open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фәния Гайнанова

**Фәния Гариф кызы Гайнанова** — татар тәрҗемәчесе, РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1980 елдан).

Ул 1929 елның 15 ноябрендә Татарстанның Арча районы Олы Әтнә авылында крестьян гаиләсендә туган. Әтнә һәм Яңа Кенәр урта мәктәпләрендә укып ун класс белем алгач, 1946 елда Казанга килә һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1951 елда укуын уңышлы тәмамлап, берничә ай шул ук университетның Лобачевский исемендәге фәнни китапханәсендә эшләгәннән сон, Фәния Гайнанова 1952 елның февралендә Татарстан китап нәшриятына эшкә күчә һәм утыз ике елдан артык берөзлексез нәшриятның матур әдәбият редакциясендә редактор һәм өлкән редактор вазифаларын башкара. 1962 елдан ул КПСС әгъзасы.

Фәния Гайнанова укучыларга тәрҗемәче буларак мәгълүм. 1953 елдан башлап аның тәрҗемәсендә чит ил, рус һәм илебездәге башка милләт язучыларының дистәдән артык китаплары басылып чыкты. Алар арасында «Мисыр хикәяләре», Л. Голосницкийның «Үткән заманга сәяхәт» повесте, «Әзәрбайҗан хикәяләре», Жүл Вернның «Капитан Грант балалары» (II кисәк),«Серле утрау», Иван Тургеневның «Язгы сулар» повесте һәм И. Гончаровның «Гыйбрәтле язмыш» («Обыкновенная история») романы тәрҗемәләре аеруча игътибарга лаек. Фәния Гайнанова үзенең тәрҗемәләрендә авторның стилен, язу манерасын-көен тоеп эш итә, оригиналдагы тел-сурәтләү чараларының образлылыгын, эмоциональ көчен ана телебездә мөмкин кадәр тулырак, тәңгәлрәк итеп яңгыратырга тырыша.

Нәшрият редакторы буларак, Фәния Гайнанова татар язучыларының әсәрләрен матбугатка чыгаруда озак еллар буе армый-талмый эшләп килә. Телне, әдәбият тарихын һәм аның бүгенгесен яхшы белү, нечкә әдәби зәвык аңа теге яки бу әсәрнең идея-эстетик кыйммәтен кулъязма хәлендә ук дөрес бәяләргә һәм редакцияләү процессында үзенең конкрет тәкъдимнәре белән авторга ярдәмен күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Матбугат өлкәсендәге казанышлары өчен Фәния Гайнанова СССР Министрлар Шурасы каршындагы Матбугат комитетының «Матбугат отличнигы» (1967) дигән значок һәм Татарстан АССР Югары Шурасы Президиумының Почет грамотасы (1957) белән бүләкләнде.

Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Технология

**Технология** ( — һөнәр, осталык;  — фикер, сәбәп; ысул) — матдә, гайрәт, мәгълүматның үзгәртү чарасы.Технология чагыштырмача яңа, күпкырлы терминнар булып тора, төгәл билгеләмә әлеге төшенчәнең үзеннән-үзе, шулай ук башкалар белән мөнәсәбәттә алынган мәгънәсен даими үстерү аркасында юкка чыга: мәдәният, Җәмгыять, сәясәт, дин, табигать. Башына XX гасыр термины " технология» охватывал җыелма акча, процессларны һәм идеяләр өстәп, инструментлар һәм машиналар. Йөз урталарына төшенчә "кеше үзенең яшәү тирәлеген үзгәртә һәм аңа манипулли торган чаралар яки эшчәнлек" кебек сүзләр белән билгеләнә»

### Кайбер төшенчәләр «технология»:
Философ сүзлеге нигезендә, И. Т. Фролов редакциясе астында " технология артефактлар, җитештерү операцияләре һәм процесслары, ресурс чыганаклары, мәгълүматларның социаль нәтиҗәләре, идарә итү, финанслау һәм башка технологияләр белән хезмәттәшлек итү системасыннан гыйбарәт«."Collins» дигән зур толлы социология сүзлеге әлеге төшенчәне ачып бирә: «Технология — җитештерү эшчәнлегендә белемнәрне гамәли куллану һәм методларны куллану».1940 елгы Ушаков сүзлегендә технология — " бу фабрикада теге яки бу чималны эшкәртү ысуллары турында, әзер басмада мәгълүмат җыелмасы; мондый эшкәртүнең барлык процесслары җыелмасы».Ожегова сүзлеге технологияне " җитештерү методларының һәм процессларының билгеле бер тармакта җыелмасы, шулай ук җитештерү алымнарының фәнни тасвирламасы «буларак билгели.

#### Тарихи:
1772 елда Иоганн Бекман «технология " терминын фәнни куллануга кертә. Ул Геттинген университетында укыган фәнне атады.1822 елда Император фәннәр академиясе академигы В. М. Севергин технологиянең 10 бүлеген билгеләде:

металл

минерал

агач

ягулык материаллары

туклыклы матдәләр

химия әсәрләре

хайваннар эшкәртү

тукыма

кәгазь

корал

### Мәгълүмати технологияләр:
Төп мәкалә: Мәгълүмати технологияләр

Мәгълүмат технологияләре (ИТ, шулай ук — мәгълүмат-коммуникация технологияләре) — мәгълүматны җыю, туплау, эшкәртү, саклау, тапшыру һәм таратуны тәэмин итә торган ысуллар, программа-техник һәм технологик чаралар җыелмасы[22]; мәгълүмат җыю, эшкәртү, тапшыру һәм куллану функцияләрен башкарганда исәпләү техникасы чараларын куллану ысуллары һәм ысуллары (ГОСТ 34.0003-90) [23]; мәгълүматны җыю, эшкәртү, саклау һәм тарату өчен кирәкле ресурслар (ISO/38500)[24].

XX гасыр ахырында һәм XXI гасыр башында мәгълүмат технологияләре Кеше эшчәнлегенең төрле өлкәләрендә киң кулланылыш таба,шул исәптән [22]:

фән-эксперименталь мәгълүматларны эшкәртү, модельләштерү һәм башкалар.

мәгариф — электрон дәреслекләр, дистанцион укыту Системалары һ. б.

медицина-диагностика, аналитик системалар һәм башкалар.

сәнгать-чыкканчыга кадәр тәэмин итү, электрон төр сәнгать;

хәрби эш-хәрби хәл мониторингы, анализы, ситуацион модельләштерү һәм башкалар.

дәүләт идарәсе — электрон тавыш бирү, белешмә һәм аналитик системалар һәм башкалар.

җитештерү — җитештерү процессларын автоматлаштыру һәм аны проектлау;

компанияләр белән бизнес-идарә итү, аларның үзара хезмәттәшлеген тәэмин итү, интернет-кибетләр, интернет аша билетларга заказ бирү һ. б.
Равил Сабиров

**Равил Сабиров**:
* Равил Сабиров (1965), галим, филология фәннәре кандидаты.
* Равил Сабиров (1974), язучы, драматург, журналист.

## Моны да карагыз
* Сабиров
Юныс Әхмәтҗанов

**Юныс Әхмәтҗан улы Әхмәтҗанов** — күренекле татар ашчысы, кулинария буенча күп китаплар авторы. «Казан» ресторанында җитештерү мөдире, «Татар ашлары йорты»нда шеф-повар.

Казан һөнәри сәүдә-кулинария училищесын тәмамлап, хезмәт юлын 1942 елда аш-су остасы булып башлый. 1957 елны мастер-повар дәрәҗәсенә ирешә. 1960 елны Юныс Әхмәтҗанов Ленин ордены белән бүләкләнә. СССРның Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә (ВДНХ урысча) куелуга ирешкән кулинар хезмәтләре ил күләмендә югары бәяләнеп, ул алтын медаль белән бүләкләнә.

Юныс Әхмәтҗанов татар милли кулинариясен тирәнтен өйрәнә, татар авыллары буенча рецептлар җыя, үзе күп кенә рецептлар яза. 1958 елны татар халык ашларына караган 220 рецептны эченә алган беренче китабы басылып чыга. Ул Казанда милли ашлар әзерләү буенча махсуслашкан җәмәгать туклануы предприятиесен ачу идеясен тәкъдим иткән иде. Шул рәвешчә «Татар ашлары йорты» барлыкка килгән.

1980 елда Мәскәү Олимпиадасы вакытында узган халыкара чараларда татар халык ашларын тәкъдим иткән.

## Китаплары
* Юныс Әхмәтҗанов «Татар халык ашлары». — Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1959.
* Ю.А Ахметзянов «Татарские блюда». — Казань: Татарское книжное издательство, 1961. — 271 с.
* Ю.А Ахметзянов «Кулинария и дары природы». — Казань: Татарское кн. изд-во, 1973. — 224 с. с.
* Ю.А Ахметзянов (Перевод М. Зарипова) «Чудо земли и солнца». — Казань: Татарское кн. изд-во, 1982. — 128 с. с.
* Юныс Әхмәтҗанов. «Бәрәнгедән йөз төрле аш». — Казан: КПСС Татар. өлкә комитеты нәшрияты, 1983. — 54 бит.
* Юныс Әхмәтҗанов. «Табын серләре». — Казан, 1983. — 192 бит.
* Ю.А Ахметзянов, Перевод Р. Сабирова «Сто блюд из картофеля». — Казань: Казань Изд-во Татар. обкома КПСС, 1985. — 40 с. с.
* Ю.А Ахметзянов, Р. Г. Мухамедов, Х. С. Бикбулатова, Р. Г. Иванов «Татарская кухня». — Казань: Татарское книжное издательство, 1985. — 319 с. с ил.; 8л. вкл. с.
* Ю.А Ахметзянов «Татарские народные блюда». — Казань: Раннур, 2000. — 408 с.

## Чыганаклар
* Аптыраган инде, Хәеретдин! 

Төркем:Аш-су осталары
Төркем:ВДНХ алтын медале белән бүләкләнүчеләр
Eurovision җыр бәйгесе 2007

**Eurovision җыр бәйгесе 2007** — 52нчы мәртәбә Финляндиянең Һелсинки шәһәрендәге Хартвалл Аренасында үткәрелгән халыкара җыр бәйгесе. Ул 2007 елның 10 һәм 12 май көннәрендә булды. Lordi төркеме 51нче Евровидениядә җиңеп, үз дәүләтенә киләсе бәйгесен үткәрү хокукын алган иде.

Бәйгедә Молдавиядән катнашкан Мария Шерифович «Дога» җыры белән беренче урын яулады. Икенче урын дау белән Андрей Данилко алды, өченче урынга исә Россия төркеме «Serebro» «Song #1» җыры белән лаек булды.

## Сылтамалар
* http://www.eurovision.tv

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Канада гимны

Канада гимны – «**O Canada**» (“Әй Канада”). Канадада инглиз  һәм француз телләре рәсми статуска ия. Шуңа күрә һимнның да ике телдәге юрамасы бар, ләкин бер текст икенчесенең тәрҗемәсе булып тормый. Һимнның сүзләре башта илдәге милли азчылык телендә – французча язылган булган, авторы Адольф-Базиль Рутье (Adolphe Basile Routhier, 1839–1920). Көен дә француз кешесе – Квебек провинциясендә туып үскән Каликса Лавалье (Calixa Lavallée, 1842–1891) 1880 елда иҗат иткән. Текстны инглиз теленә Роберт Стенли Виер (Robert Stanley Weir, 1856–1926) ирекле рәвештә тәрҗемә кылган. Соңрак (1908 елда) ул моны болай аңлаткан: "Лавалье әфәнденең шигыре, әлбәттә, менә дигән. Аңарда Иске Дөньяның милли рухы бик төгәл чагылдырылган. Шул ук рухтагы инглиз телле текст язарга тырыштым".

1968 елда инглизчә текст шактый үзгәртелгән, соңгы төзәтмәләр исә аңа 1980 елда кертелгән.
Канада гимнының XIX гасыр азагында язылган һәм бүген инде берничек тә кулланылмаган тулы текстларын (француз һәм инглиз телләрендә) укыганда ирексездән шундый фикергә киләсең: ике ”бөек милләт” бер-берсе белән бер үк илдә тату яшәү өчен үзләренә ирекле рәвештә бик зур чикләр һәм чикләүләр куйганнар. Үз дәүләтчелеген заманча цивилизацияле калыпка күчерә алмыйча интеккән Русиянең “бөек мәмләкәте” өчен гыйбрәт өстендә гыйбрәт инде…

## Сүзләре
### Рәсми куплетлар

#### Татарча тәрҗемәсе

 
{ 
\clef treble \key f \major \tempo 4=100 \set Staff.midiInstrument = "piano" {
      \set Score.tempoHideNote = ##t
      \override Score.BarNumber  #'transparent = ##t 
      \time 4/4 
      \transpose c c'
      \relative
      { a2 c4. c8 | f,2. g4 | a bes c d | g,2. r4 | a2 b4. b8 | c2. d4 | e e d d | c2. \bar"" \break 
      g8. a16 | bes4. a8 g4 a8. bes16 | c4. bes8 a4 bes8. c16 | d4 c bes a | g2. g8. a16 | bes4. a8 g4 a8. bes16 | c4. bes8 a4 \bar"" \break
      a | g c c8 b a b | c2. r4 | a2 c4. c8 | f,2. r4 | bes2 d4. d8 | g,2. r4 | \break
      c2 cis4. cis8 | d4 bes a g | f2 g | a2. r4 | c2 f4. f8 | d4 bes a g | c2 e, | f1 \bar "|."}
    }
  } 


### Башлангыч текстер (XIX гасыр)
(1918 ел аудиоязмасы, биредә хәзер гамәлдән чыгарылган дүртенче куплет та җырлана)

### Александров ансамбле версиясе
:О Канада, аур хом энд нейтив лэнд!
:Тру пэтриот лав ин ол зай санс команд.
:Виз глоинг харц ви си зи райс,
:Зе Тру Норт стронг энд фри!
:Фром фар энд вайд,
:О Канада, ви стэнд он гард фор зи.
:Э та валёр, де фуа трампе,
:Протежера но фуайе э но друа.
:О Канада, ви стэнд он гард фор зи.

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Канада
Төркем:Канада мәдәнияте
Гали Чокрый

**Гали Чокрый**, чын исеме **Мөхәммәтгали Габдессалих улы Көеков** 1826 елның 8 гыйнвары — 1889 елның 10 декабре) — күренекле татар шагыйре һәм мәгърифәтчесе.

## Биографиясе
Гали Чокрый хәзерге Башкортостанның Тәтешле районы Иске Чокыр авылында мулла гаиләсендә туа. Башлангыч белемне ул Пермь губернасы мәдрәсәсендә ала. 1833—1847 елларда Гали Чокрый Бөре һәм Минзәлә мәдрәсәләрендә укый. 1849—1852 елларда ул Эстәрлебаш мәдрәсәсендә белем ала.

1852 елдан башлап, Гали туган авылында мулла вазифаларын үти. Дүрт тапкыр Мәккәгә Хаҗ кыла.

## Иҗат
* «Тәҗвид», 1860
* «Дәрри Гали», шигырьләр җыентыгы, 1873
* «Шәмг әз-зыя», шигырьләр җыентыгы, 1883
* «Мәдхе Казан», поэма 1889
* Аерым дини китаплар
** «Замме назыйр»,
** «Тәрхибе рамазан»
* «Нәсим әс-саба», 1872
* «Тәварихи Болгария, яки Таҗриби Гари», 1879
* Басылмаган:
** «Мәнзумате Гали»
** «Фосули әрбага»
## Хәтер

* 2001 елда Тәтешле районы Иске Чокыр авылында мәчет белән бер бинада музее ачылган. 2021 елда әлеге авылның Гали Чокрый урамы, 11нче йорт диварына «Бу авылда күренекле шагыйрь-мәгърифәтче Гали Чокрый (1826―1889) туган» дип язылган истәлек тактасы куелган.
* 2004 елда Яр Чаллыда Р. Нуртдинов һәм  Д. Гарифуллинның «Гали Чокрый. 1828―1889» китабы басылып чыккан.
* 2021 елда Тәтешле районы үзәге Югары Тәтешле авылының яңа микрорайонындагы урамга исеме бирелгән. Әлеге урамда 32нче йорт каршында истәлек тактасы куелган.
* 2023 елда Тәтешле районы үзәге Югары Тәтешле авылының 1нче санлы урта мәктәбенә исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Равил Нуртдинов, [[Дамир Гарифуллин]]*. Гали Чокрый. 1828―1889. ― Яр Чаллы, 2004.

## Сылтамалар
* Милләттәшләр сайты 
* Гали Чокрый китаплары 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Майкоп

**Майкоп** () — шәһәр, Адыгея башкаласы. Халык саны — 154,6 мең кеше (2009).

## Мәдәният
* «Нальмэс» — Адыгеяның дәүләт «Нальмэс» академия халык биюе ансамбле.
## Дин
#### Ислам
* Майкоп җәмигъ мәчете
## Фотогалерея

File:Maykopta sobor myachete.jpg|Майкоп җәмигъ мәчете
File:Майкопская Соборная мечеть.JPG|Майкоп җәмигъ мәчете урнашкан сквер
File:Адыгэ ансамбле.jpg|«Нальмэс» бию ансамбле
File:Солодовенный цех пивоваренного завода "Майкопа"1.jpg| (мәдәни мирас)


Төркем:Адыгея шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Майкоп
Адыгэ теле

**Адыгэ теле** яки **Чиркәс теле**  (*түбәнчеркес, көнбатыш-адыг, кяхск*) — адыгэларның теле, абхаз-адыгэ (көнбатыш-кавказ) гаиләсенә керә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* кабарда-чиркәс теле

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Россия телләре
Төркем:Төркия телләре
Төркем:Адыгея телләре
Төркем:Адыгэ теле
Алгебра

**Гыйльме җәбер** яки **А́лгебра** (tat. lat. *[http://https.tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%B0 *'Ğıylme cäber*'],* гарәп. *الجبر*, «әл-җәбер» — *бәйләнеш*, *торгызу* сүзеннән) — математиканың бер бүлеге, аны арифметиканы дөемләштерү һәм киңәйтү дип атап була.

Алгебра риязият фәненең бер бүлеге, санлы системаларның дөем үзлекләрен, хәреф тамгалары кулланып төзелгән тигезләмәләр ярдәмендә мәсьәләләр чишүнең дөем ысулларын өйрәнә. Баштарак хәрефле аңлатмалар, хәрефләрдән торган формулаларны үзгәртү гыйлеме буларак үскән. XVII гасыр ахыры - XIX гасыр баштарында алгебра, беренче чиратта, тигезләмәләр турасындагы фән булып формалаша. Хәзерге заман алгебрасы үзлекләре рациональ саннарны кушу һәм кабатлау гамәлләренә азмы-күпме дәрәҗәдә охшаган төрле тәбигатьле объектлар системасын өйрәнә. Андый гамәлләр - җәбри гамәлләр дип, алар буйсына торган кануннар аксиомалар дип атала. Кагыйдә буларак, аксиомалар һәндәсә, математик анализ, физика, алгебраның уз мәсьәләләрен чишкәндә барлыкка килә. Ул җәбри гамәлләре билдәләнгән системаларны үзлекләренә карап классификациялый һәм шул системаларны тәбигый рәвештә барлыкка килгән төрле мәсьәләләрне өйрәнә.

## Алгебра бүлекләре
Алгебраны түбәндәге бүлекләргә бүлеп була:

*элементар алгебра — алгебраның иң борынгы бүлеге, җәбри аңлатмаларны, матди һәм комплекслы саннар өстендә тигезләмәләрне өйрәнә.
*абстракт алгебра, ягни *югары алгебра* — математик фән, аксиомалар белән билдәләгән җәбри системаларны өйрәнә, мәсәлән яланнар, төркемнәр һәм түгәрәкләр.
*сызма алгебра векторлы аравыкларның специфик сыйфатларын өйрәнә.
*компьютер алгебрасы — математик объектлар өстендә символик манипуляциялар өчен алгоритмнарны булдыру һәм өйрәнү белән шөгылләнә.

## Җәбри системалар
«Алгебра» сүзе шулай ук төрле җәбри системалар атамаларында кулланыла:

*түгәрәк өстендә алгебра
*булева алгебра
* сигма-алгебра

## Этимология
Бу төшенчә беренче тапкыр 825 елда Урта Азия галиме Әл-Хәрәзминең хезмәтләрендә очрый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Б. Л. ван-дер Варден*. Алгебра. М.: Наука, 1979
* *С. Ленг* Алгебра. М.: Мир, 1968

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Абстракт алгебра
* Элементар алгебра
* Тупламнар теориясе
* Графлар теориясе
* Алгоритмнар теориясе

Төркем:Алгебра
Тәңречелек

**Тәңречелек** — борынгы монголлар һәм төрки халыкларның дини ышанулары.

Лев Гумилев бу динне мәҗүси диннәр арасына кертмәгән, ләкин шулай да бу инану үзе белән бер Тәңрегә ышануны күзаллый.

Этимологик чыганакларга караганда Тәңре – илаһи күк, яисә илаһлаштырылган күкне аңлата.

Тәңречелек – пәйгамбәрсез дин. Тәңречелек байлык җыюны тыйган.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

* Бурханлык
* Буддизм
* Каһинлек
* Тотемизм
* Төркиләр
* Тәңре

* видеоязма.

## Сылтамалар

Төркем:Тәңречелек
YouTube

**YouTube** — АКШның видеохостинг.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татнет сәхифәләре исемлеге

Төркем:Әлифба буенча сайтлар
Төркем:Видеохостинг
Төркем:АКШ сайтлары
Нәфкать Нигъмәтуллин

**Нәфкать Нигъмәтуллин** — татар җырчысы, Татарстанның халык артисты (2012).

## Тормыш юлы

Ул 1962 елның 16 ноябрендә Башкортстанның Яңавыл районы Уракай авылында туа. Биш яшеннән ана назын тоюдан мәхрүм булып үсә. Интернатта тәрбияләнеп үсә. Армиядән соң язмыш җилләре аны Казанга китерә. Башта элемтә техникумын тәмамлый. 1984 елда Казан авыл хуҗалыгы институтына укырга керә. Аны тәмамлагач, Авыл хуҗалыгы фәнни–тикшеренү институтында эшли. 1987 елда музыкаль белем алу максаты белән училищега керә. Бер үк вакытта «Ялкын», «Якты елга» ансамбльләренә йөри торган була. Хәзер инде Нәфкать Нигъмәтуллин танылган җырчыларның берсе, үз музыкантлары белән чыгышлар ясап йөри. Аның җырлавын җырчы Фидан Гаффаровка охшаталар. Шулай да Нәфкать Нигъмәтуллинның үз репертуары, үз тамашачысы бар. Ул күбрәк моңлы, сагышлы, онытылып барган җырларны халык күңеленә җиткерергә тырыша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Габделфәрт Вәлиев

**Габделфәрт Вәлиев** — татар галиме, техник фәннәр докторы, профессор.

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1930 елның 17 ноябрендә Балтач авылында туа. 1948 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый. Күп балалы гаиләдә туган Габделфәрткә тормыш авырлыкларын шактый кичерергә туры килә — мәктәп елларыннан ук колхозда эшли: ат җигеп йөк ташый, көтү көтә, лабогрейка белән урак ура, Казан ит комбинатына терлекләр куа.

1948 елда Габделфәрт Вәлиев Казан химия-технология институтына укырга керә. 1953 елда институтны тәмамлый һәм Мәскәү шәһәре конструкторлык бюроларының берсендә 1958 елга кадәр сынаучы инженер була. 1968 елда Казанга кайтып химия продуктлары фәнни-тикшеренү институтында эшли башлый, озак еллар аның фән һәм техника буенча директор урынбасары була. Диссертация яклап 1967 елда техник фәннәр кандидаты, 1980 елда — техник фәннәр докторы гыйльми дәрәҗәсе ала. 1982 елдан — профессор. 1990 елдан — Россия Федерациясенең ракета-артиллерия фәннәре академиясенең мөхбир-әгъзасы.

Габделфәрт Вәлиев 450дән артык нәшер ителгән фәнни хезмәтләр, уйлап табу патентлары авторы. Күп эшләре чит илләргә дә сатылган һәм илебез казнасына зур керем бирә.

Габделфәрт Вәлиевкә 1976 елда югарыда телгә алынган хезмәтләре өчен СССРның Дәүләт премиясе бирелде. 1980 елда Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, 1988 елда РСФСРның атказанган машина төзүчесе исемнәренә лаек булды. 1976 елда Хезмәт Кызыл Байрагы, 1979 елда «Почет билгесе» орденнары белән бүләкләнде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Муниципаль район

**Муниципаль район** (*җирле үзидарәле район*)&nbsp;— гомуми территория белән бәйләнгән берничә шәһәр, авыл җирлекләре һәм, мөмкин булганча, җирлекара территорияләрне берләштерүче муниципаль берәмлек.

## Шулай ук карагыз
* Муниципаль берәмлек

Төркем:Үзидарә
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Шәһәр җирлеге

**Шәһәр җирлеге** () —  җирле үзидарәне халык турыдан-туры һәм (яки) сайлау һәм башка җирле үзидарә органнары аша башкару белән шәһәр яки поселок. Шәһәр округы булмаган шәһәр җирлекләре муниципаль район эченә керәләр.

Шәһәр җирлеге — Русиядә муниципаль реформа белән кертелгән муниципаль берәмлекнең бер төре.

Төркем:Үзидарә
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Шәһәр округы

**Шәһәр округы** (*шәһәр даирәсе*, шәһәр округы) — муниципаль район эченә кермәгән шәһәр җирлеге, аның җирле үзидарә органнары җирлек хокукларына да, муниципаль район хокукларына да ия булалар.

Төркем:Шәһәрләр
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Муниципаль берәмлек

**Муниципаль берәмлек**&nbsp;— дәүләт идарәсе белән бер үк вакытта, җирле үзидарәне халык турыдан-туры һәм (яки) сайлау һәм башка җирле үзидарә органнары аша башкару белән яши торган территория.

Җирле мәсьәләләрне хәл итү өчен шундый җирле үзидарә халык тарафыннан сайланган һәм башка җирле үзидарә органнары тарафыннан һәм/яки турыдан-туры башкарыла ала.

## Русиядә муниципаль берәмлекләр
* авыл җирлеге
* шәһәр җирлеге
* муниципаль район
* шәһәр округы
* федерация әһәмияте шәһәренең шәһәрэче территориясе

## Искәрмәләр

*
Төркем:Үзидарә
Федерация әһәмияте шәһәренең шәһәрэче территориясе

**[[Шәһәр]]ләрнең шәһәрэче [[территория]]ләре** — 2006 елдан бирле Мәскәү һәм Санкт-Петербург федерация әһәмияте шәһәрләре эчендә муниципаль берәмлекнең төре.

Шәһәрнең шәһәрэче территориясе — җирле үзидарәне халык турыдан-туры һәм (яки) сайлау һәм башка җирле үзидарә органнары аша башкару белән үзидарәле муниципаль берәмлек.

Мәскәүдә 125 шәһәрэче территория, ә Санкт-Петербургда — 111 шәһәрэче территория бар.

2006 елдан бирле башка шәһәрләрнең шәһәрэче муниципаль берәмлекләр юкка чыкканнар.

Төркем:Үзидарә
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Федерация әһәмиятендәге шәһәр

**Федерация әһәмиятендәге шәһәр** — Россия Федерациясенең 89 субъектыннан өчесе — Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Акъяр федерация әһәмиятендәге шәһәрләре дип санала.

[right|200px|thumb|1 — [Мәскәү, 2 — Санкт-Петербург, 3 — Акъяр]]
Бу ике субъектның башка субъектлардан аермасы үзенчәлекле җирле үзидарәне оештыруда гыйбарәт тора. Федерация әһәмиятеендәге шәһәрләрнең эчендә шәһәрэче муниципаль берәмлекләр оештырганнар. Мәскәүдә 125 шәһәрнең шәһәрэче территориясе, ә Санкт-Петербургда — 111 шәһәрнең шәһәрэче территориясе оештырган. Бу ике шәһәр үзләре муниципаль берәмлекләр булып тормыйлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

*
Җирле үзидарә

**Җирле үзидарә** — шушы территория бөтен халык мәнфәгатьлареннән чыгарып, җирле әһәмиятле сорауларны мөстәкыйль чишенүе, муниципаль милекне идарә итүе тәэмин итү гражданнарның эшчәнлеге һәм оештыру системасы.

Төркем:Хокук принциплары
Төркем:Җирле үзидарә
Төркия референдумы, 2010

right|200px|thumb|Вилаятләр буенча референдум нәтиҗәләре<br/> Яшел — әйе, кызыл — юк
**Төркия референдумы 2010** — 2010 елның 12 сентябрендә Төркиядә барган референдум. Референдумда ил конституциясендәге кайбер маддәләрне үзгәртү мәсьәләсе тәкъдим ителде.

Референдум пакетында конституциядәге 26 маддәне үзгәртү карала. Шулай ук Европа Берлеге таләпләренә җавап биргән кайбер демократия төшенчәләрен дә кертү соравы карала.

Референдумда "әйе" дип әйтергә Төркиянең АК партиясе чакыра.

## Нәтиҗәләр
Нәтиҗәләр буенча халыкның күпчелеге конституциягә үзгәртүләрне хуплады. Төркия халкының 21,788,272 кешесе (57.88%) әйе дип җавап бирде. 15,855,041 кеше (42.12%) юк дип әйтте. Референдумда 73.71% кеше катнашты.

## Сылтамалар
* Төркия: Конституция язмышы референдумда карала

Төркем:Төркия тарихы
Төркем:2010 ел
Искәндәр Сәйфуллин (1955)

**Искәндәр Фоат улы Сәйфуллин** (1955 елның 25 июле, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — архитектор, Кол Шәриф мәчете проекты авторларының берсе.

## Биография
Искәндәр Сәйфуллин 1955 елның 25 июлендә Казанда туа. 1972 елда Казан төзүче-инженерлар институтының архитектура факультетына укырга керә, 1974 елда  шәһәр төзелеше факультетына күчә, 1978 елда аны тәмамлый.

1978 елда Казан төзүче-инженерлар институтының архитектура проектлау кафедрасы ассистенты; 1980 елдан 1984 елга кадәр Мәскәү архитектура институтының аспиранты. 1985 елдан Казан инженер-төзелеш институтының «Архитектура проектлау» кафедрасы ассистенты, 1993 елдан

Казан дәүләт архитектура-төзелеш университетының өлкән укытучысы.

1984 елда «КИСИ-Проект» студентлар проект-конструкторлык бюросында инженер-архитектор булып эшли; 1997—2002 елларда — «Татинвестгражданпроект» АПМ-2 әйдәүче архитекторы. 2007 елдан — «Татстройпроект» ҖЧҖнең әйдәп баручы архитекторы.

Казан Кирмәнендә Кол Шәриф мәчетен торгызу идеясе авторларының берсе. Аны проектлау эшендә катнаша. Моның өчен 2007 елда ул Тукай премиясенә тәкъдим ителә, ләкин премия аңа бирелми. 2012 елда Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт бүләге «Кол Шәриф мәчете» архитектура комплексын иҗат иткән өчен бер төркем архитекторларга, шул исәптән Искәндәр Сәйфуллинга да бирелә.

2004 елның 4 октябреннән 2005 елга кадәр Татарстан Республикасы Архитекторлар берлеге рәисе була.

## Проектлары

* Казанның Ульянов-Ленин урамы буенча урнашкан «Беренче Тау» торак комплексының эскиз проекты, җитәкчесе — Гобәйдуллин Р. З., архитекторы — Зәйнуллина Д. Ш.;
* Казанның Комаров урамы, 4, буенча урнашкан торак йортның эскиз проекты, архитекторы — Бахусова Ю. С.;
* Магадан, Уренгой, Владивосток, Бакы, Төмән һәм Уфада мәчетләрнең эскиз һәм форэскиз проектлары, 2000—2006 еллар;
* Казанның Островский урамы, 65 адресы буенча урнашкан «Вавилон» офис-үзәгенең эскиз проекты, җитәкчесе — Мокеев Н. В., 2004—2005 ел;

## Бүләкләр

* Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (2012) — «Кол Шәриф мәчете» архитектура комплексының проектын төзү өчен

## Искәрмәләр

Төркем:Татар архитекторлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан кирмәне
Төркем:Мәскәү архитектура институтын тәмамлаучылар
Авыл җирлеге

**Авыл җирлеге**, кайчакта **авыл биләмәсе** () — гомуми территория белән бәйләнгән берничә (яки бер генә) авыл торак пунктлары (поселоклар, авыллар). Бу торак пунктларда җирле үзидарәне халык турыдан-туры һәм (яки) сайлау һәм башка җирле үзидарә органнары аша башкара. Авыл җирлеге муниципаль район эченә керә.

Авыл җирлеге — Русиядә муниципаль реформа белән кертелгән муниципаль берәмлекнең бер төре. Советлар вакытындагы сельсоветка туры килә. Авыл җирлегендә идарә үзәге була.

## Характеристика
Бу төр муниципалитет 2003-нче елда "Россия Федерациясендә җирле үзидарәне оештыруның гомуми принциплары турында" законында каралган һәм муниципаль реформа вакытында кертелгән.

Авыл бистәсе территориясе, кагыйдә буларак, 1000 дән артык кеше яшәгән бер авыл торак пункты яки торак пункты (халык тыгызлыгы зур булган территория өчен - 3000 нән артык кеше) һәм (яки) берләшкән берничә авыл торак пунктын үз эченә ала. һәрберсе 1000 кешедән ким булган гомуми территория (халык тыгызлыгы зур булган район өчен - һәрберсе 3000 кешедән ким).

Авыл бистәсендә административ үзәк бар - җирле традицияләрне һәм булган социаль инфраструктураны исәпкә алып билгеләнгән һәм Россия Федерациясе субъекты законнары нигезендә бу авыл торак пунктының вәкиллекле органы урнашкан торак пункт. .

Ике яки аннан да күбрәк торак пунктны үз эченә алган авыл бистәсенең чикләре, кагыйдә буларак, җәяүлеләрнең административ үзәгенә керү мөмкинлеген исәпкә алып һәм аңа кергән барлык торак пунктлар резидентлары өчен эш көнендә кире кайта. Моннан тыш, халык тыгызлыгы түбән булган территорияләр, шулай ук ​​ерак һәм барып җитү авыр булган өлкәләр.

Авыл бистәсе халкы, кагыйдә буларак, берничә дистә кешедән 15-20 мең кешегә кадәр үзгәрә. 30 меңнән артык кеше яшәгән авыл торак пунктлары бар, һәм Орджоникидзе авыл җирлегендә (Ингушетия) 2013 елда 60 меңнән артык кеше яшәгән (2016 елдан ул Сунжа шәһәр округы булып тора).

Дагыстанда, муниципаль районнарның берсе муниципаль бүлекне үз эченә ала. Россия Федерациясендә бердәнбер Красноярск өлкәсенең Северо-Енисейский районында барлык торак пунктлар турыдан-туры муниципалитет өлеше, шәһәр һәм авыл торак пунктлары булмаган; Эвенки районында (авыл) торак пунктлар өч төркемгә бүленәләр: Илимпийская, Тунгуско-Чунская һәм Байкицкая, алар юкка чыгарылган муниципаль районнар урынында барлыкка килгән.

Төркем:Үзидарә
Төркем:Муниципаль берәмлекләр
Facebook

***Facebook*** () — Марк Цукерберг тарафыннан 2004 елда нигезләнгән социаль челтәр. Шушы сайт ярдәмендә, 23 яшендәге Марк Цукерберг - дөньяның беренче миллиардерлары рәтенә керә.

Беренче вакытларда сайтка бары Гарвард университеты студентларына гына керергә мөмкин була, аннан соң башка Бостон университет студентларына да бу мөмкинлек ачыла. 2006 елның сентябрененнән башлап сайт электрон почталары булган барлык кулланучылар өчен дә ачыла. 2010 елның 21 июленә карата Facebook сәхифәсендә якынча 500 миллион кулланучы теркәлгән була . Шуның өстенә 2010 елның апрель аена сайтның уникаль кулланучылар саны 540 млн, каралган битләр саны — 570 млрд җитә.
2009 елда Facebook сәхифәсенең кереме 700 млн АКШ доллары тәшкил итә.

## Facebook сәнгатьтә
### Кинода
* «Социа́ль челтәр» () — Facebook социаль челтәрен уйлап чыгару тарихы турында Дэвид Финчерның нәфис фильмы.
### Музыкада
* İsmail YK (төр.)  - Çilgin(Facebook) (аль. Haydi Bastir)
## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* '''Facebook.com'''
* 
* 
* Facebook Developers Wiki 

### Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:АКШ сайтлары
Булат Солтанбәков

**Булат Фәйзрахман улы Солтанбәков** (18.11.1928 — 20.01.2021) — күренекле татар галиме, тарихчы, Татарстан АССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1995). Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге дәүләт премиясе иясе.

Ул 1928 елның 18 ноябрендә Казан шәһәрендә дөньяга килә. Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлап, тарих фәннәре кандидаты исемен ала, профессор дәрәҗәсенә ирешә. 1947 елдан гади урта мәктәптә укытучы булып эшли, 1954—1961 елда Татар обкомында мәктәп һәм фән оешмаларының инструкторы, 1961—1981 елда Казан дәүләт педагогика институтында проректор, доцент вазифаларын башкара. 1981—1989 елларда Казан консерваториясендә җитәкче, 1989—1991 елларда Казан дәүләт университетында доцент, 1991—1993 елларда – ИПКРОда кафедра җитәкчесе.

2021 елның 20 гыйнварында 92 яшендә Казанда вафат .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру 
* Татар электрон китапханәсе 

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Наилә Гәрәева

**Наилә Хәким кызы Гәрәева** (18.11.1940 — 28.11.2023) — Камал театры артисткасы. Татарстанның халык (*[[1976]]*), Pəcəйнең атказанган (*[[2010]]*) артисты, ТАССР Г.Тукай ис. дәүләт премиясе лауреаты (*[[1967]]*). «Тантана» премиясе лауреаты (*[[2019 ел|2019]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1940 елның 18 ноябрендә Казанда Хәким абый белән Рәгъвә апа гаиләсендә өченче бала булып дөньяга килә. Хәким абый хәрби чекист булып хезмәт итсә дә, музыка, театр, рәсем сәнгатенә һәм әдәбияткә бәйләнгән кеше була. Өендә бик бай китапханә булдыра. Гомере буе кинематография системасында эшләгән әниләре балаларын махсус музыка мәктәбенә укырга бирә. Рус мәктәбен тәмамлагач, Наилә Казан театр училищесына укырга керә.

Наилә Гәрәева сәхнәгә театр яшь актрисаларга мохтаҗ чагында килә. Беренче тапкыр 1960 елда Хәй Вахитның «Беренче мәхәббәт» спектаклендәге яшьлек дәрте белән иҗат иткән 18 яшьлек Рәхилә роле белән үк театр йолдызына әверелә. Бер-бер артлы Чыңгыз Айтматовның «Гүзәлем — Әсәл», Ш. Хөсәеновның "Зөбәйдә — адәм баласы"нда — Зөбәйдә, Хәй Вахитның «Рәхим итегез» пьесасында — Зәйтүнә образларын иҗат итә. Мәскәүдәге Щепкин исемендәге театр студиясен тәмамлаган бер төркем яшьләр кайтып төшкәндә, Наилә Гәрәева инде сәхнәдә ныклы, ышанычлы, кыю адымнар белән атлаучы танылган актриса була.

Яңа образларны аңлап иҗат итәргә ярдәм биргән режиссер Рәфкать Бикчәнтәевның үзе режиссерлык иткән һәр спектакльгә Наиләне үзен иркен тотучы «башкисәр» кыз рольләренә сайлый. Наилә белән Рәфкать кавышкач, 1962 елда Фәритләре туа. Сәхнә гаиләнең бар вакытын алып торганлыктан гаилә нигезе какшый башлый, Рәфкать Бикчәнтәев Камал театрыннан киткәч, гаилә таркала. 15 ел дәвамында төп геройларны уйнап сәхнәнең үзәгендә торган Наиләнең иҗат эшчәнлегенә дә пәрдә «ябыла», ул сәхнәдә үз урынын югалта.

Театр училищесын тәмамлап, югары режиссерлык белеме алу өчен Мәскәүгә юл тоткан улы Фәритнең труппага режиссер булып кайтуын зур түземсезлек белән көтә ана. Улы театрга режиссер булып кайткач, 7 ел буена иҗат бәхетен каплаган пәрдәләрне Наилә Гәрәева пыран-заран китерә. Сәхнәдә Пьер Бомаршеның "Шаушулы көн"ендә — Сюзанна, Туфан Миңнуллинның "Шәҗәрә"сендә Сәлимә Сәетбәкова, Э. Де-Филиппоның "Гаугалы гаилә"сендә Мэли, Мансур Гыйләҗевның "Бичура"сында Күршекәй булып яшәрә, яшьни, театр күгендә якты йолдыз булып тагын да югарырак атыла. «Әни килде» спектаклендә әни ролен уйнаганы өчен ул «1999 елның хатын-кыз ролен иң яхшы башкаручысы» исеменә лаек була.

2020 елда Татарстанның «Дуслык» ордены белән бүләкләнгән — «мәдәнияткә һәм сәнгатькә керткән зур өлеше, күпьеллык нәтиҗәле хезмәте өчен».

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Белем.ру 
* Г.Камал исемендәге театр сайты 

## Моны да карагыз
* Рәфкать Бикчәнтәев (ире)
* Фәрит Бикчәнтәев (улы)
* Люция Хәмитова (килене)
* Йосыф Бикчәнтәев (оныгы)

Төркем:Артекчылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Сәвия Әкбәрова

**Сәвия Габделхәй кызы Әкбәрова** — татар  галиме, биология фәннәре кандидаты.

Ул 1956 елның 18 ноябрендә Яңгул авылында туган. 1974 елда Яңгул урта мәктәбен тәмамлый һәм укуын Казан ветеринария институтында дәвам итә. 1980 елда институтны тәмамлап, акушерство кафедрасында өлкән лаборант булып эшли башлый, 1985 елдан – кафедраара лабораториянең өлкән фәнни хезмәткәре, 1990—2000 елларда — анатомия кафедрасы ассистенты.

Сәвия Әкбәрова 2000 елда кандидатлык диссертациясе яклап биология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Бүгенге көндә Казан ветеринария медицинасы академиясенең анатомия кафедрасында өлкән укытучы булып эшли. Аның нәшер ителгән утыздан артык фәнни хезмәте һәм методик эшләнмәләре бар.

2000 елда «Ел ассистенты» конкурсында җиңеп, аның беренче дәрәҗә дипломы белән бүләкләнде.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Төркем:Биологлар
Шон О’Кейси

**Шон О’Кейси** (ирл. *Seán Ó Cathasaigh*, ингл. *Seán O'Casey*, 1880 елның 30 марты — 1964 елның 18 сентябре) — күренекле ирланд драматургы.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Ирландия драматурглары
Төркем:Ирландия язучылары
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Инглиз телле драматурглар
Ураза гаете, 1431

**Ураза гаете, 1431** — Хиҗри тәкъвиме буенча 1431 елда билгеләнгән Ураза гаете. Милади тәкъвиме буенча ул 2010 елның 9 сентябренә туры килгән. Кайбер илләрдә исә бәйрәм 10 сентябрь көнне билгеләнгән.

## Татарстан
Пәнҗешәмбе көненә туры килгән бәйрәм вакытында иртән Казан мәчетләренә меңнәрчә кеше гает намазына килде. Казанның үзәк мәчете Кол Шәрифкә һәр елдагыча 5 меңнән артык мөселман җыелды.

Бәйрәмне Татарстан мөфтие Госман Исхакый алып барды. Кол Шәриф мәчетендә барган бәйрәмне Татарстан — Яңа гасыр телекомпаниясе трансляцияде.

## Сылтамалар
* Казанда ураза гаете узды
* Рөстәм Миңнеханов Татарстан мөселманнарын Ураза бәйрәме белән котлады 
* Госман Исхакый: “Ач тору фәкать Рамазан аенда гына булып, башка айларда Аллаһы Тәгалә иминлек, ризык, бәрәкәт бирсә иде” 
* Путин Җәмигъ мәчетенә килде

Төркем:Гает
18 ноябрь

**18 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 43 көн кала.

#### 
###### 

###### 
*  Латвия — Җөмһүриятне игълан итү көне.
###### 

## 
* 1918 —  үз бәйсезлеген игълан итә.
* 1928 — Микки Маус турында беренче мультфильм күрсәтелә.
* 1983 — ның Иминлек шурасы  Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте бәйсезлеген канунсыз дип таба.
* 1987 —  метрополитенының Кингс-Кросс станциясендә булган янгын нәтиҗәсендә 30 кеше вафат булды.

## 
 
* 1787 — Луи Дагер, француз рәссам һәм уйлап табучысы.
* 1832 — Адольф Эрик Норденшөлд, 
* 1853 — Александр Соловьев, 
* 1867 — Михаил, 
* 1881 — Гавриил, 
* 1889 — Станислав Косиор, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1892 — Михаил Лукин, совет хәрби башлыгы.
* 1897 — Патрик Бләкет, 
* 1906 — Александр Домрачев,
* 1906 — Иван Илларионов,
* 1906 — Павел Зурков,
* 1906 — Сәет Фаикъ Абасыянык,
* 1911 — Гайфетдин Галиев, 
* 1914 — Константин Сергиевский,
* 1918 — Михаил Силантьев,
* 1919 — Августа Лаврухина, 
* 1922 — Виктор Афанасьев, 
* 1923 — Ефим Черняк, 
* 1928 — Булат Солтанбәков, татар галиме, академик.
* 1929 — Ревмир Ганиев, 
* 1930 — Соня Рутстрём-Эдстрём, 
* 1935 — Кәрим Долотказин, вуз укытучысы, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе. 
* 1939 — Җон О'Киф, 
* 1940 — Наилә Гәрәева, татар артисткасы.
* 1949 — Тимергали Зиннуров, Тинчурин театры артисты.
* 1950 — Владимир Соловьёв, 
* 1952 — Вакыйф Фәхретдинов, 
* 1956 — Сәвия Әкбәрова, татар биологы.
* 1964 — Рәшит Заһидуллин, театр режиссеры.
* 1964 — Фәрхәт Хөснетдинов, 
* 1971 — Александр Гришин, 
* 1973 — Данил Нурыйханов, 
* 1979 — Жеан Феррейра Нарде, 
* 1986 — Динара Гыйматова,

## 

* 1731 — Иван фон Менгден,
* 1886 — Честер Әлан Артур, 
* 1919 — Платон Граве, 
* 1921 — Александр Галицкий, 
* 1922 — Марсель Пруст, француз әдәбиятендә модернизм вәкиле.
* 1940 — Салих Хәсәнкәев, 
* 1941 — Вальтер Нернст, 
* 1961 — Сафтар Җәгъфәров, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
* 1962 — Нильс Бор, данияле теоретик физика галиме.
* 1965 — Тимур Колыев, азәри совет дәүләт эшлеклесе.
* 1967 — Гыйләҗ Ганиев, 
* 1982 — Пётр Тимофеев, 
* 1983 — Георгий Калинкин, 
* 1988 — Рафаил, 
* 1991 — Густав Һусак, 
* 2000 — Җәүдәт Айдаров, музыкант, дирижер.
* 2003 — Шәмсия Хәкимова, 
* 2008 — Шакир Сәлим, 
* 2017 — Наим Сөләйманоглу,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:18 ноябрь
FriendFeed

**FriendFeed** — социаль челтәрләр, блоглар, микроблоглар һәм башка сервисларны үз эченә алучы агрегатор. FriendFeed сәхифәсенә дүрт кеше нигез сала, болар: Брет Тайлор, Джим Норрис,  Павел Бакхейт һәм Санджив Сингх, моңа кадәр алар Google ширкәтендә эшләгәннәр.

2009 елның 14 июнендә бу сервисны Иранда куллану мөмкинчелеге булмый, бу президент сайлауларындагы тәртипсезлекләр аркасында була.

2009 елның 10 августында Facebook Inc ширкәте тарафыннан бу сервисны сатып алу турында игълан ителә FriendFeed  15 миллионов АКШ доллар чиста акча белән һәм 32,5 миллион Facebook Inc. акцияләре хисабына сатып алына

## Моны да карагыз
* Google Buzz

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* FriendFeed
* FriendFeed Changelog 
* New FriendFeed: Simpler, Faster, Better (Maybe Too Fast) — TechCrunch

Төркем:Интернет
19 ноябрь

**19 ноябрь** — Милади тәкъвимендә унберенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 42 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Мали — Азат булу көне.
*  Монако — Милли көн.
###### 
*  ***Халыкара [[ир]]ләр көне*** ().

## 
* 1850 — Альфред Теннисонга (рус.) шагыйрь-лауреат исеме бирелә.
* 1969 — Мәшһүр футболчы Пеле 909нчы матчта 1000нче тубын кертә.

## 
 
* 1711 — Михаил Ломоносов, рус галиме, тарихчы, шагыйрь.
* 1713 — Платон Мещерский, 
* 1799 — Рене Калье, Африкада йөргән француз сәяхәтчесе.
* 1831 — Җеймс Абраһам Гарфилд, 
* 1840 — Александр Ковалевский, 
* 1854 — Михаил Кандаратский, 
* 1866 — Мьеда Ндре, 
* 1875 — Михаил Калинин, инкыйлабчы, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1880 — Михаил Ортин,
* 1887 — Җеймс Батчеллер Самнер,
* 1891 — Андрей Наумов,
* 1896 — Тәүкалүн Вәлиев,
* 1897 — Трофим Борисов,
* 1900 — Михаил Лаврентьев, математик, академик.
* 1900 — Павел Жигарев,
* 1901 — Нина Бари, 
* 1908 — Анатолий Родионов, 
* 1913 — Герман Троицкий, биохимия галиме, профессор.
* 1915 — Өрл Сазерленд, 
* 1917 — Индира Ганди, Һиндстан сәясәтчесе, Җаваһарлал Неруның кызы.
* 1917 — Нуретдин Мөхетдинов, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 1921 — Зоя Малькова, 
* 1930 — Фәрит Сәйфелмөлеков, журналист.
* 1933 — Римма Наумова, 
* 1936 — Ли Юәнҗы, 
* 1941 — Борис Ларионов, 
* 1946 — Шамил Апанаев, татар рәссам, мөгаллим.
* 1947 — Лилита Озолиня, 
* 1954 — Габделфәттах әс-Сиси, 
* 1956 — Гали Алтынбаев, 
* 1958 — Иван Максимов, 
* 1958 — Хәбир Ибраһим, язучы-драматург.
* 1960 — Марина Роднина, 
* 1962 — Җоди Фостер, АКШ кино актрисасы һәм режиссеры.
* 1968 — Раил Мөфтиев, 
* 1981 — Андрей Поснов, 
* 1982 — Зөлфәт Зиннуров, татар җырчысы.
* 1987 — Алинә Сидеева, татар театр актрисасы.
* 1987 — Егор Миловзоров, 
* 1989 — Роман Трофимов, 
* 1994 — Андрей Кареев,

## 

* 1517 — Габдел-Латыйф,  ханы.
* 1828 — Франц Шуберт, Австрия композиторы.
* 1922 — Александр Догел, 
* 1931 — Евгения Фигнер, 
* 1935 — Александр Гуляев, 
* 1937 — Никита, 
* 1944 — Габдулла Кадыйров, 
* 1945 — Сергей Люпов, 
* 1963 — Кармен Амайя, 
* 1969 — Иван Илларионов, 
* 1970 — Андрей Еременко, ССРБ хәрбие, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1970 — Федор Савельев, 
* 1972 — Семён Задионченко, 
* 1975 — Александр Вишневский, 
* 1983 — Иван Конев, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1986 — Исмәгыйль Хәкимов, 
* 1988 — Александр Калган, чуаш язучысы.
* 1992 — Наил Лотфуллин, 
* 1993 — Дмитрий Токарев, 
* 2000 — Зилфәт Басыйров, рәссам, сынчы.
* 2003 — Сергей Литвинов, 
* 2007 — Магда Сабо, 
* 2007 — Хамазан Гыйззәтуллин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең танклар һөҗүменә каршы артиллерия дивизионы командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 2012 — Борис Стругацкий, рус язучы-фантаст.
* 2013 — Фредерик Сәңер,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:19 ноябрь
Үзбәк теле

**Үзбәк теле** (*O‘zbek tili, Ўзбек тили*, гарәп. ئۇزبېك تیلى яки *O’zbekcha*, *Ўзбекча*) — төрки тел, Үзбәкстанның дәүләт теле. Төрле чыганаклар буенча дөньяда үзбәк телендә сөйләшүчеләр саны 21 миллионнан башлап 25 миллионга кадәр. Күбесенчә Үзбәкстанда таралган, шулай ук Кыргызстан, Әфганстан, Казакъстан, Таҗикстан, Россия, Төрекмәнстан кебек илләрдә киң таралган.

Грамматик һәм лексик яктан үзбәк теленә иң якын телләр дип уйгыр телен атап була.

## Үзбәк әлифбәсе
**Үзбәк әлифбасы** — Үзбәк теленең язылышында кулланыла торган әлифба. Үзбәклар берничә әлифбә кулланган: иң борынгысы — төрки рун язуы, X йөздән 1927 елга кадәр — гарәп язуында, 1928-1939 елларда — латин графикасы, аннан соң — кириллица.
### Латин әлифбасы

Үзбәк язувын әрәп графикасыннан латин графикасына күчерү хакындаге беренче карар 1929 елның 15—23 май көннәрендә Сәмәрканд шәһәрендә булып үткән жөмһүрият мөшавирәсендә кабул ителгән вә бу карар 1929 елның 10 августында ҮзССР Халк мәариф комиссарлыгы һәйъәте (комиссиясе) тарафыннан тәсдыйк ителгән.

Күбрәк мәҗбүрилеккә нигезләнгән бу эшләмМәскәүдә эшләнгән рижә нигезендә Мәскәү вәкилләре күзәтүвендә амәлгә ашырылган. Сәмәрканд мөшавирәсендә кабул ителгән «латинлаштырылган үзбәк әлифбасы» 33 хәрф вә бер билгедән (апострофтан) ыйбарәт булган. Мөшавирәдә сингармонизм үзбәк әдәби теле өчен хас күренеш дип табылувы вә әлифбәгә 9 сузык өчен аерым хәрфләр кертелүве, шул нигездә эшкәртелгән дөрест язув кагыйдәләре соңрак үзен акламаган, амәлдә имләдә башбаштаклык барлыкка килгән, бер үк сүз берничә төрле языла торган булган. Нәтиҗәдә бу мәсьәлә 1934 елның гыйнварында булып үткән Тел һәм имлә мәсьәләләренә багышланган жөмһүрият корылтаенда яңадан карап тикшерелгән вә әлифбәгә тиешле үзгәрешләр кертелгән.

Үзбәкстан мөстәкыйльлеккә ирешкәннән соң жөмһурият үзбәк язувын кирилл графикасиыннан латин графикасына 1993 елның 2 сентябрендә Үзбәкстан Республикасының «Латин язувына нигезләнгән үзбәк әлифбәсене кулланув турында»гы кануны игълан ителде. Яңадан кабул ителгән үзбәк әлифбәсе 31 хәреф һәм апострофтан ыйбарәт дип билгеләнгән.
#### 1993-1995 еллар әлифбасы

#### 1995 ел әлифбасы

### Кирилл әлифбасы
Латин әлифбасы белән бер вакытта кирилл әлифбасы дә кулланыла:

## Фонология
Сүзләр ъадәттә окситоннар булып тора (яъни басым соңгы иҗеккә төшәдер), әмма билгеле сүз тәмамланышлары вә суффикс кушымчаларына басым төшмийдер.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

*
Төркем:Карлук телләре
Сайт

**Сайт**, яки **веб-сайт** ([вэбсайт] дип укыла, : *web*&nbsp;— «пәрәвез» и *site*&nbsp;— «урын», сүзгә-сүз «челтәрдәге урын, сегмент, өлеш»)&nbsp;— бер-берсе белән логик буенча ялганган веб-сәхифәләр; шулай ук сервердагы контентның урнашкан урыны. 

Гадәттә Интернетта сайт — ул бердәнбер адреслы һәм кулланучы белән бербөтен булып кабул ителә торган, бер-берсе белән бәйләнгән бирелмәләр.

Сайтларны веб-сайтлар дип атыйлар, чөнки аларга HTTP протоколы буенча керешле. HTTP, әлеге вакытта, Бөтендөнья пәрәвезе белән сайтлардан мәгълүматларны алу өчен кулланыла. «Бөтендөнья пәрәвезен» кыскартып «веб» диләр. Шуңа күрә күп төрле «Бөтендөнья пәрәвезенә» катнашкан сүзләргә «веб-» дигән сүзнең өлешен куялар. HTTP протоколы клиентлар серверлардагы сайтларга керә алсыннар өчен махсус ясалган.

Веб-сайт, электрон документлар (*бирелмəлəр файллары һәм кодлар*) системасы буларак, аерым шәхесләрнеке яки оешмаларныкы булырга мөмкин, шулай ук аңа гомуми домен исеме һәм IP-адрес буенча керергә була, яки бер санакта гына (*Интернетка кермичә*) сайтны ачырга була.

Бөтен сайтлар бергә Бөтендөнья пәрәвезен төзиләр, анда коммуникация (*пәрәвез*) бербөтен итеп, бирелмəлəр базасына һәм планета масштабындагы аралашуга, дөнья берләшмәсенең мәгълүмат сегментларын берләштерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хаген Граф. Создание веб-сайтов с помощью Joomla! 1.5. — Издательский дом "Вильямс", 2009. — 312 p. — ISBN 978-5-8459-1506-1.
* Виктор Ромашев. CMS Drupal: Система управления содержимым сайта. — Питер, 2010. — 255 p. — ISBN 978-5-49807-241-8.

*
Төркем:Интернет
Никосия

**Никоси́я** яки **Лефкосия** (; ) — Кипр Республикасы һәм танылмаган Төньяк Кипр Төрек Җөмһүриятенең башкаласы. Педиэос елгасында Кипр утравының үзәк өлешендә урнашкан. Халык саны 313 400 кеше (2009 ел). Халыкара аэропорт 1974 елда ябылган һәм хәзерге вакытта БМО буфер зонасына керә.

## Тарих
Борынгы заманда хәзерге Никосия җирендә Ледра дип аталган шәһәр-дәүләт булган. Ул якынча б.э.к. 1000 еллар тирәсендә салына дип фаразлана. Ул Әссүрия патшасы Асархаддонга ясак түләүче шәһәр буларак б.э.к. 672 елда искә алына.

1974 елда төрек гаскәрләренең басып керүе нәтиҗәсендә шәһәр ике өлешкә бүленгән (төрек һәм грек өлешләре).

## Дин
### [[Ислам]]
* Сәлимия мәчете 

Төркем:Никосия
Törkiä gimnı

«**İstikläl Marşı**» ul Törkiäneñ milli köye. Mehmet Akif Ersoy tarafından yazılğan süzläre 1921 yılnıñ 12. Martında räsmi qabul itelde. Süzlärne saylağanda 724 şiğer qarap çıqqannar. Şiğergä üz köyen 24 komposer täqdim itkän wä 1924 yılda Ali Rıfat Çağatayın köye saylanğan ide. Bu köy 1930 yılına qädär qullanılğan, şul çaqtan Osman Zeki Üngörnıñ köye ilä almaşındı.

## Süzläre
Ğosman imperiäsendä räsmi yazma tel ğäräp älifbasında ğosmanlı törekçä ide. «İstiqlal Marşı» sulay uq Tönyaq Kiprnıñ Törek Cömhüriäteneñ räsmi däwlät gimnı da.

### Törekçä süzläre

### Tatarça versiäse
***Räsmi başqarıla torğan berençe kuplet***
:Qurıqma, sünmäs bu şäfäq nurlarında al bayraq,
:İsän-imin ilem östendä yanğan iñ soñğı uçaq,
:Ul minem millätemneñ yoldızıdır — balqıyaçaq,
:Ul minem millätemä, millätemä ançaq.

:Çıtma yözeñne, zinhar öçen, äy, nazlı hilal,
:Qaharman xalqıma göl sıman bu şiddät häm bu cäläl.
:Yuqsa, sineñ öçen tükkän qanıbız bulmas xäläl;
:Xaqtır, Xaqqa tabınğan millätemä istiqlal!

## İskärmälär

## Päräwezdä
* Көй: MIDI birem 
* Көй: Real Audio File 
* İSTİKLÂL MARŞIMIZ
* Türkiye Büyük Milli Meclisi

Төркем:Төркия мәдәнияте
Төркем:Илләр буенча гимннар
Одноклассники.ru

**Однокла́ссники** — социаль пәрәвез, *[[Classmates.com]]* сәхифәсенең рус аналогы; сыйныфташларны, беренче курс укучыларын берләштерү өчен кулланыла. Бу проект 2006 елның 4 мартында барлыкка килә. Проектның авторы — Альберт Попков. 

Әлеге сәхифә Россия интернетының иң популяр урыннарын алып тора, 14—55 яшьлек кулланучылар арасында ул шулай ук алдынгылар рәтендә тора (әлеге мәгълүмат 2009 елның июль ае өчен бирелә ). Сәхифә тарафыннан үткәрелгән исәпләүләр нәтиҗәсендә, 2010 елның февраленә 45 миллион сайтта теркәлгән кулланучы була, сәхифәне тәүлектә карап чыгучылар саны — 10 млн тәшкил итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Россия сайтлары
Төрекмән теле

**Төрекмән теле** – Төрекмәнстан милли теле, ул төрки телләрнең угыз төркеменә керә. Аны Төрекмәнстан, Иран, Әфганстан, Төркия, Каракалпакстан, Таҗикстан, Казакъстан, Үзбәкстан һәм Россиянең Ставрополь крае  территориясендә кулланалар. Төрекмән теленең (Төрекмәнстанда сөйләшелә торган) стандартлаштырылган формасы теке диалектында нигезләнгән, шул ук вакытта Иран төрекмән теле күбесенчә йомуд диалектын куллана һәм әфган төрекмәннәре эрсары юрамасын кулланалар. Төрекмән теле азәрбайҗан теле, Кырым татар теле, гагауз теле, кашкай теле һәм төрек теле белән бәйле һәм шул телләрнең һәрберсе белән төрле дәрәҗәдәге үзара аңлаешлылыкка ия.
Төрекмән теленең үзенчәлеге булып озын сузыклар булуы хас.

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Төрекмән теле
Төркем:Угыз телләре
Кыргыз теле

**Кыргыз теле** (*кыргыз тили*, قىرعىز تئلى) — кыргызларның милли теле, төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. Аны Кыргызстан, Кытай, Россия, Таҗикстан, Үзбәкстан, Казакъстан территорияләрендә кулланалар.

1928 елга кадәр гарәп әлифбасы, 1928 елдан 1940 елга хәтле латин әлифбасы кулланылышта була. Хәзерге вакытта кирилл әлифбасы кулланыла. Кыргыз теле казакъ теле белән бәйле тел булып тора.

Хәзерге вакытта, рус теле, элеккечә үк, төп телен эре шәһәрләрдә кебек Бишкек шул ук вакытта Кыргыз теле дәвам итә позициясен югалтмаска, бигрәк тә яшь буын арасында.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Төркем:Кыргыз теле