open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гней Марций Кориолан

**Гней Марций Кориолан** (tat. lat. ''Gney Martsiy Koriolan'', лат. *Coriolanus*) – Борынгы Рим риваятьтәге гаскәр башлыгы, патриций булып плебейларны яратмаган өчен Рим шәһәреннән сөргәннән соң, Римга каршы үч алсын өчен Рим дошманнары бергә һөҗүмне оештырган ләкин тәмамламаган. 
## Тарих
### Рим өчен Шөһрәт
Гней Марций 493 б.э.к. яшь егет булганда вольсклар башкаласы Кориол шәһәрен буйсындырган өчен Кориолан исеме белән аталган.

### Нәфрәт
Кориолан патриций булып туган гади халыкны - плебейларны бик яратмаган һәм плебейларга трибун яклавы бирмәвен таләп иткән. Шуның өчен хәтта плебейларга бодайны арзанрак сатарга тәкъдим иткән. 

Плебейларны яратмаган өчен трибуннар Кориоланны хөкемгә чакыра, беренче тапкыр Рим тарихында патриций хөкемгә чакырылган булган. 
### Хыянәт
Кориолан плейбейлар алдында җавап бирергә баш тарткан һәм Рим шәһәрен ташлап киткән. Кориоланның плебейларга карата нәфрәт хисләре бик көчле булганлыктан ул Рим дошманнарына - вольскларга киткән. Шулай итеп плебейларны яратмаган сәбәпле Кориолан туган Рим шәһәрен хыянәт иткән һәм Римга каршы сугышны әзерли башлаган.
### Туган шәһәренә үч алу омтылышы
Кориолан вольск гаскәр башлыгы Тулл Ауфидий белән Рим "плебей шәһәренә" үч алсын өчен Римга каршы гаскәрне китергән.
### Кичерү һәм чигенү
Кориолан Римны һөҗүм иткәнче Рим Кориоланга илчелекне җибәрергә дучар булган. Шушы илчелектә Кориолан әнисе Ветурия һәм хатыны Волумния булган, алар Кориоланны Римны тимәскә күндергәннәр. Әнисе һәм хатыны тыңлап Кориолан соңгы мизгелдә "плебей шәһәрен" Римны кичергән һәм вольсклар гаскәрен Рим шәһәреннән артка юнәлдергән, шушы хыянәт өчен вольсклар Кориоланны үтергәннәр.

## Беренче ксенофоб: "Рим патрицийлар өчен"
Шулай итеп, плебейларны көчле яратмаган сәбәпле Кориолан ике яктан хыянәтче булып чыккан. Кориолан кайчакта "беренче патриций ксенофобы" булып атала. Кориолан шәхесенә күп борынгы тарихчылар - Плутарх, Ливий, Дионисий, Цицерон, Момзен - үз китапларын багышлаган.

Кориолан шәхесе кайбер милләтчеләрдә, Ницше тарафдарларында үрнәк булып санала.
## Кориолан мәдәнияттә
Кориоланга дөнья мәдәниятендә күп әсәрләр багышланган:
*  **"Кориолан" - [[Шекспир]] фәҗигасе**
* «Кориолан» —  Генрих-Иосиф Коллин фәҗигасе.
* **Кориолан (увертюра) — мәшһүр [[Бетховен]]ның до минор Ор. 62   Генрих-Иосиф Коллин фәҗигасенә увертюрасы**.
* «Кориолан» — Рэйф  Файнс триллеры
* « Кориолан » — совет  телеспектакле  
* « Кориолан » — Станислав Лем "Терминус" китабында галәм корабы исеме.

## Әдәбият
* У. Шекспир "Кориолан"
*    The Life of Coriolanus Full text of 17th-century English translation by John Dryden (HTML)
*    The Life of Coriolanus Full text of 19th-century English translation by Aubrey Stewart and George Long (multiple formats for download)

* Coriolanus Full text of Shakespeare's play based on Plutarch (HTML)
* Coriolanus Article on Steven Berkoff's production of Shakespeare's play
* Livius.org Article on Coriolanus
Royal Shakespeare Company RSC page on the play

Төркем:Борынгы Рим
Аксаково (мәгънәләр)

## [[Болгария]]
* Аксаково (шәһәр) — Варна өлкәсендә урнашкан шәһәр, Аксаково муниципалитеты үзәге.
* Аксаково (муниципалитет) — Варна өлкәсе составына керүче муниципалитет.

## [[Россия]]
* Аксаково (Бәләбәй районы) — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Ярмәкәй районы) — Башкортстанның Ярмәкәй районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Кырмыскалы районы) — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Владимирская өлкәсе) — Владимир өлкәсенең Гороховец районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Мытищи районы) — Мәскәү өлкәсенең Мытищи районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Шаховская районы) — Мәскәү өлкәсенең Шаховская районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Ырынбур өлкәсе) — Ырынбур өлкәсенең Богыруслан районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Самар өлкәсе) — Самар өлкәсенең Шентала районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Тула өлкәсе) — Тула өлкәсенең Тёплое-Огарёво районында урнашкан торак пункт. 
* Аксаково (Сембер өлкәсе) — Сембер өлкәсенең Майна районында урнашкан торак пункт.
Тукан (мәгънәләр)

**Тука́н:**

## Топоним
* Тукан — Башкортстанның Белорет районында урнашкан авыл, Россия.
* Тукан (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Хант-Манси АО биләмәләрендә ага.

## Фамилияләр
* Тукан, Борис Петрович (1923 −2012) — молдав һәм исраил тюрколог-гагаузоведы.
* Тукан, Ибрагим (1905—1941) — фәлистыйн шагыйре.

## Другое
* Тукан — тукановые семьялыгындагы кош.
* Тукан (созвездие) — созвездие южного полушария неба.
* Turbay T-1 Tucán — аргентина лёгкий бермоторлы очкыч.
Руэм

**Руэм** (, ) – Мари Илнең Медведево районында урнашкан бистә. Руэм авыл советы үзәге.

Халык саны — 3 319 кеше (2010).
## Атамасы
Бистә исеме маричадан «урман кисентесе» дигәнне аңлата.

## География
Руэм Медведеводан 4 километр көнбатышрак урнаша.

Йошкар-Ола шәһәре автобус элемтәсе бар.

## Тарих
Бистә 1937 елда Мари АССР авыл хуҗалыгы министрлыгының Мари дәүләт авыл хуҗалыгы тәҗрибәле станциясенең үзәк усадьбасы буларак нигезләнә.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 49,5%, руслар – 45,0%, чуашлар – 1,8%, татарлар – 1,7%.

## Тышкы сылтамалар
* Руэм, поселок 

## Искәрмәләр

Төркем:Медведево районы торак пунктлары
Силикатный (мәгънәләр)

* Силикатный (Мари Ил) — Мари Илнең Медведево районында урнашкан торак пункт.
* Силикатный (Мордовия) — Мордовиянең Ковылкино районында урнашкан торак пункт.
* Силикатный (Сембер өлкәсе) — Сембер өлкәсенең Сөнгәләй районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.
Силикатный (Мари Иле)

**Силикатный** (, ) – Мари Илнең Медведево районында урнашкан бистә. Кундыш авыл советы үзәге.

Халык саны – 1 990 кеше (2010).

## География
Силикатный Йошкар-Оладан 40 километр көньяграк урнаша. Горький тимер юлының *Кундыш* станциясе.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 15,6%, руслар – 73,7%, татарлар – 5,9%, украиннар – 1,2%.

## Икътисад
* Мари силикат кирпеч заводы.

## Искәрмәләр

Төркем:Медведево районы торак пунктлары
Тәрби

**Тәрби** (, ) – шәһәр тибындагы бистә, Мордовиянең Тәрби районының административ үзәге.

Халык саны — 9 370 кеше (2010).
## География
Тәрби Виндрей елгасы буенда, Саранскидан 168 километр көнбатыштарак урнаша.

Тәрби аша Саранск — Мәскәү автоюлы һәм Рузай—Рязань—Мәскәү тимер юлы уза.

## Тарих
Беренче тапкыр 1667 елда телгә алына.

1928 елдан Тәрби районы үзәге булып тора. 1959 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.
## Халык

Милли состав (2002): руслар – 58,3%, мордва – 38,2%, татарлар – 2,3%.

## Танылган шәхесләр
* Михаил Девятаев — Советлар Берлеге Каһарманы.

## Тышкы сылтамалар
* [Торбеево (посёлок, Торбеевский район)](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BE_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD)) 

## Искәрмәләр

Төркем:Тәрби районы торак пунктлары
Ленинский (Юрино районы)

**Ленинский** (, ) – Мари Илнең Юрино районында урнашкан бистә. Марьино авыл советына карый.

Халык саны — 249 кеше (2010).

## География
Ленинский Люнда елгасында, Юринодан 45 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
Бистәнең барлыкка килүе урман сәнәгатькәр М. И. Калинин тарафыннан төзелгән пыяла заводы белән бәйле.

1941—1959 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.

## Халык

Милли состав (2002): руслар.

## Тышкы сылтамалар
* Поселок ЛЕНИНСКИЙ

## Искәрмәләр

Төркем:Юрино районы торак пунктлары
Ленинский (мәгънәләр)

**Ленинский** —

## [[Беларусия]]

## [[Казакъстан]]

## [[Молдавия]]

## [[Русия]]
Петъял

**Петъял** (, ) – Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл. Кундыш авыл советы үзәге.

Халык саны – 829 кеше (2010).

## География
Петъял Йошкар-Оладан 45 километр төньяктарак урнаша.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 98,5%.

## Тышкы сылтамалар
* [Петъял (Потъял), деревня](http://aboutmari.com/wiki/%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%8A%D1%8F%D0%BB_(%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%8A%D1%8F%D0%BB),_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F) 

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Мочалище (Мари Иле)

**Мочалище** () – Мари Илнең Звенигово районында урнашкан бистә. Суслонгер шәһәр советына карый.

Халык саны — 1 958 кеше (2010).

## География
Мочалище Юшут елгасында, Звениговодан 61 километрга төньяктарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Суслонгер (8 км).

## Тарих

1952—2004 елларда шәһәр тибындагы бистә статусын йөрткән.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 30,7%, руслар – 53,1%, татарлар – 13,3%, чуашлар – 1,2%.

## Икътисад
* Суыткыч җиһазлар заводы

## Тышкы сылтамалар
* Мочалище, поселок 

## Искәрмәләр

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Мочалище (мәгънәләр)

## Россия
* Мочалище (Мари Ил) — Мари Илнең Звенигово районында урнашкан торак пункт.
* Мочалище (Киров өлкәсе) — Киров өлкәсенең Оричи районында урнашкан торак пункт.
* Мочалище (Тверь өлкәсе) — Тверь өлкәсенең Селижарово районында урнашкан торак пункт.
* Мочалище (Нуя кушылдыгы) — Россия территориясеннән агучы елга. Мордовия биләмәләрендә ага.
## Украина
* Мочалище (Чернигов өлкәсе) — Чернигов өлкәсенең Бобровица районында урнашкан торак пункт.
Косолапово (Мари Ил)

**Косолапово** (, ) – Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан авыл, Косолапово авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 1 560 кеше (2010).

## География
Косолапово Мари-Төректән 18 километр төньяктарак урнаша.

## Тарих
Беренче тапкыр XVIII гасырда Большие Тошкемы исеме астында телгә алына.

1935—1959 елларда – Мари АССРның Косолапово районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 44,2%, руслар – 53,2%, татарлар – 1,9%.

## Танылган шәхесләр
* Вячеслав Кислицын — Мари Ил президенты (1997—2000)

## Тышкы сылтамалар
* [Косолапово (Большие Тошкемы,Верхобуевское), село](http://aboutmari.com/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE_(%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B8%D0%B5_%D0%A2%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%8B,%D0%92%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%BE%D0%B1%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5),_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE) 

## Искәрмәләр

Төркем:Мари-Төрек районы торак пунктлары
Косолапово (мәгънәләр)

* Косолапово (Киров өлкәсе) — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан торак пункт.
* Косолапово (Корган өлкәсе) — Корган өлкәсенең Целинное районында урнашкан торак пункт.
* Косолапово (Мари Ил) — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан торак пункт.
* Косолапово (Городец районы) — Түбән Новгород өлкәсенең Городец районында урнашкан торак пункт.
* Косолапово (Урень районы) — Түбән Новгород өлкәсенең Урень районында урнашкан торак пункт.
* Косолапово (Удмуртия) — Удмуртиянең Кыяс районында урнашкан торак пункт.
Косолапово (Киров өлкәсе)

**Косолапово** () — Киров өлкәсенең Котельнич районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Катилнич районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Урал (футбол клубы, Екатеринбург)

**«Урал» футбол клубы** () — 1930 елда нигезләнгән Екатеринбургдан футбол клубы. Әлеге вакытта нда уйный.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
*  Instagramда
*  YouTubeта
*  ВКонтактедә

Төркем:Россия футбол клублары
Төркем: клублары
6-нчы танк корпусы

**6-нчы танк корпусы**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГның оператив-тактик хәрби берләшмәсе.
1943 елның 23 октябрендә 306нче Халык Саклау Коммисарияты (ХСК) боерык буенча *6-нче танк корпусы* 11-нче гвардия танк корпусына булдырылган.

## Сугыш юллары
6-нчы танк корпусы Көнбатыш фронт гаскәрләре эченә керә.

1943 елның 20 февраленнән танк корпусы 1-нче танк армиясеның эченә кергән.

Ржев-Сычевка һөҗүм операциясендә катнашкан.

## Сугыш составы
1943 елның 23 октябрендә:
* Танк корпусының идарә итүчеләре [010/369 штаты]
* 22-нче танк бригадасы, фронт резервтан
* 112-нче танк бригадасы, Югары Башлык Ставкасының (ЮБС) резервыннан
* 200-нче танк бригадасы, ЮБС резервтан
* 6-нче мотоукчы бригадасы, Кызыл армия гаскәрләренең идарәсе башлыгының боерыгы буенча оештырган
* 270-нче минометлар полкы
* 1018-нче зенит артиллерия полкы
* 1454-нче үзйөрешле артиллерия полкы
* 362-нче юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 40-нче гвардия юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 53-нче гвардия минометлар дивизионы
* 40-нче аерым бронялы автомобильле батальоны

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гетман А. Л. Танки идут на Берлин. — М.: Наука, 1973. — 392 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 30 000 экз.
* Попель Н. К. Бригада «Революционная Монголия». — М.: ДОСААФ, 1977.
* Караваев А. В. Сердца и броня: Боевой путь 44-й гвардейской танковой бригады. М. Воениздат. 1971г. 176с.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Танк гаскәрләре
Т-55

**Т-55** - Совет уртача танкы. Т-54Б танкы нигезендә 183-нче заводының конструктор бюросы Л.Н. Карцев җитәкчелегендә булдырылган. 1958 елның 8 маенда Совет Гаскәренә корал итеп алынган.

1958-1978 елларда җитештерелгән.

Т-55 һәм аның камилләштерүе Т-55А чик илгә күп сатылган. Көнбатыш чыганаклар буенча шушы танк Т-54/55 атала.

Т-55 күп сугыш низагында катнашкан, аеруча Азия кыйтгасында еш файдаланылган. Шул исәптә: Якын Шәрекъ күп сугышында, Әфганстан сугышында, Иран-Ирак сугышында, Лөбнан сугышында, Фарсы култыгы сугышында, Абхазия, Хорватия, Босния, Көньяк Осетия сугышында.

Хәзер Т-55 Ливия һәм Сүрия ватандашлар сугышында кулланыла.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 6200

## Сыйфатламалары
* Авырлыгы, т: 36
* Озынлыгы, алда пушка белән, мм: 9000
* Озынлыгы, мм: 6200
* Киңлеге, мм: 3270
* Биеклеге, мм: 2350
* Клиренс, мм: 425
* Экипаж: 4 кеше

## Әдәбият
* Руководство по материальной части и эксплуатации танка Т-55. — 3-е изд. — М.: Военное издательство Министерства обороны СССР, 1969. — 676 с.
* М. Барятинский. Средние танки Т-54 и Т-55 // Все танки СССР / Л. Незвинская. — М.: Яуза, Эксмо, 2012. — С. 346—396. — 546 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-669-54263-5
* А. В. Карпенко. Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). — СПб.: Невский Бастион, 1996. — 480 с. — 10 000 экз.
* М. В. Павлов, И. В. Павлов. Отечественные бронированные машины 1945—1965 гг. // Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра. — М.: Техинформ, 2009. — № 8. — С. 56.
* П. Н. Сергеев. Т-54/55. Советский основной танк / П. Н. Сергеев. — Киров: Кировское общество Любителей военной техники и моделизма, 2000. — Т. 1. — 42 с. — (Военно-техническая серия № 102). — 300 экз.
* П. Н. Сергеев. Т-54/55. Советский основной танк / П. Н. Сергеев. — Киров: Кировское общество Любителей военной техники и моделизма, 2000. — Т. 2. — 49 с. — (Военно-техническая серия № 103). — 300 экз.
* C. Устьянцев. Т-54/55 / C. Устьянцев, Д. Колмаков. — Нижний Тагил: Медиа-Принт, 2006. — 226 с. — (Боевые машины Уралвагонзавода).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Танклар
Төркем:Уртача танклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Чураш (мәгънәләр)

* Чураш (Татарстан) — Татарстанның Сарман районында урнашкан торак пункт.
* Чураш (Аскын районы) — Башкортстанның Аскын районында урнашкан торак пункт.
* Чураш (Иглин районы) — Башкортстанның Иглин районында урнашкан торак пункт.
* Чураш (Нуриман районы) — Башкортстанның Нуриман районында урнашкан торак пункт.
Чуаш Утары

**Чуваш-Отары** (, , ) – Мари Илнең Звенигово районында урнашкан авыл. Звенигово шәһәр советына карый.

Халык саны — 373 кеше (2010).

## География
Чуваш-Отары Идел елгасының сул ярында, Звениговодан 5 километрга көньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
Авыл 1844 елда Чинеры, Зур һәм Урман Кырышкысы, Бичура, Икенче Чурашево һәм Криуши авылларыннан килгән кешеләр тарафыннан нигезләнгән.

1926—1939 елларда — Чуаш АССР составында, 1939 елда Мари АССР составына кертелә.

## Халык

Милли состав (2002): чуашлар – 87,6%, руслар – 10,0%, чирмешләр – 1,6%.

## Тышкы сылтамалар
* 	 ЧУВАШСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ. ЧУВАШ-ОТАРЫ

## Искәрмәләр

Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Бәһаи

**Бәһаи дине** (*бәһаичылык, бәһаи*,  — Дан) — изге китабы булган яшь диннәрнең берсе. Аңа нигез салучы Баһаулла (1817–1892) бәһаиләр тарафыннан Алла чагылышлары сафыннан соңгысы дип кабул ителә (монда Баһаулладан башка Ибраһим, Муса, Будда, Заратустра, Кришна, Гайсә Мәсих, Мөхәммәд, Баб һ.б. керә). Диннең дөньякүләм үзәге Хайфада урнашкан.

Бәһаи дине 19 гасыр ахырында Фарсы илендә туа һәм бүгенгесе көндә 188 илдә һәм 45 бәйле территориядә 5 млннан артык тарафдарны берләштерә. Тарафдарлар — төрле милләт, халык һәм кабилә вәкилләре, төрле социаль катлаулаудан чыккан кешеләр.

Дин тәгълиматы Баба һәм Мирза Хөсәен Гали (Баһаулла) өйрәтмәләренә нигезләнгән. Төп фикерләр — Ходай Алланың берлеге, диннәрнең берлеге һәм кешелекнең берлеге. Алдагы «Алла чагылышларының» охшаш идеяләре хакында искә төшереп, Баһаулла бары бер генә дин, Аллаһның үзгәрмәс, элек һәм киләчәктә дә мәңгелек дине хакында сөйли.

Бәһаиләр үз диннәрен китабы булган соңгы монотеистик дин дип атыйлар, ә диннәрне өйрәнүчеләр аны ислами-синкретик секта яки яңа дөньякүләм дин рәвешендә кабул итә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* The Bahá'í World
* Русиядә Бәһаи дине тарафдарлары җәмгыятенең рәсми сайты 
* Бәһаиләрнең рус телендә сайты 
* Рухият порталы 
* Кыйбла юнәлеше
* Төрки телләрдә догалар

*
Төркем:Синкретик диннәр
Төркем:Монотеизм
Зубова Поляна

**Зубова Поляна** (, ) – шәһәр тибындагы бистә, Мордовиянең Зубова Поляна районының административ үзәге.

Халык саны — 10 310 кеше (2010).
## География
Бистә Парца елгасы буенда, Саранскидан 201 километр көнбатыштарак урнаша. Куйбышев тимер юлының *Зубова Поляна* станциясе.

Зубова Поляна аша <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» автоюлы бара.

## Тарих
Беренче тапкыр 1680 елда телгә алына.

1928 елдан Зубова Поляна районы үзәге булып тора. 1959 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.
## Халык

Милли состав (2002): мукшылар – 54,2%, руслар – 44,0%.

## Тышкы сылтамалар
* [Зубова Поляна (посёлок, Зубово-Полянский район)](http://www.mordovia.info/wiki/%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D0%B0_(%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA,_%D0%97%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D0%BE-%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD))

## Искәрмәләр

Төркем:Зубова Поляна районы торак пунктлары
Марсель Гафуров

**Марсель Гафуров** – күренекле язучы һәм журналист, Башкортстан язучылары һәм шагыйрьләре әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итүче, БАССРның һәм РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре, Степан Злобин, Булат Рәфыйков һәм Мәҗит Гафури исемендәге премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәл
Марсель Абдрахман улы Гафуров 1933 елның 10 маенда Башкортстанның Күгәрчен районы Морак авылында туган. Морак педагогия училищесыннан соң, 1955 елда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтын кызыл диплом белән тәмамлый.

Совет Армиясе сафларында хезмәт иткәннән соң, 1958 елдан “Ленинец” — “Ленинсе” республика комсомол-яшьләр гәҗите редакциясендә эшли. Биредә 14 ел эчендә әдәби хезмәткәрдән баш мөхәрриргә кадәр юл үтә. 1972 елдан 1983 елга кадәр «Советская Башкирия» гәҗитенең баш мөхәррир урынбасары вазифасын башкара.

80нче елларда М. А. Гафуров Башкортстан Язучылар берлеге консультанты һәм партия оешмасы секретаре булып эшли. Рус телендә шигырьләр, проза һәм публицистик әсәрләр иҗат итә. 1960 елда Уфада аның “Ранний снег” дигән беренче шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. М. А. Гафуров — ун китап авторы. Аның шигырьләре, публицистик әсәрләре, очерклары һәм хикәяләре, гәҗит-журналларны исәпкә алмыйча, Уфа, Мәскәү, Свердловск һәм Куйбышевта нәшер ителгән өч дистәгә якын күмәк авторлар җыентыкларында басылган.

М. Гафуров илебез һәм чит илләр буйлап күп йөрде. Үзбәкстанда газ үткәрүчеләр белән Караком чүлен һәм Устюртны үтте. Һәр сәфәре турында үз укучылары алдында хисап тотты, алар язучының җир асты һәм газ магис-тральләрен төзүче якташларыбыз турындагы “Тимер кәрван эзләре буйлап”, “Британия турында”, “Тонык көзгеләр патшалыгында”, “Әдрән диңгез буенда” дип аталган юлъязмаларын зур кызыксыну белән кабул итте. ГДРга сәфәре нәтиҗәсе булып Башкортстан белән Һалле округы арасын-дагы дуслык турында Мәскәүдә “Якынаю” дигән китабы нәшер ителде.

М. Гафуров Башкортстан шагыйрьләренең һәм язучыларының әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итү өстендә күп һәм мавыгып эшләде. Ул Мәҗит Гафури, Мостай Кәрим, Рәми Гарипов һәм башкаларның шигырьләрен, Динис Исламов, Фәрит Исәнгулов, Җәлил Киекбаев, Ногман Мусин, Кирәй Мәргән, Булат Рәфыйков романнарын, Вазыйх Исхаков, Рәшит Солтангәрәев, Әмир Әминев повестьларын, шулай ук Шәһит Ходайбирдин, Таңчулпан Гарипова, Зиннур Ураксин китапларын тәрҗемә итте. М. Гафуров тәрҗемә иткән Башкортстан язучылары китапларының гомум тиражы 1 миллион данәгә якын.

М. Гафуровның 80 яшьлек юбилеена Башкортстанның Зәйнәп Биишева исемендәге “Китап” нәшриятында аның “Что было, то было” дип аталган әсәрләр җыентыгы дөнья күрде.

М. Гафуров 16 июньдә 81нче яшендә, озакка сузылган  каты авырудан соң вафат булды.

## Чыганаклар
* Кызыл таң, 18 июнь 2013. http://kiziltan.ru/useruploads/KT_116_18_06_13.pdf

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Валентина Губская

**Валентина Губская** - Россия Федерациясенең атказанган рәссамы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

1949 елда Чуаш Республикасында туа. Казан театр училищесының театр-декорация бүлеген тәмамлый. Луначарский исемендәге ГИТИС каршындагы Югары режиссура курсларының курчак театры бүлегендә белем ала (1972 ел, курс җитәкчесе – С.Образцов).

1969-1970 елларда – Тум курчак театрында куючы рәссам. 1975 – 1981 елларда Казан театр училищесында укыта.1970 – 1972 елларда – «Әкият» Татар дәүләт курчак театрының куючы рәссамы, 1972 елдан – театрның баш рәссамы. Театрда эшләү дәверендә ул 100 дән артык спектакльне бизи. Бу спектакльләр Брауншвейг (Алмания), Адана, Измир, Бурса (Төркия), Рязань, Ырынбур (Россия), Канн (Франция), Стара Загора (Болгария) һ.б. шәһәрләрдә узган халыкара фестивальләрдә катнаша.

«Әкият» Татар дәүләт курчак театрында бизәгән кайбер спектакльләре: «Муха-цокотуха», «Здравствуй, Ежик!», «Сертотмас үрдәк», «Сказка о двух монетах», «Три поросенка», «Малыш и Карлсон», «гусенок», «Мактанчык әтәч», «Паппет-шоу», «Кәкрүшкә», «водяной конь», «Су анасы», «Сказки Маршака», «Буратино», «Щелкунчик», «Красная шапочка», «Снежная королева», «Кошкин дом», «И кызык Шүрәле!», «Аленький цветочек», «Цветик-семицветик» һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Сәхнә журналы. Валентина Губская. 

## Моны да карагыз

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:Чуашстан рәссамнары
Төркем:Россиянең атказанган рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Булат Ибраһимов (1975)

**Булат Ибраһимов** ― Г. Камал театрында куючы рәссам (2002―2022). Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2022).

## Тәрҗемәи хәле
1975 елда Чаллы шәһәрендә (вариант: Актанышта) туа. Әтисе Фаил Мирзамөхәммәт улы Ибраһимов, театр режиссёры, әнисе Зилә, музыкант. 
1991 – 1995 елларда Чаллы сәнгать училищесында (2007 елдан көллият) Ш. Мотыйгуллин, Л. Сафиуллин курсында укый. 1995 – 2000 елларда Санкт-Петербургның Театр сәнгате академиясендә белем ала.

Булат Ибраһимов Татарстанның күп кенә татар театрлары белән хезмәттәшлек итә. Әлмәт татар драма театрында ул Ф.Шиллерның «Мәкер һәм мәхәббәт», Р.Кинҗәбаевның «Гүргә керер сер иде», З.Хәкимнең «Көзге романс» әсәрләрен сәхнәләштергәндә куючы рәссам буларак катнаша. Чаллы театрында «Язгы моңнар» (Ә.Гаффар), «Аты барның дәрте бар» (Н.Гаетбай), Минзәлә татар дәүләт драма театрында «Сихерче» (Н.Гыйматдинова) спектакльләрен бизи.

2001―2002 елларда – Казан дәүләт яшь тамашачы театрында баш рәссам. 2002―2022 елларда Г. Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында куючы рәссам.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2022 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Сәхнә журналы сайты. 

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Театр рәссамнары
Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Яр Чаллы сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Репин исемендәге институтны тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Ленар Гыйльметдинов

**Ленар Гыйльметдинов** - Казан дәүләт Рус яшь тамашачы театрының баш рәссамы.

1963 елда Казан шәһәрендә туа. 1984 елда Казан театр училищесының театр-художество бүлеген тәмамлый. Төрле елларда Г.Камал, К.Тинчурин, Г.Кариев исемендәге, С.Өметбаев исемендәге Минзәлә, Чаллы, Түбән Кама, Уфа «Нур» татар театрлары белән хезмәттәшлек итә. Татар телендә төшерелгән егермедән артык нәфис фильмны бизәгән рәссам.

## Чыганаклар
*Сәхнә журналы.Ленар Гыйльметдинов. 

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:Татар рәссамнары
Рәшит Газиев

**Рәшит Газиев** — Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе. Бакый Урманче премиясе лауреаты (2007). Татарстан һәм Россия Рәссамнар берлекләре әгъзасы (1991 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1954 елда Казанда туа. 1974 елда Казан сәнгать училищесының рәссам-декораторлар бүлеген тәмамлый. 1975 – 1980 елларда ЛГИТМИКта (хәзерге СПбГАТИ) белем ала.
 
## Хезмәт юлы
1981 елдан Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында куючы рәссам буларак эшли. 1985 елда театрның баш рәссамы итеп билгеләнә.

## Иҗаты
Рәшит Газиев бизәгән спектакльләр күп фестивальләрдә югары бәя ала. 1983 елда Марсель Сәлимҗанов сәхнәләштергән «Бирнәсез кыз» (А.Островский) спектакле Мәскәү, Кинешма, Белгород шәһәрләрендә узган фестивальләрдә югары урыннарга лаек була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Сәхнә журналы сайты. 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары
Төркем:Санкт-Петербург сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Роман Моров

**Роман Моров** - Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

1963 елда Казан шәһәрендә туган. 1983 елда Казан сәнгать училищесының рәссам-декораторлар бүлеген тәмамлый. 1985 елдан 1995 елга кадәр М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында рәссам-декоратор булып эшли. 1996 елдан К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында баш рәссам. Роман Моров бизәгән спектакльләрнең саны алтмыштан артып китә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Сәхнә журналы сайты. 

## Моны да карагыз

Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Таң Еникеев

**Таң Еникеев** ― театр рәссамы, 2000 елдан М. Горький исемендәге Ырынбур өлкә драма театрының баш рәсамы.  Башкортстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Русиянең дәүләт, Башкортстанның Г.Сәлам исемендәге комсомол һәм Татарстанның Дамир Сираҗиев премияләре лауреаты. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы. Россия Федерациясенең халык рәссамы (2021). 

## Тәрҗемәи хәле

1948 елда Уфа шәһәрендә туган. 1969-1975 елларда В.И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать институтының театраль декорация бүлегендә, академиклар В.Рындин, М.Курилко, профессор М.Пожарский кебек осталарда белем ала. 1978-1979 елларда Мәскәүнең Е.Вахтангов исемендәге театрында стажировка уза.

1973 – 2000 елларда М. Гафури исемендәге Башкорт академия театрында башта куючы рәссам, соңрак баш рәссам булып эшли. Бүгенге көндә М.Горький исемендәге Ырынбур дәүләт академия театрының баш рәссамы.
Русиянең бик күп театрлары белән хезмәттәшлек итә (Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры, Әлмәт Татар дәүләт драма театры, И.С.Тургенев исемендәге Орел дәүләт академия театры һ.б.).

## Чыганаклар
*Сәхнә журналы сайты. 
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Русия рәссамнары
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Г. Сәләм премиясе лауреатлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Суриков исемендәге рәсем институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Россия Федерациясенең халык рәссамнары
Юлдыбай (мәгънәләр)

* Юлдыбай (Җылаер районы) — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан торак пункт.
* Юлдыбай (Зиянчура районы) — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан торак пункт.
* Юлдыбай (Күгәрчен районы) — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан торак пункт.
Т-44

**Т-44** - Совет уртача танкы. Урал танк заводының КБсында Морозов А.А. җитәкчелеге астында 1943-1944 елларда эшләнгән, легендар Т-34нең туры дәвамчысы булган, барлык яхшы үзлекләрен үзенә алган һәм сугыштан соң совет танкларының буын башы булган танк.

Т-34-85 танкы белән шактый зур тышкы охшашлыкка ия булса да, Т-44 габаритлары белән, комповкасы белән һәм төзелеше белән аңардан кардиналь аерылып тора. Йөрткечне аркылыга урнаштыру танк озынлыгын кыскартырга мөмкинлек биргән, авырлыкны азайткан. Танкның сугышчанлыгы арттырылган һәм экипажның эш шартлары яхшыртырылган.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 6070

## Әдәбият
* А.В. Карпенко. Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). — СПб.: Невский Бастион, 1996. — 480 с. — 10 000 экз.
*    М. В. Павлов, И. В. Павлов. Отечественные бронированные машины 1945—1965 гг. // Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра. — М.: Техинформ, 2009. — № 8. — С. 56.
*    C. Устьянцев. Т-54/55 / C. Устьянцев, Д. Колмаков. — Нижний Тагил: Медиа-Принт, 2006. — 226 с. — (Боевые машины Уралвагонзавода).
## Искәрмәләр

## Сылтама

Төркем:Танклар
Чирмешән

*Чирмешән — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл.
*Чирмешән — Татарстан Республикасы ның Апас районындагы авыл.
*Чирмешән — Татарстан Республикасы ның Апас районындагы агучы елга.
*Чирмешән — Россия территориясеннән агучы елга. Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Тум өлкәсе биләмәләрендә ага.
*Чирмешән — Россия территориясеннән агучы елга. Кемерово өлкәсе, Красноярск крае, Тум өлкәсе биләмәләрендә ага.
*Чирмешән (Берёзовая) — Россия территориясеннән агучы елга.
*Чирмешән — Россия территориясеннән агучы елга. Алтай биләмәләрендә ага.
*Чирмешән — Россия территориясеннән агучы елга. Алтай крае, Алтай Республикасы биләмәләрендә ага.
Дарулар

**Дарулар** ( - дару, им сүзеннән) - авыруны искәртү, диагностикалау, дәвалау һәм авыру булдырмау өчен кулланылган матдәләр.

Химик синтез ысуллары белән яки биотехнологияләр ярдәмендә  кеше яки хайван канынан, әгъзаларынан һәм тукымаларынан, микроорганизмнардан,үсемлекләрнең һәм минераллардан алына.

Русиядә дарулар дәүләт реестрына кертелгән, теркәлү саны һәм сыйфат сертификаты булган чаралар карый. Медицинада 3000 гә якын дару препараты (куллануга әзер дозалы дару) кулланыла. Дару периферик һәм үзәк нерв системалары, башкару әгъзалары һәм системалары (тын алу, кан әйләнеше, аш сеңдерү һ.б.) функцияләрен, матдәләр алмашыну процессларын көйләүгә, микробка (бактерия, вирус, протозой һ.б.) каршы, иммунобиологик (иммунологик искәртү һәм терапия өчен), наркотик һәм психотроп (махсус исемлекләргә кертелгән), агулы (А исемлеге), көчле тәэсир иткән һ.б., шулай ук яңа (сәнәгать масштабында 1нче тапкыр эшләп чыгарлганнан соң 3 ел үтмәгән), стандарт (өйрәнелгән дарулар тәэсире алар белән чагыштырыла) һ.б. төрләре аерыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Фармация
Төркем:Химик кушылмалар
Иммунитет

**Иммунитет** (лат.  — азат булу, котылу), тере җан ияләренең үз бөтенлеген һәм биологик индивидуальлеген саклап калып, зарарлаучы  агентлар тәэсиренә каршы тору сәләте; организмның барлык генетик чит затлардан саклану ысулы.

Кеше, хайван һәм үсемлек иммунитеты (фитоиммунитет); бактериягә, вируска, агуга, шешкә каршы, тумыштан булган, барлыкка килгән һ.б. иммунитет аерып йөртелә. Кеше һәм умырткалы хайваннар инфекцион авыру үткәргәннән яки вакциналар һәм анатоксиннар җибәргәннән соң актив иммунитеты, сывороткалар һәм иммуноглобулиннар җибәргәннән соң пассив иммунитет алуга сәләтле (яңы туган балада авырлы вакытта ана организмыннан килгән антиҗисемлнәр исәбенә һәм күкрәк сөтен имгәндә барлыкка килә).

Тумыштан булган һәм барлыкка килгән иммунитет [күзәнәкләр] иммунитет һәм гумораль иммунитетка бүленә. Организмның аерым бер авыру тудыручы  микроорганизмга специфик бирешмәү кимәле (иммунологик реакцияләр буенча бәяләнә) Иммунитет каршы тору дәрәҗәсенә карап билгеләнә.

Инфекцион авыру тудыргычларга һәм канцерогеннарга карата кеше иммунитеты түбәнәюенә булышлык иткән иң мөһим факторларга тирә-як мохитне пычрату, ксенобиотиклар тәэсире, стресс, микронутриентлар (аминокислоталар, витаминнар, минераллар һ.б.) җитешмәүе, туклану үзенчәлекләре һ.б. керә. Фитоиммунитет хуҗа-үсемлекнең тукымалары һәм әгъзалары төзелешенең морфологик үзенчәлекләренә, күзәнәкләрендә алкалоидлар, гликозидлар һ.б. булуга, фитонцидлар барлыкка килүгә, фермент системаларының эшчәнлек активлыгына һ.б. бәйле. Медицинада,шул исәптән ветеринариядә,серодиагностика (антигеннар һәм антиҗисемнәр арасында реакцияләр), серотерапия (антиҗисемнәрне  ясалма җибәрү) һәм төрле авыруларны серо искәртү (специфик И. булдыру максатында иммунлаштыру) ысулларын кулланалар; иммунитет реакцияләрен шулай ук биотехнологиядә, биохимиядә, ген инженериясендә, генетикада файдаланалар. Үсемлекләр селекциясендә иммунитет өйрәнү өлкәсендәге фәнни казанышлар авыл хуҗалыгы культураларының авыру тудыргычларга, корткычларга һәм аларның тереклек эшчәнлеге калдыкларына карата бирешмәвән булдыру өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

## Әдәбият

*    Краткая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б.В.Петровский. — издание второе. — М.: «Советская энциклопедия», 1989.
*    Галактионов В.Г. Эволюционная иммунология: Учеб. пособие. — М.: ИКЦ «Академкнига», 2005. — 408 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-103-8

Төркем:Медицина
Никах

**Никах**, шулай ук *өйләнү* (ир-атлар турында), *кияүгә чыгу* яки *тормышка чыгу* (хатын-кызлар турында) — балигълык яки гаилә кору яшенә ирешкән кешеләр арасында гаилә мөнәсәбәтләрнең корылуы; иҗтимагый (дини яки дәүләти) мөрәсим белән рәсмиләштерелә. Никахлашу нәтиҗәсендә шәхесләрнең бер-берсенә һәм бер-берсенең ата-аналарына таба, балалары булганда - аларга да карата хокуклар һәм җаваплылык барлыкка килә. Шартлары җәмгыять тарафыннан билгеләнә, күпчелек илләрдә никахлашу акты гражданлык хәле актларын теркәү идарәсе яки охшаш дәүләт органнары тарафыннан төркәлә һәм яңа гаилә коручыларга никахлашу турында таныклык тапшырыла.

## Шулай ук карагыз

* Исламда өйләнү
* Аерылышу

Төркем:ГаиләТөркем:ДемографияТөркем:Иҗтимагый институтлар
Т-28

thumb|250px|T-28
**T-28** — Совет уртача танкы.

## Ясау
Т-28 танкында бер зур каланчада 76,2 мм калибрлы орудие һәм ике кечкенә каланчада 7,62 мм ДП пулеметлары булган. Т-28 танклары 8 ел дәвамында чыгарылган, 1933 елдан 1940 елга кадәр. Барлыгы 503 танк җыелган. Сугыш комплекты 69 снарядтан һәм 7938 патроннан торган.

1933 елга ЭККГ (РККА) 90 танкка заказ биргән, әмма гаскәрләргә 41 генә машина тапшырылган. Т-28 танкы 8 ел дәвамында чыгарылган, һәм аны җитештерү еллар буйлап түбәндә күренә:

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 7370

1933-41 1934-50 1935-32 1936-101 1937-39 1938-96 1939- 1940-13

Төркем:Танклар
Тиз йөрешле танклар

**Тиз йөрешле танклар** (русча «БТ» - Быстроходный Танк)  - Совет җиңел тәгәрмәч-чылбырлы-тәгәрмәчле 1930 елгы танкларның исеме.

1920 елларда АКШ конструкторы Дж.У. Кристи тәгәрмәч-чылбырлы тәгәрмәчкә нигезләнгән танклар оригиналь концепциясен тәкъдим итә, аларның тизлеге автострадада 122 км/сәг җитә алган. Шушы танкларның үзенчәлеге чылбырлы тәгәрмәчнең чылбырлары алынмалы булган, шулай ук ул тәгәрмәч урынына файдалану мөмкин булган. 30-нчы елларның башында советлар "Амторгы" белән Кристидан 2 танк трактор күренешендә сатып алынган булган.

ССРБ танкларның корылышы үзгәртелгән һәм 1932 елның азыгында җиңел танк БТ-2 җитештерү башланган, 1933 елны яңа БТ-5 танкы җитештерелгән, 1934 елның азыгында — БТ-7. БТ-7М танкы соңгы серияле машинасы була.

1941 елның 22 июнендә ЭККГ (РККА) эчендә 704 БТ-7М танкы, 4563 БТ-7 танкы, 1688 БТ-5 һәм 594 БТ-2 танкы  булган.

Төркем:Танклар
Төркем:Тиз йөрешле танклар
Төркем:Танк теориясе
БТ-2

**БТ-2** (**Б**ыстроходный **Т**анк − 2) сугышка кадәр чорның совет җиңел танкы.

Америка конструкторы Кристиның тәгәрмәчле-чылбырлы тәгәрмәчкә нигезләнгән танклар корылышлары нигезендә төзелгән. 1931 елның 23 маенда корал итеп алынган. 1931 елның 9 ноябрендә беренче тапкыр Мөскәүдә сугыш тантанасында күрсәтелгән, бу төренең 3 танкы катнашкан.  1933 елларга кадәр Коминтерн  исемендәге Харковь паровоз төзү заводында җитештерелгән, 620 данәләр эшләп чыгарылган.

Икенче бөтендөнья сугышы хәтле коралда кала биргән, сугышның башлангач гамәлендә катнашкан.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 5500

## Сылтамалар

Төркем:Танклар
Төркем:Тиз йөрешле танклар
Төркем:Әлифба буенча корал
Җиңел танк

thumb|right|M3/M5 «Стюарт» — тарихта иң куп ясалган җиңел танкы
**Җиңел танк** — танклар төрләренең берсе. Гомуми очракта, җиңел танк төшенчәсе, уртача танкка караганда үзенә кечерәк массалы танкларны кертә, ләкин күпчелектә, танкеткаларны һәм кечкенә танкларны. 

Беренче җиңел танк, FT-17, Беренче бөтендөнья сугышының тәмамлаган чорда чыгарыла, алдагы җиңел танклар 1920-нчы елларда актив үсеш алалар.

## Җиңел танкларның тарихы
### Хәзерге заман
2007 елга илләр буенча җиңел танклар:
* M41 Уокер Бульдог — АКШ
* ПТ-76 — ССРБ
* SK-105 Кирасир — Австрия

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

Төркем:Танк теориясе
Төркем:Җиңел танклар
151-нче км

**151-нче км** () — Диңгез буе краеның Партизан районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат муссонлы. Кыш коры һәм суык, көннәре аяз. Яз озак бара, салкынча һәм температура тирбәлеше күзәтелә. Җәй исә җылы, явым-төшемле. Көз чагыштырмача җылы, коры һәм аяз. Җәй көне Тын океаннан җылы җил иссә, кышын төньяктан салкын җилләр исә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Партизан районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Барановская (Киров шәһәре)

**Барановская** () — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: урыслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров шәһәре торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Центральная Усадьба

**Центральная Усадьба** () — Диңгез буе краеның Пожарский районында урнашкан торак пункт. Федераль классификатор буенча муниципаль статусы — село.

Почта индексы — 692020.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (84%), украиннар (15%).

## Искәрмәләр

Төркем:Пожарский районы торак пунктлары
Төркем:Диңгез буе крае торак пунктлары
Киевка

**Киевка** () — Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (76%), татарлар (4%), украиннар (6%), башкортлар (8%), алманнар (6%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Октябрьски районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Яңа Михайловка (Салават районы)

**Яңа Михайловка** — Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 7 кешенең яшәве мәгълүм.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
ПТ-76

**ПТ-76** – йөзүче совет җиңел танкы. 1952 елда корал итеп алынган.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 7625

## Сугыш кулланышы
ПТ-76 Вьетнам сугышында катнашкан, 1967 һәм 1973 елларны Исраил белән Сүрия һәм Мисыр арасындагы низагларында, ә шулай ук Чечен сугушларында кулланылган. 

## Файдаланучылар
*  — 68 единиц ПТ-76

## Фотогалерея

Image:Soviet naval infantrymen and PT-76 DN-ST-90-00772.jpg|Диңгез җәяуле гаскәри ПТ-76 янында

Image:PT-76-batey-haosef-1.jpg|ПТ-76  Batey ha-Osef Museum, Tel Aviv, Israel.
Image:PT-76-batey-haosef-2.jpg|ПТ-76  Артындан күренеше.
Image:PT-76-latrun-1.jpg|ПТ-76.  
Image:PT-76-latrun-2.jpg|ПТ-76  Кырыйдан күренеш.
Image:PT-76-latrun-3.jpg|ПТ-76  
 
Image:PT 76 TBiU 12.jpg|Польша ПТ-76

Image:Pt76.jpg|ПТ-76  БВСның Киев музеенда.


## Сылтамалар

Төркем:Танклар
Төркем:Җиңел танклар
БТКТ

**Бронялы һәм танк коралы һәм техникасы** (**БТКТ**) – сугыш һәм хәрби бронялы машиналар тәгәрмәчле һәм чылбырлы шассида, шулай ук хәрби машиналар базысында ясалган яки аларга хәзмәт күрсәтүче мотоцикллар.

БТКТ Бронялы һәм танклы коралга (БТК) (танкларга, җәяүле гаскәр сугыш машинасына (ҖГСМ), (Бронялы транспортерларга (БТР)) һәм Бронялы һәм танклы техникага (БТТ) (Бронялы ремонт эвакуация машинасына (БРЭМ)), тартучыларга, (күчмә танк ремонтлау мастерскаясына (ТРМ), техник хәзмәт күрсәтүче машиналарына (ТХКМ)), мотоциклларга) бүленә.

Төркем:Бронялы техника
Төркем:Танклар
Уртача танк

**Уртача танк** — танклар классификацияләренең берсе: масса буйлап җиңел танктан авыррак, ләкин авыр танкка карагнда җиңелрәк. ССРБ классификациясе буенча уртача танк дип саналган танк, массасы белән 30 кадәр, соңгы таба — 40 тоннага кадәр җиткән.

Уртача танклар Икенче бөтендөнья сугышы танкларының күпчелеген алып торганнар һәм 1970-нчы елларга кадәр барлык танкларның да күпчелеге уртача танк булган.

## Әдәбият
* 

Төркем:Танклар
Төркем:Танк теориясе
Төркем:Уртача танклар
Як-9

**Як-9** (НАТО кодификациясе буенча: **Frank**) – Бөек Ватан сугышы вакытының совет бер моторлы очкыч-истребителе.

## Бәяләмәләре
* Эшләп чыгаручы: Яковлев ТКБ 
* Ил: ССРБ 
* Беренче очыш: 1942  
* Төр: Фронт кырып бетерүчесе

Як-9 – Як-1 һәм Як-7 очкычыннан соң иң күп чыгарылган Бөек Ватан сугышында кырып-бетерүче очкыч.

## Модификациялар
;Як-9 с М-106ск:

## Илләр

* 
* 
* 
* 

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Байкит

**Байкит** () — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан торак пункт. Федераль классификатор буенча муниципаль статусы — село.

Почта индексы — 648360.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (81%), эвенклар (11%), украиннар (4%),  татарлар (2%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Эвенкия районының рәсми сайты. 

Төркем:Эвенкия районы торак пунктлары
Ессей (Эвенкия районы)

**Ессей** (, ) — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 648594.
## Тарих
1628 елда нигезләнгән.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (59%), эвенклар (41%).

## Климат
Ессей континенталь субарктик климат өлкәсендә, тайга урманнары зонасында урнашкан. Кышын температура −60°С кадәр җитә ала. Мондый түбән температуралы кышлар булганга, бу җирлектә 50-200 метрлы мәңгелек туңлыклар хасил булган. Җәй кыска булса да, чагыштырмача җылы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Эвенкия районының рәсми сайты. 

Төркем:Эвенкия районы торак пунктлары
Ногинск (Красноярск крае)

**Ногинск** () — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 648571.

## Тарих
1859 елда нигезләнә.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (96%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Эвенкия районының рәсми сайты. 
* Ликвидация Ногинска
* Новости НТВ об упразднении Ногинска
* Решение о ликвидации Ногинска на официальном сайте Эвенкии

Төркем:Эвенкиянең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Эвенкия районы торак пунктлары
Крутое (Киров өлкәсе)

**Крутое** () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* * Карта - Крутое Кировской области

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Санчурск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Бурный (мәгънәләр)

**Бурный:**

## Русия торак пунктлары
* Бурный — Брянск өлкәсеның Климов районында урнашкан торак пункт.
* Бурный — Красноярск краеның Мостовск районында урнашкан торак пункт.
* Бурный — Красноярск краеның Мотыгинск районында урнашкан торак пункт.
* Бурный — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан торак пункт.
* Бурный — Сарытау өлкәсеның Энгельс районында урнашкан торак пункт.
Стрелка (мәгънәләр)

## [[Топоним]]нар
### [[Гидроним]]нар

### [[Ойконим]]нар
* Стрелка — Амур өлкәсеның Зея районында урнашкан торак пункт. 
* Стрелка — Амур өлкәсеның Тында районында урнашкан торак пункт.
* Стрелка — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан торак пункт.
__NOTOC__
Iron Maiden

**Iron Maiden** - (tatar äyteleşe - Ayron Meyden, tatar tärcemäse - Timer qız) - Böyekbritaniä xevi-metal törkeme, 1980 yıllarda iñ tanılğan Yaña metal dulqınınıñ wäkile bulğan. Soñraq metal muzıkasına zur yoğıntısı yasağan.

Törkemne nigezläwçe häm tekst avtorı  - Stiv Haris bulğan.

Iron Maiden böten dönyada 120 million albom satqan, 15-se hit paradı iñ yaxşısı bulıp sanalğan.

Xalıqara qazanışlar öçen 2002 yılda *Ivor Novello Awards* belän büläklängän.

## Diskografiä

*    1980 — Iron Maiden
*    1981 — Killers
*    1982 — The Number of the Beast
*    1983 — Piece of Mind
*    1984 — Powerslave
*    1986 — Somewhere in Time
*    1988 — Seventh Son of a Seventh Son
*    1990 — No Prayer for the Dying
*    1992 — Fear of the Dark
*    1995 — The X Factor
*    1998 — Virtual XI
*    2000 — Brave New World
*    2003 — Dance of Death
*    2006 — A Matter of Life and Death
*    2010 — The Final Frontier
*    2015 — The Book of Souls
*    2021 — Senjutsu

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* IRON MAIDEN RUSSIAN WEB-CLUB
* Iron Maiden Commentary 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре