open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кызыл Октябрь татар педагогика укуханәсе

**Кызыл Октябрь татар педагогика училищесы** – А.М. Горький исемендәге Лукоянов педагогия техникумының филиалы буларак, 1990 елда Түбән Новгород өлкәсе Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавылда ачылган, милли кадрлар – мөгаллимнәр әзерләүче дәүләт урта һөнәри мәгариф уку йорты.

## Тарих
1929 елның 1 февралендә Түбән Новгород губернасы мәгариф бүлеге карары белән Починки педтехникумының мордва (эрьзя) бүлеге Лукоянов шәһәренә күчерелә һәм мөстәкыйль Лукоянов мордва (эрьзя) педтехникумы булып эшли башлый.
 
#### Лукоянов уку йорты
* 1930 елның 1 гыйнварыннан укулар башлана 
* 1938 елга кадәр – Лукоянов мордва педтехникумы.
* 1938 елдан -  Лукоянов мордва педагогика училищесы.
* 1956 елдан - М. Горький исемендәге Лукоянов педагогика училищесы.
* 1966 елда Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.
* 1990 елда Кызыл Октябрь районы Уразавыл авылында педагогик укуханәнең филиалы ачыла.
* 2002 елдан - Максим Горький исемендәге Лукоянов педагогика көллияте.

#### Уразавылдагы уку йорты
1990 елда татар мәктәпләре өчен башлангыч сыйныф укытучылары әзерләү өчен Уразавыл авылында укуханәнең филиалы ачыла. Беренче мөдире итеп Рәйхана Гарифулла кызы Айсина билгеләнә. Соңыннан Һәйнур Гарифулла кызы Бәшәрова мөдир була.  Уку йорты студентлары Уразавыл кешеләре өчен һәм Кызыл Октябрь районы балалары өчен берсеннән-берсе кызыклы чаралар үткәрәләр. Түбән Новгородда һәм Казанда экскурсияләрдә булалар. Регионда татар халкының милли үзенчәлекләрен саклау һәм бөтәйтү өчен үзләреннән зур өлеш кертәләр.
Хәзерге директоры - Давыдов Виктор Александр улы.
Уку йортында 50 студент түбәндәге  белгечлек ала:
* *Башлангыч сыйныф укытучысы* 
* *Рәсем укытучысы (өстәмә белгечлек)* 
* *Мәдәни-ял итү эшчәнлеген оештыручы ()* 
* *Татар теле укытучысы*

## Моны да карагыз
* Кучкай Пожары татар педагогия техникумы (1918—1957)
## Чыганак
 Көллият сайты

Көллият тарихы. 90-еллар. 

## Сылтама
  Россия мәгарифе порталы

     РусВикипедиядә көллият турында 

## Искәрмәләр

Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе
Төркем:Кызыл Октябрь районы
Актүбә районы

**Актүбә районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Актүбә шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елда Түбән Идел краеныңӘстерхан округы эчендә *Владимировка районы *исеме астында оештырылган.

1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан — Сталинград өлкәсе, 1943 елдан — Әстерхан өлкәсе составында.

1975 елдан хәзерге исемен йөртә.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (58,5%), казакълар (31,4%), чичәннәр (2,9%), татарлар (1,6%), кореялылар (1,3%).
## Административ бүленеш
Актүбә районы составына 3 шәһәр һәм 12 авыл җирлеге керә.
## Шәхесләр
* Марат Алыков (1959), 1нче класслы очучы-сынаучы (1993), майор, Россия Федерациясе Каһарманы (1998).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кызыл Яр районы (Әстерхан өлкәсе)

**Кызыл Яр районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кызыл Яр саласы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1925 елга кадәр район җирләре Әстерхан губернасының Красный Яр өязенә кергәннәр. Район 1925 елда барлыкка килгән.

1962 елда бетерелгә, 1965 елда кире төзелә.
## Халык

Милли состав (2010): казакълар (50,8%), урыслар (33,8%), нугайлар (6%), татарлар (4,4%).
## Административ бүленеш
Кызыл Яр районы составына 16 авыл җирлеге керә:
# Красный Яр авыл җирлеге
# Аксарай авыл җирлеге
# Ахтүбә авыл җирлеге
# Байбәк авыл җирлеге
# Бузан авыл җирлеге
# Ватажное авыл җирлеге
# Җанай авыл җирлеге
# Забузан авыл җирлеге
# Караөзек авыл җирлеге
# Кәкре Бузан авыл җирлеге
# Кече Арал авыл җирлеге
# Сәет авыл җирлеге
# Степное авыл җирлеге
# Черёмуха авыл җирлеге
# Юбилейный авыл җирлеге
# Югары Бузан авыл җирлеге
## Шәхесләр
* Рөстәм Усманов (1915―2006), метеоролог, СССР Гидрометеорология үзәге баш синоптигы (1946―1976).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Лиман районы

**Лиман районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Лиман шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
1935 елның 25 гыйнварында Калмык автономияле өлкәсенең (25 октябреннән — Калмык АССР)** Долбан олысы** буларак оештырылган. 1943 елның 27 декабрендәге ССРБ Югары Шурасының «Калмык АССР бетерү һәм РСФСР составына Әстерхан өлкәсе булдыру турында» фәрманына туры китереп Калмык АССР бетерелгән, Долбан олысына **Лиман районы **исеме кушылган һәм ул яңа оештырылган Әстерхан өлкәсе составына күчерелгән.

1963 елда район бетерлгән, җирләре Икряное районы составына керлгән; ике елдан соң район кире кайтарыла.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (72,8%), калмыклар (9,9%), чичәннәр (4,1%), казакълар (3,9%), татарлар (3,3%), даргиләр (1,5%).
## Административ бүленеш
Лиман районы составына 1 шәһәр һәм 15 авыл җирлеге керә.
## Шәхесләр
* Динар Байтемиров (1984, Зензел авыл), җырчы (*баритон*),  педагог. Гатчина филармониясе мөдире (2023).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Нәриман районы

**Нәриман районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Нәриман шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Нәриман районы 1931 елның 30 августында **татар-нугай милли районы** буларак элекке Әстерхан районы территориясендә оештырылган. Үзәге Зацарево авылында урнашкан булган.

1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан — Сталинград өлкәсе, 1943 елдан — Әстерхан өлкәсе составында.

1957 елда, Зацарево авылы Әстерхан составына кертелү сәбәпле район үзәге Әстерханга күчерелгән. 1963 елда райүзәк Приволжский штбсына күчерелгән, ләкин ике елдан соң, шул ук сәбәпле, райүзәк кире Әстерханга кайтарылган.

1983 елда райүзәк Нижневолжский бистәсенә күчерелгән, 1985 елда ул** Нәриман **шәһәренә үзгәртеп корылган.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (40,8%), казакълар (25,3%), татарлар (20,7%), даргиләр (2,1%), төрекләр (1,7%), калмыклар (1,6%).
## Административ бүленеш
Нәриман районы составына 1 шәһәр һәм 12 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Янкала районы

**Янкала районы** () — Әстерхан өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Янкала саласы.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елда Түбән Идел краеныңӘстерхан округы эчендә оештырылган.

1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан — Сталинград өлкәсе, 1947 елдан — Әстерхан өлкәсе составында.

1962 елда юкка чыгарылган, территориясе Янтау районы составына кертелгән, 164 елда район кире торгызылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (75,5%), даргиләр (6,6%), кореялылар (2,7%), украиннар (2,2%), татарлар (1,8%), чичәннәр (1,5%).
## Административ бүленеш
Янкала районы составына 10 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Икосаэдр

**Икосаэдр** - кырлары егерме өчпочмактан торган кабарынкы төзек күпкырлык.

## Үзлекләре
* Кырлары – 20 өчпочмак. 
* Кабыргалар саны – 30.
* Түбәләр саны – 12.
* Тулы өслек мәйданы:  S_t = 8,67a^2 ,
биредә a – кабырга озынлыгы.
* Күләм:  V = 2,18a^3 .

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик җисемнәр
Каспий буе түбәнлеге

**Каспий буе түбәнлеге** () — Каспий диңгезенең төньяк яр буенда, Көнчыгыш Европа тигезлегенең көньяк-көнбатышында урнашкан түбәнлек.
## Җәгърафик урнашу
Каспий буе түбәнлеге төньякта — Төп Сырт, көнбатышта — Идел буе калкулыгы һәм Ерген калкулыгы, көнчыгышта — Урал алды платосы һәм Устюрт беләдн чикләнә. Биеклекләр -28 мдан (Россиянең иң түбән ноктасы) 149 метрга кадәр.

Түбнәлекне Җаек, Идел, Терек, Кума һ.б. елгалар кисеп үтәләр. Кече елгалар (Зур һәм Кече Үзән, Уил, Сагыз) җәен кибеп бетәләр яки берничә казанлкка таркалып, күл тезмәләрне барлыкка китерәләр — Камыш-Самар, Сарпы күлләре. Тозлы күлләр күп (Баскынчак, Эльтон һ.б.).
## Климат
Каспий буе түбәнлеге климаты коры, континенталь, кыш чагыштырмача салыка һәм аз карлы (гыйнварның уртача температурасы — — 14° (төньяк)...— 8 °С (диңгез буенда)), җәй эссе (июльнең уртача температурасы 22°...24 °С), явым-төшемнәр саны аз (көньякта һәм көнчыгышта 200 ммдан азрак).
## Икътисади әһәмият
Көтүлек буларак файдаланыла. Идел-Актүбә тугаендә бакчачылык, яшелчәчелек киң таралган.

Нефть һәм газ чыганаклары, күлләрдә аш тозы чыгарыла.
## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Россия түбәнлекләре
«Эрмитаж» бакчасы (Казан)

**Эрмитаж бакчасы** – Казан шәһәренең Вахитов районында урнашкан бакча (парк). Элекке исемнәре — *Александр бакчасы*, *Износков бакчасы*, *Изге Николай бакчасы*, *Аквариум*, *Өрәкләр бакчасы*.
 
## Урнашу урыны
Казан шәһәренең тарихи үзәгендә, Тукай мәйданыннан ерак түгел,  3 урам — Щапов, Некрасов, Маяковский урамнары ясаган өчпочмакта, Марусов һәм Бутлеров калкулыклары, ике чокыр арасында урнашкан.  Көнбатыштан Щапов урамы белән чикләнгән, калган яклары Некрасов урамы һәм Маяковский урамнарындагы (элекке исемнәре Иске-Чүлмәк урамы, Аркылы-Чүлмәк урамы, Эт тыкрыгы) төзелешләр белән уратылган. Мәйданы 4 га чамасы.

## Тарих

Бакча урынында Ворожцов фамилияле дворянның начар дан алган усадьбасы торган (1848 елда янган). Октябрь инкыйлабына кадәр шәһәр халкының күңел ачу һәм истирахәт кичү урыны булган.

Шәһәр халкын әлеге бакчага 1910 елда дөнья бетүне каршыларга чакырганнар.

ХIХ гасыр башыннан бирле бакчага терәлеп торган Профессор тыкрыгындагы йортларда  Казан император университеты, Казан гимназияләре  профессорлары һәм укытучылары яшәгән.

Бөек Ватан сугышына кадәр шәһәрнең үзәк мәдәният һәм ял паркы вазифасын үти. Соңыннан әлеге вазифа Горький исемендәге ЦПКиО га күчә. Бакчада җәйге театр, эстрада, китапханә, ат манежы (1901) урнашкан була. Бакчада Фёдор Шаляпинның чыгыш ясаганы, Салих Сәйдәшев оркестры уйнаганы,
цирк тамашалары (1898 елдан) оештырылганы мәгълүм. Некрасов урамыннан бакчага баскыч алып менгән.

Сугыш елларында бакча ташландык хәлгә килә. 1950 елларда җәйге кинотеатр, балалар мәйданчыгы эшли, яшелләндерү эшләре башкарыла. 1961 елда кабул ителгән бакчаны нигезеннән яңартып кору проекты тормышка ашмый.

Агач күтәртмәдә Владимир Ленин, Сергей Киров бюстлары торган. 1990 елларда бакча эскәмияләрен һәм яктырткычларын тимер-томыр ватыгы итеп  тапшырганнар. Бакчаның күп өлешендә текә йортлар төзеп кую теләге дә булган.

Шәһәрнең Меңьеллыгына бакча яңартыла. 2012 елда кабул ителгән «Шәһәрнең 100 бакчасы» программасына да кертелгән.

## Хәзерге торышы
Бакчаның куе өлешендә *500 ләп* эре һәм урта зурлыктагы агачлар үсеп утыра. Инкыйлабка кадәр утыртылган агачлар  да исән. Бакчада сукмаклар асфальтланган, эскәмияләр куелган, баскычлар бар, киртәләре чуеннан коелган. 2013 елдагы Универсиада вакытыннан бушлай  Wi-Fi эшли. Янәшәдәге Некрасов урамында бакча исеме белән аталган кафе бар.

## Чыганак
Н. Агафонов *(«Камско-Волжская  газета» мөхәррире).* Казань и казанцы. Казан, 1906.
 
## Сылтама
  Эдуард Зиннәтуллин фотосурәтләре

 Ох, эрмитаж, ах,эрмитаж

## Искәрмәләр

Төркем:Казан парклары
Төркем:Вахитов районы
Андрей Еременко

**Андре́й Ива́н улы Ерёменко** (, 
## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек

#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
1 октябрьне. «Үзәк» армия төркеменең Гудериан 2-нче танк төркеме үз үзәге өлештә Андрей Ерёменко Брянск фронтының 13-нче армия саклаун бөтен тирәнлеккә өзә һәм 60 км алга күчә. 1 октябрьгә 24-нче мотокорпус Севскны басып ала.

### "Уран" һәм "Боҗра" операцияләре
Ноябрь аенда фашист һәм аларның союздашлары Кызыл Гаскәр тарафыннан боҗрага чолгап алына. Декабрь аенда фашист көчләрен юк итү буенчан "Боҗра" операциясе башланган.

Фашистлар үз операцияләрен декабрь аенда Манштейн җитәкчелегендә башлаганнар. Ләкин Родион Малиновский җитәкчелегендә 2-нче гвардия гаскәре Манштейн җитәкләгән алман гаскәренә боҗраны өзәргә бирмәгән. Алман көчләре бу уңышсыз операциядә 40 мең гаскәри югалтканнар, 25 декабрьдә Манштейн чигенгән.

## Истәлек
* Маршал Ерёменко урамы Мәскәүдә.
* Маршал Ерёменко урамы Волгоградта.
* Маршал Ерёменко урамы Ростов-на-Донуда.
* Маршал Ерёменко урамы Смоленсктә.
* Киречтә, Ригада, Донецктә, Славянсктә, Снежноеда, Велиждә, Торопецтә урамнар.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Бәк районы

**Бәк районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Бәк шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (95,2%).
## Административ бүленеш
Бәк районы составына 1 шәһәр һәм 8 авыл җирлек керә.

## Танылган шәхесләр
* Виктор Несмелов (*1863, Вертуновка - 1937, Казан*), фәлсәфәче, , Казан руханилар академиясе профессоры, ректоры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Белински районы

**Белинский районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Белинский шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (84,2%), мордва (9,4%), татарлар (4,5%).
## Административ бүленеш
Белинский районы составына 1 шәһәр һәм 10 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Мукшы (Пинзә өлкәсе)

**Мукшы** (, , искергән *Мокшанск*) — Пенза өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә, Мукшы районының административ үзәге.

Халык саны — 11 590 кеше (2010).

## География
Мукшы Мукшы елгасы өстендә, Пензадән 44 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Симанщина (22 км ераклыкта).

## Тарих
Мукшы 1676 елда каравыл крепосте буларак нигезләнә.

1780 елда Пенза губернасының өяз шәһәре статусын ала; 1798—1801 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәре, 1801 елдан — яңадан өяз шәһәре.

1925 елда Мукшы өязе бетерелә һәм Мукшы авылга үзгәртеп корыла; 1928 елдан — Урта Идел өлкәсе (1929 елдан — Урта Идел крае) Мукшы районы үзәге.

1937—1939 елларда — Тамбов өлкәсе составында, 1939 елдан — Пенза өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Икмәк, май ясау, әсфәлт заводлары.

Кондитер фабрикасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре
Камышкыр районы

**Камышкыр районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Рус Камышкыры саласы.

## Халык

Милли состав (2010): руслар (69,3%), мордва (27%), татарлар (1,6%).
## Административ бүленеш
Камышкыр районы составына 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Күзнәй районы

**Күзнәй районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Күзнәй шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (67,5%), татарлар (29,8%), мордва (1,8%).
## Административ бүленеш
Күзнәй районы составына 2 шәһәр һәм 11 авыл җирлеге керә.
## Шәхесләр
* Җафәс Яфаров (1976, Татар Кынадысы–2000), спецназ офицеры, лейтенант, Россия Федерациясе Каһарманы (2000 елның 7 июле, һәлак булганнан соң).
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Мокшан районы

**Мукшы районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Мукшы шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
### Чиктәшлек

Төп елга — Мукшы.

## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Пенза губернасының Мукшы өязенә кергәннәр. Район 1928 елда Урта Идел өлкәсенең (1929 елдан — Урта Идел крае) Пенза округы составында барлыкка килгән.

1936 елдан — Куйбышев өлкәсе, 1937 елдан — Тамбов, 1939 елдан — Пенза өлкәсе составында.

1943 елларда район составыннан Нечаевка районы аерылып чыгарылган, 1963 елда кире кайтарылган. 
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (93,9%), мордва (2,8%).
## Административ бүленеш
Мукшы районы составына 1 шәһәр һәм 15 авыл җирлеге керә:

# Мокшан шәһәр җирлеге
# Алексеевка авыл җирлеге
# Богородское авыл җирлеге
# Засечное авыл җирлеге
# Елизаветино авыл җирлеге
# Нечаевка авыл җирлеге
# Плес авыл җирлеге
# Подгорное авыл җирлеге
# Потьма авыл җирлеге
# Рамзай авыл җирлеге
# Успенское авыл җирлеге
# Царевщино авыл җирлеге
# Чернозерье авыл җирлеге
# Широкоис авыл җирлеге
# Юлау авыл җирлеге
# Юровка авыл җирлеге
## Моны да карагыз
* Мукшы өязе
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сосновоборск районы

**Сосновоборск районы** () — Пенза өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сосновоборск шәһәр тибындагы бистәсе.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (42,2%), татарлар (31,4%), мордва (25,3%).
## Административ бүленеш
Сосновоборск районы составына 1 шәһәр һәм 13 авыл җирлеге керә.

## Шәхесләр
* Виктор Игошкин (1933-2015, Топоровка), икътисадчы.
* Борис Захаров (1946, Сосновка), ТР хезмәт министры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
2-нче гвардия армиясе

**2-нче гвардия армиясе** () — мактаулы Совет гвардиясе исемен йөрткән Бөек Ватан сугышы вакытында совет Коры җир гаскәрләренең ЭККА хәрби берләшмәсе.

## Үткәрүчеләнгән операцияләр
### "Уран" һәм "Боҗра" операцияләре
Ноябрь аенда фашист һәм аларның союздашлары Кызыл Гаскәр тарафыннан боҗрага чолгап алына. Декабрь аенда фашист көчләрен юк итү буенчан "Боҗра" операциясе башланган.

Фашистлар үз операцияләрен декабрь аенда Манштейн җитәкчелегендә башлаганнар. Ләкин Родион Малиновский җитәкчелегендә 2-нче гвардия гаскәре Манштейн җитәкләгән алман гаскәренә боҗраны өзәргә бирмәгән. Алман көчләре бу уңышсыз операциядә 40 мең гаскәри югалтканнар, 25 декабрьдә Манштейн чигенгән.

* Берлин өчен сугыш

## Әдәбият
]);
* *Чуйков В. И.* «В боях за Украину».- Киев : Издательство политической литературы Украины,1972 г.
* *Чуйков В. И.* «От Сталинграда до Берлина».;
* *Вайнруб Н. Г.* «Эти стальные парни. Повесть о пережитом». // — Киев, «Молодь», 1972, 280 с.
* *Дмитриев С. Н.* «Советские войска в Германии 1945—1994». «Молодая гвардия», 1994 г.
* *Ленский А. Г., Цыбин М. М.* «Советские сухопутные войска в последний год Союза ССР. Справочник». С.-Пб., 2001 г.
-->
## Сылтамалар

* 60 лет Победы 
* 60 лет Победы. Боевой состав 
* Перечень № 08. Полевые управления Действующей армии. 1938-1940. // Перечни вхождения соединений и частей РККА в состав Действующей армии в период 1939-45 гг.. Рассекречено: Директива ГШ ВС СССР № 46 от 30.08.1990.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Ардатау районы (Нижгар өлкәсе)

**Ардатау районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Ардатау шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Түбән Новгород краеныңАрзамас округы составында барлыкка килгән. 1936 елдан — Горький өлкәсе составында.

1954—1957 елларда Арзамас өлкәсе составында булган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (98,6%).
## Административ бүленеш
Ардатау районы составына 2 шәһәр һәм 7 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Володарск районы

**Володарск районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Володарск шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1943 елда нигезләнгән. 1959 елда Дзержинск шәһәр шурасына буйсынуга күчкән, 1974 елдан — *Дзержинск районы* исеме астында торгызыла. 1985 елда район үзәге Володарскига күчерелгән һәм район исеме **Володарск** итеп үзгәртелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (94,1%), украиннар (1,8%), татарлар (1%).
## Административ бүленеш
Володарск районы составына 8 шәһәр 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Дзержинск шәһәре шәһәр округы

**Дзержинск шәһәре шәһәр округы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек.

Административ үзәк — Дзержинск шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (95,3%), татарлар (2,7%).
## Административ бүленеш
Дзержинск шәһәре шәһәр округы составына 4 шәһәр 2 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Кнәгин районы

**Кнәгин районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Кнәгин шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1944 елда нигезләнгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,3%), чуашлар (5,4%), язидләр (2,8%), татарлар (2,7%).
## Административ бүленеш
Кнәгин районы составына 1 шәһәр 4 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.admknyaginino.ru Рәсми сайт]

*
Кызыл Октябрь районы

**Кызыл Октябрь районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Уразавыл саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Түбән Новгород (Горький) краеның Арзамас округы составында **Татар** (милли)** районы **буларак барлыкка килгән. Район үзәге Кучкай Пожары авылында урнашкан. 1932 елда район үзәге Уразавылга күчерелгән, районга исе *Кызыл Октәбер* исеме кушылган.

1936 елдан — Горький өлкәсе составында.

1944 елда район составыннан Питрәксе районы чыгарылган (1957 елда кире кайтарылган).

1954—1957 елларда Арзамас өлкәсе составында булган. 1962 елда район юкка чыгарылган, территориясе Сергач районына күчкән. 1965 елда район торгызылган, әмма анаың составына элекке Кызыл Октәбер районы авылларының яртысы гына кергән.
## Халык

Милли состав (2010): татарлар (68,7%), урыслар (28,2%), мордва (1,9%).
## Административ бүленеш
Кызыл Октәбер районы составына 12 авыл җирлеге керә.

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Хәйдәр Бигичев (*1949, [[Чүмбәли]] - 1998*) — татар җырчысы.
* Рәшит Ваһапов (*1908, Актук - 1962*) — татар җырчысы.
* Үмәр Даһер (*Гомәр Таһир*) (*[[1910]], Куйсуы*) — Финляндия татарларының рухи җитәкчесе.
* Габделхак Кафиятуллин (1924, Актук―2003), Бөек Ватан сугышында катнашкан СССР Кораллы Көчләре ветераны, запастагы полковник.
* Марат Каюмов (1937―2006), агроном, фән докторы, профессор.
* Айсылу Башкурова-Садыйкова, филолог, публицист, фольклорчы, филология фәннәре докторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
* Рифат Фәттахов (*1966, Актук*), продюсер, Р. Ваһапов фонды директоры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [kro.omsu-nnov.ru Рәсми сайт]

*
Төркем:Татар районнары
Ташын шәһәре шәһәр округы

**Ташын шәһәре шәһәр округы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль берәмлек.

Административ үзәк — Ташын шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (92,9%), татарлар (3,1%), мордва (2,9%).
## Административ бүленеш
Ташын шәһәре шәһәр округы составына авыл вә шәһәр җирлекләргә бүленми; аның составына 45 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.1maysk.ru Рәсми сайт]

*
Сокольски районы

**Сокольское районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сокольское шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда Иваново сәнәгый өлкәсе составында барлыкка килгән. 1936 елдан — Иваново өлкәсе составында.

1950-еллардан, Горький сусаклагычы тулуыннан соң, өлкә үзәге белән элемтәсе кыен булып китте, җирле халыкка өлкә үзәгенә бараы өчен зур әйләнечне ясарга мәҗбүр булган, шуңа күрә 1994 елда район Түбән Новгород өлкәсе составна күчерелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (98,4%).
## Административ бүленеш
Сокольское районы составына 1 шәһәр һәм 3 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Сосновски районы

**Сосновское районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сосновское шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда Павлово районыннан аерылып чыгу юлы белән барлыкка килгән. 1936 елдан — Горький өлкәсе составында.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (99%).
## Административ бүленеш
Сосновское районы составына 1 шәһәр һәм 8 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [www.sosnovskoe.info Рәсми сайт]

*
Спасски районы (Нижгар өлкәсе)

**Спасское районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Сосновское саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Түбән Новгород (Горький) краеның Түбән Новгород округы составында барлыкка килгән. 1936 елдан — Горький өлкәсе составында.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (78,8%), татарлар (18,6%), чуашлар (1,6%).
## Административ бүленеш
Спасское районы составына 7 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [spasskoe.omsu-nnov.ru Рәсми сайт]

*
Үрән районы

**Үрән районы** () — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Үрән шәһәре.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1922 елга кадәр район җирләре Кострома губернасының Варнавин өязе, 1923—1929 елларда Түбән Новгород губернасының Красные Баки өязе составында булганнар.

Район 1929 елда Түбән Новгород краеның Шарья округы составында төзелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (97,2%), чегәннәр (1,5%).
## Административ бүленеш
Үрән районы составына 2 шәһәр 13 авыл җирлеге керә:
# **[[Үрән|Үрән шәһәр җирлеге]]**
# **[[Арья|Арья шәһәр җирлеге]]**
# Ворошилов авыл җирлеге
# Вязовая авыл җирлеге
# Горево авыл җирлеге
# Карпово авыл җирлеге
# Карпуниха авыл җирлеге
# Красногор авыл җирлеге
# Минеево авыл җирлеге
# Обход авыл җирлеге
# Олы Арья авыл җирлеге
# Олы Песочное авыл җирлеге
# Семёново авыл җирлеге
# Темта авыл җирлеге
# Уста авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [urenadm.nnov.ru Рәсми сайт]

*
Үрән

**Үрән** () — Русиядә кече шәһәр, Түбән Новгород өлкәсенең Үрән районы административ үзәге.

Халык саны — 12 306 кеше (2010).
## География
Шәһәр Уста елгасында, Түбән Новгородтан 183 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Горький тимер юлының *Үрән* станциясе.
## Тарих
1719 елдан *Трёхсвятское* исеме астында мәгълүм.

1959 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1973 елда — шәһәр статусы бирелгән.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Лесохимия заводы, җитен эшкәртү заводы, автомобильләр ремонтлау заводы. Урман сәнәгате, тегү предприятияләре.
## Галерея

Uren Railway Station.jpg|Вокзал
Uren centre of town.jpg|Шәһәр үзәгендә
Uren Lenin street.jpg|Ленин урамы

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Брянск фронты

**Брянск фронты** – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә. Фронт 1941-1944 елларда Үзәк Русиядә һәм Белорусия җирләрендә сугышкан.

Брянск фронты 1941 елның 14 августында Үзәк һәм Резерв фронтлар ялганышында брянск юнәлешен ышыклар өчен.

## Тарих
## Үткәрүчеләнгән операцияләр

#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
1 октябрьне. «Үзәк» армия төркеменең Гудериан 2-нче танк төркеме үз үзәге өлештә Андрей Ерёменко Брянск фронтының 13-нче армия саклаун бөтен тирәнлеккә өзә һәм 60 км алга күчә. 1 октябрьгә 24-нче мотокорпус Севскны басып ала.

## Командирлар
### Брянск фронтның сәргаскәре

генерал-лейтенант Андрей Еременко

## Әдәбият

## Тышкы сылтамалар

* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Быково районы

**Быково районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Быково шәһәр тибындагы бистәсе.

## Географиясе

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда Сталинград крае эчендә оештырылган.

1936 елдан — Сталинград өлкәсе составында.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (69,8%), казакълар (11,7%), төрекләр (3,6%), үзбәкләр (3,1%), кореялылар (2,3%), чичәннәр (2%), әрмәннәр (1,1%), чуашлар (1,1%).

## Административ бүленеш
Быково районы составына 1 шәһәр һәм 13 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Даниловка районы

**Даниловка районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Даниловка шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елда БҮБК Президиумы карары белән Түбән Идел краеның Камышлы округы эчендә оештырылган.

1934 елдан — Сталинград крае, 1936 елдан — Сталинград өлкәсе составында. 1963 елда юкка чыгарылган, 1965 елда торгызылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (93,3%).
## Административ бүленеш
Даниловка районы составына 1 шәһәр һәм 11 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Жирновск районы

**Жирновск районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Жирновск шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1959 елда РСФСР Югары Шурасы Президиумы карары белән 1959 елда оештырылган.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (91,9%), алманнар (1,9%), украиннар (1,8%).
## Административ бүленеш
Жирновск районы составына 4 шәһәр һәм 11 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Михайловка шәһәре шәһәр округы

**Михайловка шәһәре шәһәр округы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче шәһәр округы.

Административ үзәк — Михайловка шәһәре.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (94,4%).
## Административ бүленеш
Михайловка шәһәре шәһәр округы авыл вә шәһәр җирлегеләрнеә бүленми; аның составына 56 торак пункт керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Октябрьски районы (Волгоград өлкәсе)

**Октябрьский районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Октябрьский шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1937 елда *Ворошилов районы *исеме астында оештырылган, район үзәге Аксай авылында урнашкан булган. 1947 елда райүзәк Кругляков бистәсенә күчерелгән; 1957 елда аңа Октябрьский исеме кушылган, район исеме дә **Октябрьский районы** итеп үзгәртелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,5%), чичәннәр (4,6%), чирмешләр (1,4%), украиннар (1,4%).
## Административ бүленеш
Октябрьский районы составына 1 шәһәр һәм 15 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Палласовка районы

**Палласовка районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Палласовка шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
1922 елда Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Республикасы составында *Палласовка кантоны *барлыкка килгән. 1941 елда Идел буе АССР бетерелә, ә Палласовка кантоны район итеп үзгәртелгән. 1950 елда район составына юкка чыгарылган* Кайсак һәм Эльтон районнары* территориясе кертелгән. 
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (45%), казакълар (43,9%), чичәннәр (2,8%), татарлар (2%), алманнар (1,6%), украиннар (1,5%), әзериләр (1%).

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Габделмәңгыйм Әминов (*[[1908]], Савинка — [[1968]], [[Казан]]*) — КДУ, КАИ профессоры-физик.

## Административ бүленеш
Палласовка районы составына 1 шәһәр һәм 14 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Иске Полтавка районы

**Иске Полтавка районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Иске Полтавка саласы.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
1922 елда Идел буе Алманнары Автономияле Совет Социалистик Республикасы составында *Иске Полтавка кантоны *барлыкка килгән. 1941 елда Идел буе АССР бетерелә, ә Исске Полтавка кантоны район итеп үзгәртелгән. 1950 елда район составына юкка чыгарылган* Гмелинка районы* территориясе кертелгән. 1963 елда район бетерлә, әмма бер елдан соң торгызлган, район составына юкка чыгарылган *Иловатка районы* территориясе кертелгән.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (56,6%), казакълар (21,1%), украиннар (7,6%), татарлар (5,3%), алманнар (3,9%), әрмәннәр (1,7%).
## Административ бүленеш
Иске Полтавка районы составына 18 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Суровикино районы

**Суровикино районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Суровикино шәһәре.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1937 елда* Каганович районы* исеме астында оештырылган. Хәзерге исемен 1957 елдан йөртә.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (85,3%), казакълар (3,3%), украиннар (1,6%), чичәннәр (1,3%), татарлар (1,1%), чегәннәр (1,1%).
## Административ бүленеш
Суровикино районы составына 1 шәһәр һәм 10 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

*
Чернышковски районы

**Чернышковский районы** () — Волгоград өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Чернышковский шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1935 елда *Түбән Чир районы*ны кечерәйтү нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

1936 елдан — Сталинград өлкәсе составында. 1950 елда район составына Тормосин районы җирләренең өлеше кертелгән.

1954—1957 елларда Каменск өлкәсе составында; 1962—1964 елларда Суровикино районы составында булган.

## Халык

Милли состав (2010): урыслар (85,9%), белоруслар (3,1%), казакълар (2,9%), украиннар (1,9%), даргиләр (1,7%).

## Административ бүленеш
Чернышковский районы составына 1 шәһәр һәм 11 авыл җирлеге керә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

*
Казан Родионов затлы кызлар институты

**Казан Родионов затлы кызлар институты** – Казан шәһәрендә 1841 – 1918 елларда эшләгән хатын-кызлар өчен югары уку йорты. Толстой урамы, 14 йорт адресы буенча урнашкан.

## Тарих
1841 елда ачыла. Институтның барлыкка килүе Казан байбичәсе Анна Родионованың  (1751-1827) хәйрия эшчәнлеге белән бәйле. Балык кәсебендә баеп киткәч, ул патшабикә Мария Федоровнага мөрәҗәгать итеп, үзенең ике утарын һәм Казанның Воскресение урамындагы таш пулатын кызлар өчен югары уку йорты төзү өчен һәдия итәргә рөхсәт сорый. Рөхсәт алына. 1827 елда әлеге биналарны кызлар институтына мирас итеп калдыра. Пугачев явында һәлак булган полковник иренең туганнары, биналарны бирмәс өчен, ун ел хөкем ителәләр. Әлеге тарткалашка соңгы ноктаны Сенат куя. Институт ачыла.

## Бина
Институт бинасы архитекторлар М.П. Коринфский, Ф.И. Петонди (*[[1841 ел]]да әлеге бина өчен IV дәрәҗә  Изге Владимир ордены белән бүләкләнә*), А.И. Песке проекты буенча 1838-1842 елларда төзелә. 1933-1936 елларда архитектор П.Н. Ашмарин проекты буенча бинага өченче кат өстәлә.

## Эчке тәртип
Россия патшасы  Николай I фәрманы белән институтка «Родионов(а)» исеме бирелә.

Родионов(а) институты ябык төрдәге уку йорты булып исәпләнгән. Әлеге уку йортына морза, рухани, 1-2 гилдия сәүдәгәрләре гаиләләреннән 8-13 яшьлек кызларны кабул иткәннәр. Уку 1862 елга кадәр - 6 ел, аннан соң – 8, 1911 елдан соң – 10 ел дәвам иткән. Дәресләр җәдвәлендә Аллаһ кануны (), рус теле һәм әдәбияты, француз һәм алман телләре, арифметика, география, тарих, рәсем ясау, музыка, кул эшләре торган. Дәресләр һәр көнне (якшәмбедән кала) иртәнге сәгать 9 дан кичке 4 кә кадәр барган. Укучылар җәйге ялга кайтарылмаган.

Родионов(а) институтында  Россия патшалары Александр II һәм  Александр III булып киткәннәр.

1841-1861 елларда уку йорты белән Елена Загоскина идарә итә.

## [[Октябрь инкыйлабы|Инкыйлаб]]тан соң
1918 елда уку йорты ябыла. Соңрак әлеге бинада һәлак булган кызыл гаскәриләрнең балалары, акгвардиячеләр  террорына дучар булганнарның балалары, күп балалы эшче гаиләләрдәге балалар өчен   Карл Маркс исемендәге Беренче күргәзмә мәктәп-коммуна оештырыла. 1931 елга кадәр Көнчыгыш мәгариф институты, Татар мәгариф институты (1931-1934), Казан дәүләт педагогика институты (1934-1941), 1941 елда хәрби госпиталь урнаша. 1944 елдан Казан Суворов хәрби укуханәсенең уку  бинасы булып хезмәт итә.

## Кызыклы факт
Уку йортының иң алдынгы талибәләренә исем-фамилиясенең беренче хәрефләре (*вензель*) төшерелгән алтын шарф бүләк ителә.

## Шәхесләр

### Директорлар

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

* Вера Фигнер – «**народниклар**» иҗтимагый  хәрәкәте  әгъзасы, инкыйлабчы *([[1863]]-[[1869 ел]]ларда укыган)*
* Лидия Фигнер – Вера Фигнерның сеңлесе
* Мария Толстая – Л.Н. Толстойның сеңлесе

## Искәрмәләр

## Чыганак
 Деревянный крест, чугунное забвение Анны Родионовой

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан биналары һәм корылмалары
Төркем:Казанның Толстой урамы
Төркем:1841 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:1918 елда ябылган уку йортлары
Тоншаево районы

**Тоншаево районы** (, ) — Түбән Новгород өлкәсе составына керүче муниципаль район.

Административ үзәк — Тоншаево шәһәр тибындагы бистәсе.

## география

### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Түбән Новгород (Горький) краеның Шәрья округы составында барлыкка килгән. 1936 елдан — Горький өлкәсе составында.
## Халык

Милли состав (2010): урыслар (87,1%), чирмешләр (9,8%).
## Административ бүленеш
Тоншаево районы составына 3 шәһәр 6 авыл җирлеге керә.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* [tns.omsu-nnov.ru Рәсми сайт]

*
Феликс Дзержинский

**Фе́ликс Эдму́нд улы Дзержи́нский** ( , ; кушаматлар **Тимер Феликс**, **ФД**, фирка тәхәллүсләре: *Я́цек, Я́куб, Переплётчик, Фра́нек, Астроно́м, Ю́зеф, Дома́нский*; , Дзержиново нәсел утары, Ошмяны өязе, Вильно губернасы, Россия империясе (хәзер Воложин районы, Минск өлкәсе, Белорусия) — 20 июль 1926, Мәскәү, ССРБ) — инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе, берничә халык комиссарлыкның рәисе, ВЧК, ягъни Бөтенрусия гадәттән тыш комиссиясенә нигез салучы. ВКП(б) ҮК әгъзасы (1917—1926). РКП(б) ҮК оргбүросы әгъзасы (1919—1920, 1921—1924), РКП(б) ҮК оргбүросы әгъзалыгына нәмзат (1921, 1924—1926). ВКП(б) ҮК Сәяси бүросы әгъзалыгына нәмзат (1924—1926).

## Истәлек
* Ф. Дзержинский исеме ССРБ күп шәһәрләргә, районнарга, авылларга, заводларга, корабларга һ.б. объектларга кушылган. Шәһәр урамнарында «Тимер Феликска» куелган бюстлар, һәйкәлләр пәйда булганнар. 
* 2013 елда Россиядә Дзержинский исемен 1342 мәйдан, урам, проспект һәм тыкрык йөртә. Әлеге вакытта Дзержинский исемен өч шәһәр йөртә: Дзержинск (Түбән Новгород өлкәсе), Дзержинский (Мәскәү өлкәсе), Дзержинск (Белорусия).
* Татарстанда Казанда, Яр Чаллыда, Бөгелмәдә, Яшел Үзәндә, Баулыда, Базарлы Матакта, Чирмешәндә, Лаешта, Иске Чүпрәледә, Болгарда, күп кенә бистәләрдә, авылларда урамнарга исеме бирелгән.
 
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ сәясәтчеләре
Төркем:Феликс Дзержинский
Николай Ежов

**Никола́й Ива́н улы Ежо́в** ( — 4 февраль 1940) — совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе, дәүләт иминлегенең генераль комиссары (1937 елның 28 гыйнварыннан, 1941 елның 24 гыйнварыннан дәрәҗәсеннән мәрхүм ителгән).
ВКП(б) ҮК карамагындагы фирка контроле комиссиясе рәисе (1935−1939), ВКП(б) ҮК Оргбүросы әгъзасы (1934—1939), ВКП(б) ҮК сәркатибе (1935−1939), ВКП(б) ҮК Сәяси бүросы әгъзалыгына нәмзат (1937−1939).
ССРБ эчке эшләре халык комиссары (1936−1938), ССРБ су транспорты халык комиссары (1938−1939).

ССРБ эчке эшләре халык комиссары вазифасында Ежов 1937—1938 еллардагы массакүләм репрессияләрнең баш оештыручы һәм башкаручы булган.

1937 ел, ЭЭХКны Ежов җитәкләгән чагы, массакүләм репрессияләрнең символик билгесе булып киткән, 1937—1938 еллар, репрессияләрнең иң кызган вакытына карата, халык тарафыннан «ежовщина» дигән исеме тагылган.

1939 елда Берия катнашында Маленков бүлмәсендә Ежов кулга алына. Берия үзе җинаять эшен алып бара, нәтиҗәдә ике атнадан Ежов үз һомосексуаль дәрте турында язуны калдыра. 1940 елда Ежов хөкем карары буенча: "терорлык актларны әзерләү һәм лутыйлык (һомосексуализм) өчен" үтерелгән.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Варшава күтәрелеше (1944)

**Варшава кораллы күтәрелеше (1944)** — 1944 елның 1 августыннан - 2 октябренә кадәр  Варшава шәһәрендә наци илбасарына каршы узган кораллы күтәрелеш. Фетнә Крайова Гаскәре һәм сөргендәге Польша хөкүмәте тарафыннан оештырыла.

## Катнашучылар

Варшава шәһәрендә эш иткән яшерен оешмалар күтәрелештә катнашалар. Крайова Гаскәреннән тыш Милли кораллы көчләр һәм сул көчләр җитәкләгән Людова Гаскәре дә катнаша. Людова Гаскәре эчендә Яһүди сугышчан оешма да катнаша.

Варшава күтәрелеше хәрби әһәмияттән - алманнарга каршы, ә сәяси мәгънәдән - Совет Берлегенә каршы юнәлгән булган.

Таргувек дигән Варшава районында совет танклары килеп чыкканнан соң фетнә үзәге күтәрелешне башларга карар кабул итә. Кызыл Гаскәрнең һөҗүме Варшава бистәләрендә туктала. Нәтиҗәдә алман гаскәрләре яңадан төркемләнгәч һәм күтәрелешне бастыра.

## Корбаннар

Алман-фашист көчләре баш күтәрүне бастыру нәтиҗәсендә кораллы күтәрелешнең 17 мең катнашучысы һәлак булган, 6 мең чамасы яраланган. Шуның өстәвенә наци җәза бирү чараларында 150-200 мең хәрби булмаган халык үтерелгән булган. Җитмәсә алман гаскәрләре Варшаваның биналары 35%н җимергәннәр.

Бүгенге Польшада рәсми дәрәҗәдә Варшава баш күтәрүенең җиңелүендә - беренче чиратта Сталин һәм Совет Берлеген гаеплиләр, икенче чиратта - көнбатыш илләрен.

## Фотографияләр

Image:Kedyw W-wa 1944.jpg|Батальон «Pięść». Варшава күтәрелешенең беренче көннәре. 1944 елның 1 августы.
Image:Warsaw Uprising by Deczkowki - Wacek Platoon - 15911.jpg|«Zośka» батальон солдатлары трофей «Пантера» танкында. 1944 елның 2 августы
Image:Lokajski - Powstancy w Śródmieściu (1944).jpg|«Kiliński» батальон солдатлары баррикадаларда. 1944 елның 20 августы.
Image:Warsaw Uprising by Lokajski - Kilinski at PASTa - 3895.jpg|Бинага һөҗүм. 1944 елның 20 августы.
Image:Warsaw Uprising Batalion Kiliński (1944).jpg|«Kiliński»батальонның хөрмәтле взводы. 1944 елның сентябрендә.
Image:Warsaw Uprising by Chrzanowski - Henio Roma - 14828.jpg|«Gustaw» батальоны сугышчылары. 1944 елның октябрендә.
Image:Warsaw Uprising by Swiderski - Stolica 189.jpg|«Wigry» батальоны әсир солдатлары Варшаваны ташлап китәләр. 1944 елның октябрендә.
Image:Home Army Members 11 Nov. 2008 Sanok.JPG|КА ветераннары. 2008 елның 11 ноябре.


## Искәрмәләр

Төркем:Крайова армиясе
Төркем:Варшава күтәрелеше (1944)
Төпкилде ҖЭС

**Төпкилде җил электр стансасы** (, ) — җил электр стансасы, Туймазы районындагы Төпкилде авылы янында урнашкан. Гомум егәрлеге — 2,2 МВт (Русиядә өченче урын). Дүрт җил агрегатыннан тора. Башкортстан генерацияләү компаниясе филиалы.

2010 елда ҖЭС 0,30 млн кВт·с электр энергиясен бирде. 2008-10 елларда урнаштырылган егәрлекнең куллану коэффициенты 2,2 %-тан  артык булмаган.
## Тарих
«Төпкилде» җил паркы Башкортэнерго компаниясы тарафыннан 2002 елда ачылган. Кертү-көйләү һәм монтаж эшләре 2001 елда тәмам булганнар һәм электр энергиясе җитештерелә башланган.

## Искәрмәләр
Түбән Кама җәмигъ мәчете

**Түбән Кама җәмигъ мәчете** – Татарстанның Түбән Кама шәһәрендә урнашкан мөселманнарның  гыйбадәтханәсе, Аллаһ йорты, шәһәрнең үзәк мәчете. Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте карамагында.
 
Түбән Кама шәһәренең Бакый Урманче урамы белән Химиклар проспекты кисешкән почмакта, шәһәрнең 25 һәм 30 микрорайоннары арасында, Химиклар проспекты, 59 йорт адресы буенча  урнашкан. Көнчыгыш фасадына каршы якта, урам аркылы – Николай Лемаев исемендәге бакча (*сквер*), бинадан төньякта  һәм көнбатышта – шәһәр бакчасы (*[[парк]]*)  башлана.

## Тарихы
1989-1996 еллар аралыгында төзелгән. Түбән Кама шәһәренең 30 еллыгы юбилее уңаеннан ачылган.

## Бина
Мәчет бинасы башка мәчетләрдән гадәти булмаган корылышы белән аерылып тора. И. Сабитов проекты буенча мигъмарлар Р. Макуев һәм Ф. Ханов  бинаны яңача, хәзерге заман татар мигъмариятының ***неоромантизм*** төрен кулланып төзегән.

Күпманаралы, намаз уку залы булган  мәчет түбәсенең ике якка авыш  итеп ясалуы һәм түбәcендә гөмбәз булмавы, шулай ук манараларының нигезе дүрткырлы багана итеп ясалуы белән җәлеп итә. 66 метр биеклектәге  манаралары Русиядә иң биекләрдән санала. Манарасының 32 нче метрында азанчы өчен көн яктылыгы бирә торган итеп áркалы уемтыклар ясалган.

Бинага төп керү юллары көнчыгыш фасад ягында. Вестибюльдән икенче катка – намаз уку залына (мәйданы *900 м²*) күтәрелергә, шулай ук аскы катка – кием элү, тәһарәтләнү бүлмәләренә төшәргә мөмкин.

## Хезмәтләр
Мәчет бинасы белән янәшәдә мәдәният һәм тарих үзәге, китапханә, «Рисалә» мәдрәсәсе көн күрә (дини комплексның гомуми мәйданы *2 500 м²*)

Татар телендә «Догалы өй» гәҗите нәшер ителә.

2002-2005 елларда мәчетнең имам-мөхтәсибе — Рамил Юнысов.
 
2005-2017 елларда мәчет белән Йосыф хәзрәт Дәүләтшин (Әлмар Дәүләтшин), 2017 елның августыннан Салих хәзрәт Ибраһимов идарә итә.

«Рисалә» мәдрәсәсенең мөдире – Рәфыйк Исламгалиев (2011-2012 елларда)

## Моны да карагыз
*  Мөхтәсиб шәкертләрне мәдрәсәгә кертми
*   Мәдрәсә мөдире вазифасыннан китә

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Татар энциклопедиясе институты, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
* Татарстан мәчетләре. Альбом. — Казан, 2000. 
*    Шәһәрнең рәсми сайты. Тарих 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Түбән Кама мәчетләре
Джон Стейнбек

**Джон Эрнст Стейнбек** (инглизчә *John Ernst Steinbeck*; 1902-1968, АКШ) - АКШ язучысы, мәшһүр китаплар  "Ачу тәлгәшләре" (Гроздья гнева, The Grapes of Wrath) (1939), "Тычканнар һәм кешеләр турында" (1937),  "Хафабызның кышы" (The Winter of Our Discontent) (1961),  "Энҗе бөртеге", "Тортилья-Флэт кварталы" авторы.

Әдәбият буенча Нобель премиясы лауреаты (1962).

## Тәрҗемәи хәле
1902 елда түрә гаиләсендә Калифорниядә дөньяга килә.

1943 елда Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында хәрби  булып эшли, Урта диңгездә фашистларга каршы диверсион операцияләрдә катнаша, 1944 елда яралана.

1947 елда Стейнбек белән фотограф Роберт Кала ССРБдә булды.

1962 елда Нобель премиясенә лаек була, 1964 елда "Азатлык президент медале" белән бүләкләнә.

1968 елда Нью-Йорк шәһәрендә  йөрәк авыртуыннан вафат була.

## Иҗат
### Китаплар
*    «Золотая чаша» (англ. Cup of Gold) (1929)
*    «Неведомому Богу» (англ. To a God Unknown) (1933)
*    «Квартал Тортилья-Флэт» (англ. Tortilla Flat) (1935)
*    «И проиграли бой» (англ. In dubious Battle) (1936)
*    «Гроздья гнева» (англ. The Grapes of Wrath) (1939)
*    «Консервный ряд» (англ. Cannery Row) (1945)
*    «Заблудившийся автобус» (англ. The Wayward Bus) (1947)
*    «К востоку от Эдема» (англ. East of Eden) (1952)
*    «Благостный четверг» (англ. Sweet Thursday) (1954)
*    «Короткое правление Пипина IV» (англ. The Short Reign of Pippin IV) (1957)
*    «Деяния короля Артура и его благородных рыцарей» (англ. The Acts of King Arthur and His Noble Knights) (1959)
*    «Зима тревоги нашей» (англ. The Winter of Our Discontent) (1961)

### Хикәяләр

*    «Рыжий пони» (англ. The Red Pony) (1933)
*    «О мышах и людях» (англ. Of Mice and Men) (1937)
*    «Луна зашла» (англ. The Moon Is Down) (1942)
*    «Жемчужина» (англ. The Pearl) (1947)
*    «Светло горящий» (англ. Burning Bright) (1950)

## Әдәбият
*  Джон Стейнбек — о творчестве писателя 

Төркем:АКШ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:АКШта туганнар
Karmine Krokko

**Karmine Krokko** (italiançä *Carmine Crocco*; 1830-1905) - İtaliä yulbasarı. 

## Tormış yulı

Karmine Krokko başta İtaliä Burbonnarı ğäskärendä xezmät itkän, soñraq Cuzeppe Garibaldi xezmätendä bulğan.

Cuzeppe Garibaldi ciñgännän soñ İtaliä berläşterelä häm Krokko ike meñ keşedän ğäskär qora, şuşı ğäskär Tönyaq İtaliädä iñ qurqınıç häm köçle törkem bulıp sanalğan, Burbonnar yağında iñ dähşätle ğäskär başlığı bulğan.

Krokko partizan höcümnären qullanğan: tegermännärne cimerü, elemtä beterü h.b.

## İstälek

XIX ğasırda Krokko "iñ usal qaraq häm üterüçe" bulıp sanalğan, läkin XX ğasırda ul riwäyättäge şäxeskä äwerelä, "krestiän inqıylabı başlığı häm xärbi dähi" dip yörtelä.

Bügen küp kenä İtaliä keşeläre, ayıruça könyaqta anı "Xalıq Qaharmanı" dip sanıylar.

1999 Krokko turında Klaudiä Kardinale qatnaşında "Yul kisüçelär" (Li chiamarono... briganti!) digän film töşerelä. 

## Ädäbiät

*    Antonio De Leo, Carmine Cròcco Donatelli: un brigante guerrigliero, Pellegrini, 1983.

Төркем:Җинаятьчеләр