open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Синергетика

**Синерге́тика** (бергәлек мәгънәсен аңлатучы  алкушымчасыннан һәм  — «эшчәнлек» сүзеннән) — системаларның үз-үзеннән оешу үзлегеннән чыгып табигать күренешләрен һәм процессларын өйрәнүне максат итеп куючы фәнни эзләнүләрнең аерым бер юнәлеш буларак атамасы.

## Төшенчәнең килеп чыгуы
Төшенчә авторы булып АКШ дизайнеры, архитекторы һәм уйлап табучысы Ричард Бакминстер Фуллер тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча фәннәр
Төркем:Синергетика
Төркем:Эволюцион биология
Төркем:Фән фәлсәфәсе
Төркем:Кибернетика
Синергетика (мәгънәләр)

**«Синергетика»** төшенчәсе түбәндәге әйберләрнең берсенә туры килергә мөмкин:

* Физикадагы матдәнең үз-үзеннән оешуының үзлекләрен өйрәнүче  бер юнәлеш. Бу юнәлеш Герман Хакен һәм Илья Пригожин тарафыннан нигезләнә. 

* Бакминстер Фуллер язган китап. 

* Бакминстер Фуллер тарафыннан башлатып җибәрелгән «үздисциплина», кара: http://www.grunch.net/synergetics/synintro.html (инглизчә).
Комплекс сан

**Комплекс сан** — комплекс сан дип a һәм b реаль саннарының пары атала. a һәм b саннары бирелгән тәртиптә языла. Алар тиңдәшле рәвештә *α*=(a, b) комплекс санының *реаль кисәге* һәм *уйланма кисәге* коэффициентлары дип атала. α комплекс саны шулай ук *α*=a+ib рәвешендә бирелергә мөмкин, биредәге i *уйланма берлек* атамасын йөртә.

Комплекс саннар күплеге әдәбиятта гадәттә \mathbb{C}, кайчак исә C һәм \mathbf{C} буларак билгеләнә.

## Үзлекләре
Ике комплекс сан бирелгән диик. Беренчесе α = (a,b), икенчесе - β = (c,d). b = d = 0 булган очракта, ике комплекс санга хас булган α + β = (a+c, b+d) һәм α·β = (a·c-b·d, a·d+b·c) тигезлекләреннән α+β = (a+c, 0) = a+c, α·β = (a·c, 0) = a·c тигезлекләре килеп чыга. Димәк, комплекс саннарны кушу һәм тапкырлау гамәлләре белән реаль саннарны кушу һәм тапкырлау гамәлләре арасында каршылык килеп чыкмый.

Һәрбер комплекс санны сумма рәвешендә язарга мөмкин. Әгәр дә (0,1)=i дип кабул итсәк, нәтиҗәдә i^2=(0,1)(0,1)=(-1,0)=-1 була. Димәк, i=\sqrt{-1}. Бу i санын уйланма берәмлек дип атыйлар. Аны файдаланып табабыз:
α = (a,b) = (a,0) + (0,b) = (a,0) + (b,0)(0,1) = a+b·i.

## Чыганаклар
* «Комплекс үзгәрешле функцияләре теориясе нигезләре», *Хәйруллин С.Х.*, *[[Билсур Габделхаев|Габделхәев Б.Г.]]*, *[[Әнис Галимҗанов|Галимҗанов Ә.Ф.]]*

Төркем:Комплекс саннар
Төркем:Комплекс анализ
Айдар Хафиз

**Айдар Хафиз**, сәхнә псевдонимы, тулы исеме Айдар Садри улы Хафизов (*[[20 май]], [[1943 ел]], [[Питрәч районы]], [[Күн (торак пункты)|Күн]] авылы  — 2020 елның 13 декабре, РФ, ТР, Казан*) — Камал театры артисты, Татарстанның халык (2001), РФ атказанган (2014) артисты.

## Биография
1970 ел­да Казан театр училищесын тә­мам­лый. Камал театрында эшли башлый, соңрак төр­ле урын­нар­да: 1971-1974 ел­лар­да Ле­нин исе­мен­дә­ге мә­дә­ни­ят са­ра­ен­да — ре­жис­сер, 1974-1975 ел­лар­да Кур­чак те­ат­рын­да — ад­ми­нист­ра­тор, 1975-1976 ел­лар­да фи­лар­мо­ни­я­дә — нә­фис сүз сөй­ләү­че, 1976-1978 ел­лар­да Рес­пуб­ли­ка күч­мә те­ат­рын­да ар­тист бу­лып эш­ли. 1978 елдан — Та­тар ака­де­мия те­ат­рын­да.

## Хәтер
2024 елда Питрәч районы Күн авылы мәдәният йортына Айдар Хафизов исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Ха­фи­зов Ай­дар Сад­ри­ улы.  Камал театры сайты

## Тышкы сылтамалар

*  Айдар Хафиз: «Театр милләт язмышыннан читтә кала алмый». Азатлык радиосы, 24.11.2018
*  Татарстанның халык артисты Айдар Хафиз вафат. Азатлык радиосы, 13.12.2020

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Латыйпов

**Латыйпов** — татар фамилиясе.
* Галимҗан Латыйп (Латыйпов) (1912-1986), шагыйрь.
* Кави Латыйп (Латыйпов) (1927), язучы.
* Әнвәр Латыйпов (1923), табиб-травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы.
* Габдрахман Латыйпов (1917-1945), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Госман Латыйпов (1925), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1972), күмәк хуҗалык рәисе.
* Линар Латыйпов (1955), ТРның  АКШтагы вәкиле (1994).
* Илгиз Латыйпов (19.09.1961), ТАИФ ААҖ генераль директоры урынбасары.
* Мәсгуть Латыйпов (1913-1987), композитор.
* Нургали Латыйпов (1954), фән кандидаты, “Нәрсә? Кайда? Кайчан?” уенчысы *([[Мәргылан]])*.
* Нурәхмәт Латыйпов, “Нәрсә? Кайда? Кайчан?” уенчысы. Нургали Латыйповныӊ энесе (*[[Мәргылан]]*).
* Рәмис Латыйпов (1977), журналист
* Рөстәм Латыйпов (1953), техник фәннәр докторы.
* Рөстәм Шәриф улы Латыйпов, РФ президентының  дәүләт бүләкләре идарәсе башлыгы урынбасары.
* Фәттах Латыйпов (1884-1966), театр актеры, җырчы.
* Флүс Латыйфи (Латыйпов) (1943),  язучы.
* Хәмит Латыйпов (*[[Хәмит Латыйп]]*), шагыйрь, рәссам.
* '''Урал Латыйпов'''
** Урал Латыйпов (1951)
** Урал Латыйпов (1972)
* '''Эдуард Латыйпов'''
** Эдуард Латыйпов (1974), театр актеры, *[[ТР атказанган артисты]] (2018).*
** Эдуард Латыйпов (1994), биатлончы.
----
;Латыйпова
* Гөлназ Латыйпова (1971), 1992 елдан Туймазы театры артисты. Башкортстанның халык артисты.
* Венера Латыйпова (1944), химик, химия фәннәре докторы.
* Мөслимә Латыйпова (1951), эшкуар, «Бәхетле» җитәкчесе.
;Икеләйтелгән фамилияләр
* Владимир Латыйпов-Догадов
Татар бугазы

**Татар бугазы** — Ауразия белән Сәхәлин утравы арасында ятучы, Япон һәм Охот диңгезләрен Невельский бугазы, Амур лиманы һәм Сәхәлин култыгы аркылы тоташтыручы бугаз.

## Физик-географик тасвирлау
Озынлыгы 663 км, көньягыныда киңлеге 324 кмга кадәр җитә, төньягында 40 кмга кадәр, иң тар урыны — 7,3 км, фарватерда иң кечкенә тирәнлеге — 8 м. Боз калынлыгы 1,5 мга кадәр җитәргә мөмкин.

Төркем:Сахалин
Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Миңнуллин

**Миңнуллин** — татар фамилиясе.
* Кәрибулла Миңнуллин — Барда райбашкармасы рәисе (1937-1944).
* Ким Миңнуллин — әдәбият галиме.
* Марсель Миңнуллин (1974), Татарстан сәламәтлек саклау министры.
* Роберт Миңнуллин (1948–2020) — шагыйрь, дәүләт эшлеклесе.
* Туфан Миңнуллин — драматург, язучы, дәүләт эшлеклесе.
* Фәрваз Миңнуллин — әдәбият тәнкыйтьчесе, тәрҗемәче.
*  Җәүдәт Миңнуллин (1953-2019), тарихчы
----
* **[[Миңнуллина]]**
** Айгөл Миңнуллина, драма актрисасы, Камал театры артисты.
** Асия Миңнуллина — рәссам-сынчы, *[[Тукай премиясе]] (2010).*
** Йолдыз Миңнуллина (1985), шагыйрә.
** Ләлә Миңнуллина — драма актрисасы, *[[ТР халык артисты]] (1999).*

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәтхулла Абдуллин

**Фәтхулла Абдулла улы Абдуллин** — татар язучысы, публицист, драматург, шагыйрь, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2002 елдан). Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2021). Татарстанның шәрәфле төзүчесе (2023).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1937 елның 20 декабрендә Татарстанның Мөслим районы Яңа Сәет авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. 1952 елда күрше Мари Бүләр авылында җидееллык мәктәпне тәмамлый, аннары соң берничә ел туган авыл колхозында эшли. Соңрак язмыш җиле аны Үзбәкстанга илтә, монда ул тимер юлда эшли, 1961 елда исә Фәтхулла Ташкәнт тимер юл техникумын тәмамлый. Төзүче-мастер буларак Памир таулары аша автотрасса, Кыргызстан һәм Үзбәкстанда ГЭСлар төзүдә, 1966 елдагы җир тетрәвеннән соң җимерелгән Ташкәнтне торгызуда катнаша. 1968 елдан башлап Фәтхулла Абдуллин Түбән Кама, Менделеев шәһәрләре төзелешләрендә хезмәт итә.

Мәктәптә укыган чагында ук Фәтхулла Абдуллин әдәбият һәм сәнгать белән кызыксына, шигырьләр яза, Казан һәм Уфа газеталарына хәбәрләр язып тора. Урта Азиядән Татарстанга кайткач, көчен публицистика, драматургия өлкәләрендә сынап карый. 

1986—1988 елларда республика күләмендә уздырылган очерклар бәйгесендә аның «Куанычлы мәшәкатьләр», «Көмеш тәңкәле нигез», «Иңнәрендә ил язмышы» исемле язмалары икенче премиягә лаек була.

2003 елдан 2017 елга кадәр «Кама таңнары» әдәби берләшмәсе (Түбән Кама) җитәкчесе.
## Иҗаты
«Без кешедән киммени?» пьесасы «Клуб утлары» альманахында басыла, «Мал корбаны» исеме астында Минзәлә, Түбән Кама, Зәй, Азнакай һәм башка халык театрлары тарафыннан сәхнәгә куела. Ә «Сау бул дип әйтә алмыйм» пьесасы 1998 елдан башлап Түбән Кама татар дәүләт драма театрының репертуары исемлегендә.

Фәтхулла Абдуллин «Еракка китеп кара», «Ялгышсыз булмый язмыш», «Әллә нахак, әллә хак», «Тормышка юл ярганда» кебек повестьләр авторы.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― *«Кемгә сөйлим серләремне» повестьлар һәм хикәяләр җыентыгы өчен*
* 2023 ― Татарстанның шәрәфле төзүчесе.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

## Сылтамалар
* Татар язучылары порталы
* «Сандугач» хикәясе

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның шәрәфле төзүчеләре
Якуб Агишев

**Якуб Хәлил улы Агишев** — татар әдәбият галиме, педагог, әдәби тәнкыйтьче. Филология фәннәре докторы (1946), доцент (1950).
## Тәрҗемәи хәле
Якуб Агишев 1899 елның 28 июлендә элекке Сарытау губернасының Күзнәй өязе (хәзерге Пенза өлкәсенең Күзнәй районы) Пәлдәнге авылында игенче дөньяга килә. Башлангыч белемне үз авылындагы мәдрәсәдә ала, 1912 елда исә әти-әнисе аны авылның бер сәүдәгәр кешесенә малайлыкка бирәләр. Яшүсмер чагында төрле шәһәрләрдә була. 1917-1918 елларда Якуб Агишев Архангельск шәһәренең приказчиклар клубында һәвәскәр артист булып эшли, 1915-1918 елларда экстерн тәртибендә Архангельск реаль училищесын тәмамлый.

1919-1925 елларда Якуб Агишев туган ягы авылларында балалар укыта. 1926 елда Казанга килеп, Татар телен гамәлгә кертү курсларын тәмамлый. Өч ел «Татстрах» оешмасында икътисадчы булып эшли. 1930-1933 елларда ул Казан педагогика институтында укый, аннары соң анда татар әдәбияты буенча аспирантура тәмамлый. Аннары Татарстан халык мәгарифе кадрларының белемен күтәрү институтында татар теле һәм әдәбияты бүлеге мөдире (1934-1937), Казан педагогия училищесы мөдире урынбасары (1937-1939), аннары Татар теле, әдәбияты һәм тарих фәнни-тикшеренү институтында өлкән фәнни хезмәткәр, гыйльми сәркатип, мөдир урынбасары (1939-1945), ә 1945-1947 елларда Казан театр училищесында укыта. 1946 елда Габдулла Тукай иҗаты буенча Мәскәүдә кандидатлык диссертациясен яклый, 1947-1951 елларда Казан педагогика институтында, 1951-1960 елларда Казан дәүләт университетында укыта.

XX йөз башы татар әдәбиятлары классиклары, аеруча Габдулла Тукай иҗатын өйрәнүгә Якуб Агишев күп көч сала. Аның «Тукай — патриот» (1942), «Габдулла Тукай иҗаты» (1948,1954), «Сайланма әсәрләр» (1954), «Пушкин һәм татар әдәбияты», «Некрасов һәм Тукай» һәм башка хезмәтләре бар.

Якуб Агишев 1972 елның 6 июнендә вафат була.

## Шулай ук карагыз
* Милләттәшләр. Якуб Агишев

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Джеймс Джойс

**Джеймс Августин Алоизиус Джойс** (, ) — ирланд язучысы, шагыйрь, модернизм вәкиле.

Джеймс гаиләсе хәерче яшәгән, еш күченергә туры килгән. Шуңа карамастан Джеймска яхшы белем бирелә. Балачак тәэсирен аның «Рәссамның балачак портреты» һәм «Улисс» романнарында күреп була. 6 яшендә ул *Клонгоуз Вудс* иезуит көллиятенә укырга керә, 1893 елда аны *Бельведер* Дублин көллиятенә бирәләр. 1897—1902 елларда ул Дублин университетында укый.

1900 елда Дублин газеталарының берсендә аның беренче публикациясе чыга. Шул ук вакытта ул лирик шигырьләр яза башлый.

Аңа 20 яшь булганда, Джеймс Парижга китә. Монда ул журналист, укытучы булып эшли. Өйләнгәч, ул хатыны белән Цюрихта яши башлый. Монда ул мәшһүр романнарын, шигырьләр яза.

Джеймс Джойс 1941 елның 13 гыйнварында авырудан соң вафат була.

## Сылтамалар

* The James Joyce Centre

Төркем:Ирландия язучылары
Төркем:Ирландия шагыйрьләре
Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Полиглотлар
Шамакай (уен)

**Шамакай** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бала башы белән карават яки өстәл астына кереп ята да аякларын күтәрә. Башка балалар аның аягын шамакай итеп киендерәләр: чалма чалдыралар, бите урынына кечкенә бер ак нәрсә куеп күмер белән күз, борын, авыз ясыйлар. Кием кидертеп җиңенә уклау яки чыра тыгалар. Яткан кеше астан аларны кулы белән тотып ята. Яткан кешенең теше арасына чыра кыстыралар.

Киенеп беткәч, шамакайга намаз укырга кушалар. Аста яткан кеше аягы һәм куллары белән шамакайга намаз укыган кыяфәт бирә. Үзе астан намаз укый, авызына чыра тыкканга, намазы сакау булып ишетелә.

## Икенче вариант
Икенче вариантында шамакайны зур корсаклы хатын итеп киендерәләр. Аннары шамакайны төрле сүзләр сөйләтеп котырталар. Мәсәлән: «Шамакай, ирең үлгән!» дигәч, ул бик ямьсез итеп җылый. «Юк, үлмәгән, юри әйттек», — дигәч, шаркылдап көлә. Шамакайга токмач җәяргә кушалар. Шамакай бер җәйгән саен егылып китә. Ахырда бу токмач ашаганда шартлап үлә. Башка балалар: «Шамакай үлде», дип җылыйлар.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Сәвәнәй әби (уен)

**Сәвәнәй әби** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Берәүне аркасына мендәр куеп, башына бүрек кигезеп «Сәвәнәй әби» итеп киендерәләр. Кулына таяк тоттыралар, өй алдына чыгаралар. Ул ишек шакый.

Эчтән:

— Тук-тук иткән кемдер ул?

— Сәвәнәй әбиеңдер ул.

Әби өйгә керә. Балалар аның утырыр төшенә берәр әйбер куеп әйтәләр:

— Әйдә, кер, кер, әби, утыр. Әби утыра да сикереп тора:

— Абау, чәнчә.

Балалар көлешеп:

— Сөртеп утыр, әби, — диләр.

Әби тезелеп утырган кешеләрнең һәммәсенә:

— Җеп җегерләргә чакыра килгән идем, бара алмассыз микән, — дип әйтеп чыга.

Тегеләр:

— Юк, бармыйбыз, — дигәч, «өенә кайтып китә». Сәвәнәй әби шул рәвешле каз өмәсенә дә чакырып карый.

Әмма тегеләр бармыйлар. Ахырда Сәвәнәй әби:

— Ашка чакырырга килдем, — дип килеп керә. Барсы да: «Барабыз», — дип сикерешеп торалар. Әби исә боларны:

— Эшемә килмәдегез, ашыма килмәкче буласыз, дип, чүпрәк-мазар белән кыйнарга тотына. Чыр-чу китә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Рәмис Аймәт

**Рәмис Кыям улы Аймәтев** — татар шагыйре, җырчы, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2001 елдан). Һ. Такташ (2012) һәм М. Җәлил (2017) исемендәге әдәби премияләр лауреаты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2019 ел|2019]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1968 елның 4 октябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Мунчалы авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Бала чактан ук шигырьгә-җырга мавыгып үсә. Урта мәктәпне 1986 елда тәмамлагач, ул Казанга килә һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. Студент елларында ук шигъри иҗат белән ныклап шөгыльләнә башлый, көндәлек матбугатта беренче шигырьләрен бастыра. «Казан утлары», «Идел» кебек абруйлы журналларда шигъри цикллары дөнья күреп, әдәби җәмәгатьчелекнең игътибарын үзенә тарта. 2000 елда аның «Шомырт салкыннары» исемле беренче җыентыгы басылып чыга һәм көндәлек матбугатта югары бәя ала (Лена Шагыйрьҗан, Рафаэль Мостафин, Флера Гыйззәтуллина мәкаләләре). 2005 елда Рәмис Аймәтнең «Мәгариф» нәшриятында «Айның аръягында» исемле шигъри җыентыгы басылып чыга.

Университетны тәмамлаганнан соң, Рәмис Аймәт биш-алты ел чамасы газета редакцияләрендә («Мәгърифәт», «Шәһри Казан») хәбәрче, мәдәният бүлеге, әдәбият бүлеге мөдире, җаваплы сәркәтип вазифаларын башкара, 1995—1998 елларда Татарстан язучылар берлегендә рәис ярдәмчесе сыйфатында да берникадәр вакыт эшләп ала. 1998—2004 елларда Рәмис Аймәт — Шәриф Камал музееның директоры. Бу эштә үзен оста оештыручы итеп таныта, әдәби кичәләр, язучыларның укучылар белән очрашуларын, юбилейларын уздыруны төп мәдәни чараларның берсенә әйләндерә, музейның бинасын ремонтлау, мәйданын киңәйтү юнәлешендә нәтиҗәле эшләр башкара. 2004 елдан ул — Габдулла Тукайның Казандагы әдәби музее мөдире. 2013 елдан Татарстан язучылар берлегендә рәис урынбасары булып эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 — Һади Такташ премиясе 
* 2017 —  исемендәге премия (Төркия Язучылар берлеге)
* 2017 — Муса Җәлил премиясе — «*иҗади яшьләр белән күпьеллык уңышлы эшчәнлеге өчен*
* 2019 — ТР атказанган сәнгать эшлеклесе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Татар язучылары порталы

## Сылтамалар

* Татар электрон китапханәсе 
* РӘМИС АЙМӘТ: «ВАКЫТЛЫЧА ОЧРАШКАНДА ХАТЫН-КЫЗ ТАБЫШМАК БУЛЫП КАЛА»

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Һади Такташ премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Убырлы карчык (уен)

**Убырлы карчык** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Кызлар җыелалар. Бер кыз «ана» булып уйный. Аның күп балалары була. Ана уракка барырга хәзерләнә. Балаларына әйтә: «Өйне яхшы саклагыз, теге очта бер кешедә убырлы карчык бар, ул килсә, өйгә кертмәгез», — ди. Үзе уракка китә. Ура торган җире бик якын, туар артында гына була.

Аналары китүгә, бик ямьсез киемнәр киеп, убырлы карчык килә дә ишек кага. Олырак кызы: «Әни өйдә юк, ишекне ачмаска кушты», — ди. Карчык: «Ач, ачмасаң юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен», — ди. Кыз куркып ишекне ача. Карчык керә дә: «Кызым, бер баш кәбестә биреп тор әле», ди. Кыз: «Сезгә кем килде?» — дип сорый. Карчык: «Әби белән бабай», — ди. Кыз: «Башларына нәрсә кигәннәр?» — дип сорый. Карчык: «Берсе капчык кигән, берсе кап кигән», — ди. Кыз кәбестәне (бер кызны) биреп җибәрә. Балалар һәммәсе беравыздан «кикирикүк!» дип кычкырып калалар. Ана боларның тавышын ишетә дә йөгереп кайта. Өйгә кереп балаларын ачулана: «Убырлы карчыкны ник керттегез?» ди. Олы кыз: «Юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен дигәч, куркып ачтым», — ди. Ана балаларын юатып: «Менә ашарыгызга, менә эчәрегезгә, ишетсен колагыгыз, убырлы карчыкны кертмәгез», — дип чыгып китә.

Убырлы карчык тагын килә дә ишекне кага башлый. Кыз ишекне ачмый. Убырлы карчык: «Юллыгыңнан төшәрмен, күкәеңне эчәрмен», — дигәч, тагын ача. Карчык кергәч: «Миңа бер баш кәбестә бир», — ди. «Сезгә кем килде?» ди кыз. «Абзыем белән җиңгәм килде», — ди карчык. «Өсләренә нәрсә кигәннәр?» — ди кыз. Карчык: «Берсе алама-салама, берсе ертык-мыртык кигән», — ди. Кызлар кәбестәне биреп җибәрә дә, балалар тагы «кикирикүк!» дип кычкырып калалар. Тагын бу тавышка аналары кайтып, аларны ачулана. Убырлы карчык шулай берничә мәртәбә килә һәм ахырда балаларның барысын да алып китеп яшерә.

Ана балаларын эзләргә чыга. Юлда убырлы карчыкка очрап: «Минем кызларымны күрмәдеңме?» — дип сорый. Карчык: «Әнә тегендә», — дип, әле бер якка, әле икенче якка бармагы белән төртеп күрсәтә. Ул урыннарда булмагач, ана өенә кайта. Аннан соң бу хатынны убырлы карчык кунакка чакыра. Хатын баргач, кызларының әйберләрен күреп: «Бусы олы кызымныкы, бусы кече кызымныкы, бусы иң кечкенә кызымныкы», — ди.

Ана кунактан кайткан вакытта кызлары юлда очрый һәм аларны өенә алып китә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Курчак сатыш (уен)

**Курчак сатыш** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бала кибетче, берсе Тукран, калганнары курчаклар була. Кибетче курчакларга исемнәр куша һәм һөнәрләрен әйтеп чыга. Шуннан соң Тукран килә дә:

— Тук-тук!

— Кем бар?

— Тукран.

— Нәрсә кирәк?

— Курчак.

— Кереп кара.

Тукран керә. «Менә бусын алам, — дип, бер курчакка төртеп күрсәтә. — Исеме ничек?»

Кибетче курчакның заводной рычагын бора. Курчак үзенең исемен әйтә.

— Һөнәре нинди? — ди Тукран.

Курчак үзенә өйрәткән һөнәрен Тукранга күрсәтә. Тукран алырга була, тик аның акчасы булмый. Ул акча алырга кайтып китә. Кире килә дә кибетчене алдый: «Өегез яна!» яисә «Кунаклар килгән!» — дип кычкыра. Кибетче чыгып чаба. Тукран теге курчакны алып китә. Кибетче килә дә курчаклардан югалган курчакның исемен әйтеп сорый. Курчаклар «Базга салдык, качырдык», — дип алдалыйлар. Тагын Тукран килә. Шулай итеп уен курчаклар урланып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Убыр әби (уен)

**Убыр әби** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар арасыннан «убыр әби» һәм «ана» билгеләнә. Убыр әби берәр агач яки каралты-кура арасына кача. Ана балаларын бер урынга җыеп, алар тирәсендә әйләнеп «тимер киртә» үрә:

:Без бик ераклардан килдек, Туган илебез Минзәлә. Тимер киртә киртәлием, Убыр әби кермәскә.

Өч мәртәбә әйләнеп чыккач, бер баласын каравылчы итеп куя да, убыр әбине кертмәскә кушып, эшкә китә.

Бераздан качып торган урыныннан чыгып, өйгә убыр әби килә. Ул әниләренең тавышы белән:

- Кызым, мин кайттым ач әле, — ди. Каравылчы бала ишекне ачуы була, әби бер баланы эләктереп үз өенә алып китә. Шул рәвешле ул балаларның барысын да үз өенә ташып бетерә.

Әниләре эштән кайта. Өйдә балалары булмагач, җылый-җылый эзли башлый. Таба алмагач, убыр әби өе янына килә. Убыр әби ана килгәнен күреп, балаларны «пич башына» яшереп куя.

Ана әйтә:

— Минем балаларым монда юкмы?

— Юк, балакаем, монда беркем дә юк.

Ана балаларының исеме белән атап тагын да эзли башлый. Шул вакыт балалар әниләренең тавышын ишетеп:

— Әни, без монда, безне убыр әби урлап, мич башына яшереп куйды, — дип елашалар.

Ана убыр өенә кермәкче була, убыр әби аны төртеп җибәрә.

— Якын барасы булма минем пич башына! Бар өеңә кайт, балаларыңа ашарга пешер, пешкәч тә чакырырсың, кайтырлар, — ди әби.

Ана өенә кайтып ашарга пешерә, табын әзерли. Шул вакыт убыр әби төрле сүзләр сөйләп балаларын куркыта башлый. Балалар елаша башлыйлар.

Бу тавышка ана килеп җитә дә:

— Алырмын, алырмын, атар кош! — ди. Әби:

— Бирмәм, бирмәм, битәр кош, — дип җавап бирә. Ике арада көрәш башлана. Шул вакыт: «Әни, без монда!» — дип, балалар яшерелгән урыннан йөгерешеп чыгалар. Убыр әбине чәченнән тотып «кыйныйлар-кыйныйлар» да, «үтереп», гәүдәсен суга ташлыйлар. Аннан шатланышып өйләренә кайтып китәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Угры белән тугры (уен)

**Угры белән тугры** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бүреккә «угры», «тугры», «хан», «вәзир», «армай», «шаһит» дип язылган алты кәгазь салынып, әлеге алты бала бүректән шуны алалар. Чыккан кәгазьгә карап, һәркем үзенең ролен билгели. «Хан» дип язылган кәгазь чыгучы үзенең «хан» булганлыгын игълан итә. Шулай ук «тугры» да. Әмма калганнары нәрсә чыкканны әлегә әйтмичә торалар. «Тугры» «хан»га килеп шулай дип баш ора:

— И ханым-солтаным, иске кәвеш олтаным, — дип, берәр әйберен югалтканын әйтә.

«Хан»:

— Кемнән шикләнәсең? — дип сорый.

«Тугры» шул алты кешедән берсен атап күрсәтергә һәм ни өчен шикләнүен дә әйтеп бирергә тиеш. «Хан» аңа:

— Шаһит күрсәт, — ди.

«Тугры» арадан берсен «шаһит» итеп күрсәтә. Инде хәзер һәркем үзенең кем икәнен ача, әгәр дә «тугры» «угры»ны да, «шаһит»ны да дөрес күрсәтсә, «угры»га җәза бирелә, «хан» аңа:

— Фәлән хәтле камчы орыгыз! — дип куша. Камчы урынына, гадәттә, ишкән сөлге була. «Армай» (сугучы) шуның белән «угры»га суга. «Вәзир» аны тотып, җәзаның дөрес үтәлүен күзәтеп, шул турыда «хан»га килеп хисап бирә. Әгәр дә «угры оны дөрес күрсәтә алмаса, ул чагында, яла яккан өчен һәм шуның белән үзе тугры кеше булып чыкмаганы өчен, «тугры»-ның үзенә җәза бирелә.

Әгәр ул «шаһит»ны гына ялгыш күрсәтсә, җәза йомшаграк була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Тукран бабай карчыгы (уен)

**Тукран бабай карчыгы** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балалардан берсе Тукран бабай карчыгы булып чыга. Ул бик начар киемнәр киенеп, теш арасына чыра кыстырып, зур таякка таяна. Берәр койма я ишеккә килеп шакылдата. Койма я ишек артындагы бала:

— Тук, тук иткән кемдер ул? — дип сорый. Теге, калын тавыш белән:

— Тукран бабай карчыгы булам, ишек ач әле! — дип, һаман ишек шакылдата.

Бала:

— Ачмыйм, ачмыйм!

— Алайса морҗадан керермен. Ахырында ишек ачыла. Бала:

— Әби, утыр, — ди.

— Тазамы соң бу урын, балам?

— Таза, таза, казан юган су белән юган идем.

Шуннан соң әби урынны өреп утыра да исәнлек-саулык сораша. Үзе һаман таягын тукылдата.

Бала:

Әби, таягыңны нигә тукылдатасың? — ди.

Әби:

— Тук,тук, тукран, Тукылдатып утырам. Мичтә бәлеш пешәме?Шуны көтеп утырам! — дип көйли бирә.

Бала:

— Әби, бәлеш салмадык әле, — ди.

Әби:

— Бәлеш булмаса, каз боты бир.

Бала:

— Каз ботым юк, бетте.

Әби (үпкәләп, читкә карап, ирләр тавышы белән):

—Шуны да кызганасың, мине мыскыл итәсең, балаларымны җибәрермен, үтертермен, — ди.

Шулай дигәч, бала аңа каз боты бирә дә әби ашый-ашый китә.

Бала аның артыннан:

— Әби, мае ага! Әби, мае ага! — дип кычкыра.

Әби беләкләрен ялап чыгып китә дә бераздан икенче бала янына әйләнеп килә. Аңа да югарыдагыча шакылдап, даулашып кереп шул ук сүзләрне теленә килгәнчә әйтеп, аннан да каз ботымы, башка шундый берәр сөяк-санакмы алып чыгып китә. Бөтен балаларны шулай йөреп әйләнеп чыккач, өенә кайтып әйберләрен тезеп-тезеп куя. Аннан:
— Монысының ите бар, монысының җелеге бар икән, —дип, кимереп, яланып беткәч, тагын сөякләрне тезеп куя.

— Мине сөякләр биреп мыскыл иткәнсез, барып алыгыз, әгәр йортымда бер генә сөяк калса да, Тукран бабагызга әйтеп, бөтенегезне кырдырып бетертәм! — дип куркыта. Балалар торып, йөгерешеп аның өенә баралар да, һәрберсе тиз-тиз генә үзенең биргән нәрсәсен табып ала. Кем дә кем ялгыш кеше әйберен алса, Тукран бабайга иптәшлеккә бирәләр. Алар икесе яшерен бер җиргә кереп, куркыныч киемнәр киенеп чыгып, балаларны тараталар. Шуның белән уен бетеп, соңыннан балалар ул малайны яки кызны Тукран бабайга иптәш, дип үртиләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Тукран (уен)

**Тукран** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Бер бала әни, бер бала кыз, берсе — Тукран, ә калганнары ипиләр булып уйныйлар. Әни ипи пешерә, үзе эшкә китә. Киткәндә кызына:

Ипиләрне беркемгә дә бирмә! — дип, үгет-нәсихәт биреп китә. Ул чыгып китүгә, Тукран килә:

— Тук-тук!

— Кем бар?

— Мин Тукран, миңа ипи кирәк.

— Бирмим.

— Алайса пич башыннан керәм.

— Керә алмыйсың, корымга батасың.

— Тәрәзәңнән керәм.

— Пыялага киселерсең.

Тукран тагы башка җирләрдән дә керәм дип тә куркыта, ә кыз аңарга һәрвакыт каршы төшә. Шуннан Тукран алдарга керешә. Ул: «Әниең суга баткан басма аркылы эштән кайтканда», — ди. (Башка төрле нәрсә дә әйтергә мөмкин.) Кыз алданып әнисен коткарырга чыгып чаба. Ә Тукран шул арада бер ипине урлап китә дә үз өенә кайтарып куя. Әнисе эштән кайта да:

— Бар әле, кызым, чәй эчәргә ипи алып чык әле! — ди.

— Әни, мин куркам!

— Бар, нәрсәдән куркырга.

— Анда тычканнар, күселәр бар.

Шуннан әнисе үзе кереп китә һәм ипиләрне саный. Бер ипи юк икәнен белә:

— Кызым, ипи кая?

— Белмим.

Әнисе кызны орыша һәм тагын эшкә китә. Тукран тагын килә. Уен шулай Тукран ипиләрне алып бетергәнче дәвам итә. Аннан соң бөтен урланган «ипиләр» өйгә чаба. Шул вакыт Тукран берсен тотарга тиеш. Тотылган бала Тукран була. Әгәр тота алмаса, үзе Тукран булып, уен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Мәхбүбҗамал Акчурина

**Акчурина Мәхбүбҗамал** — татар язучысы, мөгаллим.

Ул 1869 елның мартында Сарытау губернасының Димау авылында мулла гаиләсендә туа. Сембер төбәге сәүдәгәрләре Акчуриннар нәселеннән. Башлангыч белемне атасыннан алганнан соң хосусый рәвештә укып, туган авылында мөгаллимә булып эшли башлый. 1892 елда кияве йортына — Самар губернасының Савинка авылына күчә һәм укытучылык эшен дәвам иттерә. 1908 елдан башлап «Шура»да, соңга таба «Сөембикә» журналында басылган хикәяләре, бала тәрбиясе, хатын-кыз тормышына кагылышлы мәкаләләре белән исеме таныла. 1911 елны «Шура»да чыккан «Иске әдәбиятымыз» исемле мәкаләсендә ул, татар матбугатында беренчеләрдән булып, халык авыз иҗатын җыю, язма әдәби мирасыбызны барлау һәм өйрәнү кирәклеге турында бәхәс ача, «Таһир-Зөһрә», «Сәйфелмөлек», «Иосыф-Зөләйха» кебек борынгы әдәби ядкәрләрне урынлы-урынсыз этеп-төртүләргә каршы ризасызлыгын белдерә, бу әсәрләрнең халыкка, яшь буынга эстетик һәм әхлакый тәрбия бирү ягыннан әдәби кыйммәткә ия булуына басым ясый.

Октябрь инкыйлабыннан соң Мәхбүбҗамал Акчурина әдәби иҗат эшеннән ераклаша. 1929 елда ул Бакы шәһәренә күчеп китә, гомеренең соңгы көннәренә кадәр шунда яши. Язучының «Хаммал Ягъкуб», «Кыз егълату», «Таш кием», «Мишәрләр тормышыннан бер ләүхә» (1914), «Шәфкатьсез ата, яки Мишәрләр тормышы» (1914), «Көчсезләр, мәэюс вә пессимистларга гыйбрәт» кебек хикәя һәм очерклары, шулай ук белешмәдә телгә алынган «Иске әдәбиятымыз» исемле мәкаләсе 1988 елда «Өмет йолдызлары (XIX йөз ахыры һәм XX йөз башы хатын-кыз язучылары әсәрләре)» дигән күмәк җыентыкта кабаттан басылып чыгалар.

Язучы 1948 елда вафат була.

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар язучылары
Курчаклар һәм карак (уен)

**Курчаклар һәм карак** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер урынгарак тупланып басалар. Арадан берсе «курчак сатучы» була. Бер бала «карак» булып берәр әйбер артына поса.

Карак сатучы янына килә.

— Исәнмесез!

— Саумысез!

— Сатлык курчакларыгыз бар мәллә?

— Бар.

— Күпме тора?

— Йөз сум.

Карак кесәсен актарган була, акча эзләгәндәй итенә, үзе сатучыны ничек алдау турында план кора. Ул сатучыны берәр ничек алдап, курчакларын алып китәргә тырыша. Мәсәлән, ул искәрмәстән:

— Өегез яна! дип кычкыра. Сатучы «коты чыгып» торган арада, бер курчакны алып кайтып китә. Тагын килә, шулай алдап икенче курчакны алып китә.

Курчакларны урлап бетергәнче уен шулай бара. Курчакларның барысы да юкка чыккач, сатучы елый-елый каракның өенә килә:

— Курчакларны югалттым, синдә түгелме?

— Миндә түгел.

Өйдәге курчаклар аяк дөбердәтәләр. Сатучы әйтә:

— Анда кемнәр дөберди соң?

— Кунаклар бииләр, — ди карак. Өйдәге курчаклар кул чабалар.

— Өйдә нишлиләр?

— Өстәлдән калаклар коела. Курчаклар чыж-пыж килә башлыйлар.

— Анда нәрсә чыжылдый?

— Чәй куйган идем, самавыр кайный.

— Кереп карарга мөмкинме?

— Кереп кара.

Сатучы керсә, курчаклар өй эчендә утыра. Тик аларның куллары «бәйләнгән». Курчаклар кулларын тотынышып торалар. Сатучы кулларын «чишәргә» куша. Чишеп бетергәч, курчакларны алып кайтып китә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Россия Федерациясе Конституциясе

**Россия Федерациясе Конституциясе** () — Россия Федерациясенең төп законы.

## 1993 елның Россия Федерациясе Конституциясе
Россия Федерациясе Конституциясе 1993 елның 12 декабрендә бөтенхалык тавыш бирү нәтиҗәсендә кабул ителгән. Конституция 1993 елның 25 декабрендә, «Российская газетада» бастырылуга кулланышка керде.

### Структура
Россия Федерациясе Конституциясе Преамбуладан һәм ике бүлектән тора.

Беренче бүлек 9 башлыктан һәм 137 маддәдән (статьядан) тора. Анда Россиянең төп сәяси, иҗтимагый, хокукый, икътисади һәм социаль системалары, федераль торышы, кешенең төп хокуклары турында языла.

Конституциянең структурасы:
* Преамбула
* Беренче бүлек
** 1 башлык. Конституцияон торышның төп матдәләре.
** 2 башлык. Кешенең һәм гражданинның төп хокуклары.
** 3 башлык. Федераль торыш.
** 4 башлык. Россия Федерациясе президенты. (80—93 статьялар)
** 5 башлык. Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе. (94—109 статьялар)
** 6 башлык. Россия Федерациясе хөкүмәте. (110—117 статьялар)
** 7 башлык. Судлар. (118—129 статьялар)
** 8 башлык. Җирле үзидарә (130—133 статьялар)
** 9 башлык. Конституцион үзгәртүләр һәм конституцияне яңадан карау (134—137 статьялар)
* Икенче бүлек. Заключительные и переходные положения

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Конституцияләр
Төркем:Россия Федерациясе дәүләт төзелеше
Кама дәүләт инженер-икътисад академиясе

**Кама дәүләт инженер-икътисади академиясе** **(ИНЭКА)** — Татарстан Республикасының иң зур белем бирү учрежденияләренең берсе. Барлыкка килүе Чаллы шәһәрендә КАМАЗ төзелү һәм ширкәтне инженер белемле кадрларын туплау белән бәйле.

## Тарих
Кама инженер-икътисад академиясе 1980 елда Казан төзүче-инженерлар институты нигезендә Кама политехника институты (КамПИ) исеме астында Яр Чаллы шәһәрендә оеша. Академиянең ачылуы КамАЗ төзелү белән бәйле.

2001 елдан әлеге уку йорты Кама дәүләт политехника институты дип аталып йөртелә башлый. Хәзерге көндә аның тулы исеме Кама дәүләт инженер-икътисад академиясе (КДИИА).

Вузның беренче ректоры В.А.Саламашкин була. 1996 елда ректор итеп Ә. Хәйруллин сайлана. 2007 елда ректор итеп В. Шибаков сайлана. Аның вәкаләтләре 2012 елның апрелендә төгәлләнә.

Академиядә 7 факультет: автоматизация һәм прогрессив технологияләр факультеты, автомеханика; төзүчелек; икътисад; дистанцион белем бирү үзәге; читтән торып уку факультеты; квалификацияне күтәрү һәм өстәмә белем бирү факультеты бар. Шулай ук академия составына икътисад колледжы; автоматизацияләү һәм прогрессив технологияләр колледжы; автомеханика һәм төзүчелек колледжлары керә.

Академиянең 4 уку бинасы, 4 студентлар тулай торагы, спорт комплексы, мәдәни-эшлекле үзәк, «Дубравушка» ял итү базасы бар.

Хәзерге вакытта академиядә 400 дән артык укытучы эшли, көндезге һәм читтән торып уку бүлекләрендә 12 меңнән артык студент белем ала. Академиядә яхшы сыйфатлы белем бирү өчен барлык уңайлыклар да бар, хәзерге заман техникасы белән җиһазландырылган аудиторияләр, компьютер класслары, зур санау техникасы паркы, бай китапханә булдырылган.

2012 елның 27 апрелендә Мәгариф Министрлыгы карары нигезендә КФУ составына кертелә.

Әлләни озак та үтми, 2017 елның июлендә Рособрнадзор КФУның «Чаллы филиалы»на студентлар кабул итүен тыя.

## Шәхесләр
### Ректорлар

### Укытучылар

* Владимир Завадский — җитештерү менеджменты кафедрасы мөдире, икътисади фәннәр докторы, профессор (1989).

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар һәм рус телле студентлар өчен татар теле әсбапы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Яр Чаллы югары уку йортлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Вермонт

**Вермо́нт** ( ) — АКШның төньяк-көнчыгышында урнашкан штат. АКШ составына 1791 елда 14 нче штат булып кергән.

Вермонт — АКШның иң кечкенә штатларының берсе, мәйданы буенча (24,923 км²) ул АКШта 45 нче, халык саны буенча исә (621,254 мең кеше) 49 нчы урында. Башкаласы — Монтпилиер, иң зур шәһәре — Берлингтон. Штатның рәсми атамасы — «Яшел таулар штаты».

Вермонт Яңа Англиядә, Кушма Штатларының төньяк-көнчыгышында урнаша. Штат территориясе 23,955&nbsp;км² коры җир һәм 948&nbsp;км² су өстлеген били.

Көнчыгышта Вермонтны Коннектикут елгасының көнбатыш яры Нью-Гэмпшир штатыннан аера. Көньякта исә Шамплейн күле Вермонтны Нью-Йорк штатыннан аера.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  


Image:Willoughby lake westmore vermont.jpg
Image:Covered bridge Vermont.jpg
Image:Burlington, Vermont.jpg


*
Висконсин

**Виско́нсин** ( ) — АКШ мәркәзенең төньягында урнашкан штат.

Штат елга исеме буенча аталган. Әлеге атаманың этимологиясе төгәл билгеле түгел, ләкин гадәттә ул инглиз теленә француз теленнән кергән дип санала. Французларда исә, бу сүз индеецларның «кызыл таш урыны» сүзенең үзенчәлекле интерпретация нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Исем гадәттә **WI**, **Wis** яки **Wisc.** булып кыскартыла.

Штатның этник составы: алманнар — 42,6 %, ирландлар — 10,9 %, поляклар — 9,3 %, норвеглар — 8,5 %, инглизләр — 6,5 %.

Көнчыгышта Висконсин Мичиган күле һәм Иллинойс штаты белән, көнбатышта Айова һәм Миннесота штатлары белән чиктәш.

## Торак пунктлар
Висконсинның иң зур шәһәрләре:
* Милуоки
* Мадисон
* Грин-Бэй
* Кеноша
* Расин
* Ла-Кросс
* Ошкош
* О-Клэр

*
Россия Федерациясенең республикалары

Image:Republics of Russia.png|
poly 1 278 17 278 16 290 6 292 Адыгея Республикасы
poly 262 335 276 327 286 341 287 348 278 353 262 345 Алтай Республикасы
poly 119 266 134 252 150 264 129 293 Башкортстан Республикасы
poly 382 278 406 272 419 283 387 336 342 328 343 315 372 323 Бурятия Республикасы
poly 83 335 83 322 67 323 68 335 Дагстан Республикасы
poly 52 312 64 311 63 325 54 325 Ингушетия Республикасы
poly 0 321 9 318 13 330 2 334 Кабарда-Балкар Республикасы
poly 31 285 52 281 55 299 43 307 Калмыкия Республикасы
poly 18 267 31 267 30 281 21 281 Карачай-Чиркәс Республикасы
poly 108 120 117 133 103 172 72 150 Карелия Республикасы
poly 159 165 217 181 171 218 125 213 Коми Республикасы
poly 96 207 116 207 118 237 98 229 Мари Ил Республикасы
poly 78 226 58 248 70 263 91 241 Мордовия Республикасы
poly 350 111 474 38 475 246 381 255 Саха (Якутия) Республикасы
poly 26 346 24 330 9 334 9 348 Төньяк Осетия — Алания Республикасы
poly 97 246 115 240 123 255 115 266 Татарстан Республикасы
poly 332 318 333 342 293 346 290 334 Тыва Республикасы
poly 125 226 142 235 129 249 120 244 Удмурт Республикасы
poly 283 300 303 313 288 328 Хакасия Республикасы
poly 49 338 67 339 70 351 49 351 Чечен Республикасы
poly 68 207 88 206 89 225 70 221 Чуаш Республикасы
desc bottom-right


Төркем:Россия республикалары
Төркем:Исемлекләр:Россия
Россия Федерациясенең өлкәләре

**Өлкә** — Россия Федерациясенең  административ-территориаль берәмлеге.
Россия Федерациясендә 46 өлкә бар:

## Искәрмәләр

*
*
Төркем:Исемлекләр:Россия
Көнбатыш Виргиния

**Көнбатыш Вирги́ния** () — АКШның көньяк-көнчыгышында урнашкан штат, Көньяк-Атлантик штатларының берсе. 2003 елда халык саны 1,810 млн кешене тәшкил иткән. Штатның башкаласы һәм иң зур шәһәре — Чарлстон. Башка зур шәһәрләр — Хантингтон, Уилинг һәм Моргантаун.

Штатның рәсми атамасы — «Таулы штат» (*Mountain State*). Девизы — *Montani Semper liberi* («Таулар һәрвакыт азат»).

Көнбатыш Виргиния штатының мәйданы — 62,8 мең км² (барлык штатлар арасында 41 нче урын). Төньякта Пенсильвания, көнчыгышта Мэриленд һәм Виргиния белән, көнбатышта Кентукки һәм Огайо штатлары белән чиктәш.

Штатның иң эре елгалары — Канова, Потомак һәм Мононгахила. Җирнең якынча 80 %-ы урманнар белән капланган.

Климат континенталь, уртача дымлы.

*
Түбән Кама татар дәүләт драма театры

**** (, ) — Түбән Кама шәһәрендә 1989 елдан бирле эшли торучы татар театры. Туфан Миңнуллин исеме 2012 елда бирелә. 30 ел эчендә труппа 120 дән артык спектакль куйган.

## Тарих
Ул 1989 елда *[[Түбәнкаманефтехим|«Нефтехим» берләшмәсе]]нең яшьләр татар студиясе* буларак оештырыла. 1994 елда театр шәһәр мәдәният идарәсе карамагына күчә, *Татар яшьләре театры* итеп үзгәртелә. 1997 елда *Түбән Кама татар драма театры* статусы ала. 2007 елда театрга *дәүләт театры* статусы бирелә.

### Төзекләндерү

2019 елда Театр елы кысаларында театрның Түбән Камада Кайманов урамындагы 9нчы йорт адресы буенча урнашкан бинасында капиталь төзекләндерү эшләре башкарылган. Республика программасы буенча бүлеп бирелгән акчага (145 133 700 сум) 250 урынга исәпләнгән яңа зал төзелгән, бинаның эче тулысынча үзгәртелгән. Театр бинасын  март аеннан декабрьгә кадәр дәвам итә. Әлеге вакыт эчендә 250 урынга исәпләнгән яңа тамаша залы, декорация склады, рәссамнар өчен остаханә төзелгән. Бина эчен бизәү эшләре башкарылган. Бинаның тышкы ягы, керү урыны, театрның эче тулысынча үзгәргән.  Хәзер Түбән Кама татар дәүләт драма театры — чын классик театр, Түбән Каманың бизәге. Элек төп зал буларак кулланылган кече зал хәзер «Бишегем» татар балалар театры карамагында, әлеге студиядә 40 бала шөгыльләнә.

2019 елның 29 декабрендә яңартылган бинаны ачу һәм Түбән Кама татар дәүләт драма театрының 30 еллыгы тантанасында ТР мәдәният министры Ирадә Әюпова, Түбән Кама мэры Айдар Метшин катнаша.

## Труппа
Театр Татарстан шәһәр һәм авыллары, РФ шәһәрләре буйлап, шулай ук чит илләргә гастрольләргә йөри. Коллективта 24 кеше: Татарстан Республикасының халык һәм атказанган артистлары, Марсель Сәлимҗанов, Дамир Сираҗиев, Туфан Миңнуллин премияләре лауреатлары, «Тантана» милли премиясе һәм ТР Хөкүмәте грантларына ия булучылар. 

## Директорлар
* 2009―2025 ― ТР халык артисты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Рөстәм Галиев (1960).
* 2025 елдан ― Гүзәл Мөбәрәкшина (озак еллар районның Мәдәният идарәсен җитәкләгән).

## Баш режиссёр
* 2024 елның сентябреннән ― Лилия Әхмәтова (Әлмәт шәһәрендә туган, 2009 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының режиссерлык бүлеген (курс җитәкчесе Фәрит Бикчәнтәев) тәмамлаган).

## Баш рәссам
* ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Булат Нәсыйхов.

### Танылган хезмәткәрләр (автоматик исемлек)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:1989 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Түбән Кама театрлары
Төркем:Туфан Миңнуллин
Туймазы дәүләт татар драма театры

**Туймазының татар дәүләт драма театры** () — Башкортстан Республикасының Туймазы шәһәрендә эшләүче театр.

## Адрес
Башкортстан, Туймазы ш., Октябрь мәйданы, 3

## Бина
2023 елда Туймазы татар дәүләт драма театры бинасы Россия халыкларының мәдәни мирас объектлары бердәм реестрына кертелгән
 . 

## Уңышлары
* 2025 ― Туфан Миңнуллин исемендәге «Заман кыңгыравы» милли драматургия театр фестивале махсус премиясе ― «Туфан Миңнуллинның рухын саклаган өчен» ― «Әлдермештән Әлмәндәр» моңсу комедиясенә (режиссёр Азат Җиһаншин)
## Шәхесләр
### Директорлар
* 1990 елдан — Тимур Мөхәммәтов
* 1992 елдан — Ильяс Гәрәев
* 2005 елдан — Фирзәт Габидуллин
* 2021 елдан — Руслан Вахитов

### Баш режиссерлар
* 1990 елдан — Ильяс Гәрәев
* 2007 елдан — Байрас Ибраһимов
* 2017 елдан — Илнур Муллабаев
* 2022 елдан — Айдар Зәрипов

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* С.И.-АРТ
* "Тиле йәшлек" уйға һалды 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Башкортстан театрлары
Төркем:Туймазы театры
Төркем:1990 елда нигезләнгән оешмалар
Оренбург дәүләт татар драма театры

**Мирхәйдәр Фәйзи исемендәге Оренбург дәүләт татар драма театры** (, ) — Оренбург шәһәрендәге татар драма театры. 

## Театр тарихы
* Оренбургта беренче татар театр төркеме 1905 елда эшли башлаган. Аны Ильяс Кудашев-Ашказарский җитәкли. 
* 1925дан — һөнәри татар театр труппасы. 1946 елга кадәр *Оренбург өлкәсе колхоз-совхоз күчмә театры* буларак эшләп килә (1938—1957 елларда — Чкалов). 
* 1949 елдан 1980-елларга хәтле В. Фатыйхов җитәкчелегендә *[[Оренбург филармониясе]] карамагындагы татар драма коллективы* эшли. 
* 1990 елда Рөстәм Абдуллаев профессиональ *Оренбург дәүләт татар драма театры*н яңадан оештыра. 
* 1991 елда театрга Мирхәйдәр Фәйзи исеме бирелә.

## Шәхесләр
### Директорлар
### Сәнгать җитәкчеләре
### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Театр сайты
* С.И.-АРТ 
* Орен.ру 
* *И. Ю. Москвин*. Вклад В. Г. Фатыхова в развитие татарского театрального искусства в Оренбуржье.  Бесплатная электронная библиотека
* *О. Н. Сгибнева*.  «Аплодировали его искусству …» (к 105-летию со дня рождения заслуженного артиста РСФСР, режиссера-постановщика Оренбургского татарского драматического театра В. Г. Фатыхова) . Бесплатная электронная библиотека

## Моны да карагыз
* Ырынбур өлкәсе татарлары
* Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Ырынбур
Төркем:Мирхәйдәр Фәйзи хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:1925 елда нигезләнгән театрлар
Аксак тәкә

**Аксак тәкә** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер урынгарак тезелеп басалар. Бер баланы «ана» итеп, икенчесен «аксак тәкә» итеп сайлап куялар. Аксак тәкә уен алдыннан кая булса да качып торырга тиеш.

Ана урманга барырга җыена. Балаларына кем килсә дә ачмаска куша. Аннан балалары тирәсендә өч мәртәбә әйләнеп болай ди:

— Аксак тәкә кермәсен, Тимер читән үрмәсен.

Йөргән вакытында читән үргәндәге хәрәкәтләр ясый. Ана китә. Аксак тәкә килә.
— Ачыгыз, балаларым...

— Юк, безгә әни ачмаска кушты, — диләр балалар.

— Мин сезнең әниегез, ачыгыз...

Балалар ишекне ача. Аксак тәкә бер баланы алып китә. Шулай алдалап, барлык балаларны да урлап бетерә бу. Урманнан ана кайтса, балалары юк. Ана елый-елый аксак тәкәгә китә. Барып җиткәч:

— Аксак тәкә, балаларым югалды, синдә түгелме? — ди.

— Мә инде, берсен бирәм алайса,      дип, аксак тәкә бер баласын чыгара.

— Тагын да берсен генә бир инде?

Ана шулай берәм-берәм барлык балаларын да алып өенә кайтып китә. Кайткач, ана мунча яга һәм иң кечкенә баласына әйтә:

— Бар, кызым, аксак тәкәне мунчага чакырып кил, — ди. Кыз аксак тәкәгә килә дә:

— Әни сине мунчага чакырды, — ди.

— Зуррак баласын җибәрсен, синең сүзеңне тыңламыйм, —ди. Зуррагы килә. Шулай итеп барлык балалар да килеп чакырып карыйлар, тәкә килми, соңыннан ана бара. «Әйдә, аксак тәкә, мунча кереп чыгарсың, безгә барыйк», — ди.

— Этләрегез юкмы соң?

— Юк, каян булсын соң ул бездә?

— Барыйм инде алайса.

Бергәләп кайталар. Аксак тәкә мунчага бара. Мунча чабына, юына, киенә дә кайтырга чыга. Шул вакыт балалар этләр булып, тегене куа, талый башлыйлар. Аксак тәкә коты очып өенә йөгереп кайтып китә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ике сукыр

**Ике сукыр** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен кеше җыелган урыннарда бер театрлы тамаша буларак уйнала.

Уенда өч кеше катнаша: Галиулла, Вәлиулла һәм бер юлаучы. Икесе ике яктан таякка таякланган Галиулла белән Вәлиулла килеп чыга. Аларның күзләре бәйләнгән, икесе дә аркаларына биштәр асканнар. Болар, күзләре күрмәгәч, бер-берсенә маңгайлары белән килеп төртеләләр дә егылып ук китәләр. Берәрсе сугып екты дип уйлап, икесе ике якка мүкәләп кача башлыйлар.

— Кем минем башыма сукты, кем рәнҗетте?

— Кем, нинди юлбасар минем каршыма төште? Мин бу, сукыр бер юлаучы Галиулла.

— Мин дә бит сукыр юлаучы Вәлиулла булам.

Болар икесе бер-берсенә якын килеп гәпләшә, таныша башлыйлар.

— Син кайсы як кешесе соң? Кая барасың?

— Мин Барда кешесе. Урдага китеп барыш.

— Мин Урда кешесе, Бардага китеп барыш.

— Син, Вәлиулла кардәш, ничек сукыр булдың соң?

— Ярман сугышы вакытында күзгә бер танк килеп бәрелде дә шуннан сукыр калдым.

— Мин дә шул Ярман сугышы вакытында күзсез калдым бит. Атакага барган вакытымда күземә салам кадалды.

Сөйләшә-сөйләшә биштәрләрен чишеп ашамлыкларын чыгарып салалар һәм бер-берсен сыйлаша башлыйлар. Шул вакыт болар янына бер юлаучы килеп чыга да яннарына килеп утыра.

— Әйдәле, туган, эчеп җибәр, сусагансыңдыр.

Галиулла Вәлиуллага бер стакан сөт салып аңа суза. Теге юлаучы аның стаканын алып эчә дә савытын кире кулына тоттыра.

— Тәмле булдымы?

— Нәрсә тәмле булдымы? 
— Нәрсә булсын, сөт инде.

— Нинди сөт? Син миңа сөт биргәнең юк. Бигрәк тә шаян кеше булып чыктың син, юлдаш... Менә минем сөтне эчеп кара эле син. — Ул Галиуллага шулай ук бер стакан сөт салып бирә. Теге юлаучы тагын моның стаканын күтәреп эчә дә стаканын кулына тоттыра.

— Ничек, минеке тәмле булдымы?

— Нәрсә тәмле булдымы?

— Нәрсә булсын, сөт инде.
— Нинди сөт? Син дә, туган, бик шаян кеше булып чыктың әле. Читкә карап: «Бу кеше юньле кеше түгел, ахры, бәладан баш-аяк».

Әйберләрен җыеп алмакчы була. Вәлиулла да читкә карап әйтә:

— Бу бик яхшы адәмгә охшамаган. Әллә нәрсә килеп чыгуы бар.

Әйберләрен җыймакчы була. Шул арада юлаучы боларның биштәрләрен, ашамлыкларын җыеп ала да үз юлы белән китеп бара. Тегеләр тәшвишкә төшә:

— Кая соң әле минем әйберләр?

— Кая соң әле минем әйберләр?

— Ә, син мине мыскыл итмәкчеме, явыз адәм?

— Миннән көлмәкчесеңмени әле син, юлбасар?

Болар әүмәкләшеп талаша башлыйлар. Уен шуның белән тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Аксак төлке

**Аксак төлке** — татар балалар драма уены.

## Уйнау тәртибе
Балаларның берсе шобага, я санашу юлы белән Аксак төлке, икенчесе өй хуҗасы итеп сайлана. Башка балалар тавыклар булып, зур бер түгәрәк сызыкка кереп тулалар. Аксак төлке, бер аягын күтәреп аксаклап, ерактан килеп чыга һәм өй хуҗасын күреп туктый. Алар үзара шулай әйтешәләр:

— Төлке, Төлке, Түләнтәй, Төнлә кая барасың?

— Мамай улы Бикчәнтәй, Әбиемә барамын.

— Әбиеңдә ниең бар?

— Мич артында туным бар.

— Туның янса нишләрсең?

— Суга илтеп салырмын.

— Туның акса нишләрсең?

— Үкереп елап калырмын.

— Төлке, Төлке, Түләнтәй, Тунсыз ничек йөрерсең?

— Мамай улы Бикчәнтәй, Йөргән чакта күрерсең.

Шулай әйтешкәннән соң, хуҗа тынычланып «йокларга ята». Төлке сыңар аяклап тавыклар оясына төшә дә аларны куа башлый һәм куып җиткәнен кулы белән яки кулындагы салам камчысы белән әбәкләп-тәпәләп калырга тырыша. Кулга төшкән бала Аксак төлке була.

Аксак төлке ялгышып икенче аягы белән дә җиргә басса, хуҗа күреп, аның үзен куа башлый. Әгәр төлке үз оясына җиткәнче тотылса, ул яңадан төлке булып уйнарга тиеш була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары