İslam töşençäläre

İslamğa bäyle süzlärne Ğäräp mädäniätennän wä Ğäräp telennän ayırğa waqıt-waqıt şaqtıy awır wä kiräk tä tügelder. Moña säbäple alarnı süznämä itep kiterergä kiräk:

## A
* alim == ğälim
* Allah (Аллаһ, الله) – Ğäräp telennän süz. Farsı telendä ul Xoday, Törki telendä Täñre dä qullanıla.
* Allahu äkbär (Аллаһу әкбәр, الله أكبر) == täkbir, "***Allah böyek***" digän mäğnädä äytelä
* axşam (namazı) (ахшам (намазы), نماز آقشام) - 
* azan (азан, أَذَان) – waqıtı kergäç, farız namazına çaqıru.
* azançı (азанчы) -
* awız (açu) (авыз (ачу)) == iftar
* ayät (аять, آية) -

## Ä
* Äbu Bäker (Әбу Бәкер, أبو بكر) -
* Äbu Daud (Әбу Дауд, أبو داود) -
* Äbu Hörayra (Әбу Һөрайра, أبو هريرة) -
* Äbu Xänifä (Әбу Хәнифә, ابو حنيفة) -
* äcer-sawab (әҗер-саваб,   ثَوَابَ -‎ أجر) - 
* ädäb (әдәб, أدب) – üz-üzen totu tärtiben añlata. İñ yaxşısı bulıp sanala, xädislär buyınça totu.
* Äğüzü billäähi (Әгүзү билләәһи, أَعُوذُ بِاللَّهِ‎) == istiğäzä
* Äğüzü billäähi minäş-şäytaanir-raciim (Әгүзү билләәһи минәш-шәйтаанир-раҗиим, أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ ٱلشَّيْطَانِ ٱلرَّجِيمِ‎) == istiğäzä
* Äl-Mültäzäm (Әл-Мүлтәзәм, ملتزم‎)) -
* älxämdülilläh (әлхәмдүлилләһ, ٱلْحَمْدُ لِلَّٰهِ) - "***Allahığa şöker***" digän mäğnädä äytelä
* Ämin (Әмин, آمين‎)) - "***Şulay bulsın***" digän mäğnäle kälimä süz
* Ässälämü gäläyküm wä räxmätullah (Әссәламү гәләйкүм вә рәхмәтуллаһ, اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمُ) == säläm (birü)
* ästäğät (әстәгать, استعاذة) == istiğäzä
* ät-Taxawi (әт-Тахави, الطحاوي) - 
* ättäxiät (әттәхият, التحيات‎) -
* äwwäbin (namazı) (әүвәбин, әүүәбин (намазы)) -
* Äxmäd (Әхмәд, أحمد) -

## B
* Bäbül-mäğlät (Бәбүл-мәгъләт) - Mäkkägä kerü qapqası
* Bäyxaqi (Бәйхакый, البيهقي) -
* Bismilläh (Бисмилләһ, بِسْمِ ٱللَّٰهِ‎) - ***Allah iseme belän*** (başlıym)
* Boxari (Бохари, البخاري‎) -

## C
* cifaf (җифаф) - kibü
* comğa (җомга, جمعة) – olı namaz köne
* Cömratül-ğäqäbä (Җөмратүл-гакабә, جمرة العقبة) = Zur bağana
* Cömratül-suğra (Җөмратүл-сугра, الجمرة الصغرى) = Keçe bağana
* Cömratül-wüstä (Җөмратүл-вүстә, الجمرة الوسطى) = Urtançı bağana
* cöneb (җөнеб, جنابة) -
* Cöğfä (Җөгъфә, ٱلْجُحْفَة) - Şamnan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 187&nbsp;km yıraqlıqta)

## D
* dibağ (дибагъ) - künne eşkärtü
* doğa (дога, دُعَاء) – Allah Täğälägä endäşüe.
* duxa (namazı) (духа (намазы), صَلَاة الضحى‎) -

## E

## F
* fazıylät (фазыйләт) - 
* farız (фарыз, فرض) -
* farız (ğayn) (фарыз (гайн), فرض العين) -
* farız (kifäyä) (фарыз (кифәя), فرض الكفاية) -
* fäcer (namazı) (фәҗер (намазы), صلاة الفجر‎) == irtänge namaz
* färaq (фәрак, فرق) - yüeşlämiçä ışqıp, uıp töşerü
* fäsiq (bulu) (фәсикъ (булу) - açıqtan-açıq gönah qılu
* fiqh (фикһ, فقه) -

## G

## Ğ
* ğasäl (гасәл) - su belän yuu
* ğasır (namazı) (гасыр (намазы), صلاة العصر) ==  ikende (namazı)
* Ğaşura (Гашура, عَاشُورَاء) - 
* ğälämät (галәмәт) - ğibadät öçen täğäyenlängän urın
* Ğäli (Гали, عَلِيّ) - 
* ğälim (галим, عالم) -
* Ğäräfä(t) (Гарәфә(т), عَرَفَات) -
* ğäwrät (гаурәт, عورة) -
* ğäyet (гает, عيد) - möselman bäyräme
* Ğäyşä (Гайшә, عائشة) -
* ğiddä (waqıtı) (гыйддә (вакыты), العدة‎) - xatınnarda talaqtan soñ 3 xäyez waqıtı, ireneñ wafatınnan soñ 4 ay da 10 kön
* ğişä (namazı) (гыйшә (намазы), صلاة العشاء) == yästü (namazı)
* Ğosman (Госман, عثمان) -
* ğölämä (голәмә, علماء) - 
* Ğömär (Гомәр, عمر) - 
* ğömrä (гомрә, عُمْرَة) -
* ğösel (госел,غسل) - qoyınu
* ğurran müxäccälinä (гурран мүхәҗҗәлинә) -

## H
* hädyü (һәдью) - xaywan
* Hicrät (Һиҗрәт, هِجْرَة‎) - 
* hicri (һиҗри, التقويم الهجري) – möselman täqwime

## İ
* İblis (Иблис, إِبْلِيس) == şaytan
* İbn Mäcäh (Ибн Мәҗәһ, بن ماجه) -
* İbrahim mäqamı (Ибраһим мәкамы, مَـقَـام إِبْـرَاهِـيْـم) -
* İbn Xibbän (Ибн Хиббән, إبن حبّان‎) -
* ictixad (иҗтихад, اجتهاد) – üz östennän köç quyu
* ifadä (ифадә) - 
* ifrad (xacı) (ифрад (хаҗы), حج الإفراد) - barı xac ğämällären qılu
* iftar (ифтар, إفطار) - urazadan soñ awız açu
* ikende (namazı) (икенде (намазы), صلاة العصر) -
* imam (имам, إمام‎) – ruxani
* iman (иман, إِيمَان) – Allahqa ışanıç
* iqamät (икамәт, إِقَامَة) == qamät
* isfar (исфар, ‎) - tämam yaqtırıp betü
* İslam (Ислам, اَلْإِسْلَامُ) – möselmannar dine
* israf (исраф, إسراف) - şäriğät röxsätennän kübräk qullanu
* istiğäzä (истигазә) - "Äğüzü billäähi" (***Allahı Täğälägä sıyınamın***) yäki "Äğüzü billäähi minäş-şäytaanir-raciim" (***Räxmätttän sörelmeş şaytannıñ yawızlığınnan Allahı Täğälägä sıyınamın***) dip äytü
* istincä (alu) (истинҗә (алу), استنجاء) - censi äğzalarnı näcestän pakläw
* istislax (истислах, استصلاح) –
* istisqa (namazı) (истиска (намазы), صلاة الاستسقاء) - yañğır sorap uqıla torğanğ namaz
* istixada (истихада, استحاضة) -
* istixalä (истихалә) - Ber xalättän ikençe xalätkä küçü
* istixarä (namazı) (истихарә (намазы), صلاة الاستخارة) - xäyerle näticä soraw namazı
* işraq (namazı) (ишракъ (намазы)) - irtänge namazdan soñ qoyaş çıqqançı mäçettä qalğan keşe qıla
* ixram (ихрам, حْرَام) -
* izar (изар, إِزَار) -
* iztıbağ (изтыбагъ) - irlärdä ridanıñ ber oçın uñ qultıq astına qıstırıp, ikençe oçın sul iñenä taşlaw, uñ yaq iñ başı häm qul açıq qala

## K
* kamis (камис) - 
* Kädä (Кәдә) - Mäkkägä äl-Xacun uramı aşa kerü urını
* käffärat (кәффәрат, كَفَّارَة) -
* Käğbä, Käğbätullah (Кәгъбә, Кәгъбәтуллаһ, كَعْبَة‎) - Allah Yortı
* käğdäi-äxirada (кәгъдәи-әхирада) - namazda soñğı utıru
* kärahä tänzihiä (кәраһә тәнзиһия) - asılda röxsät itelgän, qatği bulmağan räweştä tıyılğan närsälär
* kärahä täxrimiä (кәраһә тәхримия) - xäramgä yaqın bulğan, xäram däräcäsendä ük bulmasa da, asılda tıyılğan närsälär
* Keçe bağana (Кече багана, الجمرة الصغرى) -
* kösüf (namazı) (көсүф (намазы), صلاة الكسوف) - qoyaş totılğanda uqıla torğan namaz

## L
* Lää xäwlä wä lää quwwätä illä billäh (Ләә хәүлә вә ләә куввәтә иллә билләһ, لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّٰهِ ) - "***Allahınıñ ğına bar närsägä köçe citäder***" digän mäğnädä qayğılı xäbär işetkäç äytelä
* lifäfä (лифәфә) -

## M
* mäçet namazı (мәчет намазы) - mäçetkä kergäç tä utıru aldınnan uqılğan namaz
* Mädinä (Mönäwärä) (Мәдинә (Мөнәвәрә), المدينة المنورة‎) - 
* mädräsä (мәдрәсә, مدرسة) – möselman mäktäbe.
* mäğrib (namazı) (мәгъриб (намазы), صلاة المغرب) == axşam (namazı)
* Mäğşär äl-Xäram (Мәгъшәр әл-Хәрам) -
* mäğzur (ğözerle) (мәгъзур (гозерле)) - tänennän daimi räweştä täharätne bozuçı närsälär çığıp torğan keşe
* Mäqam İbrahim (Мәкам Ибраһим) = İbrahim mäqamı
* Mäkkä (Mökärrämä) (Мәккә (Мөкәррәмә), مكة المكرمة) - 
* mäkruh (мәкруһ, مكروه) - xuplanmağan eş
* Mälik (Мәлик, مالك) -
* mändub (мәндуб, مندوب) - kürkäm eş
* mäni (мәни) - ir orlığı, sperma, şähwät suı
* Märwa (tawı) (Мәрва (тавы), ٱلْمَرْوَة) - 
* Mäscid äl-Xäram (Мәсҗид әл-Хәрам, اَلْمَسْجِدُ ٱلْحَرَامُ) = Xäram mäçete
* Mäscid än-Näbäwi (Мәсҗид ән-Нәбәви, المسجد النبوي‎) = Päyğämbär mäçete
* mäsex (мәсех) - sörtep alu
* mäcnün (мәҗнүн, مجنون) -
* mäxräm (мәхрәм, محرم) - sälämät aqılda bulğan, baliğlıq yäşenä citkän, ğädel, şäriğät tarafınnan xatın-qızğa anıñ belän niqaxlaşu xäram bulğan yaqın tuğan 
* mäzhäb (мәзһәб, مذهب) – şäriğät xoquq belemeneñ ber yünäleşe 
* Miğrac (Мигъраҗ, المعراج) 
* Mina (Мина, مِنَى) - 
* miqat (микат, مِيْقَات) -  xac öçen ixramğa kerü urınnarı
* miswäk (мисвәк, مسواك) - teş tazartqıç (çistartqıç)
* moqim (мокыйм, مقیم) - daimi ber urında yäşäwçe keşe
* mosafir (мосафир, مسافر) - säfärdä buluçı keşe
* möäzzin (мөәззин, مأذن) ==  azançı
* möbax (мөбах, مباح) -
* möctähid (мөҗтәһид, مجتهد) - 
* möfsid (мөфсид) - boza torğan ğämäl
* möftiät (мөфтият, مفتي‎) - möselman dini idäräse
* Möslim (Мөслим, مُسْلِمٌ) -
* möstäxäb (мөстәхәб, مستحب) -
* mö'min (мөэмин, مؤمن) -
* muäqqadä (sönnät) (муәккадә (сөннәт)) -
* Muzdälifä (Муздәлифә, مُزْدَلِفَة) -
* Mültäzäm (Мүлтәзәм) = Äl-Mültäzäm

## N
* namaz (намаз, نماز‎, ٱلصَّلَاة‎) -
* näces (нәҗес, نَجَس) - yaraqsız
* näfel (namazı) (нәфел (намазы), صلاة نفل) -
* Näsai (Нәсаи, النسائي) -
* näzer (намазы) (нәзер (намазы)) -
* niät (ният,  نية‎) - küñeldän teläk belderü
* nifas (нифас, نفاس) - xatınnarda bala tuğannan soñ kilgän qan
* nisap (нисап, نِصاب) -

## O
## Ö
* öylä (namazı) (өйлә (намазы), صَلَاة ٱلظُّهْر) -

## P
* Päyğämbär mäçete (Пәйгамбәр мәчете, المسجد النبوي‎) -

## Q
* qamät (камәт, إِقَامَة) - farız namazın uqır aldınnan äytelä torğan çaqıru
* Qara taş (Кара таш, ٱلْحَجَرُ ٱلْأَسْوَد) - 
* Qarnül-mänäzil (Карнул-мәнәзил, قَرْنُ ٱلْمَنَازِل) - Näcd yağınnan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 80&nbsp;km yıraqlıqta)
* qaza (namazı) (каза (намазы), قَضَى) - 
* qıyam (кыям,  قيام) - basıp torğan kileş
* Qıyämät (köne) (Кыямәт көне), يوم القيامة‎) -
* qibla (кыйбла, قبلة) -
* qiraät (кыйраәт,  قِراءة) - 
* qiran (xacı) (кыйран (хаҗы)) - ğömrä häm xacnı beryulı ütäw
* Qor'än (Kärim) (Коръән (Кәрим), القرآن کریم) -

## R
* rabbänä (раббәнә, ربنا) - 
* Rawda (baqçası) (Рауда (бакчасы)) -
* räkäğät (рәкәгать, ракәгать, ركعات) -
* rida (рида (киеме), رِدَاء) - irlärdä tänneñ öske öleşendäge xac kieme
* rökuğ (рөкугъ, رُكوع‎) -

## S
* Safä (tawı) (Сафә (тавы), ٱلصَّفَا) - 
* salawat (äytü) (салават (әйтү), صَلَوَات) - 
* salät (саләт, ٱلصَّلَاة‎) == namaz
* saxix (xädis) (сахих (хәдис), صحيح) -
* sawap (савап) -
* sawm (саум, صَوْم) = uraza
* säcdä (сәҗдә, سجدة) -
* säcdä sähü (сәҗдә сәһү, سجود السهو) - namazdağı yalğışunı tözäter öçen qılına torğan säcdä
* säcdä (şöker) = şöker säcdäse
* säcdä tiläwät (сәҗдә тиләвәт) - Qor'ändä kilgän 14 säcdä ayäteneñ berse uqılğaç säcdä tiläwät qılu tieş bula
* sädaqa (сәдака, صدقة) - 
* säği (qılu) (сәгъи (кылу), سَعِي‎) - xacda Safä belän Märwa tawları arasında yörü
* säläm (birü) (сәлам (бирү)) - "***Ässälämü gäläyküm wä räxmätullah***" dip äytü
* säxabä (сәхабә, الصحابة) - 
* säxär (сәхәр, سحور) - uraza totarğa niätlägän keşeneñ tañ atqançı aşawı 
* söbxännallah (сөбхәналлаһ, سُبْحَانَ ٱللَّٰهِ) - "***Allah Täğälä här kimçelektän pak***" digän mäğnädä nindider şatlıqlı xäbär yäki nigäder ğäcäplängäç äytelä
* sönnät (сөннәт, السنّة) - Möxämmät päyğämbärneñ tormışı häm eşçänlege turında xikäyät
* sutra (сутра) - namazda üz aldına quyıla torğan kirtä
* süfi (суфый, صوفي) -
* sürä (сүрә, سورة) – bülek. Qor'än 114 sürädän tora.

## Ş
* şaytan (шайтан, شيطان) - 
* şähadät (шәһадәт, الشهادة) – ***La ilaha illa Allah*** äyteme. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä.
* Şärif (Шәриф, شريف) –
* şäriğät (шәригать, الشريعة) – möselman qanunnarınıñ yazma cıyıntığı
* şäyex (шәех, شيخ) - dini başlıq
* şöker säcdäse (шөкер сәҗдәсе) - berär törle bäla-qazadan imin qotılğaç yäki şatlıqlı waqiğa-xäbärdän soñ Allahığa şöker yözennän qılına torğan säcdä
* şura (шура, شورى) - idärä cıyını

## T
* tawaf (qılu) (таваф (кылу), طَوَاف) - Käğbä tiräli yörü
* täfsir (тәфсир, تفسير) –
* täharät (тәһарәт,طهارة) - çistarınu, paklänü
* tähäccud (namazı) (тәһәҗҗуд (намазы), تهجُّد) - tönge näfel namazı
* tählil (тәһлил, تهليل) = şähadät süzläre
* täkbir (тәкбир, تَكْبِير) - "***Allahu äkbär***" dip äytü
* tälbiä (тәлбия, تلبية) -
* tämättuğ (xacı) (тәмәттугъ (хаҗы)) - başta ğömrä qılına, annan xac (ayırım-ayırım), yäğni ber baruda ike ğibadätne qılu
* tänzıyhi (тәнзыйһи, تنزيه) - xuplanmağan
* tärawix (namazı) (тәравих намазы), تراويح) -
* täsbix (namazı) (тәсбих (намазы), تَسْبِيح) - 
* täslim (тәслим, تسليم) - 
* täşähhüd (тәшәһһүд, تَشَهُّد) -
* täwbä (тәүбә, توبة‎) -
* täxiyyätül-mäscid (тәхиййәтуль-мәсҗид) = mäçet namazı
* täxrimi (тәхрими) - tıyılğan
* täyämmüm (тәяммүм,تيمم) - bitne häm qullarnı pak tufraq belän sörtep alu (çistarınu)
* tiläwät (тиләвәт, تلاوة) = säcdä tiläwät
* Tirmizi (Тирмизи, الضرير) -
* turab (тураб) - cirgä ışqu

## U
* ulema (улема, علماء) = ğölämä
* Uraza (Ураза, صَوْم ,روزه) – Ramazan ayında uza torğan ğibädät. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä
* Urtançı bağana (Уртанчы багана, الجمرة الوسطى) -

## V

## W
* wacib, wäcib (ваҗиб, вәҗиб, واجب) -
* Wadi Muxassir (Вади Мухассир) - 
* witr (namazı) (витр (намазы), وتر) -
* wudu (вуду,الوضوء) - тәһарәт алу

## X
* xac (хаҗ, حَجّ‎) – Mäkkägä baru. Sönnilärdä İslamnıñ Biş Bağanası arasına kerä.
* xaci, xaciä (хаҗи, хаҗия) - xac qılğan keşe (ire, xatın-qızı)
* xacät (namazı) (хаҗәт (намазы), حاجة) - yärdäm soraw namazı
* xädäs (хәдәс, حدث) -
* xädis (хәдис, حديث) – Möxämmät päyğämbärneñ äyteme yä ki ğädäte yazması.
* xäläl (хәләл, حلال) - 
* xämer (хәмер) - 
* xäram (хәрам, حرام) -
* Xäram mäçete (Хәрам мәчете, اَلْمَسْجِدُ ٱلْحَرَامُ) -
* xäyez (хәез, حيض) - xatın-qızlarnıñ kürem (aylıq) xäle
* xicab (хиҗаб, حجاب) -
* Xicr (Хиҗр, حج) -
* ximär (химәр) - yawlıq
* xirqa (хирка, خِرْقَةٌ‎) - 
* xösüf (namazı) (хөсүф (намазы), صلاة الخسوف‎) - ay totılğanda uqıla torğan namaz
* xuff (хуфф) - çitek

## Y
* Yälämläm (Йәләмләм, يلملم) - Yämännän kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 100&nbsp;km yıraqlıqta)
* Yämän poçmağı (Йәмән почмагы, الركن اليماني) - 
* yärxämükällah (йәрхәмүкәллаһ, يرحمك الله) - "***Allah sine räxmät qılsın***" digän mäğnädä berärse töçkergäç äytelä
* yästü (namazı) (ястү (намазы), صلاة العشاء) -

## Z
* zäkät (зәкят, зәкәт, زكاة) – fäqirlär faydasına mäcbüri yıllıq salım
* Zäm-zäm (Зәм-зәм,  بِئْرُ زَمْزَمَ) - 
* Zätü-ğirq (Зәтү-гыйркъ, ذَاتِ عِرْق) - Ğiraqtan kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 90&nbsp;km yıraqlıqta)
* ziker (äytü) (зикер (әйтү), ذِكْر) -
* zina (зина, زناء) – gönahlarnıñ berse, uynaş, ceñsi azğınlıq
* zölxiccä (ayı) (зөлхиҗҗә (ае), ذُو ٱلْحِجَّة) -
* Zölxöläyfä (Зөлхөләйфә, ذُو ٱلْحُلَيْفَة) - Mädinädän kilüçe xacilarğa miqat urını (Mäkkädän 410&nbsp;km yıraqlıqta)
* zuhr (namazı) (зуһр (намазы), صَلَاة ٱلظُّهْر) == öylä (namazı)
* Zur bağana (Зур багана, جمرة العقبة) -

## Moña da qara
* Allahnıñ 99 iseme

## İskärmälär

:Ислам

Төркем:Исемлекләр:Дин
Төркем:Ислам терминнары