open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тиручанур

**Тиручанур** (шулай ук **Аламелу Мангапурам** буларак мәгълүм) Һиндстанның Андхра Прадеш штатының Читтур районында шәһәр. Ул Тирупати мандалның мандал штаб-квартиралары булып тора. Ул Тирупати шәһәр агломерациясенең өлеше булып тора. Шәһәр Һинд диненең дини сәфәр кылу урыны булып тора, чөнки монда Падмаватхи Гыйбадәтханәсе урнашкан.

## Этимологиясе

Башта ул Тирупатхида һәм аның тирәли Мең Язмалардан күргәнчә АларуМелуМанга Пурам дип аталган, соңыннан ул Аламелу Мангапурамга кыскартылган булган.

## Тарихы
Тиручанур Паллаваларның хөкеме астында Тирувенкатамның өлешен формалаштырган һәм Чолалар астында Раджендра Чоламандаламның өлеше булган.

## Транспорт

Аламелу мангапурам Тирупати Үзәк Автобус станциясеннән һәм Тирупати Төптән 4 км ераклыкта урнашкан. Тиручанур тимер юл тоташтыруын һәм Тирупати өчен иярчен тимер юл станциясен тәэмин итә, ул хәзер *B категориясе* станциясенә әверелү процессында.

## Белем бирү
Башлангыч һәм урта мәктәп белем бирүе хөкүмәт тарафыннан бирелә, ярдәм ителә торган һәм шәхси мәктәпләр, штатның "Мәктәп Белем Бирү Департаменты" астында.

## Шулай ук карагыз
*Андхра Прадешта шәһәрләр исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һиндстан шәһәрләре
Макото Кобаяши

**Макото Кобаяши** (,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2008).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Шри Чайтанья Гаудия Матх

**Шри Чайта́нья Гауди́я Матх** (ШЧГМ) (Инглиз телендә - Sri Chaitanya Gaudiya Math) — Гаудия-матхның элеккеге эшлеклесе Бхакти Дайита Мадхава Госвами (1904-1979) 1953 елда (рәсми түгел рәвештә - 1940 елларда) Һиндстанда нигезләнгән гаудия-вайшнав оешмасы. Төп монастырь - матха Калькуттада урнашкан. Һиндстанда 24 бүлеге бар, шул исәптән Ассам һәм Пәнҗаб штатларында. Ай саен «Chaitanya Vani» журналы чыгарыла. Хәзерге вакытта Шри Чайтанья Гаудия Матхның җитәкчесе булып ачарья Бхакти Баллабх Тиртха тора. Россияда 1999 елдан бирле, Мәскәүдә ашрам ачылган. .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Иваненко С. И. Вайшнавская традиция в России: история и современное состояние. Учение и практика. Социальное служение, благотворительность, культурно-просветительская деятельность. — М.: Философская книга, 2008. — 320 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-902629-41-2.
* Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания / Отв. ред. М. Бурдо, С. Б. Филатов. — М.: Логос, 2005. — Т. III. — 464 с. — 2000 экз. — ISBN 5-98704-044-2.
* Ткачева А. А. Индуистские мистические организации и диалог культур / Отв. ред. Р. Б. Рыбаков. — М.: Наука, Восточная литература, 1989. — 139 с. — ISBN 5-02-016523-9.

## Сылтамалар
* http://sreecgmath.org Шри Чайтанья Гаудия Матха

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Ким Бейсингер

**Ким Бейсингер**, Кими́ла Энн (Ким) Бе́йсингер (, *[[1953 ел]]ның [[8 декабрь|8 декабре]], [[АКШ]], [[Джорджия]], Атенс*) — АКШ кино актрисасы, фотомоделе һәм җырчысы.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 8 декабрендә АКШның Джорджия штаты Атенс шәһәрендә туган. 17 яшендә Джорджия штатында уздырылган 
«Миссис Джорджия» титулына ия була. Нью-Йоркка күчә, «Мисс Америка» бәйгесендә катнаша, модель бизнесында эшли башлый. 1970 елларда Американың иң популяр моделе булып таныла, дистәләрчә популяр америка басмаларының тышлыгында фотосурәтләре басыла.
 
Модель карьерасы белән бергә, «Neighborhood Playhouse School of the Theatre» театр мәктәбендә укый. клубларда җырлар белән чыгыш ясый.

1976 елда Лос-Анджелескә күченә, киноларда кечкенә рольләрдә төшә башлый.

Беренче зур ролен «Мөлаемлык портреты» () фильмында башкара.

Хәзер дә популяр актриса булып кала. 2016 елда «Данлы егетләр» кинокартинасында уйный.

## Бүләкләре
* 1998 — «Оскар», «Алтын глобус» премияләре — 1997 елда уйнаган «Лос-Анджелес серләре» картинасындагы икенче пландагы хатын-кыз (*фахишә*) ролен башкарган өчен.
 
## Гаилә хәле

* 1980-1989 елларда  «Авыр ил» фильмында төшкәндә танышкан рәссам-грим салучы Рон Бриттонда кияүдә.
* 1993-2002 елларда Алекс Болдуинда кияүдә, 1995 елда кызлары Айрленд туа, 2002 елда аерылышалар.
 
## Әдәбият
# Декабрьдә кабынган йолдызлар. Ким Бейсингер.  «Сөембикә», 2018 ел, декабрь, 64нче бит.

## Сылтамалар
*  Kim Basinger. Encyclopædia Britannica
* Kim Basinger. IMDb
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:АКШ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Төркем:Фотомодельләр
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ киноактерлар гильдиясе премиясе лауреатлары
Сагарчин

**Сагарчин** - бүгенге көндә Ырынбур өлкәсенең Акболак районы территориясендә Казакъстан ягына дәүләт чиге аша үтү өчен пункт. Сагарчин авылы янындагы территориядә урнашкан. Р239 соңгы ноктасы.
Чираттагы пункт - «Жайсан» (Казакъстан).

Төркем:Ырынбур өлкәсе
Төркем:Актүбә өлкәсе
Жайсан

**Жайсан** — бүгенге көндә Казакьстанның Актүбә өлкәсенең Мәртөк районы территориясендә Россия ягына дәүләт чиге аша үтү өчен пункт. Жайсан авылы янындагы территориядә урнашкан. 
Чираттагы пункт — «Сагарчин» (Россия).

Казакьстан Республикасы Хөкүмәтенең 2013 елның 19 июлендәге 697 санлы «*Казакьстан  Республикасы дәүләт чиге аша үткәрү пунктлары исемлеген һәм Казакьстан  Республикасы территориясендә транспорт контроленең стационар постлары исемлеген раслау турында*"гы карары нигезендә эшли.
Статусы-күп яклы (халык-ара), эш режимы-тәүлек буе.

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе
Төркем:Актүбә өлкәсе
Яномами

**Яномами** (, , ) - Бразилия-Венесуэла чигендәге 200-250 авылда яшәүче халыклар төркеме. Яномами (нинам, санума, вайка, яномамо) телләрендә сөйләшәләр. Халыкның күпчелеге мәҗүсиләр; христаннар да бар.
## Тел
Яномаман телләре дүрт төп юрамадан тора: Нинам, Санума, Вайка, һәм Яномамо теле. Шулай юк күп җирле юрамалар һәм диалектлар бар, шулай итеп төрле авыллардан кешеләр бер-берсен аңлый алмаска мөмкиннәр. Күп лингвистлар Яномаман гаиләсен изолят тел дип саныйлар, ул башка Көньяк Америка телләренә бәйләнеше юк дип фараз итәләр. Телнең каян килеп чыгуы билгеле түгел булып кала.

Төркем:Көньяк Америка халыклары
Алма әчелеге

**Алма әчелеге** (НООС-СН2-СН(ОН)-СООН) - ике нигезле оксикарбон әчелеге; тозлары *малат*лар дип атала. Җитешмәгән алма, йөзем, миләш, барбарис, кура җиләге, әфлисун, мандарин, лимон һ.б.н. эчендә бар. Азык-төлек сәнәгатендә (азык өстәмәсе буларак), медицинада кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Әчелекләр
Угыр телләре

**Угыр телләре**  яки угор телләре — Русиядә һәм Маҗарстанда таралган телләр төркеме. Урал телләренең фин-угыр тармагына керә. Сөйләүчеләр саны - якынча 15 млн кеше. Угыр телләре угыр төп теледан килеп чыктылар. Бу тел БЭК III гасыр ахырында формалашкан. Төркем эчендә маҗар теле һәм Уба-угыр телләре  каршы куела.

Төркем:Фин-угыр телләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Кашказан

**Кашказан**() — Өфенең Һупайлы мәхәлләсендәге күл.

Күл Караиделнең уң угында урнашкан. Бу табигый су яткылыгы. Күлнең озынлыгы 1020 м, уртача киңлеге 300 м, уртача тирәнлеге 2,5 м, мәйданы — 13,35 мең.кв.м.

Кулнең Ашказаны исеме күптән онытылган булган, 1870 елгы кеше яшәгән урыннар исемлегендә авыл исемсез су яткылыгы янында дип язылган. Соңгы еллардагы турист схемаларында Сипайлово күле дип билгеләнгән, 1984 елгы картада исеме ялгыш Кашказан дип язылган.

2002 елда күлле тамырдан «культуралаштыру» башлана, төзекләндерү барышында «Кашказан» ял һәм мәдәният паркы төзелә.

Төркем:Уфа
Бәри Бериш

**Бәри Бериш** (,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (2017).
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Манфред Эйген

**Манфред Эйген** (,  — , ) —  (). Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1967).
## Искәрмәләр

Төркем:6 февраль көнне вафатлар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:Физиклар
Төркем:Химиклар
Сокалак

**Сокалак** () - Уфа каласы аша ага торган елга, Агыйдел елгасының уң кушылдыгы.

## Экологиясе

Сокалак нык пычрак елга булып тора.. Экологик хәле үтә кискен. Анда Уфа заводлары һәм фабрикаларының калдык сулары агызыла. Елга Агыйдел суын да нык пычрата.

## Географиясе

Хәзерге вакытта киңлеге уртача 1-2 м, тирәнлеге 20-40 см, озынлыгы — 6 км чамасы.

2007 елда елганың көньяк өлешендәге берничә участогы җир асты торбаларына яшерелә.

## Тарихы

Уфа кремле кәлгәсен нигезләгәндә Сокалак ныгытманың көнчыгыш чиге буйлап үткән була. Кремль Сокалакның Агыйделгә койганчы җирендәге уң ярында биек борынның көньяк читен биләп тора. Көньяк манара Сокалак, шулай ук *Никольская* дип тә йөртелә.

Кала зурайгач Сокалак аның эчендә кала.

Артабан бу тирәдә биш авыл барлыкка килә: Глумилино, Дубово һәм өч Новиковка. Бер Новиковка әле дә бар, ул Ботаника бакчасы һәм Уфа дәүләт нефть техник университетының архитектура факультеты корпуслары тирәсендә урнашкан.

Элек елга буйлап агач агызганнар, анда су чәчәге эшләп утырган, бәрле балыгы (су чисталыгы күрсәткече) үрчегән, ә тамагында балык белән сәүдә итүчеләр балык (мәрсин, чөгә, корман, сыла, кырпа) тулы сүсәннәр тоткан.

Төркем:Уфа
Төркем:Башкортстан елгалары‎
Уфа II шәһәрчеге

**Уфа II шәһәрчеге** (яки **Башкорт**, **Паскерти **, **Башкирти**) — Уфа шәһәренең үзәгендә, хәзерге Пушкин — Яңа күпер — Салават Юлаев проспектының башында урнашкан борынгы шәһәрлек. Бу шәһәрлек урынында I гасырда ук кешеләр яшәгән һәм ул XV—XVI гасырларга кадәр сакланган.

Казынулар барышында монументаль архитектура объектлары: нигезенең киңлеге 10 метр, биеклеге 4-5 метрга җиткән көчле дивар, тирән һәм киң чокыр, туры почмак һәм тирмә рәвешендәге торак эзләре, уртача киңлеге 2 метр, озынлыгы 50 метрдан артык агач күпер, тимер һәм бакыр эретү урыны, алтын остасы остаханасе калдыклары табылды.

Хезмәт кораллары, ташаяк, бизәү һәм корал әйберләре һәм башкалардан, шул исәптән Х–ХIV гасырлардагы 19 көмеш тәңкәдән торган матди мәдәният әйберләреннән зур тупланма җыелган.

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа
Атланта

**Атланта** — Америка Кушма Штатларының Джорджия штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Атланта шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Джорджия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Лоң-Бич

**Лоң-Бич** () — АКШның Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1880 дә нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Омаһа

**Омаһа** () — АКШның Небраска штатында урнашкан шәһәр, Дуглас бүлгесенең административ үзәге.
## Тарих
1854 тә нигезләнә. 1854-1867 елларда - Небраска башкаласы.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Роли

**Роли** () — АКШ шәһәре, Төньяк Каролина штатының административ үзәге.
## Тарих
1792 дә нигезләнә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Халит Фатыйхов

**Халит Фатыйхов** (Халит Шәех улы Фатыйхов, , Исәмәт авылы, Илеш районы, БАССР) — баянчы, Башкортстанның халык артисты (2004), “Татар җыры” халыкара конкурсы (1997) һәм республика филармониялар фестивале (Уфа, 2008) дипломанты.

## Искәрмәләр
Хәвис Каюмов

**Хәвис Каюмов** (Хәвис Мирзаҗан улы Каюмов, ,  — , ) — хуҗалык эшлеклесе, БАССРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1981),  1963-1990 елларда Дүртөйле районының “Победа” күмәк хуҗалыгы рәисе. РСФСР Югары шурасының 8 чакырылыш депутаты.
## Искәрмәләр
Вирҗиния-Бич

**Вирджиния-Бич** () — АКШның Вирджиния штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1906 да нигезләнә. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Башмаков

**Башмаков** — фамилия.
* Дмитрий Башмаков (1792-1835), РИ дәүләт эшлеклесе, Таврия губернасы гражданнар губернаторы,  җитәкчесе (1832-1835). 
* Ибраһим Башмаков (1893-1913), татар шагыйре.  
* Игорь Башмаков (1943-2012), гамәли көнкүреш сәнгате рәссамы, *[[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (1995), [[ТР халык рәссамы]] (2012)*. 
## Моны да карагыз
* Башмаково районы
* Башмаково, *[[топоним]]*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Оболдин

**Оболдин**  — фамилия.
* Савелий Оболдин (1922-1991), сержант, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
----
* Инга Оболдина (1968), кино-театр актрисасы, РФ атказанган артисты (2011).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Стрелков

**Стрелков** — фамилия.
* Игорь Стрелков (*[[Игорь Гиркин]]*, 1970), ДХҖ хәрби-сәяси эшлеклесе. РФ ФСБ органнары хезмәткәре (1996—2013), полковник. 
* Степан Стрелков (1878-1953), табиб, *УАССР атказанган фән эшлеклесе (1938) ([[Ижау]]).*
----
* Инга Оболдина-Стрелкова (1968), РФ кино-театр актрисасы, *РФ атказангн артисты (2011).
*
## Моны да карагыз
* Стрелковка, *[[топоним]]*.
* Стрелково, *[[топоним]]*.
## Шулай ук карагыз
* Стрекалов

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бейкерсфилд

**Бейкерсфилд** — Америка Кушма Штатларының Калифорния штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Бейкерсфилд шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Калифорния шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Санта-Ана

**Санта-Ана** () — АКШның Калифорния штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1869 да нигезләнә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Линкольн (шәһәр)

**Линкольн** () — АКШ шәһәре, Небраска штатының административ үзәге.
## Тарих
1856 да *Ланкастер* исеме астында нигезләнә. 1867 дән - Небраска башкаласы.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Илдар Әхмәтов

**Илдар Әхмәтов**, Илдар Әнвәр улы Әхмәтов (*[[1985 ел]]ның [[8 декабрь|8 декабре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Тукай районы]], [[Боерган (Тукай районы)|Боерган]]*) — татар эстрада җырчысы, «Татар җыры» фестиваленың ун «Алтын барс» призы иясе (*[[2006 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 8 декабрендә Татарстан АССР Тукай районы Боерган авылында өч балалы гаиләдә туган. Илдар кечкенәдән моңлы тавышы белән авыл клубында, мәктәп бәйрәмнәрендә, район буенча үткәрелгән конкурс hәм бәйрәм концертларында катнаша. Абыйсы Ирек тә бик матур тавышлы, ләкин ул жырчы булып китми, туган авылында төпләнә. Апасы Боерганнан 60 км ераклыктагы Мерәс авылында яши, балалар бакчасында мөдир булып эшләгән.

Илдар башта Әлмәт музыка укуханәсен (*[[2005 ел|2005]]*), аннары Казан дәүләт консерваториясенең вокаль факультетын (*[[2010 ел|2010]]*) тәмамлаган.

Шоу-бизнеста 13 ел катнаша (2005 елдан). Сольный концертлар белән чыгыш ясый. Район мәдәният бүлеге җитәкчеләре чакыруы буенча, бер ел Лаеш районы авылында клуб мөдире вазифасын башкарган. Хәзерге вакытта концертларда катнашу белән бергә, Казанның «Ливадия» шифаханәсендә сәнгать буенча оештыручы булып та эшли.

## Иҗаты
Репертуарында татар халык җырлары, композиторлар әсәрләре, эстрада хитлары. Әлфинә Әзһәмова, Алинә Сафиуллина, Ләйсән Гыймаева, Хәния Фәрхи һ. б. белән парлап җырлаган җырлары (*дуэтлар*) да бар.
 
Башкарган җырлары: «Сиңа илтмәгән юл», «Утлы чәчәк», «Хисләргә бирелә идем мин» (*«[[Татар җыры]]» - 2006 лауреаты*), «Авыл баласы», «Мәхәббәтнең юктыр чикләре», «Язмыш хөкеме», «Аерылу», «Буранга уралып», «Яшьлегем син икән», «Саргайма, ялгыз каен», «Гомерлек үкенеч», «Хәерлегә микән», «Парлы бию», «Әбием әкиятләре», «Адаштырып китмә», «Туйлары», «Җәйге иртә», «Адашасым килә», «Сине көтәм», «Гомер генә бер бөртек», «Әйтелмәгән әле сөюләрем» һ. б.

Билгеле җыр җыентыклары (*альбомнары*): 2008 — «*Сагыш*», 2011 — «*Гомер генә бер бөртек*», 2014 — «*Чын күңелдән килә сөясе*» һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Татар җыры» фестиваленың ун «Алтын барс» призы (*[[2006 ел]]дан*).
* TMTV телевидение каналының ике премиясе (*[[2017 ел|2017]]*)

## Гаиләсе
Гаиләсе белән Зур Клыкида яшиләр.
Хатыны Ландыш, Казанда туган, һөнәре буенча икътисадчы, спорт өлкәсендә методист вазифасын башкара. 2008 елның 27 декабрендә өйләнешкәннәр. Ике балалары бар: *[[ул]]лары* Ислам, Айдар.

## Әдәбият
# *Лилия Йосыпова*. Илдар Әхмәтов: «Җырчы булыр өчен 9 ел укыдым». «Ирек мәйданы», 20.12.2018.

## Сылтамалар
*  ildarahmetov797. Instagram.com
*  Илдар Әхмәтов. Вконтактедагы сәхифәсе

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Әлмәт музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Боерган (Буа районы)

**Боерган** (, ) — Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.
 
## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар — 59%, татарлар — 39%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 491 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 63,34%,
татарлар — 31,77%,
башка халыклар — 4,89%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Танылган шәхесләр

* Метри Юман (1885—1939) — чуаш язучысы.
* Нурислам Кадыйров (1926-1993), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зарипова

**Зарипова** — фамилия.
* Әминә Зарипова (1976), спортчы (*[[нәфис гимнастика]]*), тренер, күп тапкырлар дөнья чемпионы. 
* Венера Зарипова (1965), спортчы (*[[нәфис гимнастика]]*), халыкара класслы спорт остасы (1981), ССРБ чемпионы (1981).
*Диана Зарипова (1985), модель, 2004 елгы «Россия гүзәле» конкурсы җиңүчесе.
* Зөлфирә Зарипова (*Зөлфирә Зариф*, 1953), Камал театры артисты, *[[ТР халык артисты]] (2007), [[Муса Җәлил премиясе]] (1989).*
* Илмирә Зарипова (1974), ТР хезмәт, мәшгульлек һәм социаль яклау министры (2014-2019).
* Илсөяр Зарипова (1964), җырчы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2020).
* Лидия Зарипова (1931), терлек тукландыру буенча белгеч, ТР ФА академигы (1995), *[[ТАССР атказанган фән эшлеклесе]] (1980).*
* Резида Зарипова (1974), 1993 елдан Уфа «Нур» театры актрисасы, БР атказанган (2008) һәм халык (2023) артисты.
* Рина Зарипова (1941-2008), журналист, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Тәүзыйха Зарипова (1930), сарык үрчетүче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).*
* [[Чулпан Зарипова]] (*Чулпан Зариф*, 1969), шагыйрә, әдәбият галиме.
* [[Юлия Зарипова]] (1986), спортчы (*йөгерү*), допинг куллану сәбәпле мактаулы исемнәреннән мәхрүм ителгән.
----
* *'Зарипов'''

## Моны да карагыз
* Зарифов

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тиен (акча)

**Тиен** — кайбер төрек халыкларның акча тарихи исеме. Борынгы заманнарда Алтын Урданың, һәм аңардан соң барлыкка килгән дәүләтләрнең акча берәмлеге.

Үзбәк теле, кыргыз, башкорт,  татар телләрдә хәзерге Россия акча берәмлегенең атамасы.
Акчалата берәмлек исеме *тиен* төрки сүздән килеп чыга. Урта гасырларда тиен тиресе кайбер Азия халыкларының акчалата берәмлегенә тиң була.

## Этимология
ТИЕН I[тийĕн], диал. тииң «белка»  
Чаг. рус.*копейка* 
Файл:UZ-1994tiin01.jpg|үзбәк тиене
Файл:KyrgyzstanP1-1Tyiyn-(1993)-doy f.jpg|Кыргыз тиене
Файл:Kazakhstan-1993-Bill-0.01-Obverse.jpg|Казакъстан тиене


## Искәрмәләр

Төркем:Акча
Мәдисон

**Мәдисон** () — АКШ шәһәре, Висконсин штатының административ үзәге.
## Тарих
1829 да нигезләнә. 1836 дан - Висконсин башкаласы.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Татар теленең урта диалекты

**Татар теленең казан (урта) диалекты ** — татар теленең диалектларының берсе.

Урта диалект формалашуга болгар, кыпчак, нугай, фин-угыр, рус телләре йогынты ясаган.

## Таралышы



## Үзенчәлекләре

Башка диалектлардан *й* авазының *җ* авазына күчүе, *қ* һәм *ғ* авазларының , фрикатив *ч* *(щ)* ның, *о* лашкан *а* ның булуы белән аерыла.

* *о*-лашкан *а* куллану: *бала, алма*;
* озын *-өй* *(көйәнтә, сөйәк, чөй)* яки аның урыныа *-ий* куллану : *силәшә (әд. сөйләшә), кийә (әд.көя), сийәк (әд.сөяк)*.
**-ай/әй* куллану (әд. -ый/ий): бармай (әд. бармый), шундай (әд. шундый), карай (әд.карый), сөйләй (әд. сөйли)*
* уӘдәби *К, Г, Х* урынына *Қ, Ғ, Ҳ*куллану:
*қарға (карга), қайғы (кайгы), ақ (ак), ғалим (галим), ҳәтәр (хәтәр)* һ.б.
* *Җ* (җ - лау) : *җаулык (лит. яулык), җөри (йөри), җөз (йөз), җул (юл), җук (юк), җасый (ясый), җегет (егет), җылан (елан), җегерме (егерме)* һ.б.
* фрикатив *Ч* һәм *Җ* куллану: *щәщ* (*чәч*), *сандугащ* (*сандугач*), *жьәй* (*җәй*) һ.б. Дөбъяз ( [[Биектау районы]] һәм [[Әтнә районы]] , һәм башка кайбер сөйләшләрдә каты дҗ һәм тч куллана: *дҗылан* (*елан*) , *дҗакын* (*якын*), *дҗул* (*юл*), *дҗок* (*юк*) һ. б.
* *-асы/әсе* куллану: *барасы бар*; *ул бүген эшкә киләсе* һ.б.
* *-мал(л)ы/мәл(л)е, -әсе/әсе* куллану: *килмәле, укымалы, киласе* һ.б.
* кабатлауларда *гала/гәлә, ыштыр/ештшер* куллану: *баргала, укыштыр'' һ.б.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Норт-Лас-Вегас

**Норт-Лас-Вегас** — Америка Кушма Штатларының Невада штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Норт-Лас-Вегас шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Невада шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Гилберт (Аризона)

**Гилберт ** — Америка Кушма Штатларының Аризона штатында урнашкан зур булмаган шәһәр ().

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәрчек мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Аризона шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Төркем:АКШ шәһәрчекләре
Чесапик

**Чесапик** () — АКШның Вирджиния штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1963 тә нигезләнә. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Дөньядан күчү соборы (Ташкәнт)

**Дөньядан күчү (Успение) соборы**- Рус Православ Чиркәвенең Урта Азия митрополитик округы Ташкәнт һәм Үзбәкстанның Ташкәнт епархиясе кафедраль соборы, Авлиеот урамы, 91-нче йорт адресы буенча, үзәк тимер юл вокзалыннан ерак түгел урнашкан.

Гыйбадәтханә 1877 елда Ташкәнттагы госпиталь зиратында 1871 елда төзелгән Пантелеимон чиркәве иске бинасы урынына төзелә башлый. Аны төзү өчен акча шәһәр халкы тарафыннан корбан ителгән: әйтик, Төркестан генерал-губернаторы К. П. фон Кауфман 3000 сум акча керткән. Беренче гильдиянең Ташкәнт сәүдәгәре Дмитрий Захо иң зур сумманы керткән, ул соңрак 15 ел дәвамында биредә чиркәү старостасы булган.

1878 елда төзелеш эшләре тәмамланган, 1879 елның 31 гыйнварында гыйбадәтханә Бөек укыту һәм Пантелеимон целитель хөрмәтенә изгеләндерелгән.

1922 елда, Урта Азиядә килеп җитүнең күбесе кебек үк, Керем Православие Россия чиркәвенең яңартылган синодын алып баруга күчә. 1933 елда гыйбадәтханә гыйбадәт кылу өчен ябыла, шуннан соң бинада 1945 елга кадәр Урта Азия хәрби округының санитар склады була. 1945 елның декабрендә чиркәү дин тотучыларга әйләнеп кайта, шуннан соң Изге Богородица Успение исеменә кабат изгеләндерелә; шул ук вакытта Ташкәнт епархиясенең кафедраль соборы статусын ала. 1958-1960 елларда Ермоген (Голубев) епискобы вакытында бинаны үзгәртеп коралар, собор шактый киңәйтелә.

1990 еллар башында собор һәм аның гөмбәзләре кыңгыраулар корыла, соборга беркетелгән территория киңәйтелә һәм җылытыла, Соборның эчке җыештырылуы да баерак була. 1996 елның 10 ноябрендә Ташкәнтка Җыенга визиты вакытында Мәскәү һәм Бөтен Русь Патриархы Алексий II гыйбадәт кыла.

Төркем:Ташкәнт
Төркем:Рус Православие Чиркәве
Тәлгать Нигъмәтуллин

**Тәлгать Нигъмәтуллин** (1949-1985) — танылган актер. 1949 елның 5 мартында Кыргызстанның Кызыл-Кыя шәһәрендә туа.

## Биография
Тәлгать Нигъмәтуллин 1949 елның 5 мартында Кыргызстанның Кызыл-Кыя шәһәрендә туа. Әтисе — татар, ә әнисе — үзбәк. Тәлгатьнең әтисе шахтер була, фаҗигале төстә үлә — Тәлгать ике яшь тә тулып өлгермәгән килеш ятим кала. Гаилә фәкыйрьлектә яши. Тәлгать үсмер чагында ук шикәр заводында, итек остаханәсендә эшли башлый. Җирле мәктәп директоры булып эшләгән әнисенә ике малайны үстерү кыенга туры килә һәм Тәлгатьне балалар йортына урнаштыралар.

Ул үз-үзенә бикләнгән, кеше белән аралашмый торган һәм оялчан булып үсә. Русча бик начар сөйләшә, рус телен шомарту өчен «Война и мир»ның ике томын күчереп яза.

Сәламәтлеге дә начар була, рахит белән авырып ала. Әмма физик күнегүләр белән даими шөгыльләнеп, ул чирле малайдан мәһабәт гәүдәле һәм көчле егеткә әверелә.

Тәлгать Нигъмәтуллин үзенең таланты һәм иҗат итү теләгенең көчле булуы аркасында зур шәхес булып формалаша. Малай чагында ук шигырьләр яза, драма түгәрәгенә йөри, бал биюләре белән шөгыльләнә, аннан җиңел атлетика секциясе белән кызыксына, көрәш белән мавыга. Кинорежиссер булу аның иң зур хыялы була.

Мәктәпне тәмамлаганнан соң, ул Мәскәүгә китә — ВГИКка укырга керергә тели. Әмма ВГИКка Тәлгать Нигъмәтуллинны кабул итмиләр. Беренче уңышсызлыктан соң ук, Тәлгать Мәскәүдән китәргә теләми — Цирк һәм эстрада сәнгате училищесына укырга керә. Цирк училищесында укыганда Тәлгать көрәш белән җитди мавыга. Үзбәкстан чемпионы була, СССР чемпионатында мактаулы алтынчы урынны ала.

Гаҗәеп мәһабәт гәүдәле һәм талантлы була: аны «Мосфильм»да күреп алалар һәм 1967 елда «Баллада о комиссаре» фильмында офицер ролен тәкъдим итәләр.

1968 елда Тәлгать Нигъмәтуллинны ВГИКка Сергей Герасимов һәм Тамара Макарованың актерлык остаханәсенә кабул итәләр. Уку елларында ул тулысынча акценттан арына һәм провинциалдан аристократик манералы көнчыгыш кыяфәтле иргә әверелә. Тәлгать бик матур итеп киенә, Пушкинга ияреп шигырьләр яза.

1971 елда ВГИКны тәмамлап, Тәлгать Ташкентка кайта һәм «Үзбәкфильм» студиясендә эшли башлый. Аның «Седьмая пуля», «Встречи и расставания», «Сказания о Сиявуше» фильмнарында рольләре барлыкка килә.

Тәлгать Нигъмәтуллин дүрт дистәләп картинада төшә. Кинода төшү һәм каратэ дәресләре белән генә чикләнми, шигырьләр, проза яза, фильмнар куя.

Актер Үзбәкстандагы бер сектага эләгә, шул секта аркасында Тәлгать Нигъмәтуллин 1985 елның 11 февралендә тәненә 119 җәрәхәт ясап үтерелә.

## Сылтамалар

* Үзбәкстанның ун мәшһүр татары
Унөченче бүлмә

***Унөченче бүлмә*** *(шулай ук «13 нче бүлмә», оригиналда — «Hotel 13»)* — Бельгиянең Studio 100 һәм Nickelodeon каналлары төшергән телевезион тапшыру. Сериал алман телендә булса да, аның дания, швед, ләх һәм татар телләрендәге тәрҗемәләре мәгълүм. Татар телендә сериал «Шаян ТВ» каналында күрсәтелә.

176 сериялек сериал 2 фасылдан тора, һәрбер эпизод якынча 11 минут дәвам итә.

## Рольләрдә

### Төп каһарманнар

### Башка каһарманнар
Дэниел Киз

**Дэниел Киз** (, , Нью-Йорк, АКШ — , Бока-Ратон, АКШ) — америка язучысы һәм филологы.

## Тормыш юлы
Дэниел Киз Бруклинда Россия империясеннән күчеп килгән яһүд эмигрантлары Уильям Киз белән Бетти Алицкиның гаиләсендә туган. Бетти Алицкиның гаиләсе Украинадан Монреаль шәһәренә XIX гасыр ахырында күчеп килгән була. Дэниелның әтисе кулланылган әйберләр сата торган кибет тоткан, ә әнисе косметолог булган.

1950 елда Киз Бруклин көллиятен тәмамлый һәм психология бакалавры дәрәҗәсен ала.  Бер айдан ул Magazine Management наширлек ширкәтенә эшкә урнаша һәм соңрак Marvel Science Stories журналында мөхәррир вазыйфасына билгеләнә.

Кизның беренче хикәясе – «Прецедент» – Marvel Science Stories журналының 1952 елгы май санында басылып чыга. 1959 елда басылып чыккан «Элджернон өчен чәчәкләр» хикәясе һәм аның нигезендә 1966 елда язылган роман Дэниел Кизны данлыклы язучы итә.

1966 елда Дэниел Киз Оһайо университетында матур әдәбият профессоры вазыйфасын ала, ә 2000 елда университетның шәрәфле профессоры исеменә лаек дип табыла.

Ори Васкеска өйләнә, аның белән ике кыз тәрбияләп үстерә.

## Бүләкләр
Дэниел Киз инглиз телендәге фәнни фантастика дөньясында иң абруйлы булган ике бүләккә ия була. 1960 елда «Элджернон өчен чәчәкләр» хикәясе өчен «Һьюго» бүләген ала, ә 1966 елда шул хикәя нигезендә язылган романы өчен «Небьюла» премиясенә лаек була.

## Экранлаштырулар

* 1966 елда Ральф Нельсон «Элджернон өчен чәчәкләр» романы нигезендә «Чарли» исемле фильм төшерә. Чарли Гордон ролен башкарганы өчен Клифф Робертсон «Оскар» премиясен ала.

## Библиография
Романнар:

* *Flowers for Algernon* (1966) / «Элджернон өчен чәчәкләр»
* *The Touch* (1968) / «Кагылу»
* *The Fifth Sally* (1980) / «Бишенче Салли»
* *The Minds of Billy Milligan* (1982) / «Билли Миллиганның акыллары» 
* *The Milligan Wars* (1986) / «Миллиганның сугышлары»
* *Until Death* (1998) / «Үлгәнче»

Хикәяләр җыентыклары:

* *Daniel Keyes Collected Stories* (1993) / «Дэниел Кизның сайланма хикәяләре"

Документаль проза:

* *Unveiling Claudia* (1986) / «Клаудияне чишкәндә» 
* *Algernon, Charlie and I: A Writer's Journey* (2000) / «Элджернон, Чарли һәм мин: Язучы сәяхәте»

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Дэниел Кизның рәсми сайты 

Төркем:АКШ язучы-фантастлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:15 июнь көнне вафатлар
Төркем:1927 елда туганнар
Төркем:9 август көнне туганнар
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Нәгыть

**Нәгыть** яки **нәгът-и шәриф** — Көнчыгыш шигъриятендә Мөхәммәд пәйгамбәрне мактап язылган шигырь, пәйгамбәрнең эчке һәм тышкы барлыгын шигырь белән язарга омтылыш.

## Тарих
Гарәп әдәбиятында хәзрәти Хәсән, Кәгъб Ибн-ү Зөхәйр, фарсы әдәбиятында Сәгъди (1205—1292), Урфи, Җәлаләтдин Руми (1207—1273), Фөзүли, төрки әдәбиятта Нәби, Шәйх Галиб, Госман Шәмс һ. б. әдипләрнең *нәгът-и шәриф* язулары билгеле.
 
Мөхәммәд пәйгамбәрне мактап, *нәгыть* кебек әсәр язу эшенә иң сәләтле каләм ияләре генә алынган. Элек халык арасында гаять популяр булган әлеге төр әсәрләрдә Мөхәммәд пәйгамбәрнең «Аллаһ тарафыннан сайлап алынуы, бу дөньяны аның өчен яратуы» турында әйтелә.

Мөхәммәд пәйгамбәрне олылап, мактап, мөселманнар *салат-салават* әйтәләр. Аларда шулай ук пәйгамбәрнең башыннан кичкәннәрне, тормыш юлын сөйләү дә еш кулланылган:
 
Атаң-анаң вафаты сәне ятим калдырды,
Сәне Аллаһ үстерде, йә Мөхәммәд Мостафа.

## Эпитетлар
Көнчыгыш шигъриятендә Мөхәммәд пәйгамбәр өчен кулланылган кайбер эпитетлар:
* *Рәсүл, Рәсүллуллаһ* — илче, Аллаһ тарафынан илаһи китап белән, илаһи миссия белән кешеләргә җибәрелгән пәйгамбәр.
* *Хәбибуллаһ* — сөекле, сөелгән (Аллаһның иң сөекле колы).
* *Хәлиуллаһ* — чын, самими дус (Аллаһның иң тугъры һәм самими дусты).
* *Нәбиуллаһ* — Аллаһы тарафыннан колларына илаһи хөкемнәрен аңлату вазифасы йөкләнгән кеше.
* *Хәйрүл-халкиллаһ* — хәерле (Аллаһы барлыкка китергән адәмнәрнең иң хәерлесе, бөеге).         .
* *Шәфигу-л-мөзнибин* — өммәтенең гөнаһларына шәфәгать күрсәтүче һ. б.
## Татар әдәбиятында нәгыть жанры
Фольклор әсәрләрендә (*бигрәк тә, [[мөнәҗәт]]ләрдә*) нәгытькә мисаллар күп.

Нәгыть жанрының татар әдәбиятында уңышлы үрнәге итеп Әбелмәних Каргалыйның (*[[1782 ел|1782]]—[[1826 ел|1826]]?*) «Мәдхе рәсүл» әсәрен күрсәтергә мөмкин. Шагыйрь әлеге әсәрендә пәйгамбәрнең кеше буларак күркәм сыйфатларына соклана. Пәйгамбәрне мактар өчен шагыйрь «Сөрүре галәм» (*галәм сөенече*), «хәбибе хәбрия» (*Аллаһның сөеклесе*), «зи сәгадәт» (*искиткеч зур бәхетле*) эпитетларын кулланган. Рәсүлнең кешелек өчен эшләгән иң зур эшләренең берсе — халыкны әдәпкә өйрәтүе, ди:

## Моны да карагыз
* Хилйә
## Әдәбият
#  *[[Хатыйп Миңнегулов|Миннегулов Х.]], [[Шәйхлислам Садретдинов|Садретдинов Ш.]]* XIX йөз татар әдәбияты ядкярләре. Казан: Казан университеты нәшрияты, 1982.
# Хан кызы: мөнәҗәтләр (*төзүчесе* Җ. Г. Зәйнуллин). Казан: «Мәгариф», 1994.
# *[[Әлфинә Сибгатуллина|Сибгатуллина Ә.]]* Татар дини-суфи әдәбияты. Казан: Казан университеты басмаханәсе, 2013. ISBN 978-5-00019-048-7
## Сылтамалар
* *M. Es’ad Coșan*.  Төрек әдәбиятында нәгытьләр.  dervisan.com 

## Искәрмәләр


Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Әдәбият терминнары
Төркем:Дини әдәбият
Төркем:Мөхәммәд
Щ-402

**Щ-402** — дизель-электр торпедлы су асты көймәсе Щ — «Щука» проекты.

## Совет-фин сугышы
Ак финнәр белән сугыш башлангач, Төньяк флоты сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.

## Бөек Ватан сугышы
Бөек Ватан сугышын да төньякта каршылый. Төньяк флотның су асты көймәләре бригадасы 3нче дивизионына кертелгән, командиры Н. Столбов булган «Щ-402» су асты көймәсе 1941 елның 14 июлендә Порсангерфиордка үтеп керә һәм,  совет су асты көймәләреннән беренче булып дошманга һөҗүм итеп, Хоннингсвог портында якорьда торган 3 мең *т* сусыешлы «Ханау» пароходын шартлата. «Щ-402» су асты көймәсе экипажы, үзенең һәлакәтенә кадәр дошманның 11 транспортын һәм су асты көймәсен юкка чыгара. Су асты көймәсенә «*гвардия*» исеме бирелә, ул Кызыл Байрак ордены белән, ә көймә  командиры Н.Г. Столбов икенче Кызыл Байрак ордены бүләкләнә,  аңа чираттан тыш 3нче ранг капитаны дәрәҗәсе бирелә.
  
1942 елның 14 августында сугышчан бирем үтәп кайтып килгәндә, аккумулятор батареяларын корганда су тудыргыч шартлап, көймә экипажыннан 19 кеше (*командирны да кертеп*) һәлак була. «Щ-402» су асты көймәсе (*командиры* А.М. Каутский) 1944 елның 21 сентябрендә торпеда йөртүче «Бостон» совет хәрби очкычы тарафыннан, ялгышлык белән, торпеда һөҗүменә дучар була һәм барлык экипажы белән су төбенә китә.

## Командирлар
* Николай Столбов 1940-1942 елларда «Щ -402» су асты көймәсендә хезмәт итә
* А.М. Каутский

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* Великая Отечественная под водой // Щ-402
* П. Веселов. Отвага, мужество, находчивость… — «Моделист-конструктор», 1983, №7 на сайте hobbyport.ru 
* Щ-402 (бывшая Щ-314) на сайте submarine-at-war.ru

Төркем:Баткан кораблар
Төркем:Су асты көймәләр
Зәбир Гыймайкин

**Зәбир Гыймайкин** (Зәбир Галим улы Гыймайкин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, КПССның Барда район комитетының 1 нче сәркәтибе (1961-1962, 1965-1973).
Кейп-Корал

**Кейп-Корал** — Америка Кушма Штатларының Флорида штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Кейп-Корал шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Флорида шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Браунсвил

**Браунсвил** () — АКШның Техас штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1845 тә нигезләнә. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Тәнзимат

**Тәнзимат** яки **Тәнзыймат** (госман. تنظيمات — «тәртипкә салу», «җыентык») — Госман Императорлыгында 1839—1876 елдарда, беренче госман башкануны кабул ителгән чорда, җәмгыятне яңарту ислахларының атамасы.
Хәлил Әбүбәкерев

**Хәлил Әбүбәкерев** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, КПССның Барда район комитетының 2 нче (1983-1986) һәм 1 нче (1990-1991) сәркәтибе, Барда райбашкармасы рәисе (1970-1987).
Михаил Вагин

**Михаил Вагин** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Коми-Пирмәк округ комитетының 2 нче сәркәтибе (1944-1946), ВКП(б)/КПССның Кочево (1939-1944), Барда (1946-1949) һәм Пермь-Сырга (1951-1955) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.
Мери Поппинс кире кайта

**«Мери Поппинс кире кайта»**  ()&nbsp;— Памела Трәверснең нәнә-сихерче Мери Поппинс турындагы китаплар сериясенә нигезләнеп төшерелгән лык музыкаль филм; 1964 елда төшерелгән бер үк исемле филмнең дәвамы (сиквелы).

Төркем:АКШ фильмнары
Әбүләла әл-Мәәрри

**Әбүләла әл-Мәәрри** (), Әхмәд бин Габдулла бин Сөләйман Әбүләла әл-Мәәрри әт-Тәнухи — X гасырда Якын Көнчыгышта билгеле булган гарәп шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
973 елда Хәлеб әмирлегенең (*хәзерге [[Сүрия]]нең Идлиб мөхәфәзәсе*) Мәәррәт ән-Ногман () шәһәрендә югары гыйлемле филолог гаиләсендә туган.

Өч яшьлек чагында сукырая. Балачагыннан телләр өйрәнүгә һәм шигърияткә чиксез зур сәләтен күрсәтә. Үз-үзен «пәйгамбәр» дип атаучы, ватандарлык рухында язылган шигырьләре белән барлык гарәп дөньясына танылган илгизәр шагыйрь Әл-Мөтәнәбби (*[[915 ел|915]]—[[965 ел|965]]*) иҗаты белән мавыга. Әл-Мөтәнәбби шигырьләре мәҗмүгасына сокланып, аларга «*Аллаһ могҗизасы*» исемендәге комментарийлар яза. Соңрак үзе дә «*Мәҗбүри булмаганның мәҗбүрилеге*» исемле шигырьләр китабы иҗат итә, шигырьләрендә  үзен фәлсәфәче-һуманист итеп күрсәтә, социаль тигезсезлекне тәнкыйтьләүче буларак таныла.

Проза белән язылган «*Ярлыкау турында юлламалар*» һәм «*Фәрештәләр турында юлламалар*» исемле әсәрләрендә «җанның мәңгелек булуы» һәм теге дөнья (*ахирәт*) турындагы идеяләрне кабул итмәвен күрсәтә, шулай дип раслаучыларны мыскыл итә.

Җир шары һәм анда яшәгән барлык тереклек ияләре Аллаһ кодрәте белән түгел, бәлки табигый процесслар нәтиҗәсендә барлыкка килгәннәр, дигән фикерне алга сөрә.

## Әдәбият
# Мудрость тысячелетий. Энциклопедия. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003, 198-199 битләр. ISBN 5-224-00562-0 
## Сылтамалар
*   Аl-Maʿarrī. Encyclopædia Britannica 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Әлифба буенча фәлсәфәчеләр
Төркем:Сүрия шагыйрьләре
Төркем:Сүрия фәлсәфәчеләре
Төркем:Гарәп фәлсәфәчеләре
Төркем:Гарәп шагыйрьләре
Төркем:Сукыр кешеләр
Төркем:XI гасыр фәлсәфәчеләре
Салих Абдалов

**Салих Абдалов** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ВЛКСМның Барда район комитетының 1 нче сәркәтибе (1954-1957), КПССның Барда район комитетының 2 нче сәркәтибе (1962), Барда райбашкармасы рәисе (1970-1987)..
Андрей Кайдалов

**Андрей Кайдалов** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Киров шәһәр комитетының 2 нче сәркәтибе (1937-1938), ВКП(б)ның Сталин (Пермь, 1936-1937), Юго-Осокински (1944-1948) һәм Барда (1949-1950) район комитетларының 1 нче сәркәтибе.
2019 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2019 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Гыйнвар]]
* 4 гыйнвар — Мөсәгыйть Хәбибуллин (91), Татарстанның халык язучысы, Тукай бүләге иясе.
* 12 гыйнвар — Габбәс Мөхәммәтшин (83),  урынбасары, *[[ТАССР атказанган төзүчесе]]*.
* 14 гыйнвар — Гомәр Мәрдәнов (88), актер, режиссер, Әтнә театрына нигез салучы.
* 13 гыйнвар — Басыйр Рафиков (97), татар шагыйре (Магнитогорски). 
* 16 гыйнвар — Илһам Шакиров (83), бөек татар җырчысы.

## [[Февраль]]
* 16 февраль — Венера Ихсанова (85), журналист, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1974).*
* 17 февраль — Заһир Вәлитов (78), Гафури театры артисты, РФ, БР халык артисты, С. Юлаев премиясе.
* 25 февраль — Җәүдәт Дәрзаман (73), шагыйрь, журналист.

## [[Март]]
* 14 март — Илгиз Кәримов (77), журналист, публицист, тәрҗемәче.

## [[Апрель]]
* 6 апрель — Рифгать Әбдиев (92), уйлап табучы, кибернетик, фән докторы, профессор.
* 8 апрель — Василий Лихачев (67), дәүләт эшлеклесе, юрист, Татарстан Дәүләт шурасы рәисе, ТР вице-президенты, Россиянең Аурупа берлегендә даими вәкиле.
* 18 апрель — Айрат Ибраһимов (83), татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист (Сембер).

## [[Май]]
* 9 май — Сергей Доренко (59), Россия журналисты, теле- һәм радиотапшырулар алып баручы, комментатор, продюсер.

## [[Июнь]]
* 26 июнь — Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин (72), БР мөфтие.
* 30 июнь — Әмир Камалиев (59), драматург, актер.

## [[Июль]]
* 9 июль — Рип Торн (88), америка актеры, «Эмми» премиясе лауреаты (1996).

## [[Август]]
* 17 август — Илмир Имаев (68), блогер, хокук яклаучы, сәяси тоткын.

## [[Сентябрь]]
* 10 сентябрь — Альберт Разин (79), удмурт галиме, җәмәгать эшлеклесе. 
* 14 сентябрь — Муса Сираҗи (80), шагыйрь.

## [[Октябрь]]
* 9 октябрь — Җәүдәт Миңнуллин (64), татар тарихчысы, Казан университеты фәнни китапханәсенең элекке мөдире. 
* 11 октябрь — Алексей Леонов (85), совет космонавты, ССРБ-ның очучы-космонавты (1965), ике тапкыр Советлар Союзы Герое (1965, 1975).
* 12 октябрь — Рада Нигъмәтуллина (88), сынчы.

## [[Ноябрь]]
* 7 ноябрь — Талха Гыйниятуллин (94), БР халык язучысы.
* 29 ноябрь — Рафаэль Сәхәбиев (68), татар опера җырчысы.

## [[Декабрь]]
* 3 декабрь — Исламия Мәхмүтова (76),  РСФСР-ның атказанган, Татарстанның халык артисты.
* 10 декабрь — Юрий Лужков (83), Россия сәяси эшлеклесе, 18 ел дәвамында (1992—2010) Мәскәү хакиме (мэр) булып эшләгән.

## Шулай ук карагыз
* 2018 елда вафатлар исемлеге
* 2020 елда вафатлар исемлеге

## Искәрмәләр


*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Александр Махнутин

**Александр Махнутин** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, КПССның Барда район комитетының 1 нче сәркәтибе (1937-1943).
Федор Ланцев

**Федор Ланцев** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Барда МТСы рәисе (1946-1953, 1955-1958), Барда райбашкармасы рәисе (1959-1962).
Кәрибулла Миңнуллин

**Кәрибулла Миңнуллин** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, Барда райбашкармасы рәисе (1937-1944), Уса җитен заводы директоры (1944-1945).
## Искәрмәләр
Микайла Ермолаев

**Микайла Ермолаев** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, ВЛКСМның Чермоз район комитетының 1 нче сәркәтибе (1952-1955), Ильински райбашкармасы рәисе (1964-1973), КПССның Барда район комитетының 1 нче сәркәтибе (1973-1985).
## Искәрмәләр
Сприңфилд (Миссури)

**Сприңфилд** () — АКШның Миссури штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1835 тә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Җәксон (Миссисипи)

**Джексон** () — АКШның Миссисипи штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1821 дә Миссисипи штаты башкаласы буларак нигезләнә. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
USS John S. McCain (DDG-56)

**USS John S. McCain (DDG-56)** — УРО тибындагы эсминец «Арли Бёрк» тибы. 
 
АКШның Bath Iron Works верфенде төзелгән, хәрби-диңгез көчләренең Япониядә урнашкан Йокосука, диңгез станциясендә хезмәткә билгеләнгән.

USS John S. McCain 1999 елда диңгезгә чыккан. Аның экипажы - 327 кеше. Кораб ракеталар, зенит һәм артиллерия җиһазлары белән җиһазландырылган. Корабта шулай ук боралак урнаша. Кораб АКШ хәрби-диңгез көчләре адмираллары, сенатор Джон Маккейнның бабасы һәм әтисе хөрмәтенә аталган.

Джон Маккейн үзенең Твиттерында корабтагы хәрбиләр өчен дога кылганын язган.

## Хәрби хезмәт
21 август 2017 ел. Малакка бугазы. АКШ хәрби-диңгез көчләренең "Джон Маккейн" исемле ракеталы хәрби корабы Сингапур ярлары янында Alnic MC нефть тенкерына бәрелгән.

Бәрелү хәрби кораб Сингапур портына кергән вакытта, җирле вакыт белән 06:24тә (Казан вакыты белән: 00.24) булган, дип хәбәр итә The New York Times. Нефть танкерында Либерия байрагы булган.

Бәрелү нәтиҗәсендә биш хәрби яраланган, тагын 10 хәрби хәбәрсез югалган. Эзләү-коткару эшләре алып барыла. Корабның арткы өлеше зыян күргән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* АКШ хәрби корабы нефть танкерына бәрелгән

Төркем:АКШ хәрби кораблары
Төркем:Эскадра мина ташучылар
Форт-Коллинс

**Форт-Коллинс** — Америка Кушма Штатларының Колорадо штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Форт-Коллинс шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Колорадо шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Миңнуллина

**Миңнуллина** — фамилия.
* Айгөл Миңнуллина (1987), Камал театры артисты (2009 елдан).
* Асия Миңнуллина — рәссам-сынчы, *[[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (2006), [[Тукай премиясе]] (2010).*
* Йолдыз Миңнуллина (1985), шагыйрә.
* Ләлә Миңнуллина — драма актрисасы, *[[ТР халык артисты]] (1999)*.
* Талия Миңнуллина, ТР ИҮА җитәкчесе (*[[2014 ел]]ның [[17 октябрь |17 октябреннән]]*).
----
* **[[Миңнуллин]]**
## Моны да карагыз
* Миңлебаев
* Миңнебаев
* Миңнегулов
* Миңнеханов
* Минһаҗев
* Минһаҗетдинов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Малакка бугазы

**Малакка бугазы** (, ) — Малакка ярымутрауы (көнбайыш Малайзия) һәм Индонезияның Суматра утрауын айырыусы бугаз.
## Малакка бугазың икътисадый әһәмияте
Стратегик һәм икътисадый планда Малакка бугазы, Сүәеш һәм Панама каналлар белән беррәттән, — иң мөһим диңгез юллары.

## География
Бугаз киңлеге — 2,5 дан 40 кмга кадәр. Иң зур тирәнлек — 113 метр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Азия бугазлары
Төркем:Сингапур
Ашрамам Шри Кришна Свами Гыйбадәтханәсе

**Ашрамам Шри Кришна Свами Гыйбадәтханәсе** - ул Көньяк Һиндстанда, Кералада, Коллам районында Аштамуди Күле ярларында урнашкан Шри Кришна гыйбадәтханәсе. Монда Наванит Кришнан яки Май белән Кришна формасындагы Ходай Кришнага табыналар. Гыйбадәтханә тау өстендә урнашкан, ул якындагы урыннан җир казып ясалган, бу урын хәзер гыйбадәтханә буасы булып тора.
Шулай ук табыныла торган суб-Ходайларга Свами Аййяпан керә (бу Сабаримала бүләгенең 18 изге баскычы белән аерым гыйбадәтханә бинасы), Нага Дэваталар һәм Наваграхалар керә. 
Коллам пурам - ул ун көнлек фестивальнең кульминациясе, гадәттә ул Ашрамам Шрикришна Свами гыйбадәтханәсендә апрельдә була.

## Шулай ук карагыз
* Коллам пурам

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Наваграхаларга табыну
Керич бугазында инцидент

**Керич бугазында халыкара инцидент** 2018 елның 25 ноябрь көнне барлыкка килде. РФ Кораллы Көчләре. һәм Яр буен саклаучы Чик буе хезмәте РФ ФИХ кораблары корал кулланып Украинаның өч хәрби корабын һәм андагы диңгезчеләрне әсир итеп алганнар.

## Вакыйгалар
## Вакыйгалар барышы
25 ноябрь көнне 2018 елны Украинаның ике кече броньланган артиллерия катеры — «» и «»— һәм рейд буксир «Яны Капу», Одессадан Мариупольга Керич бугазы аша узырга омтылганнар.

Украина флотилиясе күчүне  башкара

Россия хәрбиләре Кырым ярлары буенда өч украин корабына ут ачып тоткарлады.

Украинаның алты хәрбие яраланган дип хәбәр ителә. Өч корабта барлыгы 23 кеше булган.

Украина ягы бу хәл украин көймәләре Россия суларыннан чыккач булды ди.

ФСБ корабларының Россия суларына канунсыз рәвештә керүен хәбәр итә.

Россия хәрбиләре Киреч бугазында Украинаның өч хәрби корабын һәм андагы диңгезчеләрне әсир итеп алды. Аларга Россия чикләрен бозу гаебе йөкләнгән. Украина аларны хәрби әсирләр дип таный. Украина диңгезчеләрен азат итү таләбе белән Дональд Трамп һәм Ангела Меркель Россиягә мөрәҗәгать итте.

Трамп Аргентинада Путин белән очрашудан баш тартты.

## Искәрмәләр

Төркем:Кораллы низаглар
Кали-Гандаки

**Га́ндак** (**Нараяни**; Непал телендә: कालीगण्डकी नदी, Һинди телендә: कालीगण्डकी) — Непалда һәм Һиндстанда елга, Непалның дүрт иң зур елгаларының берсе.
Өске агымында елга *Ка́ли-Га́ндак* исеменә ия. Елганың башы Гималайларда, тамагы Музтанг-Кхола һәм Кьюгома-Кхола елгаларының кушылган урыны..
Елганың бассейны Непалның үзәк өлешен алып тора. Елганың башлары янында Мустанг патшалыгы урнашкан, ул Тибет белән янәшә. Елга Гангка Патна (Һиндстан) районы тирәсендә коя.
Тарихта үзән Һиндстан һәм Тибет арасында сәүдә юлы һәм тоз белән сәүдә юлы буларак мәгълүм.
Елга үзәне Гималайлар сыртын һәрберсе 8000 м дан югары булган дөньяның ике иң өске түбәсе - Аннапурна һәм Даулагири арасында кисүе белән мәшһүр, түбәләр арасында ара - 35 км. Бу урында елга 2540 метр биеклегендә ага, шуңа күрә Калигандак тарлавыгы - дөньяда иң тирән тарлавык.

## Тарихи мәгълүматлар
XVI гасырда елга үзәнендә Чаубиси морзалыклар конфедерациясе барлыкка килде, ул 1786 елга кадәр булган.
Непалда гражданнар сугышы вакытында үзән кайвакыт Маоистлар контроле астына төшкән. Үзән аша туристик трассалар үткәнгә күрә, Маоистлар туристлардан якынча 5-10 доллар салым җыйганнар, моны "үз ихтияр" буенча бүләк яки төркемнәрне "саклау" өчен акча дип атаганнар, моның өчен салым ике мәртәбә алынмасынга язулар биргәннәр. Туристлар саны күп булса да, Маоистлар һәм туристлар арасында инцидентлар булмаган.

## Традицион һәм популяр мәдәнияттә
* Гандаки елгасы борынгы Санскрит эпосы Махабхаратада искә алына.
* Аның эволюциясе Шива-пуранада, Кумарахандта, Шанкхачуданы үтерү бүлегендә тасвирланган.
* Дэйвид Аттенбороуның икенче табигать документаль сериалы "The Living Planet"-ның Кали Гандаки Тарлавыгында уза. 

## Галерея

Файл:Kali_Gandaki_valley.jpg|Муктинатхка юлдан Гандака үзәненә күренеш
Файл:Kali Gandaki Valley, View, Mustang, Nepal, Himalaya.jpg|Мустанг районында Гандак
Файл:Kaligandaki_ghasa.jpg|Аннапурна һәм Дхаулагири арасында Гандак


## Искәрмәләр

Төркем:Һиндстан географиясе
Төркем:Азия елгалары
Стерлиң-Һайтс

**Стерлиң-Һайтс** () — АКШның Мичиган штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1968 дә нигезләнә. 
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Һартфорд (Коннектикут)

**Һартфорд** () — АКШның Коннектикут штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1637 дә нигезләнә. 1875 тән башлап Коннектикут башкаласы.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре
Таттва-самаса

«**[[Таттва]]-самаса**» (Санскрит телендә: Tatva-sâmâsa — төп принципларның кушылуы, хакыйкать системасы) — Һинд санкхья фәлсәфәсенең трактатларының берсе, XVI гасырдан да соңрак барлыкка китерелмәгән һәм авторы мәктәпнең нигезләүчесе — Капила.

Бу зур булмаган 22 (25) параграфтан (сутралардан) тора һәм 54 кенә сүздән гыйбарәт. Терминологиянең үзенчәлекләре булуга карап аның кыскалыгы аңа берничә комментарны китереп чыгарган. Аларның берсе («Санкхья-крама-дипика») Джеймса Балантайнның: «Lecture on the Sânkhya Philosophy» (Мирзапур, 1850) хезмәтендә бастырылган булган.

Төркем:Һинд дине
Прово

**Прово** — Америка Кушма Штатларының Юта штатында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Прово шәһәре  елда нигезләнгән.

## Халык саны

## Географиясе

Шәһәр мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Юта шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:АКШ шәһәрләре
Спрингфилд (Иллинойс)

**Сприңфилд** () — АКШның Иллинойс штатында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1819 да нигезләнә. 1830-еллардан башлап Иллинойс башкаласы.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:АКШ шәһәрләре