open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
46 (сан)

**46** **(кырык алты)** - **[[45 (сан)|45]]** белән **[[47 (сан)|47]]** арасындагы натураль сан.
46 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 23-кә һәм 46-га бүленә.

Төркем:Саннар
41 (сан)

**41** **(кырык бер)** - **[[40 (сан)|40]]** белән **[[42 (сан)|42]]** арасындагы натураль сан.
41 саны гади сан булып тора.

Төркем:Саннар
42 (сан)

**42** **(кырык ике)** - **[[41 (сан)|41]]** белән **[[43 (сан)|43]]** арасындагы натураль сан.
42 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 3-кә, 4-кә, 6-га, 7-гә, 14-кә, 21-гә һәм 42-гә бүленә.

Төркем:Саннар
48 (сан)

**48** **(кырык сигез)** - **[[47 (сан)|47]]** белән **[[49 (сан)|49]]** арасындагы натураль сан.
48 саны калдыксыз 1-гә, 2-гә, 3-кә, 4-кә, 6-га, 8-гә, 12-гә, 16-га, 24-кә һәм 48-гә бүленә.
 
Төркем:Саннар
49 (сан)

**49** **(кырык тугыз)** - **[[48 (сан)|48]]** белән **[[50 (сан)|50]]** арасындагы натураль сан.
49 саны калдыксыз 1-гә, 7-гә һәм 49-га бүленә.

Төркем:Саннар
51 (сан)

**51** **(илле бер)** - **[[50 (сан)|50]]** белән **[[52 (сан)|52]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
53 (сан)

**53** **(илле өч)** - **[[52 (сан)|52]]** белән **[[54 (сан)|54]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
55 (сан)

**55** **(илле биш)** - **[[54 (сан)|54]]** белән **[[56 (сан)|56]]** арасындагы натураль сан.
55 саны Фибоначчи саны булып тора.

Төркем:Саннар
59 (сан)

**59** **(илле тугыз)** - **[[58 (сан)|58]]** белән **[[60 (сан)|60]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
62 (сан)

**62** **(алтмыш ике)** - **[[61 (сан)|61]]** белән **[[63 (сан)|63]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
60 (сан)

**60** **(алтмыш)** - **[[59 (сан)|59]]** белән **[[61 (сан)|61]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
63 (сан)

**63** **(алтмыш өч)** - **[[62 (сан)|62]]** белән **[[64 (сан)|64]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
69 (сан)

**69** **(алтмыш тугыз)** - **[[68 (сан)|68]]** белән **[[70 (сан)|70]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
70 (сан)

**70** **(җитмеш)** - **[[69 (сан)|69]]** белән **[[71 (сан)|71]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
71 (сан)

**71** **(җитмеш бер)** - **[[70 (сан)|70]]** белән **[[72 (сан)|72]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
73 (сан)

**73** **(җитмеш өч)** - **[[72 (сан)|72]]** белән **[[74 (сан)|74]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
80 (сан)

**80** **(сиксән)** - **[[79 (сан)|79]]** белән **[[81 (сан)|81]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
81 (сан)

**81** **(сиксән бер)** - **[[80 (сан)|80]]** белән **[[82 (сан)|82]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
83 (сан)

**83** **(сиксән өч)** - **[[82 (сан)|82]]** белән **[[84 (сан)|84]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
90 (сан)

**90** **(туксан)** - **[[89 (сан)|89]]** белән **[[91 (сан)|91]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
91 (сан)

**91** **(туксан бер)** - **[[90 (сан)|90]]** белән **[[92 (сан)|92]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
89 (сан)

**89** **(сиксән тугыз)** - **[[88 (сан)|88]]** белән **[[90 (сан)|90]]** арасындагы натураль сан.
89 саны Фибоначчи саны булып тора.

Төркем:Саннар
93 (сан)

**93** **(туксан өч)** - **[[92 (сан)|92]]** белән **[[94 (сан)|94]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
99 (сан)

**99** **(туксан тугыз)** - **[[98 (сан)|98]]** белән **[[100 (сан)|100]]** арасындагы натураль сан.

Төркем:Саннар
307 ел

{{Гасыр өчен навигация|4
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
910 ел

{{Гасыр өчен навигация|10
= Туулар ==

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1100 ел

## Вакыйгалар
* 2 август — Нью-Форестта (Гэмпшир) ауда Вильгельм ІІ-нчене үтерү.

## Туулар

* Адриан IV (1159 елның 1 сентябрендә вафат була) — Рим понтифигы (1154 елның 4 декабреннән 1159 елның 1 сентябренә кадәр).

## Вафатлар

* Вильгельм II (1056—1100) — Англия кыйрале (1087 елдан), Вильгельм I яулаучының икенче улы.

*
Төркем:Еллар
1244 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1244 ел
Төркем:Еллар
1360 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 22 март —  Мәхмүд Болгари, Алтын Урда чоры татар әдибе.

Төркем:Еллар
Төркем:XIV гасыр
Сталинград (фильм, 1990)

Юрий Озеровның Бөек Ватан сугышы турында күп серияле киноэпопеясен дәвам итүче ике серияле нәфис фильм-киноэпопея.

## Актёрлары

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ фильмнары
Төркем:1990 елның фильмнары
Төркем:Рус телендәге фильмнар
Төркем:Алман телендәге фильмнар
1769 елда туганнар исемлеге

Бу мәкаләдә 1769 елда туган булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль

## Март

## Апрель

## Май

## Июнь

## Июль

## Август
* 15 август — Наполеон I (*Napoléon Bonaparte*), француз императоры.

## Сентябрь

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1768 елда туганнар исемлеге
* 1770 елда туганнар исемлеге

*
Төркем:Туганнар исемлеге
804 км (платформа)

**804 км** () — Горький тимер юлы Казан регионының платформасы. Казанның Совет районы территориясендә, Дәрвишләр бистәсе торак массивы эчендә урнашкан. Җир асты чыгу юлы бар. Шәһәртирә пуезлары гына туктый. 

## Галерея

Kazan-derbyshki-804-rwst.jpg|
Kazan-derbyshki-804-rwst-ug.jpg|


Төркем:Казан тимер юл станцияләре
807 км (платформа)

**807 км** () — Горький тимер юлы Казан регионының платформасы. Татарстанның Биектау районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Берёзовка авылы. Шәһәртирә пуезлары гына туктый. 
## Моны да карагыз
* Берёзовка авылы

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Donetsk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum

**Donetsk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum** - 2014 yılnıñ 11 mayında Donetsk ölkäse cirle xakimiäte ütkärgän referendum.

Referendumda qatnaşuçılar tübändägeçä sorawğa cawap birergä tieş: "Sez Donetsk Xalıq Respublikasınıñ däwlät möstäqillege turında Aktnı yaqlıysızmı?".

Referendumnı ütkärü buyınça komissiäne Roman Läpin citäkli.

## Säbäplär häm äzerlänü

Yevromäydän näticäsendä xäkimiätkä kilgän Kiev waqıtlı xökümäte belän konstruktiv dialog bulmawı säbäple Könyaq-Könçığış töbäkläre referendumnı ütkärü turında qarar qabul itä. Referendumğa äzerlänü 5 atna däwamında uza.

## Tawış birü

Referendum barışında saylawçılar sanı turında  2012 yılğı mäğlümat qullanıla: ul waqıtta Lugansk ölkäsendä 1 mln 830 saylawçı, Donetsk ölkäsendä 3 mln. 412 meñ saylawçı terkälgän.

Referendum kierenke şartlarda uzdı, çönki Kievkä buysınğan ğäskär referendumnı ütkärügä qomaçawladı.

Referendum öçen Donetsk ölkäsendä 1527 saylaw bülekçä  açıldı.

Töbäktä bulğan kierenke xäl säbäple xalıqara küzätüçelär sanı az buldı (470).

## Monı da qarağız
* Donetsk Xalıq Respublikası
* Lugansk Xalıq Respublikası
* Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum

## Sıltamalar
* «Донецкая народная республика» начала формировать ЦИК для референдума
* В Луганске и Донецке начался референдум
## Iskärmälär

Төркем:2014 ел
Төркем:Донецк Халык Җөмһүрияте
Төркем:Референдумнар
Киндерле (станса)

**Киндерле** () — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең станциясы. Татарстанның Биектау районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Яңа бистәсе.
## Моны да карагыз
* Яңа бистәсе

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
859 км (платформа)

**859 км** () — Горький тимер юлы Казан регионының тукталыш пункты. Татарстанның Арча районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Сарай-Чокырча авылы.
## Моны да карагыз
* Сарай-Чокырча

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Иштуган (станса)

**Иштуган** () — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең станциясе. Татарстанның Саба районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Балдыкенә авылы.
## Моны да карагыз
* Балдыкенә

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Комаров бертуганнар (платформа)

**Комаров** бертуганнар () — Горький тимер юлы Казан регионының платформасы. Татарстанның Кукмара районы территориясендә, Кукмара шәһәр тибындагы бистәсе эчендә урнашкан.
## Моны да карагыз
* Кукмара бистәсе

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Кукмара (станса)

**Кукмара** () — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең станциясе. Татарстанның Кукмара районы территориясендә, Кукмара бистәсе эчендә урнашкан. 
## Рәсемнәр

## Моны да карагыз
* Кукмара шәһәре

## Искәрмәләр

Төркем:Кукмара
Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
934 км (платформа)

**934 км** () — Горький тимер юлы Казан регионының платформасы. Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Нурминка авылы.
## Моны да карагыз
* Нурминка
Ямное (станса)

**Ямное** () — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсенең станциясе. Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Кызыл Алан бистәсе.
## Моны да карагыз
* Кызыл Алан
1918 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1918 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль

## Март

## Апрель
* 1 апрель — Гафур Коләхмәтов, татар драматургы.
* 11 апрель — Отто Вагнер (*Otto Koloman Wagner*), Австрия архитекторы.
* 20 апрель — Фердинанд Браун, алман физигы, телеграфны уйлап табучыларның берсе.

## Май
* 12 май — Вилһелм Радлов, тюрколог-галим.
* 18 май — Тойво Куула (*Toivo Kuula*), фин композиторы.

## Июнь

## Июль
* 11 июль — Аббас Сәһһәт, азәрбайҗан шагыйре.
* 17 июль — Николай II, соңгы Россия императоры.

## Август
19 август
* Мулланур Вахитов, татар революционеры.
* Бәхтегәрәй Шәфиев, журналист һәм революционер.

## Сентябрь

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь
* 2 декабрь — Эдмон Ростан, француз шагыйре, драматург.

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1917 елда вафатлар исемлеге
* 1919 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Ciro di İtaliä

**Ciro di İtaliä** (italiança *Giro d'Italia*) - populär küp könlek velosipedta uzışu, Awrupanıñ öç iñ zur uzışlarınıñ berse (Tur de Frans, Vuelta).

Ğädättä may-iyündä İtaliä ile buylap uza.

1909 yılda berençe uzış ütkärelä.

Rusiä uzışçıları arasında Berzin (1994), P. Tonkov (1996), D. Menşov (2009) uzışta ciñdelär.

1988 yılda töp bäygedän tış yäşüsmerlär häm xatın-qızlar öçen *Giro d'Italia* uzdırıla.

## Sıltamalar

* Вся история Джиро (1909-2011) на русском 
* Официальный сайт (англ.)
* Победители Джиро д’Италия
* Наша Джиро

Төркем:Велоспорт
Tur de Frans

**Tur de Frans** (frantsuzça *Le Tour de France*) — dönyanıñ iñ mäşhür häm abruylı velosipedta uzışuı. Frantsiädä 100 artıq yıl däwamında ütkärelä.

Räsmi bulmağan isem - "Zur elmäk".

Tur de Frans uzışuı 1903 yıldan başlanıp kitä.

Uzışu 21 etapqa bülenä, härber etap 1 kön däwam itä.

Uzışnıñ ğomumi ozınlığı - 3000-4000&nbsp;km, çönki här yılnı trassa üzgärtelä.

Sarı külmäk  uzış liderın bilgeli. Yäşel külmäk sprint uzışında iñ küp oçko iäsen bilgeli. Aq külmäkne iñ yaxşı yäş uzışçı kiä.

Uzışta ciñüçe 450 000 € , yäşel külmäk iäse häm tawlı etapta lider  € 25 000 ala.

## Sıltamalar

* Официальный сайт «Тур де Франс»
* «Тур де Франс» на Eurosport
* «Тур де Франс» на WorldVelosport

Төркем:Велоспорт
7-нче укчы корпус

**7-нче укчы корпус** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге хәрби берләшмә.

## Беренче оештыру
Беренче тапкыр 1922 елда

## Сугышу составы

## Хәрби эшчәнлек
**[[1922 ел]]**. Корпусны булдыру.

### Бөек Ватан сугышы
**22 июнь**

7-нче укчы корпус ОдХО гаскәрләре составында булды һәм үзенә: 116-нче, 196-нче, 206-нче у, 272-нче и 377-нче корпус ап, 44-нче аерым бс, 8-нче аерым сапб кушты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Боевой состав Советской Армии 
* Перечень № 4 управлений корпусов, входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.
* Командный состав РККА и РКВМФ в 1941—1945 годах

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Kwame Nkrumah

**Frensis Nwia Kofi Kwame Nkrumah** (inglizçä *Francis Nwia Kofie Kwame Nkrumah*; 1909-1972) - Ğana fälsäfäçese, cämäğät belgeçe, säyäsät belgeçe, bäysez Ğana berençe premyer-ministrı (1957-1960), berençe prezidentı (1960-1966). Feldmarşal (1965).

## Tärcemäi xäle
Nkrumah Açimot köliätendä katolik missioner mäktäbendä belem alğan.

1935 yılda AQŞqa küçkäç, Linkoln häm Pensilvaniä universitetların tämamlağan.

1945 yılda Böyekbritaniädä belem ala.

1949 yılda Altın Yarğa qaytqaç Konvent Xalıq firqäsenä nigez sala.

1950-1951 yılda törmädä utıra.

1957 yılda Ğana üz bäysezlegen iğlan itä.

1960 yılda Nkrumah Ğana prezidentı bulıp saylana.

1964 yılda Nkrumah berfirqäle sistemanı kertä häm üzenne ğömerlek prezident itep iğlan itä.

1966 yılda Xanbalıqqa vizit belän barğaç Ğanada xärbi tüntäreleş bula häm Nkrumah prezident wazifasınnan töşerelä.

1972 yılda Romaniä başqalasında Buxarestta ülgän.

## Ädäbiät

*    Нкрума, Кваме Автобиография / Пер. с англ. — М.: Издательство иностранной литературы, 1961.
*    Кваме Нкрума // Люди и политика. Ежегодник журнала «Мировая экономика и международные отношения». Под ред. доктора исторических наук Вал. Зорина. — М.: «Правда», 1964. — С. 163-166.
*    Нкрума, Кваме // Советская историческая энциклопедия. — М.: Государственное научное издательство "Советская энциклопедия", 1967. — Т. 10. — С. 242.
*    Нкрума, Кваме // Большая советская энциклопедия. — М.: Государственное научное издательство "Советская энциклопедия", 1974. — Т. 18. — С. 39-40.
Vuelta

**Vuelta** yä **İspaniä Vueltası** (İspaniä turı, ispança *Vuelta a España*) — tanılğan öç atnalıq şosseda baruçı velosipedta uzışu, Awrupanıñ öç iñ zur uzışlarınıñ berse (Tur de Frans, Ciro di İtaliä).

Här yılnı sentäberdä İspaniä ilendä uza (1995 yıldan).

Berençe uzışu 1935 yılda başlanıp kitä. 1997 yılda Portugaliädä, 2009 yılda Nidirlan häm Belgiädä uzdı.

Lider külmägeneñ töse berniçä tapqır üzgärä, läkin 2010 yıldan anıñ töse - **qızıl** buldı.

## Sıltamalar

* Официальный сайт Вуэльты Испании

Төркем:Велоспорт
Таҗикстан татарлары

**Таҗикстан татарлары**&nbsp;— Таҗикстанда яшәүче милли азчылык.

2010 елгы җанисәп буенча Таҗикстанда 6 512 татар яши, шул исәптән 17 себер татары.

Таҗикстан татарларының күпчелегенең туган теле булып татар теле тора (61,4%). Калганнарының исә рус (26,2%), таҗик (7,3%) һ.б. телләр.

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Таҗикстан халыклары
Төркем:Илләр буенча татарлар
Республика Йорты

**Республика йорты**, **Җөмһүрият йорты** - Башкортстанның баш хөкүмәт йорты. Җөмһүрият йорты 5 катлы. Диварларны кирпеч. Йорт яклары 90 га 105 метр булган, эчке ихаталы тура почмак бинаны тәшкил итә. Ихатада эчке юл белән бикле икенче бина урнашкан.

Уфа шәһәрендә Тукай урамы, 46 йорт адресындагы бу бинада Башкортстан Республикасы Башлыгы, Башкортстан Конституция Суды , Башкортстан Хөкүмәте штаб-фатирлары урнашкан.

Бина кулланылышка 1979 елда тапшырылган.
## Тарих

Йорт Агыйдел елгасы ярында урнашкан. Аның урынында XIX гасырда, XX гасыр башында Җәмигъ мәйданы була, уртасында Воскресенск кафедраль соборы — 1841 елдан Уфаның төп православ корамы булып тора (XX гасырның 30 нчы елларында җимертелә).

Җөмһүрият йорты каршындагы мәйданда барельефлар белән бизәлгән, эргәдә Шакирҗан Мөхәммәтҗанов (Александр Матросов) бакчасы, анда скульптуралар һәм фонтаннар урнашкан.

Бина янында урнашкан сквер дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исемен йөртә.

## Искәрмәләр
* Интерактив Тур 

Төркем:Уфа биналары һәм корылмалары
Төркем:1979 ел
1943 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1943 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар
* 16 гыйнвар — Кәшфи Басыйров, татар язучысы. 
* 26 гыйнвар — Николай Вавилов, галим-генетик, селекционер.

## Февраль

## Март

* 5 март — Евгений Агеев, эрзә язучысы һәм шагыйре.
## Апрель

## Май
* 14 май — Анри Лафонтен, бельгияле юрист, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Июнь
* 16 июнь — Али Карнай, язучы.
* июнь — Рәхим Саттар, җәлилче-шагыйрь

## Июль

## Август

## Сентябрь
* 17 сентябрь — Исмәгыйль Шәфиев, татар шагыйре.

## Октябрь
* 17 октябрь — Фәрит Яруллин, татар композиторы.
* 24 октябрь — Мөхәммәтша Мамин, татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1942 елда вафатлар исемлеге
* 1944 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
1925 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1925 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль

## Март
* 30 март — Рудольф Штайнер (*Rudolf Steiner*), алман фәлсәфәчесе.

## Апрель

## Май
* 14 май — Генри Хаггард, инглиз язучысы, фэнтези жанрының нигезчеләренең берсе.

## Июнь

## Июль

## Август
19 август

## Сентябрь

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь
* 24 декабрь — Фрэнк Болдуин, америкалы, калькулятор уйлап чыгаручы.
* 28 декабрь — Сергей Есенин, рус, совет шагыйре.

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1924 елда вафатлар исемлеге
* 1926 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
1930 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1930 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## Гыйнвар

## Февраль

## Март

## Апрель

## Май

* 14 май — соңгы ***[[сумкалы бүре]]*** үтерелә.

## Июнь

## Июль
* 7 июль – Артур Конан Дойль, инглиз язучысы.

## Август

## Сентябрь
* 29 сентябрь ― Илья Репин, рус рәссамы.

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1929 елда вафатлар исемлеге
* 1931 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Тарбаган

**Тарбаган** () - Бүрәтиянең Хоринск районындагы татарлар күпләп яшәгән авыл.

## Халык
Халык саны 198 кеше. Авылда 61 йорт исәпләнә.

Халыкның 40 %ка якынын татарлар алып тора. Алардан кала руслар һәм чуашлар да яши.

## Мәгариф
Авылда башлангыч мәктәп эшли.

## Чыганаклар
*Паспорт СП "Кульское" 

Төркем:Бүрәтия татар авыллары
Formula-1

**Formula-1** (inglizçä *FIA Formula One World Championship*) — açıq tägärmäçle aftamabildä bocra uzışuı buyınça dönya yarışı.

Formula-1 dönya çempionatı här yılnı ütkärelä, ayırım gran-pri statuslı etaplardan tora.

Yıl azağında çempionatnıñ ciñüçese bilgelänä.

Formula-1 bäygesendä ayırım pilotlar häm komandalar uzışalar.

Pilotlar dönya çempionı titulı öçen, komandalar - Konstruktorlar Kubogı öçen yarışalar.

Formula-1 uzışlarında qatnaşuçı komandalar gran-pri etaplarında üz citeştergän bolidlar (uzışu aftamabile) qullanalar. Şulay itep komandalar maqsatı - täcribäle pilotnı yallaw ğına tügel, ä bolidnı yasaw häm aña xezmät kürsätü.

Komandalar arasındağı köndäşlek säbäple Formula-1 yarışında original' texnik çişeleşlär tualar häm aftamabil tarmağı üsterelä.

Berençe räsmi Formula-1 uzışuı Böyekbritaniäda Silverstown avtodromında 1950 yılda uza.

## Oçkolarnı isäpläp çığaru tärtibe

Törle etaplarda qatnaşuçı uzışçılarğa maxsus oçkolar isäpläp çığarıla:

*1 urın — 25 oçko;
*2 urın — 18 oçko;
*3 urın  — 15 oçko;
*4 urın  — 12 oçko;
*5 urın  — 10 oçko;
*6 urın  — 8 oçko;
*7 urın  — 6 oçko;
*8 urın  — 4 oçko;
*9 urın  — 2 oçko;
*10 urın  — 1 oçko.

## Sıltamalar

* Официальный сайт Формулы-1 
* Формула-1 на сайте FIA  
* Новости Формулы-1
* Энциклопедия Формулы-1 

Төркем:Автоспорт
Төркем:Formula-1
Qarasubazar

**Qarasubazar** (qırımtatarça *Qarasuvbazar, Къарасувбазар*, rusça: 1944 yılğa qädär **Карасубаза́р**, sörgennän soñ *Белого́рск*) - Qırım şähäre, Qarasubazar (Belogorsk) rayonı üzäge.

## Cäğräfiä

Böyek-Qarasu yılğasında, Aqmäscit qalasınnan 42&nbsp;km aradağı urnaşqan şähär. Qarasubazar aşa Aqmäscit belän könçığış Qırım (Käfä, Keriç) totaştıruçı yul bara.

## Tarix

Altın Urda çorında XIII ğasırda tatarlar  Qarasubazar şähärenä nigez salalar. Tatar däwläte öçen Qarasu yılğasında urnaşqan säwdä üzäge bik möhim bulğan.

Qırım xanlığı çorında Qarasubazar Kizläw şähärenä taba baruçı  kärwan yulında zur tranzit töyene bulğan.

Qırım xanlığı däwerendä Qarasubazar qalası belän **Şirin** näselennän morzalar idärä itä.

1624, 1628, 1630, 1675 yıllarında Busağalar artı kazakları (Zaporoje kazakları) tarafınnan höcüm itelä.

1736 yılda Rusiä ğäskär başlığı **Minix** Qırım başqalası Baqçasaraynı yandırğannan soñ Qarasubazar Fätix II Gäräy xanı rezidentsiäse bulğan. 1737 yılda general Duglas şähärne yandıra.

1918-1920 yıllarda Rusiä watandaşlar suğışı.

1944 yılnıñ 18 mayında Qırım tatarları sörgengä cibärelä,  şähärneñ tatar çığışınıñ xäteren yuq itär öçen rus telendä Qarasubazar ataması Belogorski gä üzgärtelä.

## Kürenekle urınnar
* XV ğasırda tözelgän Taş-Xan kärwan-sarayı
* Safari-park "Tayğan", anda 50 Afrika arıslanı tora.
## İskärmälär

## Sıltamalar
* Официальный сайт Белогорского городского совета 
* Официальный сайт Белогорской районной государственной администрации 
* От Белогорска до Судака (путеводитель) 
* Каньон Кок-Асан под Белогорском

Төркем:Кырым
Wimbldon tennis yarışı

**Wimbldon tennis yarışı** (inglizçä *The Championships, Wimbledon*) — iñ iske häm abruylı tennis yarışı, **Zur başlıq** yarışlarınıñ berse. Här yılnı iyün azağında London şähäreneñ bistäse Wimbldonda uzdırıla.

Yarış däwamlılığı - 2 atna.

Ülän kortlarında ütkärelüçe berdänber turnir.

Yarış 5 bülektä uynala: yalğız ir-at, yalğız xatın-qız, parlı ir-at, parlı xatın-qız, qatnaş parlı yarışları. Şulay uq yäşüsmer arasındağı yarış törläre uynala. Östämä itep maxsus yarışlar uzdırıla: 35, 45 yäştän kübräk buluçı ir-atlar häm xatın-qızlar öçen.

## Tarix

Berençe yarış 1877 yılda uza, yalğız ir-at törendäge bäyge genä ütkärelä.

1884 yılda yalğız xatın-qız törendäge häm parlı ir-at törendäge yarış berençe märtäbä uzdırıla.

## Ğädätlär

Wimbldon yarışı öçen ğädättäge töslär: yäşel häm quyı qızıl.

Tennisçılar aq kiemdä genä bulırğa tieş. 

2013 yılda büläk küläme tübändägeçä täşkil itte:

*    yalğız ir-at yarışı : £ 1 600 000
*    yalğız xatın-qız yarışı : £ 1 600 000
*    parlı ir-at yarışı : £ 300 000
*    parlı xatın-qız: £ 300 000
*     qatnaş parlı yarış : £ 92 000

## İñ küp yarışlarda ciñüçelär

İrlär - 7 tapqır  

* William Renşow  — 1881—1886, 1889;
* Pit Sampras — 1993—1995, 1997—2000;
* Rocer Federer — 2003—2007, 2009, 2012.

Xatın-qızlar

* Martina Navratilova - 9 tapqır  (1978, 1979, 1982—1987, 1990);
* Şteffi Graf - 7 tapqır  (1988—1989, 1991—1993, 1995—1996);

Rusiä tennisçıları 3 tapqır Wimbldonda ciñde:
* Mariä Şarapova - iñ abruylı yalğız xatın-qız törendäge yarışta (2004 yıl, Serena Williamsnı ciñde)
* Yelena Lixovtseva (2002, qatnaş yarış), Vera Zvonaröva (2006, qatnaş yarış).

## Sıltamalar

* Официальный сайт Уимблдонского турнира
* Чемпионы и финалисты Уимблдона. Справочник 

Төркем:Теннис
Варшава килешүе

**Варшава килешүе** (Дуслык, хезмәттәшлек һәм үзара ярдәм турында килешү) — Европа социалистик илләре имзалаган хәрби Варшава килешүе оешмасы берлеген булдыру турында документ. Әйдәп баручы ил булып ССРБ саналган.

Әлеге килешү ССРБның үзенең һәм Көнчыгыш Европаның башка коммунист илләренең тулы хокуклы НАТО әгъзасы булуы теләген белдерүче дипломатик нота (31.03.1954) кире кагылуына реакция буларак төзелә.

1955 елның 14 маенда ССРБ, Албания, Болгария, Маҗарстан, Көнчыгыш Алмания, Польша, Румыния һәм Чехословакия Варшава килешүен имзалыйлар.

## Катнашучылар

*  ССРБ
*  Албания (1968 елга кадәр)
*  Болгария
*  Маҗарстан
*  Алмания Демократик Җөмһүрияте
*  Польша
*  Румыния
*  Чехословакия Социалистик Җөмһүрияте

## Искәрмәләр


Төркем:Көнчыгыш Аурупа
Төркем:Үзәк Аурупа
Васюган

**Васюга́н** — Көнбатыш Себер тигезлегенең көньягында урнашкан елга, Обь елгасының сул кушылдыгы. Тулысынча Тум өлкәсенең Каргасокск районында ага.

Озынлыгы — 1082 км, бассейн мәйданы — 61 800 км².

Башлангычын Васюган сазлыкларында ала.

Торак пунктлары: Яңа Васюган, Айполово, Яңа Тевриз, Урта Васюган, Иске Берёзовка, Усть-Чижапка, Наунак, Большая Грива, Староюгино, Новоюгино, Бондарка.

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Тум өлкәсе елгалары
Албаба (станса)

**Албаба** () — Горький тимер юлы Казан бүлекчәсенең станциясе. Татарстанның Яшел Үзән районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Албаба авылы.
## Моны да карагыз
* Албаба авылы

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Зөя (станция)

**Зөя** () — Горький тимер юлы Казан бүлекчәсенең станциясы. Татарстанның Яшел Үзән районы,Түбән Карамалы бистәсе территориясендә урнашкан.
## Тарих
Зөя станциясыннан Рузайга таба беренче пуез 1893 елның 18 дикәбрендә киткән.

1918 елда каты бәрелешләр урыны булып торган булган.

1942 елның 23 гыйнварында Дәүләт саклану комитеты Иделнең урта һәм түбән агымының уң яры буйлап тимер юлны төзү турында карар итте. 978 километрлы тимер юл Зөядән Иловля станциясына кадәр сузылган һәм Идел рокадасы исемен алган.

1971-72 елларда электрлаштырылган.

1990-елларның уртасына кадәр Идел аша автомобиль күпере әле төзелмәгән булган, шуңа күрә Зөя һәм Яшел Үзән тимер юл станциялары арасында автомобилләрне бер ярдан икенче ярга ташучы платформалы пуез йөргән.
## Рәсемнәр

## Моны да карагыз
* Түбән Карамалы бистәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Лашчы (станса)

**Лашчы** () — Горький тимер юлы Казан бүлекчәсенең станциясы. Татарстанның Буа районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Лашчы тимер юл разъезды бистәсе.
## Моны да карагыз
* Лашчы тимер юл разъезды бистәсе

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Чынлы (станса)

**Чынлы** () — Куйбышев тимер юлы Казан бүлекчәсенең станциясе. Сембер өлкәсенең Чынлы районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Чынлы бистәсе.
## Моны да карагыз
* Чынлы бистәсе
Сембер-Үзәк (станса)

**Сембер-Үзәк** () — Куйбышев тимер юлыныңнең станциясе һәм Сембер шәһәренең баш вокзалы. 1970 елда ачылган. Сембернең Тимер юл районы территориясендә урнашкан.
## Моны да карагыз
*
Конев Иван

**Ива́н Ко́нев**:

* Иван Никанор улы Конев (1923—1989) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Иван Никита улы Конев (1899—1983) — генерал-майор, Советлар Берлеге каһарманы.
* Иван Степан улы Конев (1897—1973) — Советлар Берлеге маршалы , ике тапкыр Советлар Берлеге каһарманы.
Алексеевское (Волжск районы)

**Алексеевское** (, ) — Мари Илнең Волжск районында урнашкан .

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (81,6%), чирмешләр (12,2%), татарлар (6,1%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Волжск районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Җәйге вакыт

**Җәйге вакыт** — билгеле сәгать поясында кабул ителгән вакыттан 1 сәгать алга күчерелгән вакыт. Күп илләрдә электр энергиясен экономияләү өчен җәен кертелә. Көзен вакыт кышкы вакытка кире күчерелә.

Русиядә җәйге вакытка күчү 1917 елның июль-декабьдә һәм 1981—2011  елларда бар булган..
## Искәрмәләр

Төркем:Вакыт
Наматбек

**Наматбек** () — Кыргыз Республикасының  Талас өлкәсе Бакай-Ата районындагы  авыл.

## Халкы
Халкы - 803 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Үзгәреш (Бакай-Ата районы)

**Үзгәреш** (, ) — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл.

## Халык
Халык исәбе — 5009 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Кызыл-Чарба

**Кызыл-Чарба** ( — «кызыл чарва (мал хуҗалыгы)») — Кыргыз Республикасында Талас өлкәсенең Бакай-Ата районындагы авыл.

## Халкы
Халкы — 517 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Бакай-Ата районы торак пунктлары
Ангерья (елга)

**Ангерья** (эст. Amme jõgi) — Эстония территориясе буенча агучы елга.  Елга озынлыгы 28 км. Пирита елгасына коя.

Төркем:Эстония елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
UTC−12:00

**UTC−12:00** — сәгать поясы. Җирле вакыт дөньякүләм вакытыннан унике сәгатькә арткарак бара. Үзәк меридиан булып 180° кч. о. тора

## Тышкы сылтамалар
* UTC-12 шәһәрләре

Төркем:Сәгать кушаклары
UTC−08:00

**UTC−08:00** — сәгать поясы. Биредэ  вакыт  дөньякүләм вакыттан сигез сәгатькә арттарак бара. Үзәк меридиан булып 120° кб. о. тора.

## Тышкы сылтамалар
* UTC-8 шәһәрләре

Төркем:Сәгать кушаклары
UTC+01:00

**UTC+01:00** — сәгать поясы. Җирле вакыт дөньякүләм вакытыннан бер сәгатькә алдарак бара. Үзәк меридиан булып 15° кч. о. тора

## Тышкы сылтамалар
* UTC1 шәһәрләре
Лезгин Википедиясе

**Лезгин Википедиясе**  – нең лезгин телендәге бүлеге.
## Статистика
Лезгин Википедиясендә  мәкалә бар (  ). Теркәлгән кулланучылар саны — , шул исәптән  кулланучы соңгы 30 көн эчендә нинди дә булса гамәлне кылган,  кулланучы идарәче статусын йөртә. Үзгәртүләр саны — .
4 мәкалә Сайланган мәкалә статусына ия: Рим, Тын Океан, Португалия һәм Хиналуг теле.
## Сылтамалар
* Лезгин Википедиясе

Төркем:Лезгин теле
Һинд Википедиясе

**Һинд Википедиясе**  – нең һинд телендәге бүлеге.
## Статистика
сжечь нахуй всех чурок

## Сылтамалар
* Һинд Википедиясе

Төркем:Һинд теле
Frantsiä açıq tennis yarışı

**Frantsiä açıq tennis yarışı** yäki **Rolañ Garros** (frantsuzça *Les Internationaux de France de Roland Garros, Roland Garros*) - Zur Başlıq dürt yarışınıñ berse.

Här yılnı may azağı-iyün başında Parij şähärendä uzdırıla.

Yarış qısalarında yalğız ir-at, yalğız xatın-qız, parlı ir-at, parlı xatın-qız, qatnaş, yäşüsmer, veterannar bäygeläre ütkärelä.

1891 yılda berençe yarış uza.

Rusiä tennisçıları arasında Yevgeniy Kafelnikov, Anastasiä Mıskina (2004), Svetana Kuznetsova (2009, Dinara Safinanı finalda ciñä), Mariä Şarapova ike tapqır  (2012, 2014)) ciñügä ireşä.

## Monı da qarğız

*Wimbldon tennis yarışı

## Sıltamalar

* Официальный сайт Открытого чемпионата Франции   
* Факты о «Ролан Гарросе» 
* Чемпионы и финалисты открытого чемпионата Франции. Справочник 

Төркем:Теннис
Илләт (Звенигово районы)

**Илләт** (, ) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан бистә.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (53,9%), чирмешләр (30,8%), татарлар (11,0%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Звенигово районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Ак диңгез

**Ак диңгез** () —Төньяк Боз океаны диңгезләренең берсе. Россия ярларын юа.

Төркем:Төньяк Боз океаны
Көнчыгыш Себер диңгезе

**Көнчыгыш Себер диңгезе** () —Төньяк Боз океаны диңгезләренең берсе. Россия ярларын юа.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Төньяк Боз океаны
Килемар

**Килемар** (, ) — Мари Илдә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Килемары районының административ үзәге.

Халык саны — 4 059 кеше (2010).

## География
Килемар Йошкар-Оладан 86 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан.

## Тарих
*Рус Килемары* авылын Вятка губернасы Яраң өязеннән күчеп килгән кешеләр тарафыннан 1850 елда нигезләнә; авыл үз исемен якында урнашкан Мари-Килемар авылыннан ала.

1905 елда авыл *Килемары* исемен йөртә башлана.

1984 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 66,4%,чирмешләр – 30,2%, чуашлар – 1,1%, татарлар – 1,0%.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=12 
* http://ruspostindex.ru/12/0.html
* http://kilemary.com/index.php 

Төркем:Килемар районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Спартак (мәгънәләр)

**Спарта́к**:

* **[[Спартак]]** (; 110 до н.э — 71 до н.э) — рим кол-гладиаторы

## Спорт
### Футбол клублары
* Спартак (Мәскәү)
* Спартак (Налчык)

## [[Топонимнар]]
### Казахстан

### Русия
* Спартак (Реж шәһәр округы)
* Спартак (Ярмәкәй районы)
Дуслык

**Дуслык** - ул гел дуслар булуын аңлата. Дуслар бер-беребезгә ярдәм итү өчен кирәк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

Төркем:Шәхесара мөнәсәбәтләр
Дружба (мәгънәләр)

**[[Дружба]]**:

## Топак пунктлар
### [[Беларусия]]

### [[Русия]]
* Дружба () — Свердловск өлкәсенең Алапаевское шәһәр округы составына керүче авыл.
* Дружба (Дәүләкән районы)
* Дружба (Диңгез буе крае)
* Дружба (Мамадыш районы)
* Дружба (Минзәлә районы)
* Дружба (Сарман районы)

## Башка мәгънәләр
* «Дружба» — бензопила
* «Дружба» — сыр
Кече Шудугуж

**Кече Шудугуж** (, ) — Мари Илнең Килемар районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (55,3%), руслар (31,6%), татарлар (13,2%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Килемар районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Килемар районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Визимьяр

**Визимьяр** (, ) — Мари Илнең Килемары районында урнашкан бистә, 1986—2000 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 2 100 кеше (2010 ел).

## География
Визимьяр Килемардан 52 километрга көньяграк урнаша. 2000-елларга кадәр — Килемары тимер юлында станция. Визимьяр аша P173 Йошкар-Ола — Козьмодемьянск автоюлы уза.

## Тарих
Визимьяр 1930-елларда Мадары урман хуҗалыгының авылы нигезендә нигезләнә.

1986 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

2000 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча милли составы : руслар — 53,9%, чирмешләр — 37,4%, татарлар — 4,6%, чуашлар —2,7%.
## Искәрмәләр

Төркем:Килемар районы торак пунктлары
Урыс Кугунуры

**Рус Кугунуры** (, ) — Мари Илнең Көҗәңәр районында урнашкан .

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (74,1%), руслар (24,5%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Көҗәңәр районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Көҗәңәр районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Рөстәм Закиров

**Рөстәм Закиров** – популяр эстрада җырчысы, Татарстанның халык артисты (2014 елның 6 маеннан)

Рөстәм Раиф улы Закиров Арча районының Урта Пошалым авылында 1967 елның 11 маенда дөньяга килгән. 
Казан педагогика институтының музыка факультетын тәмамлый.

1988 елда «Татар җыры» бәйгесендә катнашып, Казан сәхнәсенә беренче мәртәбә аяк басты. 1993 елда ике җыр: «Иске Карурман» һәм«Агыла да болыт агыла» җырларын башкарып, Гран-при яулый. 1993 елда Илсур Хөснетдинов сүзләренә Ганс Сәйфуллин язган «Ташлама син мине, ташлама» җыры белән популярлык казана.

Туган авылында 2004 елдан башлап, кыш уртасында һәр елны “Пошалым чаналары” җыр фестивале уза. Рөстәм Закиров фестивальгә нигез салган, үз хисабына үткәрә башлаган бу чара Арчада гына түгел, бүген Татарстанда да билгеле.
 
## Гаиләсе
Әтисе — Раиф (вафат), әнисе — Разия, бертуган абыйлары — Рафис, Расих.

Гаилә хәле: хатыны — җырчы Люция Мусина, балалары — Айрат, Миләүшә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* [Рөстәм ЗАКИРОВ: “Гөнаһым юк” // [Бердәмлек (Самара)]. № 23 (1098), 4 июнь 2011 ел]

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
AQŞ açıq tennis yarışı

**AQŞ açıq tennis yarışı** (inglizçä *The United States Open Tennis Championships, US Open*) — Zur Başlıq dürt yarışınıñ berse.

Här yılnı avgust azağında - sentäber başında ütkärelä.

Yarış qısalarında yalğız ir-at, yalğız xatın-qız, parlı ir-at, parlı xatın-qız, qatnaş, yäşüsmer, veterannar bäygeläre uzdırıla.

Yarışnı oyıştıruçı - AQŞ tennis assotsiatsiäse. Yarış qatı tüşämle kortlarda ütkärelä.

1978 yıldan uyınnar Billi Cin King isemle Milli tennis üzägendä (Nyu-York, Kwins) uza. 

Berençe yarış 1881 yılda **Nyuport** şähärendä (Rod-Aylend) uza.

1968 yıldan birle biş törle bäyge berdäm "AQŞ açıq yarışı"na berläşä.

Yarışnıñ töp kortı - Artur Eş Stadium.

Rusiä tennisçıları arasında Marat Safin (2002, yalğız tör), Svetlana Kuznetsova (2004, yalğız), Mariä Şarapova (2006, yalğız) yarışta ciñdelär. 

## Monı da qarğız

*Wimbldon tennis yarışı
*Frantsiä açıq tennis yarışı
## Sıltamalar

* Официальный сайт 
* Чемпионы и финалисты открытого чемпионата США. Справочник 

Төркем:Теннис
Нолька (Йошкар-Ола шәһәре)

**Нолька** (, ) — Мари Илнең Йошкар-Ола шәһәр округында урнашкан бистә.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (68,9%), чирмешләр (22,3%), татарлар (6,3%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Йошкар-Ола шәһәр округы авыллары 12rus.ru сайтында

Төркем:Йошкар-Ола шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Avstraliä açıq tennis yarışı

**Avstraliä açıq tennis yarışı** (inglizçä *Australian Open*) - Zur Başlıq dürt yarışınıñ berse.

Här yılnı ğinwarda Melburn (Avstraliä) şähärendä ütkärelä, tennis fasılında Zur Başlıqnıñ berençe yarışı bulıp tora.

Yarış qısalarında yalğız ir-at, yalğız xatın-qız, parlı ir-at, parlı xatın-qız, qatnaş, yäşüsmer, veterannar bäygeläre uzdırıla.

Berençe yarış Melburn şähärendä 1905 yılda uza (Avstralaziä yarışı). 1927 yılda yarış isemen "Avstraliä yarışı"na üzgärtelä. 1969 yıldan açıq yarış. 1972 yılğa qädär 6 qalada uza, 1972 yıldan alıp Melburnda ğına ütkärelä.

Yarışnıñ töp kortı - Rod Leyver Arena (*Rod Laver Arena*).

Rusiä tennisçıları arasında Yevgeniy Kafelnikov (1999), Marat Safin (2005, yalğız tör), Svetlana Kuznetsova (2004, yalğız), Mariä Şarapova (2008, yalğız, Ana İvanoviçnı finalda ciñä) yarışta ciñdelär.

## Monı da qarğız

*Wimbldon tennis yarışı
*Frantsiä açıq tennis yarışı
* AQŞ açıq tennis yarışı
## Sıltamalar

* Официальный сайт Открытого чемпионата Австралии 
* Путеводитель турнира  
* Рекорды чемпионата
Төркем:Теннис
Төркем:Австралия
Якимово

**Якимово** — топоним:

## [[Болгария]]
* Якимово — Болгариянең  авылы.

## [[Русия]]
* Якимово (Мари Ил) (, ) — Мари Илнең Йошкар-Ола шәһәр округында урнашкан авыл.
Игнатьево

**Игна́тьево** — .

; Торак пунктлар
* Игнатьево — Амур өлкәсенең Благовещенск районында урнашкан авыл.
* Игнатьево (Мари Ил) (, ) — Мари Илнең Йошкар-Ола шәһәр округында урнашкан авыл.
Савино

**Савино** — топоним:

* Савино (Татарстан) — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
* Савиново (Суна районы) () — Киров өлкәсенең Суна районында урнашкан авыл.
* Савино (Яраң районы) () — Киров өлкәсенең Яраң районында урнашкан авыл.
361-нче укчы дивизиясе (1-нче формалаштыру)

**361-нче укчы дивизиясе** (*361 сд *) — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККА Кораллы көчләре составындагы ССРБ хәрби берләшмәсе.

## Тарих

1941 елның сентябрь-октябрьләрендә оештырылган һәм Уфадан ерак түгел Алкино авыл

## Сугыш юллары

## Җитәкчеләр составы
* подполковник Михайлов Д.В.

## Бүләкләр һәм исемләр

## Әдәбият

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Справочник на сайте клуба «Память» Воронежского госуниверситета
* Боевой состав Советской Армии 1941—1945
* Перечень № 4 управлений корпусов, входивших в состав Действующей армии в годы Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.
* Командный состав РККА и РКВМФ в 1941—1945 годах

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Югары Төрек

**Югары Төрек** (, ) — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (87,3%), руслар (9%), татарлар (3,6%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Мари-Төрек районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Мари-Төрек районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Дубровка

**Дубро́вка**, **Ду́бровка**:

## Төрле
* **[[Дубровка (Мәскәү)|Дубровка]]** — Мәскәүдә тарих урын

## Елгалар
* Дубровка

## Торак пунктлар
### 
{|width="100%"
|-
|width="205"|

* Дубровка —  Бешенковичи районындагы Верхнекривинский авыл советы авыл.
* Дубровка —  Браслав районындагы авыл.
* Дубровка — Березковский сельсовет, Докшицы районындагы авыл.

* Дубровка — деревня, Рясненский сельский Совет сельсовет, Дрибинский район

### 
**Эчтәлек (Россия):**
Алтай
Амур өлкәсе
Архангель өлкәсе
Башкортостан
Белгород өлкәсе
Брянск өлкәсе
Владимир өлкәсе
Вологда өлкәсе
Воронеж өлкәсе
Иваново өлкәсе
Калининград өлкәсе
Калуга өлкәсе
Кемеро өлкәсе
Киров өлкәсе
Кострома өлкәсе
Курган өлкәсе
Ленинград өлкәсе
Липецк өлкәсе
Марий Эл
Москов өлкәсе
Нижегород өлкәсе
Новгород өлкәсе
Новосибирск өлкәсе
Омск өлкәсе
Ырынбур өлкәсе
Орел өлкәсе
Пермский край
Псков өлкәсе
Рязань өлкәсе
Самар өлкәсе
Сембер өлкәсе
Смоленск өлкәсе
Тамбов өлкәсе
Татарстан
Тверь өлкәсе
Томск өлкәсе
Тула өлкәсе
Удмуртия
Челябинск өлкәсе
Чувашия
Ярославль өлкәсе


## Шулай ук карагыз
* Дубровка-Челябинская
* Зур Дубровка
* Отар-Дубровка
* Дубровка районы
* Дубровка авыл җирлеге
Юкәлекүл (Дүртөйле районы, Тәкәрлек авыл советы)

**Юкәлекүл** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы. Тәкәрлек авыл советына карый. 2009 елның 1 гыйнварына биредә  141 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография

## Шәхесләр

* Зиф Имамов (1940–2006), журналист, БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кушнарин

**Кушнаренко** (элек *Топорнин* исемен йөртә) — авыл, Кушнаренко районы (1930—63 елларда һәм 1965 елда алып) һәм Кушнаренко а/с үзәге, Кушнаренко җимеш-җиләк һәм йөзем культуралары селекциясе үзәгенең үзәк утары; пристань. Уфадан һәм шул ук исемле тимер юл станциясеннән Төньяк Көнбатышка таба 60 км ераклыкта Көдешле елга (Агыйдел елгасы кушылдыгы) буенда, Мәскәү—Уфа (М7 «Идел»), Кушнаренко—Чакмагыш—Бакалы, Арслан—Кушнаренко автомобиль юлларында урнашкан.

## Кыскача белешмә
Халкы (мең кеше): 1906 елда — 1,5; 1920 — 3,2; 1939 — 5,9; 1959 — 6,1; 1989 — 9,2; 2002 — 10,6; 2010 — 9,9. Башкортлар, татарлар яши (2002). Профтехучилище, гимназия, Кушнаренко урта мәктәбе №1, балалар музыка мәктәбе, 4 балалар бакчасы, Пионерлар йорты, ДЮСШ, үзәк район дәваханәсе һәм китапханәсе, мәдәниәт йорты (12 халык үзешчән сәнгать коллективы, шул исәптән “Сандугач”), тарих-туган якны өйрәнү музее, мәчет, чиркәү бар.

## Тарихи белешмә

1790 елда купчий кәгазе буенча капитан С.Е.Топорнин сатып алган Уфа өязе Каңлы вулысы башкортларының асаба җирләрендә Степановка авылы буларак нигез салына. 1795 елда 111 ир-ат исәпкә алынган, 1865 елда Покровка (Степановка, Топорнин) авылында  62 йортта 698 кеше яшәгән. Игенчелек, арба ясау, яабата үрү белән шөгыльләнгәннәр. вулыс идарәсе урнашкан, чиркәү (1822 елда төзелгән), училище, шәраб куу заводы, поташ заводы, су һәм 2 җил тегермәне, 21  кибет булган. 19 гасыр азагында Топорнин буларак исәпкә алынган. 1906 елда чиркәү, зимства мәктәбе, чиркәү-мәхәллә мәктәбе, почта бүлекчәсе, зимства станциясе, ялланып эшләүгә нигезләнгән янгын сүндерү җәмгыяте, 5 тимерлек, пар белән эшләүяе тегермән һәм ярма яргыч, керосин двигателе эшләткән 2 тегермән, 12 җил тегермәне, 6 иген киптергеч, 7 калач пешерү остаханәсе, 18 иген кабул итү пункты, 47 иген склады, чәй, шәраб, галантерея, 2 сыра, 2 тимер-томыр, 5 мануфактура һәм 15 бакалея кибете, 2 мөгәҗәй теркәлгән; авылда вулыс идарәсе урнашкан; ярминкәләр үткәрелгән; парахут һәм иген пристане эшләгән. 1936 елда хәзерге исемен (БАССРның Игенчелек ХК МТС ының сәясәт секторы нач. И.И.Кушнаренко хөрмәтенә) йөртә. 1963—65 елларда — Чакмагыш районының административ үзәге. Топорниннар йортының бинасы (19 гасыр башы) архитектура истәлеге булып тора. Авыл тирәсендә Кушнаренко каберлеге урнашкан. Н.Н.Глебова, Л.В.Казанцева, В.Д.Паширов, И.Ә.Фаршатов шул авылда туган.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Аклан

**Аклан** - язучы Нурихан Фәттах романы. Н.Фәттах югалган билгесез утрау - Атлантиданы Аклан дип атый.

Әсәр 1999 елда языла башлаган һәм тәмамланмаган. Нурихан Фәттах гөманлавынча, татар халкының тарихы әнә шул борынгы Аклан утравына барып тоташа. 

## Чыганаклар
Аклан: роман. / Нурихан Фәттах. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. — 399 б. — 2000 д.

Төркем:Нурихан Фәттах әсәрләре
Төркем:Татар телендәге романнар
Төркем:Әдәбият
Diwan

**Diwan** (farsı *دیوان‎* ) — qayber İslam däwlätlärendä yuğarı başqarma häm qanunnar çığara torğan xakimiät organı häm şuşı organnıñ citäkçese ataması.

## Tarix

Berençe tapqır *Diwan* süze **xälifä Omar** (634-644) xakimlegenä bağışlanğan käğäzlärdä IX ğasırda telgä alına.

### Tatar däwlätläre

Qazan xanlığında häm bütän tatar däwlätlärendä Diwan - qanunnar çığara torğan yuğarı wäkillär däwlät organı bulğan. Qayçaqta Diwan äğzaları xannı saylağan. Däwlät başında xan torğan. Anıñ eşçänlege asılda díwan äğzaları qarar-kiñäşläre nigezendä alıp barılğan. Xannan qala aqsöyäklär qatlawın bäk, ämir, morzalar, ruxanilar, ä xärbi qatlawnı uğlan, bahadir, içkilär täşkil itkän. İdaräçe ıruğlar: Arğın, Barın, Qıpçaq, Şirin bulğan.

## Xäzerge zaman
Marokko soltanatında ministrlıqlar diwan dip atala.
*    Diwan al-Alaf: xärbi ministrlıq
*    Diwan al-Bar: diñgez ministrlığı
*    Diwan al-Shikayat (Chikayat): şiqäyät ministrlığı

## Sıltamalar

* EtymologyOnLine
* RoyalArk- here Morocco

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Ислам тарихы
Суыккул

**Суыккул** — Башкортстанның Дүртөйле районында урнашкан татар авылы. 2010 елның 1 гыйнварына биредә 825 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Арсентий Спиридонов (1930-1996), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Эңгәсәк

*Эңгәсәк (елга) - Башкортстандагы елга.
*Эңгәсәк (авыл) - Башкортстандагы авыл.
Яңа Тинчәле (Буа районы, Кыят авыл җирлеге)

**Яңа Тинчәле** — Татарстан Республикасының Буа районына керүче авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Халык
2010 елгы җанисәп буенча биредә 87 кеше яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 2 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 50%,
чуашлар — 50%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Атлантида

**Атлантида** - риваятләр буенча, югалган билгесез утрау-дәүләт, яки архипелаг, континент. Антлантиданың кайда урнашканлыгы билгеле түгел. Платон сүзләре буенча Атлантида Атлант тауларына каршы якта урнашкан булган. Утрау б.э.к. 9500 елларда җир тетрәү нәтиҗәсендә халкы белән бергә су астында калган дип баралар.

Атлантида белән кызыксынучыларны атлантологлар диләр.

Атлантида сәнгатьтә зур урын алып тора.

## Әдәбиятта

* Нурихан Фәттах югалган билгесез утрауны - Атлантиданы *[[Аклан]]* дип атый. 

## Искәрмәләр

Төркем:Әфләтүн
Төркем:Атлантида
Төркем:Антик мифология
Төркем:Уйланма утраулар
Апач (Зәй районы)

**Апач**, *элекке исемнәре* Сармаш, Түбән Сармаш ()  — Татарстан Республикасының Зәй районына керүче авыл. Бохарай авыл җирлегенә керә. Авылда мәчет эшли.
Хатыйп Миңнегуловның туган авылы.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 69 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 89,86%,
шул исәптән керәшен татарлары — 7,25%,
урыслар — 8,70%,
башка халыклар — 1,45%.

## Шәхесләр

Бертуган Миңнегуловлар:
* Миргалим Миңнегулов (1935―2023), ерак араларга йөзү капитаны.
* Хатыйп Миңнегулов (1939), фән докторы (1991), КФУ профессоры (1992). Миргалим Миңнегуловның бертуган энесе.
* Хәнифә Миңнегулова (1943), РСФСР атказанган укытучысы (1990).
* Гөлнур Йосыф кызы Миңнегулова (? ― 2021 елның ноябрендә вафат), Сарман районы Ләшәү Тамак авылы элемтә бүлеге мөдире булып 30 ел эшләгән.
## Моны да карагыз
* Сармаш елгасы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Төньяк Европа — Көнбатыш Кытай

**«Төньяк Европа — Көнбатыш Кытай» тиз йөрешле автомагистрале** — Санкт-Петербургны (Россия) Ляньюньган порты (Кытай) белән тоташтырачак юл — Финляндия чигеннән Көнбатыш Кытайга кадәр сузыла. Аурупа белән Азия арасында транспорт бәйләнешен яхшыртуны һәм Кытайдан товар импортын җиңеләйтүне максат итә. Төзелеш эшләре 2008 елда башланды. 2018 елда тәмамланыр дип фаразлана.

Яңа автобан Санкт-Петербургдан башланып, төзелүче тиз йөрешле автомагистраль буенча
Мәскәүгә җитәргә, аннан Мәскәү-Казан федераль юлы буенча узарга тиеш. Татарстанда юл Сорочьи Горы янында Кама елгасы аша күпердән чыгып, Әлмәткә кадәр 150 км үтә. Башкортстанның көнбатышында Бәләбәй, Стәрлетамак янәшәсеннән бара. Казакъстанда трасса Актүбә, Кызылорда, Шымкент, Тараз, Кордай, Алматы тирәсеннән уза. Кытайда Хоргос, Өремче яныннан үтеп, Ляньюньган диңгез портына барып җитә.

* Юлның барлык озынлыгы — 8445 км
* Төре — автомагистраль, автобан, тиз йөрешле юл
* Йөреш полосалары саны — 4 яки 6
* Хәрәкәт тизлеге — 100—150 км/сәг.
* Климат шартлары — континенталь, кискен континенталь

Юлның күпчелек өлешендә автомобильләрдә йөрү түләүле булачак.

## Сылтама

http://www.europe-china.kz/

Төркем:Автомобиль юллар
Гагарин районы (Смоленск өлкәсе)

**Гагарин муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Гагарин шәһәре.

## Тарих
Гагарин районы 1929 елны оештырылган.

## География

Төп елгалар — Гжать, Яуза, Олеля, Петровка.

## Административ бүленеш

## Демография
Ярцево районының иң зур торак урыны – Гагарин шәһәре.

## Халык

## Истәлекле урыннар
* Православ чиркәве,  —

### Советлар Берлеге Каһарманнары
*  Виноградов, Николай Константинович (Фокино авылы)
*  Волков, Евгений Максимович (Колесники авылы)
*  Юрий Гагарин (Клушино авылы)
*  Жестков, Александр Иванович (Ляпино авылы)
*  Крылов, Николай Николаевич (Пашутино авылы)
*  Маричев, Василий Павлович (Савино авылы)
*  Молоненков, Константин Иосифович (Лисиченки авылы)
*  Павлов, Тимофей Иванович (Воробьёво авылы)
*  Пискарёв, Иван Васильевич (Мелихово авылы)
*  Румянцев, Александр Степанович (Черногубцев авылы)
*  Румянцев, Дмитрий Михайлович (Ивашково авылы)
*  Соколов, Василий Афанасьевич (Старо-Пырнево авылы)
*  Цапов, Иван Иванович (Вяльково авылы)
*  Чернов, Иван Семёнович (Чувидово авылы)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Официальный сайт МО «Гагаринский район»
* Памятники архитектуры Гагаринского района
* Энциклопедия Смоленской области 

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Смоленск өлкәсенең Гагарин районы