Театр мәйданы (Казан)

**Театр мәйданы** () — Казанда 1768 елда барлыкка килгән мәйдан. Шәһәрнең тарихи үзәгендә урнашкан әлеге мәйданда берничә театр бинасы тезелеп торган, мәйданның атамасы шуннан килә. 1924 елның сентябреннән Ирек мәйданы исемен йөртә. Казанның меңьеллыгына әзерләнгәндә, 2003—2004 елларда мәйданда зур яңарту эшләре алып барып, шәһәр халкы соравы буенча, элекке исемен кайтару турында игълан ителә, ләкин хәзерге исем сакланып кала.

## Тарих
 

1730 елда  Артемон Соцеперов төзегән Казан картографиясендә Театр мәйданы буласы урында Казансу елгасына кадәр сузылучы зур-зур чокырлар-ерганаклар урнашкан булуы күренә.

Казан губерна архитекторы (*[[1783 ел|1783]]—[[1791 ел]]ларда*) В. И. Кафтырев (*[[1730-еллар]] —[[1804 ел|1804]]*) төзегән Казан шәһәренең даими планында (*Казанның беренче генераль планы*) Театр мәйданы 1768 елда барлыкка килә. В. И. Кафтырев планда аның исемен куймый, урынын гына билгели. Казан губерна һәм Казан шәһәр архитекторы (*[[ел|1834]]—[[1844 ел]]ларда*) Ф. И. Петонди 1838 елда төзегән планда мәйдан исеме күрсәтелә.

Мәйдан классик стильдә планлаштырылган: тигез яклы турыпочмаклык рәвешендә, биналар симметрияле итеп урнаштырылган.

Әүвәл Казанда театр өчен махсус бина булмый. Спектакльләрне Беренче Казан ирләр гимназиясе театрында күрсәтәләр. XVIII гасырның 60нчы елларыннан гимназиядә укучылар һәм шәһәр театр сөючеләре көче белән халык алдында театр тамашалары күрсәтелә, шулай итеп Казанда театр тарихы башланып китә.

Шәһәр чите булган мәйданда беренче театрның зур агач бинасын, 30 мең сум акча тотып, алпавыт, антрепренер П. П. Есипов (*?—[[1814 ел|1814]]*) 1802 елда төзетә (*хәзерге [[Татар академия дәүләт опера һәм балет театры|Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт академия опера һәм балет театры бинасы]] урынында*). Әлеге театрда аның крепостной керәстияннары уйный. Театр әйләнә-тирәсен «Театр мәйданы» дип атый башлыйлар. Әлеге театр бинасы 1814 елгы янгында зур зыян күрә. Хуҗасы үлгәч, бинаны сүтәләр. 1835 елда театр өчен агачтан яңа бина төзелә, әмма 1842 елгы көчле янгын вакытында бина янып бетә. Ун ел мәйданда театр булмый тора. Мәйданда солдатлар күнегүләр үткәрә.

1852 елда Театр мәйданында беренче тапкыр таштан театр өчен махсус бина салына (*хәзерге [[Ленин һәйкәле (Казан)|Ленин һәйкәле]] артында*). Ул ике тапкыр (*[[1860 ел|1860]], [[1874 ел]]ларда*) яна. 1874 елгы янгыннан соң архитектор Н. Грицевич бинаны яңартып кора, фасадлы итә, тамаша залын бер ярым тапкырга зурайта. Казанның үз опера труппасы булмаганлыктан, театрга артистлар чит илдән, гадәттә, Италиядән килеп уйныйлар. 1874 елның 26 августында Казанның үз труппасы М. Глинканың (*[[:ru:Глинка, Михаил Иванович|ru]]*) «Жизнь за царя» операсын куя — әлеге дата Казан операсының туган көне булып исәпләнә. Театрда опералар да, драмалар да куела, күренекле артистлар М. Г. Савина (*[[:ru:Савина, Мария Гавриловна|ru]]*),  П. А. Стрепетова (*[[:ru:Стрепетова, Полина Антипьевна|ru]]*), Ф. И. Шаляпин һ. б. чыгыш ясый. 1919 елда театр бинасы яна.
 
ХХ гасырның башына кадәр хәзерге мәйдан урынында беренче шәһәр театры, ә опера һәм балет театры урынында Державин бакчасы, әлеге бакчада ике һәйкәл урнашкан булган: Державин һәйкәле (*[[1870 ел|1870]]—[[1932 ел]]лар, җимерелгән, [[2003 ел]]да торгызылган*) һәм Кутузов һәйкәле (*[[1915 ел|1915]]*).

1924 елның сентябрендә Театр мәйданының исеме Ирек мәйданы итеп үзгәртелә.

## Моны да карагыз
* Театр урамы

## Әдәбият
# «Их именами названы улицы Казани», Казань, Татарское книжное издательство, 1977. 
# *[[Кәфил Әмиров|Амиров К.]]* «Казань: Где эта улица, где этот дом», Казань, 1995.
# *Надежда Корнеева*. Прогулки по Казани. М.: ООО «Издательство АСТ», 2017, 48-49нчы бит. ISBN 978-5-17-100448-4 
# *[[Әгъзам Фәйзрахманов]].* Театр мәйданы. «Татарстан яшьләре», 2019 ел, 17 гыйнвар, 8нче бит.

## Сылтамалар
*   Казань. Театральная площадь. iske-kazan.ru
* *Вадим Игнатьев.*  Казань до 1917 года на  цветных открытках. fishki.net, 30.03.2016

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:1768 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Казан тарихы