open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Елена Сорокина

**Елена Борисовна Сорокина** (1970 елның 16 гыйнвары, Рязань, Рязань өлкәсе) — Россия дәүләт эшлеклесе, 2019 елның 10 сентябреннән Рязань шәһәре мэры.

## Тормыш юлы
Елена Сорокина 1970 елның 16 гыйнварында Рязань шәһәрендә туа. 1992 елда С. А. Есенин исемендәге Рязань дәүләт педагогика институтын тәмамлый, белгечлеге буенча — урта гомуми белем мәктәбенең рус теле һәм әдәбияты укытучысы. 2007 елда кандидатлык диссертациясен яклый, гыйльми дәрәҗәсе — педагогика фәннәре кандидаты.

1992 елда Рязань шәһәренең 52 нче мәктәп-лицеена эшкә урнаша һәм унбиш ел дәвамында төрле вазыйфаларда эшли. Рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли, соңрак уку эшләре буенча директор урынбасары итеп билгеләнә.

2007 елда Рязань шәһәре администрациясенең Мәгариф һәм яшьләр сәясәте идарәсенә эшкә күчә. 2013 елда идарә башлыгы урынбасары вазыйфасында эшли.

2013 елда Рязань өлкәсенең яшьләр сәясәте, физик культура һәм спорт министры урынбасары итеп билгеләнә. Вазыйфаны 2017 елга кадәр башкарган.

2017 елның 19 сентябрендә Мәгариф һәм яшьләр сәясәте идарәсе башлыгы урынбасары итеп билгеләнә, бер үк вакытта Рязань шәһәре администрациясе башлыгы урынбасары вазыйфаларын да башкара. 2017 елның ноябрендә Рязань администрациясе башлыгы урынбасары вазыйфасында раслана. 2019 елның 30 маеннан Рязань шәһәре администрациясе башлыгы вазыйфасын башкара.

2019 елның 10 сентябрендә Рязань шәһәр Думасы депутатлары тарафыннан Елена Борисовна Сорокина Рязань шәһәре мэры итеп сайлана. Җыелышта катнашкан 37 депутатның 31е аның кандидатурасын яклыйлар. Шәһәрнең 9 нчы мэры шәһәр башлыгы вазыйфаларына керештекән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* На официальном сайте администрации 

Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:Рәзәндә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1970 елда туганнар
Төркем:16 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Рязань дәүләт университетын тәмамлаучылар
Александр Вощинин

**Александр Вощинин** (15 апрель 1914 ел — 11 ноябрь 1986 ел) — совет хәрби җитәкчесе, ССРБ Хәрби-Диңгез флотының 6 нчы идарә начальнигы, вице-адмирал (1968).

## Биографиясе
Александр Николаевич Вощинин 1914 елның 15 апрелендә Башкортстан Республикасының хәзерге Ургыл районы Яңа Петровка авылында туа. Татар.

1937 елда Ленинград каласындагы М. В. Фрунзе исемендәге Югары команда хәрби-диңгез училищесының артиллерия факультетын тәмамлый. Сумы өлкәсенең Шостка каласына хәрби заводка юнәлтелә, анда өлкән техник, Хәрби-диңгез флоты вәкиле урынбасары, завод  директоры вазифаларында эшли. Бөек Ватан сугышында катнаша.

1941-1943 елларда Хәрби-диңгез флоты Артиллерия идарәсенең оператив берләшмә составында яр буе ныгытма линиясе буенча эшләрне оештыра.

1943 елның апреленнән алып Мәскәү шәһәрендә Хәрби-диңгез флоты Артиллерия идарәсендә өлкән офицер. Сугыштан соң Семипалатинск полигонында үзәк коралларын беренче сынауларда катнаша.

1954-1966 елларда ХДФ-ның бүлек мөдире һәм 6 нчы идарә начальнигы урынбасары.

1966-1975 елларда ХДФ-ның 6 нчы идарә начальнигы. Яңа Җирдә үзәк коралын сынау җитәкчеләренең берсе.

1975 елда отставкага чыга.

## Бүләкләре
Кызыл Байрак ордены (1953)
I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985)
II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1945)
Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1972)
ике Кызыл Йолдыз ордены (1949, 1972)
III дәрәҗә «ССРБ Кораллы Көчләрендә Ватанга хезмәте өчен»
ССРБ медальләре.

## Әдәбият

* 
* Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.1 (А-В). Казань, 2002. 

## Сылтамалар

* МОСКОВСКИЙ СОЮЗ НОВОСЕЛЬЦЕВ

## Искәрмәләр

Төркем:15 апрель көнне туганнар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:Бәләбәй өязендә туганнар
Төркем:11 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Ватанга ССРБ Кораллы Көчләрендә хезмәте өчен» III дәрәҗә ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Японияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шаран районында туганнар
Төркем:Фрунзе исемендәге хәрби-диңгез укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ әгъзалары
Сергей Буренков

**Буренков Сергей Петрович** (20 июль 1923 ел, Петроград, РСФСР, ССРБ — 8 апрель 2004 ел, Мәскәү, Россия Федерациясе) — ССРБ-ның дәүләт эшлеклесе, 1980-1986 елларда сәламәтлек саклау министры.

## Биографиясе
Сергей Петрович Буренков 1923 елның 20 июлендә Петроградта (хәзер — Санкт-Петербург) туган.   Аның атасы- Буренков Петр Андреевич (1890-1941), әнисе — Павлова Ольга Прокофьевна. (1896-1969). Хатыны — Протопопова Новелла Михайловна (1925-1990). Улы — Буренков Михаил Сергеевич.

Югары  белемле: 1947 елда Хәрби-диңгез медицина академиясен тәмамлый. Медицина фәннәре кандидаты. 1945 елдан Коммунистлар фиркасе әгъзасы.

1943 елдан Дон фронтында танк бригадасының санитар инструкторы.

1944 елдан. — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академиясе курсанты.

1947 елдан — Грузия ССРда ССРБ Дәүләт именлеге министрлыгының туберкулез  шифаханәсендә табиб-ординатор.

1949 елдан — Ленинград туберкулез институтында клиник-ординатор.

1950 елдан — Карел АССРнда Медвежьегорск туберкулез шифаханәсенең медицина буенча бүлек мөдире һәм баш табиб урынбасары.

1959 елдан. — Ленинград кала туберкулез дәваханәсенең баш табибы.

1961 елдан — КПСС-ның Ленинград шәһәре Сестрорецк район комитеты секретаре.

1963 елдан — Ленинградның Сестрорецк район Советы башкарма комитеты җитәкчесе.

1963 елдан — КПСС-ның Сестрорецк район комитеты беренче секретаре.

1966 елдан — Ленинград шәһәр сәламәтлек саклау бүлеге мөдире.

1971 елдан — ССРБ сәламәтлек саклау министрының беренче урынбасары,

1980 елның декабреннән — ССРБ сәламәтлек саклау министры.

1980-1990 елларда КПСС Үзәк Комитеты әгъзалыгына кандидат. 
Таҗик ССР-нан 10-11 чакырылыш ССРБ Югары Советының Милләтләр Советы депутаты (1979-1989).

1986 елның декабреннән Союз әһәмиәтендәге шәхси пенсионер. Лаеклы ялга чыккач, Сергей Петрович ССРБ Медицина фәннәре академиясенең «Медицина энциклопедиясе»нең гыйльми мөхәррире була һәм бу вазифада алты ел чамасы эшли. Троекуров зыяратында  җирләнгән.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Ленин ордены,
* Октябрь Революциясе ордены,
* 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены,
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены,
* «Мактаулы Билгесе» ордены.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://www.az-libr.ru/index.shtml?Persons&1LG/c9023221/index.

Төркем:20 июль көнне туганнар
Төркем:1923 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:8 апрель көнне вафатлар
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Санкт-Петербург хәрби-медицина академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Валентина Сорокина

**Валентина Сорокина**:
* Валентина Сорокина (1936—2022), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
* Валентина Сорокина (1940), сәнгать белгече.
Сорокина

**Сорокина** — фамилия.
* **[[Валентина Сорокина]]**
** Валентина Сорокина (1936—2022), «Аксубай» совхозы дуңгыз караучысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976).
** Валентина Сорокина (1940), сәнгать белгече.
* Елена Сорокина (1970), дәүләт эшлеклесе, Рязань шәһәре мэры (2019 елдан).
* Надежда Сорокина (1918—1992), хирург, РСФСР атказанган табибы (1958).
----
* **[[Сорокин]]**

Төркем:Фамилияләр
Ерёмин

**Ерёмин** — фамилия.
* Николай Ерёмин (1932—2020), геолог, РФА әгъза-корреспонденты (1991).
* Сергей Ерёмин (1976), дәүләт эшлеклесе, Красноярск башлыгы (2017 елдан).
* Станислав Ерёмин (1951), баскетоблчы (сакчы).
* Феофан Ерёмин (1866—1919), табиб, Дәүләт Думасы депутаты.

Төркем:Фамилияләр
Бохара мәчете (Казан)

**Бохара мәчете** - Казан шәһәренең Бохара урамында (Совет районы Дальний бистәсе) урнашкан мәчет. Мәчет 2017 елда «Kingdom» ял үзәге бинасының 3-нче катында ачыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Рахш

**Рахш** (фарсы телендә: رخش, мәгънәсе "балкышлы") ул могъҗизалы айгыр - фарсы милли эпосында, Фирдәүси шагыйренең *[[Шаһнамә]]*сендә күренекле каһарман  Рөстәмнең кыю һәм тугъры аты.
Рахшның төсе "зәгъферан туфрагында таралган роза яфраклары" дип тасвирлана һәм ул беренче мәртәбә Рөстәм тарафыннан Забулистан һәм Кабулдан китерелгән ат табыннары арасында күреп алынган булган. Бу беренче очрашуда Рахш фил көченә ия арслан күкрәге һәм иңбашлары белән куәтле колын итеп тасвирлана. Ул бик акыллы һәм аның тугърылыгы риваятьләрдә сөйләнә. Рөстәмнән башка беркем дә Рахшка атланып йөрми, һәм Рахш хуҗасы итеп Рөстәмнән башка беркемне дә танымый. Шулай ук ул Рөстәм атланып йөри алган бердәнбер ат, чөнки аның көче һәм авырлыгы башка атларны үтерә алган.
Рөстәмне саклаучы илаһи алкышка күрә, Рахш гадәти булмаган озын тормыш яши. Рөстәм һәм Рахш икесе дә Рөстәмнең үги иртуганы Шагһад хыянәтенә күрә үлә.

Raḵšā (Рахша) Арамей телендә ат дигәнне аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Самсонов

**Самсонов** (Самс**о́**нов) ― фамилия.
* Александр Самсонов (1935), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Виталий Самсонов (1940), галим-механик. Мәскәү дәүләт университетының механика институты баш гыйльми хезмәткәре, профессор.
* Владимир Самсонов  (1922—1989), физика-математика фәннәре кандидаты.
* Дормидонт Самсонов (1793—1822), язучы, Казан университетында чит телләр укытучысы.
Төркем:Фамилияләр
Шабранг

Фарсы мифологиясе, **Шабранг**, тулы исеме **Шабранг Беһзад** (фарсы телендә: شبرنگ بهزاد) туры мәгънәдә "төн төсендә саф токымлы", Сияваш каһарманның аты булган.

## Шабранг һәм Сияваш
Хаклы булуга сынавында, Сияваш атына атланып зур ут аша чыккан. Аның үлеменнән соң аның улы Кей Хөсрәү ахыр чиктә Фарсы иле хөкемдары булып киткән һәм *[[Шаһнамә]]* буенча иң мәһабәт һәм алкышлы хөкемдарлар арасында булган. Ул юкка чыккан һәм традицион Зәрдөштлек мифологиясе буенча ул беркайчан да үлмәгән һәм әтисе аты Шабрангка атланып гадел хөкем алып килер өчен кайтачак.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Ferdowsi Shahnameh. From the Moscow version. Mohammed Publishing. ISBN 964-5566-35-5

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
̃Һамаваран

**Һамаваран** (фарсы телендә: هاماوَران) Шаһнамәдә һәм башка Иран язмаларында урын. Галимнәр арасында килешү булып Һамаваран гадәттә Йәмән белән идентификацияләнү булып тора. Абдольхоссейн Зарринкооб буенча, ул Химьярит Патшалыгының үзгәртелгән формасы.

## Һамаваран килеп чыгышы
Кайбер борынгы язмаларда атама Самбаран, Шамбаран, Шаммаран, Самаран һәм Шамаран буларак искә алынган булган. Бу формалар "Шаммар + ан"нан тора дип фараз ителгән булган. 3-енче гасыр Химьярит патшасы исемендә Шаммар һәм шулай итеп Шаммаран "Шаммар җире" дигәнне аңлата. Урта фарсы текстларында Йәмән Ямар, Ямбар һәм Ямьяр буларак искә алына һәм ул Һамаваранның мөмкин булган формасы булып тора. Һамаваран турында фарсы әдәбиятында күп хикәя бар. Шаһнамәдә, Кей Кавус Һамаваран патшасы кызы Судабега гашыйкъ булган. Шаһнамәдә Һамаваран Ираннан ерак урнашкан һәм Кей Кавус Һамаваранга диңгез аша бара. Һамаваран сулда Мисыр белән, һәм уңда Барбарестан (мөгаен Судан) белән чиктәш). Сасанидлар эрасында, Һамаваранны Абиссин гаскәрләре оккупацияләгән булган һәм Һамаваран патшасы Хөсрәү I-не аңа ярдәм итәргә сорый. Хөсрәү хабәшиләр һәм фарсылар арасында сугышта үлем җәзасына 800 тартылганны куллана, бу сугышта хабәшиләр тар-мар ителгән булган һәм Һамаваран Сасанид Империясенең провинциясе булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Ferdowsi Shahnameh. From the Moscow version. Mohammed Publishing. ISBN 964-5566-35-5

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Шаһнамә
Завара

**Завара** яки **Завареһ** (фарсы телендә: زواره) Фирдәүсинең Шаһнамәсендә Иран каһарманы. Ул Рөстәмнең иртуганы һәм Залның улы булган һәм Туран патшасы Афрасиябның җитәкчелеге астында Сиявашны үтерүдән соң Иранның Туранны яулап алуда әһәмиятле роль уйнаган. Завара Туран шаһзадәсе Сохраны Туранлылар Иран патшазадәсе Сиявашны үтергән рәвештә үтергән дип әйтелә.

Һәм Завара Ходайның ярдәме һәм шаһның теләге белән лагерьдан [алар белән сугышыр өчен] киткән.

Завара үги ир туганы Шагһад тарафыннан үтерелгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Йогик туй

**Йогик туй** - ул Шайвит садһакалар һәм садһвилар арасында яджна һәм һома ритуалларыннан позитив энергия алу мөмкинчелеге өчен башкарыла торган Һинду туй традициясе. Бу форма туйда җенси мөнәсәбәт чыгарылмый. Ул Һинду туйларының иң гадисе, Шива алдында Шива хакына ант итеп һәм  "Омкара Бинду Самьюктам, Нитьям Дһьяяти Йогинаһ; Камадам Мокшадам Чаива Омкарайя Намо Намаһа" җырлап башкарыла.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Һинд дине бәйрәмнәре
Словен теле

**Словен теле** (*slovenski jezik, slovenščina*) - Һинд-аурупа телләрегең көньяк славян теле, Словениянең рәсми теле. 

Сөйләшүчеләр саны якынча 2 миллион кеше, аларның күбесе Словениядә яши. Австрия, Италия һәм Маҗарстанда да киң таралган. 

## Искәрмәләр

Төркем:Словен теле
Төркем:Славян телләре
Таз теле

**Таз теле** элек Россия Ерак Көнчыгышында Таз халкы тарафыннан сөйләшелә торган Төньяк-көчыгыш мандарин теленең (кытай теленең) диалекты. Тунгус телләреннән берничә алынма сүз бар, әмма грамматикага тунгус теленең ачык күренә торган йогынтысы юк.
Таз теле аерым тел булып тормый. 1992 елда кайбер кытай кешеләре тазлардан женьшень сатып алганнар. Алар тәңгәл килгән рәвештә стандарт кытай телендә һәм таз телендә сөйләшкәннәр һәм бер-берсен аңлый алганнар. Алар аңлый алмаган нәрсә булып урын атамалары һәм иҗтимагый төшенчәләр булган.
## Тарихы
Тазлар хань кытай иммигрантлары һәм асаба тунгус халкы кешеләренең катнаш гаилә токымнары. 19-ынчы гасырның башыннан уртасына кадәр Төньяк-көнчыгыш Кытайдан хань кытайлары Уссури бассеинына күчкәннәр һәм  женьшень җыюда, балык тотуда һәм сунарда катнашканнар. Иммигрантлар күбесенчә ир кешеләр булган һәм алар асаба удэгей һәм нанай кызларына өйләнгән. Аларның теле грамматик яктан тулысынча кытай булып калып, Нанай һәм Удэгей теленнән кайбер алынма сүзләрне кабул иткән. 400-сүзле сүзлек бар, әмма тел, шулай да, язу системасына ия түгел һәм тулысынча сөйләм теле булып кала. 1880 елда телне бер мең кеше кулланган булган. 21-енче гасыр башына бары тик берничә өлкән кеше шул телдә сөйләшкән. 2002 ел бөтен-Россия халык санын алу барлык таз кешеләре ана теле итеп рус телен күрсәткән дип язып куйган. 2010 ел халык санын алу 274 таз кешесен тапкан, әмма таз телендә сөйләшүчеләрне тапмаган, шуннан чыгып, таз теле, мөгаен, үле тел.
## Өлге текстлар
Биредә кайбер таз теле гыйбарәләре исемлеге. Алар стандарт рус кириллица кытай язуында транскрипцияләнгән.

## Язуда чагылдыру
Таз теленең язуы юк, әмма кайвакыт ул кириллица белән чагылдырыла.

Түбәндә өстәге кириллик хәрефләргә карый торган латин хәрефләре (И, Ы, Ь латин телендә барысы I, Ж, Р барысы R, әмма әйтелеше төрле; С, Ц S/X, C/Q итеп транскрипцияләнә).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Беһафарид

**Беһафарид** (урта фарсы телендә: *Weh-āfrīd*, фарсы телендә:به‌آفرید, шулай ук *Биһафарид* дип әйтелә) 8-енче гасыр фарсы Зәрдөштлек ересиархы булган, ул Зәрдөштлек һәм Ислам элементлары белән дини крестьян инкыйлабын башлаган. Ул Зәрдөшткә ышанган һәм барлык атәшпәрәст оешмаларын яклаган. Аның тарафдарлары Кояшка карап җиде мәртәбә дога кылганнар, интоксикантларны тыйганнар, чәчләрен озын итеп тотканнар һәм мөгезле терлекне карт булу очрагыннан кала корбан итеп чалырга рөхсәт итмәгәннәр. Аның инкыйлабы Габбәси генерал Абу Мөслим тарафыннан бастырылган булган һәм ул астыру җәзасына тартылган булган. Шулай да, аның тарафдарлары ул янә иңәчәк дип ышанганнар. Аның тарафдарларының кайберләре Устадһ Сис хәрәкәтенә кушылган.

## Шулай ук карарга мөмкин
* :en:Ustadh Sis
* :en:Ishaq al-Turk
* :en:Sunpadh
* әл-Муканнәгъ

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Чыганаклар
*

Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Гарсиваз

**Гарсиваз** (шулай ук **Гарсиваз**, **Герсиваз** яки **Карсиваз**) (фарсы телендә:گَرسیوَز IPA-fa:ɡæɾsiːvæz) фарсы эпик шагыйрь Фирдәүсинең *[[Шаһнамә]]*сендә ('Патшалар Китабы'нда) искә алынган мифик Туран персонажы. Ул Туран патшасы Афрасиабның туганы. Ул туганын Сиявашны үтерергә ризалаштырган, бу үз чиратында нәтиҗәдә Иранлылар һәм Афрасиаб көчләре арасында берничә сугыш китереп чыгарган.
## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Янардаг (тау)

**Янардаг** (азәрбайҗанча:Yanar Dağ, янар тау) — табигый мәңгелек ут, Азәрбайҗандагы бер калкулык итәгеннән борынгы замандардан бирле янып тора.

Ун метр тирәсендәге озынлыктагы тасмадан бер метр тирәсенә күтәрелеп ялкын чыгып тора. Янардаг — Бакы каласыннан ерак түгел, 25 км чамасы ераклыкта Каспий диңгезе белән Апшерон ярымутравы (аз. *Абшерон*) юнәлешендәге асбестлы калкулык. Бүген дөньяда газның табигый рәвештә чыгып янып торган сирәк урыннарның берсе, аларның күбесе Азәрбайҗанда. Янардагның мәңгелек уты Апшерон ярымутаравы җире астындагы газ ятмасыннан чыгып яна. Ул борынгы заманнарда ук яна башлаган. Бу хакта Марко Поло һәм Александр Дюма мәгълүмат калдырган.
Караңгы вакытта ул ерактан балкып күренеп тора. Яңгыр, кар яуганда да, көчле җилдән дә сүнми. Монда Ираннан һәм Һиндстаннан утка табынучылар (Зәрдөштлек тарафдарлары) килә.
Янардагтан ерак түгел утка табынучыларның борынгы кальгасы да бар. Анда да табигый рәвештә ут чыгып тора, утны бик матурлап ташлар салып эшләгәннәр.
Башкортстанда да янар тау — Янгантау бар. Аның борынгыдан кайнарлыгы кими бара диләр. Шифалы буы кешеләргә дәва бирә, шуңа күрә анда шифаханә төзелгән.
## Шулай ук карарга мөмкин
* Янар тау — Австралиядәге тау.
* Янар таулар — Рәсәйдә Амур өлкәсендә төтәп торган ташкүмер таулары.
* Химера (тау) — Төркиядәге янар тау, табигый җир асты газы факеллары.
* Янгантау (башкорт телендә:Янғантау — «янып торган тау») — Рәсәй, Башкортстандагы тау.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный веб-сайт Янардаг — Министерство культуры и туризма Азербайджана 

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Таулар
Төркем:Бакы географиясе
Виктор Бондаренко (1943)

**Виктор Бондаренко** (, ,  — , ) — Украина сәясәтчесе, Реж химия заводы (1981-1986) һәм Петровский исемендәге химия берләшмәсе (1986-?) директоры, Украинаның халык депутаты (1-2 чакырылышлары).
## Искәрмәләр
Хәмит Әюпов (1908)

**Хәмит Әюпов** (Хәмит Әюп улы Әюпов, ,  — , ) — фирка-хуҗалык җитәкчесе. 1943-1950 елларда Әгерҗе районы МТСының сәяси бүлеге башлыгы, БК(б)Фнең Кызыл Бор (1943-1949), Ютазы (1950) һәм Чүпрәле (1954-1957) район комитетлары беренче сәркәтибе. 1950-1951 һәм 1957-1969 елларда ТАССР финанслар министры.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
Маһабад (пәйгамбәр)

**Маһабад** (Фарсы телендә: مهاباد Mahābād) Зәрдөштлеккә кадәр пәйгамбәр яки ярым-Ходай дип ышаныла. Аны шулай ук  *Азар Һушанг* яки Хикмәт Уты дип йөртәләр. Кайбер традицияләрдә, ул беренче кеше дип ышаныла. Ул дүрт кеше төркемен инициацияләгән, алар Һинд динендә кебек, Бирман, Чатри, Баилар һәм Судра.

17-нче гасыр тексты *[[Дабестан-э Мазаһеб]]*ның 3-енче секциясе Язданилыларга (шулай ук *Саһи Кеш* яки *Сипаси* дип йөртеләләр) багышланган, алар Маһабадны пәйгамбәрләрнең иң олы пәйгамбәр һәм бөтен кеше расасының борынгы бабасы дип караган. Дабестанда кыскача Язданилыларның ышанулары тасвирлана һәм Маһабадның законнар системасы Паиман-и Фарһанг (Камил Килешү) тасвирлана.

16-нчы яки 17-нче гасырда Зәрдөштлек мистигы Азар Кайван язган текст Дасатир-и-Асмани буенча ул иртәрәк вакыт циклында, (Гайомардка кадәр) яшәгән һәм уналты дәвам итүче пәйгамбәрнең беренчесе булган. Бу пәйгамбәрләрнең унөченчесе Зәрдөшт булган һәм соңгысы *Дасатир*ның фараз ителгән авторы Сасан V булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*The Dabestan-e Madaheb, or 'School of religious doctrines' - Section III
*Zoroastrian Elements In The Qur'an And Traditions Of Islam
*M.N. Dhalla: History of Zoroastrianism (1938), part 6, Chapter L, MYSTICS AND MYSTICISM
*Encyclopedia Iranica: DASĀTĪR

Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Ростов өлкәсендә Һинд дине

Ростов өлкәсенең үзәге Ростов-Дон шәһәрендә беренче кришнаитлар 1980-енче еллар ахырында булган. 1990-ынчы еллар уртасына Ростов өлкәсендә инде 5 ИСККОН җәмәгате гамәлдә булган. Ростов-Дон шәһәрендә кришнаитлар гурулары кушулары буенча киртаннар үткәрәләр.
Ростов өлкәсенең күренекле сәламәт яшәү рәвеше һәм йога дәгъвачысы булып чыгышы белән Каменск-Шахтинский шәһәреннән булган "Первый канал" алып баручысы Геннадий Малахов тора. Телевидение рекламасында аны еш лотос асанасында утырган итеп күрергә була.
Мөгаен, Ростов өлкәсендә сулыкларга ихтирам итеп карау традиция булып торадыр. Мәсәлән, бу сөйләмдә чагылырга мөмкин - "Дон-батюшка" дип әйтү. 
Шулай ук храмнар чишмә, елга янына куелу электән булган.  
Ростов өлкәсендә Һиндстан белән нык бәйләнгән һәм кайбер Һинд дине практикаларын башкарган этник төркем, халык итеп чегән халкын атап буладыр. Ростов-Донда, Военвед (военное ведомство) районы тирәсендә хәтта атамасы чегәннәргә бәйле "Цыганское" күле бар.
Ростов өлкәсендә күп яшәгән әрмәннәрнең тарихын карасак, әрмән мәҗүси дине күбрәк Зәрдөштлеккә якынрак булган, шулай да Һинд дине белән уртак хасиятләре шактый күп. Хәзер ул ышануны яңартып тотучылар да бар. Шулай ук гөрҗи, осетин, юнан, абхаз, ассириялеләрнең борынгы мәҗүси практикалары берникадәр дәрәҗәдә прото-Һинд-Европа мифологиясенә барып тоташа.
Ростов өлкәсендә яшәгән калмык һәм корей халыкларында таралган Буддачылык динендә кайсыбер йолаларның, мәсәлән, мантралар укуның, мандалалар ясауның Һинд дине белән охшаш хасиятләре шулай ук бар.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Суахили (мәгънәләр)

* Суахили — банту телләренең иң киң кулланылган һәм Африка континентындагы төп телләрнең берсе.
* Суахили — банту халыклары төркеме халкы, нигездә Көнчыгыш Африка ярларында (Танзаниядә, шул исәптән Занзибар утрауларында, Кения, төньяк Мозамбик һәм Сомалида) яшиләр.
Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте

**Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте** () ― өлешчә танылган дәүләт Абхазия территориясендә яшәүче мөселманнарның мөстәкыйль, дәүләтнеке булмаган дини ислам оешмасы. 1996 елда мөселманнарның ирекле белдерүе нәтиҗәсендә булдырылган. 2014 елның 11 сентябрендә Абхазия юстиция министрлыгында юридик зат буларак дәүләт теркәлүе узган (*теркәлү таныкнамәсе АВ № 005045*).

## Тарих

Абхазия территориясенә ислам XVI гасырда Госман империясе хакимлеге  вакытында үтеп кергән һәм XIX гасырга кадәр дәүләт дине булып торган.
## Советлар заманы
Абхазиядә Советлар хакимияте урнашкач, ислам, гомумән, дәүләт структуралары тарафыннан дин буларак танылмый башлаган.

Совет Абхазиясенең соңгы мөфтиләренең берсе ― Гудаута районы Дурипш авылында яшәгән Арутан Шумаф улы Гицба (1881–1996) .

## Яңа заман
1996 елда Абхазия мөселманнарының ирекле белдерүе һәм Абхазиянең беренче (1994―2005) президенты  (1945―2010) турыдан-туры ярдәме белән Абхазия мөселманнары Диния нәзарәте, дини, мөстәкыйль, дәүләтнеке булмаган оешма буларак, оештырыла . 

2003 елда үткәрелгән социологик сораштыру мәгълүматларына караганда, Абхазиядә яшәүчеләрнең 16 % ы үзләрен мөселман дип саный. Әмма, мөфти Тимур Дзыба раслаганча, Абхазиядә үзен мөселманнарга кертеп караучы, әмма динне начар белүче һәм барлык кануннарны үтәмәүче гражданнарның 25 % ы яши.

Президент Владислав Ардзинбаның 1995 елның 5 гыйнвары Указы белән мөселманнарның Корбан бәйрәме республиканың барлык халкы өчен эш көне булмаган көн дип танылган .

## Рәисләр
Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәтен төбәктәге мәчетләрнең руханилары һәм дини җәмгыятьләр вәкилләре катнашкан съездда сайланучы мөфти җитәкли. 
* 2005 елның 20 мартында Сухумда Абхазия мөселманнарының беренче съезды үткәрелә, әлеге съездда илнең өр-яңа тарихында Абхазия мөселманнарының югары мөфтие итеп мөһаҗирләр нәселе ― Адил Габлиа (абх.  Адил Габлиа (Тыҟәиҧа), 1931–2011) сайлана . 
* 2011―2017 елларда ― Салих (*Станислав*) Кварацхелия, Сухуми мәчетенең имамы.
* 2017 елдан ― мөфти Тимур Дзыба.

## Мәчетләр
 
 
Абхазия Республикасында Гудаута һәм Сухум шәһәрләрендә ике мәчет бар (*дөресрәге, гыйбадәт йортлары, чөнки архитектура ягыннан аларны мәчетләр дип атап булмый*). Әлеге биналар Абхазия хөкүмәте тарафыннан тулы кыйммәтле мәчетләр төзелгәнче  кулланып тору өчен тапшырылган . Россия һәм Кавказ төбәкләре мөселманнарының финанс ярдәме белән мәчет янәшәсендәге йортларны сатып алып, Сухуми мәчетен зурайту эше дәвам итә.

## Басма орган
2007 елдан Абхазия мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте басма органы ― рус телендә «Баракят» (*Бәрәкәт*) газетасы чыга.

## Сылтамалар
* Единое духовное управление мусульман Абхазии. Официальный сайт 
*  Единое духовное управление мусульман Абхазии YouTube

## Искәрмәләр

Төркем:Абхазиядә ислам
Төркем:Кавказда ислам
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:1996 елда нигезләнгән дини оешмалар
Апааимбарлар

**Апааимбарлар** — Анцва юллама тапшыручылары (пәйгамбәрләр), аның яхшы яки яман илаһи ихтиярын башкаручылар.

Апааимбарлар Җирдә булалар, алар дөньяда Анцваның ихтиярын тараталар, апааимбар яхшы яки яман хезмәт үти ала, әгәр дә шуңа Анцва ихтияры булса. Апааимбарлар дөньяда тәртипне күзәтәләр, бөтен кеше барлыкка китерүчеләре Анцва ихтиярын үтәсеннәр өчен.

## Төшәенчә барлыкка килүе
«Апааимбар» төшенчәсе фарсы килеп чыгышлы һәм «пәйгамбар» сүзеннән килеп чыккан, фарси телендә ул «хәбәр китерүче» дигәнне аңлата. Төшенчә Абхазиягә кайчан үтеп керүе һәм аңа кадәр апааимбарларны ничек атаганнар икәне билгеле түгел.

Төркем:Мифология
Төркем:Абхаз мифологиясе
Төркем:Абаза мифологиясе
Төркем:Абхазиядә мәҗүсилек
Батыров

**Батыров** ― фамилия.
* Артур Батыров (1993―2022), Россия Кораллы Көчләре хәрби хезмәткәре, гвардия өлкән лейтенанты.
* Равил Батыров (*Роальд Батыров*, 1931—2014), кино режиссеры, ҮзССР комсомолы (1968),  ҮзССР дәүләт (1986) премияләре иясе, ҮзССР халык артисты (1977).
----
* Банат Батырова (1904—1970), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).

## Моны да карагыз
* **[[Батыршин]]**
Төркем:Фамилияләр
Кей Кавус

**Кей Кавус** (фарсы телендә:کیکاووس; Авеста телендә: 𐬐𐬀𐬎𐬎𐬌 𐬎𐬯𐬀𐬥  Kauui Usan); кайвакыт *Кай-Каус*, Олы Иранның мифологик шаһы һәм *[[Шаһнамә]]* персонажы. Ул Кей Кобадның улы һәм Сияваш шаһзадәнең әтисе. Кавус Иран белән йөз илле ел хөкем итә, алар дәвамында аңа еш, әмма үз теләге булмыйча мәшһүр каһарман Рөстәм ярдәм итә. Аның варисы булып оныгы Кей Хөсрәү тора.

## Очучы тәхет
*Кей Кавусның очучы тәхете* патша тарафыннан Кытайга бөтен юлында кулланылган, Кей Кавус тарафыннан бөркет очу көчен кулланган төзелгән риваять йөрү чарасы.

*[[Шаһнамә]]* буенча, Кавус почмакларына алга таба төбәлгән дүрт озын колга беркетелгән тәхеттән гыйбарәт очу чарасы булган. Ул агач һәм алтыннан эшләнгән булган һәм аңа махсус өйрәтелгән бөркетләр җигелгән булган. Һәр колганың өстенә ит кисәкләре беркетелгән булган һәм ерткыч кошларның аяклары богауланган булган. Бөркетләр итне алмакчы булганда, алар тәхетне очтырганнар. Йөрү чарасы патшаны Кытайга бөтен юл алып барган, анда бөркетләр арган булган һәм йөрү чарасы аска төшкән. Ахыр чиктә Рөстәмгә патшаны коткарырга туры килгән, патша, могъҗизалы рәвештә казада исән калган.

## Шулай ук карарга мөмкин
*:en:Perses (son of Andromeda and Perseus)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Unmuseum on the Flying Throne of Kay Kāvus 

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран мифологиясе
Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте

**Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте** () ― үзәкләштерелгән төбәкара дини оешма. 1997―1999 елларда ― Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары Диния нәзарәте. Составына Урал, Себер һәм Ерак Көнчыгыш регионнарының мөселман җәмгыятьләре керә. 1998 елның 14 декабрендә Россия Юстиция министрлыгында теркәлү узган. Гамәлгә куючы һәм җитәкчесе (1997 елдан) ― баш мөфти шәех Нәфигулла Әширов (1954 елгы).

## Тарих
 
1997 елның августында Тубыл шәһәрендә узган Урал, Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары конференциясендә Россия мөселманнары Диния нәзарәтләренең югары координацион үзәге () составындагы «Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары Диния нәзарәте» буларак оештырылган. Яңа дини оешма Совет заманнарыннан ук эшләп килгән һәм Үзәк Диния нәзарәте составында булган Себер мөселманнарының Диния нәзарәте (, рәисе мөфти Зөлкәрнәй Шакирҗанов) белән көндәшлеккә керә.

1998 елның 14 декабрендә Россия Юстиция министрлыгында теркәлү узган.

1999 елның 13 февралендә Төмәндә уздырылган Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары корылтаенда Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары Диния нәзарәте *Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте* итеп үзгәртелә.

2014 елның 28 мартында Н. Әшировка Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте буйсыуындагы кайбер мәчетләрдә көч структуралары тентүе вакытында «экстремистик дип тыелган» дини әдәбият табылу сәбәпле, «дини берләшмә эшчәнлеген тыю мөмкинлеге турында» Свердловск өлкәсе прокуроры Сергей Охлопков имзалаган кисәтү тапшырыла .

2020 елның декабрендә Омскида узган Себер һәм Ерак Көнчыгыш мөселманнары корылтаенда оешманың рәисе итеп яңадан Нәфигулла Әширов сайлана.

## Структура
Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте кануни идарәсе астында 28 төбәк казыят идарәсе, 270 тән артык җирле дини оешма һәм РФнең 25 субъектында эшләүче 170 дини төркем, Диния нәзарәтенең тулы вәкаләтле вәкиллекләре эшли. Җирле дини оешмалар эшчәнлеген тәртипкә салу, урыннарда аларга ярдәм күрсәтү өчен, Россиянең Азия өлеше өлкәләрендә һәм республикаларында төбәк Диния нәзарәтләре булдырылган.
* Нур (мәчет, Амурдагы Комсомольск)
## Бүләге
Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте югары бүләге – «Әл-Ихсан» ордены.
## Баш офис
Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте баш офисы Мәскәүдә урнашкан (*Мишин ур., 34/36, офис 1*).

## Сылтамалар
*   Духовное управление мусульман Азиатской части России.  Официальный сайт
*    ДУМ АЧР ВКонтакте
*   Официальный канал ДУМ АЧР в Телеграм
* Духовное управление мусульман Азиатской части России. Духовное управление мусульман Российской Федерации

## Искәрмәләр


Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Россия ислам оешмалары
Төркем:Азиядә ислам
Төркем:1997 елда нигезләнгән дини оешмалар
Ак фил (Шаһнамә)

**Ак фил** (фарсы телендә:فیل‌ سفید) Шаһнамәдә Зал вакытында искә алынган булган һәм Заблианда кабилә аны карый торган булган. Бу вакытта Рөстәм әле яшүсмер булган һәм бернинди сугышларда да катнашмаган булган. Рөстәмнең беренче каһарманлыгы ак филне үтерү булган.

## Филнең дирбиясен ватуы
Бер көнне Залның кичәсе булган һәм ул бәйрәм итүгә барлык дусларын чакырган. Бәйрәм итүдә, Зал барлык дусларына бүләкләр биргән һәм бүләкләр яшүсмер Рөстәм тарафыннан өләшенгән булган. Көн тәмамланган һәм кич җиткән иде һәм һәрбер эчкән һәм йоклау урынында булган иде. Төн уртасында дип тоелганча, бөтен җирдә кеше кычкырган һәм кеше борчылган булган.
Рөстәм моңсу итеп уянган булган һәм тавышның сәбәбен сораган һәм аңа киртәсеннән фил ычкынганы һәм кешеләргә зыян китергәне турында әйткәннәр. Ул ашыгып чукмарын алган һәм ак филне чикләтер өчен чыккан. Яшүсмер Рөстәм ак филне үтереп гладиатор булуын исбатлаган, шуңа күрә әтисе аны Ак кальгага һөҗүм итәргә һәм алардан үч алырга ризалаштырган.

## Галерея

Firdawsi - Rustam Kills the White Elephant - Walters W601108B - Full Page.jpg| Рөстәм Ак Филне үтерә
Shahnameh - Rustam slaying the white elephant.jpg|Ак филне үтерүче Рөстәм
"Rustam Slays the White Elephant", Folio from a Shahnama (Book of Kings) MET DP215871.jpg|Рөстәм ак филне үтерә


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*:en:Ferdowsi ''Shahnameh''. From the Russian version. Mohammed Publishing. ISBN 964-5566-35-5

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран мифологиясе
Шабдиз

**Шабдиз** (фарсы телендә:شبديز *Шабдез*, сүзгә-сүз тәрҗемәдә: "төн төсендә", "кара") Сассанид Фарсы патшаларының иң мәшһүрләренең берсе Хөсрәү Парвизның (безнең эраның 590 елыннан 628 елына кадәр хөкем иткән) риваять кара айгыры булган. "Төн уртасы" дигәнне аңлаткан Шабдиз борынгы фарсы әдәбияты буенча "дөньяның иң җитез аты" буларак мәгълүм булган. Низами Гәнҗәвинең *[[Хөсрәү вә Ширин]]* романтик эпосында, Хөсрәүнең "яраткан" Шабдизы Ширин Хөсрәүнең портретын күреп гашыйкъ булганнан соң Ширинны Хөсрәүгә алып килгән. Барбад исемле музыкант, җыр аша - мөгаен тормышына куркыныч янап тәвәкәлләп - патшага Шабдизның үлеме турында игълан иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран мифологиясе
Шәһрназ

**Шәһрназ** (фарсы телендә:شَهرناز) (Авеста телендә: Saŋhauuāčī) Иранның мифологик патшасы Җәмшидның ике кызының (яки мөгаен кызтуганнарның) берсе.
Шаһнамәнең Мәскәү юрамасын һәм Таʿалебиныкын юрамасын кертеп кайбер юрамаларында, Шәһрназ һәм аның кызтуганы, Арнаваз Җәмшидның кызлары, әмма башкаларында, алар аның кызтуганнары.
Шаһнамә буенча Җәмшид үзе белән горур була башлагач һәм Хваренаһын югалткач, Заһһак Җәмшидка яу чапкан һәм Җәмшидның күп канәгать булмаган буйсынучылары тарафыннан рәхим ителгән булган.
Җәмшид башкаласыннан качкан, әмма Шәһрназ һәм Арнаваз тотылган булган һәм Заһһак белән барырга мәҗбур ителгән булган.
Ферейдун ахыр чиктә Заһһакны тар-мар иткәч һәм аны Дамаванд тавында төрмәгә салгач, ул ике кызтуганга да өйләнгән. Шәһрназ аңа ике угылны Турны һәм Салмны тудырган, шул ук вакытта Арнаваз аңа кече улы Ираҗны тудырган. Ферейдун шуннан соң дөньяны ике угылы арасында бүлгән, *Рум*ны (Римлы) Салмга биргән, Туранны Турга һәм Иранны Ираҗга биргән.

## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Фаранак

**Фаранак** (фарсы телендә: فَرانَک) фарсы *[[Шаһнамә]]* эпосында хатын-кыз персонажы. Ул Абтинның хатыны һәм Ферейдунның әнисе.

## Этимология
Фаранак *Парванеһ* сүзеннән килеп чыккан, аның мәгънәсе фарсы телендә "күбәләк". Фарсы телендә күп сүзләрдә һәм исемнәрдә кебек, гарәп яуларыннан соң чорда П хәрефе Ф хәрефенә трансформацияләгән булган, гарәп телендә П хәрефе булмаганга күрә. "Кечкенә күбәләк" мәгънәсендә парванак, фарсы селәүсен яки каракал өчен башка исем, шулай ук *сиаһ-гуш* سیاه گوش, фарсы телендә мәгънәсе "кара колаклы". Ике исем дә *сиаһ-гуш* ("кара колаклы") һәм *парванак* ("кечкенә күбәләк") Фарсы селәүсене күбәләкләргә охшаган озын кара нокталы кара колакларына карый. Фарсы селәүсене яки каракал арсланның юлдашы булып тора, чөнки арслан көчле сунарчы һәм еш күпкә кечкенәрәк булган мәче селәүсенгә берникадәр ризык калдыра. Үз чиратында селәүсен күпкә көчлерәк иснәү хисенә ия һәм ул арсланны корбанына алып бара ала.

## Шәһадәте
Фаранак беренче мәртәбә Шаһнамәдә язып куелган хатын-кыз исеме, ул яхшы кеше Абтинга кияүгә чыккан булган, һәм соңрак патша булып киткән бөек каһарман Ферейдунның әнисе. Бу көчле кешеләр янында торган Фаранак персонажының исеме фарсы селәүсене һәм арслан арасында мөнәсәбәтләр хикәясеннән илһамланып барлыкка китерелгән булырга мөмкин; арсланнар алдында йөрүче.

## Искәрмәләр
* Warner, Arthur and Edmond Warner, (translators) The Shahnama of Firdausi, 9 vols. (London: Keegan Paul, 1905-1925) (complete English verse translation)

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран мифологиясе
Яңа Маклавыш мәчете

**Яңа Маклавыш мәчете** – Сембер өлкәсе Майна районы Яңа Маклавыш авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). 

## Тарих

1859 елда авылда бер мәчет, 1913 елда ике мәчет булган.
1930-еллар башына авылда өч мәчет эшләгән: Югары оч мәчете, Үзәк мәчет һәм Түбән оч мәчете. 1903 елда Яңа Маклавыштагы 155 йортта – 864 татар, 79 йортта 480 мордва яшәгәне билгеле . 

Үзәк мәчетнең ничәнче елда төзелгән булуы төгәл билгеле түгел. Мәчет туры почмаклы агач бинадан гыйбарәт булган. Анда намаз уку залы, уку-укыту классы, китапханә һәм сәфәрдәге мөселманнар, вәгазь сөйләү өчен килгән мәгърифәтчеләр өчен кунак бүлмәләре була.

Мәчеттә ир балаларга дини белем биргәннәр, аларны ашау һәм тору урыны белән тәэмин иткәннәр. Имам – Гатаулла (*Атаулла*) хәзрәт Сәгъдиев. Ул мәчет каршындагы кирпечтән салынган ике катлы йортта яшәгән. Әлеге йортның беренче катында имам кибет тоткан, икенче катында гаиләсе яшәгән. Имам дин дәресләрен үз йортында үткәргән. 

Түбән оч мәчете турында мәгълүматлар сакланмаган. Бөек Ватан сугышы вакытында – 1941-1942 елларда авыл янында фашист танкларына каршы окоплар казучы гаскәриләрне тукландыру өчен ашханә буларак файдаланылуы билгеле. 

1923 елда мөәзин Сафиулла Басыйров җитәкчелегендә Югары оч мәчете төзелгән. Аны Татарстанның хәзерге Чүпрәле районы Чокалы балта осталары сафка бастырган.  Мәчет турыпочмаклы биш диварлы ике бүлмәле бурадан гыйбарәт булган. Кечкенә бүлмәдә манарага менүче тар агач баскыч. Манара өч яруслы, очында ярымай куелган. Урта яруста бөтен яктан да тотып алынган ачык мәйданчык (*балкон*) булган. Мәчеттә имам булып Сафиулла Басыйров хезмәт иткән. Советлар хакимияткә килгәч, Сафиулла хәзрәт Үзбәкстанның Хива шәһәренә, аннары Төркиягә китә.

1935 елда Үзәк һәм Түбән оч мәчетләренең манаралары киселгән. 1948 елда Үзәк мәчет урынында мәктәп төзелә. Түбән оч мәчете күмәк хуҗалык склады итеп файдаланыла.

Мөселманнар аерым өйләргә җыелып җомга, гает намазы укыйлар.

## Яңа заман
1994 елда авылда яңа мәчет төзелә . Җомга намазларына 15 кеше йөри. Мостафа Хәмзин белән Иршат Басыйров халыкны дин юлына тарту максатында зур эш башкара. 2010 елда авылда 419 кеше яшәгән 

## Сылтамалар
* *Марат Рамазанов*.  Ульяновск татарлары халык мәчеткә йөрмәүгә борчыла. Татар-информ 
* Халык ни сәбәпле мәчеткә йөрми? Өмет, 03.06.2022
## Моны да карагыз
* Сакускай мәчете
* Мәләкәс мәчете
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сембер өлкәсе мәчетләре
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Арнаваз

**Арнаваз** (фарсы телендә:اَرْنَواز) (Авеста телендә: Arənauuāčī) Фарсы иленең мифологик патшасы Җәмшидның ике кызының (яки мөгаен кызтуганнарның) берсе. Арнаваз һәм аның кызтуганы Шәһрназ башта Заһһакка кияүгә чыккан булганнар, әмма соңрак Ферейдун Заһһакны тар-мар иткәч һәм аны Дамаванд тавында төрмәгә салганнан соң Ферейдунга кияүгә чыккан булган. Шаһнамәнең Мәскәү юрамасын һәм Ṯaʿалебиныкын кертеп кайбер юрамаларында, Арнаваз һәм Шәһрназ Җәмшид кызлары булып тора, әмма башкаларында, алар аның кызтуганнары.
Шаһнамә буенча, ул Заһһак белән гармониядә торган һәм Заһһак "аны ничек җинаять кылырга өйрәткән". Шулай да, Арнаваз Заһһакның киңәшчесе булган. Ферейдун ахыр чиктә Заһһакны тар-мар иткәннән соң, ул Арнавазны һәм аның кызтуганын үкенергә мәҗбур иткән, аларны барлык гөнаһларыннан чистарткан һәм икесен дә юлдаш итеп алган. Шәһрназ аңа ике угылны *Тур* һәм *Салам*ны тудырган, шул ук вакытта Арнаваз аңа кече угылы *Ираҗ*ны тудырган. Ферейдун шуннан соң дөньяны угыллары арасында бүлгән, **Рум**ны (Римлы) Салмга биреп, Туранны Турга һәм Иранны Ираҗга. Иран дөньяның иң яхшы өлеше булганга күрә, бу Салм һәм Турның көнчелеген китереп чыгарып аларны Ираҗны үтерүгә этәргән. Шулай да, Ираҗның (исеме булмаган) кызы булган, ул *Пашанг*ка кияүгә чыккан (Туран Пашангы белән ялгыш бутамаска), һәм аңа дәү әтисенең үлемен үч иткән улны Манучеһрны тудырган.

## Искәрмәләр

Төркем:Шаһнамә
Төркем:Зәрдөштлек
Мөхтәсибәт

**Мөхтәсибәт** ( – *күзәтүче, күзәтеп торучы*) ― җитәкчесе мөхтәсиб булган мөхтәсибәт Исламда территориаль бүлекчә булып тора, турыдан-туры  җитәкчесе казый булган казыятка буйсына. Мөхтәсибәт белән имам-мөхтәсиб җитәкчелек итә. Мөхтәсибәт ― Россия территориясендә мөселманнар Диния нәзарәте составындагы административ берәмлек.

## Тарих
Сөнни ислам нинди дә булса формаль иерархияны күздә тотмаганлыктан, мөхтәсибәтләр, нигездә, Көнчыгыш Европа һәм Үзәк Азиянең Ислам оешмаларында, бигрәк тә элеккеге Советлар Союзы илләрендә очрый.

1855 елда Ырынбур мөселман диния нәзарәтендә 66 мөхтәсибәт, 1868 елда 51 мөхтәсибәт булган. 1нче Бөтенроссия мөселманнар корылтаенда Ырынбур мөселман диния нәзарәтендә 60 мөхтәсибәт төзү турында карар кабул ителгән. Мөхтәсиб вазифасына сайлау үткәрелә һәм Диния нәзарәте тарафыннан раслана башлаган.

1930-елларда мөхтәсибәтләр бетерелә.

## Кызыклы факт

Баштарак *мөхтәсиб* дип Госман империясе түрәсен атаганнар, аңа базарлардагы үлчәүләрнең дөреслеген, шулай ук билгеле бер ритуалларның тиешле дәрәҗәдә үткәрелүен күзәтү йөкләнгән булган.

## Хәзерге заман
1990-еллар башында Үзәк Диния нәзарәте һәм Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте тарафыннан яңадан мөхтәсибәтләр төзелә. Башкортстанда 38,  Татарстанда 44 мөхтәсибәт, Чуашстанда 5 мөхтәсибәт булдырылган. Россия Федерациясе мөселманнарының Диния нәзарәте ҮДН карамагындагы *Мәскәү мөхтәсибәтеннән* үсеп чыккан .

Идел буе һәм Россиянең башка төбәкләре мөселманнарының Диния нәзарәтләре каршында административ берәмлекләр (мөхтәсибәтләр) бар, алар мәчетләрне, дини оешмаларны яки билгеле бер территориядәге җәмгыятьләрне (шәһәр, район, округ, мәхәллә) берләштерә . Мөхтәсибәтләр белән имам дәрәҗәсендә булган һәм мөселман руханилары арасында ахуннан соң икенче урында торучы мөхтәсибләр җитәкчелек итә .

Мөхтәсибәт җитәкчелегенә мөхтәсибне вазифасында мөфти раслый. Мөхтәсибләр имамнарның гамәлләренә карата шикаятьләрне карый һәм имамнар чыгарган  карарларны яңадан карауда катнаша.

Бүген мөхтәсибәт ― берничә мәхәллә яки җәмгыятьне үз эченә алган территория. Дини учреждениеләр һәм Ислам мәхәлләләре мөхтәсибәт карамагында була. Мөхтәсибәтләрнең турыдан-туры контролендә Ислам мәктәпләре (мәдрәсәләр) тора .

## Моны да карагыз
* Мөфти
* Мөфтият
* Казый
* Казыят
* Мәхәллә

## Искәрмәләр


Төркем:Россия ислам оешмалары
Мөхтәсиб

**Мөхтәсиб** ( ― *күзәтүче, күзәтеп торучы*) ― ислам динендә вазыйфаи зат, шәригать кануннарының әхлак өлкәсендә һәм иҗтимагый тормышта ничек гамәлгә ашыруларын күзәтүчеләр җитәкчесе.

## Тарих
Хәлифәлектә күзәтчелек эшчәнлегенә җитәкчелек итү өчен мөхтәсибләрне фәкыйһлар арасыннан билгеләгәннәр. 

Урта гасырларда мөселман илләрендәге шәһәрләрдә казыйлар, җәмигъ мәчетләре имамнары һәм сәедләр арасында мөхтәсибләр иң дәрәҗәле кешеләр саналган. Мөхтәсибләр шәһәр халкының мәчетләргә йөрүен, мөәзиннәрнең вакытында азан әйтүен, мөселманнарның Рамазан аенда ураза тотуын тәэмин итү өчен һ. б. мәсьәләләр буенча күзәтчелек оештырганнар, шулай ук мунчаларның чисталыгын һәм җыен уздыру урыннарын игътибар үзәгендә тотканнар.

Госман империясендә мөхтәсиб, ярдәмчеләре белән бергә, базарларны һәм һөнәрчелек кварталларын йөреп чыга, бизмән һәм үлчәүләрнең дөреслеген тикшерә торган булган.

Мөхтәсиб үзе гаепле дип тапкан кешеләргә җәза да бирә алган: гаеплеләрне камчы белән суктырган, шулай ук башларына хурлык түбәтәе кидергән.

## Хәзерге заман
Хәзерге чорда мөхтәсибләр мөфтиятнең бер территориаль берәмлеге саналучы, берничә мәхәллә яки җәмгыятьне үз эченә алган мөхтәсибәтләр белән җитәкчелек итә , ислам дине руханиларының үз вазифаларын башкарганда дин таләпләрен ничек үтәүләренә күзәтчелек итә, Диния нәзарәте вәкилләре сыйфатында мөфти фәтвалары һәм күрсәтмәләреннән (*указаларыннан*) чыгып эш итәләр.

Мөхтәсибәт җитәкчелегенә мөхтәсибне вазифасында мөфти раслый. Мөхтәсибләр имамнарның гамәлләренә карата шикаятьләрне карый һәм имамнар чыгарган карарларны яңадан карауда катнаша.

1930-елларда мөхтәсиб вазифасы бетерелә. 1990-еллар башында Үзәк Диния нәзарәте һәм Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте тарафыннан яңадан мөхтәсибәтләр төзелә, мөхтәсиб вазифасы кире торгызыла. Башкортстанда 38,  Татарстанда 44 мөхтәсибәт, Чуашстанда 5 мөхтәсибәт булдырылган.

## Әдәбият
* Мөхтәсиб. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 116-117нче бит. ISBN 5-298-00949-2
## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Ислам дине төшенчәләре исемлеге
* Казый
* Мөфти
* Мөхтәсибәт
* Мәхәллә

## Искәрмәләр


Төркем:Ислам вазыйфалары
Төркем:Шәригать
Төркем:Дини титуллар
Төркем:Ислам төшенчәләре
Адыгея Республикасы һәм Краснодар крае мөселманнарының Диния нәзарәте

**Адыгея Республикасы һәм Краснодар крае мөселманнарының Диния нәзарәте** (, ) ― Адыгея һәм Краснодар крае мөселманнарының үзәкләштерелгән бәйсез төбәк оешмасы. Диния нәзарәте Майкоп җәмигъ мәчете комлексында урнашкан. Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге составына керә.

## Тарих
Адыгея һәм Краснодар крае мөселманнарының төбәк нәзарәте 1991 елның 20 апрелендә Адыгеяның Кызыл Гвардия районы  авылында узган мөселманнарның беренче съездында оештырыла. Әлеге съездның урыны төбәк мөселманнарының соңгы рәсми корылтае 1927 елда шул ук авылда уздырылу билгесе итеп сайланган . Съезд эшендә Адыгея Республикасының һәм Краснодар краеның мөселманнар күпләп яши торган барлык торак пунктларыннан делегатлар катнашкан. Съездда төбәк Диния нәзарәтенең беренче мөфтие итеп иорданиядән чиркәс репатрианты Мос Чениб сайланган.

1993 елның 13 мартында Адыгея Республикасы һәм Краснодар крае мөселманнарының чираттагы корылтаенда төбәк Диния нәзарәтенең Уставы кабул ителгән.

1998 елның 25 апрелендә, 2002 елның 20 ноябрендә, 2004 елның 24 ноябрендә һәм 2008 елның 12 ноябрендә төбәк Диния нәзарәтенең Уставы съездлар карарлары белән тулыландырылган.

## Эшчәнлек
Төбәк Диния нәзарәте үз эшчәнлеген мөселманнар съездында кабул ителгән Устав нигезендә Адыгея һәм Краснодар крае территориясендә Ислам динен төгәл тоту һәм киңрәк тарату максатында алып бара.

Устав нигезендә төбәк Диния нәзарәте түбәндәге чаралар үткәрә:
* Адыгея һәм Краснодар крае мәчетләрендә Ислам нигезләрен һәм гарәп телен укыту;
* Адыгея һәм Краснодар крае гражданнарын рухи-әхлакый тәрбияләү буенча уздырылучы төрле чараларда катнашу;
* Төбәк Диния нәзарәте Башкарма комитеты һәм шурасы эшләрен, шулай ук мөселманнар съездларын даими рәвештә үткәрү;
* Адыгея Республикасының һәм Краснодар краеның мөселманнар күпләп яши торган барлык торак пунктларында мөселманнар белән очрашулар уздыру;
* семинарлар, конференцияләр үткәрү һ. б.;
* Ислам әдәбиятын нәшер итү;
* төрле массакүләм мәгълүмат чараларында чыгыш ясау.
 
Хәзерге вакытта төбәк Диния нәзарәтенә 12 район һәм 3 шәһәр мөселман дини оешмасы, Адыгеяда 40 җәмгыять һәм Краснодар краенда 7 җәмгыять керә.

## Рәисләр
* 1991-1995 елларда – Мос Чениб
* 1995-1997 елларда – Сәет Хуако
* 1997-1998 елларда – Аслан Евтых
* 1998-2000 елларда – Әскарби Хачемасов
* 2000-2002 елларда – Әнвәр Шумафов
* 2002-2013 елларда – Нурби Емиж
* 2012 елның 24 ноябреннән – Әскарби Хаҗиби улы Карданов

## Басма органнар
Төбәк Диния нәзарәте айга бер мәртәбә «Свет» газетасын, шулай ук «Азан» һәм «Нур» телетапшырулары әзерләп чыгара.

Төбәк Диния нәзарәте тарафыннан  «Исламның сүнмәс уты», «Фәннәр призмасы аша Исламга караш» һ. б. китаплар нәшер ителгән .

## Сылтамалар
* Официальный сайт ДУМ РА и КК
*   «Нур» телетапшыруы. 2014 ел YouTube (*видео, 13:01, [[адыгэ теле]]ндә*)

## Моны да карагыз
* Майкоп җәмигъ мәчете
* Русиядә ислам
* Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге
* Дагстан мөфтияте

## Искәрмәләр


Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Кавказда ислам
Төркем:1991 елда нигезләнгән дини оешмалар
Торбәшләр

**Торбәшләр** (*үзатамалары* ), кайбер илләрдә **Мөселман македониялеләр**  () ― субэтнос, ислам динендәге македониялеләр. Алар македон телендә аралаша һәм XV – XVII гасырлдарда кабул иткән Ислам динен тота.

## Тарих

Ислам — Төньяк Македониянең XV гасырдан бирле традицион диннәренең берсе. Македония мөселманнары нигездә сөнни исламда. 2002 елгы җанисәп мәгълүматларына караганда, республикада 674 мең мөселман (ил халкының 33,3% ы) яши. Нигездә, албанлылар, шулай ук төрекләр, чегәннәр, славяннар (торбәшләр, гораннар, бошнаклар) ислам динендә.

## Урнашу
Торбәшләр Төньяк Македониянең көнбатыш районнарында: Река, Жупа һ. б. өлкәләрдә яши. Аларның бер өлеше төрекләштерүгә (*Дебора Жупасы һәм  районында*) яки албанлаштыруга  (* төньяк-көнбатышка таба*) дучар ителгән. Торбәшләр македон телендә сөйләшсәләр дә, аларның бер өлеше үзләрен албаннар яки төрекләр дип саный. Балкан халкының үзбилгеләнешенең үзенчәлеге булып, берәр конфессиягә бәйлелекнең приоритетлы булуы тора. Шуның нәтиҗәсендә, торбәшләрнең ныклы этник үзбилгеләнеше юк, 2002 елда уздырылган халык санын исәпкә алу мәгълүматлары да шуны күрсәтә: торбәшләрнең зур күпчелеге үзләрен, нигездә, мөселман динендәге македоннарга кертеп карый, бер өлеше үзләрен албаннар, төрекләр, бошнаклар һәм гади генә «мөселман», дип атаган.

Кайбер авторлар раслаганча, Албаниянең славян телле мөселманнары милләте буенча болгарлар булып тора.

Рус слависты Афанасий Селищев (1886―1942)  торбәшләр дип , Скопье һәм Полог төбәкләрендә яшәүче төрекләшкән болгарларны атыйлар, дип раслый.

## Сылтамалар
* Болгары-мусульмане Македонии (торбеши и помаки) — глава монографии Васила Кынчова (1900) 

## Моны да карагыз
* Төньяк Македониядә ислам
* Македониялеләр

## Искәрмәләр


Төркем:Славян халыклары
Төркем:Балкан халыклары
Төркем:Төньяк Македониядә ислам
Төркем:Македония халыклары