open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үзбәкстан мөселманнары идарәсе

**Үзбәкстан мөселманнары идарәсе** () ― Үзбәкстан мөселманнары белән идарә итүче үзәкләштерелгән дини оешма. СССР таркалганнан соң, Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте каршында эшләп килгән казыятлар аерылып чыга һәм элеккеге союздаш республикалар үзләренең бәйсез Диния нәзарәтләрен булдыра. 1991 елда Үзәк Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте Үзбәкстан мөселманнары идарәсе итеп үзгәртелә .

Үзбәкстан мөселманнары идарәсе каршында Имам Бохари исемендәге Ташкент ислам институты һәм ун махсус урта ислам уку йорты эшләп килә .

## Тарих

Идарә 1943 елның 20 октябрендә Ташкентта Урта Азия һәм Казакъстан мөселман руханилары һәм диндарлар вәкилләре корылтаенда оештырыла. Идарәнең төп резиденциясе Ташкентта  урнашкан. Шул ук бинада Үзбәкстан Республикасы Министрлар кабинеты каршындагы Дин эшләре комитеты урнашкан. 1992 елдан дини оешма «Мәварәәннәһер мөселманнары идарәсе» дип атала башлый. 1996 елдан идарә исеме хәзерге исемгә үзгәртелә. Идарә бәйсез оешма буларак эшли һәм дәүләткә турыдан-туры буйсынмый.

## Структура
Идарә Үзбәкстан мөселманнары арасында дини мәсьәләләр белән шөгыльләнә, фәтвалар чыгара, мәчет имамнарын билгели һәм мөселман руханилары әзерләүне (укытуны) оештыра. Матди яктан бу эшләр ил мөселманнары сәдакәләре, ярдәмче хуҗалыклардан кергән керемнәр һәм башка керем чыганаклары хисабына тәэмин ителә. Идарәнең җитәкче органы булып Югары совет тора, идарә рәисе мөфти (Баш мөфти) титулын йөртә.

Идарәдә хокук, халыкара мөнәсәбәтләр, мәгариф һәм һөнәри әзерлек, мәчетләр һәм фәтвалар бүлекләре бар. Мөселман руханиларын әзерләү белән  (1971 елда нигез салынган) , ун урта махсус ислам мәктәбе (мәдрәсә, икесе хатын-кызлар өчен) шөгыльләнә. «Мәварәәннәһер» нәшрияты дини әдәбият, дини календарьлар бастырып чыгара. Идарә чит илләрдәге күп кенә дини оешмалар белән элемтәдә тора. Ел саен 3,5-4 мең кеше катнашында хаҗ кылуны оештыра .
 
## Мөфтиләр
СССР территориясендәге теләсә кайсы Диния нәзарәтенә караганда да күбрәк мөселманны берләштергән Диния нәзарәтен мөфти җитәкләгән, аны Югары мөфти, яки Бөек мөфти дип зурлаганнар. Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәтен Бабахан нәселеннән булган мөфтиләр җитәкләгән:
* 1943―1957 елларда — Ишан Бабахан ибн Абдулмәҗидхан (1858—1957)
* 1957―1982 елларда — Зыяэтдинхан Бабахан (1908—1982)
* 1982―1989 елларда — Шәмсетдинхан Бабаханов (1937―2006)
* 1989―1991 елларда — Мөхәммәтсадыйк Мөхәммәтйосыф (1952―2015)
* 1993―1997 елларда — Мохтарҗан Абдуллаев
* 1997―2006 елларда — Габдерәшит Карый Бахромов
* 2006―2021 елларда — шәех Усманхон Алимов (1950―2021) 
* 2021 елдан — Нуретдин Халикназаров (1968 елгы) 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
*    Ўзбекистон мусулмонлари идораси 
## Моны да карагыз
* Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте
* Үзбәкстанда ислам
* Минар мәчете
Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:Үзбәкстанда ислам
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Үзбәкстан оешмалары
Иранда ут гыйбадәтханәләре исемлеге

**Ут гыйбадәтханәсе**, **Агиарий, Атәшкадәһ** (фарсы телендә: آتشکده), **Атәшгаһ** (фарсы телендә: آتشگاه) яки **Дар-э Меһр** (фарсы телендә:در مهر) ул Иранның (Фарсы иленең) борынгы дине Зәрдөштлек тарафдарларының табыну урыны. Зәрдөштлек динендә "ут (карагыз: *[[атар]]*), чиста су белән (карагыз: *[[абан]]*) ритуаль чисталыкның агентлары". "Пакьләнү церемонияләре өчен чиста, ак көл ритуаль тормышның нигезе буларак карала, алар аеруча йорт утына караган тиешле ритуаллар, чөнки гыйбадәтханә уты ул яңа изгелеккә күтәрелгән учак ут". Чөнки "кулында утын белән корбан биргән берәүгә ..., бәхет бирелә".

## Иранның ут гыйбадәтханәләре исемлеге

## Шулай ук карарга мөмкин

* Һиндстанда ут гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Библиография
* 
*

Төркем:Зәрдөштлек
Тариханәһ гыйбадәтханәсе

**Тариханәһ гыйбадәтханәсе** (фарсы телендә: پرستشگاه تاریخانه), шулай ук **Тариханә мәсҗеде** (фарсы телендә: مسجد تاریخانه) дип атала, ул Иранда, хәзерге көн Дамгһан шәһәренең көньяк чигендә урнашкан Сассанид чоры һәйкәле.
## Тарих
Бу гыйбадәтханә Исламга кадәр чорда Зәрдөштлек тарафдарлары табыну урыны булган һәм ут гыйбадәтханәсе булып кулланылган булган һәм аңа якынча 2300 ел.
Бу корылма Сассанид периоды вакытында башта Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе буларак кулланылган булган, шулай да Сассанид Империясе бөлүеннән соң 8-енче гасырда мәчеткә әвердерелгән булган. Һәйкәл, шулай итеп, Иранда иң борынгы мәсҗед буларак мәгълүм.
## Этимология
"Тариханә" фарсы телендә тарихи дигәнне аңлата.
## Архитектура һәм дизайн
Бу урын Исламга кадәр атәшпәрәстләрнең табыну урыны булган һәм ут яки ут гыйбадәтханәсе буларак кулланылган булган һәм аңа якынча 2300 ел.
Иранга һәм Комес төбәгенә Ислам килүенә кадәр бу шәһәрнең кешеләре урынны Зәрдөштлек диненең дини церемонияләренең ритуаль урыны буларак кулланганнар.
Төп план Сассанид архитектурасы өчен типик булган шактый түбән түгәрәк баганаларда корылган бераз очланган кирпеч аркалар тарафыннан тотылган мичкәсыман гөмбәзләр аркадалары тарафыннан уратылган шакмак сарай яныннан тора. Баганалар 3,5 метр биеклектә һәм диаметрда 2 метр диярлек.
Мәчеттән читтәрәк билгеле булмаган шакмак багана калдыклары бергә тора, мөгаен элеккеге төзелеш чоры өлеше һәм Сәлҗук периодыннан цилиндрик манара. Соңгысы борынгырак 9-ынчы гасыр манарасын алмаштырыр өчен 1026–1029 елда төзелгән булган һәм шаккатыргыч итеп алты бизәкләү зонасына бүленгән, һәрберсе аерым геометрик өлге белән кирпечтән ясалган. Манара диаметрда 4,2 метр; аның өске өлеше төшкән, әмма башта аның үлчәме 30 метрдан биек булганы бик тә ихтимал, мукарнас корбельләрендә тотылган галерея белән.

## Галерея

File:Tarikhane mosque Damghan-3.jpg
File:Tarikhaneh1, Damghan, Iran.jpg|Тариханә портикы
File:Damghan1.jpg
File:Tarikhaneh2, Damghan, Iran.jpg
File:Tarikhaneh, Damghan, Iran.jpg
File:Damghan6.jpg
File:Damghan3.jpg
File:Tarikhane mosque Damghan- 2.jpg
File:Tarikhaneh3, Damghan, Iran.jpg
File:Tarikhane mosque Damghan.jpg


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Wikimapia Entry
*Tarikhaneh Images
*http://www.tarikhaneh.com/damghan%20photos/tarikhi/tarikhaneh.htm 																																		Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Хатын-кыз — милләт анасы (конкурс)

**Хатын-кыз — милләт анасы** — 2014 елда Башкорт хатын-кызлары җәмгыяте рәисе урынбасары Гөлнур Колсарина инициативасы белән башланган проект. 2022 елдан Бөтенроссия форматына күчә.

## Тарихы
1917 елда Ырымбурда үткән I Бөтен башкорт корылтаенда (съезды)нда 17 яшьлек Рабига Кушаева Самар губернасының Пугачев (Николаевск) өязеннән делегат булып катнаша һәм башкорт хатын-кызларына ир-егетләр белән беррәттән ватандашлар һәм сәяси хокуклар бирелү таләбен куеп актив чыгыш ясый, аларны булдыру буенча ун пункттан торган ачык чаралар тәкъдим итә. Чыгышын ул: «Хатын-кыз — милләт анасы» дигән әһәмиятле юллар белән тәмамлый. Аның докладына яраклы, корылтай резолюциясенә тигез хокуклылык буенча пунктлар кертелә.

## Конкурсның максатлары һәм бурычлары
Хатын-кызларның җәмәгатьчелек эшчәнлеген берләштерү, аларның эшчәнлеген бәяләү, җәмгыятьтә гүзәл затның статусын күтәрү, башкорт һәм башка халыкларның гаилә, халык педагогикасы кыйммәтләрен яңару, гаиләләрне ныгытуга булышу, ана булуның, хатын-кызның көндәлек һәм иҗтимагый-сәяси хезмәтен тану.

## Номинацияләре

* «Хатын-кыз — ана» — күп балалы хатын кыз өчен
* «Хатын-кыз — лидер» — төрле оешма-предприятиеләрне җитәкләгән, тормышның башка өлкәләрендә әйдәүче булган хатын-кыз өчен
* «Хатын-кыз — галим» — фән белән шөгыльләнгән хатын-кызлар өчен
* «Хатын-кыз — педагог» — мәгариф өлкәсендә югары уңышларга ирешкәннәр өчен
* «Хатын-кыз — бизнес-леди» — эшкуар хатын-кызлар өчен
* «Хатын-кыз — оста» — үз эшенең остасы булган хатын-кызлар өчен
* «Хатын-кыз — ел өлгесе» — конкурс игълан иҗелгән елда ниндидер тармакта эшчәнлеге белән үрнәк булган хатын-кыз
* «Олы яшьтәге җәмгыятьче» — олы яшьтә булуына карамастан, җәмгыять эшендә актив катнашкан хатын-кызлар өчен
* «Яшь җәмгыять эшмәкәре» — яшь җәмәгатьче хатын-кызлар өчен
* «Мәдәнияттә хатын-кыз» — мәдәният өлкәсендә уңыш казанган хатын-кыз.

## «Хатын-кыз — милләт анасы» медале
Җәмгыять тормышында иң актив катнашучы хатын-кызлар Рабига Кушаева исемендәге «Хатын-кыз — милләт анасы» медале белән бүләкләнгән. Бүгенгә 100-дән артык гүзәл зат бүләкләнгән.

## Галерея

Файл:Женщина - мать нации. 2020 20.jpg|
Файл:Женщина - мать нации. 2020 01.jpg|
Файл:Женщина-мать нации 35.jpg|
Файл:Женщина - мать нации. 2020 14.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Хатын-кыз
Төркем:Бәйгеләр
Төркем:Башкортстан Сəʙитлар Берлеге Каһарманнары
Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте

**Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте** () ― Кыргызстанның идарә итүче үзәкләштерелгән ислам дини оешмасы. Штаб-фатиры ил башкаласы Бишкәк шәһәрендә урнашкан. Диния нәзарәте Кыргызстан  өлкәләрендәге мөселманнар белән казыятлар аша җитәкчелек итә: Бишкәк, Ош шәһәрләрендә, шулай ук илнең Ош, Эссек-Күл, Чуй, Баткән, Талас, Нарын, Җәлал-Абад өлкәләрендә казыятлар бар. Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе *Азирети Муфтий* (Югары мөфти) титулын  йөртә. 2012 елга мөфтият карамагында 2200 мәчет булган. Диния нәзарәте каршында Хәзрәти Гомәр исемендәге Кыргызстан Ислам университеты (*1991―1993 елларда* Хәзрәти Гомәр исемендәге Ислам  мәдрәсәсе) эшли . 

## Тарих

СССР таркалганнан соң, Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте каршында эшләп килгән казыятлар аерылып чыга һәм Урта Азиянең элекке союздаш республикалары үзләренең бәйсез Диния нәзарәтләрен булдыра. 1991 елның октябрендә Кыргызстан бәйсезлек алгач,  Үзәк Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте карамагындагы Кыргызстан ССР өчен җавап бирүче казыят Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте итеп үзгәртелә. Кыргызстан мөселманнарының 1нче съезды 1991 елда уза һәм Кимсанбай хаҗи Абдурахманов Азирети Муфтий (Югары мөфти) вазыйфасына сайлана.

## Мөфтиләр
# 1991―1996 елларда ― Кимсанбай хаҗи Абдурахманов (1940―2022)
# 1996―2000 елларда ― Молдо Абдусаттар Мажитов
# 2000―2002 елларда ― Кимсанбай хаҗи Абдурахманов (1940―2022)
# 2002―2010 елларда ― Мураталы хаҗи Жуманов (1973―2010)
# 2010―2012 елларда ― Чубак хаҗи Жалилов (1975―2020)
# 2012―2014 елларда ― Рахматулла хаҗи Эгембердиев
# 2014―2021 елларда ― Максатбек хаҗи Токтомушев
# 2021—2024 елларда ― Замир карый Ракиев (1978 елгы)
Кыргызстанның ислам руханилары илдәге сәяси чыгышларга һәрвакыт реакция белдерә.  сәбәпле мөфти , шулай ук аны алыштырган Абдышукур Нарматов вазифаларыннан китәргә мәҗбүр ителә. Абдышукур Нарматовны алыштырган С. Кулиев көч юлы белән рәислектән алып атыла: 2010 елның 6 июнендә Кыргызстан мөселманнарының Диния нәзарәте бинасына 15 кеше бәреп керә, алар мөфтидән отставкага китүен таләп итә. Аннан соң С. Кулиевны алып киткәннәр һәм ул мөфти вазифаларын башкаручы вазифасыннан китүе турында гариза язганчы җибәрмәгәннәр. Беренче тапкыр альтернатив нигездә  мөфти итеп сайлана.

## Структура

;Казыятлар
* Бишкәк – Самидин карый Атабаев (1973 елгы)  
* Ош шәһәре – Мурзакул Осмонов   
* Ош өлкәсе –  Сайдамир хаҗи Жейналиев 
* Эссек-Күл өлкәсе – Алмазбек хаҗи Сагындыков (1974 елгы) 
* Чуй өлкәсе – Русланбек хаҗи Жумагулов (1969 елгы)  
* Баткән өлкәсе –  Нуридин хаҗи Мамасабиров 
* Талас өлкәсе – Сулумбек хаҗи Узеналиев 
* Нарын өлкәсе – Эрик хаҗи  Молдокулов (1985 елгы)   
* Җәлал-Абад өлкәсе – Нематулла хаҗи Жээнбеков (1968 елгы) 

## Мәчетләр саны

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Кыргызстан Мусулмандарынын Дин Башкармалыгы 

## Моны да карагыз
* Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте
* Кыргызстанда ислам

Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:Кыргызстанда ислам
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Кыргызстан оешмалары
Сарв-э Абаркуһ

**Абаркуһ кипарисы** (фарсы телендә: سرو ابرکوه *Сарв-э Абаркуһ*), шулай ук **Зәрдөштлек Сарвы** дип атала, Иранның Йәзд провинциясендә Абаркуһта фарсы кипарисы (*[[Cupressus sempervirens]]*) агачы. Ул биеклеге 25 метр (82 фут 0 дюйм) һәм кәүсәсендә периметры 11,5 метр һәм ботаклары өстеннән 18 метр (59 фут 1 дюйм) булган Иранның Мәдәни Мирасы Оешмасы тарафыннан сакланган табигый милли (дәүләт) һәйкәле. Ул дүрт мең елдан артык дип фараз ителә һәм Азиядә яше буенча иң олы яки олылыгы буенча икенче мәхлукат булырга мөмкин.
Агачның төгәл яшен билгеләү авыр булган, әмма ул 4000-нән 5000 елга кадәр дип фараз ителә. Аның урнашуының алкышлы уңай табигый шартлар агачның озак торуының төп сәбәбе дип ышанылган булган.
Агач турында риваять бар, анда ул беренче мәртәбә Зәрдөшт тарафыннан үстерелгән булган дип әйтелә. Зәрдөшт тәгълиматларын Балхка таба Иран шәһәрендә дәгъва итү өчен киткән һәм Шаһ Виштаспаны очраткан дип әйтелә. Ул Абаркуһта туктаган һәм фараз ителгәнчә бу агачны үстергән.

## Галерея

Cypress of Abarqu - Bough - 1.JPG|
Cypress of Abarqu - Bough - 3.JPG|
Cypress of Abarqu - cones.jpg|


Cypress of Abarqu - Full view with two school girls in front of it.JPG|
Cypress of Abarqu - sign.JPG|


## Шулай ук карарга мөмкин
* Иң борынгы агачлар исемлеге
* Кашмар кипарисы

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Шәйхелислам

**Шәйхелислам**,  Шәех әл-Ислам ( ― дини кануннарны аңлатып бирүче, исламда баш кеше)  ― мөселман дәүләтләрендә Ислам мәсьәләләре буенча иң югары вазыйфаи затның титулы. Ул Ислам хокук белемен (фикһ) җентекләп белгән һәм элек аңлатылмаган очракларга карата дини нормаларны куллана алган әйдәп баручы дин әһелләренә бирелгән. Шулай ук шәйхелислам өммәт каршында мораль яктан абруйлы булырга тиеш.

Кайбер ислам җәмгыятьләрендә *шәйхелислам* титулы югары судья (югары казый) вазыйфасын билгеләгән.

## Тарих
Госман дәүләтендә *шәйхелислам* ― ислам руханилары башлыгының титулы, Истанбулның баш мөфтие. Ул солтанның баш вәзире дәрәҗәсендә исәпләнгән, солтанның иң мөһим фәрманнарына ризалыгын биргән. Госман империясендә шәйхелисламның *сөнни милләт* башлыгы булуын грек  *рум милләте* башлыгы булуы белән тиңләргә мөмкин.

Беренче тапкыр бу вазифа Мөхәммәд II тарафыннан 1453 елда, Константинопольне яулап алгач, кертелә .

Мостафа Кемаль Ататөрек инициативасы белән  чакырылганнан соң, 1920 елда, абруйлы шәйхелисламнар институты Дин эшләре буенча комитетка () урынын бирә.

1924 елда Төркия Республикасы хөкүмәте *шәйхелислам* титулын бетергән.

## Хәзерге заман

1980 елда  Кавказ арты мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе итеп билгеләнә һәм *шәйхелислам* титулын ала. 2003 елда Кавказ мөселманнарының XI съездында гомерлек шәйхелислам итеп сайлана .

1989 елның декабрендә Мәскәүдә мөфти Тәлгать Таҗетдинга *шәйхелислам* титулы бирелгән .

## Шәйхелисламнар исемлеге
* Борһанетдин әл-Мәргылани
* Гыйзетдин ибн Габдессәлам
* Зәкәрия әл-Әнсари
* Әбу Габдуллаһ әл-Куртуби
* Габдуллаһ әл-Әнсари
* Әбу Исхак әш-Ширази
* Ибн Һаҗәр әл-Хайтами
* Мөхеддин ән-Нәвәви
* Габделкәрим әл-Кушайри
* Таҗеддин әс-Сөбки
* Ибн Хәҗәр әл-Гаскаләни
* Әбу Бәкер әл-Бәйһаки
* Ибн Тәймия

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* Шәйхелислам. // Ислам. Белешмә―сүзлек (*төзүчесе* Заһид Шәфигый) ― К.: ТКН, 1990, 164нче бит. ISBN 5-298-00949-2 
*   Шейх-уль-ислам. // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Сылтамалар

* Presidency of Religious Affairs of the Republic of Turkey

## Шулай ук карагыз

* Шәех
* Шәйхелисламов

Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Дини титуллар
Төркем:Төркия титуллары
Шәйхелислам (мәгънәләр)

**[[Шәйхелислам]]** (*Шәех әл-Ислам, *) ― дини кануннарны аңлатып бирүче, исламда баш кеше.

## Шәхесләр
* Шәйхелислам Хәмиди — дин галиме, тәрҗемәче.
* Ислам Галләмов (Шәйхелислам Галләметдинов) — шагыйрь.
* Шәйхелислам Солтанов (1816 -1888) — 1842 елдан XI кантон башлыгы.
* Шәйхи Маннур (Шәйхелислам Фәрхулла улы Маннуров) — татар язучысы.

## Моны да карагыз
* Шәйхелисламов
Татар мифологиясе

[right|210px|thumb|<center>«Шүрәле» әсәренә [Тавил Хаҗиәхмәтов ясаган рәсем]]

**Татар мифологиясе** —  татарларның борынгы ыруглык җәмгыяте һәм урта гасырлар башында яшәгән чорында җиһан, табигать, кешелек дөньясы турындагы хыялый күзаллауларын чагылдырган мифлар, риваятьләр җыелмасы.

## Каһарманнары
Татар мифологиясе үз нигезендә мөселман мифологиясе өлеше булып тора.

Исламгача мифологик күренешләрдән түбән дөнья мифологиясенең кайбер образлары сакланып калган. Кайбер мифологик персонажлар татарлар составына кергән Идел буе җирле халыкларының борынгы традицияләре белән бәйле (мәсәлән, мари һәм удмурт мифологигиясе тәэсире зур). Борынгы төрки һәм фарсы мифологик күзаллаулары татар мифологиясендә начар чагылган. Татар һәм башкортларда түбән мифологиянең күп кенә персонажлары башка төрки халыкларның күпчелегенә билгеле түгел.

Татар мифологиясе каһарманнары урман ияләренә (Шүрәле), су ияләренә (су анасы, су бабасы, су кызы), йорт һәм абзар-кура ияләренә (йорт иясе, абзар иясе, бичура), явыз рухларга (Албасты һ.б.), явыз затларга (Юха, аждаһа, дию, Дию пәрие һ.б.) бүленә. Шулай ук, җир асты дөньясы иясе Әрклиг (Орхон-Енисей язма истәлекләрендә аның белән бергә үлем алласы Бүрт хан да искә алына) турында мифологик хикәятләр сакланган.

Татар халкының борынгы бабаларының Күк дөньясы аллалары, Җиһан һәм кешенең барлыкка килүе, беренче кешеләр турындагы күзаллаулары халык авыз иҗатында әкиятләр, дастаннар рәвешендә сакланган, кайбер әкиятләрдә кабиләләрнең хайваннардан барлыкка килүләре турында сөйләнә. Яз ма истәлекләрдә Баш (Югары) Алла – Тәңре турындагы күзаллаулары чагылыш тапкан. Себер татарлары фольклорында рухи башлангычны белдерүче Умай алиһә еш телгә алына.
Ислам динен кабул итү мөселманнар дине белән бәйле яңа мифология тууга китерә.

## Өйрәнү
Татар мифологиясе фән буларак XIX йөз ахырында – XX йөз башында барлыкка килә һәм К. Насыйри, Я.Д. Коблов, Н. Исәнбәт исемнәре белән бәйле. 1980 еллар ахырыннан чыганаклар һәм материаллар эзлеклерәк өйрәнелә башлый, махсус җыентыклар барлыкка килә, фәнни мәкаләләр басыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Насыйри К. Казан татарларының тормышында ислам дине йогынтысыннан тыш барлыкка килгән ышанулар һәм гореф-гадәтләр // Сайланма әсәрләр. Казан, 1975. Т. 2.
* *[[Фатих Урманче|Урманче Ф.]]* Татар мифлары: 2 кит. Казан, 1996–1999.
* Урманче Ф. Татар мифологиясе // Фәнни эзләнүләр юлында. Казан, 2000.
* Урманче Ф. Татар мифологиясе аңлатмалы сүзлеген төзүнең төп принциплары // Фольклор теле – шигърият теле. Казан, 2001.
* Урманче Ф. Борынгы миф һәм бүгенге шигырь. Казан, 2002.
* Коблов Я.Д. Мифология Казанских татар. Казань, 1910.
* Ахметьянов Р.Г. "Общая лексика духовной культуры народов Среднего Поволжья" — М.: Наука, 1981 (1521)  
* Каюм Насыри, Яков Коблов "Мифология казанских татар" — Казань: Смена, 2016 (1368)  
* Коблов Я.Д. "Мифология казанских татар" — Казань: Типо-литография Императорского университета, 1910 (990)  

Төркем:Татар мифологиясе
Адур Бурзен-Миһр

**Адур Бурзен-Миһр** (урта фарсы телендә) яки **Азар Барзин** (фарсы телендә: آذر برزین) Парфиядә урнашкан *[[Атәш Бәһрам]]* (иң югары дәрәҗә Зәрдөштлек ут гыйбадәтханәсе) булган. Сасанид чорында ул өч Бөек Утларның берсе булган һәм фемерлар катламы белән ассоциацияләнгән булган; башка икесе Парста каһиннәр катламы белән ассоциацияләнгән Адур Фарнбаг һәм Мидиядә сугышчылар катламы белән ассоциацияләнгән Адур Гушнасп булган. Аның нигезләве безнең эрага кадәр 5-енче гасыр ахыры яки 4-енче гасыр башы белән даталанырга мөмкин. *Адур* "Изге Ут" дигәнне аңлата һәм *Бурзен-Миһр* Парфия теле исеме, сүзгә сүз тәрҗемә иткәндә "бөек Миһр" һәм ул, мөгаен, нигезләүче гыйбадәтханәсенең исеме.
Бу ут *[[Бундахишн]]*да тасвирланган. Аның урнашуы Риванд Тавы буларак (Авеста телендә: *Raēvant*) буларак бирелгән, мөгаен, Хорасанда элек Реванд буларак билгеле районда Нишапур таулары өлешендә. Исемнең элементы якын урнашкан Борзинан май авылы исемендә сакланган. Башка идентификация Меһр Тавы, Меһр авылыннан биш мильдә Шаһруд-Сабзевар Шоссесында.
Ут *[[Шаһнамә]]*дә Меһр-Барзин (фарсы телендә:مهر برزین) буларак берничә мәртәбә искә алына, Меһр (фарсы телендә:مهر) һәм Барзин (фарсы телендә:برزین) һәм шулай ук ярсулы ярсулык өчен чагыштырма сүз буларак кулланыла.
Ут хәтта Аршакидларның егылуыннан соң да дини сәфәр кылуның төп үзәге булган дип уйланыла.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Кашмар кипарисы
* Аташгаһ кальгасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*M. Boyce, “ĀDUR BURZĒN-MIHR,” Encyclopædia Iranica, I/5, pp.&nbsp;472–473; an updated version is available online at http://www.iranicaonline.org/articles/adur-burzen-mihr-an-atas-bahram-see-atas-i (accessed on 28 February 2014).

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Иран атешгяхлары
Кашмар кипарисы

**Кашмар кипарисы** () ― Зәрдөштлек тарафдарлары өчен изге булган. Иран эпосы *[[Шаһнамә]]* буенча агач Зәрдөштнең Оҗмахтан алып килгән һәм Кашмәрбалхта Виштаспаның Зәрдөштлеккә әверелдерү хөрмәтенә үстергән ботактан үскән. Безнең эраның 861 елның 10 декабрендә Аббасид хәлифе әл-Мөтәвәккил агачны аударырга һәм Самаррадагы башкаласына китерергә әмер биргән, анда аның агачы яңа сарай өчен баганалар буларак кулланыласы иде. Әмма кипарис китереләсенә кадәр хәлиф төрки коллары тарафыннан үтерелгән булган. Сарай һәм аның спираль манарасы хәзерге көндә әле дә тора.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Адур Бурзен-Миһр
* Зәрдөштлек Сарвы
* Торшиз

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Аташгаһ кальгасы

**Аташгаһ кальгасы** (фарсы телендә: قلعه آتشگاه) Кашмәр шәһәрендә кальга һәм Кашмәрнең манзараларының берсе булып тора. Бу кальга Сасанид хөкүмәте тарафыннан төзелгән булган һәм борынгы заманнарда мәшһүр булган.

## Урнашуы
Кальганың урнашуы стратегик рәвештә кызык. Бу форт Иранның яулап алучыларга каршы ирешеп булмаулыгы һәм каршылыгы төшенчәләрендә Иранның борынгы фортларының иң мәшһүр булганы һәм олысы һәм Калейбарда Бабак Форты белән һәм Аламутта Аламут кальгасы белән җиңел көндәш булып тора. Бу кальга төзүчеләр аны урнаштырыр өчен киң кыр өйрәнүләрен башкарганын күрсәтә. Тулаем алганда, Аташгаһ кальгасы биек таш кыяда төзелгән һәм узарга авыр, аның өч ягы биек һәм куркыныч упкын булып тора. Бу кыя тирәли, упкыннардан соң бераз гына арадан соң, узып булмаслык һәм барып җитеп булмаслык фортификацияләр формасында башка таш кыяларның диварлары яңадан якынлашкан.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Аташгаһ Манмадэ-Мәгарәсе
* Сасанид Империясе
* Адур Бурзен-Миһр
## Искәрмәләр
Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Иран һәйкәлләре
Каршвар

Авестада җиде **каршвар** (*karšvrə* < Хәзерге фарсы телендә: *keshvar*), климат яки зона искә алына, алар дөнья картасын Галәм тавын чагылдыручы җиде катлы зиггуратка оештыра. Сүз *һафт кешвар* дип искә алына. Сүз шулай ук "регион", "дәүләт" яки "континент" буларак тәрҗемә ителгән булган. 	
Авеста каршварны берсе өстендә берсе куелган, артучы үлчәм белән концентрик түгәрәкләр дип тасвирлый. Алар сулар, таулар яки урманнар белән аерылган
#Ареһази,
#Саваһи,
#Фрададһафшу,
#Видадһафшу,
#Воурубарести, 
#Воуругарести,
#Хваниратха.	
Бу җиде төбәкнең барлыкка китерү хикәясе Бундаһишнда "яңгыр беренче мәртәбә җиргә төшкәндә" сөйләнелә. Кешелек каршвар Хваниратхада тора. Хваниратха "үзәк берәү" дип ышаныла һәм аның зурлыгы башкларның бөтенесенең бергә кадәр. Каршвар Хваниратха "Хара пигы" (Албурз) "Элбурз таулары тамырларыннан үскән" урында.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Җиде диңгез
*Җиде климат
*Джамбудвипа, Һинду мифологиясендә эквивалент кыйтгалар

## Билгеләмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Сибгатуллина

**Сибгатуллина** ― фамилия.
* Алсу Сибгатуллина (1993), М. Фәйзи исемендәге Ырынбур (2015-2016) һәм Әлмәт (2016 елдан) драма театрлары артисты. 
* Әлфинә Сибгатуллина (1962), филология фәннәре докторы (2000), профессор (2002).
* Рабига Сибгатуллина (1948), җырчы, Татарстанның халык артисты.
* Резеда Сибгатуллина (*[[:ru:Сибгатуллина, Резеда Раисовна|ru]]*, 1997), биатлон буенча Россия чемпионы (2020), Россия спорт мастеры.
----
* Сибгатуллин
* Сибәгатуллин

Төркем:Фамилияләр
Пушпанджали

**Пушпанджали** (Санскрит телендә:पुष्पाञ्जलि, сүзгә сүз тәрҗемә иткәндә *чәчәк тулы төрелгән килеш учлар*) ул Һинд дине Илаһларына чәчәк тәкъдимнәре.
Пушпанджали Бһаратанатьям тамашасында беренче бию. Ул бию Ходае Натараджаны, гуруны, музыкантларны һәм аудиторияне сәламләү.

Ул 2 сүздән ясалган. 
Пушпа - чәчәк
Анджали - ихтирам күрсәтү өчен төрелгән килеш учлар.

Биюче догаларны Илаһлар Тримуртисына, Алиһәләргә, ашта дикпалакларга һәм галимнәргә биюдә тәкъдим итәр өчен чәчәкләрне тота.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Кускус

**Кускус** (&#x200E;) — бодай ярмасы. Шул ук исемдәге Мәгъриб яки Бербер чыгышлы ашамлык нигезе булып тора.

Тарихи кускусны тарыдан пешергәннәр. Хәзерге вакытта манный ярмадан ясалган кускус аеруча киң таралган. Тышкы яктан түгәрәк дөгегә охшаган, ярма диаметры 1–2 мм.

## Таралу
Кускус XIII гасырдан язма чыганаклар буенча билгеле. Мәгърибта (Әлҗәзаирда, Туниста, Ливиядә һәм Марокконың төньягында) төп азык-төлек продуктларының берсе. Африканың башка өлешләрендә, Франциядә, Сицилиянең Трапани провинциясендә (фрегола), Израильдә һәм Якын Көнчыгышның кайбер төбәкләрендә азрак таралган.

1940 һәм 1950 елларда Мәгъриб илләреннән яһүдләрне репатриацияләгәннән соң, Израильдә кускус аналогы — «птитим» () тарала.

## Кускус ярма буларак
Кускус ярмасы вак манный ярмадан, күпкә сирәгрәк башка кыяклылардан җитештерелә. Манный ярмасына су сибелә, килеп чыккан массадан ярмалар формалаштырыла, аларга аннары коры манный яки он сибәләр һәм илиләр. Иләк аша үтә торган артык кечкенә ярмалар яңадан манный белән сибелә.

Гадәттәгечә, кускусны хатын-кызлар әзерләгән, тик кускус әзерләү бик авыр процесс булганга, хәзер кускусны җитештерү механикалаштырылган.
Файл:Couscous-01.jpg|Кускус ярмасы
Файл:Femme semoule couscous.jpg|Кускус әзерләү
Файл:Couscous 001.JPG|Кускус әзерләү
Файл:مقفول فوق زحافة للطبخ، لمطة، تونس ماي 2013.jpg|Кускусоварка (пароварка төре)


## Кускус ашамлык буларак
«Кускус» дип аталган ашамлык гадәттәгечә парда әзерләнә һәм томалап пешерелгән ит һәм (яки) томалап пешерелгән яшелчә белән бергә бирелә. Таралган төрләр:

* Кускус ит белән (нигездә сарык һәм бәрән) Урта диңгез ярыннан ераграк киң таралган.
* Мәгърибның яр буе өлкәләрендә һәм Джерба ​​утравында кускус балык һәм диңгез азык-төлекләре белән пешерелә.
* Яшелчәләр белән вегетариан кускус еш очрый. Йөзем, киптерелгән җимешләр, чикләвекләр белән ясалган кускус месфуф дип атала.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* *Похлёбкин В. В.* Кус-кус // Кулинарный словарь. — М.: Издательство «Э», 2015. — С. 176. — 456 с. — 4000 экз. — .

## Сылтамалар

* Булгур, кускус, маш һәм ясмык белән нәрсә пешереп була? *«[[«Ватаным Татарстан» газетасы|Ватаным Татарстан]]»*

Төркем:Милли ризыклар
Уенчыклар хикәясе

**Уенчыклар хикәясе** () ― Pixar Animation Studios киностудиясе тарафыннан Walt Disney Pictures компаниясе белән берлектә төшерелгән америка анимацион фильмы. Бу компьютерда тулысынча эшләнгән өч үлчәмле беренче тулы метражлы фильм һәм «Оскар»га «Иң яхшы оригиналь сценарий» өчен номинацияләнгән беренче мультипликацион фильм (1995). 

Америка кино институты аны америка киносы тарихында (99нчы урында) иң яхшы фильмнар исемлегенә керткән. 

Мультфильм Америка прокатына 1995 елның 22 ноябрендә чыга һәм күрсәтү вакытында 191 миллион доллардан артык акча җыйган. Җыемнар бөтен дөнья буенча  373 500 000 доллар тәшкил иткән. 

Соңрак әлеге мультфильм мотивлары буенча шул ук исемдәге ПК уеннары: Sega Mega Drive, Super Nintendo һәм Nintendo Game Boy, Кытайда NES өчен пират версиясе чыгарылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:МультфильмнарТөркем:Инглиз телендәге фильмнар
Татарча Telegram каналлары исемлеге

Бу биттә Telegram белдергечендә татар телендә эшләүче канал һәм төркемнәр исемлеге тупланыла.
 Викимедиа җәмгыятенең татар телле катнашучылары төркеме

Проект 2022 елның июнь аенда Татар порталлары берлеге һәм Web-millәt исемле татарча Telegram төркемнәрендәге аралашу аркасында башлатылган.

## А
* Адымнар-Чаллы: 
* Азатлык радиосы: 
* Актаныш. «Бүләк» аланы каналы: 
* Актаныш Медиа: 
* Актаныш-информ: 
* “Акчарлак” газетасы: 
* Альметьевский театр, Әлмәт театры, Almet theater: 
* Айзирәк Гәрәева-Акчура: Иҗатым тавышы: 

## Ә
* Әдәби марафон: 
* Әдип Байгыш: 
* Әйдә.Online: 
* Әйдә. Казандагы татар чаралары: 
* Әниләр һәм бәбиләр: 

## Б
* Бавырсак.Казан: 
* Бакча.Яшелчә-җимеш яратучылар берлеге: 
* Бакчачы Рәмзия: 
* Без галәмгә очабыз: 
* Безнең мирас: 

## В
* «Ватаным Татарстан» газетасы: 
* Вәгазьләр һәм хөтбәләр: 

## Г
* Габдулла Тукайның Казандагы әдәби музее: 
* Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры: 
* Гыйлем (проект): 
* Гаяз Исхакый:
* Габдулла Кариев исемендәге Казан татар дәүләт яшь тамашачы театры https://t.me/teatrkarieva
https://t.me/gayaz_isxaki

## Д

## Е

## Ж

## Җ

## З
* Заман сулышы.Лениногорск: 

## И
* Интертат.tatar: 
* «Ирек мәйданы» газетасы: 
* Истанбул мәктүпләре: 

## Й
*Йөз ел элек: 

## К
* Казан нуры мәчете буендагы Шамиль мәдрәсәсе укыту методикасы: 
* Карамасар китапханәсе: 
* Китапханә. Татар һәм башкорт телендә китаплар: 
* Козгын. Ленар Мифтахныкы: 

## Л

## М
* Марат Кәбиров сайты: 
* Матбугат.ру: 
* Матурлык янәшәдә: 
* «Мәйдан» журналы: 
* Милли мигъмарият: 
* Монда булган монда калсын: 

## Н
* Нур: 

## О
* ОК, Гумирова. Римма Гомәрова каналы: 

## Ө

## П
* Питер.Татар: 

## Р

## С
* Саба дулкыннары: 
* Саба таңнары: 
* Сабантуй (журнал): 
* Салават (артист): 
* Сәламәт калеб.Ислам: 
* Сәламәтлек.Казан: 
* Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернат: 
* Сөембикә (журнал): 
* Сөрле йөрәк: 
* Скайтат.Татарча өйрәнү: 

## Т
* Татар әдәбияты тарихы музее һәм Шәриф Камалның мемориаль фатиры (Татар китабы йорты): 
* Татар әсәрләре: 
* Татар китапханәсе: 
* Татар музыкаль телевидениесе: 
* Татар радиосы: 
* Татар телендә онытылган һәм яңа сүзләр: 
* Татар түгәрәкләре: 
* Татар-информ.tatar: 
* Татарлар йөгерә: 
* Татарский с собой: 
* Татарстан Республикасының Милли китапханәсе: 
* Татарча аудио-әсәрләр: 
* Татарча Википедиядән хәбәрләр.Фәрһад Фәткуллин: 
* Татарча китаплар: 
* Татарча меломан: 
* Татарча музыка.Чын: 
* Татарча сөйләш: 
* Татлыкай.Римма Бикмөхәммәтова: 
*
* Татарча онлайн кинотеатр: 
* Татар акчасы музее:

## У
* Умарта. Татарский язык (курсы):

* Урбантатар.Чаллы: 

## Ү

## Ф
* Фән сөйли: 

## Х
* «Хезмәт».Балтач районы: 

## Һ

## Ц

## Ч
* Чаллы дәүләт татар драма театры: 
* Чуашстанның Комсомол районы Тукай авылы мәхәлләсе: 

## Ш
* «Шәһри Казан» газетасы: 
* «Шәһри Чаллы» газетасы: 

## Ы

## Э

## Ю

## Я
* Ялкын (журнал): 
* Ямьле музыка: 

## Шулай ук карагыз
* Татнет
* Татнет сәхифәләре исемлеге
* Википедия:Эзтабар
* Википедия:Проект:Бәйлелек

## Искәрмәләр



Төркем:Татар интернеты
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Белдергечләр
Токио дәүләт музее

**Токио дәүләт музее** (япон телендә:東京国立博物館, транскрипциясе: То:кё: кокурицу хакубуцукан) — Япониянең иң борынгы һәм иң зур музее. Токио каласының Уэно паркы биләмәсендә урнашкан. Якынча 100 мең квадрат метр мәйданда биш корпус урнашкан: Төп, Көнчыгыш, Церемониаль, Хэйсэй һәм Хорю-дзи гыйбадәтханәләр хәзинәләре. Дәүләт музее мәһабәт мәдәни үзәк булып тора.

## Музей корпуслары

 — Дәүләт музееның төп күргәзмә галереясы, 1938 елда ачылган. Архитекторы — Дзюн Ватанабэ.
Монда сынлы һәм кулланма сәнгать әсәрләре, тарихи һәм этнографик материаллар, япон мәдәниятенең үсеш юлларын күзәтергә мөмкинлек биргән һәм аның хас үзенчәлекләре турында мәгълүмат биргән япон мәдәни кыйммәтләре тупланган.

. 1909 елда ачылган. Архитекторы — Такума Катаяма. Церемониаль корпус бүгенге көндә музей чикләрендә мәгърифәтчелек үзәге буларак файдаланыла, аның бинасы Мэйдзи дәверенең (1867—1912) көнбатыш стилендә күренекле архитектура үрнәге булып тора. Анда төрле гыйльми җәмгыятьләр эшли, семинарлар уздырыла.

. 1968 елда ачылган. Архитекторы — Ёсиро Танигути. Көнчыгыш корпусында сынлы һәм кулланма сәнгать әсәрләре, шулай ук, Япониядән тыш, Көнчыгыш төбәгенең бөтен илләренән археологик табылдыклар куелган, анда һәр ил мәдәниятенең үзенчәлекләре белән танышырга һәм Япония белән мәдәни бәйләнешләрне күзәтергә мөмкин.

 һәм . 1999 елда ачылганнар.

## Музейның барлыкка килү тарихы
Барысы да 1872 елда Токионың Юсима-сэйдо гыйбадәтханәсенең Тайсэйдэн бинасында узган күргәзмәдән башлана, алар арасында — император гаиләсенең шәхси әйберләреннән башлап сарайның хәзинәсеннән һәм борынгы җиһазларыннан алып, илнең табигый байлыкларын, аның флорасын һәм фаунасын күрсәткән экспозицияләр һәм табигый азык-төлек өлгеләренә кадәр төрле мәдәни мирас үрнәкләре була. Күргәзмә зур уңыш казанган, анда тулаем алганда йөз илле меңләп кеше катнаша. Күргәзмә ил тормышында дәүләт абруйны күтәрү күзлегеннән генә түгел, башкалар өчен дә әһәмиятле вакыйгага әверелгән. Ул илнең табигатен, аның тарихын яңача, гомумиләштереп күрергә мөмкинлек биргән, уникаль табигать байлыкларын яклау, бөтен кешелекнең байлыгы булып торган мәдәни йолаларны һәм мирасны саклау кирәклеге турында мәсьәлә куйган. Күргәзмәне әзерләү һәм үткәрү өчөн махсус учреждение оештырыла, аны Мәдәният һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы музей дип атыйлар. Ул Токио Дәүләт музееның өлгесенә әверелгән дә инде.

## Тупланма
Әлеге вакытта Токио Дәүләт музее тупланмасында йөз егерме мең чамасы саклау берәмлеге исәпләнә. Алар арасында сынлы сәнгать, каллиграфия, скульптура кебек төрле сәнгать әсәрләреннән тыш, металлдан изделиеләр, корал, хәрби киемнәр, керамика, лак изделиеләре, тукымалар, архитектура үрнәкләре макетлары гына түгел, археологик табылдыклар, тарихи һәм этнографик материал, бик күп тематик басмалар һәм фотоматериаллар да бар.

## Сылтамалар
* Музей сайты
* 
Төркем:Токио дәүләт музее
Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Япония музейлары
Төркем:Токио биналары һәм корылмалары
Татарча Telegram каналлары рейтингы

Бу биттә Telegram белдергечендә татар телендә эшләүче канал һәм төркемнәрдә язылучы/катнашучылары саннары буенча статистик  рейтингы алып барыла.

Сул баганадагы сан рейтингта бүгенге көндә ничә канал/төркем катнашуын белү өчен генә кулланыла. Баганаларга басып, аларны үсү/кимү буенча сортлап була.

## Җәдвәл

## Шулай ук карагыз
* Татарча Telegram каналлары исемлеге
* Татнет
* Татнет сәхифәләре рейтингы

## Искәрмәләр



Төркем:Татар интернеты
Төркем:Рейтинглар
Төркем:Белдергечләр
Xälwä

’’ ’Xal’va’ ’’ - Könçığış tatlılığı qaramel’ massasınnan kübek belän qamçıla häm jañğaq, borçaq, orlıq maylı orlıqlar] könbağış, qunjut), maynıñ massa öleşe kim digändä 25%. Xalva şulay uq ​​şikärneñ başqa törläre dip atala qonditer rizıqları.

## Искәрмәләр

Төркем:Ашамлыклар
Төркем:Көнчыгыш тәм-томнары
Нәкъше-Рәҗәб

**Нәкъше-Рәҗәб** (*Naqš-e Rajab*) — Персеполистан 3,5 км төньякта Нәкъше-Рөстәмнән берничә йөз метрда Истахр шәһәреннән көнбатышта урнашкан археологик зона . Административ рәвештә Фарс провинциясенең Марвдашт шәһрестанына керә, Марвдашт шәһреннән ерак түгел. Ике зона да ЮНЕСКО Бөтендөнья Мирасы объектлары статусы алуга кандидатлар булып тора.
Нәкъше-Рәҗәб Сасанидлар эпохасы таш кыялары белән мәшһүр.

## Ташк кыя барельефы
* «Ардашир I таҗ киюе» (III гасыр башы)
* «Шапур I таҗ киюе» (241 ел)
* «Шапур I гаиләсе һәм сарай яны кешеләр белән» (III гасыр уртасы).
* Шапур I һәм уллары (Ормизд I , Бахрам I) вакытында (III гасыр ахыры) мәшһүр Зәрдөштлек диненең баш каһине «Картир портреты».

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Нәкъше-Рәҗәбнең туристик тасвирламасы

Төркем:Зәрдөштлек
Кальга дохтар

**Кальга Дохтар** яки **Гһале Дохтар** яки **Дохтар Кальгасы** яки **Деж Дохтар** (фарсы телендә:دژ دختر, "**Кыз Кальгасы**"), Ардашир I тарафыннан хәзерге көндә Иранның Фарс останында б.э. 209 елда төзелгән кальга. Ул Фирузабад-Кавар юлы янында тау авышлыгында урнашкан.

## Исем
Кальганың исеме ул Анахита Алиһәсенә багышланганына ишарә итә, аңа "Кыз" төшенчәсе карый. Исфаһанны һәм Керманны парфяннардан яулап алганнан соң, Ардашир Пирузабадта кальга янында *Гур* шәһәрен (янә) төзеп аны башкаласы иткән.  Парфия патшасын Ардаван V-не (Артабанус V-не) б.э. 224 елында бөек сугышта җиңгәннән соң, ул Деж Дохтар корылмасы янында Ардашир Сараен төзегән. Ардаширның дәү әтисе "Дарий шәһәре"ндә якындагы Дарбгирд гыйбадәтханәсендә Анахита Алиһәсенең мәшһүр каһине булган.

## Урнашуы
Кальга елгага һәм Фарс останыннан көньякка таба юлга карый торган югары таш кыяда төзелгән. Кальгага керү зур, турыпочмаклы манара эчендә биек капка юлы аша. Эчтә, киң баскыч юлы һәр якта сукыр ниша һәм көнчыгыш очта ике зур таяну урыны белән турыпочмаклы залга илтә. Бу тотып торылган баскыч юллары көнчыгыш очында айван һәм һәр ягында сукыр тәрәзә белән 14 x 23 м зур турыпочмаклы бүлмәгә өскә илтә.
## Спецификация
Ул фараз ителгәнчә аркалы гөмбәз түбәле булган. Моннан тыш өченче катка һәм һәр почмакта гөмбәзле түбәне тота торган ¼ әйләнә сквинч белән зур турыпочмаклы бүлмәгә баскычлар бар. Моны һәр яктан бик калын диварлар тотып торган, мөгаен аның тигез торышын имин итәр өчен һәм гөмбәзгә көньяк якта спираль баскыч аша ирешергә мөмкин булган.
Фортификацияләнгән сарайда Сасанид сараеның һәм граждан архитектурасының күп кабатланучы хасиятләре бар: озын заллар, аркалар, гөмбәзләр, батырылган тәрәзәләр һәм баскычлар. Корылма шомартмыйча формаланган таштан һәм эремәдән тигез таралган, әмма өслекләр мөгаен каты гипс яки стукко капланышы белән тәмамланган булган, бу бизәү яки сурәт белән бизәлгән булырга мөмкин булган шома һәм элегант кыяфәт биргән.

1800 еллык кальга соңгы гасыр дәвамында башлангыч биеклегенең дүрт тирәсе метрын югалткан һәм белгечләр әгәр дә аны көчәйтер өчен кичекмәстән чаралар күрелмәсә кальга тиздән җимерелер дип кисәтә.

## Галерея

File:Qaleh Dokhtar 1 by Hadi Karimi.jpg|Кальганың ерактан күренеше
File:Dokhtar castle, Firuzabad- by Hadi Karimi.jpg|Кальганың ерак күренеше
File:Dokhtar Palace2.jpg|Сарай
File:Dokhtar Palace1.jpg|Сарай
File:Bishabour - Daughter castle - panoramio.jpg|Кальганың күренеше
File:Ghaledokhtar Firuzabad Fars.jpg|Кальганың күренеше
File:269 قلعه دختر فیروزاباد فارس.jpg|Кальганың күренеше
File:Ghale Dokhtar Bishapour 1.jpg|Кальганың күренеше
File:Fars, Ghale dokhtar (فارس، قلعه دختر) - panoramio (3).jpg|Кальга өстән
File:Fars, Ghale dokhtar (فارس، قلعه دختر) - panoramio (1).jpg|Төп пулат
File:Qaledochtar.jpg|Төп пулат
File:Fars, Ghale dokhtar (فارس، قلعه دختر) - panoramio (2).jpg|Төп пулат


## Шулай ук карарга мөмкин
*List of Iranian castles
*:en:Iranian architecture
*:en:Sassanid
*:en:History of Persian domes

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Төркем:Зәрдөштлек
Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәте

*[[Украина мөселманнарының Диния нәзарәте]] белән бутамагыз*

**Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәте** () ― Украина мөселманнарының дини  җәмгыятьләре берлеге, дин тоту һәм ислам тәгълиматын вәгазьләү өчен шартлар тудыру өчен булдырылган. 2008 елның 11 сентябрендә Украинаның милләтләр һәм диннәр эшләре буенча Дәүләт комитеты тарафыннан теркәлгән . 2018 елга Украинаның 18 регионынннан 30 дан артык мөселман җәмгыятен берләштергән .

## Мөфтиләр
* 2009 елның 25 гыйнварыннан Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәте мөфтие ― шәех Сәет Исмәгыйлев (1978 елгы, әтисе Казан татары, әнисе Пенза татары) .
* 2022 елның ноябреннән ― Мурат Сөләйманов, кырымтатар гаиләсендә туган, Йәмән шәригать университетын тәмамлаган (2013), Львов һәм Галичина имамы (2015), мөфти урынбасары (2016).

## Тарих
 
Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәтен булдыру башлангычы белән Украинаның ун төбәге: Киев, Донецк, Запорожье, Одесса, Акмәсҗит, Черновцы, Винница, Полтава, Харьков һәм Стаханов (Луганск өлкәсе) бәйсез мөселман җәмгыятьләре чыга.

Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәтенең югары органы ― мөселманнарның гомуми җыены. Анда мөфти һәм 7 кешедән (6 имам һәм мөфти) торучы идарә (имамнар шурасы) сайлана, мөфти һәм идарә 2 елга сайлана. «Умма» Диния нәзарәтенең төп максаты ― мөселман җәмгыятьләре эшчәнлеген координацияләү һәм сөнни Ислам динен тоту өчен кирәкле шартлар булдыру; шулай ук мәдәни һәм тарихи ислам кыйммәтләрен һәм гореф-гадәтләрен торгызу, дини уку йортларында укытуны оештыру, нәшрият эшчәнлеге һәм башкалар. 

## Структура

«Умма» Диния нәзарәте сөнни мәзһәбе исламын тотучы барлык җәмгыятьләр һәм мөселманнарның дини идарәләре белән диалог һәм хезмәттәшлекне җайга салырга омтыла. Украинаның 17 регионында: Киев шәһәре һәм өлкәсе, Донецк, Житомир,  Запорожье, Львов, Одесса, Сумы, Черновцы,  Черкассы, Винница, Полтава, Харьков, Луганск, Днепр, Кырым Автономияле Җөмһүрияте мөселман җәмгыятьләре эшчәнлеген координацияләгән. 2018 елда Украинаның 18 регионына караган 30 мөселман җәмгыятен берләштергән .

Күпчелек мөселман җәмгыятьләре әһелләрен этник украиннар тәшкил итә, әмма нәзарәтнең максаты булып Украинадагы бөтен мөселман җәмгыятьләре белән эш итү тора. Украина мөселманнарының «Умма» Диния нәзарәте идарәсе рәисе ― Олег Гузик, мөфти ― шәех Сәет Исмәгыйлев. 

Нәзарәтнең үзенең басма органы — «Умма» дини-агарту газетасы бар. 

Нәзарәт имамнары, күпчелек, Ливан, Йәмән һәм Иордания ислам университетларында белем ала.

2016 елның 5 декабрендә «Умма» Диния нәзарәте Украина мөселманнары хартиясенә кул куйган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*    Официальный сайт

## Моны да карагыз
* Украинада ислам

Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:Украинада ислам
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Украина оешмалары
Таки-Кисра

**Таки-Кисра** (гарәп телендә: إيوان كسرى) — Тигр елгасы буенда Ктесифонның шәһәр янында Аспанбарда Сасанидларның шаһ сараеның хәрабәләре. Безнең эраның якынча 3-енче - 6-ынчы гасыры белән даталана. Оригиналь атама ике сүздән тора — «Айван» һәм «Хосрәү».

Патша резиденциясенең төзелеше 540 елда Хосрәү I Ануширванның Византия белән сугышы вакытында башланган..

Сарайның үзәгендә 27 метр биеклектә һәм нигезләре арасында 23 метр ара белән гөмбәзле зал (айван) урнашкан булган. 20-дән артык ут гыйбадәтханәләре сакланып калган, алар гөмбәзле квадрат бүлмәләр булып тора. Элек бина стеналары штукатурка белән капланган булган, аңа рәсем ясалган булган..

1888 елда су ташкыны белән резиденциянең өчтән бер өлеше җимерелгән булган.

## Галерея

Tagkasra.jpg|Капитан Харт рәсеме, 1824 ел.
Ctesiphon-ruin 1864.jpg|1864 ел фотосы.
Stamp Iraq 1923 3a.jpg|1923 елда Марджори Мейнард тарафыннан барлыкка китерелгән Гыйрак почта маркасы
Ctesiphon, Iraq, 1932.jpg|1932 ел фотосы
طاق كسرى، العراق.jpg|1950 ел фотосы
Arch of Ctesiphon assessment DVIDS221914.jpg|2009 ел фотографиясе: Гыйрак рәсмиләре һәм Америка хәрбиләре булган корылманың ремонты буенча планнар турында әңгәмә алып баралар
Ctesiphon 01.jpg|2016 елдан фото
Národní muzeum Íránu.jpg|Архитектурасы Таки-Кисрадан илһамланган Иран дәүләт музее

## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Төркем:Гыйракның археология объектлары
Төркем:Сасанилар архитектурасы
Мөфәссир

**Мөфәссир** ( ― «тәфсирче») — Коръәнгә, аның аять-сүрәләренә аңлатма бирүче белгеч, тәфсирче.

;Мөфәссиргә таләпләр:

Коръәнне җентекләп аңлатканда, тәфсирчедән билгеле бер фәнни һәм теоретик әзерлек таләп ителә, шул сәбәпле мөфәссир эше катлаулы эш исәпләнә. Традицион Исламда мөфәссиргә түбәндәге таләпләр куела:
# Гарәп телен камил белү;
# Теге яки бу аятьнең иңдерелү тарихын белү;
# Мөхәммәд пәйгамбәрнең тәрҗемәи хәлен яхшы белү;
# Аналитик фикерләү сәләтенә ия булу;
# Җәмгыятьнең барлыҡ социаль проблемаларын белү.

;Беренче билгеле мөфәссирләр:
* Габдуллаһ ибне Мәсгъуд (653 елда вафат)
* Габдуллаһ ибне Габбас (687 елда вафат). Мөхәммәд пәйгамбәрнең туганнан туган энесе, Мәккәдә беренче булып Коръән тәфсире буенча мәктәпкә нигез салган ..
* Үбәй ибн Кәб (649 елда вафат)
* Зәйт ибн Сабит (615―665)
* Әбу Муса әл-Әшари (602―661/673?)
* Габдуллаһ ибн әз-Зөбәер (692 елда вафат)

Төрек илаһиятчысы  (1876―1960) язган тәфсир «Рисалә-и Нур» дигән исем йөртә, ул 50 телгә тәрҗемә ителә, дөньяның күп кенә илләрендә басыла. Бу китаплар дошманлыкның һәм көчләүнең барлык рәвешләрен кире кага, Китап әһелләрен Аллаһсызлыкка һәм хәзерге дөньяның бозыклыгына каршы көрәштә мөселманнар белән берләшергә өнди. .

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* *Али-заде А. А.*   Муфассир // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 573. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)

Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Коръән
Кавказ арты мөселман дини идарәләре

*[[Кавказ мөселманнары идарәcе]] белән бутамагыз*

**Кавказ арты  сөнни һәм шигый мөселманнарының дини идарәләре** () ― Россия империясендә Кавказ арты мөселманнарының югары дини оешмалары.

## Тарих
1872 елның 5 апрелендә Россия императоры Александр II тарафыннан оештырылган. Император «Кавказ арты сөнни мөселманнарының дини идарәсе турында нигезләмә» һәм «Кавказ арты шигый мөселманнарының дини идарәсе турында нигезләмә»не имзалаган .

Сөнни мөселманнарның югары дини башлыгы ― мөфти, шигый мөселманнарның югары дини башлыгы ― шәйхелислам. Аларны вазифаларына Кавказның гражданлык эшләре бүлеге башлыгы тәкъдиме белән император үзе билгеләгән.
* *Моны да карагыз: *'Тифлис мәчете**'
1873 елның 2 гыйнварында Тифлиста тантаналы рәвештә Кваказ арты сөнни мөселманнарының дини идарәсе һәм Кавказ арты шигый мөселманнарының дини  идарәсе ачыла. Тифлистә ике мәчет — сөнни һәм шигый мәчете эшләгән. Кавказ арты (*сөнни*) мөселманнары дини идарәсе Сурб-Саркис урамындагы 45нче йортта, Кавказ арты (*шигый*) Диния нәзарәте Суд урамындагы 12нче йортта урнашкан булган.

Әлеге дини оешмаларның  юрисдикциясе Бакы, Елизаветполь (үзәге Елизаветполь, хәзерге Гәнҗә), Тифлис, Ирәван (үзәге Ирәван, Ереван) губерналары мөселманнарына кагылган.

## Искәрмәләр


## Әдәбият
* *Павел Густерин*. Мусульманское духовенство по законодательству Российской империи. — Саарбрюккен: LAP LAMBERT Academic Publishing, 2014. — 80 с. — ISBN 978-3-659-57965-3.

## Сылтамалар
* ''Ганич А.'' «ПОУЧЕНИЕ» ЗАКАВКАЗСКОГО МУФТИЯ И ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ЗАКАВКАЗСКОГО МУСУЛЬМАНСКОГО ДУХОВНОГО ПРАВЛЕНИЯ СУННИТСКОГО УЧЕНИЯ 

## Моны да карагыз
* Ырынбур мөселман диния нәзарәте
* Таврида мөселман Диния нәзарәте

Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:1872 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Кавказда ислам
Төркем:Россия империясендә ислам
Төркем:Россия ислам оешмалары
Төркем:Кавказ тарихы
Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте

*[[Кавказ мөселманнары идарәcе]] белән бутамагыз*

**Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте** () ― СССР территориясендә урнашкан дүрт төбәк мөфтиятенең 1944―1990 елларда Төньяк Кавказда гамәлдә булган бер мөфтияте.

### Нигезләү
 
Бөек Ватан сугышының беренче иң авыр ике елында совет җәмгыятендә кыйммәтләрне яңадан бәяләү була, дингә мөнәсәбәт үзгәрә башлый (*либеральләшә*). Сугышчан атеизм сәясәте дини түземлелек белән алышына. 1944 елда Төньяк Кавказда мөфти җитәкчелегендә үзәге Буйнакскида булган Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте барлыкка килә. Бу вакытта кайбер мәчетләр яңадан ачыла.

1944 елдан СССР территориясендә мөселманнарның дини эшләре белән идарә итүне бер-берсенә бәйсез 4 Диния нәзарәте: Урта Азия һәм Казакъстан мөселманнары Диния нәзарәте (Ташкент), Кавказ арты мөселманнарының Диния нәзарәте (Баку), Төньяк Кавказ мөселманнары Диния нәзарәте (Буйнакск), СССРның Европа өлеше һәм Себер мөселманнары Диния нәзарәте (Уфа) башкарган .

Төньяк Кавказ мөселманнары Диния нәзарәте дини җәмгыятьләрне теркәү, мәчет имамнарын раслау һәм урнаштыру, төрле дини мәсьәләләр буенча карарлар (фәтва) чыгару белән шөгыльләнә.

1989 елның маенда Диния нәзарәте башлыгы мөфти Мәхмүд Геккиев отставкага киткән. Бу отставка Төньяк Кавказ мөселманнары Диния нәзарәтеның таркалуына һәм Төньяк Кавказ республикаларында аерым дини идарәләр барлыкка килүгә китергән.

## Мөфтиләр
* 1944—1950 елларда ― Хири Гебеков
* 1950—1975 елларда ― Магомед Курбанов 
* 1975—1978 елларда ― Хапиз Омаров 
* 1978—1989 елларда ― Мәхмүд Геккиев 
* 1989 елда ― Магомедмухтар Бабатов

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Кавказ мөселманнары идарәcе
* Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге

Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:1944 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:Кавказда ислам
Төркем:СССРда ислам
Сәрвестан сарае

**Сәрвестан сарае** (Фарсы телендә: کاخ ساسانی سروستان) — Иранның Фарс останында Сәрвестан шәһәреннән көнчыгышта Сасанидлар эпохасының архитектур һәйкәле. V гасырда шаһиншаһ Бәһрам V хөкеме дәверендә төзелгән булган.
Өлешчә Фирүзабад сараена охшаган корылма максаты турында төрле фаразлар әйтелгән булган - наместник сарае, сунарчылар сыйлары урыны, атәшпәрәст гыйбадәтханәсе. Сарайдан төньякта борынгы вакытта кечерәк үлчәмле тагын бер бина калыккан булган. Бина планында турыпочмаклы (36,4 x 41,75 м.), биналар асимметрик рәвештә урнашкан, дүрт айван эчке сарай янын хасил итә.
Сарай яны дәүләт сагына 1956 елда куелган булган, әмма һөнәри осталыкка әз ия янә төзекләндерү маташулары аның халәте яхшыруына ярдәм итмәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Иран һәйкәлләре
Төркем:Сасанилар архитектурасы