open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Де Мольер әфәнденең тормышы

**[[Мольер]] яки де Мольер әфәнденең тормышы** - Михаил Булгаковның романы.

"Де Мольер әфәнденең тормышы" дигән исем 1956 елда авторның хатыны тарафыннан бирелә. Ә чынлыкта, Булгаковның бөтен архив документларында, авторның машин-язмасында Мольер исеме кулланылган.
## Сюжет
Әсәр Мольер турында. Аны биографик әсәр дияргә мөмкин,шулай ук монда башка элементлар да бар. Гомумән, әсәр Булгаковның ирекле теле белән язылган.
## Нәшер ителү тарихы
Булгаковның тормышы вакытында роман нәшер ителмәгән. Беренче тапкыр 1962 елда "Яшь гвардия нәшриятында, Бөек кешеләрнең тормышы сериясендә нәшер ителә.

1932 елның июлендә Булгаков Газета-журналлар нәшрияты белән Бөек кешеләр тормышы сериясеннән Мольер турында китап язуга килешү төзи. Әсәрнең беренче исеме *"Җайдак де Мольер. Жан Батист Поклэн де Мольерның авторның драматургия турында кайбер уйланулары катыш тулы тормыш тасвирламасы . "* була.

Эш 1933 елның 5 мартында тәмамлана. 8 мартта Булгаков кулъязманы редакциягә тапшыра. 1933 елның апрелендә сериянең редакторы Александр Тихонов киңәйтелгән рецензия язып җибәрә. Ул Булгаков талантын таныса да, әсәрне кабул итми. 
## Чыганаклар
*М.А.Булгаков Белая гвардия.Бег. Мольер.М.:Дрофа:Вече, 2002.

Төркем:Михаил Булгаковның романнары
Өлкәр

**Өлкәр** (M45) — Сәвер йолдызлыгында сибелгән тупланыш; Җир шарына якыннарыннан берсе һәм гади күз белән иң яхшы күренеп тора торганнардан берсе.

## Йолдызлар
Өлкәр тупланышы 12 яктылык елы диаметрлы һәм якынча 1000 хисапка алган йолдызны эченә ала (күпләр катлаулы йолдызлар булалар). Барысы тупланышка 3000 йолдыз чамасы керә. Тупланышта кайнар күк йолдызлар күпчелек тәшкил итәләр, аларның 14 гади күз белән күренәчән. Тупланыш йолдызларының гомуми массасы 800 Кояш массасына чамасы тиңдәш.

Тупланышның иң якты тугыз йолдызының исемнәре борынгы греклар мифлардагы Плеядалар җиде апа-сеңгелләре: Алкиона, Келено, Майя, Меропа, Стеропа, Тайгета и Электра, һәм шулай ук аларның әти һәм әни — Атлант һәм Плейона хөрмәтенә куштылар. 




## Шулай ук карарга мөмкин
Өлкәр сибелгән тупланышы йолдызлары исемлеге
Төркем:Йолдызлар тупланышлары
Төркем:Сәвер йолдызлыгы
Шамил Исхаков

**Шамил Габдулла улы Исхаков** — татар дин әһеле, «Казан нуры» мәчете баш имамы.

Ул 1924 елның 5 апрелендә Татарстанның Ябынчы авылында дөньяга килә. Әтисе дә, бабасы да мулла булганнар. Шамил Исхаков ислам рухында тәрбия ала. Әхмәтзәки Сафиуллин, Габделхәмит Яруллин кебек танылган татар динчеләреннән дәресләр ала.

1997 елда Казанның Яңа Савин районында «Казан нуры» мәчете төзелешенә күп көчен куя. Гыйбадәтханә төзелгәч, Шамил хәзрәт аның имамы итеп билгеләнде.

Шамил Исхаков 4 бала тәрбияләгән. Аның улы — элекке Казан мэры Камил Исхаков.

Имам 2011 елның 6 февралендә Казанда вафат булды. Мәрхүм белән хушлашу «Казан нуры» мәчетендә үтте. Шамил хәзрәт Казандагы Яңа татар бистәсе зиратында җирләнде.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан имамнары
Эдвард Хит

**Эдвард Хит** (, 1916 елның 9 июле — 2005 елның 17 июле) — британ сәясәтчесе, консерватор, Бөекбритания премьер-министры (1970—1974), Маргарет Тэтчердан элгәре фиркане җитәкли. 1992 елда сэр () исемен ала.

Кент графлыгында дөньяга килә. Оксфорд университетында белем ала. Студент булганда ук Консерваторлар фиркасенә керә. Икенче бөтендөнья сугышында катнаша, майор дәрәҗәсенә җитә.

1950 ел сайлауларында парламентка уза. 1959 ел сайлауларыннан соң Хезмәт министры булып билгеләнә. 1963—1964 елларда ул Сәнәгать һәм сәүдә министры вазифаларын үти, 1965 елда Консерватив фирка җитәкчесе булып сайлана.

1970 ел сайлауларында Консерватив фирка җиңү яулый, һәм 1970 елның 19 июнендә Эдвард Хит Бөекбритания премьер-министры булып билгеләнә.

1975 елда Эдвард Хит сәясәттән актив катнашудан читкә китә. 2005 елда Солсберида вафат була.

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбританиянең Консерватив фиркасе әгъзалары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Джеймс Каллаган

**Джеймс Каллаган** (, тулы исеме **Леонард Джеймс Каллаган, Кардифф бароны** (, 1912 елның  27 марты — 2005 елның 26 марты) — британ сәясәтчесе, лейборист, Бөекбритания премьер-министры (1976—1979).

Аны гадәттә Джим Каллагэн дип атыйлар. Шулай ук халыкта «Кояшлы Джим» атамасы таралган.

Икенче бөтендөнья сугышында катнаша. 1945 елда парламентка сайлана. 1964—1970 елларда Финанслар һәм Эчке эшләр министрлыкларын җитәкли. 1973 елда лейбористлар фиркасенең рәисе булып сайлана. 1974−1976 елларда — Бөекбританиянең Тышкы эшләр министры. 1976—1979 елларда — премьер-министр.

1987 елда аңа барон лаеклы исеме бирелә. 2005 елда ул вафат була.

Бөекбритания тарихында ул 4 мөһим вазифаны үтәгән бердәнбер сәясәтче: премьер-министр, Финанс министры, Эчке эшләр министры, Тышкы эшләр министры.

## Сылтамалар
* Тулырак мәгълүмат  

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбритания лейбористлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Константин Черненко

**Константин Устин улы Черненко** (; 1911 елның 11 (24) сентябре, Большая Тесь авылы  — 1985 елның 10 марты, Мәскәү) — СССР сәясәтчесе, ЦК КПСС генераль сәркатибе, СССР Югары Шура Президиумы рәисе.

## Шулай ук карагыз

Төркем:ССРБ Югары Шура Президиумы рәисләре
Төркем:ЦК КПСС генераль сәркатипләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Гагауз теле

**Гагауз теле** (үзатамасы *gagauz dili, gagauzça; гагауз дили, гагаузча*) — гагаузларның милли теле. Төрки телләргә керә. Молдавиянең Гагауз җире дип аталган автоном вилаятендә, Украинаның Әдис өлкәсендә таралган. Шулай ук Казакъстан һәм Үзбәкстанда гагаузча сөйләшүчеләрне очратып була.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 150 мең кеше. Молдавиядә яшәүче гагаузлар күбесенчә туган тел дип гагауз телен атасалар (92,3 %), Украина гагаузлары күбесенчә украинча һәм урысча аралаша.

Телнең ике төп диалекты аерыла: үзәк һәм көньяк диалектлар. Шулай ук телнең төрле сөйләшләре бар.

Гагауз теле төрки телләренең угыз төркеменә карый. Иң якын тел — төрек теле. Ләкин, төрекләрдән аермалы буларак, гагаузлар православие динен тоталар.

1957 елда кирилица нигезендә язулары барлыкка килә. 1996 елда язу латин әлифбасына күчерелә.

*Хәзерге гагауз әлифбасы:*

### Массакүләм мәгълүмат чаралары
*Ana Sözü* Гагаузиядә иң зур асаба гәзит булып тора. Ул шулай ук һаман тулысынча гагауз телендә языла торган бердәнбер асаба гәзит һәм гагауз телендә нәшер ителгән теләсә нинди төр гәзитләрдән беренчесе булган. *Ana Sözü*-ннән башка Гагаузия Автоном Территориаль Берлегендә күпсанлы гәзитләр бар, аларга *Açık Göz*, *Gagauz Yeri*, *Gagauz Sesi*, *Halk Birliği*, *Novıy Vzgled*, *Vesti*, *Gagauzii* һәм *Znamea* керә.
Басма материалларга өстәп Gagauz Radio Televisionu (GRT) ширкәте гагауз телендә радио һәм телевизион тапшырулар башкара.
## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Гагауз теле дәреслеге 
* «Ана сёзю» — гагаузтелле гәҗит

Төркем:Гагауз теле
Төркем:Угыз телләре
Трухмән теле

**Трүхмән теле** (үзатамасы *Türkmen dili*) — трүхмәннәрнең милли теле, төрки телләргә керә. Төрекмән теленең аерым диалекты булып санала.

Ногай теле тәэсирендә кайбер фонетик үзгәрешләрне кичергән. Шулай ук төрекмән теленнән кайбер лексик һәм грамматик аермалары бар.

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре
Хакас теле

**Хакас теле** (үзатамасы *Хакас тілі*, элек *Хakas tįlį, тадар тілі*) — хакаслар сөйләшкән тел. Хакасия, Тува һәм Красноярск крае җирләрендә таралган. Хакас телендә сөйләшүчеләр саны — якынча 52 мең кеше.

Телнең дүрт диалекты аерыла: сагай, качин, кызыл һәм шор диалектлары. Әдәби тел нигезе булып сагай һәм качин диалектлары санала.

## Язу
1924 елда кирил әлифбасы нигезендә язу булдырыла. 1929 елда ул латин әлифбасына, ә 1939 елда янә кириллицага күчерелә. Тел үзе XVIII гасырдан башлап өйрәнелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ethnologue entry for Khakas 
* Hakas People and Hakasia  
* Учебники хакасского языка

## Шулай ук карагыз

Төркем:Хакас теле
Хөсни Мөбарәк

**Мөхәммәт Хөсни Сәид Мөбарәк** ( , Muḥammad Ḥusnī Sayyid Mubārak) — Мисыр хәрбие, сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Мисырның дүртенче президенты (1981 елның 14 октябре — 2011 елның 11 феврале).

Озак еллар Һава гаскәрләрендә хезмәт иткәннән соң, Мисыр вице-президенты булып билгеләнде. Әнвәр Садат үтерелгәннән соң президент вазифасына керешә. Илдә гадәттән тыш хәлне кертеп, озак еллар буена Мисырда диктатура урнаша. 2011 елда 18 көн дәвам иткән 2 миллион халык протестлар чарасыннан соң вазифасыннан китә.

## Искәрмәләр

Төркем:Мисыр президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төньяк алтай теле

**Төньяк алтай теле** — ике таулы-алтай телләренең берсе, челканнар һәм кумандылар теле. Гадәттә, төньяк һәм көньяк алтай телләре бер тел дип саналса, хәзер алар ике аерым тел булулары ачык.

2002 елгы Россия җанисәбе буенча 65 534 кеше алтай телен белә . Алар арасында якынча 10% төньяк алтай телендә сөйләшә.

Язу кириллицага нигезләнә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Таулы-Алтай дәүләт университетының алтай теле һәм әдәбияты кафедрасы  

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Россия телләре
Караим теле

**Караим теле** (үзатамалары: кырым диалектында — *къарай тили*, тракай диалектында — *karaj tili*) — караимнар теле, төрки телләрнең кыпчак төркеменә карый.

XX гасырга кадәр язулары яһүд әлифбасына нигезләнгән. XX гасырда тел латин әлифбасына күчерелде.

Бүгенге көндә Кырым караимнары кирил әлифбасын куллана.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Урысча-караимча һәм караимча-урысча онлайн сүзлек

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Кыпчак телләре
Төркем:Украина телләре
Төркем:Литва телләре
Айрат Ибраһим

**Айрат Исмәгыйль улы Ибраһимов** — татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист (Сембер). 1988 елда ССРБда беренче татар оешмасына нигез салучы.

## Тәрҗемәи хәл
Айрат Ибраһимов 1936 елда Башкортстанның Мәтәүбаш авылында дөньяга килә. Танк училищесында хәзерләнә. Владивостокта хезмәт итә.

1988 елда ул СССРда беренче «Туган тел» дип аталган татар милли оешмасын нигезли һәм дәүләт оешмаларында теркәтә. Айрат Ибраһимның җитәкчелегендә «Туган тел» «Өмет» газетасын, Сембер татар мәдәни үзәге һәм өлкә телевидениесендә «Чишмә» тапшыруын булдыруга ирешә.

1988 елдан бирле Шәһри Болгарга сәяхәтләр оештыра, Сембер каласында беренче булып “Нардуган”, “Нәүрүз” бәйрәмнәрен, “Сембер җыры” конкурсларын башлап җибәрә, өлкә үзәгендә ана теле буенча беренче факультатив дәрес ачып җибәрә.

Айрат Ибраһим «Туган тел» тарафыннан билгеләнүче «Мәшһүр татар» исеменә лаек булганнарны акчалата бүләкләүне үз өстендә тота. Үз акчасына китаплар чыгара, тарата.

1990-96 елларда «Өмет» гәзите редакциясендә. 1994 елдан алып 2012 елга кадәр Азатлык радиосында даими хәбәрче булып эшли. Татарстан матбугатында еш кына аның мәкаләләре чыга. Публицистик китаплар авторы.

2019 елда вафат була. Кабере хатынының туган ягы Иске Кызылсу авылы зиратында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Милли җанлы милләттәш
* Ерактагы якын милләттәш
* Айрат Ибраһимов: “Нигә соң Сезгә генә кирәк бу ана теле һәм милли мәдәният мәсьәләләре...”

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Сембер өлкәсе журналистлары
Төркем:Сембер татарлары
Төркем:Публицистлар
Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Кырымчак теле

**Кырымчак теле** (үзатамасы *Кърымчах тыльы*) — кырымчаклар теле, төрки телләрнең кыпчак төркеменә карый. Угыз төркеме тәэсире зур (аеруча фонетика һәм лексика өлкәләрендә). XIX гасырга кадәр үзатамалары «чагатай» булган.

Икенче бөтендөнья сугышына кадәр Кырымда 6 мең кырымчак яшәгән. 1941—1944 елларда, алман окупациясе вакытында, яһүдләр белән бергә күпләп үтерелделәр (кырымчаклар яһүд динен тоталар). Сугыштан соң якынча 1 мең кеше кырымчак телен белгән. Хәзерге вакытта, әлеге телне туган тел дәрәҗәсендә фәкать берничә кеше белә (2004 елда алар арасында булган Давид Реби кырымчак теленә багышланган хезмәтен чыгара), 100гә якын кеше аралаша ала. Тел юкка чыгу дәрәҗәсендә.

## Татар теле белән чагыштыру

## Язу
Башлыча, кырымчаклар арамей язуын куллансалар, 1930 нчы елларда латин әлифбасы кабул ителә. 1990 елларда кирил әлифбасы нигезендә әлифба төзелә:

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Этнологик мәгълүмат

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Украина телләре
Төркем:Кырым телләре
Александр Дуглас-Хьюм

**[[сэр]] Александр Дуглас-Хьюм** (, 1903 елның 2 июле — 1995 елның 9 октябре) — Шотландия аристократы, Бөекбритания премьер-министры (1963—1964), консерватор. Фамилиясе яңгырашы инглиз орфоэпиясе кагыйдәләренә туры килми.

Итон көллиятен һәм Оксфорд университетының *Christ Church* көллиятен тәмамлый. Яшьлегендә крикет уены белән профессиональ дәрәҗәдә катнаша.

1934 елда парламентка сайлана. 1960—1963 һәм 1970—1974 — Бөекбритания Тышкы эшләр министры.

Дуглас-Хьюм — соңгы аристократлардан чыккан премьер-министр. Шулай ук ул монарх (Елизавета II) сайлаган соңгы премьер-министр. Премьерлык вакыты кыска булган.

## Сылтамалар
* Prime Ministers in the Post-War world: Alec Douglas-Home  

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбританиянең Консерватив фиркасе әгъзалары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Роберт Уолпол

**Роберт Уолпол** () — Британия дәүләт эшлеклесе, Бөекбританиянең беренче премьер-министры (гәрчә, шулай аталмаса да).

Итон көллиятендә һәм Кембриҗ университетында белем ала. Виглар фиркасе яклы була. 1708 елда Хәрби эшләр министры, 1710 елда флотның банкиры вазифаларына керешә. 1711 елда хөкүмәткә тори фиркасе килә, Уолпол читләштерелә, Тауэрга утыртыла. Төрмәдән чыккач, янә сәяси көрәшкә тотына.

Озак еллар хөкүмәт эшендә катнаша, шулай ук оппозициядә була. Премьер-министр вазифасы булмаса да, аны шулай итеп атаганнар.

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбритания тарихы
Төркем:Бөекбритания виглары
Салар теле

**Салар теле** (үзатамасы *Salariça*) — төрки телләрнең угыз төркеменә карый торган тел. Кытайның Цинхай һәм Ганьсу вилаятләрендә таралган. Салар телендә якынча 90 мең кеше сөйләшә.

Тел угыз төркемендә булса да, кыпчак төркеме тәэсире бар. Хәзерге салар теленә кытай теле һәм тибет амдо теле йогынты ясаган.

Салар теле латин әлифбасына нигезләнә. Кайбер вакытларда гарәп әлифбасы да кулланыла.

Салур кабилә исеме төрекмәннәрдә кулланганга күрә, лингвистлар салар теленең төрекмән теле юрамалары һәм салар теле белән бәйләнешнең нигезен корып карыйлар.

## Шулай ук карагыз

## Әлифба

## Сылтамалар

* «Ethnologue» 

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Кытай телләре
Телеут теле

**Телеут теле** яки **телеут сөйләше** — Көньяк Алтай теленең диалекты буларак каралган тел. Төрле очракларда аерым тел, диалект яки сөйләш буларак карала.

2002 ел мәгълүматлары буенча телеут телендә 2 650 кеше сөйләшә.

## Шулай ук карагыз

* Көньяк Алтай теле

Төркем:Төрки телләр
Телләрнең генетик классификациясе

Җир шарында 2 500 дән алып 5 000 хәтле тел бар дип исәпләнә. Шул телләрнең күпчелеге махсус гаиләләргә берләшәләр, кайберләре изоляциядә калалар (ягъни бернинди дә тел гаиләсенә кермиләр).

Телләрнең генетик яки генеологик классификациясе телләрне гаиләләргә, гаиләләрне — төркемнәргә бүлә. Тел гаиләләре якынча 6-7 мең ел элек таркалган.

Барлыгы 240 тел гаиләсе бар дип исәпләнә. Шулай ук 100 изолят һәм 100 дән артык классификацияләнмәгән тел бар.

Уңайлык өчен әлеге тел гаиләләрне географик яктан карыйлар:
* Евразия: барлыгы 21 гаилә, 4 изолят һәм 12 классификацияләнмәгән тел.
* Африка һәм Көньяк-көнбатыш Азия: барлыгы 28 гаилә, 10 изолят һәм 10 классификацияләнмәгән тел.
* Океанлык: барлыгы 100 гаилә һәм 32 изолят.
* Төньяк Америка: барлыгы 42 гаилә, 28 изолят һәм 6 классификацияләнмәгән тел.
* Көньяк Америка: барлыгы 55 гаилә, 43 изолят һәм 77 классификацияләнмәгән тел.

## Авразия

* Баск гаиләсе
* Һинд-аурупа телләре гаиләсе
* Кавказ телләре гаиләсе
* Урал телләре гаиләсе
* Алтай телләре гаиләсе
** Монгол телләре
** Төрки телләр
** Тунгус-маньчжур телләре
** Корей теле һәм
** Япон-рюкюск телләре
* Дравид телләре гаиләсе
* Бурушаски теле (изолят)
* Енисей гаиләсе
* Юкагир телләр гаиләсе
* Чукотка-камчатка телләр гаиләсе
* Нивх теле
* Сино-тибет телләр гаиләсе
* Тай-кадай телләр гаиләсе
* Мяо-яо гаиләсе
* Австроазиат телләр гаиләсе
* Никобар гаиләсе
* Австронезия телләре гаиләсе
* Малай-полинезия телләре гаиләсе
* Тайвань телләр гаиләсе
* Андаман ىبتيؤسسгаиләсе

## Африка һәм Көньяк-көнбатыш Азия

## Океанлык

## Төньяк Америка

## Көньяк Америка

## [[Катнаш телләр]]
* Алеут-медный теле
* Мичиф һ. б.

## [[Ясалма телләр]]
* Эсперанто
* Интерлингва
* Волапюк һ. б.

## Шулай ук карагыз

* Россия телләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар


Төркем:Телләр исемлекләре
Төркем:Фәнни классификацияләр
Алтай телләре

**Алта́й телләре**&nbsp;— Алтай телләре гаиләсенә кергән, сүзлек саcтафлары һәм грамматик төзелешләре охшаш үзенчәлекләргә ия булган төрки, монгол, тунгус-маньчжур телләренең гомуми атамасы.

Алтай телләренең килеп чыгышы һәм тугандашлыгы турында төрле фаразлар яши. Ләкин баба теленең анык системасы ачыкланмау сәбәпле, алтай телләре арасындагы генетик кардәшлек әлегә дәлилләнеп җитмәгән. Кайбер галимнәр алтай телләренә япон һәм корея телләрен дә кертә. Алтай телләренә кагылышлы фаразлар Г.&nbsp;И.&nbsp;Рамстедт, Н.&nbsp;Н.&nbsp;Поппе, Е.&nbsp;Д.&nbsp;Поливанов, В.&nbsp;Л.&nbsp;Котвич, М.&nbsp;рәсәнен, Җ.&nbsp;Г.&nbsp;Киекбаев һәм башкаларның хезмәтләрендә урын алган. Алтай телләре лексикасында, сүзнең фонетик төзелешендә (фонетик тәңгәллек, сингармонизм) һәм күп кенә грамматик категорияләрнең (агглүтинация, тартым, җөмлә төзелеше) уртаклыгында типологик охшаш билгеләр күзәтелә.

Алтай телләрендә сүзнең тамыры тотрыклы аваз саcтафы һәм мөстәкыйльлеге белән аерылып тора. Сүз ясалышы һәм үзгәреше тамырга бердәй кушымчалар ялгау юлы белән (агглүтинация) башкарыла. Алтай телләре өчен алкушымчалар характерлы түгел. Барлык алтай телләренә дә диярлек сингармонизм хас. Алтай телләрендә род категориясе юк, аларның күпчелегендә тартым категориясе бар. Затланышсыз фигыль формалары (сыйфат фигыль, хәл фигыль һ.&nbsp;б.) еш кулланыла. Алтай телләрендә ия - җөмлә башында, хәбәр җөмлә ахырында килә. Җөмләдә сүз тәртибе гомуми кагыйдәләргә нигезләнә: ияреп килүче сүз алдагы сүзгә бәйле. Шуңа күрә алтай телләрендә предлоглар түгел, ә бәйлекләр файдаланыла. Алтай халыкларының телен, тарихын, этнографиясен һәм фольклорын өйрәнә торган фән тармагы алтаистика дип атала. (Шулай ук карагыз Төрки телләрнең генеалогик классификациясе).

## Классификация
Алтай телләре үз эченә якынча 60 тел кертә, алар түбәндәге төркемнәргә бүленәләр:
* Төрки телләр
* Монгол телләре
* Тунгус-маньчжур телләре
* Корей теле (*туганлык бәхәсле*)
* Япон-рүкү телләре (*туганлык бәхәсле*)

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Monumenta Altaica 
* Татар энциклопедиясе
Архейләр

right
**Архебактерияләр** яки **Архейлар** () — хәзер яши торган прокариотларның һәм башка барлык тере организмнарның иң борынгыларыннан берсе. Археи Җир шарында 3 млрд еллар элегрәк барлыкка килгәннәр дип санала.

Барлыгы архебактерияләрнең 40 тан артык төре бар. Аларны физиологик, экологик үзенчәлекләр, матдәләр алмашының типлары буенча аералар.

Архебактерияләр арасында иң билгелесе — метан барлыкка китерүче бактерияләр, ягъни метанобактерияләр. Алар, матдәләр алмашы нәтиҗәсендә, янучан метан газын бүлеп чыгаралар. Җир йөзендәге барлык метанны (ел саен 5—108 т) прокариотларның фәкать шушы төркеме генә барлыкка китерә.

Метан хасил итүче архебактерияләр бөтенләй кислородсыз (анаэроб) шартларда: су баскан җирләрдә, сазлыкларда, сулык ләмендә, чистарту корылмаларында, күшәүче хайваннарның кырыккартасында гына тереклек итәләр.

Архебактерияләргә кайбер күкерт бактерияләре керә. Алар, күкерт һәм аның неорганик кушылмаларын оксидлаштырып, сульфат кислотасын барлыкка китерәләр һәм шуның арка­сында таш һәм бетон корылмалар җимерелүенә, металлар коррозиясенә һ. б. га сәбәп булырга мөмкин. Алар күзәнәкләрдә күкерт тупларга сәләтле, күкерт чыганаклары барлыкка килү шушы бактерияләр эшчәнлегенә бәйле. Архебактерияләр табигатьтә күкерт әйләнешендә актив катнашалар.

## Искәрмәләр

## Кулланылган чыганаклар

## Шулай ук карагыз
* Бактерияләр
* Протистлар

Төркем:Архейләр
Төркем:Патшалыклар (биология)
Төркем:Доменнар (биология)
Стэнли Болдуин

**Стэнли Болдуин** (; 3 август, 1867 ел, Вустершир — 14 декабрь, 1947 ел, Вустершир) — британ сәясәтчесе, Консерватив фиркасы әгъзасы, Бөекбританиянең 55 нче, 57 нче һәм 59 нчы премьер-министры. 1937 елдан — 1 нче Бьюгли графы.

1923 елда беренче тапкыр премьер-министр була. Ләкин 1924 елның гыйнварында пулат консерваторларга ышанмау вотумы игълан итә, Болдуин урынын Рамсей Макдональдка бирергә мәҗбүр була. Озакламый ул оппозиция лидерына әйләнә. Шул ук елда, октябрь сайлауларында Болдуин премьер итеп сайлана, бу урында ул 1929 елга кадәр эшли. Соңынннан 1931 елга кадәр яңадан оппозициядә була, бу елда ул Макдональд белән коалиция төзи, һәм башка консерваторлар белән бергә, аның хөкүмәтенә керә. Моның өчен лейбористлар Макдональдны фиркаларыннан чыгаралар, һәм каты авырулы, сәяси изоляцияләнгән Макдональд номиналь премьер булып кына кала. Чынлыкта исә лорд-рәис Болдуин җитәкче була. 1935 елда Макдональдны эшеннән алып, хөрмәтләп җибәрәләр. Ә Болдуин рәсми рәвештә премьер-министр була.

1937 елда Болдуин үз теләге белән эшеннән китә. Аның премьерлык иткән вакытын мактамыйлар, күпләр аны Невилл Чемберлен кебек үк, Һитлерга юл куйганы өчен сүгәләр.

Стэнли Болдуин 1947 елның 14 декабрендә Вустерширда вафат була.

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбританиянең Консерватив фиркасе әгъзалары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Гарольд Макмиллан

**Гарольд Макмиллан** () — британ сәясәтчесе, консерватор, Бөекбританиянең 65 нче премьер-министры (1957—1963). Macmillan Publishers нәшрияты хуҗасы булган.

Оксфорд университетында белем ала. 1924 елда парламентка сайлана. 1945 елда Авиация министры, 1954—1955 елларда Саклану министры, 1955 елда Тышкы эшләр министры, 1955—1957 елларда казначей вазифаларын үти. Энтони Иден вазифасыннан киткәннән соң, Консерваторлар фиркасе җитәкчелеге булып сайлана һәм автоматик рәвештә Елизавета II тарафыннан премьер-министр урынына билгеләнә.

Аның премьерлык чорында Бөекбритания көчле икътисади үсеш кичерә. Атом коралы сынауларын чикләү буенча эш алып бара.

Аңа рак диагнозы куелгач, мөддәт вакыты чыкканга кадәр эшеннән китә. Диагноз ялгыш була, ул тагын 23 ел яши.

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Төркем:Бөекбританиянең Консерватив фиркасе әгъзалары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Джастин Бибер

**Джа́стин Дрю Би́бер** (, 1994 елның 1 мартында туган) — килеп чыгышы белән Стратфорд шәһәреннән булган (Канада провинциясе - Онтарио) поп һәм R&B-җырчы.

Джастин Бибер American Music Awards (22 ноябрь, 2010) бәйгесендә «ел әртисе» була.
Джастин MTV Music Awards церемониясенең йолдызы; әлеге бәйгенең юрамасы нәтиҗәсендә, Бибер елның иҗ әйбәт җырчысы, елның яңа ачышы, поп/рок жанрын иҗ әйбәт башкаручы, җң әйбәт әлбүм өчен сын һәм тагын бер махсус бүләк ала.

## Дискографиясе

### Студия әлбүмнәре
* My World (17ноябрь,2009)
* My World 2.0 (23 март,2010)
* My World Acoustic (2010)
* Believe (2012)
* Believe Acoustiс (2013)
* Journals (EP) (2013)
*Purpose (2015)
* Changes (2020)
* Justice (2021)

### Сингллары
* One Time (2009) (Бер тапкыр)
* One Less Lonely Girl (2009) (Бер ялгыз кыздан әзрәк)
* Love Me (2009) (Ярат мине)
* Favorite Girl (2009) (Яраткан кызым)
* Common Denominator (2009)
* First Dance (featuring Usher, 2009) (Беренче бию)
* Bigger (2009) (Зуррак)
* Down to Earth (2009)
* Baby (featuring Ludacris, 2010) 
* Never Let You Go (2010) 
* Eenie Meenie (featuring Sean Kingston, 2010)
* Never Say Never (featuring Jaden Smith, 2010)
* Somebody To Love (Remix) (featuring Usher, 2010) (Кемнедер яратырга)
* U Smile (2010) (Син елмаясын)
* Pray (2010)
* That Should Be Me (2010) (Бу мин булырга тиеш)
* Boyfriend (2012)
* Beauty and a Beat (2012)
* All Around the World (2012)
* As Long as You Love Me (2012)
* What Do You Mean? (2015)
* Sorry (2015)
* Love Yourself (2016)
* Company (2016)

## Яраткан кызы
Селена Гомес (җырчы) (аерылыштылар хэзерге конгэ))

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Джастин Бибер YouTube сәхифәсендә
* 
* Джастин Бибер Twitter сайтында
* Джастин Бибер Instagram сайтында

Төркем:АКШ поп-музыкантлары
Төркем:АКШ рок-музыкантлары
Төркем:Twitter сәхифәсен кулланучылар
Төркем:Канада җырчылары
Төркем:Тенорлар
1306 ел

## Вакыйгалар
* Шотландиядә Роберт Брюс җитәкчелеге астында бәйсезлек өчен көрәшнең башлануы.
* 25 март — Роберт Брюс Шотландия короле буларак тәхеткә утыра (идарә еллары 1306—1329).
* Мәскәү кенәзләре Коломнаны кулга төшерәләр.

## Туулар

* Ибн әш-Шәтыйр — гарәп астрономы.

## Вафатлар

* Якопоне да Тоди — итальян дини шагыйре.

Төркем:1306 ел
Төркем:Еллар
1309 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1309 ел
Төркем:Еллар
1304 ел

## Вакыйгалар
* 1304—1343 — Неаполь короле Роберт&nbsp;I.
* Филадельфия янындагы сугышта Рожер де Флор төрекләрне тармар итәһәм аларны Византиянең элеккеге чикләренә кадәр куа.
* 1304—1316 — Олҗайту илхан идарәсе.
* 18 август — Франция короле Филипп&nbsp;IV-нең гаскәрләре һәм Фландрия баш күтәрүчеләре арасындагы Монс-ан-Певель янындагы сугыш. Фландрия халкы өчен кимсетә торган булган 1305&nbsp;елда имзаланган Атис сугышы була.

## Туулар

* 24 февраль — Ибн Баттута, Марокко сәяхәтчесе.
* 20 июль — Франческа Петрарка, итальян шагыйре.

## Вафатлар

* 11 май — Газан хан.
* 17 август — Япония императоры Го-Фукакуса.

Төркем:1304 ел
Төркем:Еллар
1305 ел

## Вакыйгалар
* Мурсия районы җирләренең Кастилия белән Арагонның үзара бүлешүе.
* 5 август — инглиз гаскәрләре тарафыннан Шотландия баш күтәрүчеләренең җитәкчесе Уильям Уоллес кулга алына.
* 1305—1306 — Чехия короле Вацлав&nbsp;III.
* 1305—1312 — Мали патшасы Мөхәммәт.

## Туулар

* 2 июнь — Әбү Сәгыйть Баһадир хан, Иран илханы.

## Вафатлар

* 21 июнь — Чехия короле Вацлав II.

Төркем:1305 ел
Төркем:Еллар
Microsoft

**Microsoft Корпорациясе** (*Microsoft Corporation*, «ма́йкрософт», шулай ук рәсми булмаган әйтелеше дә таралган «микросо́фт»; ) — программа белән тәэмин ителеш чыгаручы буенча дөньядагы иң зур трансмилли компания. Җитештерелгән продуктлары — шәхси санакларда, уен алкушымчаларында, КПКда, кәрәзле телефоннарда һәм башка бик күп тармакларны үз өченә ала. Уйлап табучының иң эре продукты — Windows операцион системалар гаиләсе.

## Хуҗалары һәм җитәкчеләре
Microsoft акцияләре билгеле бер тәртиптә бүленгән: Билл Гейтска 7,55 %, Стив Балмерга — 4,66 %, корпорацииянең башка менеджерларына исә бер проценттан да ким өлеш тия, ә калган барлык бәяле кәгазьләр  биржасында сатуда тора. 2010 елның май аена ширкәтнең капиталы — $247,23 млрд.

Компаниянең директорлар шурасы рәисе — Билл Гейтс.

## Логотиплары


Image:Microsoft_logo_(1987)_+_slogan_(1994).svg|Microsoft компаниясенең 1994–2002 еллардагы логотибы һәм слоганы: *"Where do you want to go today?"* *(Сез бүген кая барыр идегез?)*.
Image:Microsoft logo (1987) + slogan (2006).svg|Microsoft компаниясенең 2010-2011 еллардагы логотибы һәм девизы: *"Your potential. Our passion."* *(Сезнең сәләт. Безнең илһам.)*
Image:Microsoft logo (1987) + slogan (2011) horizontal.png| Microsoft компаниясенең 2011-2012 елгы девизы:*"Be What's Next."* *(Киләчәккә омтылыш)*.
Image:Microsoft_logo_and_wordmark.svg| Microsoft компаниясенең яңа 2012.



## Искәрмәләр

Төркем:Microsoft
Төркем:Санак
Помряскино

**Помряскино** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 295 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Подольск

**Подо́льск** () — Россиянең Мәскәү өлкәсендә урнашкан шәһәр. Мәскәү өлкәсенең Подольск районының административ үзәге. 
## География
Мәскәү елгасының Пахра исемле кушылдыгында урнашкан. Мәскәү үзәгеннән ераклыгы 36 км һәм Мәскәү боҗра автомобиль юлыннан 15 км. Төньягында Щербинка белән, көньякта Климовск белән чиктәш. Шәһәрнең мәйданы — 40,04 км², халык саны — 183,1 мең кеше. Мәскәү өлкәсенең эре сәнәгый һәм мәдәни үзәге.
## Тарих
XVIII гасырда Мәскәү Данил монастырена караган Подол авылыннан барлыкка килә. Шәһәр дәрәҗәсен 1781 елда ала.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 88,1%, украиннар — 1,9%, татарлар — 1,1%.

## Халык саны

## Шәхесләр
* Мәкъсүт Зарипов (1929-2016), физикачы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

*
Төркем:Мәскәү өлкәсе шәһәрләре
Бүреказган

**Бүреказган** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына биредә 845 кешенең яшәве мәгълүм.
2013 елда авылда 844 кеше яши. Урта мәктәп, китапханә, мәдәният йорты, мәчет, почта бүлекчәсе, кибетләр бар.
## Тарихи белешмә
Тарихи чыганакларга караганда, авыл тарихы 1656 елдан башлана, шушы чорда тау итәгендә  башкорт кешесе Ишморат тарафыннан авылга нигез салына. 1711 елда җирләр Карамзин фамилияле алпавытка тапшырыла, ә ул үлгәннән соң, дәүләт милке булып кала.
1738 елда бу тирәгә Сембер губернасыннан бишәр мишәр һәм типтәр гаиләсе күченеп килә.  1753 елда мондагы халык Ногай юлында яшәүче башкортлар белән җир хакында купчий грамотасы яздыралар һәм Бүреказган елгасы буенда шушы авылга нигез салалар. Бу якын-тирәдәге авыллардан салым җыю урыны да була. 1870 елда инде өч өлештән торган авылда мәчет, училище һәм су тегермәне була.
1918 елда Бүреказганда Совет хакимияте урнаштырыла. 1928 елда 30 гаилә — “Яңа чишмә”, 20 гаилә “Куганак”  әртилләрен оештыра.  1933 елда, шушы ике әртил кушылып, “Игенчеләр” колхозы барлыкка килә.
Бөек Ватан сугышы елларында авылдан 222 кеше фронтка китә, шуның нибары 75е әйләнеп кайта.  1952 елда авылның колхозчылар йортында беренче тапкыр “Ильич утлары” кабына, шул ук елда радио эшли башлый. 1958 елда балалар бакчасы ачыла. 1961 елда “Игенчеләр” һәм күрше “Комбайн” колхозы берләшкәч, “Искра” күмәк хуҗалыгы барлыкка килә. 1966 елда авылда клуб төзелә, 1967 елда су үткәрелә, 1968 елда яңа мәктәп төзелә.  1970-80 елларда җитештерү объектларын төзү активлаша.
1990нчы елларда авылга табигый газ кертелә, кешеләрнең тормыш-көнкүреше шактый яхшыра.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Икътисад
Сиксән елга якын колхоз булып яшәгәннән соң, Бүреказганда хуҗалыкны заманча аграр предприятие итеп үзгәртергә булдылар. Ул «Искра» исемен йөртә. Авыл шәһәргә терәлеп үк диярлек урнашкан. Халыкның күпчелеге шунда эшли. Билгеле, хуҗалык хезмәт хакы күләме буенча Стәрлетамак белән ярыша алмый. Колхоз чагында төрле тармакларда 260 кеше эшли иде. Хәзер илле һөнәр иясен эшле итә.
## Мәгариф
1918 елда Бүреказганда элекке мәдрәсә бинасында беренче мәктәп ачыла. Аның беренче директоры Лотфрахман Ибраһимов була, соңрак ул Башнаркомпроска инспектор итеп күчерелә. 1928 елда авылда яңа башлангыч мәктәп салына. 1932 елдан ул җиде-еллык итеп үзгәртелә. Бишенче сыйныфта 60 бала укый ул вакытта. 1955 елда Бүреказганда урта мәктәп эшли башлый.
2013 елда мәктәптә 96 бала белем ала. 11нче сыйныфны ун бала тәмамлаган. Беренче сыйныфка 11 бала килгән. Алдагы елларда балалар саны артуы көтелә.
## Танылган шәхесләр

* Миңлеәхмәт Гайфуллин (1914―2002), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Хәләф Ишморатов (1957), зоотехник, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, профессор.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.
* Стәрлетамаҡ районында татар мәҙәниәте байрамын ойошторҙолар.

Төркем:Башкортстан авыллары
Талач

**Талач** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан татар авылы. 
## География
Уфадан 114 километр еракта урнашкан.
## Мәгариф
Талач гомумбелем урта мәктәбендә 89 бала укый (2012). Уку-укыту татар телендә алып барыла.
## Демография

## Танылган шәхесләр

* Мөбәрәкша Хәбибуллин (1917―1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Миңнерәис Ишморатов (1940), икътисад фәннәре докторы (2010), профессор. БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1992).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Ишпарс

**Ишпарс** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 767 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчты индексы — 453152, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җөмһүриᴙтсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Югары Усылы

**Югары Усылы** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 830 кешенең яшәве мәгълүм.
### [[География]]
Уфадан 122 километр ерак.

 
## Мәгариф
Югары Усылы урта мәктәбендә 122 бала укый (2011-2012 уку елы). 22 укытучы белем бирә. 
## Демография

* 2002 елгы  буенча: татарлар — 59%; башкортлар — 32%.
## Танылган шәхесләр

* Рәис Баһаветдинов (1926), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Түбән Усылы

**Түбән Усылы** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан татар авылы. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 444 кешенең яшәве мәгълүм.
ᴨyчᴛьı индексы — 453163, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Танылган шәхесләр

* Сәлимгәрәй Әскәров (1936―1991), синтетик каучык заводы аппаратчысы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Роберт Паль (1938), язучы, шагыйрь һәм тәрҗемәче. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), БР халык язучысы (2021).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Рамил Бигнов

**Рамил Бигнов** — «Башкортстан татарлары» берлеге рәисе, күренекле җәмәгать эшлеклесе, эшкуар.

Рамил Имамәгъзәм улы Бигнов 1956 елның февраль аенда Башкортстанның Югары Аташ авылында дөньяга килә. Югары уку йортын тәмамлагач, комсомол оешмасын җитәкли. Хәрби хезмәтен Әфганстаннда үтә. Уфада, зур төзелеш оешмасын җитәкли. Аннары Россия Дәүләт думасында депутат булып хезмәт итә, аннан соң шәхси бизнесын оештыра.

Соңгы елларда Башкортстан оппозициясе җитәкчеләренең, татар милли хәрәкәт лидерларының берсе.

## Чыганаклар
* Башкортстан татарлары әйдаманы Рамил Бигнов юбилее 

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Башкортстан сәясәтчеләре
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Һинд-аурупа телләре

**Һинд-аурупа телләре** — дөньяда иң зур телләр гаиләсе. Антарктидадан кала Җирнең барлык кыйтгаларында таралган. Сөйләшүчеләр саны 2,5 миллиардтан артык.

## Исем
**Һинд-аурупа телләре** () терминын беренче тапкыр 1813 елда Томас Юнг кулланган. Алмантелле әдәбиятта еш кына **һинд-герман телләре** () сүзтезмәсе очрый.

## Телләр
### [[Һинд-иран телләре]]
#### [[Иран телләре]]
#### [[Һинд-ариан телләре]]
#### [[Нуристаник телләре]]
### [[Грек-фригий-әрмән телләре]]
### [[Палеобалкан телләре]]
### [[Балт-славян телләре]]
#### [[Славян телләре]]
#### [[Балтыйк телләре]]
### [[Герман телләре]]
#### Көнчыгыш герман төркеме (үле)
* Гот теле (үле)
* Кырым-гот теле (үле)
* Вандал теле (үле)
* Бургунди теле (үле)
#### [[Скандинав телләре|Төньяк герман (скандинав) төркеме]]
* Көнбатыш скандинав телләре
** Исланд теле
** Фарер теле
** Дат теле
** Норвег теле
** Норн теле (үле)
** Борынгы исланд теле (үле)
** Борынгы дат теле (үле)
** Борынгы норвег теле (үле)
* Көнчыгыш скандинав телләре
** Швед теле
** Гутний теле
** Борынгы швед теле (үле)
** Борынгы гутний теле (үле)
#### [[Көнбатыш герман телләре|Көнбатыш герман төркеме]]
* Инглиз-фриз төркемчәсе
** Инглиз теле
** Фриз теле
** Шотланд теле
** Борынгы инглиз теле (үле)
** Аллеман теле (үле)
** Борынгы фриз теле (үле)
** Йола теле (үле)
* Түбән алман төркемчәсе
** Нидерланд теле
** Түбән алман теле
** Африкаанс
** Норманд теле (үле)
** Борынгы сакс теле (үле)
* Югары алман төркемчәсе
** Алман теле
** Идиш теле

### [[Италий телләре]]
#### Сабель төркеме (үле)
* Сабин теле (үле)

#### Оск-умбр төркеме (үле)
* Оск теле (үле)
* Умбр теле (үле)

#### Латин-фалиск төркеме
* Фалиск теле (үле)
* Латин теле (үле). Латин теленнән роман телләре барлыкка килә:

##### [[Роман телләре]]
* Балкан-роман төркеме
** Аромун теле
** Истрорумын теле
** Меглен-румын теле
** Румын теле
** Молдав теле
* Далматин төркеме (үле)
** Далматин теле (үле)
* Галл-роман төркеме
** Француз теле
** Норманд теле һәм инглиз-норманд теле
** Каталан теле
** Провансаль теле
* Ибер-роман төркеме
** Испан теле
** Португаль теле
** Галисий теле
** Сефард теле
* Италий-роман төркеме
** Итальян теле
** Сардин теле
** Истророман теле
* Рето-роман төркеме
** Ретороман теле
** Фриуль теле
** Ладин теле

### [[Кельт телләре]]

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Дөнья телләре
* Телләрнең генетик классификациясе


Төркем:Авразия телләре
Unity (эш өстәле тирәлеге)

**Unity** — Canonical ширкәте тарафыннан Ubuntu операцион системасының GNOME эш өстәле өчен ирекле тышчасы.

## Тарих
10.10 юрамасыннан башлап Unity  Ubuntu Netbook Edition өчен төп тышча буларак кулланыла башлый. Аның ярдәмендә нетбукларның кечкенә экраннарын тагын да кулайрак кулланырга ярдәм итә, шулай ук, мәсәлән, ачылган программалар арасында күчеш ясау өчен вертикаль панель.

Хәзерге вакытта тәрәз менеджеры буларак Mutter куллана, ләкин шулай да Ubuntu 11.04 юрамасына аны Compiz белән алмаштырырга уйлыйлар. Шуның белән беррәттән Ubuntu 11.04 юрамасыннан башлап, Canonical компаниясе төп тышча булып саналган GNOME'ны  Unity'га алмаштырырга планлаштыра, моның сәбәбе GNOME уйлап табучылары белән чыккан кайбер каршылыклар. Шуңа да карамастан барлык кушымталар әлегә GNOME'нан алыначак.

«Unity is a desktop shell for GNOME. This is *not* the same as a totally new desktop environment. A desktop shell is the interface that you use. Unity will still use the same GNOME apps and libraries that the current desktop does. GNOME shell is an example of another shell for GNOME.» What is «Ubuntu Unity»? на http://askubuntu.com/


Марк Шаттлворт сүзләренә караганда, Canonical киләчәктә Unityны  X Window System тәрәзә системасыннан  Waylandкка күчерергә планлаштыру турында да әйтә. Ул шулай ук, **X** өчен уйлап табылган барлык кушымталарның да бу яңа системада эшләвен һәм яңа системага күчкән вакытта  GNOME һәм KDE уйлап табучыларына да ярдәм итәчәген әйтеп үтте.

## [[Интерфейс]]ның төп элементлары
; Ачу менеджеры: Эш өстәленә ачылган барлык программаларны төркемнәргә бүлә. GNOME төп сайлагын алмаштыра (Кушымта/Күчеш/Система), кулланучылар тарафыннан ясалучы  «Сайланган» төркемен тәэмин итә.
; Глобаль сайлак: Кушымта сайлагының башлыгын һәм юлын төп тәрәзәдә түгел, ә өстәге панельдә урнаштыра.
thumb|250px|Тулысынча ачылган башлык
; «Home» төймәсе: Кушымталар һәм файллар бүлеген ача.
; Dash: Һәрбер кушымта турында тулырак мәгълүмат күрсәтә, шулай ук гади файл менеджеры да бар.
; Maximus: Барлык тәрәзәләрне тулысынча ачып куя.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ubuntu Unity  рәсми сәхифәсе
* Ubuntu Unity - launchpad.net сәхифәсендә 
* Unity  UbuntuWiki сәхифәсендә
* What is «Ubuntu Unity»? на http://askubuntu.com/

Төркем:Операцион системалар
Исланд теле

**Исланд теле** (үзатамасы *íslenska*) — исландлар теле, Исландиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — якынча 306 мең кеше (2007 ел фаразлары). Исланд телендә сөйләшүчеләрнең абсолют күпчелеге Исландиядә яши (якынча 290 мең кеше). Шулай ук әлеге телне белүчеләр Даниядә (8165 кеше), АКШта (5655 кеше), Канадада (2385 кеше) яшиләр.

Ике диалект аерыла: төньяк һәм көньяк.

## Язу
XII гасырдан бирле исланд теле язуы латин әлифбасына нигезләнә.

Әлифба:

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Исландия университеты: (English) (Icelandic)
* Исланд исемнәре мәгънәләре  
* Mimir — Онлайн Исланд грамматикасы
Норвег теле

**Норвег теле** (үзатамасы *norsk*) — норвеглар теле, Норвегиянең дәүләт теле. Герман телләренең Скандинав төркеменә керә. Норвегиянең кануннары һәм хөкүмәт сәясәте буенча норвег теленең ике «рәсми» формасы бар — букмол (норв. bokmål, китап сөйләме) һәм нюнорск (норв. nynorsk, яңа норвег теле).

Тарихи яктан фарер һәм исланд телләренә якын. Ләкин дат һәм швед телләре йогынтысы нәтиҗәсендә шулай ук бу телләргә якын.

Килешләр — .

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Норвег-Инглиз сүзлеге 
* Норвег теле турында
GNOME

**GNOME** () — Unix-охшаш операцион системалар өчен ирекле эш өстәле тирәлеге. GNOME - GNU проектының бер өлеше булып тора.

GNOME уйлап табучыларытулысынча ирекле тирәлеккә ориентлашкан һәм кулланучының нинди дәрәҗәдәге белеменә, физик мөмкинлекләренә, теленә карамаган проект ясарга тырышалар. GNOME проекты кысаларында яңа программалар, шулай ук яңа кушымталар ясау җиһазлары ясала.

GNOME —  («GNU челтәрле җисем тирәлеге») сүзенең акронимы. GNU астында проект түгел, ә операцион система күздә тотыла, шуңа да ул бу ОС'ның рәсми эш тирәлеге булып тора да инде.

## Галерея

File:GNOME-escritorio-1.x.png|GNOME 1
File:Gnome-2.6-en.png|GNOME 2.6
File:Gnome-2.20-screenshot.png|GNOME 2.20
File:Gnome-2.28.png|GNOME 2.28
File:GNOME Shell 3.0 (2011, 04) -- Applications view.png|GNOME 3.0


## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* GNU
* X Window System
* KDE
* Xfce
* CDE
* JDS
* GUADEC

## Сылтамалар

; Рәсми сәхифәләр
* GNOME: The Free Software Desktop Project — GNOME рәсми сәхифәсе.
* GNOME на русском  — GNOME рустелле бергәлегенең рәсми сәхифәсе.
* Learn to use GNOME  — GNOME документациясе.
* The GNOME Foundation — GNOME Фонды сәхифәсе.
* GNOME Documentation Library — GNOME китапханәсе
* GNOME Live!

; Башка сәхифәләр
* FootNotes — GNOME яңалыклары
*  GNOME  — кайбер программалар 
* GnomeFiles — GNOME кушымталарының репозиторийлары
* GNOME Journal  — GNOME турында онлайн-журнал
* The Story of the GNOME project  — GNOME тарихы
* GNOME-Look.org — GNOME өчен барлык бизәүләр
* GNOME онлайнга китә  


Төркем:GNU
Төркем:Linux
Фарер теле

**Фарер теле** (үатамасы *Føroyskt mál* [ˈføːɹɪst ˈmɔaːl]) — Фарер утрауларында таралган тел. Герман телләренең Скандинав төркеменә карый. Фарер утрауларында 49 000 кеше яши (90 % өчен фарер теле — туган тел), башка фарертеллеләр Даниянең үзендә яшиләр.

Исланд теле кебек үк, фарер теле тамырлары Скандинавия викингларына тоташа. Фарер телендә үз әдәбият нибары XIX гасырда гына пәйда була. Милли хәрәкәт тырышлыгы белән күп өлкәләрдә (мәгариф, идарә, чиркәү һ. б.) рәсми халәт ала, хәзерге вакытта төрле даирәләрдә кулланыла.

Фарер теле белән шөгыльләнгән беренче галим — Йенс Свабо (1746—1824). Ул фарер-дат-латин сүзлеген төзи, ләкин сүзлек 1966 елда гына басыла башлый.

## Язу
Фарер теленең язуы латин әлифбасына нигезләнгән. Ул 29 хәрефтән тора:

Aa, Áá, Bb, Dd, Ðð, Ee, Ff, Gg, Hh, Ii, Íí, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Tt, Uu, Úú, Vv, Yy, Ýý, Ææ, Øø

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Фарер теленең аңлатмалы сүзлеге 
* unilang.com сайтында фарер теле  

Төркем:Скандинавия телләре
Төркем:Дания телләре
Монгол телләре

thumb|350px
**Монгол телләре** — Монголия, Кытай, Россия һәм Әфганстандагы берничә телне берләштерүче Алтай телләренә керүче телләр төркеме. Лексикостатистика буенча бу телләр б.э. V гасырында аерылганнар.

## Классификация

**Төньяк монгол** төркеме
* **[[Борынгы язулы монгол теле]]** (классик борынгы язулы монгол теле) — XIII гасырдан XVII гасырга кадәр барлык монгол кабиләләренең уртак әдәби теле.
** Урта монгол теле (13-16 гасырлар)
** Эчке Монголиянең (Кытай) заманча әдәби теле.
* **Урта монгол** кластеры — бер телнең сөләмнәре булган 3 телне үз эченә ала.
** Заманча монгол теле
*** халха-монгол әдәби теле (яки халха, Монголия)
*** көнчыгыш, үзәк һәм көньяк диалектлар — Монголия һәм Китай
*** ордос диалекты — үзәк һәм көнбатыш монгол телләре арасында урта бер халәткә ия тел.
** бүрәт теле (бүрәт-монгол) — Россия, Монголия һәм Китай
** хамниган теле
** ойрат классик (рәсми) теле
** калмык теле (монгол-калмык, ойрат-калмык)

**Көньяк монгол төркеме**
* шира-югур теле — лексик яктан төньяк монгол телләренә якынрак
* монгор теле (ту, широнгол-монгол). 
* баоань-дунсян кластеры
** баоань теле
** дунсян теле

**Могол төркеме**
* могол теле — Әфганстан

**Кидань төркеме**
* кидань теле † — киданьнарның теле
* даур теле

**Башка борынгы телләр**
* сяньби теле — II — IV гасырларда бүгенге Эчке Монголия җирләрендә яшәгән, IV гасырда табгачлар белән бергә Кытайны яулап алган һәм Тоба династиясен (VI гасырга кадәр идарә иткән) нигезләгән сяньби кабиләсе теле
** табгач диалекты

## Шулай ук карагыз

Төркем:Монгол телләре
Фибоначчи

**Леона́рдо Пиза́но** (, як. 1170 ел, Пиза — як. 1250 ел, шунда ук) — Урта гасырлар Аурупасының беренче эре математигы. **Фибона́ччи** (*Fibonacci*) исеме астында билгеле.

Фибоначчиның әтисе сәүдә эшләре буенча еш кына Алжирда була. Анда ул гарәп галимнәреннән математика өйрәнә торган була. Соңрак ул Мисырда, Сүриядә, Византиядә, Сицилиядә дә була. Леонардо ислам дөньясы галимнәренең хезмәтләрен өйрәнә (әл-Хәрәзми, Әбу Камил һ.б.), гарәп тәрҗемәләре буенча борынгы грек һәм һинд математикларының хезмәтләре белән дә таныша.
## Фиббоначчи саннары
Фиббоначчи хөрмәтенә Фиббоначчи саннары атала, бу саннар рәтендә алдагы сан элекке ике санның суммасы булып тора. Хәзерге вакытта кайбер галимнәр аны 0-дән башлана торган итеп билгелиләр, кайберәүләр 1-дән башлана торган итеп билгелиләр. Фиббоначчи саннары шулай бара:
0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597, 2584, 4181, 6765, 10946, 17711, ...
Фиббоначчи саннарына туры килгән эзлеклелекләр табигатьтә очрый. 

Төркем:Урта гасырлар галимнәре
Төркем:Италия галимнәре
Төркем:Математиклар
Сьюзан Бойл

**Сью́зан Магдалейн Бойл** (; }, 1961 елның 1 апрелендә Блэкберн, Көнбатыш Лотиан, Шотландия туган) — шотланд җырчысы, 2009 елның 11 апрелендә«Britain's Got Talent» тапшыруында катнашып таныла.

## Britain’s Got Talent

2009 елның 11 апрелендә Сюзан «Кире кагылганнар» мюзиклыннан «I Dreamed a Dream» җырын башкаруы белән барлык тамашачыларны җаң калдыра. 30 май көнне исә әлеге бәйгенең финалы оештырыла һәм Сьюзан Diversity биючеләр төркемен уздырып икенче урын яулый. Бу вакытта Бойл ханымның нервлары какшый һәм икенче көнне ул хастаханәгә өләгә. «Шоудан соң,шимбкә көнне, Сьюзан бик нык арыган һәм аңа бераз ял итәргә кирәк», — дип Britain’s Got Talent җитәкчеләре халыкны тынычландыдырга тырышты.

Бу чыгышны YouTube сәхифәсенә куйганнан соң, бу видеоны караучы кулланучылар саны 120 миллионнан артып китә.

## Дискография

### Альбомнар
* 2009 I Dreamed a Dream — барлык дөнья буенча якынчы 9 млн күчерелмә сатыла
* 2010 The Gift — АКШта якынча 1,8 млн күчерелмә сатыла

### Сингллар
* 2009 *Wild Horses* (iTunes)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Җырчының рәсми сәхифәсе 
* Сьюзан чыгышының видеоязмасы YouTube сәхифәсендә *(видео күрсәтелми)*
* Сьюзан чыгышының видеоязмасы YouTube сәхифәсендә
* Инглиз әбие. Сьюзан Бойл феномены 

Төркем:Бөекбритания җырчылары
Фриз теле

**Фриз теле** (үзатамасы *Fryske talen*) — фризлар теле, герман телләренең көнбатыш төркеменә керә. Күбесенчә Нидирланның Фрисландия провинциясендә таралган, шулай ук башка илләрдә дә фриз телендә сөйләшүчеләр бар. Борынгы инглиз теленә якын.

[left|200px|thumb|Икетелле язу (алман һәм фриз), [Алмания]]
XVI гасырда Фрисландия бәйсезлеген югалткач, нидерланд теле фриз телен кыса башлаган, хәзерге вакытта көнкүрештә генә кулланыла.

## Язу
Фриз теле латин әлифбасына нигезләнгән. Гадәти латин хәрефләренә «â», «ê», «ô», «û», «ú» хәрефләре өстәлгән.

Диграфлар һәм триграфлар кулланыла.

## Шулай ук карагыз

* Көнчыгыш фриз теле

## Сылтамалар

* The Frisian foundation  (*фриз телендә*)
* фризча-инглизчә сүзлек  
* Фриз теле курсы         

Төркем:Көнбатыш герман телләре
Төркем:Алмания телләре
Төркем:Нидерландлар телләре
Тунгус-маньчжур телләре

**Тунгус-манҗур телләре** — алтай телләр гаиләсенә кергән телләр төркеме. Юкка чыгу дәрәҗәсендә, Россиядә рус теле тарафыннан, Кытайда кытай теле тарафыннан кысыла.

Тунгус-манҗур телләренә түбәндәге телләр керә:
* Манҗур теле
* Нанай теле
* Негидаль теле
* Ороч теле
* Орок теле
* Солон теле
* Ульч теле
* Удегей теле
* Җурҗень теле (*үле*)
* Эвенк теле
* Эвен теле

Тунгус-манҗур телләрендә күбесенчә өлкән буын сөйләшә. Уку йортларында укыту тиешле дәрәҗәдә алып барылмый.

Тунгус-манҗур телләрен өйрәнүдә күп көчен лингвист Валентин Аврорин куйган.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Тунгус-манҗур телләре буенча сүзлекләр