open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габделкәрим Кәримов

**Габделкәрим Кәримов**, Габделкәрим Мигралим улы Кәримов (*[[1986 ел]]ның [[11 сентябрь|11 сентябре]], [[СССР|ССРБ]], [[РСФСР]], [[Кемерово өлкәсе]], [[Новокузнецк]]*) — Казакъстанның эстрада җырчысы, поп-җырчы K-Rim. Казакъстанның «X-Фактор» музыкаль телешоуы  финалчысы. Иҗатында Европа поп-музыкасы белән Көнчыгыш мотивлары үрелеп бара.

## Тәрҗемәи хәле

1986 елның 11 сентябрендә Кемерово өлкәсе Новокузнецк шәһәрендә татар-ингуш гаиләсендә туган. 3 яшендә гаиләсе Алма-Атага күченә. 11 яшеннән футбол белән һөнәри нигездә шөгыльләнә, «Кайрат» ФКның юниорлар командасы өчен чыгыш ясый. Алматыда урта мәктәпне, «*психолог*» белгечлеге буенча Алматы дәүләт педагогика университетын () тәмамлаган (*[[2010 ел|2010]]*).

## Иҗаты
Г. Кәримовның исеме Казакъстанда узган «X-Фактор» (*[[:kk:X Factor (Қазақстан)|kk]]*) шоуында катнашып, финалга чыккач, билгеле була. Әлеге проектта катнашканнан соң, Мәскәүдә дебют соло альбомын яздыра. 2011 елда Xit production продюсерлык үзәге белән контракт төзи, студиядә эшли башлый.

Студиядә яздырган беренче композициясе — «Дала җилләре белән» (). Әлеге җырның клибы 2012 ел башына әзер була. 2012 елдан Eurostar Entertainment халыкара концерт агентлыгының Казакъстан бүлекчәсендә эшли.

## Репертуар
Урысча, инглизчә, казакъча башкарган  «Странник», «Ветрами пустынными», Lady, Dream of My Life, «Потерянный рай», «Ты для меня», «Гашык журек» исемле композицияләре белән танылу ала. Күп җырларга көйне үзе яза.

## Дискография
* «*Странник*»
* «*Ветрами пустынными*»
* «*Лейла*»
* «*Навсегда*»
* «*Никому тебя я не отдам*»
* «*Комета*»
* «*Если будешь рядом*»
* «*Анашым*»
* «*Снова вижу тебя*»
* «*В океанах слёз*»
* «*Dream of my life*»
* «*Волна*»
* «*Пилигрим*»
* «*Скорпионы*»
* «*Ангел*»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 — Eurasian Music Award — «*тамашачылар мәхәббәте призы*».
* 2013 — Eurasian Music Award — *«Иң яхшы җыр» номинациясе җиңүчесе*.

## Сылтамалар
*  Абдулкарим Каримов. vk.com
*  Абдулкарим Карим. vk.com
*  Абдулкарим Каримов. facebook.com

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Казакъстан музыкантлары
Төркем:Казакъ милли педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Казакъстан
Кол Гали бульвары (Яр Чаллы)

**Кол Гали бульвары**, Кол Гали исемендәге бульвар () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам.
Почта индексы 423814. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.719116°, 52.401599°.

## Тарих

Урамның исеме урта гасыр татар-болгар  шагыйре Кол Гали (*[[1183 ел|1183]]—[[1236 ел|1236]]-[[1241 ел|1241]] *) хөрмәтенә аталган. Күпфатирлы күпкатлы йортлар 2012 елдан төзелә.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа  шәһәр) Үзәк районы 58нче комплекста урнашкан эчке урам. Әхмәтшин урамы белән киселештә башлана. Мәскәү проспекты белән киселештә тәмамлана.

## Игътибарга лаек объектлар
*  4нче Б йорт — М-105,000 азык-төлек кибете
*  12нче йорт — 117нче санлы «Уенчык» балалар бакчасы
*  22нче йорт — 58нче урта мәктәп + «Кама» автомәктәбе
*  24нче йорт — 68нче санлы «Василек» балалар бакчасы
*  26нчы йорт — 67нче махсус (*коррекцион*) мәктәп

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Кол Гали  бульвары Яр Чаллы картасында
*   Кадастровая карта бульвара Кол Гали, город Набережные Челны

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Кол Гали хөрмәтенә аталган объектлар
Кол Гали урамы

**Кол Гали урамы** — урта гасыр татар-болгар  шагыйре Кол Гали (*[[1183 ел|1183]] — [[1236 ел|1236]]-[[1241 ел|1241]] *) хөрмәтенә аталган урам.
* Кол Гали урамы — Казандагы урам.
* Кол Гали бульвары — Яр Чаллыдагы урам.
* Кол Гали урамы — Зәйдәге урам.

Төркем:Урамнар
Матбагаи Кәримия

**Матбагаи Кәримия**, Кәримовлар матбагасы, Кәримовлар басмаханәсе (*مطبغۀ كريميە*, ) — Казандагы беренче шәхси татар басмаханәсе, типография. 1900 елда  бертуган Мөхәммәтҗан Һәм Шәрифҗан Кәримовлар тарафыннан ачылган. Типография 1898 елда китап сәүдәсе белән шөгыльләнү өчен оештырылган «Борадәран Кәримовларның сәүдә йорты» мәнфәгатьләрен күздә тотып эшли. Татар, рус, казакъ телләрендә китаплар, «Таң йолдызы», «Тавыш», «Кояш» һ. б. гәҗитләр нәшер итә. Басмаханә татар китапларын бизәүне яхшырту эшенә өлеш кертә: беренче булып яңа рәсемнәр, гарәп шрифтлы кеглилар куллана. 1901—1917 еллар арасында 1 763 исемдә гомуми тиражы 20 млн нан артык булган китап бастырып чыгара. 1917 елдан соң фирка, шура органнарының заказларын үти, татарча китаплар бастыруын дәвам итә. 1918 ел уртасында дәүләт карамагына алына.

## Тарих
XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында татар халкының милли үзаңы күтәрелү, татар милли мәдәниятенең күбрәк аурупалаша баруы, мөселманнарның Коръәнне яшәеш өчен кулланма итүе дулкынында татар телендәге гәҗитләргә, журналларга, дини эчтәлектәге, 
фәнни һәм әдәби китапларга сорау үсә. Моны истә тотып, бертуган Кәримовлар үзләренең китап сәүдәсе кибетенә (Париж Коммунасы ур., 8) өстәп, 1900 елның 1 мартында шәхси типография ачалар.

## Бина
 
1нче гилдия сәүдәгәр Мөхәммәтбәдретдин Апанаевтан Тихвин урамындагы (Г. Тукай ур., 37/20) ике катлы бинаны арендага алалар.
 
Бер ел эчендә Кәримовлар типографиясе уңышлы эшләп китә. 1910 елга Кәримовларның сәүдә йорты Россиядә иң эре татар китабы матбагачысы булып үсә, икенче урында барган Иван Харитонов матбагасыннан өч тапкыр куәтлерәк санала.

1901—1917 елларда **19 647 076** тираж белән 1 700 исемдә татар китабы бастыралар.

1906 елда Кәримовлар Апанаевтан бинаны сатып алалар, аңа терәп яңа бина торгызалар һәм зур китап кибете (Париж Коммунасы ур., 20) ачалар.

1910 елда иске бина янәшәсенә *[[модерн]]* стилендә салынган өр-яңа өч катлы бинага күчәләр. Типография зурая һәм яңартыла. Шулай итеп, Казанның үзәгендә, атаклы «Печән базары», Мөхәммәдия мәдрәсәсе, Галиев мәчете янәшәсендә үз китап кибете һәм 150 кешелек китапханәсе булган зур нәшрият-сәүдә йорты барлыкка килә һәм 20 елдан артык эшләп килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.
# *А. Беляев.* Историческая генеалогия татарского народа. Казан, 2012. ISBN 978-5-298-02215-6

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:Россия оешмалары
Төркем:1900 елда нигезләнгән оешмалар
Цюрих университеты

**Цюрих университеты** - Цюрих шәһәрендә урнашкан, 25 000 артык студентлар белән Швейцариядә иң эре университеты. 1833 елда нигез салына, гамәлдәге колледжлар дини, хокук, медицина һәм яңа философия факультеты бар иде.

Хәзерге вакытта университетта җиде факультет эшли: 
#фәлсәфә, 
#медицина, 
#икътисад фәннәре, 
#хокук, 
#математика һәм табигый фәннәр, 
#теология 
#ветеринария.

Университет кампуслары бөтен Цюрихта бар. Университет әгъзалары берничә китапханә, шул исәптән Цюрихның югары техник мәктәбе,  файдалана ала.

## Искәрмәләр

Төркем:Швейцария югары уку йортлары
Төньяк-Көнбатыш идарә институты

**Төньяк-Көнбатыш идарә институты** — Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте университеты Санкт-Петербургта филиалы.

1995 елдан Дәүләт хезмәте Төньяк-Көнбатыш академиясе.

2010 елда Дәүләт хезмәте Төньяк-Көнбатыш академиясе филиал хокукларында Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясенә кушыла һәм Төньяк-Көнбатыш Институты итеп үзгәртелә.
## Төзелеш
* Дәүләт һәм муниципаль идарә факультеты
* Икътисад һәм финанс факультеты
* Таможня идарәсе һәм куркынычсызлык факультеты
* Юридик факультеты
* Өстәмә һөнәри белем бирү факультеты «дәүләт идарәсенең югары мәктәбе
* Факультет халыкара мөнәсәбәтләр
* Факультет гавами һәм корпоратив идарә итү
* Факультет социаль технологияләр
* Факультет чагыштырмача cәяси тикшеренүләр
## Искәрмәләр

Төркем:Петербург югары уку йортлары
Синтез-Каучук

**«Синтез-Каучук»** ачык акционерлар җәмгыяте — синтетик каучукларның пропиленны, цис-изопрен, эпилогны һ. б. маркаларын җитештереп чыгару буенча берничә производствоны берләштергән карамай химиясе сәнәгатенең эре предприятиесе.

«Синтез-Каучук» ААҖ — шиннар, төрле ассортиментлы резина-техник изделиеләр, шулай ук азык тауарлары, медицина, көнкүреш куллану әйберләре җитештергәндә кулланылган гомуми һәм махсус тәгаенләнешле полиизопрен неоновый каучук эшләп чыгарган, Россиядә һәм БДБ-да бердәнбер предприятие.

Комбинатның тарихы Бөек Ватан сугышы тәмамлаганнан соң озакламый Стәрлетамакта синтетик каучук җитештерү буенча боргыч төзүдән башлана. Предприятиенең туган көне дип 1960 елның 12 апреле исәпләнә, бу көндә синтетик каучукның беренче рулоны алынган һәм К-5, К-12, К-16 делегирование катализаторлары чыгарыла башлаган.

1963 елда боргыч киңәя, изопрен һәм СКИ-3 изопрен каучук тәҗрибә-сәнәгать җитештерү производствосы барлыкка килә. 3 елдан соң ул үз аллы предприятие— тәҗрибә-сәнәгать карамай химиясе zone булып аерылып чыга.

1990 елларда предприятие акционерлаштырыла, эшкә сәләтлелеген саклап алып кала ала һәм ватан каучугын җитештерүдә, һәм чыгаруда лидер булып кала (1993 елларда Россиядә җитештерелгәннең өчтән бер өлеше чамасы), шулай ук продукциясен экспортка чыгара.

2009 елда яңа, үзе экологик яктан саф бутадиен-стирол каучук сәнәгать җитештерүгә тотына (Россиядә мондый продукция чыгарган икенче предприятие була).

2008 елда Россия синтетик каучук базарында предприятиенең өлеше 29 процент тәшкил итә, тышкы базарда — 16 %.

2011 елның 25 мартында компания «ТАУ» компанияләр төркеменә керә.

2011 елның августыннан компания белән идарә итү «ТАУ НефтеХим» идарә итүче Компаниясе ваплылыгы тар җәмгыяте тарафыннан тормышка ашырыла.

Төркем:ТАУ НефтеХим
Газпром нефтехим Салават

**Газпром нефтехим Салават**- Россиядә иң эре нефть эшкәртү һәм нефть химиясе җитештерү комплексларының берсе булган Россия нефть химиясе компаниясе, ул Салават шәһәрендә (Башкортостан) урнашкан. Җәмгыятьнең тулы фирма исеме рус телендә: "Газпром нефтехим Салават» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте, рус телендә кыскартылган фирма исеме: «Газпром нефтехим Салават" ҖЧҖ. Салаватта, Яшь Гвардиячеләр урамында Штаб-фатиры урнашкан.

Җәмгыять илебездә җитештерелгән кайбер продуктлар, аерым алганда, бутил спирт һәм пластификаторлар, стирол һәм сополимерлар рәтенә керә. Продукция илнең барлык федераль округларына җибәрелә. Экспорт географиясе якын һәм ерак чит илләрдән, шул исәптән Кытай, Бразилия, Бөекбритания, Көнбатыш Европа һәм Балтыйк буе илләрен үз эченә ала.

"Газпром нефтехим Салават» составына өч технологик завод — Салават шәһәрендәге бер җитештерү мәйданчыгында урнашкан нефть эшкәртү, газ химиясе һәм «Мономер» заводы, шулай ук Мелеузе шәһәрендә минераль ашламалар заводы керә. Моннан тыш, предприятие составына Салават шәһәрендәге яңа Салават ТЭЦ керә.


Файл:GNHS2.jpg
Файл:GNHS1.jpg
Файл:GNHS3.jpg
File:GNHS 14.jpg

## Искәрмәләр

Төркем:Газпром
Ростелеком

**Ростелеком** — күбесенчә дәүләт катнашында Россия телекоммуникация компаниясе. Интернетка киң полосалы керү хезмәтләрен тәкъдим итә (абонентлар саны буенча Россиядә беренче урын), интерактив телевидение, кәрәзле элемтә, Җирле һәм ерак телефон элемтәсе һ.б. компания мәгълүматлары буенча, аның хезмәтеннән Россиядә 100 миллионнан артык кеше файдалана.

Мәгълүмат технологияләре өлкәсендә төрле дәүләт программалары чараларын башкаручы булып түбәндәгеләр тора: Электрон Хөкүмәт инфраструктурасын булдыру һәм үстерү (дәүләт хезмәтләре порталын да кертеп), сайлау процессын телекоммуникация белән тәэмин итү («сайлаулар»ДАС эшләве, сайлаулар өчен видеокүзәтү системасын оештыру), санлы тигезсезлекне бетерү, интернет дәвалау учреждениеләре челтәренә киң полосалы керү мөмкинлеген тәэмин итү. Илдә 500 мең км озынлыктагы иң зур магистраль элемтә челтәренә ия.

Тулы исеме — " Ростелеком»ачык акционерлык җәмгыяте. Штаб-фатиры-Мәскәүдә. Юридик компания 2006 елдан Санкт-Петербургта теркәлгән.

Төркем:Ростелеком
Башинформсвязь

**Башинформсвязь**  — Уфадагы штаб-квартиралы Россия телекоммуникация компаниясе, Ростелеком составында.

«Башинформсвязь» ҖАҖ 1992 елда Башкортстан Республикасының дәүләт элемтә һәм информатика предприятиесен акционерлаштыру нәтиҗәсендә оештырыла.

1993 елда компания NMT-450, 1998 елда-GSM-900, 2000 елда CDMA технологиясе кулланып, кәрәзле элемтә хезмәте күрсәтә башлый.

2004 елда компания ADSL технологиясе буенча Интернетка киң полосалы керү хезмәте күрсәтә башлый.

2009 елда компания " Башкортстанның кәрәзле элемтәсе» ААҖ акцияләренең 98,77 % ын алды.

2010 елларда Ростелеком составына керә.

2016 елда компания Самара өлкәсендә АИСТ (компания) региональ операторын сатып алды.

Төркем:Ростелеком
Стәрлетамак станоклар төзү заводы

**Стәрлетамак станоклар төзү заводы**()-металл эшкәртү өчен җиһазлар җитештерү буенча иң эре станок төзү предприятиеләренең берсе. Россия Федерациясенең система барлыкка китерүче предприятиеләренең берсе булып тора — тиешле исемлеккә кертелгән биш станоклар төзү предприятиесенең берсе.

Стерлетамак станоклар тозу заводы станок продукциясе дитештеруче эре. Продукция: ЧПУ белән эшкәртү үзәкләре токарно-сверлиль-фрезерно-борылыш-индекслы яки шпиндельнең горизонталь яки вертикаль күчеше булган Глобаль өстәлләр; универсаль сверлиль станоклар һәм башкалар.

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Башспирт

**«Башспирт» ачык акционерлар җәмгыяте** — Башкортстанда урнашкан Россия этил спирты һәм алкогольле продукция җитештерүчесе. 2008 елда Россиядә аракы җитештерү күләме буенча дүртле җитештерүче.

Фирманың тулы атамасы — Ачык акционерлар җәмгыяте «Башспирт»; киләчәк исеме — «Башспирт» дәүләт унитар предприятиесе, . Штаб-фатиры — Уфа шәһәрендә.
## Структурасы
«Башспирт» ААҖ 4 филиалны үз эченә ала:

Бәләбәй спирт-аракы комбинаты (1895 елда нигезләнгән предприятие), Бәләбәй каласы.

Бөре спирт-аракы комбинаты (1894 елда нигез салынган предприятие), Бөре каласы.

Стәрлетамак спирт-аракы комбинаты (предприятие 1796 елда нигезләнгән), Стерлитамак шәһәре

Уфа спирт-аракы комбинаты (1894 елда нигез салынган предприятие), Уфа каласы.

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Шихан (сыра кайнату ширкәте)

**«Шихан» сыра эчемлекләрен җитештерү заводы** - Heineken Нидерланд сыра кайнату ширкәте филиалы.
 
Стәрлетамакта сыра кайнату тарихы XIX гасырда ук башлана, ә нәкъ менә 1884 елда, Стәрлетамак сәүдәгәре Сергей Александрович Дезорцевныкы булган сыра кайнату заводы гамәлгә куела.

1919 елда завод миллиләштерелә һәм алкогольсез эчемлекләр чыгара башлый.

30 нчы еллар ахырына завод бинасы башка максатларда кулланылган-анда тегү әйберләре кибете булган, әмма 1939 елда заводны торгызу һәм сыра чыгару буенча эш башланган.

50 нче елларда завод үзгәртеп корылды: күмердә эшләгән котельная төзелде, идәннәре алмаштырылды, агач чаннар металл чаннары алыштырылды. «Башкорт АССР Министрлар Советы карары буенча, 1956 елның 10 августындагы» Башкорт АССР халык куллану товарлары җитештерүне үстерү һәм халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтүне яхшырту турында " гы БАССР Министрлар Советы карары нигезендә, яңа завод төзелә башлый, аны ике елдан тәмамлау күздә тотыла. Проект буенча заводның куәте елына 16 тонна сыра тәшкил иткән.

Стәрлетамак сыра-алкогольсез комбинаты тарихының заманча этабы башлану дип 1984 елның апрелендә кабул ителә, ул вакытта яңа төзелгән җитештерү мәйданчыкларында шешәләрнең беренче линиясен эшләтеп җибәрделәр. Заводның куәте елына 720 данә сыра тәшкил иткән. Предприятиедә Чехия республикасы производствосының технологик җиһазлары урнаштырылды.

Башта «Жигулевское» һәм «арпа колос»сыра сортлары чыгарыла иде. Соңрак «Славянское», «Бархатное», «Мартское» һ.б. кебек якты сыраның сортлары үзләштерелде. 1990 елдан башлап завод үзенең фирма сортларын сыра эшләп чыгара. 1992 елда оригиналь рецепт буенча комбинат сыралары — «Шихан», «Седой Урал» һәм башка сыраларның яңа сортларын чыгару башлана.

2004 елның августында завод Heineken компаниясе составына керә.

Төркем:Heineken International
Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Станстед

**Лондон — Станстед һава аланы** (ингл. London Stansted Airport; (IATA: STN, ICAO: EGSS) — Аурупадагы 100 иң күп кулланылган һава аланнарынан берсе,   бер күтәрелү-утыру полосасы булган эре пассажир һава аланы, кайбер европа авиакомпанияләре лоукостлар хаб булып тора. Ул Атлсфорд районында Эссекс графлыгында, Лондоннан 48 км төньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Бишопс Стортфорд һәм Харлоудан 10 км ераклыкта урнашкан. Бу күләме буенча Лондодын 3-че аэропорты (Хитроу һәм Гатвиктан соң).

## Искәрмәләр
Гыйльман Кәримов

**Гыйльман Кәримов**, Гыйльман Ибраһим улы Кәримов (*[[1841 ел]]ның  [[13 октябрь|1 (13) октябре]], [[Русия империясе|РИ]], [[Бөгелмә өязе]] — [[1902 ел]]ның [[18 июнь|6 (18) июне]], [[Русия империясе|РИ]], [[Ырынбур]]*) — дин әһеле (ахун), нәшир, дәреслекләр авторы,  җәдит мәдрәсәләрен оештыручыларның берсе. Язучы Фатих Кәриминең (*[[1870 ел|1870]]—[[1937 ел|1937]]*) әтисе. Ырынбурда шәхси татар басмаханәсен оештыручы.

## Тәрҗемәи хәле

1841 елның 1 (13) октябрендә туган. Бөгелмә өязе (*хәзерге* Татарстанның Лениногорск районы)  Түбән Чыршылы авылы мәдрәсәсендә һәм Чистай мәдрәсәсендә белем алган. 1868—1884 елларда Бөгелмә өязе (*хәзерге* Татарстанның Әлмәт районы) Миңлебай авылы мәчете имам-хатыйбы һәм мәдрәсә мөдәррисе. Дәреслекләр авторы, Урта Идел буенда җәдит мәдрәсәләрен оештыручыларның берсе.

## Нәшир
1899 елда дингә бәйле хезмәте белән араны өзеп, китап нәшер итү белән шөгыльләнә башлый. 1900 елда Ырынбурда отставкадагы унтер-әфисәр Б. А. Бреслинның шәхси типографиясеннән гарәп шрифтлары сатып ала һәм шәхси басмаханәсен оештыра, татарча, казакъча китаплар бастыру эшен башлый. XX гасыр башында 20 исемдә китап бастырып чыгара. 1902 елның  6 (18) июнендә вафат була. Басмаханә эшчәнлеген улы язучы Фатих Кәрими  (*[[1870 ел|1870]]—[[1937 ел|1937]]*) дәвам иттерә.

## Хәтер
1998 елның 17 сентябрендә Әлмәт районы Миңлебай авылында ачылган Фатих Кәрими мемориаль музеенда Гыйльман ахун документлары һәм фотосурәтләренә багышланган стенд ясалган.
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

## Сылтамалар
*   Гыйльман Кәримов «Милләттәшләр» порталында

## Искәрмәләр


Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Имамнар
Төркем:Мөдәррисләр
Төркем:XIX гасыр нәширләре
Төркем:XX гасыр нәширләре
Фатих Кәрими басмаханәсе

**Фатих Кәрими басмаханәсе** () — Ырынбурда XX гасыр башында эшләгән шәхси басмаханә. Оештыручысы — Гыйльман Кәримов (*[[1841 ел|1841]]—[[1902 ел|1902]]*).

## Тарих

1901 елда Гыйльман Кәримов Ырынбурда 1878 елдан эшләп килүче отставкадагы унтер-әфисәр Б. А. Бреслинның шәхси типографиясеннән гарәп шрифтлары сатып ала һәм татар китапларын бастыру өчен шәхси типографиясен оештыра. Гыйльман Кәримов 1902 елның 6 (18) июнендә вафат булгач, басмаханә эшчәнлеген улы язучы Фатих Кәрими (*[[1870 ел|1870]]—[[1937 ел|1937]]*) дәвам иттерә. 1900 елда «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» иптәшлеге хуҗасы (*[[1902 ел]]дан*) Фатих Кәрими Санкт-Петербургта Ильяс Бораганскийның «Көнчыгыш» типолитографиясендә стажировка үтә. Бераздан ул идарәне «Кәримов, Хөсәенов һәм  К°» иптәшлегенә тапшыра. 1914 елдан башлап, Ырынбурдагы барлык татар һәм  рус телләрендә чыгучы вакытлы матбугатны, татар язучыларының китапларын, татар һәм рус телләрендә фәнни-популяр әдәбият, дәреслекләр бастыра. 1901—1917 елларда гомуми тиражы **1 000 000** күбрәк булган 384 исемдә татар китабы бастыра. «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» иптәшлеге үзе нәшер иткән басмаларны сату белән шөгыльләнә, китап кибетләре тота. 1917 елда эшчәнлеген туктата.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

## Сылтамалар
* Фатих Кәрими басмаханәсе  «Милләттәшләр» порталында
  

## Моны да карагыз
 

Төркем:Әлифба буенча нәшриятлар
Төркем:Татар телле нәшриятлар
Төркем:Басмаханәләр
Төркем:Ырынбур
Төркем:1901 елда нигезләнгән оешмалар
Şişecam

**Şişecam** (Төркия шешәләр һәм пыяла заводлары A. S) - халык ара шешәләр, пыяла һәм химик матдәләр җитештерү  сәнәгать берләшмәсе.

Истамбул районында Пашабахча Төркиянең пыяла ихтыяҗын канәгатьләндерү максатыннан, 1935 елның 4 июлендә пыяла фабрикасында үз эшчәнлеген башлап җибәрә. Бу районда завод төзелгәннән бирле Пашабахча районы пыяла җитештерү дип атала.

## Şişecam Русиядә
5 завод:
#Вологда өлкәсе, Сазоново п., Совет ур., 96
#Башкортстан Республикасы, Уфа ш., Производство ур., 10/1
#Русджам Кириши, Ленинград өлкәсе, Кириши шәһәре, Промзона
#Краснодар крае, Крымск шәһәре, Курганная урамы, 1A
#Владимир өлкәсе, Гороховец шәһәре, Гагарин урамы, 84
## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Башкортстан ширкәтләре
Финляндия вокзалы

**Финляндия вокзалы** () -Санкт-Санкт-Петербург станциясенең пассажир терминалы-Санкт-Санкт-Петербургның гамәлдәге биш вокзалының берсе. Ленин мәйданы, 6 адресы буенча урнашкан.
## Фото

Файл:Finlyandskiy vokzal.jpg|Финляндия вокзалы
Файл:Finländskiý wokzaly.jpg|
Файл:Finban2.JPG|Финляндия вокзалы


Төркем:Санкт-Петербург
Стерлетамак нефть химиясе заводы

**Стерлетамак нефть химиясе заводы акционерлар җәмгыяте** () — каучук, гидол, авиацион бензины җитештерүдә, махсуслашкан Стәрлетамакта урнашкан.

## Тарихы
Стерлетамак нефть химиясе заводына 1958 елда Стәрлетамак синтетик каучук заводының тәҗрибә подразделениесе буларак нигез салына. Предприятиегә нигез салынган көн дип 1963 елның 28 декабрь көне исәпләнә — тап бу көннәрдә ССРБ-да башлангыч тапкыр, Стерлетамак нефть химиясе заводында, СКИ-3 тибындагы изопренны каучукның беренче фиркасе алына. 1966 елда тәҗрибә производствосы үзаллы предприятиегә әйләнә, ул «СКИ-3 тәҗрибә-сәнәгать zone» исеме ала.

1967 елда предприятиелә түбән молекулалы каучук, ә 1970 елда — үтә күренмәле фенол антиоксиданты Агидыл-1 һәм измерител-гидроцефалией кандидит эпоксид ысмала өчен үзле җитештерү үзләштерелә. 1976 елда заводның исеме «Тәҗрибә-сәнәгать карамай химиясе заводы» итеп үзгәртелә, ә 1991 елдан хәзерге исемен ала.

2011 елның 25 мартында предприятие ТАУ НефтеХим Идарәче компаниясе составына керә .

2011 елның 11 августыннан предприятие белән «ТАУ НефтеХим» Идарә итүче компания ваплылыгы тар җәмгыяте идарә итә башлый.

2017 елдан компания авиацион бензины җитештерелә башлый.

Төркем:ТАУ НефтеХим
Висбю

**Висбю**- Швециянең Готланд утравының төп шәһәре, лена Готланд административ үзәге. Урта гасыр шәһәре, туристлык үзәге, Бөтендөнья мирасы һәйкәле Скандинавиядә иң сакланып калган.

XII гасырда ук Саксония герцогы Генрих Лев Висбюны уза ала, ул немецларга 1161 елгы килешү нигезендә рус базарына трамплин булып хезмәт иткән.

1282 елдан алып 1470 елга кадәр шәһәр Ганза Берлегендә була, Любек калуына кадәр аның сәүдә операцияләренең иң мөһим үзәге була.

1361 елда Даниянең Вальдемар короле IV Аттердаг гаскәрләре тарафыннан яулап алына.

1645 елда Дания-Швед сугышын тәмамлаган Бремсебру дөньясы шартлары буенча, шәһәр янә Швециягә күчте.

1808 елда ике айга рус гаскәрләре белән мәшгуль була.

Төркем:Швеция
Терморегулятор

**Терморегулятор** - Җылылык бирү яки суыту җиһазларын автоматик җайга салу арматурасы. Температураны кулланучы биргән дәрәҗәдә саклый. Ясалма климат урнаштыруда, суыту һәм суыту җайланмаларында, биналарны җылыту системаларында, теплица хуҗалыгында кулланыла.
Мария хатын-кызлар гимназиясе бинасы (Казан)

**Мария хатын-кызлар гимназиясе бинасы, Теренин йорты** — Казанның Рәхмәтуллин һәм Муса Җәлил урамнары кисешкән урында урнашкан, 19 нче гасыр башында төзелгән, 1871 елда Лев Хрщонович проекты буенча үзгәртеп корылган өч катлы бина. 

1871-1917 елларда бу бинада Мария хатын-кызлар гимназиясе урнашкан.

1989 елдан бирле Казан университеты буендагы Н. И. Лобачевский лицее урнаша.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Рәхмәтуллин урамы
Төркем:Казанның Муса Җәлил урамы
Пискунов йорты (Казан)

**Пискунов йорты** — Казанның Рәхмәтуллин урамында урнашкан, 1843 елда Фома Петонди проекты буенча төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Рәхмәтуллин урамы
Асылзатлар җыелышы кунакханәсе бинасы (Казан)

**Асылзатлар җыелышы кунакханәсе бинасы** — Казанның Рәхмәтуллин урамында урнашкан, 18 гасырда төзелгән бина. 1813/14-191? елларда бу бинада Асылзатлар (дворяннар) җыелышы кунакханәсе урнашкан, шунда Александр Һумбольдт, Александр Пушкин, Федор Шаляпин һ.б. күренекле шәхесләр тукталганнар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Рәхмәтуллин урамы
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Валентин Ведерников

**Валентин Ведерников** (, ,  — , ) — Украина дәүләт эшлеклесе, Харковь трамвай-троллейбус идарәсе башлыгы (1967-1973), Харковь шәһәр халык депутатлары шурасының башкарма комитеты рәисе (1980-1984), "Харковь велосипед заводы" җитештерү берләшмәсе директоры (1990-1998).
Бердах бульвары (Яр Чаллы)

**Бердах бульвары**, Бердах исемендәге бульвар () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урам.
Почта индексы 423823. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55,754177°N һәм 52,402180°E.

## Тарих

Урамның исеме шагыйрь, каракалпак әдәбиятына нигез салучыларның берсе Бердах (*[[1828 ел|1828]]—[[1901 ел|1901]], *чын исеме* Бирдеморат Каргабай улы *) хөрмәтенә аталган. Биш катлы йортлар 1982 елда төзелә башлаган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районы 44нче һәм 45нче комплекслар чигендә урнашкан эчке урам. Сөембикә проспекты белән киселештә башлана. Чулман проспекты белән киселештә тәмамлана. Шамил Усманов урамы белән кисешә. Бердах бульварыннан Чулман проспекты аша Яр буе паркына, ипподромга, Сөембикә һәм Вахитов проспектлары буенча барып, якында урнашкан Җиңү паркына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар
* 1нче йорт — 5 катлы йорт
* 2нче йорт — 31нче санлы «» балалар бакчасы 
* 3нче йорт — 18нче санлы «» балалар бакчасы
* 4нче А йорт — «Пятёрочка» кибетләр челтәре
* Яшүсмерләр һәм зурлар өчен китапханә (*45/14, 1нче кат, 361-362нче офислар*)
* «» тхэквондо клубы бинасы (*Чулман проспекты, 88*)
* «Чәйханә» көнчыгыш кухнясы рестораны бинасы (*Шамил Усманов урамы, 89 А*)
* DVOR крафт-бары бинасы (*Шамил Усманов урамы, 72 А*)
* Мәскәү икътисад институты (*Яр Чаллыдагы вәкиллеге*) бинасы (*Сөембикә проспекты, 61/2*)

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Бердах бульвары Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Бердах хөрмәтенә аталган объектлар
Россия Федерациясе Транспорт министрлыгы

**Россия Федерациясе Транспорт министрлыгы** — гражданнар авиациясе өлкәсендә дәүләт сәясәтен эшләү һәм норматив-хокукый җайга салу, һава киңлегеннән файдалану һәм Россия Федерациясе Һава киңлегеннән файдаланучыларга аэронавигация хезмәте күрсәтү, авиация-космик эзләү һәм коткару, диңгез (диңгез портларын да кертеп), эчке су, тимер юл, автомобиль (Россия Федерациясе дәүләт чиге аша узу пунктларында транспорт контролен үткәрү функцияләрен гамәлгә ашыра) юллар буенча федераль министрлык.

## Башкарма хакимиятнең буйсынуындагы органнары
* Транспорт өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәт (Ространснадзор).
* Федераль һава транспорты агентлыгы (Росавиация).
* Федераль юл агентлыгы (Росавтодор).
* Федераль тимер юл транспорты агентлыгы (Росжелдор).
* Россия диңгез һәм елга транспорты федераль агентлыгы (Росморречфлот).

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
«Мозаффария» мәдрәсәсе бинасы (Казан)

**«Мозаффария» мәдрәсәсе бинасы** — Казанның Сара Садыйкова һәм Фатыйх Кәрим урамнары кисешкән урында урнашкан, 1888 елда Ногман Габделкәримов төзеткән бина. Җирле әһәмияттәге мәдәни мирас объекты.

## Тарихы
Бина 1888 елда икенче гильдия сәүдәгәре Нәгуман Абдулкәримов тарафыннан төзелгән. XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында ул бинаны үзгәртеп, мәдрәсәгә тапшыра. Мәдрәсә күршедәге Зәңгәр мәчет каршында эшли. XX гасыр башында мәдрәсә консерватив була, дөньяви белем бирүгә юл куелмый. Совет чорында элеккеге мәдрәсә бинасында инвалид балалар өчен 76 нчы мәктәп урнашкан. 2017 елда бина мөселманнар Диния нәзарәтенә тапшырылган. Анда 2018 елдан башлап кызлар өчен «Мозаффария»дип аталган мөселман мәктәбе эшли.

## Архитектурасы
Бина эклектика стилендә классицизм элементлары белән төзелгән. Ул кирпечтән, ике кат һәм антресоль каты бар, вальм түбәсе ябылган. Планда ишегалды ягыннан ике чыгыш белән квадрат формасында диярлек. Садыйкова урамы буйлап — 7, Кәрим урамы буенча 6 тәрәзә бар. Катларны бинаны әйләндереп алган профильле карниз бүлә. Аскы катның турыпочмаклы тәрәзә яңаклары замок ташы белән белән бизәлгән. Йортның өслеге тулы антаблемент белән эшләнгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Сара Садыйкова урамы
Апанаевлар йорты (Казан)

**Апанаевлар йорты** — Казанның Сәхтиян урамында урнашкан, 18 гасыр ахырында - 19 гасыр башында төзелгән йорт. Төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты. Әлеге вакытта бу йортта Татарстан Республикасы Яшьләр эшләре министрлыгы урнаша.
## Тарихы
Йорт XVIII-XIX гасырлар чигендә беренче гильдия сәүдәгәре, күн җитештерү хуҗасы Муса Исмәгыйль улы Апанаев тарафыннан төзелгән. Соңрак бина Апанаевлар гаиләсенеке: ул 1872 елда йортны үзгәртеп корган беренче хуҗасы улы Абдулкәрим , оныклары Мөхәммәт-Вәли һәм Мөхәммәт-Закирныкы була. Соңгысының 1889 елда улы, музыкант һәм тәрҗемәче булган Мөхәммәтвәли Апанаев туа. Совет чорында йортка өченче кат төзелгән. 2012-2013 елларда реставрация эшләре вакытында, өстәлгән кат сүтелә һәм һорт башлангыч хәлгә кайтарыла.

## Архитектурасы
Антресольле ике катлы кирпеч бина, вальм түбәсе белән капланган, урамның Кызыл линиясе буенча тора. Икенче каттагы тәрәзә урыннары зур тәрәзә яңакларына ия булган нурлы сандрикларга күчә. Беренче катның тәрәзәләре дә зур булмаган нурлы сандрикларга ия. Икенче каттагы ике тәрәзә кушып эшләнелгән, уртак архивольтлар һәм арка белән төгәлләнә, алар астында беренче катта керү урыны бар. Йорт Каюм Насыйри урамы перспективасын йомгаклый. Апанаевлар утары комплексыннан шулай ук йорт белән бер үк вакытта төзелгән бер катлы флигел (3 йорт) һәм ике катлы почмак флигеле (1/40 йорт) — 1912 елда төзелгән Гарун-Әл-Рәшид Апанаев йорты сакланып калган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

## Моны да карагыз
* Апанаевлар

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Сәхтиян урамы
Галиәсгар Камал бульвары (Яр Чаллы)

**Галиәсгар Камал бульвары**, Галиәсгар Камал исемендәге бульвар () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районындагы урам. Озынлыгы ~669 м.
Почта индексы 423827. ОКАТО коды: 92430000000 . 
Координатлар 55.751476° N  һәм 52.441081°E.

## Тарих

Урамның исеме  Хезмәт Батыры (*[[1923 ел|1923]]*), «Татар халык драматургы-әдибе» (*[[1926 ел|1926]]*) Галиәсгар Галиәкбәр улы Камалетдинов (*[[Галиәсгар Камал]], [[1879 ел|1879]]—[[1933 ел|1933]]*) хөрмәтенә аталган.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Автозавод районы 25нче, 27нче, 52нче һәм 52нче А комплексларында урнашкан урам. Җиңүнең 40 еллыгы  белән киселештә башлана. Тынычлык  белән киселештә тәмамлана. Мәскәү ,  Автомобиль төзүчеләр  белән кисешә.  Галиәсгар Камал бульварыннан Мәскәү проспекты аша якындагы Җиңү паркына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар

   
* 4нче йорт — почта бүлекчәсе
* 4нче А йорт — «Сөембикә» мәчете
* 10нчы А йорт — «Хәләл» сәүдә үзәге
* 14нче йорт — «Марика»  үзәге
* «Форт-Диалог» эшлекле үзәге бинасы (*Мәскәү проспекты. 140*)
* Яр Чаллы орган залы бинасы (*Автозавод проспекты, 8*) 
* Ермоген чиркәве
* Гайсә пәйгамбәр тууы () православие храмы
* Бассейн бинасы (*Автозавод проспекты, 12*)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Галиәсгар Камал  бульвары Яр Чаллы картасында
* Галиәсгар Камал  бульвары панорамасы

Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Галиәсгар Камал хөрмәтенә аталган объектлар
Галиәсгар Камал урамы

**Галиәсгар Камал урамы** —  Хезмәт Батыры (*[[1923 ел|1923]]*), «Татар халык драматургы-әдибе» (*[[1926 ел|1926]]*) Галиәсгар Галиәкбәр улы Камалетдинов (*[[Галиәсгар Камал]], [[1879 ел|1879]]—[[1933 ел|1933]]*) хөрмәтенә аталган урам.

* Галиәсгар Камал урамы — Казандагы урам.
* Галиәсгар Камал бульвары — Яр Чаллыдагы урам.
* Галиәсгар Камал урамы — Алабугадагы урам.

## Моны да карагыз
* Галиәсгар Камал урамы, 20

Төркем:Урамнар
Сибгат Хәким урамы

**Сибгат Хәким урамы** — татар шагыйре, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе иясе Сибгат Таҗи улы Хәкимов (*[[Сибгат Хәким]], [[1911 ел|1911]]—[[1986 ел|1986]]*) хөрмәтенә аталган урам.

* Сибгат Хәким урамы — Казандагы урам.
* Сибгат Хәким урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Сибгат Хәким урамы — Арчадагы урам.

Төркем:Урамнар
Сөембикә мәчете (Яр Чаллы)

**«Сөембикә» мәчете** — Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районында урнашкан гыйбадәтханә (мәчет). Яр Чаллыда агачтан төзелгән икенче мәчет. ТР МДН Чаллы мөхтәсибәте карамагында. 
*Адресы*: Автозавод районы, 27нче комплекс, Галиәсгар Камал бульвары, 4нче А йорт.
* Архитекторы — Алмаз Муглиев. 
* Мәчетнең имам-хатыйбы — Рәис хәзрәт Әхмәтов (Чаллы шәһәренең «Ак мәчет» мәдрәсәсен тәмамлаган).

## Тарих
Яр Чаллының Автозавод районы 27нче комплекста Галиәсгар Камал бульвары, 4нче А йорт адресы буенча төзелә. Бина 210 намаз укучыга исәпләнгән. Мәчет төзелеше 2009 елда  башлана, 2014 ел башына төзү эшләренең 70 % ы башкарыла. 2024 елның 17 августында тантаналы рәвештә ачылган. Тантанада Татарстан мөфтиенең беренче урынбасары Илфар хәзрәт Хәсәнов, Кама буе төбәге казые, Чаллы шәһәренең «Ак мәчет» мәдрәсәсе җитәкчесе Рөстәм хәзрәт Шәйхевәлиев, Чаллы имам-мөхтәсибе Әлфәс хәзрәт Гайфуллин, Чаллы шәһәре Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Винер Харисов, шулай ук Чаллы шәһәре имамнары, җәмәгать эшлеклеләре, аксакаллар, якын-тирә районнарның мөхтәсибләре, төзелешне җитәкләүчеләр һәм иганәчеләр катнашкан.

Төп иганәче — төзелешкә 7,5 *млн* сумнан артыграк акча биргән Чаллының бер мөселманы (*исемен әйтмәүне үтенә, ярдәме [[Аллаһ]] ризалыгы өчен*).

## Тасвирлама

Агачтан төзелгән мәчетнең һәр каты төрле максатлар өчен билгеләнгән. Янкорма катында ике уку сыйныфы, хезмәткәрләр бүлмәсе, ашханә, тәһарәтханә, җыештыру әйберләрен кую бүлмәсе бар. Беренче катта ир-атлар өчен зур намаз залы урын алган, ул 130 кешегә исәпләнгән, бу катта шулай ук имам бүлмәсе һәм веранда бар. Мәчеттә гыйбадәт кылу өчен барлык шартлар тудырылган.

Икенче катта балкон бар, биредә хатын-кызлар намаз укый ала, ул 70-80 кешене сыйдыра. Хатын-кызлар өчен аерым керү урыны булдырылган. Мәчеттә ислам дине нигезләре буенча хатын-кызлар өчен дәресләр алып барыла, ике төркемдә берьюлы 50 хатын-кыз белем ала.

Мәчетнең  катында мәдрәсә, эш бүлмәләре урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сөембикә мәчете Яр Чаллы картасында
*   Мечети г. Набережные Челны. Официальный сайт Мухтасибата г. Набережные Челны
*  В Набережночелнинском мухтасибате открылась мечеть «Сөембикә». ДУМ РТ, 17.08.2024.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Сибгат Хәким урамы (Яр Чаллы)

**Сибгат Хәким урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районы Суар микрорайонындагы урам. Озынлыгы ~459 м.
Почта индексы 423820. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.662034° N  һәм 55.662034°E.

## Тарих

Урамның исеме күренекле татар шагыйре, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе иясе Сибгат Таҗи улы Хәкимов (*[[Сибгат Хәким]], [[1911 ел|1911]]—[[1986 ел|1986]]*) хөрмәтенә аталган. 
Урамда йортлар 1980-елларда салына башлаган. 2007 елдан Суар бистәсе Яр Чаллының Комсомол районына карый.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Иске шәһәр) Комсомол районы Суар микрорайонында М7 «Идел» федераль юлыннан 1 км читтә урнашкан урам. Көнчыгыш  белән киселештә башлана. Бердәмлек  белән киселештә тәмамлана. Рамазан урамы,  Йолдызлы , Юлдашлар , Николай Кошаев , Зирекле  белән кисешә.

## Игътибарга лаек объектлар
Урам шәхси секторга керүче коттеджлардан тора.
* 50нче йорт — «Иномоторс» компаниясе

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Сибгат Хәким урамы Яр Чаллы картасында
* Сибгат Хәким урамы панорамасы
*   О жизни поселков в черте города

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Сибгат Хәким хөрмәтенә аталган объектлар
«Мәрҗания» мәдрәсәсе бинасы (Казан)

**«Мәрҗания» мәдрәсәсе бинасы** — Казанның Зәйни Солтан һәм Каюм Насыйри урамнары кисешкән урында урнашкан, 1880 елда Петр Романов проекты буенча төзелгән бина. Әлеге вакытта бу йортта Казан ислам көллияте урнаша.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Зәйни Солтан урамы
Төркем:Казанның Каюм Насыйри урамы
Театр урамы, 5 (Казан)

**Театр урамы, 5** — Казанның Театр урамында урнашкан, 1950 елда Әхмәт Бикчәнтәев проекты буенча төзелгән дүрт катлы йорт. Бу йортта 1956-1960 елларда Нияз Даутов яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Театр урамы
Ренат Вәлиуллин (1947)

**Ренат Вәлиуллин** (Ренат Габдулла улы Вәлиуллин, ,  — , ) — СССР һәм Россия рәссамы, Башкортстанның атказанган рәссамы (1997).
## Искәрмәләр
Башкортстан Республикасының Югары Суды

**Башкортстан Республикасының Югары Суды**  — Башкортстан территориясендә Россия Федерациясе хөкем властының югары федераль органы.

Россия Федерациясенең Югары Судына караган гомуми юрисдикция хөкем системасына керә. Гомуми юрисдикцияле район (шәһәр) мәхкәмәләре өчен — Шикаять инстанциясе һәм Башкортстан Республикасының мировой судьялары өчен — күзәтү инстанциясе.

Хөкем эшмәкәрлеге Россия Конституциясе һәм «Россия Федерациясенең хөкем системасы турында» федераль конституцион закон белән көйләнә.

## Хөкем алдында эшләр
Башкортстан Республикасының Югары Суды карамагына:
*җинаять эшләре
**Россия Җинаять кодексының 105 п. 2, 126 п. 3, 131 п. 3, 205, 206 п. 2, 3, 209-211, 212 п. 1, 227, 263 п. 3, 267 п. 3, 269 п. 3, 275-279, 281, 290 п. 3, 4, 294-302, 303 п. 2, 3, 304, 305, 317, 321 п. 3, 322 п. 2, 353-358, 359 п. 1, 2 һәм 360 статьялары буенча;
**Россиянең Җинаять-процессуаль кодексының 34, 35 статьясына тиешле судка җибәрелгән эшләр;
материалларында дәүләт серенә караган мәгълүмат булса.
*гражданлык эшләре:
**дәүләт серләренә бәйле;
**гражданнарның һәм оешмаларның хокукларына, хәләл мәнфәгатьләре һәм азатлыгына кагылган Башкортстан дәүләт органнарының норматив хокук актлары белән риза булу;
**Башкортстан чикләрендә урнашкан сәяси фиркәләрнең төбәк бүлекчәләре яки башка бүлекчәләре, төбәк hawa һәм төбәк җәмәгать берләшмәләре эшмәкәрлеген каплау яки бетерү; урындагы дини оешма, үзәк дини оешма эшмәкәрлеген каплау; бер кеше чикләрендә урнашкан юридик берәмлек булмаган төбәк һәм урындагы, урындагы дини оешмалардан торган үзәк җәмәгать берләшмәләре һәм дини оешмалар эшмәкәрлеге авызлыклау; башлыча Башкортстан территориясендә таралган ярдәмне чаралары эшмәкәрлеген вакытлыча яки бөтенләй каплау турында;
**дәрәҗәсе өстендә карамастан, сайлау комиссиясе карарларына (карар кабул итүдән кайту) әләкләү;
**Россия Федерациясе субъектларының сайлау комиссияләре, Башкортстан Республикасы дәүләт властеның законнар чыгару (вәкиллек) органнарына сайлау буенча округ сайлау комиссиясен таркатылуы турында.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Сайты

Төркем:Башкортстан дәүләт төзелеше
Медведевның беренче Хөкүмәте

Мәкаләдә 2012 елның 8 маеннан 2018 елның 7 маена кадәр гамәлдә булган Медведев Дмитрий Анатольевич рәислегендә Россия Хөкүмәте составы турында мәгълүмат бирелә.

Хөкүмәт структурасы Россия Федерациясе Президентының 2012 елның 21 маендагы 636 номерлы Указы белән расланды.

## Моны да карагыз
*Медведевның икенче Хөкүмәте
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Россия Федерациясе Хөкүмәте

Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте
Иске урам, 4 (Казан)

**Иске урам, 4** — Казанның Иске урамында урнашкан, 17 гасыр ахырында - 18 гасыр башында төзелгән йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Иске урамы
Адмираллык хастаханәсе каршындагы чәсәүнә (Казан)

**Адмираллык хастаханәсе каршындагы чәсәүнә** — Казанның Столяров урамында урнашкан, 19 гасыр ахырында - 20 гасыр башында төзелгән чәсәүнә.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Столяров урамы
Медведевның икенче Хөкүмәте

Мәкаләдә 2018 елның 8-18 маенда төзелгән Медведев Дмитрий Анатольевич рәислегендә Россия Хөкүмәте составы турында мәгълүматлар бирелә. Беренче утырыш 22 майда узды.

Хөкүмәт структурасы Россия Федерациясе Президентының 2018 елның 15 маендагы 215 номерлы Указы белән расланды.

2018 елдан гамәлдә булган министрлыклар исемлеген Россия башкарма хакимиятенең федераль органнары структурасы мәкаләсендә карагыз.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Россия Федерациясе Хөкүмәте

Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте
Туфан мәчете (Яр Чаллы)

**Туфан мәчете** — Яр Чаллы шәһәренең мәчете.  
*Адресы*: ТР, Яр Чаллы, Үзәк район, 4нче комплекс, 21а, Төзүчеләр бульвары, 14нче А йорт.
Архитекторы — Әнәс Габдулла улы Шәмсиев. Мәчет имам-хатыйбы — Равил хәзрәт Нуруллин.

## Тарих
Мәчетнең мәхәлләсе 1994 елның 12 гыйнварында оеша. Мәхәлләне оештыручы һәм мәчетне төзүдә башлап йөрүче — югары белемле төзүче Равил хәзрәт Нуруллин. Төзелеш эшләре 1997 елның 12 маенда башлана. 2006 елның 16 сентябрендә мәчет тантаналы ачыла.

## Бина

Мәчет күпкатлы йортлар арасындагы калку җиргә салынган, архитектурасы җыйнак, үзенчәлекле. Бина эчендә 2 намаз залы, уку бүлмәләре, ашханә урын алган.
 
Мәчет янәшәсендә аерым төзелгән хәләл ит кибете халыкка хезмәт күрсәтә.

Беренче намаз залы (*ирләр өчен*) 150 кешене, икенче намаз залы (*хатын-кызлар өчен*) 40 кешене кабул итә ала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Туфан» мәчете Яр Чаллы картасында
*   Мечети г. Набережные Челны. Официальный сайт Мухтасибата г. Набережные Челны

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Федераль дәүләт статистикасы хезмәте

**Федераль дәүләт статистикасы хезмәте**()— илнең социаль, икътисадый, демографик һәм экологик хәле турында рәсми статистик мәгълүмат формалаштыру функцияләрен башкаручы Россия федераль башкарма хакимият органы (алга таба-статистик мәгълүмат), шулай ук Россия Федерациясе территориясендә дәүләт статистика эшчәнлеге өлкәсендә контроль һәм күзәтчелек функцияләрен гамәлгә ашыра. 

2017 елның 3 апреленнән Россия Федерациясе Икътисадый үсеш министрлыгы карамагында.

Федераль дәүләт статистикасы хезмәте штаб-фатиры 1928-1933 елларда архитектор Ле Корбюзье проекты буенча төзелгән *Центросоюз бинасында*, Россиянең мәдәни мирас объектында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Магнит (кибет челтәре)

**"Магнит"** — Россиядә азык-төлек продуктлары сату буенча әйдәп баручы ваклап сату челтәрләренең берсе. Компания кибетләрне урнаштыру территориясе буенча лидер булып тора. 2018 елның 30 июненә булган мәгълүматларга караганда, компания челтәре 16 960 кибетне үз эченә алган, шуларның 12 503се — «йорт янындагы» форматында кибет, 244 гипермаркет, 213 «Магнит семей» супермаркетлары һәм 4 000 дрогер кибете. Сәүдә нокталары Россия Федерациясенең 2 808 торак пунктында урнашкан.

Кулланучыларга товарлар китерүнең оператив процессы куәтле логистика системасы ярдәмендә гамәлгә ашырыла. Продуктларны сыйфатлы саклау һәм аларны кибетләргә китерүне оптимальләштерү өчен компаниядә 37 бүлү үзәген үз эченә алган челтәр булдырылган.

Компаниянең 6 меңгә якын автомобиль бар.

"Магнит» ваклап сату челтәре Россия Федерациясендә шәхси бизнесның иң зур вәкиле булып тора. Бүгенге көндә компания хезмәткәрләренең гомуми саны 270 меңнән артык кеше тәшкил итә.

Штаб-фатиры-Краснодар шәһәрендә.

Төркем:Русия ширкәтләре
Төркем:Сәүдә челтәрләре
Карусель

**Карусель** — "Пятерочка «һәм «Перекресток» сәүдә челтәрләре хуҗасы X5 Retail Group компаниясенең Россия гипермаркетлары челтәре. Азык-төлек (бакалея, әзер ризыклар, икмәк-күмәч әйберләре) һәм йорт өчен товарлар сата. Ассортимент 17 меңнән 30 меңгә кадәр даими атамалар һәм сезонлы товарлар. Кибетләрнең сәүдә мәйданы-2,5 меңнән 7 мең кв. м. кадәр.

Төркем:Сәүдә челтәрләре
Дикси

**Дикси**:= наркоторговки натовских михрюток шведозасланок разбойников шпионок вражеских с полицаями, обрезанной гэбней и азерботами.
сжечь, потом взорвать. Ментополицаев с михрютой перестрелять из танковых пулеметов, огнеметов и пушек.
Оказавших сопротивление вздернуть.. И вышвырнуть ульянова в кыргызстан с чурками и их подстилками вохрушками. 

 - эре азык-төлек ваклап сату челтәре. Төркемнең баш структурасы — «Дикси Групп»ачык акционерлык җәмгыяте. Штаб-фатиры-Мәскәүдә.
Перекресток

**«Перекрёсток»** — X5 Retail Group идарә итә торган Русиянең эре супермаркетлар челтәре.

2018 елның июлендә челтәрнең 700 нче супермаркеты ачылды.

«Перекресток» челтәренә 1995 елда нигез салынган, беренче супермаркет Мәскәүдә ачылган. 2002 елда» Перекресток " Русиянең башка төбәкләрендә кибетләр ача башлый.

2003-2004 елларда «Перекресток» берничә төбәк челтәре сатып ала: Түбән Новгородта Spar Middle Volga (2003) һәм Ярославльдә «365» һәм Краснодарда " Далпорт» (2004).

2006 елда «Пятерочка» һәм «Перекресток» Сәүдә челтәрләре кушылган, X5 Retail Group компаниясе төзелгән, шул ук вакытта сәүдә челтәренең исеме сакланган.

2014 елда яңа концепциягә күчү башланды,ул заманча җиһазлар урнаштыруны, сәүдә киңлеген нәтиҗәлерәк оештыруны, эчке һәм тышкы бизәлешен үзгәртүне күздә тота. 2018 елның 30 июненә яңа концепциядә эшләүче объектлар өлеше «Перекресток»супермаркетларының гомуми саныннан 77% тәшкил итте.

## Искәрмәләр


Төркем:Сәүдә челтәрләре
Гаяз Исхакый урамы (Яр Чаллы)

**Гаяз Исхакый урамы**, Исхакый урамы () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Автозавод районындагы урам. 
Почта индексы 423800, 423806, 423826, 423838. ОКАТО коды: 92430000000. 
Координатлар 55.770497° N һәм 52.445319° E. 
Озынлыгы ~216 м.

## Тарих

Яр Чаллы мэриясенең 1997 елның 4 августындагы № 1466 карары белән шәһәрнең 66нчы микрорайондагы яңа урамга татар язучысы Гаяз Исхакый (*[[1878 ел|1878]]—[[1954 ел|1954]]*) истәлегенә аның исеме бирелгән

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Автозавод районы 66нчы комплексында урнашкан кечкенә урам. Ясмин  белән кисешә. Гаяз Исхакый урамыннан Ясмин урамы аша Шилнә урманына һәм Түбән Чулман милли паркына узарга мөмкин.

## Игътибарга лаек объектлар

Урам (*элиталы*) шәхси секторга керүче ике катлы коттеджлардан тора.

## Әдәбият
# Набережные Челны. Карта города и его окрестностей. Екатеринбург: ФГУП «Уралаэрогеодезия», 2012. ISBN 598362511-X

## Сылтамалар
*  Гаяз Исхакый урамы Яр Чаллы картасында 
* Гаяз Исхакый урамы Яндекс картада

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Гаяз Исхакый хөрмәтенә аталган объектлар
Гаяз Исхакый урамы

**Гаяз Исхакый урамы** —татар язучысы Гаяз Исхакый (*[[1878 ел|1878]]—[[1954 ел|1954]]*) истәлегенә аның исеме бирелгән урам.  

* Гаяз Исхакый урамы — Казандагы урам.
* Гаяз Исхакый урамы — Яр Чаллыдагы урам.
* Гаяз Исхакый урамы — БР Октябрьскидагы урам.
* Гаяз Исхакый урамы — Әлмәттәге урам.
* Гаяз Исхакый урамы — Балтачтагы урам.
* Гаяз Исхакый урамы — Чирмешәндәге урам.
* Гаяз Исхакый урамы — Мамадыштагы урам.

## Моны да карагыз
* Гаяз Исхакый урамы, 7 (Казан)

Төркем:Урамнар
Ришат Мәмәтов

**Ришат Мәмәтов** (Ришат Хафиз улы Мәмәтов, ,  — , ) — СССР телевизия журналисты, СССР дәүләт телевизия һәм радио комитетының халыкара бүлеге мөдире (?-?), «Время» телетапшыруына нигез салучыларның берсе.
## Искәрмәләр
Кашмау

**Кашмау** (, , , , ,  (диал.)) — башкорт халкының милли баш киеме. Кашмауны никахка кергәннең иртәгесен яшь киленгә кидергәннәр, һәм ул ир хатынының баш киеме дип исәпләнелә.

## Тегелеше
Төрле ыруларның кашмаулары бераз аерыла. Күбесенчә ул түбәдә зур булмаган тишек калдырып тегелгән, сәйлән-мәрҗәннәр, ахак, көмештән сугылган тәңкәләр, гөмбәзләр һәм чуклар белән бизәлгән башлык буларак билгеле. Мәрҗәннәренең төсенә ярашлы, ул кызыл, куе кызыл, көрән төстә булуы мөмкин. Башлыкны кызыл төстәге тукымадан (постау, киндер) киез я постау эчлек куеп теккәннәр. Җилкәдән арка буйлап бизәкле «койрык» — аркалык (кәүсә) тегелгән, ул хатын-кызның толымнарын каплап торырга тиеш булган. Аркалыкка да мәрҗән-сәйлән тагылган, чигеп, бизәкләр дә салынган, кортбаш, сәдәп-төймәләр тагылган. Катай кашмавы тәкыя кебегрәк тегелгән, түбә өлешендәге тишекне тасма белән аркылы-торкылы китереп беркетеп куйганнар. Муенчак, мәрҗәннән тезелгән аркалыгы аерым тукымага беркетелмәгән, ә тәкыя өлешенең читләренә тыгыз итеп тагылган.

## Сылтамалар
*  Женский головной убор — кашмау. Музей археологии и этнографии Учреждения Российской академии наук Института этнологических исследований УНЦ РАН.
* Kашмау. Башкирский народный костюм.
* Kашмау . Энциклопедия моды. Андреева Р., 1997.

## Искәрмәләр


Төркем:Хатын-кызларның баш киеме
Төркем:Милли киемнәр
Төркем:Башкорт мәдәнияте
Бьёрнёйа

**Бьёрнёйа**( [ˈbjøːɳøja] — *Бьёрнёйа* -Аю) - Баренцның диңгезе көнбатыш өлешендә утрау, Шпицбергендан утравыннан көньякка-көнбатышта урнашкан. Исем аю хөрмәтенә бирелгән.


Файл:Uria lomvia 2.jpg|
Файл:Bear-island pho.jpg|Яр.


## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча утраулар