open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электр көчәнеше

**Электр көчәнеше** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр_көчәнеше Elektr köçäneşe]*) - физик скаляр зурлык, электр кыры сынау коргысы А ноктасыннан В ноктасына күчерү эше әлеге коргыга чагыштырмасы.

U_{AB} =\frac{A^{field}_{q:A->B}}{q}.

биредә U_{AB}  - А һәм В нокталары арасында көчәнеше, А - эш, q - сынау коргысы

Потенциаль электр кырында бу эше коргының юлыннан бәйле булмый. Шуңа күрә электр көчәнеше U_{AB} потенциал аермасына тигез.

яки:
: U_{AB}=\int\limits_A^B (\vec E,d\vec l)

биредә Е - Электр кыры көчәнешлелеге
: U - электр көчәнеше

СИ үлчәү системасында электр көчәнеше потенциаллар аермасы кебек Вольт (В) белән үлчәнә.

**Электр кырының ике ноктасы арасында микъдары 1 кулон булган электр коргысын күчергәндә 1 джоуль эш башкарылса, бу ике нокта арасында потенциаллар аермасы яки көчәнеш 1 вольтка тигез дип исәпләнә.**

## Урта көчәнеш зурлыгы
Урта көчәнеш зурлыгы:

: U_m=\frac{1}{T}\int_0^T u(t) dt

Чистә синусоида өчен урта көчәнеш зурлыгы нульгә тигез

## Уртаквадрат көчәнеш зурлыгы
Уртаквадрат көчәнеш зурлыгы (яки көчәнешнең тәэсир итү кыйммәте) тәҗрибә исәпләве өчен кулланыла:

: U_q=\sqrt{\frac{1}{T}\int\limits_0^T u^2(t) dt}

Синуслы көчәнеш өчен: 
: U_q = {1 \over \sqrt{2}}U_M \approx 0,707U_M;\qquad U_M = \sqrt{2}U_q \approx 1,414U_q

'''Техникада һәм көнкүрештә ягъни шушы көчәнеш зурлыгы үлчәнә.

## Урта турайтылган көчәнеш

Күбесе исәпләү әсбаплары, җайланмалары Урта турайтылган көчәнешне үлчиләр:

: U_m=\frac{1}{T}\int\limits_0^T |u(t)| dt.

Синуслы көчәнеш өчен:
: U_m = {2 \over \pi}U_M (\approx 0,637U_M) = {2\sqrt{2} \over \pi}U_q (\approx 0,9U_q).

Күбесе вольтметрлар, исәпләү әсбаплары ягъни Урта турайтылган көчәнешне үлчәп күрсәтәләр.

## Әдәбият
*  Орир, Джей — Популярная физика: [пер. с англ.].: Мир, 1966. — 446 с.
*    Учебник «Элементарный учебник физики» под ред. Ландсберга Г. С., Часть 2 (Электричество и магнетизм.)
*    Трофимова Т. И. Курс физики: Учеб. пособие для вузов.—2-е изд., перераб. и доп.— М.: Высш. шк., 1990.—478 с.: ил. ISBN 5-06-001540-8

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Эш теле

**Эш теле** (шулай ук *эш башкару [[тел]]е, процессуаль тел*) — төрле мохитләрдә (илләрдә) мәгънәсе аерыла торган социолингвистика термины.

## Халыкара рәсми протокол һәм халыкара оешмалар теле

Киң мәгънәдә, эш теле — халыкара очрашу, конференция, конгресс, симпозиум, семинар, форум һ.б. дәвамында коммуникация (аралашу), корреспонденция, мәгълүмат белән танышу һәм башка бәйле мәсьәләләрне хәл итү теле. 
:Мәсьәлән, 
* БМОның (Генераль Ассамблея, БМО Иминлек Шурасы һәм БМО Икътисади һәм иҗтимагый шурасында кулланылган) рәсми эш телләре буларак гарәп, инглиз, испан, кытай, француз һәм рус телләре хезмәт итә; алман теле *махсус эш башкару теле* статуска ия; БМО Секретариатының эш телләре ике — инглизчә һәм французча. 
* Рус теле Россия, БДБ илләре, өлешчә Балтыйк буе илләре, ШОС форумнарында эш теле буларак кулланыла. Күпчелек халыкара оешмалар үз бүлекчәләре өчен эш телен билгели. Берәр дәүләтнең рәсми теле аның территориясендә де-факто яки де-юре кулланылган эш телләреннән аерыла ала.

Күпчелек халыкара оешмаларда кебек үк, Европа Берлеге оешмаларында да эш теле буларак инглиз теленә өстенлек бирү тренды күзәтелә.

## Төрле милләт вәкилләре эшләгән такымнарның (икътисад секторларының) эшләү теле

Таррак мәгънәдә, эш теле — кешеләр эш мохитендә кулланылган тел. Казакъстан, Кыргызстан һәм Канада кебек илләрдә эш теле төшенчәсе икътисади актив халык үз эш урынында кулланган тел(ләр)не аңлата. Канадада һәр ел эчендә уздырылган җанисәпләрендә эш теле турындагы сорау шәхеснең беренчел һәм мирас телләре турындагы сораулардан соң бара.

## Шулай ук карагыз
* Рәсми тел
* Региональ тел

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Социолингвистика
Төркем:Тел сәясәте
Туган тел (Украина)

**«Туган тел»** — Украина татарларының милли-мәдәни оешмасы. Украина башкаласы Киев шәһәрендә урнашкан. 1998 елда нигезләнгән.

Бердәмлекның «Татар йорты» янында Киев "Татар йорты" мәчете эшли.

«Татар йорты» каршында «Дуслык» журналы чыгарыла.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  
* Татарстан хөкүмәте порталында мәгълүмат 

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Электр йөртү көче

**Электр йөртү көче** (ЭЙК) (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр_йөртү_көче Elektr yörtü köçe]*) — скаляр физик зурлык, чит (потенциаль түгел) көчләрнең электр даими яки алмаш агымның чыганакларында эшен сыйфатлый. 

Йомык үткәргечнең контурында ЭЙК уңай басма коргысының күчерүе механик эшенә тигез.

Үткәргечтә даими агым хасил булсын өчен, аның очларына электр йөртү көче (ЭЙК) куярга кирәк.
 
Электр йөртү көче чит көчләрнең Электр кыры көчәнешлелеге E_{ex} белән тигезләмәсе бар, йомык контурда  (L) :

: \mathcal E = \oint E_{ex} dl, 
: биредә dl — контур озынлыгының өлеше

Электр йөртү көче Электр көчәнеше кебек Вольт белән үлчәнә.

ЭЙК чыганагында коргы электростатик көченә каршы юнәлештә хәрәкәт итә. Коргыны андый юнәлештә хәрәкәт итәргә чит көч мәҗбүр итә. Ул химик процесслар, магнит кыры тәэсире һәм кайбер башка сәбәпләр нәтиҗәсендә баллыкка килә.

## Индукциянең Электр йөртү көче
Электр йөртү көче сәбәпләреннән берсе - тирәлектә магнит кыры үзгәреше була. Шушы күренеш Электромагнит индукциясе булып исемләнә. 

Электр йөртү көче: 

: \mathcal E = - \frac{\Delta \Phi}{\Delta t}
: биредә \Phi — Магнит агымы,
: S - контурның өслеге. 

«−» басмасы - индукция агымы магнит агымының үзгәрәшенә тоткарлавын күрсәтә (Ленц кагыйдәсе).
## Моны да карагыз
* Фарадей кануны
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
## Әдәбият

*    Савельев И.В. Глава X. Движение заряженных частиц. // Курс общей физики.. — 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988. — Т. 2. — С. 87-88. — 496 с. — 220 000 экз.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Электр каршылыгы

**Электр каршылыгы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Электр_каршылыгы Elektr qarşılığı]*) — физик зурлык, электр агымы үткәрүенә тоткарлау үткәргечнең үзлеге, электр көчәнеше электр агымына чагыштырмасына тигез.

Каршылык (гадәттә  яки  белән билгеләнә), билгеле шартларда әлеге үткәргеч өчен даими зурлык булып тора, Ом кануны буенча:

: R = \frac{U}{I},
биредә
:  — каршылык;
:  — потенциаллар аермасы (көчәнеш);
:  — электр агымы.

Каршылык берәмлеге - Ом. 1 Ом - көчәнеш 1В ка тигез булганда, 1А агым уздыручы үткәргечнең каршылыгы ул.

Каршылык үткәргечнең озынлыгы l га, аның аркылы кисеме мәйданы S ка һәм материалына бәйле. Күп төрле материалларны тәҗрибә тикшерүләр нәтиҗәсендә каршылыкны хисаплау түбәндәге формула табылган:

: R=\frac{\rho \cdot l}{S},
биредә ρ — материалның чагыштырма каршылыгы, ом/метр белән үлчәнә
: *l* — үткәргеч озынлыгы
:  *S* — аркылы кисем мәйданы

Температура төшергәндә материалның чагыштырма каршылыгы да төшә, хәтта үтә үткәргечләрдә нульга тигез.

## Моны да карагыз
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге

## Әдәбият

*    Савельев И.В. Глава X. Движение заряженных частиц. // Курс общей физики.. — 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1988. — Т. 2. — С. 87-88. — 496 с. — 220 000 экз.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Ацвеж (елга)

**Ацвеж** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсенең Котельнич һәм Свеча районнары биләмәләрендә ага. Елга   Юма елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 48 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300412111100036627
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103662
* Бассейн коды — 10.01.03.004
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Татар йорты мәчете

**«Татар йорты» мәчете** — Украинаның башкаласы Киевта «Туган тел» оешмасының «Татар йорты» каршында эшли торган мәчете. 

Киевта яшәүче татарлар мәчете булып санала.

## Сылтамалар
* Киев татарлары сайты 
* Татарлар тарихы. Киев татарлары. 

Төркем:Киев мәчетләре
Михаил Кутузов

**Михаил Илларион улы Голенищев-Кутузов** (рус. *Михаи́л Илларио́нович Голени́щев-Куту́зов* , *tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Михаил_Кутузов Mixail Qutuzov]*) (1745-1813) - Россия гаскәр башлыгы, генерал-фельдмаршал, Россия каһарманы, 1812 елгы Ватан сугышында Россия гаскәренең җитәкчесе. «Изге» Георгий ордены тулы кавалеры.

Рус тарихчысы Николай Баскаков "Рус фамилиясе чыгышы турында" китабы буенча һәм Бәрхет китабы буенча Кутузов фамилиясе борыңгы татар Кутуз нәселеннән чыккан. Иске татар телендә *Кутуз* - "кызы канлы" сүзенә туры килә.  Михаил Кутузов бабалары - Булыг һәм Бордык мирзалары Алтын Урдадан 14-15 гасырларда чыккан.

Россия-Төркия сугышларында 18 гасырда (башта Александр Суворов һәм Румянцев җитәкчелегендә), Наполеон сугышында 1805 елда (Өченче бердәмлекнең сугышы), Россия-Төркия сугышында 1811 елда, Ватан сугышында 1812 елда  катнашкан.

1788 елда Очаков чолгавында Кутузов икенче тапкыр башына яраланган, соңрак уң күзен бәйләвеч белән ябыла иде.

## Мөһим вакыйгалар
* Наполеон сугышында йә Өченче бердәмлеге сугышында 1805 елда Кутузов Россия һәм Австрия патшаларын Александр I һәм Франц II Аустерлиц бәрелешендә катнашмавын ышандырырга тырыша, ләкин Александр I һәм рус аксөякләре Кутузовны мыскылап көлә. Кутузовның тыңламавы нәтиҗәсендә 1805 елның 20 ноябрендә рус-австрия көчләре тар-мар ителә.

Шушы сугыштан соң Александр I Кутузовны нәфрәт итә башлый һәм "Кутузов анда юри җиңелде" дип бер хатта язып куя. Шушы вакыйгадан соң Кутузовны гаскәр башлыгыннан Киевкә җибәрә.

* Александр I Кутузовны яратмавына карамастан каты хәлдә 1812 елда Кутузовны гаскәр башлыгына яңадан билгеләргә мәҗбүр була. Кутузов сак тактиканы сайлап Россия гаскәрен саклый һәм Мәскәүнең югалышына карамастан Ватан сугышы нәтиҗәсендә җиңә.

Кутузов 1813 елда үлгән, Санкт-Петербург шәһәрендә, Казан Чиркәвендә күмелгән.

## Истәлек
Кутузов аның тәнкыйтьләвенә карамастан (мәсәлән Тарле тәнкыйте) Россия халкы каһарманы булып санала.

Бөек рус шагыйре Александр Пушкин Кутузовка мәшһүр шигырен багышлый:

Күп дөнья шәһәрләрендә Кутузов исемендәге урамнар, мәктәпләр бар. Бөек Ватан сугышында Кутузов ордены нигезләнә (уңышлы саклану операцияләр өчен бирелә).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*    М. И. Кутузов. Письма, записки. М.: Воениздат, 1989 (Ратная слава Отчизны).
*   Кутузов-Голенищев, Михаил Илларионович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Ивченко Л.Л. М.И. Кутузов в отечественной историографии. Проблемы изучения биографии полководца // Французский ежегодник 2012: 200-летний юбилей Отечественной войны 1812 года. М., 2012..
* Ивченко Л.Л. М.И. Кутузов. — М.: Молодая гвардия, 2012. — 494[2] с: ил. (Жизнь замечательных людей: сер. биогр.; вып. 1372).
* Шишов А. Кутузов. М: Вече, 2012. — 464 с., ил. — (Великие исторические персоны). — 3000 экз., ISBN 978-5-9533-4653-5

## Сылтамалар

Төркем:Санкт-Петербург башлыклары
Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Кутузов ордены
Сөрән

**Сөрән** – татар халкының төрле этник төркемнәрендә билгеле булган язгы яки җәйге кәлиндәр йола бәйрәме.

Сөрән – татар халкының борынгыдан килгән йола бәйрәмнәреннән берсе. Ул Совет чорында да уздырыла. Казан арты, Ык буе, Мамадыш районнарында, Пермь өлкәсенең Барда, Октябрь районнары татар авылларында ул ХХ гасырның 30 нчы елларына хәтле яши. Яшьләр тарафыннан сөрән бәйрәмендә төрле җырлар башкару йоланың төп бизәге булган. ХХ гасырда язып алынган җыр текстлары да нәкъ әнә шуны раслый.

Идел-Урал тирәләрендә гомер итүче башка халыкларга да билгеле булган һәм һәр очракта үзенчә аталган: башкортларда һөрән, чуашларда сөрән, чирмешләрда сюрен, арларда сүрен.

Бу очракта махсус әзерләнгән, оештырылган һәм авыл халкы тормышында, аеруча язын һәм җәен мөһим урын алып торган мөстәкыйль бәйрәм турында сүз бара.

Ләкин «Татар теленең аңлатмалы сүзлеге» сөрән сүзен тар мәгънәдә генә аңлата: «Сөрән:

1. Авыл бәйрәмендәге атлы спорт уеннары һәм ярышлары.

2. Шундый ярышларга өндәп, чакырып, аваз салып йөрү».

Сөрәнләү сүзен шул ук сүзлек түбәндәгечә аңлата: «Сөрәнләү, өндәп, чакырып аваз салу, кычкыру».

Сөрән – язгы яки җәйге кәлиндәр йола бәйрәме һәм шул бәйрәмгә чакыру авазы. Сөрән бәйрәменең төп магик функ- циясе – үзеңне, авылны һәм авыл халкын зур һәм мөһим эшләргә кере- шер алдыннан төрле явыз көчләрдән, куркыныч рухлардан, мөмкин булган яки кылынган гөнаһлардан арындыру. Сөрән бәйрәмен уздырганда, гадәттә, авыл урамы уртасында учак яндырып, шул ут аша сикереп чыгып, шуннан соң С. сала торган булганнар.

Казан татарларында сөрән, Ф. Баязитова мәгълүматлары буенча, Сабан туена бүләк җыю буларак уздырыла: «Иртәгә Сабантуй дигәндә сөрән сугалар ыйы, көне буе йөриләр. Җәш киленнәрдән тастимал җийалар. Җүкә тайакны теләләр, шунда элдереп сөрән җийалар. Ике-өч кеше тотып йөри, җаураннарына (җилкәләренә) салып».

Керәшеннәрдә йоланың шул ук өлеше бераз башкачарак уздырыла: «Олы көннең өченче көнне сөрән сугу була. Шул чагында җәшләр атка атланып чыгалар. Без аларга кыйма өстеннән күкәй бирәбез, кампит бирәбез, перәнек бирәбез. Аннары берсе черемә җыйа. Ул черемә күкәен басуга илтеп күмәләр, игеннәр уңсын дип».

## Чыганаклар
Урманче Ф., Татар мифологиясе: Энциклопедик сүзлек. 2 том.

Төркем:Татар бәйрәмнәре
Гармун

**Гармун** ( — моңлы, тез) — телле пневматик-төймә музыкаль уен коралы. Гармун дип, баяннардан һәм аккордеоннардан тыш, бөтен кул гармуннары атала.

Гармун уйлап чыгарылган җир дип, иң таралган фикерләр буенча, Алмания санала. Аны XIX гасыр башында Фридрихродлы Кристиан Бушман уйлап тапкан дип исәпләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Рус халык музыкаль уен кораллары
Төркем:Татар халык музыкаль уен кораллары
Төркем:Музыка кораллары
Фёдор Ушаков

**Фёдор Фёдор улы Ушаков** (рус. *Фёдор Фёдорович Ушако́в* , *tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Фёдор_Ушаков Fyodor Uşakov]*) (1745-1817) — Россия флот башлыгы, адмирал, Кара диңгез флоты башлыгы, Рус Православ Чиркәве тарафыннан 2004 елда «Әүлия» гаскәри йөзенә кертелгән. «Изге» Георгий орденының тулы кавалеры.

Рус тарихчысы Николай Баскаков "Рус фамилиясе чыгышы турында" китабы буенча һәм «Бәрхет китабы» буенча Ушаков фамилиясе борыңгы татар Ушак нәселеннән чыккан.

Ушаков Россия-Төркия сугышта 1787—1791 елларда, Француз инкыйлабына каршы сугышларда (Урта диңгез һөҗүме) 1798—1800 елларда катнашкан.

Фидониси, Киреч, Тендра, Калиакрия янындагы диңгез бәрелешләрендә җиңгән.

## Хәтирә

Күп дөнья шәһәрләрендә Ушаков исемендәге урамнар, мәктәпләр, хәрби кораблар бар. Бөек Ватан сугышында Ушаков ордены һәм медале нигезләнә.

## Әдәбият

*    Адмирал Ушаков / Под ред. и со вступ. статьей Р. Н. Мордвинова. Т. 1-3.-М.: Военмориздат, 1951—1956.
*    Ганичев В. Н. Ушаков. — М.: Мол. гвардия, 1990. — 462 с.: ил. — (Жизнь замечат. людей. Сер. биогр.; Вып. 712).
* Ганичев В. Н. Флотовождь: [О Ф. Ф. Ушакове]. — М.: Патриот, 1994. — 463 с.: ил.
*        Гармаш П. Е. Штурм Корфу. — М.: Воениздат, 1990. −110 с.- (Героич. прошлое нашей Родины).
*        Зонин А. И. Федор Федорович Ушаков. — М.: Мол. гвардия, 1944. — 88 с.
*        Лебедев А. А. Фрегаты против кораблей. Неизбежный и неоценный эпизод Русско-турецкой войны 1787 — 1791 гг. СПб. ИПК Гангут. 2011. ISBN 978-5-904180-42-3
*        Лебедев А.А. У истоков Черноморского флота России. Азовская флотилия в борьбе за Крым и в создании Черноморского флота (1768-1783 гг.). СПб. ИПК.: Гангут. 2011. ISBN 978-5-904180-22-5
*        Лебедев А.А. От Фидониси до Корфу. За кулисами больших побед Ф.Ф. Ушакова // Гангут 2011 — 2012. № 66 — 67
*        «Не мне слава, а народу нашему…»: [К 250-летию со дня рождения Ф. Ф. Ушакова] // Геополитика и безопасность. — 1994. -№ 2.- С. 180—196.
*        Овчинников В. Д. Федор Федорович Ушаков. — М.: Андреевский флаг, 1995. — 127 с.: ил.
*        Овчинников В. Д. В служении Отечеству. (Адмирал Ф. Ф. Ушаков: неизвестные страницы жизни). Ярославль, 1993;
*       Овчинников В. Д. Святой праведный адмирал Федор Ушаков. М.: МГФ «Ветеран Москвы», 2001. — 376 с.
*        Овчинников В. Д. Святой адмирал Ушаков (1745—1817). Историческое повествование о земном пути святого праведного воина. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2003. — 511 с.
*        Овчинников В. Д. Родословная Ушаковых // Морской сборник, 1991. № 9.

Төркем:Хәрбиләр
Ом кануны

**Ом кануны** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ом_кануны Om qanunı]*) — физик канун, чыганакның Электр йөртү көче (Электр көчәнеше) Электр агымы һәм Электр каршылыгы арасында бәйләнешен билгели.

Шушы канун Георг Ом тәҗрибәләре нәтиҗәсендә 1826 елда ачылган.

**Ом кануны тулы чылбыр өчен**:

I\! = {\varepsilon\! \over {R+r}}, (2)

биредә:
*  {\varepsilon\!}  — Электр йөртү көче,
* I\! — Электр агымы,
* R\! — бүлемтектәге тышкы Электр каршылыгы,
* r\! — Электр йөртү көче чыганагының эчке каршылыгы.

Ом канунының нәтиҗәләре:

* ***r<<R*** очракта электр агымы чылбырның каршылыгына кире пропорциональ
* ***r>>R*** агым тышкы каршылыгыннан бәйле булмый. Чыганак - электр агымы чыганагы булып исемләнә. 

Ом кануны гади күренештә:

:  U\! = IR  

U\! - Электр көчәнеше

Электр йөртү көче йомык бүлемтек өчен:
:  {\varepsilon\!} = Ir + IR = U(r) + U (R)  

## Ом кануны дифферинциаль күренештә
: \mathbf{j} = \sigma \mathbf{E}

биредә:
* \mathbf{j} — электр агымы тыгызлыгы векторы,
* \sigma\! — электр үткәрүчәнлеге,
* \mathbf{E} — Электр кыры көчәнешлелеге.

## Алмаш агым өчен Ом кануны

: \mathbb{U} = \mathbb{I} \cdot Z,

биредә:
*  — электр көчәнеше яки потенциаллар аермасы,
*  — электр агымы,
*  — комплекс каршылык (импеданс),
*  — тулы каршылык,
*  — реактив каршылык (индуктив һәм сыешлыклы каршылыклар аермасы),
*  — актив  (омлы) каршылык, ешлыктан бәйле булмый,
*  — көчәнеш һәм агым фазалары аермасы.

Зурлыклар:
: U=U_0\sin(\omega t+\varphi)   
: \mathbb{U}=U_0e^{i(\omega t + \varphi)},   : \operatorname{Im} \mathbb{U} = U. 

## Ом кануны аңлатмасы
Классик Друде теориясе буенча:
: \vec j=\frac{n \cdot e_0^{2}\cdot\tau}{m} \cdot\vec E=\sigma\cdot\vec E

биредә:

* \! \sigma — электр чагыштырма үткәрүчәнлеге
* \! n — электрон тупланышы
* \! e_0 — элементар коргы
* \! \tau — импульс буйлап тынычлану вакыты
* \! m — электрон массасы

## Моны да карагыз
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы
## Сылтамалар
* Элементы. Природа науки. Закон Ома
* Школа для Электрика. Все Секреты Мастерства. Самый главный закон электротехники — закон Ома
* Закон Ома 
* Закон Ома для участка цепи. Онлайн калькулятор
* Теория/ТОЭ/Лекция № 5. Закон Ома для участка цепи с источником ЭДС.
* Закон Ома для участка цепи, статья с картинками и примерами
* Закон Ома для участка цепи (видео)
* Онлайн калькулятор - Закон Ома

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Төркем:Электроника
Майндагы Франкфурт һава аланы

**Майндагы Франкфурт һава аланы** (, tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Майндагы_Франкфурт_һава_аланы Mayndağı Frankfurt hawa alanı ]*) — Алманиянең иң зур һава аланы, Аурупада пассаҗир әйләнеше буйлап өченче һава аланы - 52 810 683 кеше 2006 елда.

Һава аланы тарихы 1936 елда башлана. Икенче дөнья сугышында Лүфтваффе тарафыннан хәрби максатлар өчен кулланыла. 1944-1945 бомбалау нәтиҗәсендә җимерелә. 1945 елда АКШ гаскәре тарафыннан буйсындырыла. АКШ хәрби көчләре Майндагы Франкфурт һава аланын торгыза башлыйлар.

Lufthansa авиаширкәтенең төп күчереп утырту ноктасы (хаб).

Һава аланында 4 очып менү-төшү юлы бар. Берсенең (07L/25R) әсфәлт түшәмәсе, башкаларның — бетон. Өч менү-төшү юлының — 07L/25R, 07C/25C, 18  —  озынлыгы  4000 метр, 07R/25L — озынлыгы  2800 метр.

Майндагы Франкфурт һава лиманында ике зур һәм бер кече («VIP») терминалы бар. Майндагы Франкфурт шәһәре үзәгенә кадәр такси белән 50 евродан барып җитеп була.

Тимер юл: һәр 15 минут беренче терминалдан S-Bahn 8 һәм 9 номерлы шәһәрнең баш вокзалына китә, юл вакыты — 12 минут.

Майндагы Франкфурт һава аланы A3 һәм A5 номерлы автобан янында урнаша. Майндагы Франкфурт шәһәренә кадәр автобус белән барып җитеп була.

## Сылтамалар
* Frankfurt Airport (рәсми сәхифә, )
* рәсми сәхифә
** Аэропорт Гид Всё об аэропорте Франкфурта 
* www.frankfurt360.de/flughafen.htm 360°-панорама 
* Fraport.de
* Frankfurt Airport  —  Франкфурт һава аланы турында

Төркем:Алмания һава аланнары
Төркем:Аурупа һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Вострецово (Борай районы)

**Вострецово** — Башкортстанның Борай районында урнашкан авыл. 1966 елга кадәр *[[Казанцево]]* исемен йөрткән.
## География

Авыл Агыйдел елгасында, Борайдан 30 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша.
## Демография

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 330 кешенең яшәве мәгълүм, күбесе — татарлар.
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Степан Вострецов

## Дин
1899 елда Волхонка тавында Казанцево (хәзерге Вострецово) авылында чиркәү төзелгән. Аңа кадәр авылда часовня гына булган. 1933 елда чиркәү җимертелгән. Рухани йортыннан хастаханә һәм башлангыч мәктәп ясаганнар. 2021 елның 28 апрелендә халык җыенында гыйбадәтханә төзү турында карар кабул ителгән. 2021 елның 23 маенда Уфа һәм Стәрлетамак митрополиты Никон катнашында нигез ташы салынган. Аннан соң чиркәү төзелеше башланган, барлык финанс чыгымнарын авыл активисты Филус Гыйльфанов үз өстенә алган. 2022 елның 1 ноябрендә чиркәү ачылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Кирхгоф кагыйдәләре

**Кирхгоф кагыйдәләре** яки **Кирхһоф кагыйдәләре** (*алманча Kirchhoffsche Regeln*, *tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кирхгоф_кагыйдәләре Kirxhof qağidäläre]*)— чылбырның төенендә электр агымнары һәм көчәнешләре арасында тигезләмәләр.

Алман галимы Густов Кирхһов тарафыннан 1845 елда ачылган.

## Беренче кагыйдә

**Чылбырның төенендә очрашучы агымнарның альгебраик суммасы нульгә тигез.**

Агып керүче агым - уңай агым, чыгучы агым - тискәре агым дип исәпләнә :

: \sum\limits^n_{j=1}I_j=0.

Бу кагыйдә коргы саклану кануныннан килеп чыга: **төенгә күпме коргы керсә, шулкадәр үк коргы аннан чыгып китә.**

## Икенче кагыйдә

**Йомык контурда көчәнешләрнең алгебраик суммасы андагы Электр йөртү көчләренең алгебраик суммасына тигез.**

: даими көчәнешләр өчен  \sum^n_{k=1} E_k= \sum^m_{k=1}U_k=\sum^m_{k=1}R_kI_k;
: алмаш көчәнешләр өчен  \sum^n_{k=1} e_k= \sum^m_{k=1}u_k=\sum^m_{k=1}R_ki_k+\sum^m_{k=1}u_{L\,k}+\sum^m_{k=1}u_{C\,k}.

Бу кагыйдә энергия саклану кануныннан килеп чыга.

Әгәр агым контурның **әйләнү юнәлешендә** акса, ул **уңай** була. Әгәр агым **әйләнү юнәлешенә каршы** акса, ул **тискәре** була. Электр йөртү көченең тамгасы шул ук кагыйдә белән билгеләнә.

## Мисал

Беренче Киргоф кагыйдәсе буенча:
: \begin{cases} I_1-I_2-I_6=0\\
I_2-I_4-I_3=0\end{cases}

Икенче Киргоф кагыйдәсе буенча:
: \begin{cases}U_2+U_4-U_6=0\\ U_3+U_5-U_4=0\end{cases}

Шушы тигезләмәләр электр чылбырын тулысынча тасвирлыйлар.

## Моны да карагыз
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Ом кануны
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы
## Әдәбият

*    Матвеев А. Н. Электричество и магнетизм. — Учебное пособие. — М.: Высшая школа, 1983. — 463 с.
*    Калашников С. Г. Электричество. — Учебное пособие. — М.: Физматлит, 2003. — 625 с.
*    Бессонов Л. А. Теоретические основы электротехники. Электрические цепи. — 11-е издание. — М.: Гардарики, 2007.
Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Лоренц көче

**Лоренц көче** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Лоренц_көче Lorents köçe]*)— электромагнит кырда хәрәкәт итүче корылган кисәкчеккә тәэсир итүче көч.

Электр кыры \mathbf{E} һәм магнит кыры \mathbf{B} тарафыннан тәэсир итүче көч түбәндәгечә табыла (СИ) :


\mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}+[\mathbf{v}\times\mathbf{B}]\right)


Шушы тигезләмәне Һоланд галиме Һендрик Лоренц 1892 елда ача. Макроскопик рәвештә Лоренц көче Ампер көченә әверелә.

## Лоренц көче тигезләмәсе

### Корылган кисәкчек

Тышкы электр кырында **E** - көчәнешлелеге белән, магнит кырында **B** - индукциясе белән хәрәкәт итүче **v**-тизлеге белән корылган кисәкчеккә (*q* - коргысы белән) тәэсир итүче F көч СИ системасында:

\mathbf{F} = q(\mathbf{E} + \mathbf{v} \times \mathbf{B})

гомуми очракта:

: \mathbf{F}(\mathbf{r},t,q) =  q \mathbf{E}(\mathbf{r},t) + q \mathbf{\dot{r}} \times \mathbf{B}(\mathbf{r},t) ,

биредә **r** — корылган кисәкчек радиус-векторы 
: *t* — вакыт, югары нокта - вакыт буйлап чыгарылманы билгели.

### Өзлексез коргы бүленеше

Өзлексез коргы бүленеше Лоренц көче түбәндәгечә табыла:

: d\mathbf{F} = dq\left(\mathbf{E} + \mathbf{v} \times \mathbf{B}\right)\,\!

биредә: корылган кисәкчеккә-*dq* тәэсир итүче көч-*d***F**

## Ковариант күренеш

4-үлчәнешле көч  4-үлчәнешле тизлек ярдәме белән табыла :
: \mathcal{F}^\mu = qF^{\nu \mu} u_\nu

: биредә: \mathcal{F}^\mu — 4-көч, q — кисәкчек коргысы, F^{\nu \mu} — электромагнат кыр тензоры, u_\nu — 4-тизлек.

## Аерым очраклар

### (B,v) авышу почмагы 90

Бериш магнит кырында, кисәкчек хәрәкәтенең сызыгына перпендикуляр очракта, корылган кисәкчек Лоренц көче тәэсиреннән r-радиуслы әйләнәдә хәрәкәт итә.

Лоренц көче - үзәккә омтылу көче ролен уйный:

СГС:
: {mv^2\over r} = \cdot{v\over B}

СИ:
: {mv^2\over r} = |q|vB\Rightarrow r = {m\over |q|}\cdot{v\over B}

Лоренц көче эше нульгә тигез.

Әгәр тизлек v\  \omega\  тизлектән v\  бәйле булмый:

СГС:
: \omega =\cdot v\cos\alpha

СИ:
: r = {m\over |q|}\cdot{v\sin\alpha\over B},
: h = {2\pi\over B}\cdot{m\over |q|}\cdot v\cos\alpha

## Моны да карагыз
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Ом кануны
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Дубовая (елга)

**Дубовая** — Аркатау елгасы кушылдыгы. Сарытау өлкәсенең Аркадаг районы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Аркатау елгасының сул ярыннан 61,2 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 21 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Хопер елгасы, инештән Ворона елгасы кушылган урынга чаклы. Кече елга бассейны — Хопер, елга бассейны — Тын (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010200112107000005810
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000581
* Бассейн коды — 05.01.02.001
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Фолкленд сугышы

**Фолкленд сугышы** (, , tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Фолкленд_сугышы Folklend suğışı]*) — 1982 елда Бөекбритания һәм Аргентина арасында Фолкленд (Аргентинача Мальвин) утраулары өчен сугыш.

Рәсми рәвештә беркем сугышны игълан итмәгән. Ике якның карашы буенча сугыш хәрәкәте үз җиренең хокукларын торгызу өчен булган.

Сугыш хәрәкәтләре нәтиҗәсендә Бөекбритания җиңә һәм әлегә кадәр Фолкленд утраулары белән идарә итә.

Сугышны башлап җибәрүдә Маргарет Тэтчер зур роль уйный.

## Низаг тарихы
Фолкленд утрауларын башта инглиз диңгез сәяхәтчеләре 1690 елда ачалар, соңрак 1694 елда утрауларны француз диңгез сәяхәтчеләре ачалар һәм Мальвин утраулары дип исемлиләр (туган шәһәрләре Сан-Мало истәлегенә).

XIX гасырдан бәйсезлек алудан соң Аргентина Мальвин утрауларын үзенеке дип саный.

1833 елда Бөекбритания шушы утрауларны яңадан буйсындыра һәм Аргентина кешеләренең канәгатьсезлеген тудыра.

1981 елда Аргентина хакимлегенә генерал-лейтенант Леопольдо Гальтиери килә һәм ул тарихи гаделлекне торгызырга ниятли.

## Бәрелеш

1982 елның 2 апрелендә Аргентина десанты Фолкленд утрауларына төшә, кыска бәрелештән соң британ көчләре чигенә.

Британия премьер-министры Маргарет Тэтчер Фолкленд утраулары кире кайтару өчен зур хәрби-диңгез берләшмәсен җибәрә.

БМО Иминлек Шурасының 3 апрельдә тавыш бирүе нәтиҗәсе буенча: 10 тавыш — риза, 1 тавыш каршы (Панама), 4 дәүләт тавыш бирми кала (СССБны да кертеп) — Аргентина көчләрен утраулардан чыгарырга таләп итә.

12 апрельдә Бөекбритания Фолкленд утрауларын камавын игълан итә.

АКШ Британиягә булыша:  утравындагы үз һава хәрби үзәген инглиз очкычларына бирә.

Бомбалаудан соң һәм җирле хәрби хәрәкәтләр нәтиҗәсендә Аргентина көчләре 14 июньдә чигенергә дучар була.

Шулай итеп, Бөекбритания АКШ ярдәме белән ХХ гасырдагы колониаль сугышта җиңә. Шушы җиңү Маргарет Тэтчерга Инглиз Парламентына сайлауларында җиңәргә булыша.

1982 елның 12 октябрендә Лондон шәһәрендә Җиңү тантанасы уза.

## Сугыш нәтиҗәләре
Бөекбритания үзенең ерак колониясен саклый. Аргентинада Британиягә каршы зур нәфрәт хисләре туып кала.

Батырылган инглиз эсминец «Шеффилд»та атом-төш коралларының булуын  2003 елда ачыклана. Шулай итеп Атлантикага атом-төш һәләкәте әлегәчә яный.

## Моны да карагыз
* Маргарет Тэтчер
* Фолкленд утраулары

## Сылтамалар
* Подборка статей о применении авиации в Фолклендской войне 
* Англо-аргентинский военный конфликт 
* Спутники и РЭБ в Фолклендской войне 
* Потери Аргентины // «Красная Звезда», № 155 (17842) от 7 июля 1982. стр.3  

Төркем:Бөекбритания колониаль сугышлары
Төркем:XX гасыр сугышлары
Төркем:Аргентина тарихы
Липовица (елга)

**Липовица** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тамбов өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы КАС/ИДЕЛ/2231/350/51/375 урнашкан. Елга озынлыгы 52 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Цна елгасы, тамагынан Тамбов каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Мокша, елга бассейны — Ука.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010200212110000028779
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110002877
* Бассейн коды — 09.01.02.002
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тамбов өлкәсе елгалары
Кордяга (елга)

**Кордяга** — Россия территориясеннән ага торган елга. Киров өлкәсе  биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Чепца елгасының сул ярыннан 103 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 68 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Чепца елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Нократ, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010300112111100033780
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111103378
* Бассейн коды — 10.01.03.001
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Ким Миңнуллин

**Ким Мөгаллим улы Миңнуллин** -  әдәбият белгече, фольклорчы, филология фәннәре докторы (2002).

1985 елда Казан университетын тәмамлый. 1988-96 елларда Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында; 1996-2006 елларда ТР МК Аппаратында; 1999 дан ТР халыклары телләрен үстерү буенча бүлек мөдире, берүк вакытта, 1996 дан «Татарстан Республикасы халыклары телләре» исемле ТР Законын гамәлгә кертү комитеты сәркәтибе; 2006―2024 елларда ТР ФА Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры.

## Хезмәтләре
Хезмәтләре фольклористика (татар җыр поэзиясе тарихы һәм теориясе), социолингвистикага (ТРда тел сәясәте мәсьәләләре) карый.

* Шигърият һәм җыр. К., 1998; Басма сүз һәм татар җырлары. К., 2000; 
* Современные этнокультурные процессы в молодёжной среде Татарстана: Язык, религия, этничность. К., 2000 (соавт.). 
* Әд.: Казанский университет (1804-2004): Биобиблиогр. словарь. К., 2004. Т.2.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2022 ― Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкортстан педагогия университеты татар теле һәм әдәбияты кафедрасының шәрәфле профессоры.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Фольклорчылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Яртылаш сөйләшүче

Тел белемендә, **яртылаш сөйләшүче** (ингл. *[[:en:semi-speaker]]*, рус. *полуноситель*, *частичный носитель*) - берәр *юкка чыгу куркынычы янаган тел*дә (ингл.) тулы *лингвистик компетенциясе* (ингл.) булмаган килеш сөйләшә алучы шәхесне билгеләү өчен кулланылган термин.

Яртылаш сөйләшүчеләр гадәттә үз тормышларында юкка чыгу куркынычы янаган телне регуляр дәрәҗәдә кулланмый, сөйләмләре туган тел дәрәҗәсендә иркен сөйләшүчеләр күзлегеннән еш "хаталар" дип саналучы үзгәртелгән формалар белән тулы. Яртылаш сөйләшүчеләр еш телне җанландыру проектларның иң тугрылыклы һәм югары мотивацияләре булган катнашучылары рәтләренә керә.

Берәр тел тормыш таләпләренә туры килми башлавы белән анарда *сөйләшүчеләр җәмгыяте* (ингл.) башка телләргә таба күчә башлый. Бу очракта тел сирәгәрәк, шулай да таррак иҗтимагый өлкәләрдә куллана башлана. Шул сәбәпле, сөйләшүчеләрнең зур өлеше аны тулысынча үзләштерү өчен кирәкле көч кертми - телне өлешчә, чикләнгән дәрәҗәдә генә өйрәнә һәм сөйләмләрендә алар яшәгән мохиттәге күпчелек халык сөйләшүче телдән зур тәэсир сизелә. Шундый сөйләшүчеләрне билгеләү өчен *яртылаш сөйләшүчеләр* ("semi-speakers"), *квази-сөйләшүчеләр* ("quasi-speakers"), яки *искә төшерүчеләр* ("rememberers") терминнары кулланыла. Яртылаш сөйләшүче сүзе беренче тапкыр лингвист *Нэнси Дориан* (ингл.) тарафыннан *шотландча гаэлик теле*нең (ингл.) Көнчыгыш Сазерленд диалектында соңгы сөйләшүчеләрне билгеләү өчен кулланыла.

Сөйләшүчеләр җәмгыятенең зур өлеше яртылаш сөйләшүчеләрдән тора башлагач, лингвистик кагыйдәләр сөйләшүчеләрнең компетенцияләренә күрә үзгәртелә башлавы сәбәпле тел еш *тел үлеме*нә (ингл.) таба сизелерлек дәрәҗәдә тизрәк якыная башлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Социолингвистика
Төркем:Юкка чыгу куркынычы янаган телләр
Төркем:Тел үзләштерү
Ампер кануны

**Ампер кануны** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ампер_кануны Amper qanunı]*) — электр агымнарының тәэсир итешүе канун.

1820 елда француз галиме Андре Мари Ампер тарафыннан ачылган.

Ампер кануны буенча бер үк юнәлешле электр агымлы  параллель үткәргечләр үзара этешәләр, ә ике төрле юнәлешле электр агымлы параллель үткәргечләр берсенә-берсе тартылалар.

Ампер кануны буенча электроннар нурының dl элементына перпендикуляр магнит кыры тәэсир итүче көче түбәндәгечә табыла (СИ):

: d\vec F = I d\vec l \times  \vec B.

биредә:  F - көч, I - агым, B - магнит кыры индукциясе

Гомуми очракта:

: d\vec F = \vec j \times \vec B dV.

биредә: j -агымның тыгызлыгы, V -күләм

Ампер көче модуле түбәндәгечә табыла:

: dF = I B dl \sin\alpha.

биредә \alpha — агым һәм магнит индукциясе векторлары арасында почмак

Шулай итеп: әгәр электр агымы магнит кырына карата перепендикуляр булса dF көче иң зур була

(\alpha = 90^\circ, \sin\alpha = 1):
: dF_{max} = IBdl.

## Ике параллель үткәргеч

Био — Савар — Лаплас кануны буенча чиксез үткәргеч I_1-агымы белән r-аралыгында магнит кырын булдыра:

: B_1(r) = \frac{\mu_0}{4\pi}\frac{2I_1}{r},

биредә \mu_0  — магнит даимие.

Ампер кануны буенча табабыз:

: d\vec F_{1-2} = I_2 d\vec l \times \vec B_1(r).

d\vec F_{1-2} , d\vec F_{2-1} үзара этешәләр  

Көч модуле:

: dF_{1-2} = \frac{\mu_0}{4\pi}\frac{2 I_1 I_2}{r} dl.

: F_{1-2} = \frac{\mu_0}{4\pi}\frac{2 I_1 I_2}{r}.

Бу формуладан магнит даимие табыла:

: \mu_0  = 4 \pi \times 10^{-7}  Н/А²   яки   4 \pi \times 10^{-7}  Гн/м

## Моны да карагыз
* Био — Савар — Лаплас кануны
* Лоренц көче
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Ом кануны
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Ивангород (мәгънәләр)

**Ива́нгород:**
* **[[Ивангород]]** — Ленинград өлкәсенең Кингисепп районындагы шәһәр.
* Ивангород (Дәүләкән районы) — Башкортстан Республикасының Дәүләкән районындагы авыл.
Учка (елга)

**Учка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Вологда өлкәсе , Киров өлкәсе , Коми Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Луза елгасының сул ярыннан 112 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Көньяк елгасы. Кече елга бассейны — Сухона, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020100212103000012990
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103001299
* Бассейн коды — 03.02.01.002
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Вологда өлкәсе елгалары
Төркем:Киров өлкәсе елгалары
Төркем:Коми Республикасы елгалары
Политотдел (мәгънәләр)

**Политотдел:**
* **[[Политотдел (Адыгея)|Политотдел]]** — Адыгея Республикасының Кошехабль районындагы хутор.
* Политотдел — Башкортстан Республикасының Дәүләкән районындагы авыл.
Алферовка (елга)

**Алферовка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 17 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010400312110000034417
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003441
* Бассейн коды — 08.01.04.003
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Реактив каршылык

**Реактив каршылык** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Реактив_каршылык Reaktiv qarşılıq]*) — электр алмаш агымыннан электр яки магнит кырына (һәм киресенчә) энергиянең тапшыруы сәбәпле хасил булучы электр каршылык.

Реактив каршылык Импедансның уйланма өлешен билгели:

: Z \, — импеданс 

: Z = R + jX \,

: R \, — актив каршылык (омлы каршылык)

: X\, — Реактив каршылык, 

биредә j\, — уйланма берәмлеге

## Реактив каршылык очраклары
* **<math>X > 0 \,</math>** — элемент индуктивлык үзлекләрен күрсәтә.

* **<math>X = 0 \,</math>** — актив каршылыклы элемент 

* **<math>X < 0 \,</math>** — элемент сыешлык  үзлекләрен күрсәтә.

Индуктив һәм сыешлык каршылыклар реактив каршылыкны билгели:
 
: X = X_L - X_C \,

## Индуктив каршылык

**Индуктив каршылык** (X_L\,) элементта үзиндукция сәбәпле хасил була. 

Индуктив каршылык:

: X_L = \omega L = 2\pi f L \,\!

биредә: \omega\, - әйләнү ешлыгы
: f - алмаш агым ешлыгы
: L - индуктивлык

## Сыешлык каршылыгы

**Сыешлык каршылыгы** (X_C\,) - элемент сыешлыгына C\, һәм алмаш агым ешлыгына f\, бәйле:

: X_C =  \frac {1} {\omega C} =  \frac {1} {2\pi f C} \,

: биредә \omega \, — әйләнү ешлыгы,

: \omega \, = 2\pi f\,.

Сыешлык каршылыгы агым ешлыгы һәм кондесатор сыешлыгы кимү белән арта. Даими агым өчен сыешлык каршылыгы чиксез зур. Шуңа күрә даими агым конденсатор аша уза алмый.

## Моны да карагыз
* Био — Савар — Лаплас кануны
* Лоренц көче
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Ом кануны
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы

## Әдәбият

*    Сивухин Д. В. Общий курс физики. — Изд. 4-е, стереотипное. — М.: Физматлит; Изд-во МФТИ, 2004. — Т. III. Электричество. — 656 с. — ISBN 5-9221-0227-3; ISBN 5-89155-086-5.
*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Шуля (елга)

**Шуля** – Россия территориясеннән ага торган елга. Мари Илнең Советский районы биләмәләрендә ага. Елга   Кече Кундыш елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 32 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Идел елгасы кушылдыклары бассейны, елга бассейны – (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ука бассейныннан тыш).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 08010400712112100001302
* Һидрологик өйрәнү (ҺӨ) буенча коды – 112100130
* Бассейн коды – 08.01.04.007
* ҺӨ буенча  – 12
* ҺӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Мари Иле елгалары
Гаусс теоремасы

**Гаусс теоремасы** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гаусс_теоремасы Gauss teoreması ]*) — электродинамиканың төп кануннарының берсе, Максвелл тигезләмәләренә керә.

Гаусс кануны күләмдәге коргы һәм Электр кыры көчәнешлелегенең агымы арасында бәйләнешен күрсәтә.

Әгәр сферик S өслеге электр коргылары тупламын камап алса, бу йомык өслек аша үткән Ф электр индукциясе агымы әлеге коргыларның суммасына тигез була.

## Гаусс теоремасы вакуум өчен
### Интеграль күренеш

СГС
: \Phi_\mathbf{E}=4\pi Q,

СИ
: \Phi_\mathbf{E}=\frac{Q}{\varepsilon_0},

биредә:
* \Phi_\mathbf{E}\equiv\oint\limits_S\mathbf{E}\cdot\mathrm{d}\mathbf{S} — Электр кыры көчәнешлелегенең агымы йомык S өслеге аша

* Q — тулы коргы күләмдә

* \varepsilon_0 — электр даимие

### Дифферинциаль күренеш

СГС:
: \mathrm{div}\,\mathbf{E}\equiv\nabla\cdot\mathbf{E}=4\pi\rho,

СИ:
: \mathrm{div}\,\mathbf{E}\equiv\nabla\cdot\mathbf{E}=\frac{\rho}{\varepsilon_0}.

биредә \rho - күләмдәге коргы тыгызлыгы

## Гаусс кануны [[Электр индукциясе]] өчен
### Интеграль күренеш

СГС:
: \Phi_\mathbf{D}\equiv\oint\limits_S\mathbf{D}\,\mathrm{d}\mathbf{S}=4\pi Q,

СИ:
: \Phi_\mathbf{D}\equiv\oint\limits_S\mathbf{D}\,\mathrm{d}\mathbf{S}=Q,

### Дифферинциаль күренеш

СГС:
: \mathrm{div}\,\mathbf{D}\equiv\nabla\cdot\mathbf{D}=4\pi\rho,

СИ:
: \mathrm{div}\,\mathbf{D}\equiv\nabla\cdot\mathbf{D}=\rho.

## Гаусс кануны [[Магнит индукциясе]] өчен
Интеграль күренеш:
: \Phi_\mathbf{B}\equiv\oint\limits_S\mathbf{B}\cdot\mathrm{d}\mathbf{S}=0,

Дифферинциаль күренеш:
: \nabla\cdot\mathbf{B}=0.

**Шулай итеп тәбигатьтә магнит коргысы юк.**

## Гаусс кануны Ньютон гравитациясе өчен
Интеграль күренеш:
: \Phi_\mathbf{g}
\equiv
\oint\limits_S\mathbf{g}\cdot\mathrm{d}\mathbf{S}
=-4\pi G M,

Дифферинциаль күренеш:
: \nabla\cdot\mathbf{g}=-4\pi G \rho,

биредә:
: *g* — гравитацион кыр көчәнешлелеге
: *M* — гравитацион коргы (масса)
: *G* — Ньютон константасы.

## Моны да карагыз
* Электр агымы
* Электр йөртү көче
* Ом кануны
* Фарадей кануны
* Үтә үткәрүчәнлек
* Электр көчәнеше
* Электр кыры көчәнешлелеге
* Электр каршылыгы
* Чагыштырма электр каршылыгы
## Әдәбият

*   Матвеев А. Н. Электричество и магнетизм: Учебное пособие. — М.: Высшая школа, 1983. — 463 с, ил. и более поздние издания.
*   Сивухин Д. В. Общий курс физики. — М.. — Т. III. Электричество. — §§ 5 — 8, 13, 53.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Билгесезлек принцибы

**Һейзенберг билгесезлек принцибы** квант механикасында (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Билгесезлек_принцибы Heyzenberg bilgesezlek prinsibı]*) - фундаменталь тигезсезлек (билгесезлек нисбәте), бер үк вакытта физик күзәтелүче зулыклар билгеләве төгәллегенең чиген билгели.

Билгесезлек принцибы алман галиме Вернер Һейзенберг (рус телендә Гейзенберг) 1927 елда ачыла, квант механикасының нигезләренең берсе.

Квант механикасында импульс һәм координатлар зурлыгы ихтималлык бүленешенә буйсыналар.

Һейзенберг билгесезлек принцибы:
:  \Delta x \Delta p \geqslant \frac{\hbar}{2} ,

биредә:
: \Delta x - координатларның урта квадрат тайпылышы 
: \Delta p - имульсның урта квадрат тайпылышы

:  \hbar  - Планк даимие

Шулай итеп, әгәр координатларны x төгәл билгеләнсә, шунда импульсны p якынча үлчәнә. Һәм киресенчә: әгәр импульсны p төгәл билгеләнсә, шунда координатларны x якынча үлчәнә

Шулай да билгесезлек принцибы энергия өчен:

:  \Delta E \Delta t \geqslant \frac{\hbar}{2} 

биредә 
: E - энергия
: t  - вакыт
:  \hbar  - Планк даимие
## Моны да карагыз
* Планк даимие
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше
## Әдәбият

*    Шредингер Э. К принципу неопределенностей Гейзенберга. Избранные труды по квантовой механике. М.: Наука, 1976. стр.210-217.
*    Додонов В. В., Манько В. И. Обобщения соотношений неопределенностей в квантовой механике. Труды ФИАН СССР. 1987. Том 183 стр.5-70.
*    Суханов А. Д. Соотношения неопределенностей Шредингера и физические особенности коррелированно-когерентных состояний, Теоретическая и математическая физика. 2002. Том.132. №.3. С.449—468.
*    Суханов А. Д. Соотношение неопределенностей Шредингера для квантового осциллятора в термостате. Теоретическая и математическая физика. 2006. Том.148. №.2. (2006) С.295—308.
*    Тарасов В. Е. Вывод соотношения неопределенностей для квантовых гамильтоновых систем. Московское научное обозрение. 2011. №.10. C.3-6.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Статистик физика
Төркем:Физика төшенчәләре
Планк даими зурлыгы

**Планк даими зурлыгы** (тәэсир кванты) (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Планк_даими_зурлыгы Plank daimi zurlığı]*)— квант теориясенең төп константасы, электромагнит нурланыш энергиясенең кванты аның ешлыгы белән бәйли, гомуми очракта: тирбәнү системасы энергиясенең кванты аның ешлыгы белән бәйли.

Шушы константаны җылылык нурланышына багышланган мәкаләдә 1900 елда алман галиме Макс Планк тәкъдим итә.

**Планк даими зурлыгы**:
: ~h=6{,}626\ 069\ 57(29)\times10^{-34}&nbsp;Дж·c
: ~h=6{,}626\ 069\ 57(29)\times10^{-27}&nbsp;эрг·c.
: ~h=4{,}135\ 667\ 516(91)\times10^{-15}&nbsp;эВ·c

Шулай ук ~\hbar\equiv\frac{h}{2\pi} даими зурлыгы кулланыла:

: ~\hbar=1,054\ 571\ 726(47)\times 10^{-34}&nbsp;Дж·c
: ~\hbar=1,054\ 571\ 726(47)\times 10^{-27}&nbsp;эрг·c,
: ~\hbar=6,582\ 119\ 28(15)\times 10^{-16}&nbsp;эВ·c

Кайчакта аны кыскарган Планк даими зурлыгы яки Дирак даими зурлыгы исемли.

## Физик мәгънә
Квант механикасында имульс - дулкынча вектор, тәэсир - дулкын фазасы, энергия - ешлык кулланыла. Планк даими зурлыгы аларның бәйләнеш константасы булып тора:

: \mathbf p = \hbar \mathbf k   (импульс) 
: ( |\mathbf p|= 2 \pi \hbar / \lambda )

биредә k - дулкынча вектор

: E = \hbar \omega   (энергия)

: биредә \omega  -  әйләнү ешлыгы

: S = \hbar \phi   (тәэсир)

: биредә \phi  -   фаза

Теоретик физикада кайчакта \hbar = 1  кулланыла, бу очракта:

: \mathbf p = \mathbf k (|\mathbf p|= 2 \pi / \lambda)
: ~E = \omega
: ~S = \phi

: (\hbar = 1).

## Квант механикасы кулланышы чикләре

Әгәр ~\frac{S}{\hbar}\gg1 (биредә ~S — система тәэсире), һәм ~\frac{M}{\hbar}\gg1 (~M — импульс моменты) булса, система халәте классик механика белән тасвирланып була.

## Моны да карагыз
* Билгесезлек принцибы
* Паули мәсләге
* Бозе — Эйнштейн бүленеше
* Ферми — Дирак бүленеше

## Әдәбият

*    John D. Barrow. The Constants of Nature; From Alpha to Omega — The Numbers that Encode the Deepest Secrets of the Universe. — Pantheon Books, 2002. — ISBN 0-37-542221-8
*    Steiner R. History and progress on accurate measurements of the Planck constant // Reports on Progress in Physics. — 2013. — Vol. 76. — P. 016101.

Төркем:Квант механикасыТөркем: Статистик физикаТөркем:Физика төшенчәләреТөркем:Даимиләр