open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
100-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

'''Ленин орденлы 100-нче укчы  () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ укчы дивизиясе.

## Бәйләнеш

## Җитәкчеләр составы
* Добренко (1924)
* Иван Руссиянов, гвардия генерал-майоры - (01.09.1939 - 18.09.1941)

## Дивизияның батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Краснознамённый Киевский. Очерки истории Краснознамённого Киевского военного округа (1919-1979). Издание второе, исправленное и дополненное. Киев, издательство политической литературы Украины, 1979. С.88-социалистическое соревнование, с.90-стахановское движение, с.с.92-94- Киевские  манёвры, с.с.116-117-о военных комиссарах 10.05.1937.

## Сылтамалар
# 100-я стрелковая дивизия (1-я гв.) — страница клуба «Память» Воронежского университета.
# Страницы: «1-я гвардейская стрелковая дивизия», «Дислокация по состоянию на 1 июля 1935 года», «Выписка из перечня оргмероприятий, проводимых по УРам».

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Benzol

**Benzol** — bik tiz qaynıy, suda eremi torğan, üzenä bertörle isle, tössez sıyıqlıq. Suıtqanda ul erü temperaturası 5,5 °C bulğan aq kristallik massa xasil itep qata. 

Benzolnıñ molekulär formulası C6H6. Monnan benzolnıñ nıq tuyındırılmağan quşılma ikäne kürenä: çikle uglevodorodlarnıñ sostav formulasına citkerü öçen, anıñ molekulasında sigez vodorod atomı citmi. 

Ägär dä benzolnı bromlı suğa yäki kaliy permanğanatı eremäsenä salıp bolğatsaq, çiksez quşılmalarğa xas bulğan reaktsiälär barmawın kürep ğäcäpkä qalabız. Monıñ säbäben matdäneñ ximik tözeleşennän çığıp añlatırğa kiräkter. 

Benzolnıñ tözeleşen açıqlawnı anıñ sintezınnan başlıy alabız. Benzolnı 650 °C qa qädär cılıtılğan, aktivlaştırılğan kümer tutırılğan köpşä aşa atsetilen uzdırıp tabarğa mömkin.

## Ädäbiät
* Энциклопедический словарь юного химика / Сост. В. А. Крицман, В. В. Станцо. — М.: Педагогика, 1982. — 368 с., ил.
* Настольная книга учителя химии 10 класс/О. С. Габриелян, И. Г. Остроумов. — М.:Дрофа, 2010 г.
* Строение молекулы бензола, видео

Төркем:ароматик углеводородлар
Төркем:нефть продуктлары
Төркем:Агулы матдәләр
Etilen

**Etilen** — hawadan beraz ciñelräk, bötenläy diärlek issez häm tössez ğaz. Anıñ uğlevodorodlar törkemenä kerüen, metan sostavın sıyfat yağınnan bilgelägändäge kebek, etilennıñ yanu produktların tikşerep belälär.

Anıñ molequlyar formulasın çığarıp qararbız. Normal' şartlarda etilennıñ tığızlığı — 1,25 ğ/l. Şulay bulğaç, ğaznıñ molyar massası 1,25 ğ/l • 22,4 l/mol' = 28 ğ/mol', ä monnan etilennıñ çağıştırma molequlyar massası 28 gä tigez ikäne tabıla.

Төркем:Ароматик углеводородлар
Төркем:Нефть продуктлары
82-нче укчы төмәне

**82-нче укчы Ярцево Кызыл Байрак Суворов һәм Кутузов орденлы ** (* — [[Бөек Ватан сугышы]] вакытында [[ЭККГ]] [[укчы дивизиясе]].

== Тулы исеме ==
*'82-нче укчы Ярцево Кызыл Байрак Суворов һәм Кутузов орденлы '''

## Җитәкчеләр составы
* Никифор Полянский, комбриг - (1935 елның 10 гыйнварыннан  - 1938 елгача).

## Бүләкләр һәм исемләр

## Дивизияның батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Әдәбият
* 82 Ярцевская

## Тышкы сылтамалар
* Справочник на сайте клуба "Память" Воронежского госуниверситета
* Перечень № 5 стрелковых, горнострелковых, мотострелковых и моторизованных дивизий, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Metan

**Metan** — issez häm tössez gaz, hawadan ike tapqır diärlek ciñelräk. Ul tabiğättä üsemlek häm xaywan qaldıqları hawasız şartlarda tarqalğanda barlıqqa kilä. Şuña kürä ul sazlı sulıqlarda, taşkümer şaxtalarında oçrarğa mömkin. Metannıñ iñ kübe xäzer könküreştä häm proizvodstvoda yağulıq itep faydalanıla torğan tabiği ğazda.

Metan molekulasında vodorod atomnarı belän uglerod atomnarı arasındağı ximik bäyläneş kovalent xarakterlı bula.

Metan, iñ küp oçrıy torğan uglevodorod bularaq, ximik çimal sıyfatında torğan sayın kübräk qullanıla bara. 

Metannıñ yanu häm tarqalu reaktsiäläre tipoğrafiä buyawın häm qawçuqtan rezina äyberlärne yasawğa kitä torğan qorım citeşterüdä faydalanıla. Şul maqsat belän maxsus miçlärgä metan belän bergä metannıñ berqädär öleşe genä yanarlıq miqdarda hawa kertelä. Yanu temperaturası yuğarı bulu näticäsendä ğaznıñ qalğan öleşe tarqalıp, ayıruça waq qorım xasil itä. 

Metan — ammiaq häm başqa organiq quşılmalar sintezlaw öçen promışlennost'ta vodorod tabunıñ töp çığanağı bulıp sanala. Metannan vodorod tabunıñ iñ kiñ taralğan ısulı — aña su parı belän tä'sir itü.

Төркем:ароматик углеводородлар
Төркем:нефть продуктлары
Tsikloparafinnar

**Tsikloparafinnar** - yomıq çılbırlı tsiklik tözeleşle uglevodorodlar.

Alar üzlärenä tiñdäş parafinnardan molequlaları sostavındağı vodorod atomınıñ ikegä kim buluı belän ayırıla. Şul atomnarnıñ ayırılıp kitüe isäbenä, uglerod çılbırı yomılıp, bocra xasil bula1.

Tsikloparafin molequlalarında yış qına yan-yaqqa suzılğan uğlevodorod çılbırları bula

Biş häm altı buınlı tsikloparafinnarnı berençe tapqır Mäskäw ünivirsitite professorı Vladimir Markovnikov nefttä taba. Şunnan çığıp, alarnı ikençe isem belän **naftennar** dip yörtälär.

## Ädäbiät
* Кузьменко Н.Е., Еремин В.В., Попков В.А. Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы.. — М.: Экзамен, 2002.

Төркем:Циклоалканнар
Спиртлар

**Спиртлар** ( — ис) — водороды гидроксил группасына (**−[[әче тудыргыч|O]][[водород|H]]**) алмаштырылган органик кушылмалар.

Туендырылган (алкогольләр), туендырылмаган (феноллар), күмер тудыргыч атомнарының ароматик боҗрасындагы (феноллар) молекулаларында 1 яки берничә гидроксил (OH) төркемле углеводород чыгарылмалары була. Күмер тудыргыч һәм водородка бай матдә буларак, спиртлар кабызгач җылылык чыгарып яналар.

Спиртлар өчен ИЮПАК номенклатурасы буенча (метанол, этанол һ.б.), тривиаль (метил спирты — агач, этиллы шәраб һ.б.) һәм рациональ (карбинолның гомологик рәт чыгарылмалары) атамалар кулланыла. Спиртлар дип шулай ук традиция буенча кайсыбер даруларны (бор, салицил, кәмфәрә спиртлары – алары бор, салицил кислоталарының, кәмфәрәнең этиллы спиртлар эретмәләре; нишатыр спиртлар — аммиакның судагы эретмәсе) атыйлар. Үсемлекләрдә табигый спиртлар очрый. ОН төркемнәр саны буенча бер (алкогольләр, беренчел, икенчел, өченчел булуы мөмкин), ике (гликольләр), өч (гөлсирин), күп атомлы; углеводород радикалының төре буенча — алифатик (этил спирты), алициклик (циклогексанол), май ароматик (бензил спирты), гетероциклик спиртлар аералар. Спиртлар — сыекчалар яки каты матдәләр, күп органик эреткечләрдә яхшы эри. Бер атомлы (C1—C3), гликольләр (C7 кадәр), гөлсирин су белән чиксез катнаша; югары спиртлар суда эреми. Су, кайсыбер органик берләшмәләр белән азеотроп кушылмалар, селтеле металлар белән — алкоголятлар, аммиак белән — аминнар, көчле минераль кислоталар белән — ул кислоталарның эфирлары яки гади эфирлар, карбон кислоталары белән катлаулы эфирлар барлыкка китерә. Беренчел спиртлар йомшак шартларда альдегидларга, карбон кислоталарына, икенчелләре — кетоннарга окислана, өченчелләре — окислануга тотрыклы. спиртлар эфирлар яки олефиннар барлыкка китереп дегидратлауга чагыштырмача җиңел дучар ителә, углеводородларга әйләнеп кайтарылалар. Алифатик спиртлар (С1—С3) характерлы алкоголь исле, (С3—С5) — татлы тынчу, арилалифатик спиртлар — җиләк-җимеш исенә ия; югары алифатик иссез спиртлар, түбән алифатик спиртлар — җиңелчә наркотик йогынты ясый. Олефиннарны катализаторлар булганда гидратациялап, карбониллы берләшмәләрне кайтарып, алкилгалогенидларны, катлаулы эфирларны гидролизлап, күмер тудыргыч окисен гидридлап алалар; этил һәм башка кайсыбер спиртлар табигый шикәрләрне фементатив әчетү юлы белән алалар. Эреткечләр, органик кушылмалар синтезлауда ярым продуктлар, мотор ягулыгы итеп, синтетик буяулар, синтетик сүсләр, пластмассалар, лак-буяу материаллары, синтетик юу чаралары, пластификаторлар, мономерлар җитештерүдә, азык-төлек сәнәгатендә кулланалар. Идел-Урал төбәгендә азык-төлек чималыннан этил спиртлар җитештерү XVIII гасыр урталарында шәраб куу заводларында башлана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Органик матдәләр
Төркем:Кислород кушылмалары
Natriy etilatı

**Natriy etilatı** - alkogolyat, etil spirtınıñ vodorodın natriy belän almaştırudan tabılğan produktı.

Төркем:Натрий кушылмалары
Төркем:Этоксидлар
Dietil efirı

**Dietil efirı** — oçuçan, ciñel qabınuçan sıyıqlıq, eretkeç itep häm meditsinada narkoz öçen faydalanıla.

Ul molekulaları kislorod atomı yärdämendä totaşqan ike uglevodorod radikalınnan torğan organiq matdälär — ğadi efirlar klassına kerä.

Төркем:Гади эфирлар
Төркем:Эреткечләр
Төркем:Наркозлар
Frida Kalo

**Frida Kalo de Rivera** (ispança *Frida Kahlo de Rivera, Magdalena Carmen Frieda Kahlo Calderón*, 1907-1954, Mexiko) - Miksikä rässamı, üz avtoportretları belän tanılğan.

Kolumbka qädär Miksikä mädäniäte häm sänğäte Kalo icatına zur tä'sire yasağan.

Kalo näfis stile qayçaqta "naiv sänğät" yä folk-art dip yörtelä.

Sürrealizmğa nizgez saluçı Andre Breton Frida Kalo'nı sürrealist dip yörtkän.

Frida tormış buyı bik awırta - 6 yäşlektä ul poliomielit belän cäfalanğan, şulay uq yäşüsmer çaqta citdi aftamabil häläkättkä eläkkän, annarı aña küp operatsiälär yasalğan.

1929 yılda Diego Rivero rässamına kiäwgä çıqqan häm ire belän kommunist firqäsen yaqlağan.

1954 yılda Frida pnevmoniädän ülgän.  Cenaza yolasında Miksikä prezidentı Lasaro Kardenas qatnaşqan.

## İcat

## Ädäbiät

*    The diary of Frida Kahlo: an intimate self-portrait / H.N. Abrams. — N.Y., 1995.
*    Teresa del Conde Vida de Frida Kahlo. — Mexico: Departamento Editorial, Secretaría de la Presidencia, 1976.
*    Teresa del Conde Frida Kahlo: La Pintora y el Mito. — Barcelona, 2002.
*    Drucker M. Frida Kahlo. — Albuquerque, 1995.
*    Frida Kahlo, Diego Rivera and Mexican Modernism. (Cat.). — S.F.: San Francisco Museum of Modern Art, 1996.
*    Frida Kahlo. (Cat.). — L., 2005.
*    Леклезио Ж.-М. Диего и Фрида. — М.: КоЛибри, 2006. — ISBN 5-98720-015-6
*    Кеттенманн А. Фрида Кало: Страсть и боль. — М., 2006. — 96 с. — ISBN 5-9561-0191-1
*    Prignitz-Poda H. Frida Kahlo: Life and Work. — N.Y., 2007.
*    Эррера Х. Фрида Кало. Viva la vida!. — М., 2004. — ISBN 5-699-05484-7
* Полная биография Фриды Кало и её картины 
* Биография и картины Фриды Кало
* МИР ФРИДЫ КАЛО
* Дневник Фриды Кало 
* Репродукции картин Фриды Кало 
* Жизнь и смерть Фриды Кало
* Фотографии Фриды Кало и Диего Риверы

Төркем:Мексика рәссамнары
Көньяк-Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы)

**Көньяк-Көнбатыш фронты**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
### Сугышның беренче периоды (22 июнь 1941 — 18 ноябрь 1942)
#### 1941 елның җәй-көз кампаниясе

22 июнне Көньяк-Көнбатыш фронтының Көнбатыш Украинада саклану операциясе башлана.

##### [[Киев операциясе (1941)|Киев операциясе]]
22 июльнә Көньяк-Көнбатыш фронтның 26-нчы армиясе Фастовны калдырды.

##### [[Донбасс операциясе (1941)]]
29 сентябрьне. Көньяк фронт гаскәрләренең Көньяк-көнбатыш фронт сул канаты гаскәрләре булышлыгы белән Донбасс саклану операциясе (29 сентябрь — 4 ноябрь) башлана (картаны карагыз— Донбасская оборонительная операция (29 сентября — 4 ноября 1941 г.)).

29 сентябрьне 1-нче танк төркеме Днепропетровск районыннан көньяк-көнчыгыш юнәлешкә һөжүмгә күчә һәм Иван Галанинның 12-нче армиясының уң флангын саклауны өзә.

### Сугышның икенче периоды (19 ноябрь 1942—1943)
#### 1942—1943 елның кышкы кампаниясе

1942 елның 19 ноябрендә совет гаскәрләре каршы һөҗүмне башлыйлар, ә 23 ноябрьдә Сталинград һәм Көньяк-Көнбатыш фронтларның гаскәрләре Калач-на-Дону шәһәре янында тоташалар һәм дошманныкы 22 дивизяне чолгап алалар. «Малый Сатурн» операциясе нәтиҗәсендә Эрих фон Манштейн җитәкчелеге астында армияләрнең «Дон» төркеме җиңелә.

1942 елның 10 июлендә Төньяк-Көнбатыш фронтта беренче булып татар телендә “Ватан өчен” дип исемләнгән фронт газетасы чыга башлаган. 1944 елның апреленә кадәр дөнья күрә.

## Әдәбият
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Fenollar

**Fenollar** - vodorod gidroksil belän almaştırılğan aromatik uglevodorodlarnıñ molekulalarında benzol bocrası belän bäylängän funktsional' gruppalar. 

Ber vodorod atomı gidroksil belän almaştırılğan benzol C6H5OH, yäki, fenollarnıñ iñ ğadie sanala, anı, ğädättä, fenol dip kenä yörtälär. Fenol molekulasınıñ modele III tösle räsemdä kürsätelgän. 

## Fenolnıñ üzlekläre

Fenol — üzenä bertösle isle, tössez kristallik matdä. Hawada berqädär oksidlaşuı näticäsendä, ul, ğädättä, alsu töstä bula. Fenol bik ciñel eretelüçän matdä, moña ışanu öçen anı probirkağa salıp, cılı suğa batıru citä: fenol bik tiz eri başlıy (anıñ eretelü temperaturası 42 °C). 

Fenol molekulasında uglevodorod radikalına bäylängän gidroksil gruppası bulğanlıqtan, fenol ximik üzlekläre belän ber atomlı spirtlarğa berqädär oxşağan.

## Sıltamalar

* http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4739.html
* http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/himiya/FENOLI.html 

Төркем:Феноллар
Павлово

**Павлово** () — Россия шәһәре, Түбән Новгород өлкәсенең Павлово районы административ үзәге.

Халык саны — 60 699 кеше (2010).
## География
Шәһәр Ука елгасының уң ярында, Түбән Новгороддан 78 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан.
## Тарих
Беренче тапкыр 1566 елда *Павловский Острог* исеме астында телгә алына.

1919 елга кадәр авыл Түбән Новгород губернасының Горбатов өязенә караган. 1919 елда өяз үзәге Горбатовдан Павловога күчерелә, Павлово өяз шәһәре статусын ала, ә өяз исеме Павлово өязе итеп үзгәртелә.

1929 елдан Павлово районы үзәге булып тора.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Павлово — металл эшкәртү һәм машиналар төзү үзәге.

Автомобиль заводы (ПАЗ автобуслары), слесар-монтаж инструменты заводы, металлдан эшләнгән заводлары, нәфис металлдан ясалган әйберләре заводы.

«Мехинструмент», «Росинструмент» җитештерү берләшмәләре. Сөт заводы, ит комбинаты, һ.б. ширкәтләре.
## Галерея

Pavlovo Lomonosov Street.jpg|Шәһәр урамнарында
Pavlovo Lomonosov Street.jpg|Мәдәният йорты
Pavlovo. Nizhegorodskaya Street, 2007.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Frenk Lloyd Rayt

**Frenk Lloyd Rayt** (inglizçä *Frank Lloyd Wright*, 1867-1959) - AQŞ miğmarı. XX ğasırnıñ könbatış miğmariätenä zur tä'siren yasağan.

"Organik miğmariät"ne buldırğan häm açıq plan miğmäriättä üstergän.

## Tärcemäi xäle

1867 yılda Wiskonsin ştatında (AQŞ) ruxani ğailäsendä tuğan.

1893 yılda Rayt üz şirkäten nigezlägän.

1900-1917 yılda "Preriä yortları" aña dan kiterä. "Organik miğmariät" misalı bulıp sanala.

1935-1939 yılda Rayt "Şarlawıq östendä yort" tözi.

1943-1959 yıllarda Rayt üz iñ mäşhür äsären - Solomon R. Guggenheim muzeyın yasıy.

1959 yılda Finiks şähärendä ülgän.

## İcat


File:FallingwaterWright.jpg| Şarlawıq östendä yort
File:Guggenheim museum exterior.jpg|Solomon R. Guggenheim muzeyı
File:Price tower.jpg| Oklahoma, Price tower
File:FLW Gammage Auditorium ASU Tempe AZ 20154.JPG|Gammage Auditorium
File:Taliesin600.jpg|Mäktäp
File:Taliesinpan.jpg|
File:Darwin D. Martin House.jpg|Darwin D. Martin House
File:2010-04-10 3000x2000 oakpark nathan g moore house.jpg|İllinoista yort
File:ImperialHotelFacade.jpg|Imperial Hotel (1916)
File:Ennis House front view 2005.jpg|Ennis House
File:Rosenbaum House Rear Pano.jpg|Rozenbaum yortı
File:TaliesinWest03 gobeirne.jpg|Taliesin West - 1937
File:Frank Lloyd Wright - Robie House 2.JPG|Robie House
File:Frank Lloyd Wright - Beth Sholom Synagogue 1.JPG|Bet-Sholom sinagogası
File:1st-Unitarian.jpg|Unitarian
File:Hollyhock House.JPG|Hollihuk yortı
File:Jiyu gakuen myonichikan.JPG|
File:Yamamura house07n4272.jpg|Yamamura yortı
File:Marin County Civic Center Roof 20060610.jpg|
File:The Westcott House 2005.jpg|Westkott yortı


## Ädäbiät

*    Пфайффер, Брюс Брукс Райт. — М.: Арт-Родник, 2006. — 96 с. — (Малая серия искусств). — 3000 экз. — ISBN 5-9561-0196-2
*    Julie Sloan Light Screens: The Leaded Glass of Frank Lloyd Wright. — Rizzoli, 2001. — 160 с. — ISBN 0847823059
*    Пфайффер Б. Райт. 1867—1959: Архитектура демократии. М., АртРодник, 2006
*    Фремптон К. Современная архитектура: Критический взгляд на историю развития. М., Стройиздат, 1990
*    Иконников А. В. Архитектура XX века. Утопии и реальность. М., Прогресс-Традиция, 2001
*    Всеобщая история архитектуры, т. 11. Москва, 1973
*   Уникальные дома от Райта до Гери, Анисимова И. И., 2009, ISBN 978-5-9647-0161-3

Törkem:Архитекторлар
Пилнә районы

**Пилнә районы** () — Түбән Новгород өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Пилнә штб-ы.
## География
### Чиктәшлек

Районның көнчыгыш чиге булып Сыры елгасы тора.
## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Пилнә|Пилнә шәһәр җирлеге]]**
# Бортсурманы авыл җирлеге
# Деяново авыл җирлеге
# Зур Андосово авыл җирлеге
# Медяна авыл җирлеге
# Красная Горка (Сафаҗай) авыл җирлеге
# Кормыш авыл җирлеге
# Можаров-Майдан авыл җирлеге
# Питрәксе авыл җирлеге
# Тенекаево авыл җирлеге
# Языково авыл җирлеге
# Яңа Мочали авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе районнары
Дзержинск (Россия)

**Дзержинск** (, элек — *Растяпино*) — Россия шәһәре, Түбән Новгород өлкәсенең халык саны буенча икенче шәһәр.

Халык саны — 240 762 кеше, шәһәр админинстрациясенә буйсынган торак пунктлары белән — 251 046 кеше (2010).

2021 елның 21 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## География
Шәһәр Ука елгасының сул ярында, Түбән Новгороддан 34 километр көнбатыштарак урнашкан. Мәскәү — Түбән Новгород тимер юл сызыгында станция.
## Тарих
Растяпино авылы 1606 елдан мәгълүм. 1920-елларда шул авыл, Черноречье авылы һәм Растяпино стациясе бистәсе *Растяпино* шәһәр тибындагы бистәсенә берләштерелгәннәр. 1929 елда Феликс Дзержинский хөрмәтенә бистәгә **Дзержинск** исеме кушылган. 1930 елда шәһәр статусы бирелгән.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Дзержинск — Идел буеның эре химия сәнәгате үзәге. Машиналар төзү , азык-төлек һәм җиңел сәнәгать, төзелеш материаллары җитештерү ширкәтләре бар.

## Экологик вазгыть

Швейцариянең «Яшел Хач» һәм АКШның Блэксмит институты галимнәрендә булган мәгълүматлар буенча, Дзержинск планетабызның экологик яктан имин булмаган урыннарның беренче унлыгына керә..

## Югары уку йортлары
* Түбән Новгород дәүләт техника университетының филиалы
* Идел-Нократ дәүләт хезмәте акдемиясенең филиалы
* Заманча һуманитар акдемиясенең филиалы
* Петербург тышкы икътисади элемтәләре, икътисад һәм хокук институтының филиалы
* Түбән Новгород дәүләт университетының филиалы

## Танылган шәхесләр
* Олег Дерипаска (1968), эшкуар, миллиардер.

## Галерея

Train station in Dzerzhinsk, Russia.jpg|Вокзал
Mayakovsky Square.jpg|Маяковский мәйданы
Dzerjinsk aerial view.jpg|Өстән күренеш


## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Феликс Дзержинский хөрмәтенә аталган объектлар
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Уракчы (Балык Бистәсе районы)

**Уракчы** (башка әйтелештә — Урахча) — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы торак пункт. Район үзәгеннән 21 км көнчыгыштарак Чошы елгасының уң кушылдыгы Күлгә суы буенда урнашкан. Халыкның төп шөгыле — игенчелек, терлекчелек. Урта мәктәп. Мәдәният йорты. Владимир чиркәве — 18 йөзнең 1 нче чиреге архитектурасы истәлеге.
## Тарих
Казан ханлыгы дәвереннән мәгълүм.
## Демография
Халык саны — 1989 елда 375 кеше (урыслар — 52 %, татарлар — 46 %), 2000 елда 423 кеше иде.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 268 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 64,93%,
урыслар — 32,46%,
башка халыклар — 1,49%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,12%.

## Авыл җирендә туган танылган кешеләр

* Рифат Әхмәдиев (1990), Әлмәт татар театры артисты. Дамирә Кузаева исемендәге һәм «Тантана» премияләре лауреаты.
* Климент Сергеевич Русаков — Советлар Берлеге герое.
* Михаил Рыжов (1922—1988), Советлар Берлеге Каһарманы (1946).
## Сылтамалар
* Мавыгуым миңа көч бирә
Тотыш

**Тотыш** — билгеле бер холыклы, кыланышлы булу, үз-үзен тоту характеры. Күп күзәнәкле организмнарда тотыш өчен нерв системасы җавап бирә.

Үсемлекләр белән бактерияләр дә тышкы факторлар йогынтысында берәр тәртипкә буйсынган хәрәкәтләр ясый ала. Ләкин аларның үз-үзләрен тотышы яки психикасы бар дип санап булмый. Психикадан аермалы буларак тотыш күзгә күренеп тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Тотыш
37-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

**Ярцево Кызыл Байрак Суворов һәм Кутузов орденнарын йөртүче 37-нче укчы  ** ( — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ укчы дивизиясе.

## Тарих
Кышкы сугышта, Риганы азат итүдә катнашкан.

## Җитәкчеләр составы
* Никифор Полянский, комбриг - (1935 елның 10 гыйнварыннан  - 1938 елгача).

## Бүләкләр һәм исемләр

## Тышкы сылтамалар
* 82 Ярцевская
* Справочник на сайте клуба "Память" Воронежского госуниверситета
* Перечень № 5 стрелковых, горнострелковых, мотострелковых и моторизованных дивизий, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Шарҗә

**Шарҗә** ( *әш-шариқә*,  *шарҗә*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә шәһәр, зурлыгы буенча өченче урында тора. Шарҗә әмирлегенең мәркәзе.

Халык исәбе — 801&nbsp;004 (2008). Дөбәй һәм Гаҗман шәһәрләре белән шәһәр агломерациясене тәшкил итә.

Шәһәрдә диңгез порты, халыкара аэропорт һәм әмирлекара автобус станциясе бар.

## Галлерея


File:Музей Ислама.JPG|Ислам музее
File:Музей искусства, Шарджа.jpg|Сәнгать музее
File:Общественный пляж в Шардже.JPG|Шәһәр пляжы
File:Рыбный рынок в обеденный перерыв.JPG|Балык базары төшке тәнәфестә
File:Вид на залив и музей Ислама в вечернее время.JPG|Култык күренеше
File:Вход в залив.JPG|Култыкка керү урыны
File:Чистка рыбы.JPG|Балыкны чистарту
File:Оптовая торговля рыбой.JPG|Балыкны күмәртәләп сату итү


Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Шарҗә (әмирлек)

**Шарҗә Әмирлеге** ( *имарә әш-шариқә*,  *шарҗә*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең бер әмирлеге.

Мәркәзе — Шарҗә шәһәре. Мәйданы 2&nbsp;590 км², халык исәбе 895&nbsp;252 кеше (2008) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Солтан III бине Мөхәммәд әл-Касыйми.

## Искәрмәләр

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Илдус Илдарханов

**Илдус Илдарханов** – журналист, Татарстанның атказанган мәдәният эшлеклесе (1988).

## Тәрҗемәи хәл
Илдарханов Илдус Гәрәй улы 1944 елның 12 октябрендә Татарстанның Мөслим районы Акай Күле авылында туган. Ширәмәт районындагы Тоба, Каенлы, Зәйдәге Югары Мәлем, Бигеш мәктәпләрендә укыды, Казан дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын (1969), ВЛКСМ Үзәк комитетының Мәскәүдәге югары комсомол мәктәбендә журналистика бүлеген (1973) тәмамлады.

"Татарстан яшьләре" (1969-71, 1973-75), "Социалистик Татарстан" (1975-90) гәҗитләрендә әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире, "Шәһри Казан" (1990-92), "Татарстан хәбәрләре"ндә (1992-95) баш мөхәррир урынбасары, "Шәһри Казан"да баш мөхәррир (1996-2003) булып эшләде. Бер үк вакытта Татарстанның спорт журналистлары федерациясен (1974-84), Татарча көрәш федерациясен (1989-91) җитәкләде. 2003-06 елларда республиканың татар-башкорт милли спорт көрәше федерациясендә, 2006-09 елларда Бөтенрусия татарча көрәш федерациясендә матбугат хезмәткәре.

Шул еллар эчендә журналист буларак «Правда» газетасы призына Тбилисида узган Бөтенсоюз кроссында, СССР профсоюзларының Свердловскидагы VIII кышкы спартакиадасы финал ярышларында (1975), Ульяндагы туплы хоккей дөнья беренчелегендә, РСФСР халыкларының Пермьдәге IX кышкы спартакиадасы (1989), ССРБ халыкларының Мәскәүдәге IX җәйге спартакиадасы финал ярышларында (1979), XXII җәйге Олимпия уеннарында (1980) катнашты. "Олимп тавына ничек менәргә" (1980), "Федор Симашев. Чаңгы юллары" (1984), "Халык һәм спорт уеннары" (1988), "Без көрәшле халык" (2003), "Алты егет булганнар — Богатырского рода племени" (2005), “Без көрәшче халык. Родом из борьбы. Tatars–nation of wrestlers» (2009)"Саба ягы көрәше"(2014) дигән китаплар чыгарды.

Татарстанның һәм СССРның Журналистлар берлекләре  (1971), Халыкара журналистлар ассоциациясе (2001) әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Татарстан Республикасының Мактау грамотасы белән бүләкләнде (1994), Татарстан журналистларының "Бәллүр каләм – Хрустальное перо - 2004", “Бәллүр каләм – Хрустальное перо - 2010” бүләкләре иясе булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://ildusildarhan.narod.ru/

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан яшьләре журналистлары
Төркем:Ватаным Татарстан журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Арзамас

**Арзамас** () — Россия шәһәре, Түбән Новгород өлкәсенең халык саны буенча өченче шәһәр. Арзамас районының административ үзәге.

Халык саны — 106 367 кеше (2010).
## География
Шәһәр Тёша елгасында, Түбән Новгороддан 117 километр көньяграк урнашкан. Тимер һәм автомобил юллар төене.
### Климат


## Тарих

Рәсми нигезләнү датасы 1578 ел дип санала.

1669—1671 елларда — Степан Разин җитәкчелегендәге крестьян сугышы үзәкләреннән берсе. 1719 елдан шәһәр. 1708—1714 һәм 1717—1719 елларда — Казан губернасы составында, 1719 елдан — Түбән Новгород губернасы составында Арзамас провинциясе үзәге. (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда биредә 35 чиркәү, 1289 йорт һәм 186 лавка (кибет) булган.

1929 елдан Арзамас районы үзәге булып тора; 1954—1957 елларда — Арзамас өлкәсе үзәге.

1978 елда Хөрмәт Билгесе ордены белән бүләкләнгән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Машиналар төзү — двигательләрне, коммунального хуҗалыгы өчен җиһазларны җитештерү, һ.б. Җиңел һәм азык-төлек сәнәгатьләренең ширкәтләре.
## Югары уку йортлары
* Арзамас дәүләт педагогик училищесы
* Н.И. Лобачевский ис. Түбән Новгород дәүләт университетының филиалы
* Түбән Новгород дәүләт техника университетының филиалы
* Россия кооперация университетының филиалы
* Заманча һуманитар акдемиясенең филиалы, һ. б.
## Галерея

Arzamas Saint Nicholas Monastery Church of the Epiphany IMG 9660 1725.jpg|Изге Никола кәшишханәсе
Arzamas 17 (7823675390).jpg|
Дом Вавина.JPG|«Вавин йорты»
Arzamas Saint Nicholas Monastery Church of the Epiphany IMG 9660 1725.jpg|Воскресение соборы
Арзамасская дума.jpg|Шәһәр думасы бинасы

## Танылган шәхесләр
* Михаил Коринфский — архитектор.
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
37-нче укчы төмәне

**37-нче укчы төмәне** — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ хәрби берләшмәсе.

* 37-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) — 1940 елның июлендә оештырылган
* 37-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) — 1941 елның 24 сентябрендә оештырылган
Anri Matiss

**Anri Matiss** (frantsuzça *Henri Matisse*, äyteleş: Añri, 1869 - 1954, Nitsa) - Fransa rässamı, sınçı, fovizm sänğät yünäleşeneñ wäkile.

Xislär, toyğılar tös yärdämendä çağıldırğan.

## Tärcemäi xäle

Matiss Fransa tönyağında 1869 yılda tuğan.

1882-1887 yıllarda yüridik fännär öyränä.

1891 yılda Matiss yüridik eşlärne taşlap kitkännän soñ Jülian Akademiäsenä kerä.

1893 yılda Näfis Sänğät mäktäbenä kerä.

1897 yılda Con Piter Rassel belän tanışa, Rassel Matissnı impressionizm belän tanıştıra.

1890-1902 yıllarda Matiss impressionizm stilendä räsemnär yasıy başlağan.

1900 yılda Matiss yaña sänğät stile - fovizmnı buldıra.

1906 yılda Älcäzäirgä barğannan soñ İslam sänğäte belän qızıqsına başlıy.

1907 yılda Matiss İtaliägä bara, Venetsiä, Paduya, Florentsiä, Siena şähärlärendä bulğan.

1908-1911 yılda Matiss üz Akademiäsendä uqıta.

Rusiä eşmäkäre, tuplawçı Sergey Şçukin Matissnıñ säläten yuğarı bäyälägän häm räsemnären satıp ala başlıy.

1916 yılda bronxit awıruı säbäple Matiss Nitsagä küçä.

1920 yılda Sergey Dägilev "Sanduğaç" baletına ezkizlar yasağan.

1944 yılda Matissnıñ xatını häm qızı gestapo tarafınnan faşist buysındıruğa Qarşılıq xäräkätendä qatnaşqanı öçen qulğa alınğan.

1951 yılda "Täsbix kapellası" tözeleşendä qatnaşqan.

1954 yılda Nitsa yanında ülgän.

## İcat

Matiss impressionizm häm fovizm stilendä icat itkän. Qayber anıñ räsemnäre kiläse sıltamada tuplanğan:

* Matissnıñ 30 mäşhür eşe

## Ädäbiät

*Турчин В. С. По лабиринтам авангарда. — М.: Изд-во МГУ, 1993.
* AnriMatiss.ru 
* henri-matisse.net  — Henri Matisse: Life and Work
* Около 200 работ Анри Матисса, а также его биография 
* Аллюзии на картину «Танец» Матисса 

**Räsemnär**
* Около 30 работ

Төркем:Француз рәссамнары
Фөҗәйрә

**Фөҗәйрә** ( *әл-фөҗәйрә*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә Гоман култыгы ярында урнашкан шәһәр, халык исәбе буенча җиденче урында тора. Фөҗәйрә әмирлегенең мәркәзе.

Халык исәбе — 54 мең кеше (2003).

Шәһәрдә диңгез порты һәм халыкара аэропорт бар. Шәһәрдә 1670 елда салынган ярым җимерек Әл-Фөҗәйрә форты бар.

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре шәһәрләре
Фөҗәйрә (әмирлек)

**Фөҗәйрә Әмирлеге** ( *имарә әл-фөҗәйрә*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең бер әмирлеге. Һинд океанының Гоман култыгы ярында урнашкан.

Мәркәзе — Фөҗәйрә шәһәре. Мәйданы 1&nbsp;166 км², халык исәбе 137&nbsp;940 кеше (2008) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Хәмәд бине Мөхәммәд әш-Шәркый.

Әмирлек җирләре култык буенча 90 километрга сузылган. Җирләренең шактый зур өлешендә таулар бар.

Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Сноуборд

**Сноуборд** яки **сноубординг** () – кышкы спорт төре, тау чаңгысы кебек биек-текә тау битләүләреннән шуып төшүдән гыйбарәт. Аны яратучылар җәй көннәрендә югалып калмый: охшаш спорт төрләре белән, мәсәлән, чүл барханнарыннан шуып төшү (сэндбординг), диңгез дулкыннарында шуу (серфинг) белән мавыга.

## Сноубординг төрләре
* Каты сноубординг – махсус кораллар кулланып, югары тизлектә алдан әзер булган трассалардан шуу (рэйсинг, карвинг һ.б). 
* Спорт–сноубординг – таудан шуып төшү кагыйдәләре катгый үтәлгән төрләр, мәсәлән: бордеркросс, слалом, параллель слалом, гигант-слалом, параллель слалом-гигант, супергигант.
* Фрирайд () – махсус хәзерләнмәгән тау битләүләреннән үзаллы шуып төшү.
* Фристайл () – акробатик трюктар эшлә өчен махсус әзерләнгән юлдан шуып төшү. Мәсәлән, хаф-пайп , биг-эйр (), слоуп-стайл () һ.б.

## Сноуборд тарихыннан
Сноубордка охшаган беренче корамалды – снёрфер (, snow («кар») һәм surf – «сёрф»), АКШның Мускегон каласында 1965 елда Шерман Поппен кызына эшләп биргән. Ул ике чаңгыны бергә ябештереп, яңа снаряд уйлап тапкан.

1979 елда АКШның Мичиган штатындагы Гранд-Рапидс шәһәре янында снёрфинг буенча беренче Дөнья чемпионаты уздырыла. 1984 елда Халыкара сноуборд ассоциациясе ачыла (ISA).

Сноуборд шул кадәр популяр булып киткәч, алга таба аерым спорт төре итеп таныла һәм 1985 елда Австрия тау чаңгысы курорты Цюрста беренче Дөнья кубогы уйнатыла. Бу чит ил чаңгысы ССРБга 1988 елда килеп керә, аны билгеле футбол комментаторы Владимир Маслаченко алып кайта.

Сноуборд сөючеләр саны 2004 елда дөньяда 6,6 миллион тирәсе булган. Ә 2008 елга бу сан 5,1 миллионга кадәр кими, ә хатын-кызлар гомум саннарның 25 процентын тәшкил итә. Бу спорт төрен сөючеләрнең уртача яше – 14 яшьтән 24 яшькә кадәр.

## Чыганаклар
«Аманат» журналы № 02 (795), Февраль, 2010

чтТЕ
Дамир Шәрәфетдинов (1965)

**Шәрәфетдинов Дамир Молкаман улы** (Дамир Шәрәфи — псевдоним; 29 май 1965 ел — 21 февраль 2020 ел) — башкорт язучысы, шагыйрь, журналист һәм тәрҗемәче. Россия Федерациясе һәм Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы (2000), Россия Федерациясе һәм Башкортстан Журналистлар берлеге әгъзасы, Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2012).

## Биографиясе
Дамир Молкаман улы Шәрәфетдинов 1965 елның 29 маенда Башкорт АССРның  Белорет районы Көмбә авылында туган.

* 1982 елда Инҗәр урта мәктәбен тәмамлый.
* 1987 ел — Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын (хәзер Башкорт дәүләт аграр университеты) тәмамлаганнан соң,  юнәлтмә буенча Орел өлкәсенә зоотехник итеп эшкә җибәрелә.
* 1989 елдан — журналистикада: Белорет районының «Урал» газетасында мөхәррир урынбасары, «Яшьлек», «Шоңкар», «Аманат», «Тамаша», «Сельские узоры» республика  басмаларында җаваплы  секретарь вазифаларын башкара.

Соңгы елларда «Агыйдел» журналының җаваплы сәркатибе.

Язучы 2020 елның 21 февралендә Уфа шәһәрендә кинәт вафат була.

## Китаплары

* Өченче мөддәт Башкортстан Язучылар берлегенең шигърият секциясе секретаре вазифасын башкара.
* Ике ел Башкортстан радиосының музыкаль тапшырулар редакциясенең иҗади советы әгъзасы була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты.
* Башкортстан Хөкүмәтенең  Мактау кәгазе
* Башкортстан Республикасының Матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары идарәлегенең Мактау кәгазе
* Башкортстанның Мәгариф отличнигы

## Казанышлары

* Башкорт язучылары арасында беренчеләрдән булып «Стихи.ру» интернет-порталында үз битен булдыра, электрон шигырь китабы чыгара.
* Төрки телле шигырьләзрне рус теленә тәрҗемә итү буенча «Ак торна» халыкара конкурс лауреаты (2011)
* Күп санлы республика  басмаларының ел лауреаты
* Башкорт авторларының проза  әсәрләренең русчага тәрҗемәләре төрле Бөтенрусия конкурсларында җиңү яулый

## Язучы вакытлы матбугатта

* «Икеләнү». Шигырьләр. — Уфа, «Китап», 1993.
* «Йөрәктәге  ташу-кайтулар».  Шигырьләр. — Уфа, 2003.
* «Яшел байлык. Аяк астындагы ризык». — Уфа, «Китап», 2012.
* «Таулы төбәк — безнең төяк. Идел башы турында бәян». — Уфа. 2013.
* «Көн башы сукмаклары. Тропинки рассвета». Башкортча-русча. Повесть. — Уфа, «Кереш». 2015.
* «Төнге учак».  Шигырьләр, поэмалар. — Уфа, «Китап», 2015.

## Искәрмәләр

* В Белорецком районе чествовали поэта, писателя, журналиста Дамира Шарафутдинова. «Башинформ» мәгълүмат агентлыгы, 2015, 5 октябрь

## Чыганаклар

* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1
* Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с.

## Сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:21 февраль көнне вафатлар
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:29 май көнне туганнар
Le Korbüzie

**Le Korbüzie** (frantsuzça *Le Corbusier*) çın iseme **Şarl-Eduar Jannere-Gri** (*Charles-Edouard Jeanneret-Gris*, 1887-1965) - Eswiçrädän çıqqan Fransa miğmarı , modernizm pionerı, millätara miğmariät stileneñ wäkile, rässam, dizayner.

Korbüzie belän Frenk Lloyd Rayt berrättän miğmariätne üstergän miğmarlar isemlegenä kerä.

Korbüzie proyektları buyınça törle illärdä - Eswiçrä, Fransa, Almaniä, AQŞ, Argintin, Yapunstan, Rusiä, Hindstan, Braziliädä küp binalar tözelgän.

Korbüziene Andre Malro, Cavaharlal Neru yaqlağannar.

Korbüzie miğmariätenä böyek Rusiä şağire Brodskiy "Rotterdam köndälege" äsäreneñ özegen bağışlağan.:

У Корбюзье то общее с Люфтваффе,
что оба потрудились от души
над переменой облика Европы.
Что позабудут в ярости циклопы,
то трезво завершат карандаши.


## İcat


File:Corbu weissenhof lores.jpg| Ştutgart yortı
File:Palace of Assembly Chandigarh 2006.jpg|Assambleyä binası
File:Chandigarh High Court.jpg| Chandigarh High Court 
File:Palace of Assembly Chandigarh 2007.jpg| Palace of Assembly Chandigarh
File:Corbusierhaus B-Westend 06-2017.jpg| Korbusierhaus Berlin


## Ädäbiät

*    Кеннет Фремптон. Современная архитектура: Критический взгляд на историю развития. М., Стройиздат, 1990. ISBN 5-274-00223-4
*    Уиттик Арнольд. Европейская архитектура XX века. Эра функционализма (1924 −1933 гг.), т.2. М., 1964
*    Всеобщая история архитектуры, т. 11. Москва, 1973
*    Ле Корбюзье. Архитектура XX века. Изд. Прогресс, 1977
*    Ренато Де Фуско Ле Корбюзье — дизайнер. Мебель, 1929. «Советский художник», 1986
*    Ле Корбюзье. Модулор: Опыт соразмерной масштабу человека гармоничной системы мер, применимой как в архитектуре, так и в механике. Стройиздат. 1976
*    Ле Корбюзье, М. В. Предтеченский Путешествие на Восток. Стройиздат. 1991
*    Коэн, Жан Луи ЛЕ КОРБЮЗЬЕ. Арт-Родник, 2008. ISBN 978-5-9794-0136-2
*    Le Corbusier: textes et planches. Prèface de Maurice Jardot. Editions Vincent, Frèal & Cie Paris. 1960. (Переиздана на русском яз. в 1970 г.)
*    Миронов А. В. Философия архитектуры: Творчество Ле Корбюзье. — М.: МАКС Пресс, 2012. — 292 с., ил., 500 экз., ISBN 978-5-317-03961-5
*    Коэн, Жан Луи Ле Корбюзье и мистика СССР. Теории и проекты для Москвы. — М.: Арт-Волхонка, 2012. — 316с.:ил., ISBN 978-5-904508-24-1
*    Анна Чудецкая Что придумал Ле Корбюзье. — М.: Арт-Волхонка, 2012. — 54с.:ил., ISBN 978-5-904508-25-8
* Официальный сайт Фонда Ле Корбюзье в Париже 
* История строительства штаб-квартиры ООН в Нью-Йорке
* Капелла в Роншане
* [Чандигарх — основная статья](http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A7%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%85_(%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4_%D0%B2_%D0%98%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B8))
* ''Le Corbusier'', Bilder für die Ausschreibung zum Bau des Palastes der Sowjets, 1931.
* Планы построек Ле Корбюзье
* дискуссия о Корбюзье в рамках российско-французского проекта «Мутирующая реальность» 

Төркем:Архитекторлар
37-нче төмән

**37-нче төмән** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә төмәннең исеме.

* 37-нче укчы төмәне (1-нче формалаштыру) — 1940 елның июлендә оештырылган
* 37-нче укчы төмәне (2-нче формалаштыру) — 1941 елның 24 сентябрендә оештырылган
* 37-нче гвардия укчы төмәне (ССРБ)
6-нчы гвардия механикалаштырылган корпус

**6-нчы гвардия Вена Ленин һәм II дәрәҗә Кутузов орденнары механикалаштырылган корпус** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ гвардиясенең механикалаштырылган корпусы.

## Сугыш еллары

1942 елның 29 декабрендә 413нче Халык Саклау Коммисарияты (ХСК) боерыгы буенча 7-нче танк корпусы 3-нче гвардия танк корпусы оештырыла.

3 майда генерал А. П. Панфилов (1898 елда Казан шәһәрендә туган) җитәкчесендәге 3-гвардия танк корпусы каршыга килүче алман-фашист резервларын тар-мар итеп Висмар янында инглиз көчләре белән очраша.
 
## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны, 44-нче гвардия танк бригадасының танклар батальоны командирының урынбасары.

## Составы
* 16-нчы гвардия механикалаштырылган бригада (Львов Ленин, Кызыл Байрак, Суворов, Кутузов һәм Богдана Хмельницкий орденнары)

## Искәрмәләр

## Әдәбият һәм чыганаклар
# Битва под Курском. — М.: Воениздат, 1945.
# Баграмян И.X. Так шли мы к победе. — М.: Воениздат, 1977.
# Советские танковые войска 1941—1945. — М.: Воениздат, 1973.
# В. И. Феськов К. А. Калашников В. И. Голиков «Красная Армия в победах и поражениях 1941-45 гг» Часть I.
#  "Боевой состав Советской Армии. Часть III. (январь — декабрь 1943 г)., Москва, Военное изд. Мин. Обороны, 1972 г. ,
# Ставка ВГК. Документы и материалы. 1944-45 гг.
# Сайт 69 мотострелкового полка 
# Сайт Танковый фронт Tankfront.ru
# Щекотихин Е. Е. «Крупнейшее танковое сражение Великой Отечественной. Битва за Орел», Москва, изд. «Яуза», изд. «Эксмо», 2009 г., ISBN 978-5-699-36379-7

Төркем:Танк гаскәрләре
Cefri Çoser

**Cefri Çoser** (Gotfrid) (inglizçä *Geoffrey Chaucer*; 1340/1345 - 1400, London) - ingliz şağire, "ingliz şiğriäteneñ atası". İngliz milli ädäbiätenä häm ingliz ädäbi telenä nigez saluçılarnıñ berse. Latin telendä urınına ingliz telendä berençe tapqır yaza başlağan.

Anıñ icatı - ingliz Yañarışına qarata aldan eşlängän äsärläre.

Çosernıñ töp äsäre - novellalar cıyıntığı **"Kenterberri xikäyäläre"**. Şulay uq 
*«Legend of Good Women», 1388,  
*«Troylus and Chryseide», 
*«Complainte of Mars» (1378); 
*«Parlement of Foules», 
*«The House of Fame» yazğan.

Çoser icatına ingliz ädäbiätendä küp kitaplar bağışlanğan:

*    Furnivall, «The six text edition of Canterbury Tales» (Oksford, 1868) , «Life records of Chaucer» (1875);
*    Koch, «Chronology of С.'s writings» (1890);
*    Skeat, «Legend of good women» (1889);
*    Skeat, «С.'s minor poems» (1888);
* «The complete works of G. Chaucer» (1894);
*    «Troylus and Chryseide, compared with Boccaccio' s Filostrato» (M. Rosetti);
*    «Originals and analogues of Canterbury Tales»;
*    «A treatise on the Astrolab, addressed to his son Lewis» (1872).

## Ädäbiät

*    Кашкин И. А. Джефри Чосер // Джефри Чосер. Кентерберийские рассказы. М., 2007.
*    Попова М. К. Литературные и философские истоки «Кентерберийских рассказов» Дж. Чосера. Воронеж, 2003.
*    Горбунов А. Н. Джеффри Чосер // Энциклопедия для детей: Всемирная литература. — М.: Аванта+, 1999. — Ч. 1. ISBN 5-94623-106-5
*    Горбунов А. Н. Чосер средневековый. — Лабиринт, 2010. — 336 с. — (Разыскания в области филологии, истории и традиционной культуры). — 1000 экз. — ISBN 978-5-87604-209-5
* Страница Чосера  на сайте  Гарвардского университета 
* Сайт посвящённый Джефри Чосеру 
* Чосер и язык его эпохи
* Статья «Пушкин и Чосер»

Төркем:Шагыйрьләр
Иваново өлкәсе

**Иваново өлкәсе** () — Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты. Үзәк федераль округына керә.

Өлкә үзәге — Иваново шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

Иваново өлкәсе Көнчыгыш Европа тигезлегенең үзәк өлешендә урнашкан. Җир өсте тигезлектән гыйбарәт. Климат уртача континенталь. Еллык явым 550—600 ммны тәшкил итә. Елгалар Идел бассейнына карый. Иваново өлкәсендә Горький сусаклагычының бер өлеше, Идел—Уводь каналы бар. 200дән артык күл бар. Өлкә мәйданының 2,9% өлеше сазлыклар. Нигездә көлсу һәм сазлык туфраклары.

## Халык
### Эре шәһәрләр

### Татарлар
Иваново өлкәсендә татарлар 19 йөзнең 2 нче яртысында төпләнә башлыйлар. Башлыча, алар Идел буе губерналарыннан килеп, туку фабрикаларына вакытлыча эшкә ялланган крәстияннәрдән тора. Татарстан һәм Түбән Новгород якларыннан татарларның күпләп күченүе 1921-22 елгы ачлык белән бәйле. 1920-30 елларда Ивановода татар үзешчән сәнгать түгәрәкләре эшли, кайбер башлангыч мәктәпләрдә татар теле өйрәнелә. 

Татарлар, башлыча, Иваново (5970 кеше), Вичуга (365), Кинешма (425), Родники (356), Тейково (404), Фурманов (400), Шуя (220) шәһәрләрендә, Приволжский районында (211) яшиләр. 

## Иваново өлкәсендә туган танылган кешеләр
* Михаил Галицкий (*[[1953]], [[Вичуга]]*) — Россиянең атказанган (2013), Татарстанның халык (2011) артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000).
* Борис Домашников (*[[1924]], Лух районы*) — ССРБ халык рәссамы (1982), Салават Юлаев премиясе лауреаты (1977).

## Административ бүленеш

; Муниципаль районнары

* Верхний Ландех районы (Верхний Ландех)
* Вичуга районы (Вичуга)
* Гаврилов Посад районы (Гаврилов Посад)
* Заволжск районы (Заволжск)
* Иваново районы (Иваново)
* Ильинское районы (Ильинское-Хованское)
* Кинешма районы (Кинешма)
* Комсомольск районы (Комсомольск)
* Лежнево районы (Лежнево)
* Лух районы (Лух)
* Палех районы (Палех)
* Пестяки районы (Пестяки)
* Приволжск районы (Приволжск)
* Пучеж районы (Пучеж)
* Родники районы (Родники)
* Савино районы (Савино)
* Тейково районы (Тейково)
* Фурманов районы (Фурманов)
* Шуя районы (Шуя)
* Южа районы (Южа)
* Юрьевец районы (Юрьевец)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Helsinki-Vantaa hawa alanı

**Helsinki-Vantaa hawa alanı** (finça *Helsinki-Vantaan lentoasema, şvedça Helsingfors-Vanda flygplats*) - Finländiä başqalası Helsinki şähäreneñ xalıqara hawa alanı.

Helsinki şähär bistäsendä - Vantaa, 19 km aralığında Helsinki üzägennän tönyaqta urnaşa.

Hawa alanında öç oçıp menü-töşü yulı bar, kübese hawa sudnoların qabul itä ala.

Helsinki-Vantaa hawa alanı aşa Finländiäneñ 90 % xalıqara oçışları bara.

2012 yılda passajir äyläneşe - 14,9 mln. keşe täşkil itte, şul isäptän 31 % tranzit yulawçıları.

Helsinki-Vantaa hawa limanı 30 hawa şirkäteneñ oçqıçların qabul itä, şul isäptän Rusiädän.

Finländiäneñ milli aviataşuçısınıñ Finnair şirkäteneñ habı bulıp sanala (baş hawa alanı).

Şulay uq hawa alanında **Blu1, Air Finland, Finncomm Airlines** şirkätläre urnaşa.

Hawa alanı yanında **Aviapolis** xalıqara biznes-parkı urnaşa.

2013 yılda Helsinki-Vantaa hawa limanı Tönyaq Awrupanıñ iñ yaxşı hawa alanı bulıp tanılğan.

Hawa alanı 1952 yılda Cäyge Olimpiä uyınnarına xezmät kürsätü maqsatında Vantaa çigendä tözelgän.

## Terminallar

Hawa alanında ike terminal urnaşa: **xalıqara (T2)** häm **eçke (T1)**, alar arasında maxsus çığu yulı bar.

Helsinki-Vantaa hawa alanı hab itep tözelgän, şuña kürä transfer (kilü zonasınnan kitü zonasına yul) bik uñaylı yasalğan.

## Transport

Helsinki üzägennän (Timer yul vokzal) 615 nomerlı avtobus (35-60 minut) hawa alanına barıp citep bula, şulay uq 415, 451 nomerlı avtobus baralar.

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 

Төркем:Аурупа һава аланнарыТөркем:Әлифба буенча һава аланнарыТөркем:Финляндия һава аланнарыТөркем:Һава аланнары
Дөбәй (әмирлек)

**Дөбәй Әмирлеге** ( *имарә дөбәйй*) — Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең бер әмирлеге.

Мәркәзе — Дөбәй шәһәре. Мәйданы 4&nbsp;114 км² (2 нче урын), халык исәбе 2&nbsp;137&nbsp;377 кеше (2013, 1 нче урын) тәшкил итә.

Әмирлек башлыгы — шәех Мөхәммәд бине Рәшид әл-Мактум.


|Җөмәйра-Бич юлы
File:Jumeirah Islands on 1 May 2007.jpg|Җөмәйра утраулары
File:PalmIslandDubai.JPG|Пальм-Җөмәйра
File:Madinat Jumeirah-Dubai3303.JPG|Мәдинәт Җөмәйра
|Дөбәй Марина төнлә, 2007
Файл:Dubai night skyline.jpg|Шәех Зайд юлы


Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре әмирлекләре
Березники

**Березники** () — Россия шәһәре, Пермь краеның халык саны буенча икенче шәһәр.

Халык саны — 156 512 кеше (2010).
## География
Шәһәр Урал таулары алдында, Пермьдән 278 километр төньяктарак урнашкан. Свердловск тимер юлының *Березники* станциясе.
### Климат

* Уртача еллык температура — 0,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74,2%


## Тарих
Хәзерге шәһәр террриториясендә 16 гасырдан тоз кайнату  бар булганнар. 1873 елда сәнәгатьче И.И. Любимов тарафыннан биредә Березники тоз кайнату заводы төзелгән; 1883 елда сода заводы төзелгән.

1929 елда биредә химия комбинаты төзелеше башлана; калий тозлары чыганклаын үзләштерүе дә башлана. Төзелеш вакытында барлыкка килгән аерым-аерым торган бистәләрне бер шәһәргә берләштерү тәкъдим ителә. 1932 елда *Усолье-Соликамское* шәһәре (11.7 мең кеше, 1931) һәм *Веретия, Дедюхино, Ленва, Усть-Зырянка, Чуртан* штб-лары **Березники** шәһәренә берләштерелгәннәр.

1940 елда Березники составыннан Усолье шәһәре чыгарыла.
## Халык

### Милли состав

### Татарлар
#### Тарихы
Беренчел археологик чыганаклар татарларның борынгы бабаларының хәзерге Березники шәһәре тирәсендә 11 йөздән үк урнаша башлавын раслый. Алар тоз чыгарганнар һәм аны кайнатканнар, бакыр рудасы эреткәннәр, сату иткәннәр. Даими татар авыллары 1552 елдан соң гына барлыкка килә. 20 йөз башыннан 1927 елга кадәр татарлар химия сәнәгате төзелешен олаулар һәм ат караучылар белән тәэмин итеп торалар. 1927-41 елларда Березники шәһәрендә М. Ардуанов эшли. 1949-60 та Березники шәһәрендәге төзелешкә 40 меңләп татар килә. 1949-84 тә В.И. Ленин исемендәге мәдәният сарае каршында татар үзешчән сәнгать коллективы эшли.

#### Хәзерге торышы
1991 дән мәчет эшли. 2000 дә Россия мөселман Үзәк Диния нәзарәтенең Пермь мөфтияте Березники мөхтәсибәте оештырыла. 1997 дә татар-башкорт мәдәни үзәге ачыла. Аның каршында татар һәм башкорт халыкларының телен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү оештырылган; үзешчән сәнгать түгәрәге, бу халыкларның иҗат музее эшли. 1998 дән Сабантуй бәйрәме үткәрелә. Березники шәһәреннән Татарстан Җөмһүриятенә калийлы һәм азотлы ашламалар китерелә.
## Икътисад
Березники — Россиянең химия сәнәгате үзәкләреннән берсе.

"Уралкалий" АҖы (калий ашламалар, техник тоз), "Сода", "Азот" ҖБлары (аммиак, аммиаклы һәм натрийлы силитрә, комплекслы сыек ашламалар). "Ависма" (титан губкалары, металлик магние һ. б.), "Бератон" (буяу матдәләре, фотохимик һәм лак-буяу продукциясе) АҖлары. Электротехник, металл эшкәртү, төзелеш материалларны җитештерү, җиңел, азык-төлек сәнәгатьләре ширкәтләре.

## Татар матбугаты
1933—1935 елларда шәһәрдә татар телле «Qьzьl ximik» (*«Кызыл химик»*) гәҗите нәшер ителгән.
## Танылган шәхесләр
* Станислав Говорухин — совет һәм рус режиссөры.
## Галерея

Березники троллейбус 140.jpg|Вокзал
Berezniki City Administration.jpg|Шәһәр идарәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре