open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Талант Мамытов

**Талант Мамытов**, Талант Турдумамат улы Мамытов (кырг. *Талант Турдумамат уулу Мамытов, [[1976 ел]]ның [[14 март]]ы, [[СССР]], [[Кыргыз ССР|Кыргызстан ССР]], [[Ош өлкәсе]], [[Майлы-Су]]*) — Кыргызстан сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, Жогорку Кеңеш депутаты. 2020 елның 14 ноябреннән 2021 елның 21 гыйнварына кадәр Кыргызстан президенты вазифаларын башкара. 2020 елның 4 октябреннән Кыргызстан парламенты спикеры — Жогорку Кеңеш түрагасы.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 14 мартында Кыргызстанның Ош өлкәсе Майлы-Су шәһәрендә туган. Майлы-Су шәһәренең 5нче урта мәктәбен (1993), «юрист» белгечлеге буенча Йосыф Баласагунлы исемендәге Кыргыз милли университетын тәмамлаган (1998).

## Хезмәт юлы
2000 елдан Баткән өлкәсе прокуратурасында законнар үтәлешен һәм хокукый актларның законлылыгын күзәтү бүлегендә прокурор булып эшли башлаган.

2001—2002 елларда — Җәлал-Абад өлкәсе прокуратурасында суд карарларының законга туры килүен күзәтү бүлеге прокуроры булып эшләгән.

2002—2004 елларда — Җәлал-Абад шәһәр прокуратурасында өлкән тикшерүче булган.

2004—2005 елларда — Җәлал-Абад өлкәсе Чаткал районы прокурорының ярдәмчесе.

2005—2006 елларда — Кыргызстан Генераль прокуратурасының оештыру ягыннан тәэмин итү һәм халыкара элемтәләр идарәсендә бүлек прокуроры вазыйфасын биләгән.

2006 елның апреленнән декабренә кадәр — Чуй өлкәсе Ысык-Ата районы прокуроры урынбасары.

2006—2007 елларда — Җәлал-Абад өлкәсе Сузак районы прокуроры урынбасары, 2007—2009 елларда — Тугыз-Тора районы прокуроры.

## Сәяси эшчәнлеге
2010 елда «Ата-Журт» сәяси фиркасеннән 5нче чакырылыш Кыргыз Республикасы Жогорку Кеңеше депутаты итеп сайланган.

2015 елда «Республика—Ата-Журт» сәяси фиркасеннән 6нчы чакырылыш Кыргыз Республикасы Жогорку Кеңеше депутаты итеп сайланган. Парламентта фирка фракциясе рәисе урынбасары итеп билгеләнгән.

2020 елның 4 октябрендә Кыргызстан парламенты спикеры — Кыргыз Республикасы Жогорку Кеңеше түрагасы итеп сайланган.

2020 елның 15 ноябреннән 2021 елның 28 гыйнварына кадәр, Кыргызстан Конституциясенең 68нче маддәсенә ярашлы, Кыргызстан президенты вазифаларын башкара. Аңа кадәр Кыргызстан президенты в.б. булган Садыр Жапаров 2021 елның 10 гыйнварында вакытыннан алда үтүче Кыргызстан президентын сайлауларда кандидат булып катнашу өчен, барлык биләгән вазифаларыннан китүен белдерә.

## Сылтамалар
*   Биографиясе Кыргызстан парламенты — Жогорку Кеңеш рәсми сайтында 
 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча юристлар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Кыргызстан сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Кыргызстан президентлары
Төркем:Парламентлар спикерлары
Төркем:Кыргыз милли университетын тәмамлаучылар
Төркем:Жогорку Кеңеш депутатлары
Гарни (гыйбадәтханә)

**Гарни Гыйбадәтханәсе** (Әрмән телендә: Գառնիի հեթանոսական տաճար, *Gařnii het’anosakan tačar*, турыдан-туры мәгънәдә тәрҗемәсе: "Гарни мәҗүси гыйбадәтханәсе") ул Әрмәнстанда, Гарни бистәсендә урнашкан классик эллинистик гыйбадәтханә.

Безнең эрага кадәр II яки I гасырның ниндидер чорында төзелеп, 1970-елларда төзекләндерелгән булган. 

Бу хәзерге Әрмәнстан территориясендә коллонада белән бердәнбер Грек-Рим гыйбадәтханәсе.

Мөгаен, бу Әрмәнстанда христианлыкка кадәр чорның бердәнбер символы һәм структурасы.

Фараз ителгәнчә, ул б.э.к. I  гасырда Тиридат I хөкеме вакытында Кояш Ходае Мир гыйбадәтханәсе буларак төзелгән булган. 
Соңыннан бу бина җәйге сарай буларак кулланылган булган.
 
Ул 1679 елда җир тетрәве нәтиҗәсендә тулысынча диярлек җимерелгән булган.

XIX гасырда кызыксыну арткач, ул 1969 һәм 1975 еллар арасында төзекләндерелүенә китергән. Нәтиҗәдә ул Әрмәнстанның төп туристик манзарасы һәм Яңа Әрмән мәҗүсилегенең төп изге урыннарының берсе булып киткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Мәҗүсилек
Владикавказ

**Владикавказ** (,  — Дзаугның авылы) — Россия Федерациясенең Төньяк Осетия — Алания Җɵмһүрᴎятендә урнашкан шәһәр, регионның башкаласы.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1860 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): осетиннар (63,03%), урыслар (25,01%), әрмәннәр (3,67%).

## Мәдәният

## Дин
#### Мәчетләр
* Мөхтәров мәчете

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт города 
* Город Дзауджикау — Владикавказ :: Osetini.com  

## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Саам телләре

**Саам телләре** (IPAc-en|ˈ|s|ɑː|m|i) ул Төньяк Европада (Финляндия, Норвегия, Швеция, һәм Россиянең иң төньяк-көнбатыш өлешендә) сөйләшелә торган Урал телләре төркеме.  Төркемләштерүнең табигате һәм төшенчәләренә карап, ун яки күбрәк Саам теле бар дип фараз ителә. Гомуми сөйләшүчеләр саны - 25 мең тирәсе. Элек ешрак очрый торган “Лопарь телләре” атамасы да очрый.
### Көнбатыш Сами телләре
* Көньяк-көнбатыш
** Көньяк Сами теле (600)
*** Аселе диалекты
*** Ямтланд диалекты
** Уме Сами теле (20)
* Төньяк-көнбатыш
** нәкъ төньяк-көнбатыш
*** Пите Сами теле (20)
*** Луле Сами теле (1000–2000)
** Төньяк Сами теле (20 000)
*** Торне Сами
*** Финляндия Сами теле
*** Диңгез Сами теле
*** Сьявү Сами теле

### Көнчыгыш Сами телләре

* Кыйтга
**Инари Сами теле (400)
** Кеми Сами теле (юкка чыккан)
** Скольт Сами теле (420)
** Аккала Сами теле (юкка чыккан)
** Кайнуу Сами теле (юкка чыккан)
* Ярымутрау
** Кильдин Сами теле (340)
** Тер Сами теле (2–10)
*Саннар якынча*

### Лексика
Лексикада Балтыйк-фин, Рус теле, Самодий телләреннән һәм Герман телләреннән алынмалар очрый. Саам телләренең лексикасының бер өлеше башка фин-угыр телләрендә аналоглары юк (фин-угырлардан алдан субстрат).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Фин-угыр телләре
Сойкино ярымутравы

**Сойкино ярымутравы**, шулай ук **Сойкинский ярымутравы** — Фин култыгының көньяк ярындагы, Ленинград өлкәсенең Кингисепп районына карый торган ярымутрау. Исем ижорчадан килеп чыккан һәм «Soikkola» — ярымутрау дигәнне аңлата.

Көнбатыштан Сойкино ярымутравы Луга култыгы, көнчыгыштан — Копорская култыгы сулары белән юыла. Ярымутрауның иң төньяк ноктасы - Колганпя борыны. Үзәк өлешендә Сойкино калкулыгы урнашкан, иң биек ноктасы - диңгез дәрәҗәсеннән 136 метр.

## Тарихы
Ярымутрауда борынгы заманнардан ук кеше яшәгән, моңа Соловецкий утрауларында «лабиринтлар» белән чагыштырылган мегалитик корылмалар дәлил булып тора.

Безнең эраның, ким дигәндә беренче меңьеллыгыннан башлап ярымутрау фин-угыр кабиләләре күчеше аренасына, ә икенче меңъеллык башында Новгород йогынтысы өлкәсенә керә. XVI гасырда ярымутрауның җирлекләре Водская пятина Копорск өязенең Каргаль постына керүче писцовый китапларда телгә алына. XVII гасырның бөтен дәвамында диярлек ярымутрауның бер өлеш Швециянең Ингерманландия провинциясе булган, бу вакытта аның җирләренә эвремейслар күчерү башлана. Россия составына күчкәннән соң ярымутрау Ямбург өязенең Сойкино волостена карый башлый.

XX гасырның 30 нчы елларында ярымутрауда «Кронштадт-2» яки «Ручьи» исеме  хәрби-диңгез базасы төзелә һәм аның бетон корылмаларының калдыкларын хәзер дә Сойкино урманнарында очратырга мөмкин. Бөек Ватан сугышы вакытында биредә авыр сугышлар уза, шуның нәтиҗәсендә ярымутрауның күп кенә борынгы авыллары җимерелә һәм яңадан торгызылмый. Алар арасында кайчандыр иң зурысы булган Сойкино авылы да бар, аның элеккеге яшәеше турында Сойкино ярымутравының иң биек ноктасында урнашкан Николай Чудотворц чиркәве һәм ташландык зират хәтерләтә.

## Халкы

Борынгы заманнардан бирле Сойкино ярымутравы халкын фин-угыр төркеме халыклары — водь һәм ижор тәшкил иткән. Әлегәчә анда этник төркемнәрнең аз санлы калдыклары компактлы рәвештә яши бирә. Соңрак руслар һәм ингерманланд финнары килеп утыра.

Хәзерге вакытта ярымутрау территориясендә Вистино, Вистино, Глинки, Горки, Дубки, Залесье, Кошкино, Красная Горка, Логи, Логи, Логи, Яңа Гаркол, Пахомовка, Ручьи, Слободка, Сменково, Иске Гаркол, Югантово, Косколово авыллары урнашкан. Ярымутрауда барлыгы 2000гә якын кеше яши.

## Мәдәнияте

Халыкның мәдәни мирасын саклау өчен Вистино авылында туган якны өйрәнү музее булдырыла. Анда ижор көнкүреше әйберләре, кием-салым һәм җиһазлар куелган, экспозициянең бер өлеше традицион һәм заманча балыкчылыкка багышланган. Горки авылында ижор телендә җырлар һәм такмаклар башкаручы фольклор ансамбль, Вистинода яшьләр фольклор төркеме ижор җырларын башкара.

## Чыганаклар

* Сидоренко А.В. том I // геология СССР. — М: Недра, 1970. — P. 28. — 548 p.
* Александр ВЕРТЯЧИХ. Любовь к отеческим камням // Санкт-Петербургские ведомости, №219 от 21.11.2008.
* Шаскольский И. П. Была ли Россия после Ливонской войны отрезана от Балтийского моря? (рус.) // АН СССР. Исторические записки, том 35. — 1950.

Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Төркем:Фин култыгы
Төркем:Ленинград өлкәсе ярымутраулары
Равил Харисов

**Равил Харисов** - Татарстанның халык артисты. Казан филармониясе солисты. 1986—1990 елларда — Мәскәү өлкә филармониясенең «Бәйрәм» ансамблендә солист. 

Казан шәһәренең «Курган» зиратында җирләнгән.

## Сылтамалар
* Казанда Татарстанның халык артисты Равил Харисовны соңгы юлга озаттылар . Татар-Информ. 18 ноябрь 2020
Янисъярви

**Янисъярви** (*Зур Янисъярви, [[Фин теле|финча]] Jänisjärvi - «куян күле»*) — Карелия Республикасының Сортавала районындагы күл, Ладога күле бассейнына карый.

## Гомуми мәгълүмат
Күл овал формасында, төньяктан көньякка таба сузылган. Гомуми мәйданы 1,5 км2, күлдә урнашкан 43 утрауның, күлнең үзәк өлешендә урнашкан өч утраудан тыш, нигездә барысы да ярлар янында урнашкан.

Ярлар калкулыклы, ташлы, ылыслы урман белән капланган. Күлгә 20гә якын зур булмаган елга һәм инеш, шул исәптән Юуванйоки, Вельяканйоки, Саркайоки, Соанйоки, Леппяяя коя. Күлнең көньяк өлешеннән Янисйоки елгасы агып чыга.

Күл котловинасы төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка сузылган һәм су асты кырлары белән бүленгән ике коедан тора. Көньяк котловинаның 57 метрга кадәр тирәнлеге бар, төньякның — 37 метрга кадәр.

Югары су үсемлекләре, камыш, нигездә, култыкларда тәкъдим ителә. Күлдә алабуга, налим, чуртанһәм башка балыклар яши.

Күл ноябрь урталарында боз белән ката, май урталарында ачыла.

Бу күлнең метеорит төшүдән кратер урынында барлыкка килүе расланган дип санала.

Хәзерге вакытта бәрелү нәтиҗәләре рельефның әйләнә-тирәсендә берничек тә чагылдырылмаган, кратер һәм аның бәрелү табигате геофизик ысуллар (гравитация һәм магнит кырлары аномалияләре) белән генә, метаморфизм билгеләре (җимерелү конуслары һәм йөзү конуслары) һәм характерлы импакт берәмлекләргә (тагамитлар һәм аллоген брекчияләр) теркәлә.

Янисъярвиның астроблемасы яшен төрле тикшеренүчеләр 700дән 770 млн яшькә кадәр бәяли.

## Кулланышы
Янисъярвида балык тоту бик популяр. Биредә балык күп һәм ул чиста дип өчен бәяләнә, бу бары тик тик кагылмаган экосистема шартларында гына мөмкин. Күл суларында чуртан, тәрәзә, судак, сига, тайменны проблемасыз тотып була. Янисъярвида барлыгы 15 төрдән артык балык, шул исәптән налим, язь, сабан бар. 

Янисъярвада балык тоту балыкларның төрлелеге һәм сулыкның зур мәйданы аркасында үскән. Балык челтәрләре белән йөзүче браконьерлар моның белән еш кына файдалана. Ярда 3 ял базасы урнашкан, аларның концепциясе шул исәптән балыкка да юнәлдерелгән.

Балыкчыларның күлгә карата кызыксынуы зур булуга карамастан, биредә балык тоту республикада иң масштаблысы түгел. Әмма ул биредә җәйге дә, кышкы чорда да яхшы. Янисъярвида һава торышы ел дәвамында уңайлы, чөнки климат уртача континенталь, кышын уртача температура -9,1 °С, җәен - +14,5 °с.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Озёра Карелии / Александров Б. М., Зыцарь Н. А., Новиков П. И., Покровский В. В., Правдин И. Ф. — Петрозаводск: Госиздат Карельской АССР, 1959. — С. 385—391. — 618 с. — 3000 экз.
* Григорьев С. В., Грицевская Г. Л. Каталог озёр Карелии. — Москва: АН СССР [Ленингр. отделение], 1959. — 239 с.

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Карелия күлләре
Жогорку Кеңеш

**Жогорку Кеңеш**, Кыргызстанның Жогорку Кеңеше (,  (советы, киңәше) — Кыргызстанның 120 депутаттан торган бер палаталы парламенты, дәүләт хакимиятенең югары закон чыгару органы.

Жогорку Кеңеш пропорциональ система буенча 5 елга сайлана. Сайлау нәтиҗәләре буенча бер сәяси партиягә парламентта 65 мандат кына бирелергә мөмкин.

Кыргызстан Республикасының гамәлдәге Конституциясендә ил идарәсенең формасы күрсәтелмәгән. Ил Конституциясе нигезендә, Кыргызстан Республикасы суверен, демократик, хокукый, дөньяви, унитар, социаль дәүләт булып тора. Рәсми чыганакларда идарәнең парламент формасы турында хәбәр ителә, де-факто илдә парламент-президент идарәсе гамәлдә.

## Тарих
Беренче Жогорку Кеңеш булып, рәсми рәвештә, «легендар парламент» исемен йөртә торган 12нче чакырылыш Кыргызстан ССР Югары Советы санала.

4 июнь — парламентаризм көне итеп билгеләнгән.

## Формалаштыру процессы һәм төзелеше
1995 елдан 2000 елга кадәр Жогорку Кеңешка депутатлар мажоритар система буенча сайланган. Ул ике палатадан — закон чыгару җыелышыннан һәм халык вәкилләре җыелышыннан тора.

1998 елгы реформа буенча Закон чыгару җыелышы 60 депутаттан тора (элек 35 депутат булган) , шуларның 15е партия исемлекләре буенча сайланган. Халык вәкилләре җыелышы 45 депутаттан тора (элек 70 урын булган). Барлыгы 105 депутат.

2005 елдан башлап мажоритар система буенча сайланган 75 депутаттан торган бер палаталы парламент гамәлгә кергән.

2010 елның 27 июнендә референдумда кабул ителгән Кыргызстан Республикасы Конституциясенең 70нче статьясы нигезендә, парламент составы партия исемлекләре буенча биш еллык срокка сайланучы 120 депутатка (элек — 90) кадәр зурайтыла.

## Чакырылышлар
Жогорку Кеңеш үз тарихын 1939 елдан – Кыргыз Совет Социалистик Республикасы Югары Советыннан алып бара. Гамәлдәге чакырылыш 2015 елда узган парламент сайлауларында сайланган.

Жогорку Кеңеш чакырылышлары:
* 1995 — «беренче чакырылыш»
* 2000 — «икенче чакырылыш»
* 2005 — «өченче чакырылыш»
* 2007 — «дүртенче чакырылыш» (соңгы сайлауларда 71 мандатны Курманбек Бакиев яклы «Ак Жол» партиясе ала) . 2010 елның язында, дәүләт түнтәрелеше белән бәйле рәвештә, Жогорку Кеңеш Вакытлы хөкүмәт тарафыннан таратыла. Алга таба 2010 елның 6 июлендә КР Үзәк сайлау комиссиясе Жогорку Кеңешның 4нче чакырылыш эшчәнлеген туктату турында карар чыгара .
* 2010 — «бишенче чакырылыш» — сайлаулар 2010 елның 10 октябрендә үткәрелә. Парламентка 5 сәяси партия уза.
* 2015 — «алтынчы чакырылыш» — сайлаулар 2015 елның 4 октябрендә уза. Яңа сайлау кануны буенча, сәяси партияләргә парламентка узу өчен, тавыш бирүчеләр саныннан 7 % һәм һәр өлкәдә 0,7% тавыш җыярга кирәк була. Рәсми нәтиҗәләр буенча, яңа парламентка 6 партия узган.

* 2021 — «җиденче чакырылыш».

## Состав
Партия исемлекләре буенча:

* Ата-Журт Кыргызстан (15)
* Ишеним (12)
* Ынтымак (9)
* Альянс (7)
* Бутун Кыргызстан (6)
* Ыйман Нуру (5)

Бер мандатлы округлар буенча кандидатлар (36)

## Сылтамалар
* Конституция Киргизии
* КР Үзәк сайлау комиссиясе
*   Вебсайт Жогорку Кенеша 
* Торага Жогорку Кенеша 

## Искәрмәләр


Төркем:Кыргызстан сәясәте
Төркем:Кыргызстанда хокук
Төркем:Жогорку Кеңеш
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Минангкабау теле

**Минангкабау** (үз атама: *Baso Minang(kabau)*; ) — Көнбатыш  Суматрада Риауның көнбатыш өлешендә һәм шулай ук Индонезиянең төрле шәһәрләренең Минагкабау халкының берничә җәмәгатьләрендә таралган австронезия теле. Шулай ук Малайзиянең берничә төбәкләрендә  Суматрадан Минанг төбәгеннән мигрантлар арасында һәм Ачех провинциясендә таралган, анда ул *Aneuk jamee* дип атала. Төньяк Суматраның көнбатыш яр буе төбәгендә ул lingua franca теле булып тора. 
## Диалектлары
Минангкабау теле берничә диалекттан тора, алар хәттә күрше авыллар, әмма бер-берсеннән аерылган, мәсьәлән, елга белән аерылган  өчен төрле булган берничә диалекттан тора. Төрле төбәкләр арасында әңгәмәдә еш паданг диалекты кулланыла.

## Мисаллар

## Әдәбият
* *Tata Bahasa Minangkabau*, Gerard Moussay (original title *La Langue Minangkabau*, translated from French by Rahayu S. Hidayat), ISBN 979-9023-16-5.
* Зарбалиев Х. М. Язык минангкабау. — М.: Наука, 1987. — 78 с. — (Языки народов Азии и Африки).
* Sabariah Hj. Md. Rashid, Media Sandra Kasih. «The Minangkabau Terms of Address for Children, Teenagers and Adults: A Sociolinguistic Perspective». — «Jurnal Bahasa Jendela Alam». Kuala Lumpur: Persatuan Bahasa Moden Malaysia, 2006, Jilid/Volume 4, 590—601.
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Емь

**Ямь, емь** (*[[Фин теле|финча]] jäämit*) - урта гасырларда Фенноскандиядә яшәүче кайбер төньяк халыкларның новгородлылар тарафыннан аталган исемнәре.

## Этногенез
Андреас Шегрен, академик А.Х. Лербергның «Ямь» елъязмасы язмасының һәм Финляндия көньягындагы тарихи Häme (шведча tavastland, лат. tavaste) өлкәсе атамасының аваздашлыгы белән Хяме (hämäläiset) финнарын чагыштыра. Икенче теория буенча ямь Ладоганың төньяк ярыннан булган карел кабиләсе була. Төрле телгә алынган истәлекләрдә ямь исеме төрле халыкларны күрсәтә ала, ул бердәм географик яки этник төркемне аңлатмый.

Ямьнең рус исеме Хямның фин исеменә туры килергә мөмкин. Бу ахырга кадәр ачыкланмаган булып кала, чөнки урта гасыр чыганаклары ерак кавемнәрнең исемнәрен эзлексез кулланганнар, еш кына аларны бутаганнар.

## Таралышы
Ямь Финляндиянең үзәк районнарына баштан ук килми, ә башта Ладога күле һәм Төньяк Двина (гипотеза авторлары — Шенгрен, Барсов) арасында урнашкан дигән версия бар. А. Г. Едовин Двина бассейнында яшәгән кешене Балтыйк буе финнарына түгел, ә фин-угыр халыкларының төньяк фин төркеменә кертә. XX гасырның беренче яртысында Карелия муентыгының автохтон халкы турында дискуссияләр алып барыла, анда Карелия һәм Ингерманландия ямьнең беренчел яшәү урыны булган, аннан ул корела белән кысрыкланган дип уйланылган.

Ямьның борынгы заманнарда киң таралуы турындагы версия өлешчә Ям ныгытмасына нигез салган кечкенә генә кавеменең яшәү факты хезмәт итәргә мөмкин.

Шулай ук ямьнарны 1042 елда, Новгород кенәзе Владимир, Ярослав Мудрыйның улы ямьга каршы поход кылган вакытта вакытлы еллар повестендә искә ала. Әгәр бу, чыннан да, хәзерге Финляндия территориясенә Емца елгасына булмыйча ямьга күрсәтсә, сүз Финляндия тарихына кагылышлы иң беренче язма турында бара. 

## Яулары

Хроникаларда новгородлылар һәм карелалар, төгәлрәге, Корела (Прозерск) районында яшәүчеләр XII гасырда ямьнарга каршы алып барган сугышлары турында әйтелә. Чыганаклар шулай ук ямьнарның Ладога буена яулары искә алына.

Вакытлы еллар повесте ямь Руськә ясак түләвен хәбәр итә. Алга таба  1123, 1142, 1143, 1149, 1186, 1191, 1227 ( яки 1126), 1228, 1240, 1256, 1292, 1311 елларда ямь искә алына.

1142 елда ямь Новгород җиренә һөҗүм итә һәм 400 кешене югалтып, Ладогада көрәштә җиңелә. Ямь 1149 елда, рус чыганаклары буенча 1000 кешедән торган яңа һөҗүм оештыра. Биш йөз новгородлы водь белән бергә алар артыннан куып китә һәм җиңә.

1227 елда Новгород кенәзе Ярослав Всеволодович новгородлылар белән бергә ямьгә яу йөри. Шул ук вакытта ул корел кабиләләрен чукындыруны тормышка ашыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Соловьёв А.В. Заметки к "Слову о погибели Рускыя земли" // Труды отдела древнерусской литературы Института русского языка Академии наук СССР : научный сборник. — 1958. — С. 94-101

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Карелия тарихы
Луга (елга)

**Луга** (водьча Laugaz, jõtši Laukaa) — Россиянең Ленинград һәм Новгород өлкәләрендә ага торган елга. Елга озынлыгы — 353 км, су җыю бассейны мәйданы — 200 км2.

## Исеме
Исеме эстонча laugas «уем, сазлык, чокыр», яки финча laukea, эстонча lauk, laug «сай урын» сүзләре белән бәйле.

## Агымы

Башлангычын Новгород өлкәсендәге Тесов сазлыкларыннан ала, Выбья дип аталган төп һәм төньяк икегә тармакланып Фин култыгының Луга борынына коя. Ташу пөхтә Луга сулары Россини кылыгы буйлап Нарва елгасы тамагына чыгарыла.

Су ташу вакытында Россоня ермагы аша Луга сулары сулар Нарва елгасы тамагына ташлана.

Үзәне комлы, юл буйларында вак таш, акбур плитәләре очрый.

Диңгез биеклекләре кисешкән вакытта Сабс һәм Кенгисепп бусагалары барлыкка килә.

## Кушылдыклары
Черная (уң, Новгород өлкәсе янында Батецкий районының Мойка авылы тамагыннан 319 км алыстарак коя)
Кленка (сул, тамагынан 303 км еракта)
Тресна (уң, тамагынан 300 км еракта)
Удрайка (уң, тамагыннан 243 км еракта)
Вревка (сул, тамагыннан 225 км еракта)
Переволок (уң, тамагыннан 204 км еракта)
Оредеж (уң, тамагыннан 191 км еракта)
Рыбина (сул, тамагыннан 186 км еракта)
Остроленка (сул, тамагыннан 178 км еракта)
Каменка (сул, тамагынан 177,5 км еракта)
Ящер (уң, тамагыннан 177 км еракта)
Кемка (уң, тамагынан 168 км еракта)
Морьевка (сул, 38,5 тамагыннан км еракта)
Мертвеца (сул, тамагыннан 18 км еракта)

## Гидрология
Туклануы катнаш, кар сулары өстенлек ала. Уртача су чыгымы тамагыннан 93 км еракта 60 м3/сек. Декабрь башында боз белән каплана, апрель башында ачыла. Югары агымда кар белән каплануның уртача срогы: 21 декабрь — 25 декабрь, түбән агымында: 21 ноябрь — 30 ноябрь. Югары агымда уртача боз китү срогы: 1 апрель — 10 апрель, түбән агымында: 11 апрель — 20 апрель).

## Икътисади әһәмияте

Суднолар йөреше: бусагалар белән бүленгән аерым участокларда суднолар йөри (173 км). Суднолар йөрешенең габариты һәм суднолар йөреше навигация хәле 1990 елдан эшләми.

Су белән тәэмин итү: Луга елгасы ярында Луга, Кингисепп, шулай ук төзелеп яткан Усть-Луга порты урнашкан.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча Балтыйк бассейны округына карый, су хуҗалыгы участогы — Луга. Нарва янында урнашкан кече елга бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы әзерләгән РФ территориясын су хуҗалыгы районының геомәгълүмат системасы мәгълүмәтләре буенча, дәүләт су реестрында су объектының коды — 01030000512102000025583.

## Экологиясе
2007 елда Луга сулары пычрак дип характерланган (УКВ — 2,72), су свйфаты 3-нче сыйныф сыйфатына тап килә («а» разряды). Исәпкә алынган 17 күрсәткечнең 9 буенча нормативларның артып китүе билгеләнгән. 2006 елда су шулай ук пычрак дип характерланшган (УКВ — 2,97).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Луга (река) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Луга // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

Төркем:Ленинград өлкәсе елгалары
Төркем:Новгород өлкәсе елгалары
Ниеншанц

**Ниеншанц** (шведча Nyenskans, «Нева ныгытмасы») — кирмән, шведларның Ниен (швед. Nyen), яки Ниеншадт шәһәренең төп ныгытмасы. Кала һәм аны саклаучы кирмән Охта елгасының Невага койганчы урынында урнашкан.

Ниеншанц кирмәне Охта борынын били, төньяк-көнчыгыштан Ниеншанцка каршы булган Ухтаның сул ярына, ә көнбатыштан Неваның сул ярына чыгып тора. Ниеншанц шәһәре Охта елгасының уң ярында, аңа Чернавка елгасының койган урынында урнашкан. Бу елганың Охтага койган урынында, аның уң ярында Базар мәйданы була һәм шәһәрнең ратушасы тора, ә югарырак шул ук ярда лютеран чиркәве һәм мәктәп урнашкан.

Ниеншанц һәм Ниеншанц торган территорияләр Петербургның Красногвардейск җирләренә карый. Бинада шәһәр бастионнарың берсе урынында, 2000 елның 15 июнендә граниттан «Ниеншанц кирмәне» дигән истәлекле билге ачыла.

## Тарихы
Ниеншанц кирмәненә 1611 елда Выборг трактатын үтәмәү сылтавы белән Россиядән тартып алынган җирләрдә швед полководецы Эверт Горн нигез сала. Шәһәр һәм кирмән исемнәренең альтернатив вариантлары — Ниеншанц, Шлотбург, Канец булган.

1500 елгы Водь пятинасының язма китабында Охта тамагындагы торакларның башлангыч тасвирламасы китерелә (18 йорттан торган өч авыл).

Билгеле булганча, Иван Грозныйның инженер-фортификатор Иван Выросток П.Петров белән бергә 1557 елда Нева елгасының тамагында порт-шәһәр төзелеше белән җитәкчелек иткән. Билгеле булуынча, бер биредә 1615 елда Ивангород, Ладогадан, Нарва, Новгород, Норин, Релгән һәм Стокгольмнан 16 кораблар килгән.

1990 еллар уртасына кадәр Охта урынында ССРБ Петрозаводскиның эшләп торучы цехлары була. Предприятие ябылганнан соң һәм 2000 еллар уртасына кадәр биналар ташландык хәлдә була.

1992-1998 елларда П.Е. Сорокин җитәкчелегендә археология экспедициясе казыну эшләре үткәрә, нәтиҗәдә Нева һәм Охтаның сул яры арасындагы территорияләр 2001 елда рәсми рәвештә археология һәйкәлләре дип игълан ителә һәм саклау астына алына. Бу территорияда «700 лет Ландскрона, Невское устье, Ниеншанц» музее ачыла.

Төзелеш өчен комплекслы эзләнү белән бәйле бишьеллык дәвамында компания заказы буенча 4,4 гектар мәйданда казу эшләре алып барыла. Эшләрне Н. Соловьев җитәкчелегендә Санкт-Петербург Фәннәр академиясе матди мәдәният тарихы институтының археология экспедициясе (1,7 гектар мәйданда) һәм П. Сорокин җитәкчелегендә Төньяк-Көнбатыш мәдәни һәм табигый мирас фәнни-тикшеренү институты (2,7 гектар мәйданда) башкара. Гомуми мәйданы 2,4 гектар булган мәдәни мирас участоклары табыла. Шуның 0,8 гектар «Газпром нефте» биләмәсендә урнашкан, ә 1,6 гектар кала милке булып кала.

2009 елның 21 августында КГИОП карары белән мәдәни мирас объекты ачыкланган территория сизелерлек киметелә, аның составына үзәк өлеше чыгарыла.

2010 елда казу эшләрен ИИК РФА археология группасы дәвам итә.

Ниеншанц территориясендә үтә торган археологик эзләнү Россия территориясендә үтә торган масштаблы чара булып тора.

## Чыганаклар
* Первушина Елена Владимировна. Музеи Петербурга. Большие и маленькие. — Центрполиграф (Москва), МиМ-Дельта (Санкт-Петербург), 2010. — 398 с. — ISBN 978-5-227-02083-3.
* Пименов.Г.Ю. Нева и Ниеншанц. — М.: Российский архив, 2003. — 472 с. — ISBN 5-86566-045-4.

Төркем:Әлифба буенча ныгытмалар
Татарстан митрополиясе

**Татарстан митрополиясе** () — Татарстан территориясендә Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгына караучы митрополия. Изге Синод тарафыннан 2012 елда булдырылган. Казан, Әлмәт, Чистай һәм Яр Чаллы епархияләрен берләштерә.

## Тарих
1934 елның 12 мартындагы өлкә преосвященстволары турындагы нигезләмә нигезендә, 1917—1918 елларда Поместный соборның митрополит округлары турындагы карарын үтәү йөзеннән, Вакытлы Патриарх Изге Синоды берничә епархия составында чиркәү өлкәләрен оештыра, шул исәптән Татарстан АССР чикләрендә үзәге Казан булган митрополия оештырыла. Митрополияне бетерү датасы төгәл билгеле түгел. Бу 1943 елда епископ кафедраларын үзгәртеп кору вакытында булырга мөмкин.

2012 елның 6 июнендә Изге Синод карары белән Казан һәм аннан бүлеп чыгарылган Әлмәт һәм Чистай епархияләре составында Татарстан митрополиясе төзелә. Татарстан митрополиясе башлыгы "Казан һәм Татарстан митрополиты" титулына ия.

Митрополия Рус православие чиркәве епархия идарәсенең яңадан төзелә башлаган өч баскычлы структурасы оешуга ярашлы булдырыла. 

2024 елның 25 июлендә Рус Православ чиркәвенең  Татарстан Республикасының Яр Чаллы шәһәре; Әгерҗе, Алабуга, Менделеевск, Минзәлә һәм Тукай районнары административ чикләрендә (Татарстан мирополиясенең Казан епархиясеннән аерып чыгарып) Яр Чаллы епархиясен оештырырга карар иткән.
## Епархияләр
### [[Әлмәт епархиясе]]
2012 елның 6 июнендә Рус православие чиркәвенең Изге Синоды карары нигезендә, Казан епархиясеннән аерып чыгарып, Татарстан митрополиясенә бирелгән. Епархиядә 61 приход исәпләнә. Клириклар 44, монахлар 3. Татарстанның Азнакай, Актаныш, Әлмәт, Баулы, Бөгелмә, Зәй, Лениногорск, Мөслим, Сарман, Ютазы районнары административ чикләрендәге приходларны берләштерә.

### [[Казан епархиясе]]
Казан, Яр Чаллы шәһәрләре; Татарстанның Әгерҗе, Апас, Арча, Әтнә, Балтач, Буа, Югары Ослан, Биектау, Чүпрәле, Алабуга, Яшел Үзән, Кайбыч, Кама Тамагы, Кукмара, Лаеш, Мамадыш, Менделеевск, Минзәлә, Питрәч, Балык бистәсе, Саба, Тәтеш,  Тукай, Теләче районнары.

### [[Чистай епархиясе]]
Татарстан Республикасының Аксубай, Алексеевск, Әлки, Түбән Кама, Яңа Чишмә, Нурлат, Спас, Чирмешән һәм Чистай районнарының административ чикләрендә  берләштерә.

### [[Яр Чаллы епархиясе]]
Татарстан Республикасының Яр Чаллы шәһәре; Әгерҗе, Алабуга, Менделеевск, Минзәлә һәм Тукай районнары административ чикләрендә 2024 елның 25 июлендә оештырылган

## Митрополия башлыклары
* Анастасий (Меткин) (6 июнь 2012 — 13 июль 2015)
* Феофан (Ашурков) (13 июль 2015 — 20 ноябрь 2020)
* Кирилл (Наконечный) (2020 елның 8 декабреннән)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстанская митрополия Русской православной церкви // Патриархия.Ру.
* Татарстанская митрополия //Открытая православная энциклопедия «Древо».

Төркем:Татарстан митрополиясе
Төркем:2012 елда барлыкка килгәннәр
Порхов ныгытмасы

**Порхов ныгытмасы** (Порхов кремле) - Псков өлкәсенең Порхов шәһәре үзәгендә урнашкан ныгытма. Ул Шелони елгасының уң ярында урнашкан. Кара известняктан ныгытма корылмалар ытулысынча диярлек сакланган, әмма кайбер участоклары бүгенге көндә авария хәлендәкала бирә.

Новгород елъязмасында Порхов крепосте турында беренче искә алу 1239 елга карый, ул вакытта Новгород князе наместник Александр Ярославович (булачак Невский), Новгородтан Шелон буйлап зур булмаган агач «блокпостлар» төзеп, Псковтан су юлын ныгыта. Беренче агач-җир ныгытмалары Шелонның уң яры калкулыгында корылган һәм ике рәт вал һәм чокырдан гыйбарәт булган.

1346 елда Бөек Литва кенәзе Ольгерд Новгород чикләренә керә һәм Луга һәм Шелонь ныгытмаларын ала, ә Опока һәм Порхов ныгтмаларын камап тота. Ныгытма камауны түзсә дә, «кара бор» дигән контрибуция нигезендә 300 сум күләмендә акча түләргә туры килгән. Сугышка бер Новгород посаднингының дорфа кылануы сәбәп булган, аны новгородлылар үзләре соңрак Лугада кыйнаганнар.

1387 елда иске ныгытмадан бер километрдан артык ераклыкта, Шелонның уң як ярында җирле плиткадан дүрт башнялы яңа таш ныгытма төзелә. Аның диварларының калынлыгы 1,4 метрдан алып 2 метрга кадәр, биеклеге 7 метр, 15-17 метр биеклектәге манараның 4-6 метрлы агач түшәмәле сугыш өчен яруслары булган, ныгытма диварлары линиясенән чыгып торган әлеге манаралар пряслоларны нәтиҗәле фланкалаштыра алганнар. Барлык төзелеш эшләре бер сезонда башкарылган.

Ныгытма эчендә Никольский чиркәве (1412), бакча, туган якны өйрәнү музее, Порхов почтасы тарихы музее, почта музее ачылу хөрмәтенә истәлек билгесе, Порхов подпольесы җитәкчесе Б.П. Калачев бюсты урнашкан.

## Ныгытма сурәтләре

Малая башня Порхов 1.jpg|
Порховская крепость 14-16 в.в. Средняя башня..JPG|
Porkhov asv2018-07 img23.jpg|
Nikolskaja v kreposti.JPG|
Никольская церковь с колокольней.jpg|
Вид на Никольскую башню из крепости.jpg|
Порховская крепость, стены и часовня.jpg|
Никольская башня Порхов 1.jpg|


## Чыганаклар
* Панченко И. Я. Порхов. Л.: «Лениздат». 1979 г. (Серия «Города Псковской области»).
* Порхов и его уезд. Сборник дореволюционных публикаций. Сост.: Левин Н. Ф. Псков: ГП «Псковская областная типография». 2005 г.

Төркем:Әлифба буенча ныгытмалар
Төркем:Псков өлкәсе ныгытмалары
Төркем:Псков өлкәсе музейлары
Любша ныгытмасы

**Любша ныгытмасы** - Борынгы Русь территориясендә Волхов елгасының элеккеге тамагы урынында, Волхов елгасының икенче ярындагы Иске Ладогадан 2 км ераклыкта урнашкан таш-җир ныгытмасы. VII-VIII гасырларның соңгы чирегендә ныгытма төзелешен Ладога буена славян халкы килү белән бәйлиләр.

## Тарихы

Ныгытма Любша елгасының уң як ярында, Любша елгасы Волхов елгасына кушылган вакытта, Иске Ладога авылыннан 2 км төньякка таба урнашкан, хәзерге археологлар тарафыннан елга атамасы буенча аталган.

Беренче разведка казу эшләре, Д.Самоквасов һәм З. Ходаковский материалларыннан күренгәнчә 1960-1970 еллар чигендә, археологлар С. Орлов, Г. Лебедев һәм В. Петренко тарафыннан үткәрелгән. Шул ук вакытта мәдәни катламның булуы һәм характеристикасы ачыкланган һәм ныгытманың таш конструкцияләре ачылган.

1997 елда Петербург археологы Е.А. Рябинин экспедициясе тарафыннан казу эшләре башланган. Казу эшләре биш елга якын тәнәфесләр белән дәвам итә. Казылма турындагы хәбәрләр 2002 һәм 2003 елларда басыла, әмма казылма материаллар тулысынча 2004 елда гына басылып чыга.

2003 елда И.Л.Воинова тарафыннан ныгытманың тышкы кыяфәте үзгәртелә. 2010 елда А.А. Фролкин  тарафыннант 1970 еллардагы реконструкция һәм технологик төшерү нигезендә өчүлчәмле  реконструкция төзелә.

## Сәнгатьтә
Николай Рерих ныгытма урнашкан таудан күренешне «иң яхшы рус пейзажларының берсе» дип атаган һәм аны «Заморские гости» картинасында сурәтләгән (1901-1910). Ул вакытта археологларга билгеле булмаган Любша ныгытмасы сурәтләнгән.

Крепостька якын итеп Бестужевларның борынгы нәсел җирләре (XIX гасырда Карпов утары) урнашкан була. Алар — И.Ф., Г.Ф., И.М. Бестужевлар (1780 елда), М. И. Бестужев (1838 елга кадәр), а.А.С.Бестужев (1838-1856 елларда), Н. А. Бестужев (1856-1866 елларда). 1880 елда Н.А. Бестужевтан яшерен киңәшче, Дәүләт банкы идарәсе әгъзасы Константин Алексеевич Рыбин тарафыннан сатып алына. Аның вафатыннан соң ул 1894 елда князь, чын статс киңәшчесе Николай Иванович Шаховский тарафыннан сатып алына. Шул ук бинада 1946 елдан башлап «Старая Ладога» рәссамнар иҗат йорты урнашкан. Любша елгасының икенче ярында, шәһәр каршында, бурычлы Собуровлардан Измайловларга күчкән Любша утары урнашкан була. Статс киңәшчесе, физика, медицина-хирургия академиясе профессоры, баснописчы А. Е. Измайлов оныгы, Александр Александрович Измайловның кызы, Лидия Александровна Измайлова ире, Петербург сәнгать академиясе профессоры В. Максимов әлеге утарның пейзажын үз картиналарында сурәтләгән.

## Чыганаклар
* Рябинин Е. А., Дубашинский А. В. Любшанское городище в Нижнем Поволховье (предварительное сообщение) // Ладога и её соседи в эпоху средневековья.. — СПб., 2002. — С. 196—203.
* Рябинин Е. А. У истоков Северной Руси: Новые открытия. — СПб.: Блиц, 2003. — С. 178. — 223 с. — ISBN 5-86789-129-1.
* Е. А. Рябинин, И. А. Коротенко. Русь изначальная. — СПб.: Русская классика, 2003. — С. 178. — 216 с. — ISBN 5-93205-010-1.

Төркем:Ленинград өлкәсе ныгытмалары
Төркем:Әлифба буенча ныгытмалар
Чистайның беренче җәмигъ мәчете

**Чистайның беренче җәмигъ мәчете** () — Чистай шәһәре мәчете, татарларның XIX гасыр уртасы милли-романтик юнәлештәге эклектика стилендәге дини архитектура һәйкәле.

## Тарих
1859 елда Вятка губернасы Малмыж өязе Югары Сосна авылы сәүдәгәре Хәсән Муса улы Якупов акчасына төзелгән. Элекке янган мәчет урынына шундый ук таш нигезгә утыртылган мәчет төзү проекты 1857 елда эшләнгән, 1859 елда расланган. 1846—1893 елларда мәчетнең имам-хатибы булып, күренекле дин эшлеклесе ишан Мөхәммәтзакир Габделваһап улы Мөхәммәткамалов (1815—1893) эшләгән.

1893—1921 елларда мәчетне күренекле җәмәгать эшлеклесе, педагог Мөхәммәтнәҗип Хөсәен улы Әмирханов (1859—1921) җитәкли.

## Бина
Бер катлы мәчет җир кишәрлегенең түрендә урнашкан. Гөмбәзле гыйбадәт залы, манарасы керү юлы өстендә булган бер катлы мәчет тибындагы бина. Ике катлы вестибюле, төньяктан төп бинага терәп, соңрак салынган. Мәчетнең беренче манарасы 1930-елларда юкка чыгарылган,  1970-елларда яңадан торгызылган. 1980-еллар ахырында ремонт вакытында, көнчыгыш яктан төп бинага терәп, тагын бер керү юлы булдырылган.

Башта мәчеттә төньяктан көньякка таба сузылган анфилада кебек бер-берсенә ялганып китүче өч бүлмә булган: вестибюль, кече зал, гыйбадәт залы. Вестибюль белән кече зал бер түбә астына берләшеп, ике кыеклы түбә белән ябылган. Вестибюльдән керү юлы өстендәге манарага тар баскыч буйлап менү юлы бар. Төп гыйбадәт залында гөмбәз астында сигезкырлы барабан урнашкан, киль рәвешле гөмбәзне дүрт колонна тотып тора. Төзелеш һәм бизәлеш үзенчәлеге буенча Казандагы Нурулла мәчете белән аваздаш.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*
*

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Төркем:Чистай районы мәчетләре
Төркем:Чистай
Псков Кромы

**Псков Кромы** (Кремле) — Псков шәһәренең тарихи-архитектура үзәге, Псков ныгытмасының төп өлеше. Пскова елгасының Великая елгасына койганч урыныдагы биек һәм тар борынында урнашкан. Өч гектар мәйданны биләп тора.

Каланың борын өлешендә беренче кеше утырган тораклар беренче мең еллыкның уртасына карый. X—XII гасырларда биредә туфрак, ә бәлки, таш ныгытмалар һәм агач Троицкий соборы булган. Псков республикасы (XIV — XVI гасыр башы) чорында кремль үзенең соборы, җыелу мәйданы һәм келәтләре белән Псков җиренең рухи, юридик һәм административ үзәге булган.

Кремльнең алгы (көньяк) диваралары ягыннан биләмәсе биеклеге 6-8 метр һәм калынлыгы 2,5 метрдан алып 6,0 метрга чаклы булган агач түбә белән капланган таш кирмән диварлары менән уратып алынган. Кремлнең көнчыгыш стенасының озынлыгы — 435 метр, көнбатыш стенасы — 345 метр. Көньяк стенаның озынлыгы 88 метр тәшкил итә.

2013 елда Псков Кромы (Кремле) «Россия-10» медиабәйгесен җиңеп, «Россия символлары» унлыгына керә.

Кромның архитектура ансамбле VIII—XVII гасырларда корылган Довмонт каласыннан, 1337 елда беренче тапкыр телгә алынган, 1393-1424 еллардагы «Перси» (Перша, яки Довмонт дивары, Кромның алгы дивары) диварыннан, Кремлнең көнчыгыш һәм көнбатыш диварларынан (XIV—XV гасырлар, XVII гасыр); Захабтан (охабень яки захабень), Троицкий соборыннан (1682-1699 еллар), манарадан (XIX г.), Приказ палаталарынан (1692-1695, 1701 еллар), дары базыннан, чиркәү әһелләре йортыннан, кунак йортыннан, Кром һәм Довмонт кала манараларыннан, Власьевский манарасыннан, Рыбницкий манарасыннан (Изге капкалар өстендәге манара), Троицкий (Сәгать) манарасыннан, Урта манарадан (1416-1419 еллар), Кутекрома манарасыннан (Куту Кром, Красная яки Кутий Костёр, 1399—1400 еллар) , Җәенке манарадан, Довмонт (Смердья) манарасынан торган.

2010 елның 27 апрелендәге янгын вакытында Власьевский һәм Рыбницкий манараларының чатырлары янып юкка чыккан.

## Фотогалерея

File:Pskov asv07-2018 Kremlin inside1.jpg|
File:Pskov asv07-2018 Kremlin view from east img2.jpg|
File:Памятный знак — прапор (Псковский кремль).JPG|
File:Плоская Башня Псковского Кремля.jpg|
File:RR5111-0110R.gif|
Файл:Pskov_kremlin_pano.jpeg|600px|


## Чыганаклар
* Алешковский М. Х. Каменные стражи: Путеводитель по древним крепостям / Худож. О. В. Титов. — Л.: Лениздат, 1971. — 176 с. — 32 500 экз.
* Куликова И. А. Псковский кремль: Путеводитель. — Л.: Лениздат, 1972. — 76 с. — (Туристу о Пскове). — 50 000 экз.

Төркем:Псков музейлары
Төркем:Псков өлкәсе ныгытмалары
Төркем:Псков тарихы
Псков кривичлары

**Псков кривичлары** яки **төньяк кривичлар** — Псков җире территориясендә яшәүче кривичларның төньяк төркеме.

## Тарихлары
Славяннар яшәүче өнбатыш территорияләрдән, Висла һәм Одер елгалары арасында урнашкан җирләрдән килеп чыкканнар.

IX-XII гасырларда Псков кривичлары Великая елга бассейны, Псков күле яры һәм Гдов округында таралганнар. Уганди белән чиктәш булалар. Псков сөйләшләре төркеме Псков кривичлары территориясе белән тулысынча диярлек туры килә, бу исә әлеге төркем сөйләше кабилә сөйләшеннән килеп чыккан дип уйлдарга мөмкинлек бирә.

VIII-X гасырларда Псков шәһәре кривичларының нәсел үзәкләренең берсе итеп сайлап алына, аңа VIII гасырда нигез салына.

Кривичлар формалашуның башы - безнең эрага беренче меңьеллыкның өченче чиреге, ә беренчел яшәү төбәге Псковщина булып саналса, соңрак смоленлылар (Днепрда) һәм полоцлылар (Двинада) төркемнәре тарала, елъязма таныклыклары буенча алар аерым князьләргә ия булган һәм инде үзара бердәм нәсел берлеген төземәгән кривичлар төркемнәрен тәшкил иткәннәр. Тикшеренүче Седов фикеренчә, Псков кривичлары словеннар һәм весьлар белән берлек төзегәннәр, бу фикерне аны елъязмада князьләрнең бергә искә алынулары этәргән.

IX-XIII гасырларда Псков һәм Смоленск-Полоцк кривичлары мөстәкыйль үсә.

## Мәдәният
Псков кривичлары Псков озын курганнары мәдәнияте белән тәкъдим ителгәннәр.

Псков кривичларының җирләү йоласы башка кривичларныкына охшаш: күмелгән урыннар мәетләрне күмү йоласы буенча күмелгән озын курганнар рәвешендәге күмәк төрбәләр белән тәкъдим ителгән.

Псков кривичлары йоласының үзенчәлекләренең берсе булып славян кабиләләренең башка кавемнәре арасыннан аерып торучы, ләкин Балтыйк буе-фин кавемнәре белән якынайтучы, җирләү урынын корыр алдыннан сайланган урында, үзеннән соң көл-күмер катламын калдырган учак кабызу булган. Бу гамәлдә тикшеренүчеләр күмелгән урынны изгеләндерергә (яктыртырга) тиешле ритуалны күрә.

X гасыр ахырына — XI гасыр башына мәет яндырудан мәет күмүгә күчү булган. XII гасырдак урган чокырларында мәетләр урнаштыру йоласы тарала башлый, ә XIII гасырга инде бу йола өстенлек итә башлый.

Хатын-кыз бизәнү әйберләре гомумславян тибындагы асылмалы балдаклар, вак, төрле төстәге пыяладан ясалган муенсалар, шулай ук йөзекләрдән торган. Башка көнчыгыш славян кабиләләре ареалларыннан аермалы буларак, балт һәм Балтыйк буе-фин кавемнәренә хас күкрәк ябу өчен дагасыман эләктермәләр еш очрый.

М.И. Артамонов тикшеренүләре күрсәткәнчә, Псков озын курганнарында шактый аз санлы әйберләр табылган, аларның да күбесе балт тибына карый.

## Антропология
Антропологик төр буенча Псков кривичлары барыннан да бигрәк ятвягларга охшаш.

## Чыганаклар
*  Седов В. В., Восточные славяне в VI—XII вв., сер. Археология СССР, «Наука», М.,1982 г.с. 168
* Баран В.Д. Славяне Юго-Восточной Европы. — Рипол Классик. — С. 261. — ISBN 9785458236195.

Төркем:Көнчыгыш славян кабиләләре
Төркем:Псков өлкәсе тарихы
Словеннар

**Словеннар** (ильмен словеннары) — Ильмень күле бассейнында һәм Молога елгасының югары агымында безнең эраның беренче меңъеллыгының икенче яртысында яшәгән көнчыгыш славян кабиләсе. 

## Чыгышы
VIII-X гасырларда яшәгән словеннарның яшәү территориясендә урнашкан җирләү ядкярләреннән алынган Новгород словеннары баш сөякләре краниологик характеристикасын үткәрү нәтиҗәсендә алар белән Балтыйк славяннары арасында генетик элемтәләр һәм көнчыгыш славян кабиләләренең башка кавемнәреннән чагыштырмача аермалыклар булуы ачыкланган. Моннан тыш, танылган антрополог Т.И. Алексеева фикеренчә, бу бик мөһим күрсәткеч исә төньяк-көнбатыш славяннары белән варяглар кушылмасының булмавын күрсәтә һәм дәлилли.

Дин ышанулары, риваятьләр, кайбер гореф-гадәтләр һәм словеннарның географик номенклатурасы Помераниядә яшәгән славян кабиләләренә шактый якын булган. Соңрак бу мәгълүматлар Словениянең Түбән Висла төбәгеннән килгән миграциясе фаразына нигез итеп алынган. Шулай ук, торак төзелеше һәм саклау корылмалары төзелеше буенча охшашлык күзәтелә. Шул исәптән баш сөякләре конфигурациясе дә охшаш.

Күпчелек галимнәр словеннарның Илмен буена Днепр буеннан күченгән дигән фикердә. Шулай итеп, П. Третьяков курганнар корылмасында охшашлык булуын күрсәтә, әмма словеннарның Балтыйк славяннары белән элемтә мөмкинлеген кире какмый.

Археологик яктан словенлар Ильмень һәм Югары Идел буенда таралган сопок мәдәнияте белән тәңгәлләштереләләр. Ильмен словеннарының славяннар өчен хас булган таш мичле җир өсте бура йортлары таралган була.

IX гасырның беренче яртысында словеннар җирендә урта гасыр Русьнең эре сәяси, һөнәрчелек һәм сәүдә үзәгенә әверелгән Бөек Новгород барлыкка килә.

## Тарих
В.В. Седов фикеренчә, Илмен күле буйларында словен кабиләләре безнең эраның VI—VII гасырларда тарала башлаган.

Хәзерге вакытта словеннарның иң борынгы җирлеге булып  Түбән Волхов буенда Иске Ладогада безнең эраның VIII—IX гасырларда төзелгән шәһәр санала. IX-X гасырларда Югары Волхов буенда Рюрик шәһәре барлыкка килә, ул словеннарның сәүдә-һөнәрчелек һәм хәрби-административ үзәгенә әверелә. Рюрик шәһәрчегеннән 2 км ераклыкта башта словеннар яшәгән Новгородка нигез салына.

Язма чыганакларда кабиләнең соңгы тапкыр искә алынуы 1036 елга карый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Гончарова Н. Н. Антропология словен новгородских и их генетические связи (автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата биологических наук). — М., 1995. — С. 4, 22 — 22 с.
* Носов Е. Н., Плохов А. В., Хвощинская Н. В. Рюриково городище. Новые этапы исследований. СПб.: Дмитрий Буланин, 2017. (Труды ИИМК РАН. Т. XLIX)
* Носов Е. Н., Горюнова В. М., Плохов А. В. Городище под Новгородом и поселения Северного Приильменья (Новые материалы и исследования). СПб., 2005, С. 122—154 (Тр. ИИМК РАН; Т. XVIII)
* Лебедев Г. С. Ильменское Поозерье // Эпоха викингов в Северной Европе и на Руси. СПб., 2005, С. 515.

Төркем:Көнчыгыш славян кабиләләре
Туя (үсемлек)

**Туя** (искечә «туйя», «тормыш агачы») — кипарислар гаиләсеннән мәңге яшел куаклар, сирәк очракларда алар 70 метрга кадәр озынлыкка кадәр үсә ала. Туя үсеш шартларына таләпчән түгел, кырауларны яхшы үткәрә, ул яшелләндерүдә кулланыла, күләгәдә дә үсү мөмкинлегенә ия. Туяның кайбер төрләре йөз һәм аннан да күбрәк еллар дәвамында үсәргә мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Декоратив үсемлекләр
Төркем:Кипарислар
Башкортстан митрополиясе

**Башкортстан митрополиясе** (, ) — Башкортстан территориясендә Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгына караучы чиркәү-административ берәмлеге (митрополия). Изге Синод карары белән 2011 елның 27 декабрендә булдырылган. Бөре, Нефтекама, Салават һәм Уфа епархияләрен берләштерә.

;Митрополия башлыгы — Уфа епархиясе идарәчесе, Уфа һәм Стәрлетамак митрополиты: 
* 2011―2025 елларда ― Никон
* 2025 елдан ― Филарет (Коньков)
## Тарих
Митрополия Рус православие чиркәвенең тарихи Уфа һәм Стәрлетамак епархиясе урынына Рус православие чиркәве епархия идарәсенең яңадан төзелә башлаган өч баскычлы структурасы оешуга ярашлы булдырыла. 

## Епархияләр

### Бөре епархиясе

2017 елның 29 июлендә Рус православие чиркәвенең Изге Синоды карары буенча Уфа, Нефтекама һәм Салават епархияләреннән аерып чыгару юлы белән ясалган.

Территория: Башкортстан Республикасының Баймак, Белорет, Бөре, Учалы шәһәрләре; Әбҗәлил, Архангел, Баймак, Белорет, Бөре, Бөрҗән, Зилаер, Иглин, Караидел, Мишкә, Нуриман, Учалы, Хәйбулла районнары.

### Нефтекама епархиясе

Территория: Башкортстан Республикасының Бәләбәй, Дүртөйле, Нефтекама, Октябрьский, Туймазы, Яңавыл шәһәрләре; Аскын, Бакалы, Балтач, Бәләбәй, Балакатай, Благовар, Бүздәк, Борай, Дуван, Дүртөйле, Ярмәкәй, Илеш, Калтасы, Кыйгы, Кызыл Кама, Мәчетле, Салават, Тәтешле, Туймазы, Чакмагыш, Шаран һәм Яңавыл районнары.

### Салават епархиясе

Территория: Башкортстан Республикасының  Ишембай, Мәләвез, Салават, Күмертау шәһәрләре; Әлшәй, Авыргаз, Бишбүләк, Дәүләкән, Зиянчура, Ишембай, Күгәрчен, Кушнаренко, Куергазы, Мәләвез, Миякә, Стәрлебаш, Фёдоровка һәм Чишмә районнары. 

### Уфа епархиясе

Территория: Башкортстан Республикасының  Благовещенск, Стәрлетамак, Уфа шәһәрләре; Благовещен, Гафури, Кырмыскалы, Стәрлетамак һәм Уфа районнары.

1990 елдан алып епархияне митрополит Никон (Васюков) җитәкләгән (башта епископ, архиепископ). 2025 елдан ― Филарет (Коньков).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостанская митрополия
* о Башкортостанской митрополии
* Башкортостанская митрополия 

Төркем:Башкортстан митрополиясе
Төркем:2011 елда барлыкка килгәннәр
Ингерманландлар

**Ингерманландлар** яки **фин-ингерманландлар**, яки **ингерманланд финнары** (фин. *inkeriläiset, inkerinsuomalaiset*, эст. *ingerlased*, швед. *ingermanlandsfinnar*) — бер версия буенча, XVI гасырлда тарихи Ингерманландия территориясендә барлыкка килгән финнарның субэтник группасы, башка версия буенча — Ингерманландия территориясендә барлыкка килгән аерым фин-угыр этносы.

Әлеге вакытта ингерманландлар, нигездә, Россияда (Санкт-Петербург, Ленинград өлкәләре, Карелия, Көнбатыш Себер) Эстония, Финляндия һәм Швециядә яшиләр. Ингерманланд теле (фин. inkerin murre) фин теленең көнчыгыш диалектларына карый. Диннәре буенча ингерманландлар лютеран чиркәвенә карыйлар, әммә аларның бер өлеше православие динен дә тота.

## Чыганаклар

* Александрова Е. Л., Браудзе М. М., Высоцкая В. А., Петрова Е. А. История финской Евангелическо-лютеранской церкви Ингерманландии / Браудзе М. М. — СПб: Гйоль, 2012. — 400 с. — ISBN 978-5-904790-08-0.
* Кемпинен Мирья. Предпосылки и проблемы написания ингерманландского эпоса // «Калевала» в контексте региональной и мировой культуры. — Материалы международной научной конференции, посвящённой 160-летию полного издания «Калевалы». — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2010. — С. 51—56. — 554 с. — ISBN 978-59274-0427-8.
* История ингерманландских финнов = Inkerin suomalaisten historia / Браудзе М. М. — СПб: Гйоль, 2012. — 512 с. — ISBN 978-5-90479-002-8.
* Крестьянское хозяйство в Шлиссельбургском уезде // Материалы по статистике народного хозяйства С.-Петербургской губернии. — СПб: губернского земства, 1885. — Т. 2. — 310 с.

## Сылтамалар

Төркем:Финнар
Төркем:Ингерманландия
Төркем:Карелия тарихы
Инновация

**Инновация** — кулланышка кертелгән яки сизелерлек дәрәҗәдә яңартылган продукт, товар, хезмәт күрсәтү яки процесс; сату-алуның, эшне яки эш урыннарын оештыруның яңа алымнары.

## Искәрмәләр

Төркем:Инновацияләр