзи. 
“Татарстан Республикасының тарихи һәм мәдәни һәйкәлләре исемлеге”.Том.1.1999ел, 48 нче бит,8.1тәртип саны) исемле  китабында  Кадыйр бай йорты түбәндәгечә сурәтләнә: “Ике катлы йорт кызыл сызык буйлап Ленин урамында  урнашкан. Урам фасадының  алты тәрәзәсе  нечкә һәм зәвыклы профильле  йөзлекләргә кертелгән, симметрик рәвештә өчешәр тәрәзәгә бүленгән”. 
30 нчы еллар башында Кадыйр Латыйповның йорты  конфискацияләнә. Бу бинага  кыйммәтле металлдан ясалган әйберләр җыя торган “Торгцен” кибете урнаша. Икенче этажында авыл советы оеша. 1931 нче елда беренче  репродуктор шушы бина түбәсеннән  сөйли башлый. 1930 нчы еллар уртасында бу йортта СССРның Дәүләт банкы филиалы, 1989 нчы елдан Саклык банкы филиалы эшчәнлек алып бара. Шулай ук  әлеге бинада Апас районы 1 нче номерлы җәмәгать суды  участогы һәм Апас районының адвокатлар коллегиясе филиалы урнаша. Кадыйр байның сәүдә кибете булган бинада берничә ел “Арыш мае” кибете эшли.Хәзерге вакытта бу йорт  буш тора.
1978 нче елда шушы йортка караган бакчадан Кадыйр байның  җиргә күмелгән алтын тәңкәләре табылган.

## Чыганаклар
* Гайнуллин Х.А. “Апасым-гомер бишегем”. -Казан, ДУП ПНК “Идел-Пресс”, 2008-179 бит
* Гайнуллин Х.А. “Гомер чакрымнары” .-Казан, ДУП ПНК “Идел-Пресс”, 2003-18 бит
* Сункишев  А.“Апастовская историко-краеведческая энциклопедия: памятники  археологии, истории, культуры, водные и другие объекты”. Том 1.-  Казань: Республиканский центр мониторинга качества образования, 2013.-стр.74 
* http://apastovo.ru/news/%D2%97%D3%99mgyiyat/ehfv-bctvymhty
Шамил Мәхмүтов

Туган авыл, изге нигез
                                                            Үзәкне өзә икән.
                                                            Туган якның кадеркәе
                                                            Читтә беленә икән. 
                                                                                                 Ш.Мәхмүтов
   Авылдашыбыз, шагыйрь, “Мөлдерәмә тулы күңелем” исемле шигырьләр җыентыгы авторы, режиссёр,тәрҗемәче,артист, оста оештыручы.
 Аның иҗаты- күңел маягы, җан авазы.Ялгыз чакта иптәш,юлга чыкканда юлдаш аның шигырьләре.

   **Мәхмүтов Шамил Вәли улы** 1927 нче елның 27 нче октябрендә Ютазы районы (элеккеге Азнакай районы) Иске Каразирек авылында туа. Шушы авылның җидееллык мәктәбен тәмамлый. Урта белемне күрше Бәйрәкә мәктәбендә ала. Бөек Ватан сугышы һәм аннан  соңгы авыр елларда колхозда төрле эшләр башкара.
 1946 нчы елда Башкортстанның Октябрьск шәһәренә китеп эшкә урнаша. Шәһәрнең мәдәни тормышында актив катнаша. 
 1952-53 нче елларда Башкорт филармония хорында эшли. Читтән торып культура –агарту техникумын тәмамлый.
 1956-1960 нче елларда Мәскәүдә режиссёрлар әзерләү курсларында укый.
 1961-1973 нче елларда- Октябрьск  халык  театрында режиссёр.
 1966 нчы ел - БАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе дигән мактаулы исемгә лаек була. 
 1967 нче ел- Шамил Мәхмүтов җитәкләгән театр Мәскәүдә уңышлы чыгыш ясап, Бөтенсоюз халык театры конкурсы лауреаты  була.
 Тәрҗемә иткән әсәрләре: С. Голованивский “Дальнее эхо”
                                              Р.Константинов “Неравный брак”
                                              Бараки “Дарья”
                                              Есенин шигырьләре
    2005 нче ел- “Мөлдерәмә тулы күңелем” исемле шигырьләр җыентыгы дөнья күрә.
     Иҗади элемтәдә торган  вакытлы матбугат басмалары: Кызыл таң (Уфа шәһәре), “Туган як”(Октябрьск), “Ютазы таңы”(Ютазы районы).
   Каразирек мәктәбендә авылыбыздан чыгып танылу алган күренекле кешеләребез  Шамил Мәхмүтов һәм Такыя Шәрипова иҗатына багышланган Иҗат йорты булдырылды. Кызыклы мәгълүматларны аннан табарга мөмкин.
Япониядә татар һәм башкорт җәмгыяте

**Япониядә татар һәм башкорт җәмгыяте**, шулай ук *япон [[татарлар]]ы һәм [[башкортлар]]ы* — Япониянең Октябрь инкыйлабыннан  соң барлыкка килгән милли азчылыкларының берсе. Нигезен 1919 нчы елда СССР дан Манҗурия аркылы качкан совет властенә каршы булган татарлар һәм башкортлар тәшкил итә. 1920 нче елларда аларның гомуми саны 1200 дән артык була. Токио һәм Кобе тирәсенә күчеп киләләр. Җәмгыять тырышлыгы белән Япониядә беренче мөселман гыйбадәтханәсе –Токио җәмигъ мәчете барлыкка килә һәм  ислам дине хакимият танылуы ала. 1938 елда төзелгән Токия «Исламия» мәчете 1985 елдагы җир тетрәүдән соң җимерелә, 1986 елда ул тулысынча сүтелә. 1998 елда яңа мәчет төзелә башлый. 2000 елның 30 июнендә мәчет ачыла. 

1939 елда премьер-министр Киитиро Хиранума ислам Япониядә буддачылык һәм христианлык белән тигез хокуклы дип белдерә.

Күренекле вәкилләре — Мөхәммәтгабделхәй Корбангалиев, Гаяз Исхакый.

## Төркиягә күчеп китү

Чит ил кешеләренә япон гражданлыгын алу мөмкинлеге булмау сәбәпле, Япониядә яшәүче татарлар һәм башкортлар, Гаяз Исхакыйдан ярдәм алып, 1930 нчы еллар ахырында күпләп Төркия Республикасы гражданлыгын алыр өчен гариза яза башлыйлар. Мөрәҗәгатьләрне карау 1953 елда тулысынча тәмамланган. Алар Төркия Республикасының Токио илчелегендә туу турында таныклыклар һәм паспортлар алалар.

Соңрак җәмгыять, бүген күпчелек төрекләрне-машина төзелеше предприятиеләре хезмәткәрләрен, Үзәк Азиядән чыккан  төрки халыкларны, ак башкорт һәм татар балаларын берләштерүче бердәм төрки общинага әйләнә.

Япониядә төрки мәдәнияткә, аерым алганда, татар һәм башкорт мәдәниятенә карата кызыксыну әледә бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Адутов Р. М. Япониядә татар-башкорт эмиграциясе. Яр Чаллы. 2001. 154б..
* Адутов Р. М. Ст. Көнчыгышта төрки-татар эмиграциясе."Глобальләшү һәм милли үзенчәлеклелек" конференциясе материаллары буенча җыентык. Казан. 2003.
* Адутов Р. М. Ст. Ерак Көнчыгышта  төрки-татар эмиграциясе.  НГПИ хәбәрчесе. Фәнни хезмәтләр җыентыгы.3 чыгарылыш.Яр Чаллы.2004.
* Адутов Р. М. Япониядәге кардәшләребез. Ж. Майдан. Набережные Челны. Август, 2001.
99.
* Надир Дәүлөт. Ерак көнчыгыштагы татар — башкортларга ни булды. Издательство Казанского университета. Казань. 2005. 99с.
* Гали Аккыш. Милләткә багышланган гомер. Татарстан Фәннар Академиясе. Казан.2005. 115с.
* Рокыя Дәүләткилде. Бер татар хатынының ачы язмышы. Издательство Казанского университета. Казань. 2005. 109 с.
* Dyundar M. Uzak doguda Idil-Ural tyurklernin yayain faaliyetleri ve Tokyo Mahalle-Islamiye Мatbaasi. Ankara. 2003. 116.
* Uzunoglu Ahmet. Tokio Camii. Ankara. 2003. −78.
* Татар һәм башкорт эмигрантларының хатлары. 1973-2003 еллар.

Төркем:Япония тарихы
Төркем:Татарлар
Төркем:Башкортлар
Төркем:Япония халыклары
9 нчы мәктәп (Казан)

**Казан шәһәре Яңа Савин районының  "Инглиз теле тирәнтен өйрәнелә торган 9 нчы урта гомуми белем мәктәбе” гомуми муниципаль бюджет учреждениесе**


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Төркем:Казан мәктәпләре
Төркем:Казанның Яңа Савин районы
ИТ-парк

**Югары технологияләр өлкәсендәге «ИТ-парк» технопаркы** — Татарстан Республикасы территориясендә «Россия Федерациясендә югары технологияләр өлкәсендә технопарклар төзү» комплекслы программасы кысаларында төзелгән мәгълүмати-коммуникацион технологияләр технопаркы. Технопаркның төп максаты-ИТ-компанияләрнең үсешен тизләтү һәм Татарстан Республикасы икътисадында ИТ-тармак өлешен арттыру. Тулы исеме — „Югары технологияләр өлкәсендә "ИТ-парк "технопаркы"  дәүләт автоном учреждениесе.

## Төп мәгълүмат
Технопарк төзелеше 2008 нче елда федераль бюджет һәм Татарстан Республикасы бюджеты акчасына башланды һәм 2009 нчы елның октябрендә тәмамланды. Урнашу урыны итеп,  Казан шәһәренең, Тукай мәйданы һәм Казан метрополитенының Сукно бистәсе станцияләре янындагы, ягъни  үзәк өлешендә урнашкан зона сайланды. ИТ-парк биналары комплексы заманча 5 катлы бинадан тора, анда технопарк инфраструктурасының төп өлеше урнашкан, шулай ук элеккеге казарманың ике реконструкцияләнгән бинасыннан тора. ИТ-паркның гомуми мәйданы 30 мең кв. м. тәшкил итә.

2011 нче елның апрелендә ИТ-парк бизнес-инкубаторы эшенә старт бирелде, аны ачуда Россия Федерациясе Элемтә һәм массакүләм коммуникацияләр министры Игорь Щеголев һәм Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов катнашты.

## Резидентлар
Автодория," АК БАРС " Банкы, ICL-КПО ВС, БАРС Груп, ГЛОНАСС+112, идарә итүнең инновацион системалары, ИНФОМАТИКА, Microsoft Рус, күк, НПО ВС, Россия почтасы, документлар әйләнеше системасы, СИТ, Стартобаза, Startpack, ТатАСУ, ТиАйТи Групп, Fujitsu, ТР ЦИТ, Контур СКБ.

## Тәнкыйть
Югары дәрәҗәле делегацияләрне карау урыны сыйфатында актив куллану. Мәсәлән, «Роснано» ААҖ идарәсе рәисе Анатолий Чубайс визиты Җирле һәм федераль массакүләм мәгълүмат чаралары тарафыннан киң яктыртыла, шул ук вакытта ИТ-юнәлеш чаралары еш кына турыдан –туры яктыртыла, бу исә технопаркны төрле делегацияләргә күрсәтү өчен матур урын сыйфатында файдалану турындагы фикерләрнең киң таралуына китергән.

«Стартапер хәерче, ач булырга тиеш, ә эш урыны гаражда  да уңышлы булырга мөмкин " дип санаган экспертларда яңа гына эшли башлаган ИТ-компанияләр өчен "артык» уңайлы шартлар булдыруның максатка ярашлы булуы турында сораулар туа.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан оешмалары
Заһидулла Шәфигуллин

**Заһидулла Шәфигулла улы Шәфигуллин** (**[[16 декабрь]] [[1840 ел|1840]]**, **[[Акъегет (Яшел Үзән районы)|Акъегет]] — [[1919 ел|1919]]**, **[[Акъегет (Яшел Үзән районы)|Акъегет]]**) – мәгърифәтче, педагог, меценат, җәмәгать эшлеклесе.

## Тормыш юлы
Заһидулла 17 яшендә Урал ягына акча эшләү нияте белән чыгып китә.

1859 елда атасы вафат була һәм гаиләне туендыру егет җилкәсенә төшә. Якынча шушы вакытларда Томск һәм Иркутск шәһәрләрендә җиләк-җимеш һәм галантерея белән сату итә торган кибетләр ачып җибәрә.

1861 елгы крестьян реформасы башлануга Заһидулла Себергә юнәлә, анда агач эшкәртү өлкәсендә эшли.

Аның эшмәкәрлек эшчәнлеге 1861 елгы реформадан соң, крепостной хокукның бетерелүе,
капиталистик мөнәсәбәтләрнең үсеш алуына туры килгән вакытта башлана.
Булачак миллионер Себергә китә. Иң элек агач хәзерләүдә хезмәт итә, аннан
старатель (алтын юучы) булып китә. Күмәк эшләүчеләр (артель) ягын
карамый ул, ялгызы гына, тайга буйлап тапталмаган сукмаклардан алтынга
бай урын таба. Тора-бара Иркутскида кибет ача, мехлар сата. 60нчы еллар
ахырында Читада һәм Красноярскида кибетләре була. 1876 елда Акъегеткә
әйләнеп кайта, йорт сала. Мәктәп салдыра. Икенче кайтуында манаралы
мәчет бурата. Мулла итеп мөселман дөньясында танылган Шәрәфетдин
Бәшировны китертә һәм үзе яңадан Себергә юл тота.
XX гасыр башында даими яшәү өчен туган авылына кайта. Картая
төшкәч, Иркутскидагы барлык эшләрен бертуганы Шәйхуллага һәм олы улы
Хәйруллага, Красноярскидагы сәүдә эшләрен тагын ике улына – Зиннур
белән Гарифҗанга, Читадагысын – бертуганының улы Сәйфетдиновка
тапшыра. Архангельскида, Вологда һәм Устюгтагы кызларын кияүгә биреп
бетерә, ә үзе якташларына белем бирү белән шөгыльләнә башлый. 1891 елда
бертуган Шәфигуллиннар Иркутск шәһәрендә мәхәллә халкына ишегалдылы
йорт хәйрия итәләр, ә 20 йөз башында таш биналы мәчет салалар.
Берникадәр вакыттан соң тагын ике мәктәп салдыра: Акъегеттә –
кызлар өчен, Чүти авылында – малайлар өчен. Боларга кадәр ике мәхәлләдә
мәдрәсә салдырган була. Чүтидә әле мәчет тә салдыра. Бакырчыда манаралы
мәчет төзетүгә зур суммада акча бүләк итә. Заманы өчен ул кыю гамәл кыла:
1898 елдан Казан губернасында беренчеләрдән булып мәктәп-мәдрәсәләрдә
укытуны яңа методлы (җәдит) системага күчерә. Алай гына түгел, Заһидулла
Шәфигуллин эшмәкәрлек, хәйрия, мәгариф эшендә генә катнашып калмый, ә
татар милли хәрәкәтендә, мөселманнар Корылтайларында да делегат буларак
актив чыгыш ясый. Үз чордашлары, татарның даһи шәхесләре, аерым
алганда, Исмәгыйль Гаспралы, Галимҗан Баруди, Галимҗан Ибраһимов,
Габдулла Апанаевлар аның эшчәнлегенә югары бәя бирә.

## Искәрмәләр
Мөдәрис Мөсифуллин

**Мөдәрис Мөсифуллин**, Мөдәрис Гайнелгыйлем улы Мөсифуллин (*[[1957 ел]]ның [[25 март]]ы, СССР, [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Дүртөйле районы]], [[Түбән Әлкәш]]*) — язучы, драматург, шагыйрь, балалар язучысы. РФ һәм БР язучылар берлекләре әгъзасы (*[[1995 ел|1995]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1957 елның 25 мартында Башкортстан АССР Дүртөйле районы Түбән Әлкәш авылында туган. Әтисе — Гайнелгыйлем, әнисе — Фәүзия. Исмаел урта мәктәбен (*[[1974 ел|1974]]*), Уфа дәүләт сәнгать институтының театр факультеты режиссура бүлеген (*[[1982 ел|1982]]*) тәмамлаган. Хәрби хезмәттә була.

1982—1984 елларда Дүртөйле районы мәдәният йорты каршындагы халык театры режиссеры.

1984—2005 елларда Дүртөйле шәһәр һәм район хакимиятенең мәдәният идарәсе башлыгы.

2006 елдан Дүртөйле районы мәдәният йорты директоры, 2018 елдан Башкортостан Республикасы Милли музее -  Дүртөйле тарих һәм  туган-якны өйрәнү филиалы мөдире.

## Иҗаты
Беренче очерк, нәсер, хикәяләрен хәрби хезмәттә чагында яза. 1987 елда үзенең беренче сәхнә әсәрен иҗат итә. Сәхнә өчен язылган әсәрләре- комедияләре (*«Рәхимҗанның сәер капкасы», «Кемгә акча кирәкми»*) Дүртөйле, Яңавыл, Белорет, Бүздәк, Нефтекамск, Мәскәү халык театрларында, "Акча кемгә кирәкми" әсәре Татарстанның Минзәлә, «Гомергә тиң булган төн» әсәре Туймазы дәүләт татар театрларында, «Тискәре ир, «начар» хатыннар» комедиясе 1996 елда Уфаның Гафури театрында сәхнәләштерелә. М.Мөсифуллинның драма әсәрләре РБ, РТ, Чиләбе өлкәсендә дүрт профессиональ, 72 дән артык үзэшчән драма коллективлары һәм халык театрлары сәхнәсендә куелган. Ул көйләр дә иҗат итә: «Әнкәй», «Көзге җыр», «Туган көнең белән, дускай», «Фәүзия каеннары» һ. б. җырлары билгеле җырчыларның (Фнүнә Сиражетдинова, Радик Динәхмәтов, Ратмир Вәлиев, Гөлназ Латыйпова, Вәкил Мурзин) репертуарына кергән.

«Урман баһадиры—95», «Алтын Урал», М. Акмулла, Н. Нәҗми (*[[2018 ел|2018]]*) исемендәге әдәби премияләр лауреаты. Республика сценаристлар конкурсында Гран-при, Р. Солтангәреев исемендәге хикәяләр бәйгесендә диплом яулый.

## Китаплары
# Пьесалар. Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1992
# Кош йөрәге. Уфа: Китап, 1995.
# Аучы Мәргән маҗаралары. Казан: ТКН, 1999. - 32 б.
#Аучы Мәргән мажаралары; әкиятләр; Уфа, 2006. - 144 б.
# Акча кемгә кирәкми?!  Уфа: Китап, 2010. ISBN 978-5-295-05516-4.
# Курай иле. Уфа: Китап, 2017. ISBN 978-5-295-06769-3   
 
## Гаиләсе
Хатыны Әсма, 1980 елда өйләнешкәннәр, уллары Рөстәм, Илдар, оныклары Таһир, Тимур, Дамир.

## Әдәбият
# Мөдәрис Мөсифуллинга багышланган махсус сан. «Мәйдан», 2016 ел, июль.

## Сылтамалар
* Мусифуллин Мударис Гайнелгилемович . Дүртөйле үзәк китапханәсе
*  Мусифуллин Мудари с. Культурный мир Башкортостана
*  Мусифуллин Мударис Гайнелгилемович  Литературная карта РБ
*  Вконтакте сәхифәсе
 
## Моны да карагыз
*  М. Мөсифуллин. «Гомергә тиң булган төн». «Авылдашлар». «Тискәре ир, «начар» хатыннар». «Мәйдан», 2016 ел, июль

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Хәйретдин Саләхов

Хәйретдин Саләх улы Саләхов (1924) — Үтәмеш, Апас районы, ТАССР, миномет расчеты командиры, медальләр һәм орденнар иясе.

**Тәрҗемәи хәле**

Сугыш ветераны Саләхов Хәйретдин Саләх улы   1924 нче елның 15 июлендә Апас районы Үтәмеш авылында урта хәлле Мөхәмәдәлин Саләх һәм Шәмсенахар гаиләсендә алтынчы бала булып дөньяга килә.  1931 -1934 елларда ул үз авылының башлангыч мәктәбендә, 1935-1939 елда Болын - Балыкчы җидееллык мәктәбендә белем ала. 1939 нчы елда  гаиләләре белән  Свердловск өлкәсенә күченеп китәләр. Унбиш яшьлек Хәйретдин   урман кисүче булып эшли башлый. Уналты яшендә – Чиләбе өлкәсендә “Никель” заводы эшчесенә әйләнә. 1942 нче елда  Мөхәмәдәлиннар гаиләсе кире туган якка кайтып китәргә мәҗбүр була.1942 нче елның авгусында Хәйретдин армиягә алына.Унсигез яшендә ул Владимир шәһәрендә минометчылар хәзерләүче полк мәктәбе курсанты, берничә айдан-82 миллиметрлы миномет расчеты командирына әйләнә һәм Сталининградка җибәрелә.

1943 нче елның 6 нчы гыйнварында ул беренче тапкыр яралана: баш сөягенә снаряд кыйпылчыгы килеп керә  һәм гомерлеккә шунда кысылып кала. Дәвалану өчен Саратов хәрби госпиталенә җибәрелә.Терелгәч, Курск, Курск дугасын азат итүдә  катнаша. Хәйретдин хезмәт иткән 6 нчы гвардия дивизиясе 75 нче укчы полкы дошманны Украина ягына кысрыклый. 1943 нче елның 6 июлендә икенче тапкыр яралана Уң кулының бармак сөякләре чәрдәкләнә. Тиз генә төзәлми, үлекли. Врачларга кул сөяген кисәргә туры килә. Инвалидлык буенча сугыш хезмәттән азат ителгәннән соң, Үтәмешкә әйләнеп кайта.

Военкомат аны Апас районы Кызыл Тау мәктәбенә военрук итеп җибәрә.Авыл кибетендә сатучы булып та эшли.1945 нче елның августыннан 1947 нче елның сентябренә чаклы “Берлек” колхозында бухгалтер була. 1947 нче елда үз авылы кызы Гыйләҗева Нәгыймә Гыйлаҗ кызына өйләнә. 4 балалары туа. 1948 елда гаилә Үзбәкстанга күченә. Хәйретдин Саләх улы   анда 1950 нче елга кадәр райсобеста бухгалтер булып эшли. Кире Үтәмеш авылына әйләнеп кайткач, 9 ел буе Ындырчы авыл советы сәркатибе була.  10 ел Үтәмеш авыл клубын җитәкли. 1978 нчы елдан 1988 елга кадәр РОСГОССТРАХ агенты булып эшли.1994  нче елдан 2008 нче елга кадәр Үтәмеш авылының имамы итеп сайлана.

**Бүләкләре**

1. «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале(1947 нче елның 31 апреле)

2.  Бөек Җиңүнең 40 еллыгы уңаеннан 1нче дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены (1985 нче ел 11 март)

3.Жуков медале (1996 нчы ел, 19 февраль)

http://tatfrontu.ru/person/salahov-hayrutdin-salahovich
132 нче мәктәп (Казан)

Казан шәһәренең Яңа Савин районында урнашкан муниципаль бюджет белем бирү оешмасы "132  нче номерлы чит телләрне тирәнтен өйрәнә  торган урта мәктәп".

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казан мәктәпләре
Гаяз Максуди

**[[Максудов]] (Максуди) Гаяз (Гаяс) Хисаметдин улы** (1891-1942) - җәмәгать эшлеклесе, журналист. 1922 -1925 елларда Гыйльми Үзәкнең рәисе, Татарны гыйльми өйрәнү җәмгыяте әгъзасы, татар теленең фәнни терминологиясе комиссиясенең рәисе. Бер үк вакытта «Мәгариф» журналының редакторы, «Кызыл Армия» һәм «Татарстан» газеталарында да хезмәт куя. 1930 -1936 елларда Сәмәрканд университетында эш алып бара. Урта мәктәпләр һәм техникумнар өчен математика дәреслекләренең авторы.  Нигезсез сөргенгә куыла; вафатыннан соң гына реабилитацияләнә.

## Тәрҗемәи хәле
Гаяз Максуди Югары Кибәхуҗа авылында 1891 елны дөньяга килә. Югары белемле математик. 1922-1925 елларда Гыйльми Үзәкнең рәисе, Татарны гыйльми өйрәнү җәмгыяте әгъзасы, татар теленең фәнни терминологиясе комиссиясенең рәисе. 1923 елда Мирсәет Солтангалиевны яклап  язылган хатка кул куя. 1929 елның октябрендә Советлар Берлеге Коммунистик Фиркасеннән  чыгарыла. Шәрыкъ педагогик институтында Солтангалиевчылар төркеме оештыруда гаепләнә. Үзенең якын арада кулга алыначагын чамалап, Гаяз Максуди Сәмәрканд университетына эшкә урнаша. Кулга алына. 1937 елның 13 ноябрендә аны 10 елга Төзәтү-хезмәт лагерена хөкем итәләр.
## Моны да карагыз
* Нәҗип Максудов
* Мәхмүд Максуд

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://slovar.wikireading.ru/161519

Төркем:Математиклар
5 нче гимназия (Әлмәт)

Татарстан Республикасы Әлмәт шәһәре муниципаль автономияле белем бирү учреждениесе “5нче номерлы гимназия”
  Мәктәп 1954 елда эшли башлый.        
 «Уку йортының статусы-белем бирү сыйфаты», – дип саный 5нче гимназия директоры Венера Атлас кызы Баһаветдинова. 
Әлеге уку йортының алты  дистә ел эчендә Әлмәт муниципаль районының мәгариф өлкәсендә ныклы урын алуы турында бик күп факторлар сөйли: аның бай тарихы, профессиональ укытучылар коллективы, көчле методик база, сәләтле укучылар.
    Шәһәр Советы депутатлары җидееллык 5 нче номерлы мәктәп төзү турында Карар кабул иткәч, мәктәпкә  1954 елда нигез салына.
   Елдан ел мәктәп үзенең турыдан-туры функциясен башкара, искиткеч гореф-гадәтләре, укытучылары һәм чыгарылыш сыйныф укучыларының исемнәре белән шатландыра.
Һәр директор уку йортын үстерүгә зур өлеш кертщ. Әкренләп матди-техник, укыту һәм тәрбия потенциалы үсә. 
5-нче гимназиянең хәзерге директоры Венера Атлас кызы Баһаветдинова, Роза Хафиз кызы Зарипованың укытучылар коллективы туплый һәм кабатланмас атмосфера тудыра алган җитәкчелеген кабул итә.
Яңа директор карар итә: мәктәпнең тышкы кыяфәте кешенең,  анда белем алучыларның кәефенә тәэсир итә. Шуңа күрә башта аны " киендерергә», тәртипкә китерергә һәм аннан соң эченә күчәргә кирәк.
Мәктәптә 35 елдан артык эшләгән география укытучысы Т. Ф. Казачкова,  чыгарылыш сыйныф укучыларына ярдәм сорап мөрәҗәгать итәргә тәкъдим итә  һәм бергәләп «Татнефть» ААҖ генераль директоры исеменә хат язалар. Нәтиҗәдә, 2002-2003 елларда мәктәп ныклап төзекләндерелә – нефтьчеләр ярдәме белән ул икенче тууны кичерә. 
Шул ук вакытта кадрлар мәсьәләсе дә хәл ителә, белем бирү сыйфатын югарырак дәрәҗәгә күтәрергә кирәк була.  Мәгариф идарәсе, шәхсән Н. М. Хәйдәрова, аннары Р. М. Ганиева  ярдәме белән 5нче урта гомуми белем бирү мәктәбе гимназия статусын ала.  Шул ук елда ул үзенең интеллектуаль потенциалын раслый, республиканың иң яхшы йөз мәктәбенә эләгә. Укытучылар һәм укучылар бу марканы тотарга тырышалар. Фән укытучылары даими рәвештә укытучылар компетенциясен күтәрү өстендә эшлиләр, төрле фәнни-гамәли конференцияләрдә һәм һөнәри конкурсларда катнашуга зур игътибар бирәләр. Республика олимпиадаларында җиңүче укучылар һәм призерлар БДИ һәм ДИА буенча югары нәтиҗәләр күрсәтәләр. 
    Мәктәп үзенең чыгарылыш сыйныф укучылары белән дә данлыклы. Ханнановлар, Ибраһимовлар, Мөхәммәтгалиевлар, Закировлар, Верия, Ларочкина, Богданчиковлар, Рафиков, Ибатуллиннар, Ахуновлар, Зариповлар, Хаҗиевлар, Садчиковлар… 
     Директор шәһәр һәм республикада төрле елларда 5-нче номерлы мәктәпне тулы бер гаилә династияләре белән тәмамлаучыларның фамилияләрен зур горурлык белән саный.  Шунысы шатландыра, бүген дә чыгарылыш сыйныф укучылары аның турында онытмыйлар, игелекле эшләр белән булышалар.
Аерым алганда, Ибатуллиннар гаиләсе инициативасы белән улы һәм абыйсы Камил Рөстәм улы истәлегенә премия булдырылды, анда укуда, тикшеренү эшчәнлеге һәм спортта югары нәтиҗәләргә ирешкән укучылар бүләкләнә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлмәт районы мәктәпләре
Хейноучи Йошимаса

**Хейноучи Йошимаса** (平内 吉政) Япониядә, Эдо чоры мәшһүр балта остасы һәм озын сызык балта осталары бабасы. 1608 елда ул угылы Масанобу белән бергә Сёумей (匠明) язган - бу төзелеш һәм биналар дизайны буенча белешмә. Бу китап Япон төзелеш корылмалары буенча иртә эшләрнең иң мәшһүре.

## Тышкы сылтамалар
* Japanese Wood Joinery

Төркем:Японнар
Төркем:Уйлап табучылар
Чүкү

Чүкү-«ковать, работать молотком; коротко
ударить молотком или подобным металлическим
предметом» > мар. диал. чöгы- id. ~ башк. с!ке-,
калп. шöк- (→ шöккиш «чүкеч») ~ монг. чоки-, як.
(Пекарский: 3633) чокуй- «сугу, тукмау; чәкәтү»; рус.
чёкать, чокать id. һ.б. – барысы да тәкълиди тамыр-
дан (тат. диал. чүңк-чүңк «чүкү авазлары», к. Чәк).
Дерив.: чүкел-ү, чүкен-ү, чүкеш-ү, к. Чүкеч.
Һибәтулла Салихов

**Һибәтулла Сәедбаттал улы Салихов** — татар язучысы.

## Биографиясе
1794 елда Оренбург губернасы Түбән Чебенле авылында мулла гаиләсендә туа, Бабасының әтисе Бикмәт Азаматов Чистай өязе Иске Адәм авылыннан Каргалыга (Сәгыйт бистәсенә) күчеп килгән. Шагыйрьнең әтисе Сәедбаттал, Каргалы мәдрәсәсен тәмамлагач, Түбән Чебенле мулласы булып кала. Һибәтулланың яшьлек еллары шунда үтә. Биредә ул ишан Дәүләтша бине Гаделша мәдрәсәсендә укый.
Һ. Салихов «Төхфәтел-әүлад» («Балаларга бүләк») исемле китабында Каргалыда яшәгән шагыйрь Вәлиетдин Багдадыйны (1832 елда үлгән) үзенең остазы дип атый. 

Һ. Салихов, күрәсең, Каргалы мәдрәсәсендә дә укыган. Шагыйрьнең Каргалыдагы шәкертлек еллары бу мәдрәсә татар әдәби тормышының күренекле үзәкләреннән берсенә әйләнгән чорга туры килә. XVIII йөзнең 80 иче елларында ук инде Каргалыда Ишнияз бине Ширнияз, Г. Утыз Имәни кебек зур әдипләр яши. Остазы В. Багдадый да Һ. Салиховның өлкән замандашы Ә. Каргалый 6 шикелле үк ул заманның күренекле шагыйрьләреннән була. Шушындый әдәби мохит күрше Чебенле авылыннан килгән яшь, сәләтле шәкертне үз кочагына ала, чын шагыйрь итеп үстерә.

## Иҗаты
Һ. Салиховның башлангыч иҗаты 10 нчы еллар ахырына туры килә. «Төхфәтел-әүлад» китабы — шул чор иҗатының җимеше. Әсәр фәнни мәгълүматны шигъри сүз белән аңлату рәвешендә язылган.

Гарәп грамматикасы терминнары белән чуарланган бу китапта гарәпчә сүзләрдә аерым авазларның әйтелү үзенчәлеге Шәм язудагы «хәрәкәтләрнең укылуы өйрәтелә. Әсәренең азабында автор акрошигырь белән «Һибәтулла» һәм «Төхфәтел-әүлад» дигән сүзләрне бирә.

«Дөррел-кәлям» («Сүз энҗеләре», 1856 елда басылган) дигән китапның да авторы Һ. Салихов дигән караш бар. Бу китапның аерым мотивларына аваздаш фикерләр шагыйрьнең «Мәҗмәгыл-әдәб» («Әдәп турындагы җыентык») китабында очрый.

Шагыйрьнең «Тәэссеф» («Үкенү») дигән бер касыйдәсе. Әсәр «Мәҗмәгыл-әдәб»тән ун ел соңрак язылган («Илле .биш ел гомер сөрдем, рәнҗү-михнәт күрмәдем»). Гарәпчә, Һиҗри белән, әсәрнең язылган елы текст азагында да бирелгән, 1851 елга туры килә. Шагыйрь игътибары монда да изелгән дезмәт халкына юнәлгән.

Шагыйрьнең мәрсияләрен «Мәҗмәгыл-әдәб»нең эскизлары дип карарга мөмкин. Китапның төзелеше, проблемалары, шигъри сурәтләре дә шул шигырьләрне хәтерләтә. Әмма китапта |шде ул проблемалар төгәл системага салынган, күп яклы яктыртылган.

«Мәҗмәгыл-әдәб» катлаулы композицияле. Беренче карашkа, әсәр — шигырь белән язылган гадәти дини-дидактик трактат. Анда «әмре мәгъруф» (яхшылыкка өндәү) һәм «нәһи мөнкәр»нең (начарлыктан тыю) унар шарты, шәех һәм мөрит булуның егермешәр шарты тәфсилләнә. Икенче карашка, шул ук .әсәр суфилык кагыйдәләрен сөйләү булып күренә. Китапның исеме белән дә автор шул мәгънәгә басым ясый кебек. Өченче карашка, ул — мөритнең «гшре» үлү уңае белән моңаюлары?-уйланулары, шөбһәләнүләре, ходайга сыгынулары. Шул традицион формаларда шагыйрь үзенең борчылулы кичерешләрен, фикерләрен укучыларына җиткерә.

«Мәҗмәгыл-әдәб», авторның мәрсияләре шикелле, лирикадан башлана. Баштагы ике зур лирик шигырьдә ул хис-кичерешләрен сөйли, укучыда билгеле бер тойгы тудыра.

## Чыганаклар

Төркем:Татар язучылары
Тормыш юлы

* 1907 елның 9 нчы сентябрендә (24 нче сентябрь) Россия империясенең Өфе губернасы  Минзәлә өязе (хәзерге Түбән Кама районы) Бәтке волосте БӘХИЛЛӘҮ (Прости) авылында крестьян гаиләсендә туа.
* Мәктәпне бетергәч, Алабуга шәһәрендә түбә ябучы булып эшли.
* 19**-** елларда - Идел һәм  Чулман елгаларында матрос .
* 19**-** елларда – Чусовой металл эшкәртү заводында хезмәт куя.
* 1929  ел -  армиягә алына, кызылармеец булып армия хезмәтен башлый.
* 1929-** елларда –хәрби хезмәтен Кавказда чик сакчысы буларак үти.
* 1931  ел - ВКП(б) члены.
* 1940  ел - «Выстрел» курсларын тәмамлый.
* 1940 ел - Совет-фин сугышында катнаша.
* Июнь 1941-45 елларда  - Бөек Ватан сугышы фронтларында:
* СССР дәүләт чигенең Карелия участогында чик буе отряды штабында бүлек башлыгы, өлкән лейтенант.
* НКВД гаскәрләренең Дзержинский исемендәге  дивизиядә хезмәт итә.
* ноябрь 1942 - сентябрь 1945 елларда - чик сакчыларыннан торган 131 нче укчылар полкына командир итеп билгеләнә.
* ноябрь-декабрь 1943 еллар - ул җитәкләгән полк Тегеранда узган  “Зур өчлек” очрашуын  саклауда катнаша.
* Иранда хәрби объектларны сакларга калдырыла.
* 1948 год - М.В.Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлый.
* 1948-53 еллар -  Карелиянең Сортаваладагы  чик  буе  отрядының җитәкчесе. 
* 1953—58 еллар Чехословакиядә чик сакчылары гаскәрләренең хәрби киңәшчесе.
* 1958 ел - запастагы хәрби буларак, полковник дәрәҗәсендә  лаеклы ялга җибәрелә.
* 1958-72 еллар- Мәскәү шәһәрендә яши,эшли.
* 1972 нче елның 13 нче февралендә вафат була, Мәскәүнең Раевский зиратында җирләнгән.
Резерфорд кабеле

**Резерфорд кабеле** кисәкчә тизләткечләрендә магнит кырларын барлыкка китерү өчен кулланылган суперүткәрүчән электрик кабель. Ул шул кабель конструкциясе барлыкка китерелгән Резерфорд Лабораториясе исеме хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

* 
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
*https://web.archive.org/web/20091119104712/http://quench-analysis.web.cern.ch/quench-analysis/phd-fs-html/node43.html
Д'Аламбер тигезләмәсе

Математикада, **д'Аламбер тигезләмәсе** беренче тәртип сызыкча-булмаган гади дифференциаль тигезләмә, ул Франция математигы Jean le Rond d'Alembert хөрмәтенә аталган. Тигезләмә түбәндәгечә

:y = x f(p) + g(p)

биредә p=dy/dx. Бер мәртәбә дифференциацияләгәч, һәм башкача төркемләндергәч түбәндәге тигезләмәгә ия булабыз.

:\frac{dx}{dp} + \frac{x f'(p) + g'(p)}{f(p)-p}=0

Өстәге тигезләмә сызыкча булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Математик тигезләмәләр
Секундына мөрәҗәгатьләр саны

**Секундына мөрәҗәгатьләр саны** (̈**Queries per second** (QPS)) - ул мәгълүмат кайтару системасының эзләү трафигы микъдары өчен киң таралган үлчәү булып тора, мәсьәлән, эзләү системасы яки бирелгән мәгълүматлар базасы бер секундына күпме кабул иткәне. Төшенчә киңрәк рәвештә теләсә нинди мөрәҗәгать–җавап системасы өчен кулланылырга мөмкин, дөресрәк итеп ул секундына сораулар саны (requests per second (RPS)) дип атала.

Югары-трафиклы системалар үзләренең QPS-ын күбрәк йөкләү белән эш итәр өчен системаның шкаласын белер өчен күзәтеп торалар.

## Шулай ук карагыз
* Секундына транзакцияләр саны

## Искәрмәләр
Хейхейонакейки

**Хейхейонакейки** диңгезчеләр Таитига барыр өчен кулланылган Полинезия йолдызлыгы.  Анда Орион көнбатыш йолдызлыгының җиде төп йолдызы бар:
* Ригель
* Бетельгейзе
* Алнилам
* Алнитак
* Минтака
* Беллатрикс
* Саиф

Hawaiian Airlines ширкәтенең яңа A330-лары борынгы Полинезиялеләр Тын Океаны аша Һавайига барганда сәяхәтләрендә күк буенча навигация өчен кулланылган йолдызлык яки йолдыз исеменә аталган, һәм ширкәт үзенең җиденче Airbus 330 очагын йолдызлык хөрмәтенә атаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Астрономия
Төркем:Океания
Габдулла Тукай паркы (Түбән Кама)

**Габдулла Тукай исемендәге әкият паркы** — Түбән Кама шәһәренең ял паркы. Химиков проспекты, Тукай һәм Яшьлек урамнары арасында урнаша.

## Барлыкка килүе
* Татарстанда парк һәм скверлар елы дип игълан ителгән 2015 елның 14 августында барлыкка килә.  Проекты Түбән Кама архитекторлары тарафыннан әзерләнгән, баш архитекторы Фирдәвес Ханов та  Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясенә лаек булды.

## Үзенчәлекләре
* Фонтан
* парк буйлап Габдулла Тукай әсәрләре геройларының агач скульптуралары (Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Әхсән Фәтхетдинов әсәре)
* өч уникаль татар ишегалды
* матур утыргычлар, чәчәк түтәлләре, гадәти булмаган яктырткычлар
* бушлай Wi-Fi челтәре
* велосипед, самокат һәм роликларны прокатка алу мөмкинлеге

## Чаралар
* «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе әгъзалары Тукай туган көнне шәһәрнең Тукай паркындагы Тукай һәйкәле янында Шигърият бәйрәме уздыралар. 
* Биредә салмак көйләрдән тыш, төрле әдәби һәм поэтик әсәрләрне дә ишетергә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Габдулла Тукай исемендәге үзәк китапханә

Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Төркем:Түбән Кама парклары
Бразилианит

**Бразилиани́т** — фосфатлар сыйныфы сирәк минералы, натрий һәм алюминийның төп фосфаты. Бразилия хөрмәтенә аталган, анда ул 1944 елда табылган булган. 1947 елда ул АКШ-та табылган булган.

Кристаллар кыскапризматик. Плеохроизм бик зәгыйфь, люминесценция күренеш юк, Яктылык дисперсиясе 0,014, икеләтә-сынучанлык +0,020, йотылу спектры интерпретацияләнми. Пегматитларда пәйда була. Амблигонит, берилл, хризоберилл, топаз белән ялгышып бутарга була.

## [[Табылу урыннары]]
Зур ятмалар бары тик Бразилиядә бар (Минас-Жерайс һәм Эспириту-Санту штатлары) һәм АКШ-та (Нью-Гэмпшир) бар. Бразилиядән кристаллар зурлыгы 12x8 см-га кадәр. Еш аның ятмалары лазулит һәм апатит белән.

## Куллануы
Зәркән эшендә сирәк кулланыла. Нью-Йоркта Табигый тарихы музеенда бразилиантның ике зур кристаллы бар — берсе массасы 19 карат бриллиант огранкалы, икенчесе массасы 23 каратлы — зөбәрҗәт огранкалы.

## Әдәбият
* *Шуман В.* Мир камня. Драгоценные и поделочные камни. — М.: Мир, 1986. С.182.

## Сылтамалар
* Бразилианит в каталоге минералов
*  Бразилианитв геологическом словаре
* Бразилианит в атласе минералов
* Бразилианит в базе данных минералов 
* Свойства бразилианита 

Төркем:Минераллар
Төркем:Химия