open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чинват күпере

**Чинват Күпере** (Авеста телендә: 𐬗𐬌𐬥𐬬𐬀𐬙𐬋 𐬞𐬈𐬭𐬈𐬙𐬏𐬨 *Cinvatô Peretûm*, "хөкем күпере" яки "нур формасындагы күпер") яки **үч алучы күпере** Зәрдөштлек динендә тереләр дөньясын үлеләр дөньясыннан аера торган сөзү күпере.. Барлык җаннар үлемнән соң күперне кичәргә тиеш. Күперне “Видевдат”та тасвирланган (Вендидад) 13.9-та 'spâna pəšu.pâna'  (“ике күпер саклаучы эт”) ике дүрт күзле эт саклый. 
Күпер кыяфәте караучының ашасына яки хаклыгына карап төрлечә булырга мөмкин. Бундаһишн буларак мәгълүм текст буенча әгәр шәхес явыз булса, күпер тар булачак һәм “Чиннапһапаст” шәйтаны пәйда булып   аның җанын **[[Дузакһ|друҗ-демана]]**га (Ялган Йорты)на тартачак, бу тәмугъ концепциясенә охшаш мәңге җәза һәм җәфалану урыны. Әгәр дә тормышта кешенең яхшы фикерләре, сүзләре һәм гамәлләре күп булса, күпер кичәрлек итеп киң булачак һәм ачуның чагылышы булган рух Даэна пәйда булачак һәм җанны **Җыр Йорты**на алып барачак. Күперне уңышлы узган җаннар Аһура Мазда белән берләшәчәк.
Еш Чинват Күпере салават күпере яки Киек Каз юлы белән идентификацияләнә, мәсәлән Профессор С.П. Тиленың “Дин Тарихы”нда. Шулай да, Си. Эф. Киэри һәм Фердинанд Джасти кебек башка галимнәр бу интерпретация белән ризалашмыйлар, һәм Чинвад Күперенең борылмалы сызыклы түгел, ә туры өскә юнәлгән дигән тасвирламаларның цитаталарын китерәләр.
Чинвад Күперенең сакчылары булып өч Илаһ дип уйлана: Сраоша (Аң), Митра (Килешү) һәм Рашну (Хөкем).
Бу күпер өчен альтернатив исемнәргә **Чинвад**, **Чинват**, **Чинвар** яки **Чинават** керә.
Чинват концепциясе Исламда Әс-Сыйратка охшаш.
## Язмада
Авеста тексты Яснаның 71-енче бүлегендә Чинват Күперенең тасвирламасы бар.

Вендидад шулай ук фаргард 19-да Чинват Күперен тасвирлый.

## Әдәбият
Димитрис Лиакос-ның Поэна Дамни Күпердән Кешеләр Белән трилогиясенең икенче өлеше Чинвад Күперенә аллюзия булып тора. Китапта күпер вакытлыча тамашаның өлеше буларак функцияли, әмма шулай ук тереләр дөньясын үлеләр дөньясы белән тоташтыручы сөйләшү элементы буларак та.
Америка шагыйре Чарлз Олсон Максимус Шигырьләре эпосында Чинват Күперенә сылтама ясый (аның укылышында “Синват”); аның бу эше башка күпләр арасында Авеста мифологиясе белән эшли.
## Визуаль мәдәнияттә

Иртә урта гасыр Согд күмү кушеткаларында күпер чагылышлары Чинват Күпере буларак идентификацияләнгән булган. Боларның иң мәшһүр булганы Сианьда *сабао* Виркак Төрбәсе күмү кушеткасының көнчыгыш стенасында пәйда була, әмма башка фрагмент сурәтләнеше Миһо Музееның күмү кушеткасында очрый.
## Язиди параллеле
Йәзид динендә Силат Күпере Лалишта иң изге Йәзиди изге урынга алып бара торган күпер булып тора. Ул профан фани дөньядан изге эзотерик дөньяга бәйләнешнең һәм кичүнең символы булып тора. Зәрдөштлектә кебек, Силат Күпере киләчәктә Йәзид динендә кыямәт көнендә роль уйнаячак (Крейенброэк 2005: 39).
## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:As-Sirāt
*:en:Bifröst
*:en:Brig of Dread
*:en:Matarta
*:en:Vaitarna River
*:en:Otherworld
*:en:Zoroastrian eschatology
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Зәрдөштлек төшенчәләре
Кондырча (авыл)

**Кондырча** () — Самара өлкәсенең Красный Яр районында урнашкан татар авылы, Красный Яр авыл җирлегенә керә.

## Географиясе
Авыл Кондырча елгасы буенда, район үзәге Красный Яр авылыннан төньяк-көнбатышка таба якынча 2 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

## Тарихы
Самар губернасы Самар өязе Мулла авылы һәм Ставрополь өязе Тупли авылы татарлары авылга 1910 елда нигез сала.

## Халык саны
2002 елда авылда 25 (76% татарлар), 2010 елда 42 кеше яшәгән, шуларның 20 кешесе татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
1914 елдан башлап Кондырча авылында бер мәчет эшли.

## Социаль тармак
Авылда фельдшер-акушерлык пункты, социаль ярдәм үзәге эшли. 1963 елдан мәктәп эшләгән, хәзерге вакытта ябылган.

## Икътисады

1930 елда «Дамир» колхозы оеша, 1960 еллар башында «Луч» колхозы белән берләштерелә, «Дружба» колхозы исемендә йөри һәм 1990 елларда таркала.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе Красный Яр районы торак пунктлары
M (мәгънәләр)

**M** мәгънәсе бар:

## Латиница

* M — латин әлифбасы хәрефе.

## Кириллица

* М — кирилл әлифбасы хәрефе.
Ялтай

**Ялтай** () — Самара өлкәсенең Красный Яр районында урнашкан татар авылы, Красный Яр авыл җирлегенә керә.

## Географиясе
Авыл Сук елгасы буенда, район үзәге Красный Яр авылыннан төньякка таба якынча 3 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

## Тарихы
Татарлар авылга 1910 елда нигез сала.

## Халык саны
2002 елда авылда 422 (62% татарлар), 2010 елда 455 кеше яшәгән, шуларның 415 кешесе татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
1997 елдан башлап Ялтай авылында бер мәчет эшли.

## Социаль тармак
Авылда клуб, китапханә, балалар бакчасы,
фельдшер-акушерлык пункты, почта бүлеге эшли. Мәдәният йорты каршында «Кондырча» һәм «Яшь бала» татар бию ансамбльләре, «Бердәмлек» клубы эшли.

2000 елдан авылда Сабантуе уздырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе Красный Яр районы торак пунктлары
Дһарма Миттра

**Дһарма Миттра** хәзерге заман йога гуруы һәм **Свами Кайлашананда** өйрәнчеге.**
Миттра 908 торышның ***Остаз Йога Таблицасы ***өчен мәшһүр, һәр [[асана]] Миттраның торышны башкаруы белән иллюстрацияләнгән. Ул 1967 елдан бирле укыта һәм 1975 елда [[Нью-Йорк шәһәре]]ндә нигезләгән **Дһарма Йога ** Үзәгенең мөдире булып тора.
==Тормышы==

Дһарма Миттра 1939 елның 14 маенда [[Бразилия]]дә, [[Минас-Жерайс]]та, [[Пирапора]]да туган булган. Ул 1958 елда Йоганы өйрәнә башлаган. 1964 елда ул [[Бразилия Һава Көчләре]]ннән киткән һәм Америкада Йоги Гупта буларак мәгълүм булган яңа [[гуру]]ы Свами Кайлашанандадан өйрәнер өчен [[Нью-Йорк шәһәре]]нә күчкән. [[Аштанга Виньяса Йога|Аштанга]] һәм [[Карма Йога]]ны интенсив өйрәнгәннән соң, 1966 елда ул ''[[санньяси]]'' (дөньядан Ходайны реализацияләү өчен ваз кичкән берәү) буларак кабул ителгән һәм инициацияләнгән булган. Дһарма ун ел дәвамында тулы вакыт йоги һәм ''брахмачари'' (остазы белән яшәүче һәм үзен рухи дисциплиналар практикаларына багышлаган целибат тотучы дини өйрәнчек) буларак уздырганнан соң 1967 елда өйрәтә башлаган. Гуруның [[ашрам]]ында тәбрикләнгән остаз, ул 1975 елда киткән һәм [[Нью-Йорк шәһәре]]ндә Дһарма Йога Үзәген нигезләгән. Ул [[Нью-Йорк шәһәре]]ндә Дһарма Йога Үзәгенең мөдире булып тора.
Дһарма Миттра 1984 елда ''908 Торышның Остаз Йога Таблицасы''н үзен 1300 Йога торышында фотосурәтен алганнан соң һәм шуннан соң сурәтләрне эшкә кертеп тәмамлаган булган; 2003 елга, 50 000-нән артык күчермә сатылган булган. ''Остаз Йога Таблицасы'' дөнья буйлап [[ашрам]]нарда һәм Йога үзәкләрендә барлык Йога өйрәнчекләре өчен өйрәтү һәм илһам коралы буларак асылынып тора. Аның ''Asanas: 608 Yoga Poses'' (Асаналар: 608 Йога торышы) атамасы астында күптән түгел булган китап 2003 елда нәшер ителгән булган. 2006 елда ул ''Maha Sadhana: The Great Practice'' (''Маһа Садһана: Бөек Практика'') атамасы астында күрсәтмә Йога видео серияләрен чыгарган. Миттра шулай ук ''[[Yoga Journal]]**-ның *Йога* атамасы астында кофе өстәле китабы өчен илһамлану һәм модель буларак роль уйнаган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Йога
Яңа Кызылсу

**Яңа Кызылсу** () — Самара өлкәсенең Красный Яр районында урнашкан татар авылы, Яңа Буян авыл җирлегенә керә.

## Географиясе
Авыл район үзәге Красный Яр авылыннан төньяк-көнбатышка таба якынча 37 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

## Тарихы
1814 елда авылга өч хәрби башкорт нигез сала, аннары Иске Кызылсу (хәзерге Сембер өлкәсе) авылыннан кешеләр килеп утыра.

## Халык саны
2002 елда авылда 204 (98% татарлар), 2010 елда 134 кеше яшәгән, татарлар.
## Шәхесләр

* Котдус Гайнуллин — рәссам.

## Дин
1820 елда беренче мәчет төзелә, 1879 елда яна.  1881 елда яңадан торгызыла һәм 1962 елда җимертелә. 1999 елдан башлап авылда яңа мәчет эшли.

## Социаль тармак
1975 елдан мәктәп эшләгән, хәзерге вакытта ябылган.

## Икътисады

1929 елда «Труд» колхозы оеша, соңрак «Максим Горький исемендәге» совхоз белән берләштерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе Красный Яр районы торак пунктлары
Камилә Шакирова

**Камилә Шакирова**,  Галеева Камилә Руслан кызы (1993 елның 19 мае, Россия Федерациясе, Татарстан, Казан) — драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2015 елдан). 
## Тәрҗемәи хәле

1993 елның 19 маенда Татарстанның Казан шәһәрендә туа. Әтисе - Руслан исемле. 2000 елда Казан шәһәренең 42нче санлы мәктәбенә укырга керә, 2008 елны 5нче санлы лицейга күченә. 2011 елда аны тәмамлый һәм Казан дәүләт мәдәният институты театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә. 2015 елда институтны кызыл диплом белән тәмамлый һәм Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.
## Театр
2015 елда Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутта икенче курсында укыганда ук, 2013 елда башлап җибәрә. Башта күмәк күренешләрдә чыгыш ясый. Тамашачыга күбрәк Славомир Мрожекның "Кароль"дәге Кыз һәм Туфан Миңнуллинның "Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр"дәге Гөлназ рольләре буенча таныш.
## Репертуар
* «Чулпан» Шәриф Хөсәенов — *Фәридә;*
* «Эх, алмагачлары!» Шамил Фәрхетдинов — *Зифа Мөдәррисовна;*
* «Өзелгән яфраклар» Рәмзия Габделхакова — *Фәридә;*
* «Кароль» Славомир Мрожек — *Кыз;*
* «Бәйрәм белән, кызлар!» Шамил Фәрхетдинов — *Луиза;*
* «Соңгы әсәр»  Кәрим Тинчурин (Илһам Гали инсценировкасы) — *Газета сатучы малай;*
* «Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр» Туфан Миңнуллин — *Гөлназ;*
* «Чиполлино маҗаралары» Джанни Родари (Шамил Фәрхетдинов инсценировкасы һәм тәрҗемәсе) — *Редиска, Кече Чиябикә;*
* «Гашыйклар тавы» Илдар Юзеев — *Өченче кыз;*
* «Назлы кияү» Кәрим Тинчурин — *Биби;*
* «Шаян Гөлшаян» Мирсәй Әмир — *Миләүшә;*
* «Кияүләр» Хәй Вахит — *Кунак;*
* «Сүнгән йолдызлар»  Кәрим Тинчурин — *Авыл яшьләре;*
* «Әллә язмыш, әллә ялгыш…» Наталья Нестерова (Р.Гарипова инсценировкасы) — *Айназ*һ.б.

## Гаилә хәле
Ире - Илдар Шакиров, тумышы белән Казаннан (08.08.1995)

## Шулай ук карагыз
* Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры
* Диләрә Фәттахова
* Ландыш Ибәтуллина
* Лилия Камалиева
* Альбина Гашигуллина

## Сылтамалар
* Камилла Шакирова - актриса - биография - российские актрисы театра - Кино-Театр.Ру
* ШАКИРОВА КАМИЛӘ РУСЛАН КЫЗЫ – Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина

## Чыганаклар
* Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрын сайты
* Тат Медиа
* ВКонтакте социаль челтәре

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар Төркем:Тинчурин театры актерларыТөркем:Татар артистлары
Микронезия Федератив Штатларында ислам

**[[Микронезия Федератив Штатлары]]нда ислам** (, ) ― азчылык дине (2017 елга 20 кеше булган). 
  
## Тарих
Ислам дине Микронезия Федератив Штатларында җәмгыятьнең көчле каршылыгына очрый. Шуңа да карамастан, АКШның ике конгрессменының Микронезия Федератив Штатлары президенты  тәкъдиме буенча милли хөкүмәт Әхмәдия җәмгыятенә 2015 елның апрелендә илнең көнчыгышында урнашкан  штатында теркәлү узарга рөхсәт биргән /
 
## Дискриминация
Әхмәдия мөселманнарының зур булмаган җәмгыяте илдә үзләренә карата булган дискриминация турында хәбәр итә, шул исәптән аларга дәүләт хезмәтләре күрсәтүдән баш тарту да, аларның милкенә карата вандаллык та очраган .

Кусаие штатының биш муниципалитетының берсе булган  муниципалитеты советы христианлыкка нигезләнмәгән Ислам һәм башка диннәрне тыючы закон тәкъдим иткән. Тәкъдим ителгән законны бозган өчен максималь штраф күләме 10 000 доллар тәшкил итә .

## Дин тоту иреге
Микронезия Конституциясе илдә дәүләт динен билгеләргә мөмкинлек бирүче яисә дин тоту иреген чикләүче закон кабул ителә алмый, дип белдерә . Дини төркемнәр өчен теркәлү таләпләре юк. Дәүләт мәктәпләрендә дини белем бирү рөхсәт ителми, әмма шәхси дини мәктәпләр илнең Мәгариф министрлыгы тарафыннан билгеләнгән укыту программасы буенча эшләгән очракта, аларда дини белем бирү рөхсәт ителә.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Микронезия Федератив Штатларында дин
Альбина Гашигуллина

**Альбина Гашигуллина**,  Гашигуллина Альбина Рәфис кызы (1998 елның 1 июле, Россия Федерациясе, Татарстан, Казан) — драма актрисасы, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2020 елдан). 
## Тәрҗемәи хәле

1998 елның 1 июлендә Татарстанның Казан шәһәрендә туа. Әтисе - Рәфис исемле. Мәктәпне тәмамлагач, 2016 елда Казан театр укуханәсенә укырга керә. 2020 елда аны тәмамлый һәм Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли башлый.
## Театр
2020 елда Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутта укыганда ук күмәк күренешләрдәге чыгышлары белән башлап җибәрә. Тамашачыга күбрәк Туфан Миңнуллинның "Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр"дәге Алинә һәм Хәй Вахитның "Кияүләр"дәге Банат рольләре буенча таныш.
## Репертуар
Репертуарында 15 тирәсе роль бар.
* «Асылкош» Туфан Имаметдинов — *Агачлар, утлар, еланнар;*
* «Утка очкан күбәләктәй…» Харисов Зөфәр — *Кәримә;*
* «Карурман» Луиза Янсуар һәм Резеда Гарипова — *Пластика;*
* «Ядәч! Исемдә! Бер гаилә трагикомедиясе» Сәрдәр Таһировский (Венгрия) — *Әни;*
* «Галәм. Әгъләм» Мөдәррис Әгъләмов;
* «Сәйдәш. Йокысызлык»  Луиза Янсуар, Резеда Гарипова — *Танго биюче;*
* «Ак тәүбә, кара тәүбә. Безнең көннәр» Туфан Миңнуллин — *Алинә;*
* «Хыялый» Салават Әбүзәров — *Яшь Шәрифә;*
* «Гашыйклар тавы» Илдар Юзеев — *Мөнирә;*
* «Назлы кияү» Кәрим Тинчурин — *Зөһрә;*
* «Эх, алмагачлары!» Шамил Фәрхетдинов — *Укытучы;*
* «Кияүләр» Хәй Вахит — *Банат;*
* «Сүнгән йолдызлар»  Кәрим Тинчурин — *Авыл яшьләре;*
* «Күрәсем килгән иде…» Исламия Мәхмүтова — *Гөлназ;*
* «Төш» Туфан Миңнуллин — *хор* һ.б.
## Шулай ук карагыз
* Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры
* Камилә Шакирова
* Лилия Камалиева
* Гүзәл Гайнуллина
* Гүзәл Гафарова 
* Диләрә Фәттахова

## Сылтамалар
* Альбина Гашигуллина – биография, спектакли. Актриса
* ГАШИГУЛЛИНА АЛЬБИНА РӘФИС КЫЗЫ – Татарский государственный театр драмы и комедии имени Карима Тинчурина
* ТелеБЕЗ. Укый Альбина Гашигуллина - YouTube
## Чыганаклар
* Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрын сайты
* Идел журналы
* YouTube социаль челтәре

## Искәрмәләр

Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар Төркем:Тинчурин театры актерларыТөркем:Татар артистлары
Багданов

**Багданов** ― фамилия.
* Әнвәр Багданов (1952), медицина фәннәре докторы, КДМУ профессоры (*[[1993]]*).
* Гариф Багданов (1889―1955), тәрҗемәче, педагог.
* Идрис Багданов (1886-1916), драматург, тәрҗемәче.
* Рамил Багданов, җырчы, драма актеры, Татарстанның атказанган артисты.
----
;**Багданова**
* Мәдинә Багданова
* Халидә Багданова
----
* **[[Богданов]]**

Төркем:Фамилияләр
Языково

**Языково:**
* Языково (Алексеевск районы)
* Языково (Сарман районы)
Кызыл Күпер

**Кызыл Күпер** () — Россиянең Самара өлкәсенең Похвистнево районындагы татар авылы. Гали авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы, урман-дала зонасында, Саураш елгасы ярында, район үзәге Похвистнево шәһәреннән төньяк-көнчыгышка таба якынча 7 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1&nbsp;°C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2&nbsp;°C (абсолют максимум 37&nbsp;°C); иң салкын (гыйнвар) -13,3&nbsp;°C (абсолют минимум -46&nbsp;°C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
Авылны 1920 елларда Самар өлкәсе Похвистнево районы Гали авылы кешеләре нигезләгән.

## Халык саны

; Милли составы

2002 елда авылда 46 кеше, 2010 елда авылда 73 кеше яшәгән, татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
Авылда мәчет эшләп килә.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Похвистнево районы торак пунктлары
Иранилар

**Иранилар** (Фарсы телендә:ایرانی; мәгънәсе *Иранлы*) Һиндстан субкыйтгасында этно-дини төркем җәмәгате; алар 19-ынчы һәм 20-нче гасырларда Ираннан Британия Һиндстанына эмиграцияләгән Зәрдөштлек тарафдарларыннан килеп чыгышлы. Алар мәдәни, лингвистик, этник һәм иҗтимагый рәвештә моңа кадәр күп гасыр элек Фарсы иленең Ислам явы вакытында Һиндстанга Олы Ираннан эмиграцияләгән Парсилардан аерылып тора.
Ирани җәмәгатенең кайберәүләре Зәрдөштлек Дари теле дип аталган этнолектта сөйләшәләр.
## Тарихы
Гәрчә "Ирани" төшенчәсе беренче мәртәбә Могол чорында очраса да, күпчелек Иранилар 19-ынчы гасырда һәм 20-нче гасыр башында Ираннан киткән һәм Һиндстан субкыйтгасына күчкән иммигрантлардан килеп чыккан. Шул вакытта Иранда Каҗарлар хөкем сөргән һәм атәшпәрәстләрне дини кысрыклау булган. Кайбер Иранилар әле дә Фарсыча һәм Дарича сөйләшәләр. Иранилар гомумән алганда, зуррак атәшпәрәстләр общинасының суб-төркеме буларак карала.
Парсилар өчен очрак белән кебек, Иранилар күбесенчә Һиндстанның көнбатыш ярында Гөҗәрат һәм Маһараштра штатларында яши. Иранилар Мумбаи шәһәрендә һәм аның тирәли күп яши.

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Диләрә Зиннәтова

**Диләрә Зиннәтова**,  Зиннәтова Диләрә Фәргать кызы (1980 елның 13 декабре, СССР, РСФСР, ТАССР, Биектау районы, Киндерле подстанциясе) — драма актрисасы, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2003 елдан). 
## Тәрҗемәи хәле

1980 елның 13 декабрендә Татарстанның Биектау районы Киндерле бистәсендә туа. Әтисе - Фәргать исемле. 1999 елда, мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт мәдәният институты театраль факультетының режиссура һәм актерлык осталыгы кафедрасына актер белгечлегенә укырга керә. Аны 2003 елда тәмамлый һәм Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрында эшли башлый.
## Театр
2003 елда Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры коллективына кушыла. Әмма театрдагы эшчәнлеген иртәрәк, интситутның соңгы курсында укыганда ук күмәк күренешләрдәге чыгышлары белән башлап җибәрә. Беренче ролен 2002 елда уйный. Ул Аманулланың "Светофорда кунакта" спектаклендәге Куян образы була. Тамашачыга күбрәк Кол Галиның “Йосыф-Зөләйха” спектаклендәге Зөләйха роле буенча таныш.
## Репертуар
Репертуарында 20 тирәсе роль бар.

* *Куян* - «Светофорда кунакта» (Аманулла, 2002); 
* *Чеби* - «Килмешәк» (Х.Ибраһим, 2003); 
* *Халык* - "Алмачуар" (Ф.Галиев, 2004);
* *Герда* - "Кар иле патшабикәсе" (Ф.Галиев, 2009); 
* *Миңнури* - "Сержант" (И.Сираҗи, 2005); 
* *Кәҗә*, Халык - «Печән базары» (Р.Әюпов, 2006); 
* *Хезмәтче* - «Король Лир» (У.Шекспир, 2006); 
* *Фатыйма* - «Алхимик» (П.Коэльо, 2007); 
* *Зөләйха* - «Йосыф-Зөләйха» (К.Гали, 2007); 
* *Ак Барс, Енот, Куян* - «Ак барс маҗаралары» (Х.Ибраһим, 2011);
* *Массовка* - "Зәйтүнәкәй" (Р.Батулла, 2011);
* *Кәҗә* - «Әйт әле, күбәләк" (Т.Миңнуллин, 2014);
* *"Сәйяр" труппасы артисты, масса* - "Артист" (Р.Зәйдулла, 2016);
* *Кәҗә* - "Убыр-шоу" (З.Хөснуллина, 2017);
* *Ана* – "Асылкош җыры" (Рүзәл Мөхәммәтшин);
* *Кармен, Курчак Солдат, Шәһәр биючесе*– «Куян Эдвардның гаҗәеп сәяхәте" (Кейт диКамилло, тәрҗ. һәм инс. Н.Кәримова);
* *Әхмәдулланың әнисе* – "Кәҗүл читек" (Гаяз Исхакый, Н.Кәримова инсц.);
* *Масса* - "Сәлам, Актәпи!" (А. Сальникова, Х. Уразова тәрҗ.);
* *Вендиның әнисе* - "Питер Пэн" (Дж. М. Барри, Р. Нәҗмиев инсц.);
* *Камәр* - "Сөннәтче бабай" (Ренат Әюпов). һ.б.

## Шулай ук карагыз
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры
* Әминә Галиева
* Гүзәлия Нәҗипова
* Гөлназ Галимуллина
* Ләйсән Большова

## Сылтамалар
* диляра зиннатова (@diljara_zinnatova) • Фото и видео в Instagram
* Зиннәтова Диләрә Фәргать кызы
* КОТЛЫЙБЫЗ! Бүген, 13 декабрьдә.. | Габдулла Кариев театры - ТЮЗ им. Г. Кариева
## Чыганаклар
* Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры сайты
* Тат Медиа
* ВКонтакте социаль челтәре

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар Төркем:Кариев театры актерларыТөркем:Татар артистлары
Гуамда ислам

**[[Гуам]]да ислам** (,  ) ― азчылык дине, ил халкының (168 мең кеше, 2021 елга) 1 % тан кимрәк өлешен тәшкил итә. Мөселманнарның күпчелеге ― төрле ислам илләреннән килгән мөһаҗирләр, азчылыгы ― АКШ ватандашлары булган җирле халык вәкилләре.
 
## Тарих
Ислам дине Гуамга XX — XXI гасыр башында Мисыр, Судан, Марокко, Пакистан, Һиндстан, Бангладеш, Эритрея, Әфганстан, шулай ук Малайзия, Индонезия һәм АКШ мөһаҗирләре белән бергә үтеп керә. Утрауда Ислам диненең таралуына Гуам мөселманнары ассоциациясе () ярдәм итә .

## Ислам оешмасы
Гуамда мөселман җәмгыятенең арта баручы ихтыяҗларын канәгатьләндерү өчен Гуам мөселманнары ассоциациясенә 1990 елда нигез салына .  Гуам мөселманнары ассоциациясе ислам динен тарату,  шулай ук Ураза һәм Корбан бәйрәмнәре кебек мөселман бәйрәмнәрен уздыруны  оештыру белән шөгыльләнә . Ассоциация шулай ук киң җәмәгатьчелеккә Ислам дине турында дөрес мәгълүмат бирү өчен бердәм орган булып тора һәм Гуамда төрле диннәр арасында үзара аңлашу һәм гармония булдыруны максат итеп куя.

## Хәзерге заман
Гуам утравында Ислам динен куллану шактый дәрәҗәдә чикләнгән. Pew үзәге бәяләвенчә, хәзерге вакытта, утрауда мөселманнарның саны ил халкының 1 % ыннан кимрәк. Гуамда бер генә мәчет төзелгән:  авылындагы .

## Мәчет
XX гасыр ахырында Гуамда мөселманнар саны арта башлаган һәм 100 кешегә җиткән, бу утрау халкының 0,1 % ын тәшкил иткән . Утрауда мөселманнар саны арту сәбәпле, мәчет төзү зарурлыгы туа. Мәчет төзелеше Гуам мөселманнары ассоциациясе инициативасы белән 1997 елда башлана. Мәчет бюджет чикләүләре аркасында өч ел дәвамында гади бина итеп төзелгән һәм Гуам мөселманнары ассоциациясе үзәге (1990 елда нигез салынган) белән янәшә 2000 елда Манджилао авылында ачылган. Беренче имам ― Гуам университеты профессоры Фарук Абави (Farouq Abawi). Хәзерге имам ― архитектор Мөхәммәт Ас муни (Муни) Абдуллаһ (Muhammad As muni (Muni) Abdullah) . Мәчеттә көн саен биш тапкыр намаз укыла, мәхәллә кешеләре өчен җомга намазлары уза һәм вәгазьләр сөйләнә, балалар өчен җомга көннәрендә кичке дәресләр һәм якшәмбе көннәрендә гаилә җыелышлары үтә. Вәгазьләр инглиз телендә, Коръән сүрәләре гарәп телендә укыла.

## Сылтамалар
* *Leo Babauta*. Muslim Association of Guam (Гуам мөселманнары ассоциациясе)
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Гуамда ислам
Төркем:Америка Кушма Штатларында ислам
Яруллина

**Яруллина** ― фамилия.
* Галина Сачек (Яруллина), балет артисты, Фәрит Яруллинның хатыны.
* Энҗе Яруллина (1986), драма актрисасы, Кариев театры артисты (2005 елдан).
----
* **[[Яруллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Парслар

**Парслар** (манихейча, авестийча, Гөҗәрат телендә: પાર્સી [pa:rsi:]) — Көньяк Азиядә Иран килеп чыгышлы Зәрдөштлек тарафдарларының  этноконфессиональ төркеме. Халык саны — 100 мең кешедән артык. Традицион яшәү урыннары — Һиндстанда, Гөҗаратта, хәзерге көндә парсларның күпчелек өлеше Мумбаида яши.
## Тарихы
Парсилар Фарсы иленнән 720 еллар тирәсендә, Сәсәнидләр дәүләте династиясе төшкәннән соң үзләренең мәдәни һәм дини асылын саклау максатында китә. Алар Гуджарат ярымутравына килеп сыена, алга таба көньякка таба тарала. Тора-бара күрше Махараштрага күчәләр һәм күпчелеге Бомбейны Ватаннары итә.

Парсилар Һиндстанның беренче сәяси фиркасен, беренче фонд биржасын, беренче корыч эретү заводын, беренсе университетын, беренсе җәмәгать дәваханәсен, гәзитен, басма машинасын, киностудиясен ача.

Парсилар арасынан милли-азатлык хәрәкәтенең күренекле эшмәкәрләре (Дадабхай Наороджи, Бхайкаджи Кама һәм Ферозшах Мехта), эре сәүдә-сәнәгать концернлары хуҗалары (Tata Group, Godrej Group) чыккан. Мәшһүр атом-төш физик Хоми Джехангир Баба, Һиндстан армиясенә җитәкчелек иткән маршал Сэм Манекшоу, җырчы Фредди Меркьюри парси булган.

## Хәзерге заманда
1971 ел халыҡ иҫәбен алганда парсилар саны 91 226 кеше була. 1981 елга аларның саны — 71 630, ә 1991 елга 60 мең кеше кала.
Парсилар общинасы хәлле булып тора. Парсилар — Һиндстанның грамоталы общинасы (грамоталылык дәрәҗәсе — 98 %).
Парсилар күпләп яшәгән урындарда анджумандарга берләшә. Анджуманнар хәйриялек белән шөгыльләнә, община әгъзаларына төрле мәсьәләләрдә ярдәм итешә, аралашыуны оештыра. Мумбайда парсиларның төп оешмасы— Мумбай панчаяты эшли. Ул биш елга бер тапкыр парси җыенын җыя.

## Теле
Хәзерге парсилар элекке туган теле булган Фарсы телен югалткан булырга мөмкин һәм хәзер Гуджарати телендә сөйләшергә мөмкин. Кануни әдәбиятләре — Авеста һәм пәһләви телендә.

## Мәшһүр парсилар
* Фредди Меркьюри (Фаррух Булсара) — музыкант, Британияның «Queen» рок-төркеме вокалчысы
* Зубин Мета — дирижёр.
* Фероз Ганди — һинд сәясәтчесе, Индира Гандиның ире.
* Джамсетджи Тата — «Тата» индустриаль династиясенә нигез салыучы, Һиндостанның иң эре автомобиль компаниясе Tata Motors хуҗасы.
* Рохинтон Мистри — Канада язучысы.
* Кайхосру Сорабджи — британ композиторы.
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Акван Дию

**Акван Дию** (Фарсы телендә: اکوان دیو) - ул дию ролендә пәйда була торган фантастик мәхлукат. Хикәянең темасы Кей Хөсрәү вакытына карый. Ул я күз күрүеннән юк булырга, я онагр булып китәргә, я давыл булып китә ала. Бу хикәядә (Шаһнамәдә) Акван Дию бриллиант тәненә ия булып онагр табунында.
## Акван Диюнең пәйда булуы
Акван Дию дәвер сугыштан соң пәйда була. Иранның патшасы Кей Хөсрәү Камус Кашани белән Бөек Сугышны тәмамлый. Һәм аның барлык гаскәрләре ял итә.
Бер көнне Көтүче Кайи Хөсрәү сарайга килә һәм табуннан арслан кебек онагр качкан дип зарлана. Тәне балкучы Кояш кебек, яныннан койрыгына кадәр кара сызык. Ул дүрт көчле кул һәм аяклар белән зур ат кебек. Кей Хөсрәү аның онагр түгел, ә шәйтан булуына төшенә. Барлык сугышчылар булуда. Шуннан соң Кихосро Рөстәмгә шул билгеле диюне җимерергә куша.
Акван Дию җил булып китәргә, я үзен яшерә ала торган булган.
Рөстәм тигезлеккә барып җиткәч, ул өч көн көткән һәм дүртенче көндә качучы онагр табуннарын күргән. Әмма качучы аксыл онагр табуны арасында шәйтан икәненә төшенгән. Рөстәм аны тотар өчен бауны алган, әмма Акван юк булган. Рөстәм шул вакыт аның белән сугыш начар булачагын белгән. Ул Акванны берничә мәртәбә үтереп караган, әмма ул һәр вакыт Рөстәм арганчы һәм  йоклыйсы һәм ял итәсе килгәнче юк булган.
## Акванны үтергәннән соң Рөстәм хикәясе
Рөстәм йоклау урынына кайткан, әмма Рахшны тапмаган. Ул җәяү киткән һәм фермага барып җиткән. Анда ул Афрасиаб атлары табуны белән атын тапкан, шуннан соң ул атка атланган һәм үзе белән Афрасиаб атларын алган. Рөстәмгә эш ахырында Афрасиаб гаскәрләре һөҗүм иткән һәм Рөстәм берьюлы барлык Туран солдатлары белән сугышкан. Ул сугышта йөздән артык кешене үтергән.  
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Ferdowsi Shahnameh. From the Moscow version. Mohammed Publishing. ISBN 964-5566-35-5
## Тышкы сылтамалар
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Шаһнамә персонажлары
Ахметелис театри

**Ахметелис театри**- Тифлис метрополитенының Ахметели-Варкетили сызыгының соң метро станциясе.

Сандро Ахметели исемендәге Тбилиси дәүләт академия драма театры янәшәсендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Тбилиси метрополитены
Әхмәтзәки Вәлиди бюсты

**Әхмәтзәки Вәлиди бюсты** — башкорт милли хәрәкәте вәкиле, тюрколог Әхмәт Зәки Валиди бюсты. ***2008-2021*** елларда Санкт-Петербург дәүләт университеты биналары комплексы ишегалдында (Университет Яры, 7) урнашкан була.

Бюст авторы В. А. Дворник (1971-2020). Бюст бронзадан эшләнгән.

2007 елда, 28.06.2007 елгы 91нче дәүләт контракты нигезендә Башкортостан Республикасы Хөкүмәте боерыгы белән бюджет исәбенә ясала . Проектны финанслауда Salavatnefteorgsintez да катнашкан.

Бюст булдыру һәм бюстны ачу Санкт-Петербург Дәүләт Университетының Көнчыгыш факультетының Төркияне өйрәнү үзәге, Университет президенты Людмила Вербицкая, Башкортстан Республикасы президенты Мортаза Рәхимов, Санкт-Петербург губернаторы Валентина Матвиенко тарафларыннан хуплана .

Бюст 2008 елның 28 июнендә ачыла. 2019 елның сентябрендә Санкт-Петербург университеты, беренче курс студентларының берсенең әнисеннән килгән шикаятьтән соң, бюст законлылыгын тикшерү үтенече белән прокуратурага мөрәҗәгать итә.

Васильостровский район прокуратурасы тапшыруы нигезендә бюст 2021 елның 27 гыйнварында сүтелә. Прокуратура бу шәхес нацистлар белән хезмәттәшлек итә дигән дәгъва белдерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург һәйкәлләре
Төркем:Санкт-Петербург бюстлары
Үрнәк (Самар өлкәсе)

**Үрнәк** () — Россиянең Самара өлкәсенең Похвистнево районындагы татар авылы. Мәчәләй авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы, урман-дала зонасында, Олы Кенәле елгасы ярында, район үзәге Похвистнево шәһәреннән көнбатышка таба якынча 21 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1 ° C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2 ° C (абсолют максимум 37 ° C); иң салкын (гыйнвар) -13,3 ° C (абсолют минимум -46 ° C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
Авылны 1920 елларда Самар өлкәсе Похвистнево районы Мәчәләй авылы кешеләре нигезләгән.

1931 елда 29 хуҗалыкта 153 кеше яшәгән.

## Халык саны

; Милли составы

2002 елда авылда 167 кеше, 2010 елда авылда 169 кеше яшәгән, татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
Авылда мәчет эшләп килә.
 
## Искәрмәләр

Төркем:Похвистнево районы торак пунктлары
Гавай утрауларында ислам

**[[Гавай утраулары]]нда ислам** (, ) ― азчылык дине, штат халкының (1 млн 455 мең кеше, 2021 елга) 0,5 % ын тәшкил итә, штатта ~6000 мөселман яши.

## Тарих
Гавай утрауларында ислам дине рәсми рәвештә 1979 елда танылу ала, ул елда әлеге штатның Мөселман студентлары берләшмәсе () төзелә, гәрчә рәсми булмаган рәвештә бу оешма 1968 елдан ук гамәлдә булса да. Гавай мөселман студентлары ассоциациясе башта  студентларыннан торган. Алар дөньяның төрле почмакларыннан: Һиндстан, Пакистан, Әфганстан, Индонезия, Малайзия һәм Якын Көнчыгыштан килгән. Мөселман студентлары берләшмәсе (MSA) – Гавайларның мөселман халкын тәкъдим итүче беренче оешма була. 

Мөхәммәд Әсәд Хан (Mohammad Asad Khan) – мөселман студентлары ассоциациясенә нигез салучыларның берсе .

Гавай утрауларында Ислам динен яңа кабул итүчеләрнең күпчелеге – хәрби хезмәткәрләр. 

## Мәчет
Мөселман студентлары төркеме баштарак, 1979―1980 елларда, Гавай штатының административ үзәге Гонолулуның торак районы булган  мәчет өчен бина сатып алганчы, бер коттеджда намаз укый торган була. Мәчет бинасы Маноадагы Гавай университеты янәшәсендә урнашкан . 1992 елда Америка мөселманнарына ярдәм итү төркеме үткәргән тикшеренү мәгълүматлары буенча, бу вакытта Гавайларда бер генә мәчет тә булмый .
 
2001 ел башында Маноа мәчетендә җомга намазына 200 кеше килүе, Рамазан ифтары азагында 700 кеше, ә мәчетнең үзендә 2000 кеше булуы турында искә алына .

2011 елда Гавайларның мөселман ассоциациясе () Согуд Гарәбстаны принцы Абдулазиз бән Фәхәд Әл-Фейсалдан (Abdulaziz Bin Fahad Al-Faisal) акчалата ярдәм  алуы турында билгеле була .

Мәчет имамы – Исмаил Әлшәех (Ismail El sheikh), тумышы белән Каһирәдән (Мисыр). Гавайларның мөселман ассоциациясе президенты – Хәким Уансафи (Hakim Ouansafi), Мароккодан .

## Ислам көнен билгеләү
2009 елның маенда Гавай утрауларының закон чыгаручылары, «ислам дөньясының дини, фәнни, мәдәни һәм сәнгать өлкәләрендәге зур  өлешен» тану максатында, агымдагы елның 24 сентябрен дәүләт тарафыннан билгеләнгән истәлекле көн – «Ислам көне» итеп  билгеләү өчен тавыш бирә . Резолюция штат Сенатында 22 уңай, 3 каршы тавыш белән хуплау таба  .

## Ислам сәнгате
1937 елда  төзегән Шангри Ла (Shangri La) йорты 2500дән артык ислам сәнгате әсәрен, шулай ук бинаның үзендә кулланылган ислам архитектурасы үрнәкләрен саклау урыны булып тора  .

## Мәгариф
Штатның төп мәчете урнашкан  фәлсәфә факультеты ислам белеме өлкәсендә бакалавр дәрәҗәсе алу турында сертификат тәкъдим итә .

## Сылтамалар
* 
* 
*   Muslim Association of Hawaii (Гавайларның мөселман ассоциациясе) 
* Мусульманская Ассоциация Гавайев.
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Гавай утрауларында ислам
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Америка Кушма Штатларында ислам
Спандарамет

**Спандарамет** (әрмән телендә:Սպանդարամետ) яки **Сандарамет** (Սանդարամետ) алты Амеша Спенталарның берсе һәм җир сакчысы Зәрдөштлек *[[язата]]* сы (фәрештә Илаһы)  Спента Армаитиның әрмән телендә исеме булган. 
Исем әрмән телендә ике формада очрый. Спадарамет, Төньяк-көнбатыш урта иранидан алынган булганга охшаш һәм Сандарамет ("Аид, аскы дөнья"), ул көньяк-көнбатыш ирани юрамадан, мөгаен борынгы формадан алынган.
Сандарамет исеме кайчан әрмән теленә кергәне билгеле түгел; ул Ахеменидлар мәмләкәте кергән булырга мөмкин. Язылыш Тәүратның әрмән теленә тәрҗемәсенә куллынган, анда шулай ук чыгарылган сыйфат сүз “сандараметакан” кулланыла. 5-енче гасыр әрмән авторы  Агафангелос үлеләргә карата ишарә итәр өчен  *sandarametakan nnĵecealkc* (“аскы дөньяда йоклаучылар”) сүзен куллана.
Сүзнең аскы дөньяга таба карата кулланылышы әрмән теленә аның керүе җир үлеләрнең йорты буларак каралган периодта булганына ишарә итә. Сандарамет мөгаен Зәрдөштлек һәм борынгы ышанулар кушылмасы нәтиҗәсендә аскы дөнья Илаһы буларак карала.
Урта гасыр әрмән тарихчысы Товма Артсруни буенча, Артаксиад әрмән патшасы Артаксиас II-нең (хөкем итү вакыты б.э.к. 75–69 ел) Васпураканда төзелгән "Геракл һәм Дионисоска гыйбадәтханәләре" булган. Геракл Ваһагнга карый һәм Дионисос Спандараметка охшаш.
Агафангелос мәгълүматы буенча Әрмәнстанның Арсакид династиясе әрмән патшасы Тиридат III (хөкем итү еллары б.э. 298–330 еллары) “каберләр *šahapet*-ын” искә ала, алар мөгаен Спандараметка карый. Әрмән теле сүзе *šahapet* (Борынгы Фарсы теле *xšaθrapati*-дан алынган) табигыйдан өстен мәхлукатларга караган өчен кулланган булган. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
* 
* 
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әрмән Алиһәләре
Әбелхәер Сафиуллин

**Әбелхәер Сафиуллин**, Әбелхәер (*Абылхәер* ) Касыйм улы Сафиуллин (*[[1943 ел]]ның [[15 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Кушнаренко районы]], [[Каратәкә]] ― [[2022 ел]]ның [[10 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) ― режиссёр, Уфаның «Нур» татар дәүләт театрына нигез салучыларның берсе. 1989―1990 һәм 1997―2016 елларда «Нур» театрының баш режиссеры.  Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2003). 1991 елдан СССР (Башкортстан) Театр әһелләре берлеге әгъзасы .

## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 15 августында Башкортстан АССР Кушнаренко районы Каратәкә авылында туган. Республика мәдәни-агарту училищесын (Стәрлетамак, 1969; Габдрахман Хәбибуллин курсы), Уфа дәүләт сәнгать институтын  (1977; Лек Вәлиев, Фәрдүнә Касыймова курсы) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1976 елдан Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия театрының постановка бүлеге мөдире булып эшли. 

1980 елдан ― Сибай драма театры режиссеры, 1982―1989 елларда ― сәнгать-куелыш бүлеге мөдире.
 
1990―1994 елларда ― Уфа дәүләт сәнгать институтының уку-укыту театры директоры.

1989―1990 һәм 1997―2016 елларда «Нур» театрының баш режиссеры. 

1994—1996 елларда ― Туймазы татар дәүләт драма театрының баш режиссёры.

## Иҗаты
Әбелхәер Сафиуллинның иҗади алымының нигезе — образларны аналитик караштан чыгып гәүдәләндерү. Башлыча трагикомедияләр һәм спектакль‑гыйбрәтле хикәяләргә мөрәҗәгать итә. Әбелхәер Сафиуллин – «Нур» театрын оештыруга һәм үстерүгә зур өлеш керткән шәхес. Театр сәхнәсендә әлеге театрның алтын фондына кергән Аманулланың «Имәнеч зат», К.Тинчуринның «Көйсез кияү», М. Фәйзинең «Галиябану», Ф. Бигәшевның «Ябалак борылышында», Р. Нурлыгаяновның «Күңел күле», Т. Миңнуллинның «Гөргөри кияүләре» (2014), М. Кәримнең «Кыз урлау», А. Гыйләҗевнең «Өч аршын җир», М. Гыйләҗевнең «Бичура» пьесасы буенча «Төш күрүләр», А. Кәшфуллинның «Чүлмәкче серләре» һ. б. спектакльләрне куя.

Сибай башкорт драма театрында — «Кырларым, тугайларым» (Т. .Миңнуллин), «Иртәгә үләм» (И. Абдуллин); Туймазы татар драма театрында Ф. Яруллинның «Тормыш агачы», Д. Киноситаның «Торна каурыйлары» (Журавлиные перья), А. П. Чеховның «Ваня абый» (Дядя Ваня) һ. б. спектакльләр куя .

2022 елның 10 мартында озакка сузылган каты авырудан соң Уфада вафат .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе
 
## Сылтамалар
* Сафиуллин Әбелхәер Касыйм улы. «Башкортстан» төбәк интерактив энциклопедик порталы

## Искәрмәләр


Төркем:Театр режиссёрлары
Төркем:Башкортстан режиссерлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:«Нур» театры
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Йенгһе һатам

**Йенгһе һатам** Гатик канонның дүрт төп формулаларының берсе (башка өчесе булып Ашем Воһу, Аһуна Ваирья һәм Аирьяман ишья тора), ягъни текстлар төркеме Авеста теленең архаикрак диалектында инша ителгән һәм Зәрдөшт тарафыннан инша ителгән дип ышаныла.

## Текст һәм интерпретация
ýenghê hâtãm âat ýesne
paitî vanghô mazdå ahurô
vaêthâ ashât hacâ ýånghãmcâ
tãscâ tåoscâ ýazamaide. Пәһләви һәм Парси Авеста теле тәрҗемәләрендә шулай дип укыла:
:*Мәхлукатларның чынлап табыну өчен шул берәү (ир кеше роды яки нейтраль берлек санда)*
:*кемне Аһура Мазда тәкъвалыгы (праведность) өчен яхшырак белә*
:*шулай ук хатын-кыз род мәхлукатлардан*
:*Боларга (ир кеше роды) һәм бу берәүләргә (хатын-кыз роды) без табынабыз (Амеша Спенталар һәм Язаталар).*
Вазкесның литургик юнәлештә тәрҗемәсе болай:
:*Алар шул,*
:*Теләсә нинди родта булганнар,*
:*Аһура Мазда аларның данлы корбаннары Ашасы аша белә:*
:*Шулай итеп без аларга табынуны тәкъдим итәбез!*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
;Аһура Мазда дине буенча башка текстлар
*http://www.zoroastrian.org/GathaSongs/supplements2.htm 
*http://www.zoroaster.com/
Төркем:Зәрдөштлек
Гаталар

**Гаталар** (Авеста телендә:𐬔𐬁𐬚𐬁 gāθå — «җыр җырлаулар») — Авестаның бердәм барлыкка китерүче Зәрдөшт пәйгамбәрнең Илаһ Аһура Маздага мөрәҗәгать ителгән 17 шигъри гимннан гыйбарәт иң әһәмиятле һәм ихтирам ителгән өлеше. Гимннар аерым бүлекләр буларак авестий Ясна китабы составына кертелгән һәм мобедлар тарафыннан шул ук исемле литургияне башкару вакытында укыла. 
## Корылышы һәм урнашуы
Гаталарның һәр гимны Яснаның (Авеста телендә: hāiti-, Пәһләви телендә: hā): Y 28-34, 43-51, 53 аерым гимнын алып тора. Ясна корылышында Гаталарның тексты алдыннан өч дога формуласы килә: Ахуна Ваирья, Ашем Воху һәм Йенгһе һатам (Y 27), һәм шулай ук Амешаспандаларга кереш багышлау (Y 28.0) белән. Ахырда Гаталар Аирьяман (Y 54) дога формуласы белән тәмамланалар. Гимннар тупланмасы уртасына Ясна Хаптангхаити — «Җиде бүлекне ихтирам итү» (Y 35-41) куелган, ул тел архаиклыгы белән Гаталар белән охшаш, әмма пәйгамбәр булмавы белән аерылып тора.
Практик рәвештә Зәрдөштлек традициясе унҗиде түгел, ә *Биш Гата* турында сөйли, алар астында биш дәвамлы төркем аңлыйлар, аларда гимннар аерым шигъри үлчәм һәм өлешчә эчтәлек нигезендә берләшкән. Биш Гаталарның беренчесе шул ук үлчәмгә һәм стильгә ия төп өлеш алдыннан килүче Ахуна Ваирья дога буенча аталган. Шуннан соң килгән дүртесе — туры килүче гимннарның беренче сүзләре буенча.
# **Ахунаваити Гата** (Авеста телендә:ahunawaiti gāθā, «Ахуна Ваирья Гатасы») — 7 гимн (Y 28-34), 7+8/9 иҗек үлчәме белән өчәр шигырьләп 100 строфа.
# **Уштаваити Гата** (Авеста телендә:uštawaiti gāθā, «Рәхәтлектә булу Гатасы») — 4 гимн (Y 43-46), 4+7 иҗек үлчәме белән бишәр шигырьләп 66 строфа
# **Спента Маинью Гата** (Авеста телендә:spənta mainyu gāθā «Изге Рух Гатасы») — 4 гимн (Y 47-50), 4+7 иҗек үлчәме белән дүртәр шигырьләп 41 строфа.
# **Вохухшатра Гата** (Авеста телендә:wohu xšaθra gāθā «Алкышлы хөкем Гатасы») — 1 гимн (Y 51), 7+7 иҗек үлчәме белән өчәр шигырьләп 22 строфа.
# **Вахиштоишти Гата** (Авеста телендә:wahištōišti gāθā «Иң яхшы омтылыш Гатасы») — 1 гимн (Y 53), a, b — 7+5 һәм c, d — 7+7+5 иҗекле үлчәмле 4 шигырьләп 9 строфа.
Пәһләви "Шайәст нә-шайәст" (13.50-52) китабы буенча төп өлештән килүче формуларсыз, әмма Хаптангхаити Яснаны керткән Гаталарда 278 строфа (wacast), 1016 шигырь (gāh) һәм 5567 сүз (wāzag) бар, тулаем алганда ул чынбарлыкка туры килә. Пәһләви мобедлары строфалар, юллар һәм сүзләр санау кебек шундый эш белән мәшгуль булуы ихтималлыгы әз һәм мөгаен алар, Һинд дине Веда кушымтасында охшаш цифрлар булган кебек, саннарны ниндидер хәзер югалтылган өстәмләрдән күчереп язган булганнар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Зәрдөштлек текстлары
Америка Самоасында ислам

**[[Америка Самоасы]]нда ислам** (,  ) – азчылык дине, төрле мәгълүматлар буенча, мөселманнар саны ил халкының 0,03 % ыннан .алып 0,1 % ына  кадәр тәшкил итә. 

Америка Самоасында өстенлекле дин — христианлык. 2010 елда дин иреге турында халыкара хисап нигезендә, христианнар барлык халыкның 98,3 % ын тәшкил иткән .

## Тарих

Ислам Америка Самоасына XX гасыр ахыры — XXI гасыр башында үтеп керә башлый. 1980-елларда берничә эшче мөселман, хөкүмәт контракты яки БМО программаларының берсе буенча утрауларда эшләгән. Әмма аларның саны аз булу сәбәпле, җирле халыкка бернинди дә йогынты ясамаганнар. 1985 елда ислам динен беренче тапкыр утрауда яшәүчеләр кабул итә башлый. Самоа мөселманнарының төп өлеше ― АКШ һәм Фиджидан килгән мөһаҗирләр. 

### Тыелган илләр
2000 еллар башында бөтен дөньяда террорчылык эшчәнлеге активлашу, аерым алганда, Балидагы террорчылык актлары нәтиҗәсендә , Америка Самоасы хөкүмәте 23 мөселман илендә яшәүчеләргә, Генераль прокуратура рөхсәтеннән башка, Америка Самоасы территориясенә керүне тыя . Әлеге дин тоту иреген шик астына куя торган карарга күрше утрау-дәүләтләр (мәсәлән, Фиджи) протест белдерсә дә, утрауда яшәүчеләр тарафыннан аларның иминлеген тәэмин итү өчен күрелгән чара буларак киң хуплау таба. 

Шуңа да карамастан, ислам дине иҗтимагый, белем бирү һәм медицина төркемнәре төзү, шулай ук ислам динен кабул иткән җирле халык вәкилләрен ислам нигезләренә өйрәтү максатыннан динне яңа кабул иткән җирле һәм читтән килгән мөселманнар тарафыннан үткәрелә торган чаралар аркасында Америка Самоасындагы тормышка ислам йогынты ясый. Халык санын алу мәгълүматларына караганда, мөселманнар халкы 2000 елдагы 17 дән 2010 елда 23 кә кадәр арткан . Америка Самоасында бер мәчет бар.

## Сылтамалар
*    Илләр буенча мөселманнар саны
## Моны да карагыз
* Самоада ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Америка Самоасында дин
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Америка Кушма Штатларында ислам
Яңа Каледониядә ислам

**[[Яңа Каледония]]дә ислам** (,  ) ― азчылык дине. Франциянең диңгез арты биләмәсе булган Яңа Каледониядә 6 357 мөселман исәпләнә, бу ил халкының (271 мең кеше, 2019 елга) 2,6 % ын тәшкил итә . Мөселманнарның күпчелеге – сөнниләр .

## Тарих
Ислам Яңа Каледониягә XIX гасыр ахырында керә башлаган. Яңа Каледониянең беренче мөселманнары арасында 1872 елда анда җибәрелгән Алжир тоткыннары булган. XX гасырда Яңа Каледониягә Индонезия, Сомали һәм гарәп эшчеләре килә башлый. XXI гасырда ислам йогынтысы Индонезия, Якын Көнчыгыш, Төньяк һәм Көнчыгыш Африканың мөселман илләреннән күчеп килгән мөһаҗирләр белән көчәя бара .

## Ислам оешмасы
Яңа Каледониянең мөселман ассоциациясенә () 1975 елда нигез салына .

1969 елда Гарәпләр һәм гарәпләрнең дуслары ассоциациясе () оешкан . Әлеге ассоциация илнең зурлыгы буенча икенче шәһәре исәпләнүче  шәһәрендә урнашкан мөселман зиратын һәм мәдәни үзәкне тәртиптә тотуга контрольлек итә.

## Хәзерге заман
Яңа Каледониядә Ислам — ул азчылыкның дине, аны тотучылар – 6 357 кеше. Яңа Каледониядә мөселманнарның күп өлеше – этник явалылар. Бу дәүләттә мөселманнар нигездә француз, шулай ук гарәп һәм индонезия телләрендә сөйләшәләр. Бу хәл алар һәм күрше инглиз телле Австралия һәм Фиджи мөселман җәмгыятьләре арасында лингвистик аерма тудыра . 

## Мәчетләр
Яңа Каледониядә 2 ислам дини үзәге бар. Беренче үзәк илнең зурлыгы буенча икенче шәһәре исәпләнүче Бурай шәһәрендә урнашкан, аның мәхәлләсе, нигездә, Алжирдан килгән мөһаҗирләр нәселе.

Икенче үзәк Яңа Каледония башкаласы  урнашкан .

## Мөселман зираты
Несадиуда (Бурай шәһәре районы) 1897 елда ачылган мөселман зираты урнашкан. Алжирлылар ислам җәмгыятенең Бурайда көчле булуы әлеге зиратны булдыруга йогынты ясаган. Зират янында мәдәни үзәк (мәчет) урнашкан. Зират һәм мәчет 1864―1897 елларда Яңа Каледониягә депортацияләнгән 2000 алжирлының килүен һәм шунда урнашуын раслый . 


Entrée cimetiere.JPG|Мөселман зиратына керү капкасы
Cimetiere arabes.JPG|Мөселман зираты


## Сылтамалар
*    Илләр буенча мөселманнар саны
## Моны да карагыз
* Франциядә ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Океанлыкта ислам
Төркем:Яңа Каледониядә дин
Төркем:Буйсынган территорияләрдә ислам
Төркем:Франциядә ислам
Иске Яңа ел

**Иске Яңа ел** — иске юлиан тәкъвиме буенча Яңа ел бәйрәмен котлау. Милади тәкъвим буенча әлегә 14 гыйнварга туры килә.

Элеккеге СССР һәм Югославия республикаларында, Швейцариянең кайбер немец телле кантоннарында билгеләнүе мәгълүм.

Япониянең үз тәкъвиме буенча Япон Иске Яңа елы билгеләнә.

## Моны да карагыз
* Тәкъвимнәр исемлеге
* Татар тәкъвиме
* Шәмси тәкъвим
* Һиҗри тәкъвим

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Вакыт
*
Төркем:Бәйрәмнәр
Татар телендә Зәрдөштлек темасына төшенчәләр исемлеге

Татар телендә фарсы теле алынмалары һәм синтаксисы буенча Казан (Идел буе) федераль университеты галиме, Шәрыкъ белгече Җәмил ага Зәйнуллин эшләгән. Вакыт узу белән татар теле белән фарсы теле һәм гомумән ирани телләр яңа тигезлеккә кереп аңлатмалар бирү ихтыяҗы барлыкка килгән.

Шулай ук, Зәрдөштлек диненә караган сүзләр географик урыннар, биналар, оешмалар, галәми объектлар, йолдызнамә даирәсе, сәнгать һәм әдәбият әсәрләре һәм санак уеннарына кереп, аңлату бирү мәсьәләсен дә күз алдында тотарга кирәктер.
Биредә татар телендә Зәрдөштлек темасына кулланылган төшенчәләрнең кыскача исемлеге китерелгән.

## Әдәбият
* *Зайнуллин, Джамиль Габдулхакович*. Словарь арабо-персидских заимствований. — Казань: Магариф, 1994. —143 с. ISBN 5-7761-0243-X
Төркем:Зәрдөштлек төшенчәләре
Төркем:Зәрдөштлек
Галим (Самар өлкәсе)

**Галим** () — Россиянең Самара өлкәсенең Сергиевск районындагы татар авылы. Югары Орлянка авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Самара өлкәсенең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы, урман-дала зонасында, Орлянка елгасы ярында, район үзәге Сергиевск авылыннан көньяк-көнбатышка таба якынча 30 километр ераклыкта урнашкан (туры сызык буенча).

; Климат

Климат уртача континенталь. Һаваның уртача еллык температурасы 3,1&nbsp;°C. Иң җылы айның (июль) һава температурасы 19,2&nbsp;°C (абсолют максимум 37&nbsp;°C); иң салкын (гыйнвар) -13,3&nbsp;°C (абсолют минимум -46&nbsp;°C). Еллык уртача явым-төшем 430 мм, аларның күбесе җылы вакытка туры килә. Кар каплавы 163 көн дәвам итә.

## Тарихы
Авылны 1927 елда алпавыт Иван Ржановның элеккеге җирләрендә Самар өлкәсе Похвистнево районы Яңа Мансур авылы кешеләре нигезләгән.

1931 елда 42 хуҗалык исәпләнгән.

1932 елдан «Большевик» колхозы оеша. 1951 елдан «Краснознаменец» колхозына кертелә, 1956-2001 елларда «Имени XXI партсъезда» колхозы эшли.

## Халык саны

; Милли составы

1975 елда авылда 128 кеше, 2010 елда авылда 66 кеше яшәгән, татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
Авылда 2011 елдан мәчет эшләп килә.

## Мәгариф

1927 елда алпавыт утарында мәдрәсә ачыла. 1931 елдан башлангыч мәктәп итеп үзгәртелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Сергиевск районы торак пунктлары