open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сократ

**Сокра́т** (бор. гр. Σωκράτης, як. б.э.к. 469 ел, Афиннар — б.э.к. 399 ел, шунда ук) — борынгы грек фәлсәфәчесе, аның тәгълиматы фәлсәфәдә табигатьне карап үтүдән кешене өйрәнүгә борылыш була. Илаһларны санламаган һәм яшьләрне аздырганы өчен үлем җәзасына хөкем ителә.

Сократның әтисе Афинада сынлы сәнгать белән шөгыльләнә торган кеше булган. Сократ үзе бернинди хезмәт тә язып калдырмаган. Ул үзенә кәсеп итеп урамнарда, мәйданнарда кешеләргә вәгазь сөйләп, аларны хаклыкка өйрәтеп йөрүне сайлаган. Сократның фәлсәфи фикерләре аның шәкертләре, замандашлары, шулай ук соңрак чорда яшәгән кайбер галимнәр тарафыннан язып калдырылган (мәсәлән, Платон, Ксенофонт әсәрләре).

Сократның өйрәнү максаты  — объектив идеализм. Аның фикеренчә, дөньяда беренче чиратта универсаль акыл хәрәкәт итә. Илаһ, аның аңлавы буенча, борынгы грек мифологиясендәге күп аллалык «вәкиле» дә, шулай ук дин тәгълиматы яссылыгында аңлашыла торган монотеистик Ходай та түгел.

Сократ кешенең тәнен һәм җанын бер-берсенә каршы куя. Тойгылар, аффектлар — тән фигыле, ә җан фигыле ул — акыл.

Сократ үзенең фәлсәфәсендә яхшылык, гаделлек принципларына зур игътибар бирә. Аныңча, бу кыйммәтләр үзләрен белемдә, акыллылыкта табалар. Яхшылыкның һәм яманлыкның нәрсәдән килеп чыкканын белгән кеше тормыш тәҗрибәсендә начар эшләр эшләмәс. Моны фәндә Сократның беркатлылыгы белән аңлаталар.

Идарә итүдә Сократ барлык (монархия, тиранлык, аристократия, демократия) формаларны да тәнкыйтьли. Моның нигезе — шушы формаларның һәркайсына хас булган гаделсезлек. Сократ җәмгыятьтә, гомумән, дәүләт органы булуына каршы түгел. Ләкин ул гаделлек принципларында хәрәкәт итәргә тиеш һәм хакимлек итү эше халыкның иң яхшы, тәҗрибәле, намуслы, гадел кешеләренә йөкләнергә тиеш, дип фикер йөртә.

Сократның әхлакый мәсьәләләр буенча кайбер фикерләре бүгенге көн өчен дә гыйбрәтле. Мәсәлән, ул болай дигән: «Мин сезгә — олыга да, кечегә дә — шул нәрсәне әйтеп килдем: беренче чиратта байлык яки тәнегез турында түгел, бәлки җаныгыз турында кайгыртыгыз. Мин сезгә әйтә идем: кешенең даны акчадан тормый, нәкъ киресенчә, дан үзе кешеләргә байлыкны да, шулай ук башка яхшылыкларын да китерә. Бу — кешеләрнең шәхси тормышында да, аның иҗтимагый эшендә дә шулай».

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Җәзалап үтерелгән галимнәр
Төркем:Җәзаланган язучылар
Демокрит

**Демокри́т Абдералы** (; Абдера, як. б.э.к. 460 ел — як. б.э.к. 370 ел) — борынгы грек фәлсәфәчесе, материалист, Левкиппның укучысы. Атомистикага нигез салучыларның берсе.

Аның тормышы турында мәгълүматлар бик аз. Фракиянең Абдера шәһәрендә дөньяга килә. Күп илләрдә, шул исәптән Мисырда, Вавилониядә, Иранда, Һиндстанда була. Афинада ул пифагорчы фәлсәфәче Филолай, шулай ук Сократ вәгазьләрен тыңлый. Гомернең соңгы елларында ул борынгы заманның мәшһүр табибы Һиппократ белән тыгыз элемтәгә керә.

Демокрит күпкырлы иҗади хезмәт алып барган. Карл Маркс аны «греклар арасында беренче энциклопедик акыл» дип характерлаган. Демокритның хезмәтләре III—IV гасырларда югала. Аның иҗади мирасы фәкать аерым өземтәләр рәвешендә генә сакланган.

Демокритның үзенең колбиләүчелек демократия позициясенә якын булуын күрсәтә. Аныңча, кол — үзенең табигате белән кол. Социаль каршылыкларның тамырын ул кешеләрнең холкында күрә. Болай фикер йөртү материализмнан читкә алып бара. Ләкин Демокрит җәмгыятьнең алга баруының сәбәбен аның объектив ихтыяҗларында күрә, һәм җәмгыятьнең өзлексез үзгәрештә булуын аның күтәрелә бару сызыгы буенча атлавы дип бәяли.

Демокритның материалистик тәгълиматы фәлсәфә фәненең үсешенә зур йогынты ясый. Аның атомистик юнәлештәге фикерләрен киләсе буын фәлсәфәчеләре, бигрәк тә Эпикур белән Лукреций Кар дәвам итәләр. Аристотель Демокрит калдырган тикшеренү методына зур бәя бирә. Демокритның материализм юнәлешендәге фикерләрен Фрэнсис Бэкон үз иҗаты өчен олуг авторитет дип саный. Демокритның хезмәтләре табигать фәннәренең күренекле вәкилләре Гассенди, Лейбниц, Ньютон, Лаплас, Ломоносовларны үзенә җәлеп итә. Демокритның фәлсәфи тәгълиматы марксистик фәлсәфәгә зур йогынты ясый.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигез проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек.

Төркем:Атомистлар
Төркем:Материалистлар
Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Борынгы грек фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы Греция фәлсәфәчеләре
Төркем:Борынгы грек астрономнары
Төркем:Борынгы Греция математиклары
Пифагор

**Самослы Пифагор** яки **Фисагурс** (бор. юн. Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, ; б.э.к. 570–490 еллар, гарәп. فيثاغورس) – борынгы грек фәлсәфәчесе һәм математигы. Пифагореизм дип аталучы фәлсәфә юнәлешенә нигез салучы.

Пифагорның яшәү тарихын аны һәр яктан камил хикмәт иясе һәм бөек акыл иясе буларак сурәтләүче риваятьләрдән аеруы авыр. Үз заманында Геродот аны «эллиннар арасында иң бөек акыл иясе» дип атый.

Пифагор исеме белән Айдагы бер кратер аталган.

## Биография
Пифагорның атасының исеме Мнесарх була, анасыныкы — Партенида. Алар Самослы булалар. Диоген Лаэртский буенча Мнесарх таш кисүче була, Порфирий буенча исә ул Тир шәһәреннән бай сәүдәгәр була. Беренче фикер ешрак дөрес буларак кабул ителә.

Яшь чагында Пифагор белем туплау нияте белән Мисырга юнәлә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Математиклар
Төньяк Дакота

**Тө́ньяк Дако́та** (ингл. *North Dakota* [ˌnɔrθ dəˈkoʊtə]) – АКШ төньягында урнашкан штат. Халык саны – 632,7 мең кеше (Штатлар арасында 47нче урын; 2007 ел мәгълүматлары; АКШ халкының 0.21%). Алар арасында хатын-кызлар – 50,1%, ирләр – 49,9%. Этник состав: алманнар – 43,9%, норвегиялеләр – 30,1%, ирландлылар – 7,7%, һиндейлар – 5%, шведлар – 5%. Уртача гаиләдә кеше саны – 3.

Башкаласы – Бисмарк. Иң зур шәһәр – Фарго, башка зур шәһәрләр – Гранд-Форкс, Майнот.

Рәсми атамалар – «Җир тиене штаты» (ингл. *Flickertail State*), «Сиу һиндейлары штаты» (ингл. *Sioux State*)

Мәйданы 183,272 мең км² (штатлар арасында 19нчы урын), аларның 97,6% – җир. Көнчыгышта Төньяк Дакота Миннесота белән, көньякта – Көньяк Дакота белән, көнбатышта Монтана белән, төньякта Канада белән чиктәш.

*
Хәниф Хөснуллин

**Хәниф Хәким улы Хөснуллин** — татар язучысы, шагыйрь—лирик.

Хәниф Хөснуллин 1935 елның 7 февралендә Татарстанның Түбән Кама районы Шәңгәлче авылында туа. Мәктәптә укыганда ук кулына каләм ала, иҗат эшен Алабуга китапханә техникумында, Казан дәүләт педагогика институтында укыганда да туктатмый. Чаллы районы Биклән авылы мәктәбендә укытырга китәсен белгәч, аңа районкүләм әдәби түгәрәк эшен җанландыру бурычы куела. Шулай итеп, 1963 елда атаклы «Ләйсән» әдәби-иҗат түгәрәге барлыкка килә.

Авыл мәктәбендә ул тарих һәм татар әдәбияты укыта, мәктәп директоры булып эшли. КамАЗ төзелеше елларында Чаллы шәһәренә күчеп килеп, геодезист, төзүче һөнәрләрен үзләштерә, “КамАЗ төзелеше ” исемен ала. «Якты юл» газетасында эшли башлагач, аның журналистка хас асыл сыйфатлары ачыла.

Аның әдәби мирасы артык мулдан түгел, шулай булса да затлы иҗат ул. 1967 елда «Исәнмесез» дип аталган беренче җыентыгы дөнья күрә, 1981 елда «Алтын тояк», 1985 елда «Дөньяның матур җире» һәм балалар өчен «Чикерткә ник сикерә?» китаплары укучылар кулына барып иреште.

Шагыйрь 1994 елның 7 октябрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хәниф Хөснуллин шигырьләренә язылган җырлар
* Хәниф Хөснуллинның Тукай шигыре

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар укытучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Алабуга мәдәният укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
1725 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 8 февраль — Пётр&nbsp;I, беренче Россия императоры.

*
Төркем:Еллар
Обсерватория

**Обсервато́рия** (*күзәтүханә*, лат. *observatorium*) – җир һәм/яки астрономик объектларны һәм күренешләрне карау өчен эшләнгән махсус фәнни бина. Инглиз observation – "карау" сүзеннән барлыкка килде. Иң иске обсерваторияләр исемлегенә Стоунхендж
керә.

## Астрономик обсерваторияләр

## Шулай ук карагыз
* Астрономик обсерватория

Төркем:Обсерваторияләр
1926 ел

## Вакыйгалар
* 8 июль — патша Сауд Согуд Гарәбстанын нигезли.
* 7 сентябрь — Испания Милләтләр Лигасыннан чыга.
* 8 сентябрь — Алмания Милләтләр Лигасына кертелә.
* 4 декабрь — Казанда Шәкүр Карак бандасы эше буенча мәхкәмә карары чыгарыла.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1926 елда туганнар
* 26 гыйнвар — Рафаил Такташ, рәссам, фән докторы.
* 2 февраль — Валери Жискар д’Эстен,  Франция президенты (*[[1974 ел|1974]]-[[1981 ел|1981]]*).
* 8 февраль — Шәхсәнәм Әсфәндиярова, РСФСР-ның атказанган актрисасы, Тукай премиясе лауреаты (*1926-[[1996 ел|1996]]*).
* 15 февраль — Габдулла Рәхимкулов, Татарстанның халык артисты.
* 28 февраль — Светлана Аллилуева, Сталин кызы, ССРБ-дан качкан мөһаҗир. 
* 17 март — Зигфрид Ленц, алман язучысы.
* 19 март — Нәкый Бикташев, рәссам.
* 21 март — Рифат Мәүлетов, татар галиме. 
* 8 апрель — Мәрьям Арсланова, 1963-1982 елларда Татарстан радиосында эшләгән диктор.
* 21 апрель — Елизавета&nbsp;II, Бөекбритания патшабикәсы.
* 23 апрель — Рөстәм Үтәмишев, РСФСР атказанган уйлап табучысы (1966).
* 19 июль — Диләрә Тумашева, тел белгече, профессор.
* 29 июль — Габдулла Шәрәфи, татар шагыйре.
* 13 август — Фидель Кастро, Куба революционеры.
* 24 август — Сәфьян Ибраһимов, музыкант, җырлар авторы, Күчмә театрның музыка бүлеге мөдире. 
* 1 сентябрь — Фәния Чанышева, шагыйрә.
* 25 сентябрь — Әзһәр Габиди, татар шагыйре.
* 3 октябрь — Саҗидә Сөләйманова, татар шагыйрәсе.
* 25 октябрь — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
* 25 ноябрь — Пол Андерсон, АКШ язучысы.
* 26 ноябрь — Маргарита Назарова, циркта юлбарыслар буйсындыручы, РСФСР халык артисты.
* 22 декабрь — Рифгать Әбдиев, уйлап табучы, кибернетик, фән докторы, профессор.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1926 елда вафатлар
* 9 март — Фатих Әмирхан, татар язучысы, публицист, сатирик.
* 17 март — Сәгыйть Рәмиев, татар шагыйре, мөгаллим, публицист.
*  14 май — Сәлимгәрәй Җантүрин, 1 нче Дәүләт Думасы депутаты, филолог, алпавыт. 
* 1 август — Ян Каспрович, поляк шагыйре, драматург.
* 25 сентябрь — Фәхри Әсгать, татар язучысы.
* 7 декабрь — Шәкүр Рәхимов, атаклы ат карагы.

Төркем:1926 ел
Төркем:Еллар
Эмпедокл

**Эмпедокл** () (як. б.э.к. 490 — як. 430) — борынгы грек фәлсәфәчесе һәм табибы. Шулай ук сәясәт эшлеклесе һәм шагыйрь дә була.

Хезмәтләре шигъри поэмалар рәвешендә язылган була.

Эшчәнлеге Сицилиядәге Анрагант (Агригент) шәһәрендә уза. Сүзгә оста була һәм Сицилиядә ораторлык буенча мәктәбен ача. Риваять буенча, үзен алла булып олыласыннар өчен Сицилиядәге Этна вулканына сикереп үлә.

340 шигыре сакланып калган «Табигать турында» поэмасы һәм дини эчтәлекле «Чистарынулар» (якынча 100 шигыре сакланган) поэмасы билгеле.

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Викикитап

**Викикитап** – авторларның һәркем үзгәртә алучы ирекле китаплар, текстлар яки белешмәлекләр язып үстерүгә багышланган ның проекты.

Аерым бер автор (яки авторлар төркеме) үз эшен төгәлләнгән (үзгәртелмәслек) бер проект буларак ирекле шартлар астында нәшер итү өчен Викиханәне кулланулары сорала.

## Шулай ук карагыз
* :b:ru:Викиучебник:Справка

## Сылтамалар
* Викикитап проектының татар телле бүлеге

Төркем:Викикитап
Төркем:Китаплар
Латин теле

300px|right|thumb|Кара таш – латин телле һәйкәлләрнең иң борынгыларның берсе.
**Лати́н теле́** (**lingua latina**), яки **латы́йн**, – бүгенге көнгә бердәнбер кулланылган италий теле (үле тел булып санала).

Латин теле иң борынгы язулы һиндоаурупа телләренең берсе.

Бүгенге көнгә латин теле рәсми рәвештә Ватикан дәүләт теле.

Латин әлифбасы күп халыклар язуларының нигезе.

Вульгар латин теленнән (сөйләшү латин теленнән) роман телләре (француз, испан, румын, итальян һ.б. телләр кергән гаилә) чыкканнар.

## Морфология
Латин теле синтетик телләренең берсе. Исемнәрнең 5 төрләнеше, фигыльләрнең 4 төрләнеше бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
   

## Шулай ук карагыз
 
* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге 
* Телләрнең Интернет челтәрендә кулланылышы 
* Киң таралган телләр исемлеге  

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
*
Төркем:Юкка чыккан телләр
Төркем:Италик телләр
Әсән-Елга авылы мәчете

**Әсән-Елга авылы мәчете** - XVIII гасыр азагында Кукмара районы Әсән-Елга авылында исемнәре калмаган татар осталары салган мәчет. Әсән-Елга мәчете XVIII гасыр азагындагы татар-мөселман агач архитектурасының безнең көннәргә кадәр сакланган бердәнбер истәлеге булып санала

## Тасвир
Бер катлы, зур түгел (габариты – 8x15,6 метр) гыйбадәтханә Әсән-Елга авылының аскы өлешендә, йортлар арасында урнашкан, ике заллы һәм түбә уртасында булган бер манаралы мәчетләр типына керә. Биредә төп гыйбадәт залыннан тыш өстәмә зал һәм вестюбиле дә бар: һәммәсе үз урынында. Вестибюль астында, аскы өй бинасында алгы бүлмә (прихожая) урнашкан. Мәчеткә бинаның көнчыгыш ягыннан, алгы бүлмә аркылы керәләр, аннан соң баскыч буенча вестибюльгә менәләр. Вестибюльнең көньяк-көнбатыш почмагыннан тар баскыч буенча чорма белән манарага менәргә була. Вестибюльнең көнчыгыш ягына пыяла куйдырыл-ган веранда орынып тора. Ике кыеклы түбәле веранда ике колоннага таянып тора һәм мәчеткә керү җирен күрсәтә сыман. Мәчетнең дүрт кыеклы түбәсе уртасында си-гезкырлы, биек чатыр белән очланган манара күренеп тора. Манараның баганалары бүрәнәдән җыелган дүрткырлы бурага терәлә, бураның нигезендә исә түшәмәнең калын матчалары ята. Манара кәүсәсенең ныклыгын каркас баганаларына аркылы кергән уелмалар белән фонарь һәм манара чатыры биеклекләрендә урнашкан ялгау җайланмалары тәэмин итә. Ул җирләрне манараның тышкы ягында урнашкан киң кәрнизләр һәм яңгыр суын түгә торган, тактадан ясалган җайланмалар буенча танып була. Соңрак төзелгән мәчетләрдән аерма буларак Әсән-Елга мәчете манарасына бормалы түгел, ә гади баскыч буенча күтәрелергә кирәк. Мәчет бурасы диаметры 50 сантиметрга кадәр җитә торган бүрәнәләрдән җыелган, такталар белән тышланган Һәм бут (акташ) нигезенә куелган. Турыпочмаклы тәрәзәләр гади генә йөзлекләр белән чорнап алынган.

Мәчет традицион эшләнешенең лаконизмы белән бергә монументаль формалары белән дә аерылып тора, тик ул формалар, кызганычка каршы, соңрак такта белән тышлау нәтиҗәсендә “югалып” кала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Татар архитектурасы
Төркем:Кукмара районы мәчетләре
Габон

**Габон Җөмһүрияте** – Үзәк Африкада урнашкан дәүләт, Атлантик океан тарафыннан юыла. Экваторда урнашып, Габон төньяк-көнбатышта Экваториаль Гвинея белән, төньякта Камерун, көнчыгышта һәм көньякта Конго Җөмһүрияте белән һәм көнбатышта Гвинея култыгы белән чиктәш. Аның мәйданы якынча 270000 квадрат километр һәм халкы якынча 1,5 миллион кеше. Аның башкаласы һәм иң зур шәһәре Либревилль. Ил башлыгы – президент. Закон чыгаручы орган – Милли Җыен. Административ бүленеш – 9 төбәк. Валюта – франк.
1960 елда Франциядән бәйсезлектән бирле Габонда өч президент булган. 1990-ынчы еллар башында Габонда күп фиркале система кертелгән һәм яңа демократик конституция үтә күренмәлеләк сайлау процессын тәэмин иткән һәм хөкүмәт учреждениеләрен реформалаган. Габон шулай ук 2010-2011 елларда Берләшкән Милләтләр Саклау Шурасының даими булмаган әгъзасы булган.
Түбән халык тыгызлыгы, мул нефть һәм шәхси чит ил инвестицияләре Габонны суб-Сахара Африкасының иң бай илләренең берсе иткән, аның Кеше Үсеше Индексы 4-енче һәм Кеше Башына Тулаем Милли Продукты регионда Экватор Гвинеясы һәм Ботсванадан соң өченче булган. Кеше башына тулаем милли продукт 2010-ынчы елдан 2012 елга кадәр елына 6%-тан артыкка үскән. Шулай да, керемне өләшүдә тигезсезлек булу сәбәпле халыкның әһәмияткә ия өлеше ярлы булып кала.

## Фетнә
2023 елның 30 августында Габонда хәрби түңкәрелеш була: хәрбиләр  гамәлдәге Президентның (2009 елдан бирле бу вазифаны биләгән ) өченче срокка сайлануы турында билгеле булганнан соң, хакимиятне кулга алулары турында игълан итәләр. 2009 елдан бирле президент булган Али Бонго Ондимба, 64 % тавыш җыеп, чираттагы срокка президент булып сайлангач, бу хәл илдә ризасызлык тудыра. Аның әтисе  1967-2009 елларда президент булган. 2023 елгы сайлауларда берничә кандидат булган, әмма сайлау вакытында интернетны өзгәннәр, күзәтүчеләр булмаган.

Фетнәчеләр ― президент гвардиясе, регуляр армия һәм полиция хезмәткәрләре вәкилләре. Алар президент сайлауның гадел узмаганын белдерә, шул сәбәпле сайлау нәтиҗәләрен юкка чыгаруын әйтә, илдә Ондимбалар идарә итүгә чик куюларын белдерәләр. Президентның кайда икәне билгесез. 12 хәрби Габон телестудиясендә чыгыш ясап, хакимиятне кулларына төшерүләрен, ил чикләре ябылуын игълан итә. Илнең башкаласы  30 августта иртән атыш тавышлары ишетелгән.

## Дин
Ил халкының (2,2 млн кеше, 2020 елгы халык саны алу мәгълүматлар буенча) 73 % ы – христианнар (католиклар һәм протестантлар). 12 % ы ― мөселманнар. Халыкның 10 % ы ― җирле дини ышанулар тарафдары, 5 % ы ― бернинди дә дин тотмый яки атеистлар.
* Габонда ислам
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Габон
Мәхмүт хан

300px|мини|уңда|Казан ханлыгы
[right|300px|thumb|Мәхмүт хан [Сөембикә манарасы янындагы Казан ханнары төрбәсендә күмелгән]]
**Мәхмүт хан** яки Мәхмүд хан (, tat. lat.  ''Mäxmüt xan'', ) – 1445-1465 елларда Казан ханы, Олуг Мөхәммәт ханның улы. Казан ханлыгының чәчәк аткан чорында идарә иткән хан.

## Идел буе өчен көрәш
Бөек Идел юлы өчен 1446, 1448 елларда Мәскәү кенәзлегенә каршы сугыша. Сугышлар нәтиҗәсендә татар-болгар гаскәрләре рус гаскәрләрен җиңгән һәм Болгар Олысы бәйсез Казан ханлыгына әверелгән, ә рус гаскәрләре җиңелгәннән соң Мәскәү янында Касыйм ханлыгы барлыкка килгән.
## Мәскәү өстендә җиңүләр
Мәхмүт әтисенең эшчәнлегендә актив катнашкан. Сүздәл янындагы сугышта Мәхмүт сәргаскәре вазифасында булып рус гаскәрләрен тар-мар иткән.

Биләү янындагы сугышта да Мәхмүт әтисенә бик булышкан һәм татар җиңүләрендә аның роле шактый зур.

Сүздәл янындагы сугыш (1445)  нәтиҗәсендә рус бөек кенәзе Василий II Казан әсирлегенә эләгә, һәм зур ясак түләгәннән соң азат ителә.

## Мәхмүт хан - тынычлык саклаучы хан-төзүче
Мәскәү Казанга 1445 елда җиңелгәннән соң берничә дистә ел дәвамында ясак түләгән.  Мәхмүт хан зур акча туплап Казан Кирмәнен ныгытып төзи башлаган. Рус тарихчысы  Худяков  буенча, Мәхмүт хан идарә иткән чорында Казан шәһәре Көнчыгыш Аурупаның сәүдә үзәгенә әверелә. Мәхмүт хан Казан Ярминкәсенең үсешенә булышкан, әһәмиятлелеген күтәргән. Урта Азиядән, Кавказдан, Фарсы Иленнән, Идел буеннан, Русьтан  төрле тауарлар Казан Ярминкәсенә юнәлгән булган.

Мәхмүт хан идарә иткән чорда Казан шәһәре баеган һәм күп яши торган Ислам мәдәнияте үзәгенә әверелгән.

Мәхмүд хан идарә иткән сугыш булмаган дәвердә Казан ханлыгының дәүләт тәртибе формалашкан.

Мәхмүд хан 1465 елда үлгәннән соң аның улы Хәлил Казан тәхетенә утырган.

## Каберен табу
1977 елда Казан Кирмәнендә казу эшләре нәтиҗәсендә Мәхмүт хан кабере табылган.

2017 елның 19 маенда Мәхмүд хан һәм Мөхәммәд-Әмин хан махсус җеназа йолалары буенча Казан Кирмәнендә урнашкан Ханнар төрбәсендә күмелгән.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Казан ханнары
Төркем:Татар ханнары
Гали Әкрам хан

**Гали Әкрам хан** – Казан ханлыгының 1553-1556 еллардагы ханы. 1553 елда Мәмич-Бирде тарафыннан Чалым каласына чакырыла һәм юк ителгән Казан ханлыгының соңгы ханына әйләнә. 1552 – 1556 елгы Казан сугышында катнаша. Сөембикә ханбикәнең энесе.
 
 

Төркем:Казан ханнары
Төркем:Татар ханнары
Ядегәр-Мөхәммәт хан

**Ядкәр-Мөхәммәт хан** — Казан ханлыгының соңгы рәсми ханы. Әстерхан ханлыгы шаһзадәсе булган.

1542-1550 елларда Мәскәү дәүләтенә хезмәт иткән. 1550 елда Ногай Урдасына китә. 1552 елда Кол-Шәриф һәм Чапкын Отучев тарафыннан Казанга ханлык белән идарә итәргә чакырыла. 1552 елда Казанны саклаганда русларга әсирлеккә төшә. 1553 елда *Симеон Касаевич* исеме белән чукындырыла. 1565 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар ханнары
Төркем:Казан ханнары
Казан ханнары исемлеге

**[[Казан ханлыгы]]нда идарә иткән [[хан]]нар исемлеге(''1438–1552'')**

*
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Ханнар исемлеге
«Ватаным Татарстан» газетасы

**Ватаным Татарстан** – татар телендә чыгучы Татарстан дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Газета сәхифәләрендә мәкаләләрдән тыш рәсми документлар да бастырыла.

## Гомуми тираж
* 1970 нче елларда тиражы 175 мең данәгә җитә.
* 2010 елның беренче яртыеллыгында – 24 мең данә.
* 11.07.2023 —	14 042
* 3.07.2024 — 12 601

## Тарих
* Газета 1918 елдан бирле чыга. Башта «Эш» дип аталган була. 
* 1920 елдан газета «Татарстан хәбәрләре», соңрак «Кызыл Татарстан» исемнәрен йөртә. 
* 1951–1960 елларда “Совет Татарстаны”. 
* 1960 елдан – «Социалистик Татарстан». 
* 1992 елдан – „Ватаным Татарстан“ дип атала.

## Шәхесләр
### Баш мөхәррирләр
* 1918-??? — 
* ???-??? — 
* ???-1926 — 
* 1926-1927 — Галимҗан Нигъмәти
* 1927-??? — 
* ???-??? — 
* ???-1941 — 
* 1941-1950 — Ибраһим Үзбәкев
* 1950-1959 — Галим Рябков
* 1959-1983 ― Шәмси Хамматов
* 1983-1990 — Рәис Сабиров
* 1990-1996 — Мөнир Әһлиуллин
* 1996-2003 — Габделхак Шәмсетдинов
* 2003-2019 — Миңназыйм Сәфәров
* 2019-2024 — Гөлнара Сабирова
* 2024 елның 27 сентябреннән ― Илназ Фазуллин.

### Аерым танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1918 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
В
Анаксагор

**Анаксагор Клазоменлы** (бор. гр. *Ἀναξαγόρας*, як. б.э.к. 500 ел — б.э.к. 428 ел) — борынгы грек фәлсәфәчесе, математик һәм астроном, Афиннар фәлсәфә мәктәбенә нигез салучы.

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Математиклар
Левкипп

**Левкипп** (бор. гр. Λεύκιππος) — Абдерада яки Милетта (б.э.к. V гасыр) туган борынгы грек фәлсәфәчесе. Фәлсәфәсе табигатьне карап үтүгә багышланган була. Атомистикага нигез салучыларның берсе. Демокритның укытучысы.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Борынгы греклар
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Парменид

**Пармени́д** (; як. б.э.к. 540 яки 520 — як. б.э.к. 450) — борынгы грек фәлсәфәчесе һәм сәясәт эшлеклесе. Үз карашларын *«Табигать турында»* поэмасында чагылдыра. Яшәеш һәм һәм танып белү мәсьәләләре белән шөгыльләнә. Хакыйкатьне шәхеснең фикереннән аера.

Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Борынгы греклар
Кышкы Олимпия уеннары 2010

**XXI кышкы олимпия уеннары 2010** (2010 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 2010) — 2010 елның 12 февраленнән 28 февраленә кадәр Канаданың Ванкувер шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Шәһәрне сайлау

## Бәйгеләр
Ванкувер Олимпиадасында Канада җыелма командасы Россия командасын 7:3 исәбе белән тар-мар итте. Нәтиҗәдә, Россия нибары алтынчы урын белән генә канәгатьләнде. Олимпия уеннары тарихында СССР командасы да, Россия командасы да бер тапкыр да бу кадәр түбән төшкәне юк иде. 
 
## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

Төркем:Кышкы Олимпия уеннары
Төркем:Канада тарихы
13 февраль

**13 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның унөченче көне. Ел ахырына кадәр 321 көн кала.

#### 

###### 
*  ЮНЕСКО — ***Бөтендөнья [[радио]] көне*** (), 2012 елдан бирле билгеләнә..
###### 
###### 
*  — ***Терендез*** ().
*  /  — ***[[Саха теле|Туган тел]] һәм [[әлифба]]сы көне*** (, ).

#### 
* 1633 — Галилео Галилей Румга инквизиция мәхкәмәсенә килә.
* 2010 — Ванкуверда (Канада) XXI кышкы олимпия уеннары старт алды.
* 1784 — баскынчылар Кырым исемен Тавридага алыштыра һәм Екатеринослав губернасына кертә.

#### 
 
* 1734 — Ив-Жозеф Тремарек Кергелен, француз диңгез сәяхәтчесе, контр-адмирал.
* 1745 — Фёдор Ушаков, Россия империясе флот башлыгы, адмирал.
* 1769 — Иван Крылов, данлыклы рус язучысы (*1844 елда вафат*).
* 1862 — Миленко Веснич, серб дәүләт эшлеклесе.
* 1873 — Фёдор Шаляпин, рус опера җырчысы.
* 1874 — Пётр Афанасьев, 
* 1881 — Гыймад Нугайбәк, тел галиме, журналист.
* 1882 — Тадеуш Банахевич, 
* 1893 — Анна Паукер, 
* 1893 — Фәрит Ибраһимов, татар шагыйре.
* 1901 — Василий Кузнецов, совет сәясәтчесе, дипломат.
* 1907 — Тимофей Белов, 
* 1910 — Василий Михайлов, 
* 1910 — Вильям Шокли, 
* 1915 — Лидия Смирнова, 
* 1916 — Сәидә Арифова, дөнья тәкъвасы.
* 1917 — Семён Куркоткин, 
* 1918 — Сания Заһирова, 
* 1919 — Григорий Машанин, 
* 1921 — Дагмар Нормет, 
* 1924 — Роза Әхмәтова, 
* 1928 — Әнвәр Фәхретдинов, 
* 1930 — Рафаил Шәкүров, 
* 1931 — Радик Бәширев, 
* 1935 — Виктор Гайдуков, 
* 1935 — Игорь Красичков-Терновский, 
* 1945 — Сания Хантимерова, балет артисты.
* 1946 — Вафирә Гыйззәтуллина, җырчы, ТАССРның халык, РСФСРның атказанган артисты.
* 1949 — Суфия Корбангалиева, 
* 1953 — Морат Ибәтуллин, 
* 1953 — Юрий Андрианов, 
* 1954 — Риф Әхмәдиев, 
* 1954 — Рөстәм Кудашев, 
* 1976 — Салават Котышев, 
* 1990 — Айрат Мифтахов, 
* 1999 — Альбина Грчич,

#### 

* 1728 — Никита Кудрявцев, 
* 1876 — Иосиф Больцани, 
* 1883 — Рихард Вагнер, мәшһүр алман композиторы (*1813 елда туды*).
* 1883 — Павел Мельников-Печерский, 
* 1942 — Николай Шубуччынни, 
* 1942 — Сергей Павлушков, 
* 1945 — Михаил Гришин, 
* 1953 — Йоһан Лайдонер, Эстония хәрби эшлеклесе һәм сәясәтчесе.
* 1971 — Кәшшаф Патии, шагыйрь, педагог, мулла. Габдулла Тукайның дусты.
* 1974 — Кузьма Садыйков, чуаш язучысы, табиб.
* 1980 — Габделгани Җамалетдинов, инженер, электромеханика белгече.
* 1980 — Тәүфикъ Камалиев, шагыйрь. 
* 1984 — Юныс Әхмәтҗанов, татар ашчысы.
* 1988 — Федот Орлов, 
* 1992 — Николай Боголюбов, 
* 1993 — Александр Норден, 
* 1994 — Вадим Александров, 
* 1995 — Рәфгать Сафиуллин, 
* 1996 — Тупак Шәкүр, АКШ рэперы, киноактер, җәмәгать эшлеклесе.
* 1997 — Миннеәхмәт Әүхәдиев, 
* 2004 — Зелимхан Яндарбиев, Чичәнстан сәяси һәм рухи эшлеклесе.
* 2009 — Бәхтияр Ваһабзадә, 
* 2011 — Виталий Кузнецов,  
* 2016 — Борис Самородов, 
* 2017 — Минзаһит Баһаветдинов,

#### 
========

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:13 февраль
Фәрит Ибраһимов

**Фәрит Таҗетдин улы Ибраһимов** – татар шагыйре, педагог.

Фәрит Ибраһимов 1893 елның 13 февралендә Казан губернасы Лаеш өязе (хәзерге Татарстанның Балык Бистәсе районы) Түбән Ырга авылында хәлфә гаиләсендә дөньяга килә. Беренче дөнья сугышы башлангач, Ф. Ибраһимов солдатка алына һәм сугышта катнаша. Фронттан яраланып кайткач, Ф. Ибраһимов укытучы булып эшли, «Аң», “Сөембикә”, “Ак юл”, “Балалар дөньясы” журналларында актив языша.

Мәдрәсәдә укыганда ук Тукайга ияреп шигырьләр яза башлый. 1912 елда аның “Уйларым” һәм “Өмидемнең нурлары” исеме белән кечкенә ике шигырь җыентыгы басылып чыга. Фронтта алган тәэсирләре нәтиҗәсендә туган шигъри әсәрләре (“Дөнья”, “Позициядә”, “Аптырау”, “Михнәтләр”, “Гармун тавышы” һ.б.) шул заманның газета-журналларында басыла. Шагыйрьнең фронттан соң булган чор поэзиясендә төшенкелек мотивлары өстенлек итә. Октябрь инкыйлабын Ф. Ибраһимов бернинди икеләнүсез, шатланып каршылый. “Укытучыларга сәлам” (1918) исемле шигырендә ул, мәсәлән, элек изелгән, кыерсытылган-эзәрлекләнгән халык укытучыларына Октябрьнең чын азатлык, рухи хөрлек китерүе турында горурланып җырлый. 1919 елда Ф. Ибраһимов Казан рабфагында укый. 1918-1919 еллар арасында әдип, халык иҗаты әсәрләре сюжетларына таянып, романтик рухтагы “Халык арасында”, “Өрәк”, “Төшләр” исемле поэмаларын иҗат итә, 1926 елда “Безнең юл” журналында искелек белән яңалык көрәшенә багышланган “Таулар арасында” дигән хикәясен бастыра.

Егерменче еллар уртасында Ф.Ибраһимов Урта Азиягә китә. Ташкәнт шәһәрендә Коммунистик университетны тәмамлагач, озак еллар укытучы булып эшли, Сәмәркандтагы Коммунистик университетта доцент, кафедра мөдире вазыйфаларын башкара.

Ф. Ибраһимов 1943 елда Сәмәрканд өлкәсендә Янгаррабат районы Хатерчи авылында вафат була.
## Сылтамалар
* http://tazbash.ru/ru/component/jevents/icalrepeat.detail/2016/02/13/1151/37/-  

Төркем:Татар шагыйрьләре
Сания Хантимерова

**Сания Хәсән кызы Хантимерова** (13.02.1945, Казан) - балет артисты. 

Казан мәктәпләреннән сайлап алынган бер төркем укучылар белән Ленинград хореография училищесына юл тота. Казанга балерина булып кайта. 

Сания Татар балет сәхнәсендә хатын-кыз образларын иҗат итә. Татар композиторлары әсәрләрендә: Сөембикә (“Шүрәле”), Сәрви («*[[Су анасы (балет)|Су анасы]]*»), Зөһрә (“Зөһрә”), ә классик балетларда – Аккош (“Аккош күле”), Аврора (“Йокыга талган гүзәл”), Жизель (“Жизель”), Сильфида (“Сильфида”), Джульетта (“Ромео һәм Джульетта”) һ.б. Шул ук вакытта биюче, Ленинградта читтән торып укып, балетмейстер һөнәрен үзләштерә, соңыннан үзе дә биюләр куя башлый. 

Бүгенге көндә Сания Хәсән кызы Казан хореография училищесында укыта, балаларны бию сәнгатенә өйрәтә.

Төркем:Балет артистлары
Төркем:Хореографлар
Төркем:Татар биючеләре
Даргиннар

**Дарги́ннар** (үзаталышы — дарган, дарганти, даргва; авар. *даргиял*, кум. *даргиляр*) — Дагыстан халыклары арасында сан буенча икенче урында торучы халык. Даргин телендә сөйләшәләр. Нигездә мөселманнар. Саны — 510 мең кеше, шуларның 425,5 меңе Дагыстанда яши.

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Комыклар

**Комы́клар** — Дагстандагы сан ягыннан эре халыкларның берсе, телләре төрки. Шулай ук тыгыз булып Төньяк Осетиядә һәм Чичәнстанда яшиләр. Үз аталышы: *къумукълар*. 2002 елда Русиядә саннары 503&nbsp;060, шулардан Дагстанда яшәүчеләр саны 431&nbsp;736 (86,5 %).

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Газиз Нәбиуллин

**Газиз Нәбиулла улы Нәбиуллин** — татар язучысы.

Ул 1920 елның 15 февралендә Татарстанның Саба районы Керәнле авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. 1938 елда Арча педагогика училищесын тәмамлаганнан соң, бераз вакыт Керәнле авыл советында сәркатип булып тора, аннан 1940 елдан 1980 елга кадәр, ягъни пенсиягә чыкканчы, берөзлексез, Саба район газетасы «Колхоз байрагы» (1963 елдан – «Җиңү байрагы», 1990 елдан — «Саба таңнары») редакциясендә эшли. Монда ул башта хисапчы, аннан – җаваплы сәркатип, ә 1944 елның августыннан 1954 елның августына кадәр редактор була. 1954—1980 елларда яңадан җаваплы сәркатип вазифасын башкара.

Газиз Нәбиуллинның беренче иҗат тәҗрибәләре — шигырьләре, утызынчы еллар уртасында «Яшь ленинчы» газетасы һәм «Пионер каләме» журналы битләрендә басыла башлый. Сугыштан соң, 1948 елда, «Безнең авыл балалары» дип исемләнгән беренче җыентыгы дөнья күрә. Бу җыентыктагы һәм аннан соң чыккан «Энем турында шигырьләр» (1957) китабындагы әсәрләр Татарстан Мәгариф министрлыгы оештырган балалар әдәбияты конкурсында икенче дәрәҗә бүләккә лаек булалар.

Газиз Нәбиуллин — дистәдән артык китап авторы. Поэзиядән тыш, ул проза һәм драматургия жанрында да әсәрләр яза. Аның балалар тормышына бәйләп, табигатьне саклау, туган җирне ярату, хезмәтне сөю, үзара дуслык кебек тәрбияви темаларга багышлап язган хикәя һәм сәхнә әсәрләре мәсәлән, “Алтын нарат”, “Тын елга буенда” пьесалары), поэтик иҗаты белән бергә, сугыштан соңгы татар балалар әдәбиятының үзенчәлекле бер сәхифәсен тәшкил итә.

Газиз Нәбиуллин үзе яшәгән төбәктә иҗади яшьләрне туплау, тәрбияләү буенча зур эш алып барды. 1957 елда ул редакция каршында әдәбият түгәрәге оештыра. Соңыннан әдәби-музыкаль берләшмә төсен алып, "Мишә дулкыннары” дип аталган бу иҗат коллективы Мәгъсүм Хуҗин, Фәүзия Бәйрәмова, Сәйдә Зыялы, Заһирә Гомәрова, Рашат Низами кебек шәхесләргә олы юлга чыгарга ярдәм итә.

Ул 1986 елның 14 маенда вафат була.

## Сылтамалар
* Газиз Нәбиуллин

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Җәйге Олимпия уеннары 1980

**Мәскәү 1980** (1980 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1980) — 1980 елның 19 июленнән 3 августына кадәр СССРың Мәскәү шәһәрендә узган халыкара спорт чарасы.

## Төп вакыйгалар
Мәскәү Олимпиадасы Көнчыгыш Европада һәм социалистик илдә үткән беренче Уеннар була. Ул вакытта Халыкара Олимпия комитетына кергән 144 илнең 81е Мәскәүгә 8304 вәкилен җибәргән, шуларның 5748е — спортчылар. 50дән артык дәүләт бойкот игълан иткән. Аларның кайберләренең спортчылары ил исеменнән түгел, Олимпия флагы астында чыгыш ясый.

170 спортчыдан торган Бөекбритания командасы Көнбатыш Европа илләреннән иң күпсанлысы була. Ярышларда 78 илдән килгән 1245 кеше судья була. 21 спорт төре буенча 203 медаль уйнатылган. 74 Олимпия һәм 36 дөнья рекорды куелган. Лос-Анджелестәге аннан соңгы уеннарда күрсәткечләр түбәнрәк була: шул тәртиптә 36 һәм 11.

Пистолеттан атучы Александр Мелентьев (50 метрдан атуда 581 очко) һәм йөзүче Владимир Сальников (ирекле стиль белән 1500 метр арага йөзү) куйган дөнья рекордларын бик озак вакыт беркемнең дә яхшырта алганы булмады.
Гимнаст Александр Дитятин 8 төр программаның барысында да медаль яулаган, шуларның өчесе — алтын.
25 илнең спортчылары алтын медальләр яулаган, 36 ил вәкиле Уеннар призеры булган. ССРБ исәбендә — 195 медаль (80 алтын, 69 көмеш, 46 бронза). Икенче урында — ГДР (126 — 47, 37, 42).

## Оештыру мәсьәләләре
Уеннарны ябу тантанасында, гадәттә, киләсе Олимпиаданы кабул итүче илнең флагы күтәрелә. Мәскәүдә АКШ дәүләт флагы урынына Лос-Анджелес шәһәренеке генә күтәрелә.

Олимпиаданы ачу тантанасы өч сәгатькә якын дәвам итә, анда 16 меңнән артык спортчы, үзешчән һәм профессиональ артист катнаша. Олимпиада ССРБга 2 миллиард сумга төшкән. Бу акча спорт корылмалары, кунакханәләр, аэропортлар, юллар, җәмәгать туклануы нокталары төзүгә, спорт делегацияләрен, кунакларны кабул итүгә тотынылган. Керем дә зур булган. “Спортлото”, “Спринт”, “Халыкара лото” кебек лотереяләр, Олимпиада символикасы белән маркалар, басма продукция һәм башка товарлар, халыкара хокуклар һәм лицензияләр сатылган, телекомпанияләрдән, Уеннарда катнашучы илләрдән взнослар, билетлардан акча кергән. Керем чыгымнарны каплаган.
Ярышларга билет бәясе Мүнхен-72 һәм Монреаль-76 Уеннарыннан чыгып билгеләнә. Аларда билетлар совет акчасы белән 2-30 сум торган. Бездә капиталистик илләрдәгедән беразга гына булса да арзанрак, 2-25 сум итеп билгеләнә. ССРБ гражданнарына билетларга 70 процент ташлама ясала. Ватандашларга иң арзан билет — 1 сум 80 тиенгә, иң кыйммәте 7 сум 50 тиенгә сатылган.

## Сылтамалар
* Кызыл таң, 07.02.14

Төркем:Җәйге Олимпия уеннары
СССР язучылар берлеге

**ССРБ язучылар берлеге** (рус. *Союз писателей ССРБ*) – ССРБ профессиональ язучылар оешмасы.

1934 елда ССРБ язучыларның беренче корылтаенда оешты.

Язучылар Берлегенең фактик максаты әдәбиятта партия контролен тоту. Профессиональ язучыга берлеккә керү мәҗбүри булган, ә берлектән чыгу исә, карьераны бетерүгә китергән.

ССРБ таркалуыннан соң Берлек күп кенә башка оешмаларга бүленде, аларның иң зуры Россия язучылар берлеге.

## Җитәкчеләр

ССРБ язучылар берлегенең беренче җитәкчесе (1934–1936) Максим Горький булды.

Аннан соң бу вазифаны түбәндәгеләр үтәделәр:
* Владимир Ставский (1936-1938)
* Александр Фадеев (1938-1944 һәм 1946-1954)
* Николай Тихонов (1944-1946)
* Алексей Сурков (1954-1959)
* Константин Федин (1959-1977)
* Георгий Марков (1977-1986)
* Владимир Карпов (1986-1991)

## Шулай ук карагыз
* Татарстан язучылар берлеге.

Төркем:Иҗтимагый оешмалар
Төркем:Язучылар берлекләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге
1935 ел

## Вакыйгалар

* 18 гыйнвар — ВКП(б) ҮК С.Киров үлеме уңаеннан урыннарга халык дошманнарын «фаш итү» күрсәтмәсен бирә.
* 23 апрель — Польшаның яңа конституциясе кабул ителде.

## Туулар

* 2 гыйнвар — Нина Антонова, киноактриса, Украина ССР атказанган артисты.
* 5 гыйнвар — Әсгать Сәлах, татар язучысы (*[[Әлмәт]]*). 
* 13 гыйнвар — Җәмит Рәхимов, төбәк язучысы, чәчмә әсәрләр остасы, тарихчы (Лениногорск).
* 7 февраль — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.
* 7 февраль — Мәгъсүм Гәрәев, язучы һәм журналист.
* 15 февраль — Илһам Шакиров, җырчы.
* 18 февраль — Мишәл Гаун,  Ливан президенты.
* 9 март — Вил Мирзаянов, галим.
* 15 март — Әдхәт Синугыл, шагыйрь.
* 15 март — Әнвәр Шәрәфиев, композитор.
* 26 март — Махмуд Аббас, фәлестыйн сәясәтчесе.
* 1 апрель — Роберт Әхмәтҗанов, татар шагыйре.
* 4 апрель — Җәмил Сафиуллин, филолог, КДУның патоешма секретаре. 
* 10 апрель — Зидә Садыйкова, тел белгече.
* 19 апрель — Лек Вәлиев, театр режиссеры, Салават Юлаев премиясе лауреаты.
* 1 май — Вакыйф Нуруллин, татар язучысы.
* 3 май — Әмир Бичурин, хәрби эшлекле.
* 5 май — Рифат Ибраһимов, журналист, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.
* 9 май — Габбәс Мөхәммәтшин,  урынбасары, *[[ТАССР атказанган төзүчесе]]*.
* 22 май — Илдар Әхмәдиев, татар рәссамы.
* 23 май — Фасил Әхмәтов, композитор.
* 23 май — Флора Әхмәтова-Урманче, фольклорчы.
* 31 май — Камил Дәүләтшин, татар әдәбияты белгече, филология фәннәре кандидаты, профессор.
* 23 июнь — Әнәс Хәсәнев, татар язучысы.
* 5 июль — Рушания Арсланова, татар шагыйрәсе.
* 15 июль — Әхтәм Зарипов, актер һәм телережиссер. 
* 2 август — Клара Зинәтуллина, татар тел галиме.
* 4 август — Индус Шәкүров, ТАССР атказанган табибы.
* 5 август — Мәдинә Маликова, татар язучысы.
* 10 август — Наип Лаисов, татар галиме.
* 25 август — Туфан Миңнуллин, язучы, драматург, җәмагать эшлеклесе.
* 27 август — Илдар Әхсәнов, татар шагыйре, журналист (*Әлмәт*).
* 15 сентябрь — Байрон Ишморатов, татар галиме.
* 9 октябрь — Илдус Якупов, татар композиторы.
* 18 ноябрь — Кәрим Долотказин, вуз укытучысы, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе. 
* 22 октябрь — Искәндәр Абдуллин, татар тел галиме.
* 8 ноябрь — Ален Делон, Франция киноактёры, театр актёры, режиссёр, продюсер, сценарийчы.

## Вафатлар

* 11 март — Йосыф Акчура, татар нәшире, язучы.
* 21 май — Джейн Аддамс, АКШ социологы, фәлсәфәче.
* 30 август — Анри Барбюс, француз язучысы.
* 6 сентябрь — Габдулла Зөлкарнәй, драматург. 
* 19 сентябрь — Константин Циолковский, рус галиме.
* 20 октябрь — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

Төркем:1935 ел
Төркем:Еллар
1600 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 17 февраль — Джордано Бруно (), Италия фәлсәфәчесе һәм шагыйре (*[[1548&nbsp;ел]]да туды*), чиркәү тарафыннан яндырылып үтерелде.

*
Төркем:Еллар
.ru

**.ru** — Россиянең югары дәрәҗәле милли домены. Популярлык буенча бу — алтынчы югары дәрәҗәле милли домен. Россиядә генә түгел, БДБ илләрендә дә кулланыла.

Домен 1994 елның апрелендә кертелгән. 

## Сылтамалар
* Координацион үзәк   

ru
Вакытны буйсындырган кыз

**The Girl Who Leapt Through Time**, **Вакытны буйсындырган кыз** (時をかける少女 Токи о какэру Сё:дзё) — Madhouse студиясе тарафыннан төшерелгән аниме. Япония кинотеатрларына 2006 елның 15 июлендә чыкты.

Режиссёр – Мамору Хосода, сценарист – Сатоко Окудера, продюсерлар – Такаси Ватанабэ, Юитиро Сайто, композитор – Киёси Ёсида.

## Сюжет
Макото начар көн кичерә: контроль эшен начар яза, дәрестә янгын чыгарды, тәнәфестә аның өстенә югары сыйныф укучысы төште. Дәресләрдән соң ул, кизү торучы буларак кәгазьләрне илткәндә лаборатория бүлмәсендә мәтәлде. Һәм көн азагында Макотоның велосипедында тормозлар эшләми башлады, һәм иң куркынычлысы – пуез алдында.

Ниндидер могҗиза белән, ул вакыт өчендә бер адым артка ясый һәм ул артка сикерә алганың аңлый. Ләкин соңарак бу башкаларга негатив рәвештә тәэссир иткәнен аңлый...

## Бүләкләр
Tokyo Anime Awards җиңүчесе:
* Елның иң яхшы аниме-фильмы.
* Иң яхшы хикәя.
* Режиссер премиясе.
* Иң яхшы сценарий.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Француз рәсми сайты 

Төркем:Аниме
.tr

**.tr** — Төркиянең югары дәрәҗәле милли домены.

tr
Төркем:Төркия
.uz

**.uz** — Үзбәкстанның югары дәрәҗәле милли домены.

uz
Төркем:Үзбәкстан
.uy

**.uy** — Уругвайның югары дәрәҗәле милли домены.

uy
Төркем:Уругвай
.ug

**.ug ** — Уганданың югары дәрәҗәле милли домены.

ug
Төркем:Уганда
.va

**.va** — Ватиканның югары дәрәҗәле милли домены.

va
Төркем:Ватикан
Тәкбир

**Тәкбир** ( *тәкбир* — «олылау») — Исламда **«Алла́һе ә́кбәр»** («Аллаһ — иң бөек») сүзләре белән Аллаһны олылау.

Тәкбирнең кулланылышы төрле; ура сүзе кебек, аны еш кына шатлыктан кулланалар. Аерым алганда, ислам сугышчылары тарафыннан сугыш кычкыруы? буларак кулланыла. Шулай ук аны кул чабулар урынына да кулланалар; нотык сөйләүче сүзен тәмамлагач, берәрсе:*тәкбир!* дигәнгә, башкалар җыйнаулашып *Аллаһе әкбәр* дип җавап кайтаралар. Тәкбир намазда да, азанда да кулланыла.

Тәкбир берничә дәүләтнең байракларында язылган: , ,  байракларында. Ул шулай ук нең талиблар идарә иткән  Вәзиристан вилаяте байрагына да язылган.

Аллаһе әкбәр сүзтезмәсе Ливия гимны кушымтасында да кулланыла һәм бу гимнның исеме буларак кулланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Аллаһ
* Шәһадәт
* Салават (Саләллаху галәйһи үә сәлләм)

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Намаз
.uk

**.uk** — Бөекбританиянең югары дәрәҗәле милли домены.

uk
Төркем:Бөекбритания
.vc

**.vc** — Сент-Винсент һәм Гренадиннарның югары дәрәҗәле милли домены.

vc
Төркем:Сент-Винсент һәм Гренадиннар
.vg

**.vg** — Британиянең Виргин утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

vg
Төркем:Британиянең Виргин утраулары
.ye

**.ye** — Йәмәннең югары дәрәҗәле милли домены.

ye
Төркем:Йәмән
.za

**.za** — нә караган югары дәрәҗәле милли домен.

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр

za
Төркем:Көньяк Африка Җөмһүрияте
.zm

**.zm** — Замбиянең югары дәрәҗәле милли домены.

zm
Төркем:Замбия
.zw

**.zw** — Зимбабвеның югары дәрәҗәле милли домены.

zw
Төркем:Зимбабве
.ua

**.ua** — Украинаның югары дәрәҗәле милли домены.

ua
Төркем:Украина
.vu

**.vu** — Вануатуның югары дәрәҗәле милли домены.

vu
Төркем:Вануату
.tz

**.tz** — Танзаниянең югары дәрәҗәле милли домены.

tz
Төркем:Танзания
.tt

**.tt** — Тринидад һәм Тобагоның югары дәрәҗәле милли домены.

## Шулай ук карагыз
* .tаt

tt
Төркем:Тринидад һәм Тобаго
.to

**.to** — Тонганың югары дәрәҗәле милли домены.

to
Төркем:Тонга
.tm

**.tm** — Төрекмәнстанның югары дәрәҗәле милли домены.

tm
Төркем:Төрекмәнстан
.kz

**.kz** — Казакстанның югары дәрәҗәле милли домены.

kz
Төркем:Казакъстан
.lt

**.lt** — Литваны югары дәрәҗәле милли домены.

lt
Төркем:Литва
.tv

**.tv** — Тувалуның югары дәрәҗәле милли домены.

tv
Төркем:Тувалу
.tw

**.tw** — Тайваньнең югары дәрәҗәле милли домены.

tw
Төркем:Тайвань
.ls

**.ls** — Лесотоның югары дәрәҗәле милли домены.

ls
Төркем:Лесото
.it

**.it** — Италиянең югары дәрәҗәле милли домены.

it
Төркем:Италия
.ro

**.ro** — Румыниянең югары дәрәҗәле милли домены.

ro
Төркем:Румыния
Бәсмәләһ

**Бәсмәлә́һ** (, бор. тк. *[[Тәңре|Tañrï]] atï birle*) — «бисмил-ләһир-рахмәнир-рахим» () дип әйтүне аңлатучы сүз. Мәгънәсе – «Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән». Бу сүзләр Коръәннең, 9 нчы – «әт-Тәүбә» сүрәсеннән башка, бөтен сүрәләре алдында очрый. Гадәттә, бу сүзләр белән ислам дәүләтләренең конституцияләре һәм мөселманнар тарафыннан төзелгән күп документлар башлана. 

Гадәттә, бәсмәләһне Коръән аятьләренә кертмиләр. Коръәннең беренче сүрәсе – «әл-Фатыйха»да гына бәсмәләһ аять итеп карала. Бәсмәләһ «Кырмыскалар» («ән-Нәмел») сүрәсенең 30 аяте эчендә дә очрый.

Бәсмәләһ – ислам каллиграфиясендә еш кулланыла, ул хәтта кулланылышы буенча шәһадәне дә уза.

Мөселманнар ышануы буенча. бәсмәләһне берәр эш алдыннан әйтү – ул гамәлне Аллаһка гыйбадәт кылуга әверелдерә. Шуңа күрә бу сүз һәрбер рөхсәт ителгән һәм аны әйтү тыелмаган гамәл алдыннан әйтелергә тиеш. 

## Галерея

Файл:Bismillah.svg|Бәсмәләһ
Файл:Basmala.svg|*Нәсех* каллиграфик стиле белән язу
Файл:Bismillah.JPG|Груша рәвешендә язылган бәсмәләһ


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Кәлимә
* Шәһадә
* Тәкбир

Төркем:Ислам төшенчәләре
Сәхабә

**Сахабәләр** ( күп. с.) — Мөхәммәд күргән һәм исламны кабул иткән замандашлары. Мөселманнар, сәхабәләрне искә алганда, гадәттә Аллаһ алардан разый булсын дип әйтәләр.

## Иң беренче Ислам кабул итүчеләр

* Ирекле ирләрдән— Әбу Бәкер 
* Балалардан — Гали ибне Әбү Талиб
* Хатыннардан — Хәдиҗә бинте Хувәйлид
* Иреккә чыккан коллардан — Зәйд ибне Харис 
* Коллардан — Билал ибне Рабах

## Иң күп хәдис тапшыручылар

* Әбу Һөрәйрә — 5374 хәдис
* Габдуллаһ ибне Гомәр — 2630 хәдис
* Әнәс ибне Мәлик — 2286 хәдис
* Гайшә — 2210 хәдис
* Габдуллаһ ибне Габбас — 1660 хәдис
* Җәбир ибне Габдуллаһ — 1500 хәдис

## Иң хөрмәтле сәхабәләр

Сөнниләр фикере буенча, иң лаеклылары: Әбү Бәкер, Гомәр, Госман, Гали ибне Әбү Талиб. Алардан соң, исән вакытларында ук җәннәт белән бүләкләнгән сәхабәләр килә: инде әйтелгән Әбү Бәкер, Гомәр, Госман, Гали ибне Әбү Талиб, шулай ук Тальхә ибне Губәйдуллаһ, әз-Зүбәер ибн әл-Гаввам, Сәгъд ибн Әби Вәккас, Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах, Сәгыйть ибне Зәйд һәм Габдеррахман ибн Гауф. Алардан соң Бәдер һәм Өхед сугышларында катнашучылар килә.
Шигыйлар иң яхшылары итеп түбәндәге сәхабәләрне саныйлар: Микдад ибнел-Асвад, Әбу Зәрр әл-Гифари, Сәлмән әл-Фәриси һәм Гаммәр ибне Ясир.

## Сәхабәләр Болгарда

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* :Төркем:Сәхабәләр
Төркем:Ислам төшенчәләре
.ac

**.ac**&nbsp;— Вознесение утравының югары дәрәҗәле милли домены. Internet Computer Bureau (Бөекбритания) җитәкчелегендәге Ascension Island Network Information Centre компаниясе тарафыннан идарә ителә. .ac доменын теләсә нинди ил гражданнары һәм оешмалары бернинди чикләүләрсез терки алалар. .ac кыскартмасын еш кына «academic»-ка охшаталар.

Домен 1997 елда кертелә.

## Сылтамалар

* Информация о доменной зоне .ac в «Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран» Инфоцентра компании RU-CENTER 

ac
Төркем:Вознесение утравы
.ad

**.ad** — Андорраның югары дәрәҗәле милли домены.1996 елда кертелә, һәм Google мәгълүматларына караганда, 2008 елның октябрендә аны 1 300 000 сайт куллана. Тик бу доменда Андоррада яшәүчеләр һәм Андорра сәүдә маркалары ияләре генә теркәлә ала, өстәвенә, домен исеме сәүдә маркасының сөйләм исеме яки сәүдә исеменә туры килергә тиеш. Кулланучыларның персональ битләре *nom.ad* адреслы. Доменны оештыручысы – Servei de Telecommunicacions d'Andorra компаниясе, теркәүче – Nic. Ad
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Информация о доменной зоне .ad в «Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран» Инфоцентра компании RU-CENTER 

ad
Төркем:Андорра
.ae

**.ae** — БГӘнең югары дәрәҗәле милли домены. 1992 елда кертелә, Telecommunications Regulatory Authority оешмасының aeDA бүлеге тарафыннан идарә ителә.
## Икенче һәм өченче дәрәҗә доменнарны теркәү
Теркәүләр икенче дәрәҗәдә (ирекле зона) һәм өченче дәрәҗәдә (чикләүле зона) төркемнәр буенча өстәмә астдоменнар күрсәтелгәндә рөхсәт ителә. 1995 елдан 2003 елга чаклы **co.ae** астдомены коммерциягә бәйле затлар өчен кулланылган, ләкин 2003 елда UAEnic оешмасы тарафыннан икенче дәрәҗә теркәүләрне коммерцияле куллану өчен үзгәртелә. Шунда ук **co.ae** зонасында инде булган теркәүләргә хуҗаларының теләкләре буенча, теркәү вакытын озынайтырга мөмкинлек бирелә. 2008 елда, **.ae** домены TRA (Telecommunication Regulatory Authority) идарәсенә тапшырылгач, оешма **.co.ae** астдомены буенча яңа сәясәт турында игълан итә: астдомен бары җирле коммерцияле компанияләр өчен генә кулланыла.

Гомумән, астдоменнар структурасы түбәндәгечә:
* **.ae** – компанияләр, оешмалар һәм аерым затлар өчен;
* **.co.ae** – компанияләр өчен;
* **.net.ae** – челтәр провайдерлары өчен;
* **.gov.ae** – хөкүмәт һәм министрлыклар өчен;
* **.ac.ae** – көллият, университет, институт һәм академияләр өчен;
* **.sch.ae** – гомумбелем һәм шәхси мәктәпләр өчен;
* **.org.ae** – коммерцияле булмаган оешмалар өчен;
* **.mil.ae** – хәрби оешмалар өчен;
* **.pro.ae** – һөнәри максатлар өчен, .aeDA теркәүне 2008 елда туктатты;
* **.name.ae** – аерым затлар өчен, .aeDA теркәүне 2008 елда туктады.

**.ae** доменында **.ae** зонасында акредитацияләнгән теркәүчеләр аша гына теркәлеп була.
## Аккредитацияләнгән теркәүчеләр
* Nic.ae/
* Du
* Ascio
* Marcaria
* Instra
* Mark Monitor
* IP Mirror 
* Innter.Net
* Engage.ae/AEserver 
* 101Domain
* InterNetworX
* CPS-Datansysteme 
* Safenames
* 123Domain 
* Consultix
* Internetx

## Сылтамалар
* Информация о доменной зоне .ae в "Перечне доменов ccTLD и соответствующих им стран" Инфоцентра компании RU-CENTER 
## Шулай ук карагыз
* 

ae
.af

**.af** — Әфганстанның югары дәрәҗәле милли домены.

af
Төркем:Әфганстан
.ag

**.ag** — Антигуа һәм Барбуданың югары дәрәҗәле милли домены.

ag
Төркем:Антигуа һәм Барбуда
.ai

**.ai** — Ангильянең югары дәрәҗәле милли домены. Домен Ангильянең хөкүмәт структуралары тарафыннан идарә ителә. Домен 1995 елда кертелә, оештыручысы – Offshore Information Services.

**off.ai**, **com.ai**, **net.ai** һәм **org.ai** астдоменнарында теркәлү бөтен дөнья буенча ачык, тик бу бик үк файдалы яки табышлы түгел.  2009 елның 15 сентябреннән **.ai** зонасында икенче дәрәҗә теркәлүләр Бөтендөнья Челтәренең теләсә нинди кулланучысыны мөмкин.

Теркәлү бәясе, мәсәлән, whois.ai да, барысы $100 USD күләмендә генә, өстәвенә теркәлү периоды 2 ел. Теркәлүнең формалаштыру процессы, гадәттә, гади һәм күбесенчә факс буенча башкарыла. Шуннан соң заказ бирүченең адресын тикшерү була һәм түләүдән соң 3 ай үткәч, заказчының кредит картасы белән проблемалар булмавы аныклангач, теркәүне тәмамланган, дип санарга мөмкин.

ai
Төркем:Ангилья
.an

**.an** — Нидерландларның Антиль утраулары өчен югары дәрәҗәле милли домены.

an
Төркем:Нидерландларның Антиль утраулары
.ao

**.ao** — Анголаның югары дәрәҗәле милли домены.

ao
Төркем:Ангола