open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәсүлия мәдрәсәсе

**«Рәсүлия» мәдрәсәсе** — Ырынбур губернасы Троицк шәһәренең (хәзерге Чиләбе өлкәсе) Татар бистәсе урнашкан Бишенче җәмигъ мәчете каршындагы мәдрәсә.

## Тарихы
Мәдрәсә 1884 елда Троицк шәһәрендә Бишенче җәмигъ мәчете каршында З.Х.Рәсүлев инициативасы белән И.Алтынсарин акчасына ачыла. 1886 елдан Алтынсарин акчасына төзелгән агач бинада, ә 1905 елдан — нигездә Зәйнулла Рәсүлев акчасына салынган 2 катлы кирпеч бинада урнашкан була.

Ырынбур мөселман диния назараты карамагында була, җирле мөселман халыклары (татарлар, казакълар, башкортлар), шул исәптән Рәсүлевнең шәхси акчасына тотыла. Укыту‑тәрбия эшендә мәчетнең имам‑хатибы җитәкчелек итә. Мөдәрисләре булып Зәйнулла Рәсүлев (1884 елдан) һәм Габдрахман Рәсүлев (1905 елдан) торган.

1919 елда мәдрәсә ябыла.

2015 елда мәдрәсә яңадан ачылу максатыннан төзекләндерелә башлый. 2018 елның 6 июлендә мәдрәсә яңадан ачыла. 2018 елның 1 сентябреннән мәдрәсәдә укыту эшләре башлана.

## Уку барышы
Мәдрәсәгә урта мәдрәсә һәм урта класслар тәмамлаган һәм кабул итү имтиханнарын уңышлы тапшырган ир балалар кабул ителгән. XX гасыр башыннан уку түләүле була башлый, укучылар елына 8 сум түләргә тиешле була. Уку курсы — 11 ел дәвам итә. 1893 елдан уку җәдитчелек ысулында укытыла башлый. Уку программасына Коръән тәфсирен, хәдисләр, татар, гарәп телләрен, мөселман каллиграфиясен, ислам һәм гомуми тарихны, логика, әхлак, гигиена, география, химия, физика, зоология фәннәрен өйрәнү кергән.

1913 елда биредә татар, башкорт, казакъ һәм башка төрки халыкларыннан 240 кеше укыган.

## Чыганаклар
* Гизатуллин Р. Н. Расулия // Башкирская энциклопедия / гл. ред. М. А. Ильгамов. — Уфа : ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Мидияк мәдрәсәсе

Төркем:Россия мәдрәсәләре
Татарстан Совет Социалистик Республикасының дәүләт суверенлыгы турында декларация

**Татарстан Совет Социалистик Республикасының Дәүләт Суверенлыгы турында Декларация** — Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасын Татарстан Совет Социалистик Республикасына, соңыннан Татарстан Республикасына әйләндергән декларация.

## Тарих
Татарстан Дәүләт Суверенлыгы Декларациясен 1990 елның 30 август көнне Татарстан Совет Социалистик Республикасы Югары Советы Рәисе Минтимер Шәймиев имзалады. 1990 елның 31 август көнне «Совет Татария» гәҗитендә бастырыла. Декларация буенча ТССР Югары Советы Республиканың дәүләт хакимияте иң югары органы дип билгеләнә.

## Тулырак мәгълүмат
1990 елның 30 августында Татарстан ССР Югары Советы икенче сессиясендә кабул ителгән ТССР Дәүләт Суверенлыгы Декларациясе ТССР дәүләт суверенлыгын игълан итә һәм Татарстан Республикасына әйләндерә. Декларация Татарстан икътисади үсешенә, төрле милләтле республика ватандашларының дуслыгы һәм бердәмлеге ныгайтуына, татар һәм рус теле тигез хокуклы булуларына зур йогынты ясый.

Документ машиналы язу ысулын кулланып әзерләнде, текст ТССР Югары Советы Рәисе М.Ш. Шәймиев үз кулы куелган имзасы белән раслана.

Документ документның төп нөсхә икәнлеге критерийлары буенча бердәнбер, мәдәни, тарихи, хокукый, сәяси яклардан әһәмиятле дип билгеләнә.

## Шулай ук карагыз

* Татарстан суверенлыгы турында референдум
* Татарстан суверенитеты төшенчәсе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Декларация тексты (татар телендә)
* Декларация тексты (рус телендә)

Төркем:Татарстан дәүләтчелегенең хокукый актлары
Төркем:Татар милли хәрәкәте чаралары
Ак чәчәкләр (әсәр)

**Ак чәчәкләр** — Габдрахман Әпсәләмов тарафыннан 1965 елда иҗат ителгән роман.

## Тарихы

Роман беренче тапкыр «Совет әдәбияты» журналының 1965 елгы 1-5 санларда басыла. Аннары Татарстан китап нәшриятында аерым китап булып дөнья күрә. 1989 елда 100 меңлек тираж белән басылып чыга. Соңгы тапкыр 2019 елда өч мең данәдә басыла.

Габрахман Әпсәләмовка 1965 елда инфаркт кичереп, бик күп тапкырлар шифаханәдә ятырга туры килә. «Ак чәчәкләр» романы авторның больницада авырып ятканда күргәннәренә нигезләнеп языла.

## Сюжеты
«Ак чәчәчкләр» романы медицина хезмәткәрләре, табиблар тормышын яктырта. Әсәрнең үзәгендә табиблар тора. Романның төп геройлары — татарның беренче табибы булып сурәтләнгән Әбүзәр Таһиров һәм яшь белгечләр Гөлшәһидә белән Мансур. Таһировның прототибы булып татарлар арасында беренче медицина профессоры Әбүбәкер Терегулов тора. Гөлшәһидә образы - Габдрахман Әпсәләмовның күршесе, терапевт булып эшләүче Зөмәрә Зарипова.

## Экранлаштыру

* Роман буенча беренче фильм 1970 елда төшерелгән, ләкин ул сакланмаган, архивтан югалган.
*«Ак чәчәкләр» романы буенча 2015 елда Казанда  «Татарстан Республикасы телләрен саклау дәүләт программасы» кысаларында Татарстанның фән һәм мәгариф министрлыгы ярдәме белән «Татарстан — Яңа Гасыр» студиясендә «Ак чәчәкләр» фильмы төшерелә.

## Чыганаклар

* Ак чәчәкләр бүләк итте: Габдрахман Әпсәләмов турында истәлекләр /төз., кереш сүз авт. Г. Мөхәммәдова; рәс. Р. Сәйфуллина. – Казан : Мәгариф, 2001.– 159 б.
* Дәүли, Н.  Ул безгә ак чәчәкләр бүләк итте / Н. Дәүли // Ак чәчәкләр бүләк итте : Г. Әпсәләмов турында истәлекләр. – Казан, 2001. – Б.44-54.
* Нигъмәтуллина, Н. Рухландыра : Г. Әпсәләмовның «Ак чәчәкләр» романы турында укучылар фикере / Н. Нигъмәтуллина // Социалистик Татарстан. – 1965.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Габдрахман Әпсәләмов. Ак чәчәкләр: Роман. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1989. — 510 бит. 
* Ләбиб Лерон. «Ак чәчәкләр» романын тикшерү.

Төркем:Габдрахман Әпсәләмов әсәрләре
Төркем:Татар әдәбияты
Ак чәчәкләр

* Ак чәчәкләр — Габдрахман Әпсәләмов тарафыннан 1965 елда иҗат ителгән роман.
* Ак чәчәкләр - Ак чәчәкләр» романы буенча 2015 елда Казанда төшерелгән фильм.
* Ак чәчәкләр - Ак чәчәкләр» романы буенча 1970 елда Казанда төшерелгән фильм.
Хунгарикум

**Хунгарикум** (маҗарча hungarikum, Hungary — Венгрия һәм unicum — уникаль) — Венгрия культурологиясендә киң кулланылган төшенчә, ул Венгрияда эшләп чыгарылган, җитештерелгән, уникаль, венгрларда киң таралган әйбер, күренешләр, хезмәтләр үзенчәлекләре.

Хунгарикум исемлегенә кергән әйберләр венгрларның көнкүрешенә, йолаларына һәм мәдәниятенә бәйле һәм Венгриянең милли үзенчәлеген тәшкил итәләр. Хунгарикум төшенчәсе киң мәгънәдә бөтен венгрлар белән бәйле әйберләрне, кайчакта хәтта күренекле венгрларны, аларның казанышларын һәм алар уйлап чыгарган әйберләрне дә аңлата. Венгр теле үзе үк хунгарикум булып тора.

## Чыганаклар
* Определение «хунгарикум»
* http://www.mfa.gov.hu/NR/rdonlyres/56997B6D-A939-4ED6-91A7-5075718B6B61/0/Hungaricum_en.pdf 

Төркем:Маҗарстан мәдәнияте
Рауно Лехтинен

**Рауно Вяйнямо Лехтинен** (; 7 апрель 1932 ел — 1 май 2006 ел) — фин дирижёры һәм композиторы.

## Биографиясе
Рауно Вяйнямо Лехтинен 1932 елның 7 апрелендә Тампере шәһәрендә туган. 1960 нчы елларда «Летку-енка» көен иҗат иткән. Ул җыр һаман да фин мелодияләр дөнЬясында бик популяр булып кала бирә.

2006 елның 1 маенда Хельсинки шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар

* Rauno Lehtisen muistokirjoitus Helsingin Sanomissa 
* Elvis ry: Rauno Lehtinen 
* Elonetissä

Төркем:Финляндия композиторлары
Төркем:Финляндия дирижерлары
Каргалы мәдрәсәләре

**Каргалы мәдрәсәләре** — 1746-1920 елларда Ырынбур губернасы Сәет бистәсендә (хәзерге Ырынбур өлкәсе Сакмар районы Татар Каргалысы авылы) эшләгән мөселман мәктәпләре комплексы.

## Тарихы
Бистәдәге башлангыч мәдрәсә Беренче җәмигъ мәчете каршында 1746 елда салына. Бистәдә яңа мәчетләр салыну белән бергә алар каршында мәдрәсәләр дә ачыла барган. Бистәдә XX гасыр башына 9 мәдрәсә эшләсә, 1913 елга аларның саны унга җитә. Мәдрәсәләр, нигездә җирле сәүдәгәрләрдән җыелган, хәйрия акчасына тотылган.

1969 елда 496 шәкерт укыса, XX гасыр башында  9 мәдрәсәдә – 700, 1913 елда 10 мәдрәсәдә 498 укучы укыган.

1919-1920 елларда мәдрәсәләр ябыла.

## Уку барышы
Барлык мәдрәсәләр дә Ырынбур мөселман диния назараты карамагында була. Укыту‑тәрбия эше белән мәчетләрнең имам‑хатиплары һәм Бохара, Сәмәрканд мәдрәсәләрендә белем алган мөдәрисләр җитәкчелек иткән. Уку бушлай булып, курсы – 7-10 ел дәвам иткән. Уку алдан кадимчелек нигезендә алып барылган. 1985 елдан Ырынбур сәүдагәрләре Хөсәеновлар инициативасы белән җәдитчелек агымы нигезендә укытыла башлый. Уку программасына Коръәнне, хәдисләрне, мөселман догматикасын һәм этикасын, логика, гарәп теле, фарсы теле, татар телләрен өйрәнү кергән, кайбер мәдрәсәләрдә рус теле дә укытылган. Җәдитче укытучылар әзерләү буенча 1900-1901 елларда Фатих Кәрими җитәкчелек иткән. 1913 елда 4 мәдрәсәдә җәдитчелек ысулы белән укытсалар, калганнарында дини‑схоластик нигездә укыту дәвам ителгән.

## Чыганаклар

* Денисов Д. Н. Медресе Каргалы // Ислам на Урале. Энциклопедический словарь / Сост. и отв. редактор Д. З. Хайретдинов — М.: «Медина», 2009. — 404 б. — ISBN 978-5-9756-0054-7.
* Ризаитдин бин Фахретдин. Сэгид. Казан, 1897.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* «Хөсәения» мәдрәсәсе

Төркем:Россия мәдрәсәләре
Төркем:Каргалы мәдрәсәләре
Наталья Авдеева

**Наталья Германовна Авдеева** (1988 елның 6 сентябрендә туган, Калининград) — Россия спортчысы, 2019 елгы дөнья чемпионы, 2019 елгы Европа уеннары чемпионы, җәядән ату буенча Россия чемпионаты чемпионы һәм призеры. Ил җыелма командасы әгъзасы.

## Биографиясе
Авдеева Наталья Германовна 1988 елның 6 сентябрендә Калининград шәһәрендә туган. Наташаның әти-әнисе аны җәядән ату секциясенә бирергә карар иткән. Кызның классик җәя белән өйрәнүен җайлап булмый. Ул блоклы җәя белән шөгыльләнүгә күчә. Ныклы шөгыльләнгәнгә күрә ул Россия Федерациясе спорт мастерына кадәр үсә.

## Спорт карьерасы
Егерме елга Россия җыелмасында командасы составында катнашты. Универсиадада беренче тапкыр 2011 елда чыгыш ясады, команда ярышларында көмеш медаль яулады. Иммануил Канта исемендәге Балтыйк федераль университеты аспирантурасында укыды. Халыкара класслы спорт мастеры исемен алды..

2015 елның июлендә Кванджу шәһәрендәге XXVIII Бөтендөнья җәйге Универсиадада хатын-кызлар арасында составлы җәядән ату буенча ярышларда алтын медаль яулады..

Спортчы Наталья 2018 елгы Дөнья кубогы триумфаторы булды.

2018 елның 19 февралендә Американың Янктон шәһәрендә Наталья Авдеева бинада блоклы җәясеннән ату буенча дөнья чемпионаты алтын медален яулады. Финалда спортчы төрек кызы Есим Бостанны җиңде.

2019 елның 15 июнендә блоклы җәясеннән ату буенча дөнья чемпионы семен алды. Турнир Хертогенбоста узды. Финалда Авдеева америкалы Пейдж Пирсны 142:141.  исәбе белән җиңде.

Минск шәһәрендә Европа уеннарында 2019 елның июнендә  көмеш медаль яулады, ә  II Европа уеннарда шәхси беренчелектә җиңүчесе булды.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Наталья Авдеева — профиль на сайте Международная федерация спортивной стрельбы|Международной федерации стрельбы из лука

Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Светлана Савицкая

**Светла́на Евге́ньевна Сави́цкая** (1948 елның 8 августында туган, Мәскәү) — совет галәмчесе, очучы-сынаучы, педагог. Валентина Терешковадан соң дөньяда икенче космонавт-хатын-кыз. Дөньяда ачык космоска чыккан беренче хатын-кыз космонавт. Ике тапкыр Советлар Берлеге каһарманы (1982, 1984). ССРБның очучы-космонавты (1982). Ике Ленин ордены (1982, 1984). ССБРның атказанган спорт мастеры (1970). КПСС / КПРФ әгъзасы 1975 елдан бирле. Техник фәннәр кандидаты. ССБР Югары Советы депутаты (1989-1991). Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасына II, III, IV, V, VI, КПРФтан (1996 елдан) VII чакырылыш делегаты.  Ике тапкыр Советлар Союзы Герое булган бердәнбер катын-кыз..

## Биографиясе
1948 елның 8 августында Мәскәүдә туган. Әтисе - совет очучысы һәм хәрби начальник, авиация маршалы Евгений Яковлевич Савицкий. Әнисе - Лидия Павловна Савицкая, Бөек Ватан сугышы елларында әтисе җитәкчелек иткән корпуста хезмәт иткән; соңыннан ул мәктәп укытучысы булып эшләгән.. Әтисе кызын тәрбияләүгә игътибар итмәгән, балачактан аңа тулы ирек биргән. Мәктәпкә Светлана факультатив йөргән, әмма шул ук вакытта "бик яхшы" укыган. Күк йөзен дә, һөнәр буларак, үзе сайлаган..

1966 елда 637 санлы Мәскәү мәктәбен (хәзерге вакытта Советлар Союзы Флоты Адмирал Флоты исемендәге 1465 нче мәктәп) тәмамлый. Мәскәү авиация институтына (МАИукырга ) керә, ул 1972 елда тәмамлый. МАИда укыган вакытта шулай ук Калуга авиация очу-техник училищесында укыган, ул 1971 елда "очучы-инструктор" квалификациясен алган.

1969 елдан 1977 елга кадәр Светлана Савицкая ССРБ җыелма командасы составына пилотаж спорты буенча керде. 1970 елда Бөекбританиядәге поршневый самолётларда пилотаж спорты буенча дөнья беренчелеге откан. Стратосферадан төркем белән сикерү буенча 3 дөнья рекорды һәм реактив самолетларда 18 авиация рекорды куйды. 1970 елда СССРның атказанган спорт мастеры исеменә лаек булган..

1980 елның августында очучы-космонавтлар отрядына җибәрелә. 1981 елның июнендә  космонавт-тикшеренүче итеп алына.

1982 елда галәмче-тикшеренүче сыйфатында "Союз Т-5", "Союз Т-7" һәм "Салют-7" орбиталь станциясе корабльләрендә космоска очыш ясый.

1984 елда бортинженер сыйфатында "Союз Т-12" кораблендә һәм "Салют-7" орбиталь станциясендә очыш ясый. Очыш вакытында хатын-кызларның беренчесе булып ачык космоска чыга.

"Салют-7" станциясенә 1986 елда "Союз Т-15C" кораблендә дөньяда беренче хатын-кыз экипажы командиры сыйфатында (өч хатын-кыз-космонавт) очарга әзерләнә, ләкин бу очыш булмый.

## Искәрмәләр

## Библиография
* 

## Сылтанмалар
* 
* 
* 
* Светлана Евгеньевна Савицкая.

Төркем:ССРБ космонавтлары
Төркем:Хатын-кыз космонавтлар
Вилис Лацис

**Вилис Лацис** (, , ,  — , ) — латыш телендә иҗат иткән язучы, дәүләт эшлеклесе, ЛатССРның халык язучысы (1947), ике мәртәбә Сталин премиясе лауреаты (1949, 1952). 1917-1921 елларда Алтайда: Барнавыл укытучылар семинарясе укучысы, авыл хуҗалыгы эшчесе, силСовет сикритәре. Латвиягә кире кайткачтын (1921) сатучы, балыкчы, порт йөкчесе, парахутта мич ягучы булып эшләгән. 1930-елларда Рига шәһәр китапханәсе китапханәчесе, **' һәм **' гәҗитләре хезмәткәре.

1940 елның июль-август айларында ЛатССРның чит ил эшләре министры, 1940-1959 елларда ЛатССРның ХКШ (Министрлар шурасы) рәисе; бер үк вакытта (1954-1958) СССР ЮШның Милләтләр шурасы рәисе.

Язучы буларак башта фантастика, аннары социалистик реализм жанрларында иҗат итә; әсәрләре 1921 елдан башлап басыла башлый. **' (1930-1931), **' (1931-1934), **' (1933-1934, 1939 һәм 1957 елларда экранлаштырыла), **' (1936-1938, 1990 елда экранлаштырыла), **' (1937-1938, 1983 елда экранлаштырыла), **' (1946-1948, 1960 елда экранлаштырыла), **' (1952, 1955 елда экранлаштырыла, [[1959 ел]]да [[Яхъя Халитов]] тарафыннан [[татар теле]]нә тәрҗемә ителә) исемле романнар, **' (1937) исемле новелла,  (1945, 1947 елда экранлаштырыла) исемле пьеса, һ.б. әсәрләр авторы.

## Искәрмәләр
Александра Данилова

**Александра Митрофановна Данилова** (1913-2003) — совет азык сәнәгате  хезмәткәре, Социалистик Хезмәт Герое.

## Биографиясе
1913 елның 24 августында Россия империясенең Херсон губернасында «Потёмкин» броненосец морягы гаиләсендә туа. Аның әтисе Россиядә Гражданнар сугышында катнашкан большевик булган, артабан Молдава республикасын социаль тәэмин итү халык комиссары булып эшләгән; әнисе шулай ук Гражданнар сугышы катнашучысы булган.

1932 елда Александр Одесса азык-төлек сәнәгате техникумын тәмамлый һәм бүлү буенча Краснодар краена Кырым консерва комбинатына җибәрелә. Шуннан бирле Кырым станицасы аның икенче ватанына әверелә. Аның тормышында Бөек Ватан сугышы елларында Кубань халкы Ленинград блокадасында ачлыктан интеккәннәргә «Тормыш эшелоны» дип аталган тимер юл составы җибәргән. Делегация составында инженер Александра Данилова да булган; Кубань вәкилләренең өчесе м бомбага тоткан вакытында юлда һәлак булда. Ленинград камалышында  Александра Митрофановна Пулков рубежында һәм хәрби частьларның берсендә була, шулай ук туры наводка белән немец артиллериясе утка тоткан Киров заводында да булда.

Кубанны немец-фашист гаскәрләреннән азат ителгәннән соң, 1943 елның маеннан Александра Митрофановна туган заводан торгызу эшлендә эшли. Аннары эшче, мастер, томат цехының  начальнигы булып эшли. Үз эшендә ирешкән уңышлары өчен мактау грамоталары белән бүләкләнде, «Алтын куллар» тармак конкурсында берничә тапкыр җиңүче булда.  Үз тәҗрибәсен предприятиенең яшь хезмәткәрләренә тапшыра.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1966 елның 21 июлендәге Указына ярашлы җиде еллык план задаиесен үтәүдәге аерым казанышлары һәм азык-төлек продуктларын җитештерү буенча югары техник-икътисадый күрсәткечләргә ирешүе өчен Данилова Александра Митрофан кызына Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеш» алтын медале һәм Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелде.
## Сылтанмалар
* Данилова Александра Митрофановна
* Из одного металла льют медаль за бой, медаль за труд
## Библиография
* Трудовая слава Кубани. Под. ред. Н. Л. Заздравных[4], Краснодар, 2003.

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Гөргөри кияүләре (спекталь)

**Гөргөри кияүләре** — драматург Туфан Миңнуллинның Гөргөри кияүләре әсәре буенча куелган ике пәрдәле этнографик музыкаль комедия.

## Тарихы
Спектакль беренче тапкыр  1995 елның 21 маеннан Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә Ренат Еникиев куелышында режиссер Марсель Сәлимҗанов тарафынан сәхнәләштерелә башлый. 
2013 елда Буа сатира театры тарафыннан да сәхнәгә куела.

Уфа «Нур» татар дәүләт театрында «Гөргөри кияүләре» музыкаль комедиясе Әбелхәер Сафиуллин тарафыннан 2014 елдан куела башлый..

Спектакльне шулай ук Башкортстанның Гафури халык театры да сәхнәгә куя.

## Эчтәлеге
«Гөргөри кияүләре» спектакле тулысынча халык күзалланышы буенча ясалган. Игътибар үзәгендә керәшен татарлары йолалары күрсәтелгән.

Үрбаш авылы кешесе Гөргөри абзый һәм Кәтернә түтинең төпчек кызлары Үринәне берьюлы өч егет яратып йөри. Олы кызлары икесе дә кияүгә чыгып, аерылып, атасыз бала үстерә. Шуңа күрә Гөргөри абзый Үринәне керәшен татарлары йолалары буенча гына кияүгә бирергә карар кыла. Шуннан кыз йортына яучы җибәрүләр, кияүләр арасында көрәш, җыр, бию буенча сынашулар башлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Миңнуллин Туфан. Сайланма әсәрләр, 10 томда, 4 том, 46-82 битләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Боалхали

**Боалхали** (Бенгаль телендә: বোয়ালখালী) ул Бангладешның Читтагонг Даирәсенең упазиласы. Биредә мәшһүр Һинд дине гуруы Шри Чинмой туган.
## География
Боалхали  координаталары буенча урнашкан . Моңа кадәр анда 33514 йорт хуҗалыгы булган һәм тулаем мәйданы 145,44&nbsp; км2.
2001 Бангладеш халык санын алу буенча 36588 йорт хуҗалыгы булган.

## Демографиясе
1991 Бангладеш халык санын алу буенча Боалхалиның халык саны 195607 булган. Ир кешеләр халыкның  51,75%-ын һәм хатын-кызлар халыкның 48,25%-ын тәшкил итә. Упазиланың унсигез яшьтән арткан халык саны 98116. Болхалида уртача укый-яза белү дәрәҗәсе 48,5% (7+ яшь), уртача укый-яза белү саны - 32.4%.
2001 Бангладеш халык санын алу буенча, халык саны 201590, шуларның 104601 ир кеше һәм 96989-е хатын-кызлар.
Боалхалида 9 берлек, 31 мауза һәм 30 авыл һәм укый-яза белү дәрәҗәсе 71,8% булган.
## Икътисады
Авыл хуҗалыгы һәм җитештерү Боалхалида ике төп икътисад секторы булып тора. Төп үстерелә торган культуралар дөге, горчица, суган, сарымсак, чили һәм башка яшелчәләр. Корол Денга калкулыкларында җимешләр мул үстерелә. Биредә үстерелә торган төп җимешләр джекфрут, манго, оливалар, папайя, гуава, карамбола, банан, кошшогула, фийннагула, ботһтһа, аамра, ананас, лимон һәм джамбура. Королденга калкулыкларында үстерелгән төп агачлар агар, каучук һәм тик агачы. Карнафули елгасының яры шулай ук уңыш алу өчен мул. 
Боалхалида күп базарлар бар.
Боалхали Упазилада транспорт илнең башка өлешләренә караганда бик үсеш алган. Кешеләр елга транспорты, тимер юл, автобус, темпу, биредәге такси белән йөри алалар. Ике тимер станциясе бар: берсе Гомандида һәм Бенгурада.
## Администрациясе
Боалхалида 10 берлек, 36 мауза һәм 34 авыл бар.
# Кадһурхи (কধুরখীল)
# Көнбатыш Гомданди (পশ্চিম গোমদন্ডী)
# Шакпура (শাকপুরা)
# Сароатали (সারোয়াতলী)
# Попадиа (পোপাদিয়া)
# Чарандвип (চরণদ্বীপ)
# Шрипур Харандвип (শ্রীপুর-খরণদ্বীপ)
# Амучиа (আমুচিয়া)
# Аһла Каралденга (আহল্লা করলডেঙ্গা)
Мэры булып Хаҗи Абул Калам (Абу) Бангладеш Милли Партиясе тора.

## Искәрмәләр

Төркем:География
Виктория һәм Альберт Музее

Лондонда **Виктория һәм Альберт Музее** (еш **V&A** дип аббревиацияләнә) ул Лондонның иң зур кулланылышлы сәнгать, декоратив сәнгать һәм дизайн, шулай ук сынчылык музее, анда 2,27 миллион объект саклана. Ул 1852 елда нигезләнгән булган һәм Патшабикә Виктория һәм Принц Альберт тарафыннан нигезләнгән булган.

V&A Лондонның Бромптонда  районында Кенсингтон һәм Челси Патша Даирәсендә "Альбертополис" буларак мәгълүм урында урнашкан, ул Принц Альбертка бәйле урын. Биредә шулай ук Табигать Тарихы Музее, Фән Музее,  Альберт Патша Залы һәм Лондон Империя Колледжы керә. Музей Цифр, Мәдәният, Массакүләм Чаралары һәм Спорт Департаменты тарафыннан спонсорланган департамент булмаган җәмәгать оешмасы булып тора. Башка Британия музейлары белән кебек керү ирекле.
Виктория һәм Альберт 12,5 акр (5,1 га) колачлый һәм аның 145 галереясы бар. Аның тупланмаларына 5000 елны колачлаган, борынгы заманнардан хәзерге көннәргә кадәр, Европа, Асаба Америка халыклары, Азия һәм  Төньяк Африка мәдәниятләрен кертә. Керамика, пыяла, текстиль, киемнәр, көмеш, тимер эшләре, зәркән әйберләре, фурнитура, Урта Гасыр объектлары, сынчылык, борынгы остазлар принтлары, рәсемнәр һәм фотосурәтләр дөньяда иң зур һәм аңлаешлылар арасында. 
Музейда дөньяда пост-классик сынчылыкның иң зур тупланмасы бар, Италия Ренессансы әйберләре Италиядән тыш иң зур тупланма булып тора. Азия бүлегендә Көньяк Азиядән, Кытайдан, Япониядән, Кореядан һәм Ислам дөньясыннан әйберләр бар. Көнчыгыш Азия тупланмалары Европада иң яхшылары арасында, аеруча керамика һәм мәгъдән эше әйберләре тупланмасы көчле, шул ук вакытта Ислам тупланмасы Көнбатыш дөньяда иң зурысы булып тора. Шулай итеп, ул дөньяда иң зур музейларның берсе булып тора.
2001 елдан бирле музей янә төзекләндерү программасына £150m сарыф иткән. Яңа 17-енче һәм 18-енче гасыр Европа галереялары 2015 елның 9 декабрендә ачылган булган. Боларга оригиналь Астон Вебб интерьерлары һәм 1600–1815 Европа тупланмалары керә.  Көнчыгыш Лондонда V&A Балалык Музее музейның тармагы булып тора һәм Лондонда яңа тармак планлаштырылачак.
## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать
Төркем:Лондон
Сидоровское археологик шәһәрчеге

**Сидоровское археологик шәһәрчеге** - Төньяк Донец елгасының урта агымындагы археологик һәйкәл. Ул Донецк өлкәсенең Славянск районы Сидорово авылы янында урнашкан..

## Тикшерү эшләре

Беренче тапкыр 1971 елда совет тарихчысы В. К. Михеев тарафыннан тикшерә башланыла..
1980 еллардагы казу эшләре барышында археолог В. В. Давыденко биредә VI — Х гасыр хәзәрләре чоры предметлары белән мөселман каберлекләре табыла.

1994, 1996 һәм 1997 елларда әлеге каберлекләрне А. В. Колесник белән Е. Кравченко археологлары тикшерә. 2000 елда меңнәрчә каберлекләре булган мөселман зираты табыла.

2012 елда биредә X гасырга караган тимерче кораллары табыла..

Бүгенге көндә шәһәрчек территориясе 3000 кв.метрдан артык мәйданны били..

## Тарихы

Казу эшләре алып бару нәтиҗәсендә шәһәрчек VII гасырның икенче яртысында нигезләнгән дип уйланыла. Монда аббасидлар дәрхәме, табаристан драхмалары, Император Константин V Алтын солидлары табылган..

Биредә табылган каберлекләр һәм предметлар хәзәрләр арасында мөселман дине таралышы турында сөйли. Шулай ук биредә Идел буе Болгары дәүләте керамикасына хас капкачлар табыла..

IX гасыр ахырына шәһәр якындагы таркала башлаган Сарысын шәһәрчегеннән күченүчеләр хисабына зур торак пунктка әверелә. Ә инде X гасыр уртасында дошманнар һөҗүменнән соң юкка чыга..

## Чыганаклар
* Кравченко Э.&nbsp;Е.&nbsp;Отчет об исследованиях археологического комплекса у с. Сидорово Славянского района Донецкой области в 2004 г. Донецк, 2004 // НА ИА НАНУ.
* Кравченко Э. Е., Мирошниченко В. В., Петренко А. Н., Давыденко В.&nbsp;В.&nbsp;Исследования археологического комплекса у с. Сидорово (материалы экспедиций 2001–2003 гг.) // Степи Европы в эпоху средневековья, Т.4. Донецк,2005.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Саркел шәһәре.

Төркем:Донецк өлкәсе археологик объектлары
Төркем:Украина шәһәрләре
Төркем:Хәзәр шәһәрләре
Йолдыз Миңнуллина

**Йолдыз Миңнуллина** (*Йолдыз Фәрваз кызы Миңнуллина*) — XXI гасыр татар шагыйрәсе, журналист. «Калеб» иҗади берлеге лидерларының берсе. «Яңа татар прозасы» конкурсын оештыручы. «Яңа татар пьесасы-2007», «Тантана» (*[[2022 ел|2022]]*), Һади Такташ исемендәге (2026) премияләр лауреаты. ТР Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Татарстан Республикасы Казан шәһәрендә туа. Татар гимназиясен тәмамлый. Казан дәүләт университетының механика-математика факультетына укырга керә. Әдәбиятка булган мәхәббәте КФУның татар филологиясе факультетына алып килә. Аны тәмамлагач, Мәскәүдә Әдәбият институтында укый. 

2002 елдан  «Ялкын» журналында эшли башлый. 2011 елдан алып 2016 елга кадәр журналның баш редакторы була.

## Иҗаты
2011 елда Татарстан китап нәшриятында «Күк тирмәсе» дигән бердәнбер шигырьләр җыентыгын бастыра.

«Зөһрә» (Кариев театры), «Мергасовский», «Төшке ялдан соң» спектакльләре авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 ― «Яңа татар пьесасы-2007» премиясе
* 2022 ― «Тантана» премиясе ― «Сезон уңышлары өчен» () номинациясендә
* 2026 ― Һади Такташ исемендәге премия
## Китаплары
* Күк тирмәсе : шигырьләр / Йолдыз Миңнуллина. - Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2011. - 46, [1] с. : ил.; 17 см.; ISBN 978-5-298-02049-7.
* Йолдыз Миңнуллина. // Ак юл. Яшь язучылар иҗаты (*төзүчеләр* Ркаил Зәйдулла, Вакыйф Нуриев). Казан, 2012, 7-19нчы бит. ISBN 978-5-4428-0003-6
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Гафури халык театры

**Гафури халык театры** — Гафури районы Красноусол авылы мәдәният сараенда эшләп килгән башкорт халык театры.

## Тарихы
Театр 1972 елда драма түгәрәге буларак оештырыла, 1994 елда «халык театры» исеме бирелә. 1972-2011 елларда 45 кә якын спектакль куела. Җитмешенче еллардан аңа Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре Зәйтүнә Зәйнәшева җитәкчелек итә. Театрның  эш дәверендә, популяр әсәрләр ("Ай тотылган төнлә", "Урлау", "Кара йөзләр", "Гөргөри кияүләре", "Ана хөкеме", "Башмагым", "Мәхәббәт кошлары") белән беррәттән, яшь авторларның әсәрләре дә куела.
 
Театр составында А. Ш. Абдуллин, И. Х. Абсатарова, А. М. Баймөхәммәтов, Г. К. Бәширова, Н. Р. Вәлиев, Ə. Ə. Газизов, Х. М. Нәзиров, Э. Н. Насирова, Ф. А. Садикова,Р. З. Уразголов, Д. М. Уразгулова, Р. Р. Хәбибуллина һәм башкалар эшли. Спектаклләрне Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәрләре З. Ə. Зәйнәшева һәм Ə. Г. Искужина (1‑се сәнгатьле җитәкчесе), А. М. Смирнова сәхнәгә куя; сәхнәне матур бизәүче — Р. Ш. Хәкимов; музыкаль яктан бизәүче — Р. А. Степанов.

1972, 1979 елларда Җөмһүрият драма коллективлары смотрында катнаша, Өфедә 1985 елда Җиңүнең 40 еллыгына багышланган фестивалендә катнаша.

2000 елда Миякә районы Кыргыз-Миякә авылында һәм 2003 елда Дүртөйле шәһәрендә узган «Алтын тирмә — Золотая юрта» халык театрлары фестивалендә лауреат исемен яулый.

## Чыганаклар
*Р.Р. Абдрахманов Ғафури халыҡ театры // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2019. — ISBN 978-5-88185-143-9.
* Халык театры — Табында. Табын. 21.04.2017 

## Искәрмәләр

Төркем:Гафури районы
Төркем:Халык театрлары
Төркем:Башкорт театрлары
COVID-19 коронавирус авыруы

**COVID-19 коронавирус авыруы** (абберивиатура )  — кеше өчен хәвефле булырга мөмкин булган респиратор инфекция. Ярсытучысы —  коронавируслар гаиләлегенә караучы SARS-CoV-2 вирусы. 

## Үзенчәлекләре
Авыру кешедә куркыныч булмаган җиңел формада да (үткен респиратор инфекция рәвешендә), үлем куркынычы яный торган авыр формаларда да үтә ала (сулыш житешсезлеге, үткен респиратор дистресс-синдром).

## Барлыкка килүе
2019 елның ахырында Кытай Халык Республикасының Хубэй провинциясе административ үзәге Үһән шәһәрендә хасил була.  бу авыруның таралуын 2020 елның 30 гыйнварында *халыкара дәрәҗәдәге [[халык сәламәтлелеге]]н саклау өлкәсендә гадәттән тыш вәзгыять* дип игълан итә, 11 март көнне исә статусны *[[пандемия]]* дәрәҗәсенә күтәрә. Гадәттән тыш хәлнең эпидемия дәрәҗәсенә тешүен 2023 елның 5 маенда игълан ителә.

## Исеме
Халыкара вируслар таксономиясе комитеты 2020 елның 11 февралендә аның чыганак вирусына SARS-CoV-2 исем кушты. Кешеләрдә бу вирус китереп чыгаручы авыруга исеме шул ук көнне Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы тарафыннан бирелә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вирус инфекцияләре
Гөлсем Сөләйманова

**Сөләйманова (Еникиева) Гөлсем (Өммегөлсем) Нурмөхәммәт кызы** (1907 ел — 1968 ел) — җырчы, Татарстан АССРның атказанган (1939) һәм халык (1957 ел) артисты.

## Биография
Сөләйманова Гөлсем (Өммегөлсем) Нурмөхәммәт кызы 1907 елның 12 (24) февралендә Казанда ярлы татар гаиләсендә туган. Әтисе Нурмөхәммәт татар җырларын оста башкаручы һәм гармунчы була.  Мәктәптә укый башлагач, Гөлсем концертларда катнашып, матур җырлавы белән иптәшләренең һәм укытучыларның игътибарын җәлеп итер булган. 1927 елда Казан музыка укуханәсен тәмамлый.

1927-58 елларда Татар радиокомитетында солисткасы булып эшли. Ул вакытта радиода язма булмый, Гөлсем Сөләйманова микрофон каршында туры эфирда  “Иске карурман”, “Әллүки”, “Тәфтиләү”, “Салкын чишмә” кебек үзенең яраткан җырларын башкарган. Бөек Ватан сугышы вакытында ул шулай ук радиода эшли, ул елларда аның чыгышлары ешая, ул төрле өлкәләргә концертлар куя.

Аның репертуарында Мансур Мозаффаров, Җәүдәт Фәйзи, Нәҗип Җиһанов  кебек татар композиторларының җырлары һәм романслары, татар һәм башкорт халык җырлары.

Мәскәү, Ташкент, Уфа һәм башка шәһәрләрдә гастрольләрдә йөри.

Сөләйманова Гөлсем Нурмөхәммәт кызы 1968 елның 14 июнендә Казанда вафат була.

## Мактаулы исемнәре
* Татарстан АССРның атказанган артисты (1939) 
* Татарстан АССР халык артисты (1957)
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Театральная энциклопедия. Том 4/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1965. — 1152 стб. с илл., 76 л. илл.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань. Институт татарской энциклопедии АН РТ. — 703с. илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан сынлы сәнгать укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Фәнүзә Кадыйрова (хоккейчы)

**Фәнүзә Фәһим кызы Кадыйрова** *(1998 елның 6 апрелендә туган, [[Сәрдекбаш]], [[Кукмара районы]], [[Татарстан]])* — һөҗүмче позициясендә чыгыш ясаучы Россия хоккейчысы. Россия җыелма командасы әгъзасы.

## Карьера
Кадыйрова Фәнүзә Фәһим кызы 1998 елның 6 апрелендә Татарстанның  Кукмара районы  Сардек-Баш авылында туган.
Биш яшьтән тимераякта шуу белән шөгыльләнә башлый. Башта әтисе Фәһим Кадыйров җитәкчелегендә, ә соңрак Илнур Галимҗановның “Орион” клубында (Кукмара) хоккей белән шөгыльләнә башлый. Җиденче сыйныфтан Казанда Сергей Николаевич Столбун җитәкчелегендә күнегүләрдә шөгыльләнә. 2012 елдан "Арктик-Университет" (Ухта) клубы өчен чыгыш ясый, команданың вице-капитаны булып тора.. 2017 елда Хатын-кызлар хоккей лигасы йолдызлар матчында катнаша.

Россия яшүсмерләр җыелма командасы өчен уеннарда катнаша. 2015 елгы дөнья чемпионатында бронза призёр була, чирекфиналда Финляндия командасы капкасына ике хәлиткеч гол кертә һәм 0:3 исәбе белән 4:3 исәбенә кадәр уйнарга ярдәм булышлык итә, шулай ук ярымфиналда һәм өченче урын өчен матчта гол кертә. Турнирда Россия җыелма командасының иң яхшы һөҗүмчесе дип таныла, символик турнир җыелмасына һәм чемпионатның 8 очко (5 + 3) белән иң яхшы бомбардирлары бишлегенә керде. 2016 елда яшьләр җыелма командасы капитаны була.

Фәнүзә Кадыйрова 2015 елдан башлап Россиянең өлкәннәр җыелма командасы өчен чыгыш ясый. 2016 елгы дөнья чемпионатының бронза призеры, шулай ук 2015 һәм 2017 еллар чемпионатларында катнаша. 2017 елгы кышкы Универсиада җиңүчесе була.

### 2022 елгы Пекин Олимпиадасында
2022 елның 4 февралендә Кытай башкаласы Пекинда башланган Кышкы Олимпия уеннарында Россиянең хоккей буенча хатын-кызлар командасында Санкт-Петербургның «Динамо-Нева» клубы исеменнән һөҗүмче буларак чыгыш ясый. Пекин Олимпиадасы ― Ф. Кадыйрова өчен икенче Олимпия уеннары. 2018 елда Россия командасы составында Кореяның Пхёнчхан шәһәрендә узган XXIII Кышкы Олимпия уеннарында катнашкан.

## Шәхси тормышы
Әтисе Фәхим Кадыйров һәвәскәр дәрәҗәдә хоккей уенчысы була. Абыйсы Булат Кадыйров, НХЛ-да Әлмәтнең "Спутник" командасы өчен уйнаучы була.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
## Ссылки
* Профиль на сайте ФХР
* Профиль на сайте r-hockey.ru 
* Профиль на сайте ЖХЛ 
* Профиль на сайте eliteprospects.com

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Алпамша

.
**Алпамша** (*Алыпбатыр, Алпамыш, Алып мәмшән*) — «Алпамша» эпосының төп персонажы, татар, башкорт һәм башка төрки халыклар мифологиясендә батыр, «Алып батыр» әкиятенең үзәк персонажы. Идел буе халыклары мифологиясенә кыпчаклар аша IX-XII гасырларда кергән дип уйланыла.

## Тарих

Үзбәк, каракалпак һәм Казакъ вариантларында «Алып» — коңрат кабиләсе эпосы каһарманы. Каһарман һәм аның сөйгәне, аларның гаиләсе һәм нәсел-ыруы «ун алты буынлы Коңрат кабиләсенә» (ягъни ун алтылы ырудан торган кавемгә) карый. Башында Байбүре, аннары аның улы Алып торган Коңрат кабиләсе, — бу Алпамшаның кан туганлыгы белән бәйле туган ыруы, «Коңрат җәйләүләре» — бу аның сөргендә йөргәндә сагынып искә алган туган җире.

Алпамыш турында иң борынгы хикәятләр атаклы алтай халык чәчәне Н. Улагашев язып алган батырлар турында алтай әкияте «Алып Манаш» («Манаш батыр») аша чагылган. Алып Манаш — пәһлеван батыр; йоклап яткан чагында тау учагын хәтерләтә; сугышка зәңгәр үгезгә атланып чыгучы җир асты дөньясы батыры. Алып Манашның бердәнбер ярдәмчесе — төрле гаҗәп үзгәрешләргә сәләтле һәм искиткеч акылга ия гаҗәп батыр аты.

Казакъ халык риваятләре «Бохара аръягында» яткан, гасырлар дәвамында халыкның ирешелмәслек хыялын гәүдәләндергән Алпамшаның легендар туган иле, Байчын иле (казакъча: «Жидели Байчын») турында сөйли. Изелгән халык массалары, бу әкияти утопияга ышанып куанган һәм бу бәхетле илгә юл табучы халыкчан акыл Асан Кайгы яки Үтәгән батыр кебек иҗтимагый гаделлек эзләүчеләр образын булдырган.

## Чыганаклар

* Ахметшин Б. Г. Алпамыша. //Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. 672 с. С. 115.
* Жирмунский В.М. Сказание об Алпамыш и богатырская сказка. М., 1960.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Башкорт мифологиясе
Алпамша (дастан)

.
**Алпамша** (*«Алпамыш», «Алпамыш батыр», «Алып», «Алтыяшәр Алпамша»*) — Алпамша батыр турында сөйли торган татар, башкорт һәм башка төрки халыкларда таралган дастан.

## Тарихы

Алпамша дастаны XIV - XVII гасырларда төрки халыкларның дҗунгар хакимнәренә каршы көрәш чорында барлыкка килгән дип санала.

Беренче тапкыр 1899 елда Казан шәһәрендә  «Кыйсса-и-Алпамыш» версиясе астында басыла.

XX гасыр башында Ырынбур губернасында А.Г.Бессонов тарафыннан язып алына. Эпосның «Алып», «Алтыяшәр Алпамша» һ.б. исемле вариантларын М.А.Буранголов, С.Ә.Галин, К.Мәргән, С.Ф.Миржанова, М.М.Сәгыйтов, С.Г.Сафуанов, Н.Д.Шоңкаров һ.б. язып ала. Аларны Алпамша батырлыгына бәйле гомуми сюжет берләштерә. Алып үз хакимлеге астында халыкны берләштерә, илендә тынычлык һәм гаделлек тергезә.

Көй вариантларын Шоңкаров язып ала, К.Й.Рәхимов нотага сала. Эпосның Башкортстанда, Чиләбе, Самар, Сарытау, Ырынбур өлкәләрендә язып алынган 30га якын варианты архивта саклана.

## Чыганаклар

* Алпамыш. Тезисы докладов и сообщений регионального совещания по эпосу «Алпамыш», Ташкент, 1956.
* Жирмунский В. М., Сказание об Алпамыше и богатырская сказка, М., 1960.
* Башкорт халык иҗаты. 4-се к. Дастан. Уфа, 1999.
## Моны да карагыз
* Алып (эпос)
 
## Искәрмәләр

Төркем:Дастаннар
Төркем:Татар мифологиясе
Сак-Сок (бәет)

**Сак-Сок** (, ) — татар, башкорт һәм чуаш халык бәете. Эпик‑драматик характердагы бәет. Мифологик бәетләргә карый.

## Тарихы
«Сак-сок» бәетенең алтмыштан артык варианты билгеле. 
Беренче тапкыр 1909 елда З.Өммәтинең «Башкорт типтәрләренең җыр, бәетләре» җыентыгында бастырыла.

Кайбер вариантлары Н.Д.Шоңкаров һәм Х.С.Вәлиева тарафынннан «Башкорт халык иҗаты. Бәетләр.» китабында 1968 елда дөнья күрә.

Тавил Хаҗиәхмәтов иллюстрацияләре белән беренче тапкыр 1990 елда бастырыла.

Татар композиторы Ш.К.Шәрифуллин 1999 елда татар, өлешчә чуаш һәм башкорт вариантларыннан җыелган көйле «Сак-сок бәете» китабын бастыра.

2002 елда татар язучысы Рабит Батулла бәет көенең 14 вариантын җыюга ирешеп, «Сак-Сок» драмасын яза.

## Сюжеты
Сак белән Сок — гомер барча бер‑берсен эзләп таба алмаган кошлар. Бәетнең сюжеты нигезендә — гаилә-көнкүреш драмасы. Улларының үзара бер‑берсе белән килешә алмый сугышуына ачуы килгән ана аларның кошларга әверелүен тели. Каргышы үтәлә һәм балалары туган йортларын мәңгегә ташлап китә.

## Төзелеше
Бәет балаларның монологы формасында корыла. «Сак-Сок» бәете көе квадрат структуралы, кече диапазонлы (дема), мелодикасы көйле, көйләп сөйләүгә тартым. Лады — мажор пентатоника, көе түбәнәя барган секвенция корулы.

## Экранлаштыру

Бәет сюжеты буенча кинорежиссер А.Ю.Аскаров тарафыннан 2015 елда «Башкортстан» киностудиясендә «Ана» () фильмы төшерелгән.

## Чыганаклар

* Памятники татарского народного музыкального искусства. Сак-Сок. Казань: Татарское книжное издательство, 1999. 127 с.
* Башкортостан: Краткая энциклопедия. — Уфа: Научное издательство «Башкирская энциклопедия», 1996. 672 с. С. 115.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык бәетләре
Проект:Вики-яз — 2020

## "Вики-яз 2020" проекты графигы
### Гомуми график
* Грантка гариза 
* 21 март – 31 май: Мәкаләләр бәйгесе
* 1 – 30 июнь: Нәтиҗәләр билгеләү
* 1 – 31 июль: Бүләкләр тапшыру тантаналары (аерым бүлекләрнең карамагында)
* 15 – 31 июль: Нәтиҗәләрне бәяләү

### Халыкара тематик график

## Бәйге катнашучылары
Мәкаләне булдыргач, автор аны түбәндәге төзмәгә кертә. Бәйгедә фәкать түбәндәге таблицага кертелгән мәкаләләр катнаша. Мәкаләнең бәхәс битенә бәйгенең **** калыбын һәм мәкаләгә '''Төркем:«Вики-яз — 2020» бәйгесе мәкаләләре''' төркемен урнаштыру сорала.

**Игътибар!** Төркемләүне тизрәк башкару өчен хисап язмасы көймәләрегездә СЕЕSpring *[[Махсус:Көйләнмәләр#mw-prefsection-gadgets|гаджетны кабызып була]]*. Аннары яңа булдырылган мәкалә битендә булганда, Эзләү тәрәзе янындагы ачыла торган **Тагын** тартмасыннан [Вики-яз 2020] төймәсенә басасыз һәм адым-адым тутырасыз.

## Җирле оештыручылары һәм жюри әгъзалары
Җирле оештыручы — . Оештыручылар һәм жюри әгъзалары бәйгедә фәкать башкаларга үрнәк күрсәтү өчен катнаша ала.
*  – җаваплы сәркәтип. 
*  – администратор.

## Нәтиҗәләр

## Шулай ук карагыз
* Вики-яз — 2019
* Вики-яз — 2018
* Вики-яз — 2017

## Искәрмәләр

Төркем:Проект:Вики-яз — 2020
Шри-Ланкада ислам

**Шри-Ланкада ислам** () — Шри-Ланка территориясендә ислам дине. Рәсми мәгълүматлар буенча, Шри-Ланка халкының (24 млн 413 мең кеше) 9,70  % ы (2 млн 105 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*).

Шри-Ланкада ислам буддачылык һәм һинд диненнән кала өченче урындагы дин. Исламны күбесенчә  (яки Шри-Ланка маврлары) азчылыгы тота. Шри-Ланка дәүләт байрагындагы яшел төс мөселман азчылыкны гәүдәләндерә. Мөселманнар илнең көнчыгыш провинцияләрендә күпчелекне тәшкил итә.

## Тарих

 
Шри-Ланкага ислам VII гасырда Һинд океанындагы күпчелек сәүдә юлларын кулларында тоткан гарәп сәүдәгәрләре аша килгән. Әлеге сәүдәгәрләр утрауда күпләп урнашып калган. Аларның нәселен утрауда «ларакалла» () яки «Шри-Ланка маврлары» дип атаганнар.

XVI гасырда Шри-Ланка Португалия кул астына кергәч, португаллар мөселманнарны эзәрлекләү сәбәпле, маврлар күчеп китәргә мәҗбүр була.
Шри-Ланканың төп халкы булган  короле Синарат (Senarath) маврларга утрауның Үзәк платосында һәм Көнчыгыш провинцияләрдә урнашырга рөхсәт бирә.

XVII гасырда утрауны Нидерланд кулга төшерә, XVIII гасырда Бөекбритания хуҗа була. Әлеге заманнарда Цейлонга Ява һәм Малай архипелагы утрауларыннан җирле мөселманнар күчеп утыра. Алар ларакалла халкының гореф-гадәтен үзләштерә, шул ук вакытта үзләренең үзенчәлекле ислам йолаларын дә өсти. XIX һәм XX гасырларда утрауга Һиндстан мөселманнары күченгәнче үк, җирле мөселманнар сөнни ислам һәм суфичылык тарафдарлары булган. Утрауның мөселман халкы санын сизелерлек арттырган Көньяк Һиндстан һәм Пакистан мөселманнары шәфигый һәм хәнәфи мәзһәбләрен ныклап урнаштыра.

1983—2009 елларда сингаллар һәм тамиллар арасында барган  вакытында мөселманнар зур кыенлык кичерә. Бер генә милләтле дәүләт кору өчен көрәшүче тамиллар мөселманнарны гасырлар буе яшәгән Көнчыгыш провинциядән китәргә мәҗбүр итә. Сугыш тәмамлангач, мөселман гаиләләренең бер өлеше кире кайта, сугыш вакытында җимерелгән мәчетләр төзекләндерелә.

XXI гасыр башында Шри-Ланка мөселманнары арасында  һәм ваһһабичылык җәелә. Шул сәбәпле, мөселманнар белән  буддачылар арасында бәрелешләр була. Мәсәлән, 2014 елда  илнең көньяк-көнбатыш өлкәләрендә  булып уза.

2019 елның апрелендә католикларның Пасха бәйрәме вакытында  ИГИЛ террорчылары илнең иң зур шәһәре Коломбода һәм тагын берничә шәһәрдә шартлату оештыра.

## Сылтамалар
*    Sri Lankan Muslims: ethnic indentity within cultural diversity
* *[[Валерий Тишков|Тишков В. А.]]* Мавры // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1998. С. 303.
*   Community portal of Sri Lanka Muslims

## Моны да карагыз
* Шри-Ланкада террор гамәлләре (2019)

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Шри-Ланкада ислам
Төркем:Шри-Ланкада дин
Евдокия Кулёмина

**Евдокия Андреевна Кулёмина** *(14 март 1928 - 25 декабрь 2012)* — совет авыл хуҗалыгы алдынгысы, Түбән Новгород өлкәсе Пүчинкә районы "Красный пахарь" звено җитәкчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1958).
## Тәрҗемии хәле
1928 елда Түбән Новгород өлкәсенең Починков районы Кочкурово авылында крестьян рус гаиләсендә туа.

1941 елда авыл мәктәбенең 5 сыйныфын тәмамлап, "Красный пахарь" колхозына эшкә урнаша. 1950 елда ат фермасы мөдире булып эшли башлый.

1956 елда Кулёмина кукуруз һәм шикәр чөгендере үстерү буенча яшьләр звеносын җитәкли. 1958 елда звено югары җитештерү нәтиҗәләренә иреште, моның ул  Ленин орденына тәкъдим ителде..

1959 елгы уңыш тагын да нәтиҗәлерәк булды. Кукуруз гектардан 120 центнер, шикәр чөгендере гектардан 350 центнер, киндер гектарыннан 11 центнер  җыеп алынды.

Авыл хуҗалыгында югары нәтиҗәләргә ирешкән өчен һәм  уңыш җыйганда рекордлы күрсәткечләр 1958 елның 12 мартындагы СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Евдокия Андреевна Кулёминой Ленин ордены һәм «Урак һәм Чүкеч» медале бирелә һәм Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә. Евдокия Андреевна Кулёминой авыл хуҗалыгында эшләвен дәвам итә.

1962-1967 елларда трактор бригадасы бригадиры булып эшли. 1974 елга кадәр Кочкуров авыл Советы башкарма комитеты рәисе була. 1979 елда бакчачылык бригадасында бригадиры булып эшли .

5 нче чакырылыш ССРБ Югары Советы депутаты итепсайланды. КПССның XXI һәм XXII съездлары делегатлары булган..

Соңгы вакытта үз колхозында профком рәисе булып эшләде. Лаеклы ялга чыккач, Кочкурово авылында Изге Троица Храмында староста булды.

Туган авылында яшәде. 2012 елның 25 декабрендә вафат булды. Авыл зиратына җирләнгән.

## Бүләкләре
Хезмәт уңышлары өчен лаек булды:
* «Урак һәм Чүкеч» медале (12.03.1958)
* Ике Ленин ордены (12.03.1958, 25.12.1959)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (30.04.1966)
*башка медальләр.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Герои Труда - нижегородцы. - Нижний Новгород, 2001. 
## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Ирина Ганнушкина

**Ирина Викторовна Ганнушкина** (1929 - 2007) — патологик физиология өлкәсендә совет галиме-медик, медицина фәннәре докторы (1969), профессор (1972), РАМН академигы (2004; 1991 елдан әгъза-корреспондент).

## Биография
Ирина Викторовна Ганнушкина 1929 елның 9 маенда Барановичида туган.

1953 елда 2 нче Мәскәү медицина институтының педиатрия факультетын тәмамлый. 1953 елдан 1956 елга кадәр аспирантурада укый, аннары кандидатлык диссертациясен яклый.

ССРБ Неврология фәнни-тикшеренү  институтында эшли башлый. 1956 елдан 1962 елга кадәр  фәнни хезмәткәр һәм өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.  
1962 елдан шул ук институтның Нерв системасы эксперименталь патологиясе лабораториясе мөдире вазифасында була. 1991 елдан Россия медицина фәннәре академиясендә эшли..

## Фәнни эшмәкәрлеге
И. В. Ганнушкинаның төп фәнни хезмәтләре баш миендә коллатераль кан әйләнеше үсеше закончалыкларына һәм аның функциональ ангиоархитектоникасына багышланган. И. В. Ганнушкина артериаль басымның кискен күтәрелүе шартларында баш миенең ауторегуляциясе реакциясе өзелүен, баш мие шешенең үсеш үзенчәлекләрен һәм катнаш кан әйләнеше зоналарының һәм баш миенең кан тамырлары системасы башка бүлекләренең зарарлануын тикшерде. Элек билгеле булмаган кан плазмасының гемодинамик ролен ачыклаган, аларның озын фрагментлары нормаль шартларда кан агымын тотрыкландырырга ярдәм итә..

Ирина Викторовна Ганнушкина 2007 елның 5 февралендә Мәскәүдә вафат булды..

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Россия — 2000: Лица России* / А. И Подберезкин, Духовное наследие (Организация), РАУ-Корпорация (Россия) ВОПД "Духовное наследие", 2000 г.
* *Плеяда замечательных женщин : краткие биографии 550 выдающихся женщин-ученых в области естественных наук и медицины* / Евгения Шипицина. - Королев, Московская обл. : Космос, 2010 г. — 316 с. — ISBN 978-5-98792-012-1
Гавам дарелфөнүне

**Гавам дарелфөнүне (Халык университеты)** - 1907 елда Казанда татар телендә лекцияләр уку өчен нигезләнгән җәмгыять. 
## Тарихы
Казан татар педагогия училищесы укытучысы Ибраһим Терегулов (1852 - 1921) җәмгыятьнең уставын эшләүче һәм тиешле урыннарда рөхсәт алып раслаучы булган. 1907 елның 13 ноябрендә Беренче лекцияне  Ибраһим Терегулов үзе  Болгар чәйханәсе залында укый. Аның лекцияләре сәламәтлекне саклау, авыл хуҗалыгы һәм фәнни-популяр темалар турында булган.  «Металлар»  темасы турында лекциядә төрле тәҗрибәләр үткәрелгән. Экспериментларны  Казан университеты каршындагы Минералогия университеты лаборанты Иосиф Гайсин үткәрә. Тарихчы Әхмәров 1908 елның 13 ноябрендә «Болгария тарихы» һәм «Казан тарихы» дигән лекция белән чыгыш ясай. Монда да рәсемнәр «тылсымлы фонарь» аша экранда күрсәтелә. Шушы җәмгыять оештыруы нәтиҗәсендә юрист С. Салихов һәм башкалар 1910 елда Габдулла Тукайның халык әдәбияты һәм башка темаларга лекцияләр үткәрә.

Татар телендәге лекцияләрдән килгән керем «Шәрык клубы» файдасына күчерелә. Ул еллардагы газеталар хәбәрләренә караганда, лекцияләр татар халкы өчен бик кызыклы яңалык булган һәм тыңлаучыларда зур кызыксыну уяткан.
## Моны да карагыз
* Шәрык клубы
* Ибраһим Терегулов

## Чыганак
* Шәрык сайты 

## Тышкы сылтамалар
* Шәрык клубының тарихы 
* Сөембикә.Людмила Пехтелева, 21 июнь 2017 - 00:00
* Исмәгыйль Рәми, Рәис Даутов. Әдәби сүзлек. – Казан: ТКН, 2001.

Төркем:Татар милли хәрәкәте
Төркем:1907 елда нигезләнгән оешмалар
Бию

**Бию** — тигез, мәгънәле, бербөтен төзелешле, көйгә кушылган тән хәрәкәте.

Бию — иң борынгы сәнгатьләрнең берсе: ул бәла-шатлыкларны хәрәкәт ярдәмендә башкаларга җиткерү теләге белән бәйле. Кешенең күп вакыйгалары бию ярдәмендә күрсәтелә: туу, үлү, сугыш, яңа башлыкны сайлау, авыруны юнәлтү. Бию белән Алладан яңгыр, кояш нуры, уңыш, яклау сораганнар, гафу үтенгәннәр. Бию хәрәкәте кешенең табигатеннән: атлап, йөгереп, сикереп, ыргып, әйләнеп, таеп йөрүдән барлыкка килгән.

Күп биюләрдә кул хәрәкәтләре мөһим роль уйный.

## Чыганаклар
* Мислер Николетта. Вначале было тело — М.: Искусство — XXI век, 2011. — 448 б. — 1750 экз. — ISBN 978-5-98051-076-3.

Төркем:Бию