Qoqand xanlığı

**Qoqand xanlığı** (üzbäkçä *Qo'qon xonligi*) - 1709-1876 yıllarda bügenge Üzbäkstan, Tacikstan, Qırğızstan, könyaq Qazaqstan, Şeñcan-Uyğır moxtari töbägendä (Könçığış Törkistanda) bulğan däwlät.

Xiwä xanlığı, Boxara ämirlege häm Qoqand xanlığı üzbäk xanlıqları bulıp sanala.

## Tarix

1709 yılda **miñ** qäbiläsennän çıqqan **Şahrux bi** Färğänä üzäneneñ könbatış öleşendä bäysez bilämägä nigez sala. Keçkenä Qoqand şähärendä kirmänne tözep, anı başqalası itep yasıy.

Riwäyät buyınça miñ näsele Babur xakimnän çıqqandır.

Abd-älKärim, İrdänä bi, Narbuta bi Qoqand bilämälären kiñäytä.

Narbuta bi ulı **Älimxan** taciklar yärdämendä Färğänä üzäneneñ könbatış öleşen basıp ala, şul isäptän Xucand häm **Şaş** (Taşkänt). Bäklär belän suğışa, Çimkänt, Sayram qalasın yawlıy.

**Madali xan** idärä itkän çorda xanlıq iñ zur mäydanın bili. 1825 yılda Bişkäk häm Toqmaq kirmännäre salına. Pamir bilämäläre dä aña buysına.

1842 yılda Boxara ämire **Nasrulla** Madali xannı üterep, Qoqand şähären basıp ala häm xanlığın Boxara wiläyätenä äwelderä. Läkin Qoqand keşeläre Şäräli xan itep saylıy, tizdän anı bärep töşerä. Nizağlaşu çorı başlana.

## Nizağlaşu çorı

Nizağlaşu çorında utraq **sartlar** häm qıpçaqlar arasında tuqtawsız doşmanlıq däwam itä. Suğış waqıtında xannar almaşıp üterelä.

Räsäy imperiäse Qoqand xanlığındağı nizağlaşunı qullanıp, üz xakimiäten arttıra. 1865 yılda **İrcar yanındağı bäreleş**tä Boxara ämiren tar-mar itä.

Qoqand xanlığı qazaqlar üzara nizağlarıda da qatnaşa: 1834 yılda qazaq soltanı **Sarcan Qasımov** bergä Urta Yözgä qarşı yaw belän kilä. Xiwä häm Qoqand xanlıqları Räsäygä buysınğan bilämägä höcüm itä.

## Räsäygä qarşı suğış

1854 yılda Räsäy Qoqand xanlığı höcümnärenä qarşılıq itsen öçen **Turılıqlı** (*Vernıy*) digän kirmängä sala, kiläçäktä ul Almatı qalasına äwereläçäk. Şulay itep, İli artı töbäge Räsäygä kerä.

### Yawlap alu

1853 yılda Irınbur gubernatorı **Perovskiy** ğäskäre **Aq-Mäçet** şähären (bügenge Qızıl-Urda) basıp ala.

1860 yılda **Tsimmerman** ğäskäre Bişkäk, Toqmak kirmänen cimerä. Annan soñ Qoqand Rusiägä ğazawat iğlan itä, läkin 1860 yılda Ozın-Ağaç yanında palkawnik **Kolpakovskiy** 20 meñle Qoqand ğäskären tar-mar itä.

1864 yılda Räsäy Äwliä-ata, Törkistan, Çimkänt şähärlären basıp ala.

1865 yılda xärbi gubernator **Çernäyev** Taşkänt qalasın  yawlap ala.

1868 yılda **Xudoyar-xan** Räsäy belän säwdä kileşüen imzalap, Rusiägä buysına.

1873—1875 Räsäygä qarşı küp baş kütärülär bula, iñ zurısı **Näsräddin xan** baş kütärüe.

1876 yılda Aleksandr II Qoqand bäysezlegen yuq itärgä quşa.

1876 yılda **M.D. Skobelev** ğäskäre Qoqand şähären yawlap ala, häm xärbi gubernator itep bilgelänä. Qoqand xanlığı bäysezlege beterelä.

## Sıltamalar

*    Кокандское ханство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Наливкин В. П. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886, 127 с.
*    Сычёв Н. В. Книга династий. — М.: «АСТ», «Восток-Запад», 2005 — (Серия Историческая библиотека). — 959 стр. ISBN 5-17-032495-2 (ООО «Издательство АСТ»), ISBN 5-478-00092-2 (ООО «Восток-Запад»)
*    История Средней Азии. Сборник исторических произведений / Составители А. И. Булдаков, С. А. Шумов, А. Р. Андреев. — М.: «Евролинц», «Русская панорама», 2003 — (Серия «История стран и народов»). — 504 стр., 237 библ. ISBN 5-93165-072-5

Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Кыргызстан тарихы
Төркем:Таҗикстан тарихы
Төркем:Кытай тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы