open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айгөл Абашева

**Абашева Айгөл Муса кызы** - актер

## Тәрҗемәи хәле
1989 елның 15 сентябрендә Пенза шәһәрендә татар гаиләсендә туа. Аның бабасын хәрби  кеше буларак  хезмәт итәргә җибәргәннәр. Шулай итеп ул анда гаилә кора.

Айгөлнең  әнисе Кукмара районыннан. Ул энесен күрергә армиягә баргач,  шунда булачак ире белән таныша. Шулай итеп Пензада татар гаиләсе барлыкка килә. Айгөл Абашева  Пензада урта мәктәпне тәмамлый, музыка мәктәбендә белем ала.

Актер булу теләге аны Казанга китерә. 2014 елда Казан мәдәният һәм сәнгать университетының актерлык бүлеген тәмамлый. Драма артисты белгечлеген рус бүлегендә алган татар кызы. 2015 елдан Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театры труппасына кабул ителә.

## Беренче рольләре

* Бистә кызы – “Хуҗа Насретдин” (Н.Исәнбәт, С.Ваннус)
* Гөлми –“Галиябану” (М.Фәйзи)
* Күк сыер – “Кәҗә, сарык һ.б.” (И.Зәйниев)
* Шарлотта – “Дон Жуан” (Ж.-Б.Мольер)
* Рөкыя, Рауза “Җилкәнсезләр” (К.Тинчурин).

Шулай ук театр спектакльләренең күмәк күренешләрендә катнаша. Хәсән Туфан һәм Туфан Миңнуллин әсәрләре буенча куелган “Агыла да болыт агыла...” шигъри спектаклендә Туфан сөргендә булган якларда яшәгән Клавдия ролен бик оста башкара. Зөлфәт Хәким куйган "Бармы ришвәткә дәва?" спектаклендә корреспондент кыз ролен уйный.

## Чыганак
* КИЛМЕШӘК. "Сәхнә" урналы. 11.01.2018 ел.
* 
* "КИЛМЕШӘК" КАТТЫМЫ? Татарстан яшьләре. 13.11.2017 ел.
* 
* ПАЛАГАЙДА ҮСКӘН БЕЗНЕҢ АЙГӨЛ. Мәдәни җомга. 14.07.2017 ел.

Төркем:Пензада туганнар
Төркем:Татар артистлары
Фирая Әкбәрова

**Фирая Барый кызы Әкбәрова** (, *1952 елның 2 июне, СССР, РСФСР, Татарстан АССР, [[Югары Ослан районы]], [[Кызыл Байрак (Югары Ослан районы)|Кызыл Байрак]]*) ― драма актеры, Камал театры артисты (1974 елдан). Татарстанның атказанган(1996) һәм  халык (2012) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Әкбәрова Фирая Барый кызы 1952 елның 2 июнендә Татарстанның Югары Ослан районы Кызыл Байрак авылында туа. 1974 елда Казан театр училищесын тәмамлый. Татар академия театрына кабул ителә. Фирая Барый кызы  күп вакыт балалар рольләрен уйный һәм алар эмоциональ, тормышчан сурәтләнәләр. Аннан тыш төрле характердагы олылар рольләрен дә башкара.  Иҗатының башында яшүсмер кыз һәм малайлар, соңгы елларда төрле характердагы хатын-кызлар һәм карчыклар ролен оста башкаручы актриса.

## Рольләре
* Пелагея — «Солдат хатыны» (Н.Анкилов)
* Катя — «Тәкәббер гашыйклар» (А.Кузнецов)
* Дорина — «Суган суфые» (Ж.-Б.Мольер)
* Үлмәс — «Боз астында дулкын» (Ә.-Т.Рахманкулов)
* Акбикә — «Таһир-Зөһрә» (Ф.Бурнаш)
* Гөлфия — «Дуслар җыелган җирдә»
* Дүрткүз — «Авыл эте Акбай»
* Сурия — “Шулай булды шул”,
* Нина — «Алты кызга бер кияү» (Т.Миңнуллин)
* Гүзәлия, Фатыйма — «Талак, талак» (Х.Вахит)
* Лелька — «Бер төн» (Б.Горбатов)
* Хәдичә — «Зәңгәр шәл» (К.Тинчурин)
* Фаина — «Булмас димә — дөнья бу» (А.Вампилов)
* Гайниҗамал — «Банкрот», Хәмидә — «Каениш», Мәхупҗамал — «Бүләк өчен» (Г.Камал)
* Сафура — «Кыю кызлар» (Т.Гыйззәт) һ.б.
* 
## Гаиләсе
Тормыш иптәше  - Рәшит Әкбәров, шулай ук  Югары Ослан районы   Кызыл Байрак авылыннан.  Ул 2007нче елда үлгән. Аларның 2 улы бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1996 ― Татарстанның атказанган артисты
* 2012 ― Татарстан Республикасының халык артисты 
* 2022 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале ― *күпьеллык намуслы хезмәте һәм театр сәнгатен үстерүгә керткән өлеше өчен*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   kamalteatr.ru
*  matbugat.ru

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Догри теле

**Догри теле** - ул Һиндстанда күбесенчә Джамму һәм Кашмирның Джамму төбәгендә якынча биш миллион кеше тарафыннан сөйләшелә торган Төньяк Һинд-Арий теле. Анда шулай ук Һимачал - Прадешта һәм төньяк Пәнҗаб төбәгендә, Джамму һәм Кашмирның башка өлешләрендә һәм башка урыннарда сөйләшәләр. Догри телендә сөйләшүчеләр Догра дип аталалар һәм Догри телендә сөйләшүче төбәк булып Джамму төбәге тора. Догри хәзер телләрнең Көнбатыш Паһари телләр әгъзасы дип санала. Һинд-Европа телләре өчен гадәти булмаган хасият булып аның тональ булуы тора, бу хасият башка Көнбатыш Паһари телләре һәм Пәнҗаби белән уртак.
Догри теленең берничә юрамасы бар, барысы да 80%-тан артык охшашлык белән (Джамму һәм Кашмирда).
Догри теле Һиндстанның 22 рәсми телнең берсе булып тора. 2003 елда ул Конституциянең 8-енче исемлегенә өстәлгән булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ниязмөхәммәт Сөләйманов

**Ниязмөхәммәт Сөләйманов** - имам, китап сәүдәгәре. Тобол губернасына кергән Тара өязендәге Кышлау авылында туган (хәзер Омски өлкәсендә) туган. 1880-1882 елларда Тара шәһәрендә, 1884-1887 елларда Петропавел мәдрәсәләрендә укый. Шуннан соң Петропавелда имам була, татар китаплары белән сәүдә итә. 1907 елның ахырында Омскида хөкем палатасында тәрҗемәче булып хезмәт иткән Закир Ишмөхәммәдов тәгъдиме белән Омскига күчеп шәһәрнең мәчетендә имам хезмәтен башкара. Шәһәрдәге мөселман җәмгыяте икегә бүленгәч, аларны берләштерә алмагач бер ук вакытта ике мәчеттә дә имамлык итә. Татар мөселман матбугатында (Шәркый рус, Вакыт газеталары һ.б.)  мәкәләләр күп язганы белән билгеле. Берничә китап авторы. Заманның күп татар голямасы белән таныш була.

## Басылган китаплары
*  Шәркый-рус мәктүпләре. / нәшире вә мөхәррире: Ниязмөхәммәд Сөләйманов. - СПб : Габдерәшит бине Гомәр Ибраһимов матбагасы, 1905.
* Төрки хөтбәләр 
* Төрки нотыклар 
* Садыйк әфәнде.
## Гаиләсе
Балалары: 
* Хәдичә Сөләйман (  — 21.09.1938)  - олы кызы. Буби кызлар мәктәбендә укыган, соңыннан Омскида кызлар укыткан. Граждан сугышы вакытында мөхәҗирлеккә китә, башта Харбинда, соңыннан Япониянең Кобе шәһәрендә яши. 1934 елда Кобега Гаяз Исхакый килүе турында "Яңа милли юл" журналына мәкәлә яза. 
* улы Мәхмүд - 1916 елда вафат
* улы Мәсхүд

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мәрхүм Нияз Мөхәммәд әфәнде Сөләйманоф  Казанда басылган 1917 елның "Мәшәвәрәт" мөселман календарендә Хөҗҗәтелхәким Мәхмүдов мәкәләсе.

Төркем:Омскида вафатлар
Төркем:Имамнар
Төркем:Тубыл губернасында туганнар
Минвәли Габдуллин

**Габдуллин Минвәли Габделмәннаф улы** - Татарстанның атказанган артисты (2013).

## Тәрҗемәи хәле
Габдуллин Минвәли Габделмәннаф улы 1972 елның 1 декабрендә ТАССРның Лаеш районы Имәнкискә авылында дөньяга килә. 1995 елда Казан мәдәният һәм сәнгать институтын  (хәзер Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университеты) тәмамлый. Студент елларында ук Галиәсгәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә барган спектакльләрдә уйный. Университетны тәмамлагач та,  Татар академия театрында эшли башлый. Төрле пландагы тормышчан образлар иҗат итә.

## Рольләре

* Исфан — «Җанкисәккәем»
* Сәет — «Шәҗәрә» (Т.Миңнуллин);
* Әмир — «Сукыр патша» (Н.Хикмәт); 
* Федерико — «Гаугалы гаилә» (Эд. де Филиппо);
* Хәбибрахман — «Беренче театр» (Г.Камал);
* Фирдәвес — «Казан егетләре» (М.Гыйләҗев); 
* Әмәкәй — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» (Н.Исәнбәт); 
* Гыйлем — «Артист-шоу» (Г.Кариев, З.Хәким); 
* Байтирәк — «Кыю кызлар» (Т.Гыйззәт); 
* Шамраев — «Акчарлак», Кулыгин — «Өч сеңел» (А.Чехов) һ.б.
* Бәдри - «Галиябану» (М.Фәйзи,), 
* Шаталов (З.Хәким, «Телсез күке») һ.б.

## Гаиләсе
Минвәли белән Гүзәл, дүрт елга якын егет белән кыз булып йөргәннән соң, 1994 елның гыйнвар аенда өйләнешәләр. Гүзәлнең мәктәпне тәмамлап университетның көнчыгыш телләр факультетының I курсында укып йөргән мәле, ә Минвәли мәдәният институтының соңгы курсында.  Гүзәл Габдуллина мәдәният министрлыгында хезмәт куя.

Габдуллиннар үзләре кебек иҗатка, сәнгатькә гашыйк ул белән кыз үстергән. Кызлары Рәйхан (Борһанова) Әүхәдиев исемендәге музыка училищесын тәмамлаган, «Татар моңы», Ваһапов исемендәге халыкара фестивальләр лауреаты. Кияве Алмаз Борһанов.

Уллары Ирхан Камал театры сәхнәсендә спектакльләрдә уйный, фортепиано классы буенча музыка мәктәбендә белем алган. Казан театр училищесында Фәрит Бикчәнтәев курсында укый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 ― Татарстанның атказанган артисты
* 2023 ― Татарстан Рәисенең Рәхмәте 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "КИЛМЕШӘК" КАТТЫМЫ? Татарстан яшьләре. 13.11.2017 ел.
* КАМАЛ ТЕАТРЫНДА "КИЛМЕШӘК". "Сәхнә" журналы. 09.11.2017 ел.
* "МӘҢГЕЛЕК МӘХӘББӘТ". "Сәхнә" журналы. 17.05.2017 ел. "
* БАРМЫ РИШВӘТТӘН ДӘВА?". "Сәхнә" журналы. 09.12.2016 ел.
* "ҖӘМГЫЯТЬКӘ УСАЛ ПАРОДИЯ". Мәдәни җомга. 10.11.2016 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Ләйсән Рәхимова

**Рәхимова Ләйсән Нәүфәл кызы** - Татарстанның атказанган артисты (2007), Дамир Сираҗиев премиясе  лауреаты (2022) .

## Тәрҗемәи хәле
Рәхимова Ләйсән Нәүфәл кызы 1977 елның 22 мартында Казан шәһәрендә дөньяга килә.  Кечкенәдән үк публика ярата. Кунаклар килгәч тә, сикерә торган бауның тоткасын кулга микрофон сыман тотып, аларга төрле җырчыларга  пародияләр күрсәтә. Укыганда да төрле этюдлар уйлап чыгара. Ул татар-төрек лицеенда белем алган. Бу аның  өчен зур мәктәп була, шәхес буларак формалашуга йогынтысы ясый.  Лицейда укыганда Абдулла Алиш исемендәге балалар иҗат йортына театр түгәрәгенә йөри. Композитор Тәлгать Вәлиевтән җыр буенча дәресләр ала. Ул аны концертларда, төрле чараларда катнаштыра. Әти-әнисе кечкенәдән театрга йөртә. Балачакта караган "Зөләйха", "Казан егетләре" спектакльләре күңеленә кереп кала. Театрга мәхәббәт шулай башлана. 

1999 елда Казан мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаганнан соң Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында  эшли башлый. Артистка талант белән бергә сәхнә сөйкемлелеге дә кирәк. Ләйсән Рәхимова  берсеннән-берсе кызыклы рольләре белән тамашачының яраткан артистына әйләнә. Ул сөйкемле, сәләтле, җырлау осталыгы булган артистка. Сәхнәдә тормышчан, эмоциональ. Нинди генә рольгә тотынса да, аны халык күңеленә кереп калырлык итеп уйный. Шулай да тамашачы аны комедияләрдә аеруча яратып кабул итә. Мәсәлән, «Диләфрүздә ‐ Саҗидә, «Зәңгәр шәлдә ‐ дүртенче абыстай, «Гөргөридә ‐ Анук...

## Рольләре
* Хәния – «Йөрәк маем» (Т.Миңнуллин);
* Гөлгенә — «Шәҗәрә» (Т.Миңнуллин);
* Нурсия — «Эзләдем, бәгърем, сине» (Т.Миңнуллин);
* Җәмилә - «Җанкисәккәем» (Т.Миңнуллин);
* Вера – «Илгизәр+Вера» (Т.Миңнуллин); 
* Заһирә — «Зәңгәр шәл» (К.Тинчурин);
* Саҗидә - «Казан сөлгесе» (К.Тинчурин);
* Ания — «Мин төш күрдем» (З.Хәким); 
* Асия — «Казан егетләре» (М.Гыйләҗев); 
* Зәйтүнә - «Яра» (А. Гыйләҗев, М. Гыйләҗев);
* Зәңгәр сыер – «Тимер борчак» (Р.Бухараев);
* Гөләндәм – «Талак, талак!..» (Х.Вахит); 
* Ирина - «Өч сеңел» (А.Чехов);
* Фәрхинур – «Гөлҗамал» (Н.Исәнбәт);
*  Алсу - «GO! Баламишкин» (Ф.Бүләков) һ.б.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше - Илтөзәр Мөхәммәтгалиев, Камал театрының тәҗрибәле актеры. 2  кызы бар. Олы кызы – Ләйлә,  кечесе – Зилә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ЛӘЙСӘН РӘХИМОВА: "ӨЛКӘН АРТИСТНЫҢ МӘХӘББӘТЕН - ЯУЛАУ БЕЗНЕНҢ ӨЧЕН ЗУР ДӘРӘҖӘ". Шәһри Казан. 21.05.2015 ел.
* ЛӘЙСӘН РӘХИМОВА "ТАНТАНА" ПРЕМИЯСЕН АЛДЫ. Акчарлак. 12.04.2013 ел
* ЛӘЙСӘН РӘХИМОВА: "ҺӘР КЕШЕНЕҢ ҮЗ ШҮРӘЛЕСЕ". Ватаным Татарстан.  27.03.2013 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Булат Ханов

**Ханов, Булат Альфред улы** (1991 елның 11 июне (Казан) - Россия язучысы, әдәбият белгече, әдәби тәнкыйтьче. «Лицей» (2018) һәм «Йолдызлы билет» (2018) премияләре лауреаты.
## Биографиясе
2013 елда "Филология. Милләтара аралашуда рус теле һәм әдәбияты" белгечлеге буенча Казан федераль университетын тәмамлый. 2016 елда «Хәзерге рус прозасында Совет дискурсы» темасы буенча кандидатлык диссертациясен яклый. Урта мәктәптә рус теле һәм әдәбияты укытучысы булып эшли.

Ул «Халыклар дуслыгы» һәм «Октябрь» журналларында, «Лиterraтура» һәм «Textura» челтәр басмаларында басыла.

2018 елда Ханов "Лицей" премиясе лауреаты була, анда «Проза» һәм «Йолдызлы билет» номинацияләрендә 3 нче урын ала.

2019 елда "Эксмо" нәшриятында Хановның «Гнев» романы чыга. Роман текстыннан тыш, басмада әдәби тәнкыйтьче Валерия Пустованың да эчтәлекле мәкаләсе бар.

2019 елда Хановның «Гюго» хикәясе «Кошлар базары» хикәяләр җыентыгына керә.
## Библиографиясе
* «Эпическая сила», хикәя, «Письма не нашего времени» СПб. А. Сидорович, 2014, 278-284 бит. 
* хикәяләр җыентыгы ("Халыклар дуслыгы" №5, 2016).
* «Непостоянные величины» романы («Халыклар дуслыгы") №11-12, 2017).
* «Дистимия» повесте («Октябрь», №6, 2018).
* «Дистимия» повесте («Лицей-2018» премиясе лауреатларының проза һәм шигърият җыентыгы, Мәскәү: Редакция Елена Шубина, 2018, б. 346-465)
* "Гнев" романы (Мәскәү: Эксмо, 2019)
* хикәя "Сумрачная" ("Халыклар дуслыгы")», № 2, 2019).
* "Гюго" хикәясе («Кош базары» хикәяләр җыентыгы, Мәскәү: Елена Шубина редакциясе, 2019)
Фәрт Гыйльманов

**Гыйлманов Фәрт Муллагали улы**—сугыш һәм хезмәт ветераны, комсомол һәм пионер хәрәкәте активисты.

## Яшьлек чоры
Үзенең исемен халкыбыз күңеленә мәңге онытылмаслык сәхифәләр белән язган легендар якташларыбызның берсе. 1926 елның 1 октябрендә Нөнәгәр авылында туган. Башта Балтач мәктәбендә, аннан соң Чепья мәктәбендә укый, тугыз сыйныф белем ала. 

## Бөек Ватан сугышында катнашу
1943 елның азагында Кызыл Армия сафларына чакырыла. Икенче Белоруссия фронты гаскәрләре сафындагы 290- укчы дивизия составында сугыш операцияләрендә катнаша. 1944 елның май ахырында Гродно шәһәрен азат итү өчен барган  дәһшәтле сугышларда  авыр яралана. Ул савыгып чыкканчы Бөек Ватан сугышы үзенең җиңүле ахырына якынлаша, якташыбыз Свердловск өлкәсенә җибәрелә, 1948 елның уртасына кадәр эшче батальонда хезмәт итә, аның комсомол оешмасы секретаре була. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен Беренче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, медальләр белән бүләкләнә.

## Чепья урта мәктәбендәге хезмәте

Ф.Гыйлманов 1948 елның маенда инвалид булып Чепьяга кайта, көзен Чепья урта мәктәбендә өлкән пионервожатый булып эшли башлый. 1976 елга кадәр— лаеклы ялга киткәнче ул шушы романтик хезмәттә булды. Аның бөтен гомере балалар арасында кайнап, күптәрле мавыктыргыч чаралар хәзерләп һәм үткәреп, поход һәм экспедицияләрдә йөреп үтте. Ф.Гыйлманов инициативасы белән балалар һәм яшьләр арасында республикабыз һәм ил күләмендә киң таралган яңа инициативалар, йолалар, бәйрәмнәр туды. 

## Ф.Гыйльманов - дүрт милләт балалары өчен оештырган "Дуслык" учагы авторы
Шуның бер мисалы— төбәгебездәге дүрт милләт балаларының Дуслык Учагы инде үзенең ярты гасырлык тарихын тутырып килә.

Шушы чорда кичке мәктәптә укып урта белем алды, Казан дәүләт университетының дүрт курсын тәмамлады (сугыш яралары аңа укуын тәмамларга мөмкинлек бирми), читтән торып икееллык өлкә пионервожатыйлар мәктәбендә укыды. Ул ВЛКСМның Чепья район комитетының  штаттан тыш пионер оешмасы рәисе булып торды.

## Пионервожатый буларак күпкырлы иҗаты
Күпкырлы талант иясе Ф.Гыйлманов үзенең бөтен сәләтен, тырышлыгын яшь буынга әхлакый һәм эстетик тәрбия бирүгә багышлады. Чепья мәктәбендә балалар җыр һәм бию ансамбле, драма һәм курчак театрлары оештырып, аларга җитәкчелек итте. Аның тынгысыз һәм фидакарь хезмәте бөтен республикабыз күләмендә балалар белән эшләүнең өлгесе, үрнәге булды. Ф.Гыйлманов ВЛКСМ Үзәк комитетының «Иң яхшы вожатыйга» билгесе белән бүләкләнде. Ул Бөтенсоюз пионер оешмасының өченче, дүртенче һәм бишенче слетларында почетлы кунак булып катнашты, пионервожатыйларның беренче Бөтенсоюз слеты делегаты булды, 1957 елда яшьләрнең һәм студентларның алтынчы Бөтендөнья фестивалендә катнашты.

## Дәүләт бүләкләре
Ф.Гыйлмановның тынгысыз хезмәте 1971 һәм 1976 елларда «Почет билгесе» ордены белән бәяләнде. 1963 елда «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы» билгесе алды. 1971 елда аңа Татарстан АССРның атказанган мәктәп укытучысы дигән олы исем бирелде.

Ветеран Чепья авылында яшәде вафат булды. Кабере Чепь авылы зиратында

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 1 том, 2006

Р.Зарипов, Тирән тамырлы Түнтәрем, 2008

Г.Мөхәммәтшин. Урбар, 2013
Рәфига Усманова

**Усманова Рәфига Карам кызы** (7 сентябрь 1954 ел) — татар шагыйрәсе һәм язучысы, журналист, Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2004). Россия Федерациясе һәм Башкортстан Республикасының Язучылар берлеге әгъзасы (1997).

## Биографиясе
Рәфига Карам кызы Усманова 1954 елның 7 сентябрендә Башкорт АССРы Борай районының Бостанай дигән татар авылында туган. Туган авылында татар теле укытучысы Әйсә Нурова оештырган «Яшь иҗатчы» түгәрәгендә башлангыч каләм шомарту алымнарына төшенгән. Башкортстан һәм Татарстанда чыгучы гәзит-журналларга ши­гырь­ләр, төрле мәкалә­ләр, сурәтләмә­ләр җибәрә.

* 1980 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлый.
* 1990-2001 елларда Краснокама районы «Кама таңнары» гәзите редакциясендә хәбәрче, бүлек мөдире һәм мөхәррир урынбасары.
* 2001-2003 елларда Башкортстанның  «Кызыл таң» татар иҗтимагый гәзитенең үз хәбәрчесе.

## Китаплары

* Балачак диңгезе: Шигырлар. — Уфа: Башкортстан китап нәшрияте, 1988. — бит.

## Тышкы сылтамалар

* «Милли мәдәниятебез, ана телебез саклауга һәм яклауга мохтаҗ», «Кызыл таң» гәзите, 2015, 22 декабрь

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2004).

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Кызыл таң журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:7 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Нургали Сафин

Сафин Нургали Сафа улы – партия һәм дәүләт эшлеклесе.

## Хезмәт юлы башлану
1920 елның 25 августында Кызыл юл районының (хәзер Арча районы) Мәмсә авылында туган. Авылдагы җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң 1937 елда Казанга килә. Кыска сроклы курслар үтә һәм электромонтер булып хезмәт юлын башлый.

## Бөек Ватан сугышында катнаәу
1940 елда ул Кызыл Армия сафларында. Солдат хезмәтен  Ерак Көнчыгышта башлый. Тиздән Бөек Ватан сугышы башлана һәм ул хезмәт иткән частьны ашыгыч рәвештә Көнбатышка күчерәләр. Н.Сафин Беренче Белоруссия фронты гаскәрләре составында озын сугыш юлы үтә. Польшаны азат итү сугышларында, Берлинны алуда катнаша. Җиңү көнен дә шунда каршылый. Сугышчан батырлыклары өчен Икенче дәрәҗә Ватан сугышыордены,  медальләр белән бүләкләнә.

## Җитәкчелек эше башлану
Армия сафларыннан Н.Сафин 1946 елда гына кайта. 1946-1949 елларда ул ВЛКСМның Кызыл Юл район комитетының беренче секретаре булып эшли. 1949-1951 елларда Казанда ВКП(б) өлкә комитеты каршындагы партия мәктәбендә укый.

Партия мәктәбен тәмамлагач Н.Сафин Чепья районына җибәрелә. 1951-1952 елларда—партия райкомының бүлек мөдире, 1952-1954 елларда—партиянең район комитеты секретаре, партия райкомының Г.Димитров исемендәге  Чепья МТСы зонасы буенча секретаре. 1957 елда КПССның Чепья район комитетының беренче секретаре итеп сайлана. 

## Балтач районы җитәкчесе булу чоры
Чепья һәм Балтач районнарының берләштерелүе  белән ул 1958 елда Балтач райкомының беренче секретаре итеп сайлана. Бу постта 1962 елга кадәр эшли. Шулай итеп Н.С.Сафинның ун елдан артык гомере сугыштан соңгы илне аякка бастыру чорында Чепья һәм Балтач районнарына җитәкчелек итүгә багышлана.

## Алабуга һәм Әгерҗе районнарында җитәкчелек роле
Н.Сафин 1962-1964 елларда Алабуга, 1964-1980 елларда Әгерҗе районнары партия оешмаларын җитәкләде.

## Депутатлык һәм делегатлык хезмәтләре
Татарстан АССР Югары Советының алтынчы-тугызынчы чакырылышлары депутаты итеп сайланды. 1963-1968 елларда Татарстан АССР Югары Советы рәисе урынбасары булды. 1961-1978 елларда—КПССның Татарстан өлкә комитеты әгъзасы, аның ревизия комиссиясе әгъзасы. 1966 елда КПССның 23-съездында делегат булып катнашты.

## Дәүләт бүләкләре
Хезмәттәге батырлыклары өчен  Н.Сафин 1966 һәм 1971 елларда ике мәртәбә Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары белән бүләкләнде. Аңа шулай ук ике мәртәбә Татарстан АССР Югары Советының Мактау Грамоталары тапшырылды.

## Гаиләсе
Җәмәгате - Наилә Сафина гомерен педагоглык эшенә багышлады

Олы кызлары - Альмира табиб-хирур

Кече кызлары Резеда - табиб-гинеколог

Олы уллары Наил - Идел буе округында арбитраж судында судья

Кече уллары Ринат Сафин - Казан шәһәре Идел буе районының суд рәисе

Н.С.Сафин  Казан шәһәрендә вафат булды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 2010

https://sudact.ru/arbitral/judge/S1gM4DAWlvQl/

https://судьи-россии.su/sudii/view/id/36748/from/4

http://privolzhsky.tat.sudrf.ru/modules.php?name=info_court&id=33
Ираида Әхәтова

**Әхәтова Ираида Әбүбәкер кызы** (10 гыйнвар 1946 ел) — ССРБ һәм Россия галим-зооинженеры, югары мәктәп укытучысы. Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы (2012), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1994), профессор (1995). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1998). Борай районының мактаулы гражданы.

## Биографиясе
Ираида Әбүбәкер кызы Әхәтова 1946 елның 10 гыйнварында Башкорт АССР-ның Борай районы Мулла дигән татар авылында туа. 1964-1977 елларда медицина учреждениеләрендә һәм СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалының гельминтолог лабораториясендә фельдшер булып эшли.

1977 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын белем ала, шуннан 1977-1995 елларда Башкортстан терлекчелек һәм азык җитештерү гыйльми-тикшеренү институтының елкычылык лабораториясендә тикшеренүче булып эшли. 1995-1999 елларда — Россия Авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе Башкортстан фәнни үзәгенең гыйльми секретаре; 1999-2004 елларда — Башкорт дәүләт аграр университетының авыл хуҗалыгы малларын үрчетү кафедрасы мөдире. 2005 елдан — шушы ук университетның ветеринария-санитария экспертизасы кафедрасы профессоры.

«Башкорт токымлы атларның сөт бирүчәнлеген арттыруның селекцион-генетик нигезләре» дигән темага кандидатлык (1987) һәм докторлык (1994) диссертациясе яклый. 2006-2016 елларда Башкортстан Фәннәр академиясе биология һәм авыл хуҗалыгы фәннәре бүлекчәсенең гыйльми секретаре булып эшли. 2012 елдан Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы.

Атчылыкта өч селекция казанышы авторы.

## Хезмәтләре

* Әхәтова Ираида Әбүбәкер кызы — 270 гыйльми һәм методик хезмәт, шул исәптән 12 монография, малчылыкта өч селекция казанышына авторлык танытмасы, Россия Федерациясендә уйлап табуга 1 патент автордашы.
* И. Ахатова «Разведение сельскохозяйственные животных» Уфа, 2003.
* Ахатова И. А. «Молочное коневодство: пламенная работа, технологии производства и переработки кобылье молока» Рос. акад. с.-х. наук [и др.] Уфа; Гилем, 2004, — 323 с., ил., табл.; 20 см

## Мактаулы исемнәре

* ССРБ Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең ике көмеш медале иясе
* Күкрәккә такмады «ССРБ уйлап табучысы» билгесе иясе
* Башкортстан Авыл хуҗалыгы министрлыгы сайты, Россия Авыл хуҗалыгы фәннәре академиясе, Башкортстан Республикасы Фәннәр академиясе мактау грамоталары иясе
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» орден медале иясе.
* Борай районының мактаулы гражданы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әхәтова Ираида Әбүбәкер ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:10 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Татар галимнәре
Суфия Китапова

**Китапова Суфия Миргалим кызы** (12 ноябрь 1922 ел — 24 декабрь 1997 ел) — иктисадчы, икътисад фәннәре кандидаты (1959), Башкорт АССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1977).

## Биографиясе
Суфия Миргалим кызы 1922 елның 12 ноябрендә БАССР‑ның Бәләбәй кантонына караган  Уфа дәүләт «Нур» татар театры актеры Рушат Мөдәрисовне биргән татар авылы Иске Сабайда (хәзерге Башкортстанның Бүздәк районының Сабай авылы) дөньяга килгән. Урта мәктәпне туган авылында белем ала.

1948 елда ВКП(б)‑ның Башкортстан өлкә комитеты каршындагы 2 еллык өлкә фирка мәктәбен, 1951 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтын, 1959 елда Мәскәүдә КПСС Үзәк Комитеты каршындагы Иҗтимагый фәннәр академиясен тәмамлаган. 

1940 елдан алып фирка эшендә, 1959 елдан — КПСС‑ның Башкортстан өлкә комитеты каршындагы Уфа югары фирка мәктәбендә, 1960-1991 елларда Уфа нефть институтында экономика фәнен укыта. 

1962-80 елларда Уфа нефть институтының сәяси икътисад кафедрасы мөдире сыйфатында эшли.

1980 елда Китабовага республика әһәмиятендәге шәхси пенсия тәгаенлиләр.

Китапова Суфия Миргалим кызы 1997 елның 24 декабрендә 75 яшендә вафат була, Уфа шәһәрендә җирләнгән.

Фәнни эшчщнлеге авыл хуҗалыгы һәм аграр сәясәт проблемаларына багышланган.

## Хезмәтләре
Китабы, Софья Миргалимовна.Опыт работы совхозов, созданных на базе экономически слабых колхозов: Автореферат дис. на соискание ученой степени кандидат экономических наук / Акад. обществ. наук при ЦК КПСС. Кафедра полит. экономии. - Москва : Изд-во ВПШ и ОН, 1959. - 17 с.; 22 см.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Китапова Суфия Мирғәлим ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:24 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:12 ноябрь көнне туганнар
Шамил Сираҗиев

**Сираҗиев Шамил Фәхретдин улы** — совет һәм партия эшлеклесе.

## Тормыш юлы башлану
1925 елның 12 августында элекке Кызыл Юл районының Иске Кенәр авылында туган. Җиде сыйныф белем алгач Арча районының «Чулпан» колхозында эшли. 1943-1950 елларда армия сафларында хезмәт итә. Бөек Ватан сугышында катнаша.

## Җитәкчелек эшчәнлегенә керешү
Армиядән кайткач Кызыл Юл район Советы башкарма комитеты секретаре булып эшли башлый. Алга таба социаль-тәэминат бүлеге инструкторы, башкарма комитет рәисе урынбасары вазыйфаларын башкара. 1955-1959 елларда Казанда Югары партия мәктәбендә укый. Укуын тәмамлап кайткач Дөбьяз һәм Саба районнарында хезмәт ияләре депутатларының район Советы рәисе урынбасары  хезмәтен башкара.

## Балтач районы белән җитәкчелек итү чорлары
Ш.Сираҗиев 1965 елда КПССның Балтач район комитетының икенче секретаре итеп сайлана, аның алдагы хезмәт юлы тулысынча Балтач районына багышлана. 1970 елда хезмәт ияләре депутатларының район Советы башкарма комитеты рәисе итеп  тәкъдим ителә. 1978-1985 елларда—КПССның Балтач район комитетының беренче секретаре . 1985 елдан соң  пенсиягә чыгып  Казан шәһәрендә яшәде.

1964-1966 елларда читтән торып укып Минзәлә колхоз-совхоз техникумында укыды һәм зоотехник белгечлеге алды.

Ш.Ф.Сираҗиев районның  совет һәм партия органнарына җитәкчелек иткән чорда районның күп кенә масштаблы  хуҗалык һәм социаль-мәдәни мәсьәләләре  хәл ителде. Таш түшәлгән юлларның киң челтәре барлыкка килде, районга газ килеп җитте, күп мәгариф, мәдәният, медицина объектлары төзелде.

## Дәүләт бүләкләре
Олы хезмәтләре, сугыш елларында күрсәткән кыюлыгы өчен 1966 һәм 1981 елларда Хезмәт Кызыл Байрагы, 1985 елдда Икенче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары, күпсанлы медальләр белән бүләкләнде. Татарстан АССР Югары Советының унынчы чакырылышына депутат итеп сайланды. Ул шулай ук раон Советы депутаты, КПССның район комитеты, аның бюросы әгъзасы булды.

Ш.Ф.Сираҗиев 1997 елның 22 июнендә вафат булды. Кабере Яңа Бистәдәге татар зиратында.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, 2006
Фәйрүзә Шәйдуллина

**Шәйдуллина Фәйрүзә Динислам кызы** (20 март 1951 ел) — татар һәм башкорт җырчысы, Башкортстан Республикасының халык артисты (1992).

## Биография
Фәйрүзә Динислам кызы Шәйдуллина 1951 елның 20 мартында Башкорт АССР-ының Илеш районы Лаяшты авылында туган.

Ишкар авылында сигезьеллык мәктәптә белем ала. 1965 елда Уфадагы 2-нче педагогия училищесына укырга керә. Аны 1969 елда тәмамлаганнан бирле Башкорт дәүләт филармониясендә хор капелласында эшли.

1969 елдан солистка булып эшли, 1992-1999 һәм 2003-2004 елларда — дирижер, 1999 елдан Уфа шәһәре Хор капелласы педагог-репетиторы.

2002-2003 елларда һәм 2004 елдан — директор урынбасары, ә 2008 елдан — Башкорт филармониясе труппасы җитәкчесе.

1976 елда Уфа сәнгать институтының хор дирижеры бүлеген читтән торып белем ала (М. А. Букатова класы).

## Вокаль партияләре
Шамил Ибраһимовның Кадир Даян шигыренә «Ерак йолдыз», Заһир Исмәгыйлевның Рәшит Назаров шигырена «Ана сүзләре», Салават Низаметдиновның Рәми Гарипов шигыренә «Биш уйлану» хор әсәрләрендә ялгыз башкарылган партияләр, В. А. Моцарт Реквиемы, башкорт җырлары («Элмәлек»), татар җырлары («Минем Ватаным») һ.б.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (1992)
* Башкорт АССР-ның атказанган артисты (1975)
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:20 март көнне туганнар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкорт җырчылары
Эльза Саттарова

**Саттарова Эльза Абдулхак кызы** (28 июль, 1958 ел) — журналистика ветераны, 2007-2017 елларда Кырмыскалы районының татар телендә нәшер ителүче «Үзән» газетасы мөхәррире. 1978 елдан ССРБ Журналистлар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2012).

## Биографиясе
Эльза Абдулхак кызы Саттарова (кыз фамилиясе Биккина) 1958 елның 28 июлендә Башкорт АССР-ының Кырмыскалы районы Түбән Төкен авылында туган.

1975 елда үз авылында урта белем алганнан соң, Өфедәге полиграфистларның 1-нче кала һөнәр училищесына укырга керә һәм аны 1976 елда отличие белән тәмамлый.

Хезмәт эшчәнлеген шул ук елда Кырмыскалы авылындагы халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү комбинатының үзәк фотосалонында фотограф булып башлый.

1976 елның ноябрендә КПСС-ның район комитеты кушуы белән район гәзите редакциясенә фотограф итеп күчерелә.

Төп хезмәтеннән аерылмый, 1978-1984 елларда Башкорт дәүләт университеты филология факультетының яныннан торып уку бүлегендә югары белем ала. 1978 елда, район хатын-кызлар арасыннан беренче булып, ССРБ Журналистлар союзына әгъза итеп кабул ителә.

1980 елның маенда район гәзите хәбәрчесе вазифасына күчерелә, ә 1983 елның маенда редакциянең язышу бүлеге мөдире итеп тәгаенләнә. 1986 елның февралендә җаваплы катиб урынбасары итеп үрләтелә.

2007 елда «Хезмәт даны» район гәзитенең мөхәррире итеп тәгаенләнә һәм бу вазифада 2017 елгача эшли.

## Җәмәгать эшчәнлеге

* 1999-2003 елларда урындагы Совет депутаты.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм ярдәмне хезмәткәре (2012).
* Кырмыскалы район Советының Рәхмәт хаты (2017).
* «Җөмһүрият Гербы» Матбугат йорты дәүләт унитар предприятиесенең Рәхмәт хаты (2017).
* Кырмыскалы район Советының Мактау грамотасы (2003, 2008, 2013).
* Башкортстан Матбугат һәм ярдәмне агентлыгының Мактау грамотасы (2008, 2013)
* Башкортстан Журналистлар берлегенең Мактау грамотасы (2008).
* Россия Федерациясенең Элемтә һәм киң коммуникациялар министрлыгының Рәхмәт хаты (2005).
* Башкорт АССР  Мәдәният министрлыгының Мактау грамотасы (1980).

Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Кырмыскалы районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:28 июль көнне туганнар
Төркем:Татар журналистлары
Зинфира Гафарова

**Гафарова Зинфира Хөсәен кызы** (5 апрель 1936 ел) — китапханәче, библиограф. Башкорт АССР-ының атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).

Зинфира Хөсәен кызы Гафарова 1936 елның 5 апрелендә Башкорт АССР-ының Бүздәк районы данлыклы татарларны күп биргән татар авылы Иске Күзәй авылында туган.

1954 елда Уфа китапханә техникумын тәмамлый һәм Чакмагыш районында үзаллы эш башлый: башта Яңа Балтач авылында китапханә мөдире, 1956 елдан Чакмагыш авыл балалар китапханәсе хезмәткәре була.

1957 елдан — Чакмагыш район китапханәсе мөдире, 1976—1993 елларда Чакмагыш район үзәк китапханә системасы директоры вазифаларын үти.

Гафарова Зинфира Хөсәен кызы җитәкчелек иткән китапханә җыелма каталоглар төзү, китапханә системасын үзәкләшү буенча алдынгы тәҗрибә мәктәбе була.

## Мактаулы исемнәре

* Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988)
* Ленин ордены иясе (1976)

## Сылтамалар

* Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Бүздәк районында туганнар
Төркем:5 апрель көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төмән ханлыгы (Кавказ)

**Төмән ханлыгы** – феодаль төзелешле дәүләт. XV гасырларда Алтын Урда составыннан аерылып чыга.
Тюмен ханлыгы  Шевкалнең вассал дәүләтенә әйләнә .  1594 елда рус дәүләте тарафыннан яулап алына.

## Чыганаклар
* Тюменское княжество в контексте истории взаимоотношений Астраханского ханства и Кумыкского государства с Русским в XVI в.  
## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Зоя Киреева

**Киреева Зоя Михаил кызы**(28 октябрь 1947 ел) — театр актеры, Россия Федерациясенең атказанган, Башкортстанның халык артисты.
## Биографиясе
Зоя Михайловна Киреева 1947 елның 28 октябрендә Стәрлетамак шәһәрендә туган.

Казан театр училищесында белем ала.

1979 елдан алып Стәрлетамак рус драма театрында эшли, шигърият сөенүчеләрнең иҗади кичәләрендә шигырлар укый.

## Спектакльләрдәге ролләре

* Маша — «Чайка»;
* Леди Торрес — «Орфей спускается в ад»;
* Елена — «Последняя попытка»;
* Паола — «Ханым без камели»;
* Мирандолина — «Трактирщица»;
* Незнакомка — «Великий обольститель»;
* Анна — «Маленькие трагедии»;
* Тәңкәбикә — «Ай тотылган төнлә»;
* Ольга Вальд-Гейм — «История одной страсти»;
* Вислоухая — «Тринадцать звезда»;
* Елизавета II — «рус халык почтасы»;
* Миссис Бейкер — «Бу ирекле күбәләкләр»;
* Лили-Белл — «Странная миссис Сэвит»;
* Алсу ханым — «Оскар һәм Алсу ханым»;
* Олуг әнкәсе — «Ике хат»;
* Ида — «Девичник над вечным покое»;
* Пелагея Зыкина — «Дөреслек-яхшы, ә бәхет хәерле»;
* Ариана Кларенс — «Бэз»;
* Фрейлина — «Саулыкмы, Принцесса!».

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты
* Россия Федерациясенең атказанган артисты

## Сылтамалар

* http://yandex.ru/yandsearch?text=%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B0%2C%20%D0%97%D0%BE%D1%8F%20%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0&lr=213
* http://rusdramteatr.ru/truppa/artistyi-teatra/kireeva-zoya-mixajlovna.html 
* http://srgazeta.ru/2012/09/na-voprosy-iz-shlyapy-otvechaet-artistka-z-m-kireeva/ 

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:28 октябрь көнне туганнар
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Светлана Ишморатова

**Светлана Ирек кызы Ишморатова** (20 апрель 1972 ел) — биатлончы, Россиянең атказанган спорт мастеры. Россия Биатлончылар берлегенең идарә әгъзасы.

2016 елның 5 февраленнән Мәскәүнең ЦСКА футбол клубы җитәкчесе урынбасары. Россия Федерациясе Кораллы Көчләренең запастагы подполковнигы.

Милләте — татар-башкорт.
Әти-әнисе — Зинәйдә һәм Ирек Ишморатовлар — чыгышы белән Башкортостаннан. Атасы Ирек Мөсәлим улы Салават районы Саргамыш авылыннан, әнисе Зинаида Фәтхетдин кызы Архангель районының Югары Ләмәз авылыннан.

## Биографиясе
2006 елгы Кышкы олимпия уеннарында биатлон буенча ялгыз калдыру һәм эстафетада ике алтын медаль яулый. Солт-Лейк-Ситида үтә торган 2002-нче елгы Кышкы олимпия уеннарында бронза медалҗга лаек була.

Биш тапкыр дөнья чемпионкасы — (2001, 2003 һәм 2005) эстафетада, катнаш эстафетада (2005) һәм команда узышында (1998).Ике көмеш медаль иясе (масс-старт, 2003, эстафета, 2004), бер бронза медале бар (куышу узышы, 2003). Җәйге биатлонда икеләтә дөнья чемпионкасы (1999).

Биатлон буенча Дөнья кубогында иң яхшы нәтиҗә — 2000 һәм 2006 елларда 6 нчы урын.

1996 елда бер тапкыр чаңгы буенча Дөнья кубогы өчен ярышта катнаша.

2007 елның 2 декабрендә РФ бишенче чакырылыш Дәүләт Думасына депутат итеп сайлана. Запастагы подполковник. 2016 елның февралендә Россия Оборона министры Сергей Шойгу карары белән ЦСКА футбол клубы җитәкчесе урынбасары итеп билгеләнә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Почёт ордены (Россия) (2007) — * Физик культураның һәм спортның үсешенә керткән зур өлеше, спорттагы югары казанышлары өчен*
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» орденының медале (2003) — *Физик культураның һәм спортның үсешенә керткән зур өлеше, 2002 елда Солт-Лейк-Ситидагы Олимпия уеннарында спорттагы югары казанышлары өчен *.

## Аның турында

* Упорство и любовь: биография биатлонистки Светланы Ишмуратовой. «Sportobzor.ru» сайты, 2015, 3 февраль.
* Абдуллина Л. Җилдәй генә җитезлегең. — «Яшьлек» гәзите, 2006, 7 март

Svetlana Ishmouratova22.jpg||
Svetlana Ishmouratova11.jpg||
Светлана Ишморатова әти-әнисе йортында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль IBU 
* Профиль FIS

Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Зылатауста туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Чиләбе өлкәсендә туганнар
Төркем:1972 елда туганнар
Төркем:20 апрель көнне туганнар
Төркем:Татар спортчылары
Раушания Юкачева

**Юкачева Раушания Хөснетдин кызы** - Татарстанның атказанган (2003) һәм халык (2009) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Юкачева Раушания Хөснетдин кызы 1959 елның 18 февралендә Татарстанның  Питрәч районы  Күн авылында туа. Мәктәпне тәмамлагач,  элемтәчеләр техникумына укырга керә. Анда ике ел укыганнан соң, йөрәгенә операция ясатырга туры килә. Шуннан соң бер ел укырга ярамый. Өйдә тик ятасы килмичә, юри генә театр училищесына имтихан бирергә бара. Ул сентябрь аенда оештырылган өстәмә имтихан була һәм ул укырга керү бәхетенә ирешә.  Студент вакытта ук Камал театрында эшли.
1981 елда Казан театр училищесын тәмамлый.  Тормыш иптәше Николай Юкачев белән  Әлмәт театрына урнашалар.
1983 елдан — Татар академия театрында эшли башлыйлар. 
1989 елда “Балачак” студиясе ачыла, Раушания Хөснетдин кызы аны җитәкли. Шамил  Закиров директор булганда, урынбасары булып эшли. Шәһәр филармониясе директоры була. Театр әһелләре берлеге рәисе урынбасары булып эшли . Ул иҗат иткән төрле сөйкемле яшь хатын-кыз образларына йомшаклык, лиризм хас.

2022 елның 17 июлендә 63 яшендә вафат. Питрәч районы Күн авылы зиратында җирләнә
.

## Рольләре:
* Зөлфия — «Зөлфия» (К.Әмиров); 
* Зарима — «Китәм инде» (Р.Хәмид);
* Наташа — «Һаваларда йолдыз» (М.Горький буенча);
* Гайни — «Бәхетсез егет» (Г.Камал); 
* Айшә — «Без китәбез, сез каласыз», Тәмлетамак — «Авыл эте Акбай», Саҗидә — «Диләфрүзгә дүрт кияү» (Т.Миңнуллин); 
* Әминә — «Ләйсән ире Хәсән» (Ю.Сафиуллин);
* Сәкинә — «Мирас» (Г.Каюм);
* Фирдәвес — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре», Руфия — «Бичура» (М.Гыйләҗев);
* Маша — «Боз астында дулкын» (Ә.Т.Рахманкулов);
* Нина — «Тол ханымда тукталыш» (Э.Лабиш); 
* Мәрфуга — «Саташкан сандугач» (Р.Зәйдулла);
* Дригамбәр — «Портфель», Танай — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу», Бәди – «Гөлҗамал» (Н.Исәнбәт); 
* Саҗидә — «Килә ява, килә ява...», «Ява карлар, ява карлар...» (З.Хәким); 
* Сәвия — «Мәхәббәт турында сөйләшик», Җәүһәрова Ландыш – «Суган чәчәге» (И.Зәйниев) һ.б.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше – Николай Юкачев, Әлмәт, соңыннан Камал театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2009 елда вафат).  Юкачевлар  партнер булып «Бәхетсез егет» (Галиәсгар Камал) һәм Әфган сугышына эләккән татар егетләре турында язылган «Зөлфия»дә (авторы – Кәшшаф Әмиров) уйныйлар. Бер кызы (Светлана Николай кызы (Хаметова), мәдәният институтын бетергән, бизнес юлыннан киткән), оныклары (Динара, Сабина) бар.

## Бүләкләре
* Татарстанның атказанган артисты (2003)
* Татарстанның халык артисты (2009)
* Дамир Сираҗиев исемендәге театраль премия лауреаты (2019)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Раушания Юкачева: «Мин беркайчан да кәнәфиемә ябышып утырмадым». "Шәһри Казан". 24.03.2019 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Питрәч районында туганнарТөркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Казан шәһәр филармониясеТөркем:Камал театры артистлары
Альбина Шакирова

**Альбина Илдус кызы Шакирова** (1987 елның 30 марты, Тәтеш, Татарстан АССР, ССРБ) — стендка ату буенча махсуслашкан Россия атучысы. XXXI Җәйге Олимпия уеннарында катнашучы. Россиянең халыкара класслы спорт мастеры.
## Биография
Альбина Шакирова 1987 елның 30 мартында Тәтеш шәһәрендә туа. 11 яшьтән стендка ату буенча «Олимпия резервының республика махсуслаштырылган балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе»нең Тәтеш филиалында ату белән шөгыльләнә башлый.
2017 елның 25 октябрендә Россия Федерациясе Спорт министрлыгы боерыгы белән Альбина Шакировага «Россиянең Атказанган спорт мастеры» дигән мактаулы спорт исеме бирелә
## Спорт карьерасы
Казандагы 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиадада Альбина Шакирова шәхси зачётта 3 нче урынны һәм скит күнегүендә 1 нче команда урынын ала.
2014 елның июнь ахырында Сарлоспужтада (Венгрия) узган Европа чемпионатында Альбина Шакирова алтынчы була. Октябрь аенда ул Әзербайҗанда, кытай кызы Вэй Мэйны 15:11 исәбе белән җиңеп, ату спорт төрләре буенча Дөнья кубогы финалына чыга.
2016 елның апрелендә Рио-де-Жанейрода (Бразилия) узган стендка һәм пуля белән ату буенча Дөнья Кубогында Альбина Шакирова, 75 мишеньнең 72 мишененә таң калып, квалификация нәтиҗәләре буенча алда була. Ярымфиналга чыккач 5 урынны яулый. XXXI Җәйге Олимпия уеннарында 69 очко җыеп, америкалы Морган Крафт һәм аргентиналы Мелиса Хиль белән алтынчы урынны бүлә.
2017 елда стендка ату буенча шәхси беренчелектә дөнья чемпионатының көмеш медален яулый.
## Спорт казанышлары
* Яшүсмер кызлар арасында Европа чемпионаты (2005, 2006) — 1 урын,
* Яшүсмер кызлар арасында Европа чемпионаты (2007) — 3 урын,
* Яшүсмер кызлар арасында дөнья чемпионаты (2006) — 2 урын,
* Яшүсмер кызлар арасында дөнья чемпионаты (2007) — 3 урын,
* 2011 Елгы Җәйге Универсиада (команда) —3 урын;
* Россия Чемпионаты (2011) — 1 урын;
* 2013 елгы ату буенча дөнья кубогы (3 этап) — 3 урын;
* 2013 Елгы Җәйге Универсиада (шәхси) — 3 урын;
* 2013 Елгы Җәйге Универсиада (команда) — 1 урын.
## Искәрмәләр


Төркем:Тәтештә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:30 март көнне туганнар
Кашмири

**Кашмири** яки **Кошур** (كٲشُر, कॉशुर, /kəːʃur/) ул Һинд-Арий телләренең Дардик суб-төркеме теле, анда 7 миллион тирәсе Кашмир халкы сөйләшә, күбесенчә Һиндстан хакимлеге астындагы Джамму һәм Кашмир берлек территориясендә. 2020 елда Һиндстан парламенты Кашмири телен Догри, Һинди, Инглиз теле һәм Урду теле белән беррәттән Джамму һәм Кашмирның рәсми теле итү турында билль уздырган. Кашмири шулай ук Һиндстанның 22 рәсми теле арасында. Кашмири ярылган эргативлыкка һәм гадәти булмаган фигыль - икенче сүз тәртибенә ия.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Һиндстан телләре
Төркем:Пакьстан телләре
Төркем:Дард телләре
Зәринә Шәрифова

**Зәринә Бәдретдин кызы Шәрифова** (2004 елның 9 гыйнвары, Казан, Россия) — Россия футболчысы, «Зенит» клубы ярымсакчысы.

## Биография
Зәринә Шәрифова 2004 елның 9 гыйнварында Казанда туа. Казанның «Мирас» клубы шәкерте. Алты яшьтән футбол белән шөгыльләнә, беренче тренеры — Елена Дремова. Кече командалар өчен чыгышлардан тыш, 2018 елдан «Мирас»ның олылар составы өчен уйный башлый. Татарстанның җәйге һәм кышкы чемпионатлары уеннарында катнаша.

2020 елда яңа оешкан «Зенит» (Санкт-Петербург) югары дивизионы клубына күчә. Клуб өчен дебют матчын 2020 елның 1 августында ЦСКАга каршы уйный, 61 минутта Ника Белованы алыштыра. Үзенең беренче сезонында барлыгы Зәринә Шәрифова югары лигада 12 матч үткәрә, аларның 10сы — старт составында.

2018 елда беренче тапкыр Россия юниорлар җыелмасына (16 яшькә кадәр) чакырыла һәм Литвага каршы ике рәсми булмаган матчта 4 гол кертеп, катнаша. 2019 елдан башлап даими рәвештә 17 яшьлек җыелма команда өчен чыгыш ясый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* Soccerway сайтында
* РФС сайтында
* «Зенит» сайтында 
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2004 елда туганнар
Төркем:9 гыйнвар көнне туганнар
Чаллы-ТВ

**Чаллы-ТВ** («Татмедиа» АҖ филиалы, «"Чаллы-ТВ„ телерадиокомпаниясе») — Кама аръягындагы иң эре телерадиокомпанияләрнең берсе, 1992 елның 15 апрелендә оештырылган, потенциаль тамашачылар һәм радиотыңлаучылар саны 1,5 млн кешегә кадәр җитә. «Чаллы-ТВ» татар һәм рус телле бердәнбер шәһәр телеканалы булып тора.

## Тарих
«Чаллы-ТВ» Яр Чаллыда иң озак вакытлы тарихы булган телерадиокомпания булып тора. Шәһәрдә барлыкка килгән беренче телеканал булып тора.

1992 елның 15 апрелендә шәһәр Депутатлар советы Яр Чаллыда телерадиотапшырулар редакциясен төзү турында карар кабул итә.

1992 елның язында чыбыклы радио тапшыра башлый.

1992 елның декабрендә телеканалның беренче эфиры — шәһәр яңалыклары турында ярты сәгатьлек чыгарылыш була.

1997 елның августында «Күңел» радиосы — музыкаль татар радиостанциясе эшли башлый.

2008 елда «Чаллы-ТВ» «Татмедиа» ААҖ структурасына керә.

2009 елның 26 гыйнварында Яр Чаллы шәһәрендә «Маяк» радиосының чакырулы сигналы ишетелә.

2010 елның декабрендә җирле тапшыруны «Звезда — Кама-ТВ» телеканалы башлый.

2011 елда телеканалны үзгәртүләр була, программалар, материал бирү, стиль яңартыла.

2013 елда «Звезда — КАМА-ТВ»дан «Пятница! Чаллы» телеканалына күчәләр.

2017 елда «Татарстан-24» телеканалы «Чаллы-ТВ»ның яңа партнёры була.

## Структура
«Чаллы-ТВ» телерадиокомпаниясе үз эченә ала:

* «Татарстан-24» телеканалын;
* «Пятница! Чаллы» телеканалын;
* «Күңел» радиосын.

## Тапшыру зонасы
«Чаллы-ТВ» Яр Чаллыда гына түгел, ә якын-тирә торак пунктларда: Тукай районнында, Түбән Кама районының өлешләрендә, Менделеевск, Алабуга шәһәрләрендә дә хәбәр итә.

## Җитәкчелек
1992―1995, 2001―2010 елларда Хабрахман Галимулла улы Шәфигуллин директор һәм баш мөхәррир булып торган. 2010 ел азагыннан — Габделхак Мостафа улы Батюшов. 2013 елның 1 апрелендә директор вазыйфасын Алсу Дәлиф кызы Вәлиева ала. 2015 елның 30 ноябрендә телерадиокомпаниянең генераль директоры итеп Зөфәр Вахит улы Дәүләтшин билгеләнә. 2016 елның 15 декабрендә җитәкче итеп Зөлфия Нәби кызы Солтанова билгеләнә. 2020 елның 1 августыннан «Татмедиа» ААҖ филиалы ― «Чаллы-ТВ» телерадиокопманиясе җитәкчесе ― Ренат Мәүләви улы Гыйззәтуллин.  

## Программалар
Көн саен эфирга «Яңалыклар» һәм «Новости» мәгълүмати программалары, «Һава торышы» программасы чыга. Моннан тыш, татар һәм рус телләрендә телевизион программалар эшләнә.

## Яңа логотип
2021 елның 31 маенда «Чаллы-ТВ» телеканалы яңартылган форматта эшли башлый, ребрендинг үткәрә: стилен, логотибын һәм шигарен үзгәртә ― «Комплексларсыз шәһәр». Кишер-сары (оранжевый) төсне шәмәхә, яшел һәм зәңгәр төсләр алыштырган. Баш мөхәррир Ренат Гыйззәтуллин билгеләп үткәнчә, яңартылган бренд оперативлыкны, халыкчанлыкны һәм уңайлылыкны символлаштыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Чаллы-ТВ»ның рәсми сайты
* «Күңел» радиосының рәсми сайты
* «Чаллы-ТВ»ның яңалыклары Youtube сайтында
Төркем:Татарстан телекомпанияләре
Төркем:Татар телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Русия телеканаллары