open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вагай районы

**Вагай районы** () — Төмән өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Вагай авылы.

## География

Төп елгалар — Иртеш, Олы Супра, Киша.

## Тарих
Район 1932 елның 7 гыйнварда Урал өлкәсе составында элекке Дубровное һәм Черноковский районнары җирләрендә оеша.

1934 елның гыйнвар-декабрьдә — Об-Иртеш өлкәсе, 1934 елның декабрьдән — Омск өлкәсе составында.

1935 елда район составыннан Дубровное районы чыгарыла; 1963 елда ул яңадан Вагай районы составына кертелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 54,9%, татарлар — 42,0%.

## Административ бүленеш
# Аксурка авыл җирлеге
# Бегишево авыл җирлеге
# Вершинская авыл җирлеге
# Дубровное авыл җирлеге
# Заречный авыл җирлеге
# Казанское авыл җирлеге
# Карагай авыл җирлеге
# Касьяново авыл җирлеге
# Куларово авыл җирлеге
# Беренче Вагай авыл җирлеге
# Первомайский авыл җирлеге
# Птицкое авыл җирлеге
# Супра авыл җирлеге
# Тукуз авыл җирлеге
# Ушаково авыл җирлеге
# Фатеево авыл җирлеге
# Чёрное авыл җирлеге
# Шестовое авыл җирлеге
# Шишкина авыл җирлеге
## Шәхесләр
* Рөстәм Сәйфуллин (1983, Вагай), подполковник, Россия Федерациясе Каһарманы (2022).
## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе районнары
*
Ту-204

**Ту-204** — 1980 елларының азагында ОКБ Туполев тарафыннан эшләнгән  һәм  уртамагистраль пассажир очкычы. Ту-204 иске Ту-154 очкычын алмаштырырга тиеш иде.

Ту-204 1990 елдан Ульяновски «Авиастар-СП» заводында һәм аның Ту-214 модификациясе 1996 елдан Казанда КАПО (Казан Һава Җитештерү Берләшмәсе) заводында җитештерелә.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Тасвирлама
thumb|right|300px|Ту-204 Кабинасы
Ту-204 — двигательләр пилонда канатлар астында түбәнмоноплан очкычы, Россия яңа очкыч буынының өлеше. Ту-204, Ту-214 очкычларда яңа иновацион әсбаплары кулланыла: fly-by-wire (радионавигацон системасы), пыяла кәбин, суперкритикал винглет белән канатлары.

## Очкыч төрләре
* **Ту-204** — 94,6 т авырлыклы нигезле варианты.
* **Ту-204-100** —  арттырган менү авырлык белән Ту-204 модификациясе.  210 кеше сыйдыра.
* **Ту-204-200** — өстәмә ягулык баклар белән зуррак очыш озынлык өчен  Ту-204-100 модификациясе. Ульяновскидә бер генә очкыч җитештерелгән. Хәзер  **Ту-214** исеме белән Казанда җитештерелә.
* **Ту-204СМ** — тирән Ту-204 очкычының модернизациясе. Менү авырлыгы арттырган, яңа борт радионавигацион җиһазлар урнаштырылган (экипаж  ике кешегә кыскартылган, бортинҗенерсыз). Ту-204СМ җитештерүе 2013 елның ахырында башларга тиеш. КАПО ширкәтендә җитештереләсе Ту-204СМ очкычы алдан соравы — 40 данә бар (2013 ел, Red Wings Airlines һава ширкәте) 

## Файдаланучылар
thumb|350px|Ту-204 файдаланган илләре
thumb|350px|Кубана ширкәтенең Ту-204
Серияләп җитештерү башыннан (1990) 73 төрле мофикация Ту-204 очкычы ясалган.

## Шулай ук карагыз

* Airbus A380
* Ил-62
* Boeing 747
## Әдәбият

*   Кощеев А. Б., Платонов А. А., Храбров А. В. Аэродинамика самолетов семейства Ту-204/214. Учебное пособие. — М: Полигон-Пресс, 2009. — 304 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-98734-019-6
*    ОАО «Туполев» Самолет Ту-204-100В. Руководство по летной эксплуатации.
*    ОАО «Туполев» Самолет Ту-214. Руководство по летной эксплуатации.
*    Черемухин Г. А., Гордон Е. И., Ригмант В. Г. «Туполев». Полет в будущее. — М: Полигон-Пресс, 2009. — Т. I. — 384 с. — 510 экз. — ISBN 978-5-98734-017-2
*    Ригмант В. Г., Черемухин Г. А., Гордон Е. И. «Туполев». Полет в будущее. — М: Полигон-Пресс, 2010. — Т. II. — 384 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98734-018-9
*    Черемухин Г. А. Дальше. Выше. Быстрее: воспоминания о работе в авиапромышленности, о технике и ее создателях. — М: Проспект, 2011. — 448 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-392-02512-1
*    P. Duffy, A. Kandalov Tupolev. The man and his aircraft. — SAE International, 1996. — ISBN 1 56091-899-3

## Тышкы сылтамалар
* Описание Ту-204 на сайте ОАО «Туполев» 
* Фотографии Ту-204 на Airliners.net
* Ту-204-120СЕ прошел сертификацию в Китае 
* Завод «Авиастар-СП» планирует выпускать модернизированные самолеты Ту-204 
* История создания Авиалайнера Ту-204 
* Список выпущенных Ту-204 с историей и описанием бортов

## Искәрмәләр

Төркем:Россия очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Әл-Әкъса мәчете

**Әл-Әкъса мәчете** ( — *ерактагы мәчет*) — Иерусалимда Храм тавында урнашкан мәчет.
## Моны да карагыз
* Израильдә ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Исраил мәчетләре
Бенедикт XVI

**Бенеди́кт XVI** (, **Бенеде́тто XVI**, , **Бенеди́кт XVI**, ), чын исеме **Йо́зеф Алои́з Ра́тцингер** () — католик дин әһеле, 265 нче Рим папасы (2005-2013).

## Тәрҗемә-и хәле
Ул Марктль шәһәрендә бавар гаиләсендә туа. 1946—1951 елларда Мюнхен университетында теология һәм фәлсәфә фәннәре буенча югары белем ала. 1951 елның 29 июнендә рухани дәрәҗәсен ала. 1953 елда фәнни диссертация яклый, озак еллар дәвамында төрле лекцияләр укый. 1977 елда архиепископ һәм кардинал дәрәҗәләрен ала.

### Папалыгы
2005 елның 19 апрелендә Конклав тарафыннан Рим Папасы булып сайлана. Аның шушы вазифада булу вакыты шактый гаугалы була, аның Исламга карата әйтелгән сүзләре, педофилия белән бәйле мәсьәләне чишмәү, холокостны яманлаган епископны чиркәүдә калдыру кебек вакыйгалар каты тәнкыйть утына тотыла. 2013 елның 11 февралендә Бенедикт XVI үз теләге белән вазифасыннан китүен белдерә. 27 февраль көнне ул Изге Петр мәйданында халык алдына соңгы сүз белән чыга. 28 февраль көнне ул тантаналы төстә Ватиканнан китә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Франциск (папа)

Төркем:Рим папалары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Иркутск җәмигъ мәчете

**Иркутск җәмигъ мәчете** () — Иркутскта татар-башкорт берлеген берләштергән мөселман гыйбадәтханәсе, Байкал мөфтияте үзәге.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Иркутск өлкәсе
Төркем:Россия мәчетләре
Ярославль җәмигъ мәчете

**Ярославль җәмигъ мәчете ** — Ярославль мөселманнары гыйбадәтханәсе. Ярославль Каласында Җиңү урамында урнашкан. Мәчеттә намазлар, җомга намазы, тәрәвих укытыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Россия мәчетләре
Лалә-Тюльпан

**Лалә-Тюльпан ** () — Уфада ислам мәдәни белем бирү үзәге. 1998 елның 7 апрелендә ачылган. **Лалә-Тюльпан** - Үзәк диния нәзарәтенең баш мәчете.

Мәчеттә 300 кешелек гыйбадәт кылу залы, 200 кешелек балконы, 100 укучы өчен уку бүлмәләре, 60 урынлык дөйем, ашханә һәм конференц-сусаклагычы янындагы бар. Барлыгы, мәчет 1000 керем кешесенә исәпләнгән. Манара биеклеге 53 м.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Уфа мәчетләре
Мәскәү җәмигъ мәчете

**Мәскәү җәмигъ мәчете**, **Икенче Мәскәү мәчете** — Мәскәүдә иң зур һәм борынгы мәчетләрнең берсе. Мәскәү мөселманнары берлеге символы булып тора һәм Россиядәге иң билгеле мәчетләрнең берсе. Мәскәү Җәмигъ мәчете 1904 ел Салих Ерзин акчасына төзелә.

Алимов Бәдретдин Али улы 1894 елда ук, Николай II тәхеткә утырган елны ук икенче мәчет төзергә рөхсәт сорап гариза язуы билгеле. Бу гаризаны ул «Мәскәүдә мөселманнарның бик күп булып, Замоскворечье мәчетенең бары тик 1500 кеше генә сыйдыра алуы» белән нигезли. Бу гариза патша тарафыннан 1903 елда хуплана.

1902 елда Мәскәү мещаны С. Бакиров белән Ханкирмән сәүдәгәре Х. Акбулатов алар хуҗа булган Выползов тыкрыгындагы кишәрлектә икенче мәчет төзелеше өчен бирүләре турында гариза бирәләр.

Бәдретдин мулла уллары Сафа белән Абдрахманны мәчет төзергә акча җыю өчен Россия буйлап Кытай чигенә кадәр озын-озак юлга чыгарып җибәрә. Бу мәчет бик кыска арада, 1904 елның май-сентябрь айларында төзелеп бетә. Аны төзүгә Агеевлар гаиләсе, шәһәр мөселманнары, бигрәк тә Әҗе татары Салих Ерзин уллары белән зур өлеш кертә.

Биредә 1955 елда Индонезия, 1957 елда Мисыр президентлары булып киткән. 1980 елда Мәскәүдә Олимпия уеннары булыр алдыннан татар мәчетен сүтү куркынычы туа. Ул чакта мәчетне дин әһелләре һәм гарәп илчеләре саклап кала.

2005 елда мәчет тирәсендә озакка сузылган төзелеш эшләре башланды. Иске мәчет урынына яңасын салырга Дагстаннан олигарх Сөләйман Кәримов акча бүлеп бирә.

2011 елның 11 сентябрендә үзгәртеп кору сылтавы белән тулысынча сүтелә.

## Имам-хатыйплар
* Алимов Бәдретдин Али улы (1904-1910) — Куйсуы авылы муллалар династиясеннән. 
* Алимов Сафа (Мөхәммәд-Сафа) Бәдретдин улы (1921-22 кадәр)
* Абдулвадуд Фаттахетдинов (1928 елга кадәр)
*  Исмәгыйль Мөштәри
* Әхмәтҗан Мостафин, 
* Ризаэтдин Басыйров, 
* Равил Гайнетдин (1988 елдан)

## Шулай ук карагыз
* Рауза Кастрова

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү мәчетләре
Нижгар җәмигъ мәчете

**Түбән Новгород җәмигъ мәчете** — Түбән Новгород мөселманнарының төп гыйбадәтханәсе. 1916 елда Казан яры урамында урнашкан була. Мәчет каланың татар берлегена карый һәм 6000 кеше сыйдыра.
## Моны да карагыз
* Түбән Новгород өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте
* Ярминкә мәчете (Түбән Новгород)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Түбән Новгород мәчетләре
Әл-Харам мәчете

**Әл-Харам мәчете** ( — *аль-ма́сджид аль-хара́м*) — дөньядагы төп һәм иң зур мәчет, өске ихатасында исламның иң изге Кәгъбәсе урнашкан. Согуд Гарәбстаны шәһәре Мәккәдә урнашкан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Согуд Гарәбстаны мәчетләре
Пермь җәмигъ мәчете

**Пермь җәмигъ мәчете ** — Пермьдәге беренче мәчет, мөселман берлегенең гыйбадәтханәсе.

РФ МДН составындагы Пермь крае мөселманнары Диния нәзарәте карамагында (нәзарәтнең үзәк җәмигъ мәчете).

## Моны да карагыз
* Пермь крае мөселманнары Диния нәзарәте
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Пермь мәчетләре
Мемориал мәчет

**Мемориал мәчет **, Мәскәү мемориаль мәчете — Бөек Ватан сугышында һәлак булган мөселман яугирләре истәлегенә төзелгән мәчет. Баш ию тавы (Поклон тавы) Җиңү паркында урнашкан.

Мәчет 1997 елның 6 сентябрендә ачыла. Ачылылуда Казакъстан Президенты Нурсолтан Назарбаев, Мәскәү хакиме Юрий Лужков, Башкортстан Республикасы Президенты Мортаза Рәхимов, Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев катнашалар.

## Төзелү тарихы

Мәчетне төзүне оештыручыларның берсе һәм химаячесе - күренекле Мәскәү  иганәчесе Фәиз Гыйльманов була. Кайбер рус шовинистик оешмалары мәчетне төзүгә каршы чыкканнар. Ләкин Юрий Лужковның нык карашы булганга күрә мәчеткә салу турында карар үзгәрми.

Мемориал мәчетне төзүгә  Мәскәү хөкүмәте, Татарстан, Башкортстан, Адыгея, Казакъстан хөкүмәтләре акча бирә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Бахныкин Ю. Памяти погибших мусульман // А. Савейлев История. — М.: Первое сентября, 2006.
* Мечети Москвы 
* Московская мемориальная мечеть на портале «Мечети России»
* Аэросъемка Мемориальной мечети

Төркем:Мәскәү мәчетләре
Мәскәү тарихи мәчете

**Мәскәү тарихи мәчете ** () — 1823 елда төзелгән Мәскәүдәге иң беренче мәчет. Замоскворечье муниципаль округының тарихи үзәгендә, Зур Татар урамында урнашкан. 

1816 елның августында мөселман байлары Макай Абдулов, Нәдрән Измайлов, Мирза Рәди Нәүрүзов һәм мулла Габдулла Үзбәков Мәскәүдә таш мәчет төзүгә рөхсәт сорап, патшага хат яза. 

Әмма хөкүмәт манаралы мәчет төзергә рөхсәт бирми һәм мөселманнарга йортларда яки бүлмәләрдә намаз кылырга тәкъдим итә. Ахыр чиктә татар җәмәгатьчелеге мәчет салуга ирешә, ләкин хакимият теләге белән бина “мәчет” дип аталмаячак һәм, гомумән, гадәти мәчетләргә охшаш булмаска тиеш була.

1880 елга татар мәхәлләсе җитәкчеләре намаз уку йортын мәчет формасына китереп төзекләндерергә рөхсәт ала. Гыйбадәтхәнә төзелгәннән бирле, биредә татар теле югалганы юк. Бүгенге көндә хөтбәләр ике телдә укыла: татарча һәм урысча.

1939 елда мәчет манарасын сүтәләр. Советлар вакытында мәчет бинасы военкомат, типография, завод эшчеләр йорты булып хезмәт итә. Әмма 1990-нчы еллар башында җирле мөселманнар мәчетне кире кайтаруны таләп итә. 1991 елда мәчет рәсми рәвештә мәхәллә кулына кайтарыла, ә 1993 елда мәчет тантаналы рәвештә ачыла. Шул еллардан алып бүгенге көнгә кадәр эшләп килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Мәскәү Тарихи мәчете татарлыкны югалтмаска тырыша

Төркем:Мәскәү мәчетләре
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Күк мәчет (Ереван)

**Күк мәчет**, Зәңгәр мәчет (, , ) — Ирәван, җәмигъ мәчете, 1766 елда урындагы Эриван ханлыгындагы Гусейнали-хан төзеткән. Мәчет мәйданы 7000 кв.м. Көньяк-көнчыгыш өлешендә 24 м манарасы бар, мәчеттә 28 павильон һәм китапханә урнашкан..

Төзелгән вакытыннан Беренче бөтендөнья сугышы башланганчыга кадәр эшли. Сугыш вакытында сугыш кораллары склады итеп файдаланыла.

Икенче бөтендөнья сугышыннан соң һәм 1995 елга кадәр мәчет территориясендә Ереванның тарих һәм табигать музее урнашкан булган.

## Моны да карагыз
* Әрмәнстанда ислам
## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Әрмәнстан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Шигый мәчетләре
Баруди бистәсе беренче мәчете

**Баруди бистәсе беренче мәчете** (*Баруди бистәсенең беренче җәмигъ мәчете*, ) — Казанда агачтан төзелгән мәчет, дини архитектура корылмасы. 1837 елда Дары бистәсендә (Киров районы) татар бизәү сәнгате өлгеләре белән классицизм стилендә төзелгән. *Баруди* гәрәп телендә дары тигәнне аңлата. Мәчет бүгенге көнгә сакланмаган. СССР вакытында балалар бакчасы урнашкан була. 1973 елда сүтелә.
## Тарихы
Дары Бистәсе 1786 елда дары заводы төзелеше белән бергә формалаша башлый. Ләкин Шиһабетдин Мәрҗани әйтүенчә, биредә 1778 елда ук зур булмаган мөселман авылы барлыкка килә, аның төп халкын татар-хәрби хезмәткәрләр, отставкадагы солдатлар, якын-тирә Казан арты авылларыннан крестьяннар тәшкил итә. Бистәнең беренче агач мәчете, Шиһабетдин Мәрҗани мәгълүматларына караганда, сәүдәгәр М. Адамов 1805 елда төзелгән. К.Насыйри икенче датага - 1809 елга күрсәтә. Мәчет төзүнең тагын бер датасын Казан губернасының магометан мәхәлләләре хәбәрнамәсе күрсәтә, аның нигезендә мәчет 1811 елда төзелгән.

1829 елда мәчет казнага тапшырыла, ягъни дәүләт карамагына алына. 1837 елда мәчет янып бетә һәм аның урынында дары заводы архитекторы Артомонов проекты буенча яңа бина төзелә.

Мәчет Совет хакимиятенең беренче елларында да эшли, ләкин 1929 ел ахырында Казанның кайбер эшче оешмалары киңәшмәсендә (40 нчы завод, туку фабрикасы) Елга Арты гыйбадәт оешмаларын ябу турында мөрәҗәгатьләр кабул ителә.  Әлеге мөрәҗәгатьләр нигезендә 1930 елның 6 февралендә ТАССР ҮБКның тиешле карары кабул ителә. 1930 елның 11 мартында мәчет бинасы Елга Арты райсоветына, ә милек дәүләт фондына тапшырыла.

Тиздән мәчет балалар бакчасына үзгәртелә. 1973 елда сүтелә.

## Архитектурасы
Башта 1837 елда түбәдә манаралы ике катлы, ике заллы мәчет төзелә. Бинаның төньяк фасадында вестибюльгә керү урыны урнашкан була. Вестибюльдә икенче катка баскыч урнашкан. Вестибюльнең икенче катында чормага һәм манарага менәргә мөмкинлек бирүче тар агач баскыч була. Бинаның көньяк ягында зур булмаган ике катлы түбә михрабның турыпочмаклы чыгып торган өлешен каплап торган. Бинаның беренче һәм икенче катларында ике зал урнашкан. Алар 16 шар колонналы (рәттә дүртәр) булган. Залларны яктырту диварларда урнаштырылган алты тәрәзә аша башкарылган.

## Мәхәллә тарихы
1867 елда расланган дары заводы штаты буенча елга 128 сум 70 тиен хезмәт хакы белән мулла вазифасы каралган булган, әмма 1872 ел штаты буенча бу вазифа каралмаган. Өстәвенә, завод, мәчетне карап тору белән авыраеп, аны башта шәһәргә, аннары земствога тапшырырга тырышкан. Казан шәһәре идарәсе, бистәнең шәһәрдән читтә урнашуына сылтап, мәчетне үз канаты астына алмый. Өяз идарәсе дә үз ризалыгын бирми. 1874 елда мәхәллә кешеләре гыйбадәтханә турында барлык кайгыртуны үз өстенә ала.

XX гасыр башында мәхәлләдә 100 ишегалдында 515 ир-ат һәм  500 хатын-кыз яшәгән. Мәхәллә мәктәбендә 80 малай һәм 40 кыз белем алган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.
* Салихов Р. Р., Хайрутдинов Р. Р. Исторические мечети Казани. — Казань: Татар. кн. изд-во, 2005. — 191 с.

Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Төрекмәнбашы рухы мәчете

**Төрекмәнбашы рухы мәчете** () — Төрекмәнстандагы төп мәчет, Төрекмәнстанда һәм Урта Азиядагы иң зур мәчет, дөньядагы бер гөмбәзле иң зур мәчет  . Кыпчак касабасында урнашкан. Төрекмәнстанның беренче президенты  Сапармурат Ниязов хөрмәтенә аталган. Мәчет рәсми рәвештә 2004 елда ачылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Төрекмәнстан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Сәфәрморат Ниязов хөрмәтенә аталган объектлар
Өмейяд мәчете

**Өмейяд мәчете** яки **Әмәви мәчете** (гар.: جامع بني أمية الكبير, транслит. *Ğām' Banī 'Umayyah al-Kabīr*) — дөньядагы иң зур һәм борынгы мәчетләрнең берсе . Борынгы Димәшкъның изге урыннарында урнашкан архитектура корылмасы. Мөселманнар һәм христианнар хөрмәт иткән Иоанн Креститель башы (Яхья) — мәчетнең хәзинәсе. Мәчет нигезен казыганда табылуы ихтимал. мәчетнең төньягындагы бакчада Сәләх әд-Дин җирләнгән.

## Моны да карагыз
* Сүриядә ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Сүрия мәчетләре
Имам мәчете

**Имам мәчете** ( — *masjed-e emam*), элекке **Шаһ мәчете** — Имам майданында урнашкан Исфәһанның иң зур мәчетләренең берсе. 1611 елда төзелә башланган, 1641 елда тамамланган. Өске стеналары мозаика, орнамент, семәрле языу белән бизәлгән. мәчетнең гомуми мәйданы — 20&nbsp;000 м². Манара биеклеге— 42 м, төп гөмбәзе биеклеге — 52 метр. Имам мәчете каладагы иң биек бина.
## Моны да карагыз
* Иранда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Иран мәчетләре
Сиань мәчете

**Сиань мәчете** (кыт. Сиань цинчжэнь дасы, 西安清真大寺) — эчке Кытайның беренче мәчете. Император Сюаньцзун (Таң династиясе) вакытында Чанъань (хәзерге Сиань) каласында гарәпләр төзегән мәчет. Кайсыбер фаразлар буенча, мәчет бинасы XIV гасырда билгеле диңгезче Чжэн Хэ акчасына төзелгән. Соңыннан берничә мәртәбә яңартылган. Хәзерге вакытта мәчет 12000 кв. м. мәйдан били. Ислам архитектурасының Кытай архитектурасы белән катнашлыгы — Кытай мәчетенең кабатланмас үзенчәлеге.
## Моны да карагыз
* Кытайда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Кытай мәчетләре
Нюцзе мәчете

**Нюцзе мәчете** () — Ханбалыкның иң зур мәчете. Кытай мөселманнары яшәгән Сюаньу районының көньяк-көнбатыш районында 996 елда төзелә башлаган. XVIII гасыр башында император Канси дәверендә хәзерге кыяфәтен ала. 6 мең кв. м. мәйданны биләгән мәчет 1955, 1979 һәм 1996 елларда яңартыла. Мәчет тыштан Кытай архитектурасы стилендә, эчтән ислам традицияләрендә бизәлгән.
## Моны да карагыз
* Кытайда ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Кытай мәчетләре
Чечня йөрәге мәчете

**Чечня йөрәге мәчете** — XXI гасырда Грозный үзәгендә төзелгән мәчет, Россиядәге иң зур мәчетләрнең берсе. Ачылу вакыты — 2008 елның 17 октябре. Травертин белән бизәлгән.
## Моны да карагыз
* Мөселманнар горурлыгы мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Чечня мәчетләре
Хуайшэн мәчете

**Хуайшэн мәчете** (), манарасы буенча **Башня-Маяк** исеме белән билгеле () — Кытайның көньягында Гуанчжоу каласының төп мәчете. Кытай мөселманнары мәчет 1300 ел элек төзелгән, һәм дөньядагы иң борынгы мәчет дип исәпли. Мөхәммәт пәйгамбәр истәлегенә аны шулай атаганнар.
## Моны да карагыз
* Кытайда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Кытай мәчетләре
Ак мәчет (Назарет)

**Ак мәчет** — Исраилнең Назарет каласында иң борынгы мәчет. Аның каләм формасындагы манарасы, аксыл стеналары — Госманлы архитектурасы өлгесе булып тора. Мәчет XVIII гасырда Назарет югары комиссары Шәех Абдулла әл-Фахоум күзәтүендә Мисыр патшасы Сөләймән акчасына төзелгән. Мәчет 1804 һәм 1808 еллар арасында төзелеп бетә, Шәех Абдулла аның багымчысы була һәм мәчет белән үзе үлгәнче 1815 елга кадәр идара итә. Шәех мәчетнең эчке ихатасында җирләнгән.
## Моны да карагыз
* Израильдә ислам
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Исраил мәчетләре
Париж җәмигъ мәчете

**Париж җәмигъ мәчете  ** — Парижның V округында латин кварталында урнашкан җәмигъ мәчете. Мәчет Луврдан 26, км көньяк-көнчыгышта Үсемлекләр бакчасы янында урнашкан. Бер гектар чамасы җирне биләгән мәчет Франциядәге иң зур мәчет дип санала.

## Моны да карагыз
* Франциядә ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Франция мәчетләре
Байтүл-Футу мәчете

**Байтүл-Футу мәчете** — Англиянең Лондон каласы янында урнашкан мәчет. Көнбатыш Аурупада иң зур мәчет булып санала.

## Архитектура үзенчәлекләре
* мәчет мәйданы — 21 000 м². 
* 10 000 диндарны сыйдыра. 
* Гимназия, офислар, китапханә һәм телевизион студиясы бар. 
* Хакы: 5.5 миллион £.
## Моны да карагыз
* Бөекбританиядә ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Бөекбритания мәчетләре
Путра мәчете

**Путра мәчете** — Малайзиянең Путраявы каласындагы төп мәчет. Мәчет 1997 елда төзелә башлаган һәм, ике елдан соң, 1999 елда төзелеп беткән. Мәчет премьер-министр канцеляриясе һәм Путраява ясалма күле янында урнашкан. Мәчет алдында Малайзия дәүлетенең бөтен штатларының флаглары эленгән флагшток куелган.
## Моны да карагыз
* Малайзиядә ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Малайзия мәчетләре
Истикълал мәчете

*<small>Бу [[Джакарта]] мәчете турында мәкалә, [[Сараево]] мәчете турында [[Истикълал мәчете (Сараево)|биредән]] укыгыз</small>.*


** Истикълал мәчете ** — (*Masjid Istiqlal*, *Бәйсезлек мәчете*) — Индонезияның Җакарта каласындагы мәчет, көньяк-көнчыгыш Азияда урнашкан иң зур мәчет.Мәчет Индонезияның бәйсезлек алу истәлегенә төзелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Индонезия мәчетләре
Аубурн Галиполи мәчете

**Аубурн Галиполи мәчете** — Австралиядагы иң зур мәчет. Көньяк Велс штатында Аубурн каласында урнашкан. Австралия төрекләре нияте буенча төзелеш башланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Австралия мәчетләре
Күк мәчет (Мазары-Шәриф)

**Күк мәчет**, Зәңгәр мәчет () яки **Хәзрәт Али изге мәчете** — Әфганстанда Мазары-Шәриф каласында урнашкан мәчет. Мөхәммәт пәйгамбәрнең туганы һәм кияве диндар Әли Хәлифнең җирләнгән урыны.

## Моны да карагыз
* Әфганстанда ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Әфганстан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Шигый мәчетләре
Әл-Куба мәчете

**Әл-Куба мәчете  ** () — Мәдинәдән башка җирдә төзелгән беренче мәчет, Согуд Гарәбстанында төзелгән иң борынгы мәчет. 

## Тарих
Беренче ташларын Мөхәммәт үзе салган, аркадашлары төзеп бөтергән. Мөхәммәт монда Әли ибн Абу Талибны көтеп, гыйбадәт кылып, 20 төн үткәргән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

## Сылтамалар
 
 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Согуд Гарәбстаны мәчетләре
Лхаса җәмигъ мәчете

**Лхаса җәмигъ мәчете** () — Тибет үзәгендә Лхаса каласында урнашкан мәчет. Ислам Тибетка IX гасырда үтеп керә. Бу мәчет 1716 елда төзелә һәм 1793 елда киңәйтелә, әмма янгын чыгып янып бетә. 1969 елда яңартып төзелә.
## Моны да карагыз
* Кытайда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Кытай мәчетләре
Харбин җәмигъ мәчете

**Харбин җәмигъ мәчете ** — Кытайда Харбин каласында урнашкан мәчет. Башта мәчет агач һәм кирпечтән 1897 елда төзелгән була. 1904 елда мәчет яңартылып төзелә. 1935 елда мәхәллә кешелере акчасына яңартыла.

## Тарих

XIX гасыр азагында Рәсәй империясе Кытай Көнчыгыш тимер юлын төзелешендә күп татарлар катнаша. 1898 елда Рәсәй баш станциясенә нигез сала, соңрак ул Харбин шәһәренә әйләнә, аның исеме чыгышының берничә версиясе бар, берсе - "хәрби" татар сүзеннән чыккандыр. Харбин каласы - Кытай җирендә Рәсәйнең  хәрби-икътисади таяну ноктасы булып торган, ә төзелгән тимер юл Чита һәм Владивосток, Порт-Артур иң кыска юл белән тоташтыра.

Харбинга беренче татарлар Пенза һәм Тамбов губернасыннан килгәннәр һәм тимер юлда эшләгәннәр. 1900 елда Кытай Көнчыгыш тимер юл идарәсе татар дини җәмгыятенә Җәмигъ мәчетен төзү өчен җир бирә. 1901-1905 елларда татар җәмгыяте җыелган акчада зур булмаган агач мәчет һәм  мәхәллә йортын төзи.

Пенза губернасыннан чыккан **Гыйнаятулла ахун Әхмәди** (1888-1926) Харбин татар җәмгыятендә зур роль уйнаган, озак вакытта ул имам булган, Харбинда гына түгел, ә бөтен Ерак Көнчыгышта рухи  лидер булып саналган.

1917 ел Рәсәй Инкыйлабы һәм Ватандашлар сугышыннан соң Харбинда татарлар саны арта. 1922 елда Харбиндагы татар җәмгыяте Идел буе Болгары Ислам динен кабул итү датасын бәйрәм итә һәм яңа зуррак мәчеткә салу карарын хуплый.

Яңа мәчет яки Меңьеллык мәчетен төзелештә  Харбин татарлары гына түгел, ә Мәнҗүрия, Корея, Япония татарлары катнаша. 1923 елда Артиллерия (бүгенге Тунцзянцзе) урамында яңа мәчет төзелә башлый. Ләкин 1926 елда Гыйнаятулла Әхмәди үлгәннән соң төзелеш туктала. Кытайның бик авыр халәте, 1931 ел Кытай Япония каршылыгы, 1932 ел Харбинда зур су басу төзелешкә комачаулаган.

1937 елның 8 октябрендә **Мең Ел Мәчете** ачылу тантанасы уза. Мәчет ике каттан тора: беренче катта ир-егетләр, икече катта хатын-кыз өлеше.

1945 елда Харбин Кызыл гаскәр тарафыннан азат ителгән, соңрак Кытай халык-азат итү гаскәре шәһәргә кергән. Кытай хакимияте мәчетне халык армиясенә бүләк итә, ә күп татарлар Төркиягә һәм АКШка күченеп китә. 

Күп вакыт эчендә мәчет начар хәлдә тора иде, 2018 елда Рөстәм Миңнеханов Кытайда булганда,  Харбин урнашкан  Хэйлунзян виләятенең хакименә татар мәчетен төзекләндерүне ярдәм итүне сорый һәм нәтиҗәсендә мәчетнең фасады яңартыла.

Мәчетнең алгы тактасында гарәп имләсендә татарча язылган:

 Ерак Шәрыкның Харбин шәһәрендәге мөселманлар дини оешмасын коручы һәм Мең ел мәсҗеден торгызучы:
 Гинаят ахун Әхмәдидер!
 Аның вафатындан соң дәвамлаучы: 
 Мөнир хәзрәт Хәзбиуллаһтыр!
 Һәм шулай ук бөтен булган пәрәвезләрдән һәм муен тиңле бурычлардан котулыга сәбәбче:
 Мижгар әфәнде Низаметдин!
## Моны да карагыз
* Кытайда ислам
* Ихсан Латыйф Паша (Сөкмән)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* https://dzen.ru/a/YpXG5gMuWFq27EPk. Харбинская мечеть: как татары увековечили 1000-летие принятия ислама в Китае

Төркем:Кытай мәчетләре
Байтуррахман Рай мәчете

**Байтуррахман Рай мәчете ** (, ) — Индонезияның (Суматра утравының төньягы) Ачех провинциясында Банда-Ачех каласы үзәгендә урнашкан зур мәчет. Дин һәм мәдәният символы буларак, провинцияда яшәүчеләр өчен мәчетнең гаять зур символик әһәмияте бар. 2004 елга цунами вакытында мәчет җимерелми кала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Индонезия мәчетләре
Ибраһим әл-Ибраһим мәчете

**Ибраһим әл-Ибраһим мәчете ** — Гибралтарның көньяк өлешендә урнашкан мәчет. Согуд Гарәбстаны короле Фахд бүләк иткән бина, төзелеш ике ел барган, якынча чыгымнар - 5 миллион £. 1997 елның 8 августында мәчет рәсми ачыла. Мәчет эчендә мәктәп, китапханә, лекцияләр залы бар. Гибралтарда бу бердәнбер мәчет. Гибралтарда 2 000 мөселман яши, бу бөтен халыкның 7% чамасы.

## Моны да карагыз
* Гибралтарда ислам
 
## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Бөекбритания мәчетләре
Тайбэй җәмигъ мәчете

**Тайбэй җәмигъ мәчете** (, POJ: Tâi-pak Chheng-chin Tōa-sī) — Тайваньдагы иң зур мәчет. Гомуми мәйданы 2 747 кв. метр. 1999 елның 26 июнендә тарихи һәйкәл буларак теркәлгән.

1960 елда ачылган.

Кытай Мөселман җәмгыяте, Иран шаһы һәм Үрдүн патшасы ярдәмендә төзелә.

Тайваньның иң зур мәчете. 1971 елда Согуд Гарәбстаны патшасы Фейсал әл-Согуд килә.
## Моны да карагыз
* Тайваньда ислам
* Кытайда ислам

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Рәсми сәхифә 

Төркем:Кытай мәчетләре
Агунг Демак мәчете

**Агунг Демак мәчете ** (яки **Демак җәмигъ мәчете**) — Индонезиялагы иң борынгы мәчеттәрзен берсе, Үзек Явала Демак каласында урнашкан. мәчет XV быуатта Раден Пар хакимлеге заманында төзелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Индонезия мәчетләре
Әлҗәзаир Бөек мәчете

**Әлҗәзаир Бөек мәчете** () — Әлҗәзаир каласында урнашкан мәчет. Альморавидлар династиясеннән солтан Али ибн Йосыф хакимлек иткән вакытта 1097 елда төзелгән мәчет. Соңрак, 1324 елда куелган манара аның исеме белән аталган. 1840 елда тышкы дивары янында галерея төзелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Әлҗәзаир мәчетләре
Төркем:1097 елда төзелгән мәчетләр
Жаркент мәчете

**Жаркент мәчете** () — Жаркент каласының үзәк мәчете, XIX гасыр архитектура корылмасы. Мәчет Кытай архитекторы Хон Пика проекты буенча, беренче гилдия сәүдәгәре Вәли Ахун Юлашев башлангычы һәм акчасына 1895 елда Джаркент каласы үзәгендә төзелә.. 1982 елдан Казакъстанның республика әһәмиятендәге тарих һәм мәдәният корылмасы буларак дәүләт тарафынан саклана 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Казакъстан мәчетләре
Шаһзадә мәчете

**Шаһзадә мәчете** (), **Шәехзадәбашы** () яки **Шәехзадә Мәхмәт Җами** () — Истанбулның Европа өлеше Фатих районы Шәехзадәбашы микрорайонында урнашкан мәчет. 1643 елда Бөек Сөләймән солтанның улы Шәехзадә Мәхмәд ( — *принц, варис*) вафат булгач, архитектор Синан Стамбулда 1643—1648 елларда аның хөрмәтенә мәчет төзи.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Төркия мәчетләре
Эдинбург җәмигъ мәчете

**Эдинбург җәмигъ мәчете** (, рәсми исеме: **Король Фахд һәм Эдинбург ислам үзәге мәчете**, *King Fahd Mosque and Islamic Centre of Edinburgh*) — Эдинбургтың төп мәчете (Шотландия), Эдинбург университеты һәм Шотландияның милли музееннан ерак түгел урнашкан. Мәчет һәм ислам үзәген архитектор Базил әл-Байяти төзегән. Төзелеш алты ел дәвам итә һәм төзелеш чыгымы 36 миллион фунт стерлинг талап итә. Төп зал 1 меңнән артык кешене сыйдыра.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Бөекбритания мәчетләре
Төркем:Шотландиядә ислам
Гәүһәршад мәчете

**Гәүһәршад мәчете** () — Иранда Мәшхәд каласында урнашкан мәчет, Имам Реза кәшәнәсе комлексының бер өлеше. Мәчетне 1418 елда Гохаршад әмере буенча патша сарае архитекторы Гавамеддин Ширази төзегән.
## Моны да карагыз
* Иранда ислам
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Иран мәчетләре
Мөхәммәт мәчете

**Мөхәммәт мәчете** (), **Сыныккала мәчете** исеме дә бар ( — «Җимерелгән кала») — Әзербайҗанда Бакы каласының тарихи урыны Ичери-шәһәрдә урнашкан XI гасыр мәчете. Мәчетнең «Сыныккала» исеме адмирал Михаил Афанасьевич Матюшкин җитәкчелегендә 1723 елда, 15 корабтан торган, Россия эскадрилиясының Фарсы походыннан соң калган. Рус эскадрилиясы диңгез ягыннан килеп, калага бирелергә дигән ультиматум ясый. Ультиматум кире кагылгач рус корабльләре каланы бомбага тота. Бер снәрәт мәчет манарасын җимерә. Шул вакытта көчле җил чыгып, җилкәнле корабларны диңгезгә алып китә. Кала халкы бу күренешне илбасарларга Алла җәзасы дип кабул итә. Шул вакыйгадан бирле, XIX гасыр уртасына тиклем, каршылык символы буларак, мәчет манарасы төзәтелми. == Архитектурасы ==130px|thumb|left|Әзербайҗан пучты маркасында мәчет рәсеме, 2010Ишек янында гарәп телендә язма сакланган. Анда 471 һиҗри елда (1078/79) мәчетеАбу-Бекр улы Мөхәммәт төзегән, дип язылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.
## Моны да карагыз
* Азәрбайҗанда ислам

Төркем:Бакы мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Иваново җәмигъ мәчете

**Иваново җәмигъ мәчете ** — Иваново каласында төзүчеләр проспектында урнашкан мәчет

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Иваново өлкәсе мәчетләре
Биби-Әйбат мәчете

**Биби-Әйбат мәчете** () — Әзербайҗанда Бакы бухтасы ярында урнашкан шигыйлар мәчете. Мәчетте XIII гасырда Ширваншахи Абу-л-Фатх Фаррухзад төзегән. СССРда дингә каршы көрәш чорында, 1936 елда бәлшәвикләр җимергән мәчет урынына 1990 елларда шушы исемдәге мәчет яңадан төзелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.
## Моны да карагыз
* Азәрбайҗанда ислам

Төркем:Бакы мәчетләре
Төркем:Шигый мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Акташ мәчете

**Акташ мәчете** () — Казакъстанның Кызыр Урда өлкәсе Жанакорган районында, Бесарык тимер юлы станциясыннан 6 км ераклыкта урнашкан XIX гасыр архитектура корылмасы. 1884 еда төзелгән, авторы билдәһез.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Казакъстан мәчетләре
Як-42

}
|-

|}
**Як-42** —  1970 елларының уртасында ОКБ Яковлев (ССРБ) тарафыннан эшләнгән Россия уртамагистраль пассажир очкычы. НАТО билгесендә — "Clobber" аңлата чүп-чар, иске-москы, чүпрәк-чапрак. Як-42 очкычы проекты 1970 елларда искергән Ил-18 һәм Ту-134 очкычын алмаштыру өчен барлыкка килгән.

Як-42 Смоленски Авиазаводында (1977−1981) һәм Сарытау Авиазаводында (1978—2003) җитештерелә иде.1978—2003 елга тиклем 183 очкыч җитештерелгән аларның арасында икеү чыдамлылык сынауларга, 11 Смоленски Авиазаводында (1977−1981) һәм 172 Сарытау Авиазаводында.
## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Очкыч төрләре
thumb|300px|Як-42 ССРБ почта марксында

* **Як-42** — чыгыш моделе.
* **Як-42Д** — Як-42 очкычының модернизациясе варианты.
* **Як-42Д-100** — яңа авионика белән моделе.

## Тасвирлама
Як-42 — Т-гәүдәле каурыйлы (иске Ту-134 кебек), койрыкта урнаштырган өч двигательле очкычы. Бик күп ягулыкны тотыла: 35 г/пасс.-км. Ту-334 чагыштырганда ягулыкны 23.4 г/пасс.-км гына тотыла.

## Файдаланучылар

Серияләп җитештерү башыннан (1980) 183 Як-42 очкычы ясалган.

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт фирмы КБ Яковлева
* Два недостроенных самолёта Як-42 на заброшенном аэродроме «Саратов—Южный»  (фото)
Төркем:ССРБ очкычларыТөркем:Пассажир очкычлары
Салкын сугыш

**Салкын сугыш** (**Холо́дная война́**) — 1946 елдан башлап 1991 елга кадәр дәвам иткән, ССРБ - аның союздаш илләре һәм АКШ - аның союздаш илләре арасында барган глобаль геосәяси, хәрби, икътисади һәм идеологик каршылык. «Сугыш» атамасы бу очракта шартлы кулланыла, чөнки ул чын мәгънәсендә кораллы низаг булмый, шулай да шул чорда булган кайбер кораллы сугышларны әлеге «салкын сугыш» төшенчәсенә кертәләр.

Каршылыкның нигезе идеологиядә була. Салкын сугышның төп сәбәбе — капиталистик һәм социалистик модельләр арасында булган тирән упкын. Икенче бөтендөнья сугышында җиңү яулаган ике зур мәмләкәт дөньяны үз карашлары буенча төзәргә тели.

[thumb|200px|Cold War Service Medal — Медаль «Салкын сугышта җиңү» ([АКШ)]]
## Искәрмәләр
Ту-154

**Ту-154** - 1960 елларда ОКБ Туполев тарафыннан эшләнгән  уртамагистраль пассажир очкычы.  НАТО кодификациясе билгесендә - **Careless** (**Мәшәкатьсез**) .  Ту-154 иске Ту-104 очкычы алмаштырырга тиеш иде.

Ту-154 төрле модификациядә серияләп 1970-1998 елларда җитештерелә иде. 1998-2013 елларда Самар "Авиакор" авиаширкәтендә җитештерелде.

Ту-154 - иң күләмле совет реактив очкычы, әлегә (2013 ел) 998 данә Ту-154 ясалды..
## Тасвирлама
thumb|right|300px|Ту-154
Ту-154 - Т-гәүдәле каурыйлы,  койрыкта урнаштырган өч двигательле ирекле күтәрүче түбәнпланлы очкычы. Ту-154 очкычы 97%та Россия җиһазларыннан тора. Күп ягулыкны тотыла: 31 г/пасс.-км. Ту-334 чагыштырганда ягулыкны 23.4 г/пасс.-км гына тотыла.

## Очу-техникалык бәяләмәләре
thumb|400px|Ту-154

## Файдаланучылар

Серияләп җитештерү башыннан (1968) 998 төрле мофикация Ту-154 очкычы ясалган.

## Очкыч төрләре

* Airbus A380
* Ил-62
* Ту-204
* Boeing 747

## Авиаһәлакәтләр

## Тышкы сылтамалар
* ОАО «Туполев»  — официальный сайт
* Модель Ту154 Б2  для Microsoft Flight Simulator
* Модель Ту-154 для Microsoft Flight Simulator
* ''Асланов В. С''. «Управление самолётом ТУ-154» 
* ''Книга пилота Ту-154 В. В. Ершова'' «Раздумья ездового пса»
* '' Раздумья ездового пса — 2 ''  
* Список потерянных самолетов Ту-154 
* Ту-154 на сайте «Сервис и Технологии» 
* Реестр Ту-154 на сайте Russianplanes.net

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Бердск

**Бердск** () — Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 97 288 кеше (2010).

## География
Шәһәр Бердь елгасы өстендә, Көнбатыш Себер тигезлегендә, Новосибирскидан 10 километр көньяктарак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Бердск* тимер юл станциясе (Транссебер магистрале). Шәһәр аша М52 (Новосибирск — Бийск — Монголия белән чиге) автоюлы бара.

## Тарих
Бердск 1716 елда *Бердь острогы* буларак нигезләнә. Станция 1896 елда ачыла.

1783—1797 елларда — *Колывань* шәһәре, Колывань губернасы башкаласы. 1797 елдан — *Бердское* авылы.

1925 елдан — район үзәге; 1934 елдан — шәһәр тибындагы бистә; 1944 елдан — шәһәр. 1950-елларда Новосибирск сусаклагычы төзелүе сәбәпле шәһәр су белән батыру зонасында калган; 1953—1957 елларда шәһәр яңа урынына күчерелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,6%, украиннар — 1,4%.

## Икътисад
Биопрепаратлар, электромеханика, һ. б. заводлары.

Җиңел һәм азык-төлек сәнәгатенең предприяииеләре.

## Югары уку йортлары
* Новосибирск дәүләт техника университетның филиалы.

## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Superjet-100

}
|-

|}

thumb|250px|Sukhoi Superjet 100
thumb|250px|Ту-334

**Sukhoi Superjet 100** — 2000 елларда "Сухой граждан очкычлары" ширкәте тарафыннан эшләнгән  якынмагистраль пассажир очкычы. Superjet-100 киң чит ил ширкәтләре катнашларында ясалган.

Superjet-100 2006 елдан Амурдагы Комсомольскидә "Сухой граждан очкычлары" ширкәтендә җитештерелә. Әлегә (2013 ел) 24 данә Superjet 100 ясалды.

Ту-334 очкычында берничә мөһим өстенлек Superjet-100 очкычы алдында бар:
* Бәясе: Ту-334 — 18-22 млн. доллар тора; Superjet-100 — 35-40 млн. доллар тора.
* Двигатель: Ту-334 очкычында йөрткечләр койрыкта югарыда урнашкан, Superjet-100 очкычының канатларында 40 см. җир өстеннән урнашкан, шуңа күрә күбесе Россия һава аланында Superjet-100 кулланылып булмый.
* Ту-334 очкычы 97%ка Россия җиһазларыннан тора. Superjet-100 очкычы 10-15%ка Россия җиһазларыннан гына тора.
* Россиянең Төньяк салкын өлкәләрендә Superjet-100 куллануы шик астында була, чөнки чит ил җиһазы шул каты хәлдә ватыла ала. Ту-334 эшенең температура киңлеге -50 С +50 С диярлек була.
* Сухой авиаширкәте хәрби очкычлары гына җитештерә иде, граждан очкычларын җитештерү тәҗрибәсе бөтенләй юк. Туполев Бюросы — танылган, аталган һәм тикшерелгән граждан очкычының җитештерүче.
Superjet-100 очкычында бер өстенлек генә Ту-334 очкычы алдында бар:
* Superjet-100 экипажында 2 кеше, Ту-334 экипажында 3 кеше.

Әмма Superjet-100нең төп көндәше Украинаның Антонов конструкторлык бюросында эшкәртелгән Ан-148 очкычы, ул лицензия буенча Воронеж авиаширкәтендә ясала. Ләкин Ан-148 — югарыплан (югары итеп урнашкан канатлы очкыч).

## Очу-техникалык бәяләмәләре
thumb|400px|Superjet-100

## Тасвирлама
thumb|right|300px|Superjet 100 кабинасы
Superjet 100 — канатларда урнаштырган ике двигательле түбәнпланлы очкычы. Superjet 100 очкычында чил ил радионавигацион җиһазы кулланыла.

## Һәлакәтләр

Баш Superjet 100 очкычының файдаланучысы — Аэрофлот авиаширкәте буенча Superjet-100 очкычына 40% бөтенесе һәләкәтләрдән туры килде. Аэрофлот авиапаркында 10 Superjet 100 очкычы гына бар (8%), ләкин бу 8% 2012 елда 40% бөтенесе һәлакәтләр китерде. Баш казасы: шасси тоткаруы һәм кондиционер системасы начар эшләве http://newsru.com/russia/06feb2013/ssj.html.

## Тышкы сылтамалар
*  Sukhoi Superjet 100 рәсми сәхифәсе 
* Sukhoi Superjet 100 на официальном сайте компании «Сухой» 
* Superjet 100 на сайте ОАК (Объединённой Авиастроительной Корпорации) 
* БРЕНД. Гражданские самолёты Сухого: «Суперджет» 
* Как разрабатывался глушитель для Superjet 100, отвечающий требованиям уровню шума ИКАО. 
* «Когда россияне будут летать на Sukhoi Superjet-100?» — интервью президента «ГСС» В. Субботина
* Новый начальник для Superjet 100 
* Торгашев А. Как сделать самолет  // Русский репортер. — 2008. — № 26.

Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Ту-134

**Ту-134** - 1960 елларда ОКБ Туполев тарафыннан эшләнгән  урта һәм якынмагистраль пассажир очкычы.

1963 елның  29 июлендә **Ту-124А** тәҗрибә очкычының (Ту-134 прототибы) беренче очышы.

Ту-134 1966-1989 елларда Харковь авиаширкәтендә җитештерелгән.

Ту-134 - масс-күләмле совет реактив очкычларының берсе, 1989 елга кадәр 854 данә Ту-134 ясалды.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

thumb|400px|Ту-134

## Тасвирлама
thumb|right|300px|Ту-134 Кабинасы
Ту-134 - Т-гәүдәле каурыйлы, койрыкта урнашкан ике двигатель белән очкыч. Бик күп ягулыкны тотыла: **45,2** г/пасс.-км. Ту-334 чагыштырганда ягулыкны **23.4** г/пасс.-км гына тотыла.
right|thumb|Ту-134 совет почта маркасында 1965 елда
## Шулай ук карагыз

* Airbus A380
* Ил-62
* Ту-204
* Boeing 747

## Тышкы сылтамалар
* КБ Туполева 
* Харьковское государственное авиационное производственное объединение (ХГАПП) 
* Реестр Ту-134 на russianplanes.net — история каждого построенного самолёта, статистика, фотографии
* Фотографии Ту-134 на сайте ScaleModels.ru
* Л. Л. Селяков "ТЕРНИСТЫЙ ПУТЬ В НИКУДА. РАБОТА В ОКБ А. Н.ТУПОЛЕВА 
* Ту-134 на сайте «Сервис и Технологии» 
* Ту-134 — летающая легенда
* Кравчун П. Н. Ту-134: 40 лет в «Пулково» // Часть 1 — Крылья Балтики. 2010. № 5. С.66-74; Часть 2 — Крылья Балтики. 2011. № 1. С.41-48.

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Татарск

**Татарск** () — Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр, Татарск районының административ үзәге.

Халык саны — 24 217 кеше (2010).

## География
Шәһәр Бараба түбәнлегендә, Новосибирскидан 457 километрга көнбатышрак урнаша. Көнбатыш Себер тимер юлының *Татарская* станциясе — тимер юллар төене. Шәһәр аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск) автоюл бара.

## Исемнең килеп чыгышы
Татарск үз исемен якында урнашкан *Старая Татарка* авылыннан алган, ә авыл үз исемен авылның беренче яшәүчеләре милләтеннән алган.

## Тарих
Татарск 1894 елда *Татарская* станциясе янындагы бистә буларак нигезләнә. 1911 елда өяз үзәге булмаган шәһәренә үзгәртеп корыла.

1917 елдан — Тум губернасының Татарск өязе үзәге, 1919 елдан — Омск губернасы составында.

1925 елдан — Себер крае Татарск районы үзәге. 1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 92,9%, татарлар — 1,8%, алманнар — 1,8%.

## Икътисад
Тимер юл транспорты ширкәтләре; тегү фабрикасы, итек басу фабрикасы.

Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре.

## Галерея

Файл:Татарск. Ул. Ленина 1.jpg|Ленин урамы
Файл:Татарск. Ул. Ленина 2.jpg|Ленин урамы
Файл:Татарск Куранты.jpg|Сәгать-курантлары
Tatarsk Station.jpg|*Татарская* станциясе


## Искәрмәләр

* Tatarsk.su 

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Гимназия №76 (Яр Чаллы)

**МАОУ "Гимназия №76"** - Татарстан Республикасының Яр Чаллыда урнашкан мәктәп.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Чаллы мәктәпләреТөркем:Татар телле мәктәпләр
Акюрейри

left|thumb|250px|Акюрейри

**Акюрейри** () — Исландиянең төньягында урнашкан шәһәр. Халык саны — 17 563 тирәсе (2009).

Төркем:Исландия шәһәрләре
Уба районы

**Уба районы** () — Новосибирск өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Уба авылы.

## География

Сазлыклар район мәйданының 42% өлешне, урманнар һәм куаклыклар район мәйданының 31% өлешне биләп торалар. Район территориясендә Уба күле — зурлыгы буенча Новосибирск өлкәсенең икенче күле урнаша.

## Тарих
Уба районы 1925 елда Себер крае Бараба округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

Татарлар районның 3 торак пунктында (Иптәшавыл, Яңа Качемка (Базиллар), Шушковский) күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# Уба авыл җирлеге
# Борисоглебка авыл җирлеге
# Владимировское авыл җирлеге
# Гандичево авыл җирлеге
# Ермолаевка авыл җирлеге
# Кожурла авыл җирлеге
# Колмаково авыл җирлеге
# Крещенское авыл җирлеге
# Круглоозёрное авыл җирлеге
# Кундран авыл җирлеге
# Невское авыл җирлеге
# Новодубровское авыл җирлеге
# Орловское авыл җирлеге
# Раисино авыл җирлеге
# Пешково авыл җирлеге
# Чёрный Мыс авыл җирлеге

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Транспорт
Район аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск) автоюлы һәм Себер аша тимер юл магистраленең «Новосибирск—Татарск» өлеше бара.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://adm.nso.ru/ru/obl/territory/kist/

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Як-1

}
|-

|}
thumb|300px|Як-1 истребитель проекциясы.

**Як-1** — Бөек Ватан сугышы вакытының совет бермоторлы очкыч-истребителе. ОКБ Яковлев тарафыннан беренче ясалган сугыш очкычы сынау өчен И-26 истребителе булган.

Як-1 Бөек Ватан сугышы вакытында 1940 - 1944 елларда җитештерелгән иде.

Нормандия-Неман полкы сугышында Як-1 очкычында катнашкан.

## Тасвирлама
Як-1 - бермоторлы түбәнпланлы очкыч. ВК-105П двигателе белән очкыч 569 км/сәг тизлеген 4860 м биеклектә 5,7 минуттан ирешә иде.

## Җитешерү

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Як-1та сугышкан очучылар
Совет Берлеге Каһарманнары:
* Федор Архипенко
* Марсель Альбер (Нормандия-Неман)
* Андрей Баклан
* Иван Балюк
* Василий Богданов
* Александр Покрышкин

* Әмәт-Хан Солтан

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Бәхетсез егет

::*<div class="dablink"> Бу — пьеса турында мәкалә.
*'«Бәхетсез егет»''' — Галиәсгар Камалның 5 пәрдәле беренче драма әсәре. Әсәрдәге әдәби-эстетик карашларга мәгърифәтчелек әдәбияты, дини тәгълимат, төрек әдәбияты (аеруча, язучы Нәмик Кәмал) йогынты ясый. 

Башка беренче әсәрләрендә кебек үк, Галиәсгар Камал бу драма әсәре үзәгенә милләт язмышы, әхлак мәсьәләләрен куйган. Әсәрнең геройлары мәгърифәтчелек эстетикасы таләп иткәнчә уңай һәм тискәре геройларга бүленәләр. Әсәрдә шулай ук бала тәрбияләү мәсьәләсе куела.

## Әдәбият
* Татар совет театры. Казан, 1975; Октябрьгә кадәрге татар театры. Казан, 1988; Илялова И. Театр имени Камала. Казань, 1986.

Төркем:XX гасыр башы татар әдәбияты Төркем:Галиәсгар Камал әсәрләре
Чаны районы

**Чаны районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Чаны штб-ы.

## География

Районның көньягында Чаны күле — Себернең иң зур күлләреннән берсе урнаша.

## Тарих
Чаны районы 1925 елда Себер краеның Бараба округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

Милли состав ягыннан Чаны районы Новосибирск өлкәсендәге иң «татар» районы дип санала.

Татарлар районның 6 торак пунктында (Кече Тибес, Тибес, Кошкүл, Белехта, Тармакүл, Аялу)  күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# **[[Чаны|Чаны шәһәр җирлеге]]**
# Блюдчанское авыл җирлеге
# Земляная Заимка авыл җирлеге
# Красноселье авыл җирлеге
# Матвеевка авыл җирлеге
# Новопреображенка авыл җирлеге
# Озеро-Карачи авыл җирлеге
# Отреченское авыл җирлеге
# Погорелка авыл җирлеге
# Покровка авыл җирлеге
# Таган авыл җирлеге
# Тебисское авыл җирлеге
# Олы Карачи авыл җирлеге
# Щеглово авыл җирлеге

## Шәхесләр
* Габдерәшит Бигәев (1917, Зур Тибес авылы-2010), галим.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* Саба – Чаны хезмәттәшлеге

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Аскын (авыл)

**Аскын** — авыл, Башкортстанның Аскын районы (1930-32 еллар, 1935-63 еллар һәм 1965 елдан алып) һәм Аскын авыл советы үзәге. Уфадан Төньяк-көнчыгышка 213 км һәм Көязе тимер юл станциясеннән (Пермь крае) Көньяк-көнчыгышка таба 110 км еракта Борма, Аскын елгалары (Төй елгасы бассейны) буенда, Яугилде – Щучье Озеро (Пермь крае), Иске Балтач – Аскын автомобиль юлларында урнашкан. Халкы (мең кеше): 1906 елда — 2,2; 1920 — 2,9; 1939 — 3,7; 1959 — 4,2; 1989 — 5,6; 2002 — 6,9; 2010 — 6,9. Милли состав буенча рәсми рәвештә татарлар, башкортлар, руслар яши (2002). Һөнәри училище, 2 урта мәктәп (ш. ис. Аскын урта мәктәбе №2), балалар сәнгать мәктәбе, Балалар иҗат үзәге, үсмерләр клубы, 3 балалар бакчасы, үзәк район хастаханәсе, мәдәният йорты (5 үзешчән сәнгать халык коллективы, үзешчән “Бүләк” башкорт халык театры, “Бөркетләр” ир егетләр халык вокаль ансамбле), үзәк һәм балалар район китапханәләре, музей, спорт клубы, мәчет, Николай чиркәве (1920 нче еллар, архитектура истәлеге) бар.

Себер даругасы Уфа-Танып вулысы асаба башкортларының җирләрендә килешү буенча Пермь губернасының рус крәстияннәре нигез сала, 1783 елдан билгеле. 1798 елда ш. ук шартларда биредә дәүләт крәстияннәре килеп урнаша. 1795 елда 104 йортта 628 кеше исәпләнгән, 1865 елда 345 йортта — 1881 кеше. Игенчелек, терлекчелек, олаучылык, тимерчелек, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр. Аскын вулыс идарәсе урнашкан булган; рәсми рус чиркәве (1820 елда төзелгән), староверлар чиркәве, 2 училище, почта станциясе, май заводы, 3 су тегермәне, 25 сәүдә кибете булган; ярминкәләр үткәрелгән. 1906 елда 2 сыйныфлы министрлык училищесы, һөнәрчелек һәм кызлар мәктәбе, 3 тегермән, зимства хастаханәсе, почта телеграф бүлекчәсе; бакалея, галантерея, аракы, 2 сыра, 11 мануфактура кибетләре; икмәк склады теркәлгән; авылда вулыс идарәсе урнашкан.
## Халык саны

## Шәхесләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре