open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bua

**Bua**, respublika qaramındağı şähär (2000. Yülennän), Bua Rayonı üzäge. Tatarstannıñ könyaq-könbatışında (Qazannan 137 *km*), Zöyä yılğasınıñ sul quşıldığı Qarlı suı buyında urnaşqan. Sember-Zöyä timer yulındağı stantsiäse. Xäzerge Bua urındağı berençe awılğa 17. yöz urtalarında nigez salınalar., 1780. yıldan Sember namestniklığınıñ öyäz, annarı guberna şähäre. 1920. yıldan TASSRda, 1920.-30. yıllarda kanton, 1930. yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 8,8 *q. km*. Xalqı 1989. yılda 16,8 meñ keşe (Tatarlar – 62,3%, Ruslar – 25,5%, Çuaşlar – 10,9%), 2000. yılda 18,4 meñ keşe. Elekter-mexanik zavodı; tasma tuqu, mamıq, tämäke fabrikları, it kombinatı, may-sır, çüprä häm şikär zavodları. 8 ğomumi belem birü mäktäbe, 1 hönäri mäktäp, veterinär texnikumı, meditsina mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı. Rayon üzäk xastaxanäse. *Möräy* mädräsäse binaları kompleksı, mäçet. Troitsa çirkäwe – 19. yöz-20. yöz başları arxitektur üzäge.

buada.ru
Bua şähäre sajt hem forum
буа.рф
Bögelmä

**Bögelmä**, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Bögelmä rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 333 *km*), Dala Zäye yılğasınıñ uñ quşıldığı Zäy suı başlanğan urında urnaşqan. Sember-Öfä timer yulında stansiya.  Bögelmä 1736 yılda Tatar awılı bularaq mäğlüm. 1781 yılda Öfä namestniklegeneñ öyäz şähäre, 1806 yıldan Orenburg, 1851 yıldan Samara gubernalarında. 1920 yıldan Tatarstanda, 1920-1930 yıllarda kanton, 1930 yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 26 *km<sup>2</sup>*. Xalqı – 1989 yılda 89,6 meñ keşe (Urıslar: 63%, Tatarlar: 26,1%), 2000 yılda 93,7 meñ keşe.
Bögelmä – Tatarstanda iñ ere näft sänäğäte üzäge. Maşinalar tözü, metall eşkertü (mexanik, "Nefteautomatika", elektrotexnik, remont-mexanik zavodları), tözü materialları sänäğäte (timer-beton häm kirpeç zavodları, tözü konstruktsiäläre kombinatı), ciñel sänäğät (cihaz häm tegü fabrikaları) häm azıq-tölek sänäğäte (may-sır, it kombinatları), sıra, likör-araqı zavodları häm başqa) nıq üskän.
Näft Sänäğäteneñ Fänni-Tişerenü häm Proyektlaw institutı, Bötenberlek Fänni-Tikşerenü Näft institutınıñ "Tabiği bitum" problemnäre komplekslı bülege, "Tatneftegeofizika" citeşterü berläşmäse. Hönär-pädogogik kolleje, maşina tözü texnikumı, meditsina häm pädagogika kölliätläre, 18b ğomumi belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Mädäniät yortı. Urıs dram teatrı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı, Jaroslav Haşek muzeyı.
Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe

Төркем:Татарстан шәһәрләре
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Äzerbaycan

**Azärbaycan** (**Azərbaycan Respublikası**) (Äzeri tele: *Azərbaycan* yä *Азәрбајҹан*, Urıs: *Азербайджа́н*) Qawqazda, Qaspi Diñgezendä urnaşqan. Kürşelär: tönyaqta Rusiä, könçığışta Görcistan, Ärmänstan, könyaqta İran. Naxçıvan eksklavınıñ kürşeläre: Ärmänstan, İran häm Törkiä.
## Milli Dine
İslam (şiğiçelek)

## Tarix

### Äzärbaycan tatarları tarixı
Äzärbaycan cirendä tatarlar 19. yözdän yäşilär, monda Qawqazdağı iñ zur tatar cämğiäte bulğan. 1970.tän Äzärbaycanda tatar xalqı başlıy. 1989.da 29 meñ tatar yäşi, ş.i. Baqıda 24,3 meñ. 1993.tän Äzärbaycanda Tatarstannıñ tulı wäqälätle wäkillege, 1990.nan "Tuğan tel" tatar mädäniäte cämğiäte (Baqu), "Äzärbaycan – Tatarstan" cämğiäte, Şihabetdin Märcani isem. tatar xäyriä fondı eşli.

## İseme
Äzärbaycan – ğäräplängän "Azarpayagan" – Farsı telennən: Azar+payag+an. Azar=Ut; payag=urın; an=urın suffiksı.

## Administrativ Bülenü
Äzärbaycan tärkibendä:
*59 rayon, 
*11 şähär , 
*1 Moxtari cömhüriät**;

## Cäğräfiä

## İqtisad

## Demografiä
Äzärbaycanlılar — 97%, Dağıstan xalıqları (lezginnar, awarlar, tsaxurlar, xinaluglar) — 0,5%, Urıslar— 1,8%, başqa xalıqları (Ukrainnar, Tatlar, Tatarlar, häm başqalar) - 0,7%

## Mädäniät

## Sıltamalar
* Much of the material in these articles comes from the CIA World Factbook 2000 http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/aj.html  and the 2003 U.S. Department of State website.
*Azerbaijan Links News 
*Azerbaijan Photo Gallery 
*Baku Today 
*State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic 
*Who is Who in Azerbaijan 
*United Nations Office in Azerbaijan with a country report
*Library of Congress Portals on the World - Azerbaijan
*Ministry of Digital Development and Transport of the Republic of Azerbaijan

## Искәрмәләр исемлеге

Төркем:Азәрбайҗан
Yäşel Üzän

**Yäşel Üzän**, Tatarstan Cömhüriäte qaramağındağı şähär, Yäşel Üzän rayonı üzäge. Tatarstannıñ Tönyaq-Könbatışında (Qazannan 38 *km*), İdel yılğasınıñ sulyaq yarında, Qazan-Tübän Novgorog automobil yulı buyında urnaşqan. Qazan, Mäskäw, Sember, Yoşkar-Ola, Voljsk yünäleşläreneñ timer yul töynäleşe.

1865. yıldan *Kabaçiçşe awılı* bularaq mäğlüm, soñınnan *Paratsk Zatonı* dip atala. 1928. yıldan Zelóní Dol (Yäşel Üzän) şähär tíbındağı bistä, 1932.dän şähär; 1958.dän – rayon üzäge. Möydanı 26,6 *km<sub>2</sub>*. Xalqı – 1989. yılda 94,1 meñ keşe (Urıslar – 67%, Tatarlar – 29,1 %),  2000. yılda 100,2 meı keşe. "Sergo isemendäge zavod (POZİS)", Maksim Gorki isemendäge qorablar tözü, maşina tözü, faner
zavodları; İdel buyı faner-cihaz yasaw, söt häm ikmäk peşerü kombinatları; trikotaj, tegü häm cihaz fabrikalrı. Mexanika kolleje, qorablar tözü texnikumı, medisin kölliät, 19 ğomumí belem birü mäktäbe, hönäri kölliät. Mädäniät yortı. Rayon üzäk xastaxanäse.
Söyembikä

**Söyembikä** citkän bulmağan ulı Ütämeşgäräy xan waqıtında Qazan xanlığı patşa–bikäse (1549.-1551.). Yäşäw yılları açıq tügel, 1516.-1520. yıllar tiräsendä tuğan bulsa, wafat bulu bötenläy belgeses, 1552. yıldan soñ.

Äwwäle *Söyenbikä* digän isemne xalıq üz beldege ilä *Söyembikä* dip, yäğni *söyekle*, *söyügä layıq* itep üzgärtkän.

Söyembikä ul Yosıf bäk qızı ide. Qazan xannarı Canğäli (1533.-1535.), Safagäräy (1536.-1549.) häm Şahğäli (1553. yıldan soñ) xatını.

1550. yılda patşalıqtan töşerelä. wä 11. Augustta ulı Ütämeşgäräy belän bergä Mäskäwgä ozatıla. Xalıq telendä Söyembikägä bağışlamğan riwäyätlär saqlana, ş.i. Qazan Kirmänendäge manarağa bäyle riwäyät.

Nindi şartlarda wafat buluı açıqlanmağan. Ber faraz buyınça, 1570. yılda Urıs patşası ämere belän ağu eçertep üterälär.

## Monı da qara
* Söyembikä manarası
* Qazan xannarı

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Татар шәхесләре
Çuaş tele

**Çuaş tele**, Çuaş xalqınıñ tele, Törki tellär törkemenä kerä. Hunnar häm Bolğarlar tellärennän çığarılıp uylanıla.

İke söyläşgä bülenä: 
* Tübänge – *u*laşıp söyläşü
* Yuğarı – *o*laşıp söyläşü

Ädäbi tel ul Tübänge söyläm nigezendä barlıqqa kilä.

Fin-Uğır törkemendäge tellärneñ häm Tatar teleneñ köçle yoğıntısında üsä. Söylämendä Urıs, Çirmeş w.b. tellärdän alınmalar küp. Ğäräp-Farsí süzläre dä bar.

## Älifba
Älifbalarsı 1873. yılda Urısälif nigezendä İ.Y. Yakovlev tarafınnan tözelä.


 А Ӑ(Ă) Б В Г Д Е Ё Ӗ(Ĕ) Ж З И Й К Л М Н О П Р С Ҫ(Ç) Т У Ӳ(Ÿ) Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я
 а ӑ(ă) б в г д е ё ӗ(ĕ) ж з и й к л м н о п р с ҫ(ç) т у ӳ(ÿ) ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я



Tatarçadağı q,ğ Çuaşçadağı x"ğa turı kilä, ä — e, a — a, e,ö — ĕ, ı,o — ă, u — у, ü — ÿ, c — ç.

Tatar Entsiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Entsiklopediäse İnstitutı, 2002.

## Monı da uqı
* Çuaşlar

## Wiki
Çuaş Wikipediäse
* Эктор Алос-и-Фонт. Оценка языковой политики в Чувашии
* Пикет в защиту чувашскогоязыка в Чебоксарах 
* Общая лексика чувашского и германских языков

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Төрки телләр
Төркем:Идел-Урал телләре
Эчер

**Эчер** (маҗарча *Ecser*, словакча *Ečer*) — Маҗарстанда, Будапешт янында урнашкан кечкенә авыл.

## Галерея



Image:Ecseri 151.jpg|Чиркәү
Image:Ecseri 154.jpg|
Image:Ecseri 158.jpg|
Image:Ecseri 171.jpg|
Image:Ecseri 159.jpg|Авылйорт
Image:Ecseri 156.jpg|
Image:Ecseri 168.jpg|Чиркәү һәм парк
Image:Ecseri 175.jpg|
Image:Ecseri 178.jpg|
Image:Ecseri 180.jpg|
Image:Ecseri 173.jpg|
Image:Ecseri 166.jpg|




Төркем:Маҗарстан торак пунктлары
Алман теле

**Алма́н теле́, немец теле** (алм. *Deutsch, deutsche Sprache*) — алманнар, австриялеләр, лихтенштейнлылар һ. б. халыкларның теле. Алман теле күп үзәкле тел булып тора, төрле төбәкләрдә күп стандарт юрамаларны кертә. Алмания, Австрия, Лихтенштейн, Швейцария, Люксембург, Бельгия дәүләтләренең рәсми теле. Шулай ук алман теле кайбер Европа һәм Европадан тыш илләрдә азчылык теле булып тора, мәсәлән, Румыниядә һәм Көньяк Африка Җөмһүриятендә һәм шулай ук Африкада Намибиядә милли тел булып тора. Латин әлифбасы кулланыла.
## Грамматикасы
Алман телендә исем сүзләрнең өч роды барː ир-ат, урта һәм хатын-кыз. Исем сүзләрнең берлек һәм күплек саны бар. Исем сүзләр килешләр буенча төрләнә. Исем сүзләр баш хәрефтән языла. Алман теле өчен берничә исем сүзне бер сүзгә кушып кушылма сүзләр формалаштыру хас. Мәсәләнː das Lehrbuch - дәреслек. Алман телендә билгеле булу һәм билгесезлек артикльләре кулланыла.
 
File:Legal status of German in the world.svg|Алман теле таралуы
File:Johann Christoph Adelung 1774.jpg|Йоһанн Кристоф Аделунгның алман теле сүзлегенең титул бите, 1774
File:Deutsches Wörterbuch Grimm - Titel Band 1.png|Алман теленең беренче томының титул бите


## Әдәбият
• *В.Б.Медведев* - НЕМЕЦКИЙ ЯЗЫК ДЛЯ ВАС/DEUTSCH FÜR SIE - Казань, 95 - АН Республики Татарстан, ФӘН
• *С.А.Матвеев* - Все правила немецкого языка + приложения - МːАСТ, 2016 - ISBN 978-5-17-098933-1
• *С.А.Волина, Г.Б.Воронина, Л.М.Карпова* - ВРЕМЯ НЕМЕЦКОМУ - МːИностранный язык, Лист-Нью, 2001 - ISBN 5-94045-057-1
• *Ярцев В.В.* - DEUTSCH FÜR SIE UND... - МːМосковский Лицей - ISBN 5-7611-0188-2
## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

*

bat-smg:Vuokītiū kalba
Lufthansa

**Deutsche Lufthansa AG** — Алманиянең иң эре һава ширкәте.

Алманча *Luft* һава дигәнне аңлата, *Hansa* сүзе исә ирекле шәһәрләр берлегенә ияреп алынды.

Дөньяда зурлыгы буенча Lufthansa бишенче һава ширкәте булып санала. Африка, Америка, Европа һәм Азия кыйтгаларында, барлыгы 78 илгә очышлар оештырыла.

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Алмания
Urıs tele

**Urıs tele** (русский язык , *russkij jazyk*), Urıs xalqınıñ milli tele, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ 6 räsmi telennän berse, elekke SSRS-da häm Warşaw blogında yäşägän xalıqlarnıñ millätara aralaşu çarası, Tatarstanda ike däwlät telneñ (Tatar tele belän berrättän) berse. Hind-Awrupa telläre ğäilälegenä kerä. Slavän telläreneñ Könçığış törkemenä qarıy. Urıs teleneñ nigeze itep Urta Urıs söyläşäläre alınğan. Yazuı – Kirill älifbası.

Monı da qara: Urıslar.

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Xicab

**Xicab** ( — yawlıq, yapma) — İslamda törle kiem iseme, läkin bügenge köndä "xicab" süze ğädäti möselman yawlığın añlata.
Tatar xatınnarında yawlıq (xicab) kiyep yörü isä Allahı Täğälägä ışanuın belderä torğan borıñğı ğädät bula.

Möslimälär kiemeneñ başqaları:
* Nikab
* Borqa
* Çatır
thumb|250px|right
* Abaya
* Päräncä
* Cilbäb
* Nikab

thumb
Cilbäb (ğäräpçä جلباب) diep möselman xatınnarnıñ ozın külmäge atala. Zamança cilbäb yöz, baş, qullar wä ayaqlardan qala, başqa urınnarnı qaplıy. Baş östenä maxsus şarf kebek äyber kiälär. İslam qanunnarına turı kilä torğan külmäk bu. Şuña kürä, İndonesiädän alıp Zanzibarğa xätle faydalana.
thumb
Ык (Чулман кушылдыгы)

**Ык** елгасы (лат. , , ) — Чулманның сул кушылдыгы.

Башкортстан Республикасында башлана, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгын кисеп үтә, елга тамагы Минзәлә районының Бикбау авылыннан көнчыгыштарак. Озынлыгы 436 км (Татарстанда 120 км), бассейнының мәйданы 14990 км². Төп кушылдыклары Татарстан территориясендә: Югары Кандыз, Кандыз, Димескәй, Томбарлы, Баулы, Эстәрле, Мәллә елгалары. Су чыгымы күләме Нагайбәк авылы (Башкортстан) янында 3610 м³/с (1947), суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 700—1000 мг/л дан 6000 мг/л га кадәр. Су агышы үзгәртелгән. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).
## Моны да карагыз

* Ык күпере, Татарстан белән Башкортстан чигендә, Октябрьский шәһәре янында. 1948 елда төзелгән.

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары
Гөбенә

**Гөбенә** елгасы (лат. , , ) — Зөянең сул кушылдыгы. 

Чуаш Республикасында башлана, тамагы Кайбыч районының Борындык авылыннан 4 км төньяктарак. Озынлыгы 176 км (Татарстан чикләрендә 121 км), бассейнының мәйданы – 2480 км². Республикадагы төп кушылдыгы – Ырым елгасы. Су чыгымы 420 м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агышы катламы 92 мм. Суының аз вакытындагы минеральләшүе 500–800 мг/л.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан елгалары
Рус теле

**Рус теле** (шулай ук *урыс теле*,  , ) — русларның милли телләре, БМОның алты рәсми телнең берсе. Татарстанда татар теле белән бертигез дәүләт теле. Рус теле Беларусьнең ике дәүләт телләренең берсе, Казакъстан, Кыргызстанның һәм берничә башка илнең рәсми телләренең берсе. Сөйләшүчеләр саны якынча 278 млн кеше. Шулардан 170 млн өчен рус теле — ана телләре. Рус теле шулай ук элеккеге ССРБ илләре халыклары арасында да таралган.
Рус теленең лексик составы нигезендә электән булган рус теле сүзләре. Сүзлек фондын тулыландыру ысуллары — үз модельләре буенча сүзләр барлыкка китерү һәм алынма сүзләр. Электән килгән алынмаларга славянизмнар, грецизмнар һәм тюркизмнар керә. XVIII гасырдан бирле һолланд теленнән, алман теленнән һәм француз теленнән алынмалар керә, XX гасырдан бирле — англицизмнар.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернетта кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Рус латиницасы

## Искәрмәләр

Төркем:Көнчыгыш славян телләре
Төркем:Рус теле
Бола (елга)

**Бола** (лат. , , ) — елгасы, Зөянең сул кушылдыгы. Елга башы Чуаш Республикасында, тамагы Апас районының Дәүләки авылыннан көньяктарак. Озынлыгы 118 км, бассейнының мәйданы — 1587 км². Төп кушылдыклары: Чирмешән, Кече Бола. Су чыгымы Апас районының Чәтбаш авылы янында 490 м³/с (1979). Суы кимегәндә минеральләшүе 700–1000 мг/л.

Төркем:Татарстан елгалары
Дала Зәе

**Дала Зәе** (*Зәй*, , лат. ) елгасы, Каманың сул кушылдыгы. Татарстанның Лениногорск районында Михайловка авылы янында башлана, тамагы Түбән Кама шәһәреннән 7 км көньяк-көнбатыштарак. Озынлыгы — 270 км, бассейнының мәйданы — 5020 км². Төп кушылдыклары: Урман Зәе, Мәчкәрә, Зәй-Каратай, Урсала, Акташ, Шумыш, Имәнле елгалары. Зәй шәһәреннән 2 км төньяктарак, Урман Зәе белән кушылганнан соң елганың түбән агымы (55 км) Зәй дип атала. Су чыгымы Зәй районының Иске Пәлчикәү авылы янында 489м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агышы катламы 130 мм. Су агышы бик нык көйләнгән. Суның минеральләшүе 2000—3000 нән алып 5000—8000 мг/л га кадәр. Елга бассейнында Зәй сусаклагычы һәм Карабаш сусаклагычы урнашкан. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Төркем:Әлмәт районы елгалары
Төркем:Зәй районы елгалары
Төркем:Бөгелмә районы елгалары
Төркем:Түбән Кама районы елгалары
Төркем:Лениногорск районы елгалары
Минзәлә елгасы

**Минзәлә** (лат. , ) елгасы, Сарман районының Яңа Минзәләбаш авылыннан 2 км көнбатыштарак башлана. Минзәлә шәһәре янында Түбән Кама сусаклагычына коя. Озынлыгы 147 км, бассейнының мәйданы 2120 км². Төп кушылдыклары: Холодная, Камышлы, Игәнә, Оргызы, Ашбула, Саклау суы һ.б. Максималь су чыгымы 215 м³/с (1969). Елга тамагында уртача еллык су агымы катламы 100 мм га кадәр. Су агышы буалар ярдәмендә бик нык көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 400–800 мг/л. Татарстан Республикасының табигать һәйкәле (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Чишмә елгасы

**Чишмә** (лат. , ) елгасы, Каманың сул кушылдыгы. Самар өлкәсендә башлана (Лениногорск шәһәреннән 28 км көньяктарак), Татарстанның Түбән Кама районының Иске Чишмә авылы янында Куйбышев сусаклагычына коя. Озынлыгы 259 км (Татарстан чикләрендә 227 км), бассейнының мәйданы 6040 км². Төп кушылдыклары: Урман Чишмәсе, Куак, Чөкәнеш, Кичү, Талкыш. Елга тамагында еллык су агышы катламы уртача 112 мм. Су агашы көйләнгән. Җир асты сулары белән туена. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 600—700 мг/л. Урта һәм түбән агымында су баса торган болыннар. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Шушма

**Шушма** елгасы, Нократның уң кушылдыгы. Мари Республикасы Кече Кенәр авылы янында башлана, тамагы Киров өлкәсенең Малмыж шәһәре янында. Озынлыгы 112 км (Татарстан чикләрендә — 90 км), бассейнының мәйданы 1885 км². Төп кушылдыклары: Сәрдә, Көшкәт, Арбор, Кугубор. Кечерәкләре: Арбаш, Ташлык, Йөрек.
Максималь су чыгымы 149 м³/с (1980). Су агымы көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500—800 мг/л. Елга үзәнендә торф ятмалары. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Туйма елгасы

**Туйма** елгасы - Каманың уң кушылдыгы. Удмурт Республикасыннан башлап, тамагы Алабуга шәһәре янында. Озынлыгы 124 км (Татарстан чикләрендә 84 км), бассейны 1446 км². Төп кушылдыклары Буҗай, Юраш, Каринка елгалары. Максималь су чыгымы 533 м³/с (1979). Елга тамагындагы еллык су агышы катламы елына уртача 146 мм. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 400—600 мг/л. Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:
Иж елгасы

**Иж** (, ) елгасы, Каманың уң кушылдыгы. Елга башы Удмурт Республикасында, тамагы Гөлширмә аланы (Әгерҗе районы) янында. Озынлыгы 226 км (Татарстанда 97 км), бассейнының мәйданы 8478 км². Республикада төп кушылдыклары: Әгерҗе, Чаж, Көтмәс, Барҗы елгалары. Суның уртача еллык чыгымы 587 м³/с (1979). Суның иң аз вакытындагы минеральләшүе 300—500 мг/л. Минераль су чыганаклары бар. Татарстан республикасының табигать истәлеге (1978). Иж буйларында Әгерҗе һәм Удмурт Республикасының башкаласы Ижау урнашканнар.

Төркем:Татарстан елгалары
Поши

thumb|right|250px|Поши
**Поши** () – куштояклылар төркеме боланнар гәиләсендәге иң зур хайван. Поши соры төстә, тояклары ак була. Мөгезләре як-якка тырпайган.

Олы ата пошиның озынлыгы өч метрга, биеклеге ике метрга җитәргә мөмкин. Мөгезенең авырлыгы 20 кг, колачы ике метр булырга мөмкин. Ноябрь - гыйнвар айларында мөгезләре төшә һәм алар яңадан үсә башлыйлар. Кышын усак, тал, миләш, карагай һәм башка агачларның кайрысы, ботаклары, бөреләре белән тукланалар. Урманда, елга буйларында яшәүне хуп күрәләр.

## Искәрмәләр
Төркем:Хайваннар
Төркем:Боланнар
Төркем:Геральдикада кулланыла торган хайваннар


Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Сөн

**Сөн** елгасы (, ), Агыйделнең сул кушылдыгы. Елга башы һәм тамагы Башкортстан Республикасы территориясендә. Озынлыгы 209 км (Татарстанда — 74 км), бассейнының мәйданы 4500 км². Татарстанда төп кушылдыклары: Калмия, Сикия, Биҗады; Башкортостанда: Шаран, Маты. Максималь су чыгымы 655 м³/с (1979), уртача 14,8 м³/с. Елга тамагында су агамы катламы елына уртача 120 мм. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500—1000 мг/л. Су агышы көйләнгән. Татарстанның табигать истәлеге (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Дөя

**Дөя** () — бер яки ике өркәчле эре гәүдәле күшәүче хайван. Кешеләр аны йөртү һәм йөк ташу өчен файдаланалар. Чүлдә яки ярым чүлдә яши.

Урта Азиядә ике өркәчле — бактриан (*C. bactrianus*) дөяләре һәм Гарәбстанда, Африкада бер өркәчле — дромедар (*C. dromedarius*) дөяләре очрый.

Дөянең авырлыгы 500–800 килограммга кадәр җитәргә мөмкин. Ә үзе ул 40–60 яшькә кадәр яши. Әлеге имезүчеләр табигатьнең кырыс һәм сусыз шартларында да яшәргә җайлашкан. Калын мех кояш кызуыннан да, төнге салкыннан да саклый. Ә ике кат булып урнашкан керфекләр күзгә ком кермәсен өчен уңайлы. Әгәр анда ком барыбер үтеп керә икән, күзләре яшьләнә һәм ул ком яшь белән юылып чыга. Дөяләр тирләми һәм шуның аркасында парга әйләнә торган сыеклык бермә-бер кими. Хәтта сулаганда бүленеп чыккан дым да борынның аерым катламнарына җыелып, организмга кире кайта.

Бик озак сусыз торган дөя 20 мин эчендә бертуктаусыз 57 л су эчеп бетерергә сәләтле икән. Аның организмы да суны үзендә саклау өчен җайлашкан. Ашказанында су өчен булган 800 дән артык кечкенә «кесәләр» бар. Шуларга тупланган су һәм өркәчләрдәге май хисабына дөя ике атна сусыз һәм бер ай чамасы ризыксыз яшәргә мөмкин. Дөяләрнең өркәчләрендә су түгел, ә май туплана. Ләкин өркәчнең табигать билгеләгән вазифасы башка: алар аркасын кояш кызуыннан саклый һәм күләгә төшерү өчен хезмәт итә.

Чүлләрдә дөяне хуҗалык шартларында авыр йөк ташу өчен файдаланалар. Алар 400 килограммга кадәр авырлыктагы йөк күтәреп, әллә ничә дистә чакрым үтәргә сәләтле. Машиналар комда батып калса, дөя аяклары нәкъ менә комнан һәм ташлардан йөрү өчен җайлашкан. Чөнки аларда тояк урынына ике сөял генә. Шул сөял очлы, үткен ташларга да, эссе комга да бик чыдам. Шундый ук сөялләр аның тезендә, күкрәк өлешендә дә бар. Алар турында бик күп язарга булыр иде.

## Атамалар
Яшь һәм җенескә карап дөя атамалары:
* Бура — үсеп җиткән печтерелмәгән иркәк дөя.
* Атан — печтерелгән иркәк дөя.
* Иңән — үсеп җиткән теше дөя.
* Тайлак — 2 нче яшьтәге дөя.
* Бута — 1 яшькә кадәр дөя.


Файл:Bactrian Camel.jpg|Бактриан
Файл:Dromedary.jpg|Дромедар
File:CoA of Chelyabinsk (2000).svg|Исәт провинциясе гербы нигезендә төзелгән Чиләбе гербы. Дөя сәүдә статусын күрсәтә. Чиләбенең сәүдә тарихы Кәнифә юлында.


## Чыганаклар
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өч томда). — Казан, 1977.
* Безнең гәҗит. № 2 | 20.01.2010 Э. Фатыйхова. Мескен дөяләр

Төркем:Йорт хайваннары

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Сумка (Идел кушылдыгы)

**Сумка** елгасы, Иделнең сул кушылдыгы, Яшел Үзән районында Гремячий Ключ авылы янында башлана, тамагы Васильевоның көнбатыш чигендә. Идел-Кама саклаулыгы аша ага. Озынлыгы 37 км, бассейнының мәйданы 250 км². Язгы ташу вакытында суының иң күп чыгымы 30 м³/с. Суы аз минеральләшкән (200 мг/л кимрәк). Җәен кибә.

Төркем:Татарстан елгалары
Йорт аты

**Йорт аты** () — атлар ыругына керүче, кешеләр йөртү һәм йөк ташу, азык, чабыш өчен файдаланыла торган йорт хайваны, эре терлек. Ат кымызы һәм ат ите — сәламәтлек өчен иң файдалы ризыклар.

Кыргый атларның сакланып калган бердән-бер төре булып тора (Пржевальский атыннан тыш).

Йорт атлары, Антарктидадан тыш, барлык континентларда да таралган. Тарпаннарны беренче итеп төрки халыклар б.э.к. 7–8 гасырларда кулга ияләштерелгән дип уйланыла. Бу хәл Башкортстанның Дәүләкән районы территориясендә булган дип фаразлана. Аурупада бозлык чоры тәмамлану белән кешеләр тарпаннарны кырып бетерәләр, анда атлар булмый.  Шуңа күрә, мәсәлән рус һәм башка телләрдә ат лексикасында татар сүзләре күп:  һ.б.

## Атамалар
Яшь һәм җенескә карап ат атамалары:
* Айгыр — үсеп җиткән (4 яшьтән) печтерелмәгән иркәк ат.
* Алаша — печтерелгән иркәк ат.
* Бия — үсеп җиткән (4 яшьтән) теше ат.
* Байтал — яшь теше ат.
* Дүнән — 4 нче яшьтәге ат.
* Конан (конаҗын) — 3 нче яшьтәге ат.
* Тай — 2 нче яшьтәге ат.
* Колын — 1 яшькә кадәр ат.

## Ат төрләре
* Олау атлары — авыр йөкләр ташый торган атлар (мәсәлән, совет олау аты).
* Җигем атлар — җигелә торган атлар (мәсәлән, беларус җигем аты).
** Юртак атлар — елдам юртаклауга тумыштан сәләте белән җиңел җигем атлар (мәсәлән, орлов юртагы).
* Менге атлар — менеп йөри торган атлар (мәсәлән, асыл менге ат).
** Менге-җигем атлар — иярле һәм җигүле эшкә ярый торган атлар (мәсәлән, дон аты).
** Менге-йөк атлары — иярле һәм йөкле эшкә ярый торган атлар (мәсәлән, лакай аты).
* Йөк атлары — аркасында йөк йөртә торган атлар.

## Ат токымнары

Дөньяда 200 артык ат токымнары бар.
* Асыл атлар — чабышкы атлар (ахалтәкә, гарәп, асыл менге)
* Юртаклар — узыш атлары (орлов, рус, америка, француз)
* «Ярым токымлы» алман атлары — спорт атлары (ганновер, ольденбург, тракенен) 
* Җирле токымнар — эшкә ярый һәм ит-кымыз бирә торган атлар (башкорт, казакъ, монгол) һ.б.


File:Achaltekkiner.jpg|Ахалтәкә аты
File:Bashkir horse.JPG|Башкорт аты
File:Belgian (horse).JPG|Брабансон 
File:Mare and Foal.jpg|Монгол аты


## Искәрмәләр

## Чыганак
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өч томда). — Казан, 1977.

Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Атлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Байкал (Биектау районы)

**Байкал** авылы, Биектау районында, Биектау тимер юл станциясеннән 15 км төньяк-көнчыгыштара, Казансу елгасы буенда. 1930 елда нигез салына. 1989 елда 51 кеше (татарлар), 1997 – 28, 2000 елда 24 кеше яши. Халыкның төп шөгыле – игенчелек. Клубы бар. 
## Тарих
1930-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 14 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92,86%,
үзбәкләр — 7,14%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Байкал (Арча районы)

**Байкал** - авылы Арча районында, район үзәгеннән 52 км төньяктарак, Мари Республикасы чигендә.
## Тарих
XVIII йөздә нигез салына. 1941 елга кадәр Яңа Тазлар дип атала.
## Халык
1989 елда 333 кеше (татарлар), 1997 – 315, 2000 елда 291 кеше яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 215 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,53%,
башка халыклар — 0,47%.

## Шәхесләр

## Икътисад
Халыкның тәп шөгыле – игенчелек, терлекчелек.
Башлангыч мәктәп бар.
Кече Чирмешән

**Кече Чирмешән** елгасы, Олы Чирмешәннең уң кушылдыгы. Чистай районының Татар Ялтаны авылы янында башлана, тамагы Ульянов өлкәсендә. Озынлыгы 213 км (Татарстан чикләрендә – 192 км), бассейнының мәйданы 3190 км². Татарстанда төп кушылдыклары: Чабаксар, Саурыш, Баганалы, Әдәм, Вәлүл, Баран, Мораса, Ата, Шыя, Юхмач елгалары. Максималь су чыгымы 702 м³/с (1979). Елга тамагында уртача еллык су агымы катламы 80 мм. Су юлы бормалы. Су агышы көйләнгән. Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 500-700 мг/л. Түбән агымдагы сулъяк ярын Көнбатыш Кама артъягының иң зур урман массивы били. Татарстан республикасының табигать истәлеге (1978).

Төркем:Татарстан елгалары
Көләгәш сазлыгы

**Көләгәш сазлыгы** &mdash; Татарстан территориясендәге иң зур сазлык. Актаныш районында Агыйдел һәм Ык елгалары тамаклары арасында урнашкан. Торфлы мәйданы 4897 га, сәнәгать торф ятмасы &mdash; 2774 га. Торф катламының уртача калынлыгы 1,32 м, максималь калынлыгы &mdash; 4,5 м. Торф запасы &mdash; 36 624 000 м³. Көләгеш, Әтер, Әяебай, Киндеркүл һ.б. күлләр.

Төркем:Татарстан сазлыклары
Карабаш

**Карабаш**, шәһәр тибындагы бистә (1957 елдан), Бөгелмә районында, район үзәгеннән 27 км төньяк-көнбатыштарак, Зәй елгасының Дала Зәенә койган урынында урнашкан. 1664 елдан мәгълүм. 1989 елда 4,3 мең кеше (татарлар – 80,1%, руслар – 14,1%), 2000 елда 5,1 мең кеше яши. Нефть чыгару сәнәгате (НГДУ "Иркеннефть"). 2 урта мәктәп. Мәдәният йорты. Хастаханә. Мәчет. Карабаш бистәсе янында – Карабаш сусаклагычы. Шәһәрнең аерым торучы Советская ур. «Котылдык» исеме белән билгеле. 
## Географиясе
Карабаш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 251 чакрым, ә район үзәге Бөгелмәдән төньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 80,5%, руслар – 13,6%, чуашлар — 1,9%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4704 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 83,06%,
урыслар — 13,50%,
башка халыклар — 2,40%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,04%.

## Шәхесләр

## Чыгынаклар
* Мусульманские приходы в Самарской губернии во второй половине XIX – начале XX вв.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Şäymiev Mintimer

**Mintimer Şärip ulı Şäymiev** (1937.), däwlät häm säyäsät eşleklese, Tatarstannıñ berençe Präzidente. Mäskäw Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınıñ şäräfle professorı (1998.).

1959. yıldan xucalıq häm däwlät eşendä; 1969.-1983. yıllarda TASSR meliorasí häm su xucalığı ministere; 1983. yılda MŞ räiseneñ 1. urınbasarı. 1983.-85. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte särqätibe. 1985.-89.da TASSR MŞ räise. 1989.-90. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte 1. särqätibe. 1990.-91. dä  TSSR YŞ Präzidiumı räise. 1991. yılnıñ Yünennän TR Präzidente (1996. yılnıñ Martında ikençe, 2001. Martında öçençe tapqır şul wazífağa saylana). 1975.-90. yıllarda TASSR YŞ deputatı,  1994.-2001. dä RF Föderal Cíınınıñ Föderasí Sovetı äğzası. 2000. yıldan RF Däwlät Sovetı äğzası. Şäymi'evneñ inisiative belän häm anıñ citäkçelegendä 1990. yılnıñ 30. Augustında "Tatarstan SSRnıñ Däwlät Suverenitäte turında Deklarasí", 1992. yılnıñ 6. Nöyäberendä TRnıñ yaña Konstitusísı qabul itelde. 1994. yılnıñ 15. Febrälendä RF belän TR arasında üzara iqtisadi häm säyäsi mönäsäbätlärne cayğa saluğa yönälderelgän "Rüssiä Föderasísı Däwlät Xäkimiäte Organnarrı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında" şartnamägä qul quyıldı. Şäymiev Rüssiädä föderalizm prinçiplären köçäytügä, Tatarstannıñ möstäqillegen nığıtuğa, republikta ictimağí-säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıq buldıruğa zur ähämiät birä, cämğiätneñ ruxí häm mädäni üseşen, soçial-iqtisadi xälen yaxşırtunı kompleksle programma nigezendä ezlekle eş alıp bara, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzara duslığı öçen tieşle şartlar tudıruğa, millätara mönäsäbätlärdä totrıqlılıqnı tä'min itügä, TRnıñ yaqın häm yıraq çit illär belän eşlekle xezmättäşlek elemtälären nığıtuğa zur köç quya.
2010 yeldan däwlät kiñäşçese wazıyfasın başqara.

## Päräwezdä

*Mintimer Shaimievnıñ räsmi säxifäse 

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Татарстан
Түбән Кама сусаклагычы

**Түбән Кама сусаклагычы** – Кама сусаклагычлары каскадыннан иң түбәндәгесе. Татарстан, Башкортстан, Удмуртия республикалары һәм Пермь крае территорияләрендә Түбән Кама ГЭСы буасы корылгач барлыкка килә. 1978-81 елларда су 62 м биеклеккә кадәр күтәрелә. Мәйданы – 1084 км², су күләме 2,8 км³. Озынлыгы Кама буйлап 185 км һәм Агыйдел буйлап 157 км. Су агышы Түбән Кама ГЭСыннын өстәрәк урнашкан (Кама, Воткинск) сусаклагыч буалары белән көйләнә. Суднолар йөрешле. Су белән тәэмин итү, сугару, балык үрчетү өчен файдалана.

Төркем:Татарстан сусаклагычлары
Төркем:Россия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Карабаш сусаклагычы

**Карабаш сусаклагычы**, Зәй елгасында, Бөгелмә районының Карабаш бистәсе янында. Нефть сәнәгатен һәм сәнәгать предприятиеләрен су белән тәэмин итү өчен 1957 елда корыла. Су өслегенең мәйданы 7,31 км², озынлыгы 8,7 км, уртача тирәнлеге 7, 2 м, су күләме 52,3 млн. м³.

Төркем:Татарстан сусаклагычлары
Төркем:Русия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Бәлеш

thumb|right|300px|<center>Зур бәлеш
**Бәлеш**  — татар һәм башкорт уртак ашларыннан берсе, камыр тыш эченә бер яки берничә төрле ашамлык салып мичтә пешерелгән кунак ашы.

Эченә ит белән бәрәңге, ит белән дөге, кабак, алма, һ.б. нәрсә кулланыла.

**Бәлеш камыры**

Кастрюльгә йомырка сыталар, эретеп маргарин, чүпрә, тоз салалар. Барысын бергә әйбәтләп болгаталар, су өстәмиләр. Шунда иләгән он салып, артык каты итмичә генә камыр басалар. Камырны ике катлы марляга салалар, кабару өчен урын калдырып, буш кына итеп бәйлиләр һәм салкын су эченә куялар. Камыр су өстенә күтәрелгәч, кабаруы җиткән була. Мондый камырдан төрле эч салып теләсә нинди бәлеш пешерәләр.
----500-700 г онга: 100 г чүпрә, 3 йомырка, 200 г маргарин.

## Кызыклы фактлар
### БәлешФест

БР Бүздәк районы үзәге Бүздәк авылында, Бүздәк районының бренды һәм визит карточкасы булган традицион милли ашлар фестивале «БәлешФест» уздырыла. 2022 елның 20 августында 5нче мәртәбә уздырылган. Ашамлыклар парадында кунаклар өчен 1500 бәлеш әзерләнгән. Аларның иң зуры ― 100 кг авырлыкта, күләме 80-120 см. зурлыгында килеп чыккан.

### Бәлеш хөрмәтенә арт-объект
2022 елның 20 августында Бүздәк районы үзәге Бүздәк авылының үзәк мәйданында Бәлеш хөрмәтенә арт-объект (һәйкәл) булдырылган. Проектның авторы ― «Башкортстан Республикасы татарларының милли-мәдәни автономиясе» төбәк иҗтимагый оешмасы башкарма директоры Альбина Хәлиуллина. Макетның авторы ― Башкортстанның атказанган рәссамы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Вәкил Шәйхетдинов, һәйкәлне җирле оста Илһам Баһдануров ясаган. Һәйкәл тулысынча металлдан ясалган. Объектның биеклеге - 1,6 м, диаметры - 2,5 м, авырлыгы — 350 кг .
## Искәрмәләр

## Чыганак
Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.

## Сылтамалар
* Минем йорт  - Бәлеш.
## Моны да карагыз
Пәрәмәч
Төркем:Татар ризыклары
Шәле

**Шәле** авылы — Казан артындагы иң зур татар авылы. Ул Питрәч районында, район үзәгеннән 10 км көньяктарак урнашкан. Авыл артыннан Казан-Уфа автомобиль юлы уза. Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм. 1989 елда 3131 кеше (татарлар), 2000 елда 2980 кеше яши. Халкының төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Хастаханә. Мәчет – 19 йөз ахыры архитектура истәлеге.

## Географиясе
Шәле Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 37 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән көньяк-көнчыгышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 2819 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,28%,
башка халыклар — 3,44%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,28%.

## Танылган кешеләр

* Ренат Әюпов, режиссер, 
* Мәгъсүм Гәрәев, журналист, публицист, 
* Камил Кәримов, язучы-сатирик, прозаик,
* Мөхәммәт Садыйков (1934―2023), шагыйрь, журналист, укытучы, РСФСР халык мәгарифе отличнигы (*Шәле мәктәбе укытучысы*).
* Шамил Садыйков (1977), журналист һәм медиаменеджер,
* Алсу Хәсәнова, «Ватаным Татарстан» газеты журналисты,
* Ренат Шәмсетдинов, Кәрим Тинчурин исемендәге театр артисты, 
* Мәрфуга Шәйхиева (1920-2003), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
Шөгер

**Шөгер**, шәһәр тибындагы бистә (1950 елдан), Лениногорск районында, район үзәгеннән 30 км көньяк-көнбатыштарак, Чишмә елгасының уң кушылдыгы Урман Чишмәсе буенда.
## Географиясе
Шөгер Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 239 чакрым, ә район үзәге Лениногорскидан көньяк-көнбатышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
19 йөздә нигез салына. 1930-59 елларада ТАССРның Шөгер районы үзәге. 1989 елда 2 мең кеше (татарлар – 86,9%, руслар – 8,9%). 2000 елда 2,5 мең кеше яши. 

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1810 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 83,20%,
урыслар — 12,54%,
башка халыклар — 3,70%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,55%.

## Сәнәгать
* Битум заводлары, авыл хуҗалыгы техникасы ширкәте; агач эшкәртү комбинаты. 
## Социаль өлкә
* Урта мәктәп. Хастаханә. 
## Мәдәният

* Мәдәният йорты
* Нефть музее
## Дин
;Ислам
* Мәчет
## Танылган шәхесләр

* Марсель Әхмәтҗанов (1939―2025), әдәбият галиме, археограф, текстолог, филология фәннәре докторы. 
* Фәсхетдин Шәрәфетдинов (1922―2005), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
Чыты

**Чыты** авылы, Питрәч районында, район үзәгеннән 18 км көнчыгыштарак, Мишә елгасы буенда. 17 йөзнең 1нче яртысыннан мәгълүм. 1989 елда 555 кеше (татарлар), 2000 елда 499 кеше яши. Халыкның төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Мәчет.

## Географиясе
Чыты Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 51 чакрым, ә район үзәге Питрәчтән көньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 436 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,06%,
урыслар — 8,03%,
башка халыклар — 0,92%.
Өчиле

**Өчиле** авылы, Арча районында, район үзәгеннән 13 км төньяктарак, Казансу елгасының уң кушылдыгы Бирәзә суы буенда. 17 йөз нигез салына (элеккеге исем – *Кече Бирәзә*). 1989 елда 224 кеше (татарлар), 2000 елда 243 кеше  яши, 2010 елда 271 кеше яши. Халкының төп шөгыле – терлекчелек. Урта мәктәп. Клуб. 19 йөздә орчык, көянтә ясау кәсепчелеге белән мәгълүм. Мәчет – 19 йөзнең архитектура истәлеге; мәчетнең имам-хатибы Габдулла Тукайның бабасы Зиннәтулла Зәйнелбәшир улы була.

Төркем:Тукай географиясе
Чәкчәк

**Чәкчәк** — татар халкының бәйрәм ризыгы, камыр ашы. Эрбет яки урман чикләвеге зурлыгында кисәкләп, кайнап торган майда пешерелә һәм кайнар бал белән катырыла. Туй өчен чәкчәк зур итеп ясала, өстенә вак-вак конфетләр куела. Камырны токмач шикелле кисеп ясалган төре – "Бохар кәләвәсе" дип атала.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар ризыклары
Linux

**Linux** (әйтелә:  яки , *Ли́нукс*)&nbsp;— Unix операцион системалар гаиләсенә керә торган һәм нигезендә Linux төше (*Linux kernel*) булган операцион система (*operating system*). Хәзерге вакытта Linux ачык кодлы (*open source*) программаларның иң күренекле мисалларыннан берсе булып санала; барлык язылган код һәрбер кеше тарафыннан үзгәртелергә, кулланылырга һәм таратылырга мөмкин.

Элегрәк бары тик серверларда гына кулланылса, бүгенге көндә аны кесә телефоннарыннан алып супер-санакларга (*supercomputers*) кадәр урнаштыралар (*install*).
[thumb|left|150px|[Линус Торвальдс&nbsp;— «Linux» төшен уйлап табучы.]]
Linux төше 1991&nbsp;елда Линус Торвальдс тарафыннан языла. Системанын китапханәләре (*libraries*) һәм әгъзалары (*utilities*) гомуми буларак GNU операцион системасыннан алынган.

## Дистрибутивлар
Linux ОС-ына берничә өстәлмә (*дистрибутив*) язылган. Аларның кайберләре:
* Ubuntu Debian-га нигезләнгән, киң кулланучылар арасында тиз арада дан казанган, дистрибутив. Canonical Ltd. тарафыннан эшләнелә.
* Linux Mint
* openSUSE
* Fedora
* Debian GNU/Linux

## Linux-та программалау
GNU Compiler Collection (*GCC*) күпчелек Linux системаларда стандарт компиляторлар гаиләсе булып тора. Моннан ары, GCC C, C++, Java телләрен *front-end* белән тәэмин итә. Күпчелек дистрибутивлар Perl, Python һәм башка сценар телләрнең интерпретаторларын үз эчләренә алалар.

Linux-та KDevelop, Eclipse, NetBeans, Lazarus кебек IDE-лар, Emacs һәм Vim кебек классик текст редакторлары бар.

График кулланучы интерфейсы ясау өчен Qt һәм GTK+ визуаль элементлар китапханәләре киң кулланыла.

Кайбер телләр һәм технологияләр кулланып программалау, кайбер өлкәләрдә эшләү өчен Linux, Unix-охшаш булу сәбәпле, Windows-ка карганда уңайлырак ОС булып санала (*[[Ruby on Rails]], [[Web программау]], стандарт булмаган архитектуралар һ.&nbsp;б.*)

## Куллану
Linux еш очрый торган берничә өлкәне арырырга була:
* Озак өзлексез эшләү вакыты таләп ителә торган серверлар
* Стандарт булмаган архитектуралы санаклар, мәсәлән, суперсанаклар
* Хәрби системалар (иминлек максатларыннан)
* Төрле җайланмаларга урнаштырылган санаклар (банкоматлар, түләү терминаллары, мобиль телефоннар, кер юу машиналары һ.&nbsp;б)
* Чикләнгн мөмикинлекле, иске санаклар

## Сылтамалар
* http://linux.opennet.ru/
* Линукс үзәге
* IBM developerWorks. Linux турында. Мәкаләләр һәм уку әсбаплары
* Linux дистрибутивларының иерархик урнашуы 
* Linux Tutorial: C++ Software Development
* Linux буенча сәяхәт

Төркем:Linux
Төркем:Операцион системалар
Mähär

**Mähär**  (ğaräb. مهر‎ — «tuy büläğe») — İslam ğäilä xoquqında kiyäwneñ bulaçaq xatınına nikax waqıtında birelä torğan büläğe. Kiyäw tarafınnan qız yağına birelä torğan mal yäki aqçanı belderä. Mähärneñ küläme töğäl qaralmağan, läqin kayber möselman illärendä añıñ iñ keçkenä häm iñ zur çiğe bilgelängän.

Mähär ğadättä iqe öleşkä bülenä: xäzer qulğa birelä torğan mähär — näqıd häm kiçekterelgän mähär — nasiyä. Berençese — kiyäw tarafınnan käläşkä nikaxlaşkanda birelä torğan bilgele bur summa yäki mölkät, iqençese — ire ülgän oçraqta yäki anıñ teläğe belän nikax tarqalğanda xatınğa birelä torğan aqça yäki mölkät. Ğomumän, äğär ir belän xatın nikaxtan soñ yaqın mönäsäbätlärgä kermäğän bulsalar, ir gayıbe belän nikax tarqalğanda, xatın mähärneñ yartısına xaqlı bula. Äğär nikax xatın gayıbe belän özelsä, mähär tülänmi, tülängän bulsa, irgä kire qaytarıla.

Nikax kileşüeneñ iñ möhim şartlarınıñ berse. Kileşü buyınça mähärne tüläw waqıtı kiçekterelep tora ala. Mähär tüläw büğenge köndä törle formada barlıq möselmannarda saqlana. Bu töşençä törki xalıqlardağı birnä-qalımğa öleşçä turı kilä. Läqin xatınnıñ ğäiläsenä tülänä torğan häm qıznı alğan öçen tüläwdän ğibarät qalımnan ayırmalı bularaq, mähär turıdan-turı xatınğa tülänä häm anıñ şäxsi milkenä äylänä.

Никах килешүенең иң мөһим шартларының берсе.  Килешү буенча мәһәрне түләү вакыты кичектерелеп тора ала. Мәһәр түләү бүгенге көндә төрле формада барлык . Бу төшенчә төрки халыклардагы бирнә-калымга өлешчә туры килә. Ләкин хатынның гаиләсенә түләнә торган һәм кызны алган өчен түләүдән гыйбарәт калымнан аермалы буларак, мәһәр турыдан-туры хатынга түләнә һәм аның шәхси милкенә әйләнә. 

Mäliqi mäzhäbe buyınça ir mäherneñ öleşe yortnı cihazlawğa totılırğa tiyeş, diğän şart quya ala. Mähärneñ mäcbürilegenä Än-Nisa süräseneñ dürtençe ayäte kürsätä.  Şul uq ayät buyınça xatın mähärdän baş tarta da ala.

İslamga qadärge mähär Ğaräbstanda Yevraziyä xalıqlarındağı qalımğa tiñdäş bula häm qıznıñ ğäiläsenä tülänä.
## Şartlar
Mähär niqaxlaşuçılarnıñ yaqları arasında aldan kileşü  (xötbä) waqıtında bilgelänä. Mähärneñ zurlığı häm tülänü şartları nikax kileşüendä (siga) terkälä..

Qimmätkä iä häm milek bula alğan teläsä-qaysı äyber mähär bularaq xezmät itä ala. Bu urında aqça, bizängeçlär, qimmätle taşlar yäki metallar bula ala. Möxämmäd päyğambärneñ küpsanlı xädislärendä ul üzeneñ säxabälären öyläneşü aldınnan xatınnarına mähär tülärgä öndi. Xätta iñ yarlı säxabälär dä ni dä bulsa büläq itälär. Päyğambärneñ wafatınnan soñ säxabäläre şulay uq bu mäsälä buyınça urtaq fiqergä (icmä) kilälär.

Äğär kiyäw belän käläş nikax kileşüe tözegändä mähär külämen bilgelämäğän bulsalar, ul şäriğät tarafınnan quşılğan iñ kim külämdä tülänä. Xänäfi mäzhzbendä iñ az küläm 33,6 ğramm kömeş bäyäsenä yäki 4,8 ğramm altın bäyäsenä tiğez; mäliqi mäzhzbendä - öy dirhäm; cäfäri mäzhäbendä teläsä qaysı iñ az bäyäle äyber. İñ zur küläme çiqlänmäğän.

Qazaxstan diniyä näzaräte «mähär» häm «qalım» terminnarın tiñdäş itep bilgeli.

## İskärmälär

Төркем:Ислам
Unix

**Unix** – операцион системалар (*operating system*) группасы.

1969нчы елда AT&T ширкәтенең Bell Labs лабораторияләрендә Кен Томпсон, Денис Ритчи, Дуглас МакИлрой һ.б. тарафыннан барлыкка китерелә.

1970нче елларның ахырында һәм 1980нче елларның башында Unix нигезендә күп кенә яңа операцион системалар барлыкка килә. Аларның иң танылганнары: Solaris, HP-UX һәм AIX. Бүгенге көндә гадәти Unix-системаларга кушып Linux һәм BSD кебек "Unix'ка охшаган" (*Unix-like*) системаларны да атыйлар.

## Unix һәм Unix'ка охшаган системаларның шәҗәрәсе
800px

Төркем:Санак
Себер

Географик координаталар: 60°0'Т 105°0'Кч

**Себер** (; себ. *Төнйак Асия*) – бөтен Төньяк Азияне диярлек тәшкил итүче киң өлкәгә бирелгән атама, хәзерге вакытта күбесeнчә Россия Федерациясенең үзәк һәм көнчыгыш өлешләре булып хезмәт итә, шyлай ук С.С.Р.Б.ның (барлыкка килү вакытыннан) һәм Россия империясенeң (16 гаcырдан башлап) зур өлеше. Гeoгpaфик яктан, аңа Ауразия даласы киңлекләре керә һәм ул Урал тауларыннан Тын һәм Төньяк Боз елгa бaссейнары арасындагы субүләргә көнчыгышка таба, Төньяк Боз океаныннан төньяк-үзәк Казакъстанның һәм Монголия белән Кытай милли чикләренең калкулыкларына көньякка таба сузылган. Ул Россиянең 77% территoриясен (13.1 миллиoн квaдрат килoмeтр), ә халыкның быры тик 30%-н гынa алып тора (42.2 миллиoн кeшe).

## Атаманың килеп чыгу тарихы

Кайбeр чыганакларга кaрaганда, ул төрки теленнән кергән һәм "йокы иле"н аңлата. Икeнче версия буенча, аңа *Сибила* исемле ыруг атама биргән (бу төрки күчмә хaлыклар соңрак себeр татарлары белән aссимиләцияләнгән).

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Җəгърафиясе
Төркем:Азия регионнары
Фән

**Фән**:
* табигать серләренә үтеп керүне, аны объектив рәвештә сурәтләүгә һәм закончалыкларын билгеләүгә һәм яңа белем тудыруга юнәлдерелгән кеше алып барган эшчәнлегенең аерым төре,
* Белем икътисадының нигезе булган фәнни тикшеренүләр нәтиҗәсендә билгеле булган белем (фактлар, аларның системалаштырылуы, гипотезалар һәм гөманнар).

## Фән тарихы
Язуның үсеше белән борынгы дөнья вәкилләрендә табигать, җәмгыять һәм кеше турында эмпирик белем туплана башлана, математика, логика, геометрия, астрономия, медицина яралгылары барлыкка килә. Бүгенге көн галимнәренең элгәрләре булып хакыйкать эзләү һәм уйланулар төп шөгыльләре булган Борынгы Греция һәм Рим фәлсәфәчеләре булалар. Борынгы Грециядә белемне төркемләштерү вариантлары килеп чыга.

Бугенге рәвештәге фән XVI—XVII гасырларда оеша башлый, мәгърифәтчелек чорында аеруча популярлаша. Үзенең тарихи үсеше барышында ул техника һәм технология кысалары тышына чыга. Фән җәмгыятькә һәм мәдәнияткә һәр яктан тәэсир итүче иҗтимагый һәм гуманитар яктан әһәмиятле иҗтимагый институтка әверелә.

## Фән өлкәләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Фән төзелеше (ингл.)
* Фәнни бүләкләр исемлеге
Язучы

**Язучы** — җәмгыятькә юнәлдерелгән әдәби әсәрләр иҗат итүче кеше.

## Төрләр
Гадәттә язучы дип әлеге һөнәр төп яки төп һөнәрләрдән берсе булган кешеләрне атыйлар. Шулай ук ул җәмгыять һәм интеллигенция тарафыннан танылырга тиеш.


Рәсем:Hw-shakespeare.png|Инглиз язучысы Уильям Шекспир
Рәсем:Stamp Anton Chekhov.jpg|Рус язучысы Антон Чехов
Рәсем:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840.jpg|Украин язучысы Тарас Шевченко
Рәсем:Tuqay portrait.jpg|Күренекле татар язучысы, шагыйрь — Габдулла Тукай
Рәсем:Гаяз Исхакый.jpeg|Татар язучысы Гаяз Исхакый
Рәсем:Мәһдиев.jpg|Татар язучысы Мөхәммәт Мәһдиев


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Техник язучы
* Татар язучылары

Төркем:Әдәбият
*
Төркем:Һөнәрләр
Qasıym

**Qasıym şəhəre** – Rəzan ölkəseneŋ milli mədəniət istəleklərenə bay iŋ borınğı şəhərləreneŋ berse. Ul 1152 nçe yılda barlıqqa kilgən dip faraz qılına, çönki bu yılda berençe tapqır yılyazmalarda Meçera Şəhərçege iskə alına. Yuriy Dolgorukinıŋ boyırığı buyınça ul nığıtmağa əylənderelə, 1376 yılda bu nığıtmanı Altın Urdalılar cimerə. Soŋraq ul xəzerge Qasıym şəhəre urınında torğızıla.
Oluğ Möxəmmət 1444 nçe yılda Tübən Novgorodnı alu belən ruslarğa qarşı xərbi xərəkətkə küçə. Xan monda qışlarğa qala həm 1445 nçe yılnıŋ ğıynvarında Murom şəhərenə ber törkem ğəskəren cibərə. Tik anda alar ruslarnıŋ köçle qarşılığı belən oçraşalar həm çigenergə məcbür bulalar. Tübən Novgorodnı da taşlıylar. Yaz citkəç höcüm qabatlana. Aprel ayında Tübən Novgorod yaŋadan alına. Xan ulları Məxmüt həm Yaqub citəkçelegendəge ğəskər Məskəw ölkəsenə kilep kerə həm Vladimirğa qədər barıp citə. 7 nçe iüldə Suzdal tirəsendə bulğan qatı suğışta ruslar tar-mar itelə. Böyek kenəz Vasiliy həm anıŋ tuğannan tuğanı Mixail Vereyskiy qazanlılarğa əsirlekkə töşə. 
Əsirlektən qotılır öçen böyek kenəz bar şartlarğa da riza bulırğa məcbür bula. Mixail Xudákov farazınça, şul şartlarnıŋ berse bulıp rus cirləreneŋ ber öleşe xan ulı **Qasıym**ğa birelergə tieş bula. Biləmə bularaq birelgən Meçera Şəhərçege soŋraq Qasıym şəhəre dip atala başlıy. Başqa ber fiker buyınça bu şəhər Qazannan rus ximayəse astına qaçıp kitkən **Qasıym** isemle xan ulına biləmə bularaq birelgən. Ləkin bu faraz nigezgə iə tügel, çönki tarixtan bilgele bulğança, Qasıym xanlığı soŋraq Qazan belən ittifaq qora. Şulay uq Məskəw dəwləte Qasıym xanlığına yasaq tüli torğan bula. Bu 1496 nçı yılnıŋ 19 ınçı avgustına qarağan Rəzan kenəzləre İvan həm Fedor Vasilyeviçlarnıŋ kileşüennən bilgele. (Mixail Xudákovtan)

17. yözdə Qasıym  öç öleştən torğan. Qasıym xannarı, bəkləre yəşəgən *İske Bistə* həm *Tatar Bistəse*; Məskəw qaramağında bulğan yamçılar bistəse; *Marfin Bistəse* – şəhərneŋ Qasıym *voyevodasına* buysınğan öleşe.

1910. yılda 17,000 keşe, 2,000 Tatar; 2000.də – 38,000 keşe, 500gä yaqın Tatar yəşi. 1467. yılda tözelgən taş məçet, Şahğali xanğa (1555.) həm Əfğan Möxəmmədkə (1658) atap tözelgən törbələr saqlana. 

Төркем:Рязань өлкәсе шәһәрләре
Məxmüd Kaşğari

**Məxmüt bine əl-Xösəyen bine Möxəmmət əl-Kaşğari** (1029—1101) — Kaşğar şəhərennən törki telle ğəlim. 
 
1029nçı yılda Kaşğar şəhərendə Qaraxanlılar idərəse zamanında tua. Qaraxanlılar nəseleneñ ber wəkile bula. Eşçənlegen nigezdə Bağdad şəhərendə alıp bara. Divan-i Löğət ət-Türk cıyıntığı belən tanılğan.

## Məxmüt Kaşğarineŋ icatı
Hessen

**Hessen** — Almaniäneñ federal cire, lander. Başqalası - Wiesbaden, iñ zur şähäre — Mayndağı Frankfurt. 
Hessenıñ xalıq sanı — 6 114 meñ keşe.

## Cäğrafiä

Hessen Almaniä üzägendä urnaşa, Könyaq Reyn-Westfaliä (çik ozınlığı 269 330 m), Tübän Saksoniä, Türingiä, Bavariä, Baden-Würtenberg, Reynland-Pfaltz belän çiktäş.

## Şähärlär

Hessen cirendä urnaşqan iñ zur şähärlär: Mayndağı Frankfurt, Wisbaden, Darmştadt, Wetslar, Gissen h.b.

## İskärmälär

Төркем:Алмания
Şahğəli

**Şahğəli xan** (**Şəyex Ğali xan**) (1505.-1567.), Qasıym xanı (1516.-1519., 1535.-1546., 1546.-1551., 1552.-1567.), Qazan xanı (1519.-1521., 1546., 1551.-1552.). Keçe Möxəmməd xannıŋ onığı, Şəyex Allahiər xannıŋ ulı. Atası wafatınnan soŋ (1516.) Qasıym Xanlığı təxetenə utıra. 1519. yılda bəklər bəge Bulat Şirin törkeme tarafınnan Qazanğa çaqırılıp kiterelə. Məskəw yaqlı səyəsət totuı səbəple, 1521. yılda Tatar aqsöyəkləre anı təxettən qua. Məskəwneŋ böyek kenəzləre yərdəmendə Şahğəli xan tağın berniçə mərtəbə Qasıym həm Qazan təxetlərenə utıra. Berniçə tapqır Məskəw ğəskərləreneŋ Qazanğa qarşı yawlarında qatnaşa (1537., 1540., 1541., 1548., 1552.). 1559. yılda Livoniəgə qarşı suğışta Urıs ğəskərləre avangardı citəkçese. Narva, Pərnu (Derpt, Yuryev) şəhərləren yawlaşa. 1562. yılda Polotsk şəhərenə oyıştırılğan yawda, 1564.-1565. yıllarda Velikiye Luki töbəgendə Urıs dəwləte çikləren saqlawda qatnaşa.

* Şahğali xan təkiəse

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан ханнары