open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гаделша Агишев

**Гаделша Агишев** (Гаделша Александр улы Агишев, , ) – кинодраматург, мөгаллим. Киноларга сценарийлар яза. РФ атказанган сәнгать эшлеклесе. Үзбәкстан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1939 елның 10 августында Ташкәнттә туган. Татар.

Ташкәнт суворов училищесын (1956), ВГИКны (1962) тәмамлый.

1971 елдан ВГИКта, телевидение һәм радиотапшырулар хезмәткәрләренең белемен камилләштерү институтында остаханә җитәкчесе, профессор.

Кызы – Дания Агишева,  киноактриса.

## Иҗаты
Күп санлы нәфис һәм документаль киноларга сценарийлар, диктор текстлары язды. Бөтенсоюз һәм халыкара кинофестивальләрдә Г. Агишев сценарийлары буенча куелган кинотасмалар даими бүләкләнә.

#### Фильмографиясе
Сценарийларын, диктор текстларын язган, реҗиссер булган  фильмнары:
* 1965 Гасырлар битләре  
* 1966 Ягымлык  
* 1966 Ап-ак челәннәр  
* 1969 Гашыйклар  
* 1970 Гадәттән тыш комиссар  
* 1971 Крәстияннәр  
* 1973 Очрашу һәм аерылулар  
* 1974 Минем изге кешем  
* 1974 Соңгы очрашу  
* 1978 Мәхәббәт һәм ярсу  
* 1980 Нинди безнең еллар  
* 1982 Генийның яшьлеге  
* 1989 Шок  
* 1991 Пастернакның соңгы музасы  
* 1992 Пәйгамбәр үче  
* 1997 Авазлар  
* 1999 Мәскәүдә Нәүрүз  
* 2001 Мәскәүдә ислам  
* 2001 Фәрештәгә ау  
* 2002 Шәрә натура  
* 2004 Марина турында уфтану  
* 2004 Гашыйклар-2  
* 2005 Дала экспрессы  
* 2007 Кеше-җил  
* 2009 Гомәр Хәйям  
* 2010 МУР  
* 2014 Кадак  
* 2014 Коктебель ташлары  
* 2014 Мин юлбашчы булам 
Казанда мөселман киносы (әүвәл «*Алтын мөнбәр*»)  фестивалендә җюридә эшләде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1984)
* Үзбәкстан ССР Хәмзә исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (1971)
* РФ хөкүмәте премиясе лауреаты
* РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (2001) 
* Үзбәкстан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1975)

## Чыганаклар
     Кинобраз сайты 
## Тышкы сылтамалар
   Мин-татар

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Үзбәкстан татарлары
Төркем:Кинодраматурглар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Үзбәкстанның Хәмзә исемендәге премиясе лауреатлары
Төркем:РФ хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Үзбәкстан ССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Профессорлар
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Режиссёрлар
Ефремов районы

**Ефремов районы** (**Ефремовский райо́н**) — Тула өлкәсенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Ефремов (шәһәр) шәһәре.

## География
Мәйданы — 1 649 км².

— .

## Халык саны

Районың шәһәр халкы (Ефремов шәһәре) составляет .

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Иван Мальцев

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе
Казаков мәчете

**Казаков мәчете** (; *Уникенче җәмигъ мәчете*) — Казан шәһәренең Иске татар бистәсендә урнашкан булган таш мәчет. 1876 елда сәүдәгәр Мөхәммәтҗан Казаков акчасына төзелә. 1975 елда җимерелгән. Архитекторы билгесез. Мәчет Кәрим Тинчурин һәм Татарстан урамнары киселешендә урнашкан булган.

## Архитектурасы
Мәчет бер катлы ике бүлмәле сигезпочмаклы манаралы кирпеч бинадан гыйбарәт була.

## Мәчет тарихы
1874-1875 елларда сәүдәгәр Мөхәммәтҗан Аитовка хакимият мәчет салырга рөхсәт бирә һәм ул шушы ният белән иске мөселман зираты җирендә буш урын сатып ала. 1875-1876 елларда сәүдәгәр Мөхәммәт Казаков хисабына таш мәчет төзелә. 1975 елда Татарстан урамын төзү белән бәйле рәвештә горисполком карары белән мәчет архитектура һәйкәле исемлегеннән төшерелә һәм җимерелә.

## Сылтамалар
* Казаков мәчетенең кыска гомере / Р. Салихов // Время и деньги. — 20.01.2005
* Казаковлар / С. Губайдуллин // Гасырлар авазы — Эхо веков. — 2004. — № 2. 

Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Алексин районы

**Алексин районы** (**Алексинский райо́н**) — Тула өлкәсенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Алексин шәһәре.

## География
Мәйданы — 982,5 км².

Төп елгалар — Ука, Вашана, Крушма, Свинка, Мышега (Ука кушылдыгы).

## Халык саны

Районың шәһәр халкы (Алексин шәһәре) составляет .

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Иван Филатов (1921—1993)

## Искәрмәләр

Төркем:Алексин районы
Төркем:Тула өлкәсе
Виталий Абдуллов

**Виталий Абдуллов** (Виталий Зиннур улы Абдуллов, ) – Россия кино һәм театр артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 15 мартында Удмуртиянең Глазов шәһәрендә туган. 1973 елда гаиләсе Иркутск шәһәренә күченгән. Иркутск энерготөзелеш техникумын тәмамлый. Совет Армиясендә хәрби хезмәтен үтәп кайткач, төрле төзелешләрдә эшли.

Иркутск театр укуханәсендә (*Валентина Дулова сыйныфы*) (1995-2000) укый. Чыгарылыш имтиханнарында Мәскәүдән килгән ГИТИС мөгаллиме  Ольга Фирсова аңа игътибар итә һәм МХАТның мәктәп-студиясендә укуын дәвам итәргә тәкъдим итә.

МХАТ мәктәп- студиясен (*Евгений Каменькович сыйныфы*) 2004 елда тәмамлый. Чыгарылыш спектакле – А.Островскийның «*Бальзаминовның өйләнүе*» спектакле.

## Иҗаты

Иҗатының беренче елларында икенче пландагы рольләрдә уйный, хәтта Һолливуд киносы «*Борнның өстенлеге*» ндә рус таксистын да уйный. Беренче уйнаган роле - «*Гражданин нәчәлник*» киносында тән сакчысы.

«*Солдатлар*» сериалында өлкән солдат Евсеев ролендә һәм «*Шукшин хикәяләре*» кинотасмасында уйнау артистка уңыш китерә. Ул театр сәхнәсендә ешрак уйный башлый.  Телефон операторлары МТС, Мегафон, шевит кампаниясе Tele2 өчен рекламада төшү (*бандит Тони ролендә*) аны тагын да таныта. 2012 елда «*Спартакның икенче баш күтәрүе*» телепроектында уйный.

СТС каналында төшерелгән «*Кадетлар*» һәм «*Ранеткалар*» сериалында уйнау артистка аеруча зур уңыш китерә.

#### Фильмографиясе
* 2014 Чемпионнар  *Журов*
* 2012 Спартак  *Васильев*
* 2012 Светофор  *Сергей*
* 2011 45 сантиметр  *полицейский*
* 2008-2010 Ранеткалар *Виктор Михайлович Степнов*
* 2007 Кадетлар *Александр Михайлович*
* 2006 Эссе ноябрь  *Загибайлов*
* 2005 Каменская-4  *Антон Плишаков*
* 2004 Солдатлар-1 *Евсеев*
* 2004  Борн өстенлеге | Bourne Supremacy, The (Алмания, АКШ) 
* 2004 Игезәкләр
* 2003 Кобра. Антитеррор
* 2002 Шукшин хикәяләре
* 2001 Гражданин нәчәлник
## Чыганаклар
  Виталий Абдуллов Узнай всё сайтында

## Сылтамалар
 Йолдызларның шәхси тормышы сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Һолливудта уйнаучылар
Богородицк районы

**Богородицк районы** (**Богородицкий райо́н**) — Тула өлкәсенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Богородицк шәһәре.

## География
Мәйданы — 957 км².

— .

## Халык саны

; Урбанизация
Районың шәһәр халкы составляет  %.

## Район җирендә туган танылган кешеләр
*

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе
Биләү районы

**Биләү районы** (**Белёвский райо́н**) — Тула өлкәсенең административ-территориаль һәм муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Биләү шәһәре.

## География
Мәйданы — 1 190 км².

— Ука, Вырка, Сетуха, Бобрик, Рука.

## Халык саны

Районың шәһәр халкы (Биләү шәһәре) составляет  % населения района.

## Район җирендә туган танылган кешеләр
*

## Искәрмәләр

Төркем:Тула өлкәсе
Дания Агишева

**Дания Агишева** (*сәхнә псевдонимы* Дана Агишева, *тулы исеме* Дания Гаделша кызы Агишева, ) – Россия кино артисты, халыкара премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 30 декабрендә Ташкәнттә туган. Әтисе – Гаделша (''Одельша'') Агишев – кинодраматургия профессоры, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе , татар.
 
Д. Агишева Мәскәү дәүләт университетының роман-алман бүлеген тәмамлый. Мәскәүдә эре реклама агентлыгында эшли. Бию белән шөгыльләнә. Оскар (*Шамил Малкандуев*) концертларында бии.

## Иҗаты
Д. Агишеваның махсус артистлык белеме юк. Интервьларында артистка булырга җыенмавын әйтә (*[[Гаделша Агишев|әтисе]] дә кызын һәрвакыт актер һөнәреннән биздерергә тырышкан*), кинода төшүен хобби дип кенә атый.

2002 елда Рәүф Кубаевның «*Өчәүгә  каршы өчәү*» (*Трое против троих*) кинотасмасында беренче кечкенә ролендә уйный.
Светлана Проскуринаның «*Ерагайган  керү юлы*» (*Удаленный доступ*) кинотасмасында уйный, «*Киношок*» һәм «*Pacific* *Meridian*» (*Тын океан меридианнары*; *Меридианы Тихого*) кебек дәрәҗәле кинофестивальләрдә «Иң яхшы хатын-кыз ролендә уйнаган өчен» премияләре ала.

2007 елда Светлана Проскуринаның «*Иң яхшы ел фасылы*» кинотасмасында уйный.

2009 елда «*Татар княжнасы*» киносында шагыйрә Анна Ахматованы (*яшь чагын*) уйный.

2009 елда «*Ялтыраулар*» (*Отблески*) сериалында төшә. 2010 елда «*Качу*» (*Побег*) сериалында уйный. Әлеге кинодагы роле өчен «*Алтын бөркет*» премиясенә тәкъдим ителә.

Андрей Звягинцевның «*Елена*» кинотасмасында кеп-кечкенә рольдә – баш каһарман исәнләшеп үтә торган хатынны уйный. Д. Агишева “аның өчен кече һәм зур рольләр булмавын” тагын бер кат раслый.

#### Фильмографиясе
* Объект 11 (2011) 
* Крапивиннар эше (2011) 
* Елена (2011) 
* Качу (2010) 
* Ялтыраулар (2009) 
* Кеше яши торган утрау (2009) 
* Иң яхшы ел фасылы (2007) 
* Төрмә. Федор Сеченов (2006) 
* Селәү  (2006)  
* Гарпастум (2005) 
* Яшьләр һәм бәхетлеләр (2004)

#### Партнерлары
Александр Домогаров белән «*Чит йөз*» (*Чужое лицо*) киносында уйный.

## Бүләкләре
* СНГ һәм Балтия илләренең XIII «*Киношок*»  ачык кинофестивалендә “иң яхшы хатын-кыз ролендә уйнаган өчен” премия (2004) 
* Азия-Тын океан регионы кинематографиясенең  *Pacific Meridian* (*Тын океан меридианнары, Меридианы Тихого*) фестивалендә “иң яхшы хатын-кыз роле”  («*Ерагайган керү юлы*» кинотасмасында *Женя* роле)   өчен премия (2005)

## Чыганаклар
   Йолдызлар порталы

## Искәрмәләр

Төркем:Актрисалар
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Ташкент татарлары
Төркем:Кино артистлары
Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Киношок премиясе лауреатлары
Төркем:Pacific Meridian премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Башкортстан халык шагыйрьләре һәм язучылары

## Башкорт АССР халык чәчәннәре
# Фәррах Дәүләтшин (1944)
# Мөхәммәтша Бурангулов (1944)
# Сәет Исмәгыйлев (1944)
## Башкортстанның халык шагыйрьләре һәм язучылары

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт әдәбияты
Төркем:Татар әдәбияты
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Богородицк

**Богоро́дицк** — Россия шәһәре (1777 елдан), Тула өлкәсенең Богородицк районы административ үзәге.
Халык саны —  кеше ().

## Тарих
### [[Бөек Ватан сугышы]]
* 1941 елның 16 ноябрь. Туладан көньяграк Богородицкны алман 2-нче танк армиясе басып алды.

## Халык саны

## Транспорт
Тимер юл станциясе. Автобус станциясе.

## Искәрмәләр

* Бои за город Богородицк  / От Чебоксар до Кёнигсберга: Эпизоды боевого пути 324-й Верхнеднепров. Краснознам. стрелковой дивизии / Н. В. Радаев, П. С. Моглов. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 1988. — 140 с.

Төркем:Богородицк
Төркем:Тула өлкәсе шәһәрләре
Кадим Аралбай

**Кадим Аралбай** (*псевдоним, чын исеме* Кадим Габделгалим улы Аралбаев, ) ― язучы,  Салават Юлаев премиясе лауреаты (1996). Башкортстанның халык шагыйре (2011)

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 1 сентябрендә БАССРның Хәйбулла районы Таңатар авылында туган. Район үзәге Акъярда  урта мәктәпне (1959), Уфада дәүләт университетын (1968) тәмамлый. Аспирантурада (1971-1973) укый. Диплом эше: «*Мәмбәт ыруы шәҗәрәсендә халык авыз иҗаты*».

1960-1963 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәттә.

1968-1971 елларда Бөрҗән, Баймак районнарында укыта.

1973-1988 елларда «''Агыйдел''» журналында әдәби хезмәткәр.

1975-1980 елларда республика язучылар берлеге идарәсенең җаваплы сәркатибе (*рәисе*). 1988-1993 елларда  рәис урынбасары.

1980 елдан КПСС өлкә комитетында мәдәният бүлеге хезмәткәре.

1993 елдан китап нәшриятында баш мөхәррир, директор.

## Иҗаты
Иҗади эшчәнлеге башлану университетта укыган елларга туры килә. Беренче шигырьләре, поэмалары  «''Агыйдел''» журналында басыла. Поэмалары, легендалары, шигырьләре тупланган «*Утлы кичүләр*» (1975), «*Чапкын*», «*Батыр ярасы*» (1980), «*Ак тирмә*» (1982), «*Кызгану*», «*Сөюем йолдызы*» (1986) һ.б. китаплары халык тормышын, аның тарихи үткәнен һәм бүгенгесен киң планда сурәтләве белән аерылып тора.
Соңгы елларда «*Таналык авазы*», «*Соңгы туй*», «*Кояшлы буран*», «*Каратау мәхбүсе*» һ.б. поэмаларын иҗат итте.
#### Халык иҗатын өйрәнү
Халык иҗатын өйрәнү һәм төркемләүгә багышланган хезмәтләре «*Фольклористика в Советской Башкирии*» журналында (1974, 1976) басыла. Мәмбәт ыруы шәҗәрәсен чирек гасыр буе өйрәнә. Кереш сүз, фәнни аңлатмалар язып, хәзерге телгә тәрҗемә ясап,  аерым китап (1994) итеп бастыра. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан яугирләрнең бәетләрен, җырларын туплап, «*Солдат бәетләре*» (1997) китабын нәшер итә..

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* Башкортстанның халык шагыйре (2011)
* Салават Юлаев премиясе (1996) – «*Рухларның язмалары*» (*Письмена духов*) җыентыгы өчен
* Наҗар Нәҗми премиясе (2014)
* Салават Юлаев ордены (2021)
* 2024 — «Әдәбияттагы казанышлары өчен» мактау билгесе (Россия Язучылар берлегенең югары бүләге) 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
* *[[Салават Галин|С. Галин]]*. Тел ачкычы халыкта. Уфа, 1999. ISBN 5-295-02592-6

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* рус телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
    БР әдәбият картасы сайты

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Рәми Гарипов премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Наҗар Нәжми исемендәге премия лауреатлары
Александр Филиппов (1932)

**Александр Филиппов** (Александр Павел улы Филиппов, ) — язучы, тәрҗемәче. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре, Г. Сәләм премиясе лауреаты (*[[1973]]*), Башкортстанның халык шагыйре (*[[2004]]*). Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылар берлеге әгъзасы (*[[1965]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 7 ноябрендә БАССР Күгәрчен районы Йомагуҗа авылында туган.

Урта мәктәпне (*[[1951]]*), Уфада Башкорт педагогия институтын (1957 елдан Башкорт дәүләт университеты) (*[[1956]]*) тәмамлый.

Радио комитетының Салават һәм Күмертау шәһәрләре буенча махсус хәбәрчесе булып эшли.

1961 елдан Уфада. Радиода яшьләр өчен тапшыруларның мөхәррире була.

1968 елдан БАССР язучылар берлегенең рус язучылары бүлекчәсе җитәкчесе, әдәби фонд җитәкчесе (1983-1991), идарә сәркатибы вазифаларын башкара.

1991 елдан «*[[Истоки (газета, Уфа)|Истоки]]*» газетасының мөхәррире.

## Иҗаты
А. Филиппов – күп санлы шигырь китаплары авторы. Ул үз иҗатында  туган республикасы  темасына еш мөрәҗәгать итә. Беренче китабы – «*Аҗаган*» (*Зарница*)(1961).

Киноларга сценарийлар яза: «*Башкорт балы*», «*Республиканың бер көне*», «*БР нефтьчеләре*», «*БР* *умартачылыкларында*».

Тәрҗемә белән шөгыльләнә: Муса Гали  «*Кош һәм күз яшьләре*», Сәгыйть Мифтахов «*Зимагурлар*», Хәким Гыйләҗев «*Ватан улы*», Вазыйх Исхаков «*Бахтизин*», Фәрит Исәнгулов «*Исәннәр өчен һәйкәлләр*», Заһир Исмәгыйлев «*[[Салават Юлаев]]*» либреттосы

#### Китаплары

* Аҗаганнар (1961)
* Торна очышы (1965)
* Бер уч туфрак (1968)
* Зәңгәр апрель (1970)
* Дусның кул кысуы (1974)
* Озак-озак еллар (1976)
* Ерактагы кайтаваз (1976)
* Гасырлар җиле (1980)
* Иҗек (1984)
* Гасырларның утлы җилләре (1986)
* Яшен яшьнәгәндә (1987)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г. Сәләм премиясе (1972) – «*Тополь бураннары чоры*» (*Пора тополиных вьюг*) китабы (*[[1972]]*) өчен
* Салават Юлаев ордены
* Башкортстанның халык шагыйре (2004)
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре

## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*), Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  БР әдәбият картасы сайты
*  «Башинформ» МА

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Журналистлар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәби фонд җитәкчеләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Күбәләкләр

**Күбәләкләр** (*тәңкәканатлылар*) — канатлары ике пар, төрле төстәге тәңкәләр белән капланган бөҗәкләр отряды. Якынча 200 гаиләсе, 150 мең төре билгеле. Канат җәеме 3 мм дан 300 мм га кадәр. Зур фасет күзле. Авыз аппараты суыра торган (кортларыныкы кимерә торган). Нектар, җимеш суы, үсемлекләр бүлеп чыгарган шикәрле сыекча белән туеналар. Кайберләре тукланмый. Күпчелегенең кортлары үсемлекләр белән туклана, кайберләре ерткыч һәм паразит. Татарстан Республикасында 1000 нән артык төре очрый. Күбесе үсемлекләрне серкәләндерә, кортлары авыл хуҗалыгы һәм урман хуҗалыгы культураларына, азык-төлек запасларына, йон һәм мех әйберләргә зарар китерә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Бөҗәкләр
Кимовск районы

**Кимовский райо́н** — Россияның Тула өлкәсендәге муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Кимовск шәһәре.

## География
Мәйданы — 1620 км² ( — 1590 км²).

Төп елгалар — Тын, Непрядва, Мокрая, Сухая Табола, Сукромна, Сизовка, Донец, Гранки, Люторич.

## Халык саны

## Транспорт

Тимер юл станциясе. Автобус станциясе.

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Алексей Логунов (1939—2009) — 
* Роман Юнусов (9 сентябрь 1980) — Comedy Club резиденты

## Искәрмәләр

*
Төркем:Тула өлкәсе
Венёв районы

**Венёвский райо́н** —Россияның Тула өлкәсендәге муниципаль берәмлегә .

Административ үзәге — Венёв шәһәре.

## География
Мәйданы — 1620 км² ( — 1590 км²).

Төп елгалар — Осётр, Венёвка, Мордвес, Сежа, Беспута, Шат.

## Халык саны

## Транспорт

Тимер юл станциясе. Автобус станциясе.

## Район җирендә туган танылган кешеләр
*

## Искәрмәләр

Төркем:Венёв районы
Төркем:Тула өлкәсе
Вермахтның Польша кампаниясе

**Вермахтның Польша кампаниясе**, **Польшага бәреп керү** яки **«Вайс» операциясе** — Алмания һәм Словакиянең кораллы көчләре тарафыннан Польшага каршы үткәрелгән хәрби операция. Икенче Бөтендөнья сугышының башы булып санала. Аның нәтиҗәсендә Польша территориясе тулысынча басып алынган, аның өлешләре исә башка дәүләтләр тарафыннан тартып алынганнар.

Операция башланганнан соң, Бөекбритания һәм Франция җавап рәвештә Алманиягә сугыш игълан иткәннәр.

Озын булмаган сугыш кампаниясе дәвамында алман гаскәрләре Польша кораллы көчләрен җиңгәннәр. 17 сентябрь көнне, Көнбатыш Белоруссияне һәм Көнбатыш Украинаны үзенә кушу максаты белән Польша территориясенә совет гаскәрләре бәреп кергәннәр. Польша җирләре ССРБ һәм Алмания (һөҗүм итмәү һәм чик турындагы килешүләрнең яшерен беркетмәләре буенча), һәм шулай ук Литва һәм Словакия арасында бүленгәннәр.
## Моны да карагыз
* «Сәер сугыш»
## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Словакия бәрелешләре
Төркем:Польша бәрелешләре
Төркем:Польшада булган бәрелешләр
Төркем:1939 ел
Төркем:Сентябрь
Франция кампаниясе

**Франция кампаниясе** — Франция, Бельгия, Нидерландлар кораллы көчләре һәм Британ экспедицион көчләрен тар-мар итүгә китергән Алмания һәм аның беректәшләргә Аурупада өстенлек биргән «Күчәр илләре»нең уңышлы хәрби операциясе.

Алман гаскәрләре Алманиянең Польшага һөҗүм итү аркасында 1939 елның 3 сентябрендә сугыш игълан иткән Франциягә һөҗүм башлаган. Алманнарның кызу һөҗүме нәтиҗәсендә беректәшләр гаскәре тар-мар ителгәннәр, 22 июнь көнне Франция солыхына кул куярга мәҗбүр булган. Шул вакытта аның территориясенең күпчелеге инде басып алынган, ә гаскәре калмаган диярлек.

Алман гаскәрләренең юлы Бельгия һәм Нидерландлар аша үткән, алар беренче агрессия корбаннары булып чыкканнар. Кыска вакыт эчендә нацист хәрби көчләре бу илләрне басып алганнар; шуның белән бергә, алманнар ярдәмгә килгән француз гаскәрләрне дә тар-мар иткәннәр.

Шул сугыш нәтиҗәсендә Алмания ул вакытта үзенең төп дошманыннан арына. Шуның өстенә, Британиягә һөҗүм ясау өчен мөһим плацдармы кулга төшкән.

## Сәбәпләр һәм нәтиҗәләр

Алман гаскәрләре төп һөҗүмен Арден таулары аша оештырганнар, Франция исә төп бәреп керүне Мажино сызыгында көткән, шул алман хәрби хәйләсе көтелмәгән тиз нәтиҗәләргә китергән. Тупланган француз гаскәрләре камалышка эләккәннәр һәм каршылыкка карамастан Франция чигенергә мәҗбүр булган.

Беренче Бөтендөнья сугышыннан соң кебек 22 июньдә  капитуляция акты шул ук Компьен урманында имзаланган. Капитуляция шартлары буенча Франциянең 60%ы Алмания контроле астына бирелгән, француз гаскәрләре коралсызланганнар, французлар алман оккупацион гаскәрләрен асрарга мәҗбүр булганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Франция кампаниясы
Төркем:Франция бәрелешләре
Төркем:Бөекбритания бәрелешләре
Төркем:Бельгия бәрелешләре
Төркем:Нидерландлар бәрелешләре
Төркем:Люксембург бәрелешләре
Төркем:Алмания бәрелешләре
Төркем:Италия бәрелешләре
Төркем:Чехословакия бәрелешләре
Төркем:Франциядә бәрелешләр
Төркем:Бельгиядә бәрелешләр
Төркем:Нидерландларда бәрелешләр
Төркем:Люксембургта бәрелешләр
Төркем:1940 елның мае
Төркем:1940 елның июне
Лама (елга)

**Ла́ма** — Россиянең Мәскәү һәм Тверь өлкәсендә ага торган елга.
## Кыскача тасвир
Мәскәү калкулыгында башлана,

## Гидрология
Озынлыгы — 139 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан.

Югары Идел бассейн округы

## Искәрмәләр

Төркем:Идел
Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Кәфә

**Кәфә** яки **Феодосия** (, , ) — Кырым ярымутравының көньяк ярында урнашкан шәһәр, Кәфә шәһәр бүᴫгеынең (Кәфә шәһәр шурасының) үзәге. Фактик рәвештә Россия cастaфына керә.

Халык саны —  кеше ().

Кара диңгез буендагы порт, тимер юл стаʜсaсе, балнеологик-климатик курорты.

Кәфәгә б.э.к. 6 гасыр уртасында юнан колонистлары нигез салганнар. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң курорткә әйләнде.

## Климат
Яз эссе, кыш җылы, елга 360 мм явым-төшем төшә.



## Халык

Милләтләр (2001): урыслар — 77,2%, украиннар — 18,8%, кырымтатарлар — 4,6%, биларуслaр — 1,8%.

## Икътисад
Шәһәрдә азык-төлек (сөт, тәмәке һ.б. ɜавуᴛлар), төзелеш материаллары, металлургик сәнәгатләре бар. Өй җиһазлары, офсет, уенчык фабрикалары бар. 
## Мәдәният
Өлкәне өйрәнү музее, И. К. Айвазовсᴋи ис. рәсемнәр галереясе, рус язучысы А.С. Гринның әдәби-мемориал музее эшлиләр. 14—15 гасырларда төзелгән генуялылар кальгасе калдыклары, , Стефан, Архангеллар, Сергий чиркәүләре (һәммәсе 13—14 гасырларда төзелгәннәр), Мөфти-Җәми мәчете (17 гасыр) кебек мигъмарият һәйкәлләре сакланган.

## Истәлекле урыннар

* Аерым башнялар (Константин Св., Доковая, түгәрәк, Фома), генуэз ныгытмасы диварлары һәм капкалары;
* Проект буенча төзелгән Айваз фонтаны 1888 елда рәссам акчасына;
* "Мәрхәмәтле гению" фонтаны;
* Казначеев истәлегенә Фонтан;
* Әрмән фонтаны;
* Пушкин Тәлгәше.
* Бөек Ватан сугышы чорына караган һәйкәлләр:
* Феодосияне I дәрәҗә Бөек Ватан сугышы ордены белән бүләкләү турында указ;
* Җиңү юбилейларына багышланган истәлекле билгеләр;
* Горький урамындагы (элекке Италия)Геройлар аллеясы;
* Мәңгелек ут янында һәм Комсомол паркында мемориаль комплекслар.

## Искәрмәләр

Төркем:Кырым курортлары
Төркем:Кырым шәһәрләре
Төркем:Феодосия
Гданьск култыгы

**Гданьск култыгы** — (, ; ; ) — Балтыйк диңгезендәге бозланмый торган сай култык. Коры җиргә 74 кмга кереп барган, киңлеге 107 км, тирәнлеге 115 мга кадәр, суның тозлылыгы 8‰. Яр буе комлы. Гданьск култыгына Висла елгасы коела. Ярларында Балтийск (РФ), Гданьск һәм Гдыня (Польша) порт шәһәрләре урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Калининград өлкәсе култыклары
Төркем:Польша култыклары
Төркем:Балтыйк диңгезе култыклары
Ялта конференциясе

**Ялта (Кырым) конференциясе** — Икенче бөтендөнья сугышы азыгында 3 беректәш дәүләт башлыгы: И.В.Сталин (ССРБ), Ф.Д.Рузвельт (АКШ) һәм У.Чөрчилл (Бөекбритания), тышкы эшләр министрлары, штаб башлыклары һ.б. киңәшчеләр катнашында 1945 елның 4—11 февраль көннәрендә үткән конференция.

Анда беректәш дәүләтләренең хәрби планнар аныклап һәм килешеп алынган, сугыштан соң булачак дөнья тәртибе һәм халыкара иминлек системасын төзү мәсьәләсенә карый торган беректәшләр сәясәтенең төп принциплары билгеләнгән.

Конференциянең катнашучылары алман милитаризмы һәм нацизмын юк итү турында максатларны белдергәннәр; 3 (һәм, риза булса, Франция) дәүләтнең Алманиядә оккупация зоналарын һәм беректәш дәүләтләрнең гомумалман идарә әгъзаларын төзү, сугыш җинаятчеләрен гадел җәзага тарту, нацистлар фиркасен таркату, Алманиядән китерелгән зарар өчен компенсация түләтү, БМОны төзү һ.б. хакында карар кабул ителгән. ССРБ, Аурупада сугыш тәмамлагач, 2—3 айдан соң Япониягә каршы сугышка керергә ризалык биргән.

## Нәтиҗәләр

Ялта конференциясендә Берләшкән Милләтләр Оешмасының  төзү мәсләкләре эшләнелә: илләр-җиңүчеләр БМО Иминлек Шурасына керделәр, һәрберсенә вето хокукы бирелде. Вето куйган очракта резолюция кабул ителми.

Гадәттә вето хокукы сирәк кулланыла, ләкин берничә кискен халыкара низаг вакытында вето куелган, мәсәлән Исраил кагылышлы АКШның ветосы, Кырым кагылышлы Россия ветосы.

## Сылтамалар
* Материалы Ялтинской конференции
* Тегеран-Ялта-Потсдам
* Ялтинская конференция (4 — 11 февраля 1945 г.)  — архивные фотодокументы, запечатлевшие конференцию
* Принятые на конференции документы
* Протокол работы Крымской конференции
* Коммюнике о конференции руководителей трёх союзных держав — Советского Союза, Соединённых Штатов Америки и Великобритании в Крыму
* *И. Кожевин*. Секреты ялтинской политической кухни 65 лет спустя
* Крымская конференция 1945 г. (Альманах)

Төркем:Ливадия
Төркем:Һитлерга каршы коалициясенең халыкара конференцияләре
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:БМО
Тимер Йосыпов

**Тимер Йосыпов** (*псевдоним, чын исеме* Тимербай Йосыф улы Мөхәммәдиев, ) – шагыйрь. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1998). Башкортстанның халык шагыйре (2003).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 31 маенда БАССР Дуван районы  Түбән Әпсәләм авылында туган.
Өлкенде урта мәктәбен, Уфада дәүләт университетын (1967), Мәскәүдә әдәбият институты каршындагы Югары әдәби курсларны (1979)  тәмамлый.

Мәктәпне тәмамлагач, Кыйгы районы газетасында әдәби хезмәткәр, Чаткы (*Саткы ?*)шәһәрендә йөк ташучы  булып эшли. Югары белем алгач, Бөрҗән районы Аскар авылында укыта.

1968 елда Уфага килгәч, «*Башкортстан пионеры*» газетасында, язучылар берлегендә әдәбиятны пропагандалау бюросы хезмәткәре (1973-1977), идарә рәисе урынбасары (1983-1988) булып эшли.

## Иҗаты
1960 еллар башында мабугатта чыккан уңышлы әсәрләренең берсе – «*Тормыш*» исемле шигырьләр шәлкеме. Беренче китабы – «*Икмәк исе*» (1968). Автор шигырьләрендә, поэмаларында авыр сугыш еллары, тормыштагы фаҗигале хәлләр темасына еш мөрәҗәгать итә. Лирикасындагы нечкә тойгылар ватандарлык пафосы белән тыгыз үрелеп бара. Туган тел, табигать, шәхес  турында уйланулар шигъриятенең төп темасын тәшкил итә. Кобаерлар яза. 15 шигырь һәм поэмалар китабы нәшер ителгән.

#### Китаплары

* Икмәк исе (1968)
* Еллар чылбыры (1971)
* Алтын тузан (1975)
* Учак яна (1978)
* Хәтеремнең тере кузлары (1980)
* Ташкын (1982)
* Олатайлар юлы (1984)
* Кыя өстендә уйлану (1988)
* Килде заманалар (1990)
* Пеште җир җиләккәйләре (1998)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Башкортстанның халык шагыйре (2003)
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988)
* РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1998)
* Салават Юлаев премиясе (1998) - «*Пеште җир җиләккәйләре*» (1998) китабы өчен
* Рәми Гарипов  премиясе (1993)
* Фатих Кәрим премиясе (2003)

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылар берлеге әгъзасы (1971)

## Чыганаклар
1. Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

2.  Тимер Йосыпов сайты

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
 Башкортстан (''белешмәлек'')  

  БР мәдәният тормышы сайты 

  Сергей Синенко блогы

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Щецин

**Щецин** ( ,  ,  , Штетти́н) — Польшаның төньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр, Көнбатыш Поморье воеводалыгының үзәге.

Халык саны — 410 131 кеше (2011).

Транспорт юллары төене. Одра елгасы буенда эре порт. Дәүләтнең тышкы сәүдә йөкләренең зур өлеше Щецин порты аркылы үтә. Машиналар төзү, металлургия, химия, целлюлоза-кагәзь, азык-төлек, тегүчелек сәнәгате ширкәтләре бар. Балык тоту базасы. университет, театрлар бар.

Шәһәр 9 гасырда телгә алынган. 13—18 гасырларга караган архитектура һәйкәлләре сакланганнар.

## Халык




## Кызыклы фактлар
Адольф Гитлер һәм Иосиф Сталин әле дә Щецинның «шәрәфле ватандашлары» булып торалар.

## Моны да карагыз
* Щецин трамвае

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Көнбатыш Поморье воеводалыгы шәһәрләре
Төркем:Щецин
Салават Юлаев ордены

**Салават Юлаев ордены** — Башкортстан Республикасының дәүләт бүләге. Дәүләт бүләкләре арасында, «БР алдындагы  хезмәтләре өчен ордены» һәм БР «Халыклар дуслыгы ордены»ннан кала өченче дәрәҗәле урында.

## Тарихы
Орден 1998 елда булдырылган.

Салават Юлаев (*16.06.[[1754]](2 ?), [[Ырынбур губернасы]] Тәкәй авылы — 26.09.[[1800]], [[Рогервик]] кирмәне*) истәлегенә багышланган.

Беренче бүләкләнүче – Ирек Зөлкәрнәй улы Бурангулов, Зиянчура районы механизаторы..

## Тасвирлама
Орден көмештән яки көмеш белән нейзильбер кушылмасыннан ясала. 7 кырланган нурдан торучы йолдыздан гыйбарәт. Орден уртасында 50 *мм* лы ак эмаль белән капланган медальонда Салават Юлаев барельефы ясалган. Медальонны алтын белән йөгертелгән кабарынкы орнамент төшерелгән әйләнә ураткан.

## Статут
Орден белән указ нигезендә БР президенты бүләкли.

Орден белән РФ ватандашлары, чит ил ватандашлары, Ватаны булмаган кешеләр бүләкләнә ала:

- уңышлы дәүләт һәм иҗтимагый эшчәнлеге өчен,

-кеше тормышын коткарганда күрсәткән батырлык өчен,

-хезмәттәге казанышлары өчен,

-фәндәге һәм фәнни-тикшеренү эшендәге ачышлар өчен,

-мәдәният, әдәбият, сәнгатьтә иҗат уңышлары өчен,

-җәмәгать тәртибен саклауга керткән хезмәт  өчен,

-яшь буынга белем бирүдә, аны  ватандар итеп тәрбияләүдә, һөнәри кадрлар үстерүдәге уңышлар өчен.

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:Салават Юлаев ордены
Епифань

**Епифань** — Русияның Тула өлкәсендәге Кимовск районы бистә (1938—2011 елларда шәһәр тибындагы бистә).

## География
Бистә Тынның сул ярында урнашкан,

## Тарих
### [[Мәскәү өчен сугыш]]
18 ноябрь. Алман 47-нче танклар корпус Епифаньны басып алды, ә 24-нче танклар корпусы — Дедиловоны.

## Әдәбият
* *Плотников А. П.*, *Романчев В. Р.* **Епифань. Кимовск.** — Тула, Тул. кн. изд., 1963. — 116 с.

## Чыганаклар
* 
* terrus.ru — база данных России 
* Кимовский район  // Информационно-аналитический портал Тульской области
* Епифань на сайте ГДЕ.24

*
Төркем:Кимовск районы
Вроцлав

**Вроцлав** ( ), ; , , , ) — Польшаның көньяк-көнбатышындагы шәһәр, Түбән Силезия воеводалыгының үзәге. Одра елгасы буендагы порт.

Халык саны — 630 131 кеше (2011).

Елъязмаларда 980 елдан телгә алына. Берничә гасыр алманнар кулы астында (1945 елгача) Силезияның баш шәһәре (*Бреслау* исемен йөрткән) булган. Эре сәнәгать шәһәре һәм мөһим тимер юллар төене. Транспорт машинал төзү, станоклар төзү, җиһазлар төзү, электротехника, үлчәү әсбаплары, химия, тукымачылык (текстиль), тегүчелек, полиграфия, азык-төлек сәнәгате үсеш алган. Вроцлавда университет, фәнни-тикшеренү һәм политехника институтлары, эре фәнни китапханә, опера театры, музейлар, ботаника һәм хайванат бакчалары бар. Шәһәрдә архитектура һәйкәлләр күп: берничә чиркәү, рәтүш бинасы (14—16 гасырлар) һ.б. сакланган.

## Халык




## Галерея

Wroc%C5%82aw_Dworzec_G%C5%82%C3%B3wny.jpg|Тимер юл вокзалы
Fontanna_(Zdroj)_w_Rynku_we_Wroclawiu.jpg|Шәһәр урамнарында
Wroclaw - Uniwersytet Wroclawski o poranku.jpg|университет

## Шәхесләр
* Муса Чахоровский (, 1953), шагыйрь, журналист, тәрҗемәче, нашир. «Przegląd Tatarski» (Татар күзәтүе) иҗтимагый-мәдәни журналының баш мөхәррире. Шигъри җыентыклар авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Түбән Силезия воеводалыгы шәһәрләре
Төркем:Вроцлав
Познань

**Познань** ( , , ) — Польшаның көнбатышында урнашкан шәһәр, Бөек Польша воеводалыгының үзәге. Варта елгасы буенда урнашкан.

Халык саны — 554 696 кеше (2011).

Транспорт юлларының эре төене. Халыкара аэропорт. Илнең мөһим икътисади һәм мәдәни үзәге. Машиналар төзүнең төреле тармаклары үсеш алганнар. Азык-төлек, резина, парфюмерия, тегүчелек, полиграфия сәнәгате . Познаньдә һәр ел халыкара һәм милли ярминкәләр үткәреләләр. университет, театрлар, музейлар бар. Шәһәргә 9 гасырда нигез салынган. 10—11 гасырларда Польша кенәзләре  булган. 13—19 гасырлардга караган архитектура һәйкәлләре, аеруча, готика костёлы (13—15 гасырлар), рәтүш (13—16 гасырлар) сакланган.
## Халык



## Галерея

Poznan_10-2013_img10_Town_hall.jpg|Рәтүш бинасы
Poznan_10-2013_img15_Old_Market.jpg|Шәһәр урамнарында
Grunwaldzka 29-35 Poznan.JPG|Яңа йотлар салу районы

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Познань
Pifagor teoreması

**Pifagor teoreması** - Evklid geometriäseneñ töp teoremalarınıñ berse, turıpoçmaqlı öçpoçmaqnıñ qırları arasındağı bäyläneşen bilgeli:


Turıpoçmaqlı öçpoçmaqta gipotenuza ozınlığınıñ kvadratı (c²) katetlar ozınlığınıñ kvadratı summasına tigez (a² + b²).


: a^2 + b^2 = c^2

## Tarix

**"Cou bi suan cin"* (周髀算經) borınğı Qıtay kitabında 3, 4, 5 qırlı pifagorsıman öçpoçmaq turında süz barğan.
*Alman tarixçısı Morits Kantor buyınça 2300 b.e.q Borınğı Misırda **3² + 4² = 5²** tigezlege bilgele bulğan inde.
*Hammurapi idärä itkän çorda Vavilonda (2000 b.e.q.) turıpoçmaqlı öçpoçmaqta gipotenuza isäplängän inde.
*570-495 b.e.q. yıllarda yäşägän yunan matematigı Pifagor teoremanı taswirlağan häm isbatlağan. Riwäyät buyınça isbatlaw xörmätenä Pifagor zur sıy mäclesen oyıştırğan.

## İsbatlaw

Älegä teoremanıñ 367 isbatlawı bar.
*Oxşaş öçpoçmaqlar yärdämendä:

* Mäydannar ısulı

*Figuralar tözü ısulı

## Ädäbiät
*Скопец З. А. Геометрические миниатюры. М., 1990
*Еленьский Щ. По следам Пифагора. М., 1961
*Ван-дер-Варден Б. Л. Пробуждающаяся наука. Математика Древнего Египта, Вавилона и Греции. М., 1959
*Глейзер Г. И. История математики в школе. М., 1982
*В. Литцман, «Теорема Пифагора» М., 1960.

Төркем:Геометрия
Төркем:Математик тигезләмәләр
Силезия

**Силезия** (, , , ) — Одра елгасының югары һәм урта агымы буендагы тарихи өлкә. 10 гасырдан Полша составында, 14 гасырдан — Чехия составында. 1526 еллдан Силезия Һабсбурглар хакимлеге астында (Севеж, Освенцим, Заторск кенәзлекләрдән тыш), 1742 елдан — Пруссия составында (Опава, Тешин кенәзлекларе җирләре Һабсбурглар кулында калган, 1920 елда Чехословакия кушылган). Пруссияның Силезия өлкәсе 1919 елда 2 өлкәгә: Югары Силезия (үзәге — Оппелн (Ополе)) һәм Түбән Силезия (маркази — Бреслау (Вроцлав))га бүленгән. 1922 елдан Югары Силезиянең як. 1/3 өлеше Милләтләр Лигасы Шурасы тарафыннан Польшага бирелгән. 1945 елгы Потдам конференсиясеннән соң Силезиянең иң зур өлеше Польшага кергән.
## Искәрмәләр

Төркем:Силезия
Бессарабия

**Бессарабия** (, , ) — Днестр һәм Прут елгалары арасында урнашкан тарихи өлкә (хәзер бу терриориясендә Молдавия җирләренең төп өлеше һәм Одесса өлкәсенең көньяк өлеше урншканнар). 10—11 гасырларда Бессарабия Киев Русенә, 12— 13 гасырларда Галич-Волын кенәзлегенә караган. 14 гасырда Молдавия кенәзлегенә кушылган. 16 гасыр башында аны Төркия . 1812 елдан Россия империясе составында. 1918—1940 елларда аны Румыния басып алган.

Төркем:Бессарабия
Төркем:Ауруа тарихи өлкәләре
Күстәнҗә

**Күстәнҗә** (,  *Tomí*, , , ) — Румыниянең көньяк-көнчыгыш өлешендәге шәһәр, Күстәнҗә жудецының үзәге. Илнең Кара диңгез ярындагы мөһим порты. Тимер һәм автомобил юллары төене. Халыкара аэропорт.

Халык саны — 283 872 кеше (2011).

Машиналар төзү, аеруча, көймәләр төзү — алдынгы сәнәгать тармагы. Күстәнҗә — йон сәнәгатенең эре үзәге. Азык-төлек, тегүчелек, төзү материаллары, целлюлоза-кәгазь, өй җиһазлары сәнәгате эшханәләре, эсселек электр стансасы бар. Балык тоту базасы. Археология һәм сәнгать музейлары, театр бар. Халыкара әһәмиятендәге курорт шәһәр. Күстәнҗә урынында БЭК 6 гасырда юнаннар колониясе нигезләнгән, 1878 елдан Румыния составында. архитектура һәйкәлләрдән антик дәвергә хас торак урыннары, базилика калдыклары (5—6 гасырлар), мәчетләр сакланган.
## Халык

Милләтләр (2011): румыннар — 92,9%, татарлар — 2,9%, төрекләр — 2,6%.
## Татар мәгарифе
Мәктәпләрнең берсендә татар теле укытыла.

## Шәһәрдә туган шәхесләр
* Наталья Варлей (1947), рус киноактрисасы.

## Дин
Дини состав: православие динендәгеләр — 83 %, мөселманнар — 5,1 %, башкалар — 1,5 %, атеистлар — 10,4 % (*[[2011 ел|2011]]*).
### Ислам
* Бөек мәчет

## Искәрмәләр

Төркем:Дубруҗа
Төркем:Күстәнҗә
Төркем:Кара диңгез портлары
Törki dönya cır bäygese Türkvizyon-2014

**Törki dönya cır bäygese Türkvizyon-2014** (törekçä *Türkvizyon Türk Dünyası Şarkı Yarışması 2014*) - Tatarstan Cömhüriäte, Qazan şähärendä uza torğan ikençe törki xalıqlarnıñ cır yarışı.

Cır bäygesendä 20 ildän kilgän 25 qatnaşuçı yarışa. Här qatnaşuçı nindider törki teldä cır başqara.

Bäygeneñ yarımfinalı 19 noyäberdä, finalı 21 noyaberdä uza. Yarışta berençe märtäbä Bolgariä, Almaniä, İran, Mäskäw, Törekmänstannan kilgän cırçılar qatnaşalar.

Bäygeneñ ciñüçese - **Janar Doğalova** (Qazaqstan) (cır: Ezen küräm, qazaqça *İzin körem*), Tatarstan wäkile **Aydar Söläyman** (cır: Atlar çaba) ikençe urında, Başqortstannıñ **"Zaman" törkeme** (cır: *Qobayır*) öçençe urında.

## Qağidälär

Yarışnıñ qağidäläre buyınça törki dönyanıñ cır bäygese törki dönyanıñ mädäni başqalasında ütkärelä, 2014 yılda Qazan şähärendä uza. Cır bäygese Tatneft Arenada uza. Yarımfinal häm final 24 ildä 40 kanalda kürsätelä, qarawçılar sanı 300 million keşe.

Härber qatnaşuçı ildän cüri ağzası başqa qatnaşuçığa 10 ballı şklada bäyä birä. Yarımfinalda 25 töbäk qatnaşa, finalğa tik 12-15 çığa.

Cır bäygese "Mäydan" tatar muzıkal' kanalında turı efirda kürsätelä.

## Qatnaşuçılar
# Qazaqstan
# Almaniä
# Törekmänstan 
# Görcistan
# Üzbäkstan
# Albaniä
# Gagauziä
# Ukraina
# İran
# Kabarda-Balqariä häm Qaraçay-Çirkäs ile
# Tatarstan
# Mäskäw
# Qırğızstan
# Saxa-Yakutiä
# Törkiä
# Büsnä häm Härsäk
# Başqortstan
# Bolgariä
# Ğiraq
# Qırım
# Azärbaycan
# Romaniä
# Makedoniä
# Xakasiä
# Tıwa

## Yarımfinal
19 noyäberdä uzğan yarımfinal näticäsendä finalğa tübändäge illär çıqtılar:
#Tatarstan - 223 - tatarça
#Törkiä - 199 - törekçä
#Qazaqstan- 198 - qazaqça
#Başqortstan - 193 - başqortça
#Rusiä (Mäskäw) - 190 - tatarça
#Qırğızstan- 190 - qırğızça
#Makedoniä - 181 - törekçä
#İran - 178 - äzerbayncança
#Qırım - 178 - qırımtatarça
#Üzbäkstan - 172 - üzbäkçä
#Büsnä-Härsäk - 171 - büsnäçä
#Törekmänstan - 169 - törekmänçä
#Bolgariä - 168 - törekçä
#Saxa-Yaqutiä - 168 - yaqutça
# Azärbaycan - 166 - äzerbayncança

## Final
21 noyäberdä uzğan final näticäläre buyınça:
#**Janar Doğalova** (Qazaqstan), cır: Ezen küräm (qaz. *İzin körem*) - 225
#**Aydar Söläyman** (Tatarstan), cır: Atlar çaba - 201
#**"Zaman" törkeme** (Başqortstan), cır: *Qobayır* - 199
qazaq qızı Janar Doğalova cır bäygesendä ciñä.
## Sıltamalar
* http://www.maidantv.ru/poryadok-polufinala.html
* http://turkvizyon.tv/ru/ 
* http://www.rg.ru/2014/11/17/reg-pfo/turk-anons.html

Төркем:Җыр бәйгеләре
Төркем:Казан тарихы
Төркем:Төрки халыклар
Киреевск районы

**Кире́евский райо́н** — Русияның Тула өлкәсендәге муниципаль берәмлегә.

Административ үзәге — Киреевск шәһәре.

## География
**Киреевск районы** Тула өлкәсенең үзәк өлешендә урнашкан. Мәйданы 931 км² (18-нче урын районнар арасында).

Төп елгалар — Упа, Шат, Упёрта, Шиворонь, Секса, Олень.

## Тарих

## Халык саны

## Искәрмәләр

*
Төркем:Тула өлкәсе
Тверь өлкәсенең халкы

Русияның Госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны  кеше (). Халык тыгызлыгы —  кеше/км2. Иң тәбәннең берсе ҮФОта.

2007 елга, чагыштырмача шәһәр халкы — 74,1 % (2006 елда — 73,5 %).

## Халык саны

## Демография

## [[Милләт|Милли]] төзелеше

## Районнары

## Населённые пункты

;Населённые пункты с численностью населения более 7 тысяч человек

## Гомуми харита
Харита легендасы :

## Искәрмәләр

Төркем:Тверь өлкәсе
Сафуан Әлибай

**Сафуан Әлибай** (*псевдоним, чын исеме* Сафуан Әфтах улы Әлибаев, ) – шагыйрь, драматург, журналист.  БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 2 февралендә БАССР Салават районы Тирмән авылында туган. Тирмән җидееллык мәктәбен, Сәрмән урта мәктәбен, Уфада дәүләт университетын (1966) тәмамлый. Тимер юлда, күмәк хуҗалыкта, Салават районы газетасында эшли. 1966 елдан «*Башкортстан пионеры*», «''Совет Башкортстаны''»  газеталарында мөхәррир, мөхәррир урынбасары . Уфада китап нәшрияты директоры. «''Агыйдел''» журналының баш мөхәррире.

## Иҗаты
С. Әлибай - яшьләр тормышына, дуслык һәм мәхәббәткә багышланган шигырьләр һәм җырлар авторы. Беренче китабы - «*Безнең* *юлдан – якты кояш*»  (1968).
Балалар әдәбияты, тәрҗемә (А.С. Пушкиннан, Р.Гамзатовтан), драматургия   белән дә шөгыльләнә. «*Башкорт балалар антологиясен*» (2-китап) төзүче.

#### Китаплары
* Безнең юлдан – якты кояш  (1968)
* Җәйгор (1970)
* Көнбагыш (1971, *[[бала]]ларга*)
* Мәктәп юлы (1978, *[[бала]]ларга*)
* Җырлар чагым (1981)
* Язны кем китерде (1983, *[[бала]]ларга*)
* Коен (1985)
* Тылмылы шар (1994)
* Сандугачлы язларым (2006)
* Сайланма әсәрләр. 2 томда (2010)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Г.Сәләм исемендәге премия (1986) – «*Коен*» (1985) китабы өчен
* БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1991)
* Салават Юлаев ордены (2014)
* Г.Х.Андерсен исемендәге ЮНЕСКО премисе (1996) – «*Тылсымлы шар*» (1994) китабы өчен.
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1973)

## Гаиләсе
Бертуган энесе Айдар Әфтах улы Әлибаев (2023 елның 9 мартында 61 яшендә вафат) ― хәрби медицина полковнигы, Башкортстанның атказанган табибы, «Йоматау» шифаханәсе баш табибы, иганәче.
## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
# Антология поэзии Башкортостана. Уфа, 2007.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Библиография сайты 
*  Л.Аралбаева. Суфиян Әлибай мәрасиме

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Андерсен премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Рязань өлкәсе халкы

Русияның Госкомстат исәбеннән өлкәнең халык саны  кеше (). Халык тыгызлыгы —  кеше/км 2. Шәһәр халкы —  кеше (70,97 %).

## Халык саны динамикасы

## [[Милләт|Милли]] төзелеше
### Милли төзелешнең динамикасы

## Гомуми харита
Харита легендасы

## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе тарихы
Флорид Бүләков

**Флорид Бүләков** (Флорид Миңнулла улы Бүләков) – язучы, драматург. Башкортстанның халык язучысы (2013). РФ дәүләт бүләге иясе (1995). Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994)

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 23 февралендә БАССР Мишкә районы Олы Шады авылында туган.
Мишкә урта мәктәбен, Стәрлетамак мәдәният-агарту укуханәсен, Уфа мәдәният институты курсларын, Бөре педагогия институтын   тәмамлаган.

Төзүче, авыл укытучысы, музыкант булып эшләгән. Этнография бию ансамбле оештырган. Озак еллар район газетасында, республика газеталарында эшләгән. Совет Армиясендә төзелеш батальонында, аннары Мангыштауда хәрби оркестрда  хезмәт итә.
Ишембайда «*Советская Башкирия*» газетасының үз хәбәрчесе була.

## Иҗаты
Мангыштауда хезмәт иткәндә проза белән мавыга. «*Гөлнара*» повестен яза.
Утыздан артык пьеса авторы. Беренче куелган пьесасы – Стәрлетамакта рус драма театрында куелган «*Ширбәт ае*» пьесасы. Әсәрләре Уфа, Владимир, Иркутск, Екатеринбур, Хабарау, Киров, Пенза, Казан, Махачкала, Черкесск, Якутск, Улан-Удэ, Алма-Ата, Целиноград, Брест, Чернигов, Тамбов, Киров, Тубыл, Ырынбур театрларында уйналган. Пьесалары «*Современная драматургия*» альманахында, ССРБ , АКШ журналлларында басыла.
3 кинороман язган. Уфаның БСТ каналында «*Ай кызы*» сериалы, «*Аркайым сере*» минисериалы төшерелгән. Салават Низаметдиновның «*Мәхәббәт йолдызы*» рок-операсының либретто авторы.

#### Әсәрләре
* Ширбәт ае (1989)
* Татак, талак (1989)
* Атылган өер (1989)
* Онытылган дога (1994)
* Бибинур,ах,Бибинур (1995)
* Таштугай (1996)
* Ярангөл (1997)
* Дала кыйссасы (1997)

Г. Камал театры Ф. Бүләковның «*Әбиләргә ни җитми*», «*Go! Баламишкин*» әсәрләрен сәхнәгә куйды. Әлмәт, Минзәлә театрлары аның күп әсәрләрен сәхнәләштерде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР халык язучысы (2013)
* РФ дәүләт бүләге (1995) – «*Бибинур,ах,Бибинур*» (1995) спектакле өчен
* Салават Юлаев премиясе (1994)- «*Онытылган дога*» спектакле өчен
* БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993)
## Хәтер
* 2023 елның 22 февралендә Уфаның Мостай Кәрим урамы 48нче йорт янында мемориаль такта (барельеф) ачыла.
## Чыганаклар
# Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
# Антология поэзии Башкортостана. Уфа, 2007.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ф.Бүләков сайты
*  Башкорт эниклопедиясе 
*   «Сөясеңме, сөймисеңме...» (''Ф. Бүләков әсәре'') спектаклен Мәскәүдә күрсәтәләр 
* Башкортстан халык язучысы Флорид Бүләков арабыздан китте
* Уфада күренекле драматург Флорид Бүләков вафат булды
* В Уфе простились с народным писателем Башкортостана, драматургом Флоридом Буляковым

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Драматурглар
Төркем:Бөре педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:БАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Азат Абдуллин

**Азат Абдуллин**, Азат Хаммат улы Абдуллин (*[[1931 ел]]ның [[26 июнь|26 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]] [[Зиянчура районы]], [[Башкорт Үргене]] ― [[2023 ел]]ның [[11 ноябрь|11 ноябре]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) ― язучы, драматург. БР халык язучысы (2014).

## Тәрҗемәи хәле
1931 елның 26 июнендә БАССР Зиянчура районы Башкорт Үргене авылында туган.

Урта мәктәпне (1947), Уфа педагогия институтын (1953), Мәскәүдә  Максим Горький исемендәге Дөнья әдәбияты институтының аспирантурасын (1956) тәмамлый.

Урта мәктәптән соң ике ел мәктәптә пионер әйдәүчесе, укытучы булып эшли. Аспирантура бетереп, Уфага кайткач, дәүләт университетында (1957-1958) укыта. Соңыннан Мәскәүгә китеп, һөнәри язучы булып китә.. ССРБ язучылар берлеге әгзасы (1968)

## Вафаты
2023 елның 11 ноябрендә 92 яшендә Мәскәүдә вафат  Үзен Мәскәүдә Востряков зиратында җирләргә васыять иткән.
## Иҗаты
Рус шагыйре Сергей Чекмаревның тормышын һәм иҗатын өйрәнеп, «*Онытма мине, кояш!*» (*Не забывай меня, солнце!*) пьесасын (1963) яза. Заманыннан алда баручы кеше фаҗигасенә багышланган «*Унөченче рәис*» (*Тринадцатый председатель*) (1979) пьесасы мораль-этик проблеманы кыю куюы белән режиссёрларның игътибарын тарта, беренче тапкыр Мәскәүдә Евг. Вахтангов театрында уйнала, аннан соң пьеса Алма-Ата, Фрунзе, Уфа, Казан, Свердловск, Воронеж һәм чит ил сәхнәләрендә (барлыгы 35 илдә) уңыш белән бара. «*Соңгы узаман*» (*Последний патриарх*)(вариант: *Сагыш елгасы*) пьесасы (1985) аның дәвамы булып тора.

Проза өлкәсендә «*Ак сөт*» (*Белое молоко*), «*Кызыл чык*» (*Красная роса*) повестьларын язды.

2004 елда Р. Нуриевка багышлап, «*Раббым  бакчасы*» (*Нездешний сад*) пьесасын язды.

## Китаплары
* Онытма мине, кояш! (*Не забывай меня, солнце!*) (М, 1973)
* Онытма мине, кояш! (1974, пьеса; 1976, повесть) — *[[Башкорт дәүләт академия драма театры|театр]]да уйналды (реж. [[Шәүрә Мортазина|Ш.Мортазина]])*
* Ак сөт (*Белое молоко*) (М,1976)
* Кызыл чык (*Красная роса*) (М,1979)
* Унөченче рәис (*Тринадцатый председатель*) (М,1981)
* Унөченче рәис(1984)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР халык язучысы (2014)
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1984)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Р. Атнагулов*. Сәйләннәрем төсле-төсле. Уфа, 2007.
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.
* Башкорт драматургиясе антологиясе. 2нче китап. Уфа, 1984. 

## Сылтамалар
;Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* рус телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*  башкорт энциклопедиясе  
*   БР әдәби картасы рус

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт драматурглары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Төркем:Мәскәү язучылары