open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Куньлунь Ред Стар

**«Куньлунь Ред Стар»** (кыт. 紅星崑崙) — Кытайның башкаласы Пекинның 2016 елда оештырылган шайбалы хоккей клубы. 2016/2017 еллардан башлап Россиянең Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясый. Өй матчларын «МастерКард-Центр» боз сараенда үткәрә.

## Тарихы
2015 елның декабрь аенда КХЛ директорлар киңәшмәсенең әгъзасы Роман Ротенберг Континенталь хоккей лигасына Кытайны алу турындагы планнарны әйтә. Ротенберг бернинди дә команда исемен атамый, әмма аның Кытай җитәкчелеге тарафыннан яхшы финанславына шикләнмәвен билгеләп үтә.

2016 елның 17 мартында РХФ президенты Владислав Третьяк, КХЛ директорлар киңәшмәсе рәисе Геннадий Тимченко һәм яңа клубның директорлар киңәшмәсенең рәисе Нгок Ян Юу катнашында ниятләр турында килешү төзелә, һәм клубның «Куньлунь Ред Стар» дип аталуы билгеле була. Әмма Кытай хоккей федерациясенең генераль сәркәтибе Лисин Тун Кытай хоккей клубының КХЛга тиз арада керүе турында әлегә уйламауларын белдерә.

2016 елның 24 июнендә «Куньлунь Ред Стар» хоккей клубы Лигага рәсми рәвештә кабул ителә. Команда составын күбесенчә Россия, Европа илләренең уенчылары тәшкил итәчәк, шулай ук Кытайның анда үз хоккейчылары булачак. Команданы билгеле Майк Кинэн җитәкләячәк һәм аңа Илья Ковальчук килүе турында да сүз йөри, әмма бу дөреслеккә туры килми. Ары табан команданың генераль менеджеры итеп Владимир Кречин куела, ә баш тренер вазифасына Владимир Юрзинов килә. Командага алынган тәүге уенчы — Финляндиядан капкачысы Томи Кархунен.

## Континенталь хоккей лигасында чыгыш ясау нәтиҗәләре
 У — үткәргән уеннар саны, Е — төп вакытта җиңүләр саны, ЕО — овертаймда җиңүләр саны, ЕБ — буллитларда җиңүләр саны, БО — буллитларда җиңелүләр саны, ОО — овертаймда җиңелүләр, О — төп вакытта җиңелүләр саны, М — җыелган очколар саны, Ш — керткән һәм үткәргән һәм шайбалар нисбәте, ДМ — даими заман нәтиҗәләре буенча урыны.


## Стадион
«Куньлунь Ред Стар» өй матчларын Пекиндагы 18 мең кеше сыйдырышлы *МастерКард-Центр аренасында* үткәрәчәк. Бу спорт корылмасында 2008 елда Олимпия уеннарының баскетбол буенча турниры үтә. Элек уеннарның бу аренада үтәчәге шик астында да була, чөнки атнаның биш көнендә ул Кытайда нык популярлык казанган баскетболга бирелә, җитмәсә аренаның үзенең бозы белән суыткыч корымалары булмый. Тик бу эш хәл ителә.

## Багучылар
Команданың генераль менеджеры Владимир Кречин «Советский Спорт» гәзитенә интервьюсында, энергетика һәм төзелеш өлкәләрендә эшләгән өч зур компания команданың багучысы була, дип сүз әйтә.

## Искәрмәләр

Төркем:Континенталь хоккей лигасы
Павел Шеремет

**Павел Шеремет**, Павел Григорий (*Рыгор*) улы Шеремет,  (*[[1971 ел]]ның [[28 ноябрь|28 ноябре]], [[Минск]] — [[2016 ел]]ның [[20 июль|20 июле]], [[Киев]]*) — тележурналист, сәясәтчеләр турында документаль фильмнар авторы, Беларусия телевидениесендә, Россиядә Беренче каналда, Иҗтимагый Россия телевидениесендә (), соңгы вакытта Украинада эшли. 2016 елның 20 июлендә, Киевта, утырган машинасы астына куелган бомба шартлап, үтерелде.

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 28 ноябрендә Минскида туган. Беларусия дәүләт университеты тарих факультетының 3 курсын, соңрак Беларусия дәүләт икътисад университетының халыкара икътисадый мөнәсәбәтләр факультетын тәмамлаган. Журналистлык карьерасын Беларусия телевидениесендә башлый.

## Хезмәт юлы
* 1992 елга кадәр банкта валюта бүлегендә эшли.
* 1992 елдан Беларусия телевидениесенең икътисад турында программалары консультанты.
* 1994-1995 Беларусия телевидениесенең «*Праспект*» тапшыруын алып бара.
* 1995-1996 «*Белорусская деловая газета*» баш мөхәррире.
* 1996-1998 ОРТ телекомпаниясенең (*[[Мәскәү]]*) Минскидагы хәбәрчесе.
* 1998 елдан ОРТ телекомпаниясенең «Яңалыклар», «Время» программалары махсус хәбәрчесе.
* 1999-2000 хәбәрчеләр челтәре шеф-редакторы, «Время» программасының дикторы.
* 2008 елга кадәр Беренче канал өчен (*[[Мәскәү]]*) документаль фильмнар, махсус проектлар эшли.
* 2008 елда телевидениедән китә.
* 2009-2011 «*Огонёк*» журналының сәясәт бүлеге мөхәррире.
* 2011 елда РЕН ТВ каналында «Приговор» тапшыруын алып бара.
* 2012-2016 «Українська правда» интернет-газетасында журналист блогы алып бара.
* 2013-2014 ОТР каналында «Прав?да!» программасын алып бара.
* 2014 елда Мәскәү телевидениесеннән китә.
* 2014 елдан «Украинская правда» басмасының башкаручы директоры.
* 2014 елдан «24 канал»да (*[[Киев]]*) «*Диалоглар*» проектын башлый.
* 2015-2016 «Радио Вести» (*[[Киев]]*) алып баручысы.
* «Историческая правда» (*Тарихи дөреслек*) проекты авторы.

## Карашлары
* Беларусия президенты Александр Лукашенко режимын тәнкыйтьли. Чикне бозуда гаепләнеп, 3 ай төрмәдә утырып чыга. 2010 елда Беларусия ватандашлыгыннан чыгарыла.
* 2014 елда, Кырым һәм Донбасс вакыйгаларына бәйле, Мәскәү телевидениесеннән китә 
* Сәясәтчеләр (*[[Александр Лукашенко]], [[Михаил Горбачев]], [[Сәддам Хөсәен]], [[Петербург]] [[мэр]]ы Владимир Яковлев, генерал [[Александр Лебедь]], [[Михаил Саакашвили]] һ.б.*) турында күп санлы (*тәнкыйди*) документаль фильмнар төшерә.
## Үлеме

2016 елның 20 июлендә иртән Киев үзәгендә ул идарә иткән автомобильне шартлату нәтиҗәсендә һәлак булган. Көчле иҗтимагый һәм халыкара резонанска карамастан, 2020 елның июнь аена Шереметны үтерү җинаяте ачылмаган килеш кала бирә.

## Бүләкләре
* 1995 Беларусия Пен-үзәге премиясе
* 2001 ТЭФИ финалисты 
* 2002 АИХО премиясе

## Сылтамалар
* Павел Шеремет үтерелде 
* Павел Шеремет турында Lenta.ru сәхифәсендә

## Искәрмәләр

Төркем:Журналистлар
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Беларусия журналистлары
Төркем:Украина журналистлары
Төркем:Беларусия дәүләт икътисад университетын тәмамлаучылар
Төркем:Үтерү корбаннары
Җәбә

**Җәбә** яки **Җәбә-нойон** (монгол телендә "**Ук**" дигән сүз, чын исеме **Җиргоадай**) (1181-1225 яки 1231) — монгол гаскәр башлыгы, төмәнче, Чыңгызханның иң яхшы гаскәр башлыкларының берсе.

## Тарих

1201 елда Тимучин (Чыңгызханның беренче исеме) тайҗиутларга каршы Көйтән бәрелешендә ук белән яраланган. Сугыштан соң Тимучин әсир тайҗиутлардан: "кем минем атның умырткасын атып бетерде?" дип сораган һәм Җәбә курыкмыйча "шуны мин таудан атып ясадым" дип җавап биргән. Тимучинга Җәбәнең намуслыгы һәм кыюлыгы бик ошаган һәм ул аңа "Җәбә" - "Ук" дигән исемне биреп үз гаскәренә алган.

Тиз һөҗүм, стандарт булмаган ысулларны кулланып Җәбә еш кечкенә гаскәр белән зур гаскәрләрне җиңә.

1218 елда Җәбәгә бөтен төмән бирә һәм ул Каракыйтай дәүләтендә найман ханы Көчлекне куып бара. Җәбә җирле халык ризасызлыгын кулланып җиңә һәм Чыңгызхан дәүләтенә Каракытай дәүләтен берләштерә.

1219-1220 елда Хәрәзем дәүләтен басып алуда катнаша.

1200-1223 елларда кыпчак далаларына явы вакытында Сүбүдәй белән эш итә, әлеге сугыш Сүбүдәй һәм Җәбә явы дип тарихта калган.

1223 елда Калка буендагы бәрелештә катнаша, соңрак татар-монгол гаскәре Святополч шәһәренә барып җитеп, Киев каласына һөҗүм итмичә кинәт көнчыгышка борыла һәм нишләптер Идел буе Болгарына яу белән бара. Бәлки анда Хәрәзем солтанын табарга теләгәндер. 1224 елда Сүбүдәй һәм Җәбә нойон гаскәре Идел буе Болгары дәүләтенә каршы сугыша, ләкин Җигүле таулары янындагы Сарык бәрелешендә болгарларга җиңелә. Идел буе Болгары гаскәр башлыгы Габдулла Чәлбер монгол гаскәрен камап алган һәм риваять буенча әсирлеккә алынган монголлар сарык тәкәләренә алмаштырылган, шуның өчен сугыш Сарык бәрелеше дип йөртелгән. Кайбер тарихчылар буенча шушы Җәбә һәм Сүбүдәйнең хурлыклы җиңелүе 1236-1242 елларда Идел буе Болгары дәүләтенә һәм көнбатышка каршы һөҗүмнең төп сәбәбе була.

1224 елда Җәбә уңышка ирешмичә Казакъстан далалары аша Монголиягә кайта.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.

Төркем:Гаскәр башлыклары
Төркем:Татар тарихы
Хориоидеа

**Хориоидеа**, яки **хориоидея** — күзнең чын тамырлы катлавы. Хориоидея челтәркатлауны тукландыра һәм даими таркалган күрү матдәләрен торгыза. Ул күз агы астында урнашкан.

Хориоидеа барлык имезүчеләрдә дә бар. Хориоидеаның капилляр ятагы, ягъни хориокапиллярлар, фоторецепторларны әче тудыргыч һәм туклыклы матдәләр белән турыдан түгел тәэмин итә.

Хориоидеа күзнең тамырлы тышчасының арткы өлеше булып тора һәм арткы кыска керфексыман артерияләрдән ясала.

## Төзелеше
Чын тамырлы тышча түбәндәге катламнардан тора:
* Тамыр өсте пластинкасы (lamina suprachorioidea) — тышкы катламы, сыгылмалы тоташтыргыч тукымадан һәм тоташтыргыч тукыманың пигметлы күзәнәкләреннән ясалган.
* Тамырлы пластинка (lamina vasculosa) — күп санлы артерия белән вена туплаган һәм алдагы катламда кебек анда сыгылмалы тоташтыргыч тукыма һәм пигметлы күзәнәкләр бар.

* Тапетум (лат. *<span lang="la">tapetum lucidum</span>* — яктыртучы әдрәс) — хориодеаның аерым катламы, ләкин барлык имезүчеләргә хас түгел. Аерым алганда, кешеләрдә, дуңгызларда һәм куяннарда бу катлам юк. Тапетум күзнең аскы өлешендә еш урнашкан пигментлар белән ярлы тирәлектән гыйбарәт. Бу катлам өлешчә гуанин кристаллары булган (мәс. этләрдә) янчелгән күзәнәкләрдән (мәс. ерткычларда), яки махсус тәртиптә булган тоташтыргыч тукыма җепселләреннән (мәсәлән атларда, күшәүчеләрдә) тора. Бу күзәнәкләр һәм җепселләр яктылыкның дифракциясенә һәм чагылышына китерә һәм "көзге" вазифасын үтәп, яктылыкны кабат челтәркатлауга юнәлтә. Бу эңгер-меңгер күрүне яхшыртуга китерә. Тапетум эңгер-меңгер вакытында актив яшәгән хайван төрләре өчен бик мөһим. Караңгылыкта хайван күзенә әз генә яктылык төшкәч, үзенчәлекле балкышы булу тапетум белән бәйле.
* Тамырлы-капилляр пластинка (lamina choroidocapillaris) — юка капилляр челтәрен туплаган, челтәркатлауның тышкы катламнарын тукландыра.
* Базаль мембрана (Брух мембранасы, lamina basalis) — турыдан-туры челтәркатлауның пигментлы катламына яндаш һәм аның белән тоташма ясый. Калынлыгы 2-4 мкм.

## Авырулар
Чын тамырлы катлау ялкынсынуы хориоидит дип атала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Синельников Р. Д., Синельников. Я. Р *Атлас анатомии кеше 4 томда*. Т. 3. — М.: Медицина, 1996. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5225027237 ISBN 5-225-02723-7]
* Paul Simoens: Sehorgan, Organum visus. In: Franz-Viktor Salomon et al. (Hrsg.): *Anatomie für die Tiermedizin*. Enke-Verlag Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 579-612, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9783830410751 ISBN 978-3-8304-1075-1]
* Buttery RG, Hinrichsen CF, Weller WL, Haight JR. How thick should a retina be? A comparative study of mammalian species with and without intraretinal vasculature. Vision Res 1991; 31: 169-187.

## Сылтамалар
* Библиотека «Лютеин»  Особенности субретинальных структур
* Глаз: сосудистая оболочка 

Төркем:Күз
Светлана Гыйниятуллина

**Светлана Гыйниятуллина**, Светлана Гайнулла кызы Гыйниятуллина,  (*[[1975 ел]]ның [[7 июль|7 июле]], [[БАССР]], [[Караидел районы]], [[Караидел (авыл)|Караидел]] авылы*) — драма актрисасы, Башкортстанның халык артисты (*[[2014 ел|2014]]*), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (*[[2008 ел|2008]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның  7 июлендә БАССР Караидел районы Караидел авылында туган. Караиделнең 1нче санлы урта мәктәбен, фортепиано сыйныфы буенча музыка мәктәбен, З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтының театр сәнгате факультетын (*А.И. Карякин курсы, [[1997 ел|1997]]*) тәмамлаган. Уфа рус драма театрында, М. Кәрим исемендәге милли яшьләр театрында уйнаган. 1997 елдан Стәрлетамак дәүләт рус драма театрында эшли.

## Иҗаты
Амплуасы — лирик-драматик яшь каһарманнар, көлкеле рольләр.

## Уйнаган рольләре
* *Анна Демби* — «Кин IV яки даһи һәм азгынлык () Г. Горин
* *Ирина* — «Өч сеңел» () А. Чехов
* *Катя* — «Биш кичә» () А. Володин
* *Зөбәрҗәт* — «Ай тотылган төндә» () М. Кәрим
* *Хильда* —  «Төзүче Сольнес» ()
* *Төлке* — «Иван VII» ()
* *Якты йолдыз* — «Арканзас могҗизасы яки Биюче аю» ()
* *Смельская* — «Уңыш бәясе» ()
* *Любовь* — «Соңгылар» () 
* *Елена Андреевна* — «Ваня агай» ()
* *Флоренс* — «Сәер Сэвидж ханым» ()
* *Турандот* — «Шаһзадәбикә Турандот» ()
* *Элиза* — «Саран» ()
* *Бланш Дюбуа* — «Өмет трамвае» () Т. Уильямс
* *Акйолдыз* — «Ике хат» () М. Кәрим
* *Фея* — «Көлбикә» ()
* *Синьора Өрәк* — «Пират һәм өрәкләр» ()
* *Женевьева* — «Блэз» К. Манье
* *Марианна* — «Мәзәк очрак» () К. Гольдони  
* *Клементина* — «Һеростратны онытырга» ()
* *Маркиза де Мертей* — «Куркыныч элемтәләр» ()
* *Мэг Снайдер* — «Примадонналар» () К. Людвиг
* *Шамакай, Убырлы карчык* — «Патша кызы-бака» ()
* *Юлия Джули* — «Күләгә» () Е.Шварц
* *Зоя Денисовна Пельц* — «Зойканың фатиры» () М. Булгаков
* *Бал корты* — «Муха-Цокотуха» Ю. Дунаев
* *Тойбеле* — «Хатын һәм аның иблисе» () И. Зингер
* «Исән булыгыз» ()

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1998 «Актер җыры» бәйгесе, лауреат.
* 1999 «Драма артистлары җырлый» фестивале, лауреат.
* 2003  «Театр язы» республика фестивале (*[[Уфа]]*) — «Иң яхшы хатын-кыз роле» номинациясе җиңүчесе — Ольшанскийның «Хапун» спектаклендәге Галя роле өчен.
* 2006 РФ кече шәһәрләре театрлары фестивале (*[[Вышний Волочёк|Вышний Волочек]]*) — жюри призы — Н.В. Гогольның «Өйләнү» спектаклендәге Агафья Тихоновна роле өчен.
* РФ театр әһелләре берлеге дипломы 
* БР атказанган артисты.
* 2014 БР халык артисты
* 2008 Шәехзадә Бабич премиясе — Агафья Тихоновна (*«Өйләнү»*), Любовь (*«Соңгылар»*), Турандот рольләре өчен.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Стәрлетамак рус драма театры сайты 
*  Караидел районы мәдәният бүлеге сайты

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Актрисалар
Төркем:Стәрлетамак рус драма театры актерлары
Керфек

**Керфекләр **(лат. *<span lang="la">Cilia</span>*) — имезүчеләрдә күз кабаклары читендәге күзне саклаучы төкләр.

## Кешеләрдә
Кеше кабагында ирекле кырыеның алгы кабыргасында 2-3 рәт керфек урнашкан. Алар артында кадаксыман мейбомий бизләре тишеге бар; бу бизләр, кимерчәк кебек, кабак эчендә тыгыз масса тоташтыргыч тукымада урнашкан. Кеше керфегенең  "гомер озынлыгы" уртача 90 көн. Һәр керфек үзәк һәм тамырдан тора. Тамыры тире астында һәм суганбаш белән тәмамлана. Нәкъ суганбаш керфек үсеше өчен җавап бирә, ул суганбаш күзәнәкләре көчле бүленеше өчен килеп чыга. Тамыр һәм үзәк фоликуллда урнашкан, аңа 2-3 май бизе тоташа. Суганбашка тире имчәкчеге беркетелә, аның ярдәмендә керфек туклана һәм аңа әче тудыргыч килә.

Керфекләр төсе эумеланин һәм феомеланин пигметлары чагыштырмасы белән бәйле.  Расага карап керфек калынлыгы билгеләнә. Тормыш циклы 4 фазага бүленгән: актив үсеш - 2-3 атна, тынгылыкта 4-7 атна, калганы - аерылу стадиясе. Яңа керфекнең тамыры җитешкәч, керфек төшеп кала. Керфекләр гел үсеп тора, ләкин вакыт белән сирәгәя, көчсезләнә һәм агара башлый.

Өске кабакта 150 алып 250 кадәр керфек бар, алар кабакларның майлы майлавын бүлеп чыгара, аскысында — 50 алып 150 кадәр. Өске керфекләр аскысыннан бераз озынрак, якынча 10 мм дип санала, шул ук вакытта аскыларның озынлыгы якынча 7 мм. Керфекләрнең функциясе күзләрне пычрак кисәкләр, тузан, ком һәм шулай ук кечкенә бөҗәкләрдән саклау һәм матурлык өчен булып тора.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

Төркем:Күз
Гыйниятуллин

**Гыйниятуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гыйният («*кайгыртучан*») исеменнән ясалган.

* Габбас Гыйниятуллин (1905-1968), Советлар Берлеге каһарманы (*[[1943 ел|1943]]*). 
* Талха Гыйниятуллин (1925), рус телле язучы.
* Ирек Гыйниятуллин (1944), медицина фәннәре докторы.
* Рәшит Гыйниятуллин (1954), медицина фәннәре докторы, ТР дәүләт премиясе (*[[1995 ел|1995]]*).
----
* **[[Гыйниятуллина]]**
** Асия Гыйниятуллина (1919), библиограф.
** Әлфизә Гыйниятуллина (1936-), нефтьче. *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1982).* 
** Светлана Гыйниятуллина, драма актрисасы (*[[Стәрлетамак дәүләт рус драма театры|Стәрлетамак театры]]*)
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шлемм каналы

**Склераның венозлы синусы** (лат. *<span lang="la">sinus venosus sclerae</span>*; синонимнар: Шлемм каналы, склераның венозлы куышлыгы, лаут каналы, склера каналы) — күз агы калынлыгында урнашкан венозлы әйләнмә тамыр. Канал мөгезматдә белән төсле катлау тоташкан, күзнең алгы камера почмагы  (angulus iridocornealis) дип аталган урында урнашкан. Ул күзнең алгы камерасыннан сулы сыекчаны алып китә һәм аны алгы цилиар венага китерә.

Канал төзелеше буенча лимфа тамырына охшаш. Каналның эчке өлеше, сулы сыекча белән тиешеп торган, трабекуляр челтәр белән капланган. Бу урын сулы сыекча агып китүенә иң көчле каршылык күрсәтә.

Канал алман анатомы Фридрих Шлемм (1795-1858) хөрмәтенә аталган.

**Глаукомада роле**

Канал бер минутка якынча 2-3 микролитр сулы сыекча күчерә. Әгәр җәрәхәт яки инфекцион барыш нәтиҗәсендә канал ябылып калса, бу глаукома үсешенә китерә.

## Искәртү

Төркем:Күз
Акчурина

**Акчурина** — татар фамилиясе.

* Мәхбүбҗамал Акчурина, язучы.
* Зөһрә Акчурина, нәшир, журналист.
* Хәдичә Акчурина, татар хатын-кызларыннан югары белемле беренче рәссам-график.
----
* Акчурин
* Акчуриннар

Төркем:Фамилияләр
Гаспринский

**Гаспринский** — кырымтатарларының укымышлы нәселе фамилиясе.

* Исмәгыйль Гаспринский, нәшир, язучы, мәгърифәтче.
* Рифат Гаспринский, нәшир, мәдәният эшлеклесе. И. Гаспралының улы.
----
* Зөһрә Акчурина-Гаспринская, нәшир, журналист. И. Гаспралының хатыны.
* Шәфика Гаспринская, нәшир, журналист, мөхәррир. И. Гаспралының кызы.

Төркем:Фамилияләр
Күз кабагы

**Күз кабаклары **— умырткалыларның күз тирәсендәге хәрәкәтчән тире җыерчыклары. Күзне тышкы җәрәхәтләрдән, аларны яшь сыекчасы белән юешләндерүдә, мөгезматдә һәм күз агы чистартуында, күрү фокусировкасына һәм күз эче басымын көйләүдә булышалар, мөгезматдәнең оптик геометриясе ясалышында катнашалар. Имезүчеләр кабакларының ирекле кырыенда керфекләр һәм бизләр авызы урнашкан.

## Кабак төзелеше
Кабаклар күзнең алгы өслеген тирә-яктагы начар йогынтылардан саклый һәм мөгезматдә белән конъюнктиваның тигез юешләнүен тәэмин итә.

Кабакларда ике катламны аералар: *өске (алгы)* — тире һәм астире мускулыннан торган тире-мускуллы; һәм *тирән (арткы)* —  кимерчәк һәм аны каплаган конъюнктивадан торган конъюнктива-кимерчәкле катлам. Бу ике катлам арасындагы чик кабакның ирекле кырыенда күп санлы мейбомий бизләре (кабакларның кимерчәге бизләре) тишекләреннән алда урнашкан соры сызык сыман.

Өске һәм аскы кабакның алгы катламында керфекләр бар, аларның тамыры янында май бизләре салынган.

Өске һәм аскы кабак кырыенда күз ярыгының эчке почмагында *яшь каналчыклары* башы булган *яшь нокталары* урнашкан.

Ике кабак калынлыгында аларның ирекле кырыйларына якынрак бик тыгыз тоташтыргыч тукыма пластинкасы - *кабаклар кимерчәге *салынган. Кешеләрдә, маймылларга караганда, бу кимерчәкләр көчлерәк үсеш алган һәм кабак биеклегенең якынча өчтән бер өлешен тәшкил итә.

Кабакларның тышкы өслеге бик юка тире белән капланган.

### Аскы кабак
Астан *күз чокырының аскы сыры (буразнасы)* белән чикләнгән. Аскы кабакның формасы бик сирәк аерыла.

### Өске кабак
Тулысынча күз өлкәсе үзенчәлеге белән күбрәк дәрәҗәдә билгеләнгән (Эпикантус кара), үзенең төзелешендә җитәрлек аермалар очрата.

Өске кабакның берничә җыерчык төрләрен аералар: *өске *— күз чокыры сырыннан өстәрәк, кабакның иң өске өлешендә урнашкан *сыр өсте (орбиталь) җыерчыгы*; *урта *— сырдан астарак башланучы *сыр асты җыерчыгы*; *аскы *— тагын да астарак башланучы *тарзаль җыерчык*.

Өске кабакның тиресе күз чокыры түбәсенең тиресенә күчкән урында *күз чокыры өсте сыры* ясала, ул төрле дәрәҗәдә чагыла ала.

## Ярымай җыерчыгы (өченче кабак)
Күзнең эчке почмагында урнашкан. Кешедә рудимент әгъза булып тора. Мәчеләрдә үсеш алган. Кошларда ул ярым ачык күз йому пәрдәсе сыман, аларны очканда тузаннан һ б.ш. саклый. Крокодилга мондый пәрдә суда карарга мөмкинлек бирә. Күз йому пәрдәсенең башлангычы кеше яралгысында очрый.

## Әдәбият
*Хомутов А. Е.* Антропология. — Изд. 3-е — Ростов н/Д: Феникс, 2004. — С. 37. — ISBN 5-222-05286-9

## Сылтама
* 

Төркем:Күз
Ашыйк

**Ашыйк** яки **[[Ашык (җырчы)|ашык]]**, ашуг (әзәри *Aşıq*, әрмәнчә *Աշուղ*, фарсы  *عاشیق‎*) — әзәриләрдә, әрмәннәрдә һәм Кавказ арты бүтән халыкларында милли шагыйрь-җырчысы.

Инглиз һәм француз урта гасыр тарихындагы менестрель һәм трубадур эквиваленты булып тора.

Әзәри музыкаль традициясендә ашыйк үзенә  саз яки балабан, дафа белән уйный, әрмәннәр - тар, кеманча, сантур, канун, кемани дигән музыка коралларын кулланалар.

## Шулай да карагыз

* Азәрбайҗан ашыйклары сәнгате

## Әдәбият

*Кочарян А., Армянская народная музыка, М.-Л., 1939
*Мсерианц Л. М., Ашуги, Литературная энциклопедия, Изд-во Ком. Акад., 1930.
*В. Кривоносов: «Ашуги Азербайджана», журнал «Советская музыка», 1938, № 4;

Төркем:Азәрбайҗан
Төркем:Әрмәнстан
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Халык музыкасы
Рахманкулов

**Рахманкулов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Рәхман («*Аяучы*») исеменнән ясалган.
* Дилүс Рахманкулов (1939-2008), химик, БР ФА академигы.
* Зәки Рахмангулов (1923—2009), металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966) (*[[Медногорск]]*).
* Илгиз Рахманкулов (1941), ВЛКСМ Татарстан өлкә комитетының 1нче сәркатибе (*[[ел|1972]]-[[ел|1975]]*).
* Марат Рахманкулов (1909-?), театр һәм кино рәссамы.
* Рөстәм Рахманкулов (Козгынчинский), «Мунча ташы» театры актеры, *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]].*
* Солтан Рахманкулов (Рахманколый) (1888-1916), язучы, тәрҗемәче.
* Шаһиәхмәт Рахманкулов (1889-1955), драматург.
----
* **[[Рахманкулова]]**
** Мәрьям Рахманкулова (1904-1990), җырчы, РСФСР халык артисты (*[[1957 ел|1957]]*).
** Гайшә Рахманкулова (1913-1991), ТАССР халык рәссамы (*[[1984 ел|1984]]*).
** Йөзем-Ирек Рахманкулова (1924), тел галиме.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Габденнасыйр Рахманколый (?-1835), «Халидия» мәдрәсәсен (*[[Казан]]*) нигезләүче (*[[1825 ел|1825]]*).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фурье рәте

**Фурье рәте** —  \tau периодлы теләгән f функциясен гармоник тирбәнешләрнең (гармоник дулкыннар) чиксез суммасы - рәте төрендә күрсәтү:

:  f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum\limits_{k=1}^{+\infty} A_k\cos\left(2\pi \frac{k}{\tau}x+\theta_k\right)

Әлеге рәт шулай ук болай язылып була:

: f(x) = \sum\limits_{k=-\infty}^{+\infty} \hat{f}_k e^{i2\pi \frac{k}{\tau}x},

биредә
: A_k — k-нче гармоник тирбәнешнең амплитудасы,
: 2\pi \frac{k}{\tau} = k\omega — гармоник тирбәнешнең әйләнү ешлыгы,
: \theta_k — k-нче тирбәнешнең башлангыч фазасы,
: \hat{f}_k — k-нче комплекс амплитуда

Фурье рәте оптикада, дулкыннар теориясендә, санак технологияләрендә, кырның квант теориясендә, медицинада, югары математикада һ.б. өлкәләрдә киң кулланыла.

Гомуми очракта теләгән функцияне ортогональ функцияләрнең Фурье рәтенә таркатып була.

## Фурье тригонометрик рәте

f\in L_2([-\pi,\pi]) функциясенең **Фурье тригонометрик рәте** дип түбәндәге рәт атала:

биредә

: a_0= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)dx,

: a_n= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)\cos(nx)dx,

: b_n= \frac{1}{\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)\sin(nx)dx,

a_0, a_n һәм b_n (n = 1, 2, \ldots) саннары - f **функциясенең Фурье коэффициентлары** дип атала 

Рәт (1) L_2([-\pi,\pi]) фәзасында f функциясенә җыела. Бүтән сүзләр белән:  рәтнең өлешчә суммалары S_k(x):

: S_k(x)=\frac{a_0}{2} + \sum^{k}_{n=1} (a_n \cos nx + b_n \sin nx),

: \lim\limits_{k\rightarrow \infty}\int\limits_{-\pi}^{\pi}(f(x)-S_k(x))^2dx=0. Ягъни җыелучанлык күрсәтелә.

Еш кына синус һәм косинус урынына уйланма аргументтан экспонентаны куллану кулайрак була:

*Эйлер формуласы буенча функцияләр системасы карала:

:: \varphi_k(x)=e^{ikx}=\cos(kx)+i\sin(kx), k\in\mathbb{Z}.

Әлеге функцияләр - ортогональ һәм теләгән кайсы f\in L^2([-\pi,\pi],\mathbb{C}) функциясен алар буенча Фурье рәтенә таркатып була:

: f(x) = \sum\limits_{k=-\infty}^{+\infty} \hat{f}_k e^{ikx},

биредә:

: \hat{f}_k= \frac{1}{2\pi}\int\limits_{-\pi}^{\pi}f(x)e^{-ikx}dx.
: \hat{f}_k = (a_k-ib_k)/2, k>0
: \hat{f}_0 = a_0/2
: \hat{f}_k = (a_+ib_)/2, k
: a_k = \hat{f}_k+\hat{f}_{-k}, k>0
: b_k = i(\hat{f}_k-\hat{f}_{-k}), k>0

* Комплекс функция шулай да Фурье рәтенә таркатыла.

## Әдәбият

*    Жук В.В., Натансон Г.И. Тригонометрические ряды Фурье и элементы теории аппроксимации. — Л.: Изд-во Ленингр. ун-та, 1983. — 188 с.
*    Рудин У. Основы математического анализа. — 1976.
*    Пискунов Н. С. Дифференциальное и интегральное исчисления для ВТУЗов. — М.: «Наука», 1964. — Т. 2.
*    Зигмунд А. Тригонометрические ряды. — М.: «Мир», 1965. — Т. 1.

Төркем:Дифференциаль исәпләүТөркем:Математик анализТөркем:РәтләрТөркем:Математика
Камил Вәлиев (мәгънәләр)

**Камил Вәлиев**:

* Камил Вәлиев (1931), физика-математика фәннәре докторы.
*  Камил Вәлиев (1942), драма актеры (Әлмәт)
*  Камил Вәлиев (1930-2016), җырчы (*тенор*) (Уфа)
Сукыр тап

**Сукыр тап** (оптик диск) — һәр сәламәт кеше күзенең челтәркатлавындагы яктылыкка сизгер булмаган өлкә. Рецепторлардан нерв җепселләре челтәркатлау өстеннән сукыр тапка баралар һәм челтәркатлау аша аның кире ягына барып, күрү нервы булып җыелалар һәм шуңа күрә бу урында яктылык рецепторлары юк. Бу рациональ булмаган хордалыларның күз төзелеше эволюция дәлилләренең берсе булып тора. Башаяклыларның, мәсәлән сигезаякларның, нерв җепселләре күрү нервына яктылык сизгер күзәнәкләр катламының башка ягында җыела һәм аларның күзләрендә сукыр таплар юк.

Ике күздә сукыр тап төрле урында (симметрияле), шуңа ике күзне гадати кулланганда  алар күренми; моның өстәвенә, баш мие үзләштергән сурәтне төзәтә; шуңа сукыр тапны табу өчен махсус алымнар кирәк. Борын ягыннан, димәк күзнең оптик күчәреннән тыш, күрү нервы эчендә күздән китүче күрү нерв җепселләре җыелган урында *area centralis ка *күрү дискы кушыла. Бу өлкә фоторецепторсыз, яктылыкка сизгер түгел, шуңа күрә челтәркатлауның бу өлкәсендә без берни дә күрмибез. Бу өлкә *сукыр тап* дип атала.

## Тарих
Сукыр тапны  Эдм Мариотт 1668 елда ачкан. Франция короле Людовик XIV рәгыйлар белән, аларның башлары юк булган кебек күзәтеп, сукыр тап ярдәмендә күңел ачкан.

## Сукыр тапны билгеләү

Сукыр тапны күзәтү өчен уң күзне йомыгыз һәм сул күз белән түгәрәк белән әйләндерелгән уң хачка карагыз. Йөзне һәм мониторны вертикаль тотыгыз. Уң хачтан карашны алмаяча, йөзне монитордан якынайтыгыз (яки ерагайтыгыз) һәм шул ук вакытта сул хач артыннан (карашны алмаяча) күзәтегез. Билгеле бер вакытта ул югалачак. Шундый ук тәҗрибәне уң күз белән үткәреп була

Бу ысул белән шулай ук сукыр тапның якынча почмак зурлыгын бәяләп була.

## Искәртүләр

Төркем:Күз
Фазыл Искәндәр

**Фазыл Искәндәр**, Фазыл Абдул улы Искәндәр, (,  (*[[1929 ел]]ның  [[6 март]]ы, [[Абхазия|Абхазия ССР]], Сухуми — [[2016 ел]]ның [[31 июль|31 июле]], [[Мәскәү]], Переделкино*) — абхаз милләтеннән, әсәрләрен урыс телендә иҗат итүче совет һәм РФ язучысы. ССРБ дәүләт премиясе (*[[1989 ел|1989]]*), РФ дәүләт премияләре (*[[1994 ел|1994]], [[2013 ел|2013]]*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 6 мартында Абхазия ССР Сухуми шәһәрендә туган. Әтисе Абдулны —Иран чыгышлы кирпеч заводы хуҗасын — 1938 елда ССРБдан сөргәч, абхаз милләтле әнисенең туганнарында – Чегем авылында үсә. Урыс мәктәбен алтын медальгә тәмамлагач, Мәскәүгә китапханә институтына укырга керә. 3 курс укыгач, А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтына күчә һәм аны тәмамлый (1954).
* 1954-1956 елларда Курскида һәм Брянскида журналист булып эшли.
* 1956 елдан Дәүләт нәшриятының () абхаз бүлегендә эшли башлый.
* 1990 елдан даими Мәскәүдә яши, иҗат белән шөгыльләнә.

## Иҗаты
Беренче шигырьләре «Тау сукмаклары» () китабында  (*Сухуми, [[1957 ел|1957]]*),  «Юность» (*[[Мәскәү]]*) журналында басыла. 1962 елдан проза әсәрләре яза башлый. 1966 елда «Новый мир» журналында басылган «Кәҗәүгез  йолдызлыгы» () повесте танылу китерә.

«Чегемнан Сандро» () роман-эпопеясын, «Чикның балачагы» () эпосын, «Кроликлар һәм буар еланнар» () повестен, «Русия турында уйлаучы һәм америкалы» () эссесын язган. «Кеше һәм аның тирә-ягы» (), «Мәктәп вальсы, яки Оятның көче» (), «Шагыйрь» (), «Кеше кую урыны» (), «Софичка» повестьлары, «Гераклның унөченче батырлыгы» (), «Башлану» (), «Әтәч» (), «Диңгез турында хикәя» (), «Бабакай» () хикәяләре һ.б. әсәрләре игътибарга лаек.

Әсәрләре «Литературная Абхазия», «Новый мир», «Неделя» басмаларында дөнья күрә. «Метрополь» бәйсез әлманахында «Зур сексның бәләкәй гиганты» () повесте басыла. Күп кенә әсәрләре буенча фильмнар төшерелгән.

## Карашлары
ССРБ югары шурасы депутаты булып сайлана (*[[1989 ел|1989]]-[[1991 ел|1991]]*). Башкача сәясәт белән шөгыльләнми. Абхазия бәйсезлеген яклап, сүз әйтмәве өчен, Абхазия лидеры Владимир Ардзинба белән аралары киеренке була.

## Гаиләсе
Хатыны Антонина Хлебникова, *шагыйрә*.
* улы, кызы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1989 ССРБ дәүләт премиясе
* 1994 РФ дәүләт премиясе
* 2013 РФ дәүләт премиясе
* 2004 2 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 1999 3 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2009 4 дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

## Әдәбият
# Ермолин Е. Последние классики. М.: Совпадение, 2016. ISBN 978-5-903060-36-2.

## Сылтамалар
* Фазиль Искандер. Биография

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Сары тап

**Сары тап** (лат. *<span lang="la">macula lutea</span>*) — умырткалылар, шулай ук кешеләр, күзләренең челтәркатлавындагы иң югары күрү очлылыгы булган урын. Оваль формалы, күз карасына каршы, күзгә күрү нервы кергән урыннан бераз өстәрәк урнашкан. Сары тап күзәнәкләрендә сары пигмент бар (шуннан исеме дә). Кан капиллярлары сары тапның аскы өлешендә генә бар; аның урта өлешендә челтәркатлау бик юкара һәм фоторецепторлардан гына торган *үзәк чокырчык* (лат. *<span lang="la">fovea</span>*) ясый. Күпчелек хайваннар һәм кешенең үзәк чокырчыгында колбачык күзәнәкләре генә бар; кайбер телескопик күзле тирән су балыкларының үзәк чокырчыкта таякчык күзәнәкләре генә бар. Кошларда, яхшы күрү белән аерылган, өч үзәк чокырчыкка кадәр була. Кешедә тап диаметры якынча 5 мм, үзәк чокырчыкта колбачыклар таякчыксыман (челтәркатлауның иң озын рецепторлары). Таякчык күзәнәкләреннән азат өлкәнең диаметры 500-550 мкм; колбачык күзәнәкләр монда якынча 30,5 мең.

## Шулай ук кара
* Сукыр тап

## Сылтамалар
* 

Төркем:Күз
Вәлиуллин

**Вәлиуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Вәлиулла («*Аллаһының изгесе*») исеменнән ясалган.

* Азат Вәлиуллин (1990), спортчы (*гандбол*).
* Аллаһияр Вәлиуллин (1924-1972), композитор.
* Габделсамат Вәлиуллин (1947), спортчы (*[[биатлон]]*) (*[[Сембер]]*). Р. Вәлиуллинның әтисе.
* Булат Вәлиуллин (1987), спортчы (*шорт-трек*).
* Мәҗит Вәлиуллин (1941), журналист, ТАССР (1988) һәм РФ (2003) атказанган мәдәният хезмәткәре. 
* Нәбиулла Вәлиуллин (1911-1942), ТАССР рәссамнар берлеге рәисе (*[[1939 ел|1939]]-[[1940 ел|1940]]*).
* Разим Вәлиуллин (1942), шагыйрь,  композитор.
* **[[Ренат Вәлиуллин]]**
** Ренат Вәлиуллин (1947), рәссам, БР атказанган рәссамы (1997).
** Ренат Вәлиуллин (1972), Татарстанның Санкт-Петербургтагы даими вәкиле (2015 елдан).
* Рим Вәлиуллин (1950), БДУ профессоры.
* Рифгать Вәлиуллин (1935—2007), режиссер. РФ (1996) һәм БАССР (1989) атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[Уфа]]*).
* Рөстәм Вәлиуллин (1976), спортчы (*[[биатлон]]*) (*[[Минск]]*).
* Руслан Вәлиуллин (1994), спортчы (*[[футбол]]*) (*[[Кустанай]]*).
* Фәрит Вәлиуллин (1959), рәссам, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* Хөснулла Вәлиуллин (1914-1993), композитор, Тукай премиясе (*[[1989 ел|1989]]*).
* Эдуард Вәлиуллин (1966), спортчы (*[[хоккей]]*) (*[[Таллинн]]*). 
----
* **[[Вәлиуллина]]:**
** Әминә Вәлиуллина (1912―1972), ТАССР мәгариф министры (*[[1950 ел|1950]]―[[1958 ел|1958]]*).
** Зөһрә Вәлиуллина (1925―2011), телче-галим, филология фәннәре кан­дидаты, КДПИ доценты, ТАССР атказанган укытучысы (1975).
** Нурзадә Вәлиуллина, җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2019).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Лоран рәте

**Лоран рәте** — комплекс саннар кырында чиксез бөтен дәрәҗәле ике яклы рәт:
: \sum_{n\in \Z}c_n(z-a)^n, биредә  z,c_n,a\in\mathbb C    (комплекс саннар)

Әлеге рәт ике рәтнең суммасы булып тора:

# \sum_{n=0}^{\infty}c_n(z-a)^n — Лоран рәтенең **уңай өлеше**, ул **регуляр** яки **тейлор сыман** дип атала
# \sum_{n=-\infty}^{-1}{c_{n}}{(z-a)^n} — Лоран рәтенең **тискәре өлеше**, ул **төп өлеш** дип атала

Әгәр регуляр һәм төп өлешләре җыелалар икән, Лоран рәте **җыелучан** дип атала. Рәт француз математигы Пьер Лоран хөрмәтенә аталган.

Лоран рәтенең җыелучанлык өлкәсе боҗра: 
: D= \{z\in\mathbb C\mid r  булып тора, әлеге боҗрада комплекс функция Лоран рәтенә таркатыла:

:f(z)=\sum_{n=-\infty}^\infty c_n(z-a)^n

ә коэффициентлар болай исәпләнә:

:c_n=\frac{1}{2\pi i} \oint_\gamma \frac{f(z)\,\mathrm{d}z}{(z-a)^{n+1}}.\,

: биредә \gamma(t)=a+\rho e^{it}, t\in [0,2\pi], r — җыелучанлык боҗрасы эчендә  a үзәгендәге теләгән әйләнә.

## Лоран теоремасы

Теләгән бер урынлы аналитик функция f(z)  D= \{z\in\mathbb C\mid r боҗрасында җыелучан Лоран рәте белән күрсәтелеп була.
:f(z)=\sum_{n=-\infty}^\infty c_n(z-a)^n
Лоран рәтенең төп өлеше аерым махсус ноктаның төрен билгели:
* **Алынучан махсус нокта** -Лоран рәте төп өлеше 0-га тигез
***Котып** - Лоран рәте төп өлеше берничә нульсез әгъзага ия
***Җитди махсус нокта** - Лоран рәте төп өлеше чиксез нульсез әгъзага ия

## Чигереш

Лоран рәте, аеруча аның -1 нче әгъзасы катлаулы интеграллар табуда уңайлы кулланыла.

a  ноктасында f(z) функциясенең **[[чигереш (комплекс анализ)|чигереш]]е** түбәндәге сан атала:

: \mathop{\mathrm{Res}}_a\,f(z)=\lim_{\rho\to0}{1\over{2\pi i}}\int\limits_{|z-a|=\rho}\! f(z)\,dz.

Чигереш Лоран рәтенең f(z)=\sum_{n=-\infty}^\infty c_n(z-a)^n
: c_{-1}   коэффициентына тиң була.

**Чиксезлектә чигереш:** :

: \mathop{\mathrm{Res}}_\infty\,f(z)=-\lim_{\rho\to\infty}{1\over{2\pi i}}\int\limits_.

Бу интеграл ихтималлык теориясендә бик мөһим була һәм тик чигерешләр ярдәмендә исәпләнә.

## Әдәбият

*Шабат Б. В. Введение в комплексный анализ. — М.: Наука, 1969. — 577 с.
*Титчмарш Е. Теория функций: Пер. с англ. — 2-е изд., перераб. — М.: Наука, 1980. — 464 с.
*Привалов И. И. Введение в теорию функций комплексного переменного: Пособие для высшей школы. — М.-Л.: Государственное издательство, 1927. — 316 с.
*Евграфов М. А. Аналитические функции. — 2-е изд., перераб. и дополн. — М.: Наука, 1968. — 472 с.

Төркем:Дифференциаль исәпләүТөркем:Математик анализТөркем:Рәтләр
Мочаги (елга)

**Мочаги** — Россия территориясеннән агучы елга. Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Караталаят елгасының сул ярыннан 156 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 10 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тубыл елгасы, Уй елгасы инешенән тамагына чаклы, Увелька елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча :
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500212111200000379
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200037
* Бассейн коды — 14.01.05.002
* ГӨ буенча саны (номеры) — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Искәндәр

**Искәндәр** — фамилия, шулай ук сәхнә псевдонимы. «*Искәндәр*» кеше исеменнән ясалган.
* Фазыл Искәндәр, язучы.
* Рамилә Искәндәр, театр, кино артисты.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Искәндәров
*Искәндәр Зөлкарнәйн

#### <small></small>
* Искәндәр – БР Дәүләкән районындагы авыл.
Күлбаш

* Күлбаш - Татарстанның Арча районындагы авыл.
* Күлбаш - Татарстанның Кайбыч районындагы авыл.
Ситдыйков

**Ситдыйков** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Ситдыйк / Сыйддикъ («*Туры сүзле*») кеше исеменнән ясалган.
* Айрат Ситдыйков (1973), тарих фәннәре докторы, Тукай премиясе (2016).
* Баян Ситдыйков (1916—1979), Бөек Ватан сугышында катнашкан медицина хезмәте полковнигы, медицина фәннәре докторы (1969), профессор (1971). 
* Касыйм Ситдыйков (1913—1945), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* Нәҗип Ситдыйков (1900—?), табиб-уролог, фән кандидаты, ТАССР атказанган табибы.
* Фәрит Ситдыйков (1938), биология фәннәре докторы (*[[1977 ел|1977]]*), ТССР атказанган фән эшлеклесе (*[[1990 ел|1990]]*).
* Фәһим Ситдыйков (1953-2011), Тинчурин театры актеры, ТР атказанган артисты.
* Эдуард Ситдыйков (1931—2016), табиб-уролог, РСФСР атказанган табибы (1988), ТР ФА академигы (1994). Н. Х. Ситдыйковның улы.
* Эмиль Ситдыйков (1923—1987), рәссам (*график*), ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1983 ел|1983]]*).
----
* **[[Ситдыйкова]]**
** Әдия Ситдыйкова (1913-2000), рәссам, БАССР халык рәссамы (*[[1983 ел|1983]]*), С. Юлаев премиясе (*[[1990 ел|1990]]*).
** Марина Ситдыйкова (1954), табиб-уролог, медицина фәннәре докторы. Н. Х. Ситдыйковның оныгы, Э. Н. Ситдыйковның кызы.
** Әлфия Ситдыйкова (1957), шагыйрә, тәрҗемәче.

Төркем:Фамилияләр
Касыйм Ситдыйков

**Касыйм Ситдыйков**, Касыйм Хәсән улы Ситдыйков,  (*[[1913 ел]]ның [[17 гыйнвар]]ы, [[Чистай өязе]], [[Мөслим (Чистай районы)|Мөслим]] авылы — [[1945 ел]]ның [[13 март]]ы, [[Өченче рейх]] ([[Маҗарстан]]), Тюкреш хуторы*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]], вафатыннан соң*). капитан.

## Тәрҗемәи хәле
1913 елның 17 гыйнварында Казан губернасы Чистай өязе (*хәзерге* Чистай районы) Мөслим авылында туган. Туган авылында 8 классны, Чистай педагогия техникумын тәмамлаган. Шыкмай авылында тулы булмаган урта мәктәптә укытучы, уку-укыту бүлеге мөдире, директор булып эшәгән. 1933-1937 елларда Кызыл Армиядә хезмәт иткән. 1939 елда яңадан армиягә чакырылып, командирлар составын камилләштерү курсларын тәмамлаган.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында (Көнбатыш фронт, Көньяк-көнбатыш фронт, 2нче һәм 3нче Украина фронтлары). 3нче Украина фронты 27нче армия 78нче укчы дивизия 458нче укчы полкның 2нче укчы батальоны өлкән адъютанты була. Молдова, Румыния җирләрендә сугышларда катнаша. 1944 елның мартында беренче тапкыр Советлар Берлеге Каһарманы исеменә тәкъдим ителә. 1945 елның 13 мартында Маҗарстанның Тюкреш хуторы янында танклар һәм җәяүле дошман контрһөҗүмен кире кайтарганда, рота командирын алмаштыра. Рота  уты белән дошманны җиргә ятарга мәҗбүр итә. Боҗраны бәреп кергән 3 дошман танкының 2 сен капитан Ситдыйков үзе яндыргыч сыекча шешәсе белән яндыра. Әлеге сугышта һәлак була.
1945 елның 29 июнендә (*вафатыннан соң*) Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә – Маҗарстанда Балатон саклану операциясе вакытында шәхси батырлык һәм каһарманлык күрсәтүе, хәрби  белән оста җитәкчелек итүе өчен.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1945 Советлар Берлеге Каһарманы
* 1945 «Алтын йолдыз» медале
* 1945 Ленин ордены
* 1943 Кызыл Йолдыз ордены
* 1944 Кызыл Байрак ордены
* 1944 I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Хәтер

* Чистай шәһәрендә урамга исеме бирелгән.
* Мөслим авылында бюст урнаштырылган.
* Чистай шәһәрендә каһарманнар аллеясында стела куелган.
* 1965 Мөслим авылы урта хезмәт политехника мәктәбенә исеме бирелгән

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* Герои Советского Союза. Т.2. М., 1988. 
* Герои Совесткого Союза — наши земляки. Кн.3. К., 1985.
* Ханин Л. Герои Советского Союза — сыны Татарии. К., 1963.
* Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6

## Сылтамалар
*  «Герои страны» порталы 
*   Бөек Ватан сугышы үзәк музее сайты 
* К.Х. Ситдыйков «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр


Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Чистай педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Колониализм

**Колониализм** — империалистик дәүләтләрнең иҗтимагый-икътисади яктан арттарак калган илләрне сәяси, икътисади, рухи яктан коллыкка төшерүе; XVI—XX гасырларда алга киткән илләрнең икътисади (метрополияләрнең) башка илләрдә өстенлек итүе.

Колония сәясәте — сәяси һәм икътисади ысуллар белән икътисади яктан артта калган илләрне, башка халыклар яшәгән илләрне һәм биләмәләрне басу, еш кына хәрби изү.

## Чыганаклар
* Бродель Фернан. Материальная цивилизация, экономика и капитализм. XV-XVIII вв.: В 3 тт. / Пер. с франц. Л. Е. Куббеля. — М.: Прогресс, 1986, 1988, 1992. — 624+632+680 с.
* История германского колониализма в Африке: Сб. / Пер. З. А. Миркиной. — М.: Наука, Главная редакция восточной литературы. — 416 с.
* Майоров В. В. США и Африка. Экономическая помощь в стратегии неоколониализма. — М.: Международные отношения, 1981. — 224 с.
* Малаховский К. В. История колониализма в Океании. — М.: Наука, 1979. — 560 с.
* Медведко Л. И. К востоку и западу от Суэца: Закат колониализма и маневры неоколониализма на Арабском Востоке. — М.: Политиздат, 1980. — 368 с.
* Моджорян Л. А. Колониализм вчера и сегодня: Международно-правовой очерк. — М.: Международные отношения, 1967. — 152 с.

Төркем:Колониализм
Диктаторлык

**Диктаторлык, диктатура** — дәүләттә хакимиятне тормышка ашыру системасы.

Латин телендәге "dictatura" сүзе татарча "чикләнмәгән хакимлек" ("хакимлек", "кул") дигәнне аңлата. Хәзерге политология фәнендә диктатура — дәүләт белән идарә итүнең тулысынча хакимлек бер сәяси караш вәкилләре: идарә итүче көч (*сәяси фирка, сыйныф, берләшмә*) яки бер шәхес (*диктатор*) кулында булган формасы дип билгеләнә. Шулай итеп, диктатура шартларында идарә итүче, властьны тормышка ашыру һәм властька мөнәсәбәт формаларына карамыйча, идарәне турыдан-туры һәм катгый (*директив*) ысуллар белән оештыра. Моны заманында Бөек француз революциясеннән соң булдырылган сәяси система мисалында ачык күрсәтергә була: анда хакимият формасы — җөмһүрият, властька караш формасы — демократия, ә инде властьны тормышка ашыру формасы — нәкъ биредә каралган диктатура була.

Марксизм-ленинизм тәгълиматы диктатура төшенчәсен бераз икенчерәк аңлатуын да билгеләргә кирәк. Анда ул бер-берсе белән тыгыз бәйләнештә булган ике мәгънәдә кулланыла:
* икътисади яктан өстен булган сыйныфның сәяси хакимлеге.
* хакимлек итүне тормышка ашыру ысулы (диктатура режимы, диктатура чаралары һәм алымнары).

Марксизм-ленинизм тәгълиматы шулай ук диктатураны хакимиятне тормышка ашыру ысулы буларак демократик режимның капма-каршысы дип исәпли.

## Чыганаклар
* Орлов А. С., Георгиева Н. Г., Георгиев В. А. Исторический словарь. 2-е изд. М., 2012, с. 411.  (урыҫ.)
* Гаджиев К. С. Диктатура // Большая российская энциклопедия. — 2007. — Т. 8. — С. 747. — ISBN 978-5-85270-338-5.  (урыҫ.)
* Кравченко И. И. Диктатура. Новая философская энциклопедия в 4-х томах // Ред. совет: Степин В. С., Гусейнов А. А., Семигин Г. Ю., Огурцов А. П. и др. — М.: Мысль, 2010. — 744 с. / 634,[2]с. / 692,[2]с. / 736 с.

Төркем:Политология
Төркем:Дәүләт формалары
Дипломатия

**Дипломатия**  (грек телендәге «*δίπλωμα*», «*икегә бөкләнгән такта*» сүзеннән) — дәүләт һәм хөкүмәт башлыкларының, тышкы мөнәсәбәтләр буенча махсус органнарның халыкара сәясәт өлкәсендәге, шулай ук дәүләтнең чит илләрдәге хокукларын һәм мәнфәгатьләрен саклау буенча эшчәнлеге.

Дипломатия — дәүләтнең тышкы сәясәтен үткәрү ысулы. Ул төгәл бигеле шартлардан һәм хәл ителәсе мәсьәләләрдән чыгып, кулланылган төрле гамәли чараларны, аларны үтәү алымнарын һәм ысулларын үз эченә ала. Халыкара мөнәсәбәтләр өлкәсендә бу аңлатма белән төрле капма-каршылыкларны булдырмый калу, кисәтү я аларны хәл итү, ике якның килешү һәм үзара яраклы карарлар кабул итү юлларын табу, халыкара хезмәттәшлекне киңәйтү һәм тирәнәйтү максатында сөйләшүләр алып бару осталыгын һәм маһирлыгын билгели.

## Чыганаклар
* Советский энциклопедический словарь: — М.: Советская энциклопедия, 1980. — 1600 с. с илл.  (урыҫ.)
* Борунков А. Ф. Дипломатический протокол в России. 2-е изд., доп. — М.: Международные отношения, 2001.
* Ковалев Ан. Азбука дипломатии. 5-е изд., переработанное и дополненное — М., 1988.
* Русско-башкирский словарь: В 2 т. / Под редакцией З. Г. Ураксина. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2005. Т. 2. П — Я. — 2005. — 680 с.

Төркем:Дипломатия
Консерватизм

**Консерватизм** (,  — саклау) — иске тәртипләрне, карашларны алга сөрү; төрле яңалыкка, прогресска каршы дошманлык. Социаль һәм дини доктринага, традицион кыйммәтләргә һәм тәртипкә идеологик тугърылык.

Сәясәттә — дәүләт һәм җәмгыять байлыгын саклап калуга юнәлтелгән хәрәкәт, радикаль реформа һәм экстремизмны кабул итмәү. Тышкы сәясәттә — хәвефсезлекне ныгыту, традицион союзникларны яклау өчен кораллы золым, тышкы икътисади мөнәсәбәтләрдә — протекционизм.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Философия и социально-политические ценности консерватизма в общественном сознании России: От истоков к современности. Под ред. Ю. Н. Солонина. Вып. 1. СПб.: С.-Петербургский гос. ун-т, 2004, 320 с.
* Полякова Н. В. Антропология российского консерватизма // Александр Иванович Введенский и его философская эпоха. — СПб., 2006, с. 252—265
* А. Ю. Минаков. Особенности русского консерватизма в первой четверти XIX века // Диалог со временем. Альманах интеллектуальной истории, 34, 2011,

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Консерватизм
Империализм

**Империализм** (лат. *imperium — «кул», «хакимлек»*) — тигезсез мөнәсәбәтләргә корылган дәүләт сәясәте. Тышкы сәясәткә территорияләр басып алу, колонияләр яулап алу, башка илләр өстеннән сәяси яки икътисади контроль кору хас. Эчке сәясәттә сәнәгать-финанс монополияләре зур урын алып тора (монополистик капитализм).

"Империализм" стадиясе Дж. Гибсон (*[[1902 ел|1902]]*), В. И. Ленин (*[[1916 ел|1916]]*) һәм башкалар тарафыннан капитализмга карата монополияләр һәм финанс капиталы хакимлеге шартларына бәйләп карала. Бу чорда халыкара (трансмилли) корпорацияләр (трестлар) арасында дөньяны икътисади бүлү бара һәм шушы нигездә алар арасында көрәш җәелә, ул көрәшкә дәүләтләр да җәлеп ителә. 

XXI гасырда империализмның асылын күп яктан глобальләштерү төшенчәсе басып китә. Бу фазада дөньяда йогынты ясау өлкәләре өчен сугыш дөньяның бер полюслылыгы дип әйтерлек шартларында бара. 

Империализмның билгеләре:
* 4 төрдәге монополияләр барлыкка килү: картель, синдикат, трест, концерн;
* җитештерү һәм банк капиталларының финанс капиталына берләшүе;
* дөньяны территорияләр җәһәтеннән бүлү тәмамлану, аны яңадан бүлү өчен сугышлар башлану;
* олигархлар барлыкка килү;
* дөньяны үзара бүлешүче монополистик берләшмәләр барлыкка килү.

## Чыганаклар
* Блауг М. Экономический империализм // Экономическая мысль в ретроспективе = Economic Theory in Retrospect. — М.: Дело, 1994. — С. 240-244. — XVII, 627 с. — ISBN 5-86461-151-4.
* Водовозов В. В. Империализм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Гобсон Джон. Империализм. Прибой, 1927.
* Империализм / Гефтер М. Я. // Ива — Италики. — М. : Советская энциклопедия, 1972. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 10).

## Искәрмәләр

Төркем:Империализм
Төркем:Колониализм
Пропаганда

**Пропаганда** (лат. propaganda — таратылырга тиеш (ышану), лат. propago — таратам) — хәзерге сәяси дискурста, җәмәгатьчелек фикерен булдыру өчен яки башка максатта, берәр юнәлештәге сәяси карашлар, фактлар, аргументлар һәм башка мәгълүматлар, шул исәптән, гайбәт һәм ялган мәгълүмат тарату һәм аңлату эше алып бару, ниндидер бер юнәлештә гыйлем, белем тарату, аңлату эше.

## Тарихы
"Пропаганда" сүзе 1622 елда папа Григорий XV оештырган Congregatio de Propaganda Fide (лат. Вәгазь конгрегациясе) дигән католик оешмадан килеп чыккан. Әмма пропаганда, үз атамасы барлыкка килгәнгә кадәр үк, күптәннән булган. Пропаганданың беренче үрнәге итеп Хаммурапи кануннары җыелмасын карарга була. Бу кануннар илдә гаделлек булдыру өчен, көчсезләрне көчлеләрдән яклау максатында булдырылган дип кабул ителсә дә, чынбарлыкта киресенчә була. Законнарның эчтәлеге аларның максатына капма-каршы килә. Канун ярлы һәм хокуксыз катлам кешеләрен изеп, бай һәм хәлле катлам кешеләренең мәнфәгатен яклый.

Пропаганданы күпләп куллану Беренче дөнья сугышы елларында башлана. Күп дәүләтләр каршында җиңү казану өчен мобилизация зарурлыгы һәм җәмгыятьнең таркаулыгы проблемасы килеп баса. Дәүләт сәясәтен аклау һәм ныгыту өчен төрле алымнар, фотографияләр, радиотапшырулар кулланыла. Шул ук вакытта гаммәви мәгълүмат чараларының () пропаганда таратудагы урыны билгеләнә. Соңгы тикшеренүләр күрсәткәненчә, бүгенге көндә төрле дәүләтләр һәм җәмгыять хәленә тәэсир итергә тырышучы башка оешкан төркемнәр мәгълүмати хаос тудыру яки контекст белән манипуляция ысулларын актив куллана.

## Шулай ук карагыз
* Мәгълүмат тармагы

## Чыганаклар
* А. М. Цуладзе Политические манипуляции или покорение толпы. . — М.: 1999 
* Moorcraft PL, Taylor PM Shooting the messenger. The political impact of war reporting. — Washington, 2008
* Taylor PM Munitions of the mind. A history of propaganda from the ancient world to the present day. — Manchester — New York, 1995

## Искәрмәләр

Төркем:Пропаганда
Төркем:Җәмгыять