open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Янсыбы заводы

**Янсыбы (Анцуб) бакыр эретү заводы** (шулай ук *Тряпицын яки Кукмара заводы*) — Урта Кама буенда урнашкан кечкенә металлургия заводы, 1728 - 1743 елларда эшләп килгән.

## Тарихы
Заводка И.В. Тряпицын һәм аның улы Д.И. Тряпицын тарафыннан 1728 елда нигез салына. 1732 елда И.В. Тряпицынның тол хатыны заводны  Г.М. Вяземскийга һәм аның улы К.Г. Вяземскийга сата. 1735 елның 27 ноябрендә завод 1100 сумга Вяземскийлардан Казан сәүдәгәр С. Е. Иноземцев тарафыннан (1736 елдан — Казан бургомистры) сатып алына. 1738 елдан башлап заводның ¼ өлешен Семен Еремеевичның абыйсы, Петр Еремеевич Иноземцев җитәкли.

Заводның төрле чыганакларда географик урнашуы турындагы версияләр аерылып тора. В.де Геннин «Урал һәм Себер заводлары тасвирламалары»нда (1735) Анцуб заводын Нократ губернасында тип тасвирлый. «Россия. Безнең Ватаныбызның тулы географик тасвирламасы» китабында Тряпицыннар заводы Нократ губернасына кертелгән. Анцуб (Янцоб) заводы Татарстанның Кукмара районының хәзерге Янсыбы авылы янында, Норманың сул як кушылдыгында урнашкан дигән версия дә бар. Бу версия Туеш елгасында, Нократ кушылдыгы янында, Малмыждан 50 км көньяк-көнчыгышка таба, Анцуб заводыннан 5 чакрым ераклыкта урнашкан Туеш бакыр эретү заводының Анцуб заводыннан 5 чакрым ераклыкта урнашуын раслый. Башка мәгълүматлар буенча, завод Пермь губернасында Анцубский инеше тамагында, Тулвага  койган урында, Осадан көньякка урнашкан булган..

Завод җиһазлары 2 бакыр эретү миченнән (1 гармахер горн), руда яндыру миченнән һәм ярдәмче цехлардан торган. Рудна җирле Янсыбы (заводтан 1 чакрым ераклыкта), Зиновьевский (4 чакрым), Каракаус (25 чакрым), Кетецкий (15 чакрым), Кукмара (2 чакрым) рудникларыннан китерелгән. Заводта нигездә ирекле эшчеләр эшлиәгән.

1728 елда 100, 1730 елда 180 пот бакыр, 1833-34 елларда завод эшләмичә торган, 1735 елда — 201, 1737 елда — 1047, 1741 елда — 1337, 1742 елда — 457, 1743 елда 203 пот бакыр җитешетерелгән. Завод штык бакыры, шулай ук савыт-саба һәм кыңыгыраулар җитештергән. Продукция җирле базарларда сатыла. 1737 елда бакыр партиясе В.Н. Татищевның шәхси заказы буенча әзерләнә, ә 1740 елда 500 пот бакыр  Петербург адмиралтействосының «Императрица Анна» исемендәге 110 пушка корабына җибәрелә.

Заводны чимал белән тәэмин итү өчен С.Е. Иноземцев Берг-директориумнан Иков рудникларыннан файдалануга рөхсәт алырга маташса да, килеп чыкмаган. Рудникларның тулысынча бетүе сәбәпле, Анцуб заводы 1743 елның 1 июлендә туктатыла, җиһазлар шул ук елның 16 сентябрендә Туеш заводына күчерелә. Шул вакыт эчендә Анцуб заводында 6873 пот (110 тонна) бакыр чыгарылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Авторы-составители: Е. Г. Неклюдов, Е. Ю. Рукосуев, Е. А. Курлаев, В. П. Микитюк. Предприниматели Урала XVII — начала XX в. Справочник. Выпуск 1. Уральские горнозаводчики / отв. ред. Г. Е. Корнилов. — Екатеринбург: УрО РАН, 2013. — 128 с. — 500 экз. — .
* Павленко Н. И. История металлургии в России XVIII века: Заводы и заводовладельцы / отв. ред. А. А. Новосельский. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — 566 с. — 2000 экз.

Төркем:Кукмара районы
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан өязе
Төркем:Татарстан икътисады
«Алтын Урда» татар патриотик фронты

**«Алтын Урда» татар патриотик фронты** (*[[Алтын Урда]], Алтын Урда Татарстан Республикасының Төбәк Иҗтимагый Хәрәкәте*) — татар милләтче оешмасы, Татарстанда  2012 елның сентябрендә теркәлгән булса да, аның эшчәнлеге башлану вакыты берничә ел алдан була.

Оешманың барлыкка килүе татар милләтчеләре хәрәкәтенең активлыгы чорына туры килә.

## Хәрәкәт идеологиясе
Әлеге оешма татар халкының барлык этник төркемнәрен, аларның уртак урдачылык («Ордынство») идеологиясе астында берләштерүне күздә тота. Аның төп максаты булып татар милләтен саклау һәм үстерү тора.

Күп кенә татар милли оешмаларыннан аермалы буларак, татар патриотик фронты татар суверенитеты идеясен кире какмаса да, татар халкын гомумән, саклап калу өчен көрәшә. «Алтын Урда» хәзерге Россия хөкүмәтенә карата оппозицион булып тора, чөнки оешмада катнашучылар РФ хөкүмәте төп халыкларын саклау буенча үз йөкләмәләрен үтәми, дип саный.

«Алтын Урда» ТПФ татар халкының үзаңын арттыруда төп чараларның берсе булып тора, нәкъ менә шуның өчен хәрәкәт җитәкчелеге барлык теләүчеләр өчен үз халкы тарихы буенча лекцияләр һәм семинарлар үткәрә. 
## Структурасы
«Алтын Урда» татар патриотик фронты структурасына түбәндәге органнар керә:

* Гомуми җыелыш.
* Гамәлгә кую советы.
* Хәрәкәт рәисе.

Хәрәкәт уставы нигезендә хәрәкәтнең иң югары органы булып елына бер тапкыр җыела торган гомуми җыелыш тора. Хәрәкәтнең рәисе булып татар милли хәрәкәте ветераны, активист Данис Сәфәргали тора.

## Оешма эшчәнлеге
«Алтын Урда» татар патриотик фронты Россия Ислам Университеты белән берлектә "Без Татарлар" дигән татар теле, тарихы һәм ислам белеме курслары үткәрә.

Бу хәрәкәт татар халкының хокукларын яклау митингларында, мәсәлән, татар телендә мәгарифне саклау митингында, һәм чараларында даими катнаша, . Оешманың эшчәнлегенеңбер юнәлеше булып - татарларның Татарстан Республикасына күченүен җиңеләйтү тора, алар ярдәме белән 2013 елның мартына кадәр биш гаилә күченгән.

2012 елның октябрь ахырында, хәрәкәт исеменнән, прокуратурага политолог Раис Сөләймановның эшчәнлеген тикшерү өчен гариза бирелә, ул берничә тапкыр хәрәкәтне сепаратизмда һәм политик алтын урдачылыкта гаепләгән. Ләкин гариза нигезендә  максатка ирешелми кала, прокуратура "Алтын Урда" ТПФ сүзләрен санга сукмый. Раис Сөләйманов бу гамәлләрне Данис Сафаргалиның үз-үзен пропагандалау теләге дип атаган: "Сафаргалиның мотивлары түбәндәгечә: күптән түгел ул үзенең иҗтимагый оешмасын теркәде, хәзер аңа үзен популярлаштырырга кирәк. 2013 елның сентябрендә Татарстан Республикасы Прокуратурасы Рәис Сөләймановка кисәтү ясый, озакламый ул Россиянең Стратегик институтының Идел буе һәм дини тикшеренүләр үзәге башлыгы вазифасыннан азат ителә.

2017 елның августында Данис Сафаргали гомуми режим колониясендә өч елга хөкем ителә. Ул Россия җинаять кодексының дүрт статьясы буенча, шул исәптән, милләт нигезендә нәфрәт уятуда гаепле дип табыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар иҗтимагый оешмалары
Төркем:Татарстан оешмалары
Гал (Абхазия)

**Гал** (, ,  [Гали]) — Абхазия шәһәре. Гал районының үзәге.

## География
Колхида түбәнлегендә, Эрисцкали елгасының ярларында, Сухумдан 77 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
Шәһәр статусын 1932 елдан башлап йөртә.

## Тышкы сылтамалар
* Этнические процессы в Самурзакане (Гальском районе)  

## Искәрмәләр

Төркем:Абхазия шәһәрләре
Татарстан белоруслары

**Татарстан белоруслары** () — белорус халкының бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстан Республикасы территориясендә белоруслар саны 4 592 кеше тәшкил итә.

Татарстан белорусларының яртысы диярлек Казанда яши, аннан кала Әлмәт, Яр Чаллы, Түбән Кама, Алабуга шәһәрләрендә яшиләр. Татарстанда белорусларның саны кимү рус халкы арасында ассимиляция процессы, милли-катнаш никахларның югары проценты белән аңлатыла. Беларусларның яртысыннан да ким булмаган өлеше рус телен туган тел дип саныйлар, әмма бу аларга беларус самоидентификациясен сакларга комачауламый.

## Тарих
Татарстанда белорусларның миграцияләре республикада эре сәнәгать төзелеше вакытында, совет чорында барлыкка килә. Асылда, белорус диаспорасы, нигездә, индустриаль миграцион агымнарның йогынтысы нәтиҗәсендә формалашкан.

## Мәдәният
Татарстан Республикасы Югары Ослан районының Печище авылында Янка Купала музее урнашкан. Музей Печище икмәк продуктлары комбинаты биналарының берсендә урнашкан, анда 1941 елның 13 ноябреннән 1942 елның 18 июненә кадәр эвакуациядә хатыны белән Янка Купала яшәгән.  1600 елда нигез салынган авыл тарихы, XVII гасырда барлыкка килгән тау производствосы үсеше, печищилылар монастырьлар һәм Казан кремле төзелеше өчен известняк таш ваткан вакыт турында тәфсилләп тәкъдим ителә. Экспозициянең Янка Купалага багышланган бүлеге шагыйрьнең кечкенәдән үк тормышы турында сөйли. Шагыйрьнең әсәрләре, фотодокументлары, әсәрләре киң тәкъдим ителә. Экспозицияне Янка Купала мемориаль бүлмәсе тәмамлый, анда шагыйрьнең күп санлы шәхси әйберләре тәкъдим ителә. Татарстанда ел саен Беларусь һәм Россия халыкларының берләшү көне, Беларусь Республикасы бәйсезлеге көне, Иван Купала бәйрәме, Беларусь Республикасы Конституциясе көне, Беларусь Республикасының Дәүләт гербы һәм флагы көне үткәрелә.

Соңгы елларда белорусларның мәдәни тормышын тагын да активлаша, милли-мәдәни оешмалар барлыкка килә башлаган. Татарстан территориясендә беренче белорус оешмасы «Спадчына»га 2002 елның 21 апрелендә Казан шәһәрендә нигез салына, оешмага нигез салучы һәм аның җитәкчесе булып Маруденко Сергей Павлович тора. «Спадчына» яшьләр бүлеге җитәкчесе — Кочнева Людмила Николаевна. Җәмгыять даими мәдәни-агарту эшчәнлеге алып бара, шулай ук Татарстан Республикасы һәм Казан шәһәрендәге чараларда катнаша.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Белорусы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Булгаковский, Д. Г. Пинчуки. Этнографический сборник. — СПб., 1890.
* Гринблат, М. Я. Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории. — Мн., 1968.
* Народы России: живописный альбом, Санкт-Петербург, типография Товарищества «Общественная Польза», 3 декабря 1877, ст. 43
* Молчанова, Л. А. Материальная культура белорусов. — Мн., 1968.
* Россия. Полное географическое описание нашего Отечества. — Т. 9. // Под редакцией В.Семёнова. — СПб., 1905.

Төркем:Беларуслар
Төркем:Татарстан халыклары
Төркем:Славян халыклары
Алсу (Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы)

**«Алсу» Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы** — Россиядә оек-оекбаш әйберләре җитештерүче иң эре предприятиеләрнең берсе. 2003 елдан эшләнмәләр "Носкофф" сәүдә маркасы астында чыгарыла.

Продукция алдынгы чит ил фирмаларының заманча җиһазларында, сыйфатлы экологик чиста чималдан һәм ярдәмче материаллардан җитештерелә. «Носкофф» сәүдә маркасындагы барлык продукция ГОСТ нигезендә җитештерелә һәм барлык кирәкле сертификатларга ия.

## Тарихы

Төзелеш 1979 елдан башлап, халыкның хатын-кызлар өлешенең мәшгульлеге мәсьәләсен хәл итү өчен башлана. Файдалануга «Алсу» АКЧФы буларак кертелә. Төп белгеч оекбаш-борын эшләнмәләренә махсуслашкан. 

1988 елда фабрика Татарстан сәнәгать-сәүдә трикотаж берләшмәсе итеп үзгәртелә. 

1991 елда «Алсу» аренда фирмасына үзгәртелә. 

1994 елда ябык типтагы АҖ статусын ала. 

2001 елдан ачык акционерлык җәмгыяте.

2015 елдан җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять.

Фирмалар Татарстан һәм Россиянең сәүдә-сәнәгать палаталары составына керә. 

2016 елга фабрика составында 3 төп цех бар (бәйләү, тегү, бизәү-чыгару, шулай ук 2 лаборатория (җитештерү һәм сәнгать)). Фирма кибетләре ачылган.
Төп тәэмин итүчеләр: «Химпром» АҖ, «Пике», «Текстильсервис» мамык прядиль фабрикасы. 

## Кадрлар составы

Әлмәттә 1нче СПТУда әзерләнгән, шулай ук Россиянең күп кенә шәһәрләреннән килгән белгечләр хисабына тулылана. Бәйләүчеләр, мастер ярдәмчеләре, формировщиклар. Төрле җиһазлар операторлары - укыту комбинатын укыта торган белгечләрнең бөтен исемлеге түгел.

Кулланучылар - Россия Федерациясенең барлык субъектлары.

Әлмәт шәһәре, Төзүчеләр проспекты, 57 йорт адресы буенча урнашкан, генераль директоры - Крихели Давид Меир улы. 

## Ассортимент

Эшләнмәләрнең ассортиментында 100дән артык төрдәге әйберләр бар, алар арасында балалар өчен, өлкәннәр өчен дә эшләнмәләрнең күп төрлелеге дә бар. Ел саен рәсемнәр һәм төсле гамма яңарту бара. Дизайнның оригинальлеге һәм моданың соңгы тенденцияләренә туры килүе «Носкофф» продукциясе кулланучылар базарында һәрвакыт актуаль булырга мөмкинлек бирә.

2009 елның июнендә «Алсу» Әлмәт оек-оекбаш фабрикасы менеджмент интеграцион системасының ISO 9001:2008, ISO 14001:2004/ OHSAS 18001:2007 халыкара стандартларына туры килү сертификатларын ала.

Бүләкләре: Факел Бирмингема (1995 ел, АКШ), Алтын пальма (1997 ел, Франция), Алтын Бөркет (1997 ел, АКШ), Балалар товарларының иң яхшы ассортименты өчен 20 нче федераль күргәзмә дипломнары (2003 ел, Мәскәү), Татарстан Республикасының иң яхшы 100 товары, Бөтенроссия маркасы (3 Меңьеллык) һәм XXI гасыр сыйфат билгесе (2015, Россия).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Фәрит Мөхәммәтшин: “Сезнең нәтиҗәләрегезгә мин шат!”
* Бүген – Җиңел сәнәгать хезмәткәрләре көне.
* ООО Альметьевская чулочно-носочная фабрика «Алсу»
* ООО Альметьевская чулочно-носочная фабрика Алсу 

Төркем:Әлмәт оешмалары
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Татарстан месхет төрекләре

**Татарстан месхет төрекләре** (, ) — месхет төрекләренең бүгенге Татарстан Республикасы территориясендә яши торган территориаль төркеме.

## Таралышы
2010 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча Татарстан Республикасы территориясендә төрекләр саны 486 кеше тәшкил иткән. Аларның якынча 50 кешедән алып 70кә кадәрен месхет төрекләре тәшкил итә.

Татарстан месхет төрекләренең күпчелеге Казанда яши, аннан кала Яр Чаллы, Түбән Кама, Алабуга шәһәрләрендә дә яшиләр. 

## Тарих
Татарстанда месхет төрекләренең беренче вәкилләре Кол Шәриф мәчетен төзү өчен ялланган хезмәткәрләр буларак барлыкка килә, соңрак сәнәгать төзелеше вакытында, Яр Чаллы, Түбән Кама, Алабуга шәһәрләрендә дә яши башлыйлар. Асылда, месхет төрекләре диаспорасы индустриаль миграцион агымнарның йогынтысы нәтиҗәсендә формалашкан. Хәзерге чорда күпчелек месхет төрекләре әлеге милләт вәкилләре күпләп яшәгән якларга күченеп китә башлаган.

Месхет төрекләренең тарихи яшәү территориясенә хәзерге Грузиянең Самцхе-Җавахети краеның өч административ районы, Адиген, Ахалцих һәм Аспиндз, шулай ук Төркиянең чиктәш районнарына туры килә. Мәсхетиннарның зур булмаган төркеме Аджариянең көнчыгышында һәм хәзерге Төркиянең төньяк-көнчыгышында яшәгән.

## Мәдәният
Татарстанда месхет төрекләренең «Ахиска» иҗтимагый оешмасы 2004 елда оеша.

Тыныч этникара, эшлекле һәм кеше мөнәсәбәтләре микроклиматы әлеге халык вәкилләренең монда даими яшәү урыны табарга теләвендә сизелерлек роль уйнаган. Соңрак Татартсан месхет төрекләре Мәскәү, Ташкент, Стамбул һәм Әнкара, Анталия һәм Краснодар милли иҗтимагый оешмалары белән элемтәләрне җайга сала башлаган.

2004 елның декабреннән  месхет төрекләренең республика иҗтимагый оешмасы Татармтан Республикасы халыклары ассамблеясе составына керә, бу аларның эшчәнлеген сизелерлек активлаштыра.

Татарстан халыклар дуслыгы йортында беренче тапкыр месхет төрекләре Корбан бәйрәмен билгеләп үтәләр. Диаспора эшне активрак алып бара: күпмилләтле якшәмбе мәктәбендә төрек бүлеген ачу планлаштырыла, моның өчен дәреслекләр һәм күрсәтмә әсбаплар сатып алына. Үзешчән сәнгать түгәрәкләре оештырыла, халык тарихын өйрәнү, балалар рәсеме конкурсын үткәрү күздә тотыла. Бу уңай этнокультура процесслары Татарстан җирендә диаспораның нәтиҗәле үсешенә ышаныч тудыра.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Турки-месхетинцы // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.
* Симоненко В. А.Месхетинские турки: историческая судьба и проблемы культурной адаптации / Диссертация. Краснодар: КубГУ, 2002.
* Enders Wimbush S., Wixman R. The Meskhetian Turks: A New Voice in Central Asia // Canadian Slavonic Papers 27, № 2-3 (Summer and Fall, 1975): 320—340.
* Nekrich A. The Punished Peoples: The Deportation and Fate of Soviet Minorities at the End of the Second World War. New York: W. W. Norton, 1978 (ISBN 0-393-00068-0).

Төркем:Төрекләр
Төркем:Татарстан халыклары
Төркем:Төрки халыклар
Корстон-Казан

**Корстон-Казан** () - Корстон халыкара кунакханәләр һәм сәүдә үзәкләре челтәренең бер өлеше булып тора, алар Мәскәү, Казан, Серпухов (Россия) һәм Будваны (Черногория) үз эченә ала. Казанның нәкъ үзәгендә урнашкан.

## Проект
"ВЕЛП" иҗат остаханәсе проекты буенча 2006 нчы елда төзелгән. Әлеге проект "АрхИдея 2011" ачык халыкара конкурсында "Архитектура. Иҗтимагый биналар" номинациясендә Гран-при отты.

2013 елның 4 июлендә комплексның икенче этабы файдалануга тапшырылды - 25 мең квадрат метр мәйданлы 25 катлы бина, биеклеге 75 метр. 

## Эшчәнлеге
Корстон бинасы эчендә кунакханә, кинотеатр, рестораннар, балалар өчен уен паркы, бизнес үзәк һәм башка бик күп оешмалар урнашкан. Әлеге урыннарга 12 сәгать аралыгында барырга мөмкин. Эш вакыты: иртәнге сәгать 10 нан башлана, кичке сәгать 10 га кадәр дәвам итә. Монда олылыр да, яшьләр дә, балалар да үзенә кирәкле урынны сайлап алырга мөмкинчелек бик зур.

Бинаның төзелешенә килгәндә, һәр этажның  төзелеше һәм оешмалар урнашуы белән сайтында танышырга мөмкин.

Биредә, шулай ук, сәүдә үзәкләре дә урнашкан. Монда килеп, һәркем үзе теләгән киемне, аяк киемнәре һәм аксессуарлар сатып ала ала.

## Урыны
Н.Ершов һәм Вишневский урамнары киселешендә урнашкан. Әлеге урын Казанның үзәгенә бик якын урнашкан. Корстон аша автобус һәм троллейбуслар хәрәкәте бик зур. Шунлыктан монда беркыенлысыз барып җитәргә мөмкин. Якында гына Горький паркы да урнашкан. 

## Тарих һәм казанышлар
Дәүләт телевидение һәм радиотапшырулар компаниясе "Корстон-Казан" 2006 нчы елның ноябрендә ачылды һәм Россиядә төзелүче "Корстон" компанияләре төркеме челтәрендә икенче урында тора.  2013 нче елның июлендә икенче чират ачылды.  

## Шулай ук карагыз

* Корстон-Мәскәү

## Искәрмәләр
## Сылтамалар

* Демина I. "Корстон" - Казанның тагын бер үзенчәлеге. Татарстан Республикасы №. 227-228, 16.11.2006
Төркем:Казан кинотеатрлары
Төркем:Казанның кунакханәләре
Гал (мәгънәләр)

**Гал** — күпмәгънәле сүз.

* Гал, Гали — Абхазиядә шәһәр.
* Гал — Абхазия тимер юлның составына керүче тимер юл станциясе.
* «Гал» — рус, абхаз һәм мегрел телләрендә газета.
Карл Маркс исемендәге күмәк хуҗалык (Мөслим районы)

**Карл Маркс исемендәге күмәк хуҗалык** *([[1946]], [[Калинин районы]], [[ТАССР]], [[РСФСР]], [[СССР]] - [[1994]], [[Мөслим районы]], [[Татарстан республикасы]], [[Россия Федерациясе]])* — күмәк хуҗалык.

## Тарих
1994 елда юкка чыга - җирләре һәм техникасы Уразмәт коллектив предприятиесенә кертелә (1995-2003).

## Шәхесләр
### Сыер савучылары

40 елдан артык эшләгән хатын-кызлардан торган коллектив: 
* Морзаханова Лиза (1940, "Атказанган колхозчы" исеменә лаек)
* Шакирова Нәсимә (1941, сугыш башланган көнне туган, 5 ел дәверендә район советы депутаты)
* Насретдиннова Флүрә (1934, алдынгы сыер савучы буларак, район делегациясе белән Куба Республикасына бара)
* Нурмөхәммәтова Зәйтүнә (1940)
* Гайниева Әлфия (1933, Коммунистик хезмәт ударнигы исеменә лаек)
* Әхмәдуллина Әзһәрия (1937) 

Эш сәгатьләре иртәнге өчтә-дүрттә башланып, кичке сигезләргә хәтле бара иде (ял көннәрсез). һәммәсенә 20-25 баш сыер беркетелгән (берәрсе авырып китсә, шулар янына тагы 5-6 баш сыер өстәлә). 

Кыш көннәрендә сыерларны үзләре ашаталар, су җылытып, саламнан башак бирәләр, яту урыннарын чистарталар. Җәй көннәрендә сыерлар җәйләүгә чыгалар, савымчы кызлар көненә өч мәртәбә кул белән сыерларны савалар, бидоннарга салып сөтне йөк машинасына төяп, район сөт заводына озаталар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарстан жетоннары

**Татарстан жетоннары**  — Татарстан территориясендә товарлар һәм хезмәтләр сатып алу өчен суррогат түләү чарасы (эрзац акча). 1992 нче елда республика хакимияте тарафыннан ярлыларга социаль ярдәм күрсәтү һәм икътисадны, сәүдәне либерализацияләү һәм тормышның кискен төшүе белән бәйле бәяләрдә товар сату өчен "базарга йомшак керү" программасы белән кертелә. Россиядә стандартлар шундук диярлек алынды. 1993 нче елда яңадан кертелә. Республиканың барлык сәүдә предприятияләре, милек формасына карамастан, республика бюджеты гарантиясе нигезендә кабул итәргә тәкъдим ителә. Социаль һәм коммуналь жетоннарның әйләнеше 2001 нче елда туктатыла.

Элегрәк Татарстанда, барлык категория гражданнар өчен регионнан аз куллану товарларын экспортлауга юл куймас өчен, кайбер төр товарларны сатып алу өчен купоннар, соңрак эрзац-валюта формасында конкрет товарларга бәйләнмәгән кулланучы карточкалары бирелгән. Шулай ук, суррогат акча буларак ярлылырга Татарстанның социаль чеклары әйләнештә булган.

### "Икмәк" жетоны
Социаль ("икмәк") жетоны социаль яклау органнары тарафыннан ярлыларга социаль ярдәм күрсәтү максатыннан бирелгән түләү чарасы булган. Ул социаль чекка охшаган, ләкин кечерәк конфессия өчен түләү чарасы булган - соңгы вакытта 2 сум, аңа кадәр 1 сум, башта (бәягә кадәр) 5000 сум. (1 кг икмәккә тиң). Алар ибетләрдә Россия акчасы белән берлектә, җайга салынган исемлектә, шулай ук социаль ашханәләрдә азык-төлек өчен түләгәндә кулланылган.

Аның алгы ягында "Татарстан" дип язылган текст һәм Сөембикә манарасы һәм Казан Кремленнән торган сәнгать композициясе кояш һәм аның нурлары лилия чәчәкләре белән бизәлгән фонда урнашкан. Арткы ягында бизәлгән түгәрәк рамка эчендә өч бодай башагы сурәтләнгән.

### "Ягулык" жетоннары
Ягулык (кайвакыт "коммуналь" һәм "бензин") жетоннары 10 һәм 20 литр бензинга тигез акча берәмлеге булган. Алар социаль яклау органнары тарафыннан ярлыларга социаль ярдәм (6 кисәк), коммуналь хезмәтләр өчен түләү максатыннан һәм республика казначылык бүлекләре тарафыннан бензин өчен түләргә дип бирелгән. Рәсәй акчасы белән берлектә, торак пунктларда һәм АЗСларда кулланылган.

Алар сары (бакыр) һәм ак ( никель ) металлдан, диаметры 2,5 см, калынлыгы 1,5 мм калынлыктагы тасма белән уртача зурлыктагы жетон рәвешендә эшләнгәннәр. Аның алгы ягында "Татарстан" дип язылган текст һәм Сөембикә манарасы һәм Казан Кремленнән торган сәнгать композициясе кояш һәм аның нурлары лилия чәчәкләре белән бизәлгән фонда урнашкан. Кире ягында бизәкләп ясалган түгәрәк рамкада нефть чыгару станогы сурәтләнгән.

### Сувенир жетоннар
2008 һәм 2013 елларда коллекционерлар өчен Россия сумнарындагы тәңкәләргә охшаган сувенир жетоннар сериясе чыгарылган. Әлеге жетоннар беркайчан да түләү чарасы булып тормаган. Аларның җитештерүче билгесез.

## Чыганаклар

Төркем:Татарстан икътисады
Төркем:Татарстан тарихы
Грольманның әкияти шахматлары

**Грольманның әкияти шахматлары** — шахмат төзү буенча өч тапкыр дөнья чемпионы булган Казаннан Л.В.Грольманның әкияти шахмат төрләре.

## Казан шахматлары
"Лидер артыннан ияр" сериясеннән әкияти шахматның бер төре: фигура хәрәкәт иткәндә, аннан соң буш калган урынга шул ук төснең башка фигурасы йөри, буш урынга - киләсе фигура күчә һ.б.

Әгәр дә бушаган урынга бер үк төстәге берничә фигура күчә алса, чират түбәндәгечә бара: пешка, ат,фил, каек, ферзь, патша (өстенлек көчсез фигураларга бирелә), чылбырдагы һәр фигура бер тапкыр гына катнаша.

Рокировка булганда буш калаган урынга көчсез фигураның берсе күчә.

Әгәр дә бер үк исемдәге ике (яки күбрәк) фигура буш урынга күчә алса, каршы як аларның теләсә кайсысын сайларга хокуклы.

Бу төр әкиятишахматның үзенчәлеге шунда: башка фигура аның урынын алган очракта, бәйле рәвештә хәрәкәт итү мөмкинлеген күздә тота.

Искәрмәдә, барлык хәрәкәтләр чылбыры беренче хәрәкәттән соң җәяләр эченә языла.

## Татарстан шахматлары
Шахматның бу версиясендә (1999 елда тәкъдим ителә) түбәндәге өстәмә шартлар кертелә. Фигура үз төсендәге фигураларны яклаганда, саклаучы фигура аны саклаучы фигурага әйләнә, әлбәттә, патшадан кала. Әгәр дә бер үк төстәге башка фигуралар үзгәртелгән фигураның өлкәсенә эләксәләр, алар да бу фигурага әйләнәләр һ.б. Үзгәрүләр чылбырындагы соңгы үзгәртелгән фигура үз төсендәгеләрне якламаган очракта хәрәкәт тәмамлана.

Күчкәннән соң, ак һәм кара фигуралар якланса, үзгәртүләр чылбыры ак һәм кара кисәкләр белән бер үк вакытта була, һәм бер үк төснең берничә фигурасын берьюлы саклаган очракта, үзгәртүләр чылбырында көчсез фигураларга чиратны саклап өстенлек бирелә: пешка, ат, фил, каек, ферзь. Ягъни, башта барлык үзгәрешләр пешкага әверелә, аннан соң атка һ.б. Әгәр дә соңгы горизонтальдәге фигура пешка белән сакланса, беренче тапкыр пешкага әйләнгәннән соң, теләсә нинди фигурага әйләнергә мөмкин. 

Искәрмәдә, барлык хәрәкәт чылбыры беренче хәрәкәттән соң җәяләр эченә язып барыла. Татарстан шахматында фигураларның үзгәрүенең эффекты төрле идеяларны тормышка ашыруда үзенчәлекле булып тора. Ике игезәктә дә башта кара пешканы патшабикәгә, аннары җиңел фигурага әйләндерергә кирәк.

## Чыганаклар
* Правила «Казанских шахмат» изложены в журналах The Problemist, июль 1995 и Шахматная композиция (с примерами опубликованных задач), № 21, 1998 стр. 45—47 (ещё одна публикация приведена в следующей сноске); также в книге В. А. Неботов, С. А. Кириличенко Неортодоксальная шахматная композиция. Словарь. — Харьков—Николаев: изд. Шахклуба «Проблемист Прибужья», 2003. — с. 13.
* Татарстанские шахматы // Шахматная композиция. — №30. — 1999. — с. 42—43.
* Правила Казанских и Татарстанских шахмат // Шахматная поэзия. — №27 (3). — 2003. — с. 14.

Төркем:әкияти шахматлар
Парк Хаус

**Парк Хаус** — 2003 - 2006 елларда Самараның "Время" компанияләре төркеме Эдуард Вырыпаев тарафыннан уйланылган һәм тормышка ашырылган Россия сәүдә челтәре. "Время" компанияләр төркеме 2006 нчы елда Австриянең Meinl European Land компаниясе белән стратегик партнерлыкта "Сәүдә үзәге белән идарә итү"  компаниясенә үзгәртелде. Соңрак, cәүдә үзәген Meinl фонды тулысынча сатып алды, аннан соң (2008-2009 елларда) Нидерландтагы Atrium Europe Real Estate (AERE) компаниясенә сатылды. "Парк Хаус" челтәре үз эченә 5 сәүдә үзәген ала, шуларның дүртесе (Тольятти, Волгоград, Казан һәм Екатеринбургта) хәзерге вакытта AERE төркеменә керүче Манхэттен Күчемсез милек белән идарә итү компаниясенеке (ОГРН 1075047000907, ИНН5047080709, KПП 771501001, 127 273, Мәскәү, Сигнал проезды, 17 нче йорт. Факт адресы: 125 057, Мәскәү, Чапаевский, 3 нче тыкрык, Джавад Бизнес үзәге, 9 нчы кат); бишенче Парк Хаус (Вакыт белән Meinl килешүенә кертелмәгән һәм яңа төзелгән РТМ компаниясенә күчерелгән) "Сибирский цемент"ныкы.

Парк Хаус челтәренең беренче сәүдә үзәге 2002 нче елда Самарада ачылган.
2003 елда Волгоградта сәүдә үзәге эшли башлады. Комплекс файдалануга тапшырылган вакытта Идел төбәгендәге иң зур сәүдә үзәгенә әверелде. 

2004-нче елда Екатеринбург, Тольятти һәм Казанда проектларны тормышка ашыру башланды.

2005 елның августында Екатеринбургта, декабрьдә - Тольяттида сәүдә үзәге ачылды.

2006 елда Казанда Парк Хаус сәүдә үзәге ачылды.

2009 елның апрелендә Тольяттида икенче этап төзелеше тәмамланды. "Castorama" кибете ачылды.

2009 елның октябрендә Волгоградта икенче этап төзелеше тәмамланды. OBI кибете ачылды - Көньяк Федераль округта беренче.

2009 елның ноябрендә Тольяттида өченче этап төзелеше тәмамланды. Германия челтәренең "Медиа Маркт" көнкүреш техникасы һәм электроникасы гипермаркеты ачылды.

## Эшчәнлеге
"Парк Хаус" - сәүдә һәм күңел ачу комплексы (сәүдә үзәге), иң зур "якорь" арендаторларын, бутиклар галереясын, кино-мультиплекс, боулинг, уен мәйданчыкларын, аттракционнарны, азык-төлек һәм башка сәүдә объектларын берләштерә торган күңел ачу һәм ял итү сәүдә үзәге.

Нижный Новгород, Ростов-на-Дону, Екатеринбургтагы икенче проект һәм башка шәһәрләрдәге проектлар тулысынча туктатылды, төзүче күпчелек җир участокларына контрольне югалтты.
## Уңышлары
Россия Сәүдә үзәкләре Советы жюри карары нигезендә "Парк Хаус" сәүдә-күңел ачу комплексы (Волгоград) "Россия Сәүдә үзәге-2004" исеменә лаек булды. Рейтинг ел саен туплана.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия сәүдә челтәрләре
Рәмис Сафиуллов

**Рәмис Хатыйп улы Сафиуллов** — Татарстан Республикасының Тәтеш муниципаль районы башлыгы (2014). «Ел җитәкчесе–2003» республика иҗтимагый конкурсының «Агросәнәгать комплексының иң яхшы җитәкчесе" номинациясендә җиңүче. Икътисад фәннәре кандидаты (2015).

## Тәрҗемәи хәле
Рәмис Хатыйп улы 1962 елның 8 августында ТАССРның Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында туа. Ульяновск авыл хуҗалыгы академиясен “зоотехник” һәм «инженер-механик» белгечлекләре буенча тәмамлый (1996).

23.03.1981-23.10.1981- ТАССРның Чүпрәле районы Ямашев исемендәге колхозында зоотехник.
23.10.1981-12.11.1983 — совет армиясе сафларында хезмәт итә.
08.12.1983-22.04.1985 — ТАССРның Чүпрәле районы "Чишмә" колхозының баш зоотехнигы.
24.04.1985-10.02.1988 — Ульяновск өлкәсе Засвияжск районының  техник-җитештерү бүлегендә эксплуатация буенча өлкән инженер.
10.02.1988-01.11.1993 — "Ульяновск шәһәренең 2 нче сөт заводы" ААҖнең тәэминат бүлеге башлыгы.
01.11.1993-14.03.1994 — "Ульяновск шәһәренең 2 нче сөт заводы" ААҖнең транспорт буенча инженеры.
14.03.1994-26.02.1997 — "Ульяновск шәһәренең 2 нче сөт заводы" ААҖнең генераль директоры урынбасары.
13.03.1997-24.01.2004-Тәтеш районының «Колос» колхозы рәисе.
24.01.2004-07.10.2014-Тәтеш муниципаль районыныҗ Колос  агрофирмасы җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятьнең генераль директоры.
2014 елның 8 нче октябреннән Татарстан Республикасы Тәтеш муниципаль районы башлыгы.
Өйләнгән. Хәләл җефете — Римма Гомәр кызы Сафиуллова. Ике уллары бар.

## Дәүләт бүләкләре
«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005 ел), 
«Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре» мактаулы исеме (2012 ел),
«Казан шәһәрендә 2015 елда спортның су төрләре буенча XVI дөнья чемпионаты» медале (2015 ел),
Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале (2017 ел),
«Ватан алдындагы казанышлары өчен» II дәрәҗә ордены медале (2019 ел).

## Чыганаклар
* https://tetushi.tatarstan.ru/glava-rayona.htm 
* http://www.llr.ru/razdel4.php?id_r3=113 

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Шәхесләр:Тәтеш районы
Төркем:Чүпрәле районында туганнар
Дмитрий Протопопов (медик)

**Дмитрий Иванович Протопопов** (1799 — 1857 елның 21 феврале) — Россия медикы һәм педагог, Казан Император университетының медицина факультеты деканы. профессор, медицина докторы.

## Биография
Дмитрий Протопопов 1799 елда туган. 1816 елда Казан гимназиясенә укырга керә, 1821 елда Казан университетына күчә. 1825 елда I бүлек табибы исеме белән курс тәмамлый һәм студентлар каршында күзәтүче вазыйфасын башкаручы итеп билгеләнә. Киләсе елда профессор Фогельның фармакология репетиторы итеп билгеләнә.

1828 елда Д. И. Протопов инспектор ярдәмчесе итеп билгеләнә. 1828 елда Россия империясенең башкаласы Санкт-Петербург шәһәренә Император медицина-хирургия академиясенә командировкага «медицинада камилләшү өчен» җибәрелә һәм анда 1833 елга кадәр кала.

1831 елда ул Петербургта холера белән көрәштә катнаша.

1832 елда медицина докторы дәрәҗәсенә диссертация яклый. Шул ук елның ноябрендә Казан университетына «материа-медика» репетиторы итеп билгеләнә. Алдагы ике ел дәвамында Протопопов  фармацияны укыта, ә 1837 елның 1 августында, 1835 елның уставы буенча университетны үзгәртеп корганда, гомуми терапия, фармакология, фармация, рецептура һәм минераль сулар турында укуларның экстраординар профессоры итеп раслана.

1839 елның гыйнварында Дмитрий Иванович Протопопов Казан университетының ординар профессоры итеп сайлана, ә моңа кадәр, үз кафедрасы предметларыннан тыш, токсикологиядне ике ел дәвамында укыта.

1845 елның 31 октябреннән 1853 елның декабренә кадәр Протопов медицина факультеты деканы була; лекцияләрне укуын дәвам итеп, 1855 елда укыту вакыты тәмамлана һәм ул Казан университетында тагын биш елга калдырыла.

«Рус биографик сүзлеклеге» нигезендә, профессор Протопопов бик яратып уку белән шөгыльләнгән; аның лекцияләре (ул берьюлы 5 предмет укыган) тулылыгы, заманчалыгы һәм демонстратив юнәлеше белән аерылып торган, ул вакытта бу сирәк күренеш була; лекцияләргә студентлар бик теләп йөргән, алар аны шактый югары бәяли.

Дмитрий Иванович Протопов 1857 елның 21 февралендә вафат була.

Протопопов үзеннән соң түбәндәге фәнни хезмәтләр калдыра: «De aquis miueralibus in genere» — медицина докторы дәрәҗәсенә диссертация (СПб. 1832 ел) һәм «Фармакохимия очерклары»  —  «Казан хәбәрләре»ндә (1838 ел) һәм аерым басма (Казан, 1838 ел).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Кульбин Н. И. Протопопов, Дмитрий Иванович // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.—М., 1896—1918.
* ''Змеев Л. Ф.'' «Русские врачи писатели», тетрадь II, . 1886.
* *Михайловский А. И.* Преподаватели, учившиеся и служившие в Императорском Казанском университете (1804—1904), часть І, выпуск 1, Казань. 1901.

Төркем:Беренче Казан ирләр гимназиясен тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1857 елда вафатлар
Төркем:5 март көнне вафатлар
Төркем:1799 елда туганнар
Гвардейская урамы (Казан)

**Гвардейская урамы** - Казан шәһәренең Совет районындагы төп урам. Совет һәм Россия гаскәрләре сакчылары хөрмәтенә аталган.

## Урыны
Урам нигездә төньяктан көньякка таба бара. Ул Николай Ершов һәм Патрис Лумумба урамнары киселешендә башланып, Отрадная һәм Ричард Зорге урамнары киселешендә тәмамлана. Гвардейская урамыннан Космонавтлар урамына кадәр булган юлның Ершова - Гвардеская урамнары киселешендә транспорт юлы төзелешен реконструкцияләү планы турында хәбәр ителә.

### Tранспорт хәрәкәте агымы
Күпчелек очракта, машина юлының һәр юнәлешендә ике полоса бар. Трамвай юлларын бүеп торучы полоса бар. Җәмәгать транспортының күплеге автобуслар һәм троллейбуслар өчен махсус полосалар булдыруга алып килә, ләкин җәмәгать транспорты өчен полоса бүлеп бирү бер юнәлештә ким дигәндә 4 полоса булганда гына мөмкин, бу бүлеп бирелгән полосаларның юкка чыгуына китерә. Әлеге юлда җәмәгать транспортлары күп йөргәнгә күрә, әлеге урамда урнашкан теләсә кайсы оешмага бер кыенлыксыз барып җитәргә мөмкинлек бар. Юлда машиналар хәрәкәте дә күп.

## Тарих
Гвардейская - Гадел Кутуй урамнары киселешендә 2006  нчы елга кадәр әйләнмәле юл оештырыла, ләкин соңыннан бу киселеш реконструкцияләнде һәм светофор белән гади киселешкә әйләнә.

## Урамдагы оешмалар
Гвардейская урамында, 61 нче йортта, талантлы рәссам Константин Алексеевич Васильев истәлегенә музей бар. Музей юл буенда, Совет округының элеккеге теркәү бүлеге янында урнашкан. Шулай ук, әлеге урамда башка оешмалар да күп урнашкан.

## Оешмалар

* И.Зарипов галерея-студиясе
* "Гвардия" кунакханәсе
* 40 нчы номерлы һөнәри мәктәп
* Бөтен Россия иҗтимагый оешмасы "Россия Авторлары Җәмгыяте"
* 4 нче сәнгать мәктәбе
*КФУ тулай торагы
*Хастаханә
*Кунакханә
Әлеге оешмалар хәзерге вакытта да үз урыннарында эшләүләрен дәвам итәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Латыш укчылары урамы (Казан)

**Латыш укчылары урамы** - Казаннаң Совет районы Танкодром микрорайонында урнашкан урам. Ул Карбышев урамы киселешеннән башланып, Комаров урамына һәм танк боҗрасына күчү белән тәмамлана. Урамның ахыры кискен рәвештә түбәнлеккә барып тоташучы тау буйлап бара.

**[[Казан|Казанның]] Совет районы** (рус. *Советский район*) — Казанның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.

Казанның Совет районы, олы Себер юлында төзелгән яшәү массивында, Танкодром һәм Азино территориясендә, Дәрвишләр бистәсендәурнаша.

Әлеге урам Кызыл Латыш укчылары, Беренче бөтендөнья сугышы һәм Россиядәге Гражданнар сугышы гаскәрләре хөрмәтенә үз исемен алды.

Якындагы эре Горький Идел Буе "Йоклаган район"ын үстерү алдыннан  урамда XX гасырның 60-70 нче елларында беренче 5 катлы "хрущевкалар", соңрак 9 һәм 14 катлы торак йортлар тозелгән. Әлеге биналар хәзер дә урам уртасында калкып басып торалар.

Әлеге урамда 8 нче номерлы Гимназия, "Танкодром" балалар иҗаты үзәге, 328  нче номерлы "Әкият" балалар бакчасы урнашкан. Автобуслар һәм троллейбуслар ярдәмендә әлеге оешмаларга тиз арада барып җитәргә мөмкин.

Шушы урамнан күп кенә җәмәгать транспортлары хәрәкәт итә. Транспорт мөмкинлекләре - 4, 5, 31, 37, 47, 68, 77 нче номерлы автобуслар һәм 5, 8, 9, 12 нче номерлы троллейбуслар. Җәмәгать транспортлары күп йөрү сәбәпле, теләсә кайсы урынга бер кыенлыксыз барып җитәргә мөмкин. Тукталышлар: "Латыш укчылары", "Танк", "Комаров", "Даурская", "Высотная". Шулай ук якында гына "Аметьево" метро станциясе эшли. Метро шәһәрнең бер ягыннан икенче ягына тиз арада барып җитү өчен уңайлы шартлар тудыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Казан урамнары алар исеме белән аталган. - Каз. : Татар китап нәшрияты, 1977.
* *Амиров К.Казан* : Бу урам кайда, бу йорт кайда. - Каз., 1995.

Төркем:Казанның Совет районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Фрунзе урамы (Казан)

**Фрунзе** урамы - Казаннның Кировский районында урнашкан урам.

## Тарих
Элегерәк бу урам Зур дип аталган, һәм ул Казгорсовет комиссиясенең 02.11.1927 протоколы белән Михаил Васильевич Фрунзе хөрмәтенә үзгәртелде. Ул революционер, совет дәүләт эшлеклесе һәм хәрби лидер, Гражданнар сугышы вакытында Кызыл Армиянең иң зур хәрби лидерларының берсе, хәрби теоретик Казанда ике тапкыр булды. 1905 елның августында ул партия конференциясендә катнаша, 1905 нче елның 29 октябрендә аны кулга алалар һәм 30 ноябрьдә аны Казанга җибәрәләр.

1980 нче еллар башында урам ахырында Казандагы беренче 16 катлы торак йортларның икесе янәшә төзелде.

## Гомуми мәгълүматлар
Ул Восстания урамы киселешеннән башланып, Чкалова урамы белән кисешкән урында тәмамлана, озынлыгы 1 км.

Урамның йөрү өлеше берьяклы, Горький трассасына юнәлтелгән. Каршы якка хәрәкәт итү өчен, көньяктарак урнашкан һәм Фрунзе урамына параллель Болотников урамын кулланалар. Урамнар биек асфальтланган бүлү полосасы белән 50 метр киңлектә бүленәләр, шулай итеп бульварның бер төрен ясыйлар. Бу территориядә машина кую урыны, сәүдә нокталары, коммерция реклама корылмалары бар. Монда шулай ук җирле халык каршы булган ягулык салу станциясе төзү планлаштырылган була.

## Вакыйгалар
2006 нчы елда, Фрунзе һәм Восстания урамнары киселешендә урнашкан базардагы кар аркасында түбәсе җимерелә.

## Транспорт
Автобуслар (10а, 36, 44, 45, 49, 53, 63, 72 маршрутлары) һәм троллейбуслар (1 нче маршрут) урам буйлап үтәләр.

## Кызыклы фактлар
Фрунзе урамыннан кала, Казанда Роща Фрунзе урамы да бар, ләкин Google картасы хезмәте берникадәр вакыт аларны бер үк урам дип санап йөрткән.

Озак вакытлар инде Фрунзе урамында җөп саннардан торган номерлы йортлар юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Фёдор Васильевич Сазонов портреты

**"Федор Васильевич Сазонов портреты"** - Джордж Доу һәм аның остаханәсе Кышкы Сарайның Хәрби галереясеннән, авторның Татарстан Республикасы сынлы сәнгать музее коллекциясеннән кабатлавы.

Картина Кышкы Сарайның хәрби галереясеннән генерал-майор Федор Васильевич Сазоновның  портретыннын гыйбәрәт  .

1812 елгы патриотик сугыш башлангач, полковник Сазонов 40-нчы егерь полкы начальнигы булды; Бородино сугышында аның полкы бөтенләй диярлек юк ителә, Сазонов үзе дә каты яралана, шуннан соң ул полк белән берлектә Нижгарга үзгәртеп корырга китте. Ул 1813 елның җәе ахырында армиягә кире кайта, Модлинны камап алу вакытында батырлык күрсәтә, аннары Пруссия, Саксония һәм Рейнда сугыша, хәрби батырлыгы өчен аны майор- генерал дәрәҗәсенә күтәрәләр .

Иске үрнәктәге 40нчы егер полкының генераль мундирында (ике рәт төймә белән), полкның 24нче пехот дивизиясенә каравын билгеләүче 24 санлы эполетта сурәтләнгән  . Муенында Изге Анна ордены кресты бар; күкрәк уңында 4 нче дәрәҗә Изге Владимир ордены хачы һәм Андреев тасмасында «1812 елгы Бөек Ватан сугышы истәлегенә» көмеш медале бар. Уң якта, эполет астындагы фонда, рәссам имзасы һәм датасы (ике юлда):*Geo Dawe RA Pinxt 1825 ad vivum*  . *Рамкадагы фамилиядә* хата белән имза: *Ѳ. В. Созоновъ 2й, Генералъ Маiоръ.*  Сазонов 1816  елда отставкага чыкканлыктан, ул нәкъ менә шундый мундирны йөртә, ул шундый форма кигән, әмма эполетлар 1820 еллар урталары үрнәгендә сурәтләнгән, ә ул отставкада  аны кияргә хокукы булмаган .

1820 елның 7 августында Сазонов "галереягә язылырга тиешле генераллар" исемлегенә кертелә һәм 1822 елның 19 маенда император Александр I аның портретын язарга боера. Гонорар Доуга  1825 елның 24 мартында түләнә. Картинадагы автор имзасыннан күренгәнчә, портрет «тере» гә (ad vivum) язылган. Әзер портрет Эрмитажга 1825 елның 7 сентябрендә кабул ителә .

Казандагы Татарстан Республикасының Сынлы сәнгать музее җыелышында галерея портретыннан үлчәмнәре һәм автор имзасының урнашуы белән бераз аерылып торган  (холст, май, 70 × 59 см, инвентарь № Ж-16) галерея портретының автор кабатлануы бар . Аны барлыкка китерү тарихы билгеләнмәгән.

1849 елда, К.Край остаханәсендә  И.А. Клюквин рәсеме буенча  портреттан «Император Александр I һәм аның көрәштәшләре» китабында бастырылган даталы литография ясала һәм соңыннан берничә тапкыр бастырыла.  Бу литографиядә Сазоновның 4 нче дәрәҗә Изге Владимир ордены күкрәк тәре урынына чынлыкта булмаган 4 нче класслы Изге Георгий ордены тәресе сурәтләнгән.  .
Файл:Fedor Vasilievitch Sazonov by George Dawe - Kazan museum.jpg|Казан портреты варианты
Файл:Fedor Vasiljevitch Sazonov by Ivan Klyukvin.jpg|Клюквин рәсеме буенча хаталы 4 нче класслы Изге Георгий ордены сүрәте белән литографиясе


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив. История Отечества в свидетельствах и документах XVIII—XX вв. : Сборник. — М.: студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996. — Т. VII. — С. 546. — ISSN 0869-20011. (Комм. А. А. Подмазо)
Төркем:Казан музейлары
Курп биеклекләре

**Курп биеклекләре** () - Үзәк Кавказ алдында Терек-Сунжа калкулыгында тау сырты. Ул Кабарда-Сунжа сыртының төньяк бүлеге булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Тау сыртлары
Салават Хәйруллин

**Салават Хәйрулла улы Хәйруллин** — шагыйрь, Казан Советы рәисе урынбасары.

## Тормыш юлы
Салават Хәйрулла улы Хәйруллин 1900 елның 29 февралендә Казан губернасы Зөя өязе Кече Кайбыч авылында (хәзерге Кайбыч районына керә)  ярлы крестьян гаиләсендә дөньяга килә. 1902 нче елда Хәйрулла абзый, сигез кешелек гаиләсен ияртеп, Пермь шәһәренә бәхет эзләп чыгып китә. Әмма ул кинәт авырый башлый һәм, ишле гаиләсен ярдәмчесез калдырып, дөнья куя. Тормышның бар авырлыгы өлкән малайлар өстенә төшәю Җиде яшь тулганда, Салават сәүдәгәрләргә көнлекче булып яллана, бер үк вакытта мәдрәсәдә укый һәм, тамак ялына, өлкән шәкертләрнең йомышына йөри.

Салават Хәйруллин әдәби иҗат белән мәдрәсәдә вакытта ук шөгыльләнә башлый, шигырьләр яза, халык иҗаты белән кызыксына. 1917 нче ел башында типографиядә эшли башлагач, ул әдәбиятка тагын да ныграк тартыла, төрле газета-журналларга шигырьләрен тәкъдим итә башлый.

Бөек Октябрь социалистик революциясеннән соң ул үзе теләп Кызыл гвардиягә языла, 3 нче армиянең политбүлеге каршындагы типографиядә хезмәт итә.

1918 нче елда ВКП(б) сафларына кабул ителә, 1920 нче елда Төркстан фронтына җибәрелә, анда мөселман пехота командирлары курсларына комиссар итеп билгеләнә. Шагыйрьнең актив иҗат эшчәнлеге нәкъ шул чорга - 1919-1920 нче елларга туры килә. Аның шигырьләре "Инкыйлаб чаткылары", "Көрәш җырлары" исемле китап битләрендә басылып чыга.

1922 нче елда ул демобилизацияләнеп Казанга кайта, Халык комиссариаты системасында эшли. 1925 нче елда партия Үзәк Комитеты аны Ростов-Дон шәһәренә җаваплы эшкә җибәрә. 1928-1935 нче елларда Казан шәһәр Советы рәисе урынбасары вазифасын башкара.

Фронтларга алган авырулар 1936 нчы елда аны аяктан ега. Ул 1937 нче елда Казанда үлә.

## Шигырьләре

* "Тыныч йокла";
* "Эшчегә" һ.б.

## Чыганаклар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Тәтеш районы гербы

**[[Татарстан Республикасы]]  [[Тәтеш  районы]]ның гербы** - муниципаль берәмлекнең рәсми символ буларак хезмәт итүче хокукый-танып-белү билгесе.
Герб 2005 елның 6 декабрендә Тәтеш муниципаль районы Советының 6-4 номерлы карары белән  расланган. 
Герб 2128 нче номер белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм 34 нче номер белән Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

## Гербны сурәтләү
Герб аскы якта уртада очландыруы булган дүртпочмаклы калкан формасында. Фонның кызыл төстә булуы -  батырлык, көч, хезмәт, матурлыкны чагылдыра. Гербның өске өлешендәге ике дулкынлы көмеш полоса районның Куйбышев сусаклагычы ярында урнашуын символлаштыра. Бу полосалардан астарак як-якта овал формалы балкып торган кояш сурәтләнгән ике калкан. Алар арасында урталыкта кисешкән ике сөнге сурәтләнә. Сөңгеләр дә, калканнар да  шулай ук көмеш төстә. Көмеш төс  чисталык, камиллек, тынычлык, үзара аңлашуны чагылдыра. Бу сугыш кораллары Тәтеш тирәсендә  элек-электән чикне саклаучылар яшәгәнне белдерә.

## Гербның тарихы
Район гербы өчен 1871 елның 18 октябрендә расланган Тәтеш шәһәре гербы нигез итеп алына. Тәтеш районының хәзерге гербыннан аермалы буларак,  шәһәр гербының өске өлешендә Казан шәһәре гербында сурәтләнелгән аждаһа да булган. 
Шәһәрнең тарихи гербын Тәтеш районының рәсми  гербы итеп реконструкцияләү   Россия геральдистлар Союзы белән берлектә Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан түбәндәге составта башкарылды:
Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Константин Мочёнов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Роберт Маланичев (Мәскәү), Галина Русанова (Мәскәү).

## Чыганаклар
* https://tatarica.org/application/files/3515/9920/8389/gossimv-72.pdf
* Государственные и муниципальные символы республики татарстан = Татарстан республикасы дәүләт һәм муниципаль символлары = State and municipal symbols of the Republic of tatarstan.. — Казань: Татарское книжное издательство, 2017. — С. 213-216. — 248 с.

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Тәтеш районы
Сергей Юшко

**Сергей Владимирович Юшко** (1971 елның 3 марты, Молодечно, Минск өлкәсе, ССРБ) — Россия галиме, педагог, эшмәкәр. Техник фәннәр докторы, профессор. Казан милли тикшеренү технология университеты ректоры.

## Биография
Сергей Юшко 1971 елның 3 мартында Минск өлкәсенең Молодечно шәһәрендә туа. 1994 елда «Очу аппаратлары двигательләре» һөнәре буенча А. Н. Туполев исемендәге Казан авиация институтын тәмамлый. 1996 елда Казан дәүләт технология университетының (КДТУ) автоматлаштыру һәм мәгълүмат кафедрасында аспирантураны тәмамлый. 2001 елда университетың докторнатурасын тәмамлый һәм Россиядә техник белгечлек буенча докторлык дәрәҗәсенә ия булган яшьләрнең берсе була.

1997—2006 елларда — Бөтенроссия расходометрия фәнни-тикшеренү институтының Казан дәүләт фәнни метрология үзәгенең әйдәүче фәнни хезмәткәре.

2001 елдан — Казан дәүләт технология университеты профессоры. 2006 елдан — КДТУның мәгълүмати технологияләр факультеты деканы. 2004—2006 елларда — «"ИДЕЯ" инновацион-җитештерү технопаркы» ААҖнең инновацияләр буенча директоры. 2006 елның мартыннан ― «"ИДЕЯ" инновацион-җитештерү технопаркы» генераль директоры.

2017 елның июненнән — Казан милли тикшеренү технология университеты ректоры вазыйфаларын башкаручы. 2018 елның 15 мартында университет ректоры итеп сайлана.

2007 елдан Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе Президиумы әгъзасы. Химия һәм химия технологияләре бүлеге буенча ТР ФА әгъза-корреспонденты (2010).

Кандидатлык дәрәҗәсен алырга теләүчеләрнең биштән дә ким булмаган фәнни җитәкчесе булган. Россия һәм чит ил басмаларында 69дан артык мәкалә авторы булып тора.

### Бүләкләр

* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале, 

* «Ел җитәкчесе» республика иҗтимагый конкурсының «Кече бизнесны үстерүгә керткән өлеше өчен» номинациясендә диплом (2006).

### Җинаять эше

2020 елның 17 апреленда Сергей Юшкога карата җинаять эше кузгатыла. Тикшерү комитеты версиясе буенча, 2004—2017 елларда Сергей Юшко, «Идея» технопаркында тулы эш белән тәэмин итү режимында эшләп, бер үк вакытта инженер һәм компьютер графикасы кафедрасы мөдире, шулай ук КНИТУның «инновацион технологияләр» факультеты деканы булган. Тик чынлыкта андый деканат булмаган. 2020 елның апрелендә тикшерү Сергей Юшко законсыз рәвештә 1 миллион сумнан да ким булмаган (2020 ел бәяләре белән) күләмдә хезмәт хакы алган дип саный. ТР буенча Тикшерү комитеты ректорының хокукка каршы эшчәнлеген Федераль куркынычсызлык хезмәтенең республика идарәсе белән берлектә ачыклаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1971 елда туганнар
Төркем:3 март көнне туганнар