open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фатыйх Бәхтиев

**Бәхти́ев Фатыйх Хафиз улы** (*1905* — *1982*, Урта Әләзән), агроном, селекция белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1947), профессор (1954). 
## Тәрҗемәи хәле
Фатыйх Хафиз улы Бәхтиев Сарытау губернасы, Күзнәй өязе Урта Әләзән авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә.

Фатыйх Бәхтиев Сарытау авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый (1931). 1925-26 елларда Сарытау губерна комсомол комитеты инструкторы. 1931 елдан Түбән Идел крае Анненков районының Разметнин МТСында агроном. 1935-40 та Бөтенсоюз үсемлекчелек институтының арпа секциясе мөдире (Ленинград). Николай Вавиловның шәкерте. 1940-43 тә авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясендә терлек азыгы җитештерү төркеме җитәкчесе, 1942 дән директоры (Мурманск шәһәре).

1943-49 да Бөртекле ашлык хуҗалыгы институтының бөртекле-кузаклы культуралар лабораториясе мөдире (Мәскәү өлкәсе). 1949 да яңадан Ленинградка кайта: 1949-70 тә СССР Фәннәр академиясенең Ботаника институтында эшли, 1960 тан Ботаника музее мөдире, бер үк вакытта 1952-57 дә пед. институтында укыта. 1970-73 тә СССР Фәннәр академиясенең Төп ботаника бакчасында эшли. Арпаның «Кубанец», «Нутанс 7805», «Паллидум 6699», «Колхозный Голозёрный7» сортларының автордашы.

## Фәнни эшчәнлеге
Хезмәтләре арпаның экологиясе, филогениясе һәм селекциясе мәсьәләләренә, аның яңа систематикасын, формалашу закончалыкларын ачыклау һәм өйрәнүгә карый. Н.И. Вавилов исемендәге бүләккә лаек була (1970).
## Фәнни хезмәтләре
Проблемы экологии, филогении и селекции ячменей. М.-Л., 1953; Ячмень. М.-Л., 1955; Очерки по истории и географии важнейших культурных растений. М.-Л., 1962; Важнейшие плодовые растения. М., 1970; Николай Иванович Вавилов 1887-1943. Новосибирск, 1987.
## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Биологлар
Факел (Удмуртия)

**Факел** (, ) — Удмуртиянең Игра районында урнашкан авыл, 1927—2004 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 1 780 кеше (2010 ел).
## География
Факел Ижаудан 111 километр төньяктарак, Иградан 12 километр төньяктарак урнашкан.

## Тарих
Факел 1861 елда *Сергиевский* исеме астында пыяла заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.

1927 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала. 1960 елда **Факел** исеме кушыла.

2007 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 56,4%, арлар — 37,9%, татарлар — 3,7%.

## Икътисад
Пыяла әйберләрне ясау, агач эшкәртү сәнәгатенең ширкәтләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Игра районы торак пунтлары
Сөнгәләй өязе

**Сөнгәләй өязе** ()&nbsp;— Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге&nbsp;— Сөнгәләй шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Сөнгәләй өязе 1780&nbsp;елда Сембер  эчендә оештырыла.

1796&nbsp;елдан&nbsp;— Сембер губернасы составында.

1798&nbsp;елда юкка чыгарыла, 1802&nbsp;елда яңадан оеша.

1924&nbsp;елда Сөнгәләй өязе юкка чыгарыла, аның территориясенда Сембер һәм Сызрань өязләре арасында бүленә.

## Административ бүленеш
1913&nbsp;елда 15&nbsp;вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (*[[1897&nbsp;ел]]дагы җанисәп буенча*):

## Моны&nbsp;да карагыз
* Сөнгәләй районы

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Сембер дәүләт техник университеты

**** (, ) — Сембердәге югары уку йорты. 1957 елда нигез салынган. 1994 елга кадәр политех институт. Гомум шәкертләр саны 14000 тирәсендә. Уку 48 белгечлек һәм 33 юнәлеш буенча алып барыла.

## Төзелеше
### Факультетлар

* Радиотехника;
* Машина төзүче;
* Төзүче;
* Энергетика;
* Мәгълүмати системалары һәм технологияләр факультеты;
* Һуманитар;
* Икътисад-математика.

### Институт-үзәкләре
* Авиация технологияләр һәм идарә институты
* Технология, идарә һәм дизайн Мәләкәс институты 
* Өстәмә белем бирү үзәге
* Дистанцион һәм өстәмә белем алу институт

УлДТУ  11 уку корпус, 6 тулайторак, санаторий-профилакторий, ашханә,  спорт биналар комплексы, кино-концерт зал урнашкан.

## Танылган шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рәсми сәхифә
* Мәгълүмати портал
*  «Вычислительная техника» кафедрасы
*  «Радиотехника» кафедрасы
*  «Телекоммуникацияләр» кафедрасы
*  «Проектлашу һәм Электрон Средстволары технологиясе» кафедрасы
*  «Прикладная лингвистика» кафедрасы
*  «Җылы газ белән тәэмин итү  һәм вентиляция» кафедрасы
*  «Мәгълүмати системалары» кафедра (Мәгълүмати системалары һәм технологияләр факультеты) 
* Уку һәм фәнни УлДТУ фәнни басмалары электрон китапханәсе 
* УлДТУ буенча виртуаль 3D-Тур 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге
* Сембер автомеханика техникумы
* Сембер Дәүләт университеты
* И. Н. Ульянов исемендәге Сембер дәүләт педагогия университеты

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Россия университетлары
Төркем:1957 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Сембер университетлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Чур (Удмуртия)

**Чур** (, ) — Удмуртиянең Якшур-Бодья районында урнашкан авыл, 1943—1991 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 2 091 кеше (2010 ел).
## География
Чур бер үк исемле елгасында, Ижаудан 44 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Чур* станциясе (Ижау — Балезино сызыгы).

## Тарих
Чур авылы беренче тапкыр 1861 елда телгә алына.

1943 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1991 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 66,1%, арлар — 25,2%, татарлар — 5,8%.

## Искәрмәләр

## Икътисад
Стена материаллары силикат заводы, агач эшкәртү сәнәгатенең ширкәтләре.

## Тышкы сылтамалар
* https://archive.is/20130410144524/chur.bodia.ru/istoriya/istoriya.html

Төркем:Якшур-Бодья районы торак пунтлары
Амур чуртаны

**Амур чуртаны** () — чуртанлылар гаиләсендәге төче су балыгы. Озынлыгы 110 см га кадәр һәм 16 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 50—60 см, авырлыгы 1—1,5 кг. Яшәвенең 2-3 нче елында җенси җитлегә. Уылдык чәчкән мәле апрель-июнь айларына тура килә Үрчемлелеге 26-151 мең бөртек уылдык. 14 ел яшиләр.

border|200px

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Позвоночные животные России»: щука амурская 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Екатеринбур операциясе

**Екатеринбур операциясе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның июльдә узган ЭККА Көнчыгыш фронтының Себер армиясе көчләренә каршы һөҗүм итү операциясе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең состав өлеше.

## Операция барышы
Кызыл Армиянең һөҗүме Пермь операциясенең уңышлы тәмамланудан соң Дедюхин — Пермь — Көнгер — Кызылъяр сызыгыннан 5 июльдә башлана. Кызылларның 3-нче армиясе Чулман һәм Сөлил елгалар рубежында урнашканнар, ә 2-нче армиясе Сөлил һәм Караидел елгаларның субүләрне сугышып ала. 2-нче армиясенең туры һөҗүме акларның Удар корпусы тарафыннан кире кайтарыла. Шул вакытта кызылларның 28-нче укчылар  (командир Владимир Азин) тау сукмаклары буенча аклар позицияләрне читләтеп үтәләр һәм арттан һөҗүм итәләр. 13 июльдә кызыллар Чиләбе — Екатеринбур тимер юлын кисәләр, ә 15 июльдә 3-нче армиянең частьләре Екатеринбурга керәләр.

20 июльгә 2-нче армия частьләре Югары Өфәле — Михайловский сызыгына чыгалар, ә 3-нче армия частьләре Түбән Тагилны, Түбән Тураны һәм Верхотурьены алалар. Себер армиясенең калган өлешләре Яулытора — Тубыл сызыгы кадәр чигенгәннәр.

## Литература
* Совет хәрби энциклопедиясе, өченче том, 305-нче бит.

Төркем:Россия ватандашлар сугышының Көнчыгыш фронты
Төркем:Екатеринбур тарихы
Сырлы чуртан

**Сырлы чуртан** () — чуртанлылар гаиләсендәге төче су балыгы. Төньяк Америка елгаларында таралган. Озынлыгы 99 см га кадәр һәм 4,25 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Аның озынлыгы 60 см, авырлыгы 3 кг.

border|200px

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Щука полосатая 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Көлмез (Киров өлкәсе)

**Көлмез**, шулай ук *Кильмезь* () – Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Кильмезь районының административ үзәге.

Халык саны – 5 954 кеше (2010).

## География
Көлмез бер үк исемле елгасы өстендә, Кировтан 228 километр көньяктарак урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе – Удмуртиядәге Көлмез аылында.

### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы
left|100px
Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
## Тарих
Көлмез беренче тапкыр 1666 елда телгә алына.

1929 елдан – Көлмез районының үзәге.

1965 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 71,8%, татарлар – 15,3%, чирмешләр – 8,3%, арлар – 2,2%, әзериләр – 0,9%, украиннар – 0,6%.

## Икътисад
Агач һәм пычкы материалларны ясау.
## Шәхесләр
* Алексий (Молчанов) (1853—1914) архиепископ, Гөрҗистан экзархы (1913―1914).
## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Элиас Фрис

**Э́лиас Ма́гнус Фрис** *(швед. Elias Magnus Fries, 1794—1878)* — швед милләтле ботаник һәм миколог, «микология атасы».
Пастор гаиләсендә туа, белемне Лунд университетында ала; 1814 елда приват-доцент дәрәҗәсенә чыга, 1834 елда Уппсала университетының практик икътисад профессоры, 1851 елда шул ук университетның ботаника профессоры, музее һәм ботаник бакчасы мөдире. 1859 отставкага чыга.
Халыкара фәнгә керткән өлеше буенча иң билгеле хезмәтләре: 
* «Observationes Mycologicae» (Копенгаген, 1815—1818 (лат.)), 
* «Systema orbis vege tabilis» (Лунд, 1825 (лат.)), 
* «Elenchus Fungorum» (Грейфсвальд, 1828 (лат.)); 
* «Systema Mycologicum» (Лунд һәм Грейфсвальд, 1821—1830 (лат.); «Микологик система»)
* «Lichenographia Europaea reformata» (Лунд һәм Грейфсвальд, 1831 (лат.)); 
* «Lichenes Suecciae eksiccati» (Лунд, 1824—1833 (лат.))., 
* «Novae Symbolae Mycologicae» (1851 (лат.)); 
* «Icones selectae Hymenomycetum nondum delineatorum» (1867—1875 (лат.)).

Төркем:Швеция галимнәре
Төркем:Биологлар
Кикнур

**Кикнур** () — Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Кикнур районының административ үзәге.

Халык саны — 4 972 кеше (2010).

## География
Кикнур Олы Какшан елгасы өстендә, Кировтан 236 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе – Түбән Новгород өлкәсендәге Шахунья шәһәре (70 км).

## Тарих
Кикнур беренче тапкыр 1555 елда телгә алына.

1929 елдан — Кикнур районының үзәге.

1966 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач эшкәртү сәнәгатенең предприятиеләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Сарапул-Воткинск операциясе

**Сарапул-Воткинск əпирәсəсе** — ватандашлар сугышы барышында 1919 елның май-июньдә узган ЭККА Көнчыгыш фронтының Себер әpмeсе көчләренә каршы һөҗүм итү əпирәсəсе. ЭККА Көнчыгыш фронты каршы һөҗүменең cасᴛаф өлеше.

## əпирәсə барышы
1919 елның 19 майга Көнчыгыш фронтының Төньяк төркеме гаскәрләре Себер әpмeне Нократ тамагы — Көлмез елгасы — Чулман елгасының үрге агымы сызыгында туктатканнар.

25 майда 2-нче әpмeнең гаскәрләре Нократ аша чыгалар, Идел хәрби флотилиясе тарафыннан Алабуганы тупка тоту омтылышы уңышсызлыкка очрый. 26 майда 28-нче , Идел хәрби флотилиясе десанты белән бергәләп, Алабуганы алалар һәм 30 майга 300 километрга алга китәләр. 5-нче әpмe частьләре Чулманга һәм Агыйдел тамагына чыгалар. 3-нче әpмeнең һөҗүме уңышслыкка очрый, акгвардиячеләрның кара-каршы һөҗүме нәтиҗәсендә кызыллар 40-60 километрга чигенгәннәр; 2 июньдә алар Глазовны алалар.

28-нче  1 июньдә Әгерҗене, ә 2 июньдә Сарапулны ала; 21-нче  Вала елгасы тамагына чыга. 3 июньдә акгвардиячеләр Әгерҗене кире алалар, ләкин икенче көнне кызыллар аны яңадан алалар. Аклар Сарапул янындагы кызыл частьләрен тупка тота, җавап атышы белән кызыллар «Страшный» корабы суга батыралар. 7 июньдә 2-нче әpмeсе частьләре Ижауны алалар.

3-нче әpмeнең уң флангы гаскәрләре Көлмезне алалар һәм Селты өчен сугышны башлыйлар. Аклар Глазовтан чигенергә мәҗбүр иткәннәр. 11 июньдә 2-нче әpмeсе частьләре Воткинскины алалар, ә 12 июньдә 5-нче  Чулман елгасының сул ягында плацдармны ала.

## Нәтиҗәләр

* Кызыллар тарфыннан мөһим Ижау-Воткинск сәнәгый районны алына. 
* Акларның Төньякта булган инглиз интерветлар белән тоташу плпны уңызлыкка очрый.

## Чыганаклар
* Гражданская война и военная интервенция в СССР. 523-нче бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Красная Поляна

**Красная Поляна**:

* Красная Поляна (Киров өлкәсе) — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районында шәһәр тибындагы бистә.
* Красная Поляна (Дәүләкән районы) —  Башкортстанның Дәүләкән районында урнашкан авыл.

## Моны да карагыз

*Кызыл Алан
Кәбир Туйкин

**Кәбир Туйкин** (**Туйкә**) – татар мөгаллиме, язучы. 
## Тәрҗемәи хәл
Мөхәммәт-Кәбир Әхмәткәрим улы Туйкин 1878 елның 13 мартында элеккеге Бөгелмә өязе (хәзерге Лениногорск районы) Зәй-Каратай авылында дин эшлеклесе гаиләсендә туган. Ул – шагыйрь, драматург һәм фольклорчы Фазыл Туйкинның бертуган агасы.

Яшьли ятим калып, башлангыч белемне туган авылында ала. Соңрак шул елларда алдынгы саналган Тайсуган авылы мәктәбендә ала, соңрак Казанга килеп «Мөхәммәдия» мәдрәсәсенә укырга керә. Мәдрәсәне тәмамлагач, 1898 елны Кәбир Туйкинны армия хезмәтенә алалар. Хезмәт итеп кайтуга, ул үз авылында укытучы булып эшли башлый. Укыту дәверендә ул авыл халкына яңача укыту кирәклеген аңлата. Авыл халкы аның фикерен хуплап кабул итә һәм мәктәп салу өчен иганә җыела. Ул дүрт сыйныфлы җәдидчә башлангыч мәктәп булып, башлангыч белеме булган укучылар өчен мәктәпнең бер бүлмәсендә рөшди класслар оештырыла. Көндез бу класста гарәп теле буенча Һади мулла дәресләр бирә. Кичке якта исә Кәбир белән Фазыл Туйкиннар математика, география, табигать, тарих, әдәбият кебек фәннәрне укыталар. 
Билгеле инде, муллаларга, мәзиннәргә бу эш бер дә ошамый. Кадимче элементлар Кәбир Туйкинның эшчәнлегендә үзләренә куркыныч күрәләр, 1909 елның язында өстеннән язып, төрмәгә яптыруга ирешәләр. Кәбир Туйкин 10 ай чамасы төрмәдә утырып чыга. Төрмәдән чыккач та аны тынычлыкта калдырмыйлар, физик юк итү белән яныйлар.

1909 елда Кәбир әнисен, энесе Фазылны һәм гаиләсен алып, башта  Богырысланга, аннан Ырынбурга күчеп килә. Анда ул «Шура» журналы редакциясенә эшкә урнаша. Язган әсәрләреннән Казанда 1912 елда басылган «Яман юлдаш» хикәясе мәгълүм. Ләкин реакцион көчләр Кәбирне эзәрлекләүне дәвам итәләр. 1914 елны Кәбир Туйкинны герман сугышына алалар. Бөек Октябрь социалистик революциясеннән соң ул яңадан укыту эшенә керешә.

Колхозлашу чоры башлангач, Кәбир Туйкин, туган авылына кайтып, колхоз оештыруда актив катнаша. Аның иҗтимагый эшчәнлеге укыту белән генә чикләнми, ул татар мәгариф системасының актуаль мәсьәләләре буенча мәкаләләр, татар мәктәпләре өчен дәреслекләр язып бастыра, хикәя һәм шигырьләре дөнья күрә. Бөгелмә 2нче баскыч мәктәбендә педагогика һәм методика фәннәрен укыта.

Кәбир Туйкинның гомере шәхес культы елларында өзелә. Аны 1937 елда энесе Фазыл һәм башка 22 татар зыялысы белән бергә Һади Атласи «эше» буенча кулга алып, хөкем итеп, 1938 елның 15 февралендә Казанда атып үтерәләр. Аның тормышы һәм иҗат эшчәнлеге өйрәнелмәгән диярлек. Ырынбурда Фазыл Туйкин белән берлектә язылган «Төрек тарихы» дәреслеге генә билгеле.
## Хәтер
2023 елда Казанның Татар китабы йортында атаклы мәгърифәтчеләр Кәбир һәм Фазыл Туйкиннар турында музей күргәзмәсе ачыла һәм атналык ачык чаралар циклы оештырыла.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Ахметзянов М.И., Дастаннар ватаны: Кама аръягының көнчыгыш төбәкләре һәм татар әдәбияты тарихы бит136 
## Әдәбият
* Бертуган Туйкиннар: тарихи-документаль җыентык. / Төз.-авт. Эльмера Ханнанова-Галимҗанова - Казан: Рухият, Җыен, 2007. - 592 б. - ("Шәхесләребез" сериясе)

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар мөгаллимнәре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Гайнә

**Гайнә** (, ) — Пермь краенда урнашкан бистә, Гайнә районының административ үзәге.

Халык саны — 4 050 кеше (2010).

## География
Гайнә Чулман елгасы өстендә, Кудымкардан 228 километр төньяктарак урнашкан.

## Тарих
Гайнә беренче тапкыр 1579 елда телгә алына.

1926 елдан — Гайнә районының үзәге.

1966—1996 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Урман һәм агач эшкәртү сәнәгатенең ширкәтләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Джеймс Мур (велосипедчы)

**Джеймс Мур** (14.01.1849 – 17.07.1935) — инглиз велосипедчысы.

1869 елда  һәм ,  оештырган 113 км-лык Париж–Руан арасындагы уздырылган беренче дөнья шоссе узышын 10 сәгать һәм 25 минут эчендә бетереп җиңү яулый. Велосипед узышларының беренче йолдызларыннан берсе.

Төркем:Велосипедчылар
Кызыл Алан

*Кызыл Алан — Татарстан Республикасының Чирмешән районына керүче авыл.
*Кызыл Алан — Татарстан Республикасының Тәтеш районына керүче авыл.
*Кызыл Алан — Краснодар краенең Адлер районының Сочи муниципаль берәмлеге составындагы штп.

## Моны да карагыз
* Красная Поляна
Аркүл (Нолинск районы)

**Аркүл** () — Киров өлкәсенең Нулин районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 2 053 кеше (2010).

## География
Аркүл Нократ елгасы өстендә, Кировтан 173 километр көньяктарак, Нулинидан 44 километр көньяктарак урнашкан.

## Тарих
Аркүл 1912 елда суднолар ремонтлау һөнәрханәләре янындагы бистә буларак нигезләнә.

1932 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Төп предпредприятиесе — суднолар төзү-суднолар ремонтлау заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Нулин районы торак пунктлары
Можга (Яңавыл районы)

**Можга** ([Mojğa](http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Можга_(Яңавыл_районы)))(, ) — Башкортстанның Яңавыл районындагы удмурт авылы, Шудек авыл җирлегенә карый.

 
## Демография

Рәсми сан алу буенча арлар — 84,7%, башкортлар — 14,7% тәшкил итә.

## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Яңавыл): 11 км
* авыл җирлеге үзәгенә кадәр (Шудек): 4 м
* тимер юл станциясенә кадәр (Яңавыл): 11 км
## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан.
Иске Вәрәш

*Иске Вәрәш — Татарстанның Мөслим районына керүче авыл.
*Иске Вәрәш — Башкортстанның Яңавыл районына керүче авыл.
Чуртан

**Чуртан**, кайбер очракта **чүкә**, йә **торна балыгы** дип тә әйтәләр () — чуртанлылар гаиләсендәге төче су балыгы. Ауразия белән Төньяк Америка сулыкларында киң таралган. Идель бассейны елгаларында да очрый. Озынлыгы 1,5 м га кадәр һәм 35 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Озынлыгы 50-60 см, авырлыгы, гадәттә, 1-2 кг. Яшәвенең 3-4 нче елында җенси җитлегә. Март-апрельдә су температурасы 3-6&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 3-233 мең бөртек уылдык. 12-15 ел яшиләр. Промысел балыгы.

Чуртан үзеннән кечерәк вак балыклар белән тукланып калмыйча кечкенә чуртаннар белән дә туклана.

border|200px

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Позвоночные животные России: обыкновенная щука 
* http://www.ryby.by/ryby20_1_1/ 

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Чуртаннар

**Чуртаннар** () — чуртанлылар балык гаиләлегенең ыругы. Җир шарының төньяк яртысында таралган. Зурлыгы 2 метрга, ә авырлыгы 16 кг-га кадәр җитә ала. Чуртан үзеннән кечерәк вак балыклар белән тукланып калмыйча кечкенә чуртаннар белән дә туклана.

## Төрләре

* *[[Esox americanus]]* — Кызыл канатлы чуртан
* *[[Esox lucius]]* — Чуртан, яки гади чуртан
* *[[Esox masquinongy]]* — Маскинонг
* *[[Esox niger]]* — Сырлы чуртан
* *[[Esox reichertii]]* — Амур чуртаны
* †*[[Esox kronneri]]*

be-x-old:Шчупак

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Табан балыгы

**Табан балык** яки **кәрәкә** () — карплылар балык гаиләлегенең ыругы. Аркадагы йөзгече озынча, йоткылык тешләре бер рәтле. Гәүдәсе биек, аркалары калын. Тәңкәсе эре һәм шома. Төсе яшәү урынына карап үзгәрә. Алтын табан буйга 50 см һәм 3 кг авырлык җыя ала, көмеш табан – 40 см һәм 2 кг. 3-4 яшькә җитлегә. Язын үсемлекләр өстенә уылдык чәчә (300 меңгә кадәр). 

Табан балык күбесенчә сазлы һәм уйсулык күл һәм елгаларда яши. Кырыс табигать шартларында кышкы йокыга тала, сулыкның төбенә хәтле катуына да чыдый. 

Табан балык акмый торган суда да яши. Ул азыкка бик талымсыз: озынборын личинкасын да, суалчанны да, кечкенә моллюскларны да, суүсемнәрнең вак кисәкләрен дә, хәтта ләм дә ашый. 

Аквариумда яисә бассейнда яши торган алтын балыкларның нәсел башы — табан балык. Кайчандыр Көнчыгыш илләрендә йортны бизәү өчен сулы вазаларда табан балык тотканнар. Һәвәскәрләр төсләре буенча табан балыкларның төрле булуларына игътибар иткән. алар арасында алтынсыман тәң-кәлеләре дә, бронзасыман, кызгылт һәм көмешсыман тәңкәлеләре дә очраган. нәтиҗәдә галимнәр төсе һәм формасы ягыннан төрле-төрле балыклар уйлап тапканнар. Шул рәвешле вуалькойрык, телескоп, комета, арысланбаш һ.б. балыклар барлыкка килгән. 


Image:CarassiusCarassius8.JPG|Алтын табан балык
Image:Carassius_gibelio_2008_G3.jpg|Көмеш табан балык
Image:CarassiusAuratusGibelio.JPG|Саргылт көмеш табан балык
Image:Goldfish3.jpg|Гади аквариум алтын балыгы

## Чыганаклар
* Шакирова Т.Р., Хайваннар дөньясы: Балыклар. Җир-су хайваннары. Сөйрәлүчеләр бит26 

Төркем:Балыклар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Лашман (мәгънәләр)

*Лашман — Петр I заманында ясала башлаган сугыш көймәләре өчен, агач кисүче крәстиан.
* Лашман — Татарстанның Чирмешән районына керүче авыл.
Англия графлыклары

**Англия графлыклары** — Англиянең церемониаль һәм метрополь графлыклары.

## Церемониаль графлыклар
Хәзерге вакытта Англиядә 48 церемониаль графлык исәпләнә. Биредә билгеләнгән лорд идарә итә.

## Метрополь графлыклар
Хәзерге вакытта Англииядә 6 метрополь графлык исәпләнә: — 
* Зур Манчестер
* Мерсисайд
* Көньяк Йоркшир
* Тайн һәм Уир
* Уэст-Мидлендс 
* Көнбатыш Йоркшир


Төркем:Бөекбритания
Бакингемшир

**Бакингемшир** () — Англия уртасында урнашкан церемониаль графлык. Көньяк-көнчыгыш Англия регионына карый. Башкаласы һәм иң зур шәһәре — Эйлсбери. Халык саны — 712 100 кеше (2006 ел).

Гомуми мәйданы — 1874 км² (Графлыклар арасында 32 нче урын).

Бакингемшир графлыгының иң зур шәһәрләре:
* Милтон-Кинс (*Milton Keynes*) (184 506)
* Хай-Уиком (*High Wycombe*) (92,300)
* Эйлсбери (*Aylesbury*) (56,392)

Башка торак пунктлар:
* Уоттон-Андервуд
* Уэст-Уиком
* Хадденхем
* Айвер
* Амершам

## Сылтамалар
* Buckinghamshire Family History Society 
* Buckinghamshire Tourist Guide  
* Bucks Free Press Local Newspaper 
* Buckinghamshire County Council  

*
Кеше аягы

**Аяк** (аскы ирекле очлык, ) — кешенең терәк-хәрәкәтен тәэмин итүче парлы органы.

Филогенетик яктан кеше аягы амфибияләрнең арты очлыкларыннан барлыкка килгән, алары исә балык канатларыннан.

Аяк анатомик яктан өч өлештән тора: боттан, сирактан (балтырдан) һәм аяк табаныннан. Бот бот сөягеннән һәм төз өстеннән тора. Балтыр кече һәм зур балтыр сөякләреннән тора. Табанны бик күп вак сөякләр хасил итә. Табан сөякләре – үкчә сөякләре, үкчә өсте сөяге, табан скелеты (табан сөякләре, бармак фалангы).

## Чыганаклар
* Омовение ног // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Голубков Д. под ред. Нарты. Кабардинский эпос. — М.: Гослитиздат, 1957. — С. 527.

Төркем:Сөяк системасы
Лашманчылар

**Лашманчылар** — Петр I заманында ясала башлаган сугыш көймәләре өчен, агач кисүче крәстианнар. Лашман сүзе алманча *Laschmann* – «кисүче кеше» дигән сүздән алынган. 1721 елда махсус штаб ачыла һәм лашман хезмәтенә башта 170 мең, соңрак 120 мең кеше билгеләнә. Шул вакытлардан башлап, сугыш көймәләре ясау тукталганчы һәм лашман хезмәте беткәнче, халыкның имән кискәне исбатланса, ул яман җәзага тартыла һәм аңа үлем куркынычы яный.

Лашман хезмәтенә язылган кеше 15 яшьтән 60 яшькә кадәр хезмәт иткән. Һәрбер 9 кешедән кыш һәм көз көннәре өчен алты ай мөддәткә ике кеше алына, әгәр бөтен ел буена эшләргә тиеш булса, 15 кешедән 9 кеше алына торган була. Байлар яллап эшләткәннәр. Үз кул көчләре белән эшләмәгән өчен, байлар казнага 2 сум 30 тиен акча түләгәннәр. XVIII йөз дәвамында лашманнарга эш хакы түбәндәгечә түләнә: 1729 елда көнлек хезмәт хакы 4–6 тиен, 1757 елда 5–8 тиен, 1776 елда 10–16 тиен, 1782 елда 10–20 тиен, 1797 елда 20–40 тиен (җәяүлегә – 20 тиен, атлыга – 40 тиен) булган.

Петр I заманында лашманчылар бер төрле дә салым түләмәгәннәр. Ул үлгәч, аларны, башка халыктан алган төсле, салым түләтеп, башка төрле эшләр эшләтеп, солдатка да ала башлаганнар. Хәтта хөкүмәт аларның иткән хезмәтләре тәкабеленә мунчадан алына торган бер сум салымны да алудан туктамаган. 1859 елда «Лашман» хезмәтен, атлы һәм җәяүлесен дә бетерәләр.

## Чыганаклар
*Лашманчылар - "Приписники к адмиралтейству"

## Сылтамалар
* Яңартылган Бишбалта үзе лашманчыга һәйкәл булырга тиеш

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Йомышлы татарлар
Төркем:Урманчылык
Төркем:Һөнәрләр
Бедфордшир

**Бедфордшир** () — Англия үзәге көнчыгышында урнашкан церемониаль графлык. Көнчыгыш Англия регионына карый.

Бедфордшир өч унитар административ берәмлеккә бүленә — Бедфорд, Үзәк Бедфордшир, Лутон. Церемониаль графлыкның иң зур шәһәре — Лутон.

Графлыкның халык саны — 595 мең кеше (2007). 1968 елда халык 439,2 мең кеше, 1881 елда 149,461 мең кеше белән исәпләнә иде.

Мәйданы — 1,235 км². Көнчыгышта Кембриджшир һәм Хартфордшир, көнбатышта Бакингемшир һәм Нортгемптоншир графлыклары белән чиктәш.

Графлыкта авыл хуҗалыгы нык таралган. Аннан тыш терлекчелек дә бар. Сәнәгать бар.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

*
Беркшир

**Бе́ркшир** () — Англия көньягында, Темзы елгасы даласында урнашкан церемониаль графлык. Көньяк-көнчыгыш Англия төбәгенә карый. Башкаласы һәм иң зур шәһәре — Рединг.

Графлыкның халык саны — 812 200 кеше (2005). Бу күрсәткеч белән Беркшир башка графлыклар арасында 26 нчы урынны биләп тора.

Мәйданы — 1262 км². Серрей, Гэмпшир, Вильтшир, Глостершир, Оксфордшир һәм Бекингам графлыклары белән чиктәш.

## Сылтамалар
* Мәгълүмат  

*
Похвистнево

**Похвистнево, Котлыгош** (, ) — Самар өлкәсендә урнашкан шәһәр (1947 елдан), Похвистнево районының административ үзәге.

Халык саны — 28 181 кеше (2010).

## География
Похвистнево Олы Кинәл елгасы өстендә, Ырынбур өлкәсе белән чиге янында, Самардан 159 километр көнчыгыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Похвистнево* станциясе (Самар — Уфа сызыгы).

## Тарих
Похвистнево 1888 елда Самар-Златоуст тимер юлында тимер юл разъезды төзелүе сәбәпле оешты.

1934 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

Похвистнево районындагы нефть чыганакларының үзләштерү башлавыннан бирле Похвистневога 1947 елда шәһәр статусы бирелә.

1963 елдан — өлкә буйсынуындагы шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Нефть һәм газны чыгару.

Машмналар төзү, тимер-бетон әйберләрне ясау заводы.  комбинаты.

Төзелеш материаллары, азык-төлек һәм җиңел сәнәгате ширкәтләре.

## Югары уку йортлары
* Самар дәүләт архитектура-төзелеш университетының филиалы

## Кардәш шәһәрләр
*  Пренцлау, Алмания

## Фотогалерея

View on Pokhvistnevo from the train window (cropped).jpg|
Станция Похвистнево Куйбышевской железной дороги. Информационная доска.JPG|
Станция Похвистнево Куйбышевской железной дороги.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Олы Кенәле

**Олы Кенәле** () – Россиянең Европа өлешендә елга, Самараның уң кушылдыгы. Ырынбур өлкәсе һәм Самар өлкәсе аша ага. «Кенә» – терлекләр яратып ашый торган кыяклы үлән.

## Характеристика
Елганың озынлыгы 442 км, бассейн мәйданы – 14 900 км². Күбесенчә кар белән туендырыла. Ноябрь башында туңа, апрель уртасында ачыла. Түбән агымында судно йөрешле.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүмәте буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы – Олы Кинәл елгасы.  – юк, елга бассейны – Идел (Куйбышев сусаклагычыннан тамагына кадәр).

Су ресурсларының федераль агентлыгы тарафыннан әзерләнгән Россия Федерациясе территориясын су хуҗалыгы буенча районлау геоинформация системасы мәгълүмәтләре буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 11010000812112100007633
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 112100763
* Бассейн коды – 11.01.00.008
* ГӨ буенча томы – 12
* ГӨ буенча чыгарылыш – 1

## Торак пунктлар
### [[Ырынбур өлкәсе]]
* Богырыслан

### [[Самар өлкәсе]]
* Похвистнево
* Отрадный
* Кенәл

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Самар өлкәсе елгалары
Фуат Халитов

**Фуат Халитов** – Татар академия театры артисты. ССРБ халык артисты (1975).

## Тәрҗемәи хәл
Фуат Халитов Казанның 4нче (Зәңгәр) мәчет имамы һәм Халидия мәдрәсәсесенең соңгы мөдәррисе Ибраһим Мөхәммәтзакир улы Халитов (*[[1869 ел|1869]]-?*) гаиләсендә туа. 
1920 еллар башында төрле җирләрдә, шул исәптән Мәскәү татар театрында, 1927 елдан Казан мехкомбинатында эшли. Мехкомбинат мәдәният йорты каршындагы драма түгәрәгендә катнаша. 1932 елда Казан профессиональ «Эшче» театрына күчә. Шунда ук студия тәмамлый.

1937 елдан Татар академия театрында. Киң колачлы, төп образлар иҗат итүче атаклы артист. Образның эчке тойгыларын, психологик кичерешләрен ботен тирәнлеге белән тасвирлаучы талант. Халитовның геройлары искиткеч тормышчан, зирәк. Ул рольне психологик анализлый белүе белән аерылып тора. Шулай ук образның тышкы ягына, аның формасына, сойләмгә, тавышка, дикңиягә, сәхнә пластикасына да зур игътибар бирә.

Халитовның роль башкару манерасын ике төркемгә бүлергә мөмкин: психологик кичерешләре гаять нечкә өйрәнелгән, тышкы яктан төпле, тотнаклы, җитди, чын тормыш хакыйкате белән тутырылган тирән һәм күпкырлы драматик образлар. Икенче торкемдә исә, ачык, күзгә ташланып торган театральлек белән иҗат ителгән, кайвакытта карикатура, шарж дәрәҗәсенә җиткән фантазиягә бай комик образлар. Бер үк вакытта артистның үзен иркен тотуы һәрвакыт образның холкын хакыйкый итеп, төп асылын аңлап ачуга буйсындырылган.

## Рольләре
Незнамов – "Гаепсездән гаеплеләр", Прибытков – "Соңгы корбан", Рисположенский – "Агай-эне ак мыек" (А. Островский); Ромео – "Ромео һәм Джульетта", Кент – "Король Лир" (У. Шекспир); Вәли – "Аршин мал алан" (Г. Хаҗибәков); Гыйльманов – "Миңлекамал" (М. әмир); Шадрин – "Мылтыклы кеше" (Н. Погодин); Скроботов – "Дошманнар" (М. Горький); Муса – "Муса Җәлил", Тимербай - «Мулланур Вахитов» (Н. Исәнбәт); Хуҗа, Бики – "Хуҗа Насретдин" (Н. Исәнбәт); Әбделхәмит – "Фатыйма Сабри" (С. Җамал); Сәгъдетдин – "Шамил Усманов" (А. Гыйләҗев, А. Яхин); Март Туйск – "Юлдан язган" (Э. Раннет); Әһлиулла – "Миләүшәнең туган көне", Әхтәм – "Ир-егетләр" (Т. Миңнуллин); Шәех мирза – "Американ", Миңлегали – "Зәңгәр шәл" (К. Тинчурин); Вано – "Борчылма, әнием" (Н. Думбадзе); Карлос Бланка – "Канлы күләгәләр" (Г. Боровик); Мәгънәви – "Синең урыныңа кайттым" (Р. Хәмид) һ.б.

## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
ТАССРның атказанган артисты – 1948 ел. ТАССРның халык артисты – 1956 ел. РСФСРның халык артисты – 1957 ел. СССРның халык артисты – 1975 ел. Халыклар Дуслыгы ордены – 1979 ел. 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры. Йөз ел. Ике томда. Икенче том бит142 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Җилембалыклар

**Җилембалыклар** () — карплылар балык гаиләлегенең ыругы.

## Төрләре

**[[Alburnus akili]]* Battalgil, 1942    
**[[Alburnus albidus]]* (Costa, 1838)    
**[[Alburnus alborella]]* (De Filippi, 1844)    
*Җилембалык,  гади җилембалык *[[Alburnus alburnus]]* (Linnaeus, 1758)    
**[[Alburnus atropatenae]]* Berg, 1925    
**[[Alburnus baliki]]* Bogutskaya, Kucuk and Unlu, 2000    
**[[Alburnus caeruleus]]* Heckel, 1843    
**[[Alburnus chalcoides]]* (Güldenstədt, 1772)    
**[[Alburnus doriae]]* De Filippi, 1865    
**[[Alburnus escherichii]]* Steindachner, 1897    
**[[Alburnus filippii]]* Kessler, 1877    
**[[Alburnus heckeli]]* Battalgil, 1943    
**[[Alburnus hohenackeri]]* Kessler, 1877    
**[[Alburnus mossulensis]]* Heckel, 1843    
**[[Alburnus nasreddini]]* Battalgil, 1943    
**[[Alburnus orontis]]* Sauvage, 1882    
**[[Alburnus qalilus]]* Krupp, 1992    
**[[Alburnus sellal]]* Heckel, 1843    
**[[Alburnus tarichi]]* (Güldenstədt in Pallas, 1814)

Төркем:Балыклар
Сөләйман Еналиев

**Енали́ев Сөләйман Бикмөхәммәт улы** (*1894 — 14.9.1938*), күз табибе, сәламәтлек саклау эшен оештыручы, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары (*[[1927]]-[[1928]]*), Казан медицина институты директоры (*[[1935]]-[[1937]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Сөләйман Еналиев 1894 елда игенче гаиләсендә дөньяга килә. 1909 елны Тамбов губернасы Темников өязе Пешли авылында башлангыч мәктәп тәмамлый. Ике ел Уфада мәдрәсәдә укый. Экстерн рәвештә Чита шәһәре ирләр укытучы гимназиясен чыгарылыш мтиханнары тапшыра. Аттестат алып, шул шәһәрдә татар мәхәллә мәктәбендә укыта. 1915-17 елларда хәрби хезмәттә. Кайтып, Пенза губернасы мәгариф бүлегендә инструктор, 1918 елдан Инсар өяз халык мәгарифе бүлеге мөдире. 1920 елда – 1нче Пенза ирекле полкында кызыләрмече.

2 нче Мәскәү университетының медицина факультетында укый. Бер үк вакытта, укудан аерылмыйча, 1922-1923 елларда РСФСР мәгариф халык комиссариатының татар-башкорт бюросы мөдире, аннары РКП (б) Мәскәү комитеты татар-башкорт бюросы мөдире, 1923-1925 елларда Мәскәү һөнәри белем бирү идарәсе мөдире. 1925 елда Казанга юллана.

1926 дан ТАССР Сәламәтлек саклау халык комиссариатында: халык комиссары урынбасары, халык комиссары. 1928-37 елларда Казан медицина институтында укыта, бер үк вакытта 1935 тән директор урынбасары, директор. 1931-32 дә АКШта (Сан-Франциско һәм Балтимор шәһәрләрендә) фәнни эшләр буенча командировкада була. Еналиев институтны җитәкләгән чорда морфология бинасы, Маяковский урамындагы тулай торак төзелә.

1938 елның 5 сентябрендә НКВД тарафыннан кулга алына. 5 көн дәвам иткән «тикшерү чаралары» нәтиҗәсендә, сорау алганда каты кыйналуга дучар ителеп,  14 сентябрьдә вафат була. 1958 елда аклана.

## Фәнни эшчәнлеге
Аның эшчәнлеге укыту-тәрбия эшен камилләштерүгә, милли кадрлардан табибләр әзерләүгә, фәнни-тикшеренү эшен активлаштыруга һәм дәвалау эшен яхшыртуга юнәлдерелә. Хезмәтләре күз эчендәге яңа барлыкка килгән шешләр иммунологиясенә һәм цитопатологиясенә карый.

## Чыганаклар
# Возвращенные имена. Документальные очерки. Казань, 1990
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Г.Р. Каримова. К вопросу о реализации суверенных прав ТАССР (20-е годы ХХ века). Казань, «*Ученые записки КФУ*», том 153, кн.3, 2011.

## Сылтамалар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010. ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты 
* Еналеев Сулейман Бек-Мухамедович, медик (1894-1938). История в лицах 
* К.Долотказин. Сулейман Еналеев: жизнь и судьба

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Күз табиблары
Төркем:Ректорлар
Төркем:Татарстанның сәламәтлек саклау министрлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Халык комиссарлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Өе

**Өе** (, , ) — Беларусиянең Гродно өлкәсендәге шәһәре, Өе районының админстратив үзәге. Халык саны: 9684 кеше.

Беренче тапкыр 1444 елда бөек кенәз ишегалды буларак телгә алына. Калада электән үк беларус татарлары яши, кала исеме дә татарча «оя, өй» сүзеннән чыккан дип уйланыла. Шәһәр Беларусия татарларының рәсми булмаган башкаласы буларак исәпләнә. Монда ел да татарлар җыены уза.
## Халык

## Галерея

Файл:Iǔje, vulica (2010).jpg|Шәһәр урамы
Файл:Iǔje. Іўе (8.08.2010).jpg|Петропавловск костёлы
Файл:Iǔje, miačet (8.08.2010).jpg|Мәчет
Файл:Iǔje, młyn (8.08.2010).jpg|Тирмән

 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Беларус татарлары Өе
* Официальный сайт Ивьевского райисполкома 
* Туризм в Беларуси 
* Канапацкая З. И. Мечети татар Беларуси, Литвы и Польши: история и современность, Казань, 2006 г.
* Татарская мозаика Ивья 
* Виртуальная Ивьевщина 
* Фотогалерея на «Глобусе Беларуси»

Төркем:Гродно өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Липка татарлары
Гыйз-әл Габид

**Гыйз-әл-Габид** (*Гыйззәтулла Лотфулла улы Габидуллин*) (1918-1955) — Бөек Ватан сугышы катнашучысы, татар шагыйре.
## Тәрҗемәи хәл
Фронтовик шагыйрь Гыйз-әл-Габид (Гыйзәтулла Лотфулла улы Габидуллин) 1918 елның 7 гыйнварында Оренбур өлкәсенең Тук районы Хөсәен авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа. Җидееллык авыл мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1935-1937 елларда Богырыслан педагогия техникумында укый. Укуын тәмамлагач, ике елга якын Башкортостанның Зиянчура районында укытучы булып эшли. 

### Бөек Ватан сугышында
1939 елда армиягә алынып, Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. Ватан сугышында катнаша, гади солдат, соңыннан фронт газетасы хәбәрчесе-әфисәр сыйфатында Ленинградтан алып Финляндия һәм Төньяк Норвегиягә кадәр сугышчан юл уза; фашистлар Германиясе җиңелгәч, яңадан Ерак Көнчыгышка җибәрелеп, Япониягә каршы сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. 

1943 елда Карелия фронтында оештырылган 1943 елның гыйнварыннан «Ватан өчен сугышка» фронт гәзитендә сержант Г. Габидуллин хәрби корреспондент булып тора. Хәрби хезмәтендә 7 нче Армиянең 114 нче укчы дивизиясенең 363 нче укчы полкы элемтә ротасының радиостанция башлыгы. 

1946 елдан армиядән кайткач, Гыйз-әл-Габид Урта Азиядә яши, балалар укыта. Ватан сугышында алган яралардан сәламәтлеге какшаган фронтовик 1955 елда вакытсыз вафат була.

## Иҗат
Шагыйрьнең зур булмаган әдәби мирасы (иллеләп шигыре) Ватан сугышы чоры солдат поэзиясенең бер сәхифәсе буларак әһәмиятле. Аның шигырьләре окопта, сугыш тынып торган ял вакытларында, Төньякның кырыс таш-таулары арасында языла. Аларда сугыш чынбарлыгы, шагыйрь үзе кичергән, үзе күргән вакыйгалар тәэсирендә туган күңел кичерешләре, гадел сугыш алып барган солдатның җиңүгә булган ышанычы, ватандарлык хисләре поэтик чагылыш таба.

Гыйз-әл-Габид иҗат мирасыннан бер төркем шигырьләр “Алар сафта” (1961, 1985) һәм “Беренче карлыгачлар” (1968) исемле күмәк җыентыкларда басылып чыга.

"Кызыма"

"Исемсез күл"

"Бу җыр..."

"Җәйге җилләр".

## Сылтамалар
* Әлфия Җамали “ЯВ”, 10/01/2013

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Микъдәт Борындыков

**Борынды́ков Микъдәт Юныс улы** (1896 – 1965), сәясәт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Казан татар укытучылар мәктәбен (1915), Чугуев хәрби училищесен (1916) тәмамлый. 1917 елда Россия армиясендә, прапорщик.

1917 нең декабрендә большевикларга кушыла, 1918-29 да ВКП(б) әгъзасы. 1918 дә Пермь губернасы мөселман хәрби коллегиясе рәисе, 1919 да губернаның милләтләр эше бүлегендә нәшрият мөдире, татарча чыккан «Коммунист» газетасы мөхәррире, татар коммунистларының Вятка губернасы бюросы әгъзасы.

1920-21 елларда Үзәк мөселман хәрби коллегиясенең хәрби җитәкчесе (Казан). 1921-22 дә Мәскәүдә: Бөтенрусия баш штабында оештыру идарәсенең Көнчыгыш бүлеге башлыгы, Эшче-крәстияннәр инспекциясе һәм милләтләр эшләре халык комиссарының шәхси секретаре. 1922-24 тә ТАССР мәгариф халык комиссары, 1925-27 дә СССР Дәүләт банкының Татарстан бүлеге җитәкчесе, 1927-29 да «Кожсиндикат»ның Татарстан бүлеге директоры. ТАССР Үзәк Башкарма Комитеты президиумы әгъзасы, галимнәрнең көнкүрешен яхшырту комиссиясе рәисе, «Безнең юл» журналы мөхәррире.

1930 да нахакка кулга алына һәм 5 елга хезмәт лагерена озатыла, иреккә чыкканнан соң, Архангельск шәһәрендә яши: 1938 дә хезмәт колониясе уку-укыту комбинаты директоры. 
1938 нең июлендә кабат кулга алына («Милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше); 8 елга хөкем ителә; иреккә чыккач, Сәмәркандта педагогик эштә була.

1989 елда вафатыннан соң аклана.

## Гаилә хәле
Хатыны Суфия Ерзина, Мирсәет Солтангалиевның балдызы (*хатыны Ф. Ерзинаның бертуганы*).

## Әдәбият
# *[[Булат Солтанбәков|Султанбеков Б. Ф.]], Малышева С. Ю.* Трагические судьбы: Научно-популярные очерки. Казань, 1996; 
# Книга Памяти жертв политических репрессий. Казань, 2001. Т. 2.

## Чыганак
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстанның мәгариф министрлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Түкәле

**Түкәле** () — Омск өлкәсендә урнашкан шәһәр (1823 елдан), Түкәле районының административ үзәге.

Халык саны — 11 276 кеше (2010).

## География
Шәһәр Түкәле елгасы өстендә, Омскидан 124 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Называевск (79 километр ераклыкта).

## Тарих
1759 елда хәзерге Түкәле урынында почта станциясе нигезләнә. 1763 елдан — ямчылар бистәсе.

1823 елда Түкәлегә шәһәр статусы бирелә һәм Түкәле округы үзәге була. 1838-1878 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәр, 1878 елдан — Тубыл губернасы Түкәле округы (1898 елдан — өяз) үзәге.

1865 елда Түкәледә 2 чиркәү, 242 йорт һәм 20 лавка (кибет) булган.

Транссебер магистрале төзелүдән соң Түкәле үзенең сәүдә мөһимлеген югалта.

1924 елдан — Түкәле районының үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,8%, алманнар — 1,1%, украиннар — 0,7%, казакълар — 0,6%.

## Икътисад
Май- комбинаты, халык куллану товарлары фабрикасы.

тимер-бетон әйберләрне ясау, урман хуҗалыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Омск өлкәсе район үзәкләре
Мариец

**Мариец** — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

Халык саны — 728  кеше (2010 ел).

## География
Бистә Шора елгасы өстендә, Мари-Төректан 41 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Арча (50 километр ераклыкта).

## Тарих
Мариец 1842 елда хрусталь заводы янындагы бистә буларак нигезләнә. Революциягә кадәр *Шора* исемен йөрткән.

1939 елдан — шәһәр тибындагы бистә.

1997 елда шәһәр тибындагы бистә статусын югалта.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 53,2%, татарлар — 41,8%, чирмешләр — 3,6%.

## Икътисад
Пыяла заводы.

## Танылган шәхесләр
* Олег Данилов (1931-?), БЛКЯБ Татарстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1961-1963).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Мариец, поселок 

Төркем:Мари-Төрек районы торак пунктлары
Чусавай

**Чусовой, Чусавай** () — Пермь краенда урнашкан шәһәр, Чусовой районының административ үзәге.

Халык саны — 46 740 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 71 203 кеше. (2010).

## География
Шәһәр Чусовая елгасы өстендә, Пермьдан 226 километр төньяк-көнчыгышрак урнаша. Свердловск тимер юлының *Чусовская* тимер юл станциясе.

## Тарих
XVI гасырдан *Камасино* исеме астында таныш. Бистәнең алдагы үсеше Пермь — Камасино (Чусовская) — Түбән Тагил — Екатеринбург тимер юлы (1874 елда төзелә) һәм металлургия заводы төзелеше (1894—1898 еллар) белән бәйле.

1923 елдан — Чусовой районы үзәге.

1926 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1933 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 91,3%, татарлар — 4,7%, украиннар — 0,9%.

## Икътисад
Металлургия заводы, агач эшкәртү комбинаты.

Тимер юл транспорты ширкәтләре, төзелеш материалларны ясау ширкәтләре, азык-төлек сәнәгатенең предприятеләре.

## Татар матбугаты
1935—1938 елларда шәһәрдә «Udarnik» (''«Ударник»'') гәҗите нәшер ителгән.
## Югары уку йортлары
* Урал дәүләт техника университетының филиалы.

## Танылган шәхесләр

* Рәшит Сәйбаталов, Куйбышев, Төньяк тимер юллары башлыгы.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Чусовой «Минем шәһәр» энӟиклопедиясендә 

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Аида Гарифуллина

**Аида Эмил кызы Гарифуллина** (*[[1987 ел]]ның 30 сентябрендә [[Казан]]да туган*) — татар опера һәм эстрада җырчысы. Татарстанның (*[[2013 ел|2013]]*) һәм Россия Федерациясенең (*[[2020 ел|2020]]*) атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Аида Гарифуллина 2012 елның җәендә Европаның иң зур сәхнәсендә "Arena di Verona" (Италия), декабрьдә Мариинский Театрында "Женитьба Фигаро" (Фигаро Өйләнүе) спектаклендә кәләш ролендә уйнап беренче тапкыр чыгышы ясый, Лондон Җәйге Олимпия уеннарында Россия Йорты ачылу тантанасында, Евровидение сайланышы ярышында, телевизион җыр шоуларында «Голубой Огонек», «Песня Года», «Песенка года», «Новая Волна» катнаша.

Аида Гарифуллина бөтендөнья танылган опера җырчылары 
Алессандро Сафина, Майкл Болтон, Андреа Бочелли, Илдар Абдразаков белән чыгыш ясый, шулай ук Россия эстрадасы җырчылары Дима Билан, Филипп Киркоров, Тимати белән җырлый.

Дөнья Опера дәвере ачылу тантанасында, Италиядә "Arena di Verona" сәхнәсендә 20 мең тамашачы алдында Аида Гарифуллина Шарль Гуноның «Ромео һәм Джульетта»  Джульеттаның вальсын «Je veux vivre» башкара. Бу чыгышыннан соң Валерий Гергиев Аиданы  Мариинский Театрына чакыра.

Аида Гарифуллина — Җәйге Казан Универсиаданың-2013 илчесе булып тора. Хәзер Казанда яши. Аида Гарифуллина үз репертуарында татарча, урысча, инглизчә, французча, итальянча җырлый.

Алман телендә сөйләшә ала.

Аида Универсиада ачылу тантанасында "Сөем бикә" җыры белән чыгыш ясый.

2013 елның августында Пласидо Доминго җитәкчесендәге "Operalia" Халыкара Опера бәйгесендә Аида беренче урын ала .

2015 елда Европа төп Вена балында катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 — Татарстанның атказанган артисты
* 2020 — РФ атказанган артисты — «*ватан мәдәнияте һәм сәнгате үсешенә зур өлеш кертүе, күп еллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен*»

## Шәхси тормышы
* Әтисе ― Эмиль Дамир улы Гарифуллин, эшмәкәр, Казан химия-технология институтын тәмамлаган, ландшафт дизайны өлкәсендә эшли. 
* Әнисе ― Ләйлә Илдар кызы Гарифуллина (1964), профессиональ музыкант, белеме буенча хор дирижеры, 2011 елдан  Казанның Софья Гобәйдуллина исемендәге Заманча музыка үзәге директоры, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2013). 
* Энесе ― Рэм, эшмәкәр булырга әзерләнә.
* Кызы ― Оливия (2020) .

2025 елның апрелендә актер Алексей Воробьев (1988 елгы, Туладан) белән рәсми рәвештә ир белән хатын булганнар: Мәскәүнең Грибоедов ЗАГСында язылышканнар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Operalia-2013 Опера бәйгесендә Аиданың чыгышы, 55 минуттан карарга
* Аида Гарифуллина рәсми сәхифәсе
* Аида Гарифуллина VK рәсми сәхифәсе
* It's time to say goodby
* Аида Гарифуллина Arena di Verona фестивалендә - Je veux vivre 
* Валерий Гергиев нашел Сюзанну и Джильду в Казани
* Телеканал "Эфир" Аида турында

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Сопранолар
Төркем:Вена музыка һәм башкару осталыгы университетын тәмамлаучылар
Керпеләр

**Керпеләр** () — аркасы кыска каты энәләр белән капланган зур булмаган хайваннар асгаиләлеге. Куркыныч туганда, керпеләр йомарлана.

Татарстанның урманлы районнарында гади керпе яши. Ләкин соңгы елларда Татарстанның көньяк-көнбатышында колаклы керпе очравы билгеле. Ул үзенең зур булып чыгып торган колаклары белән аерылып тора.

Җәен керпе җирдәге төрле умырткасызларны, вак умырткалы хайваннарны эзләп өзлексез йөреп тора. Ана керпе тыныч урында оя ясый, шунда 5—6 чукрак, сукыр һәм ялангач балалар тудыра. Берничә сәгатьтән соң аларның тәнендә йомшак энәләр барлыкка килә. Кышны керпеләр йоклап уздыралар, азык запасы әзерләмиләр. Алма һәм башка предметларны энәләренә чәнчеп ташыйлар, моның белән алар тәннәрендәге паразитларны бетерү чарасын күрәләр. Алманың әче суы керпенең тиресенә агып төшә һәм андагы паразитларны куркыта. Колаклы керпе, ареалның төньяк чигендә сирәк төр буларак, Татарстанның Кызыл китабына кертелгән
## Төрләре
**Erinaceinae** Асгаиләлеге
* Африка керпеләре *Atelerix*
** *Atelerix albiventris*
** *Atelerix algirus*
** *Atelerix frontalis*
** *Atelerix sclateri*
* Евразия керпеләре *Erinaceus*
** Амур керпесе *Erinaceus amurensis*
** Көнчыгыш Европа керпесе *Erinaceus concolor*
** Гади керпе *Erinaceus europaeus*
* Колаклы керпеләр *Hemiechinus*
** Эфиопия керпесе *Hemiechinus aethiopicus*
** Колаклы керпе *Hemiechinus auritus*
** *Hemiechinus collaris*
** Кара энәле керпе *Hemiechinus hypomelas*
** Һиндстан керпесе *Hemiechinus micropus*
** *Hemiechinus nudiventris*
* Дала керпеләр *Mesechinus*
** Даурия керпесе *Mesechinus dauuricus*
** Кытай керпесе *Mesechinus hughi*

## Чыганак
* Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К., Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы. бит182 

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Каракүл (Удмуртия)

**Каракүл** (, ) — Удмуртиядә урнашкан авыл, Каракүл районының административ үзәге.

Халык саны — 4 814 кеше (2010).

## Исем чыганагы
Авыл исеме *«кара күл»* сүзеннән чыккан.
## География
Каракулино Чулман елгасы өстендә, Сарапулдан 53 километр көньяктарак, Ижаудан 114 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
Беренче тапкыр 1683 елда телгә алына.

Революциягә кадәр Каракүл Вятка губернасы Сарапул өязе составында булган. 1929—1934 елларда — Горький крае составында, 1934—1937 елларда — Киров крае (1936 елдан — өлкә) составында.

1926 елдан — Каракүл районы үзәге. 1937 елда Удмурт АССР составына тапшырыла.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Сөт заводы.

## Галерея

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Каракүл районы торак пунктлары