open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Селен

**Селен** (, Se) — Менделеевның периодик таблицасының 4 период,  16 төркем элементы. Тәртип номеры - 34.
Атом массасы элемент 78,971(8)

Киселештә ялтыраучан, соры төстә (аллотроп формасы тотрыклы, тотрыксыз формалары — кызыл төснең төрле төсмерләрендә). Халькогеннарга карый. Металл түгел.

## Символы
Селен элементының символы — Se (*Селен* тип укыла).

## Тарихы
1817 елда Й. Я. Берцелиус тарафыннан ачылган.

Берцелиус Готлиб Ган белән бергә күкерт кислотасында өлешчә кызыл, өлөшчә көрәнсу утырмаларын тикшергәннәр.

Тикшерүләрендә ул әлегә кадәр билгеле булмаган, сыйфатлары буенча теллурга охшаш металл таба. Теллур — Җир планетасының исеме, Берцелиус үзе әйтүенчә, аны шул аналогия нигезендә яңа матдәне Селен (Ай планетасы) дип атый (грек σελήνη)

## Үзенчәлекләре
Селенның агулы булуы соңрак ачыкланган. 
1954 елда селенның микроорганизмнар өчен биологик әһәмиятенең беренче билгеләре табыла.. 1957 елда имезүселәр биологияһында селендың мөһим роле асыклана..

1970-енче елларда үзара бәйсез ике энзим төркемендә селен барлыгы ачыклана, соңыннан аксымнарда селеноцистеин табыла

## Исеменең килеп чыгышы
Атамасы  — Ай планетасыннан. Элемент табигатьтә аның белән химик яктан охшаш теллурның (Җир хөрмәтенә аталган) иярчене булуы белән бәйле.

## Табигатьтә

Җир кабыгында селен нисбәте — 500 мг/т. Селен 37 минерал барлыкка китерә, алар арасында беренче чиратта ашавалит FeSe, клаусталит PbSe, тиманнит HgSe, гуанахуатит Bi2(Se, S)3, хастит CoSe2, платинит PbBi2(S, Se)3 булырга тиеш. Сирәк кенә селен самородогы очрый. Төп сәнәгать әһәмиятенә сульфид ятмалары ия. Сульфидларда селен микъдары  кадәр тирбәлә. Диңгез суында селен концентрациясе . Кавказ Минераль суларында селен  тәшкиләтле чыганак бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Селен// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 23-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Селен//Большая российская энциклопедия
* Селен на Webelements
* Селен в Популярной библиотеке химических элементов 
* Селен на сайте Петера ван дер Крогта 

Төркем:Химик элементлар
Криптон

**Криптон** (, Kr) — Менделеевның периодик таблицасының 4 период,  18 төркем элементы. Тәртип номеры - 36.
**Криптон** — инерт бер атомлы газ, төсе, тәме һәм исе юк. Элементның атом массасы 83,798(2).

## Символы
Криптон элементының символы — Kr (*Криптон* тип укыла).

## Тарихы
Криптон 1898 елда инглиз химиклары *Уильям Рамзай* һәм *Морис Траверс* тарафыннан табылган. Алар һавадан кислородны, азотны, аргонны чыгарып беткәннән соң спектраль ысул белән ике газ торып калуын ачыклый: криптон ( — «яшерен», «сер саклаучы») һәм ксенон («ят», «гадәттән тыш») булып чыга алар.

## Табигатьтә
Атмосфера һавасында күләме буенча 1,14%, атмосферада гомуми запасы 5,3м³. 1 м³ һавада якынча 1 см³ криптон бар.

Һавадан криптон алу бик күп энергия таләп итә.

Җиһанда криптон һәм водород нисбәте даими булып кала. Монан йолдызлар арасындагы матдә криптонга бай дигән нәтиҗә ясарга мөмкин. Шулай ук 0503-289 RE санлы ак кәрләдә криптон бар. Ул кояштагыга караганда 450 тапкыр артык булып чыга, әмма әлегә кадәр моның сәбәпләре билгесез.

## Физик үзенчәлекләре
Криптон — инерт газ, төссез, тәме булмаган һәм иссез (6 атмосфера басым ясаганда хлороформга охшаган кискен исле булып китә). Тыгызлыгы стандарт шартларда 3,745 кг/м3 (һавадан 3 тапкыр авыр). Нормаль һава басымында криптон 119,93 (-153,415&nbsp;°C) температурада суга әйләнә, 115,78 (-157,37&nbsp;°C) температурада ката. Шулай итеп, ул сыек фазада якынча дүрт градус температура диапазонында гына яши.

Диамагнит үзенчәлекле. Магнитка сизгерлеге −2,9·10−5. Полярлашу .

Ионлашу энергиясе  (),  ().

## Биологик әһәмияте
Криптонның тере организмга тәэсире начар аңлашыла. Аны водолазлар эшендә тын алу катнашмалары составында һәм кан басымы югары булганда анестезия чарасы буларак файдалану мөмкинлекләре тикшерелә..

### Физиологик тәэсире
3,5 атмосфера басымы астында криптонлы газ катнашмаларын сулаганда наркотик эффекты күзәтелә.

## Әдәбият
* Криптон// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 13-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Криптон//Большая российская энциклопедия
* 
*  YouTube)
* [www.mining-enc.ru/k/kripton/ Криптон] сайтында «тау энциклопедиясе»
* Криптон Webelements
* Химик элементларның популяр китапханәсе Криптон

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Рубидий

**Рубидий** (, Rb) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  1 төркем элементы. Тәртип номеры - 37. Гади матдә **рубидий** — йомшак, тиз эрүчән селтеле металл, көмешсу-ак төстә.

## Символы
Рубидий элементының символы — Rb (*Рубидий* тип укыла).

## Үзенчәлекләре
Металлик рубидий металлик калийга һәм металлик цезийга тышкы күренеше, йомшаклыгы һәм ток үткәрүчәнлеге белән охшашлыкка ия. Рубидийны ачык һавада саклау ярамый, чөнки барган реакцияләрдә бик күп елылык бүленеп чыга, хәтта кайсы бердә металлның кабынып китүенә дә китерүе ихтимал. Рубидийның суга караганда тыгызлыгы югары, шуңа күрә башка селтеле металлар төркеменнән аермалы рәвештә, суда бата.

## Тарихы
Рубидий 1861 елда Роберт Вильгельм Бунзен һәм Густав Роберт Кирхгоф тарафыннан ачыла.

Алар спектраль анализ ярдәмендә алюмосиликатларны тикшергәндә яңа элемент табалар. Элементның спектр хасиятләре куе кызыл төстә булганлыктан, аңа рубидий дигән исем биргәннәр (латинча *rubidus* "куе кызыл ").

### Ятмалары
Рубидий кергән минераллар (лепидолит, циннвальдит, поллуцит, амазонит), Германия, Чехия, Словакия, Намибия, Зимбабве, Төркмәнстанда һәм башка илләрдә табыла.

### Җиһанда
Аномаль югары микъдар рубидий Торн — Житков объектларында (объекты Торна — Житков) күзәтелә (кызыл гигант яки сверхгигант, аның эчендә нейтрон йолдыз бар).

## Әдәбият
* Рубидий//Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* *Перельман. Ф. М.* Рубидий и цезий. М.: АН УССР, 1960. 140 с. с илл.
* *Плющев В. Е., Степин Б. Д.* Химия и технология соединений лития, рубидия и цезия. — М.-Л.: Химия, 1970. — 407 с.
* 

## Сылтамалар
* Рентгений//Большая российская энциклопедия
* Рубидий
* Рубидий на Webelements
* Рубидий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Стронций

**Стронций** (, Sr) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  2 төркем элементы. Тәртип номеры - 38. Атом массасы 87,62(1) а. ер м. Гади матдә **стронций** — йомшак, җиңел чүкелүчән һәм сыгылмалы селтеле металл, көмөш-ак төстә. Югары химик активлыгына ия, һавадагы кислород һәм дым белән тиз арада реакциягә керә, сары оксид элпәсе белән каплана.

## Символы
Стронций элементының символы — Sr (*Стронций* дип укыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп чыгышы
Элемент 1764 елда шотланд авылы Стронти́ан янында(, )кургаш руднигында стронцианит минералында табыла, яңа элементка исем шуннан алып бирелә. Бу минералда яңа металл оксиды барлыгы 1787 елда Уильям Крюйкшенк һәм Адер Кроуфорд тарафыннан ачылган. 1808 елда сэр Һемфри Дэви саф формасында аерып алган.

## Табигатьтә
Югары химик активлыгы аркасында стронций ирекле рәвешендә очрамый. Ул якынча 40 минерал составына керә. Аларның иң мөһиме — целестин SrSO4 (51,2 % Sr). Шулай ук стронцианит SrCO3 (64,4 % Sr) чыгарыла . Бу ике минерал сәнәгать әһәмиятенә ия. Стронций ешрак төрле кальцийлы минералларга кушылган була.

Стронцийның башка минераллары арасында :

* SrAl3(AsO4)SO4(OH)6 — кеммлицит;
* Sr2Al(CO3)F5 — стенонит;
* SrAl2(CO3)2(OH)4·H2O — стронциодрессерит;
* SrAl3(PO4)2(OH)5·H2O — гойясит;
* Sr2Al(PO4)2OH — гудкенит;
* SrAl3(PO4)SO4(OH)6 — сванбергит;
* Sr(AlSiO4)2 — слосонит;
* Sr(AlSi3O8)2·5H2O — брюстерит;
* Sr5(AsO4)3F — ферморит;
* Sr2(B14O23)·8H2O — стронциоджинорит;
* Sr2(B5O9)Cl·H2O — стронциохильгардит;
* SrFe3(PO4)2(OH)5·H2O — люсуньит;
* SrMn2(VO4)24H2O — сантафеит;
* Sr5(PO4)3OH — беловит;
* SrV(Si2O7) — харадаит;
* SrB2Si2O8 — пековит

Физик таралганлык дәрәҗәсе буенча стронций Җир кабыгында 23-енче урын били — аның масса өлеше 0,014% тәшкил итә(литосферада — 0,045 %). Металлның Җир кабыгындагы моль өлеше 0,0029 %.

Диңгез суында стронций бар (8 мг/л).

### Ятмалары
Калифорнияда, Аризонада, АКШ-ында, Яңа Гранадада, Төркиядә, Иранда, Кытайда, Мексикада,Канадада, Малавида ятмалары билгеле

Рәсәйдә стронций табылган төбәкләр: Күк таш ()(Дагъстан), Мазуево (Пермь крае)), шулай ук ятмалар Бүрят Республикасында, Иркутск өлкәсендә, Красноярск краенда, Якутиядә һәм Курильск утравында  бар, әмма әлеге вакытта мәгъдән ятмалары эшкәртелми.

## Физик үзенчәлекләре
Стронций — йомшак көмөшсу-ак металл, сыгылмалы һәм чүкелүчән, пычак белән җиңел киселә.

Эрү температурасы: 768 °C, кайнау температурасы: 1390 °C.

## Химик үзенчәлекләре
Стронций үзенчәлекләре буенча кальцийга һәм барийга охшаш, алар арасында аралаш урынны били.

Электрохимик көчәнеш сериясендә стронций иң актив металлар арасында (аның нормаль электрод потенциалы −2.89 В). Су белән көчле реакциягә кереп, гидроксид барлыкка китерә.

## Куллану
Стронцийны һәм аның химик кушылмаларын куллануның төп өлкәләре — радиоэлектроника сәнәгате, пиротехника, металлургия, азык-төлек сәнәгате.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Стронций// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 24(1)-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Greenwood N. N., Earnshaw A. Chemistry of the Elements (англ.). — 2nd Ed. — Butterworth-Heinemann (англ.), 1997. —
Индий

**Индий** (, In) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  13 төркем элементы. Тәртип номеры - 49.

Гади матдә **индий** — җиңел чүкелүчән, тиз эри, бик йомшак металл, көмөшсу-ак төстә. Химик үзенчәлекләре буенча алюминий һәм галлийга, тышкы күренеше белән цинкка охшаган.

## Символы
Индий элементының символы — In (*Индий* дип укыла).

## Тарихы
Индийны немец химиклары Фердинанд Райх һәм Теодор Рихтер (Richter Theodore) 1863 елда цинклар буенча спектроскопик тикшеренү вакытында таба. 1867 елда бөтен дөнья күргәзмәсендә индийның ярты килограмлык коелмасы китерелгән булган инде.

## Исеменең килеп чыгышы
Индийдагы спектрның ачык эмиссия хасияте — индиго төсе. Атама шуннан чыгып бирелгән.

## Чыгарып алу
Индийны цинк һәм әзрәк нисбәттә кара һәм аккургашларның калдыкларыннан җитештерәләр.

## Физик үзенчәлекләре
* Эрү температурасы 156,5985&nbsp;°C (429,7485 K)
* кайнау температурасы 2072&nbsp;°C (2345 K)
* Тыгызлыгы: 7,362 (+20&nbsp;°C, г/см³)
** 7,023 (157&nbsp;°C, г/см³)
** 5,763 (2109&nbsp;°C, г/см³)
* Пар басымы (терек.баг. мм):
** 0,01 (912&nbsp;°C)
** 0,1 (1042&nbsp;°C)
** 1 (1205&nbsp;°C)
** 10 (1414&nbsp;°C)
** 100 (1688&nbsp;°C)
* Даими басым булганда шартлы җылылык сыйдырышлыгы (0-150&nbsp;°C): 0,238 Дж/га·K

## Биологик әһәмияте
Индий организмда сизелерлек метаболик роль уйнамый Вакытлыча кешенең мускулларында, сөяк һәм тиресендә туплануы мөмкин. III валентлы эрүчән кушылмаларын инъекция белән керткән очракта бөер өчөн агулы булуы ихтимал Озак вакыт индий, гидроксид, оксидлары тузанын суларга туры килгәндә  дигән үпкә авыруын тудыруы ихтимал

Индийның эш зонасы һавасында рөхсәт ителгән концентрациясе 0,1 мг/мм3 (Хезмәтне саклау милли институты, АКШ), әмма үпкә ауырулары турында мәглүмат килеп чыккач, кагыйдәләр катгыйлана башлый. Мәсәлән, Япония Милли иминлек һәм хезмәт гигиенасы институты ПДК-ны 0.0003 мг/м3 дип билгели.

## Әдәбият
*Индий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 10-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005)

## Сылтамалар
* Индий на Webelements
* Индий в Популярной библиотеке химических элементов 
* Индий в chemport.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Сөрмә

**Сөрмә** (, Sb) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  15 төркем элементы. Тәртип номеры - 51. Гади сөрмә матдәсе көмөшсу-ак, күксел төсмерле ярмаланып торган ярым металл. Төрле басым вакытында дүрт металл аллотроп модификациясе һәм өч аморф модификациясе (шартлаучан, кара һәм сары сөрмә) билгеле.

## Символы
Сөрмә элементының символы — Sb (*Стибиум* дип укыла).

### Ятмалары
Сөрмә ятмалары Көньяк Африка Республикасы, Алжир, Азәрбайҗан, Таҗикстан, Болгария, Рәсәй, Финляндия, Казакъстан, Сербия, Кытай, Кыргызстан дәүләтләрендә билгеле.

### Микъдары
АКШ Геология хезмәте статистика мәглүматы буенча:

## Әдәбият
* Сурьма// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар
* Сурьма//Большая российская энциклопедия
* Сурьма на Webelements
* Сурьма в Популярной библиотеке химических элементов 
* Сеннайоки (Финляндия) — уникальное месторождение самородной сурьмы

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Теллур

**Теллур** (, Te) — Менделеевның периодик таблицасының 5 период,  16 төркем элементы. Тәртип номеры - 52. Металлоид.

## Символы
Теллур элементының символы — Te (*Теллур* дип укыла).

## Тарихы
Теллур 1782 елда Франц Йозеф Мюллер тарафыннан ачыла.

Трансильваниядә алтын мәгъдәне ятмалары тау инспекторы булып эшләп йөргән Йозеф Франц Мюллер (азак ул барон фон Райхенштейн булып йөри) Австро-Венгрия территориясендә яңа элемент таба. 1798 елда Мартин Генрих Клапрот теллурны аерып ала һәм аның мөһим үзенчәлекләрен билгели.

## Исеменең килеп чыгышы
Латинча *tellus*, иялек килештә *telluris*, Җир дигәннән алынган исемне Мартин Клапрот тәкъдим иткән.

## Табигатьтә
Җир кабыгындагы авырлыгы күләме 1 % тәшкил итә. 100-гә якын теллур минераллары билгеле. Иң еш очрый торган теллуридлар — бакыр, кургаш, цинк,көмеш һәм алтын теллуридлары . Теллурзың изоморф катнашмалары сульфидларда күп күзәтелә .Минераллар арасында: алтаит (PbTe), сильванит (AgAuTe4), калаверит (AuTe2), гессит (Ag2Te), креннерит [(Au, Ag)Te], петцит (Ag3AuTe2), мутманнит [(Ag, Au)Te], монбрейит (Au2Te3), нагиагит ([Pb5Au(Te, Sb)]4S5), тетрадимит (Bi2Te2S). Теллурның кислородлы берләшмәләре очрый, мәсәлән, ТеО2 — теллур охрасы.

## Физиологик тәэсире
Теллур һәм аның очучан берләшмәләре агулы. Организмга эләккәндә күңел болгануы, бронхит, пневмония (үпкә ялкынсынуы) китереп чыгара. Һавадагы ПДК-сы төрле кушылмалар өчен 0,007-0,01 мг/м³, суда 0,001-0,01 мг/л нисбәтендә тирбәлә. Теллурның канцерогенлыгы расланмаган.

Агуланган очракта, теллур организмнан бик насар исле теллур кушылмалары формасында чыгарыла. Аларзың исе сарымсакка охшаган, шуңа күрә организмга зур булмаган күләмдә теллур кергәндә дә, кеше сулышыннан сарымсак исе чыга башлый, һәм бу теллур белән агулануның мөһим билгесе.

## Әдәбият
* Теллур// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар
* Теллур//Большая российская энциклопедия
* Теллур на Webelements
* Теллур в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Церий

**Церий** (, Ce) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 58.
лантаноид химик элементлар төркеме, көмөшсу металл

## Символы
Церий элементының символы - Ce (*Церий* дип укыла).

## Тарих
Церий 1803 елда фон Хисингер Берцелиус тарафыннан ачыла.
Бәләкәй планеталарның иң зурысы Церера (Ceres) хөрмәтенә аталган, ә анысы үз чиратында, Рим уңыш Алиһәсе хөрмәтенә аталган.

1803 елда швед хезмәттәшләре В. Хейзенгер һәм Й. Я. Берцелиус белән бер вакытта диярлек церийлы җирне ачкан алман химигы М. Г. Клапрот «церий» исеменә каршы чыга, «церерий» тәкъдим итә. Ләкин Берцелиус, исемне әйтү кыенлыкларына сылтанып, үзе биргән исемне саклап калган.

## Табигатьтә
Җир кабыгында церий нисбәте — 70 г/т, океан суларында — 5,2 мг/л.

### Ятмалары
Церийның төп ятмалары Кытай, АКШ, Казакъстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавиядә урынлашкан.

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Церий на Webelements
* Церий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Празеодим

**Празеодим** (, Pr) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 59.
Лантаноидлар төркеменнән, көмөшсу мәгъдән.

## Символы
Празеодим элементының символы — Pr (*Празеодим* дип укыла).

## Исеменең килеп чыгышы
Исеме  — «аксыл-яшел» һәм  — «игезәк» дигәнне аңлата. Мондый атама белән ул тозларының төсенә һәм элементның ачылу тарихы белән бәйле.

## Тарихы
Празеодим 1895 елда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафыннан ачыла. Ул 1839 елда швед химигы Карл Мосандер тарафыннан табылган дидим элементының физик һәм химик үзенчәлекләре якын булган ике элементның катнашмасы булуын билгели, аларга ул неодим һәм празеодим дип исем бирә.

## Табигатьтә
Җир кабыгында празеодимның нисбәте — 9 г/т, океан суларында — 2,6мг/л.

## Чыгарып алу
Празеодимны сирәк очрый торган җир элементлары белән катнашмалардан алалар. Экстракцияле һәм хроматографик бүлү һәм ваклап кристаллаштыру вакытында празеодим җиңел лантаноидлар белән бергә туплана һәм неодим белән кушылып аерыла. Алга таба празеодимны неодимнан аералар һәм 850oC температурада термик юл белән яки электролизлап саф металл рәтенә күчерәләр.

## Куллану
Празеодим ионнары 1,05 мм дулкын озынлыгы белән лазер нурланышын тудыру өчен кулланыла (инфракызыл нурланыш). Празеодим фториды лазер материалы буларак кулланыла. Празеодим оксиды пыяла эретү өчен файдаланыла, аңа кушылганда аксыл- яшел төс бирә.

Празеодим мишметалл компоненты булып тора, корычка легирлау өстәмәсе итеп файдаланыла. Магнийлы кобальт һәм никель эретмәләре составына керә.

## Шулай ук карагыз
*Изотопы празеодима

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Празеодим на Webelements
* Празеодим в Популярной библиотеке химических элементов 

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Неодим

**Неодим** (, Nd) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 60.
Химик элемент, сирәк очрый торган җир металлы, көмөшсу-ак төстә, алтынсу төсмере бар. Лантаноидлар төркеменә карай. Һавада җиңел оксидлаша. Самолет һәм ракета җитештерү сәнәгатендә алюминий һәм магний белән рәттән эретмә компоненты буларак кулланыла.

## Символы
Неодим элементының символы — Nd (*Неодим* дип укыла).

## Тарихы
Неодим 1895 елда Карл Ауэр фон Вельсбах тарафыннан ачыла.

Ул дидимны — сирәк очрый торган ике җир металының катнашмасын — неодимга һәм празеодимга бүлә. Дидим шуңа кадәр аерым химик элемент булып саналган һәм катнашмаларының химик үзенчәлекләренең чиктән тыш якынлыгы аркасында бүлү бик авыр бирелгән. Неодимны таза килеш, празеодим катнашмаларыннан аерып алу 1925 елда гына мөмкин була.

## Исеменең килеп чыгышы
Атамасы «неодим» ()  — «аксыл-яшел» һәм  — «игезәк» дигәнне аңлата. Мондый атама белән ул катнашмаларда төсләр бирү үзенчәлегенә һәм элементның ачылу тарихына бурычлы.

## Табигатьтә
Җир кабыгында неодим нисбәте (төрле мәглүмәт буенча) — 25-37 г/т, океан суларында — 9,2 мг/л.

### Ятмалары
Неодим лантаноидлар составына керә, аның ятмалары Рәсәй, Америка Кушма Штатлары, Казакъстан, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавия, Кытайда урнашкан. Соңгысы төп җитештерүчесе һәм шулай ук неодим экспортёры булып тора.

Сирәк җир элементларының чимал базасы дөнья йөзендә якынча 100 миллион тонна тәшкил итә, шуларның 52 миллион тоннасы кытай өлешенә туры килә. Кытай сирәк Җир элементлары дөнья күләменең 92-94%-ын чыгара.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Неодим на Webelements
* Неодим в Популярной библиотеке химических элементов 
* [www.xumuk.ru/encyklopedia/2/2833.html Неодим — статья из химической энциклопедии]

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Прометий

**Прометий** (, Pm) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 61. Лантаноид. Тәбигатьтә очрамый диярлек, чөнки андагы барлык изотоплар радиоактивлы. Тәүге тапкыр ясалма рәвештә  1945 елда алынган. Иң озак тора торган изотобы — прометий-145, ярым таркалыш чоры 18 ел  була.

## Символы
Прометий элементының символы - Pm (*Прометий* дип укыла).

## Тарихы
Прометий,  кыска вакытлы радиоактив элемент буларак, табигатьтә бик аз күләмдә очрый (бәяләмәләр буенча, ул Җир кабыгында берничә йөз грамм) һәм күп тикшеренүчеләрнең тырышлыгына да карамастан, аналитик рәвештә табыла алмый.

Прометий 1945 елда америка химигы Д. Маринский, Л. Гленденин һәм Ч. Кориэлл прометийны ураннан ион алмашлы сумала ярдәмендә бүлеп чыгарган.

1947 елда, прометийның химик үзенчәлекләрен тикшерү үткәргәч, яңа элемент барлыгы исбатлана.

## Исеменең килеп чыгышы
Мифик герой -  ут урлап, аны кешеләргә тапшырган титан Прометей исемен алып кушылган.

1950 елда  IUPAC  Атом үлчәве буенча комиссия 61-енче элементка прометий исеме бирә, бөтен иске — иллиний, флоренций, прометей һәм циклоний — кире кагыла.

## Чыгарып алу
Металлик  прометийны  PmF3 металлотермия ысулы белән алалар.147Pm атом реакторларында барлыкка килә торган төрле радиоактив изотоп элементлар катнашмасыннан аерып алына.

## Кулланылышы
Радиолюминофорларга өстәмә буларак кулланыла, прометий аларны β-нурланыштан яктыртырга мәҗбүр итә. Шул ук вакытта, α-нурланышка нигезләнгән матдәләрдән аермалы буларак, ул радиолюминофорларның тиз картаюына китерми..

## Әдәбият
*Прометий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 21-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
*Прометий//Большая российская энциклопедия
* Прометий на Webelements
* Прометий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Самарий

**Самарий** (, Sm) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 62. Лантаноидлар төркеменнән. Гади матдә **самарий** — каты металл, ак төстә.

## Символы
Самарий элементының символы — Sm (*Самарий* тип укыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп чыгышы
Элемент самарскит минералыннан аерып алынган ((Y,Ce,U,Fe)3(Nb,Ta,Ti)5O16). Бу минерал 1847 елда урыс тау инженеры, полковник *В. Е. Самарский-Быховец* хөрмәтенә аталган (шул минерал өлгесен тикшеренүгә алырга рөхсәте өчен немец химигы Генрих Роза тәкъдиме буенча). Самарскитта яңа, моңача билгеле булмаган француз химик элемент табылган спектроскоп ысулы белән 1878 елда Делафонтен һәм 1879 елда Лекок де Буабодран тарафыннан табылган. Бу 1880 елда Швейцария химигы Ж. де Мариньяк ачыш булуын раслый. Элемент минерал буенча самарий дип атала; Бу тарихта чын кеше исеме бирелгән беренче очрак, шуңа кадәр мифологик персонажлар исеме кушыла торган булган. Беренче тапкыр саф самарий ХХ гасыр башында гына бүлеп алына.

## Табигатьтә
Җир кабыгында самарий нисбәте — 8 г/т, океан суларында — 1,7 мг/л.

### Ятмалары
Самарий лантаноидлар составына керә, аларның ятмалары Кытай, АКШ, Казакъстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавия дәүләтләрендә табылган.

## Чыгарып алу
Металлик самарий җитештерү структурасына һәм икътисади күрсәткечләргә ярашлы рәвештә, металлургия һәм электролитик ысуллар белән алына. Дөньяда самарий чыгарып алу берничә йөз тонна белән дип бәяләмә бирелә, күбесе монацит комнан ион алмаштыру ысуллары белән чыгарыла.

## Физик үзенчәлекләре
Самарий металлы — тышкы күренеше белән кургашка, ә механик үзенчәлектәре буенча — цинкка охшаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Самарий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Самарий//Большая российская энциклопедия
* Самарий на Webelements
* Самарий в Популярной библиотеке химических элементов 
* Ряд свойств гексаборида самария

Төркем:Химик элементлар
Барий

**Барий** (, Ba) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  2 төркем элементы. Тәртип номеры - 56.
Гади матдә **барий** — йомшак, якшы чүкелүчән, селтеле металл, көмеш-ак төстә. Югары химик активлыгына ия; агулы.

## Символы
Барий элементының символы — Ba (*Барий* дип укыла).

## Исеменең килеп чыгышы
Атамасы  — «авыр» сүзеннән алынган.

## Тарихы
Барий 1774 елда BaO оксиды рәвешендә Карл Шееле һәм Юһан Ган тарафынан ачыла..

1808 елда инглиз химигы Гери Дэви барийның дымлы гидроксидын терекөмеш катоды белән электролизлап, барий амальгамасын китереп чыгара; җылытканда терекөмеш парга әйләнеп беткәннән соң, анда металлик барий торып кала.

## Табигатьтә
Җир кабыгында барий массасы буенча 0,05 % тәшкил итә; диңгез суында барий — 0,02 мг/л. Барий актив селтеле металлар һәм минералларның кече төркемчәсенә керә. Төп минераллары: барит (BaSO4) һәм витерит (BaCO3).

Барийның сирәк очрый торган минераллары: цельзиан яки барий кыр шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (катнаш калий һәм барий алюмосиликаты), нитробарит (барий нитратлар) һ.б.

### Агулылыгы
Барий һәм аның кайсыбер кушылмалары азыкта һәм суда ПДК-дән артып киткәндә агулы булуы ихтимал. Эчәргә яраклы суда барийның рөхсәт ителгән иң соңгы концентрациясе 0,7 мг/дм³ тәшкил итә. Рәсәйдә санитар-гигиеник нормативларга ярашлы зарарлы матдәләр токсикологик лимитлау билгесе буенча нормалаштырыла; хәвефлелек классы - 2 (хәвефлелеге югары матдәләр).

## Шулай ук карагыз
* Микроэлементы

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
*Барий//Большая российская энциклопедия
* Барий на Webelements
* Барий в Популярной библиотеке химических элементов

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Европий

**Европий** (, Eu) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 63. Атом массасы 151,964 а.  лантаноидлар төркеменә карый, шулай ук табигатьтә сирәк очрый торган элемент. Гади матдә европий башка лантаноидлар кебек үк — йомшак көмөшсу-ак металл, һавада җиңел оксидлаша.

## Символы
Европий элементының символы - Eu (*Европий* дип укыла).

## Тарихы
Соңрак европий дип танылган спектраль хасиятләре беренче булып *Крукс* (1886) һәм *Лекок де Буабодран*  күзәткәннәр (1892). *Демарсе*  1896 елда элементның спектры күрелә, ә 1901 елда элементты бүлеп алуга ирешелә, аңа Европа хөрмәтенә европий дип исем бирә.

## Табигатьтә
Европий лантаноидлар составына керә,  Америка Кушма Штатлары, Казакъстан, Рәсәй, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавия җирләрендә еш очрый. Дөньяда иң зур ятмалары Кениядә. Байтак запаслары Тын океан утраулары янында тирән судагы сирәк очрый торган минераллар ятмаларында, Японияның Минамитори икътисади зонасында урнашкан.

## Чыгарып алу
Металлик европийны  Eu2O3  матдәсен углерод яки лантан вакуумында торгызып, шулай ук  EuCl3 расплавын электролизлап алалар.

## Су сыйфатына йогынтысы
Европий  суда үзен  кальций сыман тота. Европийның аз минераллашкан табигый суларда максималь күзәтелә торган концентрацияләре -дан кимрәк ( диңгез суларында  — ) тәшкил итә.

## Әдәбият
* Европий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар

*Европий//Большая российская энциклопедия
* Европий webelements турында мәглүмәт сайты.
* P. S. Sinha Europium. / Springer-New York Verlag Inc., 1967. — 164 p. — (Allgemeine Anorganische Chemie in Einzeldarstellungen und. Von Herausgegeben Becke Margot-Goehring. VIII Band).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Тербий

**Тербий** (, Tb) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 65.

## Символы
Тербий элементының символы — Tb (*Тербий* дип укыла).

## Тарихы
Тербий 1843 елда Мосандер тарафыннан ачыла.

1843 елда швед химигы К. Г. Мосандер Y2O3 концентратында кушылмалар таба һәм аларны өч фракциягә бүлә: иттрий, алсу *terbia* (ул хәзерге заман эрбий элементы) һәм төссез *erbia* (монысы тербий элементы булган). XХ гасыр башында француз химигы *Жорж Урбэн*, ионлы алмашу технологиясен кулланып, беренче тапкыр таза тербий ала.

## Исеменең килеп чыгышы
Химик элемент рәттән тагын өч (эрбий, иттербий, иттрий) белән бергә Иттербю авылы хөрмәтенә исем алган — бу авыл Стокгольм архипелагына кергән Ресарё утравында урнашкан.

## Табигатьтә
Тербий кларкы Җир кабыгында (Тэйлор буенча) — 4,3 г/т.

### Ятмалары
Тербий лантаноидлар составына керә, Кытай, АКШ, Казакъстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавияда еш очрый. Японияның аерым икътисади зонасында Тын океанның Минамитори утравы янында сирәк очрый торган җир минералларының тирән судагы ятмалары запаслары шактый зур.

## Чыгарып алу
Тербийны сирәк Җир элементлары катнашмасыннан ионлы хроматография яки экстракция ысуллары белән аерып чыгаралар.

## Компьютер җитештерүдә
Соңгы елларда компьютер җитештерүдә тербий ферриты аерым әһәмияткә ия була бара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Тербий на Webelements
* Тербий в Популярной библиотеке химических элементов 

Төркем:Химик элементлар
Диспрозий

**Диспрозий** (, Dy) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 66. лантаноид; сирәк очрый торган көмешсу-соры металл. Табигатьтә саф килеш очрамый, әмма кайсыбер минераллар, мәсәлән, ксенотима составына керә.

## Символы
Диспрозий элементының символы - Dy (*Диспрозий* дип укыла).

## Үзенчәлекләре

### Физик
Диспрозий — көмөшсу-соры металл. 1384&nbsp;°C градустан түбән температурада тотрыклы, α-модификациясе гексагональ тыгыз уратылган рәшәткәле; эрү температурасы — 1407&nbsp;°C, кайнавы — 2567&nbsp;°C, тыгызлыгы 8551 кг/м3. Тышкы электрон катламы конфигурациясе 1s² 2s²p 2^6 3s² 3p^6 4s² 3d^4p 10^6 5s² 4d^5p 10^6 6s² 4f^10. Ферромагнетик, Кюри ноктасы 88,3 К.

### Химик үзенчәлекләре
Берләшмәләрдә оксидлашу дәрәҗәсе +3. 20&nbsp;°C температуралы һавада металлик диспрозий әкрен оксидлаша.

Металлик диспрозий җылытканда галогеннар, азот, водород белән реакциягә керә. Минераль кислоталар (HF-нан тыш) катнашып Dy (III) тозлары барлыкка китерә, селте эретмәләре белән үзара катнашмый.

## Табигатьтә
Диспрозий лантаноид ятмаларында чыгарыла, шуларның иң зурлары Кытай Халык Республикасы, Америка Кушма Штатлары, Вьетнамда, Әфганстанда, Рәсәйдә (Кольск ярымутравында), Кыргызстанда, Австралиядә, Бразилиядә, Һиндстанда. Тын Океан утравының Минамитори утравында, бары тик Япониянең икътисади зонасында, җирдә сирәк очрый торган  минераллар урнашкан тирән су ятмаларында аның запаслары ярыйсы ук зур.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Эрбий

**Эрбий** (, Er) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период элементы. Тәртип номеры - 68.
Лантаноидларга һәм сирәк җир элементларына (иттрий төркөмчәсе) карый.

## Символы
Эрбий элементының символы — Er (*Эрбий* тип укыла).

## Тарих
Эрбийны 1843 елда швед химигы Карл Густав Мосандер Иттербю авылы янында табылган гадолинит минералыннан аерып ала.

Ул Y2O3 концентратында кушылмалар таба һәм аларны өч фракциягә бүлә: иттрий, алсу *terbia* (ул хәзерге заманда эрбий элементы дип атала) һәм төссез *erbia* (монысы тербий элементы булган).

*Эрбий* белән *тербийны* күпмедер вакыт бутап та йөртәләр. Тербийны эрбий дип 1860 елдан соң үзгәртәләр, эрбийны исә тербий дип 1877 елдан соң атый башлыйлар.

## Исеменең килеп чыгышы
Эрбий элементы атамасын рәттән өч (эрбий, иттербий, иттрий) белән бергә — Стокгольм архипелагына кергән Ресарё утравында урнашкан Иттербю авылы хөрмәтенә исем алган.

## Табигатьтә

Эрбийның кларкы Җир кабыгында (Тэйлор буенча) — 3,3 г/т, океан суларындә нисбәте — 2,4. Бу концентрацияләр эрбийны Җир кабыгында химик элементлар арасында таралу буенча 45-енче урында билгеләү өчен җитәрлек (ягъни, ул кургашка караганда күбрәк таралган).

### Ятмалары
Эрбий лантаноидлар составына керә, алар исә бик сирәк очрый. Лантаноидлар АКШ, Казакъстан, РәсәйУкраина, Австралия, Бразилия, Һиндстан, Скандинавиядә очрый.

## Чыгарып алу

Металлик эрбийны эрбий хлориды эретмәсе ErCl3 (ErF3) электролизы ярдәмендә, шулай ук бу тозларны кальцийтермик тергезү юлы белән алалар.

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* Эрбий на Webelements
* Эрбий в Популярной библиотеке химических элементов 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Рений

**Рений** (, Re) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  7 төркем элементы. Тәртип номеры - 75.
Стандарт шартларда тыгыз, көмөшсу-ак күчүчән металлдан гыйбарәт.

## Символы
Рений элементының символы — Re (*Рений* дип укыла).

## Исеменең килеп чыгышы
Элементның исеме латинча *Rhenus* — Германиядагы Рейн елгасы исеме белән килеп чыккан.

## Тарихы
Ренийның барлыгы охшашлык үзенчәлеге буенча Д. И. Менделеев тарафыннан алдан ук, 1871 елда, әйтеп куелган булган(«тримарганец»), әмма «двимарганец» (инглизсә «dvi-manganese») күпкә ешрак кулланылган.

Рений 1925 елда алман химиклары Ида һәм Вальтер Ноддаклар тарафыннан, колумбит минералын спектраль анализ үткәреп тикшерү вакытында *Siemens & Halske* компаниясе лабораториясендә ачыла.

Ренийның чагыштырмача саф өлгесен 1928 елда гына алырга мөмкин була. 1 г рений алу өчен 600 кг норвег молибденитын эшкәртү таләп ителә.

Рений тотрыклы изотобы билгеле булган соңгы ачылган элемент була. Ренийдан соң ачылган барлык элементларның (ясалма рәвештә алынганнарын да кертеп) тотрыклы изотоплары булмаган.

## Дөньяда рений чыгару
2006 елда дөньяда рений табу якынча 40 тонна тәшкил итә. Иң зур җитештерүче — Чили компаниясе Molymet. Рений җитештерү тотрыклы үсә һәм 2008 елда ул 57 тоннага җитә.

## Куллану
Ренийны куллануны билгеләгән иң мөһим үзенчәлекләре — бик югары эрү ноктасы, химик реагентларга тотрыклылыгы, катализатор активлыгы (монда ул платиноидларга якын). 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рений// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 22-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар
* Рений//Большая российская энциклопедия

* 
* 
* 
* 

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Осмий

**Осмий** (, Os) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  8 төркем элементы. Тәртип номеры - 76.

Стандарт шартларда булганда, ул зәңгәрсу төстәге металлдан гыйбарәт. Күчмә металл, платина (агалтын) металларына карый. Иридий белән беррәттән, барлык гади матдәләр арасында иң тыгызларыннан. Теоретик исәп-хисапларга караганда, аның тыгызлыгы хәтта иридий белән чагыштырганда да югарырак

## Символы
Осмий элементының символы — Os (*Осмий* дип укыла).

## Исеменең килеп чыгышы
Осмийның исеме  телендәге «ис» дигәннән килеп чыккан.

## Тарихы
Осмий 1803 елда инглиз химигы Смитсон Теннант белән Уильям Х.Уолластондың хезмәттәшлегендә ачыла. Үзара охшаш булган тикшеренүләр француз химиклары Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа һәм Воклен тарафыннан үткәрелә, алар да платина рудасының эреми калган утырымында әлегәчә билгеле булмаган элемент барлыгы турында нәтиҗәгә киләләр. Гипотетик элементка *птен* исеме бирелә. (πτηνός — канатлы), әмма Теннант тәжрибәсе аның ике элемент катнашмасынанан — иридий һәм осмийдан торуын күрсәтә.
Яңа элемент ачылуы Теннанттың Лондон король җәмгыятенә хатында 21 июнь 1804 елда документлаштырылган.

### Ятмалары
Осмийлы иридийларның төп ятмалары Рәсәй (Себер, Урал), АКШ (Аляска, Калифорния), Колумбия, Канада , Көньяк Африка илләре, Тасмания, Австралия дәүләтләрендә тупланган. Казакъстан экспортка саф осмий җибәргән бердәнбер ил булып кала.

Иң зур ятмалар запасы Көньяк-Африка Республикасындагы Бушвельд комплексында.

Башка асыл металлар белән бергә тимер метеоритларында очрый. Шулай ук осмий күкерт һәм мышьяк (эрлихманит, осмий лауриты, осарситт) берләшмәләре рәвешендә очрый. Осмийның мәгъдәннәрдәге нисбәте кагыйдә буларак, 1.

## Биологик һәм физиологик роле
Биологик роль уйнамый. Һавада оксидлашып, үтә агулы тетраоксид осмий OsO4 рәвешенә керә, шуңа күрә күзне әчеттерә, өске тын юллары, пневмония, бөер шешүе авыруларына китерә.

## Шулай ук карагыз
* Агалтын төркеме металлары

## Әдәбият
* Осмий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Осмий//Большая российская энциклопедия

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар
Агалтын

**Агалтын** (, Pt) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  10 төркем элементы. Тәртип номеры — 78.

## Символы
Агалтын элементының символы — Pt (*Платина* дип укыла).

## Этимологиясе
Агалтынга *платина* дигән исем испан конкистадорлары тарафыннан бирелгән, алар XVI гасыр уртасында Көньяк Америкада (хәзерге Колумбия территориясендә) көмешкә (исп. plata) охшаган яңа металл белән беренче тапкыр танышкан. Сүз «кече көмеш» дигәнне аңлата. Агалтынның бу исеме озак вакыт куллану тапмаган.

## Тарих
Агалтын 1557 елда итальян гуманисты Юлиус Цезарь Скалиджер тарафыннан ачыла.
"Иске дөнья"да агалтын XVI гасыр уртасына кадәр мәгълүм булмый, әмма Анд цивилизациясе (инкалар һәм *чибчалар*) аны борынгы заманнардан ук чыгарганнар һәм кулланганнар. XVI гасыр урталарында агалтын белән танышкан беренче европалылар конкистадорлар була. Әдәбияттә беренче булып агалтын турында Скалигер 1557 елда басылып чыккан "Экзотерик күнегүләр 15 китапта " дигән китабында телгә ала..

### Рәсәйдә

Рәсәйдә 1819 елда ук Уралда табылган сибелмә алтында «яңа себер металлы» табылуа, аны башта агалтын дип атыйлар. Агалтын Үрге Исәт, соңыннан Невьян һәм Билимбай приискыларында очрый. Агалтынның бай сибелмәләре 1824 елның икенче яртысында ачыла, ә киләсе елына илдә аны чыгару башлана. 1826 елда П. Г. Соболевский һәм В. В. Любарский пресслау ярдәмендә җиңел чүкелә торган агалтын эшләп чыгару ысулын уйлап тапканнар.

## Җир кабыгында табылуы

### Ятмалары

Агалтын иң сирәк металларның берсе булып тора: аның микъдары җир кабыгының (кларклар) массасы буенча 5 % тәшкил итә.

## Чыгару
Иң күп агалтын чыгаручы илләр (2015, тонналарда): КАҖ (110), Россия (25), Зимбабве (11), Канада (7,2), АКШ (3,7).

Иң күп агалтын экспортлый торган илләр (млн $ларда): КАҖ (7,45), Берләшкән Кыйраллык (4,21), Швейцария (2,64), Алмания (2,05), АКШ (1,81), Россия (1,77), Япония (1,27), Италия (1,24). Иң күп көмеш импортлый торган илләр (млн $ларда): АКШ (4,56), Япония (3,29), Һоңкоң (3,06), Берләшкән Кыйраллык (2,42), Швейцария (1,64).

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Таллий

**Таллий** (, Tl) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  13 төркем элементы. Тәртип номеры - 81.
Авыр металлар төркеменә карый. Гади матдә **таллий** — йомшак, бик агулы, көмешсу-ак төс белән көрәнсу-зәңгәррәк төсмерле металл.

## Символы
Таллий элементының символы — Tl (*Таллий* дип укыла).

## Тарихы
Таллийны 1861 елда инглиз галиме Уильям Крукс Гарц тау массивларында урнашкан Абберод каласы янындагы күкерт кислотасы заводының кургаш камераларында калган шламны спектраль ысул белән тикшереп ача.

1862 елда металлик таллий Уильям Крукс һәм француз химигы Клод-Огюст Лами тарафыннан да мөстәкыйль эзләнгәндә табыла.

## Табигатьтә
Таллий — таркау элемент. Сфалерит, цинк, бакыр һәм тимер колчеданы, калий тозы һәм слюдаларда була. Таллий — авыр металл. Аның җиде генә минералы билгеле (круксит (Cu, Tl, Ag)2Se, лорандит TlAsS2, врбаит Tl4Hg3Sb2As8S20, гутчинсонит (Pb, Tl)S • Ag2S • 5As2S5, авиценнит Tl2O3), аларның барысы да бик сирәк очрый. Төп массасы сульфидлар, иң әүвәл — тимер дисульфиды белән бәйле.

Таллийның уртача нисбәте (авырлыгы буенча):

* Җир кабыгында 4,5 %;
* ультранигез 10−6 % токымнарда;
* төп токымнарда 2 %;
* диңгез суында 10−9 %.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Таллий// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 25-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Таллий//Большая российская энциклопедия
* Таллий (неопр.). Популярная библиотека химических элементов. Дата обращения 20 августа 2013.
* Таллий (неопр.) (20 ноября 2006). — News.ru. Дата обращения 20 августа 2013.

Төркем:Химик элементлар
Висмут

**Висмут** (, Bi) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  15 төркем элементы. Тәртип номеры - 83.
Гади матдә нормаль шартларда көмешсу ялтыравыклы, алсурак төсмерле металл.

## Символы
Висмут элементының символы — Bi (*Висмут (20 гасыр уртаһынаса — Бисмут)* тип укыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп чыгышы
Латинча Bismuthum яки немец телендәге *Masse weisse*, «ак масса» дигәннән килеп чыккан дип фараз ителә.

Висмут Европада гына кулланылып калмый. Инкалар салкын корал эшләү процессында кулланганнар, ул матур ялтыравык төс биргән, чөнки висмут оксиды шундый сыйфатларга ия. 1546 елда Висмут турында немец минералогы һәм металлургы Георгиус Агрикола тарафыннан беренче тапкыр телгә ала. 1739 елда немец химигы И. Г. Потт Висмут шулай да аерым химик элемент икәнен ачыклый. 80 елдан швед химигы Берцелиус химик элементлар исемлегенә беренче тапкыр Bi символын керткән.

## Табигатьтә
Җир кабыгында массасы буенча висмут нисбәте — 2 % , диңгез суында — 2 мг/л.

### Висмутны чыгару һәм куллану
Висмут — ярыйсы сирәк металл, һәм аны чыгару/куллану елына 6000 тоннанан бик артмый (елына 5800-дән 6400 тоннага кадәр).

Билгеле булган висмут ятмалары Германия, Монголия, Боливия, Австралия, Перу дәүләтләрендә, Рәсәйдә һәм башка илләрдә.

## Шулай ук карагыз
* Висмут җитештерү буенча илләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

Төркем:Химик элементлар
Полоний

**Полоний** (, Po) — Менделеевның периодик таблицасының 6 период,  16 төркем элементы. Тәртип номеры - 84.  Халькогеннар төркеменә карый. Нормаль шартларда йомшак радиоактив металл, көмөшсу-ак төстә.

## Символы
Полоний элементының символы - Po (*Полоний* дип укыла).

## Тарихы һәм атаманың килеп чыгышы
Элемент 1898 елда Пьер Кюри һәм Мария Склодовская-Кюри тарафыннан уран сумалалы рудасында ачыла. Алар 18 июльдә Париж Фәннәр академиясе утырышында докладта беренче тапкыр ачыш турында хәбәр итәләр. Элемент Мария Склодовская-Кюриның туган ягы — Польша (лат. Polonia) хөрмәтенә исем ала

1902 елда алман галиме Вильгельм Марквальд яңа элемент ача. Ул аны *радиотеллур дип атый*. Кюри, ачыш турындагы язманы укып, бу — алар тарафыннан дүрт ел элек ачылган полоний элементы, дип хәбәр итә. Марквальд мондый бәя белән килешмәгән һәм аларның төрле элементлар булуын белдергән. Элементлар белән берничә тәҗрибәдән соң Марквальд үз хатасын танырга мәҗбүр була.

Полонийның 0,1 мг беренче өлгесе 1910 елда алына.

## Тәбигатьтә
Полоний радионуклидлары табигый радиоактив рәт составына керә:

: 210Po (''Т''<sub>1/2</sub> = 138,376 сут), 218Po (*Т*1/2 = 3,10 мин) һәм 214Po (*Т*1/2 = 1,643 с) — 238U рәтенә;

: 16Po (*Т*1/2 = 0,145 с) һәм 212Po (*Т*1/2 = 2,99 с) — Th рәтенә;

: 215Po (*Т*1/2 = 1,781 с) һәм 211Po(*Т*1/2 = 0,516 с) — 235U рәтенә.

Шуңа күрә полоний һәр чак торий һәм уран минералларында була. Полонийның Җир кабыгындагы тотрыклы нисбәте — массасы буенча якынча 2 %.

## Үзенчәлекләре
Полоний — көмөшсу-ак йомшак радиоактив металл.

Металл полоний һавада тиз оксидлана. Полоний диоксиды (РоО2)*x* һәм полоний монооксиды РоО билгеле. Кислоталар йогынтсыында Ро2+ катионнары барлыкка килеп, алсу төсле эретмә хасил була:

: Po + 2 HCl -> PoCl2 + H2 ^.

## Агулылыгы
Полоний-210 артык агулы, радиотоксинлы һәм канцерогенлы, ярым таркалу чоры 138 көн 9 сәгать. Аның чагыштырма активлыгы (166 ТБк/г) шул хәтле зур, хәтта альфа-кисәкчә генә нурланса да, аңа кул белән кагылырга ярамый, чөнки тире генә түгел, бәлки бөтен организм агулануы мөмкин: полоний тире аша шактый җиңел үтә. Ул ара булганда да коточкыч хәвефле. Шуңа күрә полоний-210 белән герметик бокста гына эшлиләр.

## Әдәбият
* Полоний// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 20-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Чыганаклар
* Atomic Weights of the Elements 2001, Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source.
* IUPAC Standard Atomic Weights Revised  (2005).

## Сылтамалар
* Полоний//Большая российская энциклопедия
* 
* «What is polonium-210?»

## Искәрмәләр

Төркем:Химик элементлар