open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кола (елга)

**Кола** - Русиянең Мурманск өлкәсендәге Кола ярымутравындагы елга.

Бассейнның мәйданы - 3850 км2. Елга агымы юнәлеше меридиональ (көньяктан төньякка таба).

Елга атамасының ике версиясе бар. Беренчесе исеме сааманың «кольйок» — «Алтын елга» дип фаразлый. Башта чит телләрдәге исем рус телендә «Кола-елга» рәвешендә үзләштерелә, ә аннары заманча»Кола елгасы " га күчә. Икенче версия буенча, исеме фин-угор «колйоки» — «балык елгасы»на килеп җитә.

Колозеро күлдән башлангыч ала; 4 чакрымнан соң берничә бусаганы узып, Пулозерога коя, аннан 3 км дәвамында кабат дары белән мәшгуль; алга таба Мурдозерога коя; 15 чакрымнан соң 5 чакрым эчендә дәвам итә торган шактый зур бусагалар башлана; киләсе 2 км елга тигез характерга ия; алга таба 14 чакрымга бусагалар дәвам итә, аннары бусагалар юк һәм бары тик 3 чакрымга Кола шәһәренә кадәр генә башлана; шәһәр артыннан Баренц диңгезенең Кола култыгына коя.

Туклану, нигездә, кар. Ташу май-июль айларында. Урта су агымы арыштан 8 км ераклыкта-түбән агымда урнашкан 44 м3 / с. Кола шәһәре янында елга киңлеге 120 м. кадәр, ә тирәнлеге 2 м. елга шактый текә ярларда ага.

Төркем:Русия елгалары
Терекөмеш(I) әчемәсе

**[[Терекөмеш]](I) әчемәсе** - иссез, тәмсез, кара кристаллик нәорганик токсик матдә. Суда бик авыр эри; җылытканда, яктылыкта тотканда таркала.
## Искәрмәләр

Төркем:Терекөмеш кушылмалары
Төркем:Әче тудыргыч кушылмалары
Фәррахов

**Фәррахов** — фамилия.
* Айрат Фәррахов (1968), табиб, Татарстан сәламәтлек саклау министры (2007-2013).
* Йосыф Фәррахов (1935-2001), урманчы, ССРБ Дәүләт премиясе иясе (*[[Туймазы районы]]*). 
* Миңнехаҗи Фәррахов (1931–2003), нефтьче, Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[Уфа]]*). 
* Шәрифҗан Фәррахов (1894—1938), фирка эшлеклесе.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Карл Вилһелм Шееле

**Карл Вилһелм Шееле** (,  — , ) — .

 дигән уку йортында белем алган.

 әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Густав Кирхһоф

**Густав Кирхһоф** (, ,  — , ) — .  әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Төркем:Физиклар
Төркем:Химиклар
Исмәгыйль Апанаев

**Исмәгыйль Апанаев** (Исмәгыйль Апанай улы Апанаев, ,  — , ) — тире эшкәртү белән шәгыльләнгән сәүдәгәр, Татар ратушасы башлыгы (1782-?).
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаев
Апанай Хафиз

**Апанай Хафиз** (Апанай Ярмәк улы, ,  — , ) — Апанаевлар нәселенә нигез салучы, вак сәүдәче; соңыннан сәүдәгәрләр катлавына күчерелгән. 
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Муса Апанаев

**Муса Апанаев** (Муса Исмәгыйль улы Апанаев, ,  — , ) — нәселдән күчмә шәрәфле ватандаш, күн заводы, 2 торак йорт һәм сәүдә лавкасы хуҗасы. Вөҗдан мәxкәмәсе хөкемчесе, Казан шәһәр магистраты әгъзасы.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Мортаза Апанаев

**Мортаза Апанаев** (Мортаза Муса улы Апанаев, ,  — , ) — сәүдәгәр, күн заводы һәм Спас өязендә 2148 дисәтинә җир хуҗасы. Финанс кыенлыклар аркасында 1843 елда җирен сата һәм улы Мөхәммәтшакир белән мишчән катлавына күчә.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Хәсән Апанаев

**Хәсән Апанаев** (Хәсән Муса улы Апанаев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, Татар рәтүше башлыгы (1833-1840). Ваба белән авыручылар өчен хастаханә төзүгә иганәчелек иткән.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Хара (Рамаяна)

**Хара** (Санскрит телендә: खर-दूषण; Тамил телендә: கரன் (Karan); Таи телендә: ขร (Khon)) Һинд "Рамаяна" эпосында кеше ашаучы ракшаса булган. Ул Равананың кече иртуган кузены һәм Кайкешиның кызының Раканың улы булган. Ул Рама тарафыннан үтерелгән булган, бу Шурпанакханы кимсеткәннән соң булган. Лакшмана Шурпанакханың борынын кисеп алганнан соң, Хара Лакшмана һәм Рамага каршы сугышкан. Бу сугыш дәвамында Хара җиңелгән һәм Рама тарафыннан үтерелгән булган, ул шулай ук аның иртуганнарын Душана һәм Триширасны үтергән. Ул Данда Патшалыгының хөкемдары булган, бу Нашик районына якынча туры килгән, Джанастхана (Нашик шәһәре) аның башкаласы булган. Ул төньяк Ланка патшалыгын материктан саклаган һәм патшалык Рама патшалыгы, Косала Патшалыгы белән чиктәш булган. Ул сугышта бик маһир булу өчен мәшһүр булган.

Рамаяна сугышында, Рама һәм Равана арасында, Хараның улы, Макаракша, аның абыйсы, Равананың ягында сугышкан, һәм Рама тарафыннан үтерелгән булган.

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* *A Classical Dictionary of Hindu Mythology & Religion* by John Dowson

Төркем:Һинд дине
Мөхәммәт Апанаев

**Мөхәммәт Апанаев** (Мөхәммәт Муса улы Апанаев, ,  — , ) — нәселдән күчмә шәрәфле ватандаш, сабын заводы хуҗасы. 1838-1841 елларда шәһәрнең Татар рәтүше башлыгы.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Габдулла Апанаев (1873)

**Габдулла Апанаев** (Габдулла Мөхәммәтйосыф улы Апанаев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, ат заводы, 3 торак йорт һәм дисәтинә җир хуҗасы, Казан шәһәр думасы гласные, «Апанаевлар һәм Казаковларның Сәүдә-сәнәгать иптәшлеге» оештыручларның берсе.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Габделкәрим Апанаев (1813)

**Габделкәрим Апанаев** (Габделкәрим Муса улы Апанаев, ,  — , ) — 2 нче гилдия сәүдәгәре, тире заводы хуҗадашы. Урта Азиядә һәм Россия ярминкәләрендә чимал сәүдәсе белән шөгыльләнгән. Югары Курса мәчетен төзүдә иганәчелек ярдәме күрсәткән.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Бхатта Каллата

**Бхатта Каллата**, шулай ук **Каллата** дип әйтелә, мәшһүр 9-ынчы гасыр Шива Ходае фикер иясе булган, ул *Спанда-вритти*, һәм *Спанда-карика*ны язган.

Ул Васугуптаның өйрәнчеге булган иде, бу *Спанда-карика*ның тагын бер мөмкин булган авторы. Аванти Варман (Утпала династиясе) патшалыгы вакытында яшәгән (б.э. 855-883), бу 12-енче гасырда язылган *[[Раджатарангини]]* (Патшалар Елгасы) буенча.

## Әдәбияты
* *Yoga Spandakarika: The Sacred Texts at the Origins of Tantra*, by Daniel Odier. Inner Traditions, 2005 .
* 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Шиваизм
Мөхәммәтйосыф Апанаев

**Мөхәммәтйосыф Апанаев** (Мөхәммәтйосыф Мөхәммәт улы Апанаев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, Казанның татар иң зур кунакханәсе хуҗасы; Казан шәһәр думасы гласные, Апанай мәчетенең багучысы.
## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Габделкәрим Апанаев (1840)

**Габделкәрим Апанаев** (Габделкәрим Исхак улы Апанаев, ,  — , ) — 2 нче гилдия сәүдәгәре; сабын кайнату заводы, кибетләр челтәре, Казанның Болак арты өлешендә йортлар хуҗасы. Йон, тире, сабын һәм  белән сәүдә иткән.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Якоб Һендрик Вант-Һофф

**Якоб Һендрик Вант-Һофф** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1901).

 дигән уку йортларында белем алган.

 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Анпанман

(Япон телендә: ***Anpanman*** - アンパンマン) Такаши Янасе тарафыннан язылган Япон сурәтләр китабы сериясе, 1973 елдан авторның 2013 елда үлеменә кадәр чыгарылган. Сериал аниме итеп ясалган булган (Япон телендә: *Soreike! Anpanman* それいけ!アンパンマン *Let's Go! Anpanman*), ул Япониядә кечкенә балалар арасында иң популяр аниме сериалы булган. Сериалда Анпанманның маҗаралары, бу Япон ипи-сыман ашамлыгы, ул дөньяны явыз антропоморфик Байкинман дигән бактериядән саклый.

## Эшләп чыгаруы
Икенче Бөтендөнья Сугышы вакытында Такаши Янасе күп мәртәбә ачлык кичергән, шуңа күрә ул анпан ашау турында хыялланган. Бу аны *Анпанман* (Ампанман)-ны ясарга илһамландырган.

Төркем:Аниме
Эдуард Бухнер

**Эдуард Бухнер** (,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1907).

 дигән уку йортында белем алган.

 дигән оешмада әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Гаури Кунд

**Гаури Кунд** Һиндстанда, Уттарахандта, Кедарнатх Гыйбадәтханәсенә трек өчен база лагере һәм Һинд дине сәфәр кылу урыны. Ул диңгез дәрәҗәсеннән 6502 фут биеклектә Гималайларда, Гархвал районында урнашкан. *Гаури Кунд* Шива хатыны Парвати белән бәйле, ул Гаури буларак мәгълүм. Һинд дине фольклорында, Гаури Шива Ходаеның назын отыр өчен күп аскетик һәм йогик практикалар башкарган. Җирле традиция буенча *Гаури Кунд* ул Гаури шул практикаларны башкарган урын һәм Шива Ходае шунда аңа мәхәббәтен биргән урын. Алар Триюгинараянда өйләнгәннәр, ул якында урнашкан. Гаурикундта эссе чишмәләр бар һәм алар коену урыннары итеп ясалганнар.

Бу урын шулай ук Ганеша ничек фил башына ия булган риваять белән бәйле. "Кунд"та коенганда Парвати Алиһәсе тәнендәге сабын куыгыннан Ганешаны ясаган, шуңа җан өрдерткән һәм аны керүдә сакчы итеп куйган. Шул урын янында Шива Ходае узып барган һәм аны Ганеша туктаткан. Бу кимсетүгә түзә алмыйча, Шива Ганеша Ходаеның башын кисеп алган һәм Парватины тынычландырып булмаган. Ул малайны кире тормышка кайтаруда тәкәллефләгән һәм Шива Ходае йөрүче филнең башын алып Ганешаның тәненә куйган. Парватиның улы булган һәм Ганеша бөтен Һинд дине дөньясына мәгълүм булган шәхескә ия булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Йосыф Апанаев

**Йосыф Апанаев** (Йосыф Исмәгыйль улы Апанаев, ,  — , ) — 2 нче гилдия сәүдәгәре, сабын кайнату һәм 3 күн эшләү заводлары хуҗасы. 1806-1809 елларда басмаханә тоткан. 1794-1800 елларда Казан шәһәр думасы гласные.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Рәгыйб Бәдретдинев

**Рәгыйб Бәдретдинев** (Рәгыйб Мәрвәретдин улы Бәдретдинев, ,  — , ) —  комбайнчы, Хезмәт даны орденының тулы кавалеры (1975, 1979, 1983). БАССР Югары шурасы депутаты (11 нче чакырылыш).

## Искәрмәләр
Нурия Мөдәррисева

**Нурия Мөдәррисева** (Нурия Галихан кызы Мөдәррисева, ,  — , ) — спортчы. Гамәли-хәрби күп төр ярышлар буенча Русиянең халыкара класслы спорт остасы (1996), Башкортстанның күренекле спортчысы (1999).

## Искәрмәләр
Касыйм Фәттахов

**Касыйм Фәттахов** (Касыйм Камал улы Фәттахов, ,  — , ) — хуҗалык эшлеклесе, Кызыл Кама районы  «Маяк» һәм «Красный Октябрь» күмәк хуҗалыклары рәисе, БАССРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре.

## Искәрмәләр
Исхак Апанаев

**Исхак Апанаев** (Исхак Йосыф улы Апанаев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре; сабын кайнату заводы хуҗасы.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Мөхәммәтбәдретдин Апанаев

**Мөхәммәтбәдретдин Апанаев** (Мөхәммәтбәдретдин Габделкәрим улы Апанаев, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре; Казанның нәселдән күчмә шәрәфле ватандашы, сабын заводы, 1 нче рәзрәтле кибет (Казан) һәм комиссион кантур (Мәскәү) хуҗасы. 1898-1917 елларда Казан шәһәр думасы гласные. Казан мөселман хәйрия җәмгыяте идарәсе рәисе (1910-1917). 1923 елдан Төркиядә мөһаҗирлектә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Хәниф Хәбибрахманов

**Хәниф Хәбибрахманов** (Хәниф Мирзаһит улы Хәбибрахманов, ,  — , ) — сынчы, Башкортстанның атказанган рәссамы (2006), Россия рәссамнар берлеге әгъзасы (1982), Салават Юлаев ис. дәүләт премиясе иясе (1992).

## Искәрмәләр
Риф Абдуллин

**Риф Абдуллин** (Риф Мөдәррис улы Абдуллин, ,  — , ) —  рәссам, Башкортстанның һәм Русиянең атказанган рәссамы (1998, 2016), Башкортстан дәүләт сынлы сәнгать музее директоры (1999-2002).

## Искәрмәләр
Вәли Апанаев

**Вәли Апанаев** (Мөхәммәтвәли Мөхәммәтзакир улы Апанаев, ,  — , ) —  эскрипкәче. 1907 елда Шәрекъ клубы каршында халык музыка уен кораллары ансамблен һәм драма түгәрәген оештыручы. Ансамбльдә һәм солист буларак татар, рус, Европа композиторларының әсәрләреннән төзелгән концерт программалары белән чыгышлар ясый. Моннан тыш, әдәби иҗат белән дә шөгыльләнә (тәхәллүсләре — *Вәли Фәраби*, *Вәли Апанай*).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Апанаевлар
Лира Гыйльметдинова

**Лира Гыйльметдинова** (Лира Тәлгать кызы Гыйльметдинова, ,  — , ) —  терапевт, кардиолог, медицина фәннәре докторы (1998), профессор (1999), Русиянең (2007) һәм Башкортстанның (2000) атказанган табибы. БДМУның тергезү медицинасы һәм курортология фәнни-тикшеренү институтына нигез салучы һәм аның беренче директоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Кардиологлар
Рэйчел Макадамс

**Рэйчел Макадамс**, Рэйчел Энн Макадамс (, *[[1978 ел]]ның [[17 ноябрь|17 ноябре]], [[Канада]], [[Онтарио]], Лондон*) — Канада кино актрисасы. АКШ киноактерлар гильдиясе премиясе, Gemini Award кинопремиясе (*[[Канада]], 2002*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 17 ноябрендә Канада үзәгендә урнашкан Онтарио  Лондон шәһәрендә  йөк машинасы йөртүчесе һәм шәфкать туташы гаиләсендә туган. Күршедәге Сент-Томас шәһәрендә үскән. Өч яшеннән тимераякта фигуралы шуу белән шөгыльләнә башлый, спортчы булырга хыяллана. Унике яшендә «Оригиналь балалар» () исемле балалар спектаклендә катнаша һәм планнары үзгәрә. Мәктәптән соң, Торонтода Йорк университетында (*[[:en:York University|en]]*) актерлык осталыгы буенча белем ала (2001).

Беренче уйнаган роле — «Курчакларга карата ау мылтыгы белән мәхәббәт» () картинасында була.
2002 елда «Идеаль бөккән» () фильмында уйнаган Пэтси роле белән дан казана, әлеге роле өчен Канаданың иң мәртәбәле Gemini Award кинопремиясенә лаек була.

«Начар кызлар» (, *режиссёры Марк Уотерс, 2004*), «Хәтер көндәлеге» (, *режиссёры Николас Спаркс, 2004*), «Шерлок Холмс» (, *режиссёры Гай Ричи, 2009*), «Хәерле иртә» (, *режиссёры Роджер Мичелл, 2010*),  «Парижда төн уртасы» (, *режиссёры Вуди Аллен, 2011*) һ. б. фильмнарында уйнаган рольләре дә уңышлы була.

## Гаилә хәле
2005-2007 елларда өйдәше — Райан Гослинг (12.11.1980), Канада актёры, музыкант.
2009 елда АКШ актеры Җошуа Лукас (20.06.1971) белән очраша.
2010-2013 елларда британ актеры Майкл Шин (05.02.1969) белән яши.
2016 елдан АКШ язучысы Җейми Линден (03.09.1980) белән яши, 2018 елда уллары туа.

## Әдәбият
# Ноябрьдә кабынган йолдызлар. Рэйчел Макадамс. «Сөембикә», 2018 ел, ноябрь, 63нче бит. ISSN 0869-1398

## Сылтамалар
*   Rachel Anne McAdams. IMDb
*  Рэйчел Макадамс.  Рәсми сәхифәсе

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Канада актрисалары
Төркем:Йорк университетын тәмамлаучылар
Төркем:АКШ киноактерлар гильдиясе премиясе лауреатлары
Төркем:«Җемини» премиясе лауреатлары
Федор Козарь

**Федор Козарь** (, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, СБКФнең Парфеновка (Алтай крае, 1945-1951), Чаллы (1952-1957) һәм Куйбышев (1965-1970) район комитетларының 1 нче сәркәтибе; Яңа Чишмә райбашкармасы рәисе (1957-1962), Буа колхоз-совхоз территориаль идарәсе башлыгы (1962-1965). ТАССР ЮШ депутаты (1956-1970).

## Искәрмәләр
Бәдретдинов

**Бәдретдинов**  — фамилия.
* Дамир Бәдретдинов, Казан театр училищесы директоры (1962-1963 еларда).
* Динар Бәдретдинов (1985), виртуоз баянчы, ТР атказанган артисты.  
* Дмитрий Бәдретдинов (1980-2000), икенче чечен сугышында вафат.
* Макфи Бәдретдинов (1940), инженер-технолог, ТР атказанган машина төзүчесе. 
* Мәкки Бәдретдинов (1944), инженер-технолог, ТР атказанган сәүдә хезмәткәре.
* Миңнулла Бәдретдинов (1901-1943),  Советлар Берлеге Каһарманы.
* Нәҗип Бәдретдинов, «Җырлыйк әле» тапшыруының авторы һәм мөхәррире.
* Өлфәт Бәдретдинов (*Ульфат Бадретдинов*, 1957), язучы, журналист, Удмуртиянең Дәүләт премиясе лауреаты (2016).
* Рамил Бәдретдинов, Яр Чаллы сәнгать көллияте директоры (2001 елдан), фәлсәфә фәннәре кандидаты, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе. 
* Ратмир Бәдретдинов, биюче, Башкортстанның халык артисты.
* Рәгыйб Бәдретдинов (1945), комбайнчы,  Хезмәт даны орденының тулы кавалеры.
* Сабирҗан Бәдретдинов (*Сабирҗан Бәдретдин*, 1960), журналист (*[[АКШ]]*).
* Хәмзә Бәдретдинов, (1959), журналист
----
;Бәдретдинова
* Илсөя Бәдретдинова (1981), җырчы.
## Моны да карагыз
* Владимир Бәдертдинов (1947), контр-адмирал (1989).

## Шулай ук карагыз
* Бәдриев

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Поль Сабатье

**Поль Сабатье** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1912).

 дигән уку йортында белем алган.

 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Мөдәррисов

**Мөдәррисов**, Мөдәрисов — фамилия.
* Миңнегали Мөдәррисов (1947—2015), спортчы (*[[биатлон]]*), тренер (*[[Стәрлетамак]]*).
* Рамил Мөдәрисов (1956), тарих фәннәре докторы, профессор (2003).
* Рушат Мөдәрисов (1974), Нур театры актеры, БР халык артисты (2019).
* Шәрәф Мөдәррисов (*[[Шәрәф Мөдәррис]]*, 1919―1963), шагыйрь.
----
* **[[Мөдәррисова]]**
** Халисә Мөдәррисова (1953), шагыйрә.
** Нурия Мөдәррисова (1963), спортчы (*[[полиатлон]]*). М. З. Мөдәррисовның хатыны.
** Алинә Мөдәрисова, драма актрисасы, Әлмәт театры (2013-2015), Камал театры артисты (2015 елдан).

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фәтхуллин

**Фәтхуллин**, Фәткуллин — фамилия.
* Әнвәр Фәтхуллин (1922-1986), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Әшрәф Фәтхуллин (1927— 2004), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971) (*[[Сибай]]*). 
* Вагыйз Фәтхуллин (1937-2005), төзелеш механикасы гыйлеме белгече.
* Габдулла Фәтхуллин (1915—1996), актер, ТАССР халык артисты.
* Галиәсгар Фәтхуллин (1948) — Үзбәк ССРның атказанган артисты.
* Гобәй Фәтхуллин (1914—2012), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957) (*[[Учалы]]*).
* Дилшат Фәтхуллин (1940), кинооператор, ССРБ Дәүләт бүләге иясе.
* Зиннәт Фәтхуллин (1903-1988), язучы (*[[Ташкәнт]]*).
* Илдар Фәтхуллин (16.10.1982), спортчы (*чаңгыда трамплиннан сикерүче*), тренер (*[[Уфа]]*).
* Индус Фәтхуллин (1933―1993), 1968―1973 елларда ТАССР азык-төлек сәнәгате министры. 
* Марс Фәтхуллин (1939—2003), физик (*[[Мәскәү]]*).
* Наил Фәтхуллин (1936), «Казанхимстрой» тресты җитәкчесе (1985 елдан).
* Нәриман Фәтхуллин (1936), социолог, фән докторы.
* Салават Фәтхуллин (1947), табиб-хирург. Башкортстанның атказанган табибы (1997).
* Фәрит Фәтхуллин (1914-1942), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Элфат Фәтхуллин (1931), математик, фән докторы.
----
* **[[Фәткуллин]]**
** Камил Фәткуллин (1957), спортчы (*[[классик көрәш]])*) (*[[Ташкәнт]]*).
** Фәнис Фәткуллин (*[[Фәнис Фәтхи]]*, 1961—2018), журналист (*[[Уфа]]*).
** Фәрһад Фәткуллин (1978), синхрон тәрҗемәче, фрилансер, «Ел викимедиачысы — 2018».

## Моны да карагыз
* Фәтхетдинов
* Фәтхиев

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Базел

**Базел** (, , , ) — Швейцария шәһәре, бер үк исемле кантун үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә 3 нче гасырда телгә алына.
## Демография

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Швейцария шәһәрләре
Хәбибрахманов

**Хәбибрахманов** — фамилия.
* Азат Хәбибрахманов (1975),  «Татнефть» ААҖ генераль директоры урынбасары (2020 елдан).  лауреаты (2017). VI чакырылыш ТР ДШ депутаты.
* Хәниф Хәбибрахманов (1948), сынчы, *[[Салават Юлаев премиясе]]* (1992) (*[[Уфа]]*).
* Хәсән Хәбибрахманов (1927), галим-агроном, фән докторы.
----
* Роза Хәбибрахманова (1941—2011), Тинчурин театры актрисасы, *[[Татарстанның халык артисты]]*.

## Моны да карагыз
* Хәбибуллин

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рәмиев

**Рәмиев** — фамилия.
* Бәшир Рәмиев (1918—1994), уйлап табучы галим, фән докторы, *[[Сталин премиясе]]* (1954).  З. С. Рәмиевнең оныгы, И. З. Рәмиевнең улы.
* Гариф Рәмиев (1893―1971), мөһаҗирлектәге укытучы; Закир Рәмиевнең (Дәрдемәнд) улы.
* Закир Рәмиев (*[[Дәрдемәнд]]*, 1859-1921), шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе, прииск хуҗасы, иганәче. Ш. С. Рәмиевнең бертуган энесе.
* Зөфәр Рәмиев (1938), әдәбият галиме, текстолог.
* Искәндәр Рәмиев (1886-1943), ,  З. С. Рәмиевнең улы, Б. И. Рәмиевнең әтисе.
* Исмәгыйль Рәмиев (1895-1969), галим-китапчы, матбугат белгече, библиограф.
* Марс Рәмиев (1936), ТАССР ягулык сәнәгате министры (1983-1986 елларда).
* Сәгыйть Рәмиев (1880–1926), шагыйрь, мөгаллим, публицист.
* Шакир Рәмиев (1857-1912), сәнәгатьче, алтын приискалары хуҗасы, хәйрияче, нашир. З. С. Рәмиевнең бертуган абыйсы.
## Моны да карагыз
* Рәмиевләр
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рихард Адольф Жигмонди

**Рихард Адольф Жигмонди** (,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1925).

 дигән уку йортларында белем алган.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Төркем:Химиклар
Мурманск арктик университеты

**** (, ) — Мурманск өлкәсенең иң зур фәнни-мәгариф үзәге, төбәк төрәк университеты. Гамәлдәге исемен 2023 елда, Мурманск дәүләт техник университетына Мурманск арктика дәүләт университетының Мурманск дәүләт техник университеты белән берләштерү аркасында ала.

## Төзелеше
Составына 3 институт, 3 факультет һәм 3 филиал керә.

Мурманск дәүләт техник университеты филиалларына шулай ук И. Месяцев исемендәге Мурманск диңгез балык сәнәгате көллияте һәм Архангельск диңгез балык сәнәгате техникумы керә. Укыту диңгез һәм инженер-техник профильле 100 дән артык белем бирү программасы буенча алып барыла. Университетта инженерлар гына түгел, урта звено белгечләрен дә әзерлиләр.

Хәзерге вакытта университетта 6 меңгә якын курсант һәм студент белем ала.

Университетны гамәлгә куючы һәм милекчесе булып Россия Федерациясе тора. Россия Федерациясе исеменнән гамәлгә куючы функцияләрен һәм вәкаләтләрен Балыкчылык буенча федераль агентлык (алга таба – гамәлгә куючы) гамәлгә ашыра.

Университетка тапшырылган мөлкәткә карата милекченең функцияләрен һәм вәкаләтләрен Россия Федерациясе исеменнән Россия Федерациясе законнарында билгеләнгән тәртиптә гамәлгә куючы, шулай ук Дәүләт милке белән идарә итү буенча федераль агентлык (Росимущество) гамәлгә ашыра.

## Элеккеге исемнәре
#Мурманск югары дингез училищесы (1950-1969)
#Мурманск югары Инженер-диңгез училищесы (1969-1975)
#Ленин Комсомолы исемендәге Мурманск югары диңгез училищесы (1975-1992)
#Балык промыселы флоты Мурманск дәүләт академиясе (1992-1996)
#Мурманск дәүләт техник университеты (1996-2023)

## Диссертация советлары
#307.009.01 К
##Икътисад һәм халык хуҗалыгы белән идарә итү. Д 307.0009.01
##Ит, сөт һәм балык продуктлары һәм салкын җитештерү технологиясе. Азык-төлек җитештерү процесслары һәм аппаратлары. Д 307.009.02
##Су транспортын эксплуатацияләү, йөрү. Д 307.009.03

## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1950 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:2023 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Мурманск югары уку йортлары
Совет төньяк котып түгәрәге аръягын саклаучыларга

**Совет төньяк котып түгәрәге аръягын саклаучыларга** () яки **Алеша** - Мурманск шәһәренең Ленин округындагы мемориаль комплекс.

Мемориалда иң төп фигура — җилкәсенә автомат аскан солдат фигурасы. Һәйкәл постаментының биеклеге-7 метр, статуяның биеклеге - 35,5 метр. Монументның биеклеге 42 метр, эче буш скульптураның авырлыгы 5 мең тоннадан артык. «Алеша» сыны Русиядә биеклеге буенча бары тик Волгоград шәһәренең «Ватан-ана» статуясыннан гына калыша. Һәйкәл Русиянең иң биек һәйкәлләренең берсе булып тора.

## Тарих
Башта монументны «Биш почмак» мәйданында урнаштыру күздә тотылган, аннары шәһәр һәм Кола култыгы өстеннән 173 метрга калкып торучы Яшел борынны сайлыйлар. Һәйкәлгә нигез 1969 елның 17 октябрендә салынган, ә аны сафка бастыруга 1974 елның маенда керешкәннәр. 1974 елның 19 октябрендә Заполярьеда немец-фашист гаскәрләрен тар-мар итүгә 30 ел тулу уңаеннан монумент ачыла. Һәйкәл төзелешенә акча җыю инициаторы булып «Резец» йөзмә остаханәсенең коллективы тора. Комплекс проектның архитекторы И. А. Покровский һәм скульптор И. Д. Бродский тарафыннан эшләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск һәйкәлләре
Дәүләт милке белән идарә итү буенча федераль агентлык

**Дәүләт милке белән идарә итү буенча федераль агентлык (Росимущество)** — федераль милек белән идарә итү функцияләрен гамәлгә ашыра торган башкарма хакимиятнең федераль органы, шул исәптән җир мөнәсәбәтләре өлкәсендә, дәүләт хезмәтләре күрсәтү һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре өлкәсендә хокук куллану функцияләре. Дәүләт мөлкәте турындагы нигезләмә Россия Хөкүмәтенең 05.06.2008 ел, № 432 карары белән расланган.

Рәсми адрес: Мәскәү шәһәре, Никольский пер., 9. Моннан тыш, үзәк аппаратның бер өлеше Мәскәү шәһәре, Балык пер., 3 нче йорт, Гыйләҗевский урамы, 31 нче йорт, Ермолаевский пер., 3 нче йорт адресы буенча урнашкан.

Росимущество Россия Федерациясе Икътисади үсеш министрлыгы карамагында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль агентлыклары
Һанс фон Эйлер-Хелпин

**Һанс фон Эйлер-Хелпин** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1929).

 дигән уку йортында белем алган.

 дигән оешмаларда әгъза булган.

Фәнни хезмәтләре биохимия процесслары механизмын өйрәнүгә карый. Ферментларны тәдкыйк иткән. Тере организмнарда ферментлар тәэсирендә химик реакциялар тизлегенең артуын билгеләп үтте һәм бу процессны биокатализ дип атарга тәкъдим иткән. Каротинның физиологик активлыгы ягыннан А витаминына якын булуын тапкан (1928). Биохимик шешләрне өйрәнүгә зур өлеш керткән.

## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Мурманск арктика дәүләт университеты

**Мурманск арктика дәүләт университеты** () - Мурманск өлкәсенең иң эре югары уку йортларының берсе. 1939 елда нигез салына. 2017 елның апрелендә региональ терәк университетларның берсе булды. Университет составында 3 факультет һәм 2 институт бар. Анда 6 меңнән артык студент белем ала.

## Тарих
Мурманск Арктика дәүләт университеты 1939 елда укытучылар институты буларак оештырыла.

1956 елда педагогия институты итеп үзгәртелә, ул 2002 елда университет итеп үзгәртелә.

2010 елда Мурманск дәүләт педагогика университеты *Мурманск дәүләт гуманитар университеты* дип үзгәртелә.

2015 елда *Мурманск дәүләт гуманитар университеты* Мурманск Арктика дәүләт университеты дип үзгәртелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск югары уку йортлары
Гали Саинов

**Гали Саинов** (Гали Йөзәй улы Саинов, ,  — , ) —  , сарай киңәшчесе, «Казан мөхбире» гәҗитенең рәсми мөхәррире (1907), «Үрнәк» басмаханәснең рәсми хуҗасы (1908).

## Искәрмәләр
Балалар хокуклары декларациясе

**Бала хокуклары декларациясе (Женева декларациясе)** (*[[Француз теле|фр.]] Déclaration des droits de l'enfant) —* бала хокукларын яклаучы халыкара документ. Эглантин Джебб тарафынна н төзелгән, һәм Милләтләр Лигасы аны 1924 нче елда кабул итте.
Закирҗанов

**Закирҗанов** — фамилия.
* Әлфәт Закирҗанов (1959), әдәбият галиме, ТР атказанган фән эшлеклесе (2023).
* Кәбир Закирҗанов (*Кәбир Закирьянов*, 1931), педагог, фән докторы (*[[Уфа]]*).
* Тимур Закирҗанов (1971), 2019 елдан Урай шәһәре (ХМАО) башлыгы (мэр).
----
* Рәмзия Закирҗанова (1961), Кариев театры актрисасы.
## Моны да карагыз
* Закиров
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Саинов

**Саинов** — фамилия.
* Гали Саинов (1846-?), «Казан мөхбире» гәҗитенең рәсми мөхәррире (1907). Г. Й. Саиновның энесе.
* Госман Саинов (1835-?), Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе мөдире  (1877-1888).
* Җамали Саинов (*Пороховский*, 1900-1976), актер, режиссер, театр эшен оештыручы.
## Моны да карагыз
* Саин Булат хан ()
* Саин хан (*Бату хан*)
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Күн (мәгънәләр)

**Күн** — күп мәгънәле сүз.
* Күн — хайван тиресен эшкәртү нәтиҗәсендә булдырылган материал.
## [[Топоним]]
* Күн — Питрәч районы авылы.
## Моны да карагыз
* Күнче урамы
## Шулай ук карагыз
* Тире

Төркем:Топонимнар
Волтер Норман Һоворс

**Волтер Норман Һоворс** (*, ,  — , *) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1937).

 дигән уку йортларында белем алган.

 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Нагаев

**Нагаев** — фамилия.
* Әнвәр Нагаев (1922), театр рәссамы. ТАССР халык рәссамы.
* Валерий Нагаев (1949), педагогия фәннәре кандидаты (1998), БР (1992), РФ (1997) атказанган укытучысы .
* Роберт Нагаев (1938), механика белгече, фән докторы (*[[Петербург]]*).
* Сафтер Нагаев, кырымтатар әдәбият галиме.
----
* Зарема Нагаева (1949), архитектор (*[[Ташкәнт]]—[[Кырым]]*). 
* Зифа Нагаева (1956), шагыйрә, композитор, җырчы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2003), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2011)  (*[[Уфа]]*). 
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кумарасамбхава

***Кумарасамбхавам*** (Санскрит телендә:Kumārasaṃbhavam) Kalidasa иҗат иткән эпос поэма. *Кумарасамбхавам* киң рәвештә Калидасаның иң яхшы эшләренең берсе буларак кабул ителә, бу кавья шигъриятенең парадигматик мисалы. Язны тасвирлау стиле табигать метафоралары өчен стандарт ясаган ул Һиндстан әдәбият традицияләренә күп гасырлар үтеп кергән. *Кумарасамбхава*да нигездә Кумараның (Картикейяның) тууы турында сөйләнелә, ул Шива һәм Парватиның улы. Иҗат итү чоры билгеле түгел, гәрчә Калидаса 5-енче гасырда яшәгән дип фараз ителә.

## Эчтәлеге
*Кумарасамбхава* турыдан-туры мәгънәдә "Кумараның Тууы" дигәнне аңлата. Бу унҗиде җыр эпосына Шринагара ''раса'' керә, мәхәббәт расасы, романтика, һәм эротицизм, Вира расадан (каһарманлык расасы)ннан күбрәк. Таракасура ракшасасы (шәйтаны) - ул Шиваның улы тарафыннан гына үтерәләчәк дигән алкыш алган, шулай да, Шива мәхәббәт Ходае Каманы җиңгән. Парвати Ходай Шиваның мәхәббәтен отар өчен бөек тапас (яки рухи аскеза) башкарган. Нәтиҗәдә Ходайлар патшасы Индраның данын торгызыр өчен Шива һәм Парватиның улы Картикейя туган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Тышкы сылтамалар

*  full text of the Kumārasambhava in Devanāgarī script  (first eight sargas)
* full text of the Kumārasambhava in Roman script at GRETIL
* The Birth of the War-God, selected translation by Arthur W. Ryder
* single folio of a Kumārasambhava manuscript in the Cambridge University Library
* https://archive.org/details/birthofwargodpoe00kali Attempted English translation of text by RTH Griffith

Төркем:Һинд дине
Төркем:Санскрит
Җон Һовард Нортроп

**Җон Һовард Нортроп** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1946).

 дигән уку йортында белем алган.

 дигән оешмаларда әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Фәридә Фәйзуллина

**Фәридә Фәйзуллина**, Фәридә Фәттахетдин кызы Фәйзуллина (*19?? елның 27 феврале, [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], [[Батыр районы]], [[Начар Үби]]*) — татар, чуаш, рус телләрендә җырлар башкаручы эстрада җырчысы, көйләр иҗат итүче, Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2018 ел|2018]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Чуашстанның Батыр районы Начар Үби авылында туган. Туган авылында чуаш урта мәктәбен (*[[1980 ел|1980]]*), Мәскәүдә  агач эшкәртү укуханәсен тәмамлаган. Биш ел агач эшкәртү комбинатында тәрәзә блоклары ясау цехында оператор булып эшли. Тәтеш районына кайтып, кулланучылар җәмгыятендә ревизор була. Тәтеш районы Аллабирде авылы мәдәният йорты директоры вазифасын башкара. «*Мәдәния-ял итү берләшмәләре менеджеры*» белгечлеге буенча Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының культурология факультетын тәмамлый. Яр Чаллы шәһәрендәге «Эврика» мәдәният сараенда җырчы булып урнаша. Соңрак Казанда төпләнә.
## Иҗаты
Беренче альбомына үзе язган татар җырларын керткән. Аннан соң чыккан 3 альбомга үзе язган чуаш җырлары кергән. Төрле телләрдә җыр башкаручы буларак, Чуашстан, Татарстан, Башкортстан халыклары арасында популяр булган йөздән артык җыр иҗат иткән. Чуаш телендәге җырларына сүзләрне Батыр районыннан чыккан шагыйрь Валерий Раштав, Альбина Юрату, Юхма Мишши һ. б. иҗат итә.

## Альбомнары
* 2009 — «Яшисе килә җырда»
* 2012 — «Аван-и, ман килес...» () 
* 2013 — «Парналетеп сире юрату» ()
* 2014 — «Юррамсем – сунатамсем» ()
* 2016 — «Сире эп сунатӑп» ()

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 — «Учук» фестиваленың рәсми тавышы дип игълан ителгән.
* 2015 — Чуаш милли конгрессының Мактау грамотасы — «*чуаш халкы алдындагы казанышлары өчен*»
* 2016 — Чувашия Дәүләт Советының Мактау хаты
* 2016 — ЮТВ  телеканалы (*[[Чабаксар]]*) үткәргән «Ел башкаручысы» конкурсы — *беренче урын*.
* 2018 — Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Әдәбият
# Фәридә Фәйзуллина: «Татар сәхнәсендә дә чыгыш ясыйсым килә».  «Атна вакыйгалары», 2018 ел, 23-29 ноябрь.
 
## Сылтамалар
*  Официальная страница фан-клуба поклонников творчества автора-исполнителя ФАРИДЫ

## Искәрмәләр


Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Чуашстан җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Хуҗин

**Хуҗин** — фамилия.
* Альберт Хуҗин (1974), эшмәкәр, Мөслим муниципаль районы башлыгы (2022 елдан;  2021 елдан).
* Илдус Хуҗин (1942), язучы (*[[Свердловск өлкәсе]]*).
* Мәгъсүм Хуҗин (1930—2008), язучы.
* Рамил Хуҗин (1972—1996), рядовой, Батырлык ордены кавалеры.
* Рафаэль Хуҗин (*[[Рафаэль Сибат]]*, 1946—2003), язучы.
* **[[Рөстәм Хуҗин]]**
** Рөстәм Хуҗин (1972), футболчы.
** Рөстәм Хуҗин (1975), рәссам.
* Фаяз Хуҗин (1951), археолог, фән докторы.
* Фәиз Хуҗин (1934—1978), спортчы (*[[җиңел атлетика]]*), СССР (1962, 1963), РСФСР чемпионы, СССРның почетлы спорт мастеры (1964).
----
;Хуҗина
* Илүсә Хуҗина (1987), җырчы (*сопрано*), Татарстанның атказанган артисты (2019), Муса Җәлил премиясе лауреаты (2023).
## Моны да карагыз
* Хуҗиев
* Хуҗаев

## Шулай ук карагыз
* Хуҗи, *[[топоним]]*.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хуҗаев

**Хуҗаев** — фамилия.

* Равил Хуҗаев (1937), икътисадчы, фән докторы (*[[Караганда]]*).
* Ташхуҗа Хуҗаев (1922-1975), үзбәк режиссёры, театр һәм кино актёры, *[[Тукай бүләге]]* (1967).
* Фәйзулла Хуҗаев (1896—1938), үзбәк совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
## Моны да карагыз
* Хуҗин
* Хуҗиев
## Шулай ук карагыз
* Хуҗи, *[[топоним]]*.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ильин

**Ильин** — фамилия.
* Алексей Ильин (1923-2014), хуҗалык-фирка эшлеклесе.
* Артём Ильин (04.01.1987), спортчы (*[[шахмат]]*), гроссмейтер.
* Герман Ильин (1940),  радиоэлектроника өлкәсендә галим, фән докторы.
* Глеб Ильин (1889-1968), рәссам (*[[РИ]]-[[АКШ]]*).
* Григорий Ильин (1914―1985), тарихчы-индолог, тарих фәннәре докторы.
* Лев Ильин (1871—1937), медицина фәннәре докторы (1900), профессор (1912).
*Модест Ильин (1889—1967), ботаник, биология фәннәре докторы, профессор.
* Николай Ильин (1908—1966), агроном, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1948).
* Серафим Ильин (1913-1992), икътисадчы, фән докторы.
* **[[Сергей Ильин (мәгънәләр)|Сергей Ильин]]**
** Сергей Ильин (1867-1914), шагыйрь
** Сергей Ильин (1905-1978), агрохимик, фән докторы.
----
;Ильина
* Анегина Ильина (1943), опера җырчысы (меццо-сопрано), СССР халык артисты (1988).
* Анна Ильина (1964), биотехнолог,  тикшеренүләре биокатализ һәм энтимология өлкәсендә.

## Моны да карагыз
* Ильинский
## Шулай ук карагыз
* Элҗен көне ()
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сергей Ильин (мәгънәләр)

**Сергей Ильин**:
* Сергей Ильин (1867-1914), шагыйрь
* Сергей Ильин (1905-1978), агрохимик, фән докторы.
## Моны да карагыз
* Сергей Ильенко

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Ильясов

**Ильясов** — фамилия. Кыска варианты — **Ильяси**.
* Әхәт Ильясов (1936), физик, ТР ФА мөхбир-әгъзасы.
* **[[Габдрахман Ильясов (мәгънәләр)|Габдрахман Ильясов]]**
** Габдрахман Ильясов (*Габдрахман Ильяси*, 1856—1896), драматург.
** Габдрахман Ильясов (*Рахман Ильяс*, 1908—1943), язучы.
* Габдулла Ильясов (*Габдулла Ильяс*, 1905—1938), язучы.
* **[[Гали Ильясов]]**
**Гали Ильясов (1900—1970), актер, режиссер.
**Гали Ильясов (*Әхмәтгали Ильясов*, 1936—2000), җырчы, композитор.
* Дилүс Ильясов (*Дэллюс Ильясов*, 1922—1981), актер, ТАССР халык артисты.
* **[[Җәүдәт Ильясов (мәгънәләр)|Җәүдәт Ильясов]]**
** Җәүдәт Ильясов (*Яүдәт Ильясов*, 1929—1982), язучы (*[[Ташкәнт]]*).
** Җәүдәт Ильясов (1959), математик, фән докторы (*Уфа*).
* Измаил Ильясов, репрессия корбаны.
* Радик Ильясов (1951), «Нижнекамскшина» ААҖ генераль директоры (1997―2011), VI чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты.
* **[[Рафаил Ильясов]]**
** Рафаил Ильясов (1939), җырчы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, ТССР халык артисты.
** Рафаил Ильясов (*Рафаэль Ильязов,* 1942),  дипломат, фән докторы (*[[Бакы]]*).
* **[[Роберт Ильясов]]**
** Роберт Ильясов (1954), эколог, радиобиолог, фән докторы.
** Роберт Ильясов (1973), регбичы.
* Таһир Ильяси (1881—1933),  гарәп теле һәм әдәбияты белгече, лексикограф-галим. 
* Фәрит Ильясов (1914—1949), рәссам-график, нәкышче.
* Шаһимәрдан Ильясов (1888—1953), дин эшлеклесе (*[[Түбән Новгород]]—[[Петербург]]*).
* Хәйбулла Ильясов (1792—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә 1813—1814 еллардагы походларында катнашучы.
----
;Ильясова
* Гөлсем Ильясова (*[[Гөлсем Камская]]*, 1901—1975), актриса,  РСФСР атказанган (1957), ТАССР халык (1951) артисты.
* Гөлфия Ильясова (1948), биолог, фән докторы.
* Зөһрә Ильясова (1950), балет биючесе, БАССР халык, РСФСР атказанган артисты (*[[Уфа]]*).
* Мәдәния Ильясова (1939), РФ халык мәгарифе отличнигы, ТР атказанган сәүдә хезмәткәре, Чаллының мактаулы гражданы.
* Эльмира Ильясова (*Эльмира Ильязова*, 1942), биолог, фән докторы (*[[Бакы]]*).
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Габдрахман Ильясов (мәгънәләр)

**Габдрахман Ильясов** — күп мәгънәле гыйбарә.
* Габдрахман Ильясов (*Габдрахман Ильяси*, 1856-1896), драматург.
* Габдрахман Ильясов (*Рахман Ильяс*, 1908-1943), язучы.
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кола бик тирән скважинасы

**Кола бик тирән скважинасы**, Кола  скважинасы (СГ-3) — дөньяда фәнни әһәмияткә ия иң тирән тау эшкәртмәсе. СССРда бик тирән скважиналар системасының бер өлеше булган.

1997 елда кешенең җир кырына иң тирән үтеп керүе кебек Гиннесс рекордлары китабына кертелгән һәм бүгенге көнгә кадәр шундый булып тора. 2008 елга кадәр дөньяда иң озын скважина булган, ул вакытта җир өслегенә кискен почмак астында Maersk Oil BD-04A нефть скважинасы борауланган (12 290 метр, нефть бассейны Әл-Шахин, Катар).

Скважина бораулау һәм алынган материалларга анализ ясау белән тирән бораулау Кола комплекслы геологик-разведка экспедициясе (1968-1991, 1992 елдан башлап академик Д. М. Губерман җитәкчелегендә алыштыргысыз җитәкчелек иткән «Кольская сверхглубокая» фәнни-җитештерү үзәге итеп үзгәртелә) шөгыльләнә.

1970 елдан 1991 елга кадәр сузылган бораулау нәтиҗәсендә скважинаның тирәнлеге 12 262 метр тәшкил итә; югары өлешенең диаметры — 92 см, Түбән өлешенең диаметры — 21,5 см.
## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе
Ричард Сиң

**Ричард Сиң** (, ,  — , ) —  (). Химия өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1952).

 дигән уку йортларында белем алган.

 дигән оешмада әгъза булган.
## Бүләкләр, мактаулы исемнәр

## Искәрмәләр
Манибхадра

**Манибхадра** төп якшаларның берсе. Ул борынгы Һиндстанда популяр Ходай булган.

## Иконографиясе

Якша Манибхадраның берничә яхшы мәгълүм сурәте билгеле. Иң борынгы ике мәгълүм сурәт алар:
### Паркхамнан Якша Манибхадра
* Матхурадан Якша Манибхадра, безнең эрага кадәр 200 - безнең эраның 50-енче елына карый. Упиндер Сингх буенча, пот 2.59 метр биеклектә. Стилистик нигезләре буенча ул безнең эраның 2-енче - 1-енче гасырларга даталанырга тиеш, әмма Брахмида язма безнең эраның 3-енче гасыр дип фараз итәргә мөмкинлек бирә. Язмада шулай дип әйтелгән "Куниканың өйрәнчеге, Гомитака тарафыннан ясалган. Сигез иртуган тарафыннан корылган, Манибхара конгрегациясе ("пуга") әгъзалары. Шулай итеп бу язма пот Якша Манибхадраны чагылдыруын күрсәтә. Джон Бордмэн буенча, киемнеж итәге Грек сәнгатеннән алынган. Охшаш потны тасвирлап, Джон Бордман шулай дип яза: "Аның җирле алдан килүчеләре юк һәм бу күбрәк Соң Грек Архаик манеризмына охшаган". Охшаш хасиятләр Бхарут Яванада бар.
### Падмавати Паваядан Якша Манибхадра
* Падмавати Паваядан Якша Манибхадра. Сурәт астында язма Манибхадра табынучылар төркемен искә ала.

Аларның икесе дә тормыш потларыннан зуррак, еш Маурья яки Шунга Империясе чорына карый. Паркхам Якша Рам Кинкер Баидж тарафыннан Якша сурәтен кисү өчен кулланылган, ул хәзер Дәлһидә Һиндстанның Резерв Банкы алдында тора.

Манибхадра еш кулында акча янчыгы белән сурәтләнә.

## Һинд дине

Манибхадра Шива Ходаеның аватары булып тора, ул аны ярсулы булганда һәм сугыш өчен җыелыш булганда чакырган. Махибхадра Шиваның башка аватары булган Вирабхадра белән Җаландхара армиясен юк иткән. Махабхаратада Манибхадра Кубера белән бергә якшалар җитәкчесе буларак искә алына. Арджуна аңа табынган. Рамаянада, Манибхадра Равана белән сугышучы дип күрсәтелгән, ул вакытта ул Вайшравананың биләмәләрен Кайлаш Тавында һөҗүм иткән. It is possible that the avatar of Shiva and the chief of the yakshas may be the same Manibhadra but there is no confirmation.

## Буддачылыкта
Самьюкта Никаяда, Манибхадра Магадхада Манимала чайтьяда яшәгән дип әйтелә. Якша Манибхадра Дәртле Манибхадраның Дхаранисында катнаша.

## Җәйничелектә

Сурьяпраджнапатида Митхилада Манибхадра чайрья искә алынган. Якшалар турында Джинасенаның Харивамса Пуранасында (783 A.D.) искә алынган. Шулар арасында Манибхадра һәм Пурнабадра якшалар һәм Бахупутрика якшини иң популяр булганнар. Манибхадра һәм Пурнабадра якшалар төп якшалар буларак искә алынган, Манибхадра төньякныкыларныкы, ә Пурнабадра көньяклыларныкы дип.

Манибхадрага һаман Җәйннәр якша итеп табыналар, бигрәк тә Тапа Гаччхалар белән бәйлеләре. Мандибхадра белән бәйле өч гыйбадәтханә мәшһүр: Уҗҗайн, Аглод (Сабаркантха) һәм Магарвада (Банаскантха).  Манибхадра Якша (яки Вира) Гуҗараттагы Җәйннәр арасында популяр ярым-Ходай. Аның сурәте күп формаларны ала ала, шуларга формасыз ташлар керә, шулай да иң киң чагылышта ул күп казык тешле Айравата буларак күрсәтелә.

## Шулай ук карагыз
* Якшалар
* Панчика
* Кубера

## Искәрмәләр

;Sources
*
*
* 

Төркем:Һинд дине
Анион

**Анион** - тискәре электр коргылы атом яки молекула, анда электроннар саны уңай элементар коргылар саныннан күберәк. Шулай итеп, анион - тискәре коргылы ион.

Анион коргысы дискрет һәм элементар электр коргысы берәмлегенә пропорциональ, мәсәлән, Cl − — беркоргылы анион, ә күкерт әчелегенең калдыгы SO42− — икекоргылы анион.

Анионнар күпчелек тозларда, әчелекләрдә, химик нигезләрдә, газларда , мәсәлән, сутуар H+, шулай ук ион бәйләнеше белән кристаллик рәшәткәле кушылмаларда, мәсәлән, аш тозы кристаллында, ион сыеклыкларында, органик булмаган матдәләр эремәләрендә бар.

Электр кырында тискәре коргылы анионнар уңай коргылы электродка - анодка хәрәкәт итә.

## Әчелек калдыгы

Органик булмаган катлаулы кушылмада анион **әчелек калдыгы** дип атала. Шул әчелекләрдә һәм тозларда (Na***SO***, H***NO***); ул икенче урында катионнан соң күрсәтелә.

Башка анионнардан аермалы буларак әчелек калдыгы өчен туры килүче әчелек бар: мәсәлән,  **SO** — күкерт әчелеге калдыгы, **Cl** — тоз әчелеге калдыгы.

Күп әчелекләр тик эремәләрдә бар, мәсәлән күмер әчелеге, ләкин аның тозлары - карбонатлар билгеле.

Ләкин кайбер әчелекләр эремәләрдә булмый хәттә, туры килүче анионнар, мәсәлән фосфид-ион (**P**), әчелек калдыгы дип атап булмый.

## Органик булмаган әчелекләр һәм аларның әчелек калдыклары

## Әдәбият

* КИСЛОТЫ И ИХ КИСЛОТНЫЕ ОСТАТКИ
* Традиционные названия кислотных остатков 
* Кислотные остатки

## Искәрмәләр


Төркем:Химия
Төркем:Әчелекләр
Азат Абитов

**Азат Абитов**, Азат Фәрит улы Абитов (*[[1993 ел]]ның [[14 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[Чуашстан]], [[Батыр районы]], [[Шыгырдан]]*) — җырчы, халыкара яшь башкаручыларның телевизион «Татар моңы» җыр конкурсы (*[[2012 ел|2012]]*), Рәшит Ваһапов исемендәге җыр фестивале (*[[2015 ел|2015]]*) лауреаты. Татарстанның атказанган артисты (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1993 елның 14 гыйнварында Чуашстанның Батыр районы Шыгырдан авылында өч балалы, җыр-моңга һәвәс гаиләдә икенче бала булып туган. Әтисе Фәрит Шәфигулла улы (*[[1967 ел|1967]]*), әнисе Альбина Алексей кызы (*[[1969 ел|1969]]*), икесе дә «*халык уен кораллары оркестры җитәкчесе*» белгечлеге буенча Чуел мәдәният укуханәсен тәмамлаган, әтисе Батыр районы үзәге мәдәният үзәгендә аккомпаниатор, тавыш режиссеры булып, әнисе Батыр районы үзәге балалар сәнгать мәктәбендә баян буенча педагог булып эшли. Абыйсы Раил, сеңлесе Эльвина.

Туган авылында урта мәктәпне тәмамлаган (*[[2010 ел|2010]]*). Чит төбәкләрдән килгән татар балаларына бирелә торган ташлама буенча, КХТИның социаль хезмәткәрләр факультетына укырга керә. Читтән торып укып, Казан икътисад институтында икенче югары белем — «икътисадчы» белгечлеге ала. Казан дәүләт мәдәният институтында (*[[Венера Ганиева]] классы*) укый.
 
## Иҗаты

Мәктәптә укыган елларында ук әти-әнисе белән гастрольләргә йөри башлый. 9 сыйныфта укыганда «Дебют» фестивале (*[[Чабаксар]]*) дипломанты була. 2008 елда әтисе оештырган «Рамазан» фестивалендә 1нче урын, 2009 елда  әлеге фестивальнең «Гран При»ен ала. 2010 елда «Урмай моңы» фестивалендә 2нче дәрәҗә лауреат була. 2012 елда автор, композитор Ринат Гайнетдиновка багышланган фестивальдә Гран прига лаек була. 2012 елда «Татар моңы» конкурсында (*[[Казан]]*) 3нче урынны ала. Студентлар арасында узучы «Ягымлы яз» фестивалендә 2нче урынны ала.

## Ваһапов фестивале
Фестивальдә урын алуга ирешкәнче, өч ел рәттән фестивальнең сайлап алу турына гариза тапшырган. 2015 елда Рәшит Ваһапов исемендәге җыр фестивалендә катнашып, лауреат исемен ала. Фонд җитәкчесе Рифат Фәттахов килешү нигезендә бергә эшләргә тәкъдим итә.
 
## Альбом
* 2013 — «*Күңелем яз көтә*»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Татарстанның атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
# *Румия Сәйфуллина.*    Азат Абитов: «Сәхнәдә елавым уйланылган күренеш түгел иде».  «Акчарлак»,  16.10.2017
# *Гөлнара Җәлилова*. Азат Абитов: «Йөрәгем күптән бикле». «Акчарлак»,  22.11.2018

## Сылтамалар
*  Азат Абитов. Вконтактеда рәсми сәхифәсе

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Чуашстан җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Populous

**Populous** — спорт корылмаларын проектлау, зур спорт чараларын планлаштыру белән шөгыльләнә торган АКШ архитектура ширкәте.

Төркем:Әлифба буенча ширкәтләр
Стас Владимиров

**Стас Владимиров** (*сәхнә исеме, тулы исеме* Станислав Павел улы Владимиров, , *[[1965 ел]]ның [[7 май|7 мае]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], [[Урнар районы]], [[Синьял-Яуши]]*) — драма актеры, эстрада җырчысы, Михаил Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театры актеры (*[[1990 ел]]дан*). Чуашстанның атказанган артисты (*[[2001 ел|2001]]*). Чуашстанның дәүләт яшьләр премиясе лауреаты (*[[1998 ел|1998]]*). Чуаш эстрадасында 1990-еллардан билгеле.

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 7 маенда Чуаш АССР Урнар районы Синьял-Яуши авылында туган. Ф. П. Павлов исемендәге Чабаксар музыка укуханәсенең вокал бүлеген (*[[1990 ел|1990]]*), Мәскәү гуманитар-икътисад институтының Чуаш филиалы юридик факультетын (*[[2009 ел|2009]]*) тәмамлаган. 1983—1985 елларда хәрби хезмәттә булган.

## Иҗаты
1990 елдан Михаил Сеспель исемендәге Чуаш дәүләт яшь тамашачы театры актеры. Әлеге театрда 50 дән артык көлкеле һәм драматик рольләр иҗат иткән: алар арасында — *Володя* «Кĕтрĕм сана кĕтрĕм» («Көтәм сине», Н. И. Сидоров), *Вожеватов* «Бирнәсез кыз» (, А. Н. Островский), *Иртис* «Урасмет» («Уразмәт», Б. Б. Чиндыков) һ. б..

Театрдагы эшчәнлеген эстрададагы иҗаты белән үреп бара. Чуаш халык җырларын һәм үзе иҗат иткән җырларны башкара. Чуаш диаспорасы яшәгән барлык төбәкләрдә, Мәскәү, Санкт-Петербург, Тольятти, Самарда, Төркиядә чыгышлар ясаган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Чĕнтĕрлĕ чаршав» (Челтәрле чаршау) республика театр сәнгате конкурсы  - диплом иясе (ике мәртәбә)
* 1993 — «Чуашстан ритмнары» конкурсы лауреаты
* 1998 — Чуашстанның дәүләт яшьләр премиясе 
* 2001 — Чуашстанның атказанган артисты

## Сылтамалар
*  Владимиров Станислав Павлович. Чуаш энциклопедиясе
*  Интервью со Стасом Владимировым.  idelreal.org
 
## Искәрмәләр


## Моны да карагыз
  Стас Владимировның юбәләй концерты. YouTube (*видео, 29:47*)

Төркем:Чуашстан артистлары
Төркем:Чуашстан җырчылары
Төркем:Чуаш җырчылары
Төркем:Чабаксар музыка укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Чуашстанның атказанган артистлары
Владимиров

**Владимиров** — фамилия.
* **[[Владимир Владимиров]] :**
** Владимир Владимиров (1837―1903), табиб-хирург, фән докторы.
** Владимир Владимиров (1975), сәясәтче, Ставрополь крае губернаторы.
* Пётр Владимиров (1854-1902), әдәбиятчы, Киев университеты профессоры.
* Сергей Владимиров (1918-1982), филолог, университет проректоры (*[[Пермь]]*).
* Стас Владимиров (1965), җырчы, актер, Чуашстанның атказанган артисты.
## Моны да карагыз
* Владимир I
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр