open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карел милли округы

**Карел милли округы** () — 1937—1939 елларда булган Калинин өлкәсе составында карел милли округы.

Үзәге — Лихославль шәһәре.

## Административ бүленеш
290px|thumb|right|Тверь өлкәсендә карел авыллары
Округ составында 5 район, 1 округ буйсынудагы шәһәр (Лихославль), 128 авыл совет, 836 колхоз булган; округ территориясендә 170 мең кеше яшәгән, алардан 95 мең (56%) — кареллар. Округтан читтә Весьегонск, Сандово, Красный Холм, Зубцов, Сонково, Молоково һәм Есеновичи районнарда торучы кареллар (26,6 мең кеше) калганнар. Бу районнардан округ территориясына карел җитәкчеләр, укытучылар һәм активистлар кадрларны күчергәннәр.

## Сәнәгать
10 электростанция, 5 типография, 45 сөт заоды, 44 пекарня; 4 кирпеч заводы, 6 чирәп заводы, 21 киез итек басу һөнәрханәсе, 573 тимерче алачыгы, 3 балык тоту артеле.

## Мәдәният
«Карельская правда» газетасы чыгарылган, 242 мәктәп эшләгән (шул исәптә 101 карел мәктәбе), педагогик училищесы, 64 китапханә, 6 клуб, 2 музей һәм театр.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.tverinkarielat.ru/catalogue/id/108 
* http://region.library.tver.ru/cgi-bin/fulltext_opac.cgi?show_article=2837
Яңа Торъял

**Яңа Торъял** (, ) – Мари Илдә шәһәр тибындагы бистә, Яңа Торъял районының административ үзәге.

Халык саны – 5 600 кеше (2024).

## География
Яңа Торъял Шукшанга Немда елгасы кушылу урынында, Йошкар-Оладан 80 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

## Тарих
1815 елда нигезләнә. Шәһәр тибындагы бистә статусын 1972 елда ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 50,5%, чирмешләр – 47,0%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://terrus.ru/cgi-bin/allrussia/v3_index.pl?act=reg&id=12 
* http://ruspostindex.ru/12/0.html
* http://bse.sci-lib.com/article082391.html

Төркем:Мари Иленең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Төркем:Яңа Торъял районы торак пунктлары
Тосиро Мифунэ

**Тосиро Мифунэ** () 1920 елның, 1 апрелендә, Кытай — 1997 ел, Митака, Япония) — батыр кыяфәтле ир-атлар ролендә уйнаучы япон киноактёры. Режиссер Акира Куросава төшергән фильмнарда уйнап танылган.

## Тәрҗемәи хәл
Кытайда япон коммерсанты гаиләсендә дөньяга килгән. Далянь шәһәрендә яшиләр. 1939 елны Япония гаскәренә хезмәткә алына. Очкычтан аэро-фотога төшерү белән шөгыльләнгән.

1946 елны Токиога кайта һәм кинофирмага оператор ярдәмчесе итеп урнаша.

Беренче фильмнары 1947 елны чыга. 1948 елны аны Акиро Куросава күреп ала, шул ук елны Тосиро Мифунэ "Исерек фәрештә" фильмында баш рольдә уйный.

Тосиро Мифунэ белән Куросавага дан-шөһрәт 1950 елны, «Расемон» нәфис фильмы белән килә. ТМ юлбасар Тадзёмару ролен башкара.

1951 елны Куросава Достоевскийның «Дивана»сын кинога төшерә. Вакыйгалар Япониягә күчерелә. Тосиро Мифунэ дуамал япон сәүдәгәр малае Рогожинны уйный.

«Җиде самурай» (1954) фильмы шулай ук дөнья буйлап зур уңыш белән бара. Сюжет буенча бер төркем сукбай самурайлар ярлы авылны бандитларның талауларыннан коткара. ТМ ялган самурай Кикутиё ролен уйный.

1965 елда Куросава төшергән «Кызыл сакал» фильмыннан соң режиссер белән Мифунэ арасындагы хезмәттәшлек тәмамлана. Мифунэ самурай образын уйнавын дәвам итә, ә Куросава борынгы феодаль Япония темасын кызыксынмый башлый.

1960 еллар башыннан Мифунэ Европа һәм АКШ киносында актив төшә башлый. «Кызыл кояш» (1971) вестернында Мифунэ япон императоры свитасыннан төшеп калган самурайны уйный, ә Чарльз Бронсон һәм Ален Делон — «Кыргый Көнбатыш»ның явыз башкисәрләрен.

## Фильмография

* 1948 **Исерек фәрештә**, *Drunken Angel*
* 1950 **Расемон**, *Rashomon*
* 1951 **Дивана**, *The Idiot*
* 1965 **Кызыл сакал** *Акахигэ*
* 1971 **Кызыл кояш** *Red Sun*

Төркем:Япония актерлары
Науруз (Ырынбур өлкәсе)

**Нәүрүз** — Ырынбур өлкәсенең Пономаревка районында урнашкан борынгы татар авылы. Дим елгасының сул як ярында, Казан — Ырынбур юлы (IP-239) өстендә урнашкан. Район үзәгеннән 2 км читтә. 700 йортта 1900 якын кеше яши, татарлар. Урта мәктәп, 16 кибет, 4 тегермән эшли. 3 зур фермер хуҗалыгы («Каеш» һәм «Клин»).

## Тарихи белешмә
Науруз «Яңа Ырынбур юлы»ндагы башка татар авыллары белән бер чорда хасил иткән һәм патша боерыгында исеме аталган, рөхсәт кәгазен алучы Науруз Түгиев хөрмәтенә аның исемен йөртә.

1747 елда биредә инде 123 ир-егет яшәгән. Алар Яңа Мәскәү — Ырынбур юлында ям хезмәтен башкарганнар. Хөкүмәт 20-30 чакрым саен авыллар салырга рөхсәт иткән. Мәсәлән, Науруздан Дүсмәткә кадәр 25 км.

## Мәгариф
Урта мәктәп эшли. 2011 елда 183 бала укыды. Татар теле һәм әдәбияты дәресләре керә.

## Демография
Халык саны динамикасы:Милләтләр (2010): татарлар — 96,7%.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Кудымкар

**Куды́мкар** (, ) — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1938 елдан), Кудымкар районының административ үзәге. 2005 елга кадәр — Коми-Пермяк автономияле округының үзәге.

Халык саны — 28 984 кеше (2010).

## География
Шәһәр Иньва елгасында тора, Пермьнан 201 км төньяк-көнбатышка таба урнаша. Шәһәр аша Гайнә—Менделеевск трассасы уза.

## Тарих

Язма чыганакларда Кудымкар беренче тапкыр 1579 елда телгә алына.

1908 елда Кудымкарда 1108 кеше яшәгән. Бу вакытта ул Пермь губернаның Саликам өязенең 3-нче станы башлыгы резиденциясе булган. Монда 4-класслы шәһәр училищесы, зимства хатын-кызлар мәктәбе, китапханә, хастаханә, ветеринар пункты, Кува елгада тегермән һәм плотина, урманчылыгы, кулланучылар җәмгыяте, ятимнәр йорты һәм гарипләр йорты булган.

1909 елда почта-телеграф бүлекчәсе ачыла. 1925 елда Кудымкар Коми-Пермяк милли округының үзәге була. 1931 елда Кудымкар шәһәр тибындагы посёлогы статусын, 1938 елда — шәһәр статусын ала.

1927 елда педагогик училище, 1929 елда урман техникумы, 1930 елда — авыл хуҗалыгы һәм медицина техникумнары ачылалар. 1931—1934 елларда Гайнә—Менделеево магистрале төзелә, ул Кудымкарны Транссебер магистрале белән тоташтыра.

## Халык

### Милли состав

## Мәдәният
* «Шондыбан» — 1939 елдан башлап иҗат итүче коми-пермяк милли ансамбле.

## Икътисад
* ААҖ «Молоко»
* ААҖ «Мясокомбмнат»
* икмәк комбинаты
* азык-төлек комбинаты
* җимеш комбинаты

## Югары уку йортлары
* Урал дәүләт лесотехника университетының филиалы
* Удмурт дәүләт университетының филиалы

## Фотогалерея

Рәсем:Kudymkar Church.JPG|
Рәсем:Chapel in Kudymkar.JPG|
Рәсем:National theatre (Kudymkar).JPG|
Рәсем:A monument to Kudym Osh in Kudymkar.JPG|
Рәсем:National museum (Kudymkar).JPG|


## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Сосновка (Нократ Аланы районы)

**Сосновка** (рус. *Сосновка*) — Киров өлкәсенең Нократ Аланы районында шәһәр.

Халык саны — 11 190 кеше (2010).

## География
Шәһәр Нократ елгага Пыжманка елгасы кушылу урынында, Кировтан 342 километр төньяктарак урнаша. Шәһәр аша Казан — Ижау тимер юл уза.

## Тарих
Сосновка авылы беренче тапкыр 1699 елда телгә алына. XX гасыр башыннан Сосновка сәнәгый авылы буларак үскән — Решетников бертуганнар сәүдәгәрләр монда агач заводны, ә аннан соң канат фабриканы нигезләнгәннәр.

1938 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала. 1962 елдан — шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Агач эшкәртү комбинаты, агач йөк күчерү пункты, суднолар төзү заводы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/sosnovka/index.html

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Нократ Аланы районы торак пунктлары
Үрге Чебенле

**Үрге Чебенле** — Ырынбур өлкәсенең Сакмар районында урнашкан татар авылы, авыл советы үзәге. 870 кеше яши, татарлар. Сакмар елгасының сул як ярында урнашкан. 
Лирон Хәмидуллин Чебенле авыллары атамасын *щебенка* (вак таш) сүзеннән күрә. Ырынбур каласы салынганда бу яктагы баз-чокырлардан (карьер) таш чыгаралар. 
## Тарихи белешмә
Үрге һәм Түбән Чебенле авылларын Татар Каргалысы кешеләре нигезли. Билгеле булганча Каргалы сәүдәгәрләр бистәсе була. Ул Казан артыннан җирсезлектән интеккән кешеләрне үзенә тарта. Бистә белән идарә иткән сәүдәгәрләр бистә халкын әкренләп Урал ягына озата бара. 1755 елны Каргалыдан игенчеләр килеп, беренче казык кагалар.

1798 елны Чебенле халкын Башкорт-Мишәр гаскәренә кертәләр. 1840 елны исә казак катламына күчерәләр. Моның белән килешмәгән кайберәүләр яңа җирләргә күчә. Шул рәвешле Яңа Чебенле, Яңа Мораптал (хәзер Башкортстанда), 1нче Имангол, Әүстән авыллары барлыкка килә.
## Мәгариф
Башлангыч мәктәп 1832-33 елны ачыла.

2009 елның декабрендә 2 катлы авыл мәктәбе бинасы ишелер хәлгә җиткәч, ул ябыла. Балалар күрше Дмитриевка мәктәбенә йөрергә мәҗбүр ителделәр. Башка төбәкләрдән аермалы буларак, бу вакыйга хәерле тәмамланды. 2010 елның җәендә яңартылган мәктәп бинасы яңадан ишекләрен ачты. 
Анда хәзер 100 якын бала укып йөри.

## Танылган шәхесләр

* Һибәтулла Салихов, шагыйрь, Чебенледә туган. 
* Шәриф Камал, язучы, эшләгән. 
* Хәниф Фәйзуллин, ССРБ каһарманы.
* Рәшит Искәндәров, укытучы, тарихчы.

Чебенленең фольклор «Дуслык» ансамбле киң билгеле.

## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Звенигово

**Звенигово** (, ) —  Мари Илнең көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр, Звенигово районының административ үзәге.

Халык саны — 11 945 кеше (2010).

## География
Шәһәр Идел елгасында, Мари түбәнлгендә, Йошкар-Оладан 90 километр ераклыкта урнашкан. Иң якын тимер юл станциясе — Шелангер (32 км).

## Тарих
Звенигово 1860 елда Звенигово затоны янында посёлок буларак нигезләнә. 1927 елдан — эшчеләр посёлогы, 1974 елдан — шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Суднолар төзү-суднолар ремонтлау заводы;
* агач комбинаты;
* леспромхоз.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/r_marijel/zvenigovo/index.html

Төркем:Мари Иле шәһәрләре
Төркем:Звенигово районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле район үзәкләре
Ардатау (Мордовия)

**Арда́тов** (, ) — Мордовиядә урнашкан шәһәр (1780 елдан), Ардатау районының административ үзәге.

Халык саны — 9 400 кеше (2010).

## География
Шәһәр Алатыр елгасы (Сыры кушылдыгы) өстендә, Саранскидан 114 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша. Иң якын тимер юл станциясе — Ардатау (10 км).

## Тарих
1671 елда *Ардатауо авылы* буларак телгә алына; исем чыганагы — Ордат (мордва исеме) исемненнән.

1780 елдан — Сембер наместниклыгының (1796 елдан — Сембер губернаның) Ардатау өязенең үзәге. 1798—1802 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәр. 1802 елдан — яңадан өяз үзәге.

1927 елдан — Ардатау районының үзәге.

## Халык

Милли состав: руслар — 65,0%, мордва — 31,9%.

## Икътисад
* май җитештерү заводы;
* икмәк комбинаты;
* мамык фабрикасы;
* агач эшкәртү сәнәгатенең ширкәтләре.

## Искәрмәләр

Төркем:Мордовия шәһәрләре
Төркем:Мордовия район үзәкләре
Чуаш автономияле өлкәсе

**Чуаш автономияле өлкәсе** (, ) — 1920—1925 елларда булган РСФСР составында автономияле өлкә.

Үзәге — Чабаксар шәһәре.

## Тарих
Чуаш автономияле өлкәсе Казан һәм Сембер губернасы өлешләреннән 1920 елның 24 июнендә барлыкка килә.

1925 елның 25 апрелендә ул Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасына үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеше
Башта Чуаш автономияле өлкәсе өч (Чабаксар, Чуел һәм Ядернә) өязенә бүленгән.

1921 елда Чуел өязе составыннан Батыр өязе аерылып чыгарыла.

1925 елда Чуаш АӨ составына Алатыр өязе кертелә.

## Моны да карагыз
* Казан губернасы
* Сембер губернасы
* Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы
* Чуашия

## Тышкы сылтамалар
* http://www.yadrin.ru/?act=news&view=11427 
* У истоков Чувашской Автономии 
* Даниил Эльмень — герой или аутсайдер чувашской истории?

Төркем:РСФСР автономияле өлкәләре
Төркем:Чуашстан тарихы
Рәфис Корбан

**Рәфис Корбан**, чын исеме **Рәфис Харис улы Корбанов** — татар драматургы, балалар шагыйре, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Шәйхи Маннур, Абдулла Алиш һәм Фатих Хөсни (2023) исемендәге әдәби премияләр иясе, Татарстан Язучылар берлеге рәисе (2012 — 2016).

Ул 1957 елның 1 гыйнварында Татарстанның Биектау (элекке Дөбъяз) районы Кече Битаман авылында дөньяга килә. Башлангыч белемне туган авылында ала. Күршедәге Зур Битаман авылында урта мәктәпне тәмамлагач, 1974 елда Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә.

1977 елда университетның өч курсын тәмамлап, «Татарстан яшьләре» газетасы редакциясенә эшкә урнаша, икенче елны Буага китеп, ике елга якын «Байрак» исемле төбәк газетасында эшләп ала. 1980 елдан ул янәдән Казанда: шәһәрнең автозаправкалар идарәсендә рәссам, 1982 елдан 1989 елга кадәр Татарстан радиосында башта музыкаль тапшырулар, аннан балалар өчен тапшырулар һәм әдәби тапшырулар редакцияләрендә эшли. 1989 елдан соң төрле газета-журнал редакцияләрендә — «Салават күпере»ндә, «Идел»дә, «Әдәби җомга» газетасында, Татарстан язучыларының әдәби фонды идарәсендә, «Заман» төрек-татар газетасында, «Шәһри Казан»да төрле җаваплы вазифаларны башкара, Казан дәүләт курчак театрының әдәби бүлек мөдире, «Мәгариф» милли нәшрияты мөхәррире, Татарстан китап нәшриятының китап тарату бүлеге мөдире хезмәтендә була.

Аннан соң Рәфис Корбан Татарстан китап нәшриятында матур әдәбият һәм балалар әдәбияты редакцияләренә җитәкчелек итә.

2007 елның 6 февралендә Салих Сәйдәшев исемендәге ТР ДЗКЗда шагыйрьнең 50 еллык юбилеена багышлаган әдәби-музыка кич үтә.

2012 елның 18 маенда узган Татарстан Язучылар берлегенең җыенында ул рәис булып сайлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рәфис Корбан Язучылар берлеге рәисе итеп сайланды
* Татар энциклопедия сүзлеге. - Казан: ТР ФА Татар энциклопедиясе Институты, 1998 - 703 б., рәсемнәр белән.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
  

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Фатих Хөсни премиясе лауреатлары
Тукай (Александровка районы)

**Тукай** — Ырынбур өлкәсенең Александровка районында урнашкан татар авылы, авыл советы үзәге. 236 йортта 736 кеше яши, татарлар. Урта мәктәп эшли. 3 зур фермер хуҗалыгы («Алтын башак», «Болгар» һәм «Виктория»). 
## Тарихи белешмә
XIX гасырның беренче яртысында Стәрлетамак өязенең Тукай авылы кешеләре нигез сала. Җирләре азлыкка күрә алар патшадан Йомран-Табын вулысы җирләрен бирүне сорый. 1842 елда аларга Каепкол һәм Әбҗәлил башкортларыннан алынып җир бүлеп бирелә (10 740 дистә). Рөхсәт кәгазен есауллар Биктәш Үзәков, Мәүлетов, Дибаев, Әлбиков юлла ала. 1866 елда инде 171 йортта 1017 кеше яши.
1850 елда биредә Яңа Башкорт вулысы үзәге оештырыла. 14 авыл буйсына. 1917 елдан соң вулыс Ток-Чуран кантоны итеп үзгәртелә.

## Мәгариф
Авыл мәктәбендә инкыйлабка кадәр җәдитчә укыталар. Бирегә балаларны тирә-күрше авылларндан һәм даладан алып киләләр. 1918-1926 елларда башлангыч мәктәбе мөдире булып Лотфи Гадилов эшли. Соңыннан — «Кызыл Таң» мөхәррире, Башкортстан радиокомитеты башлыгы.  
1940 елны урта мәктәп итеп үзгәртелә. 1964 елны укыту һәрҗирдәгечә олы агай теленә. 2011 елда 120 бала укыган. Мәктәпнең горурлыгы — мәктәп музее.

## Танылган шәхесләр

* Эрнст Дибай, астроном.

## Демография
Халык саны динамикасы:

	
Милләтләр (2010): татарлар — 95,8%, руслар — 2,2%.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Каргалы бистәсе

**Каргалы бистәсе** — Ырынбур өлкәсенең Сакмар районында урнашкан татар авылы, авыл советы үзәге. 3870 кеше яши (2010). Ырынбурдан 20 чакырым ераклыкта урынлашкан, авылга 15 минут саен маршрут автобуслары йөреп тора.

Каргалы авылының бер ягыннан Сакмар суы, икенче ягыннан Урта Каргалы елгасы ага. Сакмар суы буендагы җирне Сакмар очы, Каргалы суы буендагыларны Каргалы очы, ә соңрак оешкан – төзелгән якны Дунай очы, дип атаганнар.

## Тарихи белешмә
Татар Каргалысының тарихы 1743 елга барып тоташа. Ул елны корыла гына башлаган Ырынбурның губернаторы Неплюев татарларны Урта Азия белән сәүдә элемтәсен тергезергә чакыра. 1744 елны Сәгыйт Хәялингә Елизавета Петровна Сакмар елгасы буеннан 64 мең дисәтинә җир бүлеп бирә. Сәгыйт Хәялин туган авылы Байлар Сабасы һәм Казан өязенең башка авылларыннан үзе белән 173 гаиләне ияртеп, Сакмар елгасы буена барып утыра.

1956 елда Советлар Союзына Һиндстан хөкүмәте җитәкчесе Җаваһарлал Неру килә, һәм ул Татар Каргалысын күреп килергә теләвен әйтә. Эш шунда ки, Каргалы сәүдәгәрләре Көнбатыш кешеләреннән беренчеләрдән булып Һиндстанга Тянь-Шань таулары аша, яшерен тау сукмаклары белән барып җитәләр.
 
Авыл үзәгендә зур Гостиный двор (күмәртә сәүдә үзәге) була. Урта Азиядән кәрваннар Ырынбурны узып, туры бирегә сату итәргә киләләр.

1897 елда Каргалыда 13 мең кеше яши. Халык күбесенчә һөнәрчелек белән шөгыльләнә. Авылда 20 җитештерү, 20 тегермән була. 1917 елда халык саны 17 меңгә җитә.

Каргалы кешеләре Көньяк Уралда 38 татар авылына нигез сала. Үрге һәм Түбән Чебенле, Стәрлебаш районында Яшергән, Айдарали һәм Түбән Ибрай.

## Мәгариф
Каргалы мәдрәсәсендә 3 мөфти белем алган. 
1896-1901 елларда Гани Хөсәенов оештырган укытучылар курслары эшләгән.

## Дини тормыш
Заманында Сәгыйт бистәсендә 11 мәчет булган. Совет еллары аша узып аларның берсе генә исән калган – Куш Манара мәчете (1749).

Orenburg oblast Kargala Double-minaret mosque.jpg | Куш манара мәчете
Orenburg oblast Kargala White mosque.jpg | Ак мәчет
Orenburg oblast Kargala Old cemetery.jpg | Борынгы зират

## Танылган шәхесләр
* Сәгыйть Хәялин - бистәгә нигез салучы.
* Исмәгыйль Бикмөхәммәтов — Һиндстанга сәяхәт итүче сәүдәгәр.
* Әбелмәних Каргалый — шагыйрь 
* Гани Хөсәенов, Әхмәт Хөсәенов - байлар, химаячеләр.
* Габделрәүф Ниязбаев — драматург 
* Бату Мөлеков — композитор.
* Әхмәтсафа Дәүләтьяров — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1937]]*).
* Равил Имангалиев − тарихчы.

## Демография
Халык саны динамикасы:

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәшит Искәндәров, Әнвәр Искәндәров Сәгыйть бистәсе 
* «Оренбург татарлары: тарихи-энциклопедик очерк» Искәндәров Р.Ш. 

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Кузлаука (Чуашстан)

**Кузлаука** (, ) — Чуашстанда урнашкан шәһәр (1967 елдан), Кузлаука районының административ үзәге.

Халык саны — 10 355 кеше (2010).

## География
Шәһәр Идел елгада, Чабаксардан 97 километрга көнчыгышка таба урнаша. Шәһәр янында <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» автомобиль юлы уза. Иң якындагы шәһәрләр: Волжск — (7 км (туры линия буенча)/47 км (юл буенча)), Яшел Үзән (16/35 км), Звенигово (20/82 км).

## Тарих
Беренче тапкыр 1671 елда телгә алына.

1781 елга кадәр — Зөя өязе составында, 1781—1920 елларда Казан губернаның Чабаксар өязе составында. 1920 елдан — Чуаш АӨ составында.

1938 елдан — шәһәр тибындагы бистә, 1972 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав: чуашлар — 51,4%, руслар — 41,7%, татарлар — 5,3%.

## Икътисад
* Автофургоннар комбинаты
* Май җитештерү заводы

## Искәрмәләр

Төркем:Чуашстан район үзәкләре
Төркем:Чуашстан шәһәрләре
Габделрәүф Ниязбаев

**Габделрәүф Ниязбаев** – ХХ гасыр башында иҗат иткән татар драматургы. 
## Тәрҗемәи хәл
Габделрәүф Хәкимбай улы Ниязбаев 1881 елда Ырынбур өязендәге Каргалы бистәсендә туа. Г.Ниязбаев, Каргалы мәдрәсәсенең рөшди өлешен тәмамлаганнан соң, Казанда Укытучылар мәктәбендә белем ала. Узган гасыр башында шул мәктәптә укыганда беренче мәртәбә сәхнәгә аяк баса. Шәриктәшләре Гаяз Исхакый, Ильясбәк Кудашев, Гафур Коләхмәтев, Шакир Мөхәммәдъяров, Шәриф Сүнчәләйләр белән бергә татарча беренче спектакльләрне куюда катнаша.

1906 елның 22 декабрендә Казанда рәсми рәвештә оештырылган беренче театр уенында актив катнашкан бу егет тиздән пьесалар тәрҗемә итү һәм татарча пьесалар язу эшенә дә керешеп китә. Аның берничә пьесасы «Сәйяр» һәм башка труппалар тарафыннан сәхнәләштерелә.

Татар театрлары һәм сәхнә әсәрләре тарихын өйрәнүгә зур өлеш керткән галим Һәнүз Мәхмүтов аның 1906 елның мартында кайбер пьесаларны татар сәхнәсендә куярга рөхсәт сорап Казан губернаторы исеменә язган ике хаты тапкан. Шул хатларында ул Н.Гогольнең «Өйләнү», «Ревизор» комедияләрен, татар драматургларының «Кызганыч бала», «Өч хатын берлән тормыш», «Оят, яки Күз яше» һ.б. пьесаларын сәхнәләштерергә рөхсәт бирелүен үтенә, һәм берничә пьесаны, шул исәптән «Өйләнү»не куярга рөхсәт ала.

Соңрак ул үз туган төбәгендә һәм Урта Азия уку йортларында балалар укыта. Театр белгечләре аның биш драма әсәре язганлыгын әйтәләр. Шулардан ике әсәре «Сәйяр» труппасы тарафыннан, берсе Ырынбур татар драма театры тарафыннан сәхнәләштерелгән. «Сәйяр»дә Габдулла Кариев җитәкчелегендә куелган пьесалары — «Беренче таң» белән «Борадарән Галимевләр» (автор кушкан исеме «Көчлеләр һәм көчсезләр»). Ырынбурда уйналган пьесасы «Кара көннәр» дип аталган.

1920 елда Эстәрлетамак шәһәрендә вафат була. Соңгы эш вазифасы — Башкортстан мәгариф комиссариаты инспекторы.

## Чыганаклар
* “Китап” ширкәте һәм бөек шагыйрь 
* Лирон Хәмидуллин Ерактагы ак җилкәннәр

Төркем:Татар драматурглары
Ардатов

**Инсар**:

* Ардатов — Мордовия Республикасында шәһәр.
* Ардатов — Мордовия Республикасының Ардатов районында посёлок.
* Ардатов — Түбән Новгород өлкәсендә шәһәр тибындагы бистә.
Сергач

**Сергач** () — Ηижгаp өлкәсендә шәһәр (1779 елдан), Сергач районының административ үзәге.

Халык саны — 21 387 кеше (2010).

## Җәгъpафия
Шәһәр Пьяна елгада, Ηижгаpтан 125 километрга көньяк-көнбатышка таба урнаша. Арзамас — Канаш тимер юлда стаʜсa. Иң якындагы шәһәрләр: Кнәгин — (41 км (туры линия буенча)/43 км (юл буенча)), Перевоз (58/71 км), Шөмерлә (59/130 км).

## Тарих
Беренче тапкыр 1382 елда телгә алына.

Пьяна янындагы сугыш

1779 елда Сергач бер үк исемдәге өязенең үзәге була һәм шәһәр cтaтысын ала.

1856 елда Сергачта 3 чиркәү, 480 йорт һәм 2 лавка (кибет) булган.

1929 елдан — Сергач районы үзәге.

## Халык

### Милли cастaф

## Икътисад
* Электормеханик ɜавуᴛы
* АҖ «Нижегородсахар» (шикәр, чүпрә)
* АҖ «Сергачанка», АҖ «Феникс» (тегү производствосы)
* Тимер юл транспорты ширкәтләр
* ЧҖҖ «Оптиком-Сергач» (оптик детальләрне җитештерү)

## Шәхесләр
* Рифат Ибраһимов, журналист.
* Виктор Ишчереков, агрохимик.

## Галерея

Sergach Sovetskaya Street.jpg|Сәвит урамы
Sergach WWII Monument & District Administration.jpg|

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://sergach-online.ru/nashi-geroi 
* http://www.mojgorod.ru/nizhegor_obl/sergach/index.html

Төркем:Ηижгаp өлкәсе шәһәрләре
Газиз Әлмөхәммәтов

**Газиз Әлмөхәммәтов** – татар һәм башкорт профессиональ музыка сәнгатенә нигез салучыларның берсе, мәшһүр җырчы (*тенор*), композитор, педагог, җәмәгать эшлеклесе, иң беренче БАССРның халык артисты. 
## Тәрҗемәи хәле
1895 елны Яңа Мораптал дигән татар-башкорт авылында дөньяга килгән.

1908 елдан Ташкәнттә яши, шәһәр паркында концертлар бирә. Ташкәнт музыка училищесына укырга тели, ләкин аны борып җибрәләр. Шулай итеп Әлмөхәммәтов музыкаль белемсез булып кала. 1914 елдан һөнәри җырчы.

1921 елдан концерт эшчәнлеге белән бергә татар-башкорт халык җырларын җыю һәм композиторлык белән шөгыльләнә. 1922-29 елларда Казанда эшли. Солтан Габәши һәм В.И. Виноградов белән бергә «Сания» операсын иҗат итә (Фатих Әмирхан либреттосына). 1925 елның 25 июнендә Казанда узган премьера зур вакыйга була. Газиз Әлмөхәммәтов үзе үк төп партияне башкара.

Беренче уңыштан канатланып, композиторлар Гали Рәхим әсәренә «Бүз-егет» риваятенә тотыналар. Ләкин Академүзәк директоры Галимҗан Ибраһимов сәяси ышанычсыз әсәргә алынуларга сагая төшә. Ул иҗати төркемне Мәҗит Гафуриның «Эшче» поэмасына алынырга күндерә.

1929 елны «Эшче» (Мәҗит Гафури либр.) операсы язылып бетә, 1930 елны сәхнәгә куела. 
1929 елда Әлмөхәммәтов Уфага чакыртыла. Милли мәдәният институтында эшли, Мәскәү дәүләт консерваториясендә Башкорт студиясен баш оештыручы. Башкорт филармониясе ачтыруга булыша.

1937 елны Уфада сак астына алына, 1938 елда атып үтерелә.

Яңа Морапталда Г. Әлмөхәммәтовның музее бар. 1968 елдан бирле Башкортстанда яшь җырчыларның Газиз Әлмөхәммәтов исемендәге призына конкурс үткәрелеп килә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* Как рождалась “Сания” 

## Сылтамалар

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Камбарка

**Камбарка** (, ) — Удмуртиядә урнашкан шәһәр, Камбарка районының административ үзәге.

Халык саны — 11 028 кеше (2010).

## География
Шәһәр Камбарка (Чулман кушылдыгы) елгада, Ижаудан 116 километрга көньяк-көнчыгышка таба урнаша. Казан — Екатеринбург тимер юлда станция. Иң якындагы шәһәрләр: Нефтекама, Сарапул, Агыйдел, Яңавыл, Чайковски.

## Тарих
Камбарка 1767 елда тимер ясау, һәм чуен кою заводы янында бистә буларак нигезләнгән.

1781—1923 елларда — Пермь губернасы Уса өязе составында.

1923—1937 елларда — Урал өлкәсе составында. 1936 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала.

1937 елда Удмурт АССР составына кертелә.

1945 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Машиналар төзү заводы
* «Металлист» заводы
* «Корд» фабрикасы
* Агач комбинаты

## Фотогалерея

Kambarka Pond.jpeg|Камбарка буасы
Воинам Камбарки павшим в ВОВ.jpeg
Камбарский паром.jpeg
Uspenskaya Church (Kambarka) 1.jpg

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/udmurtsk_r/kambarka/index.html
* http://kambarka.biz/

Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Камбарка районы торак пунктлары
Тугай (мәгънәләр)

**Тугай** сүзенең аңлатмалары:

* Тугай — елга яры буенда уйсу җир, болынлык, гадәттә таллар, зирекләр белән капланган була.
** Урманлы тугайлар — елга ташыганда су астында кала торган болын (гадәттә ярымутрау кебек була).
** Тугайлану — дуга сыман бормалану (*тугайланган юл*).
** Тугай-тугай — бормалы-бормалы (*тугай-тугай юл*).
* Тугай — Башкортостанда Благовещен районында урнашкан авыл. 
* Тугай — Башкортстанның Борай районында урнашкан авыл.
* Тугай — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл.
* Тугай — Башкортстанның Гафури районында урнашкан авыл.
* Тугай — Чуашстанның Комсомольски районында урнашкан авыл. 
* Тугай (Әрә) — Татарстанның Яшел Үзән районында урнашкан авыл.
* Тугай — Кемерово өлкәсендәге елга. 
* Тугай Керимоглу — танылган төрек футболчысы.
* Яссы Тугай — Татарстанның Ютазы районында урнашкан авыл.

## Моны да карагыз
* Тукай (мәгънәләр)

## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге. - Казан "Матбугат йорты" нәшрияты, 2005. - 848 б.

## Искәрмәләр
Тере Танып

**Тере Танып** () — Пермь краенда башланып, Башкортстанның төньяк районнары аша узучы су артериясе. Агыйдел елгасы кушылдыгы булып тора. Озынлыгы 345 км.
 
Елга Пермь краеның Чернушка районнарында башланып, Тәтешле, Балтач, Борай, Калтасы, Кызыл Кама районнары аша ага. Иске Бөртек авылы янында Тере Танып икегә аерыла: Тере Танып турыдан Агыйделгә коя, ә Үле (Черек) Танып атлы болак үз юлында сазлыклар хасил итеп, Агыйделгә түбәнрәк җирдә суын коя.

Елга бассейнының югары һәм түбән өлешендә катнаш урманнар, урта агымда – авыл хуҗалыгы җирләре алып тора. Агымсунуң еллык өлешенә – язын 66%, җәен һәм көзен – 14%, кышын – 14% туры килә.

Кушылдыклары: Көтмәс, Ар, Кизгән, Себергән (сул яклап); Йок, Әҗәк, Гәрә, Мулья, Калтаса, Тыхтем (Тыкчем) (уң яклап).

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Пермҗ крае елгалары
Сөнгәләй

**Сөнгәләй** () — Сембер өлкәсендә шәһәр, Сөнгәләй районының административ үзәге.

Халык саны — 6 959 кеше (2010).

## География
Шәһәр Иделнең уң ярында, Ульновсктан 72 километрга көньякка таба урнаша. Иң якын тимер юл станциясе — Красный Гуляй (45 км).

## Исем чыганагы
Шәһәр үз исемне *Сөнгәләйка* елгадан алган, ә ул үз исемен эрзә *сянг* — «кушылдык» һәм *лей* — «су» сүзләреннән алган.

## Тарих
Сөнгәләй 1666 елда нигезләнә.

1780 елдан — Сембер  (1796 елдан — Сембер губернасы) Сөнгәләй өязенең үзәге.

1856 елда Сөнгәләйдә 1 чиркәү, 708 йорт һәм 32 лавка (кибет) булган.

1907 елда шәһәрдә зур булмаган җылылык электростанциясе, ә 1914 елда — цемент заводы төзелә.

1925 елда Сөнгәләй *сала*га үзгәртеп корыла. 1936 елдан — эшчеләр посёлогы, 1943 елдан — яңадан шәһәр.

## Халык

## Икътисад
* Цемент заводы;
* яшелчә-консерв заводы;
*  комбинаты;
* Ульяновск радиолампа заводының филиалы;
* «Энергосервис» берләшмәсе;
* май җитештерү заводы;
*тегермән комбинаты.

## Мәдәният һәм мәгариф
Шәһәрдә 2 мәктәп, педагогоия колледжы, технологик техникумы һәм өлкәне өйрәнү музее бар.
## Дин
 
;Православие
* Покровский храмы

;Ислам
* Мәчет (2025)

## Шәхесләр
* Валентин Жегалов (1934), математик, КФУ профессоры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/uljanov_obl/sengilej/

Төркем:Сембер өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Мураши

**Мураши** () — Киров өлкәсендә шәһәр, Мураши районының административ үзәге.

Халык саны — 6 752 кеше (2010).

## География
Мураши Кировтан 112 километрга төньякка таба урнаша, шәһәр аша тимер юлы уза.

## Тарих
Мураши 1895 елда Вятка—Котлас тимер юлы төзелеше вакытында посёлок буларак төзелә.

1928 елда эшчеләр посёлогы статусын ала.

1944 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

## Икътисад
* Май җитештерү заводы;
* агач сәнәгате ширкәтләре.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/murashi/index.html

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Урманлы тугайлар

**Урманлы тугайлар** - елга һәм башка сулыклар яры буенда уйсу җир, болынлык, гадәттә таллар, зирекләр белән капланган, ярымутрау кебек формада була.

Елга ташыганда тугайлар еш кына су астында калалар. Биредә яшәүче хайваннар, организмнар су басуларга ияләшкән булалар.

Урманлы тугайларның күпчелек өлеше бүгенге көндә инде көтүлекләргә, иген кырларына әйләндерелгән. Аеруча тугайлык мәйданнары гидроэлектр станцияләре төзегәндә, суднолар йөрү максатыннан елгаларны буганда су астында калып нык кими.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*"Assessing the Need for a Riparian Management System (RiMS)." - Iowa State University Extension Bulletin (2002)

Төркем:Сулыклар
Төркем:Урманнар
Экотоп

**Экотоп** - билгеле бер территориядә абиотик факторларның күплеге. Экотоп климат һәм туфрак-грунт факторлары күплегеннән тора.

Экотпка мисал булып ясалма грунтлар, яңа ясалган вулканик яки коралл утраулары, кеше ясаган карьерлар һәм башка яңа ясалган территорияләр тора.

## Моны да карагыз
* Биотоп;
* Биогеоценоз.

Төркем:Экология
Биогеоценоз

**Биогеоценоз** ( — тормыш  — җир +  — берлек) - җир өслегендәге тере организмнарның һәм атмосфера, тау токымнары, үсемлекләр күплеге белән матдә, энергия алмашында, тыгыз мөнәсәбәтләрдә торган берлеге.

Биогеоценоз экосистема төшенчәсе белән якын торса да ике төрле мәгънәгә ияләр. 

Биогеоценоз ике өлештән тора : экотоп һәм биоценоз. Биогеоценозга, шулай ук, фитоценоз, зооценоз, микробоценоз һәм макоценоз керә.

*Фитоценоз ул - билгеле бер территориядәге үсемлекләр күплеге;
*Зооценоз ул - фитоценоз чикләрендә яшәүче хайваннар күплеге; 
*Микробоценоз ул - туфракта яшәүче микроорганизмнар күплегею;
*Макоценоз ул - гөмбәләр күплеге.

## Тышкы сылтамалар
*Структурно-функциональная организация биогеоценоза 

Төркем:Экология
Төркем:Экосистемалар
Зооценоз

**Зооценоз** (грекчадан *zoon* — тереклек, *koinos* — берлек) — экосистеманың структур компоненты, биоценозга керүче, фитоценоз чикләрендә яшәүче хайваннар күплеге. Һәр зооценозга үзенә бер төрле үзара мөнәсәбәтләрдә торган хайваннар күплеге керә.

## Моны да карагыз
* Биогеоценоз
* Фитоценоз
* Экосистема

## Чыганаклар
* *Биогеография*. Кукурудза С. И. Львов.

Төркем:Экология
Фитоценоз

**Фитоценоз** (грекчадан "phyton" - үсемлек һәм "koinos" - берлек) - билгеле бер территориядәге үсемлекләр күплеге, аларның үзара билгеле бер бәйләнешләре системасы.

Фитоценоз ясалуның төп факторы булып экотоп тора. Фитоценоз ясалуга йогынты ясаучы абиотик факторлар:
* климат факторлары - яктылык, җылылык, су һ.б.
* эдафик факторлар - туфракның химик составы, дымлылыгы һ.б.
* топографик факторлар - рельеф, ландшафт үзенчәлекләре.

## Сылтамалар
Ботанический сад ДВО РАН 

Төркем:Экология
Зуевка

**Зуевка** () — Киров өлкәсендә шәһәр, Зуевка районының административ үзәге.

Халык саны — 11 198 кеше (2010).

## География
Зуевка Чүпче елгада, Кировтан 121 километрга көнчыгышка таба урнаша. Шәһәр аша тимер юл уза.

## Тарих
Зуевка 1899 елда Пермь—Котлас тимер юлы төзелеше вакытында станция янындагы посёлок буларак төзелә.

1928 елда эшчеләр посёлогы статусын ала, 1929 елдан — Зуевка районының административ үзәге.

1944 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

## Икътисад
* Вагоннар депосы
* ремонт-механика заводы
* май җитештерү заводы
* икмәк заводы
* азык комбинаты
* кош фабрикасы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/zujevka/index.html
* http://zuevka.net/ 

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Иске Чәчкаб мәчете

**Иске Чәчкаб мәчете** — Татарстанның Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында урнашкан мәчет.
[200px|thumb|right|Иске Чәчкаб мәчете [кыш көне]]

## Тарихы
Кайбы районының Иске Чәчкабта мәчетнең Әби патша заманында ук булуын 1771 елгы «Май ае Приговоры»нда әйтелә. Ул мәчет чокырда була, чөнки бу вакыт тау өстенә мәчет салу рөхсәт ителмәгән. Мулла вазифасын Габделвәли Габдерахманов үти. Рәсми рәвештә мәхәлләнең барлыкка килү вакыты — 1790 елның җәе. Яңа мәчет Чәчкабта 1833 елда төзелә (Олы Кайбычта 1862 елда) һәм 1871 елда яңартыла. Бу бер катлы бина авыл сәүдәгәре Рәхмәтуллин Сөнгатулла ярдәме белән салынган.
1898 елларда Иске Чәчкабта мәчет яңартылганда Казанның Татар бистәсендә яшәүче чәчкаблы Сибгатулла Алкин оештырып йөрүче булган. Бу мәчет XXI гасыр башына кадәр сакланган, әмма анда намаз ишелер чиктә укылмаган. 
1938 елда мәчетнең манарасы төшерелә. Әхмәтзакир мулла вафат булганлыктан мулла итеп Ситдыйк Габдешәкүр улы сайлана, мөәзин Камаретдин Гыймамедин улы була. Сугыштан соңгы 1957-1988 елларда мулла булып Җәләлов Ярхәм тора, 1988-2008 елларда — Заһидуллин Зиннатулла.
Мәчет авылда яңа урында, Үзәк урам, 25А йорты буенча, 1995 елның 16 июлендә ачыла. Мәчет ачуда Яңа Чәчкаптан шагыйрь Әхмәт Рәшит тә катнаша.
Рәсми рәвештә җирле мөселман дини оешмасы - Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылы мәхәлләсе (Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең Кайбыч мөхтәсибәте Иске Чәчкап авылы мәхәлләсе) 2000 елның 3 мартыннан теркәлгән.
2008 — 2020 елларда мулла булып 1982 елда туган Казанда һәм Мисырда белем алган Шаһиев Фирдүс торган. Бүгенге көндә имам-хатыйб вазыйфаларын  Мөхәммәдиев Илдус Гәрәй улы үти.
## Авыл муллалары
* Дәмела Мөхәммәд
* Габделлатыйф Әлкә углы Габделша Бикчур
* Җәләлетдин Назыр
* Әхмәдзакир мелла Җәләлетдин
* Ситдыйк Габдешәкүр
* Ярхәметдин Җәләлетдин углы Сәйфетдин
* Зиннатулла Заһидуллин 
* Фирдүс Фәһим улы Шаһиев.
## Авыл мөәзиннәре
* Габделҗәббар Аит
* Камаретдин Габделгаффар
* Ситдыйк Габидулла
* Ярхәметдин Сәйфетдин
* Нуретдин Хәйретдинов
* Дәүләтша Галләмов.
## Моны да карагыз
* Кайбыч районы мәчетләре исемлеге
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кадыйр Галимов. Эзле Чәчкаб. Казан, 2002.
## Сылтамалар

Төркем:Иске Чәчкаб
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кайбыч районы мәчетләре
Бакалы (мәгънәләр)

**Бакалы**:

Русиядә:

* Бакалы - Башкортстанның Бакалы районы үзәге.
* Бакалы - Башкортстанның Борай районында урнашкан авыл.
* Бакалы - Чиләбе өлкәсенең Нагайбәк районы үзәге.
* Бакалы - Татарстанның Баулы районында урнашкан авыл.
* Бакалы - Татарстанның Әлмәт районында урнашкан авыл.
* Бакалы районы - Башкортстанда урнашкан район.

Украинада:

* Бакалы (Киев өлкәсе) — Киев өлкәсенең Белоцерковский районында урнашкан авыл.
Төркия шәһәрләре

Бу мәкаләдә халык саны буенча Төркия шәһәрләре исемлеге тәкъдим ителгән.

## 100 меңнән күбрәк халык саны булган шәһәрләр

## Шулай ук кара
* Төркиянең административ бүленеше


Төркем:Илләр буенча шәһәрләр исемлекләре
Төркем:Исемлекләр:Төркия
Кирс

**Кирс** () — Киров өлкәсендә шәһәр, Югары Кама районының административ үзәге.

Халык саны — 10 420 кеше (2010).

## География
Шәһәр Зур Кирс елгада, Кировтан 190 километрга төньяк-көнчыгышка урнаша. Шәһәр аша тимер юл уза. Иң якындагы шәһәрләр: Омутнинск — (74 км (туры линия буенча)/86 км (юл буенча)), Белая Холуница (96/132 км), Зуевка (121/248 км), Слободской (135/171 км), Глазов (135/319 км).

## Тарих
Кирс 1729 елда чуен кою заводы янында бистә буларак нигезләнә. Исем чыганагы —  «текә яр» сүзеннән.

1938 елда эшчеләр посёлогы статусын ала.

1963 елдан — Югары Кама районының үзәге, 1965 елдан — шәһәр.

## Халык

## Икътисад
* «Кирскабель» заводы
* тимер-бетон әйберләр заводы
* агач сәнәгатьнең ширкәтләр
* леспромхоз

## Климат

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/kirs/index.html

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Тимофеевка (Каенлык авыл советы)

**Тимофеевка** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы поселок.
## Географиясе
Тимофеевка Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 28 чакрым, ә район үзәге Биектаудан төньяк-көнбатышка таба 12 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 8 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 50%,
татарлар — 50%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Богырыслан

**Богырыслан** () — Ырынбур өлкәсендә шәһәр, Богырыслан районының административ үзәге (район составына керми).

Халык саны — 49 737 кеше (2010).

## География
Богырыслан Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының көньяк битләвендә, Олы Кинәл елгасында, Ырынбурдан 160 километрга төньяк-көнбатышка таба урнаша.

## Тарих
Богырыслан 1748 елда бистә буларак нигезләнә.

1781 елда Богырыслан бистәсе шәһәргә үзгәртеп корыла һәм Уфа наместниклыгының Богырыслан өязенең үзәге була.

1797—1802 елларда — өяз үзәге булмаган шәһәр; 1802 елдан — Ырынбур губернасы Богырыслан өязе үзәге.

1851 елдан — Самар губернасы составында.

1928—1934 елларда Урта Идел өлкәсе составында, 1934 елдан — Ырынбур өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Богырыслан — Идел-Урал нефть-газлы бассейнының нефть-газ сәнәгате үзәгеннән берсе.

* Тегермән комбинаты
* ит комбинаты
* җиһаз һәм тегү фабрикаслары
* "Радиатор", "Базальт", тимер-бетон әйберләр заводлары

## Климат
* Урта ел һава температурасы — 5,0&nbsp;°C

## Шәхесләр
* Ольга Остроумова (1947), РФ халык артисты.

## Фотогалерея

Файл:Coat of Arms of Buguruslan (Orenburg oblast) (1782).png|Герб (1782)
Файл:Postkarte Buguruslan.jpg|Богырысланм (XX гасыр башында)
Файл:Buguruslan Teatr Gogol.JPG|Богырыслан театры


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://orenobl.ru/town/buguruslan.php 
* http://kraeved.opck.org/towns/buguruslanskii_raion/buguruslan.php
* http://heraldicum.ru/russia/subjects/towns/bugurus.htm
* http://kosmosnimki.ru/permalink.html?N290dce4c
* http://www.museum.ru/M1085
* http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/buguruslan/

Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Богырыслан
Буҗак татарлары

**Буҗак татарлары** — бүгенге көндә Буҗакта аз сакланып калынган төрки халык. Чыгышлары белән берничә төрки халыкларның кушылуыннан , нигездә Буҗак урдасының халкы булган нугайлардан һәм калмыклардан, килеп чыкканнар. Шулай ук, монда элегерәк яшәгән төрки халыклар - кыпчаклар, бөҗәнәкләр эзләре дә бар.

Буҗак татарлары, Гийом Левассер де Боплан сурәтләве буенча, Ханга да Төреккә дә буйсынмаучы иреле халык, яхшы сугышчылар, җайдаклар  булып торганнар.

XVIII гасырдан күпчелек татарлар (нугайлар) бүгенге Дагстан, Төркия, Добруджа җирләренә күченә. Добруджада аларның дәвамчыларын дунай татарлары дип йөриләр.

Бүгенге Украина, Молдавияда буҗак татарлары бик аз санда гына сакланып калганнар. Молдавияда 2004 ел халык санын алу мәгълүматлары буенча, анда ислам динендәге татарларның кечкенә төркеме бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Төркем:Украина халыклары
Төркем:Молдавия халыклары
Фәһимә Хисамова

**Фәһимә Миргали кызы Хисамова** (*[[1936 ел]]ның [[1 декабрь|1 декабре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Ютазы районы]], [[Кәрәкәшле]] — [[2018 ел]]ның [[17 сентябрь|17 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — күренекле татар галимәсе, тел белгече, филология фәннәре докторы, татар теле өлкәсендә дистәләгән хезмәт авторы. Татарстанның атказанган укытучысы. Татарстанның атказанган фән эшлеклесе. Профессор (1998).
 
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1936 елның 1 декабрендә Ютазы районының Кәрәкәшле авылында дөньяга килә. 1955-1960 елларда Казан дәүләт университетының татар филологиясе бүлегендә укый. 1967-1970 елларда — Казан дәүләт университетының татар теле кафедрасы каршындагы аспирантурада укый (җитәкче проф. Д.Г. Тумашева).

1971 елда филология фәннәре кандидаты исеменә лаек була. 1995 елда «Иске татар рәсми язуының гамәлдә булуы һәм үсүе (XVI – XIX гг.башы») темасына филология фәннәре докторлыгына диссертация яклый. 1998 елдан — профессор.

2018 елның 17 сентябрендә 81 яшендә Казанда вафат.

## Хезмәт юлы
* 1999-2007 КДУның татар филологиясе һәм тарих факультетының татар теле кафедрасы мөдире.
* Хәзерге вакытта КФУ Филология һәм сәнгать институтының татар филологиясе бүлекчәсе хәзерге заман татар теле һәм аны укыту методикасы кафедрасы профессоры вазифасында.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган укытучысы.
* Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.

## Гаиләсе
Ире Нурмөхәммәт Хисамов (1937―2022). Балалары: Айваз ― эшмәкәр; игезәкләр Айдар (1962―2019), Нияз ― рәссамнар.

## Әсәрләре
* Әдәби телебезнең кыйммәтле ядкәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хисамова Фагима Миргалиевна 
* Хисамова Фагима Миргалиевна 
* Профессор хыялы: дәүләтчелек, университет
* Фәһимә Хисамова: “Хәзер телне өйрәнүдә функциональ-тематик юнәлешкә күчү бик әһәмиятле” 
* Әдәби телебезнең кыйммәтле ядкяре

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Тел галимнәре
Төркем:Татар тел белгечләре
Төркем:Татарстанның атказанган укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Профессорлар
Төркем:Татар профессорлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Омутнинск

** Омутнинск** () — Киров өлкәсендә шәһәр, Омутнинск районының административ үзәге.

Халык саны — 23 618 кеше (2010).

## География
Омутнинск Омутная елгада, Кировтан 232 километрга (тимер юл буенча) көнчыгышка таба урнаша. Шәһәр аша Яр — Верхнекамская тимер юлы уза.

## Тарих
Омутнинск 1773 елда чуен кою заводы янында посёлок буларак нигезләнгән һәм заводның оештыручы подполковник Осокин хөрмәтенә *Осокино* дип аталган. Әмма тиздән кулланышта **Омутнинский Завод** исеме кала.

1921 елда Омутнинск шәһәр статусын ала һәм Вятка губернасы Омутнинск өязенең үзәге була.

1929 елдан — Омутнинск районының үзәге.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Металлургия заводы
* агач эшкәртү сәнәгатьнең ширкәтләре

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Хәмдүнә Тимергалиева

**Хәмдүнә Тимергалиева** (*[[1949 ел]]ның [[24 май|24 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Борай районы]], [[Котлыяр]] — [[2020 ел]]ның [[14 сентябрь|14 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — танылган җырчы (*меццо-сопрано*, эстрада, халык җырлары), ТАССРның атказанган (1987), Татарстан АССРның (1991) һәм Башкортстанның (2020) халык артисты.

## Биографиясе

Тимергалиева Хәмдүнә Сәетгали кызы 1949 елны Башкортстан АССРның Борай районы Котлыяр исемле кечкенә татар авылында колхоз рәисе гаиләсендә дөньяга килгән.

Мәктәп тәмамлагач, Уфа телефон элемтәсе станциясендә 4-нче разрядлы монтажчы булып эшли.

Уфа сәнгать училищесын тәмамлый.

1976-1987/1998 елларда Казанда Татар дәүләт филармониясендә эшли, Эмиль Җәләлетдинов төркемендә «Гармун моңнары» дигән җырны беренче тапкыр башкара. Шулай ук, Габдулла Рәхимкулов, Илһам Шакиров төркемнәрендә эшләргә туры килә. 1998дән «Салават» җыр театр-студиясендә, 2016дан Татар дәүләт филармония буендагы «Илһамият» төркемендә. «TMTV» телеканалының «Барс-Медиа» продюссерлык үзәге белән хезмәттәшлек итә.

Репертуарында 1000ләп җыр бар, шулардан 200-е татар халык җырлары.

2020 елның 14 сентябрендә Казанда вафат. Казан шәһәренең «Курган» зиратында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1987 — Татарстан АССР атказанган артисты
* 1991 — Татарстан АССР халык артисты
* 2020 — Башкортстанның халык артисты (Дәрәҗәле исем бирү турындагы Указга Башкортстан Республикасы башлыгы Радий Хәбиров 2020 елның 10 февралендә кул куйган) 

## Хәтер

* 2018 елда Татар филармониясе скверында «Хәмдүнә Тимергалиева истәлегенә» чыршы утыртылган. .
* 2020 елда Борай районы үзәге Борай авылындагы урамнарның берсенә аның исемен бирү планы турында игълан ителгән.
* 2020 елда Казанның «Ак Бүре» нәшриятында  «Хәмдүнә Тимергалиева: истәлек-очерклар, интервьюлар» әдәби-нәфис басмасы дөнья күргән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хәмдүнә давыл чыгара 
* Хәмдүнә Тимергалиева: "Көч-куәтем әлегә җитә, киләчәге хәерле булсын"
* Үзебезнең Хәмдүнә

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Меццо-сопрано
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Күңел радиосы

**«Күңел радиосы»** — Чаллы шәһәрендә 1997 елда ачылган татар радиосы. Радиода төрле тапшырулар тыңлап була: музыкаль тапшырулар, хәбәрләр чыгарылышы, төрле кешеләр белән әңгәмәләр, вәгазьләр, тыңлаучыларга кызыклы темаларга башка тапшырулар. Шуннан тыш «Күңел радиосы» коллективы шәһәр күләм фестивальләр, конкурслар оештыра (Уйнагыз гармуннар, Иң ягымлы тавышлы сабантуй гүзәле һ.б.)

## Тарихы
Чаллыда татар телендә эшләүче радионы ачу идеясен 1997 елда элекке шәһәр хакиме Рәфкать Алтынбаев тәкъдим итә. Озак та үтми шул ук елның 1 августында эшли башлый. Яңа радиога «Күңел радиосы» исеме бирелә. Аның беренче җитәкчесе итеп Илдар Төхбәтуллин, иҗади мөхәррире итеп Әгъния Миннебаева билгеләнәләр.

Яңа җыйган яшь, талантлы коллектив эфирга чыгучы тапшыруларын кызыклы, мавыктыргыч итеп әзерли. Шуңа күрә радио тиз арада халык мәхәббәтен яулый.

Бүгенге көнгә радио һәркөнне тәүлек буена эшли.

2011 елны «Күңел радиосы» зур үзгәрешләр кичерә: яңа логотип ясала, формат һәм тапшырулар челтәре үзгәртелә, техник яктан заман таләпләренә җавап бирүче яңа студия эшли башлый.

## Тапшыру зонасы
Күңел радиосы 67,79 МГц ультракыска дулкыннарында тарала. Аны Чаллы шәһәрендә генә түгел, ә Тукай, Алабуга, Түбән Кама, Зәй, Мамадыш, Сарман, Әгерҗе, Менделеев, Мөслим районнарында да тыңлап була.

2011 елда «Күңел радиосы» дөньяның теләсә кайсы почмагыннан интернет аша online режимда тыңлау һәм кара мөмкинлеге булдырыла.

2015 елның ахырыннан Чаллыда 92,6 FM радио ешлыгында тотып була. Моның өчен радиога озак еллар буена рөхсәт бирү органнары белән тарткалашырга туры килә. 23 декабрьдә Мәскәүдә элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр хезмәте өлкәсендәге күзәтчелек (Роскомнадзор) хезмәтенең конкурс комиссиясе утырышы «Күңел» радиостанциясе өчен уңай карарын чыгара.

## Тапшырулар
* Бер җыр тарихы
* Сәламәтлек
* Тел күрке сүз
* Тормыш тамаша
* Эзлим сине 
* Язмышлар ярында
* Яңалыклар

## Алып баручылар һәм кайбер башка хезмәткәрләр
* Ришат Хаҗиев
* Зөһрә Сибәгәтова
* Зөһрә Фатыйхова
* Ленар Гарипов
* Лениза Гайсина
* Лилия Закирова
* Румил Кәрәмиев, җитәкче
* Альбина Исмәгыйлева, музыкаль редактор
* Алсу Вәлиева, тавыш операторы
* Резедә Шакирова, «Яңалыклар» редакторы 
* Лилия Мәхмүтова, «Яңалыклар» журналисты

### Элекке алып баручылар
* Альбина Исмәгыйлова
* Әлфия Ситдыйкова
* Гөлия Хәйдәрва
* Гөлчәчәк Минһажетдинова
* Йолдыз Сибәгатова
* Лилия Хәмидуллина
* Радик Гыймаев
* Райнур Вахитов
* Рәшит Кашапов
* Рузилә Гатина
* Румил Кәрәмиев 
* Сәрия Батуллина
* Энҗе Абдуллина

## Элемтә
423827, Татарстан, Яр Чаллы шәһәре, Яшь Ленинчылар бульвары, 9 нчы йорт (27/19), а/я 117, тел./факс: (8552) 56-34-00

«Күңел радиосы» тел.: (8552) 54-01-99
Туры эфир студиясе тел.: (8552) 54-89-21
«Яңалыклар» хезмәте тел.: (8552) 54-16-08

## Кызыклы фактлар
* «Күңел радиосы» ачылыр алдыннан 1997 елда үткәрелгән дикторлар конкурсында 200 кеше катнаша, шулар арасыннан 5 кеше эшкә алына, башка сүзләр белән әйткәндә, конкурста бер урынга 40 кеше була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* «Күңел радиосы»ның рәсми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
К
Төркем:Татарстан радиокомпанияләре