open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зинаида Златоковская

**Зинаида Павел кызы Златоковская** (24.07.1936, Ленинград өлкәсе, Кириши — 1998, Түбән Кама) — Түбән Кама шәһәре хезмәт батыры, ТАССРның атказанган төзүчесе
 
## Биографиясе

Златковская Зинаида 1936 елның 24 июлендә Ленинград өлкәсенең Кириши шәһәрендә туа. Китапханә техникумын тәмамлаганнан соң бүлү буенча ТАССРның Лениногорск шәһәренә җибәрелә.

Түбән Камага 1961 елда комсомол юлламасы буенча комсомол-яшьләр бригадасы составында төзүчеләрнең беренче чана поезды белән килә. Штукатур-маляр, диспетчер, мастер, прораб, өлкән прораб булып эшли. Ул төзелешнең башка бүлекчәләренең комсомол оешмаларын эләктереп алган күп кенә яшьләр башлангычларының инициаторы һәм оештыручысы була. Читтән торып Казан инженер-төзелеш институтын тәмамлый. Бердәнбер хатын-кыз СУ-21 йорт төзү комбинатының төзелеш бүлекчәсе җитәкчесе, ул 84 серия буенча йортлар төзегән. Аның һөнәри осталыгы, югары таләпчәнлеге һәм җаваплылыгы аркасында йортлардагы бизәкләү эшләре, нигездә, «бик яхшы» билгесе белән башкарылган.

Златковская Зинаида 1998 елда Татарстанның Түбән Кама шәһәредә вафат була.

## Бүләк һәм премияләре

«Хезмәт ветераны», «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан фидакарь хезмәте өчен» медальләре белән бүләкләнгән, «ТАССРның атказанган төзүчесе» исеменә лаек булган.

КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы һәм шәһәр Советы башкарма комитетының 1986 елда карары белән Златковская Зинаида Павловна «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеменә лаек була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Ленинград өлкәсендә туганнар
Төркем:Казан дәүләт архитектура-төзелеш университетын тәмамлаучылар
Виктор Федоров

**Виктор Степан улы Федоров** (16.05.1912, Краснодар крае, Армавир — 01.02.1990, Мәскәү) — Совет дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Герое.
 
## Биографиясе

Федоров Виктор 1912 елның 16 маенда Армавирский авылында (хәзерге Армавир, Краснодар крае) эшче гаиләсендә туа.

Хезмәт эшчәнлеген 1926 елда Грозный шәһәрендә нефть промыселында слесарь булып башлый, бригадалы укучы мәктәбен тәмамлый. 1928 елда институтта укуын дәвам итә.

1932 елда Грозный нефть институтын тәмамлый. Техник фәннәр кандидаты.

1935 елдан укытучы булып эшли.

Төрле җаваплы вазыйфаларда эшләгән:

1940 елдан "Грознефтезавод" берләшмәсендә хуҗалык эшендә»;

1946-1948 елларда СССР көньяк һәм көнбатыш районнарының нефть сәнәгате министры урынбасары;

1948-1951 елларда СССР нефть сәнәгате министры урынбасары;

1951-1952 елларда СССР нефть сәнәгате министрының беренче урынбасары;

1952-1954 елларда ангар нефть химиясе комбинатының төзелеш башлыгы;

1954-1957 елларда СССР нефть сәнәгате министрының беренче урынбасары;

1957-1958 елларда Башкорт СНХ рәисе;

1958-1963 елларда СССР СМ химия буенча дәүләт комитеты рәисе;

1963-1964 елларда СССР Дәүләт планы каршындагы химия һәм нефть сәнәгате Дәүләт комитеты рәисенең беренче урынбасары;

1964-1965 елларда СССР Дәүләт планы каршындагы нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате Дәүләт комитеты рәисе-СССР министры;

1965-1985 елларда СССР нефть эшкәртү һәм нефть химиясе сәнәгате министры.

Федоров Виктор 1990 елның 1 февралендә Мәскәүдә вафат була.

## Бүләк һәм премияләре

Социалистик Хезмәт Герое (24.1.1944).

Биш Ленин ордены, Октябрь Революциясе ордены, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены, «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан», «Хезмәттәге батырлыгы өчен», «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәте өчен», «Хезмәт ветераны» медальләре иясе.

Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1942) — сәнәгатькә гамәлдәге җайланмаларда һәм заводларда авиабензиннар эшләп чыгару ысулын эшләү һәм гамәлгә кертү өчен.

Беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1948) — нефть продуктларын алу методларын тамырдан камилләштерү өчен, ул югары сыйфатлы бензин ресурсларын шактый киңәйтүне тәэмин итә.

5-10 чакырылыш СССР Югары Советы депутаты.

КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы һәм халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитетының 1981 елның 18 сентябрендәге 398 номерлы карары белән Федоров Виктор Степановичка «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Краснодар краенда туганнар
Төркем:Грозный нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Андрей Гаврилов

**Андрей Петрович Гаврилов** ( 1942 ел, 17 октябрь, Казан, СССР — 1991 ел 28 сентябрь, шунда ук) — совет журналисты, «Вечерняя Казань» газетасының баш мөхәррире (1979—1991). СССР халык депутаты (1989—1991).

## Биографиясе
Андрей Петрович Гаврилов 1942 елның 17 октябрендә Казанда туа. 1960—1962 елларда ул Казан вертолет заводында, 1962 — 1963 елларда — Комсомолның Киров район комитетында, 1963 — 1970 елларда — тагын Казан вертолет заводында эшли.

1970 елда  Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тәмамлый һәм зур тиражлы «Знамя труда» газетасының  хәбәрче булып урнаша. 1973 — 1978 елларда КПССның Киров район комитеты инструкторы, гомуми бүлек начальнигы, КПССның Казан шәһәр комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге начальнигы булып эшли .

Гаврилов инициативасы белән «Вечерняя Казань» газетасы оеша, аның беренче саны 1979 елның 1 гыйнварында дөнья күрә. Партиядә булуына карамастан, журналист үзгәртеп кору башланганчы ук бәйсез басма формалаштыра башлый. Гаврилов гомеренең ахырына кадәр басманың баш мөхәррире булып кала. 1980нче елларда газета Казан тормышы һәм Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы тормышы,  СССРдагы үзгәртеп кору вакыйгалары белән бәйле кискен темаларны яктыртуы аркасында киң популярлык казана. Басманың элеккеге хезмәткәрләре әйтүенчә, перестройка елларында, һәр Казан гаиләсе диярлек «Вечерная Казань» газетасын укыган, һәм ул еллада максималь тираж 230 мең данәгә җиткән.

1989 елдан — СССР Халык депутаты. Ул оппозициядәге төбәкара депутатлар төркеме әгъзасы була.

Гаврилов заманча сәнгать белән кызыксына һәм соңрак халыкара фестивальләр статусын алган шәһәр вакыйгаларына — Шаляпин опера фестиваленә,  Классик балет фестиваленә  ярдәм итә. Музыканы ярата (аеруча П. И. Чайковский иҗатын).

1991 елның 28 сентябрендә ул кинәт йөрәк өянәгеннән үлә. Казандагы Арча зиратында күмелгән.

## Хәтер
2002нче елда  «Вечерняя Казань» редакциясендә совет елларында эшләгән хезмәткәрләр Гавриловка багышланган "Он был редактором от  Бога" ("Ула Алланан мөхәррир иде") истәлекләр китабы бастырып чыгара.

«Вечерняя Казань» газетасының чыгу мәгълүматлары һәрвакыт: «Беренче редакторы — А. П. Гаврилов» диелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1991 елда вафатлар
Төркем:28 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:17 октябрь көнне туганнар
Гагра

**Гагра** (, , ) — Абхазияның Кара диңгез ярындагы курорт шәһәр. Гагра районының үзәге.

## География
Сухумдан 83 һәм Сочи һава аланыннан 36 километр ераклыкта урнашкан.

## Тарих
thumb|right|«Гагрипш» рестораны
Безнең эрага кадәр I гасырда шәһәр территориясендә антик грек Триглиф факториясе буларак барлыкка килгән.

## Истәлекле урыннар
thumb|right|250px|Диңгез буе паркында Колоннадасы
* Абаата (кирмән)
* Колоннада (Гагра)

## Дин
### Христианлык
* Абаата (чиркәү)

## Кардәш шәһәрләр
*  Владимир Россия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт города Гагра. Администрация Гагрского района 

*
Уңыш (күмәк хуҗалык, Зәй-Каратай)

**Уңыш** — Татарстанның Лениногорск районы Зәй-Каратай авылында оештырылган күмәк хуҗалык, миллионер колхоз буларак билгеле. 

## Тарихы

1947 елны «Уңыш» колхозы членнары бакчачылык белән чын-чынлап шөгыльләнергә ният иткәч, колхоз идарәсе, бу эшне җайга салу өчен, Бәкер авылында яшәүче һәвәскәр бакчачы Шәрифҗан Сәлимҗановны чакырырга карар бирә. Берничә көннән ул авылга ике олау алмагач үсентеләре төяп килә. Авыл тирәсен күзәткәннән соң, кысыр яткан сазлыклы җирләрдә алмагачлар утыртыла

Шәрифҗан Сәлимҗанов, махсус белемле бакчачы булмый, әмма бакчачы И.В. Мичуринның үзен күреп күп нәрсәләрне өйрәнгән кеше була. 

1952 елның язында инде колхозчыларның уртак бакчасы 25 гектар мәйданны били. Язын тагын 25 гектарда җиләк-җимеш куаклары утыртыла. 1963 елга мәйдан 62 гектарга җитә. Моннан тыш 17 гектарда яшелчә үстерелә. Колхоз бакчасында 55 сорт алма, 8 төрле карлыган, 6 сорт груша, күп төрле чия, крыжовник, слива, җир җиләге һәм 12 сорт виноград үстерелә. 1,4 гектар җирдә виноград үстерәләр. 

Зәй-Каратайга килү белән ул авыл халкын янбакчалар булдырырга өнди.

## Чыганаклар
* Җәмит Рәхимов. “Бәхет биргән авылым”.

Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:Күмәк хуҗалыклар
Төркем:Лениногорск районы
ТАТПРОФ

**TATПРОФ** — алюминий профильләрне экструзия ысулы белән җитештерү буенча Россия компаниясе. Татарстанда (Яр Чаллы шәһәре) урнашкан, республиканың иң эре 100 предприятиесе арасына керә

## Тарих
1990 елда «Профиль-холдинг»  ЯАҖ буларак нигез салынган

1993—1994 елларда  пресслау өчен җиһазлар проектлана һәм үзләштерелә, Рига автобус заводы белән хезмәттәшлек үсә (Рига автобус заводы). ПБ-8841 пресс-комплексын эшләтеп җибәрү белән, 1250 тф. басу күләме елына 1500 тоннага кадәр арта. Вертикаль интеграция стратегиясе кабул ителә, профильнең сыйфаты һәм ассортименты арта, TATПРОФ төзелеш системасының беренче төп элементлары эшләнә. 1995 елда ул «Россиянең 100 иң яхшы товарлары» исемлегенә кертелә

2000 елга җитештерү мәйданы арта  .

2009 елда базар конъюнктурасы «ТАТПРОФ» компаниясен алюминий сәнәгате продукциясен кулланучы барлык яңа сегментларны һәм базарларны эзләргә мәҗбүр итте.  Бу уңайдан, зур һәм катлаулы Европа базары игътибардан читтә калмады.  ...

2010 елда компания ай саен 100,000 квадрат метр җитештерү куәте булган полимер-порошок буяуның икенче линиясен эшләтеп җибәрде. Бер елдан соң, сәгатенә максималь җитештерүчәнлеге 2,1 тонна булган яңа прес комплексы эшләтеп җибәрелде, ул 12 м озынлыктагы профильләрне прессларга мөмкинлек бирә. Шул ук елда өстәмә рәвештә аена 350 000 кв. м. профильле буяу линиясе монтажлана

## Милекчеләр һәм җитәкчелек
Сергей Сергеевич Рачков — "ТАТПРОФ" акционерлык җәмгыяте генераль директоры.

Сергей Геннадиевич Рачков - TATПРОФ Акционерлык җәмгыяте директорлар советы Рәисе. Татарстан Республикасы Дәүләт Советы урынбасары. Елның иң яхшы лидеры (1998,2001, 2003, 2004)  .

### Эшчәнлек күрсәткечләре
Компаниянең Россия базарындагы өлеше 27%   . Сату күләме структурасын сызым профиль тәшкил итә — 53%, системалы профиль — 40% һәм сортамент 7%.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Идел Федераль округында "TATPROF" 
* "ТАТАПРОФ" Нижный Новгородта 
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Балтач районы гербы

**Балтач районы гербы** — Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районының рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Герб Балтач муниципаль районы Советының 55нче номерлы карары белән 2006 елның 21 декабрендә расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2883 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 84 нче номер белән кертелгән.
## Гербның тасвирламасы
«Сыек зәңгәр (зәңгәр, күк) җирлектә яшел җиргә алгы аяклары белән алтын саплы көмеш балта тоткан кара борынлы алтын аю баскан, аның алдында шул ук җирдә — сул яктан чыгып торган төгәлләнмәгән алтын бура почмагы».

## Герб символикасы

Герб композициясенең нигезен районның табигый һәм мәдәни үзенчәлекләре тәшкил итә.

«Балтач» топонимының нигезендә авылга нигез салучылардан берсенең риваятьләргә кергән Балтач исеме ята.
«Балтач» сүзе татар телендә «Балта» сүзеннән килеп чыккан дигән фараз бар (балта остасы, балтачы).
Гербның төп фигурасы — алгы тәпиләрендә балта тоткан Аю, бу гербның төп фигурасы.  Аю —урман хуҗасы, көч, ышаныч символы. Район гербында аю урман хуҗасы гына түгел,  аллегорик рәвештә сакчыл, кайгыртучан хуҗаны һәм балта остасын тасвирлый.
Гербта аю йорт сала, бу исә Балтач осталарының агач буенча танылган традицияләрен һәм сәнгатен күрсәтә.

«Кораллану» — традицион геральдик алым. Гербта аюның тырнаклары, тешләре һәм теле  аю фигурасы белән бер төстә сүрәтләнүе районда яшәүчеләрнең тыныч ниятләренә басым ясый. Көмеш балта — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашуны символлаштыра.
Гербтагы табигать тематикасы районның төп байлыкларының берсе — урманны күрсәтә. Шуңа күрә аю, урман хуҗасы буларак, район халкының үз табигатькә сак карашын саклау аллеясы да булып тора.

Район тормышында табигый байлыкларның зур әһәмияте гербның төсләр гаммасы белән ассызыкланган:
Яшел төс —табигать, сәламәтлек, яшьлек һәм тормыш көче символы.

Зәңгәр төс — намус, зыялылык, рухият символы. Зәңгәр төс шулай ук табигать һәйкәлләре — Шушма елгасы һәм төбәкнең горурлыгы булган Каракүлне чагылдыра.

Алтын төс — уңыш, байлык, тотрыклылык, акыл, хөрмәт символы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Григорий Бушканец (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).
## Моны да карагыз
Балтач районы флагы

Балтач районына юл күрсәтеч.jpg|Балтач районына юл күрсәткеч


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Балтач районы
Балтач районы флагы

**Балтач районы флагы** — Татарстан Республикасы Балтач муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе. Флаг Балтач муниципаль районы Советының 55нче номерлы карары белән 2006 елның 21 декабрендә расланган.

## Тасвирлама
«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, герб фигуралары: аскы чите буйлап 3/10 өлешендәге яшел буй, аның өстендә тукыма уртасында сары, кара һәм ак төсләр белән башкарылган балталы аю, флаг сабына терәлеп өч ниргәле бура урнаштырылган туры почмаклы күк тукыма».
## Символиканы нигезләү
Флаг Балтач районы гербы нигезендә эшләнгән, район флагы символлар һәм аллегорияләр теле белән районның табигый һәм мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра.

«Балтач» топонимы нигезендә Балтач авылына нигез салучыларның легендасы ята. «Балтач» сүзе татар телендәге «Балта»  (балта белән эшләүче, балта остасы) сүзеннән алынган.
Район гербының төп фигурасы - алгы тәпиләренә балта тоткан аю. Аю — традицион көч, көч, ышаныч символы, урман хуҗасы. Аю урман хуҗасы образы гына түгел, оста (балта остасы), төзүче дә. Аю йорт сала, бу исә Балтач осталарының агач буенча танылган традицияләрен һәм сәнгатен ассызыклый.

Традицион геральдика техникасы - "кораллану", аюның тырнаклары, тешләре һәм теле  аю фигурасы белән  бер үк төстә, бу исә районда яшәүчеләрнең тыныч ниятләренә басым ясый. Көмеш балта төсе — чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашуны символлаштыра.

Табигать темасы районның төп хәзинәләренең берсе  урманны күрсәтә. Шуңа күрә аю, урман хуҗасы буларак, район халкының үз табигатькә сак карашын саклау аллеясы да булып тора.

Районк тормышында табигый ресурсларның зур әһәмияте флаг төсләре белән ассызыклана:

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яшьлек һәм тормыш символы.
Зәңгәр төс — намус, зыялылык, рухилык символы. Зәңгәр төс шулай ук табигать һәйкәлләре — Шушма елгасы һәм төбәкнең горурлыгы булган Каракүлне чагылдыра.
Сары төс (алтын) - уңыш, байлык, тотрыклылык, акыл, хөрмәт символы.

## Моны да карагыз
Балтач районы гербы


Балтач районына юл күрсәтеч.jpg|Балтач районына юл күрсәткеч


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Балтач  районы
Александра Кокшова

**Александра Пётр кызы Кокшова** (20.04.1930, ТАССР, Чаллы районы, Сидоровка авылы — 1992 ел, Түбән Кама) — ТАССРның атказанган укытучысы, халык мәгарифе отличнигы.

## Биографиясе
Кокшова Александра  1930 елның 20 апрелендә ТАССРның Чаллы районы Сидоровка бистәсендә туа. Түбән Кама җиренә 1961 елның 1 июлендә килә.

1961 елның 1 июль көнне мәктәпкә билгеләнә. Гаиләсенә баракта бүлмә бирелә. Кешеләр вагончикларда, төзелеш материалларын саклаган складларда, землянкаларда яшәгәннәр. Яңа төзелә торган Түбән Кама шәһәренә килгән беренче кешеләр буларак зур авырлыклар кичерә.

1961 елның 1 сентябрендә, беренче уку елы җитә. Мәктәп барак тибындагы була. Ике барак җылы коридор белән тоташтырылган. Беренче укучылары - Түбән Кама шәһәренең булачак кешеләре килә. Яңа мәктәпкә төзүчеләр 1961 елның июль ахырында нигез салалар.

1962 елда бөтен класс белән Түбән Кама шәһәрендә яңа мәктәпкә күчәләр, шәһәр әле бу чорда булмый, мәктәп – шәһәрдә беренче бина, аннан кала берничә төзелеп бетмәгән йорт бинасы була.

Александра Пётр кызы Кокшова 1992 елда Түбән Кама шәһәрендә вафат була.

## Бүләк һәм премияләре

Александра Петровна Кокшова үзенең педагогик эшчәнлеге өчен «ТАССРның атказанган укытучысы», «Халык мәгарифе отличнигы» дигән югары исемгә лаек була.

КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы һәм халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитетының 1981 елның 18 сентябрендәге 398 номерлы карары белән мәгариф системасын үстерүгә керткән зур өлеше һәм Түбән Кама җәмәгать тормышында актив катнашканы өчен Кокшова Александра Петровнага «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Түбән Камада вафатлар
Төркем:Тукай районында туганнар
Төркем:ТАССР атказанган укытучылары
Соллерс-Алабуга

**Соллерс-Алабуга** — Россия автомобиль җыю предприятиесе. Татарстан Республикасының «Алабуга» махсус икътисадый зона территориясендә урнашкан. Предприятие Соллерс автомобиль холдингы составына керә. Завод 2008 елда эшли башлый.

## Тарих
СОЛЛЕРС компаниясе 2008 елның май аена Алабуга астында елына 75 мең автомобиль егәрлеге булган автомобиль заводын төзи. Предприятие төзелешен  компаниянең 2007 елдагы иң мөһим проекты дип атаганнар.

### Fiat

Завод Fiat Ducato коммерция автомобилен Италия Fiat Auto белән партнерлыкта җитештерү өчен төзелә. Беренче автомобиль «СОЛЛЕРС-Алабуга» конвейерыннан 2008 елның 27 маенда чыга. Конвейерны тантаналы рәвештә эшләтеп җибәрүдә СОЛЛЕРС компаниясе генераль директоры Вадим Швецов, Fiat вице-президенты Эцио Бара һәм Россия премьер-министры Владимир Путин катнашканнар. Заводның модель рәте — Fiat Ducato коммерцияле автомобиле. Заводта 20дән артык төрле модификациядәге автомобиль җитештерелә, алар арасында мәктәп автобусы, ашыгыч ярдәм, маршрут таксилары, юл хезмәтләре өчен махсус автомобильләр һәм башкалар бар.

2011 елның февралендә Sollers һәм Fiat партнерлык мөнәсәбәтләрен туктату турында игълан итәләр, Россиядә Fiat Ducato җитештерү туктатыла.

Евразия икътисадый комиссиясе (ЕИК) «Соллерс-Алабуга» ҖЧҖ мөрәҗәгатен караган һәм кайбер илләрдән демпинг бәяләре буенча Таможня берлегенә автомобильләр җитештерүне тикшергән.

### Ford
2011 елда Ford компаниясе Sollers компаниясе белән уртак предприятие төзү турында килешүгә кул куйды. 

Алабугада Ford Sollers заводында Ford автомобильләрен җитештерү 2012 елда башлана. 2019 елга кадәр предприятие Ford Kuga кроссоверын һәм Ford Explorer внедорожнигын җитештерә. 2018 елда егәрлеге 65 мең машина булган завод 18 мең машина җитештерә. Җитештерүне реструктуризацияләгәннән соң тулы цикл технологиясе буенча Ford Transit коммерцияле автомобильләр линейкасын чыгару кала. Шулай ук компания предприятиенең гамәлдәге куәтләрендә яңа Ford Transit базасында Россия корпоратив һәм дәүләт заказчылары ихтыяҗлары өчен җайлаштырылган коммерцияле транспортның махсус версияләрен эшли һәм җитештерә.

2015 елда «Алабуга» махсус икътисади зона территориясендә Ford Sollers двигательләр заводын эшләтеп җибәрә. Анда 85, 105 һәм 125 ат егәрлеге белән бүленгән 1.6 Duratec бензин двигателенең өч версиясе җитештерелә. 2017 елның уртасына кадәр завод локализация дәрәҗәсендә 78 % ка җитеп, 30 мең двигатель чыгарган.

### Aurus
2019 елда Aurus бренды автомобильләрен (Aurus Senat һәм Aurus Komendant) серияле җитештерү өчен Соллерс-Алабуга заводын яңадан җиһазландыру эше игълан ителә. Җитештерүне 2022 елда башлау планлаштырыла, ул штамплау, эретеп ябыштыру, җыю, буяу һәм двигательләр җитештерүне үз эченә алачак.

## Искәрмәләр

Төркем:Алабуга
Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Гаврилов

**Гаврилов** — фамилия.
* Аким Гаврилов (1904—1982),  Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* Андрей Гаврилов (1942—1991), журналист, «Вечерняя Казань» газетасының баш мөхәррире (1979—1991). СССР халык депутаты (1989—1991). 
* Игнатий Гаврилов (1912—1973), удмурт шагыйре, РСФСР һәм УАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Михаил Гаврилов (1903—1979), информатика һәм кибернетика галиме; фән докторы (1946), профессор (1948).
* Пётр Гаврилов (1900—1979),  Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1957 ел|1957]]*).
* Сергей Гаврилов (1914—1983), авиаконструктор,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1975).
----
;Гаврилова
* Венера Гаврилова (1954), «Зәй офыклары» газетасы баш мөхәррире (1999―2011), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Моны да карагыз
* Гаврилов, ай кратеры.
* (4658) Гаврилов, астероид.
* Гаврилов урамы, Казанның Яңа Савин районында урнашкан урам.  

Төркем:Фамилияләр
Балык Бистәсенең күңел ачу инфраструктурасы исемлеге

Бу битендә Балык Бистәсенең күңел ачу инфраструктурасы исемлеге тупланыла.

* “Слобода Арена” (“Боз сарае”) зурлар һәм балалар өчен шөгыльләнү төркемнәре эшли (2020 елда ачылган).
* Чаңгы базасы:
* Кама яры буе (Набережная) — “Мәдәният” (җыр-бию сәхнәсе), “Белем бирү”, “Спорт”, “Балык тоту”, “Кечкенәләрнең уен кыры” һәм башка төрле тармак мәйданчыклары белән тулы. Караңгы төшүгә төрле төстәге фонарьлар кабына. 
* Кама елгасы аша салынган күпер бик ачык күренә. 
* Үзәк мәчет янында ял итү урыны (2020 елда ачылган)
* Ленин бабай скверына янәшәдә генә Геройлар аллеясы (2020 елда ачылган)
Галимҗан Гыйльфанов

**Галимҗан Салих улы Гыйльфанов** (29.12.1925, ТАССР, Сарман районы, Марбаш авылы — 2000 ел, Түбән Кама) — сәүдә ветераны, Бөек Ватан сугышы ветераны.

## Биографиясе

Гыйльфанов Галимҗан 1925 елның 29 декабрендә ТАССРның Сарман районы Марбаш авылында туа.

Бөек Ватан сугышыннан соң Белоруссия ССРның Полоцк шәһәрендә яши һәм эшли.

1961 елның гыйнварында Түбән Камада яшь шәһәр төзелеше территориясенә сәүдә хезмәткәрләренең беренче десанты килә. Иреклеләр арасында Г.С. Гыйльфанов, А.С. Газимова, З.А. Щербакова, В.Н. Потапов, «Татнефть» берләшмәсе УРСы белән бөтенсоюз удар төзелешенә командировкаланган. Нәкъ менә аларга нульдән башларга туры килә. Беренче ике кибет – вакытлы кибетләр (бүрәнәле), Төзүчеләр бистәсендә, ә башкасы – промбазада төзелгән ябык түбәле сарайда урнашкан. Соңрак ике эш ашханәсе барлыкка килә, ә 1962-1963 елларда ике «капиталь» кибет төзелгән. Алар азык-төлек һәм сәнәгать товарлары белән сәүдә итәләр, җитешсезлекләре булмаган: Бөтенсоюз удар комсомол төзелеше Мәскәү тәэминатында була.

Бөтенсоюз удар төзелеше ул арада темп ала. Шәһәрдә инде беренче мәктәп, беренче торак йорт, «Кама» дип аталган беренче кибет (беренче директор Н.М. Садретдинов) барлыкка килә. Ул 1963 елның 7 ноябрендә ачыла һәм «Юность» кафесы белән бергә «Кама» ТО составына керә. Тагын ике елдан соң «Кристалл» иҗтимагый үзәге ачыла, анда бер түбә астында азык-төлек кибете, «Нефтехимик» клубы һәм шәһәрдә беренче ресторан урнашкан. Үзәкнең директоры итеп Галимҗан Гыйльфанов билгеләнә, ул 1966 елда ачылган «Колос» кибетен җитәкли.

Соңрак Галимҗан Салих улы горпищеторг директоры урынбасары итеп билгеләнә, бу вазыйфада лаеклы ялга чыкканчы эшли.

Гыйльфанов Галимҗан 2000 елда Татарстанның Түбән Кама вафат була.

## Бүләк һәм премияләре
КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы карары белән 1984 елда Гыйльфанов Галимҗан Салих улы «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеменә лаек була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Түбән Камада вафатлар
Төркем:Сарман районында туганнар
Юрий Беляев

**Юрий Ефим улы Беляев** (  — 1998 ел, Түбән Кама) — архитектор, Түбән Кама шәһәрен проектлаштыруда төп катнашучыларның берсе. Россиянең атказанган архитекторы.

## Биографиясе

Беляев Юрий Түбән Кама шәһәренең Бөтенсоюз «Гипрогор» шәһәрләрне проектлау институтыннан (Мәскәү шәһәре) баш архитекторы.

Юрий Беляеваны белүчеләрнең барысы да аның Түбән Камада шәһәр төзүгә керткән зур өлешен югары бәяли. Юрий Ефимович, шәһәр – Гипрогор дәүләт проектлау институтының 3 нче Архитектура остаханәсендә эшләп, 50 нче еллар ахырында ук Түбән Кама шәһәренең генераль планын һәм төзелешнең геодезик нигезләү мәйданчыгын эшләү белән шөгыльләнә башлый.

Юрий Ефимович яңа шәһәр төзелеше проектларының төп авторларының берсе була. Түбәнкамалылар Юрий Беляевны югары профессиональлек, шәһәребезгә мәхәббәт һәм тугрылык, шәһәр төзелешендә һәм архитектурада иң прогрессив проектларны тормышка ашырырга даими омтылышлары өчен хөрмәт итәләр.

Түбән Кама шәһәрләренә кагылганда, ул беркайчан да кече эшләргә игътибар итмәде, үз-үзенә иярергә кирәк дип саный.

Юрий Ефимович гади, тыйнак кеше була. Үз-үзенә, эштәге хезмәттәшләренә һәм проектларны тормышка ашыручыларның барысына да таләпчән була. Ул Түбән Кама шәһәрен Россиядә иң яхшыларның берсе итеп күрергә теләгән була.

Беляев Юрий 1998 елның гыйнварында Түбән Камада вафат була.

## Бүләк һәм премияләре
Юрий Беляев «Россиянең Атказанган архитекторы» исеменә лаек була.

КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы бюросы карары белән 1984 елда Юрий Ефимович Беляев «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеменә лаек була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Түбән Камада вафатлар
Төркем:Архитекторлар
Әхмәтвәгыйзь Яһүдин

**Әхмәтвәгыйзь Әхми улы Яһүдин** (10.08.1936, ТАССР, Балык Бистәсе районы, Түбән Тегермәнлек авылы) — Түбән Кама төзелеш тармагы ветераны. Татарстан АССРның һәм РСФСРның атказанган төзүчесе.  

## Биографиясе

Ягудин Әхмәтвәгыйзь 1936 елның 10 августында Татарстан АССРның Балык Бистәсе районы Түбән Тегермәнлек авылында туа.

Хезмәт эшчәнлеген 1951 елда Балык Бистәсе районы Тукай исемендәге колхозда башлый.

Түбән Камага 1962 елда килә. 1964-1979 елларда «Татэнергострой» УС төрле бүлекчәләрендә: прораб, төзелеш-монтаж идарәсе башлыгы, төзелеш идарәсенең тәэмин итү һәм транспорт буенча начальнигы урынбасары булып эшли. 1979-1985 елларда - «Камгэсэнергострой» ҖБ генераль директоры. 1985 елда СССР Дәүләт Думасының Казан шәһәрендәге Татар территориаль идарәсе башлыгының беренче урынбасары итеп билгеләнә. 1991 елдан 2003 елга кадәр ТР авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрының төзелеш мәсьәләләре буенча урынбасары булып эшли.

«Камгэсэнергострой» ҖБ генераль директоры вазыйфасында эшләп, шәһәрнең социаль инфраструктурасы һәм предприятие үсешенә зур өлеш кертә: балалар бакчалары, һөнәри техник училищелар, Спорт сарае, пионерлар лагере, торак йортлар, кече семейкаларга кадәр төзетә.

## Бүләк һәм премияләре

«Октябрь революциясе», «Почет билгесе» орденнары, «Хезмәттәге казанышлары өчен», «Фидакарь хезмәт өчен»медальләре белән бүләкләнгән. «Татарстан АССРның атказанган төзүчесе», «РСФСРның атказанган төзүчесе» исемнәренә лаек була.

Түбән Кама шәһәр Советының 2016 елның 28 июлендәге 28 номерлы карары белән Түбән Кама шәһәренең социаль-икътисади үсешенә, мөһим сәнәгать объектлары һәм социаль инфраструктура объектлары төзелешенә зур өлеш керткәне өчен Яһудин Әхмәтвәгыйз Әхми улына «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины» исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Балык Бистәсе районында туганнар
Төркем:ТАССР атказанган төзүчеләре
Төркем:РСФСР атказанган төзүчеләре
Кыркуак күле (Татарстан)

**Кыркуак күле** — Татарстан Республикасы Чирмешән районының Кара Чишмә авылында урнашкан күл.

## Урыны
Печән тегермәнен узып Түбән Кәминкәнең асфальт юлына таба атлаганда фермаларның өченчесе белән дүртенче биналары арасында булган. Кәминкә юлы элек елларда хәзергесе урынында түгел, тау итәгеннән туп-туры Кыркуакка килеп чыккан. 

## Атамасының килеп чыгышы
Кыр ягында булу сәбәпле һәм төрле куаклар үскәненнән чыгып, бу тирәләрне Кыркуак (куаклар үсә торган кыр) дип атаганнар. 

## Күләме
1948 елларда киңлеге 60, озынлыгы 100 метрлар чамасындагы уртача күл булган.

## Күлнең тарихы һәм кулланылышы
Күлнең үзенең бер күзе (чыганагы) булган. Тик  еллар узгач ул томаланган, суы качкан. Язгы якта карлар эреп, җәй көнне исә, яңгыр сулары да җыелган. Суы элек чиста булгач, кулланыр өчен шуннан сөлек алганнар, балалар коенырга йөргәннәр, яңгыр теләге теләп су сибешкәннәр.  Төрле такталардан сал ясап, яисә трактор көпчәгенең баллонына аркылы ятып  йөзгәннәр, олылар киндер, мунчала батырганнар. Әле ХХ гасырның 50-60 елларында да яр буенда атлар белән балчык изеп саман кирпеч сукканнар. Акрынлап күл ләм-дуенга баткан, сазлыкка әйләнгән. Колхоз киңәеп ул тирәгә дуңгыз фермалары салганнан соң, әлеге күл юк ителгән.

## Хәзерге көндә
Авыл яныннан  1976 елны Әлмәт-Нурлат трассасы  салынганда, Кыркуак бөтенләй юлның икенче ягында калган. Хәзер фермалар да сүтелгән, ташларына кадәр җыелып беткән. 2010 елда бушап калган ул урынга дүртәр рәт чыршы агачлары утыртканнар. Су сибеп торганнар. Алар хәзер матур гына калкынып киткән, зур үскән. Табигатьнең шулай чистарынуы дәвам итсә, Кыркуак күле дә “терелеп” китүе ихтимал.

## Чыганаклар

* Илдар Кыямов - Кара Чишмә карьясе. ("Кара Чишмә авылы"). "Идел-Пресс" нәшрияте. 2017 ел.

## Шулай ук карагыз
* Түбән Кәминкә

Төркем:Татарстан күлләре 
Төркем:Кипкән күлләр 
Төркем:Чирмешән районы
Александр Губэ

**Александр Константин улы Губэ** (1910, Украина ССР, Сталин өлкәсе, Лидиевка — 1988 ел, ТАССР, Түбән Кама) — ТАССРның атказанган төзүчесе.

## Биографиясе
Губэ Александр 1910 елда Украина ССР Сталин өлкәсе Лидиевка руднигында туа.

1941 елның октябрендә Совет Армиясе сафларына алына. Бөек Ватан сугышы вакытында 481 батарея командиры, 120 аерым минометлы Гомель ордены Суворов полкы командиры була.

Түбән Камага Александр Константинович 1964 елда шәһәрнең беренче төзүчеләре составында килә. Хезмәт эшчәнлеген гади эшчедән башлый, СУ-10 баш инженеры вазифасына кадәр җитә. Шәһәр өчен әһәмиятле объектлар-техника Йорты, «Җәлил» кинотеатры, «Кристалл»рестораны белән шәхсән җитәкчелек итә.

Александр Константин улы Губэ 1988 елда ТАССРның Түбән Кама шәһәрендә вафат була.

## Бүләк һәм премияләре
«Сугышчан казанышлары өчен» (1942), «Сталинградны саклаган өчен» медальләре, II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1944), Кызыл Йолдыз ордены (1945) белән бүләкләнә.

«Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнгән, аңа «ТАССРның атказанган төзүчесе» исеме бирелгән.

КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты бюросы һәм халык депутатларының шәһәр Советы башкарма комитетының 1981 елның 18 сентябрендәге 398 номерлы карары белән Түбән Каманың мөһим социаль-әһәмиятле объектларын торгызуга һәм төзүгә зур өлеш керткән өчен Губэ Александр Константиновичка «Түбән Кама шәһәренең Мактаулы гражданины»исеме бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Түбән Кама муниципаль районының рәсми сайты. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Түбән Камада вафатлар
Төркем:Украинада туганнар
Төркем:ТАССР атказанган төзүчеләре
Ютазы районы гербы

Россия Федерациясе Татарстан Республикасының **[[Ютазы районы|Ютазы муниципаль районының]] гербы** - таныклык һәм хокук билгесе, ул муниципаль оешманың рәсми символы булып хезмәт итә.

Герб 2005 елның 18 маенда Ютазы район халык депутаты Советы карары белән расланган.

Герб 1955 теркәлү номеры буенча Россия Федерациясенең Дәүләт Геральдик Реестрына һәм 22-нче номерлы Татарстан Республикасының Геральдик Реестрына кертелә.

## Герб тасвирламасы

«Яшел кырда канатларын як-якка җәйгән көмеш төстәге тургай сурәтләнгән, ул зәңгәрсу гөмбәз рәвешендәге фигурада утыра, фигура көмеш белән коймаланган һәм шулай ук аңа чыга торган алтын кояш төшерелүдән гыйбарәт (йөзсез)».

## Герб символикасы
Герб символлар һәм аллегорияләр телендә Ютазы районының географик һәм икътисади үзенчәлекләрен чагылдыра.

Гербның төп фигурасы - тургай, геральдиядә ул таң, уяну, матурлык символы; Татарстан Республикасының көньяк-көнчыгышында төбәкнең урнашуын күрсәтә. Районда яшәүчеләр беренче булып таң ату белән очрашалар. Шулай ук, тургай җирле халыкның иң яхшы сыйфатларын символлаштыра - куелган максатка ирешүдә тырышлык һәм түземлек, тыйнаклык - аның мелодик сонор җырлавы бөтен районда ишетелә - ләкин үзе күк биеклегендә күренми.

Төбәк гербында кояш чыккан символизм күпкырлы:

Алтын кояш - тормыш, энергия һәм җылылык символы; кояш шулай ук республиканың көньяк-көнчыгышында төбәкнең урнашуын күрсәтеп, тургай символизмын ныгыта.

Бизәкләнгән гөмбәз милли татар бизәкләренә охшаган һәм, шулай итеп, төбәктә яшәүчеләрнең җирле традицияләренә булган мәхәббәтен һәм хөрмәтен ассызыклый.

Геральдрикадагы алтын - байлык, акыл, хөрмәт, өзлексезлек символы.

Көмеш төс камиллекне, асыллыкны, үзара аңлашуны символлаштыра.

Яшел төс өмет, табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Зәңгәр, ачык зәңгәр төс - хакыйкать, хөрмәт һәм яхшылык символы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдик Совет авторлар төркеме тарафыннан Россия Геральдистлары Союзы белән берлектә эшләнгән :

Рамил Хәйретдинов, Радик Сәлихов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переводенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү); Рәис Яппаров (Урыссу), Зиннур Садриев (Урыссу), Рәмзия Хәкимова (Ютазы).

## Шулай ук карагыз

* Татарстан районнары герблары
* Ютазы районы байрагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Ютазы районы
Төркем:Татарстан герблары
Ширәмәт авыл җирлеге гербы

**Ширәмәт авыл җирлеге гербы** — Россия Федерациясе Татарстан Республикасының Түбән Кама районы Ширәмәт авыл җирлеге таныклык һәм хокук билгесе, ул муниципаль оешманың рәсми символы булып хезмәт итә..

Герб 2007 елның 16 июлендә Ширәмәт авыл җирлеге Советының 11 нче карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдик регистрына 3599 теркәлү номеры һәм 106 нчы номерлы Татарстан Республикасының геральдик реестрына кертелә.

## Герб символикасын тасвирлау

Алтын наратлар нарат урманы белән әйләндереп алынган җирлекнең табигый үзенчәлекләрен чагылдыра. Агачлар табигать байлыгын һәм экологик чисталыкны символлаштыра. Геральдикадагы нарат озын гомер, ныклык һәм характердагы көч символы. Өч нарат образы халыклар дуслыгы, дуслык, хезмәттәшлек, иҗат итүгә һәм бердәмлеккә омтылыш традицияләрен чагылдыра. Моннан тыш, өч нарат «Ш» — Ширәмәт авыл җирлегенең административ үзәге исемендәге төп хәрефне хәтерләтә.

Ширәмәт авылы Россиядә танылган борынгы бояр токымыннан булган Шереметевларның бер вәкиле исеме белән атала, ул әлеге җирне XVIII гасыр уртасында сатып ала (1920 елга кадәр — Богородское-Шереметево авылы). Шереметьевлар биредә сәнәгать масштабында күн җитештерүен җайга салганнар.

Шереметьево авыл җирлеге һәм күп кенә күренекле эшлеклеләрен биргән Шереметевлар гаиләсенең үзара бәйләнеше Шереметьевлар нәселендәге герб рәсемнәрендәге— алтын таҗы аша чагыла.

Яшел төс аллегорик рәвештә җирнең табигый байлыгын күрсәтә.

Алтын төс байлык, тотрыклылык, уңыш, хөрмәт һәм акыл символы.

Көмеш төс чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Зәңгәр төс намус, вөҗданлылык, рухият, югары омтылышлар символы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы президенты каршындагы Геральдика советының автор төркеме тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә, Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Сәлихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Александр Павлов (Ширәмәт) катнашында эшләнгән

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Түбән Кама районы
Чистай районы гербы

**Татарстан Республикасы [[Чистай муниципаль районы]] гербы** — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү, хокук билгесе.

Герб 2007 елның 24 гыйнварында Чистай муниципаль районы Советының 13/3 номерлы карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына 2886 номер белән һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 99 нчы номер белән кертелгән.
## Герб символикасы

Герб символлар һәм аллегорияләр теле белән Чистай районының табигый, икътисадый һәм тарихи үзенчәлекләрен чагылдыра.

Чистай муниципаль районы гербының нигезенә Казан губернасының Чистай өяз шәһәренең 1781 елның 18 октябрендә расланган тарихи гербы алына.

Калканның өске өлешендә Казан гербы. Аскы өлешендә алтын, тамгалы тубал, яңа шәһәрдә төрле икмәксату башкарыла дигән сүз.

Чистай шәһәренең район үзәге 1781 елда, XVIII гасыр башында нигез салынган Чистое Поле (Архангел бистәсе) авылы Казан наместниклыгының өяз шәһәре статусын ала (1796 елдан — губерна).

Район гербының үзәк фигурасы (ашлык сату өчен савыт) Чистайның икмәк сәүдәендәге гомумдәүләт әһәмиятенә бәйле тарихи мирасын символик рәвештә чагылдыра. Ике башлы бөркет рәвешендәге тамга ашлык китерүнең дәүләт әһәмиятен, намуслылыгын һәм сатып алынмавын символлаштыра. Алтын төс уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы.

Гербның төсләр гаммасы районның уникаль табигый байлыкларын символлаштыра, аның территориясендә «Чиста болыннар» дәүләт табигый комплекслы тыюлыгы урнашкан. Яшел төстәге (чиста, азат) гербның бер өлеше район — Чистай исемен символик рәвештә чагылдыра. Яшел төс яз, сәламәтлек, табигать, уңдырышлылык символы да.

Вак елгалар көмеш пояс белән сурәтләнгән, геральдикадагы бу төс ачыклык, ачыклык, татулык, гөнаһсызлык символлаштыра. Районның төп табигать байлыкларының берсе булган Кама елгасы, гербта зәңгәр төс белән сурәтләнгән. Зәңгәр төс югары омтылышлар, намус, дан, тугрылык, үлемсезлек символы.

## Герб тарихы
Чистайның тарихи гербын Чистай районының рәсми гербы өчен үзгәртеп кору Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы (Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Сәлихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Оксана Афанасьева (Мәскәү), Вячеслав Мишин (Химки)) белән берлектә башкарылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*
Чистай гербы

**Чистай шәһәре гербы**  — Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Чистай районының административ үзәге гербы.

Герб 1967 елда Чистай шәһәр Советы сессиясе белән расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына кертелмәгән.

## Герб тарихы

1781 елда Екатерина II указы белән Чистай Авылы Казан наместниклыгының Чистай өяз шәһәре статусын ала һәм шәһәр гербы раслана.

Чистай гербы геральдмейстер, чын стат киңәшчесе Волков А. А. җитәкчелегендә Сенат каршындагы Геральдия департаментында төзелә.

Чиста Алан авылы турында беренче истәлекләр XVII гасыр ахыры — XVIII гасыр башында елъязмаларда барлыкка килә.

Шәһәр гербы 1781 елның 18 октябрендә императрица Екатерина II тарафыннан Казан наместниклыгы шәһәрләренең башка герблары белән бергә (ПСЗ, 1781, № 15260 Закон) раслана

Чистай шәһәре гербының чын тасвирламасы:

«Золотой, клейменый четверикъ въ золотомъ полѣ, въ знакъ того, что въ семъ новомъ городѣ производится великій торгъ всякимъ хлѣбомъ».

В верхней части щита — герб Казанского наместничества: «Змий чёрный, под короною золотою Казанскою, крылья красные, поле белое».

1859 елда, Кене геральдик реформасы чорында, Чистай өяз шәһәренең яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмый). Яшел калканда көмеш "чирек". Казан губернасы гербы гербның ирекле өлешендә сурәтләнгән. Калкан көмеш таҗ һәм Александр тасмасы белән тоташтырылган алтын башаклар белән уратылган.

Совет чорында Чистай гербы (1781 ел) кулланылмаган.

1967 елда Чистай шәһәр депутатлар Советы сессиясе белән Иван Павлович Романов һәм Евгений Андреевич Скороходов проекты буенча Чистай шәһәренең яңа гербы раслана.

1994 елда совет чорындагы Чистайның суратләнеше алыштырылган гербы төшерелгән значок чыгарыла. Гомумән алганда, яңа композиция 1967 ел гербын кабатлый, ләкин буш өлештә Татарстан гербы урнаштырылган була, һәм сәгать циферблаты рәсеменең һәм икмәк башакларының төсләр гаммасы үзгәрә. Бу төрдәге Герб рәсми рәвештә расланмаган.

Советлардан соңгы чорда Чистай гербын юкка чыгару, шулай ук шәһәрнең тарихи гербын, Чистайның рәсми символы буларак, яңадан торгызу турында карар шәһәр хакимияте тарафыннан кабул ителми. Шуңа күрә, де-юре, хәзерге вакытта Чистайның рәсми гербы булып 1967 елда расланган герб санала.

2007 елның 24 гыйнварында Чистай муниципаль районы Советының 13/3 номерлы карары белән Чистай муниципаль районы гербы раслана.

Чистай муниципаль районы гербына нигез итеп өяз шәһәре (1781 ел) гербы алына.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Винклер П. П. Гербы городов, губерний, областей и посадов Рос. империи, внесённые в Полн. собр. законов с 1649 по 1900 г. — М., 1990;
* О. Рево «Гербы городов Казанской губернии», журнал «Наука и жизнь» № 11, 1976.

Төркем:Чистай
Төркем:Татарстан герблары
Билалетдин Габиди

**Билалетдин Габид улы Габиди** (*1841 елның 20 мае, [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], Олы Яңасала волосте, [[Иске Казиле]] (Суыксу) авылы — 1918 елның 14 октябре, РСФСР, [[Казан]]*) — дин әһеле, мөгаллим, Бишбалта бистәсе мәчете имам-хатыйбы һәм мөдәррисе (1918 елга кадәр). 
## Тәрҗемәи хәле
Билалетдин Габид улы Габиди 1841 елның 20 маенда Тәтеш өязе Олы Яңасала волосте (хәзерге Кама Тамагы районы) Иске Казиле (Суыксу) авылында дөньяга килгән. Ул Казандагы Хәммад Халиди мәдрәсәсендә гыйлем туплап, 1874 елның 3 маенда указ (№ 3143) алганнан соң, Бишбалта бистәсе мәчетендә ярты гасырга якын, ягъни 1918 елга кадәр имам-хатыйб һәм мөдәррис вазыйфаларын башкарган.
Билалетдин мулланың атасы Габид хәзрәт шул ук Суыксу авылында казыйлык һәм муллалык вазыйфаларын башкарган.
## Шәҗәрәсе
1762 һәм 1834 елгы ревизияләр нигезендә тарихчы А. М. Гайнетдинов Б. Габидинең шәҗәрәсен ачыклаган: Билаледдин бине Габид (1785 елда туган) бине Минкә (1768 елгы) бине Ягъкуб (1724 елда туган) бине Малидәр (1703 елгы) бине Нәказин (1672 елда туган). 
## Бишбалта мәчете мәдрәсәсе
Хәзрәтнең улы Исмәгыйль дә, Казандагы Хәммад хәзрәт Халиди мәдрәсәсендә укып, 1914 елның 20 гыйнварында указ (№ 428) алганнан соң, атасы хезмәт куйган мәчеткә мулла итеп билгеләнгән. Б. Габидинең җәдитчелек хәрәкәтендә шулай актив катнашуына бер дә каршылык күрсәтмәгән, киресенчә, аңа һәрвакыт таяныч, терәк булган. Шундый акыллы, фидакарь, олуг шәхес тәрбияләп үстерә алган Билалетдин хәзрәтнең үзен дә, һичшиксез, җәдидче итеп санарга мөмкин. Официаль документларда әлеге мулланың мәдрәсәсе кадими буларак күрсәтелсә дә, чынлыкта, анда җәдидчелек һәм дини реформаторлык рухында укытканнар. Кабер ташында Б. Габиди «шәех» дип күрсәтелсә дә, аның суфичылык сектасы белән бернинди бәйләнеше юк, бу – олылау йөзеннән әйтелә торган сүз.

Б. Габиди 1918 елның 14 октябрендә вафат булып, Казанның Бишбалта бистәсе зиратында җирләнгән.

## Чыганаклар
* *[[Айдар Гайнетдинов|Гайнетдинов А. М.]]* Казанның Бишбалта бистәсе эпиграфик истәлекләре. – Казан: ТР ФА Ш. Мәрҗани исем. Тарих институты, 2018. – 68 б.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Имамнар
Төркем:Мөдәррисләр
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Җәдитчелек
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Дин әһелләре
Габиди

**Габиди** — фамилия, әдәби псевдоним. *[[Габидуллин]]* фамилиясеннән кыскартып ясалган.
* Әзһәр Габиди (1926—2001), укытучы, шагыйрь, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Билалетдин Габиди (1841—1918), Бишбалта бистәсе мәчете имам-хатыйбы.
## Моны да карагыз
* Габди
* Гыйз-әл Габид
* **[[Габидуллин]]**

Төркем:Фамилияләр
Шалаграма-шила

**Шалагра́ма-шила** (Санскрит телендә:  शालिग्राम, , Тамил телендә Cāḷakkirāmam) яки кайвакыт **шалигра́м** дип әйтелә (*IAST:Śāligrām*) —  Вишнуның кара төстәге ялтыравыклы сферик таш буларак чагылышы. Шалаграмнарга табыну шри-вайшнавизмда һәм гаудия-вайшнавизмда таралган. Шалаграмда сызыклар һәм рәсемнәр Вишнуның илаһи символларын искә төшерә: Каумодаки (чукмар), Падма (символ), чәчәк гирляндасы, әмма иң элек — Сударшана чакрасы. Билгеләр кабыргылар һәм чәнечкеләр белән матур спираль формалар булып торалар, алар күбесе шалаграмнар өслегендә аерылып торалар. Палеонтология өчен шалаграм Юра чорының аммонит таш булып каткан артифакты булып тора.
«Сканда-пурана» буенча Вишну-сахасранамага (Вишнуның мең исеменә) керә. Шалиграмнарның популяр төрләре Вишну аватарлары исемнәре буенча атала: Нарасимха (вак таплар белән кызгылт-көрән), Вараха (ике тигез булмаган түгәрәк тап белән) һәм Вамана (зур булмаган үлчәмле түгәрәк). Шалаграмнар рухи тормышта катнаша — аларны гыйбадәтханәләрдә, йорт алтарьларында, бәйрәм церемонияләрендә һәм шулай ук әһәмиятле вакыйгалар булганда ритуалларда күреп була. Шалаграм саклаучысына алкыш бирә торган мистик көчкә ия дип санала. Шалаграмны көн саен Вишнуның үзенә пуджа буларак башкаралар. Брахман гаиләләрендә мәҗбури рәвештә шалаграм булырга тиеш. Иң изгеләре булып Гималайларда (Непал), Кали-Гандаки елгасы үзәнендә табылган шалаграмнар санала.
Шалаграмнар «Брахмавайварта-пурана», «Агни-пурана», «Падма-пурана», «Гаруда-пурана», «Нарасимха-пурана», «Сканда-пурана», «Брахма-пурана» һәм «Брахманда-пурана»ны кертеп пураналарда киң искә алына. Шалаграмнарның үзләреннән башка кечкенә шалаграмнардан малалар (муенсалар); шалаграмны юудан соң калган изге су; һәм шулай ук Кали-Гандак елгасыннан су популяр булып тора. Төньяк Һиндстаннан кайбер шайвлар шалаграмны Шива чагылышы дип санап, шалаграмнар һәм Шива-лингамнар арасында аерманы сөртәләр. Шалаграмнарга табыну Һинд дине тарафдарлары арасында гына түгел, ә Буддачылык тарафдарларында да бар. Буддачылыкта шалаграмнар төрле күк мәхлукатлары чагылышлары һәм Будданың өлешләре буларак карала.


Файл:Rare stones called saligram.JPG|Таш булып каткан аммонитлар
Файл:Kali gandaki river, Jomsom Village-WLV-0709.jpg|Шалаграмның туган ягы, Гандак елгасы ярлары
Файл:Shaligram Sacred Stone Jomsom Market Mustang.jpg|Гандаки елгасы янында Джомсом базарында шалаграмнар  

 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Гаудия-вайшнавизм
Төркем:Шиваизм
Төркем:Буддизм
Гудаута

**Гудаута** (, , ) — Абхазияның Кара диңгез ярындагы курорт шәһәр. Гудаута районының үзәге.

## География
Сухумдан 37 километр ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә. Абхазия Республикасы каһарман шәһәре (2008).

## Истәлекле урыннар
* Абахваца (кирмән)
* Абазгия музей-тыюлыгы

## Дин
### Ислам
* Гудаута мәчете

## Кардәш шәһәрләр
*  Киңәшмә, Пермь, Ростов-на-Дону Россия

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Фотографии Гудауты  
* Информационный сайт города Гудаута  

*