open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Җәнах

**Җәнах** ( *җәнах* — «канат»; Аккош *ε*, *ε* Cyg) — Аккош йолдызлыгының яктырыш буенча өченче йолдыз. Бу +2,48 йолдызча зурлыктагы йолдыз.

## Физик хасиятләр
Җәнах — K0 III спектр сыйныфылы зур йолдыз, аның массасы 2 Кояшныкына тигез. Ул Кояштан 62 тапкыр яктырак һәм Кояш системасыннан якынча 73 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Җәнах** ( *әл-җәнах* — «канат»; )).

Күк йөзендә Козгын йолдызлыгында бер үк исемдәге йолдыз бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аккош йолдызлыгы
Ğiraq häm Şam İslam däwläte

**Ğiraq häm Şam İslam däwläte** (**ĞŞİD**, böten Levant illäre - **Şam** dip atalğan, şulay uq **Ğiraq häm Süriä İslam däwläte**,  **İslam däwläte**, ğäräpçä *الدّولة الإسلاميّة*‎‎) - Süriä (Şam) häm Ğiraq territoriäsendä eş itüçe islamist oyışması. 2014 yıldan ĞŞİD Rusiädä terroristik oyışma bulıp sanala.

2006 yılda Ğiraqta 11 kisken qaraşlı islamist törkeme Äl-Qaidä citäkçelegendäge bülekçä belän berläşkännän soñ barlıqqa kilä.

2014 yılda oyışma üz-üzenne bötendönya xälifäse dip iğlan itä,  Är-Raqqa (الرّقّة‎‎) digän Süriä şähären üz başqalası itep bilgeli. Süriädän tış Löbnan, Äfğänstan, Älcäzäir, Pakstan, Liviä, Misır, Yämän, Nigeriä illärendä üz terroristik eşçänlegen alıp bara.

Oyışmanıñ citäkçese - Äbü Bäker äl-Bağdadi (أبو بكر البغدادي‎‎).

## Säyäsät

Ğiraq häm Şam İslam däwläte şäriğät idärä tärtibe belän däwlät. Sönni "öçpoçmaq"ta urnaşqan.

Farsı İslamı (kördlär häm şiğilärdän tış) belän xärbi xezmättäşlektä eş itä. Äl-Qaidä häm qayber Süriä oppozitsiäse törkemnäre belän xärbi berlektä tora.

Kördlär sufıy sönni möselmannarın qırıp beterälär, şulay uq başqa İbrahim (Avraam) dinnäre tarafdarların üterälär.

Başqa dindäge keşelär qollığı torğızılğan.

Ay sayın İslam däwlätenä 1000 irekçe quşıla. Oyışma tarafdarları arasında Frantsiä, AQŞ, Kanada, Marokko, Almaniä, Rusiädän irekçelär bar.

## Maqsat

Oyışmanıñ töp maqsatı - elekke Ğosmanlı xälifälek çikläre qısalarında İslam ortodoks sönni däwläten buldıru - Süriä, Löbnan, İsrail, Fälästin, Ürdün, Törkiä, Kipr, Misır cirlärendä.

ĞŞİD suğışçıları Süriä watandaşlar suğışında aktiv qatnaşalar.

## Şulay uq qarağız
* Äl-Qağidä
* Terrorçılıq

## Sıltamalar

* Что такое «Исламское государство Ирака и Леванта»
* Угрожает ли России «Исламское государство»? // Meduza, ноябрь 2014

Төркем:Исламист оешмалары
Төркем:Гыйрак
Төркем:Сүрия
Төркем:Террор оешмалары
Таганрог култыгы

**Таганрог култыгы** (, ) — Азак диңгезенең төньяк-көнчыгыш өлешендәге култык. Долгая вә Белосарайская ком телләре култыкны диңгездән аерып торалар. Озынлыгы 140 км, керү урынында киңлеге 31 км, уртача тирәнлеге 5 м. Декаҗрьдән мартгача боз белән каплана. Таганрог култыгына Тын, Кальмиус, Миус вә Ея елгалары коялар. Мөһим портлар — Мариуполь (Украина), Таганрог, Ейск (Россия).

Төркем:Азак диңгезе култыклары
Төркем:Украина култыклары
Төркем:Краснодар крае култыклары
Төркем:Ростов өлкәсе култыклары
Төркем:Таганрог
Синклер Льюис

**Синклер Льюис** (Sinclair Lewis), , Сок-Сентр, Миннесота шататы — , Рум) — АКШ шагыйре; АКШта беренче Нобель премиясе лауреаты (1930 ел).

## Тормыш юлы

Синклер Льюис яңарак кына төзелгән Сок-Сентр (Миннесота) шәһәрчегендә, шәһәрдә бердәнбер булган  табиб гаиләсендә  дөньяга килә.

Унбиш яшеннән үк ул җирле типографиядә текст җыючы булып хезмәт итә. Университетта үзен гәҗитләр карьерысына әзерли,уку дәверендә дә укуып беткәчтә Айовадан алып Калифорниягә кадәр периферий басмасында практика үтә. Ул репортер функцияләрен бик теләп башкара. Менә шул эшендә Льюис бәйнә-бәйнә  АКШ провинциясе тормышы белән таныша.

## Сайлаган библиография

* «Наш мистер Ренн» (*«Our mr Wrenn»*, 1914);
* «Закат капитализма» (статья, 1914);
* «Полёт сокола» (*«The Trail of the Hawk»*, 1915);
* «Простаки» (*«The Innocents»*, 1917);
* «Работа» (*«The Job»*, 1917; в русском переводе — «Уна Гольден»);
* «На вольном воздухе» (*«Free Air»*, 1919);
* «Главная улица» (*«Main Street»*, 1920);
* «Бэббит» (*«Babbitt»*, 1922);
* «Эрроусмит» (*«Arrowsmith»*, 1925);
* «Капкан» (*«Mantrap»*, 1926);
* «Элмер Гентри» (*«Elmer Gantry»*, 1927);
* «Человек, который знал Кулиджа» (*«The Man who knew Coolidge»*, 1928);
* «Додсворт» (*«Dodsworth»*, 1929);
* «Дешевая и довольная рабочая сила» (*«Cheap and Contented Labor», [[памфлет]],* 1929);
* «Страх американцев перед литературой» (*«The American Fear of Literature»*, Нобелевская речь, 1930);
* «Энн Виккерс» (*«Anne Vickers»*, 11933);
* «У нас это невозможно» (*«It Can’t Happen Here»*, 1935);
* «Кингсблад, потомок королей» (*«Kingsblood Royal»*, 1947);
* «Мир так широк» (*«World so Wide»*, роман, 1951, издан после смерти писателя).

## Цитаталары

* Мин Американы яратам, ләкин ул миңа ошамый.

## Бүләкләре һәм дәрәҗәләре

* 1926 елда Пулитцер премиясенә лаек була, ләкин ул аны алудан баш тарта
*  Әдәбиятта Нобель премиясе 1930 ел.
* Сок-Центр шәһәренең бер урамы Синклер Льюис хөрмәтенә аталган.

## Сылтамалар
* *Елистратова А.* Льюис С. // Литературная энциклопедия: В 11 т. — М., 1929—1939. Т. 6. — М.: ОГИЗ РСФСР, гос. словарно-энцикл. изд-во «Сов. Энцикл.», 1932. — Стр. 646—649.
* Нобелевская речь Синклера Льюиса в оригинале 

Нобель премиясе 1926—1950

Төркем:АКШ шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Пулитцер премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Фатыйма Ильская

**Фатыйма Ильская (Хуҗасәетова)** — татар актрисасы, танылган сәхнә остасы, Русиянең халык артисты, Татарстанның халык артисты. Татар милли театр сәнгатен оештыруны башлап йөртүчеләрнең берсе.

## Тормыш юлы
Фатыйма Салих кызы Ильская (Хуҗасәетова) 1902 елның 31 декабрендә Ырынбур шәһәрендә туа. Үзенең сәхнә эшчәнлеген ул 1915 елда «Ширкәт» труппасында башлый, аннары «Сәйяр» труппасында дәвам итә. 1918–1919 елларда Ф.Ильская Ташкәнт драма театрында эшли.

1919-1921 елларда ул – Көнчыгыш фронтның Идел буе бригадасы политбүлеге театрында, 1923 елдан башлап, аның ярты гасырдан күбрәккә сузылган иҗади тормышы Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры белән бәйле. Бу театр сәхнәсендә ул дөнья, рус һәм татар классикасы әсәрләре буенча куелган спектакльләрдә якты образлар иҗат итә. Аларда актриса үз геройлары характерының асылына тирәнтен үтеп керү, кешелек җәмгыяте тормышының күпкырлыгын ача белү осталыгын күрсәтә. Ул холыклары буенча төрле геройларны уйный, аларның барсына да бердәм сыйфат – гаять зур тормыш сөючәнлек, шигъриятлек һәм югары романтизм хас була. Ул иҗат иткән Турандот (К.Гоцци Принцесса Турандот), Луиза (Ф.Шиллер “Мәкер вә мәхәббәт”), Сюзанна (П.Бомарше “Фигароның өйләнүе”), Катерина (А.Островский “Яшенле яңгыр”), Дилбәр (К.Тинчурин “Җилкәнсезләр”), Фатыйма (М.Әмир “Тормыш җыры”) һ.б. Ф.Ильская кабатланмас иҗат кешесе булуы, тормышынң сөюе, хатын–кызга хас мөлаемлылыгы, аның иҗат диапазонының киңлеге һәм талантының күпкырлылыгы турында сөйлиләр.

Ф. Ильская Татарстанның һәм Русиянең халык артисты дигән исемнәргә лаек була.
Ф. Ильская 1984 елның 15 ноябрендә вафат була.

## Гаилә хәле
Никахлы өч ире булган:
* Беренчесе Фатих Бәкер. Уллары Фоат Фатих улы Бакиров, танкист, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Икенчесе Фәтхи Борнаш (1898-1942), язучы, драматург.
* Өченчесе Фәйзи Гаскәров (1912-1984), биюче, хореограф.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фатыйма Салих кызы Ильская  
* Фатыйма Салих кызы Ильская  

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Абдуллин

**Абдуллин** (**Абдуллина**) – татар, башкортларда еш очрый торган фамилия.  Гарәптән алынган кеше исеменнән (Абдулла, Габдуллаһ -  *Аллаһ колы*) ясалган. **[[Габдуллин]]** (Габдулла), **Абдулов** (Абдул) вариантлары да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Азат Абдуллин (20.06.1931―11.11.2023) — язучы, рус телендә язган.
* Альберт Абдуллин (Чернобровкин) — шагыйрь, «Мәк чәчәге» җыры авторы.
* Әнәс Абдуллин (1941), нефтьче.
* Әнвәр Абдуллин (1917-2002) — Советлар Берлеге Каһарманы.
* Басыйр Абдуллин (1892-1938) — язучы, драматург.
* Зиннәтулла Абдуллин (1897—1943) — 112-нче Башкорт атлы дивизиясе штабында писарь вазифасын башкарган кызылармеец
* Зөфәр Абдуллин (1927―2020) —  Бөек Ватан сугышында катнашкан ветеран, 1957 елдан СССР Журналистлар союзы әгъзасы. 
* Ибраһим Абдуллин (1920-2008) — язучы, С.Юлаев премиясе иясе (1994).
* Илфак Абдуллин (1942-2003) — галим, химия фәннәре докторы.
* Илфат Абдуллин (1998), казакъстанлы спортчы (җәядән ату), халыкара класслы спорт мастеры.
* Инсаф Абдуллин(1963) — диктор, Татарстанның атказанган артисты.
* **[[Искәндәр Абдуллин]]** 
** Искәндәр Абдуллин (1935-?) — тел галиме.
** Искәндәр Абдуллин (1975) (1975) — шагыйрь, педагог. Р. К. Абдуллинның улы.
* Мазһар Абдуллин (1912-1942) — яугир шагыйрь.
* Мансур Абдуллин (1919-1999) —  Советлар берлеге Каһарманы.
* Марат Абдуллин (1948) — БДУ профессоры, химия фәннәре докторы. Ибраһим Абдуллинның улы. 
* Минемулла Абдуллин (1922-1979) — Бөек Ватан сугышы катнашучысы, ның Кукмара районы Байлангар авыл җирлеге советы рәисе (1950-1954).  
* Миңневасик Абдуллин (1946), спортчы (йөгерү), педагогика фәннәре кандидаты, СССР спорт мастеры (1977), БР атказанган физик тәрбия хезмәткәре (1999).
* Мөслим Абдуллин (1916-1996) — җырчы (*тенор*), Казакъ ССР халык артисты.
* Мөхәммәт Абдуллин (1888—1936) — хәрби һәм дәүләт эшлеклесе.
* Раил Абдуллин (2000) — футболчы (сакчы).
* Рәшит Абдуллин (1951-2004) — җырчы (*бас*), композитор.
* Риф Абдуллин — рәссам, М. Акмулла премиясе иясе.
* Ришат Абдуллин (1916-1988) — җырчы (баритон), ССРБ халык артисты/
* Роман Абдуллин (1991), рәссам-монументалист, Муса Җәлил премиясе лауреаты (2021),  Россия Сәнгать Академиясенең әгъза-корреспонденты (2022).
* Рубин Абдуллин (19.08.1950) — Казан консерваториясе ректоры (*[[1988]]*). Саре Абдуллинаның улы.
* Сафа Абдуллин (1924-1994) —  укытучы, рәссам.
* Фәтхулла Абдуллин (20.12.1937) — язучы.
----
;Абдуллина
* Карина Абдуллина (13.01.1976) — эстрада җырчысы.
* Нурия Абдуллина (1957―2024), журналист, җырчы, композитор. БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Саре Абдуллина (18.01.1929) — КФУ профессоры.
* Флюра Абдуллина (1963) ― диктор һәм журналист. 
----
* **[[Габдуллин]]**
Äl-Qağidä

**Äl-Qağidä** yäki **Äl-Qaidä** (ğäräpçä *القاعدة‎‎*, al-qāʿidah, IPA: /ælˈqɑːʕɪdɐ/,  **"nigez", "baza", "qağidä"**) - wahhabiçelek terroristik oyışmalarnıñ iñ zur häm kisken qaraşlı xalıqara oyışması.

1988 yılda nigezlängän. 1998 yılda Keniä häm Tanzaniä başqalalarında AQŞ ilçelekläre şartlatılğannan soñ, Äl-Qağidä dönya berençe terror oyışması bulıp sanala. 2001 yılnıñ 11 sentäberendä  Äl-Qağidä oyışması AQŞta berniçä zur teraktlar oyıştıra.

Äl-Qağidä oyışmasınıñ maqsatı - İslam illärendä dönyawi tärtipne töşerü häm "Böek İslam xälifälege"n buldıru.

Oyışmanıñ xäzerge citäkçese - Äymän az-Zawahiri.

## Tarix
### Äfğänstan suğışı
Äl-Qağidä oyışması Äfğänstan suğışı (1979-1989) waqıtında barlıqqa kilä. SSRB Äfğänstanğa ğäskärlären kertügä qarşı AQŞ **"Tsiklon"** operatsiäsen ütkärä, näticädä 1984 yıldan Usama ben Laden häm Abdulla Azzam citäkçelegendäge möcähädlär "Mäktäb-äl-Xidämät"(Pakstan, Peşawar) oyışmasına bulışa häm aqça birä başlıy.

Äfğän möcähädläre SSRB ğäskärlärenä qarşı cihad suğışın iğlan itälär, AQŞ maxsus xezmäte Usama ben Laden citäklägän oyışmağa qoral häm aqça belän bik bulışa başlıy.

1988 yılda Päqstan Peşawar töbägendä "Misır islam cihadı" häm Usama ben Laden citäklägän törkemnär "Äl-Qağidä" oyışmasına berläşä.

SSRB ğäskärläre Äfğänstannan kitkännän soñ  Usama ben Laden Soğud Ğäräbstanına qayta.

### Farsı qultığındağı suğış

1990 yılda Säddam Xösäyen citäklägän Ğıyraq Küwäyt ilen basıp ala häm Soğud Ğäräbstanına yanıy başlıy. Usama ben Laden **Fahd** patşasına yärdämen täqdim itä, läkin Soğud patşası AQŞ yärdämen saylıy.

### AQŞqa qarşı suğış başlawı

Usama ben Laden  Mäkkä häm Mädinä - izge möselmannar cirendä AQŞ ğäskärläre buluın - mäsxärä itü bulıp sanıy häm açıq çığış yasıy. Şunnan soñ 1991 Usama ben Laden Soğud Ğäräbstanınnan quıp çığarıla häm "Äl-Qağidä" AQŞqa qarşı köräş başlıy. 

1998 yılda Keniä häm Tanzaniä başqalalarında AQŞ ilçelekläre şartlap beterelä. Annarı Äl-Qağidä dönya berençe terror oyışması bulıp sanala.

2001 yılnıñ 11 sentäberendä  Äl-Qağidä oyışması AQŞta berniçä zur teraktlar oyıştıra.

2011 yılda Usama ben Laden üterelä.

### Ğämäläge xäl
Äl-Qağidä suğışçıları küp kenä illärdä törle bäreleşlärdä qatnaşalar, ayıruça Äfğänstanda, Pakstanda, Ğıyraqta, Süriädä, Misırda, Liviädä, Frantsiädä h.b.

2004 yıldan birle Äl-Qağidä üz kontrole astında Wäziristan töbägen tota.

## Şulay uq qarağız
* Ğıyraq häm Şam İslam däwläte
* Terrorçılıq

## Ädäbiät

* Хохлов И. И. «Аль-Каида» — Международный исламский фронт джихада против иудеев и христиан // Национальная и государственная безопасность Российской Федерации. — 2005.
* Аль-Каида  
* Комитет Совета Безопасности ООН по организации «Аль-Каида»

Төркем:Хәрби оешмаларТөркем:Террор оешмалары
Таба

**Таба** - кыздырып пешерү өчен җайланма — гадәттә кырыйлары югарыга каратып бөгелгән түгәрәк металл пластинка.

## Моны да карагыз
* Таба ашлары

## Чыганаклар

* Зиляева Р.А., Абдрахманова Г.Г. Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. Өч томда. III том. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 1981 - 832 б.

Төркем:Савыт-саба
Юлык (Гафури районы)

**Юлык** — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 741 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Мөслим Абдуллин

**Мөслим Абдуллин** (Мөслим Мокыйм улы Абдуллин, ) – җырчы (тенор), Казакъстан ССР халык артисты (1947). Казакъстанда опера сәнгатен барлыкка китерүчеләрнең берсе. Ришат Абдуллинның игезәк туганы. Алибәк Днишевның абыйсы (Алибәк – сеңлесе Камиләнең улы).

## Тәрҗемәи хәле

1916 елның 14 мартында Симәй өлкәсе Үскәмән () шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Алматы музыка һәм драма техникумында укый башлый (1932), Мәскәү консерваториясенең  милли бүлеген (*А.И. Вишневский сыйныфы*) тәмамлый (1937). 1938-1965 елларда Казакъ опера һәм балет театрында эшли.
1955 елдан КПСС әгъзасы. 1965 елдан Казакъ филармонисенең «Казакъконцерт» төркеменең сәнгать җитәкчесе.

Абдуллин казакъ, рус һәм Көнбатыш Европа операларында партияләр башкара. Сәхнәдә лирик персонажлар: Тулеген, Кайракбай, Балпан, Арыстан («Кыз-Жыбек», «Жалбыр», «Ер-Таргын» һәм Е.Г. Брусиловскийның «Айман — Шолпан») образларын гәүдәләндерде. Мәскәүдә казакъ әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнашучы (1936).

## Гаилә
Абдуллина Камаш хатыны һәм дүрт бала:

* Кызы-Абдуллина Галия (1941)
* Улы-Абдуллин Сагнай (1953) — музыкант һәм алып баручы.

## Иҗаты
XX гасырның 40 елларында Европа төрендәге һөнәри казакъ операсы барлыкка килгән чорда иҗат итә. Мәскәүдә казакъ әдәбияты һәм сәнгате көннәрендә (1936) катнаша.
Чит ил, рус, совет композиторларының операларында лирик тенор партияләрен (игезәк туганы Ришат Абдуллин баритон партияләрен) башкара. Концертларда рус, казакъ композиторлары әсәрләрен, казакъ, татар, рус халык җырларын, рус композиторларының  романсларын башкара.

#### Башкарган партияләре
* «Кыз-Жыбек», Е. Г. Брусиловский — Тулеген 
* «Жалбыр», Е. Г. Брусиловский — Кайракбай
* «Ёр-Таргын», Е. Г. Брусиловский — Балпан
* «Айман — Шолпан», Е. Г. Брусиловский —  Арыстан 
* «Евгений Онегин», П. И. Чайковский — Ленский
* «Биржан һәм Сара», М. Тулебаев — Серик
* «Амангельды», Е. Г. Брусиловский һәм М. Тулебаев — Зилкара
* «Камәр сылу», Е. Рахмадиев — Туякбай
* «Абай», А. Жубанов һәм  Латыйф Хәмиди — Азим

## Фильмографиясе
* 1957 — «Ягымлы табибыбыз»  (*Наш милый доктор*) — җыр

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Казакъстан ССР халык артисты (1947)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (03.01.1959)
* «Почет Билгесе» ордены (22.08.1986)

## Әдәбият
Л.Г. Хәмиди, Р.Л. Хәмиди. Сәнгатьтә узган гомер. Алматы, 1967.

## Чыганаклар
#«Татарский энциклопедический словарь». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
#«Татарская энциклопедия». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14‏‎
#Қазақ энциклопедиясы. Т. I.  Алматы, 2004. ISBN 9965-9389-9-7

## Сылтамалар
*  Милләттәшләр
* Абдуллиннар дискы турында

## Моны да карагыз
  Карина Абдуллина сөйли

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Романс башкаручылар
Төркем:Казакъстан татарлары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан ССР халык артистлары
Төркем:Тенорлар
Каринә

**Каринә** яки **Карина** - хатын-кыз исеме, татар телендә  *Карин* - якын, дус, иптәш, юлдаш, *Каринә* - мәгънә, "тел төбе" дигән сүзләр (гарәп теленнән килгән алынмалар).

Шулай ук башка халыкларда кулланыла торган хатын-кыз исеме.  Латин чыганагы - *Carina*, *carus* - мәхәббәт дигән сүз, яки алман телендә Катарина/Катерина.

Исем Грециядә, Россиядә, Скандинавиядә, Польшада, Казакъстанда, Италиядә,  Испаниядә кулланыла. Юнанстанда "саф" дип билгели.

## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз исемнәре
Ришат Абдуллин

**Ришат Абдуллин** (Ришат Мокыйм улы Абдуллин) – җырчы (баритон), ССРБ халык артисты (*[[1967 ел|1967]]*). Казакъстанда опера сәнгатен барлыкка китерүчеләрнең берсе. Мөслим Абдуллиннның игезәк туганы, Карина Абдуллинаның бабасы, Алибәк Днишевның абыйсы (Алибәк — сеңлесе Камиләнең улы).

## Тәрҗемәи хәле

1916 елның 14 мартында Симәй өлкәсе Үскәмән шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Алматы музыка һәм драма техникумында укый башлый (1933), алдынгы укучылар исемлегендә Мәскәү консерваториясенә җибәрелә һәм шунда   милли бүлеген (*А.И. Вишневский сыйныфы*) тәмамлый (1938). 1939-1985 елларда Абай исемендәге Казакъ опера һәм балет театрында эшли.

## Иҗаты
1940 елларда Европа төрендәге һөнәри казакъ операсы  барлыкка килгән чорда иҗат итә. Мәскәүдә казакъ әдәбияты һәм сәнгате көннәрендә (1936, 1958) катнаша.
Чит ил, рус, совет  композиторларының операларында баритон партияләрен (игезәк туганы Мөслим Абдуллин тенор партияләрен)  башкара.
Концертларда рус, казакъ композиторлары әсәрләрен, казакъ, татар, рус халык җырларын, композитор Рөстәм Яхин романсларын башкара.

#### Башкарган партияләре
* 1940 — «Алтын бөртек» (*Золотое зерно), Е. Брусиловский — Сугур*
* 1940 — «Бекет», *А. Зильбер — Олжай*
* 1942 — «Гвардия, алга» *(Гвардия, вперед!) Е. Брусиловский — Тастан*
* 1944 — «Абай», *А. Жубанов һәм  [[Латыйф Хәмиди]] — Абай* (беренче башкаручы)
* 1953 — «Дударай», *Е. Брусиловский — Артём, Думан*
* 1959 — «Назугум», *К. Кужамьяров  — Гульмат*
* «Жалбыр»,  *Брусиловский — Сугур*
* «Биржан һәм Сара», *Тулебаев —  Кожагул*
* «Евгений Онегин», *[[Пётр Чайковский]] — Онегин*
* «Демон», *Рубинштейн — Демон*
* «Кармен», *Бизе —  Эскамильо*
* «Травиата» — *Жермон*
* «Даиси», *З. Палиашвили — Киазо*
* «Ер-Таргын» — *Ер-Таргын*
* «Чио-Чио-сан», *Дж. Пуччини — Шарплес*

## Фильмографиясе
* 1957 — «Ягымлы табибыбыз»  (*Наш милый доктор*) — җыр

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казакъстан ССР халык артисты (1947)
* ССРБ халык артисты (1967)
* Казакъстан ССР дәүләт премиясе (1978) — «Абай» операсында  (*А. Жубанов һәм [[Латыйф Хәмиди|Л. Хәмиди]]*) Абай партиясен башкаруы өчен
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Октябрь Инкыйлабы ордены

## Чыганаклар
#«Татарский энциклопедический словарь». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
#«Татарская энциклопедия». Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14‏‎
#Қазақ энциклопедиясы. Т. I.  Алматы 2004. ISBN 9965-9389-9-7

## Сылтамалар
*  Милләттәшләр
* Абдуллиннар дискы турында

## Моны да карагыз
*   Карина Абдуллина сөйли

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстанда туганнар
Төркем:Артистлар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Романс башкаручылар
Төркем:Казакъстан татарлары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстан ССР халык артистлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:Баритоннар
Ләйсән

**Ләйсән** - хатын-кыз татар  исеме.  Заманча татар телендә "язгы беренче җылы яңгыр" яки "кояш чагындагы язгы яңгыр" дип тәрҗемә ителә. 

*Нисан* (татарча **Юмарт**) гарәп сүзеннән чыга. Борынгы Сүрия тәкъвиме буенча Нисан - явым-төшемле апрель аена туры килә.

Татарларда һәм башкортларда кулланыла торган хатын-кыз исеме.

## Әдәбият
* Толковый словарь татарских имён 

Төркем:Хатын-кыз исемнәре
Пётр Боярский

**Пётр Михаил улы Боярский** (, , Полтава губернасы, Лубны өязе Тимки авылы — , Хорватия, Загреб шәһәре), дәүләт эшлеклесе, стат киңәшчесе (1912). — рус дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, соңгы Казан губернаторы.
## Тәрҗемәи хәл
Петербург университетын тәмамлый (1893). 1893-94 елларда Юстиция министрлыгында, 1894-98 дә Сенатның җинаять-кассация департаментында хезмәт итә. 1898-1900 дә Чернигов округ мәхкәмәсе прокуроры урынбасары. 1900-04 тә Лубны өязенең зимства башлыгы, 1904-06 елларда Полтава губернасында күченеп килүчеләр һәм җир эшләре идарәсе әгъзасы. 1906-12 дә Сарытауда вице-губернатор, 1912-13 тә — Гродно, 1913-17 елларда Казан губерналары губернаторы. 
### Казан губернаторы вазифасында эшчәнлек
Ул губернатор булганда 1914 елда Казан кулланучылар җәмгыяте, 1915 елда Казан хәрби-сәнәгать комитеты оештырыла. Беренче бөтендөнья сугышы башлангач, Казан губернасында ир-атларны армиягә мобилизацияләү, фронтны азык-төлек һәм фураж белән тәэмин итү, эвакуацияләнүчеләрне һәм санитар бүлекләрне урнаштыру, хәрбиләрнең гаиләләренә ярдәм оештыру, бәяләрне көйләү белән шөгыльләнә, товарларның кыйммәтләнүенә каршы көрәшә. 1914 елдан авыру һәм яралы сугышчыларга ярдәм итү буенча Казан комитеты, 1917 дә Казан очучылар җәмгыяте рәисе. Казанда Инвалидлар йортын төзүгә (1915), «Камско-Волжская речь» газетасын яңадан чыгара башлауга (1916) булышлык итә. Казан губернасы гыйльми архив комиссиясен төзүгә (1916) ярдәм күрсәтә. Февраль революциясеннән соң вазифаларыннан читләштерелә. 
### Инкыйлабтан соң
1917-18 елларда Пятигорск, аннан соң Полтава шәһәрләрендә яшеренеп яши. Новороссийскида Россия Кызыл Хач җәмгыятенең баш вәкиле ярдәмчесе була. 1920 елдан Югославиядә эмиграциядә яши: 1921-36 да Загреб шәһәрендә Россия Кызыл Хач җәмгыяте рәисе; бер үк вакытта 1930-35 тә Загреб шәһәрендәге Рус иҗтимагый оешмалары берләшмәсе рәисе.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Гродно губернаторлары
Төркем:Казан губернаторлары
Даниил Шиһапов

**Даниил Шиһапов** (Даниил Ренат улы Шиһапов) – Россия театр һәм кино артисты. Лев Эренбургның «Кечкенә Драма театры»нда (Санкт-Петербург) уйный.

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 19 октябрендә Казанда туган.
* 2002 – Санкт-Петербургда театр сәнгате академиясен (*А.С. Шведерский курсы*) тәмамлый.  
* 2002 елдан «Лев Эренбургның Кечкенә Драма театры» (*Небольшой Драматический театр Льва Эренбурга*) (Санкт-Петербург) исемле театрында уйный.

## Иҗаты

2 сыйныфта укыган вакыттан Казан ТЮЗы  куйган «Сычуаньнан мәрхәмәтле кеше» (*Добрый человек из Сычуани*), «Давыл» (*Буря*), «Яңгыр сатучы» (*Продавец дождя*), Тар-мар (*Погром*)  спектакльләрендә катнаша.
* Институтта укыганда «Томас Беккет»та Генрих IV, «Ромео һәм Джульетта»да Ромеоны, «Сәер Сэвидж ханым»да (*Странная миссис Сэвидж*) Джеффри рольләрендә уйный.

#### Театрдагы рольләре
* «Өч кыз туган»  (*Три сестры*) — Прозоров
* «Иванов» — Львов
* «Оркестр НДТ» — Маню
* «Тормыш төбендә» (*На дне*) — Барон 
* «Сәер Сэвидж ханым» (*Странная миссис Сэвидж*) — Джеффри
* «Томас Беккет» — Генрих IV
* «Ромео һәм Джульетта» — Ромео

## Фильмографиясе
* 2014 — «Корбан-роман» (реж. С. Юзеев) – Йосыф (**баш рольдә**)
* 2011 — «Суходол» (реж. А. Стрелянная) – Гевраська
* 2011 — «Йөрәгем минем — Астана» (*Сердце моё — Астана*) – Тимур
* 2011 — «Распутин» – актёр
* 2010 – «Алтын кисем» (*Золотое сечение*) (реж. С.жДебижев)– Гарри
* 2008 — «Морфий», Михаил Булгаков буенча (реж. С. Балабанов) – конторада эшләүче
* 2007 – «Качарга омтылу» (*Попытка к бегству*) (реж. Д. Парменов) – Дима Дронов
* 2007 – «Чит кизү» (*Чужое дежурство*)
* 2006 – Элемтә (*Связь*)
* 2005 – Фаворит (*реж. А. Карелин*) — Пётр III
## «[[Корбан-роман]]»
«Корбан-роман» нәфис фильмында (*«Инновация» студиясендә [[Илдар Әбүзәров]] повесте буенча [[Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе]] [[Салават Юзеев]] куйган кыйсса*) баш рольдә уйный. Рольләрдә Роза Хәйруллина, Эрнест Тимерханов, Александра Елагина.  Белгечләр әйтүенчә, Д. Шиһаповның Йосыфы Чехов каһарманнары югарылыгына менеп җитә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2014 – «Бронза арыслан» (*Бронзовый лев*) театр премиясе (Родион Раскольников роле өчен).

## Сылтамалар
*  Театрның рәсми сайты 
* Кино-театр ру сайты
*  Мин — Казанныкы

## Моны да карагыз
 Видео карарга

## Искәрмәләр


Төркем:Югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Шиһапов

**Шиһапов** (**Шиһапова**) - татар халкында еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Шиһап» (Шиһабетдин) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Даниил Шиһапов (19.10.1981), театр һәм кино артисты.
* Илдар Шиһапов (*Шиапов*; 1944), музыкант, артист, режиссёр. Мәскәү Татар мәдәни үзәгенең сәнгать җитәкчесе, РФ атказанган артисты (1999).
* Илфак Шиһапов (1968-2017), журналист.
* Мансур Шиһапов (1940—2022), язучы.
* Фәрит Шиһапов (1951—2020), музыкант, театр директоры, педагог, *[[ТР халык артисты]] (1995).*
## Моны да карагыз
* **[[Шаһапов]]**

Төркем:Шәхесләр
Тимерханов

**Тимерханов** (**Тимерханова**) — татар халкында еш очрый торган фамилия. Кеше исеме «Тимерхан»нан ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айнур Тимерханов (1974), тел галиме, лексикограф, фән докторы.
* Вәкил Тимерханов (1907―1988), фирка-хуҗалык эшлеклесе, 1940―1941 елларда КПССның Сарман, 1946―1947 елларда Әгерҗе райкомнарының беренче секретаре.
* Дамир Тимерханов (1935—2009), генерал-майор (1981), тарих фәннәре кандидаты (1990). В. М. Тимерхановның улы.
* Илдус Тимерханов (25.04.1956), балалар язучысы, журналист.
* Эрнест Тимерханов (10.07.1978), кино һәм театр артисты.
----
* Разия Тимерханова (1918―), җырчы. ТАССР атказанган артисты (1950).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Benfika futbol taqımı

**Benfika futbol taqımı** (portugalça *Sport Lisboa e Benfica*) — Portugaliä Lissabon şähäreneñ hönäri futbol taqımı.

**Sagriş Ligası**nda çığış yasıy. 1904 yılda nigezlängän.

Ğämälgäge Portugaliä çempionı

1933 yılda Benfika Portugaliä çempionatına nigez saluçılarınıñ berse bulğan.

Portugaliäneñ 38 tapqır çempionı, 26 tapqır Kubok iäse.

Öy stadionı - "Eştadiu da Luş", 65 647 keşe sıydıra.

Benfika canatları üzläre taqımın qarıylar häm idärä itälär.

Töp köndäşe - Portu futbol taqımı.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - ciñü -  1961, 1962
* UEFA Superkuboğı - kömeş -1983, 2013, 2014
* Qıytğaara kubok - kömeş - 1961, 1962

## Sıltamalar
*  http://www.slbenfica.pt/

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Португалия футбол такымнары
Бинокль

**Бинокль** (,  – җеп, ике һәм oculus – күз) һәм искергән **дурбин**) (دوربین) — ерактагы әйберләрне якынайтып, зурайтып күрсәтә торган ике көпшәле оптик прибор. Бинокльнең төзелешендә линзалар һәм призмалар файдаланылган.

Сүзлекләр синоним буларак фарсы теленнән килгән **дурбин** (دوربین)  атамасын күрсәтә. Әлеге сүз шулай ук күзәтү торбасын да аңлаткан.
## Искәрмәләр

Төркем:Оптика
Ayaks futbol taqımı

**Ayaks futbol taqımı** (niderlandça *Amsterdamsche Football Club Ajax*) — Nidirlan Amsterdam şähäreneñ hönäri futbol taqımı. 

Nidirlan ileneñ iñ titullı taqımı: Nidirlan 36 tapqır çempionı, iñ küp il Kuboğı iäse. Futbol "Zur başlığı" iäse: Çempionnar ligası, Kubok iäläre Kuboğı häm UEFA Kuboğın yawladı.

Ğämälgäge Nidirlan çempionı.

**Eredivizi** Ligasında çığış yasıy. 1900 yılda nigezlängän.

Öy stadionı - "Amsterdam Arena", 52 960 keşe sıydıra.

Baş trenerı - Frank de Bur.

Ayaks tarixında iñ mäşhür uyınçıları: Yohan Kroyf, Marko van Basten, Frank de Bur, Pit van Renen.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - ciñü -  1971, 1972, 1973, 1995
* Awrupa ligası - ciñü - 1992
* UEFA Superkuboğı - ciñü - 1972, 1973, 1995
* Qıytğaara kubok - ciñü - 1972, 1995

## Sıltamalar
* Рәсми сайт: ajax.nl
* Facebookта
* twitterда

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Нидерландлар футбол такымнары
Корбан-роман

**«Корбан-роман»**&nbsp;— Татарстанда төшерелгән нәфис фильм *([[рус теле]]ндә)*.

А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкин премиясе лауреаты Илдар Әбүзәровның «*Корбан-роман*» повесте (2009) буенча кыйсса () жанрында төшерелгән.

## Эчтәлеге
Вакыйга Польшада бара. Марс белән Йосыф&nbsp;— абыйлы-энеле скрипкачылар. Марс&nbsp;— билгеле музыкант, концертлар белән илләр гизә. Йосыф оркестр чокырында 6- пультта гына утырса да, абыйсына: «Синең бармакларыңда музыка бар, йөрәгеңдә&nbsp;— юк»,&nbsp;— дип бәя куя.
 
Йосыф Марысяны ярата, ә Марыся үзенең дус кызы Камиллага өйләнгән Марсны ярата. Марыся өчен бәхәстә абыйлы-энеле кан дошманга әйләнә. Марысяның авыру икәнен белгән Йосыф, нәзер итеп, корбан чалдырырга була (*кинофильмның исеме дә шуннан алынган*).

Повестьтан аермалы буларак (*анда ике героиня да үлә*), кинофильмда Камилла гына юл кырылышында һәлак була.

## Рольләрдә

## Төшерү төркеме

* **Режиссёр**: Салават Юзеев, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
* **Икенче режиссёр**: Анна Попова
* **Сценаристлар**: Илдар Әбүзәров, Салават Юзеев
* **Куючы-рәссам**: Александр Простов-Покровский
* **Оператор-куючы**: Дмитрий Передня
* **Оператор**: Дмитрий Передня
* **Продюсерлар**: Марина Галицкая, А.&nbsp;Ризванова
* **Арт-директор**: Самат Юзеев
* **Бию куючы**: Н.&nbsp;Ибраһимова
* **Җитештерү**&nbsp;— «Инновация» студиясе.

## Дөнья күрүе
* 2013&nbsp;— IX Казан халыкара мөселман киносы фестивалендә трейлеры күрсәтелә.
* 2014&nbsp;— X Казан халыкара мөселман киносы фестивале алдыннан «Мир» кинотеатрында (Казан) фильмны беренче ябык күрсәтү () була.
* 2014, октябрь&nbsp;— I халыкара «Ефәк юлы» кинофестивалендә (Сиань, Шэнси провинциясе, Кытай) күрсәтелә.

## Чыганаклар
# М.&nbsp;Подольская. «Корбан-роман»&nbsp;— гомуми темага бик Казанча фильм. «Казань», 2014, №&nbsp;9.
# А.&nbsp;Мирханова. Күк&nbsp;— якын. «Корбан-роман»ны карагач. «Казань», 2014, №&nbsp;9.

## Моны да карагыз
Трейлерын карарга 

Төркем:Татар телендәге фильмнар
Ефәк юлы (кинофестиваль)

*<small>[[2006 ел]]дан Бурсада ([[Төркия]]) уза торган «Ефәк юлы» кинофестивале  белән бутамаска.</small>*

**Ефәк юлы** (кинофестиваль) – Кытай хөкүмәте тарафыннан Төньяк-Көнбатыш Кытайның Шэньси провинциясендәге Сиань шәһәрендә һәм Көнчыгыш Кытайның Ефәк юлы (диңгез) башланып китә торган Фучжоу шәһәрендә чиратлап уздырыла торган халыкара кинофильмнар фестивале.

## Максаты
* 2013 елда КХР хөкүмәте тарафыннан игълан ителгән яңартылган Ефәк юлы белән диңгез Ефәк юлын берләштергән икътисадый путаны тормышка ашыру концепциясе нигезендә, Ефәк юллары буендагы 50 илнең (Кытай, Россия, Һиндстан, Иран, Төркия, Таиланд һ.б.) хезмәттәшлеген һәм мәдәни багланышларын ныгыту, кинематография өлкәсендәге бәйләнеш өчен яңа мәйдан булдыру. 
* Шаңхай һәм Пекин кинофестивальләре белән берлектә Кытай кинофильмнарын халыкара мәйданга чыгару.

## I кинофестиваль
**Оештыручылары**: КХР матбугат, басмаханәләр, радио, кинематография һәм телевидение буенча баш дәүләт идарәсе һәм Шэньси  провинциясенең халык хөкүмәте.
* Шэньси  провинциясенең халык хөкүмәте химаячелегендә  Төньяк-Көнбатыш  Кытайның Шэньси провинциясендәге Сиань шәһәрендә 2014 елның 20-24 октябрендә уза.

#### Ачылу тантанасы
Тан династиясе тарихына багышлана. Тан династиясе вакытында Сиань Кытайның башкаласы булып торган. Атаклы Ефәк юлы шул заманда гамәлгә кергән.

## Мәгълүмат
**Катнашучы илләр саны**: 25
**Катнашучы илләр**: , ,, , Сингапур, Көньяк Корея, Һиндстан һ.б.
**Катнашучы киностудияләр саны**: 170
**Кинофильмнар төшерелгән**: 18 телдә
**Кинобазарда тәкъдим ителгән** : 100 фильм
**Килешүләр төзелгән**: 3 *млрд* юаньлык
**дән катнаша**: 20 кинотасма («Василиса» – *тамашачы мәхәббәте премиясе*, : «Корбан-роман» – *тамашачы мәхәббәте премиясе*).

«Ефәк юлы» кинофестивале кысаларында кино өлкәсендә халыкара хезмәттәшлекне һәм элемтәләрне ныгытуга юнәлдерелгән ***Декларация*** кабул ителә.

## II кинофестиваль
II «Ефәк юлы» кинофестивале Көнчыгыш Кытайның Ефәк юлы (диңгез) башланып китә торган Фучжоу шәһәрендә 2015 елның сентябрендә үтә.

## Сылтамалар
*   Кытайның халыкара радиосы
*   «Эшлекле Казакъстан» халыкара мәгълүмат агентлыгы 
*   2 Азәрбайҗан фильмы бүләккә лаек блды

## Искәрмәләр

Төркем:Кинематограф
Төркем:Халыкара кинофестивальләр
Ефәк юлы (мәгънәләр)

**Ефәк юлы** (Böyek yefäk yulı) - б.э.к. II гасырда Кытай ефәген, башка тауарларны  Урта диңгез портларына чыгару максатында ачылган кыйтгаара кәрван юлы исеменнән татар телендә кулланышка кергән атама.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге атама кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Ефәк юлы (Бөек Ефәк юлы) – кәраван юлы
* Ефәк юлы  (кинофестиваль) — Кытайда узучы кинофильмнар фестивале
* Ефәк юлы (XXI гасыр) — Кытай икътыйсады планына кергән проект
* Ефәк юлы (диңгез) — Кытай икътисады планына кергән проект
* Ефәк юлы (ралли) — машиналарда ярышу, анда КамАЗ-Мастер командасы даими катнаша
* Ефәк юлы (сюита) — вокал симфония сюитасы (Резеда Ахиярова-Розалина Шаһиева)
* Ефәк юлы (газүткәргеч) — нан га сузылучы газүткәргеч
* Бөек Ефәк юлы — Ташкәнт метрополитены станциясе.
* Ефәк юлы — Казакъстаннан Үзбәкстанга чик аша үтү пункты.

Төркем:Тарих
Төркем:Сәүдә
Ефәк юлы (ралли)

**«Ефәк юлы»** (, , , , ) — Россия территориясендә уздырылучы ралли — ярыш.

## Тарих

2009 елдан бирле уздырыла. Беренче ярышлар шулай ук Казакъстан һәм Төрекмәнстан җирләре аша да уза.

## Маршрутлар

## Ралли  җиңүчеләре

## Сылтамалар

 Рәсми сайт

Төркем:Спорт
Төркем:Ралли
Төркем:КамАЗ-мастер
Илдар Әбүзәров

**Илдар Әбүзәров** (Илдар Әнвәр улы Әбүзәров) – язучы, кыска хикәя жанры остасы. А.С. Пушкин премиясе лауреаты. Рус телендә яза. Хөсәен Фәезханов нәселеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 5 июнендә Горький шәһәрендә туган. Түбән Новгород дәүләт университетының тарих факультетын, Мәскәү ислам көллиятен тәмамлаган. Түбән Новгород газеталарында спорт күзәтүчесе булып эшләгән. Түбән Новгородның «Маһинур» мәдрәсәсендә укыткан. Казанда Горький тимер юлының «Гудок» газетасында эшләп ала. «Дружба народов», «Знамя», «Новый мир», «Октябрь» кебек әдәби журналларда әсәрләрен бастыра. Аерым әсәрләре алман, чех, швед, әрмән, гарәп теленә тәрҗемә ителгән.
 
## Иҗаты
Язучы буларак 1998 елдан билгеле. Беренче хикәясе «*Нижний Новгород*» журналында (Түбән Новгород) басылган.
* 2006 – 2 хикәясе («*Почта*», «*Мавр*») Юрий Казаков исемендәге премия  шорт-листына кертелә.
* «ХVIII» романы «Милли бестселлер» (*Национальный бестселлер*) һәм  «Зур китап» (*Большая книга*) премияләренең лонг-листына кертелә.
* «Көнчыгышка баручы троллейбус» (*Троллейбус, идущий на Восток*) хикәясе «ORD&BILD» исемле өлкән швед журналында басыла. 
* «Бәрбәр» (*Бербер*) хикәясе «SINN&FORM» исемле өлкән алман журналында басыла. 
* «Әдәби экспресс» (*Литературный экспресс*)та катнаша.
* Лейпциг, Париж, Франкфурт, Каһирә, Лондонда халыкара китап ярминкәләренең даими катнашучысы. 
* «Мутабор» дигән романы Кыргызстандагы вакыйгаларга багышланган.

## Пушкин премиясе ([[2011]])
«Мәдәни традицияләрне яңача үстергән өчен» (*За новаторское развитие отечественных культурных традиций*) номинациясендә «Корбан-роман» хикәяләр җыентыгы һәм «XVIII» романы өчен  «Яңа Пушкин премиясе» ала.

И. Әбүзәров: «*Пушкин премиясен Тукай премиясе белән тиңләргә була. Заманында аны император академиясе әгъзалары, [[Иван Бунин]], Алексей Куприн, Алексей Битов, Виктор Астафьев алган*».

## Корбан-роман
«Корбан-роман» әсәре буенча Салават Юзеев Казанда «Инновация» студиясендә нәфис фильм төшерә (2013).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2011 - Пушкин премиясе
* 2012 - В. Катаев премиясе («Мутабор» китабы өчен)
 
## Чыганаклар

#М. Подольская. «Корбан-роман» - гомуми темага бик Казанча фильм. «Казань», 2014, № 9.
#А. Мирханова. Күк - якын. «Корбан-роман»ны карагач. «Казань», 2014, № 9.

## Сылтамалар
 Язучы булу – үз-үзеңдә казыну ул

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород университетын тәмамлаучылар
Төркем:Язучылар
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Яңа Пушкин премиясе лауреатлары
Төркем:Түбән Новгород татарлары
Түреш

**Түреш** — топоним, гидроним.

## Авыллар
*  Түреш (Бүздәк районы)
*  Түреш (Мөслим районы)

## Елгалар
* Түреш (Чәрмәсән кушылдыгы)
* Түрешле (Ашказар кушылдыгы)
Күбәк

**Күбәк** — топоним, авыл исеме. Монгол теленнән алынма. Күбәк — «эт» төшенчәсен аңлаткан. 
Болгар-татарларда эт культы калдыгы. Икенче чыганак буенча, күбәк — борынгы төрки сүз, «эче (*үзәге*) куыш агач, куыш сабак» дигәнне аңлата.

*  Күбәк (Бүздәк районы)
*  Күбәк (Мөслим районы)
*  Күбәк (Учалы районы)
*   Күбәк (Төмән өлкәсе)

## Искәрмәләр
Portu futbol taqımı

**Portu futbol taqımı** (portugalça *Futebol Clube do Porto*) — Portugaliä Portu şähäreneñ hönäri futbol taqımı.

**Sagriş Ligası**nda çığış yasıy. 1893 yılda nigezlängän.

1933 yılda Portu Portugaliä çempionatına nigez saluçılarınıñ berse bulğan.

Portugaliäneñ 30 tapqır çempionı, 24 tapqır Kubok iäse.

Öy stadionı - "Eştadiu do Dragão", 52 202 keşe sıydıra.

Benfika häm Sporting belän Portugaliäneñ zur öçäwenä kerä.

İke tapqır Çempionnar ligasında ciñä.

Töp köndäşe - Benfika futbol taqımı.

## Qazanışlar

* Çempionnar ligası - ciñü -  1987, 2004
* UEFA Superkuboğı - 1987
* Awrupa ligası - ciñü -   2003, 2011
* Qıytğaara kubok -  1987, 2004

## Sıltamalar
* FC Porto

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Португалия футбол такымнары
Венера Гыймадиева

**Венера Гыймадиева** (Венера Фәрит кызы Гыймадиева) ― җырчы (*сопрано*). Мәскәүнең Зур театры солисты (2011―2017). 
Яшь мәдәният эшлеклеләре өчен Россия Федерациясе Президенты (2012), «Алтын битлек» театр (2014), Л Bravo (2019) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1984 елның 28 маенда Казанда туган.
И. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятен «хор дирижёры» белгечлеге буенча (2003), Санкт-Петербург  консерваториясенең  *(С. Горенкова сыйныфы)* вокал бүлеген (2009) тәмамлый. 2008 елдан «Санктъ-Петербургъ-Опера» театрында эшли. Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының чакырулы артисты. 2010 елда Мәскәүнең  «Musica Viva» камера оркестры белән чыгыш ясый. В. Спиваковның Милли филармония оркестры белән хезмәттәшлек итә. «Травиата» фестивалендә (Савонлинна, Финляндия)  катнаша. «Альберт-холл»да еллык *BBC Proms* концертында чыгыш ясый.
* 2009-2011 Зур театрның (Мәскәү) яшьләр опера программасы артисты 
* 2011 елдан Зур театрның төп труппасы  солисты

## Иҗаты
#### Партияләре

* «Лючия ди Ламмермур» - *Лючия* 
* «Кыңгырау»  (*Колокольчик*) Г. Доницетти - *Серафина*
* «Риголетто» Дж. Верди - *Джильда*
* «Лукрецияне мыскыл итү» (*Поругание Лукреции*) Б. Бриттен - *Люция*
* «Анжелика сеңел» (*Сестра Анжелика*) Дж. Пуччини - *Женевьева*

#### Зур театр ([[Мәскәү]])
* «Китеж һәм Феврония турында хикәят»  *(Сказание о невидимом граде Китеже и деве Февронии) - Сирин кошы*
* «Кар кызы» (*Снегурочка*) – *Кар кызы* 
* «Алтын әтәч» *(Золотой петушок) – Шемаха патшабикәсе*
* «Патша кәләше» *(Царская невеста*) Н. Римский-Корсаков - *Марфа*
* «Борис Годунов» М. Мусоргский - *Ксения*
* «Травиата» Дж. Верди – *Виолетта*

#### Репертуар
* «Реквием» В.А. Моцарт - *сопрано партиясе*
* «Реквием» Э. Ллойд Уэббер -  *сопрано партиясе*
* «Алман реквиемы» И. Брамс - *сопрано партиясе*
* «Асрау-хуҗабикә» (*Служанка-госпожа*) Дж. Перголези - *Серпина*

## «Алтын битлек» премиясе

2014 – Феличе Романи либреттосы буенча Мәскәүнең Зур театрында куелган «Сомнамбула» опера спектаклендагы *(режиссёр Пьер Луиджи Пицци)* Әминә партиясен башкарган өчен *(иң яхшы башкарылган хатын-кыз роле номинациясендә)*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 – Н. Римский-Корсаков исемендәге халыкара конкурс (Санкт-Петербург) лауреаты
* 2009 - Competizione dell’ Opera (Дрезден, Алмания) конкурсы дипломы
* 2010 – Халыкара Шаляпин конкурсы, 1 премия
* 2012 – яшь мәдәният эшлеклеләре өчен РФ президенты премиясе 
* 2014 - «Алтын битлек» премиясе
* 2018 - «Bravo» премиясе ― «Иң яхшы классик хатын-кыз вокалы»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 
*    Венера Гыймадиева «Тарихта һәм мәдәниятта кеше»  сайтында

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Төркем:РФ Президенты премиясе лауреатлары
Төркем:Сопранолар
Гыймадиева

**Гыймадиева** - татарларда еш очрый торган фамилия. «Гыймади» кеше исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Венера Гыймадиева (1984), опера җырчысы (*сопрано*). *[[«Алтын битлек» премиясе]] (2014).*
* Ләйләгөл Гыймадиева (1974-2001), тел галиме.
* Ләлә Гыймадиева (1947), журналист. *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1997).*
* Фәридә Гыймадиева (1923-1993), икътисадчы.
----
* **[[Гыймадиев]]**
## Моны да карагыз
* Гыйматдинов
* Гыймазов
* Гыймаев
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Tönyaq ağım

**Tönyaq ağım** (inglizçä *Nord Stream*, rusça *Северный поток*) - Rusiä häm Almaniä arasındağı Baltıyq diñgeze töbendä uza torğan magistal' gazütkärgeçe.

"Tönyaq ağım" gazütkärgeçe - dönya iñ ozın su astı gazütkärgeçe.

Xucası häm operatorı - **Nord Stream AG** şirkäte.

Rusiä, Almaniä, Nidirlan, Frantsiä proyektta qatnaşa, Baltıq buyı illäre proyektqa qarşı çığış yasadı.

Proyekt maqsatı - Awrupa bazarın gaz belän tä'min itü häm tranzit illärenä bäylelekne kimetü.

2011 yılda gaz belän tä'min itü başlana, 2012 yılda ikençe tarmaq açıla.

## Monı da qarağız
* Transanatoliä ğäzütkärgeçe
* Könyaq ağım
 
## Sıltamalar

* Официальный сайт Северо-Европейского газопровода (СЕГ)
* Информационные материалы 
* В русле «Северного потока» 
* Два проекта: Nord Stream и Langeled
* Посол США в Швеции Майкл Вуд потребовал от правительства Швеции воспрепятствовать строительству балтийского трубопровода
* Экологи обсуждают вопросы строительства и эксплуатации Nord Stream
* «Труба в Европу»  Spektrum der Wissenschaft *Custom Publishing*, 2011)

Төркем:Газүткәргечләр
Төркем:Балтыйк диңгезе
Руслан Кудашов

*Артист [[Руслан Кудáшев]] белән бутамаска</small>*

**Руслан Кудашóв** (Руслан Равил улы Кудашóв) – театр режиссёры, Санкт-Петербургның Зур курчак театрының сәнгать җитәкчесе. «Алтын битлек» премиясе лауреаты (2006, 2007, 2008).

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 5 мартында Ленинградта туган. Санкт-Петербург театр сәнгате академиясен «курчак театры актёры» (*И. Зайкин курсы, [[1991]]*) һәм «режиссёр» (*Г. Козлов курсы, [[2001]]*) белгечлеге буенча  тәмамлаган (*диплом эше* - А. Платоновның «Потудань елгасы» (*Река Потудань*) әсәре буенча куелган спектакль). Үзенең сабакташлары белән «Потудань» исемле шәхси театр оештыра.
* 2000 елдан «Потудань» театрының сәнгать җитәкчесе
* 2006 елдан Зур курчак театры (Санкт-Петербург) баш режиссёры
* Санкт-Петербург театр сәнгате академиясенең курчак театры актёры факультетында курс алып бара (2006-2011), алар белән «Р. Кудашов остаханәсе» (*Мастерская Р. Кудашова*) труппасы оештыра (Радик Галиуллин, Ренат Шәвәлиев һ. б. уйный).

## Иҗаты
Р. Кудашов тарафыннан Россиядә (Санкт-Петербург, Петрозаводск) һәм Болгарияда (Пловдив), Беларуста (Брест) 20 спектакль  куелган. Ул төрле сәхнәләрдә, «Бродячая собачка»,  «Кече драма театры - Европа театры»нда эшли. Аның хезмәтләре арасында курчак, драма, пантомима, пластика театры спектакльләре бар. Курчак театрының марионеткалар, петрушкалар, күләгәләр, битлекләр төрләрен файдалана. Рус классикасы (А. Платонов, Н. Гоголь, А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой, Е. Замятин) әсәрләрен, төрле халыкларның әкиятләрен («Уймак кыз» (*Дюймовочка*), «Су кызы» (*Русалочка*), «Винни - Пух», «Щелкунчик», «Өч дуңгыз баласы» (*Три поросёнка*), «Колобок») сәхнәләштерә. Р. Кудашов балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә спектакльләр куя.

#### Спектакльләре
* «Бәләкәй принц» (*Маленкий принц*)
* «Раштуада барысы да көтүче» (*В Рождество все немного волхвы*)
* «Шекспир-Лаборатория»
* «Щелкунчик, яки Раштуа төшләре»
* «Вий» 
* «Без» (*Мы*)  
* «Винни-Пух белән сәяхәт» (*Прогулки с Винни-Пухом*) 
* «Кечкенә чыршының зур сәяхәте» (*Большое путешествие маленькой ёлочки*) 
* «Колобок» 
* «Тормыш мизгелләре» (*Минуты жизни*) 
* «12 ай, яки әйләнә буенча сәяхәт» (*12 месяцев, или путешествие по кругу*) 
* «Башлачёв. Җырлаучы кеше» (*Башлачёв. Поющий человек*) 
* «Бармалей» 
* «Тәүбә  һәм гафу итү» (*Покаяние и прощение*) (В. Сударушкинга багышлана)
* «Екклесиаст»
* «Нева проспекты» (*Невский проспект*)
* «Потудань»
* «Айболит»
* «Бәхетле агач» (*Счастливое дерево*)
* «Яңа ел чыршысы сере» (*Тайна новогодней ёлки*)
* «Җырлар вакыт түгел» (*Песнь песней*)
* «Иов китабы» (*Книга Иова*)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 - «Алтын софит» премиясе
* 2008 - «Арлекин» премиясе 
* 2006, 2007, 2008 - «Алтын битлек» премиясе

## Сылтамалар
*  Зур курчак театры сайты 
*  «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Санкт-Петербург татарлары
Төркем:Вуз укытучылары
Халисә Богданова

**Халисә Богданова**  (Халисә Ривхәт кызы Богданова) - курчак театры артисты, «Алтын битлек» премиясе лауреаты (2014). С. Образцов театрында (Мәскәү) эшли.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 27 ноябренда Горькийда туган. Түбән Новгородның 51- мәктәбен (1997), Түбән Новгород театр укуханәсен (*Р. Бунатян курсы, [[2001]]*), Санкт-Петербург театр сәнгате академиясен (*Т. Сависская курсы, [[2006]]*) «курчак театры актёры» белгечлеге буенча тәмамлый.
* 2001-2006 Псков курчак театры артисты
* 2006-2012 «Тылсымлы лампа» театры (Мәскәү) артисты
* 2012 елдан С.В. Образцов театры артисты

## Иҗаты
## Уйнаган спектакльләре

* «Чебен-Цокотуха»  К. Чуковский - *Чебен*
* «Көнбагыш өчен бүләк» (*Подарок для подсолнуха*)  - *Әтәч*
* «Тирмә-тирмәкәй» (*Терем-теремок*) А. Заболотный - *Куян* 
* «Булмаган кеше» (*Человек, которого не было*) С. Довлатов – *ана юлбарыс Люся*
* «Каз бәпкәсе» (*Гусёнок*) Н. Гернет - *Алёнка*
* «Чуртан әмере буенча» *(По-щучьему велению) - Көлмәс патша кызы*  
* «Итекле мәче» (*Кот в сапогах*)  Ш. Перро - *Принцесса*
* «Һау исемле песи малае» (*Котёнок по имени Гав*) – *Песи баласы*

#### С.В. Образцов театры
* «Хәйләкәр керпе» *(Хитрый ёжик!) - Алёнка*  
* «Уймак кыз» (*Дюймовочка*)  Г.Х. Андерсен - *Эльф*  
* «Галәветдиннең тылсымлы лампасы» (*Волшебная лампа Аладдина*) Н. Гернет - *Зәйнәп*  
* «Маугли» Р. Киплинг,  Н. Гернет - *Маймыл*  
* «Зур сәяхәт *(Большое путешествие)  - Дракон*  
* «Көлбикә» (*Золушка*) Ш. Перро - *Көлбикә*  
* «Борын» (*Нос*)  Н.В. Гоголь - *кабаре артисткасы*  
* «Башкалар һәм эт» (*Все другие и собака*)  В. Левин, Р. Муха – *Үгез бозау, Песи*

## [[«Алтын битлек» премиясе]]
2014 - Габриэль Гарсиа Маркес әсәре буенча  С.В. Образцов исемендәге курчак театрында (Мәскәү) куелган «Карт сеньор һәм ...» (Старый сеньор и ... ) спектакле өчен (*Виктор Никоненко куйган*) (иң яхшы актёр уены номинациясендә) «Алтын битлек» премиясенә лаек була (*Андрей Нечаев, Дмитрий Чернов, Алексей Соколов белән берлектә*)

## Сылтамалар
* С. Образцов театры рәсми сайты
*       «Алтын битлек» премиясе рәсми сайты 
*   Халисә Богданова «Классташлар» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Артистлар
Төркем:«Алтын битлек» премиясе лауреатлары