open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«Ислам нуры» газетасы

**«Ислам нуры»** — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә нәшер ителүче газета. Әлеге газетның беренче саны 1995 елда Хәлил Шәрипов һәм Иршат Шәйхаттаров тырышлыгы белән дөнья күрә. Газетаның эчтәлеге дини-иҗтимагый юнәлештә. Төп максаты – Исламның гомумкешелек кыйммәтләрен халыкка җиткерү, дини гыйлем бирү, мөселманнарны үзара аралаштыру, фикерләштерү.

Аны бүгенге көндә (2015), Татарстаннан тыш, Русиянең 29 төбәгендә яздырып алып укыйлар. Иң күп язылучы төбәкләр: Башкортстан, Ырынбур, Киров, Чиләбе, Ульян, Түбән Новгород, Омск өлкәләре, Пермь крае. Газета айга ике тапкыр чыга, А3 форматында яртылаш төсле итеп, сыйфатлы офсет кәгазендә басыла.

## Сылтамалар
* “Ислам нуры” 15 еллыгын билгеләде
* Чаллыда нәшер ителүче “Ислам нуры” газетасы 20 ел өзлексез дөнья күрүче дини басма 

И
И
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Яр Чаллы газеталары
Төньяк Азия

**Төньяк Азия** — Ауразиянең бер регионы. Гадәттә Төньяк Азия буларак Азиянең Россиягә керүче өлеше генә санала. Бу регионга Россия Федерациясенең Урал, Себер һәм Ерак Көнчыгыш федераль округлары керә.

[thumb|left|350px|<big>[БМО классификациясе буенча Азиянең регионнарга бүленеше:

]]

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Төньяк һәм Үзәк Азиядәге Бөтендөнья матди мирас объектлары

Төркем:Азия
Төркем:Азия регионнары
Төркем:Регионнар
Волейбол

**Волейбол** (, *volley* — «бәрү» һәм *ball* — «туп») — такымлы спорт уены төре. Уен урталай ятьмә белән бүленгән волейбол мәйданчыгында уза. Уенчылар тупны көндәш такымның мәйданчыгына сугып тидерергә тиешләр. Һөҗүмне оештырыр өчен блоктагы тупка тиюдән тыш бер такым уенчылары тупка өч тапкырдан артык тияргә тиеш түгелләр.Волейбол олимпия уеннары программысына 1964 елда теркәлә.

## Уен тарихы
Волейбол 1895 елда АКШта барлыкка килә. Уенны көллият мөгаллиме, пастор Уильям Морган уйлап таба. «Волейбол» атамасын да ул тәкъдим итә. 1900 елда волейбол уенының беренче кагыйдәләре балыкка килә.

АКШта барлыкка килеп, волейбол төрле илләрдә, аеруча Европада бик тиз таныла. Иң элек бу вакыт үткәрү, күңел ачу уены гына була. Туп озаклап һавада очып йөри, җиргә төшми, чөнки командаларда 8-10 кеше уйный, ә һөҗүм техникасы бик зәгыйфь була. Әмма соңрак тупны сетка аша җибәрүнең яңа алымнары уйлап табыла, көндәшләргә саклану авырлаша. Нәтиҗәдә, уенның төп техник алымнары формалаша.

1947 елда Халыкара волейбол федерациясе (FIVB) оештырыла. Волейбол уены тагын да югарырак темплар белән үсә. Европа һәм дөнья беренчелекләре үткәрелә башлый, Европа чемпионнары кубогы уйнатыла башлый. 1964 елда волейбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

Бүгенге көндә Халыкара волейбол федерациясе 110нан артык илнең волейбол федерацияләрен берләштерә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында волейбол уены 

Төркем:Волейбол
Хоккей

**Хокке́й** () — такымлы уен төрләренең бер вәкиле. Уенда ике такым каты, түгәрәк тупны яки алканы көндәш такымның капкасына кәшәкә ярдәмендә кертергә тиеш. Һәрбер такымда капканы туптан яки алкадан саклап торган капкачы була.

## «Хоккей» сүзенең мәгънәсе
Бу хакта төрле фикерләр бар. Ләкин иң билгелеләре — Британия һәм Канада версияләре.

### Британия версиясе
Британия чыганаклары «хоккей» терминының килеп чыгышын «хауки» яки «хоки» сүзе белән бәйли. Урта гасырларда Англия графлыкларының күбесендә уңыш җыю бәйрәмнәре нәкъ шулай аталган. Әлеге бәйрәмнәрдә үткәрелгән уенның максаты тупны кәкре таяклар белән көндәшләр зонасына кертү булган. Шунысы кызык: бүгенге көндә дә АКШның көньяк штаты эшчеләре хокки — җир сөрү өчен җайлаштырылган чапкыга охшаш инструмент кулланалар.

### Канада версиясе
Канадалылар исә бу мәсьәләгә карата башка ике төрле карашта торалар. Шуларның беренчесе буенча, «хоккей» сүзе мохауклар теленнән алынган. Кай-чандыр алар чирәмдә шуңа охшаш уен уйнаганнар. Ул «хогий» дип аталган һәм «авырта» дигән мәгънәне белдергән. Баксаң, бу уенда җиңелгән як җәзалауга дучар булган икән. Канадада кабул ителгән версияләрнең икенчесе гадирәк һәм күпләргә таныш. Ул «хоккей» сүзенең килеп чыгышын «көтүченең кәкре башлы таягы» дигән мәгънәне аңлаткан борынгы француз сүзе «хокэ»га кайтарып калдыра.

Чаналарда хоккей яки хоккей-бозда команда спорт уены, мөмкинлекләре чикләнгән кешеләр өчен алкалы хоккей аналогы. Уен ике команданың махсус чаналарына каршы тора, алар алканы кәшәкәләр белән тапшырып, көндәшләренең капкасына иң күп тапкыр керттерергә һәм үзләренекенә кертмәскә тырыша. Көндәш капкасына иң күп алкалар керткән команда җиңә. Следж-хоккей кышкы Паралимпия уеннары программасына керә.

## Хоккейның төрләре
* Алкалы хоккей&nbsp;— бозда алка («шайба») дип аталучы 168-граммлы резин диск белән уйнала. Нигездә бу уенны *алкалы хоккей* дип түгел, ә бары тик *хоккей* дип атыйлар. Уенның ватаны буларак Канада санала. Бу уен Россиядә, Канадада, АКШда, Скандинавия илләрендә, Чехиядә, Словакиядә, Германиядә, Швейцариядә, Украинада, Беларуста, Казакъстанда һәм Латвиядә аеруча популяр.
:* Инлайн-хоккей&nbsp;— роликлы тимераякларда уйналучы хоккейның алкалы хоккейга охшаш төре.
* Чирәмдәге хоккей&nbsp;— чирәмлектә яки башка тигез өслектә кечкенә, каты туп белән уйнала. Австралиядә, Һиндстанда, Пакьстанда һәм Малайзиядә аеручы популяр.
* Туплы хоккей&nbsp;— бозда кечкенә, каты туп белән уйнала. Россиядә, Швециядә, Финляндиядә һәм Норвегиядә аеруча популяр.
:* Туплы мини-хоккей (ринк-бенди) — шайбалы хоккей мәйданчыгында уйнала торган туплы хоккей.

## Чыганаклар
* Чемпион булу серләре: хоккей/ авт-төз. Г.Сибгатова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. — 71 б.: рәс. б-н.

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

* Россия хоккееның тарихы
* Кыйтга хоккей лигасы
* Милли хоккей лигасы

Төркем:Спорт
Төркем:Хоккей
Мәгъриб

**Мәгъриб** ( **әл-Мәгъриб** «көнбатыш» мәгънәсендә) — Мисырдан көнбатышта урнашкан дәүләтләрнең гомуми атамасы. Төшенчә гарәп яулап алулары заманнарында килеп чыга. Бүгенге көндә мәгъриб илләренә Мавритания, Көнбатыш Сахра, Марокко, Алжир, Тунис һәм Ливия керә. Урта гасырларда мәгърибкә шулай ук мөселманнар яшәгән Әндәлүс (бүгенге Испания) һәм Гарәп хәлифәлегенең башка биләмәләре дә (Сицилия, Сардиния, Балеар утраулары) кертелә.

Төркем:Африка регионнары
Төркем:Мәгъриб
79 ел

{{Гасыр өчен навигация|1
= Туулар ==

## Вафатлар

* 24 июнь — Веспасиан, Рим императоры.

Төркем:79 ел
Төркем:Еллар
Зур сигезлек

**Сигезлек төркеме** (ингл. *Group of eight*, **G8**) — 2010 елга кадәр дөньяның иң алдынгы илләрен берләштергән халыкара оешма. Ләкин аның рәсми статусы юк, ул фәкать илләр башлыклары клубы буларак эш итте. 1997 елда Россиянең кушылуына кадәр G7 дип аталды; 2014 елның март азагында  урынын  алды.

## G8 җитәкчеләре

## Моны да карагыз
* «D-8»

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Россиянең рәсми сайты 

Төркем:Халыкара оешмалар
24 июнь

**24 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 190 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Канада — Квебек көне.
*  Финляндия — Байрак көне.
*  Шотландия — Бәйсезлек көне.
*  Чуашстанда дәүләт символлары көне

###### 

## 
* 1497 — Джон Кабот Канаданы ача.
* 1793 — француз Конвенты беренче демократик конституцияне кабул итә.
* 1812 — Русиягә Наполеон Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре керә. 1812 елгы Ватан сугышы башлана.
* 1934 — Украина башкаласы Харьковтан Киевка күчерелә.
* 1945 — Мәскәүнең Кызыл мәйданында Җиңү парады үтә.
* 1973 — Леонид Брежнев АКШга рәсми сәфәр вакытында салкын сугыш тәмамлануын хәбәр итә.
* 2013 — *Icann* халыкара оешмасы  .tatar доменын теркәргә рөхсәт итә.

## 

* 1591 — I Мостафа, 
* 1659 — Пётр Апраксин, 
* 1853 — Борис Колюбакин, 
* 1879 — Иван Васильев, 
* 1881 — Григорий Котовский, Россиядә ватандашлар сугышы каһарманы.
* 1883 — Виктор Франц Һесс, 
* 1889 — Борһан Мансуров, инкыйлабчы, дәүләт эшлеклесе, мөхәррир, Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (ТатЦИК) беренче рәисе.
* 1892 — Исаак Оксман, 
* 1898 — Кәримулла Исмаев, 
* 1905 — Владимир Хвостов, 
* 1906 — Галия Булатова, татар театр актрисасы.
* 1908 — Артём Алиханьян, 
* 1911 — Вера Оболенская, 
* 1924 — Владимир Попов, 
* 1924 — Федосья Матросова, 
* 1932 — Хели Ляэтс, 
* 1934 — Альберт Шварц, 
* 1938 — Әбүлфәз Илчебәй, 
* 1938 — Борис Лагутин, 
* 1942 — Әсхәл Әхмәт-Хуҗа, 
* 1948 — Гөлнур Якупова, 
* 1953 — Вильям Мөрнер, 
* 1953 — Гөлира Фатыйхова, 
* 1953 — Наил Әхмәтшин, 
* 1957 — Рәсимә Гарифуллина, 
* 1967 — Сара Буранбаева, 
* 1967 — Фәрит Фазылҗанов, 
* 1969 — Рөстәм Нигъмәтуллин, ТР беренче вице-премьеры (2017 елдан).
* 1972 — Владимир Семёнов, 
* 1973 — Николай, 
* 1976 — Дмитрий Сенников, 
* 1977 — Әлфия Кәримова, 
* 1977 — Рамилә Искәндәр, кино һәм театр артисты (Мәскәү)
* 1982 — Николай Никифоров, Татарстан һәм Россия сәясәтчесе.
* 1984 — Рөстәм Кәлимуллин, 
* 1986 — Вадим Захаров, 
* 1986 — Илназ Сафиуллин, татар җырчысы, продюссер.
* 1987 — Лионель Месси, 
* 1992 — Давид Алаба, 
* 1993 — Хәсәнбай Дусмәтов,

## 

* 79 — Веспасиан, Рим императоры.
* 1762 — Батырша, күренекле татар мулласы, мөселман баш күтәрүе җитәкчесе.
* 1815 — Чарлз Ли, 
* 1908 — Гровер Кливленд, 
* 1936 — Ефимия Кривошеева, 
* 1979 — Мөхит Кичүбаев, татар драма актеры.
* 1980 — Борис Некрасов, 
* 1981 — Борис Аполлонов, 
* 1981 — Никита Салогор, 
* 1987 — Александр Анчишкин, 
* 1989 — Сәгадәт Исхакый-Чагатай, 
* 1991 — Әхмәт Исхак, татар шагыйре.
* 1998 — Фәһим Садыйков, 
* 2002 — Гайсә Барханоев, 
* 2006 — Мәрьям Гыймалова, 
* 2011 — Валерий Гатаев,  һәм  кино һәм театр артисты.
* 2013 — Рафаил Шәкүров, 
* 2014 — Людмила Калинина, 
* 2015 — Сания Исмәгыйлева, 
* 2016 — Шарпудин Әхмәдов, 
* 2019 — Виктор Малков,
* 2022 — Фатих Сибәгатуллин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:24 июнь
Шакирҗан Мөхәммәтҗанов

**Александр Матросов** яки **Шакирҗан Мөхәммәтҗанов** — дошман амбразурасын үз тәне белән каплаган Советлар Берлеге Каһарманы. Рәсми версиягә күрә исеме: Александр Матвей улы Матросов, ләкин яңа версияләр буенча Александр Матросов исеме артында Урал егете Шакирҗан Мөхәммәтҗанов торуы билгеле .

## Рәсми версия

Рәсми чыганаклар буенча Александр Матвей улы Матросов 1924 елның 5 февралендә Украинаның Екатеринослав (хәзерге Днепропетровски) шәһәрендә туган. Кече яшьтән үк ятим калып, Ульян өлкәсенең Иваново һәм Мәләкәс балалар йортларында тәрбияләнгән, 7 сыйныфтан соң Уфа хезмәт колониясендә тәрбияче ярдәмчесе булып эшләгән. 1942 елның сентябрендә ул Оренбур ягындагы Краснохолм пехота училищесында укый башлый. Әмма укуын тәмамлый алмый, 1943 елның гыйнварында ук курсантлар Калинин фронтына җибәрелә. Анда Сталин исемендәге 91-нче аерым Себер бригадасының икенче укчылар батальонында хезмәт итә башлый.

1943 елның 27 февралендә 2-нче батальонга Псков өлкәсенең Локнян районы Чернушки авылындагы терәк пунктка һөҗүм итәргә дигән бурыч йөкләнә. Яугирләр урман аша үтеп аланга чыгуга, дошманның пулемет уты астына эләгәләр. Беренче пулеметны автоматчылар төркеме эштән чыгара, икенчесен дә туктатуга ирешәләр. Әмма өченче дзоттан атучы пулемет авылга керергә мөмкинлек бирми. Шул вакыт Александр Матросов Петр Огурцов белән дзотка таба шуыша башлыйлар. Дзотка якынлашканда, Огурцов каты яралана, Матросов юлын үзе генә дәвам итә. Ул амбразурага якынрак килеп ике граната ыргыта. Пулемет тынып кала. Яугирләр һөҗүмгә ташлануга, ул тагын ут ача. Шулчак Матросов сикереп торып дзотка ыргыла һәм амбразураны каплый. Шулай итеп, ул гомере бәрабәренә хәрби бурычны үтәргә ярдәм итә. 1943 елның 19 июнендә аңа Советлар Берлеге каһарманы дигән исем бирелә. Матросов батырлыгы дәреслекләргә совет ватанына мәхәббәт, куркусызлык, каһарманлык билгесе булып кереп кала.

## Альтернатив версия
1988 елда «Башкортстан» газетасы журналисты Рәүф Насыйров Александр Матросовның чын исеме кем булуы, аның кайда туып үсүе белән кызыксына башлый. Татарстанда язучы Шаһинур Мостафин да Матросовның батырлыгы һәм матросовчылар турында бик күп эзләнүләр алып бара. Аларның версияләре буенча Матросовның Башкортстанның Учалы районы Кунакбай авылында туып-үскән Шакирҗан Юныс улы Мөхәммәтҗанов булуы ачыклана.

Александр Матросов — Шакирҗан Мөхәммәтҗанов турында 2008 елда Мәскәүдә документаль фильм төшерелә. Анда Матросовның Шакирҗан Мөхәммәтҗанов булуы әйтелә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Азатлык радиосы: сугыш мифлары

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар
Венера Думаева-Вәлиева

**Венера Сәлах кызы Думаева-Вәлиева** — татар шагыйрәсе, тәрҗемәче.

Венера Думаева-Вәлиева Башкортстанның Кушнаренко районы Кушнаренко авылында туа. 1957 елда Казан дәүләт университетын тәмамлый, 1969-1983 елларда Мәскәү электрон техникасы институтында укыта. Беренче әдәби тәрҗемәләре матбугатта 1977 елда басыла башлый. Татар шагыйрьләре Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Муса Җәлил, Хәсән Туфан, Фатих Кәрим, Сибгат Хәким, Ренат Харис, Зөлфәт һ. б.; алман шагыйрьләре Һ. Һейне, Л. Фюрнберг, Э. Штритматтер һ.б. шагыйрьләрнең шигырьләрен рус теленә тәрҗемә итә.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Хоккайдо

**Хокка́йдо** (, *Хоккайдо* — «төньяк диңгез юлы») — зурлыгы буенча Япониянең икенче утравы. 1859 елга кадәр **Мацумаэ** дип аталган иде.

Мәйданы — 83 456,38 км². Халык саны — 5 598 776 кеше.
Хоккайдода 35 шәһәр, 129 шәһәрчек, 21 авыл һәм 69 район бар.

Тын океан һәзм аның Япон һәм Охота диңгезләре белән юыла. Хоккайдо катлаулы шәкелгә ия. Рельеф, нигездә, таулы, иң биек ноктасы 2290 м. Хәрәкәттәге янартаулар бар. Җир тетрәүләр еш була. Ташкүмер, күкерт, тимер рудасы чыганаклары бар.

Уртача муссонлы климат. Гыйнварның уртача температурасы -3°...-11°С, июльнеке +17...+21°С. Елга 800–1500 мм явым төшә. Көзен тайфуннар була. Елгалар күп сулы, һидроэнергиягә бай. Хоккайдо мәйданының 60% урман. Эре шәһәрләр — Саппоро, Һакодате.

## Сылтамалар

* Хоккайдо турында япон сайты 

Төркем:Япония утраулары
Кюсю

**Кюсю́** () — Зурлыгы буенча Япон архипелагының өченче утравы. 

Мәйданы — 35,6 мең км². Халык саны — 14,7 млн кеше.

Төркем:Япония утраулары
Сикоку

**Сикоку** () — Япониянең иң зур дүрт утравы арасында мәйданы һәм халык саны буенча иң кечкенәсе. Мәйданы — 18 803,68 км². Халык саны — 4 141 955 кеше.

Сикоку Сицилия утравыннан зуррак.

Төркем:Япония утраулары
Агломерация

**Шәһәр агломерациясе** (лат. *agglomero* — *кушам*) — катлаулы, күпкомпонентлы динамик системага берләштерелгән торак пунктларының, күбесенчә шәһәрләрнең компакт берләшмәсе.

Агломерацияләр моноүзәкләштерелгән һәм полиүзәкләштерелгән була ала.

## Иң зур дөнья агломерацияләре

## Моны да карагыз
* Мегаполис
* Метрополия

*
Наото Кан

**Наото Кан** (, 1946 елның 10 октябре, Убэ, Ямагути) — Япония дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе. 2010 елдан Япония премьер-министры вазифаларына кереште.

## Сылтамалар

* BBC NEWS - Profile: Naoto Kan
* рәсми сайт
* Японии Демократик фиркәсе

Төркем:Япония премьер-министрлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге

**Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлег**е яки **APEC** (**A**sia-**P**acific **E**conomic **C**ooperation),  русча **АТЭС** (**А**зиатско-**Т**ихоокеанское **э**кономическое **с**отрудничество) — төбәктәге сәүдә, капитал салуны җиңеләйтү  һәм либераллаштыру өлкәсендә хезмәттәшлек өчен  Азия-Тын океан төбәгенең 21 иленең форумы.

Оешманың төп максаты - икътисади үсешне арттыру, Азия-Тын океан берләшмәсен ныгыту.

Оешмада катнашучы илләрдә дөньяның халкының 40% яши, аларга якынча 54% Эчке тулаем продукт һәм дөнья сәүдәсе 44% туры килә.

## Тарих

Форум 1989 елда Канберра шәһәрендә Австралия һәм Яңа Зеландия премьер-министрлары кушуы белән барлыкка килә.

Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге ниндидә булса оешма структурасын ягъни зур бюрократик аппаратсыз ирекле киңәш җыены буларак оештырыла. Singapurда урнашкан оешманың Секретариатында катнашучы экономикаларнын буржуалардан 23 илче, һәм тагын да урындагы хезмәткәрләр эшли.

Башта министрлар кимәлендәге ел саен узгарылган киңәшмәләр Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлегенең югары органы була. 1993 елдан катнашучы экономикаларнын лидерларының очрашулар оештыру эшмәкәрлегенең төп төре булып китә. Бу саммитларда ел эчендәге форум эшмәкәрлегенең гомуми сыгымтасы барлаучы һәм киләсе эшмәкәрлекнең перспективаларын билгеләүче декларацияләр кабул ителә. Шулай ук зур ара белән тышкы эшләр һәм икътисад министрлары сессияләр уздырыла.

Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге төп органнары: консультацион эш советы, экспертларның өч комитеты (сәүдә һәм инвестицияләр буенча комитет, икътисади комитет, административ-бюджет комитеты) һәм икътисадның төрле тармаклары буенча 11 эш группасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара оешмалар
Кыям Миңлебаев

**'
**Кыям Миңлебаев**, тулы исеме **Кыяметдин Сәлахетдин улы Миңлебаев''' — татар журналисты, тәрҗемәче.

Ул 1929 елның 25 июнендә Татарстанның Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында туган. Башлангыч белемне шунда, 1938 елда гаиләләре белән Казанга күчеп килгәч, укуын Дәрвишләр бистәсендәге җидееллык һәм Кабан күле буендагы 12нче татар урта мәктәбендә дәвам иттерә. 1953 елда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлагач, ике ел Татарстанның Сарман урта мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укыта. 1955 елның көзендә ул янәдән Казанга кайта һәм Татарстан китап нәшриятында эшли башлый: әүвәл яшьләр-балалар әдәбияты редакциясендә редактор (1955-1958), редакция мөдире (1958-1966), ә 1967 елдан бирле матур әдәбият редакциясенең өлкән редакторы хезмәтендә.

К. Миңлебаев — иҗади сәләтен тәрҗемә жанрына багышлаган тәҗрибәле профессионал тәрҗемәчеләрнең берсе. Аның тәүге тәрҗемә эше (П.Цвирканың “Сандугач” исемле җыентыгы) 1954 елда басылып чыга. Шуннан бирле узган өч дистә ел эчендә К.Миңлебаев тәрҗемәсендә рус классикасы, чит ил әдәбияты һәм совет авторларының егермеләп китабы дөнья күрә: Лев Толстой, “Балачак”, “Үсмерчак”, “Егетчак” (1955-1957); “Ярты колак” (төркмән халык әкиятләре, 1958); Н.В.Шишков, “Хәсрәт дәрьясы” (1963), Т.Семушкин, “Айвам маҗаралары” (1964) һ.б.

К. Миңлебаев, иҗади тәрҗемә тарафдары буларак, оригиналның идея-эчтәлек һәм стиль үзенчәлекләренә зыян китермичә, аны саф татарча яңгырашлы, эмоциональ тәэсирле һәм сурәт-күренешләрне, психологик төеннәрне, герой-персонажларның сөйләү үзенчәлекләрен татар телендәге чаралар ярдәмендә тәңгәл һәм табигый аһәңле итүгә зур игътибар бирә.

К. Миңлебаев тәрҗемә теориясенә һәм практикасына кагылышлы мәкаләләр, рецензияләр, сынлы сәнгатькә багышланган язмалар авторы буларак та билгеле. 1982 елда ул Бакый Урманченың скульптура, нәкыш һәм графика өлкәсендәге эшчәнлеген яктырткан төсле альбом төзеп чыгарды һәм бу альбомга кереш сүз язды.

Совет матбугаты өлкәсендәге хезмәтләре өчен аңа 1980 елда РСФСРның атказанган сәнгать хезмәткәре дигән мактаулы исем бирелде.

Кыям Миңлебаев 2005 елның 3 сентябрендә вафат булды. 
## Әдәбият
* "Казан утлары" журналы, №11, 2005 ел
## Искәрмәләр

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Габдрахман Кәрәм

**Габдрахман Кәрәм** — театр сәнгате белгече, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.
## Тәрҗемәи хәл
Габдрахман Хәбибулла улы Рәхмәтуллин 1878 елның 25 июнендә Казан шәһәрендә туа. Яшьли әти-әнисе үлеп, Мифтах Иманкулов дигән бер кеше гаиләсендә тәрбияләнеп үсә, Казанда мәдрәсә бетерә, аннары Төркиягә китеп, Истамбул университетының әдәбият-сәнгать бүлегендә югары белем ала. 1905 ел инкыйлабы алдыннан ул Казанга кайта һәм шуннан соң үзенең бөтен гомерен һәм иҗади сәләтен татар театр сәнгатен үстерүгә багышлый.

Татар театр труппалары оешып килгән бер заманда, 1906 елның башында ук, “Йолдыз” газетасында ул Фатих Халидинең “Морат Сәлимов” һәм “Мәхрүсә ханым” исемле пьесалары турында беренче рецензиясен бастыра.

Театр тәнкыйтьчесе буларак, Г.Кәрәм матбугат битләрендә татар театры тормышындагы һәр яңалыкка, һәр спектакльгә үзенең принципиаль карашын, мөнәсәбәтен белдереп бара, рецензияләрдә, театр труппаларының, бигрәк тә «Сәйяр» труппасының еллык эшчәнлегенә багышланган күзәтү мәкаләләрендә («Аң» журналы, 1914-1916), драма әсәрләренә һәм спектакльләргә кәнкрит  ясау, артистлар уенындагы уңай һәм кимчелекле якларга кәнкрит тукталу белән бергә, сәхнә әдәбиятының хасиятләре, жанрлары, иҗтимагый роле кебек теоретик мәсьәләләр турында да сүз кузгата һәм бу мөһим мәсьәләләрне заманына күрә гыйльми югарылыкта чишәргә омтыла.

Г.Кәрәм инкыйлабка кадәр «Сәйяр» труппасы өчен Шекспирның “Отелло” трагедиясен, “Король Лир” трагедиясен, М. Горькийның “Мещане” драмасын тәрҗемә итә.

Октябрь инкыйлабыннан соң, егерменче еллар дәвамында, Г.Кәрәм “Эш”, “Татарстан хәбәрләре”, “Татарстан”, “Кызыл Шәрекъ яшьләре” газеталарына актив языша, аерым спектакльләр турындагы күп санлы рецензияләреләреннән тыш, татар театры тарихына, Г.Камал драматургиясенә, Г.Кариев, М.Мутин кебек сәхнә осталары иҗатына багышланган тирән эчтәлекле мәкаләләрен бастыра, рус театр теоретигы В.Керженцевның “Творческий театр” исемле китабын татарчага тәрҗемә итә (“Иҗади театр”, Казан, 1921).

Г.Кәрәм 1947 елда Казанда вафат була.
## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Татар театры
Фудзияма

**Фудзияма**, **Фудзи**, (, ) — Япон утравы Хонсюда, Токиодан 90 километр ераклыкта урнашкан вулкан. Елның җылы вакытында монда менәргә була.

Төркем:Япония географиясе
Венера Гәрәева

**Венера Хәсән кызы Гәрәева** — татар хорлары дирижеры, Татарстан АССР халык артисты (1987).

## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 25 июнендә ТАССРның Саба районы Сүлә авылында туа. Алабуга культура-агарту училищесында (2013 елдан көллият) укый. Җыр һәм бию ансамбле җитәкчесе Җәүдәт Айдаров, аны шунда табып, 1961 елда ансамбльгә алып кайта да. Венера Гәрәева ансамбльдән нибары өч елга аерылып тора: туган ягы — Сабага кайтып музыка мәктәбендә эшли.

1972 елда Сабадан Казанга Җыр һәм бию ансамбленең хормейстеры булып кайта — композитор Александр Ключаревның өндәвенә каршы тора алмый. 1974 елдан башлап Казан музыка укуханәсендә белем бирә.

2020 елның 26 октябрендә иртәнге якта дәвамлы авырудан соң, COVID-19 ны кичереп, Казандагы хастаханәдә вафат.

## Иҗаты
Венера Гәрәева җитәкчелегендәге ансамбльләр төрле бәйгеләрдә катнашкан һәм беренче урыннар яулаган:

* "Нәүрүз" квартеты Халыкара Рәшит Ваһапов исемендәге конкурсның лауреаты (2007, 2008 еллар)
* Ирләр триосы Халыкара фольклор конкурсы лауреаты (Петербург, 2007 ел)

Венера Гәрәевә даими рәвештә Вафирә Гыйззәтуллина һәм Әлфия Авзалова конкурсларына жюри буларак чакырылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* Татарстанның халык артисты, педагог Венера Гәрәева вафат Азатлык радиосы, 26.10.2020

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Хор

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле
Төркем:Алабуга мәдәният укуханәсен тәмамлаучылар
Майкл Джексон

**Майкл Джо́зеф Дже́ксон** (ингл. *Michael Joseph Jackson*; 1958 елның 29 августы — 2009 елның 25 июне) — мәшһүр АКШ поп-җырчысы, биюче, җырлар авторы. Тарихта иң уңышлы һәм күренекле җырчыларның берсе, 14 Грэмми премиясе лауреаты. Дөньяда аның 750 миллион альбомы сатылды.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Рәсми сайт  

Төркем:АКШ җырчылары
Хонсю

**Хонсю** ( *Хонсю:* ), **Хондо** (хәзер сирәк куллана), **Ниппон** (хәзер сирәк куллана) — Япон архипелагының иң зур утравы.

Утрау озынлыгы — 1300 км, киңлеге 50 кмдан 230 кмга кадәр үзгәрә. Тулы мәйданы 230 500 км² тәшкил итә (Япониянең 60 %-ын). Хонсю утравы Бөекбритания утравыннан зуррак.

Хонсю утравында Япониянең иң зур шәһәрләре урнашкан: Токио, Иокогама, Осака, Киото, Хиросима һ. б. Утрауда шулай ук мәшһүр Фудзи вулканы урнашкан.

## Моны да карагыз
* Япония географиясе

Төркем:Япония утраулары
1812 ел

## Вакыйгалар
* 18 июнь — АКШ һәм Бөекбритания арасында сугыш башлана.
* 24 июнь — Русиягә Наполеон Бонапарт җитәкләгән француз гаскәрләре керә. 1812&nbsp;елгы Ватан сугышы башлана.
* 7 сентябрь — Мәшһүр Бородино сугышы башлана.
* 19 октябрь — Наполеон Мәскәүне ташлап китә.

## Туулар

* 7 февраль — Чарльз Диккенс, инглиз язучысы.
* 25 август — Николай Зинин, химик-галим.
* Мартиниан Иванов, тел белгече, педагог, Неплюев кадет корпусында татар телен укыткан.

## Вафатлар

Төркем:1812 ел
Төркем:Еллар
1811 ел

## Вакыйгалар
* 26 март — Венесуэлада булган җир тетрәү нәтиҗәсендә Каракас һәм башка шәһәрләр җимерелде.

## Туулар

* 11 июнь — Виссарион Белинский, рус язучысы, әдәбият тәнкыйтьчесе.
* 25 октябрь — Эварист Галуа, математик.
* Салихҗан Күкләшев — күренекле татар мәгърифәтчесе.

## Вафатлар

Төркем:1811 ел
Төркем:Еллар
Роза Кожевникова

**Роза Кожевникова-Баубекова** — татар шагыйрәсе һәм тәрҗемәче, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, М. Горький  һәм С. Сөләйманова исемендәге әдәби бүләкләр лауреаты.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Нияз Халитов

**Нияз Хаҗи улы Халитов** — татар архитекторы, архитектура фәннәре докторы, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.
Бакый Урманче премиясе лауреаты (2014).

Ул 1950 елның 19 декабрендә Татарстанның Казан шәһәрендә туа. Казан төзүче-инженерлар институтын тәмамлап, инженер-архитектор белгечлеген ала. 1985 елда СССР Архитекторлар берлегенә кабул ителә.

2017 елның 8 августында Казанда вафат.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары
1816 ел

## Вакыйгалар
* 9 июль — Аргентина Испаниядән бәйсезлек игълан итә.

## Туулар

* 21 апрель — Шарлотта Бронте (*Charlotte Brontë*), инглиз язучысы.

## Вафатлар

* 8 июль — Гавриил Державин, рус шагыйре.

Төркем:1816 ел
Төркем:Еллар
Сомалиленд

thumb|250px|left
**Сомалиленд** — Сомалиның төньяк өлеше, танылмаган дәүләт. Фактик башкала — Һаргейса шәһәре.

## Дәүләт гимны

**Балалар хоры башкаруында:** 
https://www.youtube.com/watch?v=WtevnA-BXxg

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Төркем:Танылмаган дәүләтләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Бәхәсле территорияләр
Регби

right|220px
**Ре́гби** (, яки *rugby*) — такымлы спорт төре. Озынча туп белән уйнала. Уенчылар, тупны бер-берсенә куллары һәм аяклары белән тапшырып, аны билгеле бер кырга төшерергә яки Н-сыман капкага кертергә тиешләр. Уен Бөекбританиядә уйлап чыгарыла.

Регби уены куп кенә чиктәш спорт төрләре тудырды, шулар арасында иң танылганы регбилинг һәм регби-7.

Төркем:Регби
Сабын

thumb|right|250px|Күбекләнгән сабын
right|200px|thumb|Сабын кисәге
**Сабын** — үз эченә өслек актив матдәләрне кертүче каты яки сыек матдә. Юыныр өчен һәм көндәлек химиядә кулланыла.
Көнкүрештә сабыннар гадәттә юыну, ваннада юыну һәм башка көнкүреш максатлары өчен кулланыла торган өслек актив матдәләр булып тора. Сәнәгатьтә сабыннар куерткычлар, кайбер шудыртуны тәэмин итә торган сылау матдәләре компонентлары һәм катализаторларның алдан килүчеләре буларак кулланыла.
Сабын химик тоташмаларны миксерда кушып ясалган порошоктан аермалы буларак, майларны нигез белән кушып ясала.
Кеше сабынны меңнәрчә еллар буена кулланып тора. Сабын-сыман әйберләрнең борынгы Вавилонда безнең эрага кадәр 2800 еллар тирәсендә җитештерелүнең шәһадәте бар.
Сабынны Борынгы Римда киң кулланганнар. Алар сабынны үсемлек майларын поташ (K2CO3) белән эшкәртеп ясаганнар.

## Төрләре
* Хуҗалык сабыны (каты, сыек яки порошок сыман) - киҗе-мамык һәм җитен тукымалар уу өчен һәм башка махсус максатлар өчен.
* Туалет сабыны — тән, чәчләр юу өчен һәм кырыну өчен.
**  Кырыну өчен (сабын таякчыклары, порошок яки крем-сыман).
**  Баш юу өчен (сыек яки порошок-сыман).
* Медицина (мисаллар: дегетле, борлы, карболлы) — дезинфекцияләүче матдәләр белән.
* Үсемлекләрне хасталардан һәм корткычлардан саклауның экологик чиста чарасы.

## Галерея

File:African Black Soap.jpg|Dudu-Osun – Африкан кара сабынының популяр типы
File:Azul e Branco.JPG|Azul e branco сабыны – ак-зәңгәр сaбынның кисәге
File:Soap P1140887.jpg|Франциядә, Йерда кибеттә сатыла торган кул белән ясалган сабыннар
File:Savon de Marseille.jpg|Традицион Марсель сабыны
File:Soap Shop, Tübingen (2019).jpg|Тюбингенда хәзерге заман сабын кибете (2019)
File:Pouring lye into water to make soap.jpg|Селте суда эретелә 
Wheel Bearing Grease.jpg|Автомобиль кулланышлары өчен сылагычлар составында сабыннар бар


## Моны да карагыз
* Крестовниковлар заводы турында мәкалә
* Модест Яков улы Киттары турында мәкалә

## Искәрмәләр

## Дәвам итеп укырга мөмкин
* Donkor, Peter (1986). *[https://www.slideshare.net/v2zq/yze151 Small-Scale Soapmaking: A Handbook]*. Ebook online at SlideShare. ISBN 0-946688-37-0.
* Dunn, Kevin M. (2010). *Scientific Soapmaking: The Chemistry of Cold Process*. Clavicula Press. ISBN 978-1-935652-09-0.
* Garzena, Patrizia, and Marina Tadiello (2004). *Soap Naturally: Ingredients, methods and recipes for natural handmade soap*. Online information and Table of Contents . ISBN 978-0-9756764-0-0/
* Garzena, Patrizia, and Marina Tadiello (2013). *The Natural Soapmaking Handbook*. Online information and Table of Contents. ISBN 978-0-9874995-0-9/
* Mohr, Merilyn (1979). *The Art of Soap Making*. A Harrowsmith Contemporary Primer. Firefly Books. ISBN 978-0-920656-03-7.
* Spencer, Bob; Practical Action (2005). *[https://www.countryfarm-lifestyles.com/support-files/soapmaking-how-to-make-soap.pdf SOAPMAKING] *. Ebook online.
* Thomssen, E. G., Ph.D. (1922). *[http://www.gutenberg.org/ebooks/34114 Soap-Making Manual]*. Free ebook at Project Gutenberg.

## Сылтамалар

* Сабынны җитештерү  
* Сабынны эшләү  

Төркем:Көндәлек химия
*
1808 ел

## Вакыйгалар
* 22 декабрь — Венада узган зур хәйрия концертында Бетховенның берничә зур әсәрләре премьерасы булды.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1808 ел
1807 ел

## Вакыйгалар
* Натрий табыла.
* 7 июль — Россия империясе һәм Наполеон Франциясе арасында Тилзит килешүе.

## Туулар

* 4 июль — Джузеппе Гарибальди, итальян каһарманы.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1807 ел
27 июнь

**27 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 187 көн кала.

#### 
###### 

###### 
*  Джибути — бәйсезлек көне.
*  — ***[[Метислар]] көне***  (, , ).
*  Канада — ***[[Мәдәни күптөрлелек]] көне***  (, ).
*  Көньяк Осетия,  Россия Федерациясе — ***Яшьләр көне*** ().
*  — ***[[Милләт|Милли]] бердәмлек көне*** (, ).

###### 
*  ***Халыкара [[балык тоту]] көне***  ().
*  Үзбәкстан — матбугат өлкәсе хезмәткәрләре көне.

## 
* 1615 — беренче тапкыр чәй Аурупага җибәрелә.
* 1929 — Төркия президенты Кемаль Ататөрк коммунистик пропаганда белән көрәшә башлый.
* 1945 — Иосиф Сталинга «Советлар Берлеге Генералиссимусы» исеме бирелә.
* 1991 — Югославия халык армиясе Словениягә бәреп керә.
* 1997 — Таҗикстанда гражданнар сугышы тәмамлана.

## 
 
* 1826 — Петр Шестаков, 
* 1833 — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.
* 1854 — Мария Павлова, 
* 1865 — Исхак Ислямов, 
* 1869 — Һанс Шпеман, 
* 1869 — Эмма Гольдман, 
* 1887 — Газиз Гобәйдуллин, татар язучысы, галим.
* 1891 — Владимир Петляков, 
* 1908 — Хәй Мушинский, беренче татар һөнәри фокусчысы.
* 1910 — Пётр Ураев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1913 — Константин Васин, 
* 1917 — Владимир Гречишников, 
* 1927 — Камил Гозәеров, 
* 1931 — Мартинус Велтман, 
* 1932 — Арутюн Терзян, 
* 1933 — Вильям Барабанов, 
* 1937 — Галимҗан Хөсәенов, футболчы, СССРБ такымы уенчысы (1960-69).
* 1940 — Наталия Леняшина, 
* 1940 — Рәфис Измайлов, 
* 1948 — Җәүдәт Фәйзрахманов, 
* 1948 — Фәннур Сафин, татар шагыйре.
* 1956 — Солтан ибн Салман әс-Согуд, 
* 1962 — Алексей Остудин, 
* 1963 — Инва Мула, 
* 1964 — Олег Микульчик, 
* 1967 — Борис Менделевич, 
* 1969 — Александр Шалленберг, 
* 1980 — Дато Квирквелия, 
* 1980 — Марат Әхмәтшин, 
* 1983 — Алсу Сафина, татар җырчысы.
* 1989 — Михаил Мищенко, 
* 1989 — Наил Нәбиуллин, татар милли хәрәкәте активисты.
* 2000 — Наил Умәров,

## 

* 1740 — Артемий Волынский,
* 1902 — Александр Дмитриев,
* 1944 — Милан Һоджа,
* 1944 — Степан Илларионов,
* 1945 — Эмил Һаха,
* 1957 — Жанна Бодо,
* 1960 — Гарри Поллит,
* 1961 — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
* 1965 — Ле Корбюзье,
* 1969 — Бернгард Кафенгауз,
* 1972 — Леопольда Досталова,
* 1998 — Һоми Джей. Эйч. Талеярхан,
* 2001 — Туве Янссон, фин язучысы.
* 2007 — Рифкать Закиров, татар шагыйре.
* 2018 — Габделхан Әхтәмҗан, 
* 2021 — Фәридә Зәбирова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:27 июнь
Гали Халит

**Гали Халит Мөхәммәтгали улы** — татар әдәбият галиме һәм тәнкыйтьчесе, филология фәннәре докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклеләре.

## Тәрҗемәи хәл
1915 елның 26 июнендә Татарстан Республикасы Тәтеш районының Үтәмеш авылында туа. Авылда башлангыч белем алганнан соң, 1930 елда Казанга килеп башта педагогия техникумында, аннары 1932–1936 елларда Казан дәүләт педагогия институтының тел-әдәбият факультетында укый. Институтны тәмамлагач, ул Арча педагогия училищесында укыта, ә 1942 елның ахырыннан башлап ул Казандагы Тел, әдәбият һәм тарих фәнни-тикшеренү институтында (хәзерге Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты) эшли: башта фәнни хезмәткәр, аннан соң әдәбият секторы мөдире була. Институтта эшләгән дәвердә 1948 елда кандидатлык, ә 1968 елда докторлык диссертациясе яклый.

Г. Халиткә 1975 елда – Татарстан АССРның, 1981 елда РСФСРның атказанган фән эшлеклесе дигән мактаулы исемнәр бирелә.

Г. Халит 1992 елның 24 августында вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
1940 еллардан башлап ул эзлекле рәвештә XX гасыр башы әдәбиятыбызны төрле яклап тикшерә. Аның докторлык диссертациясе татар әдәбиятында кулланылган иҗат методларына багышлана. Бу тема белән тирәнтен шөгыльләнү Г. Халитка Габдулла Тукай, Мәҗит Гафури, Галиәсгар Камал, Шәриф Камал, Мирхәйдәр Фәйзи, Һади Такташ кебек авторларның әсәрләрен анализлауда зур булышлык итә, әлбәттә. Нәтиҗәдә аның “Халык шагыйре Тукай” һәм “Мәҗит Гафури иҗаты” исемле китаплары дөнья күрә.

1940-1950 елларда ул шулай ук “Татар әдәбиятында реализм мәсьәләләре” хезмәтен һәм “XX йөз башында татар әдәбияты” очерклар китабын фәнни әдәбият мәйданына чыгара. Гомумән, Гали Хәлит әсәрләренә XX гасыр милли әдәбиятын мөмкин кадәр әтрафлырак күрсәтү, төрле әдәби агымнарны колачлау омтылышы хас. Аның энесе Яхъя Халитов мәшһүр Һәм маһир тәрҗемәче. 

## Библиографиясе

* Габдулла Тукай и татарское литературное движение начала ХХ века. – 1955. – 232 б. – 4000 д.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан: Истәлекле һәм онытылмас даталар календаре. 2015

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
1615 ел

## Вакыйгалар
* 27 июнь — чәй беренче тапкыр Аурупага җибәрелә.

## Туулар

* 5 ноябрь — Ибраһим&nbsp;I (осм. ابراهيم الأول — İbrahim-i evvel, , Госман империясе солтаны, 1640—1648&nbsp;елларда идарә иткән.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Газиз Гобәйдуллин

**Г. Газиз**, чын исеме **Газиз Салих улы Гобәйдуллин** — татар язучысы, галим-тарихчы.

## Тәрҗәмәи хәл
Газиз Гобәйдуллин 1887 елның 27 июнендә Казан шәһәрендә сәүдәгәр, күп санлы йортлар хуҗасы Салих Гобәйдуллин гаиләсендә дөньяга килә. 1895-1904 елларда Казанның «Халидия» мәдрәсәсендә укый, аннары сигез сыйныфлы гимназия курсы буеча өлгергәнлек аттестатына имтихан тотып, 1909 елда Казан университетының юридик факультетына кабул ителә. Бер елдан тарих-филология факультетына күчеп, аны 1916 елда беренче дәрәҗә диплом белән тәмамлап чыга. Студент чагыннан башлап (1914) Октябрь инкыйлабына кадәр төрле татар мәдрәсәләрендә, мәдрәсәләрдә, Көнчыгыш академиясендә, Татар коммунистик университетында тарих фәне укыта.

1917 елның 20―27 апрелендә Казанда узган Бөтенроссия мөселман укытучыларының беренче корылтае утырышларында доклад белән чыгыш ясый, корылтайда оештырылган Россия мөселман укытучылар берлегенең Мәркәз бюросы рәисе итеп сайлана. Шулай ук әлеге корылтай исеменнән 1 майда Мәскәүдә ачылачак Бөтенроссия мөселманнарының беренче корылтаена сайланган ун кешелек делегация составына кертелә.

Бераз вакыт Баку университетының тарих кафедрасында эшли, башта доцент, аннары профессор була. Галим “Татар тарихы”, “Россия тарихы”, “Татарстанда сыйныфлар тарихы”, “татар әдәбияты тарихы” кебек хезмәтләр яза, бер үк вакытта әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә.

Г. Газизнең беренче әдәби әсәре – “Марс, уян!” исемле хикәясе 1907 елда “Казан мөхбире” газетасында басыла. Шуннан соң газета-журналларда аның исеме бик еш күренә башлый. Бигрәк тә 1913-1917 еллар арасында күп яза. Бу чорда Аң журналы битләрендә әдипнең өч дистәгә якын кыска хикәясе, көндәлек темаларга багышланган күп кенә мәкалә һәм фельетоннары, яңа китапларга, спектакльләргә рецензияләре дөнья күрә.

Г. Газизнең хикәяләре күләм ягыннан кыска булып, алар һәммәсе дә диярлек юмористик яки сатирик рухта язылганнар. Инкыйлабтан соң язган хикәяләрендә (“Күмгән иде”, 1921; “Әхмәт байның таһәрате”, 1922; “Фаҗигале төннәрдә”, 1923; “Бер көтүнең тарихы”, 1927; “Дәҗҗал көткәндә”, 1928; “Кәрим абзыйның хыялы”, 1929; “Эчке эмигрант”, 1929 һ.б.) әдип иске тормыштан “мирас” булып калган һәртөрле типларны сатира чыбыркысы белән камчылый.

Язучының сайланма әдәби әсәрләре 1958 елда Татарстан китап нәшриятында басылып чыккан “Хикәяләр" исемле китабында урын алган.

Газиз Гобәйдуллин кулга алына, 1938 елның 16 сентябрендә атып үтерелә.
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Балык тоту

thumb|300px|Һиндстан балык тотучылары
**Балык тоту** — елга һәм диңгез балыкларын ашау, сату яки күңел ачу өчен тоту.

## Искәрмәләр

*
Туве Янссон

**Ту́ве Я́нссон** (), ) (1914 елның 9 августы — 2001 елның 27 июне) — мәшһүр Финляндия язучысы, рәссам. Муми-тролльләр турында китаплар язганнан соң дөньякүләм танылды.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Шевит язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Финляндия язучы-фантастлары
Фәннур Сафин

**Фәннур Шәйхенур улы Сафин** — татар шагыйре, журналист.

Ул 1948 елның 27 июнендә Татарстанның Минзәлә районы Күзкәй авылында туган. 1966 елда урта мәктәпне тәмамлагач, Түбән Кама төзелешенә китә һәм нефть-химия комбинатында өч елга якын слесарь булып эшли. 1969-1974 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый, аны тәмамлаганнан соң, бераз вакыт Казан телестудиясендә редактор, аннары «Татарстан яшьләре» газетасы, «Ялкын», «Казан утлары» журналлары редакцияләрендә әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара. 1983 елдан бирле ул – Татарстан Язучылар союзының Матур әдәбиятны пропагандалау бюросы хезмәткәре.

Фәннур Сафин матур әдәбиятка бик яшьли килеп, башлангыч мәктәптә укыганда ук беренче шигъри тәҗрибәләре белән “Ялкын” журналы һәм “Яшь ленинчы” газеталарында күренә башлый. Студентлык елларында иҗат иткән шигырьләре исә “Беренче карлыгачлар” (1970), “Юл башы” (1972) исемле күмәк җыентыкларда дөнья күрә.

Шагыйрьнең беренче мөстәкыйль китабы – “Кеше юлга чыкса” (1976) исемле җыентыгы “Җитмешенче еллар Корчагиннары” дигән Бөтенсоюз конкурсына куелып, җиңүчеләрнең берсе итеп таныла.

Ф. Сафин – нигездә лирик шагыйрь. Аның шигырьләре яшьлек романтикасы белән мул сугарылган була. Аның лирикасында халыкчанлык, беркадәр моңсулык һәм җорлык хас. Бу сыйфатлар аның “Сез кемнәр?”, “Тынлык” һәм “Күкчәчәк” исемле чираттагы җыентыкларына кергән поэма һәм шигырьләрендә дә ачык сиземләнә.

## Сылтамалар
* Централизованная библиотечная система, г. Набережные Челны © 1976-2025 г.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фәннур Сафин
26 июнь

**26 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 188 көн кала.

#### 

###### 
*  ***Наркотикларның канунсыз сатылуы һәм кулланылуына каршы халыкара көрәш көне*** (, )..
*  ***Газаплау корбаннарына халыкара теләктәшлек көне*** (, )..

###### 
*  Азәрбайҗан — ***[[Хәрби көчләр]] көне*** ().
*  Мадагаскар — ***[[Бәйсезлек]] көне*** (, ).
*  Румыния — ***Милли [[байрак]] көне*** ().

###### 

*  /  Түбән Саксония /  Һамелн — ***[[Күсе тотучы]] көне*** (, ).
*  Кырым татарлары — ***[[Кырымтатар милли байрагы]] көне*** ()..
*  — ***[[Сунтон Пу]] көне*** (, ).

## 
* 1522 — Сөләйман I 400 хәрби караб белән Родос утравына килеп җитә.
* 1941 — сугыш сәбәпле Ленин тәнен Төмәнгә күчерү турында әмер бирелә.
* 1945 — Берләшкән Милләтләр Оешмасы уставы 51 дәүләт тарафыннан имзалана.
* 1960 — Сомалилендның Бөекбританиядән бәйсезлеге игълан ителә.
* 1979 — Мөхәммәт Али бокстан китүе турында хәбәр итә.
* 2007 — Татарстан һәм Россия хакимиятләре арасында вәкаләтләр чикләрен билгеләү шартнамәсе имзалана.

## 
 
* 1681 — Эдвига София, 
* 1829 — Огюст Беернарт, Бельгия сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1829 — Петр Рудановский, 
* 1892 — Пөрл Сайдентрикер Бак, 
* 1909 — Анатолий Мелков, 
* 1912 — Александр Ступишин, 
* 1915 — Гали Халит, әдәбият галиме.
* 1925 — Юныс Вәлиев, ТАССР МШ рәисе урынбасары.
* 1926 — Марат Вахитов, 
* 1927 — Ольгерд Воронцов, 
* 1927 — Ким Сафиуллин, монументалист, нәкышче, графикачы.
* 1931 — Азат Абдуллин, язучы, драматург («Унөченче рәис» авторы). 
* 1933 — Клаудио Аббадо, итальян дирижёры.
* 1933 — Мидхәт Хафизев, 
* 1934 — Виктор Ионов, 
* 1937 — Әнәс Җомагылов, татар уйлап табучысы.
* 1937 — Роберт Колмен Ричардсон, 
* 1938 — Рәис Фәтхетдинов, 
* 1939 — Виталий Куценко, 
* 1940 — Һаҗәр Шәкүрова, 
* 1944 — Геннадий Зюганов, Россия сәясәтчесе.
* 1945 — Николай Алешков, язучы.
* 1953 — Андрей Бильжо, 
* 1958 — Фоат Комаров, 
* 1959 — Асаф Вәлиев, җырчы (баритон), ТРның халык артисты.
* 1963 — Светлана Хәкимова, 
* 1966 — Ратмир Тимәшев, 
* 1966 — Ринат Раев, 
* 1971 — Илон Маск, 
* 1971 — Леандро Самарони, 
* 1975 — Руслан Мөхәммәтов, 
* 1982 — Бранимир Петрович, 
* 1985 — Анастасия Луппова, 
* 1985 — Степан Горячевских, 
* 1988 — Алексей Спиридонов,

## 

* 363 — Фла́вий Кла́вдий Юлиа́н, Борынгы Рим императоры.
* 1838 — Таҗетдин Ялчыгол, татар дин әһеле, тарихчы, язучы. 
* 1918 — Дмитрий Никольский,
* 1919 — Алексей Казем-Бек,
* 1935 — Дмитрий Алексеев, 
* 1940 — Һани Юлдашев, 
* 1943 — Карл Ландштайнер, 
* 1944 — Булат Янтимеров, 
* 1949 — Иван Васильев, 
* 1957 — Альфред Деблин, алман язучысы.
* 1968 — Һарун Йосыпов, 
* 1973 — Әхмәт Котышев, 
* 1978 — Пётр Родионов, 
* 1980 — Корбан Вәлиев, 
* 1982 — Герасим Рудь, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 1993 — Сәйфи Кудаш, татар шагыйре.
* 1998 — Серо Ханзадян, 
* 2007 — Лев Безыменский, 
* 2009 — Рәис Фәтхетдинов, 
* 2015 — Евгений Примаков, 
* 2019 — Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин, мөфти.
* 2019 — Һаҗәр Шәкүрова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:26 июнь
«Фидакарь хезмәт өчен» медале

**«Фидакарь хезмәт өчен» медале** () — Татарстанның дәүләт медале.

Аның белән гражданнар Татарстан Республикасының дәүләти, икътисадый, социаль һәм мәдәни үсеше өлкәсендәге, республика икътисады һәм фәнни потенциалын арттырудагы хезмәттә югары казанышлары өчен, актив җәмәгать һәм хәйрия эшчәнлеге өчен бүләкләнәләр.

«Фидакарь хезмәт өчен» медаленә лаек булган затлар аны күкрәкнең сул ягына тагып йөриләр, бүләкләнүчеләрнең Россия Федерациясе, СССР орденнары һәм медальләре, «Татарстан Республикасы каршындагы казанышлар өчен» ордены булганда, алардан соң урнаштыралар.

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан медальләре
«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены

**«Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен» ордены** () — Татарстан Республикасының иң югары дәүләт бүләге. Аның белән гражданнар Татарстан Республикасының дәүләтчелеген үстерүдәге, гражданнарның хокукларын һәм ирекләрен тәэмин итүдәге, икътисадны, мәдәниятне, фәнне, мәгарифне, сәламәтлек саклауны, сәнгатьне һәм спортны үстерүдәге аерым казанышлары өчен, җәмәгать тәртибен саклауда батырлык һәм түземлек күрсәткән өчен бүләкләнәләр.

«Татарстан Республикасы каршындагы казанышлар өчен» орденына лаек булган затлар аны күкрәкнең сул ягына тагын йөриләр, бүләкләнүчеләрнең Россия Федерациясе, СССР орденнары һәм медальләре булганда, алардан соң урнаштыралар.

## Кавалерлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан орденнары
Төркем:Россия Федерациясе субъектларының югары дәүләт бүләкләре
Габделхәй Сабитов

**Габделхәй Сабитов** — татар драматургы, язучы.

Ул 1931 елның 28 июнендә Минзәлә районының Югары Тәкермән авылында туа. 1949 елда Күзкәй урта мәктәбен тәмамлагач, Иске Мәлкән һәм Түбән Тәкермән мәктәпләрендә укыта, читтән торып, Казан дәүләт университетында, 1956-1960 елларда Мәскәүдәге М.Горький исемендәге әдәбият институтында укый, соңыннан телестудиядә, «Ялкын» һәм «Чаян» журналлары редакцияләрендә эшли.

Габделхәй Сабитов күп кенә хикәяләр язды, аның “Кичерелмәс гөнаһ”, “Чулпан таңны уята” драмалары, “Мәхәббәт һәм нәфрәт” дигән комедиясе төрле сәхнәләрдә уйналды. Шулай ук ул – “Туган җир туфрагы”, “Үлемсез Акылгали”, “Карурманның күзләре бар”, “Чулпан таңны уята”, “Тармаклы яшен”, “Айбаш” дигән китаплар авторы.

Эрих Распеның атаклы “Барон фон Мюнхаузен” маҗараларын татар теленә ул тәрҗемә иткән.

Г. Сабитов 1995 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Мубай

**Mubai & Aksubai fusion band** — татар халык җырларын лирик төсмердә яңгыратучы музыкаль төркем. Ул 2008 елда оеша.

Беренче концерт 2008 елның 25 октябрендә «Сары бишмәт» кафесында узды. 2009 елның җәендә төркем Икенче халыкара «Дөнья яратылышы» фестивалендә катнашты.

Төркем составы:
* Илдар Мөбәрәкшин (Мубай).
* Линар Ризатдинов.
* Гадел Ризаев.
* Александр Батраков.

Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
28 июнь

**28 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 186 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Перу — Бәйсезлек көне.
*  Украина — Конституция көне.
###### 
*  Казакстан — Җөмһүрият журналистикасы көне.

## 
* 1389 — Сербия белән Босния һәм Морад I җитәкләгән төрек гаскәре арасында Косово кыры сугышы уза.
* 1635 — французлар Кариб диңгезендә Гваделупа колониясенә нигез салалар.
* 1914 — Эрцгерцог Франц-Фердинанд (*рәсемдә*) үтерелә. Бу Беренче бөтендөнья сугышы сәбәбе була.
* 1919 — Беренче бөтендөнья сугышын тәмамлаган Версаль тынычлык килешүе имзалана.
* 1919 — Милләтләр лигасы оеша.
* 1967 — Исраил Көнчыгыш Иерусалимны басып ала.

## 
 
* 1712 — Жан-Жак Руссо.
* 1807 — Ричард Хилдрет, 
* 1867 — Луиҗи Пиранделло, 
* 1873 — Алекси Каррел, 
* 1882 — Иоанн, 
* 1892 — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
* 1899 — Максим Львов, 
* 1903 — Георгий Щипанов, 
* 1906 — Мария Гөпперт-Маер, 
* 1907 — Павел Тунаков, 
* 1908 — Хәмит Әюпов, 
* 1912 — Кирәй Мәргән, 
* 1913 — Владимир Графов, 
* 1914 — Рем Абзалов, 
* 1921 — Павел Копылов, 
* 1925 — Әхмәтсафа Мостафин, Бөек Ватан сугышы каһарманы.
* 1925 — Марина Легенченко, 
* 1927 — Фрәңк Шервуд Роуленд, 
* 1930 — Вильям Кәмбелл, 
* 1931 — Габделхәй Сабитов, татар драматургы, прозаик.
* 1943 — Клаус фон Клитциң, 
* 1945 — Розалина Шаһиева, язучы, сәнгать белгече.
* 1945 — Түркән Шорай, 
* 1947 — Әмир Мәхмүдов, татар шагыйре.
* 1948 — Равил Бикбов, 
* 1948 — Сергей Бодров, кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
* 1952 — Рәшит Җиһанов, 
* 1954 — Ринат Камал, 
* 1960 — Фердинат Дәүләтшин, 
* 1963 — Александр Кознов, театр һәм кино актеры.
* 1967 — Александр Вольфович, 
* 1969 — Андрей Кузьмин, 
* 1969 — Рөстәм Нуриев, 
* 1973 — Айрат Ишморатов, 
* 1975 — Гүзәл Вилданова, 
* 1978 — Дермивал Алмейда Лима, 
* 1980 — Бату Хасиков, 
* 1982 — Ираклий Гарибашвили, 
* 1984 — Анита Рачвелишвили, 
* 1985 — Ләйсән Үтәшева, 
* 1991 — Кевин де Брөйне,

## 

* 1741 — Антонио Вивальди, итальян композиторы.
* 1836 — Җеймс Мәдисон,
* 1857 — Нина Чавчавадзе,
* 1902 — Ричард Роджерс, АКШ композиторы.
* 1907 — Мөхәммәтсәлим Өметбаев, шагыйрь, башкорт тарихчысы, этнограф, тәрҗемәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1914 — Эрцгерцог Франц-Фердинанд, Австрияле эрцгерцог , 1896 елдан  Австро-Венгриянең тәхет варисы.
* 1922 — Велимир Хлебников,
* 1938 — Борис Берман,
* 1938 — Константин Волков,
* 1941 — Әхмәтһади Максуди,
* 1942 — Янка Купала, беларус совет шагыйре, драматург, публицист.
* 1967 — Фёдор Советкин,
* 1976 — Александр Максимов,
* 1977 — Карп Дворкин,
* 1978 — Муса Мамут,
* 1979 — Натан Рахлин,
* 1983 — Григорий Лазарев,
* 1987 — Григорий Романов,
* 1990 — Вера Кивалкина,
* 1993 — Борис Христов,
* 2013 — Сильви Врайт,
* 2014 — Эвелина Фенина,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:28 июнь