open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гравитацион компрессия

**Гравитацион компрессия** - ул гравитация объектның массасына тәэсир итеп, аны компрессияли, зурлыгын киметә һәм объектның тыгызлыгын арттыра торган күренеш.
 

Планетаның яки йолдызның үзәгендә гравитацион компрессия Кельвин-Һельмһольц механизмы буенча җылылык ясый. Бу Юпитерның аның гравитацион компрессия нәтиҗәсендә ничек җылылык нурландырырга дәвам итүен аңлатучы механизм.

Гравитацион компрессияга карый торган иң киң таралганы - ул йолдызлар эволюциясе. Кояш һәм башка төп-чират йолдызлар молекуляр болытның башлангыч гравитацион коллапсы нәтиҗәсендә барлыкка килә. Материалның массасы җитәрлек икәнен фараз итеп, гравитацион компрессия төшнең зурлыгын киметә, водород кушылуы башлана алганчы температурасын арттыра. Бу Водородтан-Гелийга кадәр кушылу реакциясе эчкә таба юнәлгән гравитацион басымны баланслый торган энергияне чыгара һәм йолдыз миллионнарча елларга стабиль булып кала. Водород беткән диярлек калганчы башка гравитацион компрессия булмый, һәм кушылу реакциясенең термаль басымы кими. Кояш тормышының ахырында гравитацион компрессия аны ак кәрләгә әверелдерәчәк.

Шкаланың башка ахырында массив йолдызлар. Бу йолдызлар ягулыгын бик тиз яндырып, тормышларын супер-яңа итеп бетерәләр, шуннан соң булган гравитацион компрессия я нейтрон йолдызны, яки кара тишекне барлыкка китерәчәк (калдыклардан).

Планеталар һәм айлар өчен тигез-авырлык компрессия басым градиенты тарафыннан балансланганда ирешелә. Бу гравитациягә күрә. Бу басым градиенты гравитацион компрессия кими торган ноктада материалның көченә каршы юнәлештә.

## Искәрмәләр


Төркем:Астрофизика
Төркем:Астрономия
Бхашкара тәгәрмәче

**Бхашкара тәгәрмәче** 1150 елда Һиндстан математигы Бхашкара II тарафыннан уйлап чыгарылган булган, бу аның гипотетик даими хәрәкәт машинасын ясап каравы булган. Тәгәрмәч бөгелгән яки авышлы инәләрдән торган, алар өлешчә терекөмеш белән тутырылган булган. Хәрәкәтләгәндә, терекөмеш инәнең бер ягыннан икенче ягына ага торган булган, шулай итеп, тәгәрмәч, даими динамик тигез-авырлык хәлендә хәрәкәтләнә торган булган.

## Искәрмәләр
Габделәхәт Бәкерев

**Габделәхәт Бәкерев** (,  — , ) — геолог-нифетче, геология-минералогия фәннәре докторы (1950), профессор (1952), ҮзССРның, РСФСРның, ТөркССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1964, 1968, 1969),  Ленин (1960), СССР ФАнең Губкин ис. (1971, 1977) премияләре иясе. 1931-1939 елларда СССР баш геология идарәсеендә, геология-җитештерү бүлеге мөдире (1935 елдан). 1940-1953 елларда СССР нифет сәнәгате министрлыгында: Мәскәү геология трестының нифет һәм газ эзләү экседицияләре башлыгы (1940-1947), Бөтенсоюз геология разведкасы фәнни-тикшеренүү институты директоры урынбасары (1947-1949), геология идарәсе башлыгы урынбасары (1949-1953). 1953-1956 елларда Нифет сәнәгате академиясенең нифет-газ геологиясе кафедрасы мөдире. 1956-1986 елларда Губкин ис. Мәскәү нифет-газ институтында, 1960-1978 елларда кафедра мөдире, бер үк вакытта СССР Дәүләт планының дәүләт эксперт комиссиясе рәисе (1984-1985).
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
NYLAC санаклары

**NYLAC санаклары** NYLAC санак ширкәте тарафыннан ясалган теләсә нинди санакка карый.

## Ширкәт һәм атама
NYLAC санак ширкәте Zilog Z-80 микропроцессорына нигезләнгән санакны ясаган. Ул Де Мойн, Айовада Rex санагыннан килеп чыккан.  Nylac Гэри Мартин тарафыннан нигезләнгән булган, гәрчә ул "Now You've Looked At Computers"-дан килеп чыккан. Чынлыкта ширкәт исеме ике сүздән килеп чыккан Nyla (Гэри хатынының исеме) һәм Univac иртә санак.

## Конструкциясе һәм техник спецификациясе
Ана платасы Z-80 микропроцессорыннан торган, ул 4mhz ешлыгында эшләгән, 0xF800 адреслы 8257/8275 хәтерле видеоконтроллердан, һәм керү-чыгу өчен 8251 бер-бер артлы контроллерыннан торган.  Алты S-100 шиналы интерфейс булган, шуларның берсе 5&nbsp;дюймлы диск контроллер картасы белән тулган булган.

Корпуста 13" катод-нурланыш трубкасы дисплее, туклану чыганагы, ике 5​ 1⁄4дюймлы дискета приводы булган (соңрак юрамаларда ике башлы приводлар кулланылган). Җитештерү ахырына NYLAC-лар 5 Мегабайтлы 5​ 1⁄4 дюймлы каты дисклар дискета приводларының берсен алыштырган.

Nylac Санагы CP/M Операцион системасын кулланган.

## Искәрмәләр
Рәиф Бәкерев

**Рәиф Бәкерев** (,  — , ) — хәрби төзүче, техник фәннәр докторы (1969), профессор (1970), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1987). 1949 елдан Куйбышев ис. Хәрби мөһәндисләр академиясендә: инженерлык конструкцияләр кафедрасы мөдире (1970-1988). 1988-2014 елларда Мәскәү коммуналь хуҗалык һәм төзелеш институтында тимер-бетон констркуцияләр кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Санау тактасы

**Санау тактасы** - абакның алдан килүчесе, һәм исәпләү җайланмасының иң иртә мәгълүм формасы (бармакларны һәм башка бик гади ысулларны исәпкә алмаганда). Санау такталары таштан яки агачтан ясалган булган һәм санау тактада бусинкалар, вак ташлар һ.б. ярдәмендә башкарылган. Конструкцияләрендә кулланган материаллар озак чыдый торган булмаганга күрә күп такталар сакланмаган.

Иң борынгы мәгълүм санау тактасы Салами Таблицасы (*безнең эрага кадәр* якынча 300 ел) Греция утравы Саламида 1899 елда табылган булган.  Аның белән Вавилонлылар безнең эрага кадәр 300 елда кулланганнар дип фараз ителә һәм ул күбрәк исәпләү җайланмасы түгел, ә уен тактасы булган. Ул мәрмәрдән, якынча 150 x 75 x 4.5 см һәм Афиннарда Эпиграфик Музейда.  Анда кисеп ясалган Грек хәрефләре һәм параллель уемнар бар.

Алман математигы Адам Риес санау такталарын *Rechenbuch auf Linien und Ziphren in allerlei Handthierung / geschäfften und Kaufmanschafft*-да тасвирлаган. *[[Wolf Hall]]* романында, Һилари Мантел Томас Кромвелльның 16-ынчы гасыр Англиядә санау тактасын куллануын искә ала.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Абак
* Калькулятор

Төркем:Математик әсбаплар
Тел инженериясе

**Тел инженериясе** табигый тел эшкәртү системаларын җигә, аның бәясе һәм эш нәтиҗәсе үлчәрлек һәм алдан әйтә алырлык булырга тиеш. Ул табигый тел процесславыннан һәм исәпләү лингвистикасыннан аерым белем өлкәсе. Тел инженериясенең күптән түгел юнәлеше ул машина эшкәртә алырлык тел бирелгән мәгълүматларын барлыкка китерү, архивта тоту, эшкәртү һәм катару өчен Semantic Web технологияләрен куллану.

## Искәрмәләр
Laser 50

**Laser 50** - 1984 елда чыгарылган BASIC программалау теле белән эшли торган белем бирү максатлы  портатив санак.

## Спецификацияләр
Laser 50-дә Zilog Z80 үзәк эшкәрткеч җайланмасы кулланылган, ул 3.5 MHz такт ешлыгында эшләгән,  RAM хәтере 2 kB-тан 18 kB-ка кадәр булган, ROM хәтере 12 kB булган, һәм 80x7 нокталы LCD экраны булган.
Закир Хәбипов

**Хәбипов Закир Зәки улы** (1924) — Ормышлы, Лениногорск районы, ТАССР, ике Дан ордены кавалеры, өлкән разведчик.

## Тәрҗемәи хәле
Хәбипов Закир Зәки улы 1924 елда Шөгер районы Ормышлы авылында крестьян гаиләсендә беренче бала булып дөньяга килә. Авыл мәктәбендә белем ала. 18 яше тулгач, 1942 елда сугышка алына. Украина фронтына эләгә. Разведчик булып хезмәт итә.

1944 елның апрель аенда Закир Хәбипов Румыния өчен барган каты сугышларда катнаша. Яссы шәһәрен азат иткәндә, дошман танклары һәм пехотасына каршы сугыша.  Ике танк юк ителә, дошман атакасы туктатыла. Бейчений авылы тирәсендә дошман танклары күзәтү пунктына килеп җитүләренә карамастан, ул батарея утына дөрес юнәлеш бирүдән туктамый. Нәтиҗәдә, дошманның бер танкы һәм 2 взвод пехотасы юк ителә. 1944 елның 14 июлендә СССР Югары Советы Президиумы Указы нигезендә Закир Хәбипов өченче дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елның 15 апрелендә Чехословакиянең Трош  авылы янында барган сугышларда дошманның ату нокталарын дөрес билгели, безнең гаскәрләргә алга барырга юл ачуда катнаша. 21нче апрельдә Троппау шәһәре районында Хәбипов Закир пехота белән хәрәкәт итеп, җиде немец солдатын юк итә һәм икесен әсирлеккә ала. Күрсәткән батырлыклары өчен ул икенче дәрәҗә Дан орденына лаек була.

1947  елда туган авылына  әйләнеп кайта. Авылдашлары  тарафыннан авыл советы рәисе итеп сайлана. Авыл мәдәниятен үстерүдә актив катнаша: агачтан курчаклар кисеп, спектакльләр куя. 1948 елда Тукмак авылы кызы белән гаилә кора. 1949 елда кызы Гөлия дөньяга килә. Шул ук елда гаиләсе белән төзелә генә башлаган Әлмәт шәһәренә күченә. Закир Зәки улы Хәбипов Әлмәт шәһәренең интернат- мәктәбендә хезмәт укытучысы булып эшли башлый.  Тәрбиягә авыр бирелүче балаларга хезмәт дәресләре укыта,  аларны зур тормышка әзерли. Лаеклы ялга интернат- мәктәптән чыга.  Умартачылык белән шөгыльләнә .

Закир Зәки улы Хәбипов 1997 елның 23 мартында вафат була, Әлмәттә җирләнә.

Әлмәт шәһәре военкоматы чыганаклары буенча ул өч Дан ордены белән бүләкләнгән, әмма бу бүгенге көнгә кадәр расланмаган.

## Бүләкләре
1. II дәрәҗә Дан ордены

2. III дәрәҗә Дан ордены

3. II дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Чыганаклар

* Хәтер китабы

## Сылтамалар

* Министерство обороны Российской Федерации. Общероссийский электронный банк документов «Подвиг народа в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» открыт
Сваминараян Хәрәкәте

**Сваминараяна Хәрәкәте** — Һиндстанда XIX гасыр башында Сахаджананда Свами тарафыннан нигезләнгән вайшнав Һинд дине хәрәкәте. Сваминараяна Хәрәкәтенең хасияте булып аның нигезләүчесе Сахаджананда Свамига Нараяна аватарына буларак (Сваминараяна Бхагаванга) табыну тора. Хәрәктнең иң күп тарафдарлары Һиндстанда, АКШ-да һәм Бөекбританиядә.
Сатсангилар дип аталган тарафдарлар Сваминараян тарафыннан алга сөрелгән нигез кагыйдәләргә буйсыначак дип көтелә. Оешма Ведик һәм пуритик Һинд диненә нигезләнгән.

## Шулай ук карагыз
* Сахаджананда Свами
* BAPS Шри Сваминараян Мандир, Найроби
* BAPS Шри Сваминараян Мандир, Хьюстон
* Шри Сваминараян Мандир, Брайтон
* Шри Сваминараян Мандир, Дауни
* Шри Сваминараян Мандир, Нью-Джерси (Колониа)
* Шри Сваминараян Мандир, Олдхэм
* Шри Сваминараян Гыйбадәтханәсе, Дһолера
* Шри Сваминараян Мандир (Көнчыгыш Лондон)
* Шри Сваминараяна Мандир, Найроби (EASS Гыйбадәтханәсе)
* Шри Сваминараян Мандир, Окленд
* Шри Сваминараян Мандир, Титһал
* Шри Сваминараян Гыйбадәтханәсе, Чикаго, Иллиноис
* BAPS Шри Сваминараян Мандир Торонто
* Шри Сваминараян Мандир, Болтон
* Сваминараян Мандир, Вадтал
* Акшардһам
* Сваминараян Джаянти

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шри Сваминараян мандир в Лондоне

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вайшнавизм
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Сарасватичалана

**Сарасватичалана** (дев. सरस्वतीचालन, IAST: sarasvatīcālana – "Сарасвати стимуляциясе") – кундалини күтәрү техникасы. Беренче мәртәбә "Горакша-шатака" текстында очрый..

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
1 нче гимназия (Әлмәт)

**Риза Фәхреддин исемендәге 1 нче гимназия** — Әлмәт шәһәрендә урнашкан белем бирү оешмасы.

## Тарих
Гимназия үзенең эшчәнлеген 1991 нче елның 1 нче сентябрендә нефть регионының иң беренче инновацион милли белем бирү оешмаларының берсе буларак башлап җибәрде. Аның беренче директоры – Шакиров Ядкәр Габдулла улы. Мәктәпнең биш еллыгы уңаеннан “Татнефть” оешмасы 1996 нчы елның 1 нче сентябренә аңа Ленин урамы 124 нче йортта урнашкан, 700 укучыны сыйдыра алган зур яңа бина бүләк итте. Бүгенге көндә гимназия шушы адрес буенча урнашкан. 

Гимназиягә Риза Фәхреддин исеме 1996 нчы елның ноябрь аенда Мәгариф Министрлыгы рөхсәтеннән бирелде. Ә 1999 нчы елның 17 нче гыйнварында, Риза Фәхреддиннең 140 яшьлек юбилее уңаеннан гимназиядә аңа багышланган музей ачылды.

## Бүгенге көн
Гимназиядә 1037 укучы белем ала, аларны 58 укытучы укыта. Мәктәптә ике телле белем бирү алып барыла (татар һәм рус телләре). Аның директоры – Валиуллина Фирүзә Җәвит кызы. Гимназия кысаларында музыка мәктәбе, “Ялкын” бию ансамбле һәм башлангыч сыйныф укучылары өчен “Тамчыкай” лагере эшләп килә.

Гимназиядә түбәндәгеләр бар:

* 53 белем бирү кабинеты
* Музыка, рәсем ясау белән шөгыльләнү өчен махсус кабинетлар
* Китапханә һәм уку залы
* Фктлар һәм хореография заллары
* Лицензияләнгән медицина кабинеты (шул исәптән стоматология бүлмәсе дә)
* Кызлар һәм малайлар өчен хезмәт белән шөгыльләнер өчен 2 махсус остаханә
* 2 спорт залы,спорт мәйданчыклары,400 м йөгерү юлы булган стадион
* Йөзү бассейны
* Музей
* Һәрбер кабинетта да компьютерлар һәм презентация карау әчен махсус җиһазлар

21 нче гасырда Риза Фәхреддин исемендәге 1 нче гимназиянең төп миссиясе – рухи-мәдәни традицияләргә, халык педагогикасына нигезләнеп, милли үзаң тәрбияләү, зыялы татар шәхесләрен үстерү.

## Күзаллау
Гимназия – милли-мәдәни белем бирү җирлеге буларак шәхесне төрле яклап иҗади үстерүче этнопедагогика һәм тәрбия үзәге.

## Кыйммәтләр

* Гомер
* Сәламәтлек
* Хөрмәт
* Мәгърифәт
* Мәдәният
* Җаваплылык
* Рухи байлык
* Хезмәттәшлек
* Гаилә
* Милли үзаң

## Традицияләре
Риза Фәхреддин исемендәге 1 нче гимназия, башка белем бирү оешмаларыннан аермалы буларак, төпле белем бирүне генә күз алдында тотмый. Аның беренче макстаы – милли тәрбия бирү. Шуның өчен аның үзенә генә хас традицияләре бар: “Сөембикә” бәйгесе, ”Кәләпүшле малай”, ”Татар кызы бәйгеләре”, Нәүрүз бәйрәмен каршы алу, карга боткасы, Әлифба бәйрәме, Багышлау һәм башкалар.

## Сылтамалар

* https://edu.tatar.ru/almet/gymnazia1 
* https://vk.com/almettatgimn

Төркем:Татар гимназияләре
Төркем:Әлмәт
Төркем:Татар телле мәктәпләр
Нада (тавышы)

**На́да** (, ) — Йогада бер яктан Анахатада прананың булуы нәтиҗәсе, ә икенче яктан (акаша, пространство) эфир стихиясенең чагылышы булган эчке тавышны, нечкә тавыш вибрациясе төшенчәсе.

## Космогоник мәгънәсе
Нада, Бинду һәм Кала (вакыт) "Галәм орлыгы" - Брахман махабиндусының өч аспекты булып торалар.. Бу аспектта Нада Шива (аң) һәм Шакти (энергия) кушылуы нәтиҗәсе булып тора  һәм нечкә чагылмаган тавышның бик нечкә вибрацияләре булып тора, ул Галәмнең бер-бер артлы нечкә һәм тупас элементларының сәбәбе булып тора — мәсьәлән, эфир, һава, ут, су, җир.

## Шулай ук карагыз
* Ом (мантрасы)
* Надабинду-упанишада

## Искәрмәләр

## Литература
* Авалон, Артур.  Глава 12. Нада — первый момент творения // Принципы тантрической космогонии. Гирлянда букв: Речь, созидающая вселенную / Пер. с англ. Д. Устьянцева, ред. А. Орлов. — М.: Амрита-Русь/Шечен, 2007. — 368 с. — С. 141—153.

Төркем:Йога
Төркем:Һинд дине
Бию шаукымы (1518 ел)

**1518 елгы бию шаукымы**, шулай ук **бию чумасы** ()   —  Страсбургта (ул вакытта  Изге Рим Империясенең бер өлеше) 1518 елның июлендә күзәтелгән туктаусыз «йогышлы» бию шаукымы. Шәһәр урамнарында 400 гә якын кеше  ялсыз берничә көн рәттән биегәннәр. Бу вакыт эчендә аларның күбесе йөрәк өянәгеннән, инсульт яки физик хәлсезлектән  вафат булганнар.

## Вакыйгалар барышы
Бию шаукымы  1518 елның июлендә   Троффеа (Troffea) фамилияле хатынның   Страсбург урамына чыгып биюеннән башланып китә.  Бу якынча дүрт-алты көн дәвам итә. Атна дәвамында аңа тагын 34 кеше кушыла , ә бер ай эчендә инде 400 гә якын кеше, күбесенчә хатын-кызлар була. Аларның күбесе йөрәк өянәгеннән, инсульттан яки хәлсезләнеп үлгән. Бер раслаудан беленгәнчә, аерым вакыт аралыгында бу чумадан бер көндә 15 кә кадәр кеше вафат булган. Бу вакыйганы шулай ук төрле тарихи документлар, шул исәптән  табиб язмалары, җирле хроника һәм шәһәр советы документлары да раслый.

Ситуациянең начарлануыннан борчылган югары катлам  вәкилләре бу мәсьәләне чишү юлларын эзли башлыйлар. Җирле табиблар  астрологик һәм гайре табигый сәбәпләрне  кире кагалар, һәм чума ул "кайнар кан"лылыктан  килеп чыккан авыру дип игълан итәләр. Шуңа да карамастан, җирле хакимият вәкилләре шундый карарга киләләр: әгәр авыруларга тәүлек әйләнәсе биергә мөмкинлек бирсәң, алар чирдән терелергә мөмкин. Шәһәрдә ике бию залы ачыла һәм агач сәхнә төзелә. Шунда ук чума белән зарарланганнарны өзлексез биетү өчен музыкантлар чакыртыла. Кабул ителгән чаралар гына вәзгыятьне яхшырта алмавы ачыклангач,   җирле хакимият киресенчә шәһәрдә төрле комарлы уеннарны, фәхишәлек, музыка һәм биюләрне тыя.  Шулай ук авыручылар белән төрле дини йолалар үткәрелә. Берничә атнадан эпидемия кими.  Күпчелек  авыруларга үз гәүдәләрен контрольдә тотуны торгызу насыйп була.

## Теорияләр
Бу вакыйганы аңлатуның бер заманча  теориясе булып, төрле бөртеклеләрне зарарлаучы арыш анасы  психоактив ашамлыклар белән агулану тора. Арыш анасындагы алкалоидлар химик төзелеше буенча ЛСД наркотик матдәгә якын, ул иң баштан нәкъ шулардан синтезланган булган да. Кайбер гипотезалар нигезендә,  арыш анасы башка тарихи аномалияләр сәбәпчесе булып та тора, шул исәптән Салем җен карчыклары процессында да. Урта гасырларда шул ук төбәктә  бию чумасының җиде очрагы билгеле.

## Шулай ук кара

* " Танганьикта көлке эпидемиясе

## Искәрмәләр


Төркем:1518 ел
Пунья

**Пу́нья** ( «савап», «алкыш», «яхшылык») — "Ригведа"дан чыккан Һинд динендә һәм Буддачылыкта төшенчә. Реинкарнация аша киләсе тормышларга күчә торган яхшы гамәлләр аша ирешелгән һәм җыела торган саваплы эшләр. Пунья кешенең рухи үсешенә ярдәм итә һәм аңа мокшага таба хәрәкәтләнергә ярдәм итә. Пуньяга бик күп төрле яхшы гамәлләр эшләп ирешергә була. Пуньяны үзеңнең үлгән якыннарга тапшырырга була (мәсьәлән, шитро практикасында). Аның белән шулай ук туганнар, укытучылар, Ходайлар белән уртаклашырга була. Пуньяны җыю киләсе тормышта яхшы сәламәтлек, байлык, акыл, рухи практикалар белән мавыгуны алып килә. Пуньяның капма-каршысы булып (папа) тора (гөнаһ), алар шәхеснең кармасын начарайталар һәм сансара әйләнүендә киләсе гәүләндерешләрдә кире нәтиҗәләргә китерә.

## Шулай ук карагыз
* Карма

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Куныр урта мәктәбе

**Куныр урта мәктәбе** — Татарстан Республикасы Балтач районы Куныр авылында урнашкан урта белем бирү учреждениесе (мәктәп).

## Тарих
Куныр урта мәктәбенең тарихы 1919 елда авылда ачылган беренче баскыч совет мәктәбенә тоташа.

Россия Федерациясенең Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының муниципаль бюджет гомуми белем учреждениесе “Куныр урта гомуми белем мәктәбе” . 1980 – 1981 нче уку елының 1 нче сентябрендә эшли башлый.

1980 нче елның 1 нче сентябрендә ачыла. 291 укучы, 37 мөгаллим була. Мәктәп бинасында 17 уку кабинеты, 1 спорт залы, китапханә, медицина кабинеты, остаханә, ашханә бар.

1980-1998: директор Рәшитов Фәрит Фатыйх улы, урынбасарлары - уку эшләре буенча: Дәүләтшина Сөнәния Яхъя кызы, Зәкиева Фәимә Фәсхетдин кызы; тәрбия эшләре буенча Садыйкова Равия Мөбәрәкша кызы, Галиев Вагызь Галимулла улы.

1998 нче елдан: директор Галиев Вагыйзь Галимулла улы, урынбасарлары – уку эшләре буенча: Зәкиева Фәимә Фәсхетдин кызы, Закирова Гөлшат Габделбәр кызы; тәрбия эшләре буенча Галиев Вагызь Галимулла улы, Газимҗанов Тәбрис Габделхак улы, Михайлова Светлана Валентиновна

## Уку-укыту эшчәнлеге

* Электрон журнал һәм көндәлекләр ярдәмендә алып барыла.
* Һәр укытучыга ноутбук бүленеп бирелгән, уку кабинетлары интерактив такталар, мультимедия проекторы, дистанцион җайланмалар белән җиһазландырылган.

## Бүгенге тормышы

### Бәйгеләрдә катнашу
* IT-Чемпион 2018

### Иҗтимагый тормыш
* Укучыларның үзидарә советы үз министрлыкларын булдырып, мәктәп тормышын җанландыра.
* Җирле халыкка концертлар күрсәтүдә катнаша

### Түгәрәкләр
* Техник модельләштерү
* өстәл теннисы
* нәфис гимнастика
* волейбол
* футбол
* туризм
* җиңел атлетика
* музыка
* театр
* хореография
* сынлы сәнгать

### Фәнни эш
* Мәктәп укучылары 2015 елгы Муса Җәлил исемендәге III республика фәнни-гамәли конференциясендә җинүчеләре дип билгеләнде.

## Искәрмәләр

Төркем:Балтач районы мәктәпләре
Төркем:Әлифба буенча мәктәпләр
Намасмарана

**Намасма́рана** — Һинд динендә һаман Ходай исемен кабатлау ритуалы. Ходай исеме Илаһның үзеннән дә ким булмаган көчкә ия дип санала һәм ул Брахман - дөнья җанына карый, аның белән шәхси җан Дживатман кушылырга тели. Ходай исемен кабатлау медитациягә бәйле, ул акылда гына кабатлау яки ачык булырга да мөмкин. Намасмарананың төп нәтиҗәсе булып бөтен гөнаһлардан һәм теләкләрдән арыну һәм ышанучының тәмам азат ителүе тора, ул исем иясе белән бер була.

## Шулай ук карагыз
* Джапа
* Киртан

## Сылтамалар
* Намасмарана, или техника памятования имени в учении Шри Сатья Саи

Төркем:Һинд дине
Этери Тутберидзе

**Этери Тутберидзе** (, ,  — , ) — танылган тренер. Алинә Заһитованың тренеры.
## Укучылары
;Әлеге 
*  Морис Квителашвили (2009–ә.в.)
*  Алексей Ерохов (2011–ә.в.)
Габдулла Тукай һәйкәле

**Габдулла Тукай һәйкәле** () ― бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) хөрмәтенә куелган истәлек.
## [[Татарстан]]да
## Казан
* Габдулла Тукай һәйкәле — 1956 елда Театр урамында ачылган һәйкәл.
* Габдулла Тукай һәйкәле — 1958 елда Пушкин урамында ачылган һәйкәл.
## Түбән Кама
* Габдулла Тукай һәйкәле — 1991 елда Тукай урамында ачылган һәйкәл.
* Габдулла Тукай һәйкәле — 1992 елда Актүбә урамында ачылган һәйкәл.
## Яр Чаллы
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2011 елда ачылган һәйкәл.
## Әлмәт
* Габдулла Тукай һәйкәле — 1967 елда ачылган һәйкәл.
## Тукай районы
* Габдулла Тукай бюсты — Иске Дөреш авылында куелган бюст.
* Габдулла Тукай һәйкәле — 2022 елда Яңа бистәдә ачылган һәйкәл.

## Мөслим районы
* Габдулла Тукай бюсты ― 2024 елда Мәлләтамакта ачылган.

## [[Россия]] төбәкләрендә
## Мәскәү
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2011 елда ачылган һәйкәл.
## Санкт-Петербург
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2006 елда ачылган һәйкәл.
## Әстерхан
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2013 елда ачылган һәйкәл.
## Уфа
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2019 елда ачылган һәйкәл.
## Барда
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2013 елда ачылган һәйкәл.
## Чиләбе
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2020 елда ачылган һәйкәл.
## Чит илләрдә:
## [[Төркия]]дә
## Әнкара
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2011 елда ачылган һәйкәл (бюст).
## Истанбул
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2012 елда ачылган һәйкәл.
## [[Казакъстан]]да
## Уральск
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2001 елда ачылган һәйкәл.
## Симәй
* Габдулла Тукай һәйкәле ― 2016 елда ачылган һәйкәл.
## Искәрмәләр

Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Габдулла Тукай һәйкәле (Пушкин урамы, Казан)

**Габдулла Тукай һәйкәле** - татар халкының бөек шагыйре, әдәби тәнкыйтьче, публицист, җәмәгать эшлеклесе һәм тәрҗемәче Габдулла Тукайга Казанның Вахитов районындагы Пушкин урамында,  Г. Тукай исемендәге скверда куелган һәйкәл. Федераль дәрәҗәдәге мәдәни мирас объекты.

## Тасвирлама
Һәйкәлнең авторлары - Садри Сәлах улы Ахунов, Лев Ефимович Кербель һәм Лев Моисеевич Писаревский.

Һәйкәл кулына ачык китап тоткан Габдулла Тукайның кара лабрадориттан ясалган биек постаментка куелган бронза сыныннан гыйбарәт. Һәйкәлнең Пушкин урамында куелуы юкка түгел: Тукайны еш кына «татар Пушкины» дип атыйлар. Ул татар әдәбияты классикасына әврелгән әкият, поэмаларының авторы. Уның әсәрләре геройлары Татарстанның һәр кешесенә кечкенәдән таныш.
Постамент квадрат нигездә урнашкан, аның дүрт кырлы аскы өлеше акрынлап сигез кырлыга күчә. Постаментның түбән өлеше татар халык орнаменты белән камаланган. Алгы өлешендә кирилл һәм гарәп алфавиты белән "Габдулла Тукай. 1886-1913» дип чокып язылган.

Һәйкәл 1958 елда РСФСР Министрлар Советының 1327 нче карары нигезендә ачыла, 1960 елның 30 августында кабул ителгән 1 нче кушымтага ярашлы федераль дәрәҗәдәге мәдәни мирас объекты дип таныла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казанские истории

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Сәмдүн Фәрхетдинов

**Сәмдүн Җамалетдин улы Фәрхетдинов** (*[[1937 ел]]ның [[2 февраль|2 феврале]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Әлмәт районы]], [[Кичүчат]]*) — Ризаэтдин Фәхретдин исемендәге мемориаль музейга нигез салучы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Ризаэтдин Фәхретдин 
* Тәлгать Миңнебаев
* Кичүчат урта мәктәбе

Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Ризаэтдин Фәхретдин
Герман Бакулин

**Герман Бакулин** (,  — , ) — архитектор, ТРның атказанган архитекторы (1994), СССР Министрлар шурасы премиясе иясе (1981), 1988-? елларда Татгражданпроектның баш архитекторы. Бакулин проектлары нигезендә Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залы (1979, авторлар коллективы җитәкчесе), Татарстан Рәссамнар берлегенең Күргәзмә залы бинасы (1979, авторлар коллективы җитәкчесе), Тынычлык бистәсендәге мәчет (1998-1999), Ленин районындагы 37, 38, 39 нчы санлы микрайоннар (1979) һәм башка биналар төзелә.
## Искәрмәләр
Александр Балакин

**Александр Балакин** (,  — , ) — физик, физика-математика фәннәре докторы (2000), профессор (2003). 1987 елдан Казан университетында, 2000 елдан чагыштырмалык теориясе һәм гравитация кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Физиклар
Фәйзи Йосыпов

**Фәйзи Йосыпов** (,  — , ) — нәфис сүз остасы, Татарстанның атказанган артисты (1957).
## Тәрҗемәи хәле
Фәйзи Сәяр улы Йосыпов 1910 нчы елның 24 нче декабрендә Чистай өязенең Яуширмә авылында дөньяга килә.

Фәйзи Йосыпов 11 яшендә ятим кала, Казан балалар йортында тәрбияләнә. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан педагогия техникумына укырга керә. Бер елдан театр техникумына күчә.  Театр техникумында ул Кәрим Тинчурин, Нәкый Исәнбәт, Кәшифә Тумашева, Гомәр Девишев кебек татар  сәнгатенең күренекле вәкилләреннән  белем ала. 1930 нчы елда Академия театрында эшли башлый.  Бер елдан ул Беренче укчы татар полкында хезмәт итә. Хәрби хезмәттән кайткач, ике ел дәвамында  Мәскәү эстрадасында эшли. Аркадий Райкин, Асия Измайлова, Наилә Рәхмәтуллина кебек артистлар белән чыгыш ясый.1937 нче елдан Татар дәүләт филармониясе оештырылгач, Фәйзи Йосыпов филармониядә эшли башлый. 1939 нчы елда Мәскәү эстрада артистларының  Беренче Бөтенсоюз конкурсыннан дипломант булып кайта.   Фәйзи Йосыпов Фәйзулла Туишев белән гастрольләрдә була. Аңа беренче профессиональ җырчы Фәттах Латыйпов биргән концертларда катнашырга туры килә. Ул атаклы татар җырчылары Ситдыйк Айдаров, Галия Кайбицкая, Гөлсем Сөләйманова, Сара Садыйкова концертларында алып баручы була. Бөек Ватан сугышы вакытында ул Ленинград фронтына эләгә. Туплар атудан туктап торган арада, сугышчылар каршында чыгыш ясый. Сугыш тәмамланганнан соң, ул гастрольләрдә йөреп, авылдан авылга, шәһәрдән шәһәргә күчә-күчә, халыкка хезмәт итә.  Чордашлары Фәйзи Йосыповны киң эрудицияле шәхес итеп искә алалар, "Сөйләшеп туймаслык гаҗәеп бер кеше иде",-диләр. "Мин Фәйзи ага белән Г.Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә күп еллар бергә эшләдем, Мәскәү, Ленинград, Уфа, Ульяновск, Ижау, Урта Азия, Урал, Себер шәһәрләрендә аның белән бергә булган гастрольләребез бүгенгедәй истә. Аның репертуары гаять бай, ул Г.Тукай, Һ.Такташ, М.Җәлил, Н.Исәнбәт, Ә.Фәйзи, С.Хәким, Ә.Атнабаев, С.Баттал әсәрләрен оста башкара иде",- дип яза Татарстанның һәм Россиянең халык артисты Айрат Арсланов. Татар халкының  күренекле улы Фәйзи Сәйәр улы Йосыпов гомеренең соңгы көннәренә кадәр көр тавышлы, шаян булып яши һәм  2001 нче елда 91 яшендә вафат булды.

## Чыганаклар
* https://tatfil.ru/about/names/yusupov-fayzi-sayarovich/ 
* Чистаем/ Родной Чистополь:историко-публицистические очерки(Р.А.Исмагилова).-Казань: Издательство "Идель-пресс",2009
## Искәрмәләр
Милий Балакирев

**Милий Балакирев** (,  — , ) — көйязар, пианиночы, дирижер, җәмәгать эшлеклесе. 1868-1873 һәм 1881-1908 елларда Санкт-Петербургдагы түләүсез музыка мәктәбе мөдире, 1867-1869 елларда - Рус император музыка җәмгыятенең баш дирижеры. 2 симфония, симфоник поэма, һ.б. әсәрләр авторы.
## Искәрмәләр
Петр Баландин

**Петр Баландин** (,  — , ) — театр рәссамы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1968), Республика татар күчмә театрының баш рәссамы (1950-1985). «Хаҗи әфәнде өйләнә» (Ш. Камал, 1965), «Үзебез сайлаган язмыш» (Т. Миңнуллин, 1973), «Көнбагышлар»  (А. Гыйләҗев, 1974) һ.б. спиктәкелләрнең бизәлеше авторы.
## Искәрмәләр
Изге Николай Чиркәве (Кенәз авылы)

Һәр храмның тарихы кабатланмый торган һәм гаҗәеп. Ул кеше язмышлары белән тыгыз үрелеп бара, аларның рухи үсеше яки хәтта түбән төшүләре белән дә.
Татарстан Республикасы Тукай районы Кнәз авылындагы азат итүче Изге Николай Чиркәве дә искәрмә түгел. Ул дүрт авылны берләштерүче юл чатында урнашкан. Шул сәбәпле кеше яшәгән пунктлардан читтәрәк тора.
 
2006 елда безнең чиркәүгә 100 ел тулды. Башкача әйткәндә, бу  XX гасыр  башында төзелгән архитектура һәйкәле. 
Ул абыйлы-энеле Татищевларның  берсенең акчасына төзелгән була. Сөйләүләр буенча майор Николай Татищев бәхетсез мәхәббәт аркасында үз-үзенә кул салган, ә туган абыйларына үзенең акчасына  бар яктан күренеп торырлык биш  гөмбәзле чаңлы  чиркәү салырга әйтеп калдырган. Алар шулай эшләгәннәр дә  – чиркәүнең биш гөмбәзе, берсе уртада, дүртесе храмның почмакларында. Чиркәүне аның исеме белән атаганнар да. Әгәр бу чынбарлыкка туры килсә, чиркәү 1853 елдан 1880 елга кадәр аралыкта төзелгән, ә  хәзерге чиркәү башлыгы әйткәнчә, XX гасыр  башында түгел.
Ул вакытта чиркәү рухи кыйммәт үзәге  һәм аллага ышану булып саналган, шуның өчен аны бөтен дөнья белән төзегәннәр дә. Никольский чиркәвен төзү вакытында  төзүчеләр   цементның ни икәнен белмәгәннәр, кирпечне тавык йомыркасы аксымы куша-куша, известь катнашмасы белән беркеткәннәр. Кызыл кирпеч балчыктан шул җирлекнең кирпеч задодында җитештерелгән.  Совет хакимияте барлыкка килү чорында дингә каршы көрәш пропагандасы вакытында аны җимерергә теләгәннәр, ләкин бу эшне ахырына җиткермәгәннәр.
Хәзергә кадәр моңа нәрсә сәбәп булганы билгеле түгел, бары тик берәүнең гарипләнеп, тиз арада үлүе генә билгеле. Чиркәүнең чын тарафтарлар   иконаларны саклап калырга тырышканнар – өйләренә алып китеп, өй түбәләренә яшергәннәр.  Соңыннан  XX гасыр  ахырында  алар чиркәүгә кире кайтканнар, ләкин барысы да түгел.
Эш барышында без  Башкорт АССРның  үзәк дәүләт архивыннан «1800 елдагы Төп ызанлау» материаллары белән җитәкчелек иттек һәм бабалары  безнең авылныкы булган  җирле хуҗалыклардан алган сораштыру мәгълүматларына нигезләндек.

Төркем:Татарстан чиркәүләре
Россия халкы

**Россия халкы** —Россия территориясен биләгән халык җыелмасы. 2019 нчы елнын 1 гыйнварындагы "Росстат " исәпләүләре буенча, Россиядә 146 781 095 кеше яши,  халык саны буенча бу ил тугызынчы урында.

Халыкның тыгызлыгы — **8,57** кеше/ км2(2019). Халык  бер тигез итеп урнашмаган:   Россиянең Ауропа өлешендә яшәүчеләр 68,43% , бу территориянең 20,82% тәшкил итә. Росстат мәгълүматлары буенча 2018 нче ел өчен, Ерак Көнчыгыш, Себер, Урал, Идел Буе федераль округларында яшәүче халкы  кимегән, ә Үзәк, Төньяк-Көнбатыш, Көньяк һәм Төньяк-Кавказ федераль округлары халкы арткан. Шул рәвешле, Россиянең көнбатыш өлешендә халык тыгызлыгы арткан. Россиянең Ауропа өлешендәге халык тыгызлыгы- 27 кеше/км2, ә азия — 3 кеше/км2. Федерациянең субъектлар арасында иң куп тыгыз урнашкан шәһәре Мәскәү — 4626 кеше/км2  гә  артык, иң әзе Чукот автономияле округында —  0,07 кеше./км2

Шәһәр халкы — **74%**, авыл халкы- **26%** тәшкил итә (2018). 2017 нче елның 1 гыйнвар мәгълүматларына караганда,170 шәһәрдә 100 меңнән артык кеше яшәгән. Шулар арасындагы 16 шәһәрдә бер миллионнан артык кеше яши. 1991 елдан башлап 2013 елда Россиядә беренче халыкның табигый артуы күзәтелә, ул 22&nbsp;700 кеше тәшкил иткән. Башка илләрдән күчеп килә хисабына халык 294&nbsp;500 кешегә арткан .

Росстатның 2015 нче елгы мәгълүматларына караганда, туучылар санының гомуми коэффициенты 1,777.

2010 нчы елның халык санын алу нәтиҗәләренә караганда,Россиядә 200 дән артык милләт     вәкиле яши (этник төркемнәр).Бу фактнын мөһимлеге  Россия Конституциясенең кереш өлешендә күрсәтелә.

Бөтен халык санының 81% ын  руслар тәшкил итә. Рәсми үлүчеләр саны туучылар саныннан 250-750 мең кеше булса да, соңгы берничә ун ел эчендә бу өлештә үзгәреш юк . Руслар территория буенча тигез утырмаган: Чечняда бөтенхалык санының  2% тан кимрәген , ә Ингушетиядә 0.8% ын гына тәшкил итә. Шулай ук, саны 1 миллионнан артык кеше булган, этник төркемнәрнең 6 группасы бар — татарлар (3,9%),украиннар (1,4%), башкортлар (1,1%),чуашлар (1%), чеченнар (1%), әрмәннәр (0,9%).

Эшкә яраклы кешеләр һәм пенсионерлар саны буенча Россия беренче ун дәуләт  исемлегенә кергән. Bloomberg эшлекле информ агентлыгы 178 илне чагыштыру өчен исемлек төзегән. РФ сендә бер пенсионерга  2,4 эшләүче кеше туры килә.

## Субъектлар буенча туучылар саны

2013 нче  елда Тыва җөмһүриятенән Ленинград өлкәсенә кадәр туучылар саны коэффициенты 3,42 дән башлап 1,23 кадәр  үзгәреш кичерә.

Руссиядә т**уучылар саны 1950-2017:**

**Россия. Туучылар санынын суммар коэффициенты, 1960-2017:**
Әхмәт бай

Татарстанның Әлмәт районы Чупай авылының уртасында моннан бик күп еллар элек салынган бер йорт бар. Йорт Чупай тавыннан чыккан таштан төзелгән. Монда Әхмәт исемле  кеше үзенең  гаиләсе белән яшәгән. 
Әхмәт гади крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Егет булып җиткәч үзенең гаиләсен кора. Тырышып эшләп,әкренләп аякка баса. Хуҗалык эшләрен  алып барырга кыенлыклар тугач, хезмәтче ала.Бергәләп мал-туар, кыр эшләрен башкаралар. Менә шуннан аңа "Бай" исеме тагыла. Беренче хатыны Гайникамал белән биш бала тәрбиялиләр.
Колхозлашу, кулакларны илдән куу Әхмәт байның йорты, каралты-куралары җимерелеп бетә.Әхмәт бай яшь хатыны белән Себер якларына юл тоталар. Хуҗа юлда тиф белән чирләп үлә.Аны Блоговещенск шәҺәрендә җирлиләр.Гаиләсе Урта Азия ягына китә һәм шунда урнашып кала.
Бүгенге көндә бу хуҗалыктан бары бер йорткына исән. Амбар,келәт, коймалар сүтелеп, башка биналарны төзү өчен кулланалар. Ә йорт колхоз идарәсе, китапханә ролен үти. Ләкин бүгенге көндә Әхмәт бай йорты ташландык хәлдә. Бу йортны музей-йорт итеп ачсалар, үткән белән бүгенге тоташтыручы бер чылбыр булыр иде...
5 нче мәктәп (Чистай)

Чистай шәһәре 5 нче урта гомуми белем мәктәбенә 1980 нче елда нигез салына. Мәктәпнең беренче директоры итеп Николай Ионычев билгеләнә.Ул мәктәпне 14 ел дәвамында  җитәкли.Бүгенгесе көндә мәктәптә 1015 укучы белем ала.  Мәктәп директоры- Бакалдина Людмила Владимировна. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* https://edu.tatar.ru/chistopol/school_5 

Төркем:Чистай районы мәктәпләре
Төркем:Чистай
Вәлиәхмәтов

**Вәлиәхмәтов** — фамилия.
* Әмир Вәлиәхмәтов (1927), рәссам-нәкышче (*[[Мәскәү]]*).
* Фән Вәлиәхмәтов (1951―2024), җырчы, ТР һәм БР халык артисты.
* Хөсәен Вәлиәхмәтов (1950—2020), журналист, язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1997).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Анапаит

**Анапаит**, искергән. синоним *таманит* — фосфатлар сыйныфы минералы, тимер һәм кальцийның сулы фосфаты. Химик формуласы: Ca2Fe2+[PO4]2·4H2O. Составы (%): СаО — 28,18; FeO — 18,05; Р<sub>2</sub>О<sub>5</sub> — 35,67; H<sub>2</sub>O — 18,1. Өч клинлы сингония.

## Таралышы

Минерал коңгырт тимерлектә, пыяла ялтыравыклы үтә күренмәле яшелсу кристаллчыклар төрендә шактый сирәк очрый. Беренче мәртәбә Тамань ярымутравының көньяк ярында Железный Рог мысы янында табылган булган (хәзерге вакытта Краснодар крае, Россия) һәм 1902 елда Артур Захс (Arthur Sachs) тарафыннан тасвирланган булган. Бу шул ярымутрау коллекция материаллары буенча, Анапа астыннан. Нәкъ менә шул географик атамалардан да аның исемнәре барлыкка килгән «*анапаит*», «*анапит*» һәм «*таманит*».

Гәрчә зур тупланмалар булып ятмаса да, табигатьтә киң таралган һәм зур булмаган микъдарларда Кырым (Керич), Италия, Испания, Германия, АКШ һәм башка илләр ятмаларында бар..

## Физик хасиятләре
Тыгызлыгы — 2,81 г/см3, катылыгы 3—4, сызык төсе ак. Тоташлыгы камил..

Анапаитның төсе (лимонлы-яшелдән зәңгәрсу-яшелгә кадәр) зәркән осталары өчен бик җәлеп итүчән, әмма бу минерал зәркән эшләнмәләрендә куллану өчен җитәрлек каты түгел. Кыйммәтле коллекция ташы булып тора, башка практик кулланышы юк.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Анапаит в Геовикипедии 
* Анапаит, месторождения и фото 
* 
* 

Төркем:Минераллар
Төркем:Химия
Авари Мата Гыйбадәтханәсе

**Авари Мата гыйбадәтханәсе** (आवरी माता का मन्दिर) Раджастханның Читторгарх районында Бһадесар тэһсилында урнашкан. Ул Аасвара авылында калкулыклар һәм чишмәләр белән өлкәдә урнашкан, аның бер буасы һәм Хануман гыйбадәтханәсе бар. Традицион рәвештә монда параличтан һәм полиомиелиттан дәваланырга теләгән кешеләр килә.
Ул Раджастхан көньягында мәшһүр гыйбадәтханә булып тора. Ул Савлияг гыйбадәтханәсе янында урнашкан.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Роза Фәйзуллина

**Роза Фәйзуллина** ― татар шагыйрәсе, җырлар авторы, иҗтимагый активист.

Туган һәм торган җире – Әтрәч авылы.

“Кызыл миләш” мөслимәләр оешмасы оештыручысы.

## Тәрҗемәи хәле

## Библиография
# Р.Фәйзуллина “Гөл сагышы” .-Тәтеш, 2007.-64
# Р.Фәйзуллина “Серле янар чәчәк”.- Тәтеш, 2011.-75
# Р.Фәйзуллина “Кичермәссез, әгәр  хисләремне сезгә җиткермәсәм...-Тәтеш, 2014.-88

## Шулай ук карагыз
* Шәфкать-Шәриф бәйрәме

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
Gods in the sky

***Gods in the Sky*** Channel 4 каналы тарафыннан тәкъдим ителгән өч өлешле Британия телевидение сериалы булган, ул иртә цивилизацияләрнең астрономик дине турында булган. Ул фән тарихчысы Аллан Чапман тарафыннан тәкъдим ителгән булган. Сериал Британиядә, Мисырда, Грециядә һәм Италиядә төшерелгән булган.

Сериал белән бергә булыр өчен шул ук исемле китап бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телесериаллар
Диэлектрик бәреп үтү моделе

**Диэлектрик бәреп үтү моделе (DBM)** электрик кыр белән диффузияне чикләгән аггрегацияне комбинацияләгән макроскопик математик модель. Ул 1984 елда Ниемайер, Пьетронеро һәм Вайсман тарафыннан барлыкка китерелгән булган. Ул каты җисемнәрнең, сыеклыкларның, һәм хәтта газларның диэлектрик бәреп үтү калыпларын тасвирлый, тармаклануны, үз-охшаш Лихтенберг фигураларны аңлата.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Dielectric Breakdown Model  

Төркем:Эксперименталь физика
Халыкара Математика Фәннәре Үзәге

**Халыкара Математика Фәннәре Үзәге** (**ICMS**) Эдинбургта математика өйрәнү үзәге. Веб-сайтында язылганча, Үзәк "фәндә, сәнәгатьтә һәм коммерциядә математикларны һәм практикларны өйрәнү лабораторияләре һәм башка очрашулар" өчен ясалган.
Үзәк Профессор Элмер Реес күзәтүе белән бергәләп Эдинбург Университеты һәм Һериот-Ватт Университеты тарафыннан 1990 елда нигезләнгән булган, Эдинбург Дистрикт Шурасы, Шотландия Үсеш Агентлыгы һәм Халыкара Теоретик Физика Үзәге ярдәм итүе белән. 1994 елда Үзәк Джеймс Клерк Максвеллның туу урыны һәм Джеймс Клерк Максвелл Фонды өй офисы 14, India Street, Эдинбургка күчкән. 2010 елда ул Көньяк Колледж Урамы 15-кә зуррак чаралар өчен күчкән булган. Хәзерге фәнни директор (2016 елда билгеләнгән) булып Профессор Пол Глендиннинг тора.

## Шулай ук карагыз
*Эдинбург Математика Җәмгыяте
*Исаак Ньютон Институты, Кембридж Университеты

## Тышкы сылтамалар
*ICMS Web Site

Төркем:Фәнни оешмалар
Манго (җимеш)

**Манго** —  Манго (Mangifera) нәселеннән булган үсемлекләр җимеше, Анакардиев гаиләсеннән (Сумахов)

Һинд мангосы (Mangifera indica) авыл хуҗалыгында зур әһәмияткә ия. 2009 елда бөтен дөнья буйлап авыл хуҗалыгында 300 дән артык төре үстерелә (1969 елда 200 гә якын төре билгеле була.) Мангоның иң эре экспортерларының  берсе — Һиндстан. Һинд мангосы  җимешләре тукымачыл структурага һәм баллы тәмгә ия. Тышчасы кызыл, яшел яки сары төстә, эче сары яки кызгылт-сары төстә.

## Җитештерүчеләр
Мангоның килеп чыгышы турында төгәл мәгълүматлар билгеле түгел. Якынча,һинд мангосы Пакистаннан алып  Индонезиягә кадәр.  булган территорияләрдә барлыкка килгән.

Манго (һинд мангосы ) Һиндстанда  милли үсемлекләрнеңберсе булып санала.

Һиндстан якынча 13,5 млн т манго җимеше (2009 ел мәгълүматлары) җыя һәм шулай итеп, төп җитештерүче булып тора (иң танылган сортларның берсе —«Альфонсо»)..Европада- Испаниянең Канар утрауларында манго үстерү белән шөгыльләнәләр

## Куллану

Манго җимешләре Һиндстан һәм Азия илләрендә өй медицинасында еш кулланыла. Мәсәлән, Һиндстанда мангоны кан туктату, йөрәк- кан тамырларын ныгыту һәм баш мие эшчәнлеген яхшырту өчен  кулланалар.

Өлгермәгән яшел җимешләр составында күп күләмдә крахмал бар. Җитешү барышында ул гади углеводларга :шикәр,глюкоза, мальтозага әйләнә. Моннан тыш, өлгермәгән манго —  пектинның кыйммәтле чыганагы, әмма җимештә каты төш барлыкка килүгә , аның саны сизелерлек кими. Составында лимон, кузгалак, алма һәм янтар кислоталары булганга, өлгермәгән җимеш бик ачы. Шулай ук, яшел манго С витаминына да бай(30 мг лаймада С витамины булган кебек ,мангода да 15мг күләмендә  С витамины бар), анда һәм башка витаминнар бар.

Өлгергән җимеш тәме буенча бик баллы  һәм   хуш исле.Аның составында витаминнар һәм шикәр күп, әмма кислоталар аз.

## Азык кыйммәте
Мангоның  якынча 100 грамында:

* Энергетик кыйммәте: 270 кДж / 70 ккал
* Аксымнар: 0,51 г
* Майлары: 0,27 г
* Углеводлар
* Шикәр: 14,8 г
* Клетчатка: 1,8 г

Витаминнар һәм микроэлементлар (% да тәкъдим ителгән тәүлек нормасы)

* Тиамин (1): 0,058 мг (4 %)
* Рибофлавин (2): 0,057 мг (4 %)
* Ниацин (3): 0,584 мг (4 %)
* Пантотен кислотасы (5): 0,160 мг (3 %)
* Витамин B: 0,134 мг (10 %)
* Фолий кислотасы (B9): 14 мкг (4 %)
* Витамин C: 27,7 мг (46 %)
* Кальций: 10 мг (1 %)
* Тимер: 0,13 мг (1 %)
* Магний: 9 мг (2 %)
* Фосфор: 11 мг (2 %)
* Калий: 156 мг (3 %)
* Цинк: 0,04 мг (0 %)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Манго // Ломбард — Мезитол. — М. : Совет энциклопедиясе, 1974. — (Зур совет энциклопедиясе : [30 т.] / гл. ред. А.М. Прохоров ; 1969-1978, т. 15).

Төркем:Җиләк-җимеш
Милли Санак Белеме Дәрәҗәсе Имтиханы

**Милли Санак Белеме Дәрәҗәсе Имтиханы (NCRE)** Кытай Белем Бирү Департаменты тарафыннан санак белгечлеге булмаган студентларның һәм практикларның санак белеме һәм программалау осталыгын тикшерү өчен үткәрелгән милли имтихан. Программалау теле имтихан алучы тарафыннан сайланылырга мөмкин, шуларга C, C++, Java, Visual Basic һәм Python 3 керә. Имтихан Кытайда оешмалар һәм ширкәтләр тарафыннан киң таныла.

Төркем:Кытай мәгарифе
Әстерхан чикләвеге (җимеш)

**Әстерхан чикләвеге җимеше** —   теләсә кайсы чикләвекчәләр (*Juglandaceae*) гаиләлегенә карый торган агач чикләвеге, шул исәптән фарсы яки әстерхан чикләвеге (*[[Әстерхан чикләвеге|Juglans regia]]*).

## Тасвирламасы

Әстерхан чикләвегенең җимешләре түгәрәк эре бер орлыклы костянка. Өлгереп җиткәндә  тышкы калын яшел тышы кибә, төшеннән аерыла, ярыла һәм ачыла. Кибү процессында көрән тышча катылана һәм уалучанга әйләнә. Тышча астында ике бүлектән тора торган  төш, ул  киртә белән бүленгән.  Аксымга һәм алыштыргысыз майлы кислоталарга бай продукт буларак, чикләвек төшләре өлгергәннән соң киң кулланыла. Чистартылган чикләвек төшләре юка көрән тышча белән капланган. Майларга бай чикләвек төшләрен атмосфера кислородыннан шушы тышча составындагы антиоксидантлар саклый. Шул рәвешле ачы тәм керүгә дә киртә булып торалар.

## Химик составы
Өлгермәгән җимешләре аскорбин кислотасына бай (10% ка кадәр). Җимешнең төшләре составында  майлы май бар ( 60–76 %кадәр), аксым  (21 %кадәр ), углеводлар (7% ка кадәр),  К һәм Р витаминнары,  аминокислоталар  (аспарагин, цистин, глутамин, серин, гистидин, валин, фенилаланин). Майлы май составында   линол, олеин, стеарин, пальмитин глицеридлары һәм линолен кислотасы бар..

## Азык кыйммәте
Чикләвекнең төшләре бик тәмле һәм туклыклыгы югары. Төрле ашамлыклар: хәлвә, кәнфитләр, тортлар һәм башка тәм-томнар пешергәндә кулланыла. Аеруча Кавказда чикләвек бик популяр, чөнки чикләвек агачы анда элек-электән изге агач булып саналган.

Көнчыгыш медицинасында, әстерхан чикләвеге баш мие, йөрәк, бавыр авыруларын дәвалауга ярдәм итә дип саналган.

Чикләвек төше составында  A, B1, B2, В3, B5, B6, B9, С, К, Е, РР витаминнары бар. Чикләвек җимешендә  фосфор минералы, калий, магний, кальций, күкерт, тимер, алюминий, марганец, цинк бар. Әстерхан чикләвеге  үсемлек аксымына, клетчаткага, эфир майларына бай.

Әстерхан чикләвеге — ирләр потенциясен дәвалау өчен әһәмиятле чара. Әстерхан чикләвеге белән бәйле бик күп рецептлар бар. Ир-атлар өчен иң файдалы  рецептларның берсе-әстерхан чикләвеген бал белән куллану.

Өлгермәгән  җимешләрен  витаминлы концентратлар һәм витаминлы  ашамлыклар ясау өчен  кулланалар . Артем Сергеев истәлекләрендә язылганча: өлгермәгән әстерхан чикләвегеннән әзерләнгән кайнатма - И.В.Сталинның яраткан ризыкларының берсе булган. Җитешмәгән чикләвекләрнең яшел тышчасы юглон җитештерү өчен чимал булып тора.

## Шулай ук кара

* Чикләвек
* Әстерхан чикләвеге

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Walnut at the Encyclopedia of Life 
* Database of walnut research reports , from UC Davis 

Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Ката (программалау)

**Код катасы** программалаучыларга практика һәм кабатлау аша осталыкларын камилләштерү өчен күнегү.

1999 елда төшенчә *[[The Pragmatic Programmer]]* автордашы Дэйв Томас тарафыннан кулланылган булган. Бу хәрби сәнгатьләрдә Япон ката концепциясеннән алынган булган. Концепцияне Laurent Bossavit һәм Emmanuel Gaillot җиккәннәр, алар аның турында XP2005-да Шеффилд (Берләшкән Корольлек)тә сөйләшкәннәр. Бу конференциядән соң, Robert C. Martin концепцияне һәм беренчел куллануларны "Программалау додзёсы" мәкаләсендә тасвирлаган.

## Искәрмәләр

## Further reading
* Martin, Robert C. (2011). The Clean Coder: A Code of Conduct for Professional Programmers. Pearson Education. ISBN 9780137081073.
19 нчы мәктәп (Яр Чаллы)

Татарстан Республикасы Яр Чаллы шәһәрендә 1974 елның 1 нче сентябрендә 19 нчы урта мәктәп ачыла.
Мәктәптә уку-укыту эшчәнлеге рус телендә алып барыла. Директоры Григорьев Михаил Юрьевич.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://edu.tatar.ru/n_chelny/sch19/nchelny/sch19/about 
 

Төркем:Чаллы мәктәпләре
Лилия Минһаҗева

Чаллы татар дәүләт драма театры актрисасы Лилия Минһаҗеваны иң тырыш актриса диләр. Юкка гына түгелдер. Хезмәттәшләре Лилиянең спектакль  буласы көнне театрга 2 сәгать  алдан килүе турында сөйлиләр. Лилиянең үз фикере буенча, 2 сәгать  рольгә кереп китү өчен җитми.
         Лилия 1981 елның 17 февралендә Актаныш районы Олы Имән авылында туган.10 сыйныфта укыганда район күләмендә уздырылган смотр-конкурста  катнаша.Аннан лауреат исемен алып кайткач, артист булу турында уйламый әле ул. Әмма язмыштан узмыш юк диләр. Лилия  кулына аттестат алгач, укытучы булам диеп, дус кызы Алсу белән Алабуга педагогия институтының биология факультетына  документларын тапшыралар. Алар янында  мәдәният һәм сәнгать училищесында укый торган кызлар да була. Алсу белән Лилияне үзләре янына укырга керергә өндиләр кызлар. Документларын педагогия институтыннан алып мәдәният училищесына тапшыралар. Аларны татар төркеменә кабул итәләр. Башта  әнисе Лилияне ачулана. Әмма ачуы озакка бармый. Әтисе җор телле, гармунчы, авылда куелган бер генә спектакль дә аннан башка үзмый. Әтисенең сәнгатьне яратуы Лилиягә күчкәндер мөгаен.
        Лилиянең беренче роле - Гаяз Исхакый әсәре буенча куелган “Кәләпүшче кыз” спектаклендәге Васфибану роле. Менә шуннан аның иҗат юлы башланып китә.Актриса аңа ышанып тапшырган һәр рольне җиренә җиткереп башкара.
        Лилия шәхси тормышы белән бергә сокландырырлык образлар иҗат итүче актриса да. Ире Илдар уңган ир-атларның берсе. Заманында үзе дә тавыш операторы булып эшләгән.
        Актрисаның иҗат юлына карасаң, аның бик күп рольләрдә уйнаганына инанасың. Лилия Чаллы театрында 2001 нче елдан бирле эшли. Шушы вакыт эчендә “”Кызлар,ишек ачыгыз!”да Әсма,Рәмзия, “Кәләпүшче кыз”да Васфибану, “Нурислам нигезе”ндә Рәфидә, “Гашыйклар тавы”нда Алсу, “Корт”та Рәмилә һәм башка бик күп,бик күп рольләр.
Лилиянең иң яраткан рольләре-Аяз Гыйләҗевның  “Өч аршин җир” әсәре буенча куелган спектакльдәге Шәмсегаян һәм “Абага алмасы ачы була” драмасында Гөлия образлары. Гөлия образын тудырганда ул үзенең әбисен күз алдына китереп иҗат итә. Чөнки әбисе 27 яшьтә ике бала белән тол калып, гомере буе иренең сугыштан кайтканын көтә. Берничә тапкыр кияүгә сорап киләләр, ләкин ул иренә тугрылыклы кала.
        Лилия Казанга гастрольләр белән барган вакытта театрларга барып, барлык спектакльләрне карарга тырыша. Аның теләге-классик спектакльдә уйнау.

Төркем:Театр
Төркем:Театр актерлары
Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актерлары
Төркем:Актрисалар