open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әхмәтҗан Терегулов

**Терегулов Әхмәтҗән Хөсәен улы** (5 июнь 1896 ел — 9 март 1977) — хәрби эшлекле. 1922-1923 елларда Башкортстан АССР-ының хәрби комиссары. Беренче дөнья, Ватандашлар һәм Бөек Ватан сугышларында катнашучы. Полковник. Ленин ордены кавалеры (1967).

## Биографиясе
Әхмәтҗән Хөсәен улы Терегулов 1896 елның 5 июнендә Уфа губернасы Бәләбәй өязе Каргалы (хәзерге Башкортстан Республикасының Благовар районы Югары Каргалы) авылында туган. Чыгышы белән касыйм татарлары морзалары Терегуловлар нәселеннән.

1919 елдан 1-нче Башкорт укчылар дивизиясенең штаб начальнигы булып хезмәт итә. 1919 елның июненнән 1-се Башкорт укчылар полкы командиры була.

1920-1921 елларда Башкорт аерым укчылар бригадасы белән командалык итә.

1922-1923 елларда Башкортстан АССР-ының хәрби комиссары вазифасын үти.

Бөек Ватан сугышында катнаша.

1977 елның 9 мартында Татар АССРның Казан шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин ордены (1967)

## Сылтамалар

* Тереғолов Ә. Ғ. Тереғоловтар // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Благовар районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:9 март көнне вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Төркем:Татар хәрбиләре
Анисим Шокуров

**Шокуров Анисим Павлович** (15 апрель 1912 ел — 27 июль 1990 ел) — археолог, укытучы, туган якны өйрәнүче. 1955-1957 елларда СССР Фәннәр академиясе Археология институты Башкортстанда оештырган археологик экспедициясенең отряд җитәкчесе. Башкорт АССР-ының атказанган укытучысы (1971). РСФСР‑ның халык мәгарифе отличнигы (1961).

## Биографиясе
Анисим Павлович Шокуров 1912 елның 15 апрелендә Уфа губернасы Бакалы вулысы Түбән Яңа Кәстәй керәшен татарлары авылында туган.

Уфа театр-сәнгать училищесында укый һәм аны 1937 елда белем ала. Ары М. В. Нестеров исемендәге Сәнгать музеенда эшли, Бөре һәм Кушнаренко педагогия колледжларында укыта.

Туган як тарихын белән кызыксынып өйрәнә. 1957 елда Октябрьский шәһәрендә туган якны өйрәнү музеен оештыра, халыктан җыеп, музейны төрле экспонатлар белән тулыландыра. 1976-1989 елларда бу музейның олкән гыйльми хезмәткәре була. 1967-1971 елларда археологик казынулар вакытында Муллино-2 торагын ача. Шундагы 500-дән артык таш, бронза, башлангыч тимер буаларның һәм урта буаларның фән өчен аеруча кыйммәтле археологик комарткыларын таба. Шокуров А. П. байтак гыйльми мәкаләләрнең һәм басмаларның авторы. 1990 елдан алып Октябрьский шәһәренең туган якны өйрәнү музее А. П. Шокуров исемен йөртә.

Шокуров Анисим Павлович Октябрьский шәһәрендә 1990 елның 26 июлендә вафат була һәм шунда җирләнә.

## Сылтамалар

* Шокуров Анисим Павлович // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Бакалы районында туганнар
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:15 апрель көнне туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:Татар тарихчылары
Рәзиф Кәримов

**Рәзиф Гали улы Кәримов** (1963 елның 4 сентябре, Бикбау авылы, Минзәлә районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе. Зәй муниципаль районы башлыгы, Зәй шәһәре башлыгы. «Бердәм Россия» партиясенең Зәй җирле бүлекчәсе секретаре.

## Биография
Рәзиф Кәримов 1963 елның 4 сентябрендә Минзәлә районының Бикбау авылында туа. 1986 елда Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый.

1988 елдан 1991 елга каддшр — Яр Чаллы шәһәрендә ТАССРның Тукай районы «Татарстан» совхозының машина ишегалды мөдире, баш инженеры. 1991 елдан «Агроснаб» ҖЧҖ «Кама» агросәнәгать комплексы директоры. 1993—1998 елларда Татарстан Республикасы Тукай районының «Искра» колхозы рәисе.    1998 елдан Тукай районы администрациясе башлыгының беренче урынбасары. 1999 елдан «Тукай муниципаль районы авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе» дәүләт учреждениесе башлыгы.

2008—2013 елларда — «Вамин Татарстан» ААҖнең «Чаллы сөт комбинаты» филиалы директоры. 2013 елдан «Просто молоко» ИК ҖЧҖ филиалы «Казан сөт комбинаты» директоры.

2014 елдан 2015 елга кадәр — Зәй муниципаль районы башкарма комитеты җитәкчесе. 2015 елның сентябрендә Зәй муниципаль районы башлыгы һәм Зәй шәһәре башлыгы итеп сайлана.

2020 елның сентябрендә шәһәр һәм район депутатлары советы утырышында Рәзиф Кәримовны Зәй районы башлыгы итеп икенче срокка сайлыйлар. Шәһәр һәм район депутатлары бертавыштан аның кандидатурасы өчен тавыш бирә.

## Бүләкләр

* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале;
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале;
* Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәт хаты;
* «Россия агросәнәгать комплексы үсешенә керткән өлеше өчен» алтын медале;
* Татарстан Республикасы министрлыклары һәм ведомстволарының Мактау грамоталары һәм Рәхмәт хатлары
* 2023 ― «Дуслык» ордены (Татарстан) ― «*төбәкара хезмәттәшлекне ныгытудагы казанышлары һәм муниципалитетның социаль-икътисади үсешенә керткән зур өлеше өчен*» 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Район башлыклары
Наил Сафиуллин

**Наил Хәмит улы Сафиуллин** (1948 елның 23 сентябре, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — милиция генерал-майоры, Татарстан Республикасы буенча Эчке эшләр министры урынбасары (1988—1993), РФ Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты башлыгы (1993—2008).

## Биография
Наил Сафиуллин 1948 елның 23 сентябрендә Казанда туа. 1964 елда хезмәт эшчәнлеген оборона заводында слесарь-җыючы булып башлый.

1976 елда Казан авиация институтының авто төзелеше факультетын тәмамлый. Аннан соң «Союз» Казан моторлар төзү заводының инженер-конструкторы булып эшли. 1986 елда ССРБ ЭЭМ академиясен тәмамлый.

1976—1978 елларда оборона заводының конструкторлык бюросында инженер булып эшли. 1978—1988 елларда-дәүләт автоинспекторы, өлкән дәүләт автоинспекторы, ТАССР ДАИ бүлеге башлыгы урынбасары.
1988 елдан 1993 елга кадәр Татарстан Эчке эшләр министрының урынбасары, беренче урынбасары вазифасын башкара.

1993 елда Россия Эчке эшләр министрлыгының юридик институтының Казан филиалы башлыгы итеп билгеләнә.

1999 елдан РФ Эчке эшләр министрлыгының Казан юридик институты башлыгы, Россия Федерациясе Президентының 2008 елның 3 октябрендәге Указы белән әлеге вазифадан азат ителә. 2008 елдан  Россия Юстиция министрлыгының Татарстан буенча идарәсе башлыгы.

2000 елның 14 июнендә Россия Президенты Указы белән милиция генерал-майоры исеме бирелә.

Татарстан югары уку йортлары ректорлары советы әгъзасы, Татарстан ЭЭМ коллегиясе әгъзасы, Татарстан Республикасы Куркынычсызлык советы әгъзасы.

60 тан артык фәнни һәм методик эшләр авторы. Өйләнгән, ике улы бар.

## Бүләкләр

* I һәм II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
* «Җәмәгать тәртибен саклаудагы казанышлары өчен» медале
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены (2018) 
* Татарстан Республикасының Атказанган юристы
* Россия Федерациясе Эчке эшләр органнарының атказанган юристы;
* Россия Федерациясе Эчке эшләр министрлыгының Мактаулы хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* КАИ - национальный исследовательский университет/Г.Л. Дегтярев, Ю.Ф. Гортышов, М.С. Сафариев; под ред. докт. техн. наук, профессора, президента КНИТУ-КАИ Ю.Ф. Гортышова. - 2-е изд., испр. и доп. - Казань: Изд-во КНИТУ-КАИ, 2017. - 568 с.

## Сылтамалар

* Сафиуллин, Наиль Хамитович - Центр военно-патриотических исследований

## Моны да карагыз

Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган юристлары
Марат Айзатуллин

**Марат Мансур улы Айзатуллин** (, 1977 елның 15 декабре, Буа, Буа районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Татарстанның дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе. Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министры (2020 елдан).

## Биография
Марат Айзатуллин 1977 елның 15 декабрендә Татарстан АССРның Буа шәһәрендә туа. 2001 елда Казан дәүләт энергетика университетын «Электр белән тәэмин итү (сәнәгать предприятиеләрне, шәһәрләрне)» белгечлеге буенча тәмамлый.

2000—2003 елларда Казанда «Татводоканал»да машина йөртүче, баш механигы булып эшли. 2003 елдан башлап шәхси эшмәкәрлек эшчәнлеге белән шөгыльләнә. 2008—2009 елларда — баш белгеч-энергетик, юлларны ремонтлау һәм карап тоту идарәсе башлыгы урынбасары, «Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министрлыгы каршындагы Татарстан юл-транспорт комплексын карап тоту һәм үстерү буенча баш идарәсе», дәүләт учреждениесенең юлларны һәм күпер корылмаларын ремонтлау һәм карап тоту идарәсе башлыгы урынбасары. 2010—2012 елларда Татарстан Транспорт һәм юл хуҗалыгы министрлыгының эшләр идарәчесе.

2011 елда «Юриспруденция» белгечлеге буенча Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлый.

2012 елдан 2023 елга кадәр Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министры урынбасары. 2013 елның 30 сентябреннән  «Татарстан Төп инвестицион-төзелеш идарәсе» дәүләт казна учреждениесе директоры. 2014 елдан 2020 елга кадәр — «ТР торак-коммуналь хуҗалыгы Фонды» коммерцияле булмаган оешмасы генераль директоры.

2020 елның 5 октябрендә Марат Айзатуллин Татарстан Республикасы төзелеш, архитектура һәм торак-коммуналь хуҗалык министрлыгы башлыгы итеп билгеләнә

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2025 ― II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике ул һәм кыз тәрбияли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*

Төркем:Буада туганнар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Министрлар
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт энергетика университетын тәмамлаучылар
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Алсу Нәбиева

**Алсу Рөстәм кызы Нәбиева** (1979 елның 12 марты, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия кооперация университеты ректоры, Казан кооператив институты ректоры, VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты, Икътисад, инвестицияләр һәм эшкуарлык комитеты әгъзасы. «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы.

## Биография
Алсу Нәбиева 1979 елның 12 мартында Казан шәһәрендә туа. 2002 елда «Тарих укытучысы» белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый.

2005 елда — Казан дәүләт университетында философия һәм тарих кафедрасы укытучысы, 2006 елда — Казан дәүләт университетының өстәмә белем бирү бүлегенең Төрек теле укытучысы. Россия кооперация университетының (филиалы) Казан кооператив институтының  гуманитар фәннәр кафедрасының өлкән укытучысы (2006—2007 елларда), доценты (2007). 2007—2014 елларда Казан кооператив институтының тәрбия эшләре буенча проректоры, 2014—2017 елларда уку эшләре буенча проректор.

2017 елда «Икътисад» юнәлеше буенча Россия кооперация университетын тәмамлый.
2017 елдан Россия кооперация университетының Казан кооператив институты ректоры. 2020 елның июлендә Алсу Нәбиева Россия кооперация университеты ректоры итеп билгеләнә

2019 елда ул VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт советына сайлана. Дәүләт Советында икътисад, инвестицияләр һәм эшкуарлык комитеты әгъзасы.

2019 елдан Татарстан Республикасының «Әлки якташлыгы» төбәк иҗтимагый оешмасы рәисе, Татарстан Республикасы Дәүләт Советының «Мәрхәмәт — Милосердие» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе әгъзасы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Гөләндәм Галиева

**Гөләндәм Галиева** — шагыйрә

## Тәрҗемәи хәле
Гөләндәм Исрафил кызы Галиева  1976 елның 5 сентябрендә ТАССР Кукмара районының Төркәш авылында дөньга килгән. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Татар дәүләт гуманитар институтының татар филологиясе бүлегендә белем ала. Аксубай гимназиясенә  укытучы  булып эшкә урнаша, фәнни-методик эш белән дә шөгыльләнә. Гөләндәм Галиеваның "Туган як материалларына нигезләнеп төзелгән дидактик күнегүләр җыентыгы" (2010) исемле методик кулланмасы ТР Мәгариф министрлыгы тарафыннан хуплау таба һәм күпләп бастырылып, төбәк укучыларына таратыла.

2012 елда алар гаиләләре белән Түбән Камага күченәләр, биредә дә мөгаллимлек  эшен дәвам итә.

Бүгенге көндә — Түбән Кама муниципаль районы хакимияте рәсми сайты мөхәррире.

## Иҗаты
Гөләндәм Галиева сабый  чагыннан ук шигырь-хикәяләр иҗат итә.  2008 елда аның "Тәүге адымнар" дигән беренче җыентыгы дөнья күрә. Иҗат язмалары "Идел", "Мәгариф", "Фән һәм мәктәп", "Мәйдан" журналларында, Кукмара, Аксубай, Түбән Кама җирле газеталарында, "Безнең гәҗит", "Акчарлак", "Язмышлар", "Мәгърифәт" кебек республика басмаларында дөнья күрә. "Мәгърифәт" газетасы оештырган "Җылы сүз җан эретә" иҗатчылар бәйгесендә (2012) аның "Төен" хикәясе икенче дәрәҗә дипломга лаек була. Диния нәзарәте оештырган "Илаһи нур" конкурсында (2014) да шигырьләре белән икенче урын яулый, Түбән Камада Бөек Җиңүнең 70 еллыгына уздырылган иҗади эшләр конкурсында (2015), Чаллы шәһәрендә “Тылсымлы каләм” төбәкара бәйгесендә (2018) шулай ук җиңүгә ирешә, әсәрләре күп кенә иҗади җыентыкларда урын алган. 2018 елның көзендә шагыйрәнең “Күңел тәлгәшләре” дигән яңа җыентыгы дөнья күрде.

Гөләндәмнең иҗат тематикасы, нигездә, туган җир, ата-ана, гаилә, дуслык, мәхәббәт, мәктәп тормышы турында.

## Китаплары
"Тәүге адымнар" (2008)

"Күңел тәлгәшләре”  (2018)

## Чыганак
"Казан утлары" журналы, №7(1161), 2019
Төркем:Кукмара районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар дәүләт гуманитар институтын тәмамлаучылар
Мидхәт Мөхәррәмов

**Мидхәт Кәрим улы Мөхәррәмов** (1922 елның 27 апреле, Башкорт АССРның Стәрлетамак кантоны Җиргән авылы - 7 март 1993, Казан) - Совет һәм Россия тарихчысы, тарих фәннәре докторы (1964), профессор (1967), ТАССР (1972) һәм РСФСРның (1982) атказанган фән эшлеклесе.

## Биографиясе
1938 елда Башкортстанның Аурга районы Иске Әбсәләм авылында мәктәпне тәмамлый.

1940 елдан армия сафларында, Сызрань танк училищесы курсанты. Бөек Ватан сугышы ветераны. Гвардия капитаны, 1 нче танк армиясенең 6 нчы танк корпусының элемтә офицеры.

1948 елда Казан юридик институтын тәмамлый. 1951 елда СССР ФА Казан филиалының Тел, әдәбият һәм тарих фәнни-тикшеренү институтында (1963-82) эшли. Тарих фәннәре кандидаты (1952), тарих фәннәре докторы (1964).

«Татарстан АССР тарихы» (1960, 2), «Татар АССР тарихы: борынгы заманнардан безнең көннәргә кадәр» (1968), «Татар АССР тарихы» (1980), «Татарстанның партия оешмасы тарихы очерклары» (1962), «Халык бәхете өчен көрәшчеләр» (1967), «СССРда милли-дәүләт төзелеше тарихы. Капитализмнан социализмга күчү чорында СССРда милли-дәүләт төзелеше (1917-1936 еллар)» (М., 1968), «Борынгы шәһәр яшьлеге» (1978), «Көрәш һәм казанышлар елъязмасы: Татарстан партия оешмасы хроникасы: 1883-1985» (1985, кн.1), «Татарстанда Мәдәни революция (1917-1937 еллар)» (1986) коллектив хезмәтләр авторларының берсе.

Казан депутатлар Советы депутаты.

Улы Наил (1953) - политолог.
## Бүләкләре
* Ленин ордены
* ике Бөек Ватан сугышы ордены
* ике Кызыл Йолдыз ордены
* медальләр
## Чыганаклар
* 
* Памяти М. К. Мухарямова: [сборник] / АН Татарстана, Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова ; [сост. и ред. М. А. Сайдашева, И. Г. Гиззатуллин]. Казань : ИЯЛИ, 1995. 141 с. : портр.; 20 см.; ISBN 5-201-08035-9
*Татарская энциклопедия. Т.4. Казань, 2008.
*История. Профессия. Судьба. Казань, 2012. 184 с.

## Тышкы сылтамалар
* 
* *[[Амирханов, Равиль Усманович|Амирханов Р. У.]]* Из когорты сильных духом
Баһадиршаһ Сөяргул

**Баһадиршаһ Сөяргул улы** (*Баһадиршаһ бин Сөяргул әл-Гайнәви әл-Каҗмакты*) — мөселман дин әһеле, мөфәссир. Идел-Урал ягында беренче булып иске татар телендә Коръәннең җидедән бер өлешенең тәфсирен яза.

## Биографиясе
Баһадиршаһ Сөяргул улы якынча 1750-нче елларда Пермь губернасы Барда авылында туган. Шәҗәрәсе: *Ишбулат → Әбдерәшит → Сөяргул → Баһадиршаһ*.

Коры Алачык авылы (Агыйделнең уң як яры буенда) имамы Сәйфелмөлек бин Мортаза бин Сәлимнең (?-1802) мәдрәсәсендә укый һәм биредә 1771 елда «Дөррәтел-нәсихәт» китабын тәмамлый.

Гайнә вулысы Каҗмакты авылы мәчетендә имам булып хезмәт итә. 

Идел-Урал ягында тәүгеләрдән булып иске татар телендә Коръәннең җидедән бер өлешенең тәфсирен яза һәм аның өстендә эшен 1805 елда тәмамлый. Бу китап Казан шәһәрендә 1859 елда «Китаб-и шәрәф-и мәаб Һәфтияк тәфсире төрки телендә» исеме астында нәшер ителә.

Уллары: Хөррәмшаһ (1777—?), Надиршаһ (1779—?), Гаделшаһ (1784—?).

1805 һәм 1811 еллар арасында вафат булган.

## Искәрмәләр

Төркем:XIX гасыр шәхесләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Барда районы
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Ислам дине әһелләре
Шөгер районы (Татарстан АССР)

**Шөгер районы** ()— 1930 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Ленинтаудан Көньяк-Көнбатышка 25 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньягында урнашкан. Административ үзәк - Шөгер авылы.

## Тарих
Шөгер районы территориясе 1920 елга кадәр Самара губернасының Бөгелмә өязендә, 1920 елдан 1930 елга кадәр Бөгелмә кантонында урнашкан.

1930 елның 10 августында элеккеге Бөгелмә кантоны территориясендә барлыкка килә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына, ә 1953 елның 21 февралендә Бөгелмә өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1959 елның 12 октябрендә Шөгер районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Ленниногорск һәм Беренче Май районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1945 елга районда 21 авыл советы булган: Керкәле, Кирлегәч, Куакбаш, Кузай, Мордва Ивановкасы, Мордва Кармалкасы, Мөкмин-Каратай, Түбән Чыршылы, Яңа Иштирәк, Яңа Сережкино, Сарабиккол, Спиридоновка, Иске Варваринка, Иске Иштирәк, Иске Куак, Сугышлы, Туктар Урдалысы, Урмышлы, Федотов, Шөгер Юлтимер. Район мәйданы 1800 км² тәшкил иткән.

## Халык
1939 елда халык саны 39148 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 68%, мордва - 13,5%, руслар - 13%.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* Административно-территориальное деление СССР на 1941 год. 
* [Шугуровский район.](http://www.millattashlar.ru/index.php/ШӨГЕР_РАЙОНЫ_(Шугуровский_район))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Гатаулла Алтынгуҗин

**Гатаулла Алтынгуҗин** (?-1865) — мөселман дин әһеле. Кәрвансарай мәчете имам-хатибы (1846-1865).

## Биографиясе
1831 елның августында Ырынбур губернасы идарәлеге указына яраклы Стәрлетамак өязенең Аллагуват авылы җәмиг мәчетендә имам-хатип һәм мөдәррис итеп раслана.

1846 елның җәендә Ырымбурдагы яңа төзелгән Карвансарай мәчетендә мулла вазифасын башкарырга рөхсәт ала. 1847 елның 4 ноябрендәге указга яраклы яңа мәхәлләгә рәсми рәвештә күчерелгән.

1850 елның 4 мартындагы Ырынбур губернасы идарәлеге указына яраклы Башкорт-мишәр гаскәренең өлкән ахуны дәрәҗәсендә раслана. Төп бурычларыннан тыш, Гатаулла Алтынгуҗин хәрби ведомствосы мәктәбендә, 1 нче һәм 2-нче өяз мәхәлләсе училищеларында, Карвансарай мәктәбендә  төрки теле һәм ислам тәгълимәте буенча дәреслекләр бирә. Шулай ук Ырынбур мөселман диния назараты йомышлары буенча тәфтишлек эшләрен алып бара, Ырынбур кала төрмәсенә тоткыннарга дини йолаларны үтәр өчен барып йөри.

Ырынбур мөселман диния назараты мөфтей Габделвахит Сөләйманов вафат булганнан соң, 1862-1864 елларда бу югары шәех-әл-ислам вазифасына кандидатлыкка буларак карала.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ырынбурда вафатлар
Төркем:1865 елда вафатлар
Төркем:10 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Габделхәким Корбангалиев

**Габделхәким Корбангалиев** (1809 — 1872) — мөселман дин әһеле.

## Биографиясе
Габделхәким бин Корбангали әл-Чардаклы 1809 елда Ырынбур губернасы Чиләбе өязе V башкорт кантоны Әйле вулысы (хәзерге Чиләбе өлкәсе Аргаяш районы) Исмәгыйль авылында мулла Кормангали (Корбангали) Хәмитовның гаиләсендә туган. Корбангалиевлар нәселеннән.

Ризаитдин Фәхретдинов буенча, башта Орск өязе Юлык мәдрәсәсендә Габделлатиф бин Әдеһәм Юлыкый хәзрәттә белем ала. Аннары Минзәлә өязе XI башкорт кантоны Бүләр вулысы Симәк авылына (хәзерге Татарстанның Мөслим районы) Шәяхмәт бин Рафик әс-Симәки укырга бара, әммә биредә озак булмый һәм Стәрлетамак мәдрәсәсенә шәех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамакыйга (?-1846) килә. Калифорния университеты профессоры Хәмит Алгар хәбәр итүенчә, монда шәех Шәрәфетдин бин Зәйнетдин Эстәрлетамакыйның төп варисы була һәм Нәкшбәндия тәрикатенә кереп иджаза ала.

XIX гасыр уртасында указлы мулла булып хезмәт итә, шушы чорда Корбангалиевлар Исмәгыйль авылыннан Ачарга күчә. 1852 елда Аскар авылыннан Мидиәк авылына указлы мулла итеп күчерелә. Биредә 1860 елда үз акчасына мәктәп ача, бу мәктәп 1883 елда Мидиәк мәдрәсәсе булып китә. Ризаитдин Фәхретдинов, Габделхәким Корбангалиев варислары-хәлифәләрен атап үтә: Зәйнулла бин Галекәй әл-Арыслан әл-Эстәрле, Камалетдин бин Шәрәфетдин бин Зәйнетдин, Хисаметдин бин Габделкәрим ән-Нәвазил, шәех Зәйнулла бин Хәбибулла әл-Халиди һәм башкалар.

1872 елда вафат була.

## Әдәбият
*

Төркем:Чиләбе өлкәсендә туганнар
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:1872 елда вафатлар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1809 елда туганнар
Мифтахетдин Конкасов

**Мифтахетдин Дәүләткилде улы Конков** (1843—1923) — мөселман дин әһеле, мәгърифәтче, багучы.

## Биографиясе
Конков Мифтахетдин Дәүләткилде улы 1843 елда Ырынбур губернасы Орск өязе (хәзерге Башкортстан Республикасының Хәйбулла районы) Иләс авылында туган.

Татар Каргалысы (Сәет мәхәлләсе) авылы мәдрәсәсен тәмалый.

Хәйбулла (Акъяр) авылы мәчете имам-хатибы булып хезмәт итә. Мәчет янында мәдрәсәгә нигез сала, аның мөдәррисе була. Бу мәдрәсәдә дини дәресләрдән тыш, башкорт теле, төрки теле, хисап, география, геометрия, тарих, тәбигатьне цйрщнъ һ.б. буенча дәресләр бирелә. Иң сәләтле шәкертләрне Конкасов Орск, Ырынбур, Уфа һ.б. мәдрәсәләренә укырга урнаштыра.

Үз йортында чирлеләрне кабул итә, шифалы үләннәрдән төнәтмә ясый һәм аларны кешеләргә бушлай тарата.

Икеләтә Мәккә һәм Мәдинәгә хаҗ кыла. Берничә мөнәҗәт яза.

1923 елда Башкорт АССР  Җылаер кантоны Хәйбулла (Акъяр) авылында вафат була.

## Әдәбият

* 
* Хайбуллинская энциклопедия / гл. ред. Р. Х. Ибрагимов —  Уфа:  Башкирская энциклопедия, 2015. — 648 б. — .
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1923 елда вафатлар
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1843 елда туганнар
Наталья Башурина

Наталья Башурина - шагыйрә

## Биография
Башурина Наталья  Петровна 1979 елның 4 маенда  ТАССР Апас районы (хәзерге Кайбыч районы) Иске Тәрбит авылында  туган. Әтисе – Башурин Петр Валерьянович озак еллар авыл советы рәисе, әнисе Башурина Людмила Петровна мәктәптә укытучы булып эшләгән. Икесе дә лаеклы ялда.

Наталья 1986   елда М.К.Кузьмин исемендәге Иске Тәрбит урта мәктәбенә укырга керә. “5” ле билгеләренә генә укый. Төрле чараларда, фән олимпиадаларында катнаша. Мәктәптә уку чорында ук иҗат эше белән шөгыльләнә. Татар теле укытучысы Павлова Гүзәл Мансур кызы  җитәкләгән  “Тылсымлы каләм” түгәрәгенә йөри. Район газетасы “Йолдыз, аннары “Кайбыч таңнары” газеталарында шигырьләре, мәкаләләре басыла. “Сабантуй”газетасының, “Ялкын” журналының иң актив яшь хәбәрчесе булып таныла.

1996 елда урта мәктәпне   тәмамлый. Казан дәүләт университетының татар журналистикасы бүлегенә укырга керә. Студент елларында да ул бик  актив иҗат итә. Язмалары, шигырьләре даими чыгып тора.Бала чакта, яшүсмер вакытларында язган шигырьләренә  самимилек, шаянлык һәм җор теллелек хас. 

2000-2011 елларда  "НПЦ Саламат» шәхси фармкомпаниясендә менеджер булып эшли.

2011 елның 10 июлендә  “Болгария” теплоходы фаҗигасендә гомере өзелә. 

## Чыганак
1.Иске Тәрбит урта мәктәбе музеендагы "Күренекле шәхесләр" альбомы.

2.http://adiplar.belem.ru/basurina.htm
Төркем:Апас районында туганнар
Мөхәммәт Салихов

**Мөхәмәт Салихов** (? — 1893) — мөселман дин әһеле.

## Биографиясе
Мөхәмәт Салихов чыгышы белән Уфа губернасы Уфа өязе (хәзерге Башкортстан Республикасы) Гүмәр авылыннан.

1860 елдан Уфа губернасы Бәләбәй өязе Кара Көек авылы мәчете имам-хатибы була. Аннары Түбән Новгород җәмигъ мәчете имам-хатибы итеп билгеләнә.

1868 елда Казан шәһәрендә сәүдәгәр Җиһанша Госманов тарафыннан Солтан мәчете һәм аның карамагындагы «Госмания» мәдрәсәсе ачылгач, Госманов мәчет имам-хатибы һәм мәдрәсә мөдәррисе вазифаларын үтәргә Мөхәмәт Салиховны чакыра һәм ул моңа риза була. Мәдрәсәдә иске ысул буенча укытылган (кадимчелек), биредә ел саен 100-гә якын шәкерт белем алган.

Ырынбур мөселман Диния назаратына казый итеп сайлангач, Мөхәмәт Салихов Уфа каласына күчә һәм үзенең урынына кияве Солтан авылы мулласы Сәхәбетдин Габделлатыйфны калдыра. 1881-1882 елларда Ырынбур моселманнары диния нәзарәтендә казый вазифасын башкара. 1885-1886 елларда Мөхәмәтьяр Солтанов мөфти сыйфатында властьлар тарафыннан расланганга кадәр Ырынбур мөселман Диния назараты эше белән җитәкчелек итә.

Казанга кайткач тагын 8-нче җәмиг мәчете мәхәлләсен җитәкли.

1893 елның августында вафат була.

## Гаиләсе
Уллары:

* Салихов Гарифулла Мөхәммәт улы (1861-1915) — мәгърифәтче, тарихчы, дин әһеле. Казанның 8-нче җәмигъ (Усманов) мәчетенең имам-хатибы һәм аның каршындагы «Госмания» мәдрәсәсенең мөдәрисе (1893-1915).
* Салихов Мөхәммәтгариф Мөхәммәт улы (1870-1921) — укытучы, дин әһеле. Казанның 8-нче җәмигъ (Госманов) мәчетенең имам-хатибы һәм аның каршындагы «Госмания» мәдрәсәсенең мөдәрисе (1915-1917).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1893 елда вафатлар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Татар дин әһелләре
Хамзин (Сувар)

**Хамзин** (*Сувар*) — VIII - IX гасырда яшәп килгән, Каспий өлкәсендә урнашкан сувар дәүләте. VIII гасырда Һуннар патшалыгы составыннан аерылып чыга. 

Башкаласы - Таргу.

Гарәпләр VIII гасырда яулап алгач Хамзин Гарәп хәлифәлеге составына вакытлыча керә. Гарәпләр 300 Сувар авылын җимерделәр.

Ибн Хөрдәдбәк Сувар шәһәрен Каспий буенда итеп күрсәтә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*М.И.Артамонов. Царство гуннов в Дагестане 
*Хазарское государство и его роль в истории Восточной Европы и Кавказа

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Гарифулла Салихов

**Салихов Гарифулла Мөхәммәт улы** (1861 — 1915) — мәгърифәтче, тарихчы, мөселман дин әһеле.

## Биографиясе
Салихов Гарифулла Мөхәммәт улы чыгышы белән Уфа губернасы Уфа өязе (хәзерге Башкортстан Республикасы) Гүмәр авылыннан.

Атасы — Мөхәмәт Салихов (?-1893), имам-хатиб һәм мәдрәсә мөдәррисе, казый була. Шәҗәрәсе: *Мөхәмәт→ Гүмәр → Салих → Мөхәмәт (?-1893) → Гарифулла (1861-1915)*.

Кашгар һәм Бохара мәдрәсәләрендә белем ала, хаҗ кыла һәм күпмедер вакыт Хиҗазда (хәзерге Согуд Гарәбстаны) яши. 1885 елда Мәккәдән кайткач, Казанның 8-нче мәчете (Солтан мәчете, Усманов мәчете) указлы мулласы итеп билгеләнә, мәчет каршындагы «Госмания» мәдрәсәсендә укыта. Мәдрәсәдә иске ысул буенча укытылган (Кадимчелек), биредә ел саен 100-гә якын шәкерт белем алган.

1893 елның авгусында атасы Мөхәмәт Салихов вафат шәйле, Казанның 8-нче җәмигъ мәчетенең имам-хатибы һәм аның каршындагы «Госмания» мәдрәсәсенең мөдәрисе була.

1915 елда Казан шәһәрендә вафат була. Яңа бистә зиратында җирләнгән.

## Әсәрләре
Төрки һәм гарәп телләрендә гыйбадәт һәм дини-әхлак темаларга багышланган 14тән артык әсәр яза. Иске ысул системасы буенча укытуны (кадимчелекне) яклап берничә брошюра чыгара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1915 елда вафатлар
Төркем:1861 елда туганнар
Төркем:Татар дин әһелләре
Ләбиб Ибраһимов

**Ләбиб Ибраһимов**, Ләбиб Исмәгыйль улы Ибраһимов (*[[1933 ел]]ның [[6 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Әлмәт районы]], [[Яңа Кәшер]] ― [[2007 ел]]ның [[15 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Әлмәт]]*) ― мәгариф эшлеклесе, Әлмәт политехник техникумына нигез салучы һәм аның 42 ел дәвамында алыштыргысыз җитәкчесе. РСФСР (1983) һәм Татарстанның (1994) атказанган укытучысы

## Тәрҗемәи хәле
1933 елның 6 августында Татарстан АССР Әлмәт районы Яңа Кәшер авылында туган. 1951 елда Әлмәт шәһәренең 1нче санлы урта мәктәбен тәмамлаган. «Математика һәм физика укытучысы» белгечлеге буенча Бөгелмә дәүләт укытучылар институтын (1954), «урта мәктәптә математика укытучысы» белгечлеге буенча Казан дәүләт педагогия институтын (1962), «төзүче-техник» белгечлеге буенча Одесса нефть һәм газ сәнәгате техникумын (2017 елдан  Нефть-газ технологияләре, инженерия һәм инфраструктура сервисы көллияте, 1971) тәмамлаган. 1955―1957 елларда Совет Армиясендә хәрби хезмәттә булган.

## Хезмәт юлы

1954―1955 елларда ― Әлмәт районы Яңа Кәшер авылы җидееллык мәктәбендә башлангыч класслар укытучысы.

1954―1955 елларда ― Зәй районы Чыбыклы мәктәбендә математика һәм физика укытучысы.

1957―1959 еллардла ― Әлмәт районы Иске Михайловка җидееллык мәктәбендә математика, химия һәм биология укытучысы.

1956―1964 елларда ― Әлмәт интернат-мәктәбендә математика укытучысы һәм тәрбияче.

1964 елның 1 сентябреннән 1966 елның августына кадәр ― Казан төзелеш техникумының Әлмәт филиалы директоры (мөдире).

1966 елда Әлмәт газ сәнәгате техникумын оештыруда башлап йөри. 1966 елның 1 сентябреннән 1967 елның июненә кадәр – техникум директоры , 1967 елның июненнән ― техникум директоры.

1972―1993 елларда Әлмәт төзелеш техникумы директоры.

1993 елның 21 ноябреннән 2006 елның июненә кадәр ― Әлмәт политехника техникумы директоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1974 – «Нефть һәм газ сәнәгате министрлыгы отличнигы» күкрәк тамгасы
* 1976 – «Хезмәттәге батырлык өчен» медале
* 1983 – РСФСР атказанган укытучысы
* 1989 – «Хезмәт ветераны» медале
* 1994 – Татарстанның атказанган укытучысы
* 1991 – «Нефть һәм газ сәнәгате министрлыгының мактаулы хезмәткәре»
* 2001 – Дуслык ордены (Россия)
 
## Хәтер
2010 елдан башлап Әлмәт политехник техникумында беренче директор истәлегенә Әлмәт шәһәре һәм Әлмәт районы гомуми белем бирү мәктәпләренең 9нчы сыйныф укучылары арасында математика буенча Л. И. Ибраһимов исемендәге Олимпиада үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Техникумның беренче директоры. Әлмәт политехник техникумының рәсми сайты 
*  Ибрагимов Лябиб Исмагилович. Альметьевская энциклопедия

## Моны да карагыз

Төркем:Укытучылар
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Бөгелмә укытучылар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Наталья Линден

**Наталья Агап кызы Линден** (1887 ел — 1963 ел 4 сентябрь) — Россия галим-сейсмологы, совет сейсмологиясенә нигез салучыларның берсе.
## Биографиясе
1887 елда Нократ губернасының Шуна авылында крестьян гаиләсендә туган.

Авыл мәктәбен, ике сыйныфлы училищены һәм Нократ хатын-кыз гимназиясен (1905) тәмамлый. 1905 елда Бестужев югары хатын-кыз курсының физика-математика факультетына (Санкт-Петербург) укырга керә, аны 1912 елның маенда тәмамлый.

Фәннәр академиясенең сейсмология бүлегендә эшли, аннары ул СССР Фәннәр академиясенең сейсмология институты итеп үзгәртелә.

Беренче совет сейсмик станцияләрдә сейсмик аппаратура урынлаштыруда катнаша. 1920-че еллар башыннан ССРБ сейсмик станцияләр челтәренең җаваплы телесеймик бюллетень төзүчесе.

А. Я. Левицкаяның Кырым-Кара диңгез регионының һәм Линден Наталья Агап кызының Арктика һәм Урта Азиянең сейсмология күренешләре буенча хезмәтләре, сейсмология белән районның геологиясе арасында элемтә турында сорау куярга һәм җир тетрәүле регионда барган тектоник процеслар элемтәсе итеп карарга мөмкинлек бирә. Халык хуҗалыгы максатында кулланылган системалаштыру карталары аларның тикшеренүләренең практик сөземтәсе булып тора.

Физика-математика фәннәре кандидаты.

1963 елның 4 сентябрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- Ленин ордены (1953).

- Хезмәт Кызыл Байрак ордены (10.06.1945)

## Басмалары

** *Каталог глубокофокусных землетрясений по данным сейсмической сети СССР за 1909—1944 годы*. Москва изд-во и 2-я тип. Изд-ва АН СССР 1947
** *О землетрясении 20 XI 1933 г. в Баффиновом заливе и распределении сейсмических очагов в Арктике* [Текст] / Н. В. Райко, Н. А. Линден. О сейсмичности Арктики / Д. И. Мушкетов ; Н. В. Райко, Н. А. Линден. — М. : Изд-во АН СССР, 1935. — 15 с. + 1 вкл. л. — (Труды Сейсмологического института / АН СССР ; № 61).
** Саваренский Е. Ф., Линден Н. А., Массарский С. И. *Землетрясения Туркмении и Ашхабадское землетрясение 1948 г.*// Изв. АН СССР. Сер.геофиз.1953.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Изв. АН ССРБ, серия Геофизика 1964, No 2, 260 (Некролог)

Төркем:1887 елда туганнар
Төркем:4 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россия галимнәре
Пантатаризм

**Пантатаризм** ( *pantatarisme* ) - татарлар җитәкчелегендә Россия Империясенең мөселман халкының мәдәни һәм сәяси хәрәкәтендә XX гасыр башындагы тенденцияләрне белдерү өчен кертелгән термин.

## Тарихы
XX гасыр башында Россия империясендә Госман империясенең илдә мөселман халкына йогынтысы югары булган хәл барлыкка килә. Шуның нәтиҗәсендә эчке эшләр министрлыгы махсус циркулярлар чыгара, аларда төрек йогынтысына каршы торырга тәкъдим ителә. 1910 елда татар-мөселман йогынтысы мәсьәләсе буенча киңәшмә үткәрелә. Мөселман мохитендә православие миссионерлык эшчәнлеген көчәйтергә, шулай ук мөселман мәктәпләрен дини кысаларда тоту өчен барысын да эшләргә тәкъдим ителә. Шуңа да карамастан, пантатаризмнан куркып, киңәшмә «чукындырылган чит кешеләргә туган телдә укыту»га ризалык бирә. 1911 елда Киңәшмә башка курс кабул итә, туган телләрдә укыту кыскартыла  .

1914 елда мөселманнар проблемалары буенча аерым киңәшмә үткәрелә. Бу киңәшмәдә пантатаризмга игътибар юнәлтелә, ул аларда аеруча курку тудыра. Пантатаризм мөселман мохитендә уңышлар ясый, шул ук вакытта рус мөселманнарын татарлар идарәсе астында берләштерү омтылышлары була. Ислам дине һәм нәсел бердәмлеге идеясе идеология булып тора. Шулай ук империя түрәләреннән Россия территориясендә югары уку йортларының «татарлашу» ризасызлык тудыра. Аерым киңәшмә Россия империясенең мөселман халкы арасында прогрессив процесслар алдында үзенең сүлпәнлеген һәм аларга каршы тору мөмкинлеген таный .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Арапов Д. Yu.* 1905-1917 елларда Россия Империясендә Исламны дәүләт җайга салу системасы: Оренбург Мөхәммәдия Рухани Ассамблеясы үрнәгендә  // Татарика. - 2013. - Чыгарылыш. 2. - С. 146-155.
* *Воробьева Э.* *.Әм.* Рәсәй империясендә көч һәм мөселман руханилары (XIX гасырның икенче яртысы - 1917) // Тарихи еллык китабы. - Омск, 1997. - С. 40-55.
* *Дякин В.* *КЕРЕМ.* Патшаның эчке сәясәтендә милли сорау (XX гасыр башы) // Тарих сораулары . - 1996. - -12 11-12. - С. 39-52.
* *Дякин В.* *КЕРЕМ.* Патшаның эчке сәясәтендә милли сорау (XIX - XX гасыр башы). - SPb .: LISS, 1998 .-- 1000 б.

Төркем:Россия империясендә ислам
Төркем:Татарлар
Людмила Лозицкая

**Лозицкая Людмила Алексей кызы** (26 апрель 1924 ел — 16 апрель 2010 ел) — ССРБ һәм Россия театр актрисасы. РСФСР-ның халык артисты (1966).

1947 елдан алып 2010 елгача, 63 ел, А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында хезмәт итә.

## Биографиясе
Людмила Алексей кызы Лозицкая 1924 елның 26 апрелендә Сарытау губернасының (хәзерге Пенза өлкәсе) Кузнецк шәһәрендә туган.

Кузнецк шәһәрендә 1-че урта мәктәпне тәмамлагач, токарь булып эшли, бер үк вакытта (1942-1947) урындагы театр студиясендә укый.

1942 елда Кузнецк драма театры сәхнәсендә беренче тапкыр К. М. Симонов пьесасы буенча «Парень из нашего города» спектаклендә Варя ролендә уйный.

1947 елдан — А. В. Луначарский исемендәге Пенза өлкә драма театрында, анда ул эшли башлагач америка журналистлары Джеймс Гоу һәм Арно д'Тюссо пьесасы буенча куелган "Глубокие корни" спектаклендә төп рольләрнең берсен ала. Туган театры сәхнәсендә артист 159 роль уйный, аларның күбесе шәһәрнең мәдәни тормышында якты күренеш булып тора.

Пенза өлкә һәм шәһәр халык депутатлары Советларына депутат итеп сайлана.

Пенза шәһәрендә Яңа Көнбатыш зиратының Дан аллеясында җирләнгән.

## Театрдагы эшләре

* «Бесприданница» А.&nbsp;Н.&nbsp;Островского — *Лариса*
* «Лес» по пьесам А. Н. Островского — *Гурмыжская*
* «Дни Турбиных» М. А. Булгакова — *Елена*
* «Барабанщица» А.&nbsp;Д.&nbsp;Салынского — *Нила*
* «Маскарад» М. Ю. Лермонтова — *Нина*
* «Власть тьмы» Л. Н. Толстого

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* ике Хезмәт Кызыл Байрак ордены
* РСФСР-ның атказанган артисты (1957)
* РСФСР-ның халык артисты (1966).
* Пенза шәһәренең мактаулы гражданы (16.06.1994).
* «Пенза каласын үстерүгә керткән эшчәнлеге өчен» истәлекле билге (2009).

## Истәлеген мәңгеләштерү
2010 елның 21 декабрендә Пенза кала Думасы карары белән Пенза шәһәре Октябрьский районының яңа бистәсендәге урамнарның берсенә Пенза шәһәренең мактаулы гражданы Людмила Лозинскаяның исеме бирелә. Шәһәрдә «Лозинская урамы» барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Людмила Алексеевна Лозибка (26.04.1924 — 16.04.2010). Народная артистка РСФСР. Биография, роли в театре, награды и звания, матбугат. Официальный сайт Пензенского областного драматического театра имени А. В. Луначарского // penzateatr.ru
* Не стало народной артистки России Людмилы Логикой. — 26 апреля Людмил Алексеевна исполнилось бы 86 лет. Газета «Комсомольская правда» // kp.ru (16 апреля 2010 года)

Төркем:26 апрель көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:16 апрель көнне вафатлар
Төркем:2010 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:ССРБ актрисалары
Төркем:Россия актрисалары
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Россиядә җирләнгәннәр
Төркем:Россиядә вафатлар
Төркем:Россиядә туганнар
Рәфыйк Нәфыйков

**Рәфыйк Измаил улы Нәфыйков** (1928-2001, РСФСР, Уральск) — Совет һәм Россия тарихчысы, тарих фәннәре докторы (1964), профессор (1966), РСФСР (1989) һәм ТАССРның (1978) атказанган фән эшлеклесе. Татарстан Фәннәр Академиясе академигы (1992).
## Биографиясе
1928 елның 15 июлендә Уральск шәһәрендә туа. Әтисе Измаил Сәгъди Улы Нәфыйков (1904-1950). Әнисе Фатыйха Мусей кызы Нәфыйкова.

1946 елда Уральск шәһәренең 6 нчы урта мәктәбен тәмамлый.

Урал педагогика институтын тәмамлый (1951). 1951 елдан ВКП(б) әгъзасы.

Шул ук елдан Казан университетында аспирант (1951-1954), тарих-филология факультеты деканы (1960-1962), КПСС тарихы (1963-1991) һәм сәяси тарих кафедрасы мөдире (1991-1994), профессор (1966).

Күп эшләр Идел буенда XIX — XX гасырлар башында азатлык хәрәкәте тарихына багышланган. В.И. Ленинның Казан тормышы һәм эшчәнлеге чорын җентекләп өйрәнгән.

Ул татар иҗтимагый-сәяси фикерен формалаштыру һәм үстерү тарихы белән шөгыльләнә. М. М. Вахитов турында очерк яза. Г. Тукай турында китаплар һәм мәкаләләр авторы, шагыйрьнең татар телендәге иншалар җыентыгын бастыруда катнаша (1985-1986).

45тән артык фән кандидаты һәм 3 фән докторы әзерләгән.

2001 елның 9 декабрендә Казанда вафат була.
## Бүләкләре
* «Хөрмәт билгесе» ордены
* Уральск шәһәренең мактаулы гражданины
## Чыганаклар
* Профессора исторического факультета Казанского университета (1939—1999): Биобиблиогр. словарь. Казань, 1999.
* История общественной мысли народов России и Татарстана: [Материалы науч. конф., посвящ. 70-летию акад. 'Рафика 'Измайловича Нафигова (12 мая 1998 г.)] / [Сост., отв. ред.: Р. Г. Хайрутдинов]. Казань: Издательство Казанского университета, 2001. 101, [2] с.; 20 см; ISBN 5-7464-0653-8
* Историки России ХХ века / сост. А. А. Чернобаев. Т. 2. Саратов, 2005. С.103.
* Татарская энциклопедия. Т. 4. Казань, 2008.
* *Набиев Р. А., Гафаров А. А.* Нафигов Р. И. — историк общественно-политического движения и общественной мысли народов Поволжья и Приуралья: творческий портрет в интерьере эпохи // Научный Татарстан. 2014. № 1. С.24-30.
## Тышкы сылтамалар

* В Казани чтят память известного учёного Рафика Нафигова

## Моны да карагыз
Әмирхан Еники истәлегенә мемориаль такта

**Әмирхан Еники истәлегенә мемориаль такта** — Татарстан Республикасының Казан шәһәре Чехов урамындагы 53нче йорт диварына Татарстанның халык язучысы, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Әмирхан Еники истәлегенә мемориаль такта (әдип монда 1994-2000 елларда яшәгән). Аны ачу тантанасы 2020 елның 14 февралендә үтә. Әлеге вакыйга язучының вафатына 20 ел тулган көннәргә туры килгән. Мемориаль тактаның авторы – рәссам, скульптор, Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының Бакый Урманчы исемендәге бүләк лауреаты Павел Бердников.

Мемориаль такта ачу тантанасында язучылар, шагыйрьләр, журналистлар, артистлар, күренекле мәдәният эшлеклеләре, иҗат интеллигенциясе һәм республика җәмәгатьчелеге вәкилләре, шулай ук язучының туганнары – кызы Флера Карташова, оныгы Рөстәм Тюменев һәм оныкчыгы Регина Тюменева катнаша.

Тантана чарасында Татарстан Республикасы Дәүләт киңәшчесе Минтимер Шәймиев: “Безнең чор балалары Әмирхан Еники әсәрләрен укып үсте. Аның хикәяләре кайчагында зур повестьләрне дә алмаштыра. “Кем җырлады?” әсәрен генә искә төшерик. Әмирхан аганың әсәрләре күңелләрне тетрәндерә торган. Безгә бу әдәби мирасны сакларга кирәк” – дип әйтә.  

КФУның Г.Тукай исемендәге  Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе студентлары Әмирхан Еникинең “Әйтелмәгән васыять” әсәреннән татар, рус, инглиз һәм төрек телләрендә өзекләр укый.

## Чыганаклар
* «Казан утлары» журналы һәм Татарстан Республикасының башка массакүләм мәгълүмат чаралары.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Чехов урамыТөркем:Әмирхан Еники
Фәридә Танташева

**Фәридә Рәхим кызы Танташева** (1936 елның 4 сентябре, Бохара, ҮзССР - 8 июль 2012, Казан, Россия) - Россия галиме, Казан (Идел буе) федераль университетының  А.М. Бутлеров исемендәге Химия институтының органик химия кафедрасы доценты. 
## Биографиясе
Танташева Фәридә Рәхим кызы 1936 елның 4 сентябрендә Бохара шәһәрендә, укытучылар гаиләсендә туа. 1954 елда Бохара шәһәренең 7 нче урта мәктәбен алтын медаль белән тәмамлый һәм Казан дәүләт университетының химия факультетына укырга керә, 1959 елда яхшы билгеләргә тәмамлый.

1959 елда КДУның органик химия кафедрасы каршындагы аспирантурага укырга керә. 1968 елда «Исследования в ряду непредельных сульфонов и сульфоксидов» темасына кандидатлык диссертациясен уңышлы яклый. Фәнни җитәкчесе - Е.Г. Катаев. 1962 елдан Казан дәүләт университетында ассистент, 1978 елдан — өлкән укытучы, 1991 елдан 1997 елга кадәр органик химия кафедрасы доценты булып эшли.
## Укыту эшчәнлеге
Казан дәүләт университетында эшләү дәверендә студентлар төркемнәре белән кураторлык итә, химия факультеты студентларының курс һәм диплом эшләре белән җитәкчелек итә. Күп еллар дәвамында КДУда химия буенча рус һәм татар телләрендәге имтиханнарны даими рәвештә кабул итүдә катнаша. Алга таба КДУның кабул итү комиссиясе рәисе урынбасары, аннары җаваплы сәркатибе булып эшли (1975-1979). 

Озак вакытлар КДУ органик химия кафедрасы профессоры була.
## Җәмәгать эшчәнлеге
1965 елдан 1971 елга кадәр район эшчеләр Советының өч (X, XI һәм XII) чакырылыш депутаты итеп сайлана. 1972 елда СССР һөнәр берлекләренең XV съездында делегат итеп сайлана, анда СССР Һөнәр берлекләренең Бөтенсоюз Үзәк Советы әгъзасы итеп сайлана. Алдагы биш ел дәвамында (1972-1977) Бөтенсоюз дәрәҗәсендә эшли. 1977 елда СССР Һөнәр берлекләренең XVI съездына делегат итеп сайлана
.
## Бүләкләре
1968 елда бертуктаусыз сульфоннар һәм сульфоксидлар синтезы буенча эшләр циклы өчен Д. И. Менделеев исемендәге Бөтенсоюз химия җәмгыятенең дипломы белән бүләкләнә. 

1970 елда хуҗалык һәм мәдәни төзелештә актив катнашканы өчен һәм ТАССРның 50 еллыгы уңаеннан ТАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы белән бүләкләнә һәм Казан шәһәренең Мактау тактасына урнаштырыла. 

1988 елда «Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнә.
## Гаиләсе
Ире Бердников Евгений Александрович, аларның бер кызы бар.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Танташева Фарида Рахимовна (К 70-летию со дня рождения)
* Люди науки: Памяти Фариды Рахимовны Танташевой
* Патента автора: ТАНТАШЕВА ФАРИДА РАХИМОВНА
* Ученые химики
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Химиклар
Татарстан китап нәшрияты – 100 ел (китап)

“Татарстан китап нәшрияты – 100 ел” китабы 2019 елда Татарстан китап нәшриятында нәшер ителә. Әлеге китапка нәшрият белән бәйле шәхесләрнең, журналист-язучыларның, күп еллар хезмәт куйган мөхәррирләрнең төрле елларда матбугатта дөнья күргән истәлек язмалары, фоторәсемнәре тупланып бирелгән. Китапның төзүчесе – тарих фәннәре кандидаты Ләйсән Миңнуллина, мөхәррире – Рәмзия Шакирова. Китапта нәшрият ветераннары һәм хезмәткәрләренең шәхси, Зөфәр Бәширов, Ксения Богданова, Рамил Галиевнең профессиональ фоторәсемнәре урнаштырылган.

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Болгар-татар дәүләтләре, атаклы идарәчеләре (китап)

Фаяз Хуҗинның “Болгар-татар дәүләтләре, атаклы идарәчеләре.  Археолог язмалары” китабы 2020 елда Татарстан китап нәшриятында басыла. 
Китапның мөхәррире – Гөлшат Мөхәммәтҗанова.
 
Күренекле археолог, тарих фәннәре докторы Фаяз Хуҗинның әлеге китабында яңа эрага кадәр II гасыр азагында барлыкка килеп, XVI гасыр урталарына кадәр яшәгән Һун дәүләте, Түрк каһанлыгы, Бөек Болгар, Хәзәр каһанлыгы, Идел Болгарстаны, Алтын Урда һәм Казан ханлыгы кебек дәүләтләр һәм аларның мәшһүр идарәчеләре турында сөйләнә.

Ул борынгы язма чыганакларга һәм соңгы елларда гына табылган археология материалларына нигезләнеп язылган.

## Чыганак
* "Казан утлары" журналы

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Татар шәҗәрәләре (М. Әхмәтҗанов)

Күренекле әдәбият галиме, археограф, текстолог Масель Әхмәтҗановның “Татар шәҗәрәләре” китаплары 2012, 2014, 2019 елларда 3 томда  нәшер ителә. 

2019 елда басылган китапта язма чыганаклар, руслашкан татарларның нәсел шәҗәрәләре һәм керәшен татарларына нисбәтле генеологик истәлекләр урын алган.

Шәҗәрәләр авторның 40 елдан артык эшчәнлеге нәтиҗәсендә тупланган бай археографик материаллар нигезендә фәнни-текстологик эшкәртелеп, искәрмәләр ярдәмендә тулыландырылып укучыга тәкъдим ителә. 

## Чыганак
* "Казан утлары" журналы.

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Республика затлары (күргәзмә)

2021 елның 20 гыйнварында Казан шәһәрендә “Россия - минем тарих” мультимедияле паркта “Республика затлары” циклыннан беренче күргәзмә ачыла. 

Ул Татарстан Республикасының формалашуы һәм үсешенә зур өлеш керткән кешеләр турында “Республика затлары” күргәзмәләр циклын башлап җибәрә.

Күргәзмә Татарстан Республикасының беренче Президенты, Дәүләт Киңәшчесе Минтимер Шәрип улы Шәймиев эшчәнлегенә багышланган.

Күргәзмә ТР Президенты Аппараты һәм “Яңарыш” республика фонды ярдәме белән оештырыла һәм уздырыла.
Адымнар (белем бирү комплексы)

2020 елның 1 сентяберендә Казанда рус, татар һәм инглиз телләрен тирәнтен өйрәнүле «Адымнар — белемгә һәм татулыкка юл» беренче полилингваль белем бирү комплексы ачылды.
 
Яңа мәгариф оешмасы бинасында күп функцияле спорт заллары, бассейннар, иҗади остаханәләр, фәнни лабораторияләр, видео - һәм тавыш яздыру студиясе, заманча китапханә бар. 
 
Яңа белем бирү оешмасы Казанның 165-нче номерлы мәктәбе базасында оештырылган. Комплекс өч мәктәпне үз эченә ала: 480 урынга төзекләндерелгән башлангыч мәктәп, Бичурин урамындагы 800 урынга исәпләнгән билингваль бина һәм 1224 урынга исәпләнгән Бондаренко урамындагы яңа полилингваль мәктәп.

«Адымнар — белемгә һәм татулыкка юл» полилингваль белем бирү комплекслары челтәрен булдыру проекты республикада 2019 елдан гамәлгә ашырыла.

Төркем:Казан уку йортлары
Төркем:Татар телле мәктәпләр