open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Талалаев

**Владимир Тимофей улы Талалаев** ( 17 май 1886 — 1 сентябрь 1947, Мәскәү) — совет патологоанатомы, РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1942). 1946 елдан КПСС әгъзасы.

## Биографиясе
Дон губернасының  Нижнекундрюченская станицасы казаклар гаиләсендә туган. 1907 елда Талалаев Одесса гимназиясен, 1912 елда — Император Новороссийск университетының медицина факультеты белем ала. Шул ук елда Мәскәү университетының медицина факультетына керә, патологик анатомия кафедрасы проекторның өлкән ярдәмчесе була, 1915 елда — өлкән ассистент, 1926 елда 1-се Мәскәү дәүләт университеты медицина факультетының патологик анатомия кафедрасында приват-доцент була .
зыяратында җирләнгән
Бер вакытта Иске-Екатерина дәваханасында эшли.  1918 елда бу дәваханәсенең патоморфологик бүлекчәсе мөдире була (ары М.Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә фәнни-тикшеренү клиника институты). Шулай ук 1930 елдан 1941 елга кадәр Врачларның белемен камилләштерү буенча үзәк институтта патологик анатомия кафедрасы мөдире була
Талалаевның төп хезмәтләре ревматизмга багышланган, ул йөрәк тышчасындагы ревматик гранулемасын өйрәнә (Ашофф — Талалаев гранулемасы). 1929 елда «Кискен ревматизм» монографиясен бастырып чыгара, аның өчен 1936 елда халыкара антирабик лиганың премиясын ала. Шулай ук Талалаевны эшләре упкә шешүенә, сенсибилизациягә һәм аллергиягә, сепсис морфологиясенә, үт куыгында таш авыруларына һәм башка проблемаларга багышланган. 1923 елда ул анатомик препаратларны әзерләүнең пластинкалы ысулын эшли.

Бөек Ватан сугышы вакытында Талалаев Фәрганәдә  4-се Мәскәү институтын оештыруда катнаша, патологик анатомия һәм патологик физиология кафедрасын җиткәли, прозектор сыйфатында эвакуация госпитальләре хезмәт күрсәтеп. 1943 елда Мәскәүгә кире чакыртып алына һәм Мәскәүнең эвакуация госпитальләрнең баш патологоанатомы итеп тәгаенләнә. Сугыштан соңгы елларда Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсенең баш патологоанатомы урынын били<.

Новодевичье зиратында җирләнгән. 1949 елда М.Ф. Владимирский исемендәге Мәскәү өлкә фәнни-тикшеренү клиника институтының патологоанатомия корпусына Талалаев исеме бирелә, анда аның бюсты куелган.. Шулай ук Талалаев исемендәге ике бүләк булдырылган: РСФСР сәламәтлек саклау министрлыгының Мәскәү медицина институтында һәм Мәскәү мәйдан гыйльми-тикшеренү институтында аспирантлар өчен. 1953 елда Талалаевны сайланма фәнни хезмәтләре нәшер ителгән.

## Наградалары

* «Хөрмәт Билгесе» ордены (1943)
* «Сәламәтлек саклау отличнигы»
* медальләр

## Искәрмәләр

Төркем:29 май көнне туганнар
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:17 май көнне туганнар
Давид Эпштейн

**Эпштейн Давид Аркадьевич (Арье-Лейбович)** (1898—1985) — совет галиме һәм педагогы, методист-химик, техник фәннәр докторы (1942), профессор (1933), ССРБ ПФА академигы (1968, 1959 елдан алып РСФСР ның ПФА академигы).

Химик технология теоретик нигезләре, бәйләнгән азотлы химиясе һәм технологиясе өлкәсендәге күп эшләрнең авторы, шулай ук халык мәгарифе көнүзәк проблемаларын әзерләү, политехник белем бирү, укыту теориясе, химия укыту методикасы, шул исәптән монографияләр һәм дәреслекләр авторы.

## Биографиясе
Россия империясының Белосток шәһәрендә (хәзер Польша) 1898 елның 28 мартында (яңа ысул буенча елның 9 апрелендә) туган. әнисе — Эпштейн Надежда Соломоновна (1875-1943).

1922 елда Мәскәү югары техник училищесының (МВТ, хәзер Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) химия факультетын тәмамлаган. Югары уку йортон тәмамлап, педагогик эшмәкәрлеген 1920 елда башлый, 1-се Мәскәү дәүләт университетының Покровский исемендәге эшчеләр факультетында укытучы булып эшли. 1925-1927 елларда Давид Эпштейн РСФСР Халык мәгарифе комиссариатының һөнәри белем бирү Баш идаралыгында идарачы булып эшли. 1930 елдан МВТУ-да укыта, 1932 елдан алып — Химик саклану хәрби академиясендә (хәзер РХБ саклану Хәрби академиясе) студентлар укыта.

1951 елдан РСФСР-ның педагогия фәннәре академиясе системасында эшли (1966 елдан алып ССРБ педагогия фәннәре академиясе дип атала): 1951-1959 елларда — укыту методлары институты хезмәткәре; 1957 елдан алып академия президиумы әгъзасы була; 1965-1966 елларда —производствога укыту фәнни-тикшеренү институтында укыта, 1967 елдан бирле — укыту чаралары һәм методлары гыйльми-тикшеренү институтында укыта; 1975 елда фән нигезләрен укытуның политехник белем бирү фән лабораториясе мөдире булып эшли.

«Детская энциклопедия» һәм «Химия энциклопедиясе» редакция-нәшрият советы әгъзасы була.

1985 елның 2 февралендә Мәскәүдә вафат була. Хатыны академик Милица Васильевна Нечкина,  хатыны белән янәшә Новодевичье зиратында җирләнгән.

Хөрмәт Билгесе ордены һәм мидаллар белән бүләкләнә, шул исәптән «Хәрби казанышлары өчен» һәм «1941-1945 еллар Бөек Ватан сугышында Германияне җиңү өчен» медале белән бүләкләнгән. Россия Дәүләт архивында Д. А. Эпштейнга караган документлар бар.

## Чыганаклар

* Российская педагогическая энциклопедия: В 2 тт. / Гл. ред. В. В. Давыдов. — М.: «Большая Российская энциклопедия», К. 2, 1999, с. 623.

## Искәрмәләр

## Сылтанмалар

Төркем:9 апрель көнне туганнар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:2 февраль көнне вафатлар
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:28 март көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Константин Бушуев

**Константин Давыд улы Бушуев** (, 23 май, 1914 — 26 октябрь, 1978) — ракета һәм космик технологияләр өлкәсендә совет галиме, Социалистик Хезмәт Герое, Сталин, Ленин һәм Дәүләт премияләре лауреаты. СССР Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы. Эксперименталь машина төзелеше Үзәк конструкторлык бюросының баш конструкторы урынбасары, Мәскәү физика һәм технология институтының бүлек башлыгы.

## Биографиясе
Чертень авылында (хәзерге Мосальский районы, Калуга өлкәсе) укытучылар гаиләсендә туган. Ул Мосальск шәһәрендәге җиде еллык мәктәпне тәмамлый, аннары Калуга өлкәсенең Киров шәһәрендәге кою техникумында укый һәм аны 1933 елда тәмамлый 1936 елда  Мәскәү авиация институтының самолет төзелеше факультетына укырга керә, аны 1941 елда тәмамлый. 1948 елдан дизайн бюросы мөдире, 1954 елдан баш конструктор урынбасары һәм 1973 елдан баш конструктор булып эшли. 1970 елдан Мәскәү физика һәм технология институты кафедрасы мөдире ( 1962 елдан профессор). 

Бушуев — жир тирәли космос киңлеген, Ай, Венера, Марсны тикшерү өчен кайбер космос аппаратларын, «Восток» космик кораблен, «Восход» космик кораблен, «Союз» космик кораблен төзүчеләрнең берсе. Ул Совет ягыннан (1973-1975) ЭПАС проектының техник директоры булып тора. Төп хезмәтләре гамәли динамика, очучы аппаратларның ныклык мәсьәләләре буенча.

## Бүләкләре
* Ленин премиясе (1960) 
* СССР дәүләт премиясе (1950, 1976) 
* СССР Фәннәр академиясенең К. Е. Циолковский исемендәге алтын медале (1977) 
* ФАИның мактаулы халыкара дипломы, Халыкара астронавтика федерациясенең А. Эмиль исемендәге премиясе (1977) 

Ул 3 Ленин ордены, Октябрь Инкыйлабы ордены, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены һәм медальләр белән бүләкләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://www.walkinspace.ru/index/0-1008
* Бушуев К. Д. (о нём)// «Космический мемориал»
* Бушуев Константин Давыдович // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Әдәбият
* *Королёва Н. С.* С. П. Королёв Отец. — М: Наука, 2007. — ISBN 5-02-034428-1
* *[[Черток, Борис Евсеевич|Черток Б. Е.]]* Ракеты и люди. — М: Машиностроение, 1999. — ISBN 5-217-02942-0
* *[[Осташев, Аркадий Ильич|Осташев А. И.]]* Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: События и факты. — Королёв, 2001, 2005. http://cosmosravelin.narod.ru/r-space/bibliografia.html
* С. П. Королёв: Энциклопедия жизни и творчества / под ред. В. А. Лопота. — РКК «Энергия» им. С. П. Королёва, 2014. — ISBN 978-5-906674-04-3
* *Ерёменко А. А.* К. Д. Бушуев — учёный, конструктор, технический директор проекта «Союз — Аполлон». К 100-летию со дня рождения // Космонавтика и ракетостроение. — 2014. — № 2 (75). — С. 159—162.
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:26 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:23 май көнне туганнар
Төркем:Конструкторлар
Ольга Корбут

**Ольга Валентиновна Корбут** (16 май 1955 ел, Гродно, Белорус ССР ы, ССРБ) — совет гимнасты, дүрт тапкыр олимпия чемпионы, ССРБ-ның атказанган спорт мастеры (1972). Кораллы Көчләр өчен чыгыш ясый. Ренальд Кнышта шөгыльләнә. Укытучы тренер специальносте буенча Гродно дәүләт педагогия институтын тәмамлый (1977).

Ольга Корбут 1963 елда икенче класта укыган чагында Ярослав Иванович Корольнең гимнастика түгәрәгенә килә. 1965 елда 10 яшендә Ренальд Кнышның төркеменә эләгә. Тәүге зур уңышка 1970 елда ирешә — таянып сикерүдә ССРБ чемпионы була һәм ССРБ җыелма командасына кертелә. Хатын-кыз арасында бүрәнәдә сальто эшли алган тәүге гимнаст.

Спорт гимнастикасы тарихына Людмила Турищева белән Ольга Корбутның бер-берсенә каршы тору тарихы ингән. Турищева иске академик гимнастика мәктәбен гәүдәләндәрә, ә Корбут спорттагы яңа агымны чагылдыра: дуамал элементлар, атлетизм һәм яшьлек. 1972 елда Мюнхен Олимпиадасында Корбут новаторларча гимнастика элементларын күрсәтә һәм тамашачы сөюен яулый. Ләкинабсолют  беренчелек өчен каты алышта Турищевадан җиңелә. Абсолют беренчелектә үзенең яраткан снаряды булган бүрәнәдә чыгыш ясаганда ул җитди хата җибәрә һәм нәтиҗәдә хәтта призерлар исәбенә дә керми.

1976 елда Ольга Монреальдәге Уеннарда ССРБ җыелма командасында була, команда составында - алтын һәм бүрәнәдә көмеш награда яулый. 

1991 елдан АКШ-та яши, Америка гражданлыгына ия.

## Казанышлары

* 4 тапкыр Олимпия чемпионы:
** 1972 ел — биеклек беренчелегендә, бүрәнә һәм ирекле күнегүләр
** 1976 ел — команда беренчелегендә
* Ике тапкыр Олимпия уеннары вице-чемпионы (1972 — брус, 1976 — бүрәнә)
* Таянып сикерүдә 1974 елгы дөнья чемпионы
* 1970 һәм 1974 елларда команда беренчелегендә дөнья чемпионы
* 1975 елда ССРБ халыклары спартакиадасы җиңүчесе һәм ССРБ-ның чикләнмәгән чемпионы, күп тапкырлар ССРБ чемпионы
* 1973 елда абсолют беренчелектә Аурупа чемпионатының көмеш медаль белән бүләкләнүчесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Энциклопедический словарь 
* Официальный сайт 
* Корбут, Ольга Валентиновна на сайте *Twitter*
* Петля Корбут в исполнении немецкой гимнасти Steffi Kraker (0:06-0:09)
* Петля Корбут в исполнении самой Корбут на олимпиаде 1972 года в Мюнхен

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:16 май көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Беларусиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Елена Кульчицкая

**Кульчицкая Елена Львовна** (1877-1967) — украин-совет рәссамы, график.

## Биографиясе
Елена Кульчицкая1877 елның 15 сентябрендә Бережаны шәһәрендә (хәзерге Тернополь өлкәсе,Украина), юрист гаиләсендә туган. Аның  художество сәләте үсешенә үзе рәсем сәнгате белән кызыксынган әтисе, матур туган табигате, архитектура комарткылары, халык  поэтикасы зур йогынтысы ясый. Беренче укытучысы — урта мәктәп инспекторы Стефанович була. Вакыт үтү белән Елена реализмы юнәлешендәге рәссамнарның Львов студиясенә керә. 1907 елда ул Венада Сәнгать академиясен тәмамлый.

## Иҗади эшмәкәрлеге
1909 елда Елена Кульчицкая Львовта тәүге тапкыр эшләрен куя һәм зур уңыш казана. Ун халык тормышының үзенчәлекле елъязмасын сынландыра. Аның «Урак», «Шәм тоткан балалар», «Не прощу» портреты, күп санлы пейзажлары, натюрмортлары шундыйлардан була. 1912 елда ул беренче тапкыр Киев украин сәнгатьле художество катнаша.

«Лампа янында», «Кое янында» офортлары, «Довбуш», «Кыш» ксилографияләре, «Кенәзлек вакыты тарихы» циклы, күп санлы линогравюралар, алар арасыннан «Украин язучылары» циклы Львов украин сәнгатен Аурупа сынлы сәнгатенә сизелерлек якынайта.

Иван Федоров исемендәге Украина полиграфия институтында графикадан укыта, 1948 елда уку йортының профессоры булып китә.

Рәссам келәм сугу һөнәренә күп көчен бирә. Аның эмалдән, бронзадан, майоликадан әсәрләр эшли. Ү

Елена Кульчицкая үзенең эшләрендәГуцульщинаның үзенчәлекле табигатен һәм архитектурасын, Украинаның үткәнен һәм хәзергесен гәүдәләндәрә. 

Елена Кульчицкая 1967 елның 8 мартында вафат була. Львовта Шлычков зиратында җирләнгән. 1971 елда фатирында, иске Львов милли музеена васыять иткән 6 меңгә якын әсәр нигезендә, аның исемендәге мемориаль музей ачыла.

## Бүләкләре һәм премияләре

* УССР-ның халык рәссамы (1956)
* УССР-ның К. Г. Шевченко исемендәге дәүләт премиясе (1967 — *үлгәннән соң*) 
* Хезмәт Кызыл Байрак Ордены (14.09.1957)
* тагын бер орден һәм медальләр

## Библиография

* Кульчицкая Олена Львовна [Сүзләр] // Дружкова франц науково-педагоги спортив Українською полиграфны институту м. Вана Федорова, опубликован в 1930-1970 р.  : биобиблиогр. покачи у 2-х ч. / уклад.  : Б. В. Урняк, О. В. Мельников, О. М. Василишина, С. Г. Нчишн, В. В. Стасенко. — Ч. 1. — Львов : Укр. акад. рукарта, 2009. — С. 329-330

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Еженедельник «Зеркало недели»
* Статья в БСЭ
* Володимир Попович. Спогади про Лену Кульчицкий. 1978.

Төркем:15 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1877 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:8 март көнне вафатлар
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Украинада вафатлар
Фәрһад Фәткуллин

**'

**Фәрһад Фәткуллин*', Фәрһад Наил улы Фәткуллин (*1979 елның 2 ноябре, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Казан'') — синхрон тәрҗемәче, фрилансер, «Ел викимедиачысы — 2018» , Татарстан Республикасы Президенты каршындагы татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясенең иҗтимагый әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

Фәрһад Наил улы Фәткуллин 1979 елның 2 ноябрендә ТАССРның башкаласы Казанда туган.

1986 елда Казан шәһәренең француз телен тирәнтен өһрәнүче 123-нче урта мәктәпкә укырга бара. 1993 елдан Эртугрул Гази исемендәге татар-төрек лицеенда белем ала. 1995-1997 елларда АКШның Миссури штатының Клейтон шәһәре урта мәктәбендә  укый. Татар, рус, француз, төрек, инглиз һәм итальян телләрен белә

2002 елда Казан федераль университетының Икътисад һәм финанс институты бакалавриатын «Предприятие белән идарә итү» (финанс менеджменты) һөнәре буенча белем ала. 2008 елда Казанның Социаль һәм гуманитар белем институты специалитет мәдәниятара коммуникациясе буенча белем ала. 2008 елда биш ай дәвамында АКШның Теннесси штаты Генераль ассамблеясының  финанс контроле һәм бюджет анализы комитетларында стажировка үтә

2006-2013 елларда Татарстан Президенты тәрҗемәчесе булып эшли.

2009 елдан — Бөтендөнья банкының штаттан тыш тәрҗемәчесе.

2010-2012 елларда Казан федераль университетының Икътисад һәм финанс институты һәм АКШ-ның Нью-Йорк дәүләт университеты икеле диплом программасы укытучысы булып эшли.

2012 елда Сингапурның Lee Qwan Yew Institute of Public Policy & Civil Service College , ә 2015 елда — INSEAD Executive MBA  (Фонтенбло, Әбу-Даби, Вена) белем бирү программаларын уза.

## Википедия волонтёрлыгы
* 2012 елдан Татарча Википедиядә актив. Хисап язмасы — , .
* 2015 елдан — «Россия халыклары телләрендәге Википедияләр» мегапроектында катнаша. 
* 2016 да Сәләт ВикиМәктәбе проектын башлата. 
* 2017 елда «Викимедиа РУ»  коммерцияле булмаган хезмәттәшлегендә. 
* 2018 елдан — халыкара татар телле викимедиачылары төркеме әгъзасы. 
* 2020 елдан — халыкара төрки телле викимедиачылар төркемнәре әгъзасы, Татарча Википедиянең идарәчесе. 
* Вики-Татарстан, Эзтабар.tatar, QRpedia.KZN һәм башка Вики-проектлары автордашы һәм волонтёр катнашучысы.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
2020 елдан бирле Тат.Комиссия чикләрендә   вәкиле булып тора. Икенче утырышында әгъзаларны бу юнәлеш белән таныштырды. Татарча Википедиядә төрле бәйге һәм марафоннарны оештыру һәм үткәрүдә катнаша.

2021 елда Piter.tatar сайты редакциясе татарча белмәгән татарларны таныштыру өчен оештырган лекцияне тәкъдим итте, соңрак Санкт-Петербург татар медиафорумында һәм нәтиҗәдә туган «Татар порталлары союзы» хезмәттәшлеге чикләрендә Вики буенча материалларны әзерләде.

2022 елда Татнетны үстерү фондының Попечительләр советына кабул ителде.

## Гаилә
Фәрһад Фәткуллин өйләнгән, кызы һәм улы бар..

## Матбугатта әңгәмәләре
* Фархад Фаткуллин: «Кто-то считает себя орком или гоблином и указывает это при переписи».  Интернет-газета «Реальное время», 07:00, 25.02.2020   
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:«Татар милләтенә күрсәткән олы хезмәтләр өчен» медале лауреатлары

## Шулай ук карагыз
Елена Воронцова

**Воронцова Елена Ивановна** (1913 — 2007) — совет галим-гигиеначысы, медицина фәннәре докторы (1960), профессор (1964), ССРБ ФА әгъза-корреспонденты (1971). ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты (1972).

## Биографиясе
1913 елның 3 июнендә Мәскәүдә туган.

1927 елда Беренче Мәскәү медицина институтының санитар-гигиена факультетын тәмамлый. 1940 елда ССРБ Медицина фәннәре академиясенең хезмәт гигиенасы һәм профессиональ авырулар фәнни-тикшеренү институты янындагы аспирантураны тәмамлый. 1941-1948 елларда Үзбәк санитар институтында токсикологик лаборатория мөдире, бер үк вакытта Үзбәкстанның сәнәгать, азык һәм мәктәп объектларына санитар күзәтү җитәкчесе була.

1948 елдан алып ССРБ Медицина фәннәре академиясенең хезмәт гигиенасы һәм профессиональ авырулар фәнни-тикшеренү институтында эшли, 1961-1971 елларда — институтның гыйльми эшләр буенча директор урынбасары, ә 1971-1977 елларда — Сәнәгать аэрозольләре лабораториясе җитәкчесе. 1977-1979 елларда — тау рудасы һәм күмер сәнәгатендә хезмәт гигиенасы лабораториясе җитәкчесе. 1979-1992 елларда — өлкән тикшеренүче-сәнәгать аэрозольләре лабораториясе консультанты.

Профессор Е. И. Воронцова — төсле металлургия, машиналар эшләү, караплар һәм тау рудасы сәнәгате предприятиеләрендә хезмәт гигиенасына һәм профпатологиягә багышланган 130 дан ашу фәнни хезмәтләр авторы. Е. И. Воронцова аэрозольләрнең организмга тәэсирен өйрәнү, силикоз белән көрәш чараларын эшләү, һаваның пычрануын билгеләү методикасына чагыштырма бәяләү буенча гыйльми эзләнү алып бара. Е. И. Воронцова сварка эшләрендә хезмәт гигиенасы мәсьәләләрен хәл итүгә шактый шактый зур өлеш кертә. E. И. Воронцова хезмәт гигиенасы һәм профпатологиянең көнүзәк мәсьәләләре буенча социалистик илләрдә, шулай ук Японияда, АКШ-та һәм Италияда кырык гыйльми докладлар белән чыгыш ясый.

2007 елда Мәскәүдә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* «Почёт Билгесе» ордены
* ССРБ дәүләт премиясе (1972)

## Искәрмәләр

* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — К. 6: Гипотиреоз — Дегенерация. — 1977 г. — 632 с.

Төркем:3 июнь көнне туганнар
Төркем:1913 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Александр Чудаков

**Чудаков Александр Евгеньевич** (16 июнь 1921 ел — 25 гыйнвар 2001 ел) — совет һәм Россия физик-экспериментчысы. ССРБ Фәннәр академиясе академигы (1987), физика-математика фәннәре докторы.

## Биографиясе
Александр Евгеньевич Чудаков 1921 елның июнендә Мәскәүдә билгеле инженер, ССРБ-да автомобилләр төзелешенә нигез салган академик Е. А. Чудаков гаиләсендә туган. 1939 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына укырга керә. Тиздән мәҗбүри гаскәри хезмәткә чакырыла. Демобилизацияләнгәннән соң 1944 елга кадәр Россия  Фәннәр академиясенең П. Н. Лебедев исемендәге физика институтында (ФИАН) радиотехник булып эшли. 1944 елда физика факультетына әйләнеп кайта, 1948 елда аны отличие белән тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң 1971 елга кадәр ФИАН-да эшен дәвам итә. 1971 елдан алып Россия  Фәннәр академиясенең үзәк тикшеренүләре институтында эшли. Физика-математика фәннәре докторы (1959). МДУ-ның физика факультеты профессоры. 1966 елның 1 июленнән ССРБ Фәннәр академиясенең үзәк физикасы бүлеге буенча әгъза-корреспонденты. 1987 елның 23 декабреннән ССРБ Фәннәр академиясенең үзәк физикасы бүлекчәсенең академигы (1991 елдан Россия Фәннәр академиясе академигы).

2001 елның 25 гыйнварында вафат була. Новодевичье зиратында җирләнгән (мәйдан № 1).

## Фәнни эшчәнлеге
Төп эшләре тәбигатне һәм галәм нурларының үзенчәлекләрен өйрәнү була. Галәм коены тудыручы өлешчәнең энергиясен үлчәү методикасын эшли, һәм аны югары энергиялы гамма-квантларның локаль чыганакларын эзләү өчен куллана алалар. С. Н. Вернов һәм башкалар белән бергә Җирнең тышкы радиация бүлкәләрен ача һәм тикшерә. Бу ачыш 1958 елның июлендә 23-нче сан астында ССРБ фәнни ачышлар Дәүләт реестрына кертелә.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Ленин премиясе (1960) — «Җирнең тышкы радиация бүлкәләре ачкан һәм тикшеренүләре өчен» .
* Россия Федерациясе Дәүләт премиясе (1998)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1981)
* ике «Почёт Билгесе» ордены (1957, 1975)
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» ордены (1996)
* медальләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Александр Евгеньевич Чудаков (к шестидесятилетию со дня рождения)», Успехи физических наук (журнал), 1981, том **134** (3), стр. 561-564.
* «Александр Евгеньевич Чудаков (к семидесятилетнию со дня рождения)», Успехи физических наук (журнал), 1991, том **161** (7), стр. 209-212.
* «Памяти Александра Евгеньевич Чудакова», Успехи физических наук (журнал), 2001, том **171** (5), стр. 571-572.
* Храмов Ю. А.:Физики. Чудаков Александр Евгеньевич, с =295.

Төркем:16 июнь көнне туганнар
Төркем:1921 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:25 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Физиклар
Владимир Сосюра

**Сосюра Владимир Николаевич** (; 25 декабрь 1898 ел — 8 гыйнвар 1965 ел) — украин совет шагыйре һәм тәрҗемәчесе, журналист, хәрби корреспондент.

## Биографиясе
Сосюра Владимир Николаевич Украинаның Екатеринослав губерниясе Дебальцево станицасында 1897 елның 25 декабрендә туган. Кайбер чыганакларда 1901 ел дип күрсәтелә. Кабер ташына шушы дата куелган).

Әтисе Николай Владимирович сызымчы булып эшләгән, француз чыгышлы булган.

Владимир Сосюра авыл мәктәбен тамамлап, авыл хуҗалыгы училищесына укырга кергән. Биредә шул ук вакытта булачак Советлар Берлеге Маршалы К. С. Москаленко да укыган .

12 яшеннән Донбасс шахталарында эшләгән, Ватандашлар сугышларында да катнашкан: башта Украина Халык Республикасы ягында, шуннан - Кызыл Армия ягында. Сугыштан соң Харьковтагы Коммунистик Университетта, ары Харьков халык мәгарифе институтындагы рабфакта укыган. Шул чорда әдәби иҗатка килә.

1942-1944 елларда Сосюра - хәрби корреспондент.

1951 елда аны «Правда» газетасында «буржуаз милләтчелек»тә гаепләп мәкаләләр басыла. Сәбәбе - 1944 елда матбугат «Любіть Україну» дигән шигырь («Любить Україну» )

1965 елның 8 гыйнварында вафат булган.Киевта җирләнгән.

## Башкортстанда эвакуациядә
Бөек Ватан сугышы елларында аның гаиләсе бер аз Өфедә яши. Үзе исә, хәрби корреспондент буларак, кайтып-китеп кенә йөри. 1941-43 елларда шагыйрьнең Башкортстанда булганда язылган "Киләм" ("Иду"), "Башкортстан күге астында" ("Под небом Башкирии"), "Кыш" ("Зима"), "Хәрби җырлар..." (“Песни боевые...") дигән һәм һ.б. шигырьләре Башкортстан табигатенә, башкорт халкының һәм Бөек Ватан сугышы елларында Башкортостанга эвакуацияләнгән төрле милләт вәкилләренең, атап әйткәндә, украиннарның дуслыгына багышланган. Сосюрның әсәрләре Хәниф Кәрим, Рәшит Нигъмәти, Сафуан Әлибай һәм башка шагыйрләр тарафыннан башкорт теленә тәрҗемә ителгән. Ул үзе Әхтәм Ихсан, Сәйфи Кудаш һәм башка берничә авторның әсәрләрен украин теленә тәрҗемә иткән.

## Бүләкләре һәм премияләре

* Беренче дәрәҗә Сталин премиясе (1948)
* УССР-ның Тарас Шевченко исемендәге Милли премиясе (1962)
* ике Ленин ордены (5.1.1948; 24.11.1960)
* Кызыл Байрак ордены (13.9.1943)
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (4.1.1958)
* «Хөрмәт Билгесе ордены» (5.3.1939)
* медальләр

## Чыганаклар

* С.Г.Сафуанов. Переяслав радасы. - Әдәби Башкортстан. 1954. № 5

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сосюра Владимир Николаевич http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/11068-sosyura-vladimir-nikolaevich 
* Соловей Украины в Башкирии http://ufa-gid.com/ocherki/solovey-ukrainy-v-bashkirii.html
* [ Сосюра Владимир Николаевич] — Зур совет энциклопедиясендә мәкалә
* Владимир Николаевич Сосюра (1898-1965) 
* Краткая литературная энциклопедия. Сосюра

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Киевта вафатлар
Төркем:1965 елда вафатлар
Төркем:8 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Азат Ярмуллин

**Ярмуллин Азат Шакирҗан улы** (4 ноябрь 1975 ел) — журналист, тарихчы, җәмәгать эшлеклесе. 2004 елдан Башкортстан Республикасының Журналистлар берлеге әгъзасы. Бөтендөнья башкортлары корылтаеның Башкарма комитеты һәм Башкарма комитетның Совет әгъзасы (2016). Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (2010).

## Биографиясе
Азат Шакирҗан улы Яруллин 1975 елның 4 ноябрендә Башкорт АССР-ының Җылаер районы Югары Сәлим авылында туган.

1998 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый.

1999 елдан «Башкортстан» дәүләт телерадиокомпаниясенең радиотапшырулар студиясендә программа алып баручы.

2000 елдан студия мөхәррире, 2001 елдан телевидение студиясе мөхәррире.

2002 елның апреленнән «Тамаша» журналы; ноябреннән «Киске Өфө» гәзите хәбәрчесе.

2006 елдан Бөтендөнья башкортлары корылтае (конгрессы) Башкарма комитетының баш белгече.

2007 елдан «Башкортстан энциклопедиясе» гыйльми басмасының бүлек мөхәррире, 2012 елдан — генераль директор урынбасары, 2014 елдан — энциклопедик басмаларның баш мөхәррире урынбасары.

2016 елдан — Башкортстан Республикасының Китап палатасы директоры.

2018 елдан — Башкортстан Республикасы Милли архивының бүлек җитәкчесе .

Хәрби-тарихи темага фәнни-публицистик мәкаләләр һәм китаплар авторы. Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты (2010).

## Китаплары

* Автономияле Башкортстан байрагы астында. Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре турында кыскача биографик очерклар. — Уфа. — 2009. — 222 бит[.
*Воинская слава башкирского народа. Уфа, 2007.
*Башҡорт армияһы тарихынан. Өфө: Китап, 2012.
*У истоков Башкирской Республики. Уфа: Китап, 2017.
*Башкирские войска Красной Армии на защите Петрограда. 1919 г. Уфа: Информреклама, 2019.

## Матбугат басмаларындагы мәкаләләре

* Первый опыт договорных отношений. На пути к созданию республики существовало множество преград. (К 90-ЛЕТИЮ СО ДНЯ ПРОВОЗГЛАШЕНИЯ СОВЕТСКОЙ АВТОНОМИИ БАШКОРТОСТАНА). «Башкортстан» гәзите, № 49, 2009, 13 март.

## Җәмәгать эшчәнлеге

* Бөтендөнья башкортлары корылтаеның Башкарма комитеты һәм Башкарма комитетның Совет әгъзасы (2016).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2019)
* Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (2010).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Ярмуллин Азат Шакирйән улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1975 елда туганнар
Төркем:4 ноябрь көнне туганнар
Людмила Новикова

**Людмила Алексеевна Новикова** ( 1901 - 1977 ) - Совет галиме - онколог - гинеколог, медицина фәннәре докторы (1955), профессор (1956), СССР медицина фәннәре академиясенең мөхбир әгъзасы (1961). СССР Сәламәтлек саклау министрлыгының баш акушер-гинекологы (1960-1970). 

## Биографиясе
1901 елның 3 июнендә Мәскәүдә туган. 

1924 елда ул Икенче Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетын тәмамлый. 

1936-1960 елларда ул П.А. Герцен исемедәге  Мәскәү яман шеш авыруларын тикшерү институтында эшли, һәм фәнни хезмәткәрдән 1956 елда профессор исеменә кадәр күтәрелә. Шул ук вакытта, 1945 - 1952 елларда, Үзәк  табибларны камилләштерү  институтының онкология кафедрасында гинекология һәм онкология курсы укыта  . 

1955 елда ул  докторлык диссертациясен яклый. 1961 - 1977 елларда ул ССРБ Медицина Фәннәр Академиясенең Онкологик фәнни үзәгендә гинекология бүлеген җитәкли , һәм шул ук вакытта 1960 - 1970 елларда ул СССР Сәламәтлек саклау министрлыгының баш акушер-гинекологы була  . 

Л. А. Новикова аналык яман шешен дәвалау ысулларын һәм аналык  рагын прогестиннар белән гормон терапиясе куллануны  тәкъдим итә. «Хорион-эпителиома матки» монографиясендә һәм аннан соң да бу проблема буенча Л. А. Новикова    пациентларны савыктырыу гына түгел, ә репродуктив функцияне торгызу мөмкинлеген дә нигезли  . 

Л. .А.  Новикова  төп эшчәнлегеннән тыш, ССРБ Фәннәр академиясенең Медицина бүлекчәсе бюросы , Бөтенсоюз, Бөтенроссия һәм Мәскәү фәнни җәмгыятьләре акушер һәм гинекологлары идарәлекләре әгъзасы ,  Казакъ ССР һәм Латыш ССР онкология җәмгыятьләре почётлы әгъзасы , ЗМЭ-ның «Онкология»  редакциясе бүлеге редакторы булган  . 

Ул 1977 елда Мәскәүдә вафат була. 

## Бүләкләре

* Хезмәт Кызыл  Байрак ордены 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Зур медицина энциклопедиясе / Ч. ред. Б.В. Петровский. - 3 нче басма. -  .: Совет энциклопедиясе . - Т. 6: Гипотироидизм - дегерация. - 1977 - 632 б. 
* "Акушерлык һәм гинекология" журналы // *Профессор Л.А.Новикованың 70 еллыгына* / СССР Сәламәтлек саклау министрлыгы, 1971, № 9 - 76 б. 
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1901 елда туганнар
Мария Щукина

**Мария Николаевна Щукина** (1902 — 1973) — совет галиме-органик-химигы, химия фәннәре докторы (1947), профессор (1949). РСФСР-ның атказанган фән эшмәкәре (1964).

## Биографиясе
Мария Николаевна Щукина 1902 елда Мәскәүдә туган.

1924 елда Мәскәү дәүләт университетының химия факультетын тәмамлаганнан соң аспирантурада укый һәм аны 1929 елда аны тәмамлый, кандидатлык диссертациясе яклый һәм Мәскәү дәүләт техник университетында укытучы булып эшли . 1937 елдан 1940 елга кадәр — ССРБ Фәннәр академиясе Органик химия институтының әлкән гыйльми хезмәткәре.

1940 елдан 1972 елга кадәр Бөтен Союз фәнни-тикшеренү химия-фармацевтика институтында туберкулезга каршы берләшмәләр синтезы лабораториясенең өлкән хезмәткәре, 1949 елдан шушы лабораторияне җитәкли. 1847 елда докторлык диссертациясе яклый, 1949 елдан — профессор исеме ала. М. Н. Щукина тарафыннан органик берләшмәләрнең яңа класы — 3,4-диазафеноксазин чыгарылмасы билгеләнә, аңа производствога һәм медицина практикасына кертелгән антидепрессант азафен карый.. 

М. Н. Щукина тикшеренүләре яңа дарулар булдыру һәм җитештерүгә, синтезның яңа ысулларын эшләүгә, матдәләр төзелешен өйрәнүгә, матдәләрнең биологик активлыгы аларның төзелеше белән бәйлелеген өйрәнүгә багышланган. Аның турыдан катнашлыгында күп нәтиҗәле препаратларны әзерләү һәм җитештерү, шул исәптән туберкулезга каршы — фтивазид һәм солютизон,  психотроп препаратлар — аминазин, имизин һәм пролазииа, гипотензив — пентамин һәм аирессин, антибиотиклар — сульфапиридазин һәм амиказол, диуретиклар — диакарб һәм циклометиазид, комплекс балыкка китерүче берләшмәләр — тетацинкальций һәм пентациннар бар. ДДТ инсектицидын алу буенча, дару препаратларының синтезы буенча эшләре билгеле.

1973 елда Мәскәүдә вафат булып кала.

## Бүләкләре
* Ленин ордены
* Мактаулы Билгесе ордены

### Исемнәре

* РСФСР-ның атказанган фән эшмәкәре (1964)

## Гаиләсе

* Ире — профессор Н. А. Преображенский

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Большая медицинская энциклопедия / гл. ред. Б. В. Петровский. — 3-е изд. — : Советская энциклопедия. — К. 11: Коамид— Криотерапия. — 1979 г. — 544 с.
* «Химико-фармацевтический  журнал» // *Мария Николаевна Щукина (К 70-летию со дня рождения)* /  Гортинская Т. В., Ныркова В. . и Савицкая Н. В., Изд. «Медицина», : 1972 г. т.6, № 8 — 61 с. к.6, № 8 — 61 с.

Төркем:Галимнәр
Төркем:1902 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1973 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Әмир-Кәбир

**Әмир-Кәбир** (, 9 гыйнвар 1807 — 1852), тулы исеме Мирза Таһи-хан Әмир-Незам ( — хәреф тәрҗемәсендә тәртип кенәзе» - Насреддин Шах җитәкчелегендә Иран премьер-министры (вәзире ). *Әмир-Кәбир* кушаматы белән билгеле (Бөек Министр). Ул беренче булып Иранны модернизацияләү процессын башлап җибәрә. Әрак өлкәсенең Хазаве шәһәрендә туган.

## Биографиясе
Аның әтисе Карбалай Курбан (   کربلائی &#x200E; ул элеккеге премьер-министрда пешекче булган, ул баласының белеме турында кайгырткан. 

1829 елда ул Россиядәге Иран миссиясе кысаларында Санкт-Петербургка җибәрелә. 

Амир-Кәбир Османлы портына йөз елга якын дәвам иткән сугышны туктату турында сөйләшү өчен җибәрелә. 

1847 елда Иранга кайткач, ул Азербәйҗанда Нәсретдиннең варис принцы кортында  вазифа ала. Ул яшь Нәсреддин шаһга тәхетне алырга ярдәм итә, шуннан соң шаһ аны вәзир итә һәм хатынлыкка сеңлесен бирә.  

Империядәге эшләр хаоста,  илнең хәле бик авыр, провинцияләр мөстәкыйль иде, илнең бурычлары зур була һәм Амир-Кәбир администрациягә тәртип китерә, 

Әмир-Кәбир барлык иҗтимагый өлкәләрдә диярлек реформалар үткәрә башлый. Дәүләт чыгымнары кыскартыла, һәм шәхси һәм дәүләт фондлары арасында аерма ясала. Әмир администрация структурасын яңадан карый һәм түрәләрнең бөтен аппараты өчен җаваплылык ала. Иранның эчке эшләренә чит ил катнашуы кими, ләкин халыкара сәүдә үсеш ала. 

Ул Ирандагы Европа   Дар ул-Фунун (Белем йорты) тибындагы беренче дөньяви университетны оештыра. Ул Иранның беренче  «Вагаэ-йе Эттефагийе   газетасын хуплады . Сарай яны  интригасы нәтиҗәсендә, Шах Әмир-Кәбирне шаһ эшеннән алып, Кашанда сөргенгә җибәрә. 

Россия илчелеге Амир-Кәбиргә Русиягә сыену урыны тәкъдим итә, ләкин ул аннан баш тарта. Шаһ исерек хәлдә булганда, аның әнисе һәм ярдәмчеләре шаһтан Әмир Кәбирне үтерү турында боерык сорый, аны тәхетне тартып алуда гаеплләр. Заказ шунда ук үтәлә,  Әмир-Кәбир Кашан мунчасында чәчтараш тарафыннан үтерелә, ул аның тамырларын кисә. 

Тегеран технологик университеты, Мехшердагы нефть химиясе заводы һәм андагы технологик университет Амир-Кәбир исеме белән аталган.

## Шулай ук кара

* Каджары (династия)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Амир Кабир — один из величайших просветителей Ирана 
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сәясәтчеләр
Теодор Аман

**Теодор Аман** ( рум.  Теодор Аман ;   ,   - , Бухарест,   Румыния — әрмән-грек чыгышлы валах рәссамы, ул шулай ук агачта гравюра белән шөгыльләнгән. 

Румыниядә импрессионизмның бер предтечасы

## Тормышы һәм ижаты
Башта Теодор Аман Константин Лек һәм Карол Валленштейн белән Крейова һәм Бухарест сәнгать мәктәпләрендә рәсемгә өйрәнә. 1850-1851 елларда ул Парижда яши, анда Франсуа-Эдуард Пикоттан дәресләр ала. 1853 елда Теодор Аман үзенең әсәрләрен Париж салонында беренче тапкыр күрсәтә. Аннары ул Константинопольгә китә, һәм аннан Кырымга китә, һәм ул Румыниянең милли яңарыш рухы белән тулган иң танылган картиналарын ясау өчен материаллар җыя. Теодор Аманның мәшһүр картинасы "Аль янында сугыш" 1855 елда Париж Бөтендөнья күргәзмәсе вакытында халыкка күрсәтелә. Ул жанр һәм тарихи картиналар остасы, портретларны да язган. 

Валахиягә үзенең туган якларына кайткач, Теодор  Аманны принц Барбу Штирбиль хөрмәтләп каршылый һәм ул дворян катламына торгызыла.  Принц шулай ук рәссамга Парижда сәяхәт һәм уку өчен стипендия бирә. Барбизон мәктәбенә бару Теодор Аманның пейзажына һәм портрет картинасына зур йогынты ясады. Аннары, Римда озак торгач, ул туган иленә кайта, һәм 1864-нче елда рәссам Георге Татареску белән Бухарест Милли сынлы сәнгать мәктәбен оештыра. Ул бу мәктәпне 1891 елда үлгәнче җитәкли. 

Бухарестта Беллу зиратында күмелгән. Соңыннан Румыния академиясе әгъзалары исемлегенә кертелә. Бухарестта, рәссам яшәгән йортта, аның исемендәге музей ачыла. Бухарест, Бакау, Бая Маре, Крейова, Плоести, Тимисоара шәһәрләрендә Теодор Аман исемле урамнар бар. 

Теодор Аманның оныгы, Хорасиу Димитриу, шулай ук танылган пост-импрессионист рәссам иде .

## Галерея

Файл:Theodor Aman-Unirea Principatelor.jpg|*"Принциплар берлеге"*, 1857.
Файл:Theodor Aman - Vlad the Impaler and the Turkish Envoys.jpg|*Влад Дракула һәм җиңелгән төрекләр* (1861–64)
Файл:Theodor Aman - Tudor Vladimirescu.jpg|*Тудор Владимиреску портреты* (1874–76)
Файл:Theodor Aman - Gipsy Girl, 1884.jpg|*Яшь чегән хатыны* (1884)
Файл:Theodor Aman - Street in Cîmpulung, 1890.jpg|*Туган шәһәр урамы* (1890)
Файл:Theodor Aman - Un cersator.jpg|*Хәерче*
Файл:Theodor Aman - Cezar Bolliac.jpg|Цезарь Болиак
Файл:Aman - Portul Constanţa.jpg|*Констант порты*
Файл:Theodor Aman - Cos cu fructe.jpg|*Жимеш кәрзине*
Файл:Theodor Aman - Primul atelier al pictorului la Paris.jpg|*Рәссамның Париждагы беренче остаханәсе*
Файл:Theodor Aman - Doamna pictand.jpg|*Ханым рәсем ясый* (1862)
Файл:Stamp 1984 - Theodor Aman - Portret de copil.jpg|Т.Аман картиналарының берсе рәсеме белән Румыниянең почта маркасы (1984)


## Сылтамалар

* Теодор Аман // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1891 елда вафатлар
Төркем:19 август көнне вафатлар
Төркем:1831 елда туганнар
Төркем:20 март көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Румыния рәссамнары
Башкортстан тыюлыгы

**Башкортстан тыюлыгы** (яки **Башкортстан дәүләт тыюлыгы**) — Башкортстанның Бөрҗән районында урнашкан, гаять бай үсемлекләр һәм хайваннар доньясын, күп төрле табигать комарткыларын, Көньяк Уралның катнаш һәм киң яфраклы урман комплексын берләштергән заповедник (башк. - ***ҡурсаулыҡ***,  *ҡурсалау* сүзеннән).

## Тарихы
Башкорт АССР ы Халык Комиссарлары Советы 1929 елның 3 сентябрендә тыюлык оештыру турында карар кабул итә, һәм ул 1930 елның 11 июнендә эшли башлый. 1951 елда тыюлык бетерелә һәм аның биләмәләрендә урман хуҗалыгы оештырыла. Урманны актив һәм контрольсез кисү башлана. 1958 елның ноябреннән тыюлык яңадан төзелә, 1986 елга кадәр бүгенге «Шүлгәнташ тыюлыгы»н да үз эченә ала һәм аның исеме белән йөртелә. 

## Максаты һәм бурычлары
тыюлык Көньяк Уралның үзәгендә, Бөрҗән районының матур табигать кочагында 75 мең гектар мәйданны били. Оештырылуының тәүге көннәреннән ук мондагы табигать байлыгын саклауга һәм ишәйтүгә зур игътибар бирелә, бар төр аучылык тыела.

Бөтен дөньяга билгеле Шүлгәнташ мәмерйәсе РСФСР хөкүмәте карары белән әһәмиятле һәм мөһим табигать комарткылары комплекслары исәбенә кертелгән. 1959 елда биредә югары палеолит дәверендә яшәгән тәүтормыш кешеләренең каяга төшергән уникаль сурәтләре табыла.

тыюлык территориясе ике зур өлештән тора: Үзән һәм Агыйдел буе жирләре. Биредә 800-дән ашу үсемлек төрләрен очратырга мөмкин (аларның күпләре ССРБ-ның «Кызыл китабына» кертелгән). Урманнары чиксез, саф сулы елгалары балыкка бай, биредә хәзерсирәк очрый торган инеш керкәсе, бәрде һәм кызылбалык та сакланган.

100-дән ашу төрле баллы чәчәк аткан тугайлары умартачылык, ә урманнары чолыкчылык өчен бигрәк тә уңайлы.

тыюлыкның төп бурычларының берсе — бу табигать комарткыларын саклап калу.
Файл:Маралы в Башкирском заповеднике.jpg|
Файл:Башхардский шарьяж.jpg|
Файл:Горный перевал Башхард.jpg|
Файл:Перевал Башхард.jpg|


## Тыюлыкның хайваннар дөнъясы
тыюлыкның хайваннар дөнъясы гаҗәп бай һәм күп төрле. Хезмәткәрләрнең күзәтүе астында бөтен киекләр һәм кошлар иректә яши. Биредә поши, марал, коралай, куян, чәшке, сары чәшке, тау чәшкесе, аю, селәүсен, бүре, төлке, тиен, бөркет, суер, кор, боҗыр, озан, ябалак һәм башка җәнлекләр, кошлар бар. Хайваннар турында тиешле кайгыртучанлык күрелә: мараллар, пошилар, коралайлар өчен кышкылыкка печән әзерләнә, күп урыннарга таш тоз куела. Кошлар өчен оялар эленә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Башкирский заповедник // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

* Кучеров Е. В., Ниғмәтуллин А. Ф., Япаров И. М. Башкорт корсагы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* «ООПТ России» сайтында тыюлык турында
* «СканЭкс» үзәге сайтында Башкортстан корсагы картасы турында 
* florAnimal сайтында тыюлык турында 
* Кучеров Е. В., Охрана природы в Башкирии, Уфа, 1958; Иванов В. М., Петров Е. М., Башкирский государственный заповедник, Уфа, 1965.

Төркем:Тыюлыклар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Башкортстан географиясе
Генрих Герц

**Генрих Рудольф Герц** () — алман физика галиме.

Берлин университетында танылган галимнәр Гелһолц һәм Кирхов укутуында физиканы үзләштерә. 1885 елда КарлсруГе Университетында Физика профессоры исемен ала. Анда ул 1888 елда үзенең иң зур табышы дип аталган электромагнетик дулкыннарның барлыгын дәлилли.

1889 елда Бонн университетында физика профессоры Рудольф Клаусиус эшен дәвам итә. Ул биредә радио дулкыннарын ныклап өйрәнеп, радио дулкыннарының ничек барлыкка килүен, аларны күрсәтү һәм тизлекләрен билгеләү буенча ачышлар ясый.

Кыска тормышында Герх фәнгә зур ачышлар кертә. Секунд башына тибрәү дип аталган герц аның исеме белән атала.

Төркем:Алмания физиклары
Төркем:Алман физиклары
Төркем:XIX гасыр физиклары
Кадыйрҗан Галимов

**Ка­дыйр­җан Галимҗан улы Галимов** — тарихчы, галим.
## Биографиясе
Кадыйр Галимов 1935 ел­ның 1 гыйн­ва­рын­да ТАССРның Кайбыч районы Ис­ке Чәч­каб авы­лын­да дөнь­я­га килгән. Ба­ла ча­гын­нан ук гый­лемгә ом­ты­лып үскән егет Ка­зан авыл ху­җа­лы­гы инс­ти­ту­ты­на укыр­га керә һәм, аны 1962 ел­да тә­мам­лап, га­лим-аг­ро­ном бел­геч­ле­ге ала. Та­тарс­тан­ның төр­ле ра­йон авыл ху­җа­лы­гы идарәлә­рендә һәм ми­нистр­лык­та эш­ли.
Ул Тау ягы авыл­ла­ры­ның, ан­да го­мер итү­че нә­селләр­нең та­ри­хын өйрәнү белән шө­гыльләнгән. Рес­пуб­ли­ка мат­бу­га­тын­да аның әле­ге те­ма­га бәй­ле мә­каләлә­ре ба­сы­лып торган. Ав­тор алар­да Кайбыч районын­да­гы авыл­лар­ның үткә­нен, Тау ягын­да мәрхәмәт­сез рә­вештә алып ба­рыл­ган көчләп чу­кын­ды­ру про­цес­сын игъ­ти­бар үзә­генә ал­ган. 
2004 елда үзе­нең ту­ган авы­лы та­ри­хы­на ба­гыш­лан­ган 20 бас­ма та­бак күлә­мендә­ге «Эз­ле Чәч­каб» ки­та­бын бас­ты­рып чы­гар­ды, 2007 ел­да Рә­фыйк Гарә­фет­ди­нов тө­зегән «Ту­ган җи­рем – ​Кай­бы­чым» җы­ен­ты­гын эшләүгә дә зур өлеш керт­кән. 2013 ел­да исә ав­тор­ның Бәрлебашы һәм Морза Бәрлебашы авыл­ла­ры­ның та­ри­хын ча­гыл­ды­ру­чы «Бәр­ле­ба­шы – ​чор­лар юл­да­шы» исем­ле ки­та­бы, 2015 ел­да "Яз" нәшриятында «Я­ба­ла­гым – ​як­ты ягым» дигән җы­ен­ты­гы дөнья күр­ә. 
2016 елда вафат була. 
2020 елда "Тау ягы тарихын­нан пар­ча­лар" ки­та­бы нәшер ителгән.
## Хезмәтләре
* Галимов К. Эзле Чәчкаб. – Казан, 2004. – 331 б.
* Галимов К. Ябалагым – якты ягым. – Казан, 2015. – 384 б.
* Галимов К., Рәхмәтуллина Э., Мусина И. Бәрлебашы – чорлар юлдашы = Берлибаши в сердце моем. – Казан, 2013. – 344 б.
* Галимов К. Иске Чәчкаб чәчәк нәселеннәнме // Шәһри Казан. – 2002. – 3 сент.
## Чыганаклар
*«Туган җирем — Кайбычым», Казан: Идел-пресс,2007.- 580 бит.
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Пелагея Вершилова

**Пелагея Альбертовна Вершилова** (9 декабрь 1904, Петербург, Россия Империясе — 18 август 1992, Мәскәү, Россия Федерациясе) — күренекле совет галиме, микробиолог һәм эпидемиолог, вакциналар һәм сывороткалар җитештерүче, ССРБ Медицина фәннәре академиясе (МФА) академигы (1971-91), О. О. Гартох һәм П. Ф. Здродовский укучысы.

## Биографиясе
1904 елның 9 декабрендә Санкт-Петербургта туган. 1923 елда Петроград медицина институтына укырга керә, аны 1928 елда ук «Ленинград» исеме астында тәмамлый. 1930 елда Ленинградта эпидемиология һәм микробиология институтына эшкә урнаша, анда 1934 елга кадәр эшли.

1934 елда Мәскәүгә күчеп килә һәм Бөтен Союз эксперименталь медицина институтына эшкә урнаша, анда 1941 елга кадәр бруцеллез бүлеге мөдире була һәм ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының хәвефле инфекция бүлеге начальнигы булып эшли. Шул ук елда Мәскәүдә Новинский бульвары, 25 йорт, 10 адресы буенча фатир ала һәм анда 1973 елга кадәр яши. 1941 елда Бөек Ватан сугышы башлану белән бәйле, ВИЭМ хезмәткәрләре көнчыгышка эвакуацияләнә һәм Пелагея Вершиловаа Казанга килеп эләгә, анда 1943 елга кадәр Казан эпидемиология һәм микробиология институты директоры вазифасын били.

1943 елда Мәскәүгә әйләнеп кайта һәм 1949 елга кадәр РСФСР Сәламәтлек саклау министрлыгының эпидемиология һәм микробиология институтында бүлек мөдире булып эшли. 1952 елда ССРБ Сәламәтлек саклау министрлыгының шушындый ук институтына эшкә күчә, анда 1952 елдан 1956 елга кадәр директор урынбасары, 1961-1964 елларда — директоры вазифасын били, ә 1964-1992 елларда бруцеллез лабораториясе мөдире була. 1973 елда Гамалея урамы, 19 йорт, фатир 1 адресы буенча яңа торак йортка күчә үзенең вафатына кадәр шунда яши.

1992 елның 18 августында Мәскәүдә вафат була. Кунцево зиратында җирләнгән.

## Фәнни хезмәтләре
Төп гыйльми хезмәтләре эпидемиологиягә, бруцеллез патогенезына һәм бу авыру вакытында организмның саклаучы реакцияләрен өйрәнүгә багышланган. 200-гә якын фәнни хезмәтләр, монография һәм 2 уйлап табуга авторлык таныклыгы авторы. Бруцеллезга каршы югары нәтиҗәле тере вакцина авторы, ул сәламәтлек саклау өлкәсендә киң кулланыла.

Фагоцитозбруцеллёз вакытында иммунитетның нигезе булып тора икәнен күрсәтә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
- «Хөрмәт Билгесе ордены» ордены

- Ленин ордены

- Хезмәт Кызыл Байрак ордены.

- Н. Ф. Гамалея исемендәге бүләк лауреаты.

## Әдәбият

* БМЭ.— 3-е изд.— М.: Советская энциклопедия, к. 1-9, 1974-79.
* Биологи. Биографический справочник.— Киев.: Наукова думка, 1984.— 816 с.: ил

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биографические сведения .
* Биография на официальным сайте МЭ.
* Подробная биография на сайте Лики России.

Төркем:9 декабрь көнне туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:18 август көнне вафатлар
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:22 декабрь көнне туганнар
Гарифуллина

**Гарифуллина** — фамилия.
* Аида Гарифуллина, җырчы, ТР һәм РФ атказанган артисты. Ләйлә Гарифуллинаның кызы.
* Гөлнар Гарифуллина, электрон газета хәбәрчесе.
* Ләйлә Гарифуллина (1964), Софья Гобәйдуллина исемендәге Заманча музыка үзәге директоры, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2013).
* Мөслимә Гарифуллина, Минзәлә театры актеры.
* Рузалия Гарифуллина (Рузалия апа), үзешчән җырчы.
* Динә Гарифуллина, Alqanat төркеме скрипкачысы.
----
* **[[Гарифуллин]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр