Шаран районы

**Шаран районы** () – Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге – Шаран авылы Уфадан 180 км еракта урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе – Туймазыда (35 км). 
## Географик сыйфатлама
Шаран районы Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының көнчыгыш өлешендә, Ык елгасының уң ягына урнашкан. Ыкның кушылдыгы Сөн елгасы районны урталай бүлә. 
Авыл хуҗалыгы биләмәләре – 97 500 га (70,5%), ш.и. игеннәр – 52 655 га, көтүлекләр – 21 975, печәнлекләр – 22 603 га. Урманнар – 33075 га (24%). 
## Халык
12 авыл советына берләшкән 104 авыл бар. Иң эреләре – Шаран (5,54 мең), Наратасты (0,86 мең), Зирекле (0,94 мең), Түбән Зәет (0,79 мең).
2002 елгы сан алу буенча районда халык саны буенча беренче урында башкортлар (31,1 %), татарлар (27,3 %), 24 авылда чирмешләр (20,2 %), руслар (10,65%), чуашлар (10,2%) яши. Ләкин район хакимиятенең мәгариф бүлеге үк бу саннарның ялганлыгын исбатлый.

**Сан алганда милли состав**

Туган тел буенча халык (2010): татар теле — 49,3%, чирмеш теле — 18,8%, рус теле — 15,2%, чуаш теле — 7,8%, башкорт теле — 7,0%.

## Административ бүленеш

## Танылган кешеләр
* Закир Һади (1863, Ярәмкә—1933), XX гасыр башы татар язучысы.
* Павел Глезденёв (*Исламгәрәй Миндияров*, 1867-1923, Иске Тумбагыш) — мари мәгърифәтчесе, әдип һәм этнограф.
* Ибраһим Абдуллин (1920, Зирекле—2005), драматург, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
* Зәйнулла Мөстәкыймов (1924, Юмадыбаш—1945), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Мирхәй Фәрхетдинов (1915, Яңа Каръяуды—1944), Советлар Берлеге Каһарманы.

* Марат Абдуллин (1948, Шаран), БДУ профессоры, химия фәннәре докторы.
* Зарема Әхмәтҗанова  (1945, Зирекле—1992), шагыйрә, журналист.
* Рима Батталова (1964, Сакты), җиңел атлетика буенча 15 тапкыр дөнья чемпионы.
* Фән Вәлиәхмәтов (1951, Хафиз―2024), җырчы, Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты.
* Ринат Гатауллин (1953, Түбән Зәет), икътисадчы, профессор (2007), фән докторы (2001).
* Йосыф Гәрәй (1901, Базгыя – 1988, Уфа), татар шагыйре.
* Рауис Гәрәев *([[1949]], [[Түбән Зәет]]—[[2004]])*, галим-агроном, фән докторы.
* Өлфәт Мәганов (1928—2018), Татарстан АССРның атказанган нефтьчесе.
* Дмитрий Михайлов (1919, Шаран—2008), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Гүзәл Сәгыйтова (1982, Түбән Зәет), 2025 елның 22 сентябреннән Казан шәһәре вице-мэры.
* Салават Хөсәенов (1960), спортчы (көрәш, гер спорты), тренер.

## Мәгариф өлкәсе
### Урта белем
2009-10 уку елында 18 урта, 9 төп, 12 башлангыч мәктәп эшләгән. Аларда 3203 бала укыган. Шулар арасында татар балалары – 1624, чирмеш балалары – 692, рус балалары – 392, чуаш балалары – 333.
Шаран районы башкортлары балаларына туган телләрен өйрәнүнең барча мөмкинлекләре тудырылган. 6 мәктәптә 39 башкорт баласы телен өйрәнә, моңа өстәп башка милләт балаларына ул дәүләт теле буларак керә. 
23 мәктәптә 1145 бала татар телен өйрәнә. Бу – татар балаларының 70,5% туган телен өйрәнә дигән сүз. 
16 мәктәптә 466 чирмеш баласы туган телен өйрәнә (67,3%). 4 мәктәптә 194 бала чуаш телен өйрәнә (58,3%). 
Район мәгариф бүлеге биргән мәгълүмат буенча Шаран районында рус балаларының 238 проценты (!) рус телен 11 мәктәптә туган тел буларак өйрәнә.
## Икътисад
Районда төрле юридик формалы 15 авыл хуҗалыгы предприятиесе эшли, шуларның 7се – кооператив, 6 ҖЧҖ, 3 муниципаль унитар предпприятие, 4 зур фермер хуҗалыгы (КФХ), 3 авыл хуҗалыгы предпприятиесе, 1 хосусый эшмәкәр. Шәхси хуҗалыклар – 7922. 
Эшмәкәрләр саны – 543. Шуларның 36 – кече предприятие, 391 шәхси эшмәкәр, 116 КФХ. Кече эшмәкәрлек 3891 кешене эш белән тәэмин итә. 
Район җиреннән ел да 0,2 млн т нефть суыртыла.

## Матбугат
* «Шаран киңлекләре*» газетасы
* “*Ленин юлы*” (“*Ленинский путь*”) ([[Бакалы районы]] белән Шаран районы берләшкәч, [[1962 ел]]да нәшер ителә, хәзерге *Авыл таңнары'' гәҗитенең элгәресе)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Башкортстан районнары