open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xärbi kommunizm

**Xärbi Kommunizm**, Sovet xakimiäteneñ Grajdannar Suğışı barışında (1918-1921) il eçendä ütkärgän säyäsäte ataması.

Eçke oyışmalar häm cämğiät belän idarä itüdä xärbi tärtiplär urnaştıru, ämer birep kenä eşlätü, barlıq ere häm waq sänäğät, citeşterü oyışmaların häm alarnıñ milken Sovet xakimiäte xökemenä tapşıru (natsionalizatsiäläw), krestiän xucalığında citeşterelgän azıq-tölek häm çimalnıñ küpçelek öleşen "tartıp alu" (Prodrazvörstka), şähär bistälärdä irekle säwdäneñ tíıluı, här kiräk-yaraqnı, ş.iş. azıq-tölekne dä däwlät tarafınnan bülep birü (kartoçka sisteme), şähär belän awıl arasındağı ğädäti alış-bireşneñ özelüe, keşelärne mäcbür itep, küp oçraqta tulı eş xaqın tülämiçä eşlätü – Xärbi Kommunizm çorınıñ töp üzençälekläe.

nda Xärbi Kommunizm yıllarında krestiän xucalıqlarınnan 20 mln. Pottan artığraq aşlıq cıyıp alına. Xärbi Kommunizm säyäsäte kiñ cämäğätçelektä qänäğätsezler tudıra, ayıruça krestiännär rizasızlığı törle töbäklärdä berniçä fätnägä säbäpçe bula (Arça fetnäse, Sänäkçelär fetnäse h.b.) 1921. Yıl başınnan Sovet xökümäte Xärbi Kommunizm tärtiplären beterep, Yaña İqtisadi Säyäsätkä  küçü qararın qabul itärgä mäcbür bula.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Икътисад
Төркем:Latinça
İdel buyı Bolğar däwlätenä mongol yawları

**İdel buyı Bolğar däwlätenä l yawları** - 1223-1236 yıllarda mongol ğäskärläreneñ İdel buyı Bolğarı däwlätenä qarşı yawlar.

1236 yılda Bolğar, Bilär, Suar, Cükätaw şähärläre basıp alına häm İdel buyı Bolğarı Altın Urdağa kerä.

## Tarix
Kalka buyındağı bäreleştä uñışqa ireşkännän soñ, 1223. yılda Sübüdäy bahadur belän Cäbä noyon citäkçelegendäge mongol ğäskärneñ ber öleşe Bolğar ilenä höcüm itä. Läkin İdelneñ Cigüle tawları töbägendä Bolğar suğışçıları qarşılığına oçrıy häm ciñelä.

1229. yılda Kükdäy belän Sübüdäy batırlar citäkçelegendä atlı ğäskär qabat höcüm itä, Cayıq yılğası buyında Bolğarlarnıñ çik sağındağı suğışçıların ciñep, ilgä bärep kerä, talap kitä.

1232. yılda qabat atlı Monğol ğäskäre Başqort cirläreneñ Könyaq-Könçığışın häm İdel buyı Bolğarınnıñ ber öleşen tuzdıra.

Batu xan citäkçelegendäge kümäkläşterelgän ğäskär 1236. yılda Bilär, Suar, Cükätaw h.b. şähär-qälğälärne yawlap aluğa ireşä, şunnañ soñ İdel buyı Bolğarı Cüçi Olısınıñ ber öleşenä äwerelä.

## Näticä

Altın Urdada kerep, İdel buyı Bolğarı xalqı (bolğarlar, barsillär, iskillär, sawirlar h.b) bütän törki xalıqlar belän quşılıp (xäzärlär, bortaslar, qıpçaqlar h.b.) xäzerge tatar xalqın buldıra.

## İskärmälär


## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Храпачевский Р. Великий западный поход чингизидов на Булгар, Русь и Центральную Европу // Военная держава Чингисхана. — М. 2004.
*Івакін Г. Ю.  *[http://litopys.org.ua/ivakin/ivak.htm Історичний розвиток Києва XIII — середини XVI ст.]* (історико-топографічні нариси). — К., 1996. — 272 с. ISBN 5-85654-047-6
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.



Төркем:Сугышлар
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Älmät

*bu [[Википедия:Правописание Zamanalif|Zamanalif]]ta yazılğan mäqäläse*

**Älmät**, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Älmät Rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 279 *km*), Dala Zäye yılğasınıñ urta ağımı buyında, Ägerce-Aqbaş timer yulındağı Älmät stansísınnan 13 *km* könçığıştıraq urnaşqan. Automobil yulları töynäleşe.
18. yözdä nigez salına. 1930. yıldan rayon üzäge, 1952. yılnıñ Martınnan – şähär tíbındağı bistä, 1953. yılnıñ 11. Nöyäberennän – şähär. Älmät Şähär Şurasına Tübän Maqtama bistaäse buysına. Mäydanı 41,1 *km<sup>2</sup>*. Xalqı – 1989. yılda 136,4 meñ keşe (Tatarlar – 50,4%, Urıslar – 42,9%), 2000. yılda 140,7 meñ keşe.
Älmät – Tatarstanda näft çığaru sänäğäte öçen maşína häm cihazlar citeşterä. Batırma elektr nasoslar, torba, gaz eşkertü, "Neftemaş" şin remontlaw, automobil-traktorlar remontlaw, kirpeç suğu, timer-beton äyberlär citeşterü häm başqa zavodlar; azıq-tölek sänäğäte (konditer, makaron fabrikası, söt-may kombinatı, ikmäk zavodı) häm ciñel sänäğät ("Alsu" oyıq-oyıqbaş bäyläw fabrikası, yort cihazları fabrikası) şirkätläre. Näft institutı, Näft, Fizik Tärbiä, Säwdä-Kommersí, Polítexnik texnikumnarı, medisin häm muzıkal kölliätläre, 31 ğomumí belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Tatar dram teatrı. Töbäk taríxın öyränü muzéyı.
Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe
Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Kanton

**Kanton**, 1920-1930. yıllarda TASSRda administrativ-territorial büleneş berämlege. TASSRda 12 kanton bulğan: Alabuğa, Arça, Ägerce, Bögelmä, Zöyä, Layış, Mamadış, Minzälä, Spas, Täteş, Çallı, Çistay kantonnarı. Kantonnar *volost*larğa bülengän.

Төркем:Татарстан тарихы
Өяз

**Өяз** ()&nbsp;— Россиядә административ-территориаль бүленеш берәмлеге. XIII гасырдан мәгълүм атама, берәр үзәккә тартым вулыслар бердәмлеге. Элекке Казан ханлыгы төбәгендә өязләргә бүленеш тәртибе 16 гасырның икенче яртысында кертелә. Баштарак өязләр белән рус наместниклары, XVI гасыр ахырларыннан&nbsp;— воеводалар идарә иткән. 1708 елдан өяз&nbsp;— губернаның аерым бер административ-территориаль берәмлеге. 1775 елдан хакимият, финанс һәм мәхкәмә идарәсенең иң түбәнге өлеше. XX гасыр башына Казан губернасында Казан, Зөя, Козьмодемьянск, Лаеш, Мамадыш, Спас, Тәтеш, Чар (Йошкар-Ола), Чуел (Цивильск), Чабаксар, Чистай, Ядернә&nbsp;— барлыгы 12 өяз була. Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙтеда 1920-елларда өязләр бетереләләр, ᴋанᴛуннарга бүленеше кертелә.

## Моны да карагыз
* Губерна
* Вулыс

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Россия империясенең административ бүленеше
Laşmannar

**Laşmannar** (Almança: *Laschmann - urman kisüçe* mäğnäsendä), däwlät krästiännär qatlawı. Qorablar tözü öçe urman kiskännär, ağaç äzerlägännär. Piter I'neñ 1718. yıl 31. Ğínwar färmanı belän Qazan, Tübän Novgorod, Voronej gubernaları, ş.u. Sember öyäze yomışlı morzalar, Tatar, Mordwa häm Çuaşları ağaç kisü häm çığaruğa tüläwsez eşlärgä bilgelängännär. Laşmannar turıdan-turı Qazan admirallığına buysındırğan. 1817. yıldan eşlärenä maxsus Laşman volost idaräläre küzätçelek itkän. 1811. yılda Qazan gubernasında 60,8 meñ Laqşman bula. 1860. yıldan alar däwlät krästiännär qatlawına küçerelä.

Төркем:Татарстан тарихы
İtil

**İtil (Ätil)**, Urta Ğasırlarda (8-10. yözlär Xäzärlär şähäre. İdel tamağında urnaşqan ere säyäsi häm iqtisadi üzäk. Xäzär Qağanlığınıñ soñğı başqalası. 965. yılda Kiev kenäze Svátoslav I ğäskäre tarafınnan yawlana, cimerelä. Xäzerge Ästerxan şähäre tiräsendä bulğan dip farazlana.

Төркем:Россия тарихы
Çistay

**Çístay**, Tatarstan Cömhüriäte qaramağındağı şähär, Çístay Rayonı üzäge. Tatarstannıñ üzägendä (Qazannan 114 *km*), Sember-Ufa timer yulındağı Nurlat stansínan 125 *km* Tönyaqtaraq urnaşqan. Kama yılğasınıñ sul yarındağı qorablar tuqtalığı. Automobil yulları töynäleşe. Aéroport. 18. yöz başlarında Çistoye Pole awılı (Arxangel bistäse) bularaq nigez salına. 1781. yılda Qazan namestniklegeneñ öyäz, 1796. guberna şähäre Çístay isemen ala. 1920-1930. yıllarda – kanton üzäge. 1930. yıldan – rayon üzäge. Mäydanı 16,8 *km<sup>2</sup>*. Xalqı – 1989. yılda 65,5 meñ keşe (Urıslar – 65,8%, Tatarlar – 30,2 %), 2000. yılda 66,6 meñ keşe. "Vostok" säğät zavodı, qorablar, automobillär tözätü zavodları, "Autospetsoborudovanie", şärab zavodları; "Vektor" konstruktorlıq-texnologik bürosı; tegü, trikotaj, ayaq kiemnäre, üy cihazları, konditer fabrikaları; it, söt, balıq kombinatları. Qazan Texnik Universitäte filialı – "Vostok" yuğarı texnik uqu yortı. Pädogogik häm medisin kölliätläre, sovxoz-texnikum, 21 ğomumí belem birü mäktäbe, 2 hönäri kölliät. 2 mädäniät yortı. "Çístay – öyäz şähäre" muzéyı, Säğät zavodı taríxı, Boris Pasternak muzeyları. Xalıq teatrı.

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Mäcüsilek

**Mäcüsilek**, ber allağa ışanunı qabul itmägän traditsion dini ışanular ataması (küp allalarğa ışanu h.b.).

İslamğa qädär Bolğarlarda utqa, qoyaşqa, suğa, kükkä, izgelärgä häm başqalar tabınu yäşäp kilgän. Mäcüsilek başqa mädäni traditsiälär belän bergä tatar xalqınıñ ruxi dönyası üseşenä
Kömeş

**Kömeş** (Latínça: **Argentum**)
* Ag, ximik element
* tabiği, saf kömeş kisäge (samorodogı) – Au, Hg, Sb, Bi häm başqlar qatnaşmalardan torğan mineral.

Aq töstäge dendrit, börtek häm başqa räweşlärdägese tabıla.

Qatlığı 2,5-3. Tatarstanda qayber baqır rudası qatlamalarında 1 *t*ğa 540 *g* qädär saf kömeş tabıla.

Төркем:Химик элементлар
Olimpiä uyınnarı

**Olimpiä uyınnarı** (*Olimpiada*)
* Borınğı Yunanstanda ğomumyunan bäyrämnäre häm yarıları (ike köpçäkle atlı arbada uzışu, biş tördän yarış, yodrıq suğışı, sänğät konkursları)
* Borınğı Yunanstannañ Olimpiä uyınnarı ürnägendäge Bötendönya sport yarışları. 1896 yıldan 4 yılğa 1 märtäbä (qışqı häm cäyge) uzdırıla.

Tatarstan sportçıları 1952 yıldan *Olimpiä uyınnarı*nda qatnaşa.

Төркем:Олимпия уеннары
Төркем:Греция тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Äxmädiyä

**Äxmädiyä** (*Qadiani*), dini cämğiät.

Hindstanda (Mirza Ğöläm Äxmädi Qadiani (Mirza Ghulam Ahmad of Qadi)(1835-1908) nigez sala. Äxmädiyä täğlimatı Qör'än häm Müselman (Sönnilär) ğänğänäse – traditsiälären tayana; tabiğäte quşılma tösmerdä – Möselman, Xristian häm başqa din wäkillärenä mönäsäbätle. Äxmädiyä tarafdarları raslawınça, oyışmağa nigez saluçı – Allahnıñ keşelek tarafına cibärelgän soñğı ilçese (Musa häm Ğäysädän soñ), päyğämbäre (näbi), ul üzendä Möselmannarnıñ mähdie, Xristian messiäse, Hind Krişnası wazifalrın tuplağan.

1 millionnan artıq tarafdarları bar, töp öleşe Paqstanda. Küp kenä Möselman mämläkätlärendä Äxmädiyä Möselman cämğiäte dip tanılmıy. İslam dönyası ligası Äxmädiyäne İslamğa qarşı doşman ağım bularaq bäyäläde. 

Tatarstanda Äxmädiyä cämğiäte 1992. yılda terkälä. The Book of Eli~
Төркем:ПакьстанТөркем:Монотеизм
Kirill älifbası

**Kirill älifbası** yä **Kirillitsa**, 9. yöz axırı – 10. yöz başında Könyaq, Könçığış häm Könbatış Slavän xalıqlarında qabul itelgän älifbanıñ berse (başqalardan *Glagolitsa* mäğlüm). Xristian dine taratuçı bertuğan Kirill (827-869 tiräse) häm Mefodi (815-855) tarafınnan Xristian dine räsmi tanılğan, Yunannarnıñ älifbasına nigezlängän älifbasına berniçä xäref östäp tözelä. Rusta 10-11. yözlärdä Xristianlaşu waqıtında qullanışqa kerä. 1708. yılda berqädär üzgärtelä. 1880. yıllarda İdel-Ural Xristian xalıqları öçen (Keräşen Tatarlar da) Kirillitsa qullanışqa kerä. 1920. yıllardan ğämäldä bulğan Urıs älifbası nigezendä 1939. yıldan Tatarlarda da şuşı älifba qabul itelä.

Төркем:Әлифбалар
Viktor Çernomırdin

thumb|right|Viktor Çernomırdin
**Çernomırdin Viktor Stepanoviç** (Urısça: *Виктор Степанович Черномырдин*, 1938—2010), däwlät eşleklese.

1957. yıldan Orsk näft eşkertü zavodında, 1973.tän Orenburg gaz eşkertü zavodı direktorı. 1978. yıldan KPSS Üzäk Komitätendä; 1982.dän Sovet Berlege gaz sänäğäte ministre urınbasarı, 1985.tän – ministre.

1989.dan "Gazprom" Däwlät gaz konsernı idaräse räise. 1992-1994. yıllarda Räsäy Föderasísı Ministerlär Şurası räise. "Räsäy Föderasísı däwlät xakimiäte organnarı belän Tatarstan Cömhüriäte däwlät xakimiäte organnarı arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamäne äzeläwdä qatnaşa häm aña qul quya. 1994-1998. yıllarda Räsäy Föderasísı Xökümäte räise. 200000. yıldan RF Föderal Cıínı Däwlät Duması deputatı. 2001.dän RFnıñ Ukrainadağı wäqälätle wäkile.

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Астероидлар

[thumb|left|[Астероидлар билбавы (ак төс) һәм Юпитерның Троян астероидлары (яшел төс)]]
**Астероидлар** — Кояш системасына кергән чагыштырмача зур түгел космик җисемнәр. Астероидлар Кояш тирәли әйләнәләр, формалары симметрик түгел, диаметрлары 1дән алып 1000 км кадәр була, атмосферасыз, ләкин иярченнәре булырга мөмкин. Астероид тау токымыннан яки металлдан тора. Кече планеталарның күбесенең орбиталары Марс белән Юпитер орбиталары арасындагы астероидлар кушагында ята.

Астрономнар, кояш системасында бәләкәй астероидлар йөзләрчә миллионнан арта, дип исәпли. Диаметры бер чакрымнан артканнары 30 меңгә якын. Аларның берничә  меңенең орбитасы Җир орбитасы белән кисешә. Еш кына алар Җиргә бик якын килә.

1968 елда диаметры бер километрлы “Икар” астероиды, мәсәлән, Җирдән 6,36 миллион чакрым ераклыктан очып үтте. Әгәр ул безнең планета белән бәрелешсә, берничә атом бомбасына тиң көчле шартлау булыр  иде.
“1991 ВА” астероиды  (диаметры 9 метр) 1991 елның 17 гыйнварында Җирдән нибары 170 мең чакрым ераклыкта үтеп китте. Әгәр ул 1,5 сәгатькә соңлаган булса, Җиргә бәрелгән булыр иде.

Дөнья галимнәре шундый нәтиҗә ясый: уртача 500 мең елга бер тапкыр Җир гигант астероид белән бәрелешә. Билгеле, монысы глобаль катастрофага китерәчәк. Җирдәге тереклеккә зур зыян китермәгән астероидлар уртача 300 елга бер тапкыр “кунак булып” килә икән.

Әлеге вакытта Җирдә космик җисемнәр төшү нәтиҗәсендә барлыкка килгән 160 кратер бар. Русиянең Себер киңлекләрендә әйләнәсе 100 чакрымлы “Попигай” кратеры билгеле. Бу кратер якынча 36 миллион ел элек 5 чакрым диаметрлы астероид төшүдән барлыкка килгән.

## Чыганаклар
* Су астында калабызмы, әллә... // Кызыл таң, 19.11.2010 
* Апофис: 2029, 2036, әллә 2068 елдамы?..

## Сылтамалар

Төркем:Кояш системасы
Төркем:Астероидлар
Dividend

**Dividend** (Latinça: dividendum – bülenergä tieşle äyber), salımnar tülänep, citeşterüne üsterügä, rezervlarnı tulılandıruğa isäp-xısap yasalıp, kredit häm obligatsiälärneñ protsentları qaytarılıp, idarä apparatı xezmätkärläreneñ xezmätenä tüläw ğämälgä aşırılğannan soñ, här yılnı Aktsionerlıq cämğiät tabışınıñ äğzalar arasında aktsiälär sanına turı kiterep bülenä torğan öleşe. 

Ğädi aktsiälär dividendınııñ küläme Aktsionerlıq cämğiätneñ finans xälenä bäyle, ä östenlekle aktsiälärgä tieşle dividend alarnıñ nominal' bäyäsennän protsent räweşendä bilgelänä.

## Monı da qarağız

* aktsiä

## Sıltamalar
*Статья 2 федерального закона «О рынке ценных бумаг» от 22.04.1996 N 39-ФЗ в редакции 28 декабря 2002. В предыдущей редакции допускался выпуск акций на предъявителя.
* ПОЛОЖЕНИЕ ПО БУХГАЛТЕРСКОМУ УЧЁТУ «УЧЁТ ФИНАНСОВЫХ ВЛОЖЕНИЙ» ПБУ 19/02
* Банки и небанковские кредитные организации и их операции: Учебник. Под.ред. Е. Ф. Жукова. М:Вузовский учебник, 2004.—491с. ISBN 5-9558-0011-5, гл.1.4. Эволюция банковских операций.

Төркем:АкчаТөркем:ИкътисадТөркем:Кыйммәтле кәгазьләрТөркем:Ватандашлар хокукы
Lenino-Kokuşkino

**Lenino-Kokuşkino** (xalıqta *Apaqay*) awılı, Piträç Rayonında, rayon üzägennän 10 *km* tönyaqtaraq, Mişä yılğası basseyndağı Üşnä suı buyında. Qazan Xanlığı däwerennän *Yañasala* ataması belän mäğlüm. 1989. yılda 2270 keşe (Tatarlar - 63 %, Urıslar - 34%), 2000. yılda 2703 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, terlekçelek, qoşçılıq; ikmäk zavodı. Urta mäktäp, muzıka mäktäbe, hönär litseye. Mäçet. 1887-1888. yıllarda Vladimir İlyiç Ulyanov-Lenin sörgendä bulğan awıl, muzey-yortı bar.
1991. yılda 179 *ha* mäydanlı *Lenino-Kokuşkino tabiği-tarixi tıyulığı* oyıştırıla.
Moabit däftäre

thumb|right|200px|''Moabit däftäreneñ'' tışlığıthumb|right|200px|Başqa däftärneñ tışlığı

***Moabit Däftäre***, Musa Cälilneñ 1942-1944. yıllarda Moabit (Berlin) törmäsendä Alman Nazistlarınnan ülem kötkändä yazğan şiğerlär cíıntığı. 2 däftär saqlanğan (93 şiğir). Berençe däftärne 1946. yılda TASSR Yazuçılar berlegenä Niğmät Teregulov, ikençesen 1947. yılda Brüsseldäge Sovet konsullığına André Timmermans tapşıra. Qazanda berençe tapqır 1953. yılda basılıp çığa. 1957. yılda Lenin bülägenä layıq bula.
Xacitarxan

**Xacitarxan** (*Actarxan*), Urta Ğasırlar (13-16. yözlär) şähäre. İdelneñ uñ yağında, xäzerge Ästerxannan 12 *km* östäräk urnaşqan bula. Möhim säwdä yulları kiseşendä bulğanlıqtan tiz üsä, iqitisadı nığí. -1314. yözlärdä Altın Urdanıñ ere säyäsi häm säwdä üzäge. 1395. yılda Aqsaq Timer yawı waqıtında talana häm cimerelä. soñınnan qabat ternäklänä, 15. yöz urtalarınnan Ästerxan Xanlığı başqalası. 1547. yılda Qırım xanı Säxibgäräy, 1554-1556. yıllarda Urıs ğäskärläre tarafınnan qabat cimerelä, yandırıla. 1556. yılda, Ästerxan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğannan soñ, taşlandıq xälgä kilä.

Төркем:Россия тарихы
Mamışbirde

**Mamışbirde** (Mämeşbirde) (?-1556), Qazan cirlärendä azatlıq suğışlarında (1552-1556) qatnaşawçı.

Çirmeş morzası belän Çuaş xatınınıñ balası.

1555. yılda ğäskäri berämlek tuplap, Bolın yağı belän Taw yağı Urıs basqınnarına qarşı köräş başlí. İdelneñ uñ yarındağı Sender tawında köräştäşläre belän Çalım qälğäsen tözi, şunda Urıs ğäskärläre qarşı suğışa. Üze Çıñğızxan näselennän bulmíça, üz yağına köräşergä Nuğay morzası Ğäli Äkrämne çaqıra. Alarnıñ berläşterelgän köçläre 1556. yılda İvan IV cibärgän ğäskär tarafınnan ciñelgäç, äsirlekkä elägä. Mäskäwgä kiterelä häm cäzalap üterelä.

Төркем:Чирмеш шәхесләре
Төркем:Татарстан тарихы
Mişätamaq

**Mişätamaq**, Tatar başkütäreçeläre qälğäse. Qazan cirlärendä azatlıq suğışları barışında (1552-1556) 1553. yılda Mişäneñ Çulmanğa qoyğan urınında tözelgän. Qazannan 60 *km* tübändäräk urnaşqan (Taşkirmän (?!)). 1556. yılda patşa ğäskärläre tarafınnan yawlana häm cimerelä.

## Çığanaq
* 

## Monı da qara
* Qazan cirlärendä azatlıq suğışları
* Çalım
* Üternäs

Төркем:Татарстан тарихы
Çıñğız xan

**Çıñğız xan** (*Temüçin, Temücin*) (1155. yıl tiräse-1227), Mongol imperiäsenä nigez saluçı, anıñ berençe böyek xanı (1206 yıldan), cihangir.

Mongol häm Törki qäbilälär östennän xakimlek itü öçen barğan suğıçlarında (1183-1204) küp köndäşlären, ıruğ häm qäbilä berläşmäse başlıqların (Merkitlär qäbiläse citäkçese Tolhol bäk, Naymannar berläşmäse başlığı Tayan xan h.b.) ciñä. Tönyaq-Könçığış Mongoliä häm Bayqal küle tiräsendäge irken qır-dalalarda yäşäwçe qäbilä berläşmäläreneñ barısın da üzenä buysındıruğa ireşä. 1206 yılda Monğol aqsöyäkläre qorıltayında şul qäbilä beläşmäläreneñ "Böyek Xanı" dip iğlan itelä ("çıñğız" ataması Törkiçä "diñgez-tengiz" töşençäsenä täñgäl "böyek" mäğnäsen añlata dip uylanıla). Çıñğız xan eçke säyäsättä däwlät tözeleşen üzäkläterüne alğa sörä. İmperidäge eçke xoquq-tärtiplärne ğädäti qäğidälärne qanunlaştırıp (q. Yasa), xärbi-idärä reformnar ütkärä.

1209 yılda Tangutlar däwläte Si-Sia cirenä höcüm yasıy häm anıñ ğäskären tar-mar itä. 1211 yılda Tönyaq Qıtay bilämälärrenä basıp kerä häm 1215 yılda Xanbalıqnı yawlap ala. 1219-1221 yıllarda Urta Aziä däwlälären basıp ala. 1226-1227 yıllarda tangutlarnıñ si-Sia däwläten tämam üzenä buysındıruğa ireşä. Şul däwlätneñ başqalasın qamaw waqıtında kinät wafat bula.

Төркем:Сәясәтчеләр
Vasili Blajennıy Çirkäwe

thumb|250px|Vasili Blajenní Çirkäwe
**Vasil Blajennıy Çirkäwe** (*Yar buyı Poqraw soborı (cämiğ çirkäwe)*), Mäskäwdäge Urıs dini miğmarlığınıñ mäşhür istälege.

1555-1561 yıllarda Barma häm İvan Postnik tarafınnan Qazan Xanlığın yawlap alu istälege itep tözelä. Çirkäw tiräsen äyländerep alğan yabıq tübäle galere urtasına çatır tübä astındağı olı ğıybadätxanä binası tiräli üzara eçke yullar belän totaşqan 8 keçeräk çirkäw urnaştırılğan. Bizäklärneñ güzällege häm baylığı belän ayırılıp tora. 1588 yılda Çirkäwgä Vasili Blajennıy altare östälä, 1670 yıllarda 8 qırlı çañ manarası tözelä.

Vasili Blajennıy Qolşärif mäçete ürnägendä eşlänelgän dip faraz qılına. 1930dan 1992 yılğa qädär Däwlät tarix muzeyı filialı urnaşa. Xäzer üz wazifasın üti.

Төркем:Мәскәүнең истәлекле урыннары
Төркем:Мәскәү чиркәүләре
Fanagoria

**Fanagoria**, borınğı häm urta ğasırlar şähäre. Azaq diñgeze buyında uranşqan. B.e.q. VI ğasırnıñ ikençe yartılarında borınğı İoniäneñ Teos şähärennän küçep kilgän kolonistlar tarafınnan nigezlängän dip farazlana. B.e.q. V ğasırdan başlap Bospor patşalığı bilämäsenä kerä. IV ğasırda Fanagoria hunnar tarafınnan cimerelä. VII ğasırda – ul Böyek Bolğar däwläte başqalası, VII ğasır azaqlarınnnan – Xäzär qahanlığına buysındırıla. X ğasır axırlarında böcänäklär tarafınnan cimerelä häm elekke ähämiäten yuğalta.

### Fanagoria xäkimnäre isemlege
*:en:Ernakh (469–503)
*:en:Utigur (503–520)
*Grod (520–528) - Vizantiyanın başqalası Konstantinopol'ğa säfär itep, Xristianlıqnı qabul itä, qaytuğa borınğı mäcüsi kultlarnı qısa başlıy. Grod'qa yaqın aqsöyäklar anı xan buludan töşerep üterälar ham urınına Keremi (Qırım) Hunnarı xäkime bulğan ulı Mugel'ni kiterälär
*:en:Mugel häm :en:Khinialon (528–530) - Tarixi ezlänülär kürsätkänençä **macar** terminı Mugel astındağı qavem digännän kilä.
*:en:Sinnion (c.551-?)
*:en:Sandilch (c.551-581)
*:en:Houdbaad (c. 581-c. 600)
*:en:Organa (617–630)
*:en:Gostun (2 yıl) - iske çirkäw slavança yazılğan Bolğar xannarnın isemlegennän (ingl.) tış berqayda süzgä alınmıy. 7 ğasır Vizantiyalı tarixçı Nikiû'dan İoan (ingl.) yazuları Qubrat'qa qadär :en:Organa xan bulğanın xäbär itkäç, *Gostun* iseme astında şul uq sonğısı turında yazılğan dip fiker tua. 
*Qubrat (632–660)
*Batbay (2 yıl)

## Gallery

Image:Bulgaria-Fanagoria-01.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-02.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-03.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-04.JPG


## Şulay uq qarağız

* Hun xäkimnäre isemlege

## İskärmälär

Төркем:Россия тарихы
Batu xan

**Batí xan** (*Batu xan, Sain xan*) (1207 tiräse – 1256), Mongol imperiäseneñ ğäskär başlığı, cihangir, Altın Urda ilen nigezläwçe xan. Çıñğız xan onığı,Cüçi ulı.

Atası wafatınnan soñ olıs idaräçese (1227). Mongol imperiäse qorıltayı quşuınça İdel buyı Bolğarına, Rus kenäzleklärenä häm Könbatış Awrupa illärenä yawlar oyıştıra (q. İdel buyı Bolğar däwlätenä Monğol yawları). 1236 yılda İdel buyı Bolğarın, 1237-1240 yıllarda Rus kenäzleklären üzenä buysındıra, 1240-1242 yıllarda Pülşä, Macarstan, Çexiä häm Bolgariäne basıp ala. 1242-1256 yıllarda Cüçi olısınıñ Cäyek yılğasınnan alıp Könbatış çigenä qädärge bilämäläreneñ baş idaräçese. İdel tübän ağınında Altın Urda yaña başqalası Saray äl-Mäxrusä tözelgänçe Bolğar şähärendä torıp idarä itä. Üz bilämälärendä hönärçelekkä, kürşe il-mämläkätlär belän säwdä itügä, Tübän İdel buyında şähärlär tözeleşenä zur iğtibar birä. Saray äl-Mäxrusä şähäre tözeleşenä Bolğardan, Urta Aziädan, Qawqazdan ostalar kiterä.

Төркем:Алтын Урда ханнары
İdel-Ural Legionı

**İdel-Ural Legionı**, (алм. Wolgatatarische Legion) İkençe bötendönya suğışı barışında  xärbi köçlärendä Tatar, Başqort, Mari, Çuaş h.b. millät äsirlärennän tözelgän ğäskäri berämlek. 

Legion 1942nçe yelda oyeşkan häm yakınça 12500 keşedän torgan, jide batalyonnarga bülengän.

## Ideologik nigezlär
Legionniñ iñ möhime missiyäse - bolşevismnı böterü häm Idel Ural Ştatı (Almania protektorat bularaq) tözergä. Berlin şähärendä tatarlar däwlät qorawçı millät dip qaraldı, şulay uq suğışçanlıq häm irek köçe östenlek itep bäyälände, yäki Adolf Hitler häm Heinrich Himmler başqaça uyladılar: Smolenskdan Uralğa qädär böten Aurupa Rusiä cirläre Reyhnıñ koloniyäse bulırğa tieş dip isäpländelär. Alar “Reyhs­komissariat İdel-Ural” tözü planına citdi qaramadılar, tatarlarğa ğına tağın ber Aziä halqı dip qaradılar. Läkin Wehrmacht kübräk ğäskärlärgä moxtac ide, şunlıqtan propaganda yaña legionnı bolşevizmğa qarşı, üz bäysez milläte öçen köräşüçe suğışçılar dip täqdim itte.

## Berence bülek

Barlığı 7 batalyon tözelä. 1942 yılnıñ noyäberendä tuplanğan 825. batalyon 1943 yılnıñ fevralendä Belorus partizannarın qarşı suğışqa ozatıla; suğışçıları qoralları belän tulayın partizannarı yağına çığa. Bu batalyon keşeläre soñınnan Zaxarov häm Birülin   partizan brigadalarında hitlerçelärgä qarşı suğışalar. 826. batalyon (tözelüe 1943 yıl, ğinwar) 1943 yılnıñ martında Hollandiägä ozatıla häm 1944 yılnıñ 10 avgustında Fransuz partizannarı yağına çığa. 827. (1943, fevral) häm 828. (1943, iyün) batalyonnar Könbatış Ukrainağa – Kovpaknıñ partizan ğäskärenä qarşı suğışqa cibärelälär. Batalyonnar suğışçılarınıñ yaqınça yartısı partızannar yağına çıqqaç, başqaların ışanıçsız sanap, Bilgiä, Hollandiä häm Fransiä küçerälär. 829. batalyon (1943., avgust) suğış xäräkätlärendä qatnaşmıy diärlek häm 1944 yılnıñ avgustında taratıla. 830. häm 831. batalyonnar (1943 yılnıñ sentäber-oktäberendä tözelgännär) Pülşä cirendä urnaştırılalar. "İdel-Ural legionı" formal räweştä "İdel-Ural Törki-Tatasrlarnıñ köräş berlege" citäkçelek itä dip isäplänelsä dä, barlıq möhit komandir wazifaların Wermacht ofitserläre başqarğan. Legionda qatnaşqan soldatlar, Sovetlar Berlege tarafına kilgäç soñraq repressilänälär. Könbatış illärdä qalğan nigezdä Törkiägä häm Avstraliäğä kilälär.
## [[Kollaboratsionism]]
İdel-Ural legionina bäyläp bik yış "kollaboratsionism" turında yazalar. Bu sorawğa karata İskänder İlyasov'nıñ "Legion "Idel-Ural"" dip isemlängän kitabi basılıp cikti.

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Татарлар
Palladiy (Kafarov)

**Pötr İvanoviç Kafarov** (Urısça: *Пётр Иванович Кафаров*; monxalıqtağı iseme – **Palladiy** Urısça – *Палладий*, 1817-1878) – Qıtaynı öyränüçe (sinolog), pravoslav ruxanie. 

Qıtay tele ierogliflarınıñ Kirill älifbasına transliteratsiäse avtorı.
## Tärcemäi xäle
 1840 yıldan Räsäyneñ Xanbalıqtagı ruxanilar missiäsendä eşli, 1848 yıldan missiäneñ başlığı. 

1840 häm 1849 yıllarda ğilmi eşlär belän Qazanda bula, Vasiliy Vasilyev belän bergä Buddizmğa qarağan kitapları universitet öçen tärcemä itä. Nikita Biçurin qulyazmaların, kitap häm xaritaların, üz xezmätläreneñ qayberlären Qazan Ruxanilar Akademiäse kitapxanäsenä tapşıra. 

Töp xezmäte bulğan 2 kisäktän torğan *"Qıtayça-[[Urısça]] süzlek"* ülemennän soñ 1888 yılda P. S. Popov tarafınnan tögällänep bastırıla. 
## Ädäbiät
В. Е. Ларичев. Путешествие в страну восточных иноземцев. М. 1983.
Qazan bäklege

**Qazan bäklege (ämirlege)** — XIII—XIV ğasırlar çigendä barlıqqa kilgän däwlät.

## Tarix
XIII–XIV yözlär çigendä İdel buyı Bolğar däwläte tarqalu näticäsendä barlıqqa kilä.

Monğollardan Qazan tiräsenä qaçqan bolğar bäkläre nigez salğan dip farazlana (XIII yöz axırı qäber taşı saqlanğan). 1420 yıllarğa qädär Altın Urda sostavına kerä.

Administrativ üzäge — Qazan.

Töp xalqı bolğar-qıpçaq ıruları nigezendä oyışa, üzlären möselman häm Qazan tatarları dip atağan törki telle xalıq. Nigezdä, igençelek, terlekçelek belän şöğellänä; qoral, çülmäk yasaw, timer äyberlär eşläw, zärkänçelek, tire-kün eşkärtü h.b. alğa kitä (Qazanda, İske Qazanda, Çallıda h.b. şähärlärdä). Baltıyq buyı illäre häm rus kenäzlekläre belän säwdä alıp bara.

Töp dine — islam.

İñ yuğarı xakime — idarä itügä Altın Urda xannarınnan yarlıq alğan ämir (anıñ xakimiäte çiklängän bula).

1360 yıllardağı Altın Urdada täxet çualışları waqıtında cirle bäklärdä Qazan bäklegeneñ iqtisadi häm säyäsi bäysezlegen nığıtu omtılışı tua. Cirle dinastiä barlıqqa kilgän, dip farazlana. Altın Urdadağı üzara daimi tartqalaşular Altın Urda xannarı häm rus kenäzläre tarafınnan Qazan bäklegenä basımnı arttıra. 

1399 yılda Bolğar bäklegenä häm Qazan bäklegenä Mäskäw kenäze Yuriy Dmitriyeviç yaw belän kilä. XV yözneñ 1-nçe yartısında Qazanda Altın Urda xannarı isemnäre yazılğan aqçalar suğıla. 1422 dä Qazan bäklegendä xakimiätne Ğiäsetdin yawlap ala häm 1430 yıllar axırınaça (başqa mäğlümatlarğa qarağanda — 1444–45 kä qädär) üz qulında tota. 1437 yılda Biläw yanındağı suğışta Vasiliy II ne ciñgäç, Oluğ Möxämmäd İdel buyına basıp kerä, Qazan bäklegen buysındıra, Ğiäsetdinne bärep töşerä häm Qazan xanlığınıñ berençe xanı bula.

## Ädäbiät

* Худяков М. Очерки истории Казанского ханства. К., 1923
* Материалы по истории Татарии. К., 1948
* Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. Саранск, 1960
* Мухамадиев А.Г. Булгаро-татарская монетная система XII–XV вв. М., 1983
* История Казани. К., 1988. Кн. 1.

## Sıltamalar

* Tatarica onlayn-ensiklopediäse

Төркем:Татарстан тарихы
Oluğ Möxämmäd

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Oluğ Möxämmäd xan** (ﺋوُﻟِوع ﻣوُﺣﻪﻣﻣﻪﺩ) (*Möxämmät* bulıp ta qullanıla; *Oluğ* - isem tügel, *böyek* mäğnäsendä) (1405 tiräse – 1445 (?)) - Altın Urda xanı (1419-1437). Qazan Xanlığına nigez saluçı bulıp sanala. Cäläletdin xannıñ ulı.

## Tarix

İdegäy morza häm Qäderbirde xan hälâkätennän soñ täxetkä utıra. Litva Böyek Kenäzeneñ Pskov (1426) häm Räzän (1427) şähärlärenä oyıştırğan yawlarında qatnaşa.

1428 yılda Ğosmanlı imperiäse soltanı Murad II belän ilçelek mönäsäbätläre urnaştıra. 1437 yılda üzäk xakimiätne nığıtu säyäsätennän qänäğät bulmağan aqsöyäklär tarafınnan töxetennän quıla, täxetkä Keçe Möxämmäd utırtıla.

Oluğ Möxämmäd xan  üz tarafdarları belän Biläw (urısça: Белёв) şähärendä çigendä, şunda Mäskäw kenäze Vasiliy II tarafınnan cibärelgän zur ğäskärne ciñügä ireşä (q. Biläw yanındağı suğış). İdel buyında (ixtimal, Qazanda) töplänep nığıtuğa, 1439 yılda Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw oyıştıra, Mäskäwne qamap, anıñ tiräsendäge waq şähärçeklärne tuzdıra.

1444 yılda Tübän Novgorod häm Murom şähärlären yawlap ala. 1445 yılda anıñ ulı Mäxmüd Suzdal şähäre yanında Vasiliy II ğäskären tar-mar itä (q. Suzdal' yanındağı suğış).

1445 yılda Oluğ-Möxämmät Tübän Novgorodqa yawdan Qazanğa qaytqanda awırudan ülgän. (Urıslar buyınça Qazanda aqsöyäklär fetnäse waqıtında üterelgän dip uylanıla). Oluğ Möxämmäd xan iseme 1445  yıldan soñ Urıs yılyazmalarında telgä alınmıy.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Казан ханнары
Aleksandr Peske

**Aleksandr İvanoviç Peske** (1810-?), arxitektor, arxitektur akademigı (1841). 1836. yıldan Peterhof sarayı idaräseneñ arxitektorı. Qazandağı 1842. yılğı yanğınnan soñ, şähärne tözekländerü öçen 1843. yılda Tözeleş Komissiäsenä cibärelä,

1846-1856. yıllarda Qazan şähäre arxitektorı. Peske proyektı belän Qazan ruxanilar akademiäse (1848), Rodionovanıñ zatlı näsel qız balalar institutı (1845, avtordaş) h.b. binalar tözelä. Soñğı däwer Urıs Klassitsizmı häm Romantizmı tarafdarı.

Төркем:Архитекторлар
Adam Olearius

**Adam Oleariy** (yaqınça 1599-1671), Alman säyäxätçese.

1633-1634 yıllarda Şlezwig-Holşteyn ilçelege belän Räsäygä kilä.

1635-1639 yıllarda İdel buylap İranğa barıp qayta. İke märtäbä Qazanda tuqtalış yasıy, şähär küreneşlären surätli (1636-1638).

"Moskoviägä häm İranğa Holştein ilçelegeneñ säyäxät taswirları..." (1647) säyäxätnamäsendä İdel töbägendä yäşäwçe xalıqlarğa, ş.i. tatarlarğa bağışlanğan öleşlär bar. Säğdi'neñ "Gölstan" äsären farsı telennän alman telenä tärcemä itä.

## Räsemnär
Olearius sälätle graver buldı. Menä Qazan suräte:
Милләтчелек

**Милләтчелек** — милли мөнәсәбәтләр өлкәсендә хәрәкәт итә торган катлаулы күренеш. Бу күренешне төрлечә (шул исәптән берьяклы, хаталы) аңлату очраклары да булгалый. Зур совет энциклопедиясендә һәм философик энциклопедиядә — ул бер үк сүзләр һәм җөмләләр белән берьяклы гына аңлатыла.

Милләтчелек — «буржуаз һәм вак буржуаз идеология, сәясәт, шулай ук милли мәсьәләдәге психология. ...Милләтчелек өчен теге яки бу милләтне башка милләтләрдән өстен кую хас» . Кайбер авторлар «милләтчелек», «милләтче» дигән тамгаларны кешеләр үз милләтләре турында ниндидер кайгыртучанлык күрсәтеп гамәл иткәндә дә кулланалар.

Аянычлысы шул: татар милләте вәкилләренең милли мәдәниятне үстерүгә, аны төзекләндерүгә, камилләштерүгә юнәлдерелгән эшчәнлеге рус милләте («старший брат») вәкилләре тарафыннан «милләтчелек» дип бәяләнә. Моны рус милләте кешеләренең аңында гасырлар дәвамында державачылык принципларының, гомумән, милли мәсьәләне хәл итү эшендә урнашкан державачыл фикерләү ысулының шәкелләнүе белән аңлатырга кирәк.

«Милләтләрнең үзбилгеләнү» принцибының соңгы елларда «ул концепция модадан чыкты инде» дигән карашларның фәнни матбугатта ешрак чагыла башлавы шул ук сәбәп белән аңлатыла.

Билгеле, бу — теоретик проблема гына түгел, аның практик әһәмияте дә гаять зур. Әгәр дә күпмилләтле федератив дәүләт үз структурасындагы милли берәмлекләргә киң планда һәм үзләре төзегән программалар буенча үсәргә, камилләшергә мөмкинлек бирә икән, ул шушы берәмлекләрнең зур таяныч булачагына ышана ала. Әгәр дә бу өлкәдәге мөмкинлекләр киселә икән, күпмилләтле дәүләт үзе көчсезләнә дигән сүз, чөнки милләтләр бергә оеша алмаса, аларның һәркайсы үз ягын каерачак. Димәк, эчке каршылыклар куера, үзәк көчсезләнә бара.

## Моны да карагыз
* Ватанпәрвәрлек
* Ватандашлык
* Шовинизм
* Татарлык
* Космополитизм
*Милли тел

## Әдәбият
*Гыйззәтов К.Т., Философия: 2 кит. 2 нче китап: Социаль философия: Югары уку йортлары өчен д-лек.

## Искәрмәләр

Төркем:Милләтчелек
Төркем:Сәясәт
Төркем:Социология
Төркем:Җәмгыять
Etoumbi

**** ul Kongo Cömhüriätendäge Cuvette-Ouest wilâyäteneñ könyaq-könbatışta urnaşqan ber qala. Qalalılarnıñ küpçelege kürşe urmanda aw belän şöğellänälär.

Etoumbi – Ebola virusınıñ soñğı çığanaqlarınnan berse. Virus urmanda ülgän xaywannarnıñ ite aşaw näticäsendä keşelärgä küçte. 2003. yılda bu qalada virus taratıp cibärü näticäsendä 120 keşe wafat buldı. 2005. yılnıñ Mayında virusnıñ taratıp qabatlaw säbäple xäkimiät quarantin iğlan itte.

## Läñkerlär

*  Congo's Ebola town is sealed off, BBC, 20. May 2005
* 8 dead with Ebola-like symptoms in Congo , CNN, 12. May 2005
* Multimap: Map of Etoumbi 

Төркем:Конго Җөмһүрияте шәһәрләре
Aleksandr Butlerov

**Butlerov Aleksandr Mixayloviç** (rusça: *Александр Михайлович Бутлеров*) (, Çistay — , Butlerovka), ximik-organik, Peterburg FAneñ xaqıyqıy äğzası (1874). N.N. Zininneñ şäkerte. Fänni mäktäpkä nigez saluçı häm citäkläwçe.

## Tormış yulı

Başlanğıç belem Topornin xosusıy mäktäbendä, soñraq 1-nçe Qazan gimnaziäsendä alğan.

1844-1849 yıllarda Qazan Universitetınıñ Tabiğät fännäre bülegeneñ studentı bulıp uqıy.

1849-1868. yıllarda Qazan Universitätendä prafisır (1857), 1860-1863.tä rektor. 1868.dän Pitırbur universitäte prafisırı.

Xäzerge organik ximiäneñ nigeze bulğan organik quşılmalarnıñ ximik tözeleş teoriäsen täqdim itä häm dälilli. Berençe bulıp izometriä küreneşen añlata, izobutilennı polimerlaştırunı ğämälgä aşıra, küp kenä organik quşılmalarnı sintezli. Xezmätläre organik ximiä, awıl xucalığınıñ umartaçılıq, çäçäk üsterü h.b. ölkälärgä qarıy. Urıs fizika häm ximiä cämğiäteneñ ximiä bülege räise (1872-1882).

1978. yılda ğälimneñ tuuına 150 yıl tulu uñayı belän Qazanda häykäle açıla (skulptorı Y.G. Orexov, miğmarları V.A. Peterburjtsev häm V.A. Stepanov).

## Şulay uq:
* Butlerov reaktsiäse.
* Qäbere

## Ädäbiät

*    А. М. Бутлеров. 1828—1928: Сборник статей. — Л., 1929.
*    Гумилевский Л. И. Бутлеров. — М.: Молодая гвардия, 1951. — 336 с. — (ЖЗЛ).
*    Быков Г. В. Александр Михайлович Бутлеров. — М., 1961.
*    Быков Г. В. История классической теории химического строения. — М., 1960.
*    Марковников В. В. Московская речь о Бутлерове // Труды института истории естествознания и техники. — 1956. — Т. 12. — С. 135—181.
*    Мельников Н. М. Об исследованиях А. М. Бутлерова фауны местного края // В кн.: Торжественное публичное заседание Совета Императорского Казанского университета, посвященное памяти его покойного почётного члена, академика А. М. Бутлерова, 5 февраля 1887 г. Казань, 1887. — С. 62—67.
*    Письма русских химиков к А. М. Бутлерову // Научное наследство. — Т. 4. — М., 1961.
## İskärmälär

Төркем:Химиклар
Төркем:Александр Бутлеров
Musa Bigiev

**Bigiev Musa Yarulla (Carulla) ulı** (1875-1949), din ğälime, cämäğät häm säyäsät eşleklese. Zahir Bigievneñ enese. Qazannıñ Kül buyı mädräsäsendä, Peterburg universitätendä häm Şäreqneñ din ğilme üzäklärendä belem ala. *Ölfät*, *Ät-Tilmiz*, *Älğäsrelcädid*, *Waqıt*, *Şura* h.b. waqıtlı matbuğat basmalarında yazışa. Räsäy Möselmannarınıñ milli azatlıq xäräkätendä aktiv qatnaşa, 1906-1907. yıllarda Bötenräsäy Möselmannarı qorıltayın oyıştıruçılardan bers, *[[İttifaq äl-Möslimin]]* firqäse Üzäk Komitäte äğzası. 1917-1930.da Pertograd, Mäskäw mäçetlärendä imam. 1930.dam möhäcirlektä (Qahirädä eşli).

Qör'änne Tatar telenä täcemä itüe mäğlüm. Xezmätläre islamiät mäs'älälärenä qarí (mäs, "Allahnıñ böten xalıqlarına häm här din totuçılarına bertigez yaxşılıq teläwe").
Qazannıñ yawlap alınuı

thumb|300px|Qazan öçen suğış
**Qazannı yawlap alu** - Yawız İvan citäklägän urıs ğäskäre Şahğäli ğäskäre qatnaşında Qazan şähären basıp alu, Qazan xanlığına *[[Rusiä patşalığı]]* yawlarınıñ soñğı etabı, 1545-1552. yıllardağı yawlarnıñ näticäse.

1552 yılnıñ 22 avgust (gregorian 2 sentäber) - 2 oktäber (gregorian 13 oktäber) arasında Qazan qamalışta bula.

Qamawçı Urıs ğäskäriläre yağında barlığı 150 meñ çaması suğışçan köç: ere cilbiläwçe feodal atlıları (şul isäptän Şahğälineñ Tatar atlıları), Strelets (uqçılar) polkları. Şähärne saqlawçılar yağında Yapança bäk atlıları, Yädegär Möxämmäd xan belän kilgän Nuğay atlıları häm şähär xalqı (barlığı 33 meñ çaması).

Mäskäwlelär 22-23 avgustta Qazan diwarlarına yaqın uq kilälär, 29 avgustta şähärne tupqa tota başlıylar. Qamalışta qalğannarğa şähär tışınnan yärdäm itep toruçı Yapança atlı ğäskär 30 avgust belän 6 sentäber aralarında tar-mar itelä.

2 oktäberdä Atalıq häm Nuğay qapqaları yanında Qazan Kirmäne diwarları şartlatıla, Urıs suğışçıları şähärgä bärep kerä, Yädigär Möxämmät xan häm Zäynäş morza äsir itelälär. Şähärne saqlawçılardan keçeräk ber törkem Urıs polkları belän qaharmannarça suğışa-suğışa qamalıştan çığıp qotıla. Şähär xalqınıñ küpçelegen urıs suğışçıları qırıp-üterep beterä, öleşçä äsir itä. Şähär tulısınça talana, yandırıla.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Россия бәрелешләре
Lev Gumilöv

**Gumilóv Lev Nikolayeviç** (Urısça: *Гумилёв Лев Николаевич* , *Liev Nikolaievitch Ghumiljov*) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.

Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.

Төркем:ССРБ географлары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:ССРБ этнографлары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:География фәннәре докторлары
Nağaybäklär

**Nağaybäklär** (üzatama), Keräşen Tatarlarnıñ etnografik törkeme. 1926. yıldağı xalıq sanın isäpkä alu möğlümatları buyınça 11,2 meñ keşe. 2002. yılda 9,6 meñ keşe isäplängän. Başlíça Çiläbä ölkäseneñ Nağaybäk häm Çibärkül rayonnarında yäşilär. Tatar telendä söyläşälär. Keräşen yazuı qullanalar. Xristianlıqnı (Ortodoks Xristianlığın) totalar. Nağaybäk atamasınıñ kilep çığışı açıqlanmağan. Nuğaylar etnonimına bäyläp añlatu yäki tatarlaşqan Fin-Uğırlar dip farazlawlar da bar. Típik Nağaybäk Nuğayğa yäki Qazaqqa oxşaş.

1729. yıldan başlap "Öfä yağı Keräşennäre" räweşendä Çulman artyağınıñ köçığışnda (Qazan daruğası, Öfä öyäze) 25 awıl xalqın täşkil itüläre mäğlüm. 18-19. yözlärdä Öfä, Orenburg häm başqa guberna çiklärendä Kazaklar xezmäten ütägännär. Mädäniät, ğäref-gädätlärendä Qazan töbäge keräşennäre belän oxşaş sífatlar küp, üzençelekläre ir-at kiem-salımda häm cırlarında çağıla.

2002. yıldağı xalıq sanıp aluı barışında Nağaybäklär Tatarlardan ayırım Tatarça söyläşäwçe etnos bulıp yörgännär. Tatar íctímağí oyışmalar qarşı bulğan da, Nağaybäklär üze qarşı bulmağan.

## Törle faktlar
1812.dä Nağaybäklär alayı Napoléon qarşı suğışqannar. Parisnı basıp aluında qatnaşqannar. Üzenä qaytqaç, üzeneñ ber awılın Parij dip atqannar.

Төркем:Татарлар
Mäxmüd xan

**Mäxmüd xan** (Urıs yılyazmalarında *Махмутек (Maxmutek)*) (?-1467), Qazan xanı (1445-1465), Oluğ Möxämmäd xannıñ ölkän ulı. Qazan Xanlığına nigez saluçılarnıñ berse. Atası belän bergä Böyek Mäskäw kenäzlegenä qarşı yaw-höcümnärdä qatnaşa. 1445 yılda Suzdal' yanındağı suğışta Böyek Kenäz Vasiliy II ğäskären tar-mar itä häm Vasili II-ne äsirlekkä ala. Urıs däwlätenä yasaq salına. Atası wafatınnan soñ Qazan täxetenä utıra. 1446 yılnıñ dekäberendä Vasili II-neñ Mäskäw töxetennän kenäz Dmitri Şemäkanı töşerü suğışında qatnaşa. Suzdal yanındağı suğıştan soñ tözelgän kileşüneñ ütälüen tä'min itär öçen 1448 Mäskäw kenäzlegenä yaw belän bara, şunıñ ber näticäse bularaq Mäxmüd xan waqıtında Qasıym xanlığı bula.

Төркем:Татарстан тарихы
Qasıym xan

**Qasıym xan** (?-1469), Qasıym xanlığınıñ berençe idaräçese (1450 yıllardan), Oluğ Möxämmäd xannıñ ulı. Biläw yanındağı suğış (1437) häm Suzdal' yanındağı suğışlarda (1445) qatnaşa. Suzdal yanı suğışınnan soñ tözelgän solıx kileşüe ütäleşenä küzätçelek itü öçen bertuğanı Yaqub belän Mäskäwgä Böyek Kenäz Vasiliy II sarayına cibärelä, şunda xezmättä qala. 1449 yılda Paxra yılğası yanında Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw belän barğan Olı Urda xanı Säyed Äxmäd ğäskären tar-mar itä. 1447-1453 yıllarda, kenäz Vasiliy II yağında torıp, Mäskäw täxete öçen köräşkän Dmitri Şemäkağa qarşı suğışa. 1452 yıl tiräsendä Vasiliy II aña näsel bilämäse sıyfatında Räzan kenäzlege belän çiktäş elekke Mişär yortı cirlären häm Gorodets Meşçorskiy qalasın birä. Şul cirlektä Qasıym xanlığı barlıqqa kilä. Qazan täxete öçen köräştä qatnaşa.
## Monı da qara
*Qasıym xan mäçete
*Mäxmüd xan

Төркем:Касыйм ханнары
Саин Булат хан

**Симеон Бикбулатович** (; чукынганчы *Саин Булат хан*; ?—1616)&nbsp;— Касыйм ханы (1568—1573), Әхмәд хан оныгының улы. 1575 елда Россия Бөек кенәзе (Явыз Иван урынында, патша).

Иван IV тарафыннан Касыйм тәхетенә утыртыла. Касыйм ханлыгы атлы гаскәре белән Ливон сугышында (1558—1583) катнаша.

1573 елда чукынып Симеон исемен ала.

1575 елда Иван IV аны, «Россиянең бөек кенәзе» дип атап, вакытлыча үз урынына идарәче итеп калдыра.

1576 елда Иван IV Симеон Бикбулатовичка Тверь белән Торжок шәһәрләре җирләрен *удел* (биләмә) итеп бирә, аны «Тверьнең бөек кенәзе» дип игълан итә.

Лжедмитрий I Мәскәү тәхетенә утыргач (1606) Симеон Бикбулатович Стефан исеме астында Кирилл-Белоозеро монастырена мәҗбүри рәвештә монахлыкка озатыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм ханнары
Төркем:Россия патшалары
Mişär yortı

**Mişär yortı** (Urıs yılyazmalardında – *Мишарский юрт\Mişarskiy yurt*), Altın Urdanıñ Mäskäw, Tübän Novgorod häm Rázan kenäzlekläre çigendäge yarım möstäqil ölkäse. İdel buyı Bolğarı belän Mordwa ile zamannarınnan Möselmanlıqqa küçä başlağan cirle Törkilär häm Mordwalarnı berläştergän, 1298. yılda Şirinnär ıruğınnan çıqqan Xösäyen ulı Möxämmäd nigezlägän dip faraz qılına. Üzäge – Mişär qalası (Urıs yılyazmalarında – Gorodok-Meşçórski. Mişär yortı bilämäse 1393. yılda Tuqtamış xan tarafınnan Mäskäw kenäzlegenä birelä. Suzdal yanındağı suğışta ciñelüdän soñ Böyek Kenäz Vasili II ul bilämäne Tatarlarğa qaytatırğa mäcbür bula. Bu cirdä Qasím xanlığı oyıştırıla.

Төркем:Русия тарихы
Qazan yılyazmaçısı

**Qazan yılyazmaçısı** (ul da *Qazan taríxı*, *Qazan patşalığı taríxı*; Urısça: *Казанский летописец*, *Казанская история*, *История о Казанском царстве*), taríxí-publisistik yazma istälek. Urıs telendä yazılğan. Qazan xanlığınıñ oyışuınnan alıp 1552. yılğa qädärge waqíğalar bäyän itelä. Äsär Qazanda xan sarayında ozaq yıllar yäşägän äsi Urıs keşese Ioan Glazatí (İvan Zur Küzlär) tarafınnan 1564-1566. yıllarda yazılğan dip farazlana. Autor Qazan xanlığı taríxın belgän, qayber Tatarça yazma istäleklär häm riwayät-xikäyätlär belän tanış bulğan. Yılyazmada xatalar da oçrí. Íslam qabul itkän dip uylanıla. Yazmanıñ öç variantı saqlana: 1584-1590. yıllardağı, 1610. yıl tiräsendäge häm 17. yözdäge küçermäläre. Berençe märtäbä 1790. yılda Sankt-Peterburgta näşär itelä.

Төркем:Татарстан тарихы
Yomışlı Tatarlar

**Yomışlı Tatarlar** (Urısça: Служилые татары), 14-18. yözlärdä Rus däwläte xezmätendä tatarlar qatlawı. Berençe törkemne Altın Urdadan köçep utırğan Törki-Tatar aqsöyäkläre täşkil itä. Qazan xanlığın yawlap alğannan soñ (1552) elekke yasaqlılar isäbenä tulılana. Räsäydä alartılmaç, ilçelek h.b. wazífalarnı ütilär, şulay uq çik buyı saqçıları bulıp xezmät itälär, Räsäy alıp barğan yaw-suğışlarda (Livon suğışında h.b) qatnaşalar. Şul xezmätläre öçen Räsäy patşaları alarğa cir bilämäläre bülep birä, aşlıq belän yäki aqçalata xezmät xaqı tüli. Säwdä yäki kösepçelek belän şöğellägandä, Yomışlı Tatarlar qayber östenleklärdän faydalanalar. 18. yöz başında Yomışlı Tatarlar däwlät krästiännäre qatlawına küçerelä.

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Татарстан тарихы
Köz

**Köz** - cäy belän qış arasında bulğan yıl fasılı. Tabiği köz 22 Sentäber yäki 23 Sentäber könne urın alğan kön-tön tigezlege tiräsendä bula. Sentäber, oktäber, noyäberne köz ayları dip ataw ğädätkä kergän.

## [[Tatarstan]]da
Klimatik sezon bularaq, cılı könnär betkäç häm urtaçaq täwleklek temperatura 10&nbsp;°C-tan kimegän könnän temperaturanıñ 0&nbsp;°C-tan tübän töşüe häm qar cirgä yatu belän köz tämamlana. Hawanıñ utraça aylıq temperaturası Sentäberdä 10-12&nbsp;°C (köndez 25&nbsp;°C-qa qädär, tönlä – 10&nbsp;°C), Öktäberdä 2-4&nbsp;°C (köndez 20&nbsp;°C-qa qädär häm tönlä -27&nbsp;°C). Yañğırlı häm bolıtlı könnär ozaqqa suzıluçan. İñ yañğırlı köz (134 *mm*) 1919 yılda, iñ qorı köz 3,3 *mm* 1961 yılda bulğan. Hawada qıraw – 10-29, tufraqta 3-18 Sentäberlärdä küzätelä. Köçle cille häm tomanlı könnär arta bara.

Төркем:Көз
Mamıq awılı

**Mamıq** awılı, Nurlat Rayonında, rayon üzägennän 30 *km* tönyaq-könbatıştaraq, Olı Sölçä yılğası buyında. 18. yözdä nigez salına. 1935-1958. yıllarda TASSRnıñ Thälmann Rayonı üzäge. 1989. yılda 1180 keşe (Urıslar – 64%, Çuaşlar – 20%), 2000. yılda 1219 keşe yäşi. Xalıqnıñ töp şäğele – igençelek, terlekçelek; kirpeç zavodı, urmançılıq. Urta mäktäp. Mädäniät yortı. A. A. Schultz utarı – 19. yöz axırı – 20. yöz başı arxitektur istälege.
Мерәләр

**Мерәләр** (рус чыганакларда *меря*) — фин-угыр кабиләсе, хәзерге Владимир, Ярославль, Иваново өлкәләрендә, Мәскәү һәм Тверь өлкәләрнең көнчыгышында, Вологда өлкәсенең көньягында һәм Кострома өлкәсенең көнбатышында яшәгәннәр. Идел белән Ука елгалары аралыгында 1-нче меңъеллык дәверендә яшәгәннәр. VI гасырның Византия тарихчысы Иордан хезмәтләрендә телгә алына. Игенчелек, терлекчелек һәм аучылык белән шөгыльләнгәннәр. IX гасырда Идел буйлап сәүдә итүләре мәгълүм. Рус елъязмаларында аерым халык буларак соңгы тапкыр 907 елда телгә алыналар. 1-нче һәм 2-нче меңъеллыклары чигендә көнчыгыш славяннар белән кушылып, ассимиляцияләнеп беткәннәр дип фараз ителә.

Рус телендә *гади сөйләмле*, *диалектизм* дип йөртелүче сүзләр арасында меря теленнән бик күп сүзләр бар.

## Моны да карагыз
* Мурома
* Мещёралар

## Искәрмәләр

Төркем:Русия тарихы
Төркем:Юкка чыккан халыклар
Төркем:Фин-угыр халыклары
Дәрвиш Гали хан

**Дәрвиш Гали хан** (?-1558 тирәсе), Әстерхан ханы (1537—39, 1554 — 56) Әхмәд ханның оныгы. Нугай морзасы Исмәгыйльгә һәм рус гаскәри көчләренә таянып тәхеткә утыра. Ямгырчы хан Рус дәүләте белән сугышта җиңелгән була.

## Тарихы
1555 елда Йосыф морза ярдәмендә Дәрвиш Гали хан аның калдык көчләрен тар-мар итә. Шул ук елда Исмәгыйль морза белән сугышта җиңелә, Хаҗитарханнан куыла. ләкин Иван IV ярдәмeнә тaянып тәхeтeн кирe кайтaрып aлугa ирeшә. Сoңрaq Мәскәү яклы аксөякләре бeлән көрәшә бaшлый, Хaҗитaрхaндa төрeк гaрнизoнын урнaштырa.

1556 елда рус гаскәрләре ханлык башкаласы Хaҗитaрхaнны яулап aлгaч тa бeрникадәр вакыт руслaргa кaршы көрәшә. Сoңыннaн Азак шәhәрeнә кaчa, aннaн Мәккәгә китә.

Төркем:Әстерхан ханнары
İbrahim xan

**İbrahim xan** *(?-[[1479]])* — 1467 yıldan  *[[Qazan xannarı isemlege|xan]]ı*, Mäxmüd xannıñ ulı. Täxetkä abısı Xälil xan wafatınnan soñ utıra, anıñ xatını Nursoltanğa öylänä. 1467-1469, 1478 yıllarda Böyek Mäskäw kenäzlege belän suğışlar alıp bara. Böyek kenäz İvan III belän solıx kileşüe tözi. Kileşü buyınça barlıq Urıs äsirläre irekkä cibärelä, däwlätara mönäsäbätlärdä ber-bereneñ eşenä tıqşınmaw şartları quyıla. Ulları - İlham, Möxämmät-Ämin häm Ğabdel-Latıyf Qazan xannarı bulalar.

Төркем:Казан ханнары
Төркем:Татарстан тарихы
Ütämeşgäräy

**Ütämeşgäräy xan** (1546-1566), Qazan xanı (1549-1551), Safagäräy belän Söyembikäneñ ulı. Atası wafatınnan soñ xan dip iğlan telä, faktik idaräçe anası bula. Mäskäw yaqlı Qazan aqsöyäkläre tarafınnan täxettän quıla häm anası Söyembikä belän bergä İvan IV qaramağına totqın itep ozatıla. 1553. yılnıñ Ğínwarında çuqındırıla, Aleksander isemen ala.

Төркем:Казан ханнары
Төркем:Татарстан тарихы