open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сатья Маһима Дхарма

**Сатья Маһима Дһарма** ("илаһи дан дһармасы") ул Ориссадан Һинд дине традициясе. Ул Маһима Свами (яки Маһима Госайн) дигән тарихи шәхескә карый.
Ул Пурида 1826 елда пәйда булган дип әйтелә. Ходай Джаганнатхка ритуаль пот табынуы белән канәгать булмыйча, ул Пуридан киткән һәм Һиндстанда Дһенканал янында Капилас калкулыкларына сәфәр кылган, анда ул кырыс Йогик практика кылган. 1862 елда ул *[[сиддһа]]* булган һәм яңа *[[дһарма]]* дәгъва итә башлаган. Ул 1876 елда *[[самадхи]]*га ия башлаган дип әйтелә. Беренче өйрәнчеге Говинда Баба һәм диссидент изге шагыйрь Бһима Бһой астында хәрәкәт яр буеннан Ориссаның үзәк һәм көнбатыш өлешләренә күчкән. Шулай ук (Мадһья Прадеш, Андһра Прадеш, Көнбатыш Бенгалия, Ассам) штатларында колач алып, төрле төбәкләрдән һәм төрле иҗтимагый мәдәни килеп чыгышлы кешеләр тарафдарлар буларак кушылган булган. Шуннан бирле төрле монахлык һәм шулай ук ярышып торган ассоциацияләр пәйда булган һәм төрле төбәк үзәкләре (Җоранда, Кһалиапали) нигезләнгән булган. Маһима Дһарма популяр аскетик хәрәкәт булып тора, нада бушлык *[[шунья]]* илаһи принцип булып таныла һәм потларга табыну инкарь ителә. Бушлыкка бары тик ут аша яки аның манифестациясе Кояш аша дан бирергә була, бу хасиятләр Маһима Дһарманы *[[ниргуна]] [[бхакти]]* традициясенә тоташтыра.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Маһима Дһарма
* Җоранда Гадһи
## Искәрмәләр

* Banerjee-Dube, Ishita. 2001. ‘Issues of Faith, Enactment of Contest: The Founding of Mahima Dharma in Nineteenth-Century Orissa’. In Kulke, H. and Schnepel, B. (eds.). *Jagannath Revisited*, New Delhi: Manohar, 149 – 177.
* Banerjee-Dube, Ishita and Johannes Beltz 2008 (eds.), *Popular religion and ascetic practices. New studies on Mahima Dharma*, New Delhi: Manohar Publishers.
* Eschmann, Anncharlott 1978. ‘Mahima Dharma: An Autochthonous Hindu Reform Movement’. In Eschmann A., Kulke, H. & Tripathi, C.G. (eds). *The Cult of Jagannath and the Regional Tradition of Orissa*, New Delhi: Manohar, 375 – 410.
* Guzy, Lidia 2002. *Baba-s und Alekh-s – Askese und Ekstase einer Religion im Werden*, Berlin: Weissensee Verlag.
* An analysis of Satya Mahima Dharma, Bhakta Karunakar Sahoo, Sahidnagar, Bhubaneswar, 2012.
## Тышкы сылтамалар
* Mahima Dharma

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Санкрити

**Санкрити олы фикер иясе** ул **Санкрити [[Готра]]**ның нигезләүче ришисы булган. Санскритиның буыннан буынга варислыгы шулай дип бирелә Шактья, Санкритья һәм Гауривита, ягъни Шакти, Санкрити һәм Гауривити.
Санкрити Шакти Махаршиның улы һәм Васиштха олы фикер иясенең оныгы. Сүз уңаеннан Шакти Маһарши олы фикер иясе Парашараның улы (олы фикер иясе Вьясаның әтисе.)
Олы фикер иясе Санкрити турында аз мәгълүм, аның исеме Авадһута Упанишадада булганнан күрә, монда Ходай Даттатрейя Авадһутаның табигатен олы фикер иясе Санкритига аңлата.
Готра, Санкритйя яки Санкрита Санкритидан булырга мөмкин.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Елена Кондакова

**Еле́на Влади́мир кызы Кондако́ва** () (1957 елның 30 мартында туган, Мытищи, Мәскәү өлкәсе) - Россия космонавты, сәяси эшлеклесе. Россия Федерациясе каһарманы (1995). Россия Федерациясе очучы-космонавты (1995)[1]. СССР һәм Россия тарихында өченче космонавт-хатын-кыз булды, Валентина Терешковадан соң (1963 елда очыш ясады) һәм Светлана Савицкаядан соң (1982 елда очыш).

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 30 мартында Мәскәү өлкәсенең Мытищи шәһәрендә, РСФСР шәһәрендә туа. Әмма ул Калининградта үскән.

1985 елда "Союз ТМ" кораблен өйрәнүләр һәм өйрәнү башланды. СССР космонавтлары отрядына аны 1989 елда керткәннәр.
Аның беренче очу 1994 елның 4 октябрендә ТМ-20 Союзы экспедициясе составында була, Җиргә кайту - 1995 елның 22 мартында "Мир" орбиталь станциясендә 5 айлык очудан соң була. Бу очыштан соң Елена Кондакова космоска озак оча торган беренче хатын-кыз булды.
Кондакованың икенче очу - "Атлантис" Америка корабында белгеч буларак ) STS-84 экспедициясе составында 1997 елның 15-24 маенда булды. Аннан соң тапкыр Россия хатын-кызы космоска 2014 елда гына очты (Елена Серова).

1980 елдан «Энергия» НПО 113 нче бүлеге инженеры булып эшләде. Очышларны озак вакытка планлаштыру һәм штаттан тыш хәлләрдә эшләү персоналының күнегүләре белән шөгыльләнде, фәнни проектларны, экспериментларны үтәү өстендә эшләде, тикшеренү эшен уздырды. 1989 елдан 1999 елга кадәр "Энергия" НПОны космонавтлар отряды составында.

1999 елдан 2003 елга кадәр - РФ Дәүләт Думасы депутаты "Ватан - бөтен Россия" партиясеннән. 2003 елдан 2011 елга кадәр - "Бердәм Россия" партиясеннән РФ Дәүләт Думасы депутаты. 2011 елның 16 августында Елена Кондакова август эчке партия сайлаулары нәтиҗәләре белән риза булмауга бәйле рәвештә "Бердәм Россия" дән чыгу турында белдерде. Партия эчендәге сайлауларны фальсификацияләү турында белдерде, процедураны "демократиягә икътисади яктан файдасыз уен" дип атады.

## Бүләкләр
*Россия Федерациясе Герое «Алтын Йолдыз» медале (1995 елның 10 апреле)
*"Космосны үзләштерүдә казанышлары өчен" медале (2011 елның 12 апреле)

## Шулай ук карагыз
*Валентина Терешкова
*Светлана Савицкая
*Елена Серова
## Искәрмәләр


Төркем:Россия космонавтлары
Төркем:Хатын-кыз космонавтлар
Төркем:Россия Федерациясе каһарманнары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
Албаниянең әйләнә-тирә мохите

**Албаниянең әйләнә-тирә мохите** уникаль флора һәм фауна һәм зур булмаган утрауда урнашкан елгаларның төрле формалары белән характерлана. Әйләнә-тирә мохит шулай ук табигый географик экосистеманы, су белән тәэмин итү системасын, яңартыла торган ресурслар һәм аларга йогынты ясый торган төрле экологик регионнардан тора.. Тау рельефы Албаниянең күпчелек өлешендә өстенлек итә, калган өлеше уңдырышлы туфраклары белән билгеле булган тирән үзәнлекләр белән тауларда урнашкан. Гомумән алганда, Албания территориясенең 70% диңгез өсте тигезлегеннән 2751 м биеклектә таулар һәм калкулыклар били.  Гомумән алганда, Албания территориясенең 70 % диңгез өстеннн 2751 м биеклектәге таулар һәм калкулыклар били. Албан тау ландшафтлары Швейцария яки Австриянекеннән ким түгел, ә адриатик яр буенда пляжлар италиянекеннән дә калышмый.

Сербия һәм Черногория, Македония һәм Греция белән чикләр янында берничә зур күл бар: Шкодер, Охрид, Преспа.

## Климат
Албаниядә субтропик Урта диңгез климаты, ягъни эссе, коры җәй һәм салкын, дымлы кыш. Июль аенда уртача температура +24 дән +28гә кадәр. Гыйнварда, гадәттә, +4-тән түбәнгә төшми. Явым-төшем нигездә көз һәм язда була. Биеклеккә карап, илнең төрле почмакларында климат үзгәрә. Таулы җирләрдә температура күрсәткечләре уртачадан аерылып тора. Бу зонада салкыннар −20 С-гә җитә, һәм еллык явым-төшем кимәле 2600 мм яки аннан да күбрәк..

## Экология
Су һәм һаваның пычрануы, туфракның уңдырышлыг кимүе һәм эрозиясе, биологик төрләрнең югалуы, калдыкларны эшкәртмәү — Албаниянең төп экологик проблемалары булып тора. Урбанизациянең тиз темплары һәм табигый ресурсларга ихтыяҗ арту деградация дәрәҗәсенең күтәрелүенә китерде. Табигать афәтләр, климат үзгәреше Албания  һәм башка илләр өчен куркыныч тудыра. Хәзерге вакытта Албания парник газлары аз эмитенты, ләкин фаразлар буенча, бу киләсе елларда артачак (күбесенчә транспорт, шулай ук ​​авыл хуҗалыгы үсеше һәм калдыклар саны арту аркасында). Албания чиста һәм яңартыла торган энергия һәм транспорт үсеше өчен зур потенциалга ия. Албания әйләнә-тирә мохит, яңартыла торган энергия һәм энергия нәтиҗәлелеге өчен хокукый һәм институциональ базаны үстерү өстендә эшли.

## Биотөрлелек
Албанияның үсемлекләр экосистемасы зур  төрлелекле, нигездә, Урта диңгезнең күп төрлелеге белән характерлана, алар илнең Тыюлык территорияләре челтәрендә тәкъдим ителгән.Албаниядә алты Милли парк, 24 тыюлык һәм табигать һәйкәле бар.

Албания хайваннар төрлелеге зур булган илләрнең берсе булып санала. Ил эчендәге зур күлләр һәм яр буе лагуннары күчмә кошларны кышлату өчен мөһим районнар бар. 180 000 төр су кошларының 70кә якын төре Албаниядә кышны үткәрәләр. Албания кошларның, яраларның һәм бөҗәкләрнең күченү юлллары кисешү урыны булып тора.

## Чыганаклар
* Albania country profile
* FIFTH NATIONAL REPORT OF ALBANIA TO THE UNITED. NATIONS CONVENTION ON BIOLOGICAL DIVERSITY (CBD)

## Искәрмәләр

Төркем:Албания табигате
Төркем:Албании географиясе
Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте санньясилары исемлеге

Биредә Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте (ИСККОН-ның) хәзерге заманда мәшһүр санньясилары (Һинд дине *[[ашрама]]*лар системасында ваз кичеп тормыш тәртибе) исемлеге китерелгән. Санньясилар Идарә Ошемасы Комиссиясе тарафыннан ИСККОН-ның санньяса министрлыгы тарафыннан җентекләп өйрәнүдән соң билгеләнә. Бары тик өлкән, алдынгы ИСККОН тугърылары махсус инициациядән соң санньясилар була ала. ИСККОН-да санньясилар яктыртылган укытучылар дип таныла һәм алардан даими бер урында яшәмәскә, даими сәфәр кылырга һәм дәгъва итәргә таләп ителә.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:List of International Society for Krishna Consciousness members and patrons
## Билгеләмәләр

## Тышкы сылтамалар
* ISKCON Sannyasa Ministry
* ISKCON Crimes & Hidden Stories
* List of Current ISKCON Leaders 
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Ираттаипулавар

**Ираттаипулавар** (мәгънәсе игезәк шагыйрьләр) яки **Ираттайяр** - алар 14-енче гасырда Чола Надуда Аландураида Сенгунтһар Каикола Мудалиар җәмәгатендә туган ир туганнар булган. Өлкән иртуганының исеме Мудһусурьяр "Борынгы Кояш" булган, ул аксак булып туган; энесе Иланҗчурияр "Яшь Кояш" сукыр булган. Алар күчеп йөргәннәр сукыр туганы аксак туганын җилкәләрендә алып барган һәм алар бер-берсенә шигърияттә тормышта кебек ярдәм иткәннәр берсе икенчесенең башлаганын экспромт белән дәвам иткән. Алар Каламега пулавар ның замандашлары булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әдәбият
Шри Кришна Шарма

**[[Пандит]] Шри Кришна Шарма** - ул 1926 елда Һиндстаннан, Раджкоттан  Фиджига килгән Арья Самадж дәгъвачысы булган. Ул сәләтле чыгыш ясаучы һәм дини җырлар җырлаучы булган. Ул Фиджида Арья Самадж хәрәктенә дәрт өстәгән. Аның йогынтысы астында Фиджида Арья Самадж мәктәпләре һәм гыйбадәтханәләре нигезләнгән булган. Ул Фиджида барлык Һиндуларны берләштерү максаты өчен *[[Һинду Маһа Сабһа]]*сын нигезләгән. Ул *[[шуддһи]]* (Һинд диненә кире кайту) яклы һәм бу Фиджида Мөселманнар һәм Христианнар белән конфликтка китергән.
Шарма шулай ук ай саен чыга торган Һинди телле *Ведик Сандеш* газетасын башлаган.
Ул Һиндстанга 1929 елда кайткан һәм Фиджи Хөкүмәте аңа кире кайтырга рөхсәт бирмәгән.
1956 елда ул Фиджига Фиджида Арья Самаджның Алтын Юбилеенда катнашыр өчен кайткан. Ул Сувада Даянанд Англо-Ведик Мәктәпләре Системасын һәм Надида Арья гыйбадәтханәсен нигезләгән.
## Шулай ук карарга мөмкин
Фиджида Арья Самадж
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Арья Самадж
Төркем:Һиндстан мөһаҗирләре
Яшьлек (кинофестиваль)

**Киев халыкара "Яшьлек" кинофестивале** (; ) — Украинаның иң зур заманча кинофестивале. 2016 елга кадәр октябрьнең соңгы ун көнендә (декадасында) ел саен үткәрелгән. 2017 елда фестиваль рәислеге "Яшьлек"не җәйге айларга күчерү турында белдерә һәм 2018 елдан фестиваль 26 май - 2 июнь көннәрендә үткәрелә башлый. Фестиваль Халыкара кинопродюсерлар берлеге тарафыннан Көнчыгыш Аурупаның һәм Украинаның иң зур киновакыйгаларының берсе булып исемләнә. Фестивальның төп бүләге - **"Скиф боланы"** () һәйкәлчеге. 

## Тарих
1970 елда Вадим Чубасов белән Виктор Ивченко Киев театр сәнгате институтының кино факультеты кысаларында студентлар иҗади эшләре бәйгесен оештыралар. Тиздән бәйге даирәсе киңәя һәм ул илкүләм таныклы фестиваль дәрҗәсен яулый. Советлар Берлегенең таркалуы белән фестиваль өчен яңа мөмкинлекләр ачыла. 1993 елда  тарафыннан бар халыкара кагыйдаләрен үтәве нигезендә "Яшьлек" халыкара фестиваль буларак теркәлә. Бәйгенең җиңүчеләр исемлеген бүтән дөньякүләм фестивальләр бүләге ияләре дә тәшкил итә, шулар арасында "Оскар", "Алтын пальма ботагы" ияләре һ.б.

## Тасвирлама
Яшьләр фильм иҗатын үстерү, яңа талант ияләренә ярдәм күрсәтү, заманча кино юнәлешләрен торгызу эшендә теләктәшлек күрсәтү — фестивальнең төп максатлары. Фестивальнең төп мәйданчыгы буларак «Київ» кинотеатры мәдәният үзәге кулланыла. «Жовтень», «Кінопанорама», «Київська Русь», «Кінопалац» кебек Украинаның башка кинотеатрларында да фильмнар һәр фестиваль саен даими күрсәтелә.

## Бүләкләр

### Иң шәп фильм өчен гран-при

Һәр ел саен Киев халыкара "Яшьлек" фестивалендә барлык фильмнар арасыннан үзенең номинациясеннән тыш бер иң шәп фильм халыкара казыйлар тарафыннан сайлана. Җиңүче 10.000 $ һәм "Скиф боланы" һәйкәлчеге белән бүләкләнә.

### Һәр номинациядә иң шәп фильм өчен бүләкләр
Ел саен түбәндә китерелгән номинацияләр кысаларында бүләкләр тапшырыла:

* *Иң шәп студентлар фильмы;*
* *Иң шәп тулы метражлы фильм;*
* *Иң шәп кыска метражлы фильм.*

Җиңүчеләр 2.500 $ һәм дипломнар белән бүләкләнә.

Шулай да, бәйгедә 1.000 $ тәшкил иткән *Тамашачылар симпатиясе* бүләге дә тапшырыла.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

* Кінофестиваль «Молодість» переніс дату проведення на травень &nbsp;— Громадське радіо, 21 серпня 2017
* 
* 
* 

## Шулай да карагыз

* Кино жанрлары
* Фильм

Төркем:Фестивальләр
Төркем:Украина мәдәнияте
Полина Осипенко

**Поли́на Дени́с кызы Осипе́нко** () (кыз фамилиясе-Дудник); (24 сентябрь (7 октябрь) 1907 — 11 май, 1939) — совет очучы; Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек булган беренче хатын-кызларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле
24 сентябрьдә (7 октябрьдә) 1907 елда Россия империясенең Новоспасовка авылында (хәзер аның исемен йөртә) туган, хәзерге Запорожск өлкәсенең Бердянск районы (Украина), Дудник Денис Емельян улы һәм Феодосия Федор кызы гаиләсендә. Тугызынчы бала булып гаиләдә булды.

Башлангыч мәктәпне, кошчылар курсын тәмамлый. Колхоз кошчылык фермасы мөдире булып эшли. Беренче ире (1926 елның 1 февраленнән) — авылдашы Степан Мефодий улы Говяз (11 (24) октябрь 1906-1941), хәрби очучы, капитан. 1936 елда, аны репрессияләгәннәр.  2001 елның 22 ноябрендә тернәкләнде.
1931 елның апреленнән очучыларның Качинск хәрби авиация мәктәбендә официант булып эшли. У-2 (По-2) Самолетын мөстәкыйль үзләштергән. Армиядә 1932 елның мартыннан, 1932 елдан — БКФ(б) әгъзасы. 1933 елда Кача хәрби очучылар мәктәбен тәмамлый.

1937 елның җәендә П. Д. Осипенко йөк төялгән һәм йөкләнешсез биеклек очуларының өч дөньякүләм рекордын арттырган. 
1938 елның 24-25 сентябрендә Гризодубова, Осипенко һәм Раскова камалышсыз очышны Ерак Көнчыгышка, фаразланганча, Мәскәүдән Амурдагы Комсомольскка АНТ-37 «Родина» очкычында тормышка ашырырга тиешләр (5910 км). Ләкин катлаулы һава шартлары аркасында алар Комсомольскдагы аэродромын таба алмадылар, Охот диңгезе ярына якынрак килделәр. Гризодубова, самолёт командиры буларак, урманда каты утырту турында карар кабул итте. Расковага Гризодубова самолёттан сикерергә боерык биргән — ун көннән соң аны урманда тере килеш тапканнар. Гризодубов белән Осипенко самолётта калдылар һәм шулай ук авария утыруында исән калдылар.

Бу очышны үтәгән өчен 1938 елның 2 ноябрендә Полина Денисов кызы Осипенкога Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелгән. Очуның өч катнашучысы беренче хатын-кызлар Советлар Берлеге каһарманы булдылар

Полина Денисовна Осипенко 1939 елның 11 маенда авиация һәлакәтендә һәлак булган. Осипенконың үлек Мәскәүнең Кызыл мәйданындагы Кремль диварында урналарда урнаштырылган.

## Истәлек
thumb|left|200px|Бердянсктагы Полина Осипенко һәйкәле
thumb|200px|Канәфер сорты "Полина Осипенко"
Осипенко хөрмәтенә аталган:
**Элеккеге ССРБның уннарча шәһәрләр урамнары
**Чулпанда кратер
**Туган авылы һәм Хабаровск краендагы авыл
**"Полина Осипенко" канәферы сорты
**Ырынбурдагы сквер
* Полина Осипенко һәйкәлләре Күкчәтауда һәм Бердянскта урнаштырылган.

## Шулай ук карагыз
*Валентина Гризодубова
*Марина Раскова
## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз авиаторлар
Марина Раскова

**Мари́на Миха́ил кызы Раско́ва** () (РИ, Мәскәү, 1912 елның 15 (28) марты - 1943 елның 4 гыйнвары, Саратов өлкәсе) - совет очучы; Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек булган беренче хатын-кызларның берсе.
## Тәрҗемәи хәле
### Иртә еллар
Мәскәү консерваториясендә укыды. Анило-буяулы заводы лабораториясендә практикант булып эшләде. 1929 елның апрелендә шул ук заводы инженеры Сергей Иванович Расковка кияүгә чыга һәм кызы Татьянаның тууы нәтиҗәсендә 1931 елның октябренә кадәр эшен өзә; 1935 елның октябрендә аерылыша.

### Рекордлар
1935 елда очучылар мәктәбен тәмамлый. 1937 елда штурман сыйфатында АИР-12 очкычында дөньякүләм авиация рекордын билгеләүдә катнашты; 1938 елда - МП-1 гидроочкычында ике дөньякүләм авиация рекорды куюда катнашты.

1938 елның 24-25 сентябрендә Раскова, Гризодубова һәм Осипенко камалышсыз очышны Ерак Көнчыгышка, фаразланганча, Мәскәүдән Амурдагы Комсомольскка АНТ-37 «Родина» очкычында тормышка ашырырга тиешләр (5910 км). Ләкин катлаулы һава шартлары аркасында алар Комсомольскдагы аэродромын таба алмадылар, Охот диңгезе ярына якынрак килделәр. Гризодубова, самолёт командиры буларак, урманда каты утырту турында карар кабул итте. Расковага Гризодубова самолёттан сикерергә боерык биргән. Гризодубова боерыгы белән Расков штурманы тайгага парашют белән сикереп чыкты, кесәсендә нибары ике шоколад плиткасе бар иде. Ун көннән соң аны урманда тере килеш тапканнар. Гризодубов белән Осипенко самолётта калдылар һәм шулай ук авария утыруында исән калдылар.

Бу очышны үтәгән өчен 1938 елның 2 ноябрендә Марина Михаил кызы Раскова Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелгән. Очуның өч катнашучысы беренче хатын-кызлар Советлар Берлеге каһарманы булдылар.

### [[Бөек Ватан сугышы]]нда

1941 елның 15 октябрендә ВГК ставкасы хуплануы һәм ВЛКСМ Үзәк комитеты ярдәме белән Энгельс шәһәрендә аэроклублар, Гражданнар һава флоты һәм Осовиахим мәктәпләре, өч хатын-кыз авиаполкыннан авиатөркем оештырган очучы формалаштыра. Бу полкларның берсен «төнге сихерче» дип беләләр. Соңрак Раскова 587 нче бомбардировка авиаполкы командиры итеп билгеләнә.

1943 елның 4 гыйнварында Раскова очучылары, яңадан оешуны узып, фронтка юл тоталар. Саратов районындагы Михайловка авылы янында бик авыр метеорология шартларында майор Раскованың самолеты ватылды.

## Әсәрләре
*Раскова М. М. Штурман язмалары (). — М. : Изд-во ДОСААФ, 1976.
## Истәлек
Марина Раскова хөрмәтенә аталган:
*Элеккеге ССРБның уннарча шәһәрләр урамнары
*Саратов өлкәсендә авыл һәм Магадан өлкәсендә авыл
*Ту-134Ш моделенең ерак һәм фронттагы бомбардировка авиациясе штурманнарын күнегүләр өчен самолёты

*Энгнельста Раскова һәйкәле урнаштырылган.

Рәсем:Памятник герою Советского союза Расковой М.М (1).jpg|Марина Раскова һәйкәле
Рәсем:Tu-134Sh Marina Raskova 1449th AFB Tambov.jpg|Ту-134Ш «Марина Раскова»
Рәсем:The Soviet Union 1939 CPA 661 stamp (Marina Raskova).jpg|Почта маркасы
Рәсем:Stamp of Russia 2012 No 1567 Marina Raskova.jpg|Раскованың 100 еллыгына чыгарылган Россия почта маркасы


## Шулай ук карагыз
*Валентина Гризодубова
*Полина Осипенко
## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз авиаторлар
Валентина Гризодубова

**Валенти́на Степа́н кызы Гризоду́бова** (); (14 (27) апрель 1909, Харьков - 28 апрель 1993, Мәскәү) — совет очучы; Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек булган беренче хатын-кызларның берсе. Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Тәрҗемәи хәле
### Иртә еллар
Уйлап табучы һәм очучы Степан Василий улы Гризодубовның кызы. Харьковта 1909 елның 27 апрелендә туган. Инде ике ел ярым вакытта Валентина әтисенә каеш белән бәйләнгән Харьков аэродромыннан әтисенең аэропланында һавага күтәрелгән. Планерда ул 14 яшьтә беренче очу ясаган.

1928 елның 4 ноябрендә, Харьков технология институты студенты буларак, Харьков Үзәк аэроклубының беренче җыелмасына кертелә. Харьковта очу осталыгына өйрәтүне дәвам итү өчен мөмкинлекләр юк иде, һәм Гризодубова, институтны калдырып, 1 нче Тула очу-спорт мәктәбенә ОСОАВИАХИМга укырга керде. 1929 елда Пенза очучылар-инструкторлар мәктәбенә укырга керә.
1930 елдан 1933 елга кадәр "Добролёт" Тула аэроклубында очучы-инструктор булып эшләгән, аннары - Мәскәү асты Тушино авылы янында очу мәктәбе инструкторы булып эшләгән. 1934-1935 елларда М. Горький исемендәге агитэскадриль очучысы була.

### Рекордлар
1937 елның октябрендә җиңел моторлы очкычларда хатын-кызлар өчен биш дөньякүләм авиация рекорды урнаштырган.
1938 елның 24-25 сентябрендә Гризодубова, Осипенко һәм Раскова камалышсыз очышны Ерак Көнчыгышка, фаразланганча, Мәскәүдән Амурдагы Комсомольскка АНТ-37 «Родина» очкычында тормышка ашырырга тиешләр (5910 км). Ләкин катлаулы һава шартлары аркасында алар Комсомольскдагы аэродромын таба алмадылар, Охот диңгезе ярына якынрак килделәр. Гризодубова, самолёт командиры буларак, урманда каты утырту турында карар кабул итте. Расковага Гризодубова самолёттан сикерергә боерык биргән - ун көннән соң аны урманда тере килеш тапканнар. Гризодубов белән Осипенко самолётта калдылар һәм шулай ук авария утыруында исән калдылар.

1 нче чакырылыш ССРБ Югары Советы депутаты.
### [[Бөек Ватан сугышы]]нда
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1942 елның мартыннан 1943 елның октябренә кадәр, ерак аралардагы Авиациянең 101 нче авиаполкы белән җитәкчелек итә. 1943 елның маенда Ли-2 самолётында, дошман объектларын бомбага тотуга, сугыш кирәк-яракларын һәм хәрби йөкләрне алгы сызыкка китерү һәм партизан отрядлары белән элемтә урнаштыру өчен, 200 гә якын сугышчан очыш (шул исәптән 132 - төнге) шәхсән үзе башкарган. 1943 елда полковник исеме бирелә.

Сугыштан соң авиация техникасы сынаулары белән җитәкчелек итте.

1993 елның 28 апрелендә вафат булды, Мәскәүдә Новодевичье зиратында җирләнде

## Истәлек
thumb|left|200px|СССР почта конверты:
thumb|200px|Русиянең почта маркасы
Осипенко хөрмәтенә аталган: 
*Русиянең күп шәһәрләрендә урамнар
*«Очлы сынаулар һәм җитештерү» ААҖ авиапредприятиесе.
*Мәскәү 185 номерлы мәктәп һәм аның янындагы музей.
*Пензада һәйкәл (скульптор - Салават Щербаков)

## Шулай ук карагыз
*Марина Раскова
*Полина Осипенко

## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз авиаторлар
Яшьлек (мәгънәләр)

* Яшьлек (метро станциясе), Казан метрополитенының Үзәк сызыгының метро станциясе.
* Яшьлек (гәҗит), Башкортстан яшьләре газетасы.
* Яшьлек (кинофестиваль), Украинаның иң зур заманча кинофестивале.
*Яшьлек, яшь ягыннан һәм җәмгыятьтә үз статусы белән билгеләнгән махсус иҗтимагый төркем.
Анна Голубкина

**Анна Семён кызы Голубкина** () (16 [[28] гыйнвар](https://tt.wikipedia.org/wiki/28_%D0%B3%D1%8B%D0%B9%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80) 1864, Зарайск - 7 сентябрь 1927, Зарайск) - рус сынчы.

Анна Семёновна Рязань губернасының Зарайск шәһәрендә (хәзерге Мәскәү өлкәсе) мещан bске йолалык гаиләсендә туган. Егерме биш яшендә Мәскәүгә укырга китә, архитектор А.О. Гунстның нәфис сәнгать классына укырга керә (1889-1890 еллар). С.И. Ивановның Мәскәү рәсем сәнгате, скульптура һәм архитектура училищесында берничә ел укый. 1894 елда Санкт-Петербургта Император Сәнгать академиясе каршындагы училищеда укый.

1895 елдан башлап, Анна Голубкина, укуын дәвам итү сыйфатында, озаклап Парижда яши. 1897 елдан  француз сынчы Огюст Роден консультацияләреннән файдалана. Язгы Париж салонында 1899 елда Париж академиясенең бронза медаленә "Картлык" () скульптурасы өчен лаек булды.

1899 елда Мәскәүгә кайта. Анна Голубкина студент елларыннан социал-демократик түгәрәкләрдә катнашты. Беренче Рус революциясенең елларында марксист әдәбиятын саклау һәм тарату өчен кулга алына. Ул төрмәгә ябылу елына хөкем ителгән, ләкин сәламәтлеге торышы буенча чыгарылган һәм Полициянең күзәтүенә куелган.
1910 елдан башлап үзенең Зур Лёвшинск каләмендә яши һәм эшли (хәзер бу адрес буенча - А.С. Голубкина Музей-остаханәсе, Дәүләт Третьяков галереясе бүлеге). Мәскәү коммерция училищесында (1904-1906 еллар), Пречистенский эшчеләр курсларында (1913-1916 еллар) һәм ВХУТЕМАСта (1918-1922 еллар) укыткан.

## Истәлек
*Анна Голубкина хөрмәтенә Чулпандагы кратер аталган.
*Анна Голубкина хөрмәтенә Кара диңгез Флотының йөк корабле.
## Галерея

Рәсем:Oldness by A.Golubkina (1898, Moscow museum-workshop) by shakko 01.jpg|"Картлык" (), 1898.
Рәсем:Golubkina Fog.JPG|Ваза "Томан"(), 1899.
Рәсем:Lisichka - A.Golubkina (1902, Tretyakov gallery) 01 by shakko.JPG|Төлкечи (), 1902. Третьяков галереясе
Рәсем:Golubkina Sidorova.JPG|Л. И. Сидорова портреты, 1906.
Рәсем:Golubkina Nikiforova Kirpichnikova.JPG|Е. Д. Никифорова-Красильникова, 1908.
Рәсем:Caryatids by A. Golubkina (1911, museum-workshop) by shakko 0.JPG|Кариатиды, 1911.
Рәсем:Golubkina Sleepers.JPG|Йоклаганнар (), 1912
Рәсем:Berezka (Little Birch) by Anna Golubkina (1927, Tretyakov gallery) 01 by shakko.jpg|Каенчи (), 1927. Третьяков галереясе. Анна Голубкинаның соңгы әсәре.


## Искәрмәләр


Төркем:Русия скульпторлары
Төркем:ХIХ гасыр скульпторлары
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:Авангард скульпторлары
Төркем:Марксистлар
Төркем:Хатын-кыз скульпторлар
Тәүфикъ мәчете (Казан)

**Тәүфикъ мәчете** — Казанның Авиатөзелеш районының Лечебная урамында 2020 елда төзелә башлаган мәчет. Бинаның гомуми мәйданы 263 квадрат метрны тәшкил итәчәк. Ике катлы мәчеттә ир-атлар һәм хатын-кызлар гыйбадәт заллары, дәресләр алып бару өчен ике бүлмә, шулай ук тәһарәтханә урын алган. Мәчет төзелеше 2022 елда тәмамлана. Мәчетне төзү башында Казанның 12-нче шәһәр хастаханәсенең элекке башлыгы Тәүфикъ Сафин торган.

Мәчете имамы — Мөхәммәд Әюпов.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казанда яңа мәчет төзелә Татар-Информ. 6 май 2020

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Хана Орлова

**Хана Орлова** () ( 12 июль, 1888, Староконстантинов - 1968 елның 18 декабре, Тель-Авив) - француз сынчы һәм график. Мактаулы Легион ордены кавалеры (1925).
## Тәрҗемәи хәле
1888 елның 12 июлендә Россия империясенең Волынь губернасында, Староконстантинов шәһәрдә; хәзерге вакытта Украинаның Хмельницкий өлкәсе, яһүдләр гаиләсендә туган.

1905 елгы погромнардан соң гаиләсе белән Фәләстингә, Госман империясенә эмиграцияли. Бераз вакыт Яффада яшәгән, яшәү өчен тегү белән акча эшләгән. Социалистик эшче хәрәкәтенең Ха-Поэль ха-Цаир әгъзасы  иде.

1910 елда киемнәрне модельләштерүне уку максаты белән Парижга китә, ләкин Мария Васильеваның декоратив сәнгать мәктәбенең («Рус академия») скульптура сыйныфына укырга керә. Инде 1912 елдан мөстәкыйль рәвештә скульптура белән шөгыльләнә һәм 1913 елда беренче тапкыр көзге Париж салонында ике эш күргәзмәлә.

1916 елда Хана тумышы белән Варшавадан чыккан Ари Юстманга кияүгә чыга. Юстман "испан гриппы" эпидемиясе вакытында 1919 елда үлде, Орлованың улы калды. 1926 елда Хана Орлова француз гражданлыгы ала. Сугышка кадәр күп эшләде һәм күргәзмәткән. Франциягә фашистлар килү белән Орлова улы белән Швейцариягә китә. Сугыш тәмамланганнан соң алар Парижга кайтканнар, анда сугыш елларында Орлованың эшләренең шактый өлеше урланган яки юк ителгән.

Исраил дәүләте төзелгәннән соң Хана Орлова еш кына анда була, күп скульптуралар иҗат итә һәм үз күргәзмәләрен үткәрә. 1961 елда Исраил музейларында ул 50 ел иҗат иткән Орлова әсәрләренең ретроспектив күргәзмәсе була.

1968 елның 18 декабрендә Тель-Авивта вафат була , үзенең юбилеена багышланган күргәзмәдә катнашу өчен, Израильгә килгәнчә.

## Галерея

Рәсем:Le peintre juif, Chana Orloff (1920) - Musée d'art et d'histoire du Judaïsme.jpg|Яһүд рәссамы(), 1920.
Рәсем:Chana orloff.jpg|Минем улым диңгезче (), 1924.
Рәсем:Chana Orloff- Mother and her Child.jpg|Ана һәм баласы().


## Искәрмәләр


Төркем:Франция скульпторлары
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:Авангард скульпторлары
Төркем:Социалистлар
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Хатын-кыз скульпторлар
Мария Васильева (рәссам)

**Мари́я Ива́н кызы Васи́льева** (12 февраль 1884, Смоленск - 1957 елның 14 мае, Ножан-сюр-Марн) - рус чыгышлы француз рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле
[thumb|left|200px|[Амадео Модильяни. Мария Васильева портреты. 1918.]]
Петербургта шәхси сәнгать мәктәбендә укыды. 1907 елда Парижга китә, анда Анри Матисс студиясендә була, шулай ук "La Palette" академиясендә дә була. 1912 елда үзенең Монпарнастагы остаханәсендә "Ирекле рус академиясен", аннары "Academie Vassilief" оештыра.

Беренче бөтендөнья сугышы башында француз Кызыл Хачында шәфкать туташы була.

1915-1918 елларда Васильева үзенең остаханәсендә 1998 елда Монпарнас музее оештырылган арзанлы ашханәгә («Cantine des artistes») нигез салган.

1916 елдан Геза Блаттнер театры өчен гротеск курчаклар ясый башлый.  Мария Васильева Париж көзге салоннарында һәм Бәйсезләр салонында куелган. "Куполь" кафесында фрескалар булдырган.

1930 елда Франциянең көньягына күчтем. 1938 елдан Кань-сюр-Мерда яши. Парижга Васильева 1946 елда Икенче бөтендөнья сугышыннан соң кайта. Гомеренең соңгы елларын ул Ножан-сюр-Марнда өлкән яшьтәге рәссамнар йортында үткәрә.

## Әдәбият
*Breitling G., Raev A., Bernès C., Houri B. Marie Vassilieff (1884—1957). Eine Russische Künstlerin in Paris. Catalogue de l’exposition du Verborgene Museum. — Berlin, 1995.
*Bernès C., Noël B. Marie Vassilieff — L’œuvre artistique, L’académie de peinture, La cantine de Montparnasse. — Éditions BVR, Livarot Pays d’Auge, 2017. ISBN 978-2-9556296-2-8

## Искәрмәләр


Төркем:Франция скульпторлары
Төркем:Франция рәссамнары
Төркем:ХХ гасыр скульпторлары
Төркем:Авангард скульпторлары
Төркем:Авангард рәссамнары
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Хатын-кыз скульпторлар
Ләйлә вә Мәҗнүн (мәгънәләр)

## Әдәбият

* Ләйлә вә Мәҗнүн — Шәрекъ халык иҗатында киң таралыш тапкан риваять.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Низами Гәнҗәви поэмасы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Әмир Хөсрәү Дәһләви поэмасы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Габдрахман Җәми поэмасы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Галишир Нәваи поэмасы.
*  Ләйлә вә Мәҗнүн — Хәкыйри Тәбризи поэмасы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Мөхәммәт Фөзүли поэмасы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Зәмири поэмасы.

## Музыка

* Ләйлә вә Мәҗнүн — Өзәер Һаҗибәев тарафыннан 1908 елда иҗат ителгән беренче азәрбайҗан операсы.
* Ләйлә-Мәҗнүн — Кәрим Әмиринең исемдәш пьесасы буенча Солтан Габәши музыкасына 1923 елда куелган спектакль.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Кара Караевның 1947 елда иҗат ителгән симфоник поэма.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — Кара Караевның 1969 елда иҗат ителгән бер пәрдәле хореографик поэма.

## Кино

* Ләйлә вә Мәҗнүн — 1936 елгы Иран фильмы.
*  Ләйлә вә Мәҗнүн — 1949 елгы Һиндстан фильмы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — 1959 елгы Таҗикстан ССР фильмы.
*  Ләйлә вә Мәҗнүн — 1961 елгы Азәрбайҗан ССР фильмы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — 1976 елгы Һиндстан фильмы.
* Ләйлә вә Мәҗнүн — 1996 елгы Азәрбайҗан фильмы, ике сериядә.

## Архитектурасы

* Ләйлә вә Мәҗнүн — Һиндстанның Раҗастхан вилаятендә урнашкан төрбә.

Төркем:Шәрык әдәбияты
Мария Васильева

*Мария Васильева (рәссам) (1884 - 1957) - рус чыгышлы француз рәссамы.
*Мария Васильева (1898) (1898 - 1959) -  мәктәп укытучысы, 3-4 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

Төркем:Шәхесләр
Фәрһад вә Ширин (мәгънәләр)

## Әдәбият

* Хөсрәү вә Ширин — Котб әсәре (1342).

*  — Галишир Нәваи әсәре (1484).
*  — Вәһши Бафкый (1531-1583) әсәре.
* — Әкил Көвсәри Әрдәбили әсәре (1605).
*Фәрһад вә Ширин — татар шагыйре Әхмәтҗан Тубыли тарафыннан иҗат ителгән әсәр (1879).
*  — Исмәгыйль Накам әсәре (1898).
*  — Низами Гәнҗәвинең "Фәрһад вә Ширин" әсәре тәэсире астында Сәсәд Вургун тарафыннан язылган әсәр (1941).
*  — Назыйм Хикмәт пьесасы (1948). 

## Музыка
* Фәрһад вә Ширин — 1910 елда Александр Окенезашвили һәм Мирза Җәлал Йосыфзадә тарафыннан язылган һәм 1911 елда Бакыда сәхнәләштерелгән опера.
*  — Назыйм Хикмәтнең "Фәрһад вә Ширин" пьесасы нигезендә Гариф Меликов тарафыннан иҗат ителгән балет.

Төркем:Шәрык әдәбияты
Ермолаев

**Ермолаев** — фамилия.
* Алексей Ермолаев (1934—2006), әдәби тәнкыйтьче, әдәбият һәм текстлар белгече, удмурт әдәбиятыннан дәреслекләр авторы.
* Владимир Ермолаев (1946), КамАЗ АҖ слесаре, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1987).
* Дмитрий Ермолаев (1843—1894), анатом, медицина докторы (1872), профессор (1872).
* Игорь Ермолаев (1932), тарих галиме, фән докторы (1983), профессор (1985), ТР атказанган фән эшлеклесе (1994), РФ атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2000).
* Микайла Ермолаев (1928—?), фирка эшлеклесе, КПСС Барда район комитетының 1нче сәркәтибе (1973—1985). 
* Сергей Ермолаев (1923-), Казан вертолетлар төзү берләшмәсе слесаре, ССРБ Дәүләт бүләге иясе (1989).
* Юрий Ермолаев (1928-), микроэлектроника белгече, фән докторы (1975), профессор (1976), ТАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1988).
----
* Вера Ермолаева (1893—1937), рәссам, график, иллюстратор, рус авангарды эшлеклесе.
## Моны да карагыз
* Ермолаевка, *[[топоним]]*, БР Авыргазы районы авылы.
* Ермолаево, *топоним*, БР Куергазы районы үзәге.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хәлил Паша (рәссам)

**Хәлил Паша** () (1857 ел, Истанбул – 1939, Истанбул) – мәшһүр төрек рәссамы, *Гаскәр рәссамнары* буынының таныклы вәкиле. Портретлар, Истанбул, Каһирә пейзажлары һ.б. сурәтләре белән танылган.

## Тәрҗемәи хәле
1857 елда Истанбулның Бәйләрбәи вилаятендә дөньяга килә, гаиләсе чыгышы белән Родос җирләреннән була. Бабасы Сәлим Паша, таныклы гаскәри, Әнкарада Мәктәб-и Хәрби уку йортына нигез салучыларның берсе.

Хәлил Паша Мөхәндисханә-и Берри-и Хөмәен () уку йортын (бүгенге Истамбул техник университетын) тәмамлый һәм сарай тарафларына эшкә билгеләнә, хәрби уку йортларында рәсем дәресләрен алып бара. Гозер-үтенечләре белән атасын аны Париж шәһәренә укырга җибәрергә күндерә. 1889 елда бер сурәте өчен медаль белән бүләкләнә.

Төркиягә кайту белән янәдән хәрби уку йортларында рәсем дәресләрен бирә башлый. 1906 елда Мәктәб-и Хәрби сафларына укытырга чакырыла һәм "Паша" дәрәҗәсенә лаек була. Төркиядә икенче конституция дәвере башлану белән рәссамның дәрәҗәсе төшерелә, ул полковник буларак отставкага чыга һәм бар дәрте белән иҗатка бирелә. Рәссам шәкертләре арасында Мөфидә Кадри, тарихка беренче хатын-кыз рәссам буларак кергән шәхес.

Соңрак Сәнәгый-и Нәфисә Мәктәб-и Алиси () уку йортында (бүгенге Мимар Сисан гүзәл сәнгатьләр университетында) укыта, 1917-1918 елларда аның белән җитәкчелек итә. 1914 елда Төркиядә Бәйсезлек өчен сугыш башлануы белән Мисырга Габбас Хәлим Паша тарафыннан чакырыла. Хәлил Паша "Мисыр сарайларына сурәтләре белән ямь кертүче" буларак таныла.

1939 елның 20 августында Истанбулның Бәйләрбәи вилаятендә дөнья куя.

## Гаиләсе
Хәлил Пашаның өч улы булган. Өлкән улы Сәлим элекке Мисырның Шивекарь патшабикәсен хатынлыкка алган һәм Франциядә сәүдә белән шөгыльләнгән; уртанчы улы Хәлим Бәй яшьли вафат булган; кече улы Гали Хәлил Бәй, Парижда рәсем сәнгате буенча белем алган һәм укытучы буларак хезмәт иткән.

## Иҗаты
Хәлил Паша иҗаты белгечләр тарафыннан ике дәвергә бүленә. Беренчесе реалистик һәм классик стиль юнәлешендә иҗат ителгән хезмәтләрдән, икенчече импрессионистик юнәлештә башкарылган хезмәтләрдән гыйбарәт. "Мадам Х" сурәте белән рәссам Париж күргәзмәләренең берсендә бакыр медаль яулый.

Төрек кыл каләм сәнгатендә беренче булып яктылык төшү кануннарын өйрәнә һәм үзенең даһи сурәтләрен иҗат итә.

## Галерея
Хәлил Пашаның Истанбулда Сакып Сабанҗы музеенда сакланган кайбер әсәрләре түбәндә китерелә:
Файл:Halil Paşa - Çengelköy Vapur İskelesi , Cengelköy Ferry Quay - Google Art Project.jpg|*Җәңгәлкөй порты* (1890) ()
Файл:Halil Paşa Woman with Peonies 1898.jpg|*Чалма чәчәкләр һәм хатын* (1898) ()
Файл:Halil Paşa Lady in Pink 1904.jpg|*Ал киемле хатын* (1904) ()
Файл:Halil Paşa - Ressam Kız ve Atölyesi , Girl Painter and Her Studio - Google Art Project.jpg|*Кыз-рәссам һәм аның остаханәсе* (1939) ()
Файл:Halil Pasha call of the muezzin.jpg|"Мөәззин әйтүе"


## Чыганаклар

* 
* Halil Paşa’nın En Pahalı 20 Resmi, Lebriz.com
* 

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз
* Импрессионизм
*Клод Дебюсси
*Клод Моне

Төркем:Төркия мәдәнияте
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Импрессионизм
Долорес Ибаррури

**Исидора Доло́рес Иба́ррури Го́мес** (; ; шулай ук "Pasionaria"-"Дәртле" буларак билгеле) (9 декабрь 1895, Гальярт, Бискай провинциясе - 12 ноябрь 1989, Мадрид) - испан һәм халыкара коммунистик хәрәкәт эшлеклесе, 1936-1939 еллар Ватандашлар сугышы елларында республика хәрәкәтенең актив катнашучысы, аннары Франко диктатурасы эмигрант оппозициясе эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Баск шахтеры әтисе  һәм Кастиль чыгышлы әнисе гаиләсендә туганды. 1917 елда Соморростро шәһәренең социалистик оешмасына керә һәм Пассионария (Дәртле - тәхәллүсе) исеме астында эшче матбугатта чыгыш ясый башлый. Берничә елдан ул Испания комунистик фиркасе әгъзасы була (1920 елның апрелендә нигезләнгән). Аннан соңгы чорда - берничә коммунистик гәзитә мөхәррире, ИКФ Бискайск өлкә комитеты әгъзасы; 1930 елдан ҮК әгъзасы, 1932 елдан ИКФ Политбюро (1960 елдан - Башкарма комитет) әгъзасы, 1932-1942 елларда ИКФ ҮК сәркатибе. 1932 елдан соң ИКФ эшен хатын-кызлар арасында җитәкләгән. Долорес алты тапкыр кулга алынган һәм төрмәгә ябылган.

1936 елда Долорес Ибаррури кортес (Испан парламенты) депутаты итеп сайланган, 1937 елда - кортесларның вице-рәисе. Испания комунистик фиркасе җитәкчесе буларак, ул Ватандашлар сугышы һәм 1936-1939 еллардагы итало-алман интервенциясе чорында аерым роль уйнады. 1936 елның 18 июлендә митингта «¡No pasarán!» фразасын әйтте. "Алар узмаячак!" - бу гыйбарә танылган халыкара антифашист лозунгына әверелгән.

1939 елдан - ССРБда эмиграциядә.

1939-1945 еллардагы Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Ибаррури испаннарның бердәм милли фронтта берләшүе өчен актив көрәшкән, испан диктаторы Франкога Гитлер Германиясе ягында сугышка испан халкын тарту өчен. Халыкара антифашистик хәрәкәттә катнашты. Ибарруриның  улы - Рубен Руис Ибаррури (1920-1942) - Советлар Берлеге Каһарманы, Сталинградта һәлак булган. Һәйкәлне Волгоград үзәгендә, Мәңгелек Дан Уты һәм Дан монументы янында Каһарманнар аллеясында куячаклар.

1942 елда (Хосе Диас үлгәннән соң) Ибаррури ИКФ генераль секретаре булган. Франко үлгәннән соң һәм илдә демократизация башланганнан соң Долорес Ибаррури туган ягына 1975 елда кайтты. Беренчедә, Франко диктатурасы җимерелгәннән соң, 1977 елда демократик сайлауларда ул Кортесага сайланган.

Халыкара демократик хатын-кызлар федерациясенә (1945 ел) нигез салучыларның берсе буларак, Ибаррури халыкара демократик хатын-кызлар хәрәкәтендә актив катнашткан. Долорес Ибаррури берничә китап авторы, МДУ мактаулы докторы.

1989 елның 12 ноябрендә пневмониядән үлде.

## Истәлек
Долорес Ибаррури исеме белән Екатеринбургдагы, Атбасардагы, Липецктагы, Борисовдагы, Черниговтагы урамнар аталган.

## Төп әсәрләр
* Октябрь социалистик инкыйлабы һәм испан эшчеләр сыйныфы. ()(Җыентык). М: Издательство политической литературы. 1960
* Бердәнбер юл. (). М: Издательство политической литературы. 1962
* Долорес Ибаррури. Истәлекләр. Көрәш һәм тормыш. () М: Издательство политической литературы. 1988. ISBN 5-250-00669-8

## Искәрмәләр


Төркем:Революционерлар
Төркем:Марксистлар
Төркем:Пневмониядән үлгәннәр
Төркем:Хатын-кыз сәясәтчеләр
Төркем:Хатын-кыз революционерлар
Ева Лисина

**Ева Николай кызы Лисина** (1939 елның 26 июле, Имәнкисәге (Батыр районы) авылы, Чуаш АССР) - прозаик, шагыйрә, драматург, язучы, тәрҗемәче.

Чуваш Республикасының атказанган мәдәният эшлеклесе (2001), ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1988).

Ева Лисина - шагыйре Геннадий Айгиның һәм рәссам Луиза Юманкканың сеңелесе.
## Тәрҗемәи хәле
Ева Лисина 1939 елның 26 июлендә Чуашиянең Батыр районы Имәнкисәге авылында авыл укытучысы гаиләсендә туды. Аның балачагы һәм яшьлеге шул ук районның Шәйморза авылында үтте. 1956-1962 елларда К. А. Тимирязев исемендәге Авыл хуҗалыгы академиясендә (Мәскәү) белем алды.

М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты Ботаника бакчасында, И. Г. Сеченов исемендәге 1 нче Мәскәү медицина институтында, аннары - М. И. Рудомино исемендәге чит ил әдәбияты бөтенроссия дәүләт китапханәсенең өлкән мөхәррире булып эшли. М. С. Щепкин исемендәге театр училищесында чуваш әдәбиятын укыткан.

1967 елда "Ялав" (Байрак) журналында басылган беренче хикәя аңа зур уңыш китерә. Шуннан бирле Е. Лисинаның әсәрләре Чувашия журналларында даими басылып тора һәм аның китаплары Чуаш китап нәшриятында нәшер ителә.Чуаш һәм рус телләрендә әкиятләр, хикәяләр, повестьлар һәм пьесалар авторы. А. Н. Островский, Э. Де Филиппо, П. Гаринеи, Ю. О’Нил, В. Т. Шаламов әсәрләрен чуваш теленә күчерде. Библия чуваш теленә тәрҗемәчеләренең берсе. Россия һәм Германиянең төрле әдәби премияләренә лаекләгән.

## Китаплар
* Әкиятләр (1969) 
*Çĕньял ачисем  (Синьял балалары, 1971, 1977, 2004, 2005) ISBN 5767014027
*Хĕле кĕрес умĕн  (Кышлатыр алдыннан, 1974)
*Хупах хăлха Илюк  (Салпы колаклы Илюк , 1979, 1986)
*Тепĕр çул та килетпĕр  (Киләсе елда да киләбез, 1989)
*Пăркка мучи калавĕсем  (Пәркка бабайның хикәяләре, 1991)
*Çăкăр чĕлли  (Икмәк телем, 1994) ISBN 5767007640
* Христос Çуралнă Çĕр (Раштуа төне, 2000)
*Улăхпи  (Болынлык, 2002)
* «Çапкаланчӑк. Бомжик» (Сукбай, 2019)  ISBN 978-5-7670-2807-8 
*Sånger från nedre Tjuvasjien (Аскы чуашларын җыры, 2017) ISBN 9789187605338
*Синьял балалары (япон телендә, тәрҗемәче М. Гото, 2019)

## Искәрмәләр


Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз драматурглар
Төркем:Чуаш тәрҗемәчеләре
Төркем:Хатын-кыз тәрҗемәчеләр
Нар Урини

**Нар Урини** (паспортта — *Ираида Алексеевна Петрова*; 16 март, 1913 Җилбулак-Матвеевка авылы, Бәләбәй өязе, Уфа губернасы — 4 октябрь, 1983, Мәскәү) — прозаик, шагыйрә, драматург, язучы.

## Тәрҗемәи хәле
1913 елның 16 мартында Уфа губернасы Елбулак-Матвеевка авылында (хәзерге Башкортстан Республикасы) туган. Казан чуаш педагогия техникумыда укыган. Аннан соң Чуаш дәүләт академия драма театрының театр студиясендә, Россия театр сәнгате институтында (1931 – 1934), Ленинград музыка училищесында белем алган.

Ленинград камалышы елларында Нар Урини Ленинград госпитальләрендә шәфкать туташы булып эшләгән. 1943-1946 елларда ул Ырынбур шәһәрендә заводның җыр һәм бию ансамблен җитәкли. 1946 елда Мытищи шәһәренең «Путь к победе»(«Җиңүгә юл») гәзитәсендә эшли. Беренче тапкыр үзенең әдәби әсәрен 1955 елда бастырган."Родная Волга"("Туган Идел") журналында. 1980 елда ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы була.

Ул 1983 елның 4 октябрендә озак вакытлы авырудан соң вафат була.

## Китаплар
*«Тятюк»: Повесть. Чабаксар: Чуваш Китап Нәшрияты, 1969.169 б. — чуаш телендә.
*«Кун-çул юппинче» (Юл чатында): шигъри трагедия. Чабаксар: Чуваш Китап Нәшрияты, 1973.- 136 б. — чуаш телендә. (Ибн Фадланның Идел буе Болгарына илчелеге турында)
*«Телейпе Илем» (Бәхет Һәм Матурлык): шигъри трагедия. Чабаксар: Чуваш Китап Нәшрияты, 1981.144 б. — чуаш телендә. («Кун-çул юппинче» трагедиясенең икенче варианты)
*«Савпипе Кришна»(Савби һәм Кришна), (1975).
*«Пурнăç çиппи» (Тормыш җепләре), (1979).

## Искәрмәләр


Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш драматурглары
Төркем:Хатын-кыз язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз драматурглар
Альбина Юрату

**Альбина Юрату** (паспортта - *Любимова Альбина Васильевна*) (25 август, 1959 ел, Чуаш АССР, Батыр районы, Норваш-Шигали  авылы) — чуаш шагыйрәсе. Чуаш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2008).

Чуашстан язучылары берлегендә (1992) тора. Россия Федерациясе Журналистлар берлеге әгъзасы (2012 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 25 августында Чуашиянең Батыр районы Норваш-Шигали авылында туган.

Чуаш дәүләт университетының тарих-филология факультетында һәм Мәскәү дәүләт университеты журналистикасы факультетында белем алган.

Уку вакытында "Ульяновец", "Мәскәү университеты" газеталары белән хезмәттәшлек итә.

1982 елда Чуваш АССР Ялчык районының «Колхоз ялавĕ» газетасында эшли.

1983 елдан 1990 елга кадәр Чабаксар оек-трикотаж фабрикасында җирле радио мөхәррире булып эшләгән.

1990 елдан 2004 елга кадәр табигатьне саклау органнарында матбугат сәркатибе вазифасын башкарган.

## Әсәрләре
thumb|left|Альбина Юрату чуаш милли костюмында. 2017 ел.
Яшьлегендә шигырьләр яза башлый. Аларны «Авангард», «Пионер сасси», «Пионерская правда», «Молодой коммунист», «Коммунизм ялавĕ», «Хыпар» газеталарында, «Чăваш хĕрарăмĕ», «Сказка амрăксен хаçачĕ» газеталарында, «Тăван Атăл», «Ялав», «Самант», «Тетте» һ. б. журналларда бастырган. Шигъри әсәрләрендә Альбина мәхәббәте табигатькә, Ватанга, кешегә, ата-аналарга, иң назлы хисләргә ия балаларга мәхәббәт аша сизелә. Шуңа күрә ул үзенә өстәмә исем — **Юрату** тәхәллүсе ала. Альбина Юрату 1992 елдан 2015 елга кадәр туган чуаш телендә дә, рус телендә дә 22 шигырь җыентыгы чыгарган. Кайбер җыентыклары:
* «Эпĕ сана юрататăп» (Мин сине яратам), (1977, 1994);
* «Каях! Сывă пул!»; (Сау бул! Бәхетле бул!), (1992);
* «Чĕрем витĕр иккĕн утас çул выртать» (Йөрәгем аша икәү узарбыз) (1996);
* «Çӳл тӳпере çич çăлтăр» (Күктә Җиде йолдыз) (1997);
* «Любовь моя. Боль моя» (Мәхәббәтем минем. Минем авыртуым), (2001);
* «И многоточие ставлю я опять...» (Һәм күп нокта тагын куям...), (2001);
* «Кĕтетĕп сана, килсем...» (Көтәм сине, кил...), (2004);
* «Эп килнĕ юратма…» (Мин килдем яратырга...), (2008);
* «Туслă çĕмье» (Дус гаилә), (2014).

## Җырлары
Шагыйрәнең шигырьләренә язылган җырлар халыкта киң таралыш ала. Аның җырларын Александр Осипов, Людмила Семенова, Олег Сокол, Клара Осокина, Михаил Федоров, Александр Мингалев, Светлана Бубнова, Римма Шекирова, Владимир Леонтьев, Елена Османова, Петр Романов, Елена Леонтьева, Сергей Кувшинов, Тамара Савей, Борис Соколов, Алинә Михайлова, Тамара Ишморатова, татар һәм чуаш эстрадасының йолдызы Фәридә Фәйзуллина башкара.

## Бүләкләре мактаулы исемнәре
* 2001 — беренче чуаш шагыйрәсе  исемендәге премия
* 2008 — Чуаш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре
 
## Искәрмәләр


Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуашстан язучылары
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуашстан шагыйрьләре
Төркем:Чуаш журналистлары
Төркем:Чуашстан журналистлары
Төркем:Чуаш дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Күптелле язучылар
Төркем:Хатын-кыз шагыйрьләр
Төркем:Хатын-кыз журналистлар
Васильева

**Васильева** — фамилия.
* Анастасия Васильева (*[[Нәфисә Василова]]*, 1943―2006) ― җырчы, ТАССР халык артисты.
* Галина Васильева (1932), «Масловский» совхозы директоры (1967—1990, Балык Бистәсе районы).
* Дора Васильева (1938―2018), әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, Россия Язучылар берлеге әгъзасы.
* Екатерина Васильева (1945), актриса, РСФСР халык артисты (1986), 2021 елдан ― монах хатын. 
* Любовь Васильева (1901—1985), геоботаник, фән докторы (1967).
* **[[Мария Васильева]]**
** Мария Васильева (1884—1957), рус чыгышлы француз рәссамы.
** Мария Васильева (1898—1959), мәктәп укытучысы, 3-4 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.
** Мария Васильева (1903—1964), нәкышче, педагог.
* Надежда Васильева (*Танеева*, 1852―1920), актриса, театр педагогы.
* Ольга Васильева (*[[1960 ел|1960]], [[Бөгелмә]]*), РФ фән һәм мәгариф министры (*2016—2020*).
----
* **[[Васильев]]**

## Моны да карагыз
* Васильева, *гидроним*.
* Васильева, *[[топоним]]*, Пермь крае Усолье районы авылы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Имам Мөхәммәд Габделваһһаб мәчете

**Имам Мөхәммәд Габделваһһаб мәчете**, шулай ук **Катар дәүләт мәчете** () — Катар башкаласы Доха шәһәрендә урнашкан мәчет — илдә ислам дине һәм мөселман мәдәниятенең символы. Иң зур мәчетләрнең берсе (берьюлы 30 мең кешене сыйдыра ала). Согуд Гарәбстанына һәм ваһһабичылык хәрәкәтенә нигез салучыларның берсе имам  (1703—1792) исеме белән аталган.

## Тарих
Мәчет 2011 елда Катар әмире шәех  катнашында ачылган. Мәчет хәзерге заман ислам архитектурасының матур үрнәге булып тора.

## Архитектурасы
Мәчетнең гомуми мәйданы 175,164 кв. метр. Мәчет берьюлы 30 000 кешене сыйдыра. Үзәк залда 11 мең ир-ат, махсус корпуста 1 200 хатын-кыз намаз укый ала. Мәчетнең 3 төп ишеге һәм ян-яктан 17 керү юлы бар. 28 зур гөмбәз үзәк залны, 65 гөмбәз тышкы дүртпочмакны каплый. Бер манарасы бар.

## Сылтамалар
*   Imam Muhammad ibn Abdul Wahhab Mosque in Doha - Qatar 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Катар мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:2011 елда төзелгән мәчетләр
Борылмалы мәчет (Доха)

**Борылмалы мәчет**, шулай ук **Фәнар мәчете**, Катар ислам мәдәнияте үзәге () — Катар башкаласы Доха шәһәрендә урнашкан мәчет. Мәчет танылган Ислам галиме һәм Катар суд системасына нигез салучы шәех Габдулла бин Зәед әл-Мәхмүд хөрмәтенә аталган. Үзәктә шулай ук китапханә урнашкан. Мәчет популяр туристик урын булып тора.

## Тарих
Мәчет 2008 елда Катар премьер-министры  шәех  катнашында ачылган. Мәчет Катар мәчетләрен төзү традицияләрен саклап төзелгән, шуңа күрә хәзерге заман ислам архитектурасының матур үрнәге булып тора.

## Архитектурасы
Мәчетнең иң күренекле үзенчәлеге — манарасының дизайны ( булуы). 2009 елга кадәр Фәнар мәчете Катарда иң зур мәчет булган. 2009 елда аны бу параметр буенча Мөхәммәд ибн Габделваһһаб мәчете узып китә. Фәнар мәчете Катарда иң биек мәчет булып кала бирә.

## Cылтамалар
*   Sheikh Abdulla Bin Zaid Al Mahmoud Islamic Cultural Center 
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Катар мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр