open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тсонга теле

**Тсонга теле** - банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латиница һәм тсонга теле өчен Брайль язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мозамбик португаль теле

**Мозамбик португаль теле** - Һинд-Европа телләр гаиләсенең роман телләр төркеменә кергән тел. Язуы латин язуы һәм португаль Брайль язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Намибия телләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Телләр исемлекләре
Төркем:Намибия телләре
СиЛози теле

**сиЛози теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин әлифбасы, Замбия Брайль язуы һәм Дитема тса Диноко язуына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Жу телләре

**Жу телләре** (яки *Къхунг телләре*) — Төньяк бушменнар (къхунг кабиләләре) сөйләшкән телләр төркеме. Төньяк койсан тел гаиләсе составында тармак төзиләр. 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Гсирику

**Гсирику теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Окавангоның чиртүле авазлары булган берничә банту телләренең берсе булып тора. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ошивамбо теле

**Ошивамбо теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Язылган стандартлары булып кваньяма һәм ндонга булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Фве теле

**Фве теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртү авазлары булган тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Куһане теле

**Куһане теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртүле авазлары булган тел. Замбези елгасы буйлап Намибиядә, Замбиядә һәм Ботсванада сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Йейи теле

**Йейи теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Чиртүле авазлар булган тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Наро теле

**Наро теле**  -  Койсан телләр гаиләсенә кергән тел. Наро Гһанзи районында төрле Кһое телләрендә сөйләшүчеләр арасында сәүдә теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
ǃXóõ

**ǃXóõ теле** - Taa–ǃKwi телләр гаиләсенә кергән тел. Бик күп фонемаларга ия тел.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Чъкхао-лъае

**Чъкхао-лъае теле** (*чъкхаулъэйн, ǂKxʼaoǁʼae*) — жу теленең көньяк-көнчыгыш диалекты. Кайвакыт Ботсванада да Намибиядә дә сөйләшелә торган ǂKxʼaoǁʼae һәм Juǀʼhoan телләрен сөйләшүчеләр бер тел дип әйтәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Намлиш теле

**Намлиш теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. *Намлиш* төшенчәсе беренче мәртәбә 1991 елда язылып куелган булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Намибия ишарә теле

**Намибия ишарә теле** - Намибиядә һәм Анголада кулланыла торган ишарә теле.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ямайка Патуа теле

**Ямайка Патуа теле** (/ˈpætwɑː/; асаба урында Patwah дип атала һәм лингвистлар тарафыннан Ямайка креол теле дип атала) - ул күбесенчә Ямайкада һәм Ямайка диаспорасында сөйләшелә торган Көнбатыш Африка йогынтылары белән Инглиз теленә нигезләнгән креол тел. Патуада күпчелек Инглиз теленнән булмаган сүзләр Көнбатыш Африка Акан теленнән алынган. Ул күпчелек Ямайкалылар тарафыннан туган тел буларак сөйләшелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Гайфетдинов

**Гайфетдинов** – фамилия.
* Гамир Гайфетдинов (1941―1998), журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
* Исмәгыйль Гайфетдинов (1905―?), Алабуга (1937-1940) Азнакай (1949-1954) районнары партия оешмаларын җитәкләгән.
* Сәетгәрәй Гайфетдинов (1900—1953), генерал-майор (1945).
----
* Гөлчәчәк Гайфетдинова (1982), драма актрисасы, ТР атказанган артисты (2016).

Төркем:Фамилияләр
РуКвангали теле

**РуКвангали теле**  -  банту телләр гаиләсенә кергән тел. Кавангоның чиртүле тартыклары булган телләрнең берсе булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Бөгелмә медицина училищесы

**Бөгелмә медицина училищесы** (), А. П. Вязьмин исемендәге Бөгелмә медицина училищесы дәүләт автоном һөнәри белем бирү учреждениесе (), кыскача: БМУ ДАҺБУ ― Татарстанның Бөгелмә шәһәрендә 1935 елдан эшләп килүче, медицина юнәлешендә белем бирүче, урта медицина кадрларын әзерләүче урта-һөнәри уку йорты. 2020 елның 9 декабреннән училище 1958-2000 елларда училищены җитәкләгән Анатолий Павлович Вязьмин исемен йөртә. Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгы карамагында.

## Тарих
Татарстан АССР Сәламәтлек саклау халык комиссарының 1935 елның 16 октябрендәге 302нче санлы боерыгы нигезендә Бөгелмәдә эшләп килүче бер ел ярымлык акушерлык курслары базасында **Бөгелмә медицина училищесы** ачыла. 1958-2000 елларда училищены Татарстанның атказанган табибы, Россия Федерациясенең атказанган укытучысы, Россия Табигать белеме академиясе профессоры Анатолий Павлович Вязьмин җитәкләгән. Училище базасында 1970-1990 елларда Татарстан АССР һәм РСФСРның башка төбәкләре укытучылары һәм укучылары өчен укыту-методик конференцияләр, семинарлар, смотрлар үткәрелгән. Белгечләр әзерләү эшенә Рассказов И. А., Павлова Г. С., Ерхова А. А., Гарипова Г. Н., Шакирова Р. С., Кәлимуллин И. А., Фәтхетдинова А. Г., Печенина Р. Е., Медникова Г. Н., Поздеева Р. С. һәм башкалар зур өлеш керткән. Бүген уку йорты база дәрәҗәсендә һәм югары дәрәҗәдәге белгечләр әзерләүне, төрле белгечлекләр буенча квалификация күтәрүне һәм яңадан әзерләүне гамәлгә ашыра. Училищены тәмамлаган укучыларга хезмәт базарында ихтыяҗ зур. Училищеның матди-техник базасы яхшы сыйфатлы кадрлар әзерләүгә ярдәм итә, ул даими яңартыла. Студентларны гамәли әзерләү базалары булып Бөгелмә дәвалау-профилактикалау учреждениеләре: район үзәк хастаханәсе, балалар хастаханәсе тора, аларда гамәли дәресләр уза, студентлар күнекмәләр ала, медицина манипуляцияләрен башкара. Училищеда студентлар үзидарәсе, «Волонтер-медиклар» иҗтимагый
хәрәкәте эшли, «Медицина кадрлары өчен» газетасы чыгарыла, училище тарихы музее бар .

## Белгечлекләр
Уку йорты  9 класс белем базасында түбәндәге белгечлекләр буенча укырга кабул итә (*торып уку*):
* Фармация, «фармацевт» квалификациясе белән, уку срогы ― 3 ел 10 ай. 
* , «шәфкать туташы» квалификациясе белән, уку срогы 3 ел 10 ай. 
* , «фельдшер» квалификациясе белән, уку срогы 3 ел 10 ай. 
* Акушерлык эше, «акушер» квалификациясе белән, уку срогы 3 ел 10 ай. 
Уку йортының тулай торагы юк.

Училище 85 ел эшләү дәверендә 11 меңнән артык шәфкать туташлары, фельдшерлар, фельдшер-лаборантлар, акушерлар әзерләп чыгарган.

## Шәхесләр
### Директорлар
* ... 
* 1958-2000 еллар – Анатолий Павлович Вязьмин 
* 2000-2018 еллар – Лилия Айрат кызы Нәбиуллина  
* Минзифа Мөкатдәс кызы Кузнецова 
* Марина Викторовна Данилова 

### Укытучылар

### Уку йортын тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фильм к 85-летию Бугульминского медицинского училища. YouTube видео, 26:51
*  Уку йортының «Татарстан Республикасы электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
* Бугульминское медицинское училище. ВКонтакте

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Бөгелмә уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1936 елда нигезләнгән уку йортлары
Мемориаль мәчет

**Мемориаль мәчет**:
* Кострома мемориаль мәчете
* Мәскәү мемориаль мәчете
Габдулла Кариев һәйкәле (Нурлат)

**Габдулла Кариев һәйкәле** ― Татарстанның Нурлат районы үзәге Нурлат шәһәрененең Габдулла Кариев скверында 2022 елның 14 октябрендә татар театрына нигез салучыларның берсе, «Сәйяр» труппасы җитәкчесе Габдулла Кариевка (Миңлебай Хәйрулла улы Хәйруллин, 1886―1920) ачылган һәйкәл.

## Тарих
Һәйкәлнең авторы – Россия һәм Татарстанның Рәссамнар берлекләре әгъзасы скульптор Александр Алексеевич Дресвянников, ул һәйкәлне берничә ел элек эшли башлаган, моның өчен ул танылган режиссер турында бик күп материал өйрәнгән, аның Күлбай Мораса авылындагы музеенда булган. ТАССР төзелүнең 100 еллыгына багышланган республика конкурсында Кариев һәйкәле проекты белән катнашкан һәм грант алган. 

## Тасвирлама
  
Скульптор Г. Кариевны эскәмиядә утырган рәвештә сурәтләгән. 

## Һәйкәлне ачу
Һәйкәлне ачу тантанасында ТР ДШ рәисе урынбасары Марат Готыф улы Әхмәтов, Татарстан мәдәният министры урынбасары Дамир Данил улы Натфуллин, Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты Айдар Рәис улы Метшин, республика театрларының баш режиссерлары һ. б. катнашкан .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В Нурлате открылся первый в Татарстане памятник основателю татарского театра Габдуллы Кариева. Нурлатский муниципальный район

## Моны да карагыз
* Габдулла Кариев музее (Күлбай Мораса)

Төркем:Габдулла Кариев
Төркем:Театр эшлеклеләренә һәйкәлләр
Төркем:Татарстан һәйкәлләре
Төркем:Норлат
Бесиро теле

**Бесиро теле**  -  изолят тел. Көнчыгыш Боливиянең Санта Круз Департаментының үзәк регионында һәм Бразилиянең Мату-Гросу штатында сөйләшелә.  Боливиянең рәсми теле булып тора. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кавиненьо теле

**Кавиненьо теле**  -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Барлык диярлек Кавиненьялар испан телендә дә сөйләшәләр.  
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Каюбаба теле

**Каювава теле**  -  изолят тел.  Боливиянең рәсми теле булып тора. Каюбаба халкы Маморе елгасыннан көнбатышта, Ана Якумадан төньякта Бени төбәгендә яши.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Чакобо теле

**Чакобо теле**  -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Чакобо кабиләсе кешеләре һәм Пакавара кабиләсе кешеләре тарафыннан сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Чимане теле

**Чимане теле**  -  Мосетен-Чонан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы испан язуына нигезләнгән. Боливиянең рәсми теле булып тора. Сакел әфәнде (2004) берничә сәбәпкә күрә ике тел дип төркемләштерә, шулай да телнең берничә юрамасы үзара аңлаешлы һәм сөйләшүдә проблема килеп чыкмый (Ethnologue 16) һәм, мөгаен, соңгы вакытта мәдәни контакта аша аерылган бер тел булган (Кэмпбелл әфәнде, 2000). 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Эсе Эхха теле

**Эсе Эһһа теле**  -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән Боливия һәм Перу теле. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Араона теле

**Араона теле**  -  Пано-Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин язуына нигезләнгән. Боливиянең рәсми теле булып тора.
Араона халкы төньяк-көнбатыш Боливиядә Манупари елгасы башында яшиләр. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Бауре теле

**Бауре теле**  -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Орфография
### Сузыклар
* a - [a]
* e - [ɛ/e]
* i - [i/ɪ]
* o - [o/ɔ/u]

### Тартыклар
* ch/č/z - [t͡ʃ[, [d͡ʒ] n-нан соң
* h/j - [h]
* k/c/qu/g - [k], [g] n-нан соң
* m - [m]
* n - [n]
* p/b - [p], [b] m-нан соң
* r/l - [r/l]
* s - [s]
* sh/š/x - [ʃ]
* t/d - [t], [d] n-нан соң
* v/b - [β/b]
* w/hu/u - [w]
* y - [j]
* '/h - [ʔ]

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Lenguas de Bolivia  (online edition)
* Documentation of Endangered Languages: Baure
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Гуарасу'ве теле

**Гуарасу’ве теле**  -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиядә элек сөйләшелгән, Бразилиядә куркыныч яный торган тел булып тора. Боливиянең рәсми теле булып тора. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Леко теле

**Леко теле**  -  изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Тел контакты
Джолкески әфәнде (2016) Кулле, Омурано, Тауширо, Урарина, Аравак, Чолон-Хибито, Яки һәм Кечуа тел гаиләләре белән контактка күрә лексик охшашлыклар булуын билгели.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мачаһуяй-Каллавайя теле

**Каллавайя теле** - Көньяк Америка теле, Боливиянең рәсми теле булып тора. Катнаш тел булып тора.  
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мовима теле

**Мовима теле** - Боливиядә изолят тел дип саналган тел, башка телләргә бәйле булуы исбатланмаган булган. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Сирионо теле

**Сирионо теле**  -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Фонология
Сирионо телендә алгы, үзәк һәм арткы, якын һәм урта сузыклар арасында фонемик контрастлар бар, ягъни:

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Sirionó dictionary online from IDS (select simple or advanced browsing)
* PROEL: Lengua Sirionó
* Language Museum: Sirionó (bible translation)
* Environment, Culture, and Sirionó Plant Names 
* Lenguas de Bolivia  (online edition)
* Sirionó (Intercontinental Dictionary Series)
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Такана теле

**Такана теле**  -  Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Такана халкы Ла Пас Департаментының төньягында Бени һәм Мадре де Диос елгалары буйлап яши. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Маропа теле

**Маропа теле**  -  Таканан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Мөгаен, Рейесано атамасы Рейес шәһәрчеге атамасыннан килеп чыккан, бу Бени Департаментында Баливиан провинциясендә Боливия Амазонкасына якын үзәннәрдә шәһәрчек.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мохеньо-Игнасиано теле

**Мохеньо-Игнасиано теле**  -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең төньяк-көнчыгышында Бени саваннасында сөйләшелгән булган. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Тапиете теле

**Тапиэте теле**  -  Тупи телләр гаиләсенә кергән тел. Берничә гуарани диалектларның берсе булып тора, алар кайвакыт телләр булып санала. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Уру-Чипая теле

**Уру-Чипайя теле**  -  Майя-Юнга-Чипаян телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Тел контакты
Джолкески әфәнде билгеләгәнчә (2016) Кунза, Пукина, Пано, Яки, Кечуа, Мапудунгун һәм Мосетен-Тсимане тел гаиләләре белән контакта күрә лексик охшашлыклар бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Вэнхаек теле

**Винһайек теле**  -  Матакоан телләр гаиләсенә кергән тел. Күбесенчә Боливиядә һәм шулай ук Аргентинада сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Яминава теле

**Яминава теле**  -  Паноан телләр гаиләсенә кергән тел. Яминава кешеләре һәм аларга мөнәсәбәте булган кешеләр тарафыннан сөйләшелә. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Юракаре теле

**Юракаре теле**  -  изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Грамматика
* фигыль башта килә торган тел
* агглюнатив тел
* префикслар, суффикслар
* редупликация

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Паунака теле

**Пауна теле**  -  Аравак телләр гаиләсенә кергән тел. 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Paunaka-Project, University of Leipzig
* Native languages-Paunaka
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Замуко теле

**Замукоа теле**  -  Замукоан телләр гаиләсенә кергән тел. Боливиянең рәсми теле булып тора. Тел өчен грамматика һәм сүзлек нәшер ителгән булган һәм Айорео халкының 20%-ы укый-яза белә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Кумса теле

**Кунза теле**  -  Төньяк Чилида Атакама сахрасында һәм көньяк Перуда Атакама халкы тарафыннан элек сөйләшенгән изолят тел. Боливиянең рәсми теле булып тора.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Kunza Swadesh vocabulary list (from Wiktionary's Swadesh-list appendix)
*Spanish-Kunza dictionary online
* Bibliography about Kunza
*Alain Fabre, 2005, *Diccionario etnolingüístico y guía bibliográfica de los pueblos indígenas sudamericanos: KUNZA*http://www.ling.fi/Entradas%20diccionario/Dic=Kunza.pdf
*Kunza (Intercontinental Dictionary Series)
Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Олег Голтвянский

**Олег Николай улы Голтвянский** (, 8 синтәбер 1980, Харьков) — украин хәрби, дәүләт, сәясәт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәл
Олег Голтвянский Харьков шәhәрендә туган. Милли хәрәкәттә, казаклар хәрәкәте торгызуында катнашкан. Полтава халкы җирле советына депутат итеп сайланган булган.  2009 нчы елда Украин милли берләшмәсен җитәкли башлаган. Украина hәм Рәсәй территориярендә төрле сәяси акцияләренең оештыручысы булып тора. 2012 нче елда Харковта узган нелегаль миграциягә  каршы акцияләрдә катнашкан өчен кулага алына hәм мәхкәмәгә эләгә.  Янукович режимына каршы чыгып Евромәйдан оыштыручыларының берсе була. Антитеррористик операисенә үз теләге белән Донбасска киткән. Печерск батальонының җитәксесе булган. Соңрак Люботин шәhәре депутаты итеп сайланыла 2016 нчы елдан башлап 2020 елга кадәр Махсус операцияләр гаскарендә хөзмәт иткән. Каршылык хәрәкәте доктринасының автордашы. 2020 нче елда Олег Голтвянский Югары Радага болотироватся иткән, ләкин соңрак үзенең кандидатурасын кире алган. 2021 нче елдан башлап Олег Голтвянский Диңгез пехотасының контр. диверсия бүлеге командиры булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:Харьковта туганнар
Боливия ишарә теле

**Боливия ишарә теле**  -  Боливиядә кулланылган ишарә тел. Америка ишарә теленең диалекты булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Габдулла Тукай һәйкәле (Мәскәү)

**Габдулла Тукай һәйкәле** ― Мәскәүдә 2011 елның 26 апрелендә бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга ачылган һәйкәл. Монумент авторы ― Россиянең атказанган рәссамы Салават Щербаков. Монумент ― Россия башкаласына Татарстан Республикасы хөкүмәтенең бүләге.

## Тарих
Габдулла Тукайга һәйкәл ачу инициаторлары ― Мәскәү татарлары. Алар бу мәсьәләне күп еллар Мәскәү шәһәре хөкүмәте каршында күтәреп килгән.

Мәскәү шәһәр Думасының башкаланың үзәгендә, Татар бистәсендә Тукай һәйкәле кую турындагы карары 2005 елның мартында ― Казанның меңьеллыгы елында барлыкка килә. Ул вакытта бронза һәйкәл өчен урын да билгеләнә. Әмма шуның белән һәйкәл кую эше тукталып кала. 2011 елның мартында Казанда Мәскәү шәһәре мэры Сергей Собянин һәм Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнехановның «Татарстан Республикасы белән Мәскәү арасында сәүдә-икътисадый, фәнни-техник һәм социаль-мәдәни хезмәттәшлек турындагы килешү»гә кул куюы әлеге проектны гамәлгә ашыру өчен зур этәргеч була.

Һәйкәл кыска вакыт эчендә ясала һәм урнаштырыла. Эшләр 4 апрельдән көндез һәм төнлә алып барыла һәм 26 апрельгә тәмамлана. Проектны гамәлгә ашыруда Татарстанның һәм Россиянең атказанган төзүчесе, Җир асты эшләре буенча махсус идарә (СУПР) генераль директоры Азат Вәлиев зур  ярдәм күрсәтә. Һәйкәл «Лит Арт» скульптура предприятиесендә бронзадан эшләнгән. Бронза һәм граниттан ясалган һәйкәл Мәскәүнең  районы (элек Мәскәүнең Татар бистәсе булган урында) Кече Татар тыкрыгы һәм Новокузнецкая урамы киселешендә, Әсәдуллаев йортыннан ерак түгел урнашкан.

## Тасвирлама

Бронзадан ясалган шагыйрь фигурасы граниттан ясалган пьедесталда утыра, шагыйрь уйланып еракка карый кебек. Янәшәдә генә ачык бронза китап ята, аңа рус һәм татар телләрендә юллар язылган .

## Һәйкәлне ачу тантанасы

Һәйкәл бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның тууына 125 ел тулуга багышланган чаралар кысаларында куела. Монумент Россия башкаласына Татарстан Республикасы хөкүмәте тарафыннан бүләк ителгән.

Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан  Дәүләт Советы рәисе Фәрит Мөхәммәтшин, Мәскәү шәһәр Думасы рәисе Владимир Платонов, Россия Федерациясе Мәдәният министры урынбасары Андрей Бусыгин, Төркия Республикасы илчесе Айдын Аднан Сезгин, Азәрбайҗанның Россия Федерациясендәге Гадәттән тыш һәм Тулы вәкаләтле илчесе Полад Бүлбүлоглу, Россия Мөфтиләр шурасы рәисе шәех Равил Гайнетдин, Татарстан Республикасының Россия Федерациясендәге Вәкаләтле вәкиле Равил Әхмәтшин, Россия Федерациясенең 10нан артык субъектыннан вәкилләр, 10нан артык Илчелекнең илчеләре һәм вәкилләре һ. б. катнаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Москве установили памятник Габдулле Тукаю.  avdet.org, 30.05.2011

Төркем:Мәскәү һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Озын Хәсән

**Носратеддин Әбү Наср Озын Хәсән хан** (ا; 1423, Диярбакыр — 6 гыйнвар 1478, Тәбриз) — Ак Куйлылар төркмән кабиләләре конфедерациясенең һәм шул ук исемдәге дәүләтнең 1453-1478 еллардагы башлыгы һәм идарәчесе, озак яшәмәгән империяны төзи, составына Иран, Ирак, көнчыгыш Анатолия, Әрмәнстан һәм Азәрбайҗан территориялары керә.

Озын Хәсән 1461 елда Кара Куйлыларга каршы сугыш башлый. 1467 елда Җиһанша вафат булганнан соң аның Азәрбайҗан белән Ирактагы территорияләрен үзенә куша. 1469 елга Иранны тулысынча буйсындыра.

## Идарәгә килүе
Кардәше Җиһангиргә каршы сугышта Озын Хәсән җиңел генә җиңү яулый һәм дәүләт белән идарә итә башлый. 1467 елда Җиһанша кулы астындагы Кара Куйлылар дәүләтен җиңгәннән соң Ак Куйлылар дәүләтенә нигез сала.

Озын Хәсән «Иран падишаһы» титулын йөртә.

## Сәясәте

Госман солтаны Мәхмәт II (1451-1481) белән сугышлар алып бара. Аларның беренче бәрелеше 1461 елда була. Шушы ук елны Озын Хәсәннең әнисе Сара хатун Госман солтаны белән мөнәсәбәтне көйләргә җибәрелә.

Бик диндар кеше буларак, Озын Хәсән Коръәнне төрки телгә тәрҗемә итә. Шунлыктан замандашлары аны «Коръән Хәсән» дип тә йөртә.

Озын Хәсән Трабзон идарәчесенең кызы Феодора Деспина Хатунга өйләнә. Байтак ел элек бу территория Ак Куйлылар  дәүләтенең җире булган була. Трабзон проблемасы госманнар белән бәрелешүгә илткән мөһим сәбәпләрнең берсенә әйләнә. Озын Хәсән Венециядән ярдәм алырга тиеш була, аларның утлы корал бирүенә өмет итә. Ләкин венециялеләр госман хакиме белән яшерен әңгәмә алып бара. Бейшәһәр янында Озын Хәсән төрек госманнарыннан җиңелә. 1473 елда Отлукбели янында сугыш була. Биредә Озын Хәсән җиңелә, һәм бу Ак Куйлылар  дәүләтенең көчсезләнүенә сәбәп була. 1474-1477 елларда Озын Хәсән Грузияга яу походлары оештыра. Халыкның уңай мөнәсәбәтен яулар өчен «Канунамә» чыгара. Илдәге сәясәте акыллы булса да, үзәк көчле дәүләт төзи алмый, чөнки күчмә феодаллар үзәк хакимияткә буйсынмый. Озын Хәсән солтан, Шәех Дҗунейдка сеңлесен кияүгә биреп, сәфәвиләр белән туганлаша, ә 1470 елда аның улын тәхеткә утырта.

## Озын Хәсәннең вафатыннан соң
Озын Хәсән вафат булганнан соң хакимият аның улына — Якуп падишаһка күчә (1478-1490). Ул атасының сәясәтен дәвам итә. Якуп патша мәрхүм булганнан соң Ак Куйлылар дәүләте урталай бүленә. Алванд-Мирза тарафыннан идарә ителгән өлешенә төньяк-көнбатыш Иран, Әрмәнстан һәм Арран керә. Морат патша идарә иткән икенче өлешенә Иран һәм Гарәп Гыйрагы белән Фарсы карый. Тиздән Ак Куйлылар дәүләте территориясендә Сәфәвиләр дәүләте барлыкка килә.

## Искәрмәләр

Төркем:6 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Иран тарихы
Төркем:Азәрбайҗан тарихы
Төркем:Иранда вафатлар
Төркем:Төркиядә туганнар
Латыйпова

**Латыйпова** ― фамилия.
* Венера Латыйпова (1944), химик, химия фәннәре докторы.
* Гөлназ Латыйпова (1971), 1992 елдан Туймазы театры артисты. Башкортстанның халык артисты.
* Мөслимә Латыйпова (1951), эшкуар, «Бәхетле» җитәкчесе.
----
* **[[Латыйпов]]**
Бородин

**Бородин**, Бород**и́**н ― фамилия.

* Александр Бородин
** Александр Бородин (1833―1887), рус композиторы, галим-химик, медицина докторы, җәмәгать эшлеклесе.
** Александр Бородин (1950), РФ хәрби эшлеклесе, генерал-майор.
* Сергей Бородин (1902―1974), язучы.

## Моны да карагыз
* (6780) Бородин, астероид.
* '''Бородин''' урамы

Төркем:Фамилияләр
Александр Бородин

Александр Бородин:
* Александр Бородин (1833―1887), рус композиторы, галим-химик, медицина докторы, җәмәгать эшлеклесе.
* Александр Бородин (1950), РФ хәрби эшлеклесе, генерал-майор.
Зөлфия Солтанова

**Зөлфия Нәби кызы Солтанова** (12.02.1966; Мөрәле, Кайбыч районы, ТАССР) — Татарстанның атказанган матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр хезмәткәре.

## Биографиясе
Зөлфия Нәби кызы Солтанова ТАССРның Апас районы (хәзерге Татарстан Республикасының Кайбыч районы) Мөрәле авылында туган. 1989 елда «журналистика» белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый.

1997 елга кадәр  «Челнинские известия» газетасы корреспонденты. 1997 - 2009 елларда  «Вечерние Челны» газетасының яңалыклар бүлеге җитәкчесе, баш мөхәррир урынбасары.

2009 елдан «Татмедиа» АҖ филиалының «Челнинские известия» газетасы редакциясе директоры-баш мөхәррире.

2016 елның декабреннән 2020 елга кадәр «Чаллы ТВ» телерадиокомпаниясе җитәкчесе.

## Матаулы исемнәре
ТРның атказанган матбугат һәм массакүләм коммуникацияләр хезмәткәре (2013 ел).

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Чаллы
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Татар моңы (конкурс)

**«Татар моңы»**,  Илһам Шакиров исемендәге «Татар моңы» телевизион конкурсы ― 2008 елдан Казанда узучы Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы. Конкурсны оештыручы ― Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы. Конкурсны уздыруда Казан дәүләт мәдәният институты, Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе катнаша. Жюри рәисе ― Татарстанның һәм Башкортстанның халык артисты Салават Фәтхетдинов. Конкурсны гамәлгә куючы ― Татарстан Президенты каршындагы мәдәниятне үстерү фонды, Бөтендөнья татар конгрессы, «Салават» эстрада җыр театры.

## Тарих
«Татар моңы» Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы 2008 елдан башлап ел саен үткәрелгән. 2019 елдан бәйге өч елга бер тапкыр уздырыла .

2019 елда Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов карары белән конкурска РСФСРның халык артисты Илһам Шакиров исеме бирелә .

Конкурс 3 этапта уза.

## Максаты
Конкурсның максаты – татар халык җырларын һәм татар композиторларының әсәрләрен пропагандалау, яшьләрнең игътибарын милли-мәдәни кыйммәтләргә җәлеп итү, талантлы яшь башкаручыларны ачыклау һәм ярдәм итү, аларның иҗади потенциалын үстерү. 

## Конкурсның географиясе
Бәйгедә Россиянең төрле нокталарыннан һәм чит илләрдән килгән биш меңнән артык яшь башкаручы катнашкан.
Англия, Чехия, Польша, Черногория, Бельгия, Кытай, Финляндия, Украина, Үзбәкстан, Казакъстан, Кыргызстан, Таҗикстан. Россия субъектлары: Татарстан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Кырым, Башкортстан, Удмуртия, Марий Эл, Чуашстан Республикалары, Киров, Ырынбур, Сембер, Түбән Новгород, Курган, Чиләбе, Свердловск өлкәләре, Магнитогорск, Сургут, Төмән, Новосибирск һ. б. шәһәрләр.

## Катнашучылар
Бәйгедә 17 яшьтән 35 яшькә кадәрге татар музыкаль әсәрләрен башкаручы солист – башкаручылар, шулай ук профессиональ башкаручылар катнаша ала.

## Номинацияләр
«Татар моңы» җиңүчеләре дүрт номинация буенча бүләкләнә:
* «Халык җыры» номинациясе 
* «Инструменталь башкаручы» номинациясе 
* «Эстрада вокалы» номинациясе 
* «Академик вокал» номинациясе
Җиңүчеләргә акчалата бүләк, диплом тапшырыла. 

## Моны да карагыз
* *[[:Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатлары]]*

## Шулай ук карагыз
* Татар җыры

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Положение о подготовке и проведении Международного телевизионного конкурса молодых исполнителей «Татар моңы»
* «Татар моңы» Халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы. Татар филармониясе
* «Татар моңы» конкурсы. БТК
* *Зилә Мөбәрәкшина*. «Татар моңы» халыкара фестивалендә җиңүчеләрне бүләкләделәр. Татар-информ, 19.10.2022
*  «Татар Моңы» яшь башкаручылар теле- конкурсы. ВКонтакте
*   Илһам Шакиров исемендәге «Татар моңы» телевизион конкурсы. ТР мәдәният министрлыгы

Төркем:Казан фестивальләре
Төркем:Илһам Шакиров
Болгария телләре

Болгариянең рәсми теле булып болгар теле тора, ул ил халкының 85%-ы өчен асаба тел булып тора. Башка төп телләр булып төрек теле (9.1%) һәм романи теле (4.2%) (ике төп юрамасы Балкан романи теле һәм Влах романи теле) тора. Көнбатыш әрмән теле, арумын теле, румын теле, Кырымтатар теле, гагауз теле һәм Балкан гагауз теле, македон теле, инглиз теле һәм иврит телендә кечерәк сан сөйләшүчеләр бар. Болгар ишарә телендә якынча 37000 кеше аралаша.

## 2011 ел халык санын алу
2011 ел халык санын алуда туган тел турында сорауга 6640000 респондент җавап бирде, яки тулаем халыкның 90%-тан артыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Телләр
Абаза районы

**Абаза районы** — Россия Федерациясенең Карачай-Черкесс Республикасы составында административ-территориаль берәмлек һәм муниципалитет( муниципаль район ).

Административ үзәге — Инжич-Чукун авылы.

## Географиясе
Абаза районы Карачай-Черкес республикасының үзәк өлешендә урнашкан. Районның мәйданы 300,19 км 2 .

## Тарихы
2005 елның 25 декабрендә Прикубанский, Уст-Джегута һәм Хабез районнарының 5 абаза авылыннан Абаза районын формалаштыру буенча референдум үткәрелә. 2005 елның 29 декабрендә референдум нәтиҗәләре КЧР Халык Ассамблеясе карары белән раслана . Россия Федерациясе Хөкүмәтенең 2006 елның 1 июнендәге Указы яңа район исемен раслый. Районның рәсми сайты буенча район булдыруның рәсми датасы — 2005 елның 25 декабре  .

Яңа районга биш торак пункт кертелә - Кубина авылы (Уст-Джегута районы), Псыж һәм Кара-Паго авыллары (Прикубанский районы), Элбурган һәм Инжич-Чукун авыллары (Хабез өлкәсе). 2006 елның 27 ноябрендә, КХР Парламенты карары белән, Южный теплица комплексы Абаза районына кертелә. 2006 елның 1 июнендә районның вакытлыча идарәсе эшли башлый   . Абаза районының яңа хакимияте һәм идарәсе тулысынча 2009 елның 1 гыйнварына формалаша.

## Халык саны

; Милли составы

## Галерея

Файл:Башня_Адиюх_(1090119175).jpg|| Адиюх манарасы
Файл:Ущелье_Адиюх_0.jpg|Адиюх каньоны. Кече Зеленчук елгасы үзәне
Файл:Облепиховая_роща,_Пойма_р._Малый_Зеленчук,_03.jpg|Инжич-Чукун авылындагы Кече Зеленчук елгасының су тугаенда сырганак бакчасы


## Искәрмәләр

Төркем:Абазалар
Төркем:Абаза районы
Болгар ишарә теле

**Болгар ишарә теле** (болгар телендә:"български жестомимичен език (БЖЕ)") - ул Болгариядә кулланыла торган ишарә теле, яки, мөгаен, телләр. Ишетмәүче балалар өчен башлангыч мәктәпләр нигезләнгән булган. 1910 елда рус ишарә теле кертелгән булган һәм сыйныфта кулланылган булган. Бу тел рус ишарә теленнән килеп чыкканмы, әллә аның диалектымы, әллә яңа тел барлыкка китереп креоллашкан булуымы турында галимнәрнең төрле карашлары бар. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Бавори

**Бавори** () — Чехиянең Көньяк Моравия крае  районында урнашкан авыл.

## Географиясе
Бавори Чехиянең башкаласы Прагадан көньяк-көнчыгышка таба 209.7 чакрым ераклыкта урнашкан.
## Климаты
Биредә климат уртача континенталь, җәй чагыштырмача җылы, кыш — салкын, болытлы, дымлы.

## Тарихы

Авыл җирләре элек  тарихи төбәгенә караган.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Janák, J., Hledíková, Z., Dobeš, J.: Dějiny správy v českých zemích. Od počátků státu po současnost. Praha : Nakladatelství Lidové noviny, 2005, ISBN 80-7106-709-1
* Гильфердинг А. Ф. Очерк истории Чехии // Собрание сочинений А. Гильфердинга. — СПб.: Печатня В. Головина, 1868. — Т. 1. — С. 343—412.

Төркем:Көньяк Моравия крае торак пунктлары
Төркем:Чехия торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Анна Потапова

**Анна Потапова**, Анна Мөхәммәтҗан кызы Потапова (*[[1950 ел]]ның [[3 июнь|3 июне]]*) ― Тыва Республикасы мәгариф ветераны, Россия Федерациясенең һөнәри-техник белем бирү отличнигы (1993), Россия Федерациясенең атказанган укытучысы (2004), Тыва Республикасы Башлыгы киңәшчесе (2013 елдан). Тыва Республикасы Мәгариф һәм фән министры (2010-2011 елларда). 2017 елда Тыва татар-башкорт берләшмәсен оештыручыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле
Тывага унбиш яшендә килә. Укытучылык буенча югары һөнәри белем алган. Кызыл шәһәрендә балалар бакчасында, интернат-мәктәптә, 14нче мәктәптә эшли. 1995 елдан 4нче һөнәри училище (хәзерге Тыва төзелеш техникумы) директорының укыту-тәрбия эшләре буенча  урынбасары вазифасын башкара. Шул чорда Тыва парламентына (Югары Хуралга) депутат итеп күрсәтелә.

2010-2011 елларда Тыва Республикасы Мәгариф һәм фән министры сыйфатында Тыва мәгариф системасына җитәкчелек итә . А. М. Потапова министр постында һөнәри белем бирү системасын модернизацияли, мәктәпләрне Интернет челтәренә тоташтыра, белем бирү процессын компьютерлаштыра башлый .

2013 елның 21 мартыннан ― Тыва Республикасы Башлыгының мәгариф буенча киңәшчесе .

## Тыва татар-башкорт берләшмәсе
2017 елның 12 маенда А. М. Потапова Тыва татар-башкорт берләшмәсе коммерцияле булмаган җәмәгать оешмасына нигез сала, юридик теркәлү уздыра, аның беренче җитәкчесе була  (2018 елдан «Тыва татарлары һәм башкортлары ассоциациясе» төбәк иҗтимагый оешмасы белән балалар бакчасы мөдире булып эшләүче Эльза Мөхтәбәр кызы Зиннәтова җитәкчелек итә ).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1990 – РСФСР мәгариф һәм фән министрлыгының һәм хезмәткәрләр профсоюзы Үзәк комитетының Мактау грамотасы 
* 1993 – «Россия Федерациясенең һөнәри-техник белем бирү отличнигы» күкрәк билгесе 
* 1998 – Тыва Республикасы Президентының Мактау грамотасы 
* 2004 – Россия Федерациясенең атказанган укытучысы
* 2010 – Тыва Республикасы Хөкүмәте рәисенең Мактау грамотасы 
* 2015 – Россия һәм Тыва бердәмлегенең һәм Кызыл шәһәрен нигезләүнең 100 еллыгын билгеләп үтүче юбилей медале 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Валерия Кан*. Тувада күпме татар яши?  «Гаилә һәм мәктәп», 2022 ел, № 10, 32-34нче бит.

## Сылтамалар
* *Валерия Кан*. Татары в Республике Тыва. Татарский Мир. Яндекс-Дзен, 11.12.2021
* Анна Потапова, Кызыл. ВКонтакте.

Төркем:Укытучылар
Төркем:Шәхесләр:Кызыл
Төркем:Тыва министрлары
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган укытучылары
Әдәби марафон

**«Әдәби марафон»** (#әдәбимарафон) — татар телендәге дөньякүләм әдәби проект.

«Әдәби марафон» Татнетны үстерү фонды һәм Татарстан язучылар берлеге тарафыннан 2017 елның сентябрь аеннан башлап квартал саен үткәрелә. Булдырылуы һәм квартал саен үткәрелүенә шәхсән Раил Гатауллин зур өлеш кертә, бүләкләр спонсоры булып шулай ук Татарстан китап нәшрияты катнаша.

Проект катнашучының татарча әдәби әсәрләрдән өзекләрне Vk.com социаль челтәрендәге үз сәхифәсендә  #әдәбимарафон, #татарстанязучыларберлеге һәм #татнетныүстерүфонды хэштеглары белән урнаштырудан гыйбарәт, аралашуларалар тематик татар телле төркемнәрендә  бара. Һәм марафон тәмамлангач нәтиҗә ясала.

Бәйге һәр квартал саен 18 яшькә кадәр балалар һәм яшүсмерләр өчен  1 гыйнвар, 1 апрель, 1 июль, һәм яшь белән чикләнмәгәне 1 октябрь көнне башлана һәм 21 көн бара. 

2019 елның маенда «#әдәбимарафон» проекты катнашучыларына Викимедиа хәрәкәте тәкъдим ителә.  Чарада викимедиачыларның илчесе ролен башкарган Фәрһад Фәткуллин аудиториягә «Ел викимедиачысы — 2018» һәм Википедиянең татар телле бүлеген үстерүдә катнашучы волонтёр буларак тәкъдим ителгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 2019 елның 20 ноябрь көнне "Пирамида" концертлар залында узган «Әдәби марафон»нан фоторепортаж.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Бәйгеләр
Төркем:Татар интернеты
Татнетны үстерү фонды

**Татнетны үстерү фонды** — Мәгълүмат технологияләренең  һәм интернет челтәренең татар телендәге өлешен үстерүгә юнәлтелгән интернет-проектларны үстерүгә ярдәм итү фонды.

Татнетны үстерү фонды 2013 елның 27 мартында нигезләнә.

Фондның оештыручысы һәм башкаручы директоры булып Гатауллин Раил Мәүлет улы тора.

Татнетны үстерү фондының «Белем җәүһәрләре», «Яшь татнетчылар», «Әдәби җәүһәрләр» чаралары һәм «Авылым гүзәллеге», «ФӘНДЕМИЯ», «Әдәби марафон», «Сәламәт иртә» проектлары билгеле. Фонд даими рәвештә татарча симпозиумнар, конференцияләр, конкурслар, семинарлар, вебинарлар һәм башка чаралар оештырып тора.

2022 елның 26 августыннан эшләүче «Белем радиосы» ― билингваль белем бирү һәм мәдәни-агарту балалар һәм 
яшүсмерләр интернет-радиосы ― Татнетны үстерү фонды заявкасы буенча  РФ Президенты каршындагы Мәдәни инициативалар фонды ярдәме белән (грант) тормышка ашырылучы социаль проект.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 
* Татнетны үстерү фондының ВКонтакте социаль челтәрендә рәсми сәхифәсе.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар интернеты
Ибн Фадлан (мәгънәләр)

**Ибн Фадлан** ― күп мәгънәле сүз.
* Ибн Фадлан (, Әхмәд ибн әл-Габбәс ибн Рәшид әл Багдади, 877―960) ― X гасыр гарәп сәяхәтчесе.
* «Ибн Фадлан» ― 2022 елда төшерелгән фильм.
Баи теле

**Баи теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы латин әлифбасына нигезләнгән.
Боуэн язуы яки борынгы Баи логографик язмасы элек кулланылган булган. Ул Кытай иероглифларыннан Баи теленә ярашырлык итеп кабул ителгән булган. Баи логографияк язмасы Нанжао чорыннан Минг династиясе башына кадәр кулланылган булган.
## Синтаксис
Баи теле нигез субъект-фигыль-объект тәртибенә ия. Илләмәгәр, субъект-объект-фигыль тәртибе сорау һәм тискәре җөмләләрендә табылырга мөмкин.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Хакка теле

**Хакка теле**  -  Сино-Тибет телләр гаиләсенең Кытай телләр төркеменә кергән тел. Язуы Кытай иероглифлары һәм Латин әлифбасына нигезләнгән. Тайвань телне өйрәнү һәм саклау үзәге булып тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Мандарин кытай теле

**Мандарин кытай теле** — сино-тибет телләр гаиләсенә кергән тел яки диалект. Күпчелек мандарин теле юрамалары дүрт тонга ия. Язуы кытай иероглифларына нигезләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Көнбатыш югур теле

**Көнбатыш югур теле**  -  Алтай телләр гаиләсенең Төрки телләр төркеменә кергән тел. Югур халкы сөйләшә торган телләрнең берсе. Язуы борынгы уйгыр әлибфбасы һәм латин әлифбасына нигезләнгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Хмонг теле

**Хмонг теле**  -  Хмонг-Миен телләр гаиләсенә кергән тел. Язуы Хмонг язуы (Паһавһ Хмонг, Ньянкенг Пуачуэ Хмонг язуларын кертеп) һәм Латин әлифбасына нигезләнгән. 7 тонлы тональ тел булып тора. Хмонг теле аналтик субъект–фигыль-объект теле булып тора, сыйфат сүзләре һәм күрсәтү сүзләре исем сүздән соң килә.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Камбоджа гимны

**“Мәһабәт Кыйраллык” —** (кһмер телендә — បទនគររាជ*, укылышы — Бат Ноко Рыать*) — Камбоджаның (Кампучиянең) милли-дәүләт гимны һәм кһмерларның борынгы монархия мәмләкәтенең исеме. Гимнның гаҗәеп матур, йөрәккә ятышлы аһәңнәре кһмер халык көеннән алынган. Аны 1930 нчы еллар азагында принц Нородом Сурамарит тәкъдим иткән, ә гимн музыкасы итеп ике Аурупа кешесе — француз Франсуа Перрүшо һәм инглиз Җеймс Җекилл эшкәрткән. Шуннан соң гимн сүзләрен будда дине патриархы Чон Нат язган. 1941 елдан бирле гамәлдә. 1970 елда илнең саклану министры, сәяси яктан АКШка тартым булган Лон Нол оештырган түнтәрештән соң, Камбоджа җөмһүрият дип игълан ителде, дәүләт башлыгы Нородом Сианук чит илгә китәргә мәҗбүр булды. Гимнның беренче куплетын алып ташладылар, калганнарын үзгәрттеләр. Лон Нол хакимлегенә 1975 елда Пол Пот исемле залим җитәкчелегендәге “кызыл кһмерлар” чик куйды. 1979 елда бу җанкыярлар урынына "Халык инкыйлабы партиясе" исемле, өс киемен "без демократлар" дип алмаштырган, ләкин асылда шундый ук “кызыл” бәндәләр хакимияткә килде.

“Мәһабәт Кыйраллык” исә 1993 елда, илдә ватандашлар сугышы тәмамланып, хакимият монархия һәм милли традицияләр тарафдарына күчкәч кенә, яңадан дәүләт гимны булып китте. Озак еллар буе элек Франция колониясе булган Камбоджаның француз телендәге гимн текстын гына интернетта табып була иде. Тиешле сүзлекләр дә булмады, кһмер язуы да интернетта... шакмаклар рәвешендә генә пәйда була иде. Ниһаять, бу гаделсезлеккә дә чик куйдылар. Хәзер илдә француз телен бик өлкән яшьтәге кешеләр генә хәтерли, яшьләр исә гел инглиз һәм кытай телләрен генә өйрәнә.

Бу гимнны Кампучия гербында язылган “Милләт. Дин. Кыйрал” милли өндәмәсенең музыкага салынган чагылышы дип атасаң да була. Камбоджа гимны — дөньяда ил башлыгы булган монархларга һәм рәсми дәүләт диненә багышланган бихисап гимннарның асылташы ул. 

**Искәрмә**: Халыкара фонетика алфавиты транскрипциясендә ябык иҗек-сүзләр азагындагы  **̚**  тамгасы җырлаганда шул иҗекне озынайтып башкару өчен өстәлә торган **М**, **Н** һәм **Ң** борын авазларының берсен аңлата. Бу очракта иҗек загындагы **P (П)** авазына — **M (М)** авазы, **T (Т)** авазына — **N (Н)** авазы, ә **K (К)** авазына **Ŋ (Ң)** авазы өстәлә. Мәсәлән, текстның беренче юлындагы **puɘ̯k̚, rĕə̯k̚, haːk̚** иҗекләре — **puɘ̯kŋ, rĕə̯kŋ, haːkŋ** дип, **sat̚** иҗеге — **satn** дип, ә **teːp̚** иҗеге **teːpm** дип җырлана.

**Француз телендә**

**1.** Que le ciel protège notre Roi

Et lui dispense le bonheur et la gloire.

Qu'il règne sur nos coeurs et sur nos destinées,

Celui qui, héritier des Souverains bâtisseurs,

Gouverne le fier et vieux Royaume.

**2.** Les temples dorment dans la forêt,

Rappelant la grandeur du Moha Nokor.

Comme le roc, la race khmère est éternelle,

Ayons cofiance dans le sort du Campuchéa,

L'Empire qui défie les années.

**3.** Les chants montent dans les pagodes

A la gloire de la Sainte foi Bouddhique.

Soyons fidèles aux croyances de nos pères.

Ainsi le ciel prodiguera-t-il tous ses bienfaits

Au vieux pays khmer, le Moha Nokor.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем: Илләр буенча гимннар
Төркем:Камбоджа мәдәнияте
Цат теле

**Цат теле**  -  Австронезия телләр гаиләсенең Малайя-Полинезия телләр төркеменә кергән тональ тел. Хайнань утравының Яңлан һәм Һуйсин авылларында сөйләшелә.
Цат теле хәзерге көн Вьетнам ярында барлыкка килгән Чам телләренең берсе булып тора.
## Тарихы
Австронезия теле өчен гадәти булмаган рәвештә, Цат теле, мөгаен, Хайнаньда сөйләшелә торган Хайнань теле һәм Стандарт Кытай теле кебек Кытай теле юрамаларын, Хлаи телләре кебек Таи-Кадаи телләре һәм Ким Мун теле кебек Хмонг-Миен телләре кебек төрле тональ телләр ареал лингвистик эффектлары һәм контакт нәтиҗәсендә тональ телгә үскән. 
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Австронезия телләре
Вутун теле

**Вутун теле**  -  Тибет, Монгол һәм Кытай (Мандарин диалекты) телләреннән кушма тел. Шулай ук ул Нгандеһуа тел буларак мәгълүм.
## Сүзлек составы
Вутун лексик берәмлекләрнең иң күп өлеше Кытай теленнән (әмма тоннары югалган булып); кечерәге биредәге lingua franca Амдо Тибет теленнән; һәм хәтта тагын да кечерәк өлеше Баонан Монгол теленнән.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Шамил Шагалимов

**Шамил Шагалимов**, Шамил Шаислам улы Шагалимов (*[[1952 ел]]ның [[26 апрель|26 апреле]], [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], [[Кызылурда өлкәсе]], [[Кызылурда]] ― [[2001 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, [[Казакъстан]]*) ― опера җырчысы (*драматик тенор*) . Казакъстан Республикасының атказанган эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 26 апрелендә Казакъстан ССР Кызылурда шәһәрендә туган. Мәктәптән соң Абай исемендәге Алматы опера һәм балет театры каршындагы опера студиясенә укырга керә, алга таба уку өчен Мәскәүгә җибәрелә. П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясе каршындагы Академик музыка училищесының вокал бүлеген тәмамлагач (1973), гаиләсе белән Львов шәһәренә (Украина ССР) күчеп килә, анда Лысенко исемендәге Львов дәүләт консерваториясендә (*[[2007 ел]]дан Львов милли музыка академиясе*) югары белем ала. Консерваторияне тәмамлагач, Львов опера һәм балет театрында, Карпат буе хәрби округы җыр һәм бию ансамблендә (Көнбатыш Украина), Гаскәрләрнең көньяк группасында (Маҗарстан) эшли . 

1988 елда Алматы опера һәм балет театры (*[[1992 ел]]дан Абай исемендәге Казакъ милли опера һәм балет театры*) чакыруы буенча Казакъстанга кайта. 13 ел дәвамында театрның әйдәп баручы солисты була, түбәндәге операларда драматик тенорның төп партияләрен башкара: Руджеро Леонкавалло «Паяцы», Жорж Бизе «Кармен», Джузеппе Верди «Аида», «Трубадур», Джакомо Пуччини «Тоска», «Чио-Чио-сан» («Мадам Баттерфляй»), «Турандот», Пётр Чайковский «Пики дамасы» һ. б. «Аида» операсында Радамес роле Шамил Шагалимовның иң яраткан рольләренең берсе була.

Татарстанның Казакъстандагы даими вәкиллегенең мәдәният буенча киңәшчесе булып тора. Казакъстан, Кыргызстан, Татарстанның күп кенә шәһәрләрендә концертлар белән чыгыш ясый. Шымкентта өлкә филармониясе каршындагы Александр Коротков җитәкчелегендәге рус халык уен кораллары ансамблендә җырлый, казакъ, рус, татар, украин халык җырларын башкара.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казакъстан Республикасының атказанган эшлеклесе

## Хәтер
2012 елның 27 апрелендә, атаклы тенорның 60 яше тулган көнне, Алматыда опера һәм балет театрында Шамил Шагалимов истәлегенә багышланган «Аида» опера спектакле күрсәтелә .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шагалимов Шамиль Шаисламович.  АМУМГК им. Чайковского
* В Алматы оперой «Аидой» почтили память Шамиля Шагалимова.  DailyNews.kz, 27.04.2012

Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Казакъстан җырчылары
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Шәхесләр:Алматы опера һәм балет театры
Төркем:Львов консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстанның атказанган эшлеклеләре
Төркем:Казакъстан татарлары
Виктория Гок

**Виктория Викторовна Романова-Гок** (1994 елның 15 июнендә туган, Пит-Ях, Россия) —  Россия дизайнеры, блоггер, стилист.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:1994 елда туганнар
Төркем:15 июнь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Гай Фокс битлеге

**Гай Фокс битлеге** (инглизчә Guy Fawkes mask), шулай ук **Аноним битлеге** һәм **Вендетта битлеге** (V битлек) дип билгеле битлек. 2000-2010 нче еллардан башлап дөньяда коррупсыягә һәм хөкүмәтләргә каршы булган чараларның бер символы.
Битлекне бер комикс өчен дизайнер Дэвид Ллойд ясаган булган. Бу комикс буенча фильм чыккач битлек популярлашты.
Битлек 1605 елда инглиз короле Беренче Яковка каршы фәтнә күтәргән алпавыт Гай Фоксны чагылдыра.

## Искәрмәләр

Төркем:Символлар
Төркем:Битлекләр
Сөләйман утраулары телләре исемлеге

* Пиджин теле 
* 'Аре'аре теле
* Ароси теле
* Баеггу теле
* Баелелеа теле
* Бауро теле
* Бирао теле
* Бугхоту теле
* Дори'о теле
* Фагани теле
* Фаталека теле
* Гела теле
* Гхари теле
* Гула'алаа теле
* Кахуа теле
* Квайо теле
* Квара'ае теле
* Лау теле
* Ленго теле
* Лонггу теле
* Ороха теле
* Ова теле
* Са'а теле
* Талисе теле
* Токабакита теле
* Вала теле
* Маланго теле
* Гилберт теле
* Танема теле
* Асубуо теле
* Амба теле
* Әйвоо теле
* Ловоно теле
* Нанггу теле
* Натүгу теле
* Налөго теле
* Танибили теле
* Теану теле
* Реннелль ишарә теле
* Реннелль теле
* Луангиуа теле
* Сикаиана теле
* Тикопиа теле
* Ваеакау-Таумако теле
* Анута теле
* Лунгга теле
* Марово теле
* Моно теле
* Ририо теле
* Ровиана теле
* Бабатана теле
* Блабланга теле
* Чеке Xоло теле
* Дороро теле
* Дуке теле
* Гxанонгга теле
* Гулигули теле
* Xоава теле
* Казукуру теле
* Кокота теле
* Кусагxе теле
* Симбо теле
* Угxеле теле
* Вагxуа теле
* Вангуну теле
* Вариси теле
* Гао теле
* Лагxу теле
* Забана теле
* Зазао теле
* Лавукалеве теле
* Савосаво теле
* Тоуо теле
* Билуа теле
## Дәвам итеп укырга мөмкин
* 
*
*
**Data set derived from Tryon & Hackman (1983):  Greenhill, Simon, & Robert Forkel. (2019). lexibank/tryonsolomon: Solomon Islands Languages (Version v3.0). Zenodo. 
Төркем:Телләр исемлекләре
'Аре'аре теле

**'Аре’аре теле** — Сөләйман утраулары архипелагында  көньяк өлешендә һәм шулай ук якын урнашкан Көньяк Малаита утравында һәм   көньяк ярында (, 60 км арада) ꞌАреꞌаре халкы тарафыннан сөйләшелә торган тел. Ул якынча 18 000 тарафыннан сөйләшелә һәм бу аны Сөләйман утрауларында Квара’аэ теленнән соң (шулай ук Малаитада сөйләшелә) сөйләшүчеләр саны буенча икенче  итә. 'Аре’аре теленең кимендә җиде диалекты бар дип фараз ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар