open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәсән Әхмәров

**Әхмәров Хәсән Нурый улы** (1866—?) — хәрби эшлекле, Русиядәге Гражданнар сугышы һәм Башкорт милли хәрәкәтендә катнашучы.

## Биографиясе
Әхмәров Хәсән Нурый улы 1866 елда Ырынбур шәһәрендә туган.

Ырымбурда Неплюев кадет корпусын, аннан соң — хәрби училищесын тәмамлаган.

Соңыннан рус армиясендә хезмәт иткән. Полковник дәрәҗәсенә лаек булган. 1917 елга кадәр Беренче дөнья сугышында   катнашкан.

1918 елдан алып Үсәргән кантонында Башкорт хөкүмәтенең вәкиле булып эшләгән.

1919 елдан  — Эшче-Крестьян Кызыл армиясенең (РККА) Көнчыгыш фронты Көньяк төркеме армияләре штабы янындагы  Башкортостан Хәрби-революцион комитетының хәрби бүлеге буенча вәкил урынбасары. 

1919-1920 елларда Кызыл Армия сафларында хезмәт итә. 49 нчы Себер укчылар полкы командиры була. Автономияле Башкорт Совет Республикасының хәрби эшләр буенча халык комиссариатының тәэмин итү бүлеге начальнигы ярдәмчесе итеп куела.

1919 елның июненнән Бәләбәй шәһәрендә РККА-ның аерым Башкорт укчылар бригадасы частьларын булдыру белән шөгыльләнә. Ә шул ук елның августыннан алып Башкорт аерым укчылар бригадасы командиры итеп билгеләнә.

1919 елның октябрь — ноябрь айларында Петроградны саклап калуда, акларның генерал Н. И. Юденич җитәкчелегендәге Төньяк - Көнбатыш армиясен тар-мар итүдә катнаша.

1920 елның февраленнән алып октябрьгә кадәр — Автономияле Башкорт Совет республикасының  запас гаскәрләре идарәлеге начальнигы була. Шул ук вакытта Әхмәров Хәсән Нурый улы башкорт гаскәрләрен оештыру һәм фронтка җибәрү белән җитәкчелек иткән.

Аннан соңгы  язмышы билгесез.

## Әдәбият

* Ярмуллин А. Ш. Автономияле Башкортстан байрагы астында. Уфа, 2009. (башк.) 
*Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне: книга первая. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.): Монография.- Уфа:РИЦ БашГУ, 2009. - 200 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясендә мәкалә

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Ырынбурда туганнар
Төркем:1866 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Җиһангәрәй Әмиров

**Җиһангәрәй Гыйльман улы Әмиров** — башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклесе.

## Биографиясе
А. Ш. Ярмуллин буенча, Әмиров Җиһангәрәй   Гыйльман улы чыгышы белән Пермь губернасыннан булырга тиеш.

1917 елның 20-27 июлендә Ырынбурда уздырылган I Бөтенбашкорт корылтаенда катнаша. Башкорт үзәк шурасының башкарма комитеты әгъзаларының ярдәмчесе итеп сайлана. Соңрак икътисад бүлегенең мөдире булып эшли. 1917 елның 15 ноябрендә Башкортстан автономиясен игълан иткән Башкорт үзәк шурасының 2 нче Фәрманын әзерләүдә катнаша.

1917 елның 8-20 декабрендә Ырынбурда узгарылган III Бөтенбашкорт оештыру корылтаенда катнаша. Корылтай барышында Башкортстан автономиясенең Кече Корылтаена (предпарламентҡа) әгъза итеп сайлана.

1918 елның гыйнварында Пермь губернасы башкортларыннан вәкил буларак Уфада төрки-татарларның Милли мәҗлес съездында катнаша, башкорт делегациясе составында Әмиров Башкортстан автономиясе мәнфәгатьләрен яклап чыгыш ясый.

1918 елның җәендә Башкорт хөкүмәтенең Финанс бүлеге мөдире урынбасары вазифасын башкара. Соңыннан Башкорт хөкүмәтенең махсус йомышлар үтәүче чиновнигы булып хезмәт итә. Шул елның октябрендә хөкүмәт тарафыннан Орск шәһәренә Орск өязе земствосын  бетерү буенча комиссиядә катнашу өчен җибәрелә.

Башкорт АССР ы Мәгариф халык комиссариаты коллегиясе әгъзасы була. Башкортстан Үзәк башкарма комитетының 1922 елның 16 февралендәге карарына ярашлы  Мәгариф халык комиссариатының фәнни бүлеге янында Башкортстан көнкүрешен, мәдәниятен һәм тарихын өйрәнү буенча җәмгыять оештырыла, аның әгъзасы итеп Әмиров сайлана.

1927 елда Башкорт АССРның Мәскәүдәге сәүдә вәкиллегендә эшли. Шул ук елның маенда Башкорт АССР  Халык Комиссарлары Советы рәисе Ә. Мөхәмәтколовның тәкъдиме буенча, республиканың Госпланына эшкә күчерелә.

Аннан соңгы  язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** 
** 
** Национально-государственное устройство Башкортостана (1917–1925). Т. 1. — Уфа, 2002. — С. 189, 216.

Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Пермь губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Азра Акын

**Азра Акын** (1981 елның 8 декабре, Алмело, Нидерланд) — Төркия актрисасы, модель һәм биюче. 2002 елда «Дөнья гүзәле» титулына ия булган.

## Тормыш юлы
1981 елның 8 декабрендә Нидерландның Алмело шәһәрендә төрек гаиләсендә туа. Аның әти-әнисе, Назыйм һәм Айда, 1971 елда Төркиядән күчкәннәр. Азраның сеңлесе Дорук бар. Ниццада узган Аурупаның модельләр конкурсында катнашып, финалга чыккан унбиш хатын-кыз арасына кергән. Шуннан соң Алманиядә модель карьерасын дәвам итә, «Otto GmbH» компаниясендә эшли.

2002 елда Азра «Төркия гүзәле» матурлык конкурсында җиңә, шуның аркасында ул «Дөнья гүзәле» бәйгесендә катнаша ала һәм анда җиңә ала. Җиңү өчен ул таҗ һәм 156 мең доллар ала. Аңа бүләкне 2001 елгы конкурс җиңүчесе Агбани Дарего тапшырган. 2003 елда, Дөнья гүзәле вазифаларын башкарып, Азра Бөекбритания, Төркия, Америка Кушма Штатлары, Яңа Зеландия, Ирландия, Ямайка, Австралия, Кытай һәм башка күп кенә илләрдә була. Күп кенә хәйрия акцияләренең йөзе була.

2003 елда Британиянең «The Games» реалити-шоуында алтын медаль яулый. 2004 елда Азра «Евровидение-2004» халыкара җыр конкурсына багышланган открыткалар өчен фотога төшә. 2004 елда Төркиянең танылган җырчысы Мостафа Сандалның «All My Life» клипында төшә. 2010 елда Азра «Yok Boyle Dans» тамашасында җиңә. 2013 елда «Дөнья гүзәле-2013» жюри составында була. 2015 елда Азра Каннада «LOreal» компаниясенең йөзе буларак кинофестиваль ачылуга багышланган кичәдә була.

Төрек, нидерланд һәм инглиз телләрен белә.

## Шәхси тормыш
2004 елдан Азра актёр Кыванч Татлытуг белән очраша башлый. 2017 елның 6 августында биснесмен, биюче Атакан Коруга кияүгә чыга. 2019 елның 17 ноябрендә парның Демир исемле улы туа.

## Фильмография

### Фильмнар

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия актрисалары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:8 декабрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Истанбул Парк

**Истанбул Парк** (, ) — Төркиянең башкаласы Истанбул шәһәрендә төзелгән узышу трассасы. Узыш треклары архитекторы Герман Тильке тарафыннан проектланган һәм 2005 елның 21 августында ачылган. Формула-1нең Төркия Гран-приен уздыру өчен кулланыла.

## Тарих
Бу автодром — Герман Тилкеның дүртенче мөстәкыйль проекты. Комплекс төзелеше 2004 елның декабрендә башланган. Объектның гомуми мәйданы 221,5 га тәшкил итә (комплексның мәйданы — 173 га). Төзелешкә 230 миллион доллар тотылган. Трасса Истанбулның азия өлешендә, Истанбул-Әнкара автострадасы янында, Сабихи Гекчен исемендәге Истанбул аэропортыннан ерак түгел урнашкан.

Истанбул паркы 2005 елның 21 августында, беренче Төркия Гран-прие өчен ачыла, анда McLaren пилоты Кими Райкконен җиңә. Бер елдан соң Фелипе Масса (Ferrari) җиңү яулый, 2007 ел сезонында үз уңышын кабатлый.

## Инфраструктура

Төп трибунаның сыйдырышлыгы 25 000 кеше тәшкил итә, ә гомуми сыйдырышлыгы 155 000 тамашачыга җитә. Паддок ике дәрәҗәдән тора: ярышта катнашучы командалар беренче дәрәҗәдә һәм тамашачылар өчен 5000 урынга исәпләнгән структуралар икенче дәрәҗәдә урнашкан. Паддок ахырында VIP-персоналар өчен 7 катлы ике манара урнашкан.

## Конфигурация

Истанбул Парк автодромы узыш сәгатькә каршы үткәрелә торган аз санлы трассаларның берсе (2009 ел сезонында мондый автодромнар дүртәү булган: Истанбул Парк, Марина Бэй, Интерлагос һәм Яс Марина). 5 338 метр озынлыктагы һәм уртача 15 метр киңлектәге (14тән 21,5 метрга кадәр) ярыш трассасы 14 борылыштан тора. Трассаның иң кискен борылышының радиусы 15 метр. Туры старт/финиш сызыгы озынлыгы 655,5 метр. Шул ук вакытта куркынычсызлык дәрәҗәсе Формула-1 автодромнары арасында иң югарыларның берсе.

## Әйләнеш рекорды

## Гран-при җиңүчеләре

## Башка узышлар
Формула-1дән тыш, автодромда башка ярышлар да үткәрелә. 2005 елда бирегә DTM һәм LMS, 2005 һәм 2006 елларда — WTCC һәм Реноның Дөнья сериясе, 2005—2007 елларда — MotoGP килә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Рәсми сайт
* Истанбул-Парк. Автодром Берни

Төркем:Формула-1 трассалары
Фәррух Дустов

**Фәррух Усан улы Дустов** (1986 елның 22 мае, Ташкәнт, ССРБ) — үзбәк профессиональ теннисчысы, Дэвис Кубогында Үзбәкстан җыелма командасы әгъзасы.

## Гомуми мәгълүмат
Фәррух — Усан һәм Гөли Дустовларның өч баласының берсе; аның абыйсы Улугбәк һәм сеңлесе Дилбәр бар. Апасы Фәррухны теннис кортына беренче тапкыр алып килә.

Яраткан катлам — хард, иң яхшы удар — бирү.

## Спорт карьерасы

2003 елда Дустов профессиональ теннис карьерасын башлый, шул ук ел азагында ике тапкыр ITF Futures класслы турнирларның парлы разрядта финалында була. 2003 елның көзендә Меранода (Италия) ялгыз разрядта «фьючерс»ның финалына беренче тапкыр чыга һәм шунда ук карьерасында бу дәрәҗәдә беренче титулны яулый. 2006 елның июлендә Пензада ул ATP Challenger Дөнья турына караган югарырак дәрәҗәдәге турнирда да җиңү яулый ала, ә парлы разрядта беренче шундый ук уңыш аңа 2010 елда гына килә. Гомумән алганда, Дустов исәбендә «челленджер»да — биш һәм парлы разрядта дүрт титул бар (аларның өчесе 2013 елда). АТР-тур турнирларында Дустов чыгыш ясамый, ә Зур Шлем турнирларында бер генә тапкыр да квалификация сайлап алуын уза алмый. Карьерасында иң яхшы урын — 98 нче урын, 2015 ел башында Вроцлавта чираттагы «челленджер»да отып, моңа ирешә ала. Әмма алга таба аның нәтиҗәләре кими башлый һәм елны Дустов рейтингның икенче йөз уртасында тәмамлый, ә 2016 ел азагына бишенче йөзлеккә төшә. Бу сезонны тәмамлый алмый, чөнки АКШ Ачык чемпионатының сайлап алу матчында кул чугына җәрәхәт ала.

Шактый тыйнак шәхси уңышларына карамастан, Фoррух Дустов көчле Үзбәкстан теннисчыларының берсе һәм Дэвис Кубогында үз иле җыелма командасының даими уенчысы булып тора. 2005 елдан ул Үзбәкстан командасы өчен 21 матчта 40ка якын уен үткәрә, ул ялгыз разрядта ун җиңү һәм парлы разрядта җиде тапкыр җиңү яулый. Нигездә, Дустов җыелма команда белән бергә I Азия-Океан төркемендә чыгыш ясый, ләкин ике тапкыр (2009 һәм 2012 елларда) аңа Дөнья төркеме — Дэвис Кубогының югары эшелонына чыгарга ярдәм итә, анда үзбәк теннисчылары сербларга һәм казахларга оттыра. 

Үзбәкстан җыелма командасы өчен озак чыгышлар Дустовка 20 һәм аннан да күбрәк матчта үз җыелма командалары өчен уйнаган теннисчыларга ITF тарафыннан тапшырыла торган «Тугрылык өчен» () бүләге лауреаты булырга мөмкинлек бирә. Үзбәкстанда бу бүләкнең башка лауреатлары  Денис Истомин һәм Олег Огородов. Фәррух Дустов шулай ук Үзбәкстан җыелма командасы составында 2010 елгы Азия уеннарында да катнаша, тик кортка чыкмый. Дүрт елдан соң Инчхондагы Азия уеннарында ул Үзбәкстан җыелма командасы составында уйный һәм бакыр медальләр яулый.

## Ел ахырына рейтингы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ATP сайтында профиле 
* ITF сайтында профиле 
* Дэвис Кубогы сайтында профиле 

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Ташкәнттә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:22 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Теннисчылар
Төркем:Үзбәкстан теннисчылары
Рәхим Абрамов

**Рәхим Абрамов** (**[[Rakhim]]** буларак танылган; 1998 елның 15 марты, Үзбәкстан) — Россия хип-хоп башкаручы һәм видеоблогер. Үзенең «Fendi» җыры белән аеруча танылган. Россиядә иң күп хезмәт хакы ала торган тиктокер.

## Тормыш юлы
Рәхим Абрамов 1998 елның 15 мартында Үзбәкстанда туган. Аның ике абыйсы бар.

Яшь чакта футбол, волейбол, баскетбол белән шөгыльләнгән. Уку өчен Читага күчә, әмма аны техникумга алмыйлар. Соңрак Рәхим Мәскәүгә программистлыкка укырга китә.

## Карьера
Абрамов YouTube каналын булдырган, әмма аңа уңыш китермәгән. 2018 елда Инстаграмда кыска видеолар урнаштыра башлый. Шул ук елда ТикТокта аккаунт ача.

2019 елда беренче җырларны яза башлый, аларның иң уңышлысы — «Кем сиңа әйтте?». Җырның продюсеры — Slava Marlow.

2020 елның 17 июлендә Рәхим «Fendi» синглын чыгара, ул аның карьерасында иң популяр була. 2020 елның 25 сентябрендә «Milly Rock» җыры чыгарыла. 2020 елның 2 октябрендә «Fendi» җырына видеоклип чыгарыла.

## Конфликтлар
2020 елның сентябрендә Россия рэперы Ганвест (Руслан Гоминов) «Fendi2» җырын чыгара, ул Рәхимның «Fendi» җырыннан кушымтаны тулысынча туплый. Җырны чыгарыр алдыннан Руслан: «бер оригиналь генә бар һәм ул минеке», — дип язган.

2020 елның 24 сентябрендә төнлә Рәхим Instagramда «Milly Rock» җырыннан өзек бастыра. Фанатлар аны T-Festның инструменталь өлешен урлауда гаепләгәннәр. Соңрак Рәхим Instagram-тарих бастыра. Анда ул «Нигә алар миңа синең битыңны урлаганмын дип язалар, T-Fest?» дип сораган. The Limba инструментал лизингка алынды, дип, хәлне аңлаткан.

## Дискография

### Сингллар

## Бүләкләр

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Русия җырчылары
Төркем:Википедия:Энциклопедик стилендә язылмаган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:15 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Флүр Яхин

**Яхин Флүр Миңлеәхмәт улы** (1 август 1945 ел — 30 июнь 2005 ел) — башкорт балалар язучысы-әкиятче, Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (1996).

## Биография

* Флүр Миңлеәхмәт улы Яхин 1945 елның 1 августында Башкорт АССРның  Ишембай районы Ишәй авылында туган.
* Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.
* Ишембай районының җир ресурслары һәм җир төзелеше комитеты рәисе булып эшләгән.
* 2005 елның 30 июнендә фаҗигале рәвештә вафат була.

## Әдәби иҗаты
Флүр Яхин башкорт әдәбиятына XX гасырның 90 нчы елларында үзенчәлекле жанр иясе — әкиятче буларак килде. Аның әсәрләре башлыча нәни  балаларга атап язылган.

## Китаплары

* Аю патша һәм башкалар: хәзерге заман әкиятләре / Ф. М. Яхин. — Уфа : Китап, 2011. — 80 с. : цв.ил. — Книга на башк. яз. — ISBN 978-5-295-05284-2 (в обл.)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:30 июнь көнне вафатлар
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1945 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Олег Гайнетдинов

**Гайнетдинов Олег Инсаф улы** (19 август 1949 ел) — совет галиме, уйлап табучы, югары мәктәп укытучысы. Техник фәннәр докторы.

## Биографиясе
Гайнетдинов Олег Инсаф улы 1949 елның 19 августында Башкорт АССР ы Ишембай шәһәрендә туган.

1-нче  шәһәр мәктәбен тәмамлагач, Чиләбе политехник институтына укырга керә, аны 1972 елда тәмамлый. 1980 елда кандидатлык диссертациясе, 1992 елда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һава инженерлык академиясында докторлык (1992) диссертациясен яклый.

Уку процессын камилләштерү юнәлешендә, шулай ук тәҗрибә-конструкторлык бюросы (ОКБ) Гыйльми-тикшеренү институты (НИИ) мәнфәгатләрендә башкарылган эшләр һәм авиацион сәнәгате предприятиеләренең фәнни-тикшеренү эшләре җитәкчесе. Техник фәннәр докторы (1993), профессор (1993), РФ югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2007). 1997 елдан 2009 елга кадәр — Тамбов Югары хәрби авиацион инженерлык училищесының (ВАФИРЭ — ВИ) физика кафедрасы начальнигы.

## Гыйльми эзләнү юнәлеше
педагогикада — хәрби уку йортларында белем бирү проблемалары һәм физика укытуда инновацион технологияләрне куллану. 

техникада — анализ методологиясе һәм самолетларның изү характеристикаларын күтәрү максатында артыгын тирбәнү системасында гироскопик үзара бәйләнешне булдыру.

## Библиография
150-нән артык гыйльми басма, шул исәптән бер монография һәм 12 уйлап табуның авторы. 

## Педагогик эшчәнлеге
Сигез техник фәннәр кандидаты һәм докторы әзерләгән.

РФ Оборона министрлыгының хәрби белем бирү идаралыгы карамагында физика буенча методик совет әгъзасы; училищеның диссертация һәм гыйльми-техник советы әгъзасы; фән һәм техниканың физика проблемалары буенча семинар җитәкчесе.

## Наградалары
«ССРБ-ның уйлап табучысы», «РФ югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре» күкрәк билгеләре «Оборона министрлыгына 200 ел», «Хезмәт батырлыгы өчен» медалләре белән бүләкләнгән.

## Сылтамалар
http://army-news.ru/2010/05/gajnutdinov-oleg-insafovich 

## Әдәбият
Тамбовская энциклопедия : ТЭ / [авт. ст. Абрамов А. М. и др.]; гл. ред. Л. Г. Протасов. — Тамбов : Изд-во Юлиус, 2004 (Дип. ООО фирма Юлиус). — 708 с. : ил., карт., портр., цв. ил., карт., портр.; 27 см; ISBN 5-98407-003-0 (в пер.) Стр. 122.
Төркем:Русия вузлары укытучылары
Төркем:Русия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:19 август көнне туганнар
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ишембайда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:ССРБ уйлап табучылары
Төркем:Русия уйлап табучылары
Рифат Вәлиәхмәтов

**Рифат Вәлиәхмәтов**  (4 февраль 1938 ел — 25 июнь 2014 ел) — ССРБ һәм Россия галим-педагогы, педагогия фәннәре кандидаты, профессор, Башкорт дәүләт педагогия университетының физик культура факультетын оештыручы.

Берничә гыйльми хезмәт авторы.

## Биографиясе
Рифат Миңлеәхмәт улы Вәлиәхмәтов 1938 елның 4 февралендә туган.

Яшь сагында баскетбол белән шөгыльләнә. Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, 1980 елда П.Ф.Лесгафт исемендәге физик культура институтында «Исследование методики контроля и совершенствования физической подготовленности мотогонщиков в гонках по гаревой и ледяной дорожкам» темасы буенча кандидатлык диссертациясе яклый. Бу илдә мотоцикл спорты проблемалары буенча беренче диссертация була.

44 ел дәвамында  Башкорт дәүләт педагогия университетында физик тәрбия бирү кафедрасы мөдире һәм физик культура факультетының беренче деканы, физик тәрбия һәм спортның теоретик нигезләре кафедрасы мөдире булып эшли. Соңгы елларда физик культура һәм спорт теориясе һәм методикасы кафедрасы профессоры була

Вәлиәхмәтов Рифат РБ Баскетбол федерациясен, РБ рус лаптасы федерациясен оештыруда зур көч салып, республикада спорт үсешенә зур өлеш кертә. Башкортстан Республикасында озак еллар Рус лаптасы федерациясен җитәкли. Ул шулай ук 30 елдан күчү тарихи традицион спорт байрамы — Уфа Сары туп көненең инициаторы һәм оештыручысы була.

Өфөлә 2014 елның 25 июнендә вафат була.

«РСФСР-ның халык мәгарифе отличнигы», «ССРБ-ның мәгариф отличнигы», «Россия Федерациясенең иң яхшы физик культура хезмәткәре», «Башкортстан Республикасының атказанган физик культура хезмәткәре», «Россия Федерациясенең атказанган физик культура хезмәткәре» (2004), «Физик культура һәм спорт отличнигы». Бөтендөнья башкортлары королтаеның көмеш билгесе белән бүләкләнә, «Башкортстан Республикасында спортны үстерүгә керткән өлеш өчен» билгесе, Николая Озеров медале һәм Россия Олимпия комитетының милли спорт төрен үстерү өчен грамотасы белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Основоположник подготовки тренерский кадров башкортостан Рифату Валиахметов — 75 лет
* 75-летний юбилей отмечает риваять башкирского спорта Рифат Валиахметов
* Человеку бесконечный доброты и неиссякаемый энергии…
* В БГПУ имени Акмуллы прощаются с профессором Рифатым Валиахметовы 
* Памяти Рифадә Миниахметовича Валиахметова (видео)

Төркем:4 февраль көнне туганнар
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:25 июнь көнне вафатлар
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Башкортстанда туганнар
Әлфия Мурясова

**Әлфия Әхәт кызы Мурясова** (фамилия **Хасанова**; 3 октябрь 1988, Уфа) — Россия җиңел атлеты, чемпион һәм Россия Кубогына ия булучы. Озын һәм уртача дистанциядә шөгыльләнә (1500 м, м). Россиянең спорт мастеры (2009).

## Биографиясе
Мурясова Әлфия Әхәт кызы җиңел атлетика буенча 21-се үсмерләр балалар спорт мәктәбе һәм Башкорт физик культура институты тәрбияләнүчесе. Башкортстан һәм «Динамо» спорт җәмгыяте өчен чыгыш ясый, шулай ук Мәскәү өлкәсе өчен чыгыш ясаган. Тренеры — Арефьев Виталий Степанович.

2013 елда 5000 метрлык дистанциядә 15:20.42 нәтиҗә белән Россия кубогы җиңүчесе була. 2012 елда 1500 м дистанцияда Россия чемпионатында командалар ярышында икенче урынны яулый  һәм 2012 елда бинада җиңел атлетика буенча Россия чемпионатында 1500 м дистанциядә бронза медаль ала. 2011 елда 5000 м йөгерүдә Россия чемпионатының бронза призеры була.

2014 һәм 2016 елларда 4×1500 м эстафетада Башкортстан җыелма командасы составында Россия чемпионы була. 2009 һәм 2010 елларда бу дисциплинада икенче була, ә 2017 елда өченче урынны яулый.

Халыкара ярышларда катнаша. Универсиадада өч тапкыр, шул исәптән Казанда Универсиада-2013 5000 м дистанциядә йөгерә әммә финишка барып җитми. Яшьләр һәм юниорлар арасында кросс буенча биеклек зачетында (2006, 2007, 2009, 2010) Европа чемпионатының дүрт тапкыр көмеш призеры була.

2012 елга кадәр Хәсәнова фамилиясе астында чыгыш ясый. Россия Эчке эшләр министрлыгының Уфа юридик институтында укый, 2016 елдагы мәгълүмат буенча, полиция капитаны дәрәҗәсен йөртә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль на сайте rusathletics.com (Мурясова) 
* Профиль на сайте rusathletics.com (Хасанова) 

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Башкортстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:3 октябрь көнне туганнар
Төркем:1988 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада туганнар
Марс Юлбарисов

**Юлбарисов Марс Хәбибулла улы** (2 ноябрь 1963 ел) — башкорт эшкуары һәм меценаты. Кинҗә Арысланов исемендәге шәфкатьлелек фонды президенты.

## Биографиясе
Марс Хәбибулла улы Юлбарисов 1963 елның 2 ноябрендә Ырынбур өлкәсе Төйлегән районы Төйлегән касабасында туган.

Урта мәктәпне тәмамлагач, шофер булып эшли. 1982—1984 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә.

1984—1988 елларда Ырынбур тимер юлчылар техникумында укый. 1988—1997 елларда тепловозлар һәм вагоннар эшкәртү буенча оста булып эшли.

1997 елдан алып эшкуарлык һәм меценатлык белән шөгыльләнә. «Юлбарыс» () туристлык фирмасының директоры була.

2007 елда Уфа шәһәрендә *Кинҗә Арысланов исемендәге шәфкатьлелек фонды*н оештыра һәм аның президенты булып китә.

### Эшкуарлык һәм меценатлык хезмәте
М. Х. Юлбарисов инициативасы һәм матди ярдәме белән 1773—1775 еллардагы Крәстияннәр сугышының күренекле юлбашчыларының берсе, Емельян Пугачевның аркадашы, башкорт халкының милли батыры һәм абызы Кинҗә Арыслановка Көйергәзе районының Кинҗә-Абыз авылында, Көергәзе районы үзәге Ермолаево авылында һәйкәлләр ачылды. Меценатның фидакарлеге белән Бөрҗән районы Акбулат авылы янында Кыпчак ыруы батыры, башкорт халкының бөек улы Бабсак бинең каберенә һәйкәл куелды. Һәйкәл 3 метр 80 сантиметр биеклегендәге монолит гранит таштан ясалган. Зират Кәсле шәһәрендә заводта ясалган чуен койма белән уратып алынган.

Авыруларга һәм авыр хәлдә калганнарга ярдәм итә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Республика Башкортостан» гәзите үткәргән «Ел кешесе» конкурсы җиңүчеләренең берсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:2 ноябрь көнне туганнар
Кадыйр Әлибаев

**Әлибаев Кадыйр Әхмәткирәй улы** (17 июнь 1940 ел — 4 декабрь 2003 ел) — башкорт шагыйре.

## Биографиясе
Кадыйр (Әбделкадыйр) Әхмәткирәй улы Әлибаев 1940 елның 17 июнендә Башкорт АССРның Хәйбулла районы Әбүбәкер авылында туган.

1958 елда Акъяр урта мәктәбен тәмамлый. Мәктәпне тәмамлаганнан  соң, авылларында башлангыч классларда укытучы булып эшли.

1962 елда Башкорт дәүләт университетына укырга керә һәм аны 1968 елда тәмамлый. Төрле районнарда укытучы булып эшли.

1992 елдан Язучылар берлеге әгъзасы.

Сибайда вафат булган.

## Иҗат эшчәнлеге
Кадыйр Әлибаевның  балалар өчен иҗат ителгән  “Ак чишмә” китабы  1982 елда дөнья күрә. Аннары “Җырлы яңгыр”,”Әсәем куллары”,”Самавыр җыры”,”Атаем тупсасы” дигән китаплары  чыга. Үзенчәлекле шагыйрьнең әсәрләренә бик күп җырлар язылган һәм алар бүген дә сәхнәләрдә яңгырый.     Кадыйр  Әлибаев  шигырьләрен  туган җиренә, табигатенә  һәм халкына     багышлай. Аның ижаты тормышчан, халыкчан,  телгә  бай, образларының  кабатланмас булуы белән аерылып тора. Туган-үскән дала якларын хәтта шигырь чишмәсенә тиңли ул. 

## Китаплары

* Ак чишмә — 1982
* Җырлы яңгыр — 1982
* Әсәем куллары — 1991
* Самавыр җыры — 1995
* Атаем тупсасы

## Чыганак
https://haibcbs.ucoz.ru/news/saf_izhad_shishm_e/2015-06-19-215

## Сылтамалар

* Әлибаев Кадыйр Әхмәткирәй улы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:4 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:17 июнь көнне туганнар
Төркем:Сибайда вафатлар
Байтурсыновның йорт-музее

**Әхмәт Байтурсыновның йорт-музее** — Казакъстанның Алматы шәһәрендә Әхмәт Байтурсыновның мемориаль музее. Музей 1930 елда ул яшәгән йортта урнашкан.

## Музей
1934—1937 елларда Зубов йортында гаиләсе белән Әхмәт  Байтурсынов яши. Эшлекле Алаш Орданың реабилитациясенә соң 1988 елда йорт тарих һәм архитектура һәйкәле булып таныла, ә 1993 елда мемориаль йорт-музее ачыла

Музей экспозициясе өч бүлмәне — элеккеге ашүсу бүлмәсен, балалар бүлмәсен һәм гаилә башлыгы кабинетын били. Ике иң зур һәм якты залларда Байтурсынов гаиләсе, аның дуслары һәм фикердәшләре турында бәян итүче фотосурәтләр, документларның күчермәләре һәм нөсхәләре куела. Өченче кече һәм караңгы бүлмәдә экспонатлар бик аз, алар аның кулга алынуы һәм атп үтерелүе турында сөйли

## Музей бинасы
Иске беркатлы Зубовның йорты Таранчиевский урамында XX гасыр башында төзелгән.

Бер катлы бинаның төп фасады күләмендә тура почмак, көнбатышка караган. Бинага керү көньяк яктан һәм баскыч белән бүленгән. Бина таш фундаментта аскы йорт белән тянь-шянь наратыннан  төзелгән бурадан гыйбарәт. Стеналары штукатурланган һәм агартылган. Бинаның бөтен периметры буйлап кәрнизләр үтә. 

Бина Верный шәһәренең көнбатыш өлешендәге сәүдәгәр төзелеше өлгесе булып тора.

### Һәйкәл статусы
2010 елның 10 ноябрендә Алматы шәһәренең урындагы әһәмияткә ия булган мәдәният һәм тарих һәйкәлләренең яңа Дәүләт исемлеге раслана, шул вакытта аңа ярашлы киләчәк карарлар көчен югалткан дип таныла. Бу Карарда урындагы әһәмияткә ия булган Байтурсынов музей корылмасы һәйкәл статусын саклап кала. 2014 елда саклау зонасы кысаларында раслана.

## Искәрмәләр

Төркем:Музейлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча музейлар
Спорт даны музее (Казакъстан)

**Спорт һәм Олимпия данының Җөмһүрият музее** — Казакъстан спорт һәм спорт казанышлары тарихы музее Алматы шәһәрендә, бакчачы Татариновның иске бинасында урнашкан

## Музей
Спорт даны музее 1972 елда Казакъ дәүләт физик культура институты янында оештырылган.

1999 елда Физик культура һәм спорт буенча комитет Астанага күчкәннән соң, музей бакчачы Татаринов йортына күчә.

Яңа музейның экспонатлары Спортның югары казанышлары музее фондыннан, шулай ук Спорт һәм физик культура комитеты, ЦСКА һәм «Динамо» ирекле спорт җәмгыйәтләре, төрле спорт төрләре буенча федерацияләр ярдәмендә туплана.

Музейда дөнья, Европа чемпионатларында, зур халыкара турнирларда яулап алган кубоклар, медалләр, фотосүрәтләр һәм Казакъстан спортчыларының башка раритетлары күргәзмәгә куела. Музей экспозициясендә В.Жиров Атлантадагы (АКШ) Олимпия уеннарында яулаган Баркер кубогы үзәк урынны алып тора.  Әлеге вакытта Баркер Кубогы Казакъстан Президенты Музеенда саклана.

Музей экспозициясе составында «Азат Казакъстан», «Дөнья, Европа һәм Азия чемпионнары» һәм «Сәламәт тормыш рәвеше» заллары бар.

## Музей бинасы
Бина XIX гасыр азагында төзелгән. Якынча архитекторы П.В. Гурдэ булган. Соңрак йортка көньяк һәм көнбатыш яктан янкорма төзелә. Бина әдәбиятта Балалар төяк директорының казна йорты, Полковник Сапожниковның тол катыны йорты яки Бакчачы Татариновның иске йорты буларак телгә алына.

1917 елдан соң корылма сәламәтлек саклау учреждениесе була. Биредә Алматының санитар-эпидемиологик станциясе урнаша.

1986 елда архитектор В.М.Плисс проекты буенча бинага комплекслы реставрация ясала.

1992 елдан алып 1999 елга кадәр бинада Казакъстанның Милли Олимпия комитеты урнаша

### Архитектурасы
Бина тянь-шянь наратыннан төзелгән беркатлы бинадан гыйбарәт. Йорт таш нигездә һәм кирпеч цокольдә төзелгән. Стеналары штукатурланган һәм агартылган.

Агач архитектура төзелеше һәйкәле һәм Верный шәһәренең сәүдәгәр төзелеше өлгесе булып тора.

### Һәйкәл статусы
2010 елның 10 ноябрендә Алматы шәһәренең урындагы әһәмияткә ия булган мәдәният һәм тарих һәйкәлләренең яңа Дәүләт исемлеге раслана, бер вакытта аңа ярашлы киләчәк карарлар көчен югалткан дип таныла. Бу Карарда урындагы әһәмияткә ия булган Татаринов йорты һәйкәл статусын саклап кала. 2014 елда саклау зонасы кысаларында раслана.

## Искәрмәләр


Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Райман Ишбаев

**Ишбаев Райман Сәях улы** (12 март 1959 ел — 5 декабрь 2006 ел) — җырчы, 1992—1997 һәм 1999—2005 елларда Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе солисты, Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003), Бөтенрусия һәм җөмһүрият конкурслары лауреаты.

## Биографиясе
Райман Сәях улы Ишбаев 1959 елның 12 мартында Башкорт АССР-ының Бөрҗән районы Ишдәүләт авылында туган.
Хезмәт юлын 1977 елда «Таң» газетасы редакциясендә хәбәрче булып башлый.

Аннан хәрби хезмәткә алына. Хәрби-диңгез флотында хезмәт итә. Армиядән кайткач, Бөрҗән район Советы башкарма комитетының мәдәният бүлегенә эшкә урнаша.

## Иҗади эшчәнлеге

* 1991 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый.
* 1992 елдан Башкорт дәүләт филармониясына эшкә килә.
* 1997—1999 елларда «Шоңкар» җөмһүрият журналы редакциясендә эшли.
* 1999 елда Башкорт дәүләт филормониясенә яңадан солист-вокалист булып эшли башлый.

Ул аерым тавышка — драматик тенорга ия була. Башкорт сәнгатенең төрле характердагы вокаль әсәрләрен оста башкаруы белән аерыла. Тамашачыларны тавышының лирик моң һәм көче әсир итә.

Р. С. Ишбаев башкорт халык җырларын башкаручыларның үзенчәлекле варисларының берсе була. Кыска гына вакыт эчендә ачык иҗаты белән халык күңелен яулап өлгерә.

Р. С. Ишаевның киң репертуарына 100 — дән артык  җыр керә. Алар арасында зур вокаль осталык, халык сәнгатен тирән белүне таләп иткән башкорт җырлары аерым урын били.

«Буранбай», «Уралым», «Илче Гайса», «Эскадрон», «Сибай» кебек халык иҗаты ынйылары аның оста башкаруында бигрәк тә аһәң яңгырый. Ул башкорт музыка сәнгатен Россия төбәкләрендә һәм чит илләрдә тиешле салдыручыларның берсе булып тора. 2003 елда башкорт халкының мәдәниятен саклауга һәм үстерүгә зур өлеш керткән өчен Ишбаев Райман Сәях улына «Башкортстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

Райман Ишбаев 2006 елның 5 декабрендә 47-нче яшендә фаҗигадә һәлак була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003)
* «Язгы моңнар» I республика конкурсы һәм халык җырларын башкаручыларның «Россия тавышлары» II Бөтенрусия теле-радио конкурсы лауреаты.

## Сылтамалар

* ИШБАЕВ РАЙМАН САЛЯХОВИЧ
* Ишбаев Райман

Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:2006 елда вафатлар
Төркем:5 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Ногъман Ишкилдин

**Ишкилдин Ногъман Ваһап улы** (1904 ел — 12 декабрь 1988 ел) — 112-нче Башкорт атлы төмәне сугышчысы, рядовой, кызылармеец. II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалеры (1985).

## Биографиясе
Ногъман Ваһап улы Ишкилдин 1904 елда хәзерге Башкортстанның Бөрҗән районы Миңдегол авылында туа. 1942 елда Бөрҗән районы хәрби комиссариаты тарафыннан Кызыл Армия сафына алына. Дивизия комиссары Сәгыйть Әлибаевның шәхсән ат караучысы булып хезмәт итә. Сугыштан соң Сәгыйть Әлибаев еш кына Иске Собхангол авылына яудашын күрергә килә.

Ногъман Ваһап улы курайда уйнаган. Ул дивизия курайчыларын ике рәткә тезеп куюларын һәм азат ителгән торак пунктларга курай көе астында керүләрен хәтерли.

Сугышчы 1946 елда запаска чыгарыла.

Ветеран 1988 елның 12 декабрендә Бөрҗән районының Иске Собхангол авылында вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шаймуратовцы. ИШКИЛЬДИН Нугуман Вагапович
* Воины-кавалеристы 112-ой башкирской кавалерийской дивизии, призванные Бурзянским РВК 
* Память народа. Ишкильдин Нугуман Вагапович
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:12 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Гыйздетдин Муллагулов

**Муллагулов Гыйздетдин Гыйльметдин улы** (1910 — ?) — 112-нче Башкорт атлы төмәне сугышчысы, гвардия рядовое. 1-нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены  (1985) кавалеры, «Батырлык өчен», «Хәрби хезмәтләре өчен» (1943), «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» (1945) медальләре белән бүләкләнгән.

## Биографиясе
Гыйздетдин Гыйльметдин улы Муллагулов 1910 елда хәзерге Башкортстан Республикасының Бөрҗән районы Иске Монасыйп авылында туган. Кызыл Армия сафына 1941 елның 1 декабрендә Бөрҗән районы хәрби комиссариаты тарафыннан чакырыла. Бөек Ватан сугышында 148-нче гвардия артиллерия-миномет полкында ат караучы булып хезмәт итә.
«Батырлык өчен» медаленә лаек булган хәрби бүләк кәгазендә Муллагулов Гыйздетдин турында болай дип языла: «*Штаб батареясының гвардия кызылармеецы Муллагулов Гыйздетдин Гыйльметдин улы [[1944 ел]]ның 25 июлендә Тушув районында (Польша) дошманның өч солдатын әсирлеккә ала. Ул караган атлар һәрвакыт симез, аларны вакытында ашата һәм таза тота*»}}

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
«Батырлык өчен» медаленнән тыш Муллагулов Гыйздетдин Гыйльметдин улы I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985), «Сугышчан хезмәтләре өчен» (1943), «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» (1945) медалләре белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шаймуратовцы. Муллагулов Гизетдин Гильметдинович

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:1910 елда туганнар
Зур Янәсәй

**Зур Янәсәй** (  ) Тыва Республикасында Янәсәйнең уң чыганагы. Уртача су чыгымы — 584 м³/с. Тамакның биеклеге-диңгез дәрәҗәсеннән 619 м. Чыганакның биеклеге-диңгез дәрәҗәсеннән 1521 м.

*Бий-Хем* елгасының исеме тыва тәрҗемәсендә "зур елга" дигәнне аңлата.

Озынлыгы — 605 км, бассейн мәйданы — 56 800 км²  . Елга тамагыннан 285 км ераклыкта суднолар йөри . Ул Кара-Балык күленнән килеп чыккан. Елганың югары сулылыгы шуның белән аңлатыла: елганы су җыю Тоджа казанын үз эченә ала, аның рельефы уникаль су җыю бассейнын формалаштыра. Елга күп санлы кушылдыкларны кабул итә, аларның иң зур уң кушылдыклары Тоора-Хем, Хамсара, Сыстыг-Хем. Зур Янәсәй бассейны — тау өлкәсе, аның чикләре төньяк һәм көнчыгышта Тыва белән Бурятия, Өркет өлкәсе һәм Красноярск крае административ чикләре булып тора. Түбән агымда ул Тыва котловинасы аша ага. Кызыл шәһәре янында ул Каа-Хем белән кушылып, Зур Янәсәйне барлыкка китерә, бу чынлыкта Юrары Янәсәйнең башы. Тыва Республикасының Тоджа кожхун үзәге Тоора-Хем белән, Тоора-Хем кушылдыгы кушылган урында, тулысынча елга бассейнында урнашкан.

Елганың өске агымында  кагылмаган диярлек төбәк. Биредә уникаль геологик характеристикалары булган тугыз сүнгән вулканнан торган уникаль район урнашкан.  Тоора-Хем кушылдыгында республиканың иң кызыклы туристлык объектларының берсе булган иң матур Тоджа күле урнашкан. Бөтен күл һәм елга территориясе диярлек Азас федераль тыюлыгына кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Әхмәр Үтәбаев

**Үтәбаев Әхмәр Гомәр улы** (29 гыйнвар 1960 ел) — башкорт язучысы, шагыйрь һәм журналист. Башкортстан Язучылар берлеге (1992), Башкортстан Республикасы һәм Россия Федерациясе Журналистлар берлекләре  (2006) әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2014), Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2007).

## Биографиясе
Әхмәр Үтәбаев 1960 елның 29 гыйнварында Башкорт АССРның Баймак районы Буранбай авылында туган. Буранбай башлангыч, Чыңгыз сигезьеллык, Беренче Эткол урта мәктәбендә белем ала. Укуын тәмамлаганнан соң, колхозда көтүче, кочегар булып эшли.

1980 елда Башкорт дәүләт педагогия институтына (хәзер М. Акмулла исемендәге БДПУ) укырга керә, аңа кадәр Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында  укып ала.

1985 елда Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаганнан соң, Баймак районының «Октябрь байрагы» («Сакмар») газетасында эшли.

1986-1988 елларда Совет Армиясендә хезмәт итә.

Төрле елларда «Агыйдел», «Шоңкар» журналларында, «Кичке Уфа» гәзите редакциясендә, Башкортстан радиосында һәм телевидениесендә эшли, Магнитогорск телестудиясендә башкорт редакциясен оештыруда катнаша.

## Җәмәгать эшчәнлеге

* 1994-2001 елларда Башкортстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе урынбасары.

## Китаплары

* Язым килде (шигырьләр)
* Хәнҗәр (шигырьләр)
* Буранбайның язган хатын укып (шигырьләр)
* Сагыну (проза)
* Сахра (проза)
* Үрелеп алган алма (проза)
* Борынгы башкорт (публицистика)
* Ышаныч (публицистика)
* Хәзрәтебез (публицистика)
* Мин аек тормыш башладым (публицистика)
* Атасына охшаган кыз (публицистика)

## Вакытлы матбугатта басма әсәрләре һәм мәкаләләре
Бер еллык шигырь: Уйдырманамә (Автор әсәрнең жанрын шулай билгели) // Агыйдел (Уфа). — 1991. — № 7. — Б. 42-57.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2014)
* Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2007).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. 

## Сылтамалар

* Үтәбаев Әхмәр Гомәр улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкортстан Республикасының әдәбият картасы
* Р. Йәнтүрина. Баймак җиренең игелекле улы.

Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:29 гыйнвар көнне туганнар
Дәүләтбирдин

**Дәүләтбирдин** ― фамилия.
* Газиз Дәүләтбирдин (1951―2011), композитор, педагог.
* Салихҗан Дәүләтбирдин (1927―2017), мәгариф хезмәткәре, БАССР атказанган укытучысы (1982).
----
* Тәнзилә Дәүләтбирдина (1964), шагыйрә, драматург, Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (1997), БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2014).
## Моны да карагыз
* Дәүләтбирде (*[[:en:Dawlat Berdi|en]]*) (??―1432), Алтын Урда ханы (1419―1421, 1428―1432).
## Шулай ук карагыз
* **[[Дәүләткилдиев]]**
* **[[Дәүләтов]]**
* **[[Дәүләтшин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Мәхмүт Сәлимов

**Сәлимов Мәхмүт Бакир улы** (20 июнь 1960 ел) — хәрби хезмәткәр, отставкадагы подполковник. Осетин-Ингуш низагында, Чечен сугышында катнашучы. Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы. Салават Юлаев ордены кавалеры (2019). Дондагы Ростовта яши.

## Биографиясе
Мәхмүт Бакир улы Сәлимов 1960 елның 20 июнендә Башкорт АССРның Дәүләкән районы Яңа Яппар авылында туган.

1977—2000 елларда — СССР һәм Россия Кораллы Көчләре сафында хезмәт итә.

1977—1982 елларда — Ракета гаскәрләренең Неделин исемендәге Ростов югары команда-инженерлык училищесы курсанты.

1982—1990 елларда — Себер хәрби округында (Новосибирск) төрле җаваплы вазифаларда хезмәт итә.

1990—1993 елларда — Мәскәү шәһәрендә В. И. Ленин исемендәге Хәрби академиядә укый.

1993—2000 елларда — Төньяк Кавказ хәрби округы штабында хезмәт итә.

## Җәмәгать эшчәнлеге

* Уфа шәһәренең «Атаман М. И. Платов исемендәге корпусның 1-нче башкорт казак полкы» Хәрби-тарихи клубы президенты.
* «Төньяк амурлары» хәрби-патриотик-реконструкция клубын оештыручы.
* Ростов шәһәре башкортлары корылтае башкарма комитеты рәисе.

## Гаиләсе
Хатыны — Галина, улы — Дамир.

## Китаплары
* Гвардии полковник Гани Галимов — легендарный сын башкирского народа. – Уфа: Инфореклама, 2021. – ?? с.

## Әсәрләре
# Салимов М. А все-таки мы живы. — Уфа, 2013. — 160 с.
# Салимов М. Бала чагым  әкиятләре. // Шоңкар. — 2012. — № 7. — б. 44-50.
# Салимов М. Без исән... // Шоңкар. — 2012. — № 4. — б. 28-39.
# Салимов М. Из записок офицера... // Бельские просторы. — 2012. — № 2. — с. 53-59.
# Салимов М. Когда вернутся батыры. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 76 с.
# Салимов М. Кто он — Михаил Нагой? // Бельские просторы. — 2011. — № 11. — с. 15-23.
# Салимов М. Легенда  о последнем хане. Рассказы. — Уфа: ИПК БГПУ, 2013. — 84 с.
# Салимов М. Под Азовом. // Бельские просторы. — 2011. — № 2. — с. 8-17.
# Салимов М. Сказки моего детства. // Бельские просторы. — 2009. — № 11-12 — с. 199-203; с.195-198
# Салимов М. Страницы родословной. // Бельские просторы. — 2011. — № 6. — с. 162-167.
# Салимов М. Плач волка. (рассказ). // Ватандаш.

## Сылтамалар

# Казак Войска Донского  
# Писатель Махмут Салимов отмечает юбилей 
# В издательстве «Китап» вышла книга Махмута Салимова  
# ИХТИЛАЛДАРДА ҖИҢЕЛМӘГӘНБЕЗ, Ә ҖИҢГӘНБЕЗ 
# Казачьи рассказы 
# Рецепт счастливой жизни 

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Дәүләкән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:20 июнь көнне туганнар
Төркем:Беренче чечен сугышында катнашучылар
Камса Мортазин

**Мортазин Камса Дәүләтбай улы** (1 июнь 1966 ел) — галим, журналист, язучы һәм шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе. 2012 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы. Филология фәннәре кандидаты (2005), Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2007).

## Биографиясе
Кама Дәүләтбай улы Мортазин 1966 елның 1 июнендә Башкорт АССРның Учалы районы Мулдаш авылында туган. Хезмәт эшчәнлеген Чиләбе өлкәсе Мияс каласындагы УралАЗ автомобиль заводында эшче булып башлый. 1989 — 92 елларда бу өлкәнең Аргаяш районы Куйсар мәктәбендә башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы була. Аннары 1995 елга кадәр  туган авылында башлангыч мәктәп мөдире вазифасын башкара.

1992 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый.

1995 елдан Чиләбе дәүләт университетында: гомуми һәм төрки филологиясе кафедрасы укытучысы, доцент. 2005 елда «филология фәннәре кандидаты» гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

## Фәнни эшчәнлеге
Камса Мортазин 30 дан артык хезмәт авторы. Ул шулай ук «Чиләбе башкортларының әдәби антологиясе» исемле китапның автор-төзүчесе.

## Әдәби иҗаты

* Саумы, Кояшкай!: Хикәяләр. Уфа: Китап, 2006.
* Мияс үзәннәре: Шигырьләр. Чиләбе, 2009.
* Яхшылык дөньяны коткарыр: Публицистика. Чиләбе, 2013.

## Җәмәгать эшчәнлеге

* 2007 елдан Чиләбе өлкәсе «Акмулла» әдәби берләшмәсенең җаваплы секретаре, 2002 елдан — җитәкчесе.

## Китаплары

* Чиләбе башкортларының әдәби антологиясе

## Әңгәмәләре

* Хабиров М. Камса Муртазин: «Для нас Год литературы особенный...». «Вечерний Челябинск» гәзите, 2015, 22 июль.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2007).

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Челябинская область. Энциклопедия Муртазин Кама Давлетбаев

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Учалы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:1 июнь көнне туганнар
Үтәбаев

**Үтәбаев** ― фамилия.
* Әхмәр Үтәбаев (1960), язучы, журналист, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2014), Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2007).
* Мөхлис Үтәбаев (1888―1970), дин әһеле, сәяси золым корбаны.
* Равил Үтәбаев (*[[Равил Үтәбай-Кәрими]]*, 1933―2005), галим, шәркыять һәм исламият белгече, публицист, тәрҗемәче.
----
* Маһинур Үтәбаева (1930―2013), җәмәгать эшлеклесе, БАССР атҡазанган укытучысы. * Мөхлис Үтәбаевның кызы, Равил Үтәбай-Кәриминең хатыны.
## Моны да карагыз
* Үтәгәнов
## Шулай ук карагыз
* Үтәбай, топоним.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Марсель Искәндәров

**Искәндәров Марсель Бәгъдәт улы**  (1 гыйнвар 1961 ел — 2004 ел) — журналист, язучы. Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы. 1985-1997 елларда хәзерге «Башкортстан» гәзите хезмәткәре, 1997-2004 елларда «Аманат»  журналының әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөхәррире.

## Биографиясе

* Марсель  Искәндәров 1961 елның 1 гыйнварында Башкорт АССРның  Күмертау районы (хәзер Куергазы районы) Якшымбәт авылында туа.
* Ата-анасы 1967 елда анасының туган авылы Таймаска күчү сәбәпле, шунда башлангыч класска укырга керә.
* Таймас урта мәктәбенең 8 нче сыйныфын тәмамлагач, Мәләвез шәһәренең 63-нче профтехучилищесында укый. Хезмәт юлын Мәләвез химия заводында башлый. 
* 1984-1989 елларда Башкорт дәүләт университетының филология факультетында укый.
* 1985 елда «Совет Башкортостаны» гәзите редакциясенә эшкә килә.
* 1997 елда «Аманат» журналында әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөхәррире вазифасын башкара.
* 2004 елда вафат була һәм Куергазы районының Таймас авылы зиратында җирләнә.

## Иҗаты
Марсель Искәндәров мәктәптә, училищеда, университетта укыган вакытта хикәяләр, мәкаләләр яза.

Уфада укыган, эшләгән чагында проза әсәрләре  белән җитди шөгыльләнә башлый, шуның сөземтәсе буларак аның «Күселәр» исемле роман һәм «Юл чатында» исемле хикәяләр җыентыклары дөнья күрә. Бу әсәрләрендә аның геройлары үзләренең якты хыяллары өчен көрәшеп, әхлак сынаулары аша үтә, көчле рухлы кешеләрнең язмыш авырлыкларына бирешмәүләрен күрсәтә. Автор шулай ук милли рух өчен көрәшергә кәрәклеген сурәтли.

Марсель Искәндәров күренекле язучы Гали Ибраһимовның «Төпчек» романын укучыларга җиткерүдә зур тырышлык куя.

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.
## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар