open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рузалин Бакиев

**Бакиев Рузалин Закуан улы** (1955 ел, Ютазы районы, Яссы-Тугай авылы, Татарстан АССР) – спортчы (чаңгы спорты, узыш), 1979 елдан СССР Халыкара класслы спорт мастеры.

## Биография

**Бакиев Рузалин Закуан улы** 1955 елда Ютазы районы Яссы-Тугай авылында туа. Дүртенче сыйныфка кадәр туган авылында укый, аннары Ютазы мәктәбендә белем ала. Биредә аның спорт карьерасы башлана. Спортчының үзе сөйләвенә караганда, нәкъ менә әлеге мәктәпнең физкультура укытучылары Фәнис Мөгамбәр улы Гәрәев һәм Спартак Салих улы Вахитов малайда спортка карата кызыксыну булуны күреп алалар һәм аның белән ныклап торып шөгыльләнә башлыйлар. Алар җитәкчелегендә ул, тугызынчы сыйныфта укыганда, үзен чаңгы спортында сынап карый. 1973 елда Ютазы мәктәбен  ул инде танылган спортчы буларак тәмамлый. Шул ук елны Рузалин Бакиев Казан дәүләт педагогия институтының (КДПИ) физик тәрбия бирү факультетына укырга керә. Анда 1978-1982 елларда Татарстан буенча СССР спорт комитеты тренеры булып торган **Сабирҗан Нәфыйков** белән таныша. Сабирҗан Әхмәтҗанович янына ул беренче разрядлы спортчы булып килә, ә менә аның җитәкчелегендә шөгыльләнгәндә инде бер елдан соң “Буревестник” яшүсмерләр җәмгыятенең җыелма командасына, асылда, СССР студентлар җыелма командасына эләгә. «Буревестник» стартларында җиңү яулый, шуннан соң 1975 елда Ливиньода узган кышкы Универсиадада катнаша.

1983 елда Мәскәү кызына өйләнә һәм 1990 елда даими яшәү урыны Мәскәү шәһәренә күченеп китә. Башта Мәскәү хәрби округының СКА-13тә эшләү тәкъдиме ала, ә аннары СССР таркалуга бәйле авыр вакытлар башлана. Туксанынчы еллар уртасында “Хезмәт резервлары” спорт мәктәбенә очраклы рәвештә кереп, аңа спортка яңадан кайту тәкъдиме ясыйлар. Инструктор-методист булып эшли башлый, аннары озак вакытлар директор урынбасары вазыйфасында була. Хәзерге вакытта ул “Хезмәт резервлары” ШОР ДБУнең чаңгы ярышлары бүлеге начальнигы.

## Бүләкләре
* 1979 елдан СССРның Халыкара классы спорт мастеры
* 2006 елдан “Россия Федерациясенең Атказанган физик культура һәм спорт эшчесе”
* 2016 елдан “Россиянең физик культура һәм спорт Отличнигы"

## Чыганаклар
* https://realnoevremya.ru/articles/132063-intervyu-lyzhnika-rozalina-bakieva 
* Ютазинский район, книга посвященная 25-летию Ютазинского района, Казань:2016, С.47-48
## Искәрмәләр
Әдип Шафигуллин

**Шафигуллин Әдип Габидулла улы** (1937 елның 22 декабре, Яссы Тугай авылы, Ютазы районы, Татарстан АССР) — авыл хуҗалыгы эшлеклесе.

## Биографияct
Шафигуллин Әдип Габидулла улы 1937 елның 22 декабрендә Ютазы районы  Яссы-Тугай авылында туа. Туган авылында башлангыч белем ала. Ютазыда урта мәктәпне тәмамлагач, Казан механика училищесында белем ала. Аны 1956 елда тәмамлый һәм оборона заводында (Казан шәһәрендә) слесарь-җыючы булып эшли башлый. 1956 елның ноябрендә ул армия сафларына алына. Саратов өлкәсе, Шихан районында хезмәт итеп, тагын Казанның атаклы оборона заводына эшкә кайта. 1959 елның октябрендә туган ягына кайтып, Әбсәләм төзелеш конструкцияләре һәм материаллары комбинатына эшкә урнаша. 1959 – 1964 елларда туган авылында «Правда» колхозында машина йөртүче булып эшли. Җитәкче буларак, «Правда» колхозын җитәкләгәндә беренче позицияләрне бирми, ул елларда Яссы Тугай һәм Димтамак авылларында төзелгән социаль-мәдәни объектлары аның тынгысыз хезмәте нәтиҗәсе булып тора. Әдип Габидулла улы үз гомеренең зур өлешен авыл хуҗалыгы тармагын үстерүгә багышлаган кеше.

1964  елның сентябрендә ул Казан авыл хуҗалыгы институтына укырга керә. Тиздән аны партком сәркатибе итеп билгелиләр. 1974 елның сентябреннән 1993 елның гыйнварына кадәр ул «Правда» колхозы рәисе вазифасын башкара. 1993-1998 елларда Саклык банкының бүлекчә идарәчесе вазифасын үти. 2002 елда ул кабат туган авылына күмәк хуҗалык рәисе булып кайта. Тиздән лаеклы ялга чыга. Бүгенге көндә дә туган авылында тормыш иптәше Галия белән гомер кичерә.

## Чыганаклар
* Ютазинский район. Книга, посвященная 25-летию Ютазинского района. Казань. 2016. С.47-48
* В доме Шафигуллиных, проживающих в деревне Яссы-Тугай – золотая свадьба.

Төркем:Ютазы районында туганнар
Җәлил Гайнетдинов

**Җәлил Шәйхенур улы Гайнетдинов** (1959 елның 2 июле, СССР, РСФСР, ТАССР, Сарман районы, Рангазар) – рәссам-полиграфист, фотограф, Россия рәссамнары берлегенең төбәк оешмасы Чуашстан рәссамнары берлеге идарәсе әгъзасы. Чуашстанның атказанган рәссамы. 1982 елдан Чуашстан матбугатында һәм нәшриятында эшли.

## Биографиясе
Җәлил Шәйхенур улы Гайнетдинов 1959 елның 2 июлендә Татарстан АССР Сарман районы Рангазар авылында мәктәпнең уку-укыту бүлеге мөдире Шәйхенур Мөхәммәтдин улы Гайнетдинов (1928-)  һәм Гөлсинә Рәхмәтулла кызының өч балалы  гаиләсендә туган. Туганнары: Газинур (1956), педагогика фәннәре кандидаты; игезәк туганы Хәлил (1959), Арчада математика укытучысы. 1966-1971 елларда Сарман урта мәктәбендә, 1971-1975 елларда Арчаның 1 нче санлы мәктәбендә, 1975-1978 елларда Арча педагогия училищесында укыган һәм кызыл дипломга тәмамлаган. 1978-1982 елларда И. Я. Яковлев исемендәге Чабаксар дәүләт педагогия университетының сәнгать-графика факультетында  укыган.

1982 елдан Чуашстан матбугатында һәм нәшриятында эшли: күп еллар Лик Чувашии газетасында мөхәррир урынбасары, 2000 елдан Руссика ншрияты мөхәррире.

Күпсаныл күргәзмәләрдә катнаша. 20 китапның бизәлеш мөхәррире.

## Мактаулы исемнәре
*Халыкара гуманитар "Европа-Азия" Академиясенең  (ЮНЕСКО) почетлы әгъзасы (2008).
*Халыкара "Новая Эра" сәнгать академиясенең хакыйкый  әгъзасы (2009).
*Академик В. В. Николаев исемендәге премия лауреаты (2010).
*Халыкара "Культурное достояние"  фондының Алтын билгесе һәм Дипломы иясе (2011). 
*Халыкара  "Санкт-Петербургская неделя искусств"  конкурсы җиңүчесе (2011).
*Халыкара  "Дни славянского искусства в Берлине" конкурсы җиңүчесе (2012).
*Россия рәссамнары берлегенең Алтын медале иясе  (2012).

## Файдаланылган әдәбият
*Илһамлы Сарман (төзүчесе Дамир Гарифуллин). Казан: Яз нәшрияты, 2017 ел, 308 нче бит. ISBN 978-5-9500696-1-1
* Сарман районы энциклопедиясе. I китап  (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Яр Чаллы: Идел-йорт нәшрияты, 2000 ел, 46-47 нче битләр.

## Сылтамалар
*Состоялось торжественное открытие фотовыставки заслуженного художника Чувашии Джалиля Гайнутдинова. Национальная  библиотека Чувашской республики

## Искәрмәләр

Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чуашстанның атказанган рәссамнары
Төркем:Чуашстан рәссамнары
Данис Шакиров

**Данис Фәнис улы Шакиров** (*Данис Фанисович Шакиров; [[1988 ел|1988 елның]] [[15 октябрь|15 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Менделеевск районы]], [[Менделеевск]]*) ― мәдәният һәм җәмәгать эшлеклесе, 2020 елның сентябреннән Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе, филология фәннәре кандидаты (2016), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2019). VII чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советының депутаты (2024―).
## Биографиясе

1988 елның 15 октябрендә ТАССРның Менделеевск шәһәрендә туган. Мәктәптә татар сыйныфында укыган. 2011 елда «Филология» белгечлеге буенча Казан (Идел буе) федераль университетын кызыл диплом белән тәмамлаган. 2016 елда КФУда аспирантура тәмамлап, филология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе профессор Әлфия Йосыпова).
## Хезмәт юлы
Бөтендөнья татар конгрессында студент чагыннан эшли: ихтыярый булып кереп, БТКның бөтен баскычларын үтә.
2011-2014 елларда Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитетында әйдәп баручы референт, конгрессның Татарстандагы җирле оешмалары белән эшләү бүлеге җитәкчесе.
2014-2015 елларда Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министрлыгының милли идарәсендә эшли, төбәкара хезмәттәшлек сораулары белән шөгыльләнә.
2015-2020 елларда Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесенең беренче урынбасары.
2020 елның сентябреннән Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе.
2024 елның 8 сентябрендә (бердәм тавыш бирү көнендә) сайланган 7нче чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советына депутат итеп уздырылган. Сәрия Сабурская мандаттан баш тарту сәбәпле, әлеге мандат «Бердәм Россия» партиясе кандидатларының республика исемлегендә чират тәртибендә киләсе урында булган Данис Шакировка тапшырылган.
Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 7нче чакырылыш депутаты. Татарстан Республикасы Дәүләт Советында «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы. Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Мәгариф, мәдәният, фән һәм милли мәсьәләләр комитеты әгъзасы. Татарстан Республикасы законнарының татар һәм рус телләрендәге текстлары тәңгәллеген билгеләү буенча Татарстан Республикасы Дәүләт Советы комиссиясе әгъзасы.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 ― «Мәдәният өлкәсендәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе
* 2018, 2022 ― Татарстан Республикасы Президенты Рәхмәте
* 2019 ― Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2023 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* Милләткә хезмәт итү ― яшәү рәвешем ул (*Рузия Сафиуллинаның Данис Шакиров белән әңгәмәсе*). «Идел», 2021 ел, № 1, 4 нче бит.
## Сылтамалар
* Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе Данис Фәнис улы Шакиров
*   Шакиров Данис Фәнис улы. Депутатлар корпусы. gossov.tatarstan.ru

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Шәхесләр:БТК
Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 7 нче чакырылыш депутатлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Яссы-Тугай авылы тарихы

**Яссы Тугай авылы тарихы** - Татарстан Республикасының Ютазы районындагы Яссы Тугай авылының бай тарихын тасвирлауга багышланган мәкалә.

## Барлыкка килүе
**Яссы-Тугай авылы** Урыссу бистәсеннән 10 км көнбатыштарак, Ютазы елгасы буенда урнашкан. Яссы-Тугай- Татарстанның Ютазы районындагы татар авылы. Ул колхоз төзелеше елларында, 1920-1930 елларда оеша.Бирегә Иске Урыссу  авылыннан татарлар күчеп килеп төпләнгән.

## Күмәкләштерү
Төбәктә күмәк хуҗалыкларны оештыру процессы зур кыенлыклар белән барган, кайбер очракларда хәрәкәт энтузиастлары туган җирләреннән еракта яңа авыллар булдыруны өстен күргәннәр. Шулай итеп Яссы-Тугай авылы һәм шул исемдәге колхоз барлыкка килгән. 1938 елда авылда 405 кеше яшгән дип исәпләнә.

## Бөек Ватан сугышы
Авылның алтмыштан артык ир-аты фронтка, Ватанны сакларга китә. Тылда калган картлар, хатын-кызлар һәм балалар Җиңүгә үз өлешләрен кертергә тырышканнар. Ютазы районына фронт яны территорияләреннән качаклар җибәрелгән, эвакуацияләнгән халыкның бер өлешен Яссы-Тугай авылында да урнаштырганнар. Беренче вакытта кыенлыклар туган, чөнки Украина, Ленинградтан килүчеләр татар телен белмәгәннәр, ә кайбер җирле халык – руслар булган. Әмма уртак кайгы барыбызны да берләштереп, тел киртәләрен читкә ташлап, дус-тату гомер кичергәннәр.

## Сугыштан соң
Сугыштан соң Яссы-Тугай авылында тормыш яңа көч белән алып барыла башлаган. 1950 елда авыл клубы ачылган. Эшчән директор Суфиян Фәйзуллин тырышлыгы белән клуб чын мәдәни үзәккә әверелгән. Нәкъ менә клубта җирле китапханә дә урнашкан була, моңа кадәр ул колхоз идарәсе бинасында егерме елга якын кечкенә бүлмәдә эшләгән. 1970 елларда клуб өчен яңа бина төзелгән.

Авыл халкының төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Оешкан көннән алып Ютазы районы составында санала. 1963 елның 1 февраленнән – Бөгелмә, 1965 елның 12 гыйнварыннан – Баулы, 1991 елның 6 апреленнән – Ютазы районнарында.

## Халык саны
**Халык саны:** 1938 дә - 405,  1949 да - 475, 1970 тә - 399,  1979 да - 345,  1989 да - 248,  2002 дә – 229, 2010 да – 181,  2015 тә - 199 кеше. Милләтләре буенча – татарлар.

## Авылдан чыккан танылган шәхесләр
* Рузалин Бакиев (1955), спортчы (чаңгы спорты, узыш), СССР Халыкара класслы спорт мастеры (1979).
* Шафигуллин Әдип Габидулла улы- мактаулы авыл хуҗалыгы хезмәткәре
* Шафигуллин Аяз Әдип улы - 2020 елдан Ютазы районы башлыгы

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Дим-Тамак авылы тарихы

**Дим-Тамак авылы**

Дим-Тамак авылы Урыссу бистәсеннән 10 км көньяк-көнбатыштарак, Дим елгасы буенда урнашкан.Дим –Тамак авыл җирлеге Ютазы муниципаль  районы Урыссу, Әбсәләм, Акбаш, Ютазы, Ташкичү авыл җирлекләре, Баулы районы белән чиктәш. Территориясе 5659 га, шул исәптән басу җирләре -9759 гектар, көтүлек -702,75 гектар, башка җирләр -123,03 гектар. Халкының төп шөгыле – кырчылык, мөгезле эре терлек асрау. Авылда тулы булмаган урта мәктәп, мәдәният йорты, китапханә бар. Авыл 1765 елдан ук мәгълүм. 18-19 йөзләрдә халкы башкортлар, типтәрләр һәм дәүләт крәстияннәре калауларына бүленә. Авылда яшәүче халык күбесенчә игенчелек, терлек үрчетү, читкә китеп эшләү белән мәшгуль.

1859 елгы мәгълүматларга караганда  Дим-Тамакта мәчет була. 19 йөз ахырында авыл җәмәгатенең имана җире 2378 дисәтинә тәшкил иткән. Дим -Тамак авыл советы 1918 нче елны барлыкка килә һәм Самара губернасы Бөгелмә өязе Кырым -Сарай  волосте составына керә. 1920 елга кадәр Дим-Тамак авылы Самара губернасының Бөгелмә өязе Александров волостена кергән. 1920 елдан ТАССРның Бөгелмә кантонында, 1930 елның 10 августыннан – Баулы районы, 1935 елның 10 февраленнән – Ютазы районы, 1963 елның  1 февраленнән – Бөгелмә районы, 1965 елның 12 гыйнварыннан – Баулы районы, 1991 елның 6 апреленнән Ютазы районы составында тора.

Халык саны: 1795 тә – 230 ир-ат; 1859 да – 765: 1886 да – 866, 1897 дә -1033, 1920 дә – 1387, 1926 да – 1190, 1938 дә – 742, 1949 да – 707, 1958 дә – 761, 1970 тә – 784, 1979 да – 651, 1989 да – 540, 2002 дә – 549, 2015 тә - 529 . Милләтләре буенча – татарлар яши.
Ютазы авылы тарихы

**Ютазы авылы**
**[[Ютазы]] авылы** Урыссу бистәсеннән 18 км көнбатыштарак, Ютазы елгасы буенда урнашкан, авыл аша Ульянов-Уфа тимер юлы станциясе һәм Урал - Үзәкне тоташтыручы автомагистраль үтә. 

Авыл геологиясе татар ярусының пермь чорына карый. Җир катламы комнан, чуерташтан, вак таштан, балчыктан тора. 1935-1958 нче елларда ТАССРның Ютазы районы үзәге булып тора.
Авылга 20 нче йөз башларында (1912 елда) нигез салынган дип исәпләнә. Оешкан көннән алып Сумароково волостеның Бөгелмә өязе Самара губернасына карый. 1920 нче елдан – Баулы районы, 1935 нче елның 10 февраленнән – Ютазы районы үзәге, 1958 нче елның 28 нче февраленнән район үзәге булып Урыссу бистәсе билгеләнә, 1963 нче елның 1 февраленнән – Бөгелмә районы, 1965 нче елның 12 гыйнварыннан – Баулы районы, 1991 нче елның 6 апреленнән – Ютазы районы составына керә. 

Биредә яшәүче халыкның **төп шөгыле** – игенчелек, терлекчелек. Авылда элеватор, урта мәктәп, мәдәният йорты, ике китапханә, мәчет, хастаханә эшли. 
Муниципаль берәмлек территориясендә бер урта мәктәп, балалар бакчасы, авыл клубы,  китапханә,  спорт корылмалары бар,  участок врач амбулаториясе эшли. Авылда чаңгы, гер күтәрү, бокс, җиңел атлетика спорты зур үсеш алган.
Халык саны: 1926 да – 67, 1938 дә – 1097, 1949 да – 3010, 1958 дә – 2647, 1970 тә – 2766, 1979 да – 2427, 1989 да – 2389, 2002 дә – 2211, 2010 да – 2095, 2015 тә – 2169 кеше исәпләнә. Милләтләре– 2002 нче елгы халык санын алу буенча 83% татарлар яши.
Роза Җаббарова

**Роза Шәрифулла кызы Җаббарова** (*[[1960 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Алексеевск районы]], [[Зур Тигәнәле]]*) ― «Горводзеленхоз» Тресты МУП идарәчесе. Россия Торак-коммуналь хуҗалыгының мактаулы хезмәткәре, ТР Торак-коммуналь хуҗалыгының атказанган хезмәткәре. Казанның мактаулы гражданины (2024). Россиянең атказанган торак-коммуналь хуҗалык хезмәткәре (2025).

## Тәрҗемәи хәле
Роза Шәрифулла кызы Җаббарова 1960 елның 19 февралендә  ТАССР ның Алексеевск районы Зур Тигәнәле авылында дөньяга килә. Балачактан ук максатчан, үҗәт булуы белән апаларыннан аерылып тора. Туган авылында сигезьеллык, күрше Урта Тигәнәледә урта мәктәпне тәмамлагач, Казанга юл тота. Биредә ул төзү техникумын тәмамлый. Әмма хыялына тугры калып, Куйбышев шәһәрендә стюардессалар хәзерләү курсына керә. Махсус сайлап алу комиссиясе аша үткәч, ул башта якын араларга, соңыннан ерак рейсларда пассажирларга хезмәт күрсәтә. Биш ел күкләр киңлеген колачлый. 

Әмма гаилә корып, кызы Регина тугач, җиргә төшә. Казан елга техникумын, аннан соң Мәскәү Хезмәт һәм социаль мөнәсәбәтләр академиясенең юридик факультетын тәмамлый.

1984 елдан «Горводзеленхоз» МУП ында кадрлар бүлегенең өлкән инспекторы булып эшли башлый. 1997 — 1999 елларда әлеге трест җитәкчесе урынбасары була. Ә 1999 елдан аңа трестны җитәкләүне тапшыралар. 2007 — 2010 елларда Роза Шәрифулла кызы  — Казан шәһәренең Тышкы төзекләндерү комитеты рәисе. 

Җаббарова Р.Ш. бишенче һәм алтынчы чакырылыш ТР Дәүләт Советы депутаты, I һәм II чакырылыш Казан шәһәр Думасы депутаты. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия Торак-коммуналь хуҗалыгының мактаулы хезмәткәре
* ТР Торак-коммуналь хуҗалыгының атказанган хезмәткәре
* «Ел хатын-кызы» бәйгесенең  «Хатын-кыз-лидер, җәмәгать эшлеклесе» номинациясендә җиңүче
* «Ел җитәкчесе 2013» Республика иҗтимагый бәйгесе лауреаты.
* «Ватан алдында казанышлары өчен» орденының II дәрәҗә медале
* «Казанның 1000 еллыгына» медале
* «Казан төзеклеге өчен хезмәт һәм батырлыгы өчен» билгесе
* Казанның мактаулы гражданины (2024) ― *республика башкаласын төзекләндерүгә, аның табигый-рекреацион каркасын үстерүгә зур өлеш кертүе өчен*
* 2025 ― Россиянең атказанган торак-коммуналь хуҗалык хезмәткәре

## Искәрмәләр
 
## Сылтамалар

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре ияләре
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Россиянең атказанган торак-коммуналь хуҗалык хезмәткәрләре
Гази Сабиров

**Гази Сабир улы Сабиров** (1912—1994) — инженер, административ-хуҗалык хезмәткәре, 1946-65 елларда Ферганә монтаж идарәсе начальнигы, 1965—1978 елларда Үзбәкстан монтаж һәм махсус төзелеш эшләре министрлыгын җитәкчесе, Нефть химиясе аппаратурасын эретеп ябыштыру өчен манипулятор (1962), вальцовка ысулы белән сферик резервуарларны күпләп җитештерү җайланмалары (1964) уйлап табучыларның берсе.

## Биографиясе
Ул 1912 нче елда Казан губернасы Чуел өязе Татар Чүтие авылында (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы Чүти авылы) дөньяга килгән, Шәкүр Каракның оныгы, Шәкүр Рәхимовның беренче хатыныннан икенче малае Сабир улы. Нәселе көчләп чукындырудан Чүтигә качкан Хуҗа Хәсән авылына барып тоташа.

Ул зур тормыш юлы үткән. Тула, Сызрань, Красноводск, Люберцы шәһәрендә слесарь, монтаж эшләре прорабы, мастер, монтажлау трестының баш механигы, механика заводының баш технологы булып эшләгән, 19 ел «Нефтезаводмонтаж» трестының Фирганә идарәсенә җитәкчелек иткән. 1965 нче елда Үзбәкстан СССРның монтажлау һәм махсус төзелеш эшләре министры итеп билгеләнгән. Атказанган уйлап табучы, талантлы инженер, Үзбәкстан ССР Югары Советы депутаты.

Гази Сабир улы Сабиров кечкенә вакытта чып-чын авыл малае булган. Иптәшләре белән балык тоткан, су кергән, атлар коендырган. Куллары ныгыгач, аргамаклар белән кырда эшләгән, ургыч машинасында җыр сузып, иген урган. Еллар тәгәри биргән. Тормыш дулкыннары Газине дә Чүтиеннән еракка алып киткән. Гади крестьян малае дөньяга билгеле булган кешегә әверелгән, чын совет инженеры булып җитлеккән. Биек тау өстендәге куе үләнле Чон-Алай көтүлекләре Фирганә терлекчеләрен үзенә тарткан. Шул массивта гасырлар буе сарыклар утлаган.

Ул — монтажчы, коммунист, җәмәгать интереслары белән янып йөрүче, гел кеше хезмәтен җиңеләйтү турында уйлаучы, киң күңелле совет инженеры. Ул мамык киптерү өчен ике камералы һава-газ сушилкасы проекты тәкъдим итә һәм инженер Сабиров сушилкасы бөтен Урта Азиянең мамык игүчеләрен шатландыра.1951 нче елда аның проекты буенча 430 сушилка эшләнә, алар аркылы 140 мең тоннага якын мамык үтә.

Үзбәкстанда инженер Гази Сабировның игелекле эше турында никадәр мактау ишетергә мөмкин. Фирганәдәге, Маргилан һәм Андижандагы салават күпередәй матур, төсле фонтаннар, 3 колхоз кырына секунд саен 6 мең литр су куучы насос станциясе, Зур Фирганә каналы аркылы салынган 8 күпер, «Фирганә-Кисловодск» дип исемләнгән санаторий һәм башка корылмалар аның проекты һәм булышлыгы белән төзелгән.

## Бүләк һәм премияләре
Ул, нефть куу һәм химия заводларына төрле корылманы урнаштыруда катнашып, «Мактау билгесе» (1966) һәм «Хезмәт Кызыл Байрагы» орденнары белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият исемлеге

* Туган җирем — Кайбычым. (Кайбицы — край мой родной). Автор-төзүче Р. А. Гарәфетдинов. — Казан: Идел-Пресс, 2007. — 656 бит.

Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Үзбәкстан сәясәтчеләре
Төркем:татар галимнәре
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Мактаулы билге белән бүләкләнүчеләр
Сәлимә Шәрәфиева

**Шәрәфиева Сәлимә Шәмсетдин кызы** (1934 ел, 10 февраль, Кәрәкәшле авылы, Ютазы районы)

## Тәрҗемәи хәле
Шәрәфиева Сәлимә Шәмсетдин кызы 1934 елның 10 февралендә Кәрәкәшле авылында эшче-хезмәткәр гаиләсендә 15 нче бала булып дөньяга килә. 1952 елда, туган авылында мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт университетының татар теле, әдәбияты һәм журналистика бүлегенә укырга керә һәм 1957 елда аны уңышлы тәмамлый. Соңрак юллама белән Себергә китә һәм Уват районының Өге авылында укыта башлый. Үзенең тормыш иптәше Әкрәм Әсән улы Ташбулатовны да ул Себердә очрата. 1971 елда алар туган якларга әйләнеп кайталар һәм музей булдыру теләге белән янып йөри башлыйлар. Сәлимә апа туган ягында җиң сызганып эшкә тотына. Язучы Рафаэль Мостафин белән элемтәгә кереп, Муса Җәлил эзләреннән йөреп, мәктәптә шагыйрьгә багышланган музей почмагы булдыра. Кирәкле мәгълүматлар туплау өчен Оренбургка, әдип туган Мостафа авылына да баралар. Сәлимә апа инициативасы белән Кәрәкәшле авылы мәктәбендә музей оештыру эше башлана. Сыйныф җитәкчеләре белән бергә һәр сыйныф укучыларына эш бүлеп бирелә. 

Ниһаять 1987 елның 2 ноябрендә музей 70 экспонат белән Кәрәкәшле мәктәбе бинасында ачыла. Татарстан Республикасы Ютазы муниципаль районы Кәрәкәшле авыл җирлеге Советының 2009 елның 2 декабрендәге 22 санлы карары нигезендә, авыл тарихын туплауда, саклауда куйган хезмәтләрен хөрмәтләү йөзеннән Кәрәкәшле авылының Туган як музеена Шәрәфиева Сәлимә Шәмсетдин кызы исеме бирелә. Бүгенге көндә дә әлеге музей Сәлимә Шәрәфиева исемендәге Кәрәкәшле Туган якны өйрәнү музее исеме белән йөртелә. 
Сәлимә Шәмсетдин кызының хезмәте РТ Мәгариф министрлыгының бик күп мактау грамоталары, рәхмәт хатлары белән билгеләнгән. Ул югары категорияле “Укытучы-методист”, “Өлкән укытучы” исемен йөртүче, “ТР мәгариф отличнигы, “Хезмәт ветераны” медале һәм башка медальләр белән билгеләнгән ихтирамга лаек кеше. 
Соңрак үзе Казан шәһәренә күчеп китсә дә, һәрдаим музей белән кызыксынып тора, туган авылына, музейга кайтып, укучылар, укытучылар, җәмәгать эшлеклеләре белән очрашулар уздыра. Район үзәгендә музей булдыру теләге белән янып йөри. 
2020 елның 6 ноябрендә үлә. Кәрәкәшле авылы зиратына җирләнгән.

## Бүләкләре
* «Хезмәт ветераны» медале - 1984 елның 28 декабре 
* «Казанның 100-еллыгы уңаеннан» истәлек медале - 2005 елның 29 августы
* Халык арасында «Патриотизм» темасына үткәргән хезмәтләр өчен «Бөек Җиңүнең 40 еллыгы» медале -1985 елның 3 мае 
* «Өлкән укытучы» исеме -  1991 елның 25 октябрендәге 3806 санлы район мәгариф бүлеге приказы нигезендә
* «Ютазы районының Мактаулы гражданины» - 2001 елның 11 апрелендә Татарстан Республикасы Халык депутатлары Советының VIII сессиясе карары белән

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Суыксу чишмәсе (Буа районы)

**Суыксу чишмәсе**

Элек-электән сусыз җиргә берәү дә килеп утырмаган. Торак урыннарны, шәһәрләрне, авылларны елга, күл, чишмә буйларына төзи торган булганнар. Чөнки – су яшәү чыганагы, сусыз тормыш юк. Борынгы кешеләр чишмә, кое, диңгез, елга, күл, буа, кебек су чыганакларына табынганнар. Аларны изге әйберләр дип исәпләгәннәр. "Чишмәне пычратма, кулыңны чуан басар”, – дигәннәр борынгылар. Чишмә – чисталык, сафлык, пакьлек билгесе. Гадел, киң күңелле, эчкерсез кешеләрне чишмә суының сафлыгына тиңлиләр. Чишмә суы тылсымлы көчкә ия, шуңа күрә борынгыдан изге чишмәләр, шифа чишмәләре турында легендалар, мифлар яши, җырлар, шигырьләр чыгаралар. Чишмә суы – авырткан йөрәкләргә шифа, сагынган күңелләргә дәва.

Менә безнең Иске Суыксу авылыда шундыйлардан.Моннан 360 еллар элек Әвез һәм Бакый бертуган агайлар салкын сулы елга ярына килеп төпләнәләр.Мул сулы елганың суы бик салкын була,борынгылар әйтүе буенча аның төбендә җиде чишмә булган.Шунлыктан исемедә Суыксу.Бүгенге көнгә кадәр сакланып калган “Суыксу”чишмәсе (кизләү)бар .Аның суын тирә күрше авыллар да килеп ала.

“Каурый каләм”шигърият клубына йөрүче Гөлфия апа Хөсәенова яшь чакларын исенә төшереп чишмә буйларын карап,шигырь иҗат итте.

***Суыксу чишмәсе.***

*Елга буен ямьләндереп,*

*Челтерәп ага Суыксу чишмәсе*

*Яшьлегемә алып кайта*

*Йөрәктәге серле уйларны.*

*  Әй, чишмә- чишмәкәй*

*  Яшердең гашыйклар серләрен.*

*  Килсәләр яныңа бүген дә,*

*  Ерактан таныйсын үзләрен*

*Әби-бабай синең суың эчеп*

*Урак урган,көлтә бәйләгән*

*Туктап ял итүче юлаучыга*

*Сәфәренә көч-дәрт туплаган.*

*  Кое казу ,чишмә ачу-*

*  Борынгылар васыяте.*

*  Чишмә суын кабу белән*

*Тәнгә китә бөтен сихәте.*

*Татлы суының чәенә*

*Кирәк түгел балы да*

*Чишмәгә юл өзелмәсен*

*Тагын-тагын тагын да.*

*  Әй,чишмә- чишмәкәй,*

*  Арымый туктамый агасың.*

*  Җырлардан җырларга кушылып*

*  Мәңгегә йөрәктә каласың.* 

(Гөлфия Хөсәенова)

Төркем:Татарстан чишмәләре
Акбаш авылы тарихы

**[[Акбаш (Татарстан)|Акбаш]] авылы ([[Ютазы районы]])**

## '''Акбаш авылы'''
 Урыссу бистәсеннән 24 километр көньяк-көнбатыштарак, Акбаш елгасы буенда урнашкан. Авылдан ерак түгел "Урдалы тау" дип исемләнгән табигать байлыгы булып саналган урын бар. Авылга 17 йөздә нигез салынган дип исәпләнә. Революциягә кадәрге чыганакларда Ташкичү исеме белән дә билгеле. 18-19 йөзләрдә халкы типтәрләр һәм башкорт-вотчинниклар катлауларына бүленгән. Авыл халкы күбесенчә игенчелек, терлек үрчетү белән шөгыльләнә.

1808 елда Акбашта беренче мәчет, 1867 нче елда – икенче. 20 йөз башында волость идарәсе урнаша, земство почта станциясе, су тегермәне эшләгән. Беренче нәсел Исән (Әсән) бабай, аның нәселеннән мөгаллим Фәттахетдин Миңлекәй чыккан. Соңрак бу авыл “Чебен төбәге” дип тә йөртелгән. 18 гасыр уртасында Акбаш олы гына авылга әйләнгән. Крепостной хокук бетерелгәч, авыл тиз үсә. Акбашта базар ачыла. Һөнәрчеләр күбәя, таш чыгару һөнәргә әйләнә, известь әзерләү, чүлмәк һәм кәрҗиннәр ясау гадәткә кергән. Җир җитми башлаган. Ташлы һәм Бәйрәкә авыллары якларындагы җирләрне бояр Жданов сатып алган. 1915 елда авылда өченче мәчет төзелгән. Столыпин реформасы җир сату-алуны тәртипкә сала, ләкин бөтендөнья сугышы, Октябрь революциясе, гражданнар сугышы бу уңай үзгәрешне яңадан боза. Соңгы төзелгән мәчет тарих һәм мәдәният һәйкәле итеп саналса да, ул юк ителә. 2018 елның җәендә авылда дүртенче мәчет ачыла. Аңа "Сәхаутдин Миңлекәй" исеме бирелә.

1920 нче елга кадәр авыл Самара губернасының Бөгелмә өязе Александров волостена кергән. 1920 нче елдан ТАССРның Бөгелмә кантонында исәпләнгән. 1930 нчы елның 10 августыннан – Баулы районы, 1935 нче елның 10 февраленнән  - Ютазы районы, 1963 нче елның 1 февраленнән – Бөгелмә районы, 1965 нче елның 12 гыйнварыннан – Баулы районы, 1991 нче елның 6 апреленнән Ютазы районы составында.

Бүгенге көндә авылда күпфункцияле үзәк, башлангыч мәктәп, балалар бакчасы, фельдшер-акушерлык пункты, мәчет, 2020 елда ачылган "Гаилә" паркы эшли. 

## '''Халык саны:'''
 1795 тә – 206 ир заты; 1859 да – 1095, 1886 да – 1431, 1897 дә – 1682, 1910 елда 448 кеше 1926 да – 1506, 1938 дә – 1379, 1949 да – 1056, 1958 дә – 752, 1970 тә – 850, 1979 да – 669, 1989 да – 462, 2002 дә – 539, 2015 тә – 465 кеше. Милләтләре буенча татарлар.

## '''Авылдан чыккан танылган шәхесләр:'''

Тимерҗанов Зәки Тимерҗан улы - Социалистик Хезмәт Герое

Вәлиәхмәтова Нурия Закир кызы - Икътисад фәннәре кандидаты

Хәйруллин Роберт Нәҗип улы - 1994-1996 елларда Ютазы районы башлыгы
Яңа Чәчкап авылы китапханәсе

**Яңа Чәчкап авылы китапханәсе** — Буа районы Яңа Чәчкап авылында урнашкан китапханә.

## Тарихы

1932-1933 еллар тирәсендә кулак дип сөргенгә җибәрелгән Халитов Зиннурның алты почмаклы өендә уку өе ачыла. Аның беренче мөдире булып Мохтаров Ситдыйк эшли. Ул вакытта уку өе мөдирлеген дә, китапханә эшен дә бер кеше алып барган.

1934-1935 еллар тирәсендә кулак дип саналган  кешеләр йортларыннан клуб төзелә. Шул клубның көньяк башындагы бер бүлмә- уку өе, ә төньяктагы-колхоз идарәсе була. Ул уку өендә “избач” булып Исмәгыйлев Габетдин, Шиһапова Сания, Мортазина Нәфисә эшләгән.

1940 елда мәчет манарасын кисеп аны клуб иткәч, астагы өлешендә уку өе һәм китапханә урнаша. Монда “избач”булып Камалов Нуретдин, Әһлиуллин Рәүф, Камалов Рәүф, Бикмуллин Насыйбулла эшләгән.

1950 елларда китапханәче штаты кертелә. Беренче китапханәче булып Сайкина Роза исемле кыз килә. Анардан соң китапханәчеләр булып төрле елларда Багаутдинова Җәвидә, Шарафутдинова Гәүһәр, Тухватуллина Фәридә, Латыпова Земфира, Насыйбуллина Сания эшлиләр.

1950 елларда китап фонды 1976 данә, 1961 елда 3789 данә, 1969 елда 5056 данә, 1991 елда 9740 данә, 2000 елда 10400 данә тәшкил итә.

1969 елдан китапханәче булып Сибгатуллина Гөлшат Сәйфулла кызы эшли башлый. Ул китапханәдә 40 елга якын эшләп, бүгенге көндә лаеклы ялда.

1984 елда авылда яңа, ике катлы мәдәният йорты төзелә. Китапханәне икенче каттагы зур, якты бүлмәгә күчерәләр.

2004 елдан китапханә мөдире булып Саттарова Фәридә Гаделҗан кызы эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Буа районы китапханәләре
Аксу китапханәсе (Буа районы)

Аксу авылында беренче китапханә 50нче еллар башында оеша. 1954нче елның июль аенда клуб мөдире Сибгатуллин Шәйхи клуб китапханәсендәге китапларны китапханә мөдире итеп билгеләнгән Ахметшина Гөләндәмгә тапшыра. Ул вакытта китапханәнең китап фонды кайбер күрсәтмәләр буенча 1144 данә була. 1955нче елдан китапханә белән Еремеева Фәридә җитәкчелек итә.Аның күрсәткечләре буенча 1955нче елның 1нче январенә китап фонды 1754 данә була. 1956нчы елның 1нче январеннан китапханә белән Нафикова Ркыя идарә итә, китап фонды-2377. 1957 нче елның декабрь аеннан 1959нчы елга кадәр Исламова Венера эшли.1960нчы елдан 1961нче елның февраленә кадәр китапханәче булып Салахова Рәмзия эшли, китап фонды-4895данә. Шушы вакыттан авылда китапханәнең эшчәнлеге  белән беррәттән китап кулланышы да үсә башлый. Китап фонды 5000гә җитә.1961нче елның февраленән 1965нче елга кадәр китапханәче хезмәтен Ахметова Илсөяр башкара. 1965-2004нче елларда китаханә белән Нургалиева Әлфия Солтан кызы идарә итә. Әлфия Солтан кызы читтән торып Алабуга мәдәни-агарту училищесын тәмамлый. 2004нче елның 8нче гыйнвареннан Аксу авыл китапханәсендә (филиал №5) китапханә мөдире булып Нургалиева Фәридә Җәүдәт кызы эшли.

Китапханә фондында 12416  данә китап. Бүгенге көндә китапханә авыл халкына һәм Аксу урта мәктәбе укучыларына актив хезмәт күрсәтә.Китапханә һәр елны татар һәм рус телләрендә чыга торган газета-журналлар белән тулыландырыла. Китапханәдә “Укучы почмагы”, “Белешмәләр почмагы”, “Балалар почмагы”, “Китап-белем чишмәсе” , “Тукай һәм Шәрәфләр”,”Бөек Җиңү даны сүрелмәс!” һәм башка исемдәге стендлар урнаштырылган. Кече яшьтәге мәктәп балалары өчен “Әкиятләр”, “Мәктәпкәчә яшьтәге һәм беренче сыйныф укучылары сезнең өчен”, “Татар язучылары балаларга” дигән аерым киштәләр булдырылган.

Китапханә бер үк вакытта информация һәм ял үзәге дә булып тора.Мәктәп укучылары һәм өлкәннәр белән төрле очрашулар, язучыларның юбилейларына багышланган кичәләр үткәрелә. Мәктәптә һәм мәдәният йортында төрле бәйрәмнәр, истәлекле даталарны оештыруда китапханә дә ярдәм итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Буа районы китапханәләре
Яшел Үзән районы флагы

**Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Яшел Үзән муниципаль районы флагы** — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булып хезмәт итүче танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2006 елның 15 декабрендә расланган һәм 2007 елның 20 февралендә, 2880 теркәү номеры белән, Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрынареестрына 98 нче номер белән кертелде кертелгән. Флаг Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 98  нче номер белән кертелде.

## Тасвирлама
Яшел Үзән районы флагы, киңлегенә 2 гә 3 нисбәтендәге яшел турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт. Ул аскы як буйлап дүрт полоса (өстән аска таба) - ак, зәңгәр һәм ак, зәңгәр тукымадан гыйбарәт, Өске полосада ак җилкәнле ладьяның еланнар белән әйләндереп алган сары сурәте төшерелгән.

## Символиканың нигезләнүе

Флаг район гербы нигезендә эшләнгән.

Төп фигура — ладья-символик рәвештә район икътисадының төп тармакларының берсе — суднолар төзелеше. Яшел Үзән шәһәрендә А.М.Горький исемендәге суднолар төзү заводы урнашкан. .

Парустагы чүкеч сурәте районның алдынгы сәнәгать предприятиеләренең берсе — « Серго заводы» җитештерү берләшмәсен символлаштыра.

Кадуцей (бу очракта еланнар белән уратып алынган чүкеч) уңышлы сәүдә символы булып тора.

Тукыманың яшел төсе район исемен күрсәтә. Моннан тыш, яшел төс-табигать, сәламәтлек, экология, тормыш үсеше символы.

Зәңгәр төс-Иделне символлаштыра, ул районның хуҗалык тормышында мөһим роль уйный.

Полосалар районны кисеп үтүче Мәскәү - Казан М7 федераль трассасын аллегорик рәвештә күрсәтә.                                                                              Ак Төс (Көмеш) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм иминлек символы.

Зәңгәр төс (лазурь) — намус, намуслылык, рухият символы.

Сары төс (алтын) - уңыш, байлык, тотрыклылык һәм хөрмәт символы.

Кызыл төс-хезмәт, көч, батырлык, матурлык символы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Яшел Үзән районы
Зур Тигәнәледән Бөек Ватан сугышында катнашкан хатын-кызлары исемлеге

## Чыганаклар"Алар илгә Җиңү алып кайтты", Татарстан Республикасы, Алексеевск районы, Казан, 2005 ел, 327, 120, 267, 120 267, 67 битләр.
Б.Г.Шәйхетдинов "Олы юлда - Олы Тигәнәле",Казан "Сүз", 2006 ел, 87-91 битләр  =
 
Зур Тигәнәле авылы хатын-кызлары Бөек Ватан сугышында 

Ир-егетләр белән беррәттән, нәфис хатын-кызлар да Ватанны саклау өчен көрәшкә күтәреләләр. Зур Тигәнәледән дистәгә якын хатын-кыз әлеге изге яуга кузгала. Батырлык үрнәкләре күрсәтеп сугышалар алар, җиңүгә һәрберсе үз өлешен кертә. 
Аларның күбесе 1872, 1873 нче зенит-артиллерия полкларында хезмәт итә, Коростень күген дошманнардан саклый, кайсылары пешекче, фельдшер, табиб буларак, Ватан каршындагы изге бурычларын үтиләр.
Бәхеткә, аларның барысы да сугыштан исән-сау әйләнеп кайталар, тыныч тормышта да җир җимертеп эшлиләр, гаилә корып, балалар үстерәләр.
* Хөсниева Сафия Һурһада кызы, 1924 елда туган, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә.Орден-медальләр кавалеры. Сугыштан соң озак еллар Казан тимер юллар идарәсендә, “Казан - Мәскәү” поездында проводница булып эшли. 
* Җаббарова Зәйтүнә Зиннәт кызы, 1918 елда туган, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә.Орден-медальләр кавалеры. Сугыштан соң Казан шәһәрендә заводта эшли. 
* Сафиуллина Рәфига Галиулла кызы, 1924 елда туган,  1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә. Сугыштан соң Казан шәһәрендә хәрби заводта эшли. 
* Җаббарова Хәтирә Зиннәт кызы, 1922 елда туган, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә.Орден кавалеры. Сугыштан соң Казан шәһәрендә заводта эшли. 
* Сафиуллина Асия Заһидулла кызы, 1922 елда туган, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә.Орденнар кавалеры. Сугыштан соң Казан шәһәрендә медицина хезмәткәре булып эшли.
* Мәрьям Мәхмүт кызы Рафыйкова,  1923 елда туган, 1941 елның 18 июлендә чакырыла. “Сугышчан хезмәтләре өчен” медале, “Кызыл Йолдыз ордены” белән бүләкләнә.   Сугыштан соң Алабуга шәһәрендә медицина хезмәткәре булып эшли.
* Вәлиуллова Гәршия Бәдретдин кызы, 1922 елда туган, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә. Гомеренең соңгы көненә кадәр туган авылында яши, балалар бакчасында тәрбияче ярдәмчесе булып эшли. 
* Зарипова Сафия Закир кызы, 1943 елда Биләр РХК белән чакырыла, 1945 елда демобилизацияләнә. Сугыштан соң Казан шәһәрендә мех комбинатында эшли.
Кама Тамагы районы флагы

**Кама Тамагы районы флагы**  — Татарстан Республикасы Кама Тамагы муниципаль районының рәсми символы булып тора. Флаг 2006 елның 21 июнендә расланган һәм 2613 номерлы Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына кертелгән.
## Тасвирлама
«Кама Тамагы муниципаль районы флагы киңлеге озынлыгына 2 гә 3 булган зәңгәр тукымадан гыйбарәт. Аның уртасында акчарлак, ә агач янында — текә яр сурәте; сурәтләр ак, кара, сары, кызгылт сары һәм яшел төсләрдә ясалган».
## Символиканың нигезләнүе

Флаг символлар теле белән районның табигый һәм хуҗалык үзенчәлекләрен чагылдыра торган район гербы нигезендә эшләнгән.

Кама Тамагы муниципаль районы Көнчыгыш Европаның ике зур елгасы — Идел һәм Кама кушылган урында урнашкан. Тукыманың зәңгәр төсе елга киңлекләренең матурлыгын һәм бөеклеген күрсәтә. Балык тоткан ак (көмеш) акчарлак, Куйбышев сусаклагычы ярында урнашкан регионның халык-хуҗалык һәм табигый-географик әһәмиятен символлаштыра.

Район территориясе Идел-Зөя арасының бер өлеше булып тора һәм Идел буе калкулыгының, Зөягә һәм Иделгә текә төшеп торучы биек яр битенә ия. Зөя һәм Идел битлекләре, биеклек билгеләре буенча әйләнә-тирә мохиттән күпкә югарырак, биредә яр буеның иң биек ноктасы — район үзәгеннән ерак түгел урнашкан һәм флагта чагылдырылган Лобач (Обач) тавы урнашкан.

Ак Төс (Көмеш) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Сары төс (алтын) - байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Зәңгәр төс-намус, намуслылык, рухият символы.

Яшел төс-табигать, тормыш үсеше, сәламәтлек, уңдырышлылык символы.

Кара төс-тыйнаклык, зирәклек, яшәешнең мәңгелек символы.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Кама Тамагы районы
Спас районы флагы

**Татарстан Республикасы Спас муниципаль районы флагы**  — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Спас муниципаль районы флагы киңлегенә озынлыгы 2 гә 3 булган сары турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт. Ул гербның композициясен кабатлый: аскы якта тукыманың 1/6 киңлегендә яшел полоса, уртасында кара аркалы һәм тәрәзәле ике яруслы манарадан гыйбарәт».
## Символиканың нигезләнүе
Символиканың нигезләнүе
Спас муниципаль районы флагы, 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Казан губернасының Спас шәһәре (хәзерге Болгар шәһәре) тарихи гербы нигезендә төзелгән.
Флагның композициясе Спас җиренең бай тарихын күрсәтә. Хәзерге район территориясендә Идел-Кама Болгарының борынгы башкаласы булган (X—XIV гасыр).

Геральдикадагы манара-таяныч, ышаныч, рух ныклыгы символы.

Сары төс (алтын) хөрмәт, байлык, тотрыклылык символлаштыра.

Ак Төс (Көмеш) - чисталык, камиллек, әдәплелек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы. 

Яшел төс-сәламәтлек, табигать, тормыш үсеше символы.

Кара төс-мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.

## Чыганаклар
* 
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Спас районы
Зиннәтулла Заһидуллин

**Заһидуллин Зиннәтулла Әухәдулла улы** — Бөек Ватан сугышы ветераны, хәзрәт.
## Тормыш юлы
Ул 1920 елның 15 августында Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында туа. Әтисе Заһидулла улы Әухәдулла һәм әнисе Зиядетдин кызы Сафиябану, икесе дә колхоз эшчеләре була. Гаиләдә 7 бала була, узен ничәнче бала булуын хәтерләми, гомумән апаларын да барысында хәтерләми, 2 абыен гына белә: Габдулла, Әсхәдулла(3-4 яшендә улгән).
1930 нчы елны Зиннәт 10 яшендә беренче сыйныфка керә. Ул вакытта мәктәп 7 еллык була. Зиннәт 1937 нче елда мәктәпне бетерә һәм 1938—1939 елларны Казанда меховой техникумның технологический факультетына укырга керә. Анда ике курс укыганнан соң аны Нариман урамындагы военкоматка чакыралар, повестка бирәләр һәм шулай итеп ул армиягә китә. Аннан аларны Ульяновское пехотное училищега распределять итәләр. Армиягә алынучылар арасыннан берсе югарыга жалоба яза, укыган җирдән мәҗбуриләп армиягә алдылар дип. Шуннан озак та утми, армиягә бары тик теләк белән генә алырга, мәҗбуриләп килгәннәрне кире укырга кайтарырга дип приказ килә. Шулай итеп, алар бик сөенеп янадан укырга кайтып китәләр.
1940 нчы елда, Зиннәтулла техникумны тәмамлап, 9 нчы сыйныфны бетеруе турында таныклык ала һәм кире авылга кайта. Колхозда төрле эштә, аннан сон «Кызыл почмак» та эшли. 1941 нче елнын 22 июнендә сугыш башлануы турында радиодан игьлан итәләр. 23 нче июнь көнне Насыров Нигьмәт авылдан беренче кеше булып сугышка китә. Аннан сон инде һәр көнне 10-15 кеше китә башлый. Ул вакытта военком Калашников була. 1942 нче елның октябрендә Зиннәтне чакыртып алалар, һәм Калашников «вакыт җитте» ди. Шулай итеп ул армиягә барырга повестка алды.
Башта аларны Казанда Карл Маркс урамында, 38 нче йортта, санитарга укыталар, ике ай, ә инде 1942 нче елның гыйнвар аенда Мәскәугә җибәрәләр. Штаб итеп 284 нче мәктәп билгеләнгән иде. Шуннан аларны Ржев шәһәренә алып китәләр. Алар килгән вакытта шәһәрнең хәрабәләре генә калган була инде. Торырга да урын юк иде хәтта. Алар комлы карны казып окоп ясыйлар һәм шунда урнашалар. 3 көн шунда ятканнан соң сәгать төнге 11-12 дә ашарга алып киләләр. 5 көн булды дигәндә машиналар килә һәм аларны төяп Елецк шәһәренә алып китәләр. 23 мартта фронт буйлап, алар частькә китәләр.
Заһидуллин Зиннәтулла Әухәдулла улы сугыштан исән-сау әйләнеп кайта. Ә 1951 нче елны район финанс булегенә эшкә урнаша. 1984 нче ел беткәнче военкоматта эшли, 1985 нче елның 1 нче гыйнварында пенсиягэ чыга.
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Туган җирем — Кайбычым. (Кайбицы — край мой родной). Автор-төзүче Р. А. Гарәфетдинов. — Казан: Идел-Пресс, 2007. — 656 бит.
## Тышкы сылтамалар
* Быел 100 яшен тутыручы Зиннәтулла Заһидуллин яңа ачылган һәйкәл янына алып баруларын үтенеп сораган
* Иске Чәчкаб авылында яшәүче 100 яшьлек Зиннәтулла бабай: «Үз аягымда йөргәндә, Татарстан Президентын өйдә сайлау минем кебек егетләргә бер дә дөрес булмас»
* Кайбычның үз Әлмәндәре бар: Зиннәтулла Заһидуллинга — 100 яшь.
* 99 яшьлек Зиннәтулла бабай: «Тормыш ничек тә бара»
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Фәнис Дәүләтов

**Дәүләтов Фәнис Мөгътәсим улы** (4 ноябрь 1960 ел, Исергәп авылы, Баулы районы, ТАССР)  

## Биография

**Дәүләтов Фәнис Мөгътәсим улы** 

1960 елның 4 ноябрендә Баулы районы Исергәп авылында туа. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1979 - 1981 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә. 1981-1986 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтында авыл хуҗалыгы механизациясе белгечлеге буенча инженер-механик дипломы алып чыга. 1978-1979 елларда Баулы районы "Урал" колхозында тракторист, 1986-1993 елларда Ютазы районы "Жданов" совхозында баш инженер, 1993-1995 елларда Ютазы районы "Правда" колхозында рәис, 1995-1996 елларда "Акбаш" күмәк хуҗалыгы җитәкчесе булып эшли.  
1996 елдан 2000 елның 30 сентябренә кадәр Ютазы районы администрация башлыгы, районның халык депутатлары Советы рәисе.
2000 елның 30 сентябрендә юл фаҗигасында һәлак була.

## Бүләкләре
* Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек Министрлыгының мактау грамотасы -1994
* Татарстан Республикасы Ютазы районы халык депутатлары Президиумы дипломы - 1994

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Мөхәммәткамал Мозаффаров

## Мозаффарлар нәселе
Мөхәммәткамал Мозаффаров 1856 елда Түнтәр авылында туган. Мозаффарлар нәселе тирән дини белемле муллалар ншселеннән булган Мозаффрның әтисе Габделгаффар үз гомерендә 90 данә Коръәни Кәримне күчереп язган. Ул чорларда басма Корън китаплары булмаган. Күчереп язганда бер генә ноктаны яки өтерне дә хаталы итеп яки төшереп калдыру зур гөнаһ саналган. Габделгаффарның улы Мозаффар дин белемле мулла булган. Әмма ул шактый гомерен патша армиясендә унтер-офицер хезмәте башкарып үткәргән. Армия хезмәтендә инвалидлык алган һәм Түнтәргә Мөхәммәтгали ишанның техник хезмәткәре (документлар белән эшләүче) хезмәтенә алынган. Аяклары тездән бөгелмәү сәбәпле мулла вазыйфасын башкара алмаган. 80 яшендә вафат булып Мөхәммәтгали ишанның аяк очында җирләнгән.

Мозаффарның Мөхәммәткамал исемле улы 13 яшендә сәүдәгәрләр беләр авылдан Мәкәрҗә ярминкәсенә чыгып киткән. Сәүдәгәрләргә хезмәт итеп, рекрут яшенә җиткәч, армиягә алынган. Аннан кайткач, Ырынбурда Хөсәения мәдрәсәсенә урнашкан. белем алган, хезмәт иткән, Мирхәйдәр Фәйзинең иң олы апасы Фатыймага өйләнгән. Бөтен тормышын татар мәгърифәтен үстерү өчен багышлаган.

## Мөхәммәткамал Мозаффаровның мәгърифәтче буларак эшчәнлеге
1894 елда Мөхәммәткамал гаиләсе белән Малмыж шәһәренә кайткан һәм биредә беренче рус-татар мәктәбе ачып җибәргән. Берничә елдан шәһәрдә кыз балалар өчен һөнәр мастерское (туку эшләре буенча) һәм һөнәр училищесе ачып җибәргән.

Илдә Совет хакимияте урнашкач та, Мөхәммәткамал мәгърифәтчелек эшчәнлеген туктатмаган. 1920 елда ул Малмыжда туган якны өйрәнү музее оештыруга зур көч куйган. 1910-1924 елларда ул кулъязма рәвешендә "Музей" журналы чыгарган. Ай саен чыга торган саннарда Малмыжөязенә кергән авыллар тарихын, җирле халыкның гореф-гадәтләрен өйрәнгән бик күп материал туплаган. Хәзерге вакытта әлеге журналның тупланмалары Малмың музеенда кадерле мирас булып саклана. Туган төбәк тарихын өйрәнүче һәвәскәрләр әлеге чыганаклардан бик теләп файдаланалар.

## Чыганаклар:
М.Мозаффаров Музей журналы төпләнмәләре, 1920-1924 еллар.

Р.Зарипов Тирән тамырлы Түнтәрем.
Кванториум (балалар технопаркы)

**Кванториум** (Баланы үстерү үзәге, Пионерлар йорты) технопаркы — балалар өчен биоинженерия, нейротехнологияләр, пилотсыз авиация, программалаштыру, нанотехнологияләр, робототехника һәм башка перспективалы табигый-фәнни һәм техник юнәлешләр өлкәсендә реаль бурычларны хәл итә торган мәйданчык.

## Урнашу
Әлмәт кванториумы Тимирязев урамы, 20 адресы буенча урнашкан.

## Тарих
2017 елның 12 июлендә Татарстан Республикасында, Әлмәттә, Россиядә иң эре «Кванториум» балалар технопаркы ачылган. Технопарк бинасының гомуми мәйданы 4000 квадрат метр тәшкил итә. Балалар монда перспективалы табигый-фәнни, техник юнәлешләрне өйрәнә һәм иҗади үсеш ала алачак.

Балалар технопаркын ачу һәм анда Кванториум балалар технопаркларын үстерү челтәренең федераль операторы генераль директоры Марина Ракова, ТР вице-премьеры – мәгариф һәм фән министры Энгель Фәттахов (2012 елдан 2018 елга кадәр) һәм башкалар катнашкан.

Бу-республикада өченче технопарк. Мондый балалар фәнни-инженерлык үзәкләре Яр Чаллы һәм Түбән Камада була.

## Бина
4 катлы балалар технопаркы мәйданчыгында шулай ук иҗади секцияләр һәм түгәрәкләр эшли, беренче катта балалар иҗат, рәсем белән шөгыльләнәләр.

«Кванториум»да техник юнәлештәге 5 квант эшли. Беренче квант «Нейро», биредә балалар нейротехнологияләрне өйрәнәләр. Икенчесе - «Нано», ул матдәләр, шул исәптән композит материаллар төзелешен өйрәнергә ярдәм итәчәк. Алга таба «IT-квантум». Монда барысы да программалаштыру һәм компьютерлар белән бәйле. «Робоквант» юнәлеше роботларны программалаштырырга һәм конструкцияләргә өйрәтәчәк. «Сәнәгать дизайны» бишенче квантының исеме үзе турында сөйли. Балалар төрле өлкәләрдә дизайн белән шөгыльләнә алачак.

Кванториумда иң заманча җиһазлар белән җиһазландырылган күп санлы класслар һәм лабораторияләр бар.

Технопаркта якынча 1200 бала белем ала.

Моннан тыш, балалар Ботаника, зоологияне җентекләп өйрәнәләр. Тегү һәм тегү түгәрәге бар. Ике эре вузның фәнни хезмәткәрләре белем ала. Шунда ук президент геологларның республика кыр олимпиадасында да була. Анда бөтен Татарстаннан 36 команда җыелган. Бу төбәкнең эре һәм кече нефть компанияләре өчен потенциаль хезмәткәрләр.

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы Әлмәт шәһәренең "Кванториум" балалар технопаркы-Пионерлар йорты " муниципаль бюджет өстәмә белем бирү учреждениясе 

* https://www.instagram.com/almetkvant/almetkvant

* Татарстанда "Кванториум" балалар технопаркы ачылды 

* Уникальный «Кванториум» начинает работать в Альметьевске
 
Төркем:Татарстан кванториумнары
Төркем:Әлмәт