Шәфыйка Гаспринская

**Шәфыйка Гаспринская**,  Шәфыйка Исмәгыйль кызы Гаспринская, Шәфыйка Гаспралы (*ире фамилиясе буенча* Йосыфбәйли, , *[[1886 ел]]ның [[14 апрель|14 апреле]], [[Россия империясе|РИ]], [[Таврия губернасы]], [[Акмәсҗит өязе]], [[Бакчасарай]] — [[1975 ел]]ның [[31 август]]ы, [[Төркия]], [[Истанбул]]*) — журналист, «Галәме нисван»  хатын-кызлар журналы (*[[1906 ел|1906]]—[[1911 ел|1911]]*) мөхәррире, мәгърифәтче, Кырымның, Азәрбайҗанның, Төркиянең җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле

1886 елның 14 апрелендә Таврия губернасы Бакчасарай шәһәрендә мәгърифәтчеләр Исмәгыйль Гаспринский (*[[1851 ел|1851]]—[[1914 ел|1914]]*) һәм Зөһрә Акчурина (*[[1862 ел|1862]]—[[1903 ел|1903]]*) гаиләсендә туган. Бертуганнары Хәдичә (*ата бер, ана икенче булган кыз туганы*), Нәгар, Рифат, Хәйдәр, Мансур. Өй шартларында яхшы тәрбия һәм белем алган. Педагогика лицеен тәмамлагач, 1905 елда «Тәрҗеман» гәҗитен чыгаруда ярдәм итә. 1906—1911 елларда мөселман хатын-кызлары өчен чыгучы عالم نسوان (*[[Галәме нисван (гәҗит)|Галәме нисван]], Хатыннар галәме*) журналы мөхәррире була.

1906 елда (*[[Азәрбайҗан Демократик Җөмһүрияте]] җитәкчеләренең берсе булачак*)  (*[[1881 ел|1881]]—[[1920 ел|1920]]*) кияүгә чыга. Ике балалары туа: кызы Зөһрә, улы Ниязи. Әмма Нәсиб бәй гаебе белән (*[[Гәнҗә]]дә [[никах]]лашкан икенче хатыны була*) ике елдан гаилә таркала.

1917 елның апрелендә Казанда узган РИ мөселман-төрки хатын-кызлар конгрессында, 1-11 маенда Мәскәүдә узган Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае эшендә Кырым вәкиле буларак катнаша.

Кырымда хатын-кызлар хокуклары өчен көрәшүче комитетлар оештыруның башында тора. 1917 ел ахырында кырым татар халкының милли хөкүмәте тарафыннан Акмәсҗит хатын-кызлар педагогика училищесы мөдире итеп билгеләнә. Кырымтатар парламентына, Милли Фиркагә сайлана.
Исмәгыйль Гаспринский исемендәге дарелмөгаллимин (*педагогика югары уку йорты*) нигезләүдә һәм милли музейны, сынлы сәнгать мәктәбен  оештыруда турыдан-туры катнаша.

1918 елның 23 февралендә «Тәрҗеман» гәҗите ябыла. Кырымтатар парламенты куып таратыла. Кырым Халык Җөмһүрияте хөкүмәте рәисе Ногман Чәләбиҗиһан (*[[1885 ел|1885]]—[[1918 ел|1918]]*) атып үтерелә.

## Бакыда
Кырым татар халкының үзбилгеләнү хокукы юкка чыгарылгач, 1919 елда Азәрбайҗанга, Бакыга күчеп китә. АДР Халык мәгарифе нәзирлеге *(министрлыгы*) каршында балалар йортлары өчен тәрбиячеләр әзерләүче курслар оештыра.

1920 елның 20 маенда Азәрбайҗан Демократик Җөмһүрияте җитәкчеләренең берсе Нәсиб бәй Йосыфбәйли (*[[1881 ел|1881]]—[[1920 ел|1920]]*) үтерелә. Азәрбайҗанда Шуралар хакимияте урнашкач, Шәфыйка Гаспралыга мәктәпкәчә яшьтәге балалар оешмалары өчен тәрбиячеләрне укыту вазифасы бирелә, әлеге юнәлештә дәреслекләр тәрҗемә итә.

## Төркиядә
Төркиянең Бакыдагы вәкиле Мәмдүх Шәүкәт булышлыгы белән Шәфыйка Гаспралы гаиләсе белән Төркиягә күчеп китә ала. Төркиядә балалар йортларында хезмәт куя. Әнисе ягыннан туганы Йосыф Акчура ярдәме белән Кызыл Ярымай җәмгыятенә эшкә урнаша. Тәрҗемә белән шөгыльләнә. Үз балаларына яхшы тәрбия һәм белем бирә. Мөһаҗирлектәге туганнарына ярдәм итә. 1930 елда Төркиядә «Кырым хатын-кызлары җәмгыяте» оештыра.

Күп еллар буена җыйган архивын Нәҗип Һәбләмитугълына тапшыра. Әлеге архив материаллары «Шәфыйка Гаспралы һәм Россиядә төрки хатыннар хәрәкәте (1893-1920)» () исемендәге китапка (*[[Әнкара]], [[1998 ел|1998]]*) урнаштырыла .

1997 елда архивының копиясе Казанга тапшырылган.

1975 елның 31 августында 89нчы яшендә Истанбулда вафат. Зынҗырлыкөй зиратында җирләнгән.

## Гаиләсе
Әтисе Исмәгыйль Гаспринский (*[[1851 ел|1851]]—[[1914 ел|1914]]*), әнисе Зөһрә Акчурина (*[[1862 ел|1862]]—[[1903 ел|1903]]*). Кыз туганнары Хәдичә (*ата бер, ана икенче туганы*), Нәгар, ир туганнары Рифат, Хәйдәр, Мансур.
Улы Ниязи Йосыфбәйли (*?—[[1965 ел|1965]]*), Төркиядә югары уку йорты тәмамлый, Эрзурум шәһәренә укытучы итеп билгеләнә.
Кызы Зөһрә Төркиядә хатын-кызлар лицеен, югары уку йортының әдәбият факультетын тәмамлый. Азәрбайҗанлы Мирза Гөкгөлгә кияүгә чыга. Балалары Сәлҗүк (1930), Угыз (1932), Дәмир, Шәүлә (1946).
## Хәтер
* 2026 елда Әнкараның Пурсаклар районындагы Әмәк бистәсендәге урамга «Шәфыйка Гаспралы урамы» исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Абдульваапов Н.* Гапринская Шефика / Деятели крымскотатарской культуры (1921—1944): Библиографический словарь. Симферополь: Доля, 1999, стр. 69

## Сылтамалар
* *Dilqəm Əhməd*.  Şəfiqə xanım Qaspıralı: Modernist türk qadını. kultura.az, 11.07.2012
*  Женский мир Шефики Гаспринской. avdet.org, 02.10.2006
*    Гаспринская Шефика (14.10.1886 – 31.08.1975) – журналистка, общественный деятель. Республиканская крымскотатарская библиотека им. И. Гаспринского, 22.11.2017
 
## Моны да карагыз
*  Шефика Гаспринская – великая дочь великого отца (видео, 1:19)
 

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Мөһаҗирләр
Төркем:Шәхесләр:Кырым
Төркем:Кырым татарлары