open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ак күл (Идел-Кама тыюлыгы)

**Ак күл** - Яшел Үзән районының Бело-Безводный авылыннан көньяктарак, Сумка елгасы үзәненең киңәйгән урынындагы күл. Идел-Кама саклаулыгы зонасына керә. 

Су өслегенең мәйданы 5,3 га. Су күләме 89 мең м³. Озынлыгы 540 м, уртача киңлеге 98 м, иң зур киңлеге 140 м, уртача тирәнлеге 1,7 м, иң зур тирәнлеге 4 м. Күл карст-суффозия процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Күл аша Сумка елгасы ага. Суы үтә күренмәле, чиста, уртача минеральләшкән (234-268 мг/л), гидрокарбонат-сульфат-магнийлы, чагыштырмача каты (4,1-4,9 мг-экв/л). Күлнең төньяк-көнчыгыш өлеше сазланган, көнчыгыш өлешендә - комлы кечкенә пляж, төньяк өлешендә - 15-20 м киңлектә су үсемлекләренең (сары төнбоек һәм ак төнбоек) популяцияләре. 

Су һәм су яны флорасы өчен үзенчәлекле үсемлекләр: Канада элодеясы, вак бака тәңкәсе, соры зирек, кара тирәк. Фаунасы өчен - Америка чәшкесе, ондатра, гади яр чыпчыгы, күл акчарлагы, елга акчарлагы, күл бакасы һәм очлы башлы бака, алтын табан балык үзенчәлекле. Сумка елгасының комлы-балчыклы китерелмәләре аркасында күлнең күләме кечерәя. 

Татарстан Республикасының табигать истәлеге (1978).

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Яшел Үзән районы күлләре
Ачыт күле

**Ачы́т күле́** - Идел алды төбәгендәге күл. Элеккеге су юлында сакланып калган күл. Зөя елгасының уң як тугаенда, Югары Ослан районының Карамышиха авылыннан 0,5 км көньяктарак урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 8,44 га. Озынлыгы 1590 м, иң зур киңлеге 180 м. Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Арттагы күл

**Арттагы́ күл** - Көнбатыш Кама аръягында, Идел елгасының биек террасасында, Спас районының Ямбакты авылы янында урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 3,08 га. Су күләме 35 мең м³ чамасы. Озынлыгы 330 м, иң зур киңлеге 120 м. Уртача тирәнлеге 1,2 м, иң зур тирәнлеге 1,7 м. Күл карст процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Суы җиңелчә минеральләшкән, бик йомшак, гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Спас районы күлләре
Аяз күл

**Ая́з күл** – Көнчыгыш Кама аръягындагы иске су юлында сакланып калган күл. Ык елгасының сул як тугаенда, Эстәрле елгасы тамагыннан өстәрәк, Азнакай районының Түбән Эстәрле авылыннан 0,7 км төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Ике күлдән тора.

Су өслегенең мәйданнары 1 га һәм 0,3 га. Озынлыклары 350 һәм 170 м, иң зур киңлекләре 40 һәм 30 м.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Азнакай районы күлләре
Аргы Кабан

**Аргы́ Каба́н** (*Урта Кабан*) күле — Казан шәһәре эчендә урнашкан, Кабан күлләре системасындагы иң зур күл.

Су өслегенең мәйданы 112 га. Су күләме 7280 мең м³. Озынлыгы 3150 м, киңлеге 170 тән 580 м га кадәр. Уртача тирәнлеге 6,5 м, иң тирән урыны 12,5 м (1902 елда - 31 м, 1940 та - 23 м). Күлнең төньяк өлеше сай - су тирәнлеге 2-5 м дан артмый. Килеп чыгышы буенча күл казаны Кабан күлләре системасындагы башка күлләрнеке кебек, Идел елгасының элеккеге юлында карст эшчәнлеге нәтиҗәсендә тирәнәеп барлыкка килгән. Күлнең карст эшчәнлеге нәтиҗәсендә хасил булуын күл төбенең тигезсезлеге, яр буйлап күзәтелә торган шактый зур тирәнлекләр һәм упкыннар раслый (20 йөз башында сулыкның көньяк-көнбатыш өлешендәге «Шайтан почмагы» култыгы ярында урнашкан «Аркадия» бакчасы корылмалары ишелеп төшә).

Күлнең формасы катлаулы, яр сызыгы борылмалы, көнбатыш өлешендә ике тирән култык бар. Төньяк-көнчыгыш яры түбән һәм тигез, монда сай сулы һәм сазланган җирләр күп. Күлнең көньяк-көнчыгыш яры Идел елгасы биек террасасының текә киртләченә терәлеп үк диярлек тоташа. Аргы Кабан күле Бирге Кабан күле белән Ботаника ермагы (аның көнчыгыш ярында Зооботаника бакчасы урнашкан; ермакның исеме шуннан) аша кушыла. Күлнең көньяк чигеннән Иделнең Подувалье култыгы ягына 2 км дан артыграк озынлыкта, 8-10 м киңлектә, 1-1,5 м тирәнлектәге ермак аерыла, аның суы сусаклагыч төзер алдыннан салынган шәһәр инженерлык саклау дамбасы аша Куйбышев сусаклагычына суыртып агызыла (Аргы Кабан күленә караганда анда суның исәпләнгән тигезлеге 1,5-2 м га биегрәк).

Күлнең суы каты, югары минеральләшкән, гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы типта, биоген, органик һәм пычратучы матдәләрнең күп булуы күзәтелә. Күлнең экологик халәте гомумән начар. Аңа автомобиль юлларыннан яңгыр һәм кар сулары, авария очрагында кайбер предприятиеләрдән сәнәгать һәм хуҗалык сулары агып төшә. 1990нчы елларда пычратучы агымнар киметелә, балчык суыргыч ярдәмендә өлешчә күл төбен ләмнән тазарту эше үткәрелә.

Аргы Кабан ТЭЦ-1дән агып чыккан суларны суыту урыны булып тора; күлгә ике ясалма канал буйлап кайнар су ага, шуның нигезендә бик көчле салкыннарда да акваториянең бу өлешләре боз белән капланмый. Монда су кошлары (кыр үрдәге һ.б.) кышлый. Күлдә кызылканат, чабак, сазан, җилем балык, алабуга балыклары бар. Су үсемлекләреннән гади курак, киң яфраклы һәм тар яфраклы җикәнбаш күпчелекне тәшкил итә. Күлдә ишү спорты буенча ярышлар уздырыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Казан күлләре
Борисоглебский күле

**Борисогле́бский күле́** - Көнбатыш Чулман алдындагы күл. Элеккеге су юлында сакланып калган күл. Казансу елгасының уң яры тугаенда, Борисоглебский һәм Голубое Озеро авыллары арасында урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 3 га, су күләме 60 мең м³. Гомуми озынлыгы 750 м, уртача киңлеге 40 м, уртача тирәнлеге 2 м, иң тирән урыны 3,5 м. Дагасыман формада. Күл ике урында юл өемнәре белән бүленә. Тотрыклы рәвештә җир асты сулары белән туена; көньяк өлештән Казансу ягына су чыгымы якынча 0,3м³/с булган инеш агып чыга. Суы ачык яшел төстә, үтә күренмәле.

Күлнең фитопланктонын яшел, кремнийлы (диатом) һәм зәңгәрсу-яшел суүсемнәр билгели, югары төзелешле үсемлекләрдән гади курак, вак бака тәңкәсе, куе яшел мөгезьяфрак һәм Канада элодеясе өстенлек ала. Күлдә табан балык һәм кара балык бар. Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Казан күлләре
Барское

**Ба́рское күле** - Көнбатыш Кама аръягындагы күл. Идел елгасының биек террасасында, Спас районы Отрада авылының көньяк-көнчыгыш читендә урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 3,6 га. Су күләме 36 мең м³. Озынлыгы 400 м, иң зур киңлеге 160 м, уртача тирәнлеге 1 м, иң зур тирәнлеге 2,1 м. Күл казанлыгы ясалма казылган. Суы җиңелчә минеральләшкән, бик йомшак (катылыгы 1,5 мг-экв/л), болганчык, сары төстә, иссез, гидрокарбонат-сульфат-кальцийлы типта.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Спас районы күлләре
Биеклек күле

**Биекле́к күле** - Идел алды төбәгендәге элекке күл урыны. Зөя елгасының уңъяк ярындагы тугаенда, Югары Ослан районының Чулпан авылыннан 0,2 км төньяк-көнбатыштарак.

Су өслегенең мәйданы - 5,08 га, аларның 0,56 га мәйданын йөзмә «үлән-утраулар» (сплавина) тәшкил итә. Озынлыгы - 830 м, иң зур киңлеге - 130 м.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Балан күле

**Бала́н күле́** - Гөбенә елгасы бассейнында, Кайбыч районының Багай авылыннан 2 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан күл.

Су өслегенең мәйданы 5 га. Су күләме 75 мең м³. Озынлыгы 600 м, иң зур киңлеге 75 м, уртача тирәнлеге 1,5 м, иң зур тирәнлеге 3,2 м. Күл казанлыгы ясалма казылган. Формасы ураксыман. Суы гидрокарбонат-хлорид-магнийлы, бик йомшак. Үтә күренмәлелеге 88 см.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла. Ял итү урыны.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Кайбыч районы күлләре
Бий күле

**Бий күле́** - Көнбатыш Кама алды төбәгендәге күл. Мишә һәм Идел елгалары субүләрендә, Лаеш районының бер үк исемдәге авылы уртасында урнашкан.

Су өслегенең мәйданы - 4,2 га. Су күләме - 90 мең м³ чамасы. Озынлыгы - 250 м, макс. киңлеге - 225 м. Уртача тирәнлеге - 2,6 м, макс. тирәнлеге - 4,5 м. Күл карст процесслары эшчәнлеге нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Формасы катлаулы. Суы бик йомшак, аз минеральләшкән, гидрокарбонат-сульфат-натрийлы. Төсе саргылт.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Лаеш районы күлләре
Абкалар

**Абкала́р күле́** - Көнбатыш Кама аръягында, Идел елгасының биек террасасында, Спас районы Ямбакты авылының көнчыгыш кырыенда урнашкан. 

Су өслеге мәйданы 3,2 га. Су күләме 50 мең м³ чамасы. Озынлыгы 350 м, иң зур киңлеге 110 м. Уртача тирәнлеге 1,6 м, иң зур тирәнлеге 3,2 м. Күл казанлыгы карст-суффозия процесслары тәэсирендә барлыкка килгән. Суы аз минеральләшкән, бик йомшак, гидрокарбонат-хлорид-кальцийлы. 

Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Спас районы күлләре
Албай күле

**Алба́й** - Татарстанның Буа районында урнашкан күл. Зөя елгасының сулъяк тугаенда, Буа районының юкка чыккан Чабры авылының көнчыгыш читендә тора. 

Су өслегенең мәйданы 0,68 га. Озынлыгы 490 м, иң зур киңлеге 30 м.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Атлама күле

**Атлама́ күле́** - Көнбатыш Кама аръягындагы күл. Элеккеге елга юлында сакланып калган. Кече Чирмешән елгасының уңъяк тугаенда, Әлки районының Түбән Әлморза авылыннан 2,2 км төньяк-көнчыгыштарак.

Су өслегенең мәйданы 0,88 га. Озынлыгы 430 м, иң зур киңлеге 45 м.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Зимница (күл)

**Зи́мница** - Кавал күлләре системасының төньяк өлешендәге күл. Лаеш районы Сталбишчы авылыннан 1 км көнбатыштарак.

Су өслегенең мәйданы 11 га. Су күләме 92 мең м³. Озынлыгы 720 м, уртача киңлеге 140 м, уртача тирәнлеге 0,8 м, иң зур тирәнлеге 2 м га якын. Күл карст-суффозия процесслары нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Формасы төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба дугасыман сузынкы. Төньяк-көнчыгыш өлешендә Олы Кабан авылы ягыннан күлгә зур гына су җыелу мәйданы булган шактый озын ерым-сызалар системасы чыга. Күл яңгыр һәм кар суларының комлы-балчыклы китерелмәләре аркасында әкрен генә ләмләнә һәм саега бара.

Зимница күле ял итү урыны булып тора.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Лаеш районы күлләре
Внучки

**Вну́чки күле** - Көнбатыш Кама аръягындагы күл. Актай һәм Бизнә елгалары бассейны субүләрендә, Спас районының Ямбакты авылы янында урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 1,4 га. Су күләме 13 мең м³ чамасы. Озынлыгы 220 м, иң зур киңлеге 95 м. Уртача тирәнлеге 0,95 м, иң зур тирәнлеге 1,52 м. Күл карст күренешләре нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Озынча түгәрәк. Суы җиңелчә минеральләшкән, бик йомшак, болганчык, яшькелт төстә, иссез, гидрокарбонат-сульфат-натрийлы.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Спас районы күлләре
Архиерей күле

**Архиере́й күле́** (*Тарлаш күле*) - Көнбатыш Кама төбәгендәге күл. Лаеш районының Тарлаш авылы янында. 

Су өслегенең мәйданы 60 га. Су күләме 4495 мең м³. Озынлыгы 2140 м, иң киң урыны 480 м. Уртача тирәнлеге 6,5 м, иң зур тирәнлеге 22 м. Күл карст-суффозия процесслары тәэсирендә барлыкка килгән. Идел елгасының биек террасасы буйлап сузылган. Җир асты сулары исәбенә туена. Суы болганчыграк, иссез, җиңелчә минеральләшкән (68,2 мг/л), гидрокарбонат-сульфат-хлорид-кальцийлы, йомшак (гомуми катылыгы 2,5 мг-экв/л). Күл ләмләнә бара. 

Архиерей күле фәнни танып белү әһәмиятенә ия; ял итү урыны. ТРның табигать истәлеге (1978).

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Лаеш районы күлләре
Буа (Чуашстан)

**Буа** (, ) — Чуаш Республикасының Епрәч районында урнашкан бистә. Бистә Ибресидан 10 чакрымда урнашкан.

## Тарихы
Авылны 1896 елда Татарстанның Буа шәһәре кешеләре нигезләгән булган.

Авылда мәчет, чиркәү, урта мәктәп эшли.

## Халык

Халык саны 2002 елга 1589 кеше, шул исәптән 558 кеше (34,4%) — татарлар; 532 кеше (32,8%) — чуашлар; 396 кеше (24,4%) — руслар; 123 кеше (7,6%) — мордва; 12 кеше башка милләтләрдән.

## Литература
* Буинск (Ибресинский район) // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Искәрмәләр

Төркем:Епрәч районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Төркем:Чуашстан шәһәр тибындагы бистәләре
Авыл күле

**Авы́л күле́** – Көнчыгыш Кама аръягындагы күл. Элеккеге су юлында сакланып калган күл: Ык елгасының сулъяк тугаенда, Азнакай районындагы Сөендек авылының көньяк читендә урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 1,08 га. Озынлыгы 300 м, иң зур киңлеге 50 м.

Хуҗалык-көнкүреш максатларында кулланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Азнакай районы күлләре
Әтәч сазы

**Әтә́ч Сазы́** - Көнбатыш Кама алдындагы күл. Нөксә белән Мишә елгалары арасында, Питрәч районының Көек авылыннан 0,8 км көньяктарак урнашкан.

Су өслеге мәйданы 2,4 га, шуның 0,68 гектарын йөзмә утрау алып тора. Күләме 40 мең м³ чамасы. Озынлыгы 250 м, иң киң җире 140 м, уртача тирәнлеге 1,4м, иң тирән урыны 2,5 м. Ясалуы - карстлы-суффозион. Формасы озынча түгәрәккә якын. Көнбатыш яры биегрәк. Тирә-яны урыны-урыны белән сазланган. Атмосфера явым-төшемнәре һәм грунт сулары исәбенә туена. Суы гидрокарбонат-хлорид-натрийлы, бик йомшак, аз минеральләшкән.

Хуҗалык-көнкүреш һәм ял итү максатларында файдаланыла.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Сәмәрканд

**Сәмәрка́нд** () — дөньядагы иң борынгы шәһәрләрнең берсе, Согыд тарихи өлкәсе һәм дәүләте мәркәзе, Үзбәкстанның зурлыгы буенча икенче шәһәре, Сәмәрканд өлкәсенең мәркәзе.

Халык исәбе — 388,6 мең кеше (2011).

Ике мең ел артык дәвамында Бөек ефәк юлының мөһим пункты иде. XIV гасырда Аксак Тимер һәм Тимуриләр империясенең башкаласы булды.
 
Шәһәр диңгез өстеннән 702 м биеклектә урнашкан. Шәһәрнең тарихи үзәге — Регистан мәйданы.

## Халык

## Сәмәркандта туганнар
#### Татарлар
* Зөлфия Анцифрова (1957), рәссам, Үзбәкстан һәм Россиянең Рәссамнар иҗат берлекләре әгъзасы. 
* Флюра Булатова (09.09.1963), совет-итальян спортчысы (*[[өстәл теннисы]]*), Европа һәм ССРБ чемпионы.
* Эмиль Җәләлетдинов (1933―2023), җырчы, ТАССР халык (1973), РСФСР (1982) атказанган артисты.
* Рөстәм Скибин (1976), кырымтатар рәссамы һәм керамика остасы. Украинаның атказанган халык иҗаты остасы (2020).
----
* Александра Ильбекова (1944―2012), рәссам, тукымачылык белгече. Чуаш Республикасының атказанган рәссамы (1995).

## Моны да карагыз
* Ахәменид дәүләте
* Искәндәр Зөлкарнәйн
* Харәзем
* Чагатай олысы
* Аксак Тимер дәүләте
* Бохара ханлыгы

## Күренешләр
[Сәмәркандта Регистан мәйданында [Тиллә Кари мәдрәсәсе|thumb|left|260px]]
[Сәмәркандта Регистан мәйданында [Ширдар мәдрәсәсе|thumb|left|260px]]
[Сәмәркандта Регистан мәйданында [Олугбәк мәдрәсәсе|thumb|left|260px]]
[Сәмәркандта Регистан мәйданында Ширдар мәдрәсәсе. [Василий Верещагин рәсеме, 1869–1870 еллары|thumb|left|260px]]
[thumb|left|260px|[Шаһи Зинда төрбәләр ансамбле]]
[thumb|left|260px|[Гүри Әмир төрбәсе]]

Төркем:Сәмәрканд
Америка (мәгънәләр)

**Америка**:
* Америка — ике кыйтганы һәм якында яткан утрауларны берләштеркән дөнья кисәге.
* Төньяк Америка — төньяк һәм көнбатыш ярымшарларында урнашкан кыйтга.
* Көньяк Америка — көньяк һәм көнбатыш ярымшарларында урнашкан кыйтга.
* Америка Кушма Штатлары () — Төньяк Америкада урнашкан дәүләт.
Нил Армстронг

**Нил О́лден А́рмстронг** () — НАСАның астронавты, пилот-тәҗрибәче, космик инженер, университет профессоры, АКШ хәрби-диңгез пилоты. «Аполлон-11» галәм корабы экспедициясе барышында Айга аягы баскан беренче кеше (1969 елның 21 июле).

Айда булганнан соң аның: «Кеше өчен кечкенә адым, әмма бөтен кешелек өчен зур сикереш», дип әйткән сүзләре тарихка кереп калды.

2011 елның ноябрь аенда Армстронг башка өч астронавт белән бергә Кушма Штатларның сивил иң югары бүләгенә — АКШ Конгрессының Алтын медаленә лаек була.

Нил Армстронг 1930 елда Огайо штатында дөньяга килә.

Астронавт 2012 елның 25 августында вафат була. Аның гаиләсе белдерүенчә, август аенда аның йөрәгенә операция ясалган һәм шуннан соң хәле авырайган.

## Сылтамалар
* Обама: Нил Армстронг – Американың бөек каһарманнарының берсе

Төркем:АКШ астронавтлары
Төркем:Айда булган кешеләр
Төркем:НАСА
Татарстан (телерадиокомпания)

**«Татарстан» ДТРК** — Татарстан Республикасында Бөтенрусия дәүләт телевидение һәм радиотапшыру компаниясенең филиалы.

## Тарих

Казан телевидение студиясе эфирга беренче мәртәбә 1959 елның 3 ноябрендә чыкты. Ә радиотапшырулар исә моннан элек — 1927 елның 7 ноябрендә. 1992 елда «Татарстан» дәүләт телевидение һәм радиотапшыру компаниясе оештыра. 1990 елларда «ТРТ» каналы (Татарстан радиосы һәм телевидениесе) оештыра, әмма 2000 елларда ул «Россия» каналына күчә. 2004 елның 24 декабрендә компания БДТРК нең филиалы була.

«Татарстан» ДТРК программалары «Россия-1», «Россия-2», «Россия-24» каналларында, «Россия радиосы», «Казан» дулкыннарында чыгалар.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 1959-???? — ....
* ????-???? — ....
* ????-???? — ....
* ????-2011 — ....
* 2011- — Фирдүс Гыймалтдинов

### Танылган хезмәткәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* «Татарстан» ДТРК рәсми сайты 
* Бөтенрусия ДТРК сайты 

## Моны да карагыз
* Идмас Үтәгәнов

Төркем:Татарстан телекомпанияләре
Исфәрә

**Исфәрә** (, ) — Таҗикстанның төньягында урнашкан сәнәгый шәһәр. Согыд өлкәсенең Исфәрә районының мәркәзе. Төркистан тау сырты алдында Исфәрә елгасында урнаша. Таҗикстанның иң зур җимеш-яшелчә үстерә торган районның үзәге.

Исфәрә Согыд өлкәсенең көньяк-көнчыгыш өлешендә, күрше Үзбәкстан һәм Кыргызстан ялганышында урнашкан.

## Тарих
Фәрганә үзәнендә Үзәк Азиянең зур шәһәрләре урнашканнар: Хуҗанд, Нәмәнгән, Әндиҗан, Кукан һәм Исфәрә. Беренче мәртәбә Исфәрә «Табари тарихы»нда X гасырда искә алына.

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Первый канал (Россия)

**«Первый канал» ачык акционер җәмгыяте** (*Беренче канал*) — Россиянең телевизион каналы. Россия телеканаллары арасында Россия аудиториясен иң күп каплаган канал (98,8 %). Яше буенча Санкт-Петербургның Пятый каналыннан соң ССРБның һәм Россиянең икенче каналы. Тапшыруларын Мәскәүдән, «Останкино» телеүзәгеннән алып бара.

Первый канал үзен Россиянең төп каналы итеп күрсәтә.

## Тарих
Канал тарихы 1951 елдан, ССРБ ҮТ нең беренче тапшыруыннан башлана. 1991 елда Үзәк Телевидение «Останкино» РДТРК-га үзгәртелә, 1995 елда канал ОРТ исемен йөртә башлый. Беренче канал исеме 2002 елда бирелә.
## Логотиплар

File:Channel one russia logo 1.PNG|1 апрель — 30 сентябрь 1995
File:Channel one russia logo 2.PNG|1 октябрь 1995 — 31 декабрь 1996
File:Channel one russia logo 3.PNG|1 январь 1997 — 30 сентябрь 2000
1канал-5.svg|1 октября 2000 — х. в.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия телеканаллары
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Россия-1

**«Россия-1»** (*Россия-1*) — Россия дәүләт телеканалы. Бөтенроссия дәүләт телевизион һәм радиотапшырулар ширкәтенә керә. Россия-1 телеканалы — БДТРК-ның төп каналы. Ул үзен Россиянең төп каналы итеп күрсәтә.

«Россия-1» телеканалында региональ ДТРК-лар өчен бердәм эфир вакытлары бар. Мәсәлән, билгеле вакытларда Татарстан телерадиокомпаниясе рус һәм татар телләрендә үз тапшыруларын күрсәтә. Шушы региональ вакытта рус телендә җирле «Вести» хәбәрләре күрсәтелә.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

Төркем:Россия телеканаллары
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
«Алга» (Борай районы)

**Алга** – Борай районы матбугат органы, татар телендә чыга.

## Тарихи белешмә
1930 елның 19 февралендә Бөре шәһәр типографиясендә «Ленин планы өчен» дигән исем белән 2000 данәдә гәзитнең беренче саны дөнья күрә. Ул Бөре кантун комитеты һәм кантун башкарма комитеты органы була. Ә Борай районы барлыкка килгәч, ягъни 1930 елның 20 августыннан, район гәзите Борай авылында басыла башлый. Барлык районда да типография булмаганлыктан, күрше Балтач районының «Генераль линия өчен» дип аталган гәзите дә (хәзерге *"[[Балтач таңнары]]"*) Борайда басылган.

Район басмаларын әзер кадрлар белән ныгыту максатыннан, югарырак торган гәзит редакцияләреннән, атап әйткәндә «Коммуна» (хәзерге «Кызыл таң») республика матбугатыннан районнарга кешеләр җибәрелә. «Ленин планы өчен» гәзите редакциясенә Уфадан тәҗрибәле журналистлар Хәлил Мәннанов һәм Хәбиб Мамлиевлар килә. 
Бөек Ватан сугышы башлану белән редакциядә һәм типографиядә эшләүче ирләр фронтка озатыла. Редакциядә бердәнбер ир кеше, редактор Әхмәт Латыйпов кала. Ул типографиядә калган ике кыз балабелән  гәзитнең бер санын да калдырмый, чыгарып баралар.

Гәзит берничә тапкыр исемен үзгәрткән. «Ленин планы өчен» исемен «Ленин байрагы»на алыштырган. Ә ХХнче гасырның 60нчы елларыннан башлап ул «Алга» исеме астында басыла.

Редакция коллективы озак еллар Хатмулла Әхмәдишин, Кавис Арсланов, Рафаэль Галиәхмәтовлар җитәкләгән. 2002нче елдан башлап аның редакторы булып Ильяс Хәмидулла улы Сафиуллин (сан буенча 19нчы редакторы) эшли. Гәзитнең сигез дистә еллык тарихында 40-50 ел гомерләрен шушында иҗат эшенә багышлаган хезмәткәрләр дә бар.
Бүген «Алга» 5918 данә тираж белән басыла һәм районда иң яраткан, иң укылган гәзит булып кала.

## Чыганак
* 80 елдан артык халыкка хезмәт итә 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Канибадам

**Канибадам** (,  *кан-и бадам* — «бадәм чыганагы») — Таҗикстанның Согыд өлкәсендәге шәһәр (1937). Фәрганә үзәненең көньяк-көнбатыш өлешендә Зур Фәрганә каналы ярында урнашкан. Шәһәрдән 6 км ераклыкта Канибадам тимер юл станциясе урнашкан.

Шәһәрнең исеме бадәм сүзе белән бәйле.

Шоссе юллары төене. Халык исәбе 47 мең кеше (2003) тәшкил итә. Тарихи язмаларда беренче мәртәбә 1463 елда искә алына, әмма кайбер чыганаклар караганда инде VIII–X гасырларда булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
НТВ

right|230px|thumb
**НТВ** (*аббревиатураның мәгънәсе юк*) — Россиянең телевизион каналы. 1993 елда эшли башлый. Ширкәткә НТВ каналыннан тыш «НТВ Мир» (*НТВ Дөнья*) телеканалы да керә. Ул Россиядән тыш БДБ илләре, Балтыйк буе, Көнбатыш Европа, Якын Көнчыгыш, АКШ, Канада, Исраил, Австралия, Яңа Зеландия, Океанлык илләренә дә тапшыра.

Телеканал атамасының мәгънәсе юк. Аны уйлап чыгарган беренче мөдир Игорь Малашенко уйлап тапкан. Соңрак аны «независимое ТВ» (*бәйсез ТВ*), «новое ТВ» (*яңа ТВ*) дип атарга тәкъдим ителсә дә, журналистлар аббревиатураны ачмаска карар кылдылар.

1997 елда НТВ-Холдинг ширкәте оештырыла. Аңа «НТВ телекомпаниясе» ААҖ, «ТНТ-Телесеть» ААҖ, «НТВ-Плюс» ААҖ, «Эхо Москвы» ЯАҖ, «НТВ-International» ЯАҖ керә.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Россия телеканаллары
Төркем:Рус телендә эшләүче телеканаллар
Бохтар

**Бохтар** (, ), 2018 елга кадәр **[[Кургантүбә]]** (, ) ― Таҗикстанның көньяк-көнбатышында урнашкан шәһәр, 1988 елның 8 сентябреннән 1990 елның 24 гыйнварына кадәр һәм 1992 елның 2 декабреннән Хәтлан вилаятенең  административ үзәге (мәркәзе). Дүшәнбе шәһәреннән 100 км ераклыкта Вәхыш елгасы үзәне үзәгендә урнашкан.

Халык исәбе 63 мең кеше (2003) тәшкил итә.

## Кызыклы фактлар
 
Шәһәрдә 201нче Россия хәрби базасы подразделениеләренең бер өлеше урнашкан.

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Төркем:Хәтлан вилаяте торак пунктлары
Россия әл-Яум

**Россия әл-Яум** ( — Россия бүген) —  Россиянең беренче тәүлек буе гарәп телендә тапшырырулар алып бара торган мәгълүмати телеканалы.

«Россия әл-Яум» 2007 елның 4 маенда эшли башлый.

Каналның аудиториясен Якын Көнчыгышта, Төньяк Африкада һәм Аурупада 350 млн. артык кеше тәшкил итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* Телеканалның рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча телеканаллар
Төркем:Россия телеканаллары
Төркем:Гарәп телендә эшләүче телеканаллар
Яңа Усман (Камышлы районы)

**Яңа Усман** – Самар өлкәсенең Камышлы районындагы татар авылы, Яңа Усман авыл җирлеге үзәге. 
Яңа Усман Камышлы авылыннан 25 көнчыгышрак, Сок елгасы буенда урнашкан. Түбән якта Яңа Усманга Байтуган авыл җирлеге терәлеп тора, елганың югары ягында — Ырынбур өлкәсе Северный районы Бакай авылы.
Авылда 575 йорт бар, 1401 кеше яши.

## Тарихи белешмә
Риваятьләр буенча 1660 елны Иске Усман авылы урынына Усман дигән башкорт килеп утыра. Аннары ул уллары белән Сокның уң ягына күченгән һәм Өчиле авылын нигезли. Бераз соңрак Өчилегә Пенза һәм Түбән Новгород ягыннан мишәрләр килә, башкортлар аларга Мишәр кыры дигән урынны арендага бирәләр. Ике җәмгыять арасында көрәш көчәя һәм башкортлар читкә китә, калган өлеше татарга әйләнә.

## Табигать
Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы үзәк сыртының урман каплаган тау битләренә терәләп тора. Сок ярларында терлек фермасы, тегермән, Сабантуе үткәрелә торган шомыртлы әрәмә бар.

Авылның тирә-ягы файдалы казылмаларга бай. Биредә нефть, кызыл балчык, ком, төзелеш ташы, күкертле сулар.

*Шарлык чишмәсе* – табигатьнең су истәлеге. Чишмә Гомәртау төбеннән башлана. Су чыгышы – сәгатенә 0,3-0,4 м2. Өлкә комитеты тарафыннан саклауга алынган (1989).

*Яңа Усман күкертле чишмәсе* сәгатенә 1-1,2 м су бирә. Чишмә янында майлы кара балчык катламнары формалашкан.

## Демография
Халыкның 33%ы эш белән тәэмин ителгән, 9% эшсезләр, 27% - пенсионерлар. Күпчелек халык шәхси хуҗалык белән шөгыльләнә.

131 гаиләдә мәктәп яшендәге балалар бар. Күпбалалы гаиләләр – 9, аларда 27 бала тәрбияләнә.
Даими торучы халык саны

Авыл халкы сөйләше татар теленең урта диалекты камышлы сөйләшенә карый.

## Социаль тармак
Яңа Усман урта мәктәбендә 218 бала укый.

«Гөлеметдин» мәдрәсәсе эшли. 
## Икътисад
Нифетне Богырсланда теркәлгән ҖЧҖ «Байтекс» суырта. Еллык чыгару күләме – 90 тонна. Предприятиедә 170 кеше эшли. «Байтуган-сервис» скважиналарны хезмәтләндерү һәм җиһазларны ремонтлау белән шөгыльләнә.

«Усмановское» ҖЧҖ ит-сөт терлекчелеген, игенчелек белән шөгыльләнә. Калган җинр халыкның кулланышында тора. 
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Яңа Усман авылы музее сайты

Төркем:Самар өлкәсе татар авыллары
Төркем:Камышлы районы торак пунктлары
Вәхыш

**Вәхыш** (*Сурхаб*; , ) — Таҗикстандагы елга, Пәнеҗ елгасы белән кушылып Амудәрья елгасыны хасил итәләр. Гомуми озынлык 786 км, бассейн мәйданы 39,1 тыс. км², уртача су чыгымы 156 м³/с тәшкил итә. Елганың башы Памирда Корженевская пигы (7105 м) районында. Вәхыш тамагында «Юлбарыс сызасы» тыюлыгы урнаша. Вәхыш бассейнында гомуми мәйданы 1737 км² белән 569 тау күле бар, алар 2800–3500 м биеклектә урнашалар. Вәхыш елгасы үзәненедә Нарәк, Сәрбәнд һәм Кургантүбә шәһәрләре урнашалар. Вәхыш һәм Кызылсу елгалары субүләре — Вәхыш сырты (биеклеге 3000 м артык).

## Гидрография
Вәхыш — Амудәрья елгасының уң кушылдыгы (Арал диңгезенең эчке агымы бассейны). Бассейнның күпчелек өлеше Памир-Алай тау системасы эчендә урнашкан. Елга Кызылсу һәм Муксу елагалары кушылудан хасил була һәм Сурхаб исеме астында көнбатышка ага; Обихингоу елгасы кушылудан соң Вәхыш дип атала һәм көньяк-көнбатышка ага.

Вәхыш күбесенчә тар үзәндә ага, кайбер урыннарда тирән тарлавыкта; тамактан 170 км ераклыкта Вәхыш үзәненә чыга һәм тармакларга бүленә. Урта агымда уртача су чыгымы 660 м³/с, иң күп (июльдә) — 3120 м³/с, иң аз (февральдә) — 130 м³/с. Елгада Головная һәм Нурәк ГЭС салганнар (2,7 млн. кВт). 2009 елда Россия капиталы белән Сангтуда ГЭС-1 салганнар. Тармакта елганың киңлеге 305 м, тирәнлге 3,5 м тәшкил итә.

Төркем:Таҗикстан елгалары
Төркем:Азия елгалары
«Санкт-Петербург» волейбол үзәге

**«Санкт-Петербург» волейбол үзәге** — Казандагы спорт корылмасы, «Зенит» һәм «Динамо-Казан» волейбол клубларының төп мәйданы.

2010 елның 1 декабрендә гамәлгә кертелгән.

Әлеге үзәктә 2011-2012 елларда волейбол буенча Чемпионнар лигасының уеннары үткән.

Адресы: Мидхәт Булатов ур., 1 йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Санкт-Петербург» волейбол үзәге 

С
Су спорт төрләре сарае

**Су спорт төрләре сарае** — Казандагы спорт корылмасы, Россиянең иң эре ябык типтагы спорт корылмасы.

Казансу елгасы буенда урнашкан. Спорт сараенда 2015 елда Казанда үтәчәк спортның су төрләре буенча Дөнья чемпионаты узачак.

2012 елның 1 декабрендә гамәлгә кертеләчәк, дип көтелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Су спорт төрләре сарае 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Татнефть Арена

**«Татнефть Арена» спорт сарае** — Казандагы спорт корылмасы, Россиянең иң эре боз сарайларының берсе.

Ел саен әлеге сарайда «TATNEFT кубогына TNA кагыйдәләре буенча сугышлар» Дөнья чемпионаты үткәрелә. «Татнефть Арена» шулай ук концертлар үткәрү мәйданы да булып тора. Биредә «Scorpions» төркеме, «Roxette» рок төркеме, легендар җырчы Стинг чыгыш ясады.

Тамашачылар өчен 800 машинага паркинг каралган.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Татнефть Арена» спорт сарае 

Т
Теннис Академиясе (Казан)

**Теннис Академиясе** — Казанда урнашкан теннис үзәге.

## Төзелеше
Академия территориясендә күчерелә торган трибуналар белән җиһазландырылган 8 ябык һәм 18 ачык теннис корты бар. Академиядә ел саен «Казан Кремле кубогы» ярышлары үткәрелә. 

## Тарихы
2012 елда Теннис Академиясендә Азия-Тын океан илләре икътисади хезмәттәшлеге форумы кысаларында чаралар узган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Универсиада 2013 сайтында Теннис Академиясе 

## Сылтамалар
 
 

## Моны да карагыз

Төркем:Казанның спорт корылмалары
«Тулпар» спорт комплексы

**«Тулпар» спорт комплексы** — Казандагы спорт корылмасы

Казан дәүләт аграр университетының спорт комплексы. 2009 елның августында ачылды.

Комплекс 6196 кв.м. мәйданлы универсаль комплекстан һәм Казанга FIFA бәяләү комиссиясе килгән вакытта ачылган регби стадионыннан тора.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Тулпар» спорт комплексы 

Т
«Тулпар» стадионы

**«Тулпар» стадионы** — Казанның спорт корылмасы, Казан дәүләт аграр университетының бинасы.

«Тулпар» спорт комплексы универсаль спорт комплексыннан һәм Казанга FIFA бәяләү комиссиясе килгән вакытта ачылган регби стадионыннан тора.

2009 елның 1 декабрендә ачыла.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Тулпар» стадионы 

Т
«Форсаж» үзәге

**«Форсаж» үзәге** — Казанның спорт үзәге.

Үзәк картинг өчен укыту-тренировка трассасына ия. Корылма территориясендә шулай ук мини-гольф мәйданы, гольф симуляторы, бильярд залы, боулинг, балалар өчен уен автоматлары һәм уен бүлмәсе бар.

2006 елның 1 апрелендә гамәлгә кертелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Форсаж» үзәге 

Ф
«Свияга» стендка ату комплексы

**«Свияга» стендка ату комплексы** — Казан янындагы спорт корылмасы.

Казаннан 30 чакрым ераклыкта урнашкан. Бу комплекста 2010 елда стенда ату буенча Европа чемпионаты ярышлары үтә. Комплекс Халыкара стендка ату федерациясе (ISSF) оешмасының югары таләпләренә туры китереп эшләнгән. Аның территориясендә өч төрле күнегүдә (трап, скит һәм дубль-трап) стендка ату өчен комбинацияләнгән мәйданчыклар бар.

Комплекс заманча таләпләргә туры килә, биредә иң яңа техника файдаланыла. Шулай ук биредә спортчыларга ял итү өчен уңайлы бүлмәләр, VIP-зона, матбугат үзәге, укыту-администрация бүлмәләре һәм ресторан урнашкан.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Свияга» стендка ату комплексы 

С
Спорт сарае (Казан)

**Спорт сарае** — Казан үзәгендә урнашкан спорт корылмасы.

Спорт сараеның тарихы 45 ел тәшкил итә. Корылма составында 2 боз мәйданы, 2 спорт залы, хореография залы, тренажер залы, административ һәм ярдәмчел бүлмәләр бар.

Спорт сараенда шулай ук Ш.Х. Галиев исемендәге ТРның Спорт музее, Татарстанның Спорт ветераннары советы урнашкан.

Спорт сарае концертлар, шоу-программалар һәм төрле күргәзмәләр үткәрү мәйданы буларак та хезмәт итә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Спорт сарае 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
«Хезмәт резервлары» стадионы

**«Хезмәт резервлары» стадионы** — Казанның спорт стадионы.

М.Горький исемендәге паркка керү юлында урнашкан. 2011 елда биредә туплы хоккей буенча дөнья чемпионаты уеннары, ә 2010 елда янгын сүндерү-коткару спорты буенча үсмерләр арасында дөнья чемпионаты уза.

Стадион территориясендә ясалма газонлы футбол кыры, мини-футбол кыры, ачык боз мәйданы, ике ачык теннис корты һ.б. административ һәм хуҗалык корылмалары урнашкан.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Хезмәт резервлары» стадионы 

Х
Чирәм хоккее үзәге (Казан)

**Чирәм хоккее үзәге** — Казанның спорт корылмасы.

Чирәм хоккее үзәгендә Суперлигада уйнаучы командалар: ир-атларның «Динамо-Казан» һәм хатын-кызларның «Динамо-Идел» командаларының тренировкалары үтә. 2007 елда биредә ирләр арасында Европа чемпионаты ярышлары үтә.

Чирәмдәге хоккей үзәгендә ике уен кыры бар. Алар ясалма чирәм белән капланган, замана таләпләренә туры килә. Җәен кырлар мини футбол өчен җайлаштырыла, ә кышын аларда тимераякта шуу өчен шугалак катыралар.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Чирәмдәге хоккей үзәге 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Ядрә белән ату комплексы (Казан)

**Ядрә белән ату комплексы** — Казан һәм Лаеш районы чигендә, Мирный бистәсе янындагы «Динамо» спорт базасы территориясендә, шәһәр үзәгеннән 14 чакрым ераклыктагы экологик чиста табигый зонада урнашкан спорт корылмасы.

Комплекс Россиядә халыкара дәрәҗәдәге ярышлар үткәрү өчен бөтен стандартларга туры килә торган бердәнбер һәм иң эре спорт корылмасы булачак. Комплекс территориясендә спорт атуы өчен ачык мәйдан, спорт атуы буенча финал ярышлары өчен мәйдан, 300 метрлы комбинацияле ату галереясе һәм сугыш коралыннан ату өчен 50 метрлы ике галерея, административ корылмалар, спорт базасында универсаль зал, тренажерлар залы, бокс һәм көрәш залыннан торган спорт комплексы, 100 кешелек кунакханә, кафе, ачык спорт мәйданнары бар.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Ядрә белән ату комплексы 

Төркем:Татарстанның спорт корылмалары
Бокс һәм өстәл теннисы үзәге (Казан)

**Бокс һәм өстәле теннисы үзәге** — Казандагы спорт корылмасы. Универсиада объектлары арасына керә.′

Бокс үзәгендә тренировкалар өчен 5 ринг, 2 уен рингы, шулай ук күпфункцияле зал һәм күнегүләр өчен арена бар.

2010 елның 1 октябрендә куллануга тапшырылган.

Адресы: Җәүдәт Фәйзи ур., 2а йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Бокс үзәге 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Гимнастика үзәге (Казан)

**Гимнастика үзәге** — Казанның спорт корылмасы, Россиянең иң эре спорт корылмаларының берсе.

Әлеге спорт корылмасында Россиянең яшьләр командасы шөгыльләнәчәк, дип ниятләнә.

2012 елның 1 июнендә гамәлгә кертелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Гимнастика үзәге 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
«Мирас» спорт комплексы

**«Мирас» спорт комплексы** — Казанның спорт корылмасы.

«Мирас» универсаль спорт комплексы универсаль спорт комплексы һәм Казанга FIFA бәяләү комиссиясе килгән вакытта ачылган футбол стадионыннан тора.

2010 елның 1 маенда гамәлгә кертелә.

Адресы: Җәүдәт Фәйзи ур., 6 йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Мирас» спорт комплексы 

М
Утар (Кайбыч районы)

**Утар** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. 
## Тарихы
Авыл 1930 елда Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылы җирлегенә кергән, 1944 елдан Подберезье районы составына шул ук авыл җирлеге составында күчә.
1944 елдан авыл Хуҗа Хәсән авылы составында исәпкә алына.
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Яңа Мансур

**Яңа Мансур** – Самар өлкәсенең Похвистнево районындагы татар авылы. Олы Кенәле кушылдыгы Әмәнәк елгасы башланган җирдә урнашкан. Район үзәге Похвистнево шәһәренә кадәр 55 км юл. 462 йортта 1183 кеше яши.

Сосновка авылы белән бергә Яңа Мансур авыл җирлеген тәшкил итә.

## Тарихи белешмә
Авылга йомышлы татарлар нигез сала, аларның юлбашчылары Абдул Мансуров була. Хәзерге Абдул авылы урынында аның келәтләре булган. Ул иң башта Похвистнево башына — Иске йортларга килеп утырган. Шуның янына инде төрле яктан күчеп килгәннәр. Яңа Мансурга Саранск өязеннән (Пенза губернасы), Сарытау губернасыннан мишәрләр күчеп килә.

Иске Мансур авылы Яңа Мансурдан ике-өч чакрым ераклыктагы Воровская дорога — Сыртовая дорога буена утырган. Бу юл Бөгелмәдән Куйбышевка бара. Шул юл янында элек караклар — качкыннар яткан, ул урынны «воровский чокыр» дип йөрткәннәр.

Иске Мансурда элек татарлар, чуашлар һәм мукшылар торган. Патша хөкүмәте үткәргән чукындыру сәясәтенә күрәме, башка сәбәптәнме, Пугачев явы алдыннан бер иш мукшылар һәм татарлар Яңа Мансур авылын нигезли.

1777 елда узган 5нче  буенча Иске Мансурда барлыгы 70 йортта яңа чукынган татарлардан 36 ир-ат, 20 хатын кыз; ясаклы татар һәм чуашлар – 18 ир-ат, 6 хатын-кыз; йомышлы татарлардан – 169 ир-ат, 68 хатын-кыз; яңа чукынган мукшылар – 50 ир-ат, 39 хатын-кыз.

Яңа Мансурда 32 йорт була. Бераз соңрак мукшылар авылны ташлап китә. 1852 елны татарлар кире исламга кайта.

## Демография
Даими торучы халык саны

Бөек Ватан сугышына авылдан 259 кеше киткән, 163 кире әйләнеп кайтмаган. 
Татар теленең мишәр диалекты вәкилләре яши.

## Социаль тармак
2011 елда Яңа Мансур урта мәктәбендә 87 укучы белем алган. Татар милләтеннән булмаган 11 бала булган.

2012/13 уку елының башында җитмеш ике бала белем алган. Беренче сыйныфта ун бала укыды.
## Икътисад
Җирне фермерлар эшкәртә, шул исәптән бертуган фермер Гайсаровлар.

Яңа Мансур җитәкчеләре 2010 елны өлкә бюджетынан 40 миллион сум акча алган булсалар, 2011дә бу 65 миллион сумны тәшкил итте. Әлеге акчаны биредә юлларны һәм мәктәпне төзү-ремонтлауга тоттылар. Әле моңардан тыш, өлкә бюджетыннан авылның ярдәмчел хуҗалыкларына шактый зур күләмдә акча бүлеп бирелде.
## Танылган шәхесләр

* Морзаһит Вәлиев (1922-73), ТАССР обкомының идеология буенча секретаре.
* Нурхәтим Бикколов – нәкышьче, монументаль сәнгать рәссамы

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе татар авыллары
Төркем:Похвистнево районы торак пунктлары
Нарәк

**Нарә́к** () — Таҗикстанда Хәтлан вилаятендәге шәһәр. Дүшәнбедән көньяк-көнчыгыштарак 70 км ераклыкта урнашкан. Халык исәбе 20 мең кеше тәшкил итә.

1960 елда Нарәк ГЭСы төзүе сәбәпле Нарәк кышлагы урынында хасил булды.

## География
Нарәк Вәхыш елгасы ярында диңгез өстеннән 885 м биеклектә урнашкан. Шәһәр эченә берничә авыл һәм авыл җәмагате керә.

## Сәнәгать
* Нарәк ГЭСы: 1972 елда эшләтә башлаган, плотина биеклеге 300 м, электростанция куәте 3000 МВт, сусаклагыч өслегенең мәйданы 98 км²
* тимер-бетон эшләнмәләр заводы
* төгү фабрикасы
* икмәк заводы

## Стратегик объектлар
Нарәктә 2200 м биеклектә Россия һава-космик оборонасы гаскәрләренең космик хәл разведкасы системасының «Окно» («Нурек») оптик-электрон комплексы урнашкан.

## Сылтамалар
* Нарәк шәһәренең сайты 

Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Төркем:Хәтлан вилаяте торак пунктлары
Утар

**Утар** — Россиядә хәрби хезмәт өчен 15-18 гасырларда бирелүче җир биләмәсенең бер төре. Европа аналоглары - асьенда (испанча), фазенда (португалча). Утарның хуҗасын - **[[алпавыт]]** дип йөрткәннәр.

Гадәттә хәрби яки башка дәүләт хезмәтләрен башкарган өчен бирелгән. Соңыннан нәселдән нәселгә күчүче милек булып тоган.

Төркем:Феодализм
Корноухово (Кайбыч районы)

**Корноухово** (, халык телендә — *Гырнаух*, элеккеге исеме *Апат*) — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.
## Тарих
1594 елда нигезләнгән. 20 гасыр башына кадәр чиркәү эшләп килгән. Авылда татарлар яшәгән чорда Апат авылы дип йөртелгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар (78 %), татарлар (15 %), чуашлар (7 %).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 132 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 75%,
татарлар — 20,45%,
чуашлар — 4,55%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Инфраструктура
Мәктәп, клуб, китапханә, кибет.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Алпавыт

**Алпавыт** — XV гасырдан XX гасыр башына чаклы Россиядәге дворән-җирбиләүчеләр. XIX гасырдан башлап теләсә нинди дворән җирбиләүчене алпавыт дип йөрткәннәр.

Алпавыт (*алпагыт*) борынгы төрки атама, алып (батыр) сүзенең нисбәте. VI - XIII йөзләрдә гаскәри берәмлек башлыгы (*алау*) булып торганнар.
## Моны да карагыз
* Алып

be-x-old:Абшарнік

Төркем:Катламнар
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Титуллар
Кышлау

**Кышлау** — Урта Азиядәге кышкы тораклык, кешеләр даими яшәүче авыл торак пунктының бер төре. Башта күчмә халыклар яшәүче кышкы торак пункт булып кына саналган. Кышлауга якын җәйге торак пункт төре булып җәйләү тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Торак пункт
Төркем:Урта Азия
Җәйләү

**Җәйләү** (шив. *җәйләвек*, *йәйләү*) — җәй көне яшәү урыны. Татар һәм башка күчмән төрки халыкларда җәйге көтүлек һәм анда үткәргән көннәрне аңлаткан. Соңрак, утрак тормыш сөргән татарларда бу төшенчә сайфиядә (дачада) яшәү вакытын аңлату өчен кулланылган. Антонимы: кышлау.

Иранда "ейлак" () сүзе татарчадагы дача сүзенә туры килә.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.elibrary.az/docs/gbga.pdf

Төркем:Торак пункт
Төркем:Терлекчелек
Сырдәрья

**Сырдәрья́** (, , ) — Урта Азиянең иң озын һәм су күләме буенча икенче (Амудәрьядән соң) елгасы.

## Тасвир

Фәрганә үзәненең көнчыгыш өлешендә Нарын һәм Карадәрья елгалары кушылып Сырдәрьяне хасил итәләр. Фәрганә үзәненнән чыгып Фәрхәд таулары аркылы үтә һәм Мирзачүл аркылы киң (14,7 км) урынны сазланган тугай буйлап ага.

Элек Сырдәрья Арал диңгезенә коеган, хәзер исә диңгезнең биеклеге һәлакәтле түбәнәю һәм ике өлешкә бүленү (1989) сәбәпле, елга диңгезнең төньяк өлешенә («Кече диңгез») коя. Сырдәрьянең сулары шактый зур күләмдә хуҗалык ихтыяҗларына алыналар, шуңа күрә тармакта аның агып төшкән су микъдары шартлы-табигый (1960 елдан элек) чорга карап 10 тапкыр артык кимегән (400 м³/с дан 30 м³/с га кадәр).

## Тарих
Татар халкы, бөтен гарәп-мөселман мәдәнияте бер өлеше буларак, әүвәл елганың *Сәйхун* () гарәп исеме да кулланды, әмма хәзерге вакытта бу исем кулланмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Азия елгалары
Зират

**Зират** (яки *мазар*) — үлгәннәрне яки аларның кремациядән калган көлен күмү өчен кулланылучы махсус территория мәйданы. Җиргә күмү борынгы һәм иң таралган күмү төре булып тора.

Зиратларның барлыкка килү сәбәпләре: эпидемияләр, күп халыклы торак пунктлар барлыкка килү, күмү кануннары барлыкка килү һ.б.

Зират сүзе урынында татар теленә элегерәк мазар сүзе кулланылган. Бу сүз татарларның кайбер этнографик төркемнәрендә (мәсәлән тау ягы керәшен татарларында), чуашларда әле дә күзәтелә , авыл атамаларында (Мазарлы авылы) хәзер дә сакланып килә.

Төркем:Зиратлар
Төркем:Күмү йолалары
Кабер

**Кабер** (*каберлек*) — үлгәннең, ешрак кешенең, күмелгән урыны.

## Билгеләмә
Гадәтенчә кабер дип җирдәге күмү урынын атыйлар. Ләкин кайбер очракларда пирамидадагы саркофагларны, мавзолейларны да кабер дип атап була.

## Төрләре
Барыннан да ешрак, каберлекләр индивидуальләштерелгән — үлгән кеше турында мәгълүмат (исеме һәм фамилиясе, туу һәм үлем даталары һ.б.) каберлектә һәм/яки билгеле бер документларда бар. Билгесез шәхесләрнең каберләрен исемсез дип атау кабул ителде. Каберләрнең бер төре буларак *[[каирн]]ны* (*кельт.* cairn) аерып була. Ул кельт халыкларында кулланылучы таш каберлек.

Массакүләм индивидуаль булмаган мәетләрне күмү (кагыйдә буларак, хәрби бәрелешләр, репрессияләр, эпидемияләр нәтиҗәсендә һ. б.) туганнар кабере (яки, сирәгрәк, уртак каберләр) дип атала. Әмма туганнар каберлегендә җирләнгән кешеләрнең исемнәрен дә күрсәтү дә булырга мөмкин. Шулай ук кабердә кремациядән соң вафат булган җир тирәсе дә булырга мөмкин.

Каберне кенотафтан — «буш кабер», мәрхүмнең җәсәдләре булмаган урында, әмма еш кына кабер формасында башкарылган һәйкәлдән аерырга кирәк (еш кына һәлак булган урында куела, йә мәетне табып булмый).

## Күренеше
Гадәттә кабер өстенә кабер ташы, табигый таш, скульптура, архитектура корылмасы куела. Борынгы заманнардан пирамидалар, курганнар, башка корылмалар билгеле. Төре кабер еш бәйле җирле гореф-гадәтләр, дин, башка социаль факторлар. Еш кына каберләрдә агачлар, декоратив чәчәкләр утырталар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үлем
Төркем:Күмү йолалары
Зираг

**Зираг** ( *ҙира‘* — «терсәк»,  *гәз*) — мөселман илләрендә таралган терсәк буе озынлык үлчәве.

## Зираг
Гарәп илләрендә тәрле озынлыклы зираглар булган. 

**Кара зираг**
* 1 зираг = 24 әсбәг = 54,04 см

## Гәз
Урта Азиядә зираг, гәз һәм *зәргъ* атамаларын кулланганнар.

**Шәргый гәз**
* 1 гәз = 6 кабза = 24 әнгөшт = 49,875 см

**Бәз гәзе**
* 1 гәз = 28 әнгөшт = 58,187 см (тукыма үлчәү өчен)

**Базар гәзе**
* 1 гәз = 40 әнгөшт ≈ 1¼ аршын = 88,9 см

**Бохарада**
* 1 гәз ≈ 40 дюйм = 101,6 см (тукыма үлчәү өчен)

**Хан гәзе**
* 1 гәз = 49 әнгөшт ≈ 1½ аршын = 106,68 см (җир үлчәү өчен)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Холов М.Ш.* Таджикские линейные меры длины конца XVIII — начала XX веков // Вестник Таджикского государственного университета права, бизнеса и политики. Серия гуманитарных наук. — 2017.

## Шулай ук кара
* Аршын

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Сала

**Сала** () — рус халкындагы авыл төрендәге  торак пункт.
XX гасырга чаклы авылдан чиркәү булмавы белән аерылган. Бүген бу аерма күзәтелми.

Сала халкының төп шөгыле - авыл хуҗалыгы.

Бүгенге көндә салаларның саны бар җирдә дә кими бара, сала халкы шәһәрләргә күченә бирә. Бик сирәк очракта гына, тынычлык эзләп кире тенденция күзәтелә..

## Искәрмәләр

Төркем:Торак пункт
Төркем:Руслар
Хутор

**Ху́тор** — бер яки берничә хуҗалыктан гына торучы кеченә торак пункт, аерымланган утар.
Зурайган саен авылга һ.б. әйләнә бара.

Хутор халкының төп шөгыле булып авыл хуҗалыгы торган.

## Тышкы сылтамалар
* Хутор сүзенең аңлатмасы

Төркем:Торак пункт
Мәет

**Мәет** (*җәсәт*, ) — кешенең яки хайванның үле тәне. Биологик үлемнән соң башланучы мәет органнарының һәм тукымаларының таркала башлавын мәет күренеше диләр. 

Тере мәетләрне - зомбилар диләр. Тере мәетләр кинемотографиядә, санак уеннарында еш кулланыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* *[[Арьес, Филипп|Филипп Арьес]]* «Жизнь трупа. Человек перед лицом смерти.»  М.: «Прогресс» — «Прогресс-Академия», 1992, с. 301—314; 321—328.
* Судебно-медицинское исследование трупа
* Исследование трупных явлений в судебной медицине
* Эксгумация
* Техника вскрытия и судебно-медицинское исследование трупа (учебный фильм)

Төркем:Үлем
АКШ нигезләүчеләре

**АКШ нигезләүчеләре** ( — Нигезләүче аталар) — АКШны нигезләүдә, ягъни, бәйсезлеге өчен көрәшүдә һәм яңа сәяси системаның төп принципларын булдыруда төп рольләрне уйнаган Американың сәяси шәхесләре төркеме.

## Аеруча әһәмиятле нигезләүчеләр

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ нигезләүчеләре
ССРБда секс юк

**«ССРБда секс юк»** — 1986 елның 28 июнендә яздырылып һәм 17 июлендә эфирга чыккан Ленинград-Бостон телекүпере («Кыз-хатыннар кыз-хатыннар белән сөйләшә») вакытында бер совет катнашучысы тарафыннан әйтелгән фраза.

1986 елда Владимир Познер һәм Фил Донахью, Владимир Мукусев режиссерлыгында, беренче американ-совет телекүпере оештыралар. Тапшыру барышында америкалы катнашучы сорау биргән:

Совет катнашучысы, Людмила Иванова җавабы:

Шуннан соң аудитория көлә, һәм бер совет катнашучысы төгәлли:

Тормышта исә фразаның бозылып бер өлеше генә тарала: «ССРБда секс юк».

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Подлинная история фразы «Секса в СССР нет!»

Төркем:Идеология
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Секс
Төркем:Телевидение тарихы
Төркем:1986 ел
Имәнле Кош

**Имәнле Кош** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. 
## Тарихы
Авыл 1930 елда Кайбыч районы Кече Мәме авылы җирлегенә кергән. 1930 елдан соң искә алынмый. 
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары