open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Реал (футбол клубы, Мадрид)

**«Реал Мадрид»** (исп. һәм кат. *Real Madrid Club de Fútbol*) футбол клубы — Реал Мадрид шәһәре спорт оешмасы.  Испаниянең Примерасында уйный.

## Тарих

1896 елда "Футбол Скай" клубы нигезләнә һәм ул Мадрид такымының нәсел башы була. Әмма рәсми рәвештә футбол такымы 1902 елның 6 нчы мартында нигезләнә. Madrid Football club исеме астында мәгълүм булган бу такымны ике туган Падрос һәм Хуман Паласиос ачалар. 1920 елның 29 нчы июлендә Испания патшасы Альфоне XIII бу клубка "Патша", испанча "Real", титулын өсти. Моннан соң клуб Real Madrid дип атала башлый. 

### Нигезләнү

Нигезләнү вакытыннан алып клуб испан футбол чемпионатында беренчелекне дәгъва итә башлады. 1903 елыңда такым финалга чыга алды, әмма Бильбаудан "Атлетика"га җиңелде. Бер ничә елдан соң такым башкалыкка күчә: “Мадрид” дүрт тапкыр рәттән Испания кубокны җиңә. Испанияда чемпионнар ешрак үткәрелә: 1928/29 ел, ә моңарчы клублар көчләрне регион буенча билгеләделәр.

## Клуб әгъзалары

* *[[:d:Q654903|Renato Ibarra]]* (Эквадор)
* *[[:d:Q127452|Dani Carvajal]]* (Испания)
* *[[:d:Q7089760|Omar Mascarell]]* (ИспанияЭкваториаль Гвинея)
* *[[:d:Q18654709|Javier Muñoz]]* (Испания)
* *[[:d:Q2759198|Grégory Thil]]* (Франция)
* *[[:d:Q592084|Matías Alustiza]]* (Аргентина)
* *[[:d:Q182308|Celso Ortiz]]* (Парагвай)
* *[[:d:Q2067907|Felipe Flores]]* (Чили)
* *[[:d:Q9096005|Wilker Ángel]]* (Венесуэла)
* *[[:d:Q5550269|Gerardo Flores Zúñiga]]* (Мексика)
* *[[:d:Q28973866|Vinícius Júnior]]* (БразилияИспания)
* *[[:d:Q58756067|Javier Sánchez de Felipe]]* (Испания)
* *[[:d:Q27342447|Andriy Lunin]]* (Украина)
* *[[:d:Q19509544|Federico Valverde]]* (Уругвай)
* *[[:d:Q23884186|Ferland Mendy]]* (Франция)
* *[[:d:Q26973015|Brahim Díaz]]* (МароккоИспания)
* *[[:d:Q29950055|Éder Militão]]* (Бразилия)
* *[[:d:Q42728914|Rodrygo]]* (БразилияИспания)
* *[[:d:Q6139450|James McKinstry]]* (Бөекбритания)
* *[[:d:Q19845456|Alberto Abalde]]* (Испания)
* *[[:d:Q86322500|Jose Martinez Lopez]]* (})
* Нельсон Вальдес (Парагвай)
* Давид Алаба (Австрия)
* *[[:d:Q66241169|Jude Bellingham]]* (Бөекбритания)
* *[[:d:Q135682148|Thiago Pitarch]]* (Испания)
* *[[:d:Q108159340|Arda Güler]]* (Төркия)
* Kilian Mbappe (ФранцияКамерун)
* *[[:d:Q110644260|Endrick Quispe Mamani]]* (Бразилия)
* *[[:d:Q131416396|Diego Aguado]]* (Испания)
* *[[:d:Q27569376|Trent Alexander-Arnold]]* (Бөекбритания)
* *[[:d:Q112184628|Dean Huijsen]]* (Испания)
* *[[:d:Q110001765|Álvaro Fernández]]* (Испания)
* *[[:d:Q123289726|Franco Mastantuono]]* (Аргентина)
* *[[:d:Q117661592|César Palacios]]* (Испания)

## Тренерлар

## Казанышлар

**Иң күп туп кертүчеләр**

## Сылтамалар
*  Facebookта
*  Instagramда
*  twitterда

Төркем:Испания футбол клублары
Төркем:Мадрид
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Ахмат (футбол клубы)

**«Ахмат» футбол клубы** — Грозный шәһәренең спорт оешмасы. Россияның Премьер Лигасында уйный. Такым тренеры — Анатолий Байдачный. Рәсми нигезләнү датасы — 1925 ел.

## Исемнәр
* 1946—1948 — **«Динамо»**
* 1948—1958 — **«Нефтяник»**
* 1958—2017 — **«Терек»**

## Тышкы сылтамалар
*  Instagramда
*  twitterда
*  Google+тә
*  YouTubeта
*  ВКонтактедә

Төркем: клублары
Төркем:Россия футбол клублары
Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Анжи (футбол клубы, Махачкала)

**«Анжи» футбол клубы** — Махачкала шәһәре спорт оешмасы. нда уйный.

Рәсми нигезләнү датасы — 1991 ел.

*Анжи* сүзе комык телендә Энҗе дигәнне аңлата

## Тарих
### Тренерлар
* 1992 20px Махач Керимов
* 1993 20px Владимир Петров
* 1994 20px Әхмәт Алескеров
* 1995 20px Рафаэль Сафаров
* 1996—1998 20px Эдуард Малофеев
* 1998 20px Александр Решетняк (в. ү)
* 1998 20px Гаҗи Гаҗиев
* 1999—2001 20px Георгий Глазков
* 2001 20px Александр Маркаров (в. ү.)
* 2001—2002 20px Леонид Ткаченко
* 2002 20px Мирон Маркевич
* 2002—2003 20px Гаҗи Гаҗиев
* 2003 20px Александр Пискарёв (в. ү.)
* 2003 20px Александр Решетняк (в. ү)
* 2003 20px Александр Маркаров (в. ү.)
* 2004 20px Евгений Кузнецов
* 2004 20px Александр Решетняк (в. ү)
* 2004—2006 20px Дмитрий Галямин
* 2006 20px Александр Маркаров
* 2007—2010 20px Омари Тетрадзе
* 2010 20px Арсен Акаев (в. ү)
* 2010—2011 20px Гаҗи Гаҗиев
* 2011 20px Андрей Гордеев (в. ү)
* 2011—2012 20px Юрий Красножан
* 2012—2013 20px Гус Хиддинк
* 2013 20px Рене Мөленстен
* 2013—... 20px Гаҗи Гаҗиев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Анжи борчылучынарны сайты  

Төркем: клублары
Төркем:Россия футбол клублары
Джордж Бернард Шоу

**Джо́рдж Бе́рнард Шо́у** (; 26 июль 1856 ел — 2 ноябрь 1950 ел) — британ (ирланд һәм инглиз) язучысы, романист, драматург, әдәбият буенча  Нобель бүләге лауреаты. Җәмәгать эшлеклесе (социаль-«фабианист», инглиз язуы буенча реформалар яклы эшлекле).  Инглиз театрында Шекспирдан соң икенче урынны били.

## [[Библиография]]се

### 1885—1896 еллар
*  Plays Unpleasant, 1898 
** Widower’s Houses, 1885—1892
** The Philanderer, 1893)
** Mrs Warren’s Profession, 1893—1894
*  Plays Pleasant, 1898 
** Arms and the Man, 1894
** Candida, 1894—1895
** The Man of Destiny, 1895
** You Never Can Tell, 1895—1896

### 1896—1904 еллар
* Three Plays for Puritans
** The Devil’s Disciple, 1896—1897
** Caesar and Cleopatra, 1898
** Captain Brassbound’s Conversion, 1899
* The Admirable Bashville; or, Constancy Unrewarded, 1901
* Man and Superman, 1901—1903
* John Bull’s Other Island, 1904

### 1904—1910 еллар
* How He Lied to Her Husband, 1904
* Major Barbara, 1906
* The Doctor’s Dilemma, 1906
* The Interlude at the Playhouse, 1907
* Getting Married, 1908
* The Shewing-Up of Blanco Posnet, 1909
* Trifles and tomfooleries)
** Passion, Poison and Petrifaction; or, the Fatal Gasogene, 1905
** Press Cuttings, 1909
** The Fascinating Foundling, 1909
** The Glimps of Reality, 1909
* Misalliance, 1910

### 1910—1919 еллар
* The Dark Lady of the Sonnets, 1910
* Fanny’s First Play, 1911
* Androcles and the Lion, 1912
* Overruled, 1912
* Pygmalion, 1912—1913
* Great Catherine, 1913
* The Music-cure, 1913
* O’Flaherty, V.C.,
* The Inca of Perusalem, 1916
* Augustus Does His Bit, 1916
* Annajanska, the Wild Grand Duchess, 1917
* Heartbreak House, 1913—1919

### 1918—1931 еллар
* Back to Methuselah, 1918—1920
** In the Beginning
** The Gospel of the Brothers Barnabas
** The Thing Happens
** Tragedy of an Elderly Gentleman
** As Far as Thought Can Reach
* Saint Joan, 1923
* The Apple Cart, 1929
* Too True To Be Good, 1931

### 1933—1950 еллар
* Village Wooing, 1933
* On The Rocks, 1933
* The Six of Calais, 1934
* The Simpleton of The Unexpected Isles, 1934
* The Millionairess, 1935
* Cymbeline Refinished, 1937
* Geneva, 1938
* In Good King Charles’s Golden Days, 1939
* Buoyant Billions, 1948
* Farfetched Fables, 1948
* Shakes versus Shav, 1949
* Why She World Not, 1950

## Сылтамалар
* Джордж Бернард Шоу: фотографияләр, биография, әсәрләр
* 
* Джордж Бернард Шоу — язучы турында 
*  Джордж Бернарда Шоу афоризмнары 
* Бернарда Шоу әсәрләреннән өзекләр

Төркем:Бөекбритания язучы-фантастлары
Төркем:Ирландия язучы-фантастлары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:XIX гасыр язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
ЦСКА (футбол клубы, Мәскәү)

**«ЦСКА» футбол клубы** — Мәскәү шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең Премьер Лигасында уйный. Такым тренеры — Леонид Слуцкий. Рәсми нигезләнү датасы — 1911 ел.
## Тышкы сылтамалар
*  Instagramда
*  twitterда
*  YouTubeта
*  ВКонтактедә

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең Футбол Премьер-Лигасы клублары
Төркем:Россия футбол клублары
Зенит (футбол клубы, Санкт-Петербург)

**«Зенит» футбол клубы** — Санкт-Петербург шәһәренең спорт оешмасы. Россиянең Премьер Лигасында уйный. 

Рәсми нигезләнү датасы — 1925 ел. Такым тренеры — Сергей Семак. 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Instagramда
*  twitterда
*  YouTubeта

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
Нардуган

**Нардуган** — төрки халыкларның борынгыдан килгән, Кояш кышкы торгынлыгына багышланган бәйрәме. Нардуган - татарларда һәм Идел-Урал халыкларында киң таралаган борынгы бәйрәм.

## Тарих
Бу бәйрәмне XVIII гасырдан башлап татарлар арасында Яңа елны рус халкында кабул ителгән Юлиан календаре нигезендә каршы алу гадәте тарала.

## Атама
«Нардуган» сүзенең килеп чыгышы маңгул һәм борынгы төрки телләргә бәйләп карала. маңгул телендә «нар» кояш дигәнне аңлата. Төрекчә «нарук», яки «йарук» - яктылык, нур. Урысларга «ярило» сүзе булып күчә. Татарларга «нар» сүзе «нур» әйтелешендә берегә (моны фарсы теле тәэсире белән аңлаталар). «Нар» сүзенә «туган» сүзе кушыла: нар+туган — ягъни кояш туган дигән мәгънәгә туры килә.

Башкортлар һәм удмуртлар бү бәйрәмне «Нардуган», чуашлар — «Нартукэн» һәм «Нартаван», эрзялар - «Нардава», мукшылар - «Нардван» дип йөртәләр. Чуаш телендә Яңа елны каршылау бәйрәме дә "Нартаван" дип атала.

## Йола

Нардуган «кояш туган» чорда, 21-22 декабрьдә каршы алына.  Бәйрәм чорында кабакка күзләр, авыз кисеп эченә шәм кебек нәрсә куеп, туннарны кире кайтарып киеп, битләрне корым белән буяп яшьләр өйдән өйгә такмаклар җырлап йөри. Кабак - кояшның символы булып тора. Америкага бәйрәм Хэллоуин дигән «кабак бәйрәме» буларак күчә.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Туй

**Туй** — төрки халыкларда уртак сүз. Асыл мәгънәсе белән ул мул сыйны, күңел ачуны аңлата. "Туй - җыен, сый да уен" дигән мәкаль бар. Шуның белән бергә туй - хуҗалык акты да. Гаилә-көнкүреш йолаларында иң күренеклесе саналган өйләнешү (никах) туе. Шулай ук "бәби туе", "өй туе" дигән йолалар бар. Татар һәм башкорт халыкларында Сабан туе дигән язгы милли бәйрәм бар.
## Сылтамалар
* Туй йоласына караган татар җырлары
* Туй киемнәре һәм киемнәр белән бәйле йолалар

Төркем:Гаилә
Төркем:Бәйрәмнәр
Футбол тарихы

**Футбол** (, : **Football**) - катнашучылар тәннәренең төрле өлешләрен (нигездә аякларын) һәм тупны кулланып уйналучы уен. Спортның бу төре ирләр һәм шулай ук хатыннар арасында популяр. Футбол, мөгаен, бүгенге көндә такымлы спорт төрләре арасында иң мәшһүре.

## Борынгы халыкларда туп уеннары
Футболга охшаган уеннар төрле халыкларда элек-электән булган. Хәтта Борынгы Мисыр һәм Борынгы Кытайда да хәзерге футболга охшаган уеннар уйнаганнар.

Күннән эшләнгән туплар Мисырда һәм Грециядә казу эшләре барышында табыла. Ул күбесенчә ритуаль уен буларак саналган. Ритуалга карап ул Кояшның, Айның, Җирнең һәм хәтта төньяк балкышының тасвирламасы була алган.

Кытайларда цуцзю () дип аталучы уен булуы мәгълүм. Цуцзю турында беренче искә алулар б.э.к. II гасырга карый. 2004 елда ФИФА футболның кытай вариантын иң борынгы буларак таный.

## Бүгенге көн футболының башлануы
Футболның туган җире дип Англия санала. Анда 1863 елда Футбол ассоциациясе төзелә.
1908 елда футбол Олимпия уеннары программасына кертелә.

Елизавета I заманында футбол аеруча киң тарала. Кагыйдәләр булмаганга күрә еш кына бу уеннарның азагы аянычлы була.

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол тарихы
Камзул

**Камзул** — ир кешеләр киеме.

Рус теленнән «камзол» сүзеннән, беренчен чыганагы итальян теленнән cammiciuola «кечкенә күлмәк». Чуашча камсул, чирмешчә камчол татарчадан «камзул» булырга тиеш.

:*Дәхи камзул дигән бер кием бар. Ул камзулны һәртөрле материядән тегәләр, кемнең күңеленә ни-нәрсә ошый. Ул кам­зул бик кыска була, җиңсез була. Иң астан кия торган киемдер, күлмәк өстеннән, урысларның жилеты урынына. Якалы була, алдан төймәлиләр биш йә алты төймә белән, һәм кесәләре бу­ла. Ул камзулның тагы бер төрлесе була кыска җиңле, җиңе терсәгенә җитәр-җитмәс. Ул камзул күп кешедә әдрәстән йә бикасаптан1 була.* (Каюм Насыйри . Кием-салым)

## Чыганак
Рифгать Әхмәтьянов. Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге. Казан, ТКН, 2001

## Сылтамалар
* Камзуллар. Авторы - Рәмзия Мөхәммәдова

Төркем:Кием-салым
Статистика

**Стати́стика** — масса-күләм микъдарлы мәгълүматны туплау, үлчәү һәм тикшерү нигезләрен бәян итүче һәм өйрәнүче фән тармагы.

## Тарихы
«Статистика» сүзе берәр әйбернең халәте мәгънәсендәге  сүзеннән килеп чыккан.

## Статистик методлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Статистика
Рифат Мәүлетов

**Рифат Рәхмәтулла улы Мәүлетов** (1926-2000) — Россия Фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты, техник фәннәр докторы, 100 дән артык фәнни хезмәт, 16 монография һәм дәреслек авторы, Уфа дәүләт авиация институты ректоры (1961-1991).
## Тәрҗемәи хәле
Ул Башкортстанның Бүздәк районындагы Шланлыкүл исемле татар авылында туып үсә. Урта мәктәпне алтын медаль белән төгәлләп, Уфа дәүләт авиация институтына укырга керә. Институтта Сталин премиясен алып торучы ике шәкертнең берсе була. Вуз тәмамлагач, шунда мөгаллим булып эшли башлый.

1960—1961 елларда Рифат Мәүлетовны уку һәм укыту эшләре буенча проректор итеп тәгаенлиләр. 
Яшь белгеч ректор булып эшкә керешкәндә, институт ябылу чигендә торган уку йорты була. Анда нибары бер фән докторы һәм 15 фән кандидаты була, талиплар саны да 600 генә. Институтка яңа сулыш бирә, җан кертә. Төп максат итеп Р. Мәүлетов фәнне үстерүне һәм яңа биналар төзүне куя. Яңа уку биналары һәм тулай тораклар төзетү өчен әллә күпме тапкырлар Мәскәү министрлыклары тупсаларын таптый. 
Институтны җитәкләгәндә, яңа белгечлекләр буенча укыту эше җайга салына, яңа гыйльми ачышлар ясала, фәнне практик эшләр, җитештерү белән бергә бәйләү төп максат итеп куела.

Уфа дәүләт авиация институтын бар Россиягә танытуга ирешә. 30 елдан артык ректор вазифаларын башкара.

1992 елдан, Россия Фәннәр академиясенең Уфа гыйльми үзәгендә үзе оештырган Механика институтына җитәкчелек итә һәм, кыска гына арада, анда соклангыч коллектив туплый, ныклы матди-техник база булдыра.

Р. Мәүлетов тынгысыз хезмәте өчен бик күп мактаулы исемнәр һәм гыйльми дәрәҗәләргә лаек була.

Хезмәтләре авиация корылмалардагы тыгызлыкның классик булмаган теорияләренә, сыгылмалыгына һәм шуышуына багышланган.

## Сылтамалар
* Уфада күренекле татар галиме Рифат Мәүлетовны искә алалар
* Рифат Мәүлетов мирасы

## Искәрмәләр


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Ректорлар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Россия (СССР) фәннәр академиясе әгъзалары
Виктор Черномырдин

**Виктор Степан улы Черномырдин** (рус. *Виктор Степанович Черномырдин*; 1938 елның 9 апреле, Черный Отрог авылы, Чкаловск өлкәсе, РСФСР СССР — 2010 елның 3 ноябре, Мәскәү, Россия) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010).
## Биография
1938 елның 9 апрельда Гаврилов районы Черный Отрог авылында туа (хәзерге Сарыкташ районы, Ырынбур өлкәсе). Ата-әнисе— Степан Маркович, Марфа Петровна Черномырдиннар. Гайләдә 6 бала булды.

1957 елда Орскта Виктор Черномырдин 1-се санлы техник училищесын тәмамлады, һәм Орскнефтеоргсинтез заводында слесарь булып эшләргә башлады. 1957-1960 елларда Спасск-Дальний шәһәрендә, Приморье краенда әрмедә Хәрби-һава көчләренә һезмәт итә.

1962 елда Куйбышев политехник институтына укырга керә, 1966 елда инженер-технолог дипломын ала.

1973—1978 елларда Ырынбур Газпром директоры.

Артабан Россия Министрлар Кабинеты рәисе (1992—1993), Россия хөкүмәте рәисе (1993—1998), Россия президенты киңәшчесе (2009—2010)

Авырудан соң 2010 елның 3 ноябрендә вафат булды.


Файл:RIAN archive 848101 Tatarstan President Mintimer Shaimiev and Prime Minister Viktor Chernomyrdin.jpg| 1993 йыл. Мәскәү. Минтимер Шәймиев һәм Виктор Черномырдин
File:Виктор Черномырдин и Морис Дрюон в Оренбурге. 2003 год..jpg|Виктор Черномырдин һәм Морис Дрюон Беловкала, Ырынбур.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте башлыклары
Төркем:Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутатлары
АКШ президентлары исемлеге

**[[АКШ президенты|АКШ президентлары]]** 1789 елдан башлап сайлана. Бер-бер артлы барган президентлык сроклары гадәттә бер президентлык дип билгеләнә. Франклин Рузвельт — АКШ тарихында дүрт тапкыр президент булып сайланган бердәнбер кеше.

; Фиркаләр

## Шулай ук карагыз
* АКШның беренче ханымнары

## Искәрмәләр

*
Төркем:Президентлар исемлекләре
Төркем:Исемлекләр:АКШ
Ubuntu (LAT)

**Ubuntu** («убу́нту» dip äytelä) – belemle Linux distributivlarnıñ berese.

Debian GNU/Linux proyekttan çıqqan. (berençe Ubuntu relizı 20 oqt. 2004)

Azaqqı Ubuntu-nıñ relizı 8.10 (Jaunty Jackalope) 23 apr. 2009 (2009.04.23) bulğan ide. 
Relizlar yıl saen 2 tapqır çığa
220px|thumb|left|ubuntu 8.04
Ubuntu-nıñ töp oyeştıruçı häm sponsorı — Mark Shuttleworth-nıñ Canonical Ltd.

Küp-telle, buşqa (bäyäsez birelä.

Eşläw öçen 256 mb RAM häm 3 Gb diskta kiräk.

Distributivqa OpenOffice.org ofis paketı, browser Mozilla Firefox häm grafik redaktor GIMP birelä. Live-CD (sanaqqa quymíçä eşlärgä bula) texnolofiya belän oeştırıla.

## Törle variantlar

Bu Linux distributivnıñ üz variantları da çığa başladı:
* UbuntuME (Möselman Edition) 
* Runtu, 
* Xubuntu, h.b.
* Kubuntu
* Edubuntu
* Ubuntu Server

[left|thumb| [Xubuntu 8.04]]

## Ubuntu turında
* www.ubuntu.com
* download ubuntu

Төркем:Linux
Төркем:Операцион системалар
Пәрәнҗә

**Пәрәнҗә**  (фарсы теленнән) - шәригать кушуы буенча Урта Азиядә балигъ булган мөселман хатын-кызлары кия торган өске кием. Ул башлыклы халат-сыман, хатын-кызны башыннан аягына чаклы каплый. Гадәттә, пәрәнҗә чачван дигән күз бәйләгеч өстәлә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Дини киемнәр
Төркем:Ислам
Төркем:Хатын-кыз киемнәре
Авраам Линкольн

**Авраа́м Ли́нкольн** (, 1809 елның 12 феврале — 1865 елның 15 апреле) — АКШ дәүләт эшлеклесе, АКШның 16 нчы президенты, республикан фиркасеннән беренче президент, Америка колларын азат итүче, АКШ халкының милли каһарманы.

Хәерче крестьяннар гаиләсендә дөньяга килә. Гаиләнең авыр хәле сәбәпле мәктәпкә бер ел гына йөри, ләкин укырга өйрәнә. Бәлигъ булгач, ул аерым тормышны башлый, имтиханнарны тапшырып, адвокат булырга рөхсәт ала. Иллинойста булган индеецлар инкыйлабы вакытында ополчениегә керә, монда ул капитан булып сайлана. Соңрак Иллинойсның канун чыгару органы, АКШ конгрессы әгъзасы була. 1858 елда АКШ сенатына кандидат була, ләкин сайлауларда оттыра.

Коллыкка каршы чыккан кеше буларак, ул Республикан фиркасенә нигез сала, шушы фирка исеменнән АКШ президентына кандидат була һәм 1860 елда сайлауларда җиңә. Ул сайланган көньяк штатлар илдән аерыла. Граждан сугышы башлана.

* 1862 елның 22 сентябрендә — АКШ президенты **Авраам Линкольн** негр-колларны азат итү турында игълан итә.

Линкольн сугыш вакытында җиңү яулый. Аның президент эшчәнлеге АКШта коллыкны бетерүгә китерә. Шулай ук ул Бөекбритания һәм башка илләрне интервенциядән тотып калды. 1865 елның 14 апрелендә театрда аны яралылар, киләсе көнне ул вафат була. АКШ тарихында ул беренче үтерелгән президент.

Кабул ителгән караш һәм социаль сораштырулар буенча, Авраам Линкольн элеккечә Американың иң яхшы һәм яраткан президент булып кала.

## Сылтамалар

* Беренче инаугурация чыгышы 

Төркем:АКШ президентлары
Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Тизләнеш

**Тизләнеш** (гадәттә \vec a , Теоретик механикада \vec w аркылы билгеләнә) - тизлекнең вакыт буенча чыгарылмасы, тизлек векторының вакыт берәмлеге эчендә үзгәрешен билгеләүче вектор зурлык.

СИда тизләнеш үлчәү берәмлеге булып секундына метр/секунд хезмәт итә (**м/с<sup>2</sup>**).

## Искәрмәләр

Төркем:Механика
Төркем:Физик зурлыклар
Чалма

**Чалма** (төрки сүз) - руханиларның баш киеме; ул фәс яки түбәтәйгә озын ак тукыманы чорнап эшләнә. (чалма чалу). Шәрыктагы феодал дәүләтләрдә гади мөселманнар да чалма кигәннәр. Хәзер ул илләрдә кешеләр аурупача киенә. Чалманы муллалар да мәчеткә гыйбадәт кылганда гына кияләр.

## Чыганаклар
* Ислам. Белешмә-сүзлек. Казан, ТКН, 1993

Төркем:Дини киемнәр
Төркем:Баш киемнәре
McDonald’s

**McDonald’s Corporation** (*Макдо́нальдс*) — АКШ ширкәте, дөньяда иң зур «тиз ризык» рестораннар челтәре. 2009 елның **Fortune Global 500** исемлегенә керә (388 нче урын). Штаб-фатиры Чикаго янында булган Оук-Брукта урнаша.

## Тарих
Ширкәтне 1940 елда бертуган Дик һәм Мак Макдоналдлар нигезлиләр. 1948 елда беренче тапкыр «тиз ашау» принцибы уйлап чыгарыла. Беренче ресторан исә Сан-Бернардинода (Калифорния) ачыла.

[left|200px|thumb|[Мәскәү шәһәрендә урнашкан ресторанның берсе]]
1954 елда Рей Крок Макдоналд бертуганнардан франчайзинг буенча агент булу хокукын сатып ала. 1955 елда ул Иллинойс штатында урнашкан Дес-Плейнз шәһәрендә үзенең беренче McDonald’s ресторанын ача (хәзерге вакытта бу ширкәт музее). 1955 елда Крок McDonald’s System, Inc ширкәтен терки (1960 елда исеме McDonald’s Corporation-га үзгәртелә).

## Хәзерге эшчәнлек
2009 елның июненә McDonald’s маркасы астында 118 төрле илдә урнашкан **32 060 ресторан** эшләде. Рестораннарның төп ассортименты — гамбургерлар, сэндвичлар , бәрәңге фри, десертлар, эчемлекләр һ. б. Кайбер илләрдә сыра сатыла.

right|250px|thumb|Дөньяда McDonald’s рестораннарның таралышы
2008 ел да ширкәттә 400 мең кеше эшләде. Шул ук елда ширкәт табышы $23,5 млрд тәшкил итте.

### Русиядә ширкәт хәләте
Ширкәтнең Русиядәге беренче рестораны 1990 елның 31 гыйнварында Мәскәүдә ачылды. Бу чын сенсация булды, чөнки ресторанга эләгер өчен берничә сәгать чиратта басып торырга туры килде. Ачылу көнендә ресторанда 30 мең кеше булды. 1996 елда McDonald’s Санкт-Петербург шәһәрендә дә ачыла.

Татарстанга килгәндә исә, Казанда 9, Яр Чаллыда 2, Түбән Камада һәм Әлмәттә 1 McDonald’s бар.

## Тәнкыйть
Хәзерге вакытта McDonald’s ширкәте зур тәнкыйть астына дучар була. «Super Size Me» документаль фильмында төп каһарман 20 көн дәвамында фастфудны гына ашаган иде, шул исәптән көненә кимендә бер тапкыр McDonald’s-та ашарга тиеш иде. Эксперимент тәмамлангач, сәламәтлек өчен нәтиҗәләр шаккатыргыч иде (мәсәлән, авырлык 12 кг-га артты).

McDonald’s-ны күп химик маддәләрне, канцерогеннарны кушуда гаеплиләр. Шулай ук «Макдоналдс» ширкәтен еш кына глобализациянең тискәре нәтиҗәсе буларак атыйлар.

## Шулай ук карагыз
* Фастфуд
* Гамбургер

## Сылтамалар

* Ширкәтнең рәсми сайты 
* Ширкәтнең Русиядәге рәсми сайты  


Төркем:Җәмәгать туклану ширкәтләре
Төркем:Тиз ашау челтәрләре
Төркем:АКШ компанияләре
Корыч

**Корыч** — тимер белән углеродның (шулай ук башка элементлар) чүкелүчән эретмәсе. Углеродның авырлык буенча өлеше корычның төренә карап 0,2%тан 2,1%ка кадәр тәшкил итә. Углерод тимер эретмәләренең ныклыгы һәм катылыгын арттыру, сыгылмалылыгын азайту максаты белән кушыла.

Корыч — машина төзүдә, транспортта, төзүчелектә һәм халык көнкүрешенең башка өлкәләрендә иң мөһим конструкцион материал булып тора.

Составына марганис, кремний, күкертле, фосфор катышмалары, шулай ук легирлау элементлары (хром, никел, молибден, вольфрам, ванадий, бакыр, кобальт һ.б.) керә. Үзенчәлекләре химик составына, микротөзелешен, иләү ысулларына бәйле.

## Корыч җитештерү
### 2007 ел
{| 

### 2008 ел
2008 елда аңа кадәрге 11 ел эчендә еллык корыч җитештерү күләме кими. 2008 елда дөньяда 1 млрд 329,7 млн т. корыч җитетерелә, бу 2007 ел белән чагыштырганда 1,2% азрак.

### 2009 ел
2009 елның беренче алты айлык нәтиҗәсе буенча бөтендөнья корыч кою тармагында туплам өлеше 98% булган 66 илнең алдагы елның шушы ук дәверенә карата корыч җитештерүе 21,3%ка кими (World Steel Association статистикасы буенча 698,2 млн тоннан 549,3 млн тоннга кадәр).

Кытай 2008 елның шушы ук дәверенә карата җитештерүне 1,2% ка (266,6 млн тоннга кадәр), Һиндстан 1,3%ка (27,6 млн тоннга кадәр) арттыра.

АКШда җитештерү 51,5%, Япониядә — 40,7%, Көньяк Кореядә — 17,3%, Германиядә — 43,5%, Италиядә — 42,8%, Франциядә — 41,5%, Бөекбританиядә — 41,8%, Бразилиядә — 39,5%, Россиядә — 30,2%, Украинада — 38,8%ка кими.

## Искәрмәләр
Төркем:Корыч
Төркем:Төзү материаллары
Мамык (үсемлек)

**Мамык** (*Gossypium*) — мальвалар үсемлек төреннән булган, көньякта игелә торган берьеллык үләнчел үсемлек, яки куак. Мамык — мөһим техник культура, дөньякүләм җитештерелгән сүснең 50% ын тәшкил итә.

Үзәк тамыр системасы көчле. Чәчәкләре эре, ак, сары төсләрдә. Үзеннән серкәләнүче үсемлек. Җимеше — тартмачык, 3—5 капкач белән ачыла. Күн санлы орлыклар озын ак төкчәләр белән канланган, алар — орлык тарату өчен җайланма. Төкчәләрнең озынлыгы 50—60 мм га җитә.

Мамык үсемлеге җылылык, кояш, уңдырышлы туфрак һәм дым ярата. Гадәттә аны җирне ясалма сугару юлы белән үстерәләр. Мамык үсемлегенең биеклеге — метр яки метр ярым. Чәчәкләре эре. Җимеше булып орлык тартмачыгы пәйда була. Өлгергәннән соң аның капкачлары ачыла һәм аннан йомшак сүсле ак масса килеп чыга. Барыннан да элек аны Һиндстанда, аннан сон Кытайда һәм Мисырда үстерә башлаганнар. Башка илләрдән элегрәк һиндстанда киҗе-мамыктан җинел, нәфис тукымалар һәм төрле төстәге менә дигән ситсылар эшли башлаганнар. Хәзер мамыкны Һиндстанда, АКШта, Кытайда, Бразилиядә һәм башка илләрдә үстерәләр. Элекке ССРБда ул Урта Азия республикаларында һәм Кавказ артында үсә.

Тартмачыктагы йомшак массаны астында орлыклары бул. Орлыгын гомуми массадан аерып алуы бик җиңел түгел. Олыклары җепселләр, ягъни бик нечкә, озын һәм кыска сүсләр белән чуалган. Киндер һәм җитеннең сүсләре — сабакларында булса, мамык үсемлегенең — орлыкларында була.

Орлыкларыннан шулай ук май сыгып чыгаралар. Ул консерв сәнәгатендә кулланыла һәм маргарин эшләүгә китә. Болардан тыш, мамык маен сабын кайнатуда кулланалар, аннан гөлсирин һәм стеарин алалар. Мамык маен сыкканнан соң *түп* кала. Ул — туклыклы терлек азыгы. Майны сыгу процессында калган башка калдыклардан гудрон аерып алалар. Аны юлның каты түшәмәсенә һәм кызуга түзүчән лаклар җитештерүдә кулланалар. Орлык кабыклары этил һәм метил спирты ясауга китә. Сабаклары — ягулык һәм төзү материалы булып хезмәт итә. Яфракларыннан исә алма һәм лимун кислотасы алырга була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

Төркем:Техник культуралар
Төркем:Эрләү культуралары
Колшәриф мәчете

**Кол Шәриф мәчете** — Татарстанның һәм Казанның үзәк мәчете. Казан Кирмәне җирлегендә урнаша.

Мәчет татар халкының күренекле дин әһеле, Казанны яклаганда вафат булган сәид Колшәриф исемен йөртә.

## Тарих
Мәчет Казан ханлыгы чорында шактый данлыклы иде. XVI гасырда Урта Иделдә ул фәнни һәм дини үзәк булган. 

### [[Кол Шәриф]] - татар халкы каһарманы
Казан ханлыгының бәйсезлеге өчен көрәшче, мәшһүр татар каһарманы, шагыйрь, дәүләт эшлеклесе, рухани, сәид Колшәриф хөрмәтенә аталган. 1552 елның 2 октябрендә, ил белән бергә, аның рухи остазы — Колшәрифнең дә гомере киселә. Колшәриф үз шәкертләре белән Җәмигъ мәчете өчен Явыз Иван гаскәрләренә каршы сугышып мәчет баскычларында үтерелеп һәлак булган. Бөек татар каһарманы - Колшәриф истәлегенә баш Казан мәчете аталган. 
1552 елда, Явыз Иван гаскәрләре Казан каласын яулап алганда, мәчет тар-мар ителә.

## Торгызылган мәчет
1996 елда мәчетне торгызу эшләре башлана. Искәндәр Сәйфуллин һәм Айвар Саттаров проектлары нигезендә төзелә. Рәсми төстә 2005 елның 24 июнендә, Казан меңьеллыгына ачыла.

## Архитектурасы
Мәчетнең 8 манарасы бар. Гөмбәз «Казан бүреге» декоратив элементлары, ләлә чәчәге (Идел буе Болгары уңдырыш символы)  белән бизәлгән.

Бина төнлә матур яктыртыла.

## Фотосурәтләр

Файл:Mosque "Kul Sharif".jpg|


## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Борис Ельцин

**Борис Николай улы Ельцин** (рус. *Бори́с Никола́евич Е́льцин*, 1931 елның 1 феврале — 2007 елның 23 апреле) — СССР һәм Россия дәүләт эшлеклесе, Россиянең беренче президенты. Президент булып ике тапкыр сайланган иде — 1991 елның 12 июнендә һәм 1996 елның 3 июлендә.

Ул тарихка Россиянең беренче сайланган президенты, ГКЧПга каршы чыгучы хәрәкәтнең оештыручысы, Россиянең иҗтимагый-сәяси һәм икътисади тормышны үзгәртүче буларак керде. Шулай ук аның эшчәнлегенә КПССны тыю, РФ Югары Советын тарату, Россия Совет Йорты штурмы, беренче чечен сугышы алып бару һәм икенче чечен сугышына китергән 1999 ел вакыйгалары керә.

[left|thumb|Борис Ельцинның мәшһүр «Мин китәм» чыгышы ([1999 елның 31 декабре)]]

## Тормыш юлы
Урал политехник институтын тәмамлый (1955). 1963 елдан Свердловск йортлар төзү комбинатының баш инженеры, 1965 елдан — башлыгы. 1968 елдан КПССның Свердловск өлкә комитетының төзелеш бүлеге мөдире, аннан сәркатибе, 1976-85 — 1 нче сәркатибе. 1985-1986 елларда КПСС Үзәк Комитет сәркатибе, 1985-1987 елларда КПССның Мәскәү шәһәр комитеты 1 нче сәркатибе. 1987-1989 да СССР Госстрое рәисенең 1 нче урынбасары — СССР министры. 1989-90 да СССР Югары Советның Төзелеш һәм архитектура комитеты рәисе.

1981-1990 елларда КПСС Үзәк Комитет әгъзасы, 1986-1988 елларда КПСС Үзәк Комитет Политбюросы әгъзалыгына кандидат. 1978-1989 елларда СССР Югары Совет депутаты. 1989-1991 елларда ССРБ халык депутаты. 1990-1991 елларда РСФСР Югары Совет рәисе.

1991-1999 елларда Борис Ельцин — Россия Федерациясе президенты. Бәйсез Дәүләтләр Берлеген игълан итүчеләрнең берсе.

1990 нчы елларда берничә тапкыр Татарстан Республикасына килә, республиканың суверенлыкка хокукын таный. 1994 елда РФ Хөкүмәте Рәисе В.С. Черномырдин, Татарстан Республикасы Президенты Минтимер Шәймиев, Татарстан Республикасы Премьер-министры М.Г. Сабиров белән бергә «Россия Федерациясе дәүләт хакимияте органнары белән Татарстан Республикасы дәүләт хакимияте органнары арасында эшләр бүлешү һәм үзара вәкаләтләр алмашу турында» шартнамәгә кул куя.

Борис Ельцин 2007 елның 23 апрелендә Мәскәүдә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* РСФСР Югары Советы

Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:РФ президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:КПССның Свердловск өлкә комитетының беренче сәркатипләре
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Gaudeamus

**«Гаудеа́мус»** ( — *шатланыйк*) — латин телендә язылган бөтендөнья студентлар гимны. Җырның чын исеме — "De brevitate vitae" ("дөньяның тиз агымына"), ләкин гадәттә аны беренче сүзе буенча «Gaudeamus» дип атыйлар.

Җыр XIII яки XIV гасырда Гейдельберг яки Париж университетында языла. Һәрхәлдә, Себастьян Брант  1267 елда «Gaudeamus igitur» исемле һимнны телгә ала.

Басма вариантында Gaudeamus 1776 елда барлыкка килә. Җырның көен Йоханнес Окегем иҗат иткән дип санала.

## Тексты
**Gaudeamus igitur!**
**Әйдәгез, күңелләник!**

***Кристиан Вилһелм Кинделебен (Christian Wilhelm Kindleben) шигыре***.
***Гадәттә беренче, икенче һәм дүртенче куплетлары башкарыла***.

*
Төркем:Латин телендәге җырлар
Кашлык

**Кашлык** (*Искәр*, *Сибир*; ), Иртеш елгасының уң яры буендагы урта гасырлар (XIV — XVI гасырлар) шәһәре (хәрәбәләре бүгенге Тубыл шәһәре янәшәсендә). XV гасыр азакларыннан Себер ханлыгы башкаласы. Иң куәтле үсеш чоры XVI гасырның беренче яртысына туры килә. 1582 елда атаман Ермак сугышчылары тарфыннан яулап алына һәм җимерелә.

## Шәһәр тарихы

Искәр каласы монгол явына кадәр үк барлыкка килгән. Шәһәрнең территориясендә төрле кабиләләр һәм халыклар яшәгән. Элек бу җир «Кашлык» дип, шулай ук «Себер» дип аталган.
XIII гасыр башына Искәр инде шактый зур җирлеккә әйләнгән.

Искәр XV гасыр ахыры- XVI гасыр башында Себер ханлыгының башкаласы булган.

Беренче тапкыр шәһәрне 1367 елда абыйлы-энеле Франциска һәм Доминик Пиццигани картасында телгә алалар. Искәр әлеге картада Sebur исеме астында сурәтләнгән була. 8 елдан соң шул ук исем астында Каталония атласында күрсәтелә.

1495 елда Мөхәммәт Тайбуга (Мәхмүт) үзенең дошманнарын тар-мар итеп, башкаласын Чимги-Турадан Кашлыкка күчерә.

1582 елның 26 октябрендә, Чуваш борыны янындагы сугышта Себер гаскәрләре җиңелгәннән соң, шәһәр Ермак кулында кала.

## Искәрмәләр



## Әдәбият

* *Белич И. В.* Мавзолеи мусульманских святых в районе Искера. // Вестник археологии, антропологии и этнографии (издание ИПОС СО РАН), 1997, № 1.

## Сылтамалар
* Экспедиция Ермака («Вестник Омского государственного педагогического университета»)
* С. В. Рассказов Историко-географические особенности заселения и хозяйственного освоения юга Западной Сибири
Калым

**Калым** — төрки сүз. Кияү тарафыннан кәләшнең ата-анасына яки туганнарына бирелә торган түләү (мал, акча) мәгънәсендә. Исламлашкан халыкларда калым түләү йоласы ислами мәһәр белән өлешчә туры килә. Төп аерма шунда: калым кәләшнең үзенә бирелми, аның ата-анасына яки туганнарына тапшырыла һәм аларның милкенә әйләнә. Моңардан тыш, калым никахның алшарты буларак түләнә, мәһәр исә никахтан соң бирелә.

Төркем:Татар мәдәнияте
АКШ доллары

**[[Америка Кушма Штатлары]]ның [[доллар]]ы** () — АКШ акча берәмлеге, дөньяның төп резерв акча берәмлекләренең берсе. 1 доллар = 100 цент. Гадәттә **$** яки **USD** дип билгеләнә. Акча эмиссиясен башкару АКШ федерал резерв системасы () хокукы, ул АКШта үзәк банк вазифаларын үти.

Шулай ук АКШ доллары башка илләрдә дә акча берәмлеге булып йөри (мәсәлән, Маршал утраулары, Сальвадор).

## Номиналлар
1861 елдан башлап чыгарылган банкнотлар канунлы түләү ысулы булып санала.

Ирекле әйләнүдә түбәндәге номиналлы банкнотлар йөри:
* 1 доллар;
* 2 доллар *<small>(һәрвакыт чыгарылмый)</small>*;
* 5 доллар;
* 10 доллар;
* 20 доллар;
* 50 доллар;
* 100 доллар;
һәм түбәндәге номиналлы монеталар:
* 1 цент *([[пенни]])* ;
* 5 цент *([[никел]])* ;
* 10 цент *([[дайм]])* ;
* 25 цент *([[квотер]])* ;
* 50 центов *(халф)* ;
* 1 доллар.

Шулай ук $500, $1000, $5000, $10 000, $100 000 номиналлы банкноталар бар. Ләкин алар бик сирәк кулланыла, һәм күбесе күптән чыгарылмый.

## Тышкы күренеш
Банкноталарда АКШ дәүләт эшлеклеләре фотосурәтләре урын ала:
* Илнең 1 нче президенты Джордж Вашингтон () — $1 банкнотасында.
* 3 нче президент Томас Джефферсон () — $2 банкнотасында.
* 16 нчы президент Авраам Линкольн () — $5 банкнотасында.
* АКШ нигезләүчеләрнең берсе, беренче финанслар министры Александр Гамильтон () — $10 банкнотасында.
* 7 нче президент Эндрю Джексон () — $20 банкнотасында.
* 18 нче президент Улисс Грант () — $50 банкнотасында.
* Галим һәм публицист Бенджамин Франклин () — $100 банкнотасында.

## Шулай ук карагыз
* Доллар

## Сылтамалар
*    

Төркем:АКШ икътисады
Төркем:Акча берәмлекләре
Казан Хан Башлыгы

thumb|left|150px|Хәзерге Казан гербы
 
**Казан Хан Башлыгы** — искиткеч бай бизәлгән рус патшаларының тарихи ядкәре. Якынча 1553 елларда ясалган дип уйлыйлар. Аны шулай ук татар зәркәнчеләре рус патшасы Явыз Иван өчен ясалган диләр. Хәзерге вакытта Мәскәүдә Кораллар палатасында саклана.

Башка теория буенча бу 1552 елда аны Казаннан Мәскәүгә алып китерелгән Казан ханнарының таҗы.

Мономах башлыгын да Алтын Урда җирләреннән килгән теориясе бар. Аны Үзбәк хан Иван Калитаның чын күңелдән бирелгәнлеге өчен бүләк итеп тапшырды

XV-XVI гасырларда Казан ханнарының таҗы кыйммәтле металл нәкышләр, асылташлар белән бизәлгән булган. Татарларның баш киеме такыя шәкелендә булып, читләренә кыйммәтле мех тотылган.

## Геральдикада тоткан урыны
Хәзергесе вакытта Казан Хан Башлыгы Казан илтамгасында һәм Россия империясенең бөек илтамгасында кулланыла.

## Моны да карагыз
* Казан ханнары
* Казан ханлыгы

## Сылтамалар

* Г.Ф. Валеева-Сулейманова «Рус патшаларының алтын башлыклары һәм татарлар тарихы»
* А. Тимергалин “Миллият сүзлеге: аңлатмалы сүзлек”, 2том.

Төркем:Казан тарихы
Гарәп язуы

**Гарәп язуы** яхуди **Әбҗәд гарәбия** (гарәп **الأَبْجَدِيَّة العَرَبِيَّة** **Әбҗәдият гарәбия**) **Гарәп әлифбасы** — Гарәп теленең хәрефләренең язуда кулланган әбҗәд. Коръән хәрефләре. Ул иң тулы язу системасы итеп сурәтләнә, чөнки ул кеше әйтә алган тавышларның күбесен үз эченә ала. Күпчелек милләтләр аннан алынган, һәм ул күп гасырлар дәвамында иң киң кулланылган алфавит булып кала. Хәзерге вакытта ул латин алфавитыннан соң иң киң кулланылган язу системасы. Күпчелек телләр язу өчен гарәп алфавитына таяналар, мәсәлән: Синдһи, Урду, Госманлы, Көрд һәм Малай.

Гарәп хәрефләрен язуда иң танылган куллану - Коръән язуда. Аннары гарәп алфавиты күп илләргә таралды, Ислам яулап алулары, Ислам дәүләтенең киңәюе, һәм Фарсы, Рум һәм Хәбәшиләр контроле астында булган халыклар белән гарәп яулап алулары, һәм аларның күбесенең Ислам диненә керүе, һәм алар гарәп теленең төп теле булып, гарәп теленең төп теле булып таралдылар. Гарәп алфавиты күп телләр язу өчен кулланыла, күп тел гаиләләре.

Язу юллары уңнан сулга бара.

## Таралышы

Беренче нәүбәттә ул — гарәп телле халыкларның милли әлифбасы. Бу тел 22 илдә (Алжир, Бәхрәйн, Берләшкән Гарәп Әмирлекләре, Иордания, Гыйрак, Кувәйт, Лөбнан, Ливия, Марокко, Мисыр, Оман, Сүрия, Судан, Согуд Гарәбстаны, Тунис һ.б.) рәсми дәүләт теле булып санала.

Төп гарәп илләреннән тыш, гарәп әлифбасы фарсы телле Иранда, урду телле Пакьстанда, пушту һәм дари телле Әфганстанда, өлешчә Һиндстанда милли әлифба буларак кабул ителгән.

Шулай ук ислам дине киң таралган илләрдә актив кулланышта йөри.

## Тарихы

XX гасырның утызынчы елларына кадәр, латыйн графикасына алыштырганчы дагы төрки халыкларның һәм  милли язулары да шушы әлифбага нигезләнгән иде.

## Төп хәрефләре
right|150px|thumb|Хәзерге гарәп әлифбасында язылган китапның ачылыш бите.

## Шулай ук карагыз
* Иске имля
* Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
* Иске имля тарихы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Төркем:Әлифбалар
Төркем:Ислам
62-нче армия

**62-нче армия** (62 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләренең эчендә оператив хәрби берләшмә  (бөтен гаскәр армиясе).

*Төп мәкалә [[Сталинград сугышы]]*

1942 елның 2 сентябрендә генерал Ф. Паулюсның 6-нчы армиясе Сталинград янына килеп җитә. Аңа генераллар Василий Чуйков (1900-1982) һәм М.С. Шумилов (1895-1975) җитәкчелегендәге 62-нче һәм 64-нче армияләргә каршы тора.

Хәрәкәттәге армия
## Тарих
**62-нче армия** – 1942 елның 10 июлендә оештырылган.
1943 елның апрелендә 62-нче гаскәре батырлыгы һәм ныклыгы өчен 8-нче Гвардия гаскәре исеменә ия булган.  Украинаның уң ягын азат итү операциясендә, Висла-Одер операциясендә катнашкан.

### Хәрәкәттәге армияда

## Командирлар
**Сәргаскәрләр:**
* Василий Чуйков

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Гренландия

Гренла́ндия (, ) — Атлантик һәм Төньяк Боз океаннар тарафыннан юылучы утрау, дөньяның иң зур утравы. Дания дәүләтенә, аның Гренландия административ берәмлегенә керә. Утрау мәйданы — 2 130 800 км².

Гренландиянең көнбатышында урнашкан Нуук шәһәре — утрауның иң зур торак пункты (2009 елда халык саны — 15 105 кеше).

Утрауда диңгезле, субарктик һәм арктик климатлары хасил итә. Утрауда еш куәтле җил белән циклоннар булалар. Гыйнвар аенда уртача температура −7&nbsp;°C (көньякта), −36&nbsp;°C (төньякта), июль аенда 10&nbsp;°C (көньякта) һәм 3&nbsp;°C (төньякта).

## Гренландия милли гимны

Биш куплетлы Гренландия гимнының беренче тексты 1912 елда язылган булган. Ул хәзер дә ил парламенты тарафыннан рәсми рәвештә расланмаган килеш кулланыла. Аның дания теленә тәрҗемәсенә шул заманда җирле халык турында “җитлекмәгән балалар” дигән сүзләр кертелгән булган. Бүгенге гимнның дүртенче куплетында бу “мәдхия”не “балигълыкка әзер” дип кенә күтәрә алганнар. Шул сәбәпле ризасыз халыкта альтернатив гимн да яшәп килә (**Nuna asiilasooq — Таулы-ташлы ил**). Монысы Даниянең **Der er et yndigt land — Әй, сөекле Ватан** гимнына аваздаш. Аңарда башлыча илнең табигате сурәтләнгән, ә Гренландиянең иң кирәкле, иң мөһим сүзе ил һәм тел мәгънәләрендә ике тапкыр кертелгән. Һәм җыр **“Калаалит — ахырзаманга кадәр!”** дигән сүзләр белән тәмамлана. Димәк, утрау бозлары эреп беткәнче...

Беренче гимн текстының шигъри калыбы һәм көе Швециянең **Du gamla, Du fria (Син борынгы, син азат)** исемле һәм бик ягымлы милли гимнына нигезләнгән. Ләкин аңарда күрше Исландиянең **Lofsöngur — Мәдхия җыры** белән тугандашлык та сизелеп тора. Димәк, **Калааллит Нунаат** (илнең дәүләт телендәге атамасы шундый) үз юлын дөрес һәм һармонияле итеп билгеләргә тырыша.

Башка халыклар өчен Гренландия гимнының беренче һәм бишенче куплетлары актуаль. 

### Nunarput utoqqarsuanngoravit

Nunarput, utoqqarsuanngoravit

niaqqut ulissimavoq qiinik.

Qitornatit kissumiaannarpatit

tunillugit sineriavit piinik.
 

Akullequtaasutut merlertutut

ilinni perortugut tamaani

kalaallinik imminik taajumavugut

niaqquit ataqqinartup saani.
 

Atortillugillu tamaasa pisit

ingerlaniarusuleqaagut,

nutarterlugillu noqitsigisatit

siumut, siumut piumaqaagut.
 

Inersimalersut ingerlanerat

tungaalitsiterusuleqaarput,

oqaatsit aviisit qanoq kingunerat

atussasoq erinigileqaarput.
 

Taqilluni naami atunngiveqaaq,

kalaallit siumut makigitsi.

Inuttut inuuneq pigiuminaqaaq,

saperasi isumaqaleritsi.

### Син, борынгы Ватаныбыз

1. Син, борынгы Ватаныбыз, тау-бозлы,

Күкрәгеңдә назлана ул-кызларың.

Чал чәчләрдәй кар каплаган башыңны,

Байлык-муллыкта океан ярларың.

.......................................................................

5. Кол басынкылыгы — һич түгел язмыш,

Алга, Калааллит, без синең сагыңда.

Уалучан булса да безнең тормыш,

Инаныгыз, булдырырбыз барын да!

Төркем:Гренландия утраулары
Бискай култыгы

**Биска́й култыгы** (, , , , ) — Пиреней ярымутравыннан төньякта урнашкан Атлантик океан өлеше. Испания һәм Франция ярларын юа, Галисиядән Бретаньга кадәр сузыла.

Култык исеме Бискайя басклар провинциясеннән барлыкка килде. Испаниядә култыкны **Кантабрий диңгезе** (*Mar Cantábrico*) дип атыйлар.

Култык өчпочмак формасын хәтерләтә. Гомуми мәйданы 223 мең км², озынлыгы 400 км, уртача тирәнлеге 1715 м, иң тирән урыны — 4735 м.

Бискай култыгының коючы елгалары: Гаронна, Дордонь, Луара, Адур һәм Бидасоа.

Төркем:Атлантик океан култыклары
Төркем:Испания географиясе
Төркем:Франция географиясе
Мөслим

**Мөслим**:
* Мөселман — Ислам динен тотучы кеше.
* Имам Мөслим — мәшһүр ислам эшлеклесе.
* Мөслим — Мөслим районы үзәге.
Казансу

**Казансу** (я **Казан елгасы**) — Иделнең сул кушылдыгы. Арча районының Казанбаш авылы янында башлана. Казан шәһәре үтә узып, Иделгә кушыла. Озынлыгы — 140 км, бассейнның мәйданы — 2600 км². Төп кушылдыклары: Ия, Аты, Кешмәш, Верезинка, Каменка елгалары. 1978 елдан Татарстанның табигать истәлеге.

Куйбышев сусаклагычы ясаганнан соң елга киңәйтелгән, ә тамак урыны берничә километрга көньяк кырыйга күчкән.

## Сыйфатлама

Елганың озынлыгы 140 км, бассейн мәйданы — 1 200 км²

## Кушылдыклар
Ия, Бирәзә, Аты, Красная, Шимяковка, Сула, Солонка, Сухая; Кесмәс, Каменка, Киндерле, Нөксә, Косинка, Болак.

## Галерея

Файл:View on the Kazanka River.jpg| 
Файл:View of Kazan (Alexey Bogolyubov, 1861).jpeg|
Файл:А. Дюран. Крепость со стороны Казанки.jpg|
Файл:Э. Турнерелли. Вид всей Казани во время разлива.jpg|
Файл:Kazan (Alexey Bogolyubov, 1862).jpg|
Файл:Памятник взятия Казани во время разлива Казанки.jpg|
Файл:Пристань на Казанке.jpg|

Файл:Казањ са реке Казањке.JPG|
Файл:Ленинская дамба.jpg|
Файл:Kremlin Qazansu.JPG|
Файл:Ivan Grozni monument in Kazan.JPG|
Файл:Kazan-bereg.jpg|
Файл:Qazansu.jpg|
Файл:Kazan-Obyezdnaya-hw-Kazanka-br.jpg|
Файл:Казанка рядом с трассой М7.jpg|


Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Казан елгалары
Яшьләрнең Кышкы Олимпия уеннары

**Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары**

Төркем:Кышкы Яшьлек Олимпия уеннары
Янәсәй телләре

thumb|295px|XVII гасырда (сызыклы өлкә) һәм XX гасыр ахырында (тоташ буялган өлкә) Енисей телләренең таралышы.
**Енисей телләре** — берничә гасыр элек үзәк Себердә Енисей елгасы буенда таралган булган, бүгенге көндә үлеп бетә язган телләр гаиләсе.

Билгеле Енисей халыклары — ариннар, ассаннар, кетлар, коттлар, пумпоколлар һәм юглар.

## Классификация
* Ассан-котт төркеме
** ассан теле †
** котт теле †
* Арин-пумпокол төркеме
** арин теле †
** пумпокол теле †
* Кет-юг төркеме
** кет теле
** юг теле †
(† — үле тел)

## Шулай ук карагыз

Төркем:Палеоазиат телләре
Төркем:Енисей телләре
Имам Мөслим

**Имам Мөслим** яки **Мөслим ибнел-Хәҗҗәҗ** (гарәп. أبو الحسين مسلم بن الحجاج القشيري النيشابوري‎‎), (һ. 204—261 еллар, милади 821 — 875 еллар) — мәшһүр ислам эшлеклесе, танылган хәдисләр җыентыгы - Мөслим Сәхихе (Әс-Сәхих) авторы. Тулы исеме - Әбу әл-Хөсәен Мөслим ибн әл-Хәҗҗәҗ ибн Мөслим ибн Вард әл-Кушәйри ән-Нишәбури.

## Тормыш юлы

Мөслим ибнел-Хәҗҗәҗ һ. 204 елда Нисабур (Нишапур) шәһәрендә туа. Аның әтисе хәдисләр тапшыручы (равий) була, шуңа күрә Мөслим кечкенәдән хәдисләр өйрәнә башлый. Хиҗаз, Сүрия һәм Мисырда белем ала. Аннары Багдадта хәдисләрне өйрәнүне дәвам итә. Аның укытучылары арасында Бухари, Габдулла ибн Мәсләмә әл-Канәби, Хармала ибн Яхъя Сахиб Шафигый, Әхмәд ибн Йоныс кебек мөхәддисләр була. Мөслим ибн Хәҗҗәҗ шулай ук равий да була. Аңардан Әбү Авана Йакуб ибн Исхак әл-Асфараини, Тирмизи, Әхмәд бин Хәнбәл хәдис белемен алалар.

Имам Мөслим һ. 261 елның 2 рәҗәбендә туган шәһәрендә вафат була.

## Хезмәтләре

# «әс-Сәхих». Җыентыкның тулы исеме - «әл-Мүснәд әс-Сәхих»
# «ат-Табагат»
# «әл-Асма вә-л-куна»
# «әт-Тамйиз»
# «әл-Мунфаридатү-л-вихдан»
# «Суалятү-л-имам Ахмад»
# «Авхами-л-мүхәддисин»
# «Авлади-с-сәхабә»
# «Афради-ш-шамиййин»
# «ал-Агран»
# «Машайих Малик»
# «Машайих Шоба».
# «Машайиху-с-Саури»
# «әл-Мухадрамин»
# «әл-Интифа би унуби-с-сиба»

Мөслимнең язган күп хезмәтләре арасында иң мәшһүре булып «әс-Сәхих» хәдисләр җыентыгы тора. Әлеге җыентык имам Бухари җыентыгы белән берлектә исламның иң абруйлы китапларыннан санала (әлеге ике җыентыкны «Сәхихәйн», ягъни "Ике сәхих" дип атыйлар). Әс-Сәхих Кутубус-Ситтага керә.

Мөслим Сәхихендә 300 000 хәдис арасыннан үзенең ысулы нигезендә сайлаган 3033 кабатланмаучы хәдисне җыя. Кабатланучы хәдисләр белән бергә җыентыкта 7275 хәдис. Хәдисләр җыентыкта билгеле бер темалар буенча бүленгәннәр: барлыгы 52 бүлек. Имам хәдисләрнең иснәденә һәм аларның сүзгә-сүз тапшырылуына зур игътибар биргән.

## Шулай ук карагыз
* Имам әл-Бохари
* Хәдис

## Сылтамалар
* Кыскача биография 
* Ислам энциклопедик сүзлеге
Мәкаль

**Мәкаль** - сөйләшкәндә сүзгә ямь һәм куәт бирү өчен, көнкүрештә күп сыналган дәлил яки шигъри бер мисал урынында әйтеп йөртелә торган, кыска, ләкин гомуми бер, тирән мәгънәне эченә алган төгәл җөмләле халык хикмәте әсәре.

Мәкаль кыска һәм тирән мәгънәле булганга, аны халык хикмәте дип атау барлык халык фольклорында бик таралган. Моннан ике мең ярым ел элек Аристотельнең мәкальләрне үзеннән күп мең еллар борынгы философларның әсәрләреннән калма өзекләр булып, шулар грекларга килеп җиткәннәр. Мәкальләр булмаса, борынгы халык хикмәтләре безгә килеп җитмәгән булыр иде. Бу фәлсәфә-хикмәт әсәрләре борынгы халыклар белән бергә югалган булыр иде дип әйткән сүзләрендә дә мәкальләргә карата иң борынгы халык хикмәте дигән караш ята...

Мәкаль нигездә сүзгә дәлил, тормышта кагыйдә, киңәш һәм шул ук вакыт телдә тапкыр әйтелгән гүзәл бер мисал булып тора.

«Мәкаль» сүзе безгә гарәпчәдән кергән. Аның мәгънәсе - тиешле урынында әйтелгән сүз.

Төрки халыкларның кайберләре аны борынгылар сүзе, кайберләре — аталар сүзе, картлар сүзе дип атыйлар, чувашларда ваттисем калани — картлардан калган сүз дип йөртәләр.

Татар халык мәкальләрен бөртекләп җыйган галим Н.Исәнбәт мәкальләрнең үзенчәлекле табигате турында шундый фикерләр әйтә: “Мәкальләр халкыбызның тарихын да, язмышын да, аның табигатькә, җәмгыятькә мөнәсәбәтләрен дә, рухи төзелеше ничек ясалып чыгуын да, ышануларын һәм яратмавын да, акылын-фигылен, характерын, милли зәвыгын, теләкләрен, әхлакый һәм башка сыйфатларын да чагылдыралар. Мәкальләр аша без татар халкының рухи йөзе, психологиясе турында кызыл җеп булып сузылып барган шактый кызыклы һәм эзлекле фикерләр ясый алабыз”. Шулай итеп, мәкальләр халык фикерен белдерәләр. Аларда халык бәяләмәсе, халык акылы күзәтүләре тупланган. Һәр мәкальдә үзен тудырган буыннар абруе тоемлана. Алар хәтердә мәңгегә сакланып калалар. Төрле рифма, ритмика һәм аһәңлелек мәкальләрне гомергә истә калдырырга ярдәм итә.

### Мәкаль турында мәкальләр
* Акыллы кеше мәкальсез сөйләмәс.
* Амбар төбендә икмәк бар, картлар сүзендә хикмәт бар.
* Аталар сүзе — акылның үзе.
* Атаңның сакал-мыегы кыек булса да, әйткән мәкале кыек түгел.
* Атаң сүзенә колак сал, мәкаль әйтсә язып ал.
* Әйтем — сүзнең бизәге, мәкаль — сүзнең җиләге.
* Картлар сүзен капчыкка сал, яшьләрнекен янчыкка сал.
* Олының сүзен оекка кыстыр.
* Картлар сүзен кар басмас.
* Мәкаль җыймыйм, акыл җыям.
* Мәкальне бабаң чыгармый, заман чыгара.
* Мәкаль сакалдан олырак.
* Мәкальсез сүз — тозсыз аш.
* Мыектан олы сакал бар, сүз төбендә мәкаль бар.
* Сүзнең тозы мәкаль.
* Сылтаусыз мәкаль дә әйтелми.
* Тоз ашның тәмен китерсә, мәкаль сүз ямен китерер.
* Хикмәт бабаңның сакалында түгел, мәкалендә.

## Искәрмәләр

### Чыганаклар

* Нәкый Исәнбәт. Татар халык мәкальләре. 4 нче басма. — Яр Чаллы: «Идел-йорт», 2003. — 100 б.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Фольклор
Төркем:Халык авыз иҗаты