open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гравитон

**Гравитон** - гравитацион тәэсир итешүне таратучы фаразланыла торган массасыз, электр коргысыз  элементар кисәкчә, 2ħ спинга һәм полярлашуның ике мөмкин юнәлешенә ия булырга тиеш.

**Әлегә табылмаган.**

Кырның квант теориясенең уңышлары, аеруча Стандарт модельнең казанышларына күрә гравитоннар булуы хакында гипотеза барлыкка килә.  Стандарт модельдә фотоннар - электромагнит тәэсир итешүен тарата, глюоннар - көчле тәэсир итешүне тарата,  W± һәм Z-бозоннары зәгыйфь тәэсир итешүне тарата, шушы аналогия буенча гравитация өчен ниндидер элементар кисәкчә җаваплы булырга мөмкин.

Кайбер физиклар гравитоннар турында фаразны кабул итмиләр, чөнки гравитоннар булган очракта, кара тишекләр аларны чәчергә тиеш, бу вакыйга Гомуми чагыштырмалылык теориясенә каршы килә, ахры.

## Фараз ителгән үзлекләр

Гравитонның фараз ителгән спины 2-гә тигез, чөнки яссы гравитацион дулкын квадруполь сыйфатка ия, таралу юнәлешендәге күчәр тирәсендә 180°ка борылганда дулкын үз үзенә күчә. Гравитацион кырның дулкынча функцияләре (гравитацион потенциал) 5 бәйсез компоненты бар.

Спин һәм кырның дулкынча  функциясенең компонентлары саны махсус тигезләмә белән бәйләнгән:

: n=2s+1

Шуннан гравитон спины 2-гә тигез.

Гравитоннарга карата Лоренц-ивариантлыгы таләпләре гравитация һәм инерция тиңдәшлеге мәсләгенә китерә.

## Катлаулыклар

Стандарт модельгә гравитоннарны өстәү югары энергиядә квант эффектларын чиксезлеккә омтылу сәбәпле зур теоретик катлаулыкларга китерә (ренормальләшми), **гадәти рәвештә гравитация квантланмый**.

Хәзерге вакытта сыйфатлы гравитациянең квант теориясе юк, тырышуларның берсе - кыллар теориясе булып тора.

Супергравитация теориясендә гравитонның суперпартнеры - **гравитино**  (спин — ³⁄2) кертелә, ләкин әлегә Зур адрон коллайдерында суперкисәкчәләр (суперсимметрия) табылмаган.

Кыллар теориясендә гравитоннар һәм бүтән кисәкчәләр - нокталы кисәкчәләр түгел, ә кылларның халәтләре, шуңа күрә чиксезлекләр хасил булмый.

Шулай ук гравитоннар гравитация альтернатив теориясендә кертелә.

## Күзәтмәү

Гравитацион кырның чиктән тыш зәгыйфьлеге сәбәпле аерым гравитонны табу хәзерге вакытта мөмкин түгел.

## Әдәбият

*   Вейнберг, C. Гравитация и космология. — М.: Мир, 1975. — 696 с.
*    Вейнберг, C. Квантовая теория полей, т. 1. — М.: Мир, 2001. — 800 с.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 226, 227. — 616 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Гравитация
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Бозоннар
Ручьи (Сахалин өлкәсе)

**Ручьи** — Сахалин өлкәсенең Долинск шәһәр округындә урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 74,3%, урыслар — 25,7%.

## Шәхесләр

## Урамнар<sup>''[http://fias.nalog.ru/ тикшерү]''</sup>
*Мәктәп ур. ()
*Урман ур. ()
## Моны да карагыз
* Ныш
* Айханә (Советский, Долинск шәһәр округы)

## Искәрмәләр

Төркем:Долинский шәһәр округы торак пунктлары
Төркем:Сахалин өлкәсе торак пунктлары
Зөһрә Шәрифуллина

**Зөһрә Шәрифуллина**, Зөһрә Нигъмәтулла кызы Шәрифуллина (*[[1956 ел]]ның [[20 декабрь|20 декабре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]*) — җырчы, Татарстанның халык артисты (*[[1997]]*). Сарман районының мактаулы гражданы (2019).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 20 декабрендә  Татарстан АССР Сарман районы үзәге Сарман авылында күп балалы гаиләдә туган. Сарманның урта һәм музыка мәктәпләрен, «*Баян*» һәм «*җыр*» белгечлекләре буенча Салих Сәйдәшев исемендәге Түбән Кама музыка укуханәсен тәмамлаган.

## Тормыш юлы
Сарман урта мәктәбенең 8 сыйныфын тәмамлагач, беренче мәртәбә Түбән Камага барып, музыка укуханәсенә укырга керә, ләкин укуын тәмамламый кала. Туган авылына кайтып, «Татарстан» күмәк хуҗалыгында эшли, кич белән укып, Сарман урта мәктәбен тәмамлый. Икенче тапкыр Түбән Кама музыка укуханәсенә укырга керә һәм аны тәмамлап чыга.

Уку йортын тәмамлагач, бер ел Татар дәүләт җыр һәм бию ансамблендә, аннары Татар дәүләт филармониясендә эшли. Татар халык җырларын һәм татар эстрада (*[[Шамил Шәрипов]], [[Зифа Нагаева]] һ. б.*) әсәрләрен башкарып, киң таныла.

## Җырлары
* «Сарман»
* «Талы, талы»
* «Күк күгәрчен»
* «Их, дускаем, кил әле»
* «Су буеннан әнкәй кайтып килә»
* «Нигә яна йөрәгем»
* «Су буенда учак яна»
* «Мәхәббәт чишмәләре»
* «Балакаем»
* «Бер вакыт кына»
* «Мин бәхетсез түгел»
* «Аккош канат кагына» һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 — Татарстанның атказанган артисты
* 1997 — Татарстанның халык артисты
* 2016 — «Фидакарь хезмәте өчен» медале
* Сарман районының мактаулы гражданы (2019)
## Гаиләсе
Ире Азат Хәлимов (1958), баянчы-аккомпаниатор, ТР атказанган артисты (1999). Уллары Ринат (Казанда яши), Булат (Алабугада яши), төрек-татар гимназиясен тәмамлаганнар, чит илдә белем алганнар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүчесе* Дамир Гарифуллин). 1 нче китап. Яр Чаллы: «Идел йорт», 2000.
# Илһамлы Сарман. Антология (төзүче-мөхәррире Дамир Гарифуллин). Казан: Яз, 2017, 346нчы бит. ISBN 978-5-95-00696-1-1

## Сылтамалар

* Җырлары 
* Мәхәббәт чишмәләре (''видео, 4 мин.'')

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Түбән Кама музыка укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Сарман районының мактаулы гражданнары
Мәсгут Шәрифуллин

**Мәсгут Шәрифуллин**, Мәсгут Гафиятулла улы Шәрифуллин (*[[1928]]-[[1966]]*) — язучы. 1962 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1928 елның 18 фералендә БАССР Ярмәкәй районы Рәтамак авылында туган. Туган авылындагы мәктәптә укый. Казан сәнгать училещесын, ССРБ язучылар берлеге каршындагы югары әдәби курсларны (*[[1965]]*) тәмамлаган. 1947-1952 елларда армиядә хезмәт итә.

## Тормыш юлы
* Бөек Ватан сугышы елларында туган авылында күмәк хуҗалыкта эшли.
* Армиядә хезмәт итеп кайткач, Казанга килә. Автомат станоклар көйләүче булып эшли.
* Казан сәнгать училещесын тәмамлагач, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында рәссам-декорация куючы булып эшли. 
* Казан телестудиясендә сәнгать цехы мөдире була.
* Мәскәүдә укып кайткач, ССРБ әдәби фондының Татарстан бүлеге директоры.

## Иҗаты
М. Шәрифуллинның әдәби мирасы зур түгел. 1950-1960 еллардагы авыл тормышын сурәтләүче хикәяләр шәлкеме яза. «*Еллар үткәч*», «*Җир хуҗасы*» повестьлары, «*Туганнар*» пьесасы белән  билгеле. «*Туганнар*» пьесасы Камал театрында  куелган (*[[1966]]*).

#### Китаплары
# Айлы төндә. Казан:  ТКН, 1960.
# Еллар үткәч. Казан: ТКН, 1964.
# Серле язулар. Казан: ТКН, 1966.
# Җир хуҗасы. Казан: ТКН, 1968.
# Җир хуҗасы. Повестьлар. Казан: ТКН, 1978.
# Спустя годы. Казань: ТКН, 1987.

## Чыганаклар
# Р.Н. Даутов, Н.Б. Нуруллина. Совет Татарстаны язучылары. Казан: ТКН, 1986.

## Әдәбият
# Ф. Миңнуллин. Тормыш һәм характерлар дөреслеге. Казан утлары, 1965 ел, № 11.
# М. Шәрифуллинның тууына 50 ел. Казан утлары, 1978 ел, № 2.

## Сылтамалар
* М.Г. Шәрифуллин «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаучылар
Башкортларның федераль милли-мәдәни мохтарияте

**Башкортларның федераль милли-мәдәни мохтарияте**, ,  — җәмәгать оешмасы, башкорт милләтенә караган һәм туган төбәгеннән читтә аз булган шәхесләрнең ирекле берлеге. Мохтарият шурасы  Мәскәү шәһәрендә урнашкан.

## Тарих
Россия башкортларының федераль милли-мәдәни мохтарияте (МММ) Мәскәүдә БР вәкиллегендә 2015 елның 18 декабренда узган оештыру конференциясендә барлыкка килә.
 
Башкортларның МММ Татарстанда (2002 елдан), Чиләбе  (2015 елдан), Сарытау өлкәләрендә, Яһүд автоном округында һ.б. Россия регионнарында булдырылган.

2015 елның гыйнварында Чиләбе шәһәре башкортларының милли-мәдәни мохтарияте оеша. Аннары Чиләбе өлкәсе Чибәркүл районы башкортларының милли-мәдәни мохтарияте оеша. Соңрак «Чиләбе өлкәсе башкортларының өлкә милли-мәдәни мохтарияте» регион иҗтимагый оешмасы төзелә.

Шулар нигезендә, федераль милли-мәдәни мохтарият барлыкка килә.

## Максаты
* Башкортстаннан читтә яшәүче башкортларның туган телен саклау, мәдәниятен, мәгарифен үстерү. 
* Шул максатларны тормышка ашыру өчен, дәүләттән, федераль канун нигезендә, акчалата ярдәм алу.

## Мохтарият җитәкчелеге
* **Рәисе** — Россия Федерация җыены Федерация шурасының фән, мәдәният, мәгариф комитеты рәисенең беренче урынбасары  Лилия Гомәрова.
* **Рәис урынбасары** — Башкорт дәүләт университетының укыту эшләре буенча проректоры Юлай Янбаев.
* **Рәис урынбасары** — «Чиләбе өлкәсе башкортларының өлкә милли-мәдәни мохтарияте» регион иҗтимагый оешмасы башкарма комитеты рәисе  Морис Юсупов.

## Сылтамалар
* Мәскәүдә Россия башкортларының милли-мәдәни мохтарияте оешты 
* Лилия Гумерова избрана председателем Совета Федеральной национально-культурной автономии башкир
 
## Искәрмәләр

Төркем:Иҗтимагый берләшмәләр һәм хәрәкәтләр
Төркем:Иҗтимагый оешмалар
Төркем:Башкорт иҗтимагый оешмалары
Төркем:Россия оешмалары
Шәрифуллин

**Шәрифуллин** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Даһи Шәрифуллин (1928-2003), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Зиннәт Шәрифуллин (1916-2010), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Лев Шәрифуллин (1930-1988), агроном, фән докторы, профессор, Мари АССР дәүләт бүләге иясе (1988).
* Мәсгут Шәрифуллин (1928-1966), язучы.
* Наил Шәрифуллин (1957), язучы, публицист, журналист. 
* **[[Фәрит Шәрифуллин]]**
** Фәрит Шәрифуллин (1939), журналист, «Мәгариф» журналы баш мөхәррире (1989-2003), РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре (1989).
** Фәрит Шәрифуллин (1953), композитор, педагог, балайкада башкаручы, ТРның Атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Шамил Шәрифуллин (1949-2007), композитор, педагог, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), Габдулла Тукай исемендәге дәүләт бүләге иясе.
----
* **[[Шәрифуллина]]**
** Эльмира Шәрифуллина, шагыйрә.
** Зөһрә Шәрифуллина, җырчы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Румил Азнабаев

**Румил Азнабаев**, Румил Тәлгать улы Азнабаев (, 01.08.1941) — БР Дәүләт җыелышы — Корылтай депутаты (*[[2013 ел]]дан*), комитет рәисе, Бөтендөнья башкортлар корылтае башкарма комитеты рәисе (*[[2012]]-[[2015]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 1 августында БАССР Куергазы районы Якшымбәт авылында туган. «*Авыл хуҗалыгы машиналары буенча *» белгечлеге буенча Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын (*[[1964]]*), Свердловск югары фирка мәктәбен, «*юрист*» белгечлеге буенча БР президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарә академиясен тәмамлаган. 1964-1966 елларда армиядә хезмәт иткән.

## Хезмәт юлы
* 1964  Куергазы районы «Мораптал» совхозында авыл хуҗалыгы машиналары буенча инженер.
* 1966-1975 Куергазы районы «Мораптал» совхозы баш инженеры.
* 1975-1983 КПССның Күмертау шәһәр комитетында инструктор, бүлек мөдире, Башкортстан өлкә комитетында инструктор.
* 1983-1990 КПССның  Бакалы район комитеты икенче сәркатибе, БАССР Бакалы районы шурасы башкарма комиттеты рәисе.
* 1990-1995 БАССР ЮС депутаты.
* 1995-2001 БР министрлар кабинетында бүлек мөдире.
* 2001-2004 БР кортчылык һәм апитерапия фәнни-тикшеренү үзәге җитәкчесе урынбасары.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1990 XII чакырылыш  БАССР Югары шурасы халык депутаты, халык депутатлары шуралары эшчәнлеге, идарә һәм үзидарәне үстерү буенча комиссия рәисе.
* 2004 елдан Бөтендөнья башкортлар корылтае (*конгресс*) башкарма комитеты рәисе урынбасары.
* 2012-2015 Бөтендөнья башкортлар корылтае иҗтимагый оешмаларының халыкара берлеге башкарма комитеты рәисе.
* 2013 елдан «Бердәм Россия» бөтенроссия сәяси фиркасеннән БР Дәүләт җыелышы-Корылтай депутаты, җирле үзидарә, ватандашлар җәмгыяте институтларын һәм гаммәви мәгълүмат чараларын үстерү комитеты рәисе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Халыклар дуслыгы ордены

## Тышкы сылтамалар
* Азнабаев Румил Тәлгать улы  
* Р.Т. Азнабаев БР рәсми мәгълүмат порталында

## Искәрмәләр

Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Томаш Масарик

**Томаш Гарриг Масарик** (, , Гөдиң, Моравия, Австрия империясе, — , Ланы, Чехословакия) — чех фәлсәфәчесе, Австрия-Маҗарстанның һәм Чехословакиянең дәүләт эшлеклесе, Чехословакиянең беренче президенты (1918–1935).
## Тәрҗемәи хәле
Словак-алман эшче гаиләсендә туган. Брнода һәм Венада мәктәптә, аннары Венада һәм Лейпцигта университетта укый. 1882 тән Праһа уинверситетында фәлсәфә профессоры. 1883 тә *Athenaeum, listy pro literaturu a kritiku vědeckou* («Атенәум, әдәбият һәм фәнни тәнкыйть битләре») чех телле мәдәни журналын нигезли һәм аның баш мөхәррире була. 1891—1893 һәм 1907—1914 елларда Австрия-Маҗарстан рейхсраты депутаты. Беренче бөтендөнья сугышына кадәр Австрия-Маҗарстанны фидирәлләштерү тарафдары булган. 1915 тә Чехословакия бәйсезлеге өчен сәяси хәркәткә кушыла. Беренче бөтендөнья сугышы елларында тә (Швейцария, Италия, Бөекбритания, Франция, Россия империясе, АКШ). 1917—1918 дә Россиядә Чехословак корпусын оештыруда катнаша. Австрия-Маҗарстан империясе таркалгачтын (1918) Чехословакия президенты итеп сайланыла. 1920, 1927, һәм 1934 елларда президент вазифасына кабат сайланыла. 1935 тән да. 1937 дә вафат булган.

## Кызыклы факт
1920 еллардан башлап, Томаш Масарик хөкүмәте, Ватандашлар сугышы вакытында ак чехлар тарафыннан Россиядән алып чыгылган алтын запасы барәбәренә, кайбер рус  стипендия-пособие түләп тора. Мәсәлән, рус шагыйрәсе М. Цветаеваның ире Сергей Эфрон әлеге стипендиягә Праһада университет тәмамлау мөмкинлеге ала һәм гаиләсенең, Франциягә күченгәч тә, шул акчага яшәп торуы мәгълүм. Алман фашистлары 1938 елда Чехиягә һөҗүм иткәч, М. Цветаева, үзенә сыену урыны һәм яшәргә акча биргән илне яклап, «Чехиягә шигырьләр» () шәлкемен яза.

## Искәрмәләр
Крагуевац

**Крагуевац** () — Сербиянең Шумади округы  җирлегендә () урнашкан торак пункт.

## Географиясе
Балкан ярымутравының төньяк өлешендә, диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Климаты
Биредә кышлар кыска һәм карлы, җәйләр җылы. Иң салкын ай – гыйнвар, иң җылы ай – июль. Урта температура - 11&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны – 896 мм.

## Демография

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Никифоров К. В. Сербия на Балканах. XX век. — Москва: Индрик, 2012. — 176 с. — ISBN 978-5-91674-209-1.
* Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
* Љубоја, Бранко. Организација власти у локалној самоуправи у Републици Србији. — Београд: Стална конференција градова и општина — Савез градова и општина Србије, 2013. — 57 с. — ISBN 978-86-88459-08-2.
* Ђурић В., Танасковић Д., Вукмировић Д., Лађевић П. Етноконфесионални и језички мозаик Србије. — Београд: Републички завод за статистику, 2014. — 209 с. — ISBN 978-86-6161-126-1.

Төркем:Шумади округы торак пунктлары
Төркем:Сербия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Суботица

**Суботица** () — Сербиянең Төньяк Бачка бүлгесендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 97910 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Суботица Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.

## Телләр
Серб теле — ул көндәлек тормышта иң кирәкле тел, халыкның якынча өчтән бер өлеше көндәлек аралашуда маҗар телен куллана. Ике тел  дә табышлы һәм рәсми элмә такталарда латин хәрефләрен куллана.

## Халык

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Сербия шәһәрләре
Подгорица

**Подгорица** (каратауча *Podgorica, Подгорица*) — Каратауның Подгорица  урнашкан шәһәр.

Халык саны — 150977 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Подгорица Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Халык

## Шәхесләр
* Яков Милатович (1986),икътисадчы һәм сәясәтче, 2023 елдан Каратауның сайланган президенты.
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Монтенегро шәһәрләре
Любляна

**Любляна** () — Словениянең Любляна  урнашкан шәһәр.

Халык саны — 271885 кеше (2011).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Любляна Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Халык

## Дин
2018 елга Словениядә католиклык (ил халкының 73,4% ы), ислам (3,7%), православие (3,7%), протестантлык (0,3%)  диннәре тарафдарлары яшәгән.
* Словениядә ислам
** Любляна мәчете

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Словения шәһәрләре
Төркем:Любляна
Баня-Лука

**Баня-Лука** () — Босна-Һерцеговинаның Серб Җөмһүрияте төбәгендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 199191 кеше (2013).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Баня-Лука Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Халык

## Шәхесләр
* Милорад Додик (1959), 2022 елның 15 ноябреннән Серб Республикасы Президенты.
## Тышкы сылтамалар
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Босна-Һерцеговина шәһәрләре
Бруствер

**Бруствер** (, *Brust* — гәүдә һәм *Wehr* — саклау) - снарядтан, пулядан, дошман күзеннән саклану, җайлы атыш алып бару өчен окопның яки траншеяның алгы кырына өеп ясалган калкулык.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби эш
Төркем:Корылмалар
Гильотина

**Гильотина** (, ) — хөкем ителгән кешенең башын кисү өчен махсус җайланма.

1792 елда Франциядә, Бөек Француз революциясе вакытында врач Җозеф Гильотен тәкъдиме белән кертелә. Кешене гильотина кулланып үтерү гильотиналау дип атала. Җозеф Гильотеннең да үзе тәкъдим иткән гильотинада башы киселә дигән фикер дөрес түгел, ул 1814 елда үз үлеме белән үлә.
 
Антуан Лавуазьены исә гильотинада һәлак итәләр.

Муса Җәлил һәм аның ун көрәштәше Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында 1944нче елның 25 нче августында Берлиндагы Плөтцензее төрмәсендә гильотиналау аркылы һәлак булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Үлем
Напалм

**Напа́лм** ( —  — нафтен кислотасы һәм  — пальмитин кислотасы сүзләренең кыскартмасы) — яндыргыч бомбалар, утаткычлар өчен соствында бензин, керосин, органик кислоталарның әлүмин тозлары булган койка сыман ябышкак катнашма.

Яндыргычлар ярдәмендә тиз кабынып китә, ялкын температурасы 1100-1600°С.

Төркем:Технология
Төркем:Хәрби техника
Траншея

**Траншея** ( — ров, канава, котлован) - оборона позицияләрендәге барлык ут нокталарын тоташтыра торган һәм дошманга каршы ягына балчык, таш һәм башка нәрсәләр өелгән, эснәрәт, бомба кыйпылчыкларыннан саклану өчен хезмәт итүче тар, тирән һәм озын чокыр.

Төркем:Хәрби эш
Төркем:Төзелеш
Төркем:Корылмалар
Такса

**Такса** (, яки "*[[бурсык]] эте*") - кыска аяклы, озын гәүдәле эт; бүлмә эте, ау эте сыйфатында да файдаланыла.

Авырлыгы 9 кгга кадәр. Шома йонлы, озын йонлы һәм каты йонлы була.

Иң киң таралган төсләр - таплы кара, җирән, таплы көрән, мәрмәр.

Гәүдә озынлыгы: 30 смга кадәр (кролик (өй куяны) таксасы), 30-35 см (кечкенә такса), 35 смдан зуррак (стандарт такса).

Төркем:Йорт хайваннары
Такси

**Такси** (, таксиметр - бәя санагыч) – бәя санагычы буенча билгеләнгән хакка хосусый таләп буенча кеше яки йөк ташый торган автомобил.

Хәзерге вакытта такси сыйфатында седаннар куланыла.

Билгеле бер маршрут буенча йөрүче такси маршрут таксие дип атала.

]]

Төркем:Шәһәр транспорты
[Төркем:[автомобил
Бригада

**Бригада** ()- берничә батальоннан яисә дивизионнан, махсус гаскәр һәм тыл подразделениеләреннән төзелгән тактик берләшмә. 
Сугышчан составы буенча дивизиядән кечерәк. Гадәттә *бригада* 1000 хәрбидән башлана, ләкин 3200-4000 артык була алмый.
## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби берләшмәләр
Батальон

**Батальон** (, , нигезе - , яки *бәрелеш*) - берничә ротадан торган гаскәри берәмлек, полктан түбәрәк баскычта тора. Коры җир, һава десанты гаскәрләрендә һәм диңгез пехотасында төп тактик подразделение.

## Искәрмәләр

Төркем:Хәрби берләшмәләр
Исмәгыйль Илялов

**Исмәгыйль Илялов**, Исмәгыйль Гобәйдулла улы Илялов (*[[1898]]-[[1992]]*) — виртуоз мандолиначы, сәнгать белгече, коллекция туплаучы. Театр режиссеры Исхак Иляловның бертуган абыйсы.

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 15 декабрендә Чиләбе губернасы (*хәзерге* Чиләбе өлкәсе) Троицк шәһәрендә туган. Мандолинада уйнарга гаиләдә, әнисеннән өйрәнә. 12 яшендә С. Айманов җитәкчелегендәге шәһәр мандолиначылар  төркемендә чыгыш ясый башлый.

1912 елда кымыз эчеп дәваланырга килгән Габдулла Тукай белән таныша, аңа мандолинада «*Әллүки*», «*Җәмилә*» халык көйләрен уйнап күрсәтә. Шагыйрь яшь талантны хуплый.

Туганнарының теләген үтәп, 1916 елда Ырынбурда фельдшерлар әзерләү мәктәбенә укырга керә. Ырынбур татар театрының музыка бүлегендә эшли. Австрияле музыкант Богачектан шәхси музыка дәресләре ала.

## Хезмәт юлы
* 1911-1924 Троицк мөселман музыка җәмгыятенең татар театрында (*[[1919 ел]]дан Урал татар-башкорт күчмә теары*) оркестрда уйный.
* Инкыйлаб елларында Ырынбурда татар музыка җәмгыяте рәисе итеп сайлана. 1918 елда Ырынбурга килгән Шәехзадә Бабич белән дуслаша, берничә ай бер бүлмәдә яшиләр, пардан мандолинада уйныйлар. Үзе дә мандолинада оста уйнаган Ш. Бабич И. Иляловның уен алымына һәрвакыт соклана.
* 1919-1921 елларда Газиз Әлмөхәммәтов белән концертлар оештыралар. 1921 елда Ырынбурда Көнчыгыш музыка мәктәбе директоры булган Салих Сәйдәшев, Кәрим Тинчурин, Барый Тарханов белән аралаша.
* 1924 елдан Казанда Татар дәүләт филармониясендә эшли. 1930 елда беренче татар опералары «Сания», Эшченең авторлары Солтан Габәши, Валерий Виноградов, Газиз Әлмөхәммәтовларга зур ярдәм күрсәтә.
* 1932-1935 елларда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар һәм башкорт опера студияләрен оештыруда катнаша.
* 1935 елда Ташкәнткә үзбәк академия театрына музыкант итеп чакырыла.
* 1937-1939 елларда Харәзм музыка-драма театры һәм Үзбәк дәүләт филармониясе артистларының белемнәрен күтәрү курсларын оештыра.
* 1940 елдан татар радиосында. Бөек Ватан сугышы башланганнан алып 1958 елга кадәр 
* Татар дәүләт филармониясе, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле концертларын һәм татар театрларының (Камал театры, республика күчмә театры) чыгышларын оештыручы булып эшли.
* Идел буе, Урал, Себер, Казакъстан, Урта Азия, Кавказ шәһәрләрендә гастрольләрдә була, халык музыкасы концертлары белән чыгыш ясый.
Милли музыка, әдәбият, театр тарихы буенча уникаль документлар туплый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Җәүдәт Фəйзи. Виртуоз-мандолинчы (Исмəгыйль Һилаловның 70 яше тулу уңае белəн). Казан утлары, 1971 ел, № 7.
  
## Сылтамалар

* И. Илялов «Милләттәшләр» сайтында
* И. Илялов Чиләбе өлкәсе белешмәлегендә
*  Татар артистларының Урал тамырлары

## Моны да карагыз

* Исхак Илялов
* Һаҗәр Илялова
* Ильтани Илялова

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Мандолиначылар
Илялов

**Илялов** — татарча фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Исмәгыйль Илялов (1898-1992), мандолиначы.
* Исхак Илялов (1899-1966), артист, режиссер.
* Рәмзи Илялов (1923-2009), язучы.
----
* Һаҗәр Илялова, артист.
* Ильтани Илялова, сәнгать белгече. И. Илялов һәм Һ. Илялова кызы.

Төркем:Фамилияләр
Винилацетилен

**Винилацетилен** (бутенин, C4H4) — туендырылмаган углеводород; кискен исле зәһәрле газ.. Моляр масса 52,76, кату температурасы —138°, кайнау температурасы +5,5°. Суда эреми, органик эреткечләрдә яхшы эри. Ацетиленнан алына. Җилем әзерләүдә һәм синтетик каучык эшләп чыгаруда чимал сыйфатында кулланыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Органик матдәләр
Углеводородлар

**Углеводородлар** яки *күмерсутудырмалар* -  молекулалары фәкать водород һәм күмер химик элементларыннан төзелгән органик кушылмалар сыйныфы.

Төзелеше буенча, ациклик яки алифатик (молекуладагы күмертудырма атомнары бер-берсе белән сызыклы яки тармакланган чылбыр булып бәйләнгән), изоциклик яки карбоциклик (молекуласы 3 һәм аннан күбрәк күмертудырма атомы боҗрасыннан — циклдан гыйбарәт) төрләргә бүленә. Циклик К. ациклик һәм ароматик күмерсутудырмалардан гыйбарәт. Ациклик К. туендырылган һәм туендырылмаган күмерсутудырмаларга бүленә. Алициклик К. дә туендырылган яки туендырылмаган булырга мөмкин. К. гомологик рәтләр хасил итә. Нефть, табигый газлар, кайбер сәнәгәт газлары күмерсутудырмалардан гыйбарәт.

## Шулай ук карагыз
* Күмерсулар
* Метан - Этилен - Ацетилен - Бензол
* Alkinnar

Төркем:Углеводородлар
Supergravitatsiä

**Supergravitatsiä** yäki yış qına **küp ülçämle gravitatsiä** - östämä ülçämnär, supersimmetriä häm gravitatsiä nigezendä yasalğan fizik teoriälärneñ ataması.

Bu töşençä "Böyek Berläşterü" teoriäsen tözegändä häm supersimmetriäne qullanğanda, kertelgän.

Suppersimmetriä yärdämendä kisäkçeklär-superpartner belän bäyle intensiv kvant fluktuatsiäläre öleşçä qısqartıla häm gravitatsiäneñ kvant mexanikasında qarşılıqlar kimetelä.

## Sıltamalar

*    D.Z. Freedman, P. van Nieuwenhuizen, S. Ferrara, «Progress Toward A Theory Of Supergravity», Physical Review D13 (1976) pp 3214–3218.
*    E. Cremmer, B. Julia, J. Scherk, «Supergravity theory in eleven dimensions», Physics Letters B76 (1978) pp 409–412.
*    P. van Nieuwenhuizen, «Supergravity», Physics Reports 68 (1981) pp 189–398.
*    Sergio Ferrara, (et al.): Searching for the superworld. World Scientific, Singapore 2007, ISBN 978-981-270-018-6
*    Ioseph L. Buchbinder (et al.): Ideas and methods of supersymmetry and supergravity — or A walk through superspace. Inst. of Physics Publ., Bristol 1998, ISBN 0-7503-0506-1
*    Stefano Bellucci: Attractors and black holes in supersymmetric gravity. Band 3 von Supersymmetric mechanics. Springer, Berlin 2008, ISBN 978-3-540-79522-3
*    Michael J. Duff: The world in eleven dimensions — supergravity, supermembranes and M-theory. Inst. of Physics Publ., Bristol 1999, ISBN 0-7503-0671-8

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Гравитация
W һәм Z бозоннары

**W һәм Z бозоннары** - зәгыйфь тәэсир итешүне таратучы элементар кисәкчекләр. Аларның 1983 елда ЦЕРНда ачылуы Стандарт модельнең төп казанышларының берсе булып санала.

W-бозоны инглизчә *зәгыйфь* сүзе **Weak** буенча йөртелгән, ә Z-кисәкчеге нуль коргысына ия булганга күрә  инглизчә *нуль* сүзе - **Zero** хакына аталган.

## Үзлекләр

Ике төр W-бозон бар: электр коргысы +1е һәм -1е белән, Z-бозон электрик нейтраль була. Бар өч кисәкчек кыска яшәү вакытына ия: 3·10−25 сек.

Бу бозоннар элементар кисәкчекләр арасында авыр булып санала: W± 80,4 Гэв/с2, Z0 - 91,2 Гэв/с2, протоннан 100 тапкыр авыррак.

W һәм Z калибрлау бозоннары авыр массалы кисәкчекләр булганга күрә зәгыйфь тәэсир итешүнең радиусы бик кыска булып чыга. Киресенчә электромагнетик көчләр чиксез тәэсир радиусына ия, чөнки таратучы бозон - фотон массасыз кисәкчек.

W± һәм Z бозоннары 1-спинга ия.

W± бозоннарын нурландыру таратучы кисәкчекнең коргысын 1-гә күтәрә яки киметә һәм спинын 1-гә үзгәртә.

W-бозон кисәкчекнең буынын үзгәртә ала, мәсәлән s-кварк  u-кваркка әйләндерә ала.

Z0  бозоны электр коргысын һәм теләгән коргысын үзгәртми, тик спин һәм импульсны үзгәртә, шулай итеп аны таратучы кисәкчек үз буынын яки хуш исен үзгәртми.

## Зәгыйфь тәэсир итешү

W һәм Z бозоннары - зәгыйфь тәэсир итешүне таратучы элементар кисәкчекләр.  W-бозоны бета-таркалышында зур роль уйный. Мәсәлән, кобольт изотопының Co60 бета таркалышы:
: {}^{60}_{27}\hbox{Co}\to{}^{60}_{28}\hbox{Ni}+\hbox{e}^-+\overline{\nu}_e.

Бу процесс үтә яңа йолдызлар шартлавында бара. Ул реакциядә кобальтның 33 нейтронынан бер генә нейтроны катнаша:

: \hbox{n}\to \hbox{p}+\hbox{e}^-+\overline{\nu}_e.

Нейтрон үзе өч кварктан тора: **udd**. Шуңа күрә бу бета таркалышында бер генә d-кваркы катнаша һәм ул u кваркына әйләнә, димәк фундаменталь дәрәҗәдә зәгыйфь тәэсир итешү бер кваркның хуш исен үзгәртә:

: \hbox{d}\to\hbox{u}+\hbox{W}^- \,

Шуннан соң кичектермичә *W<sup>−</sup>* таркала:

: \hbox{W}^-\to\hbox{e}^-+\overline{\nu}_e.

Z-бозонының квант саннары нульга тигез, шуңа күрә аның белән алмашу (нейтраль агымлы тәэсир итешү) кисәкчекләрне үзгәртми.

## Бозоннарның таркалыш каналлары

Z-бозоны 69,91 % ихтималлыгы белән адроннарга таркала;  10,10 % ихтималлыгы белән лептон-антилептонга таркала.
## Сылтамалар

* Сводная таблица свойств ''W''-бозона на сайте Particle Data Group. 
* Сводная таблица свойств ''Z''-бозона на сайте Particle Data Group. 
* ''W'' и ''Z''  страница  ЦЕРНа (англ)
* W и Z частицы на Hyperphysics (англ)
* Z частица на Everything2 (англ)

## Искәрмәләр

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Бозоннар
Исхак Илялов

**Исхак Илялов**, Исхак Гобәйдулла улы Илялов (Һилялов) (*[[1899]]–[[1966]]*) — драма артисты, театр режиссеры, театр педагогы, татар һәм үзбәк дәүләт театрларында эшләгән. Виртуоз мандолиначы Исмәгыйль Иляловның бертуган энесе. 1946 елдан КПСС әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1899 елның 22 октябренда Чиләбе губернасы (*хәзерге* Чиләбе өлкәсе) Троицк шәһәрендә туган. Туган шәһәрендә рус ирләр гимназиясен тәмамлаган (*[[1918]]*).
 
## Хезмәт юлы
* 1912 елдан «Сәйяр» театр төркеме чыгышларында катнаша.
* 1918 елдан Троицкида Троицк татар театрында, аннары Урал татар-башкорт театрында эшли башлый. Театр Ватандашлар сугышы елларында да ябылмыйча эшли.
* 1920 елда хатыны артистка Һаҗәр Илялова белән Уфага күченә. Уфа татар-башкорт театрында (*хәзерге* Гафури театры) режиссер буларак таныла. 1930 елда спектакле белән Мәскәүдә милли театрлар олимпиадасында катнашып, уңыш казана.  
* Аннары яңадан Троицк татар театрында эшли. Театр труппасында 18 артист (*рус театрында 26*) була. Айга 5 спектакль әзерләп чыгаралар. Чиләбе, Свердловск, Ижау, Магнитогорски һ. б. шәһәрләргә гастрольләргә йөриләр, үз сәхнәләрендә Камал театрын кабул итәләр. Театр Свердловскга күчерелгәч, гаиләсе белән шунда күченә.
* 1931-1933  — Урал өлкә татар-башкорт күчмә эшче театрында (Свердловск) артист, сәнгать җитәкчесе һәм директор . 
* 1933–1934  — Казан яшьләр театрында директор булып эшли. 
* 1934–1935  —  Г. Камал исемендәге Татар академия театрында. 
* 1935-1942  — Ташкәнттә Хәмзә исемендәге Үзбәк академия театрында режиссер.
* 1942-1948  — Харәзм үзбәк музыка-драма театры сәнгать җитәкчесе. 
* 1946-1963  — Ташкәнт театр институтында укыта, актер осталыгы буенча дәрес алып бара.
* 1963 елдан Казанда.

## Иҗаты
#### Куйган спектакльләре
* «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
* «Фәрхәд һәм Ширин» Алишер Нәваи
* «Егор Булычев и другие» Максим Горький һ.б.

#### Уйнаган рольләре
* *Шәрәфи* — «Асылъяр» Мирхәйдәр Фәйзи
* *Таһир* — «Таһир-Зөһрә» Фәтхи Бурнаш
* *Шиһабетдинов* — «Мятеж» Дмитрий Фурманов, С. Поливанов
* *Исмәгыйль* — «Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи
* *Сөләйман* — «Аршин мал алан» Гозәер Хаҗибәков 
* *Бобчинский* — Ревизор Николай Гоголь 
* *Кассио* — «Отелло» Уильям Шекспир һ. б.

## Әдәбият
# Театральная энциклопедия. Том 2. Глав. ред. П. А. Марков . М.: «Советская энциклопедия», 1963.
# Ильтани Илялова. Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2005. ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар
* Г. Камал театры  артистлары
* И. Илялов «Милләттәшләр» сайтында
*  И. Илялов Чиләбе өлкәсе белешмәлегендә

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Режиссёрлар
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Ташкәнт татар театры
Һаҗәр Илялова

**Һаҗәр Илялова**, Һаҗәр Йосыф кызы Илялова (Һилялова) (*[[1902]]–[[1980]]*) — драма артисты, татар һәм үзбәк театрларында уйнаган.

## Тәрҗемәи хәле
1902 елда Чиләбе губернасы (*хәзерге* Чиләбе өлкәсе) Троицк шәһәрендә туган. Туган шәһәрендә рус гимназиясен тәмамлый.

## Хезмәт юлы
* 1919 елдан Троицкида Троицк татар театрында, аннары Урал татар-башкорт театрында эшли башлый. 
* 1922 елда ире Исхак Илялов белән Уфага күченә, Уфа татар-башкорт театрында (*хәзерге* Гафури театры) эшли.   
* 1930 еллар башында Әстерхан татар театрында, 1931 елдан Свердлауда Урал өлкә татар-башкорт күчмә эшче театрында эшли.  
* 1933–1935 елларда — Татар академия театрында.  
* 1936 елда Ташкәнттәге Хәмзә исемендәге Үзбәк академия театрына күчә.

## Уйнаган рольләре
Матур тавышлы, җырчы артистка. Лирик пландагы төп рольләрдә уйный, яшь кызлар образларын иҗат итә.
* *Гөлйөзем* — «Наёмщик» Таҗи Гыйззәт
* *Мәйсәрә* — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин 
* *Айтуган* — «Ил» Кәрим Тинчурин 
* *Сәрвәр* — «Сүнгән йолдызлар» Кәрим Тинчурин 
* *Зөһрә* — «Таһир-Зөһрә» Фәтхи Бурнаш
* *Сара* — «Хөсәен морза» Фәтхи Бурнаш
* *Амалия* — «Юлбасарлар» Фридрих Шиллер
* *Гөлчәһрә* — «Аршин мал алан» Гозәер Хаҗибәков  һ.б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Ильтани Илялова. Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2005.ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар

* Г. Камал театры  артистлары

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Үзбәкстан артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Радик Зөфәр улы Бариев

*Бу [[Камал театры]] артисты турында мәкалә, [[очкыч|очучы]] турында [[Радик Бариев (1961)|биредән]] укыгыз.*

**Радик Бариев** (Радик Барый), Радик Зөфәр улы Бариев (*[[1970 ел]]ның [[30 июнь|30 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — драма артисты. Татарстанның атказанган артисты  (*[[2007]]*). Дамир Сираҗиев премиясе (*[[2010]]*), «Тантана» премиясе (*[[2016 ел|2016]], [[2024 ел|2024]]*), Тукай премиясе (*[[2019 ел|2019]]*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1970 елның 30 июнендә Казан шәһәрендә туган. Казан сәнгать һәм мәдәният институтын тәмамлаган (*[[1995]]*),  Г. Камал исемендәге Татар академия театрында эшли башлый.

Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетында укыта.

## Иҗаты
Студент елларында ук Камал театрында күмәк сәхнә күренешләрендә катнаша. Төгәл эчтәлекле, форма ягыннан җиренә җиткереп эшләнгән,  акыллы образлар иҗат итә. Искиткеч пластикага ия.

#### Уйнаган рольләре
* *Абрам, Паж* — «Ромео һәм Джульетта» Уильям Шекспир
* *Вандалино* — «Биюче» Лопе де Вега
* *Поль* — «Тол ханымда тукталыш» Э. Лабиш
* *Шурик* — «Җанкисәккәем» Туфан Миңнуллин
* *Чал карт, Дәрвиш* — «Сукыр патша» Назыйм Хикмәт
* *Дорн* — «Акчарлак» Антон Чехов
* *Хан* — «Җирән чичән һәм Карачәч сылу» Нәкый Исәнбәт
* *Җирән* — «Мәхәббәт хатирәсе» Флорид Бүләков
* *Фирдәвес* — «Казан егетләре» Мансур Гыйләҗев
* *Роберто* — «Гаугалы гаилә» Эдуард де Филиппо
* *Фәридун* — «Баскетболист» Мансур Гыйләҗев
* *Көтүче* — «Кара чикмән» Георгий Хугаев
* *Ильяс* — «Казан сөлгесе» Кәрим Тинчурин һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 Татарстанның атказанган артисты
* 2010 Дамир Сираҗиев премиясе
* 2016 «Тантана» премиясе
* 2019 Тукай премиясе — «*татар сәнгате үсешенә керткән өлеше һәм татар театры үсешендә зур роль уйнаган «Гөлҗамал», «Җирән чичән белән Карачәч сылу», «Кара чикмән», «Три сестры», «Дон Жуан» спектакльләрендә сәхнә образларын тудырган өчен*».
* 2024 — «Тантана» премиясе — «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә Камал театрында Туфан Миңнуллин пьесасы буенча куелган «Дуслар җыелган җирдә» спектаклендәге Рафис роле өчен
* 2025 ― Туфан Миңнуллин исемендәге «Заман кыңгыравы» милли драматургия театр фестивале лауреаты ―«Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә ― Камал театрының «Дуслар җыелган җирдә» спектаклендәге Рафис роле өчен

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Ильтани Илялова]]*. Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2005.ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар

* Г. Камал театры  артистлары
* Камал театры сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Бариев

**Бариев** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Бариев (1960), Россия чегәннәре федераль МММ рәисе.
* Евгени Бариев (1966), шаһматчы.
* Каюм Бариев (1898-1976), драма артисты.
* Марат Бариев (1961), сәясәтче.
* Нургали Бариев (1919-1983), Социалистик Хезмәт Батыры.
* **[[Радик Бариев]]**:
** Радик Әбрар улы Бариев (1961), генерал-майор, РФ Каһарманы (*[[2006]]*).
** Радик Зөфәр улы Бариев (1970), Камал театры артисты, Тукай премиясе лауреаты (*[[2019]]*).
* Риза Бариев (1937-2010), фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1996).
* Ринат Бариев (1950-2001), галим.
* Шамил Бариев (1950-1994), драма артисты.
* Юрий (Хәлил) Бариев (1947-1998), шагыйрь (*[[Норильск]]*).
----
;Бариева
* Айгөл Бариева (1974), җырчы. Татарстанның халык артисты (2024). Ш. М. Бариевның кызы. 

Төркем:Фамилияләр
Тормыш (гәзит)

**«Тормыш»** ― иҗтимагый-сәяси һәм икътисади гәҗит. Уфада татар телендә чыккан. Беренче саны 1913 елның 12 октябрендә дөнья күрә. Башта атнага 3 тапкыр чыкса, 1914 елдан – көн саен. Элегрәк Томскида «Сибирия» исеме белән чыга. Гәзитнең нашире – Уфа сәүдәгәре Гыйбадулла Госманов, 1914―1916 елларда шул исемдәге нәшрият («Тормыш» нәшрияты) хуҗасы да була.

## Тарих

«Тормыш» газетасының башлангычы ― «Сибирия» дигән газета 1912 елның 18 февралендә ирле-хатынлы Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова һәм Вәгыйз Нәүрузов тарафыннан (*Фатыймаи-Фәридә акчасына*) нигезләнгән һәм Томск шәһәрендә дөньяга килгән. 1913 елның августында 145нче саны чыкканнан соң, мөхәрият Уфага күчерелгән. «Тормыш»ның беренче нашире һәм мөхәррире ― соңрак жандарм (сәяси) идарәсенең яшерен хезмәткәре булуы фаш ителгән Мөхәммәтвәгыйз Нәүрүзов булган. Тиздән наширлек Уфаның танылган бае Гыйбадулла Госманов кулына күчкән. Мөхәриятне мәгърифәтче, мөгаллим, көнчыгыш халыклар белгече Закир Кадыйри җитәкли башлаган. «Тормыш» газетасында ул мәктәп-мәдрәсәләрдә балаларны үз ана телләрендә (гарәп телендә түгел) укытуны яклап күпсанлы мәкаләләр бастыра. Газетада «*төрки кавемнең үз ана телендә белем биргән университеты да, академиясе дә булырга тиеш*» дигән фикерне алга сөрә.

Газетаның беренче санында Мәҗит Гафури шигырьләре басыла.

«Тормыш» ― атнасына алтышар мәртәбә чыга торган (көндәлек), эчтәлекле һәм укый торган татар җәмәгатьчелегенең абруен казанган басма. Россиянең төрле шәһәрләрендә үзенең махсус корреспондентларын тоткан.

1918 елның башында Милли Идарәгә сайланган Закир Кадыйри газетаны калдырган һәм мөхәррирлек вазифалары Гыймадетелислам (Гумдә) Хәбировка күчкән.

## Мөхәррирләр
Мөхәррирләре: Мөхәммәтвәгыйз Нәүрүзов, Закир Кадыйри, Гыймадетелислам Хәбиров. Газетаның актив авторлары арасында Шакир Якубов, Нурмөхәммәт Бохараев, Нурулла Кадыйров, Вәли Хангилдин, Габдулла Шөнаси (Габдулла Ибраһимов) һ. б. булган.

## Ябылу
1918 елның 29 апрелендә Уфа вилаять советы каршындагы Мөселман комиссариаты «*пролетар революциясенә каршы коткы һәм контрреволюцион фикерләр тарату*» сылтавы белән газетаны бастырудан туктата. Газетаның 832 саны чыккан.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр.581. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит.

## Сылтамалар
* Роль мусульманской печати в общественно-политической жизни Уфимской губернии начала XX века
* Башкирская энциклопедия  

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
В
Төркем:1913 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Уфа матбугаты
Хлорбензол

**Хлорбензол** (C6H5Cl) - үзенә хас исле төссез сыеклык; кату температурасы —45,6°С, кайнау температурасы +132°С; Суда аз эри. Спирт, эфир бензол һәм башка органик эреткечләрдә эри. Су белән азеотроп катнашма хасил итә. Сәнәгәттә бензолны катализатор (ҒеС13, А1С13) белән 40—60°Сда хлорлап алына. X. һәм аның кайбер чыгырылмалары органик синтезда һәм эретүчеләр сыйфатында кулланыла.

Төркем:Хлорорганик кушылмалар
Төркем:Ароматик кушылмалар
Каюм Бариев

**Каюм Бариев**, Каюм Барый улы Бариев (*[[1898 ел]], [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], [[Дәүләки]] - [[1976 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — драма артисты, Татарстан АССР атказанган артисты (1959). Казан театр училищесының беренче чыгарылышыннан (1926).

## Тәрҗемәи хәле
1898 елда Казан губернасы (*хәзерге* Апас районы) Дәүләки авылында туган. Татар театр техникумын беренче чыгарылыш студенты буларак тәмамлаган (1926).

## Иҗаты
1926 елдан Г. Камал исемендәге Татар академия театрында эшли башлый һәм гомере буе әлеге театрга тугърылыклы булып кала. Кечкенә, эпизодик рольләрдә дә ышандырырлык итеп уйный.

#### Уйнаган рольләре
* *Мулла* — «Мактаулы заман» Таҗи Гыйззәт
* *Ахун* — «Хуҗа Насретдин» Нәкый Исәнбәт
* *Поручик Резников* — «Мулланур Вахитов» Нәкый Исәнбәт
* *Тарҗегунов* — «Габбас Галин» Шәриф Камал
* *Мөәзин* — «Казан сөлгесе» Кәрим Тинчурин
* *Бикчәнтәй* — «Наёмщик» Таҗи Гыйззәт
* *Шапкин* — «Яшенле яңгыр» Алексей Островский
* *Мөгаллим* — «Хаҗи әфәнде өйләнә» Шәриф Камал
* *Хәйри* — «Каюм Насыйри» М. Гали һәм Хөсәен Уразиков
* *Стамескин* — «Мылтыклы кеше» Николай Погодин
* *Растаковский* — «Ревизор» Николай Гоголь
* *Җиһанша* — «Әбли авылы» Фатих Хөсни һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1959 ― ТАССР атказанган артисты

## Искәрмәләр

 
## Әдәбият
# *[[Ильтани Илялова]]*. Г. Камал театры артистлары: Библиографик белешмәлек. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2005. ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар

* Г. Камал театры  артистлары

## Моны да карагыз

Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Төркем:Татар артистлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Сыбызгы (музыка коралы)

**Сыбызгы** — төрки халыкларның тынлы милли музыка коралы. Аеруча казакъ халкында киң таралган.  Курайга охшаш ачык буй тынлы коралы. Озынлыгы 600-650 мм.

Сыбызгының авазлар рәте 4 тишеге белән: d1 — е1 — fis1 — g1 — а1;  6 тишеге белән:  с1 — d1 — е1 — f1 — g 1 — а1 — h1.

Казакъстанда ике төр сыбызгы бар: көнчыгышында конуссыман, кыскарак, кече радиуслы сыбызгы, көнбатышында зуррак һәм озынрак сыбызгы таралган.

Тарихи чыганаклар буенча бу тынлы музыка коралы Төрки каһанлыгында барлыкка килгән, шуңа күрә төрле төрки халыкларда охшаш тынлы милли корал бар: мәсәлән татарларда, башкортларда - курай, алтайлыларда - шоор, кыргызларда - чоор, казакъларда - сыбызгы, төрекмәннәрдә - гаргы төйдек, маҗарларда, болгарларда - кавал  һ.б.

Хәзерге вакытта сыбызгы барлык казакъ милли музыка коллективларында кулланыла.

## Әдәбият
*Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8
*Мәдениеттану негіздері: Окулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8

Төркем:Музыка кораллары
Төркем:Төрки халыклар музыка кораллары
Троицк татар театры

**Троицк татар театры** — Ырынбур губернасына (*[[1919 ел]]дан [[Чиләбе губернасы]]на, [[1923 ел]]дан [[Урал өлкәсе]]нә, [[1934 ел]]дан [[Чиләбе өлкәсе]]нә*) караган Троицк шәһәрендә 1910-1931 елларда (*[[1910 ел]]дан үзешчән театр, [[1919 ел]]дан һөнәри дәүләт театры булып*) эшләгән татар театры.

## Тарих
* 1910 елда «*Троицк театр-музыка сәнгатенә ярдәм итүче җәмгыять*» (*«Троицкое общество поощрения театрально-музыкального искусства»*) исемендәге үзешчәннәр коллективы буларак оеша. Җәмгыять рәисе – М. Дәүләтшин.
* 1917 елгы инкыйлабтан соң да Троицк театры труппасы таркалмый, иҗат итүен дәвам итә.
* 1919 елда һөнәри театр итеп үзгәртелә. Ватандашлар сугышы елларында да театр эшчәнлеген туктатмый.
* 1931 елда Свердловскда Урал (*үзешчән*) театрлары олимпиадасы уздырыла. Троицк (*һөнәри дәүләт*) татар театры, өлкәдә бердәнбер милли театр буларак, әлеге бәйгедә катнаштырыла («*Кара күләгәләр*» спектакле  белән) һәм үзен бик яхшы таныта. ВКП (б)ның Урал өлкә комитеты карары белән Троицк театры Урта һәм Көньяк Урал үзәге Свердловскга күчерелә. Исеме «*[[Урал өлкә татар-башкорт күчмә эшче театры]]*» итеп үзгәртелә (1933 елда ябыла). Театрның гастрольләр маршруты Свердловск, Чиләбе, Магнитогорски, Азбис, Шумихи, Берды, Мияс, Ялан-Катай, Түбән Тагил, Чусавай, Пермь, Сарапул, Кызылъяр, Златоуст, Березники, Кизил, Губаха, Саликам, Воткинск шәһәрләре, урман хуҗалыклары, яңа төзелешләр аша үтә.

## Репертуар
Театр репертуарын даими яңартып тора. Аена 5 спектакль өлгертә. Шәһәрнең иҗтимагый җыелышлар бинасында һ.б. залларда татарча спектакль дә күрсәтелә торган «*Көнчыгыш кичәләре*» даими уздырыла.

Иң яхшы татар пьесаларын, рус һәм чит ил классикасын  уйнардай труппа туплана.
 
## Актерлар
Төрле елларда Троицк театрында Гыйләҗ Казанский, Мингали Надрюков, Исмәгыйль Илялов, Исхак Илялов, Һаҗәр Илялова, 3. Сабитов, Мохтар Мутин, Барый Тарханов, Камал II, Шакир Усманаев, С. Садыйкова, Нурия Калметова, Фәхри Сәйфетдинов, Фәризә Гобәйдуллина, Ибраһим Шаһдалиев, З.Л. Аитов, М. Миңнулла һ.б. эшли.

1921 елның маенда театр труппасында 18 кеше штатта тора (*чагыштыру өчен*: рус драма труппасында 26 кеше, рус күчмә драма труппасында 10 кеше).

### Автоматик исемлек

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Белешмәлек. Казан: «Мәгариф», 2003.

## Сылтамалар

* Музыканты и артисты из провинции 
* Уральские корни  казанских лицедеев

## Моны да карагыз
* Троицк татар-башкорт педагогика училищесы

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:1910 елда нигезләнгән театрлар
Төркем:1931 елда ябылган театрлар
Төркем:Троицк (Чиләбе өлкәсе)
Азәрбайҗан идарә-җир төзелеше

Административ ягыннан Азәрбайҗан территориясе 66 районга, 12 республика карамагындагы шәһәргә һәм 1 автономияле республикага (Нахчыван Автономияле Республикасы) бүленә.

Нахчыван Автономияле Республикасы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* На сайте AGIC 


Төркем:Азәрбайҗан
Төркем:Илләр буенча ил субъектлары
Мәскәү татар театры

**Мәскәү дәүләт үзәк татар эшче театры** () — 1924-1933 елларда (*[[1924 ел]]дан үзешчән, [[1926 ел]]дан һөнәри дәүләт театры*) Мәскәү шәһәрендә эшләгән татар театры. Әүвәл Мәскәүнең «Коммуналец» клубында, соңрак Мәскәүнең Кече татар тыкрыгы, 8 йорт адресы буенча Әсәдуллаев йортында урнаша.

## Тарих
* Инкыйлабтан соң Мәскәүнең коммуналь эшчеләр клубы каршында һәвәскәр татар театр түгәрәге оеша.
* 1924 елда әлеге түгәрәк нигезендә **«Эшче» театры** оештырыла. 1925 елдан театр оештыручысы һәм сәнгать җитәкчесе — Газиз Айдарский (*[[1898]]-[[1933]]*). Труппага Мәскәү сәнгать югары уку йортларында (*ГИТИС, Мәскәү консерваториясе һ.б.*) укучы татар яшьләре Мәкәрим Мәһдиев , Галләм Саттаров, Сара Садыйкова, Асия Измайлова, Гали Ильясов, Гомәр Девишев, Каюм Поздняков, Сәет Булатов, Әсгать Мәҗитов җәлеп ителә.
* 1926 елдан **Мәскәү татар драма труппасы** исеме астында һөнәри театрга әверелә. Эшкә һөнәри актерлар чакырыла.
* 1928 елдан **Мәскәү үзәк татар эшче театры**. Театр күбрәк Донбасс, Кузбасс, Мәскәү яны, Урал һәм Себергә гастрольләргә чыга.
* 1933 елның июнь аенда театр ябыла.

## Уйнаган спектакльләре
Спектакльләргә музыканы Мансур Мозаффаров, Александр Ключарев, Нәҗип Җиһанов, Заһид Хәбибуллин яза. Сәхнәне рәссам П.П. Троицкий бизи.

Спектакльләр вакыйгаларның кискенлеге, сюжет киеренкелеге, көтелмәгән чишелешләре белән аерылып тора. Театрда беренче тапкыр эшче образы тудырыла.

* «Галиябану» Мирхәйдәр Фәйзи
* «Оештыручы» Салих Баттал
* «Бичара кыз» Габдрахман Ильяси
* «Качаклар» Нәкый Исәнбәт
* «Культур Шәңгәрәй» Нәкый Исәнбәт
* «Козгыннар оясында» Шәриф Камал
* «Ут» Шәриф Камал
* «Таулар» Шәриф Камал

* «Кандыр буе» Кәрим Тинчурин
* «Ил» Кәрим Тинчурин
* «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин
* «Хатирә апа» Фәтхи Бурнаш
* «Балдызкай» Гадел Кутуй
* «Директор Җәмилев» Гадел Кутуй
* «Давыл арасында» Д.И. Курдин һ. б.

## Артистлар

Актерлар Мәскәү Художество театры, Мейерхольд исемендәге театр, Пролеткульт эшчеләр театрының формалистик эзләнүләре йогынтысында була.

Төрле елларда театрда Гөлсем Камская, Рәфгать Фәйзи, Габдулла Капкаев, Галия Булатова, Хөсәен Уразиков, Мохтар Мутин, М. Рәхмәтуллина, Г. Донской, Т. Капкаева, Бибинур Галиуллина, Газиз Гыйматов, Хәсән Кәтиев, Габделгазиз Зыятдинов, Х. Ихсанова, З. Агишева, З. Сафин, Ф. Насретдинов, Әдһәм Кайбицкий, Таҗи Гыйззәт, Сабир Өметбаев, Х. Сәлимова, Г. Хисамов, Г. Сәгыйтов, Г. Ибраһимова, Ибраһим Гафуров, Ширияздан Сарымсаков, Фуат Халитов һ.б. эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Т.4. Казан, 2014.

## Әдәбият
# Газиз Айдарский  Театр сәнгате. Казан, 1931.
# Татар совет театры. Казан, 1975.

## Сылтамалар

* Мәскәү татар театры «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә
* Мәскәү татар театры «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Татар театрлары
Төркем:1924 елда нигезләнгән театрлар
Төркем:1933 елда ябылган театрлар
Төркем:Мәскәү театрлары