open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айрат Солтанов

**Солтанов Айрат Хәмит улы** (28 гыйнвар 1962 ел) — татар театр актеры. Башкортстан Республикасының халык артисты (2012).

## Биографиясе
Айрат Хәмит улы Солтанов 1962 елның 28 гыйнварында Башкорт АССР-ының Борай районы Борай авылында туган.

Уфа сәнгать училищесының вокал бүлегендә укый.

1990 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый һәм бер ел Башкорт дәүләт опера һәм балет театрында җырчы булып эшли.

1991 елдан алып Туймазы татар дәүләт драма театры актеры.

## Спектакльләрдәге ролләре

* Айтуган «Без тумыштан авылдан», Апсен «Ай-кәләш!», Гаскәров «Аршын мал алган», Тамада «Илгизәр+Вера»,
* Вәгыйз «Тормыш агачы», Нәдерша «Бер вакыт базарга барган»,
* Фәрит «Минем йолдызым», Мөхәммәтхан «Һиндстан кызы»,
* Мәгсүм «Портфель», Әти «Минем әнием сукмагы», Спортчы, медик «Бөтен тарафыннан онытылган»,
* Гадел «Мәхәббәт өчпочмагы», Азат «Төн, бөтен тормышым кебек»,
* Рамил «Оль-ля-ля!», Мокамай «Күктән бәхет»,
* Рифат «Колорадо штатыннан коңгыз», Лаэрт «Гамлет»,
* Буштец «Рядовые», Садик «Үп мине, Зәйтүнә!»,
* Рәзим «Менә бу комедия», Гермес «Ташлама утны, Прометей!»,
* Ансар «Алыш-биреш», Роберт, «Биюче», Марс «Любовь окаянная»,
* Ансар «Легионер», Финат Рифатович «Тавык»,
* Гыйлфан «Яшьлек белән очрашу», Гали Хикмәтуллин «Тукай белән очрашулар».

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2012)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003)

## Сылтамалар

* Султанов Айрат Хамитович. ТУЙМАЗИНСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ТАТАРСКИЙ ДРАМАТИЧЕСКИЙ ТЕАТР. Официальный сайт

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:28 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Шәхесләр:Туймазы театры
Ридик Фәсхетдинов

**Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы** (*[[1940 ел]]ның [[16 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Баймак районы]], [[Темәс]] ― [[2022 ел]]ның [[16 май|16 мае]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — баянчы. РСФСР-ның атказанган (1989), Башкорт АССР‑ының халык (1982) артисты. Салават Юлаев ордены кавалеры (2015).

## Биографиясе
Ридик Әхмәт улы Фәсхетдинов 1940 елның 16 мартында Башкорт АССР-ының Баймак районы Темәс авылында туган.

1962 елда Уфа сәнгать училищесын тәмамлый (П. С. Петрова классы). Аннан соң Башкорт дәүләт халык биюләре ансамбле (Фәйзи Гаскәров исемендәге халык биюләре ансамбле) концертмейстеры була.

1975 елда Башкорт телевидениесендә музыкаль программалар режиссеры була.

1975 елдан алып Башкорт филармониясенең Халык музыка кораллары милли оркестрының баянчы-солисты, 2004 елда солисты итеп билгеләнә.

2022 елның 16 маенда 82 яшендә вафат .

## Репертуары
Репертуарында Н. Я. Чайкинның баян белән оркестр өчен концерты, халык җырлары һәм инструменталь көйләре, дөнья халыклары музыкаль әсәрләре.

Хөсәен Әхмәтов, Нур Даутов, Заһир Исмәгилев, Александр Ключарев, Рим Хәсәнов һәм башка композиторлар әсәрләре һәм баян өчен эшкәртмәләр.

Башкорт, татар, рус, афган, венгр, монгол, пакъстан халык музыка темаларына попурри.

Мәскәүдә Башкорт әдәбияты һәм сәнгате казнасында (1961) катнаша.

Мәскәү—Дрезден—Рим—Флоренция—Венеция—Варшава маршруты буенча «ЮНЕСКО-ның дөнья мәдәни казанышлары. Цивилизацияләр диалогы» экспедициясендә (2002) катнаша.

ССРБ, Россия буйлап һәм дөньяның 24 илендә гастрольләрдә була.

## Мактаулы исемнәре

* Салават Юлаев ордены (2015)
* РСФСР-ның атказанган артисты (1989)
* БАССР-ның халык артисты (1982)
* БАССР-ның атказанган артисты (1974)
* Халыкара халык музыка кораллары оркестрлары һәм ансамбльләре конкурс-фестивале дипломанты (Магнитогорск, 2007).

## Сылтамалар
* Ишкинина Г.Ә. тәрж Ризуанова Г.Һ. Фәсхетдинов Ридик Әхмәт улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

## Әдәбият
* *Назлыгөл Азнабаева*.  Баян белән үткән гомер юлы. 20.03.2015
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:16 март көнне туганнар
Остаз

Остаз - өйрәтүче, укытучы, җитәкче. 

Профессорны да "остаз" дип атау кабул ителгән. 

Татарча оста (мастер) сүзе шул тамырдан. Элегрәк бу төшенчә балта остасын гына белдерә, соңыннан, һөнәрнең башка тармакларына да күчеп , гомумән, "мастер" мәгънәсен белдерә башлый.

## Чыганак
* Адлер Тимергалин. “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.
## Искәрмәләр
Рөстәм Кудашев

**Кудашев Рөстәм Радик улы** (13 февраль 1954 ел) — Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе аккомпаниатор-концертмейстер. Башкортстан Республикасының халык артисты (1999).

## Биографиясе
Рөстәм Радик улы Кудашев 1954 елның 13 февралендә Уфа шәһәрендә туган.

1985 елда Уфа сәнгать училищесын (Л. Н. Бажанова класы), 1990 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын (Р. М. Бикмөхәмәтова класы) тәмамлаган.

1972 елдан алып «Юбилейный» мәдәният сараеның музыка җитәкчесе, 1973 елдан — Башкорт дәүләт филармониясендә аккомпаниатор-концертмейстер булып эшли. Репертуарында башкорт һәм татар композиторлары әсәрләре, төрле халык кәйләре. «Ак болан», «Кыпчак кызы», «Күңел», «Сибай», «Чәчкәләр» инструменталь пьесалар, шулай ук халык җырлары эшкәртмәләре һәм башкалар авторы.

Фәридә Кудашева, Илһам Шакиров, Флүрә Килдейәрова, Мәгафүр Хисмәтуллин, Нәзифә Кадырова, Идрис Газиев, Вәхит Хызыров кебек артистларга кушылып уйный.

Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясендә Рөстәм Кудашев әсәрләрен фортепианода ялгыз башкара һәм синтезаторда җырчыларга һәм балет артистларына кушылып уйный.

Каракалпак АССР-ында АССР әдәбияты һәм сәнгате көннәрендә (1976), Чуаш АССР-ында БАССР мәдәнияте көннәрендә (1981), Мәскәүдә Башкортстан көннәрендә (1997) катнаша. ССРБ буйлап, Италия, Германияда гастрольләрдә була.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1999)
* Башкортстанның атказанган артисты (1991)

## Сылтамалар

* Башкорт Дәүләт филормониясе сайты 
* Әхмәтшина Э. Ә. Кудашев Рөстәм Радик улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:13 февраль көнне туганнар
Россия татар шәкертләренең беренче корылтае

1906 елның 10-15 майларында Казанда үткәрелгән. Корылтайны ислах комитеты җыя, ә аның программасы, чыгышлар Фатих Әмирхан тарафыннан яки аның җиткчелегендә әзерләнә. Корылтайның рәисе дә Ф.Әмирхан була. 
Шәкертләрнең икенче җыелышы 1907 елның җәендә шулай ук Казанда үткәрелгән.

Чыганак: А.Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

Төркем:Россия
Ришат Гыймаев

**Ришат Гамир улы Гыймаев** (, ), Тимәш, Лениногорск районы, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — һөнәри хоккейчы һәм тренер.

## Тормыш юлы
Ришат Гыймаев 1964 елның 2 февралендә Татарстан АССРның Лениногорск районы Тимәш авылында туа. 1989—1992 елларда ССРБ чемпионатында Казан «Итиль» командасы өчен күчмә турнирында уйный. 1991 елда ССРБның соңгы чемпионатында даими сезонда дебют ясый. Турнирда 30 матч уйный һәм 1 алка кертә. 1992—1994 елларда Әлмәт һәм Самар командалары өчен Русиянең икенче лигасында чыгыш ясый.

1995 елдан 1997 елга кадәр Түбән Кама «Нефтехимигы» өчен Русия чемпионатында уйный. Ике сезонда 59 очрашуда катнаша һәм 8 алка кертә. 1997 елдан 2000 елга кадәр Әлмәтнең «Нефтяник» клөбы өчен чыгыш ясый, анда уенчы карьерасын тәмамлый.

2002 елда «Нефтяник»ның баш тренеры ярдәмчесе була, ә киләсе сезонда команданы җитәкли. Клуб белән 12 ел рәттән җитәкчелек итә. 2014 елда, Юрий Мордвинцев отставкага киткәннән соң, команданы тагын 3 елга җитәкли. Команда белән 2016 елда Братина кубогын яулый. 2016/17 сезоныннан соң баш тренер вазифасыннан отставкага китә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Гимаев, Ришат Гамирович — статистика на «Eliteprospects.com» (англ.)

Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары
Төркем:Русия хоккейчылары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт
Юхма Мишши

**Михаил Николаевич Юхма** (Юхма Мишши, Михаил Николаевич Ильин, 1936 елның 10 апрелендә Согыт, Батыр районы, Чуваш АССР) - чуваш язучысы, шагыйрь, драматург һәм тәрҗемәче, педагог. Чуаш Республикасының халык язучысы (1993). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Биография
Юхма Мишши Чуваш АССРның Батыр районы Согыт авылында туган.

Михаил Николаевич Чуаш дәүләт педагогия институтын, Мәскәү театр сәнгате институты каршындагы Югары театр курсларын тәмамлый. Чуваш Республика туган якны өйрәнү музееның фәнни хезмәткәре, 6 нчы Чабаксар урта мәктәбендә укытучы, Чуваш АССРның Министрлар Советы инспекторы, Чуваш китап нәшрияты редакторы, «Вучах» газетасының баш мөхәррире булып эшли. Аның күп кенә әсәсрләре СССР халыклары телләренә, шул исәптән татар теленә дә тәрҗемә ителгән.

Юхма Мишши Идел буе Болгары дәүләтчелеген торгызу идеяларын яклаучылардан.

## Искәрмәләр

## Сылтау
* ЧЭ
* Михаил Юхма — Книжный Клуб 
* Юрă пултăр… хитре (Юхма Мишши)
* Юхма Мишшипе калаçни
* Юхма Мишши (Юхма Михаил Николаевич) 
* Михаил Юхма — Книжный Клуб 
* ЮХМА МИШШИ (Ильин Михаил Николаевич)
* Юхма Мишши : «Я свято верю, что по моим произведениям будет формироваться дух чувашского народа…»
* Юхма Мишши каçалăкĕн мăнаçлă каçĕ
* Хисеплӗ Юхма Мишши тата чӑвашлӑх шӑпи
* Юхма Мишши Чӑваш Енӗн пӗрремӗш президентне И.Яковлев премине панӑ
* ЮХМА МИШШИ ОТКРЫЛ КЛУБ ЛЮБИТЕЛЕЙ ЧУВАШСКОЙ ИСТОРИИ 

Төркем:Чуашстан шагыйрьләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:ССРБ драматурглары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Батыр районында туганнар
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:XXI гасыр шагыйрьләре
Россия дәүләт борынгы актлар архивы

**Россия дәүләт борынгы актлар архивы (РДБАА) ** (* [[рус теле|урыс.]] - Российский государственный архив древних актов (РГАДА*) – рус кулъязмалары, документлары һәм басма китаплары саклана торган Россиянең иң зур архивларыннан берсе. 1993 елда Россия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәткә ия мәдәни мирас объектлары исемлегенә кертелде.
Булат Хәбибуллин

**Хәбибуллин Булат Нурми улы** (24 май 1958 ел) —  — Совет һәм Россия галиме, математик. Комплекслы анализ, потенциал теориясе, функцияләр теориясе, функциональ анализ өлкәсендә белгеч, югары мәктәп укытучысы. Физика‑математика фәннәре докторы (1993), профессор (1996). Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2002), Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2011).

## Биографиясе
Булат Нурмый улы Хәбибуллин 1958 елның 24 маенда Татар АССР-ының Баулы районы (хәзер Татарстан Республикасының Ютазы районы) Бәйрәкә авылында туган. 

1980 елда Башкорт дәүләт университетының математика факультетын тәмамлаган, 1983 елдан шушы югары уку йортында эшли.

Фәнни эшчәнлеге векторлы решеткалар проблемаларына багышланган.  Mathnet Гомумроссия математика порталы мәгълүматлары буенча 400 дән артык басма эш авторы, шуларның 350 дән артыгы фәнни эш булып торадыр.

## Гыйльми хезмәтләре

* Последовательности неединственности для весовых пространств голоморфных функций Б. Н. Хабибуллин. Изв. вузов. Матем., 2015, № 4,  75–84
* Подпоследовательности нулей для пространств Бернштейна и полнота систем экспонент в пространствах функций на интервале. Б. Н. Хабибуллин, Г. Р. Талипова, Ф. Б. Хабибуллин. Алгебра и анализ, 26:2 (2014), 185–215
* Теорема Хелли и сдвиги множеств. II. Опорная функция, системы экспонент, целые функции. Б. Н. Хабибуллин. Уфимск. матем. журн., 6:4 (2014), 125–138
* Теорема Хелли и сдвиги множеств. I Б. Н. Хабибуллин Уфимск. матем. журн., 6:3 (2014),  98–111

## Искәрмәләр

* Хәбибуллин Булат Нурмый улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Русиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:24 май көнне туганнар
Төркем:Татар галимнәре
Хәмидулла Ишбулдин

**Ишбулдин Хәмидулла Әбдрәхим улы** (23 сентябрь 1946 ел) — җырчы, Башкортстан Республикасының халык артисты (1997).

## Биографиясе
Хәмидулла Әбдрәхим улы Ишбулдин (Хәмит Ишбулдин) 1946 елның 23 сентябрендә Үзбәк ССР-ның Брич-Мулла авылында туган.

1978 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын «ялгыз җырлау» һөнәре буенча (Россия Федерациясенең һәм Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, профессор Мортазина Миләүшә Гали кызы классын) тәмамлый.

1977 елдан Башкорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппасында стажер булып эшли, диплом спектаклендә Заһир Исмәгыйлевның «Салават Юлаев» операсындагы төп партияне башкара һәм опера театрына солист итеп эшкә алына.

1981—1994 елларда җырчы Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театрында эшли.
1994 елда Уфага әйләнеп кайта.

Хәмит Ишбулдин төрле концерт программаларында чыгыш ясый, бай камерный вокал репертуарга ия. Дирижерлар: В. М. Васильев, А. А. Людмили, Ф. Ш. Мансуров белән эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1997)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Ишбулдин Хәмидулла Әбдрәхим улы 

Төркем:Шәхесләр:Башкорт дәүләт опера һәм балет театры
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:23 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Татар опера җырчылары
Фәрит Уразаев

**Фәрит Уразаев** - Бөтендөнья татар конгрессының Татар эшмәкәрләре белән эшләү бүлеге җитәкчесе.  1960 елда туган. Борынгы татар морзалары нәселеннән. Тарих фәннәре кандидаты.

1988-1998 елларда  – Казан шәһәренең Мәскәү районы мәктәбе директоры;

1998-2002 елларда – Россия татарларының милли-мәдәни автономиясе рәистәше, җаваплы сәркатибе;

1997 елдан Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының бюро әгъзасы.
## Сылтамалар
*  Фәрит Яскәр улы Уразаев.  Бөтендөнья татар конгрессы сайты
* Милләтне кем җитәкләр?. Римзил Вәли, Азатлык радиосы, 1 декабрь 2010
* Фәрит Уразаев: Татар атлары, яңа идеологик формат буларак, безне алга өнди ала. Интертат, 16 Июнь 2019 

Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Мөбарәк Галиев

**Галиев Мөбарәк Касыймхан улы**—сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Балачагы һәм яшүсмер чоры
Хәсәншәех авылында 1923 елның 24 июлендә туган. 1937 елда туган авылында җиде сыйныф белем алгач шушындагы «Кызыл көч» колхозында комбайнчы ярдәмчесе булып хезмәт юлын башлый. Урта белемне соңыннан Балтач мәктәбендә кичен укып ала.1937-1938 елның кышында Балтач МТСы каршындагы кыска сроклы тракторчылар хәзерләү курсларын үтә, шул ук колхозда тракторчы булып эшли.

1939 елның көзендә М.Галиев Донбасс шахталарына китә. Бөек Ватан сугышы башлангач фронт линиясе буенча оборона корылмалары төзүдә катнаша. Донбасс төбәге фашистлар тарафыннан оккупацияләнгәч көнчыгышка демобилизацияләнүчеләр белән бергә туган ягына кайта, кабат колхозда эшли башлый.

## Бөек Ватан сугышында катнашу
1942 елда М.Галиев Кызыл Армия сафларына алына. Шушы көннән алып 1944 елның башына кадәр ул фронтта. Сталинград, Ворошиловград, Харьков, Запорожье өлкәләрен, күптән түгел үзе эшләп йөргән Донбассны фашистлардан азат итү сугышларында артиллерист буларак катнаша. 1944 елның гыйнварында каты яралана, озак вакыт госпитальләрдә дәваланганнан соң инвалидлык алып туган ягына кайта. Аның сугышчан юлы күп медальләр белән бәяләнә.

## Сугыштан соңгы чорда хезмәте
Яраларыннан савыкканнан соң М.Галиев 1947 елга кадәр Дәүләт Куркынычсызлыгы комитетының Балтач бүлегендә хуҗалык эшләрен алып бара. 1948-1952 елларда ул кабат Донбасста—Горловка шахталарында күмер чаба.

1952 елдан соң аның егерме ел гомере халыкка кино хезмәте күрсәтүгә багышлана. Район кино челтәре директоры буларак иң артта калган оешманы республикада иң алдынгылар рәтенә чыгара. 

## Мактаулы исемнәре һәм дәүләт бүләкләре
Шушы тырышлыгы өчен 1977 елда «Почет билгесе» ордены белән бүләкләнә. 1975 елда М.Галиевкә «СССР кинематографиясе отличнигы» билгесе бирелә. 1973 елда ул Татарстан  АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре дигән мактаулы исемгә лаек була.

1973-1978 елларда район типографиясенә уңышлы җитәкчелек итте.

## Җәмәгать эшләре
Актив җәмәгать эшлеклесе. Район газетасының актив хәбәрчесе. Болар өстенә М.Галиев  танылган үзешчән шагыйрь. Аның шигырьләренә танылган композиторлар язган җырлар халык арасында популярлык казанды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Зәйтүнә Тычинских

**Зәйтүнә Тычинских**, Зәйтүнә Әптрәшит кызы Тычинских (*[[1967 ел|1967 елның]] [[13 март|13 марты]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Төмән өлкәсе]], [[Тубыл]]*) — тарих фәннәре кандидаты, тарихи-мәдәни тикшеренүләр секторының археология һәм тарихи антропология лабораториясенең өлкән фәнни хезмәткәре. 120 дән артык фәнни хезмәт, шул исәптән берничә монография авторы.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 13 мартында Тубыл шәһәрендә туган. 1989 елда Д. И. Менделеев исемендәге Тубыл дәүләт педагогика институтының тарих-инглиз факультетын тәмамлаган. 2007 елда «Хезмәтле татарлар һәм аларның Себер татарларының этник берләшмәсен формалаштырудагы роле (XVII—XIX гасырлар)» () дип аталган кандидатлык диссертациясе яклаган. Урта мәктәптә укытучы, ТДПИда укытучы булып эшләгән. 1997 елдан Тубыл дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгында эшли. 2010 елдан — ТДПИ доценты.
## Хезмәтләре, китаплары
* 2024 ел - Морза Колмәмәтьевлар. 1 нче китап. Хакимият һәм куәт. (XVII-XVIII гасырлар) - Мурзы Кульмаметьевы. Материалы и источники. Книга 1. Вера. Защита. Честь. (XVII-XVIII вв.)  

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Мәрҗани исемендәге Тарих институты хезмәткәрләре
Тәлгать Әхмәдишин

**Тәлгать Әхмәдишин** - сәясәтче, татар милли хәрәкәтенең активисты. 1961 елның 15 гыйнварында ТАССРның Әгерҗе районы Иж-Бубый авылында туган.  "Азатлык" татар яшьләре берлегенә  нигез салган һәм 1992 елдан 2005 елга кадәр җитәкләгән.  Халыкара төрки яшьләр берлегенең беренче рәисе, соңыннан шәрәфле президенты. Чаллы шәһәрендә Әгерҗе якташлар оешмасын җитәкләде. 2000-2019 елдарда «Азатлык» һәм «Якташлар авазы» газеталарын чыгарган.
## Сылтамалар
* Тәлгать Әхмәдишин: "Артыбызда халык бар иде, шуңа үзебезне көчле хис иттек".  Азатлык радиосы, 24 август 2020
* Тәлгать Әхмәдишин: «Кыю татарларны гына чын татар дип әйтеп була». Гөлназ Хәбибуллина, Интертат, 15 Гыйнвар 2021
* Тәлгать Әхмәдишин: “РӘХМӘТ ИШЕТЕР ӨЧЕН КИЛМӘДЕК”. Римма Бикмөхәммәтова, Ирек мәйданы, № 5, 01.08.2008
   
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Светлана Гөлтәева

**Светлана Гөлтәева** - тәрҗемәче, 1978 елдан СССР (Татарстан) Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Гөлтәева (Гыйльметдинова) Cветлана Җәләл кызы 1937 елның 30 мартында Татарстанның Норлат районы Норлат авылында хезмәткәр гаиләсендә дөньяга килгән. 1955 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Казан дәүләт университетының филология факультетына  укырга керә. Җәйге ялда студентлар отряды белән Казакъстанга чирәм җирләр үзләштерергә барып кайта.  

1958-1962 елларда Мәскәүдә Максим Горький исемендәге Әдәбият институтының тәрҗемә бүлегендә белем ала. Аннары  Горький (Түбән Новгород) шәһәренә китә. 1962 елда Ш.Маннурның «Яңа җыр килде» китабын рус теленә тәрҗемә итеп бастырып чыгара. Аннары  тагын дистәләгән тәрҗемә әсәрләре дөнья күрә. 

1963–1964 елларда Хезмәт гигиенасы һәм профавырулар Фәнни-тикшеренү институтында редактор эшен алып бара. 

1964–1967 елларда Идел-Нократ китап нәшриятының балалар әдәбияты һәм поэзия редакциясендә, 1967–1974 елларда Горький телевидениесенең балалар тапшыруы редакциясендә хезмәт куя. 

1974–1978 елларда «Горьковская правда» нәшриятында, 1978 елда Воркута телевидениесендә өлкән редактор була. 
## Бүләкләре
* Татарстан Язучылар берлегенең проза өлкәсендәге Ш.Маннур исемендәге әдәби бүләк иясе.
## Төп тәрҗемә китаплары
* Маннур Ш. Песня новая пришла. (1962)
*Айдар А. Легенда гор. (1964)
* Веселый муравей: проза для детей. (1968)
* Сказка про спички: проза для детей. – Горький: Волго-Вятское кн. изд-во. 1969
* Татарские народные сказки. (1974)
* Насыри К. Абу-али-Сина.(1977)
* Еникеев Ш. Судьба Солтангарея. (1978)
## Чыганак
* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда. Төзүчеләре Р.Н.Даутов һәм Р.Ф.Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.
* Шамси С. Впервые на русском языке // Горьковская правда. – 1978. – 11 янв. 
 
Төркем:Норлат районында туганнарТөркем:Татарстан язучыларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Гани Галимуллин

**Галимуллин Гани Галимулла улы**—сугыш һәм хезмәт ветераны.

## Кыскача биографиясе
1905 елның 3 маенда Чутай авылында туган. Башлангыч белем алганнан соң әти-әнисеннән бик яшьли ятим калу сәбәпле сабый килеш хезмәт юлына баса—авылның хәлле кешеләрендә батрак була, иген игә, урман кисә, таш чыгара. Сәләтле, кызыксынучан, максатка омтылучан егет үз белемен күтәрүгә даими зур игътибар бирә. 1925 елда Арча кантоны мәгариф бүлегендә махсус аттестация узып Чутай, Алан, Славыч, Яңгул авылларында балалар укыта. Шушы чорда ВКП(б) сафларына кабул ителә, авыл партия ячейкаларына җитәкчелек итә.

1931 елда Г.Галимуллин ВКП(б)ның Түнтәр район комитетына инструктор итеп алына. 1941 елның августына кадәр Балтач районында төрле партия, совет, хуҗалык эшләрендә була.

## Бөек Ватан сугышында катнашу
1941 елның августында Г.Галимуллин Кызыл Армия сафларына алына һәм Бөек Ватан сугышы зилзиләләренә кереп китә. Ул Мәскәүне саклау, туган илебезнең күп шәһәрләрен азат итү, Көнчыгыш Двина елгасын кичү, Балтик буе республикаларын фашистлардан азат итү сугышларында катнаша, иң авыр участокларда, иң алгы сафларда була, чын батырлык үрнәкләре күрсәтә— политрук буларак атакаларга иң беренче булып күтәрелә. Кенигсберг шәһәре тирәсендәге сугышларда авыр яралана. Сугышны полк партия оешмасы секретаре, капитан дәрәҗәсендә тәмамлый.

## Фронтта биш орденга лаек була
Авыр сугыш юлларындагы батырлыклары өчен Г.Г.Галимуллин биш орден—Сугышчан Кызыл Байрак, беренче һәм икенче дәрәҗә Ватан сугышы, ике Кызыл Йолдыз орденнары, күп сугышчан медальләр белән бүләкләнә. Смоленск өлкәсенең Велиж шәһәре гражданнары аңа шәһәрне азат итүдәге батырлыклары өчен шәһәрнең Почетлы гражданины исемен бирәләр. Шәһәр музеенда Г.Галимуллинның батырлыгына багышланган махсус стенд бар.

## Сугыштан соңгы елларда хезмәте һәм вафаты
Сугыштан соң Г.Г.Галимуллин егерме ел төрле партия һәм совет эшләрендә эшләде. Лаеклы ялга чыкканнан соң Казан шәһәрендә яшәде.

Казан шәһәрендә 1999 елда вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Рәсимә Гарифуллина

**Рәсимә Гарифуллина** - журналист,  шагыйрә, балалар язучысы.
## Тәрҗемәи хәле
Гарифуллина Рәсимә Әхмәтзәки кызы 1957 елның 24 июнендә (рәсми документларда 1958 елның 1 апрелендә) Татарстанның Балык Бистәсе районы Балтач (Юлсубино) авылында туа. Түбән Тегермәнлек һәм Югары Тегермәнлек мәктәпләрендә урта белем ала. Аннары Пермь шәһәрендә ике ел заводта эшли. 

1957–1982 елларда ул – Казан дәүләт университетының журналистика факультеты студенты. Укуын тәмамлагач, туган якларына кайта.
## Иҗади эшчәнлеге
1989 елга кадәр Балык Бистәсендә чыга торган төбәк газетасы «Авыл офыклары» редакциясендә хатлар бүлеге мөдире вазифаларын башкара. Бер үк вакытта газета редакциясе каршында эшләп килгән «Кама таңнары» дигән әдәби берләшмәгә җитәкчелек итә. 

1989–1991 елларда Саратов шәһәрендә Идел буе иҗтимагый-сәяси институтында белемен арттыра. Ун елдан артык «Авыл офыклары» газетасында журналист була. Редакциянең иҗтимагый-сәяси бүлеген җитәкли. 

2003 елның августыннан исә Рәсимә Гарифуллина Балык Бистәсе районы хакимиятенең Хезмәт һәм халыкны эш белән тәэмин итү үзәге директоры вазифаларын башкара.

Рәсимә Гарифуллина – лирик шагыйрә, иҗатының төп өлешен мәхәббәт, күңел кичерешләрен яктырткан шигырьләр, җырлар били. Табигать манзараларына, тарихи темаларга багышланган лирик-фәлсәфи яңгырашлы шигырьләре дә байтак. Алар арасында «Чулпы җыры», «Ак Сарайда серләр бар» исемле поэмалары шагыйрәнең үз нәселе шәҗәрәсе риваятьләренә таянып, үткәндәге тарихи вакыйгаларны сәнгатьчә шактый оста тасвирлап бирүе белән кызыклы.

Р. Гарифуллина – 2005 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
## Төп басма китаплары
* Бүген ярат! шигырьләр / кереш сүз авт. В.Фатыйхов. – Казан: Идел-Пресс, 2001. – 128 б. – 1000 д. 
* Яшәү мәңгелек: кыйссалар, очерклар. – Казан: Идел-Пресс, 2004. – 80 б. – 1000 д.
* Минем куллар – синең кулда: шигырьләр, поэма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2004. – 95 б. – 2000 д. 
* Дөнья йөге : шигырьләр, поэма. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2010. – 143 б. – 3000 д.
* Сакаллы сабый : балалар өчен шигырьләр. – Казан: Татар. кит. нәшр., 2024. – 27 б. – 1100 д.
## Чыганак
Вәли-Барҗылы М. Васыятькә тугрылык // Мәдәни җомга. – 2006. – 24 март.
Төркем:Балык Бистәсе районында туганнарТөркем:Татарстан журналистларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучыларТөркем:Татарстан Язучылар берлеге әгъзалары
Риза Мәһәдиев

**Мәһәдиев Риза Рафаил улы** (13 март 1972 ел — 12 гыйнвар 2021 ел) — театр актеры, эстрада җырчысы. 1993-2020 елларда Салават башкорт дәүләт драма театры актеры. Башкортстан Республикасының халык артисты (2010).

## Биографиясе
Риза Рафаил улы Мәһәдиев 1972 елның 13 мартында Башкорт АССР-ының Ишембай районы Ибрай авылында туган.

1993 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый һәм шул вакыттан алып Салават башкорт дәүләт драма театрында эшли.

Риза Мәһәдиев — төрле жанрларда да бердәй уңышлы иҗат итүче сәхнә остасы. Ул — башкорт халык һәм эстрада җырларын башкаручы. «Актер җыры — 94» конкурсы дипломанты. «Дуслык моңы — 2002» бәйгесе лауреаты.

2000 елдан бирле театрның профсоюз комитетын җитәкли. Шәһәр һәм республиканың барлык иҗтимагый, мәдәни чаралары ансыз үтми.

2014 елда Гөлчәчәк Шәрипова белән «Галиябану. Мәхәббәт турында легенда» милли кинофильмында татар халкының гына мәхәббәт гимны булып калмыйча, башкорт халыкының  да мәхәббәт гимны булган төп җырны башкара.

Риза Мәһәдиев 2021 елның 12 гыйнварында Салават шәһәрендә авырудан вафат була.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2010)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003)
* Елның иң яхшы актеры (2003)
* Башкорт һәм татар җырларын башкаручыларның Фәридә Кудашева исемендәге «Дуслык моңы» халыкара конкурсы лауреаты (Нефтекама, 2002)
* «УАктер җыры—1994» конкурсы дипломанты.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:12 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Ишембай районында туганнар
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:13 март көнне туганнар
Вәкилә Калмантаева

**Калмантаев Вәкилә Гатаулла кызы** (7 ноябрь 1948 ел — 5 февраль 2021 ел) — театр һәм кино артисты. 2000 елдан Уфа «Нур» татар дәүләт театры артисты, 2002 елдан Башкортстан Республикасы Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры актеры. 1976 елдан ССРБ Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының халык артисты (1993).

## Биографиясе
Вәкилә Гатаулла кызы Калмантаев 1948 елның 7 ноябрендә Чкалов, хәзерге Ырынбур өлкәсе Кызыл Гвардия районының Плешаново авыл биләмәсе составына ингән Югары Ильяс авылында туган.

1970 елда Уфа сәнгать училищесын, 1987 елда — Башкорт дәүләт университетын тәмамлаган.

1970 елдан Салават башкорт дәүләт драма театрында, 1971-1983 һәм 1985-1992 елларда, ары 1994 елдан Сибай драма театрында (1991 елдан — Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт дәүләт драма театры) эшли.

2000-2002 елларда Уфа «Нур» татар дәүләт театры, 1992-1993 елларда һәм 2002 елдан бирле — Башкортстан Республикасы Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры актеры.

Вәкилә Калмантаев 2021 елның 5 февралендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Иҗаты
Төп рольләре: *Галимә* (Г. Әмири, В. Галимов (Мәҗит Гафуриның «Кара йөзләр» повесте буенча), *леди Мильфорд* (Фридрих Шиллер, «Мәкер һәм мәхәббәт»), *Зәлифә* («Әниләр көтәләр улларын», Әсгать Мирзаһитов) һәм башкалар.

2005 елда «Башкортстан» киностудиясе төшергән «Озын-озак балачак» фильмында Дәү әни, 2011 елда «13 раунд» фильмында Әби рольләрен башкара.

## Гаиләсе
Кызы Фирдәвес Альберт кызы Гыйззәтуллина (1973―2023), Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт академия драма театры актрисасы.

## Аның турында

* Акбулатова Ф. Вәкилә Ҡалмантаеваның ғүмерлек һөнәре. «Сәхнәгә арналған ғүмер» циклынан. «Юлдаш» радиоһы тапшырыуы. 2016, 20 июль.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1993)
* БАССР-ның атказанган артисты (1989)
* РСФСР Югары Советының Мактаулы грамотасы (1982)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ҡалмантаева Вәкилә Ғатаулла ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* Сибай: энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015. — ISBN 978-5-88185-246-7.
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Ырынбур өлкәсендә туганнар
Төркем:Татар артистлары
Илдар Фазлетдинов

**Фазлетдинов Илдар Камил улы** (5 июнь 1978 ел) − галим-филолог, журналист. 2001 елдан «Кызыл таң»  гәзитенең сәясәт бүлеге мөхәррире. Башкортстанның атказанган матбугат һәм киңкүләм мәгълүмат хезмәткәре, филология фәннәре кандидаты. Шәһит Ходайбирдин исемендәгк премия лауреаты (2003).

## Биографиясе
Илдар Камил улы Фазлетдинов 1978 елның 5 июнендә Башкорт АССР-ының Бәләбәй районы Тозлы Куыш авылында туган. Ата-анасые укытучылар. Шигыйрьләрен бала чагынан яза башлый. Алар «Башкортстан пионеры» газетасында даими басылып торган. 

Мәктәпне тәмамлагач, Башкорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлегенә укырга кергән. Шунда ук 2003 елда аспирантура тәмамлый.

Хезмәт юлын 1998 елда «Өмет» газетасында башлаган. 2001 елдан «Кызыл таң» газетасында эшли. Сәясәт һәм милли проблемалар бүлеге мөдире. 2003 елда сәяси-иҗтимагый мәкаләләре өчен Шәһит Ходайбирдин исемендәге республика премиясына лаек була.
2013 елда - «Кызыл таң»газетасы лауреаты. Илдар Фазлетдинов 1999 елдан Журналистлар берлеге әгъзасы, филология фәннәре докторы кандидаты. 

РФ «Халык санын алуны оста оештырган өчен» медале белән бүләкләнгән. «Акчарлак» альманахында 2001 елда аның шигырьләре басылган, ә аерым шигырь җыентыклары әлегә юк.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Әдипләр: Фазлетдинов Илдар Камил улы. 

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бәләбәй районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1978 елда туганнар
Төркем:5 июнь көнне туганнар
Төркем:Татар журналистларыТөркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатларыТөркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Рәйдә Гайсина

**Гайсина Рәйдә Миргали кызы** (2 март 1938) — галим-рус теле белгече, югары мәктәп укытучысы, җәмәгатьче. Филология фәннәре докторы (1984), профессор (1984).

## Биографиясе
Рәйдә Миргали кызы Гайсина 1938 елның 2 мартында БАССРның Чишмә районы Чишмә эшчеләр бистәсендә туган.
1996—2011 елларда Башкорт дәүләт университетының хәзерге рус тел гыйлеме кафедрасы мөдире.
1987—1996 елларда Башкортстанның Хатын-кыз берлеге җитәкчесе. Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2010), Башкорт АССР-ының атказанган фән эшлеклесе (1987), Россиянең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2001).

## Фәнни эшчәнлеге
Телдә лингвистик — фәлсәфи мөнәсәбәт категориясен һәм релятивлык семантик категориясен, сөйләм контакты төшенчәсен һәм аны белдерү системасы чараларын өйрәнүгә, когнитив лингвистикага, чагыштырма семантика (рус теле, башкорт теле һәм татар теле материалында) проблемаларына; вузда лингвистика дисциплиналарны укытуның методологик һәм методик мәсьәләләрен эшләүгә багышланган
350-гә якын фәнни һәм фәнни-методик хезмәте бар, вуз дәреслекләре авторы.

## Хезмәтләре

* Межкатегориальный переход понятий и обогащение лексики. Уфа, 1985
* Язык: философия, семантика, синтаксис: сб. избранных трудов. Уфа, 2008
* Синтаксис простого предложения в современном русском языке. Теория, схемы и образцы анализа. М., 2010.
* Современные проблемы общего языкознания и русистики, 2011, Белгород, НИУ «БелГУ»;
* Курс «Русский язык» в рамках обучающего семинара для экспертов ЕГЭ, 2012, Уфа;
* Дистанционные образовательные технологии: теория и практика, 2013, Уфа, БашГУ.

## Искәрмәләр

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:БДУ укытучылары
Рифә Рахман

**Рифә Рахман**, Рифә Фатхрахман кызы Харрасова-Сабирҗанова (*[[1962 ел]]ның [[18 сентябрь|18 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кукмара районы]], [[Мәмәшир]]*) ― язучы, галимә, филология фәннәре кандидаты (2002). 1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1962 елның 18 сентябрендә ТАССРның Кукмара районы Мәмәшир авылында туа. Арча педагогия училищесын, Казан дәүләт университетның филология факультетын тәмамлый. «Мәгърифәт» газетасында журналист һәм баш мөхәррир ярдәмчесе булып та эшли. "Гаилә һәм мәктәп" журналында бүлек мөхәррире булып эшләгән.

2002 елда «Әдәби бәйләнешләр җирлегендә Гаяз Исхакыйның башлангыч чор прозасы (1895-1905)» дип исемләнгән кандидатлык диссертациясе яклаган.

1996 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Дистәдән артык шигырь һәм чәчмә әсәрләр китабы бар. 2024 елда Татарстан китап нәшриятында «Татар кызы» романы китап булып басылып чыккан. 

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Саҗидә Сөләйманова премиясе (2008)
* Фатих Хөсни премиясе (2012)
* Россия Федерациясе Мәгариф министрлыгының Мактау грамотасы 
* Гаяз Исхакый премиясе  (2014) 
* Җамал Вәлиди премиясе (2018) 
* Саҗидә Сөләйманова премиясе (2025) ― *«Синең җанга узсам» китабы өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рахман Рифә. Татарстан язучылар берлеге сайты
* Рифә Рахман: "Мәгариф" мөдире Ркаил Зәйдулланы һәрьяклап сындырырга тырышты". Наил Алан, Азатлык радиосы, 10 август 2017
* Рифә Рахман прозасының иҗади үзенчәлекләре. Зөфәр Мөхәммәтшин, "Казан утлары". 09, 2017

Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Төркем:Җамал Вәлиди премиясе лауреатлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Галинур Мөлеков

**Мөлеков Галинур Мөхәррәм улы** (; 1 ноябрь 1949 ел) — галим-иктисадчы, ССРБ-ның фирка һәм хуҗалык эшлеклесе. 1982 елдан КПСС-ның Авыргазы район комитеты секретаре, 1985 елдан — КПСС‑ның Стәрлебаш район комитетының 1‑нче секретаре, 1990 елдан — КПСС-ның Башкортстан өлкә комитеты секретаре; 1991-2007 елларда — «Башсельстрой» җәмгыятенең генераль директоры. Башкорт АССР-ының 12‑нче чакырылыш Югары Советы һәм Башкортстан Республикасының 1‑нче чакырылыш Дәүләт Җыелышы — Корылтай депутаты. Икътисад фәннәре докторы (2001), профессор (2005). Башкортстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1992), Россия Федерациясенең хөрмәтле төзүчесе (1999). «Мактау Билгесе» ордены кавалеры (1981). Авыргазы районының мактаулы гражданины.

## Биографиясе
Галинур Мөхәррәм улы Мөлеков 1949 елның 1 ноябрендә Башкорт АССР-ының Авыргазы районы Яңа Карамалы авылында туган.
Милләте татар, югары белемле — 1972 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

Хезмәт юлын 1972 елда институтны тәмамлагач «Авыргазы» колхозында баш инженер булып башлый. Ары Авыргазы районы «Сельхозтехника» берләшмәсендә управляющий булып эшли.

1982-1985 елларда Авыргазы райкомында икенче секретарь
1985-1990 елларда КПСС-ның Стәрлебаш райкомында беренче катиб.
1990-1991 елларда КПСС-ның Башкортстан өлкә комитетында икенче сәркатиб.
1991 елдан «Башкирагропромстрой» берләшмәсе начальнигы.

Стәрлебаш районы, 250-нче Яшергән сайлау округынан 1990 елның 11 октябрендә БАССР-ның ун икенче чакырылыш Югары Советының өченче сессиясендә республиканың дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул иткән Башкорт АССР-ының 12-се чакырылыш Югары Советы депутаты. Башкортстан Югары Советының азык һәм аграр мәсьәләләр буенча комиссия әгъзасы.

## Мактаулы исемнәре

* «Мактау Билгесе» ордены,
* Авыргазы районының мактаулы гражданины.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Народные депутаты республикасы Гербы. Двенадцатый созыв. — Уфа, Китап, 1994. — с. 104

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Авыргазы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:1 ноябрь көнне туганнар
Василий Черемшанский

**Василий Макарович Черемшанский** (1821—1869, туган ае, көне, туган урыны һәм вафат булган урыны билгесез) — язучы, икътисадчы, географ, туган якны өйрәнүче.

## Биографиясе

* Василий Макарович Черемшанский 1821 елда туган.
* Могилев губернасының Горыгорецк агрономия училищесын тәмамлаган.
* Ырынбур, аннары Уфа семинарияләрендә авыл хуҗалыгы буенча укытучы булып эшли.

## Гыйльми эшчәнлеге
В. М. Черемшанский Ырынбур губернасының бай табигате, географиясе, климат шартлары, бу төбәктә яшәүче башкорт, рус, чуаш, татар, мари, мордва һәм удмурт халыкларының тормыш-көнкүреше, хуҗалыклары һәм мәдәниятләре турында фактларга бай материаллар туплый. 1859 елда Уфада «Ырынбур губернасы тасвирламасы» дигән монографиясен бастырып чыгара. Аның кулъязмасы Дәүләт милек министрлыгының кече алтын медаленә лаек була. Китапка этнограф Сергей Иванович Руденко да югары бәя бирә.

## Хезмәтләре

* Описание Оренбургской губернии в хозяйственно-статистическом, этнографическом и промышленном отношениях. Уфа, 1859
* Сведения о соляных озерах Челябинского уезда // Сборник статистических, исторических и археологических сведений по бывшей Оренбургской и нынешней Уфимской губерниям, собранных и разработанных в течение 1866-67 гг. Уфа, 1868
* Взгляд на судоходство и рыболовство в Оренбургской губернии // Труды Вольного Экономического Общества. 1954

## Искәрмәләр

Төркем:1869 елда вафатлар
Төркем:1821 елда туганнар
Төркем:Тарихчылар
Зөфәр Мөхәммәтшин

**Зөфәр Мөхәммәтшин** - филология фәннәре докторы. 1960 елның 24 декабрендә туган.

1979–1984 елларда Казан дәүләт университетында белем ала.

1984–1986 елларда Кама Тамагы районының Иске Барыш урта мәктәбендә укыта.

1986–1989 елларда Яр Чаллыда шәһәр көнкүреш идарәсендә эшли.

1989 елдан ТР ФА Г.Ибраһимов исем. ТӘҺСИда фәнни хезмәт белән шөгыльләнә.

1999 елда “Творческое наследие Фатиха Халиди” дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый.

## Сылтамалар

* Зөфәр Гомәр улы Мөхәммәтшин. Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сайты
* Зөфәр МӨХӘММӘТШИН: Тел – сәясәт түгел, имеш... . Мәдәни җомга, 7 декабрь 2017

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Лилия Букеева

**Лилия Букеева**, Лилия Раднер кызы Букеева (, *[[1965 ел]]ның [[7 ноябрь|7 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Уфа]]*) ― эстрада җырчысы, Яр Чаллы «Энергетик» мәдәният сарае артист-вокалисты (1996 елдан). Татарстанның (2016) һәм Башкортстанның (2021) атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 7 ноябрендә Уфада туган. 1985 елда Уфа сәнгать укуханәсен тәмамлаган (РФ һәм БР атказанган сәнгать эшлеклесе Фәрзәнә Сәгыйтованың укучысы). Юллама белән Нефтекама шәһәренә җибәрелә, анда «Нефтьчеләр» шәһәр мәдәният йортының вокаль-инструменталь ансамблендә солист булып эшли.

1988 елдан ― Башкорт дәүләт филармониясендә эстрада солисты.

1989 елда яшь совет җырын башкаручыларның «Юрмала» Бөтенсоюз конкурсында катнаша. Конкурс 4 этапта уза: Уфа―Чиләбе―Мәскәү―Юрмала. Мәскәү этабында Л. Букеева финалга уза.

Юрмаладагы конкурстан соң Лилия Раднер кызына Казакъ ССР башкаласы Алма-Ата шәһәрендә узучы «Азия тавышы» фестивалендә катнашырга чакыру килә. Анда ул Башкортстан данын яклый. 

1990 елда Уфада узган «Агыйдел―90» эстрада җырын башкаручыларның Бөтенсоюз конкурсы лауреаты була (конкурсның жюри рәисе композитор Юрий Саульский).

1991 елда Мәскәү шәһәре Мәдәният идарәсе Төркиягә (Әнкара шәһәренә) 1 ел контракт буенча эшкә җибәрә.

1994 елда Мәскәүдә Алла Пугачева ансамбле җитәкчесе ― композитор Руслан Горобец, шагыйрь Михаил Таничев һәм аранжировка ясаучы Юрий Варум белән таныша. Алар белән берлектә Лилия Букеева 3 җыр яздыра: «Хушлашу көне», «Ресторанда», «Дала».

1996 елдан Яр Чаллының «Энергетик» Мәдәният сараенда артист-вокалист булып эшли.

Татарстан сәнгать коллективлары белән чит илләрдә, шул исәптән, Малайзия (1998), Тунис (1999), Италия (Милан, 2001), Франциядә  (Париж, 2003) чыгыш ясый.

Репертуарында дөньяның төрле (инглиз, португал, кытай, француз, гарәп, төрек) телләрендә йөздән артык җыр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 – Татарстанның атказанган артисты
* 2021 – Башкортстанның атказанган артисты

   
## Искәрмәләр
## Сылтамалар

*   Букеева Лилия Раднеровна.  Единый портал култьтуры народов Республики Башкортостан
* *Азат Гиззатуллин*.    Лилия Букеева: Думаю о том, чтобы вернуться домой в Башкортостан. ИА «Башинформ», 19.03.2021

## Моны да карагыз
* «Энергетик» мәдәният сарае (Яр Чаллы)

   
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Орба Цо

**Орба Цо** (Кытай телендә: 窝尔巴错; пиньин: Wōěrbā cuò; Тибет телендә: འོར་པ་མཚོ, Wylie: 'or pa mtsho) ул Кытайның Тибет Автономияле Регионының төньяк-көнбатышында Нгари Префектурасында Рутог Даирәсендә күл. Ул Лонгму күленнән көньяк-көнчыгышта 5209 метр (17 090 фут) биеклектә урнашкан.

Төркем:Тибет
Марианна Вәлишева

**Марианна Вәлишева** - язучы, 2000 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Вәлишева Марианна Сергеевна 1970 елның 4 декабрендә Казан шәһәрендә туа. 1988 елда 18 нче махсус инглиз мәктәбен, 1994 елда Казан дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый.  М.Вәлишева гарәп теле курсларында белем ала, бер ел Ш.Мәрҗани мәчетендә укый, гарәп каллиграфиясе белән шөгыльләнә.Татар телен белә, инглиз телендә сөйләшә ала.
## Иҗат эшчәнлеге
Марианна Сергеевна иҗат эше белән  1985 елда шөгыльләнә  башлый. Шигырьләре күптиражлы «За ускорение» газетасында басыла.  Кайберләре, татар теленә тәрҗемә ителеп, «Ялкын» журналында дөнья күрә. 1986 елда Мәскәүдә Бөтенсоюз балалар иҗаты бәйгесендә лауреат исеменә лаек була. 

1993 елда Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының сәнгать белеме бүлегендә өлкән лаборант булып эшли башлый. Азнакай районы авыллары зиратларында борынгы кабер ташларын һәм Казандагы Татар зиратын өйрәнә. 

Вәлишева Марианна үзен проза өлкәсендә дә сынап карый. 1995 елда «Замок пробуждения» исемле повестен иҗат итә.

1996 елдан «Татарстан» журналында  әдәби хезмәткәр вазифасын башкара.. Бу чорда әдәби әсәрләрне татар теленнән рус теленә тәрҗемә итә башлый. 1998 елдан М.Вәлишева «Казан» милли мәдәни үзәгендә һәм «Эхо веков» альманахында татар теленнән русчага тәрҗемәче булып эшли. Журналист буларак,  М.Вәлишева газета-журнал редакцияләре белән хезмәттәшлек итә. 1996 елда аның «Атсыз» һәм «Месть» хикәяләре «Идель» журналында, төрки мифологиягә нигезләнеп язылган тарихи-мистик «Когда все было иначе» повесте һәм «Девочка и кот» дигән гомуми исем белән аталган балалар хикәяләре «Казань» журналында дөнья күрә.

2000 елдан М.Вәлишева Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татар энциклопедия институтында рус текстларын редакцияләү бүлегендә әдәби редактор булып эшли.  2004 елда ул  «Фәлсәфә, социология һәм хокук өлкәсендә Республика җәмгыятенең эшчәнлеген мәгълүмати пространствода демифологизацияләү» дип исемләнгән фәнни-тикшеренүләр проектын тормышка ашырган өчен яшь галимнәргә хөкүмәт ярдәме йөзеннән Татарстан Республикасы Грантына ия  була. М.Вәлишеваның мәкаләләре фәнни җыентыкларда басыла.

## Бүләкләре
Бөтенсоюз балалар иҗаты бәйгесе лауреаты.
## Чыганак
Мустафин Р. Предисловие к повести «Когда все было иначе» // Казань. – 1998. – № 5–6. – С. 86.

Кутуй Р. Вступительное слово к повести «Когда все было иначе» // Казань. – 1998. – № 5–6. – С. 86.
 
Төркем:Казанда туганнарТөркем:Татарстан язучыларыТөркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Винера Абдуллина

**Винера Зәви кызы Абдуллина** (28 гыйнвар 1965 ел, СССР, Ленинград) - сынчы, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе, Санкт-Петербург Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе

1965 елның 28 гыйнварында Ленинград шәһәрендә туган.

1986 – Б. В. Иогансон исемендәге урта сәнгать мәктәбен тәмамлый.
 
1992 – Ленинград сәнгать-педагогика училищесын тәмамлый (В. А. Серов исемендәге ЛХУ, хәзерге вакытта Н. К. Рерих исемендә).

2000 –  Россия Сәнгать академиясе И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия институтын тәмамлый, скульптура факультеты.

1999, 2000, 2002 - Санкт-Петербургның "Санкт-Петербург музалары" грантлар конкурсы җиңүчесе.

2002 – И. Е. Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия институтында аспирантураны тәмамлый.

2002 - Санкт-Петербург Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

2012 – "Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе" дигән мактаулы исемгә лаек булды.

## Иҗаты
* 2004 - С. Ю. Витте һәйкәле (СПб политехника университеты).
* 2006 - Петр I һәйкәле (Махачкала) .
* 2006 - СПб павильонында Россиянең тарихи шәхесләре бюстлары галереясы.
* 2011 - "Екатерина II" бюсты (Дәүләт аэрокосмик приборлар төзү университеты, СПб).
* 2011 - А. Баязитовка һәйкәл (СПб дәүләт университеты).
* 2011 – Татарстан Республикасы Мактау грамотасы белән бүләкләнде, милли мәдәни мирас традицияләрен үстерү һәм милләтара мөнәсәбәтләр гармонияләштерү өчен.
* 2012 – язучы Гаяз Исхакый бюсты (Казан шәһәре).
* 2012 - шагыйрь Муса Җәлил бюсты (Тосно шәһәре, Ленинград өлкәсе).
* ...
* 2021 - шагыйрь Муса Җәлил бюсты (Екатеринбург шәһәре).
* 2021/2022 - Муса Җәлил һәйкәле ― Серовта (Свердловск өлкәсе,
* 2024 ― Ялтада Советлар Союзы Герое Гали Мәҗитов бюсты
* 2024 ― Чиләбе өлкәсе Коншак районы Бәгәрәктамак авылында Муса Җәлил бюсты.
* 2025 ― Санкт-Петербургның Калинин районында, Советлар Союзы Герое Муса Җәлил исемендәге 146нчы мәктәптә  Муса Җәлилнең бюсты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* lyssak.com  - ВИНЕРА ЗАВИЕВНА АБДУЛЛИНА 

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татар рәссамнары
Зиннур Миннәхмәтов

**Зиннур Миннәхмәт улы Миннәхмәтов** (1 июнь 1947 ел, СССР, ТАССР, Борисово) - рәссам, Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы.
## Биографиясе

Зиннур Миннәхмәтов 1947 елның 1 июнендә Татарстан Республикасының Борисово авылында туа. 

1972 елда Казан сәнгать училищесын тәмамлый. Шул ук елны Миннәхмәтовның җиңел кулы белән Алабугада беренче сәнгать мәктәбе тарихы башлана. 19 ел яшь буынның иҗади үсешенә багышланган. 90 нчы еллар башында Зиннур Миннәхмәт улы сәнгать мәктәбе белән хушлаша һәм «ирекле» иҗатка китә.

1994 ел - Татарстан Республикасы Рәссамнар берлеге әгъзасы. Рәссам әсәрләре Россиянең музей һәм шәхси җыелышларында саклана.
## Иҗаты
Зиннур Миннәхмәтович сүзләренә караганда, "чын рәссам тәнне түгел, ә җанны, кеше контурын түгел, ә аның кәефен ясаячак". Үз - үзеңә колак салырга, эчке эмоциональ кәефне һәм күңелдә туган образларны тәрбияләргә – мондый эзлеклелек белән төс уйный торган яңа картина ясау башлана. Йорт белән фантастик якты түбәләре һәм тәрәзәләр,агачлар белән төрле төстәге ботаклары һәм ябалдашлары, ким дигәндә экзотик кешеләр һәм хайваннар яши дөнья булдырган туйгысыз фантазияле рәссам.

## Чыганаклар
* «Афиша событий Казань - ArtTube» - Выставка Зиннура Миннахметова «Хорошо!»
Төркем:Татарстан рәссамнары
Харрасов

**Харрасов** ― фамилия.
* Ләис Харрасов (*[[Ләис Зөлкарнәй]]*, 1962), шагыйрь. 
* Мөхәммәт Харрасов (1948―2024), физика-математика фәннәре докторы (1995), профессор (1996), БДУ ректоры (2000-2010), БР ФА әгъза-корреспонденты (2002).
* Равил Харрасов (1961), җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2014).
* Рәшит Харрасов (1949), БР Дәүләт җыелышы―Корылтай секретариаты бүлек мөдире (1999 елдан).
* Шәйхи Харрасов (1898― ?), 1929―1930 елларда БАССР эчке эшләр халык комиссары.
----
;Харрасова
* Рифә Харрасова (*[[Рифә Рахман]]*, 1962), язучы-галим, КФУ доценты (1990―2012).
* Фәридә Харрасова (1971), рәссам-иллюстратор, журналларның баш рәссамы.

Төркем:Фамилияләр