open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күз авырулары

**Күз авырулары** — кешенең күрү анализаторының органик һәм функциональ зарарлануы, аның күрү сәләте чикләнүе һәм шулай ук күзнең өстәлмә апаратының зарарлануы.

Күрү анализаторының авырулары күп санлы һәм аларны берничә бүлеккә төркемләп карау  кабул ителгән.

## Кабаклар авырулары
* Криптофтальм — күз кабакларының тулысынча үсеше булмау.
* Кабак колобомасы — кабакның буынтыклы тулы катламлы гыйлләте.
* Анкилоблефарон — кабак кырыйларының өлешчә яки тулысынча  ялганып үсүе.
* Өске кабакның птозы — өске кабакның аномаль түбән торуы.
* Гунн синдромы — ихтиярсыз өске кабакны күтәрү.
* Кабакның эчкә бөгелүе — кабак кырые күз алмасына таба борылуы.
* Блефарит — кабак кырыйлары ялкынсынуы.
* Трихиаз — керфекләрнең дөрес үсмәү нәтиҗәсендә күз алмасын  тынычсызландыру.
* Кабаклар шешүе — кабаклар тукымасында аномаль сыекча җыелу.
* Пресепталь целлюлит — кабакларның таралган шешүе.
* Кабакның абсцессы — кабакларның үлекле ялкынсыну.
* Арпа (авыру) — керфек җиңсәсенең яки күзнең май бизләре үлекләп шешү.
* Лагофтальм — күз ярыгын тулы булмаган йому.
* Блефароспазм — кабак мускулларының ихтыярсыз кыскару,
* Коры кератоконъюнктивит — коры күз синдромы.

## Яшь әгъзалары авырулары
* Яшь эшләп чыгаручы аппаратның үсеш зәгыйфлекләре
* Яшь бизләренең шешләре
* Яшь үткәрүче аппарат патологиясе

## Конъюнктива авырулары
* Конъюнктивит — конъюнктива ялкынсынуы
* Трахома — хламидийлы конъюнктивит төре
* Коры күз синдромы — конъюнктива дымландыру кимчелеге
* Пингвекула — конъюнктиваның дистрофик ясалгысы
* Птеригиум — конъюнктива җыерчыгы

## Күз агы (склера) авырулары
* Эписклерит — күз агының өске катламының ялкынсынуы
* Склерит — күз агының тирән катламнарының ялкынсынуы
* Склерокератит — мөгезматдәгә күчүче күз агы ялкынсынуы

## Мөгезкатлау авырулары
* Күз агының үсеш аномалияләре
* Кератит — мөгезкатлау ялкынсынуы
* Кератоконус
* Мөгезкатлау дистрофиясе
* Мегалокорнеа

## Күз ясмыгы авырулары
* Күз ясмыгының үсеш аномалияләре
* Катаракта — күз ясмыгының тоныклануы
* Афакия — күз ясмыгы булмау.

## Пыяласыман җисем авырулары
* Пыяласыман җисем деструкциясе
* Пыяласыман җисем кубарылуы

## Төсле катлау авырулары
* Поликория — төсле катлауда берничә күз карасы
* Аниридия — күзнең төсле катлау булмау
* Иридоциклит — төсле катлау һәм керфексыман өлешнең ялкынсынуы

## Челтәркатлау авырулары
* Ретинит — челтәркатлауның эпителиаль катлавының зарарлануы
* Челтәркатлауның дистрофиясе
* Челтәркатлау кубарылуы
* Ретинопатия
* Челтәркатлау ангиопатиясе

## Күрү нервы авырулары
* Неврит — күрү нервы ялкынсынуы
* Күрү нервның токсик зарарлануы
* Нейропатия
* Күрү нервның атрофиясе

## Сулы сыекчаның циркуляциясе бозылулары
* Глаукома

## Күзне йөртүче аппаратның авырулары
* Офтальмоплегия
* Кылыйлык
* Нистагм

## Күз чокыры авырулары
* Экзофтальм

## Рефракция бозылулары (аметропияләр)
* Күрәкарау
* Үтәкарау
* Астигматизм
* Анизометропия

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Офтальмология: русско-татарский терминологический толковый словарь / авт. -сост. Р. Ф. Гайнутдинова, - Казань: Татар, кн. изд-во, 2011. 127 с.: ил. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Күз авырулары исемлеге

Төркем:Офтальмология
Ачлы-туклы яшәү

**Ачлы-туклы яшәү** — азык-төлек җитмәү, ашауга мохтаҗлык кичерүдән барлыкка килгән хәлне тасвирлаучы термин. Кагыйдә буларак, сүз рационда азык-төлек җитмәү турында, кайчак аш кайнату трактында аш сеңдерү процессы бозыла һәм аш сеңдерү процессында туклыклы матдәләр югалту турында бара. Аачлы-туклы яшәү очрагында гипотрофия күренеше өч дәрәҗәгә бүленә. Моның өчен индивидуумның нормаль авырлыгыннан проценты җитмәгән авырлыкны исәплиләр.

Ачлык социаль каза булып санала . **Абсолют ачлык** — ачлы-туклы яшәүнең күзгә күренеп торганы, **чагыштырмача (яшерен) ачлык** — ачлы-туклы яшәү, азык рационында кирәкле матдәләр җитмәү.

Ачлык, гадәттән тыш табигать шартлары афәтеннән: җир тетрәү, су басулар, озакка сузылган корылык, циклоннар һ.б., шулай ук сугышлар, хәрби конфликтлар нәтиҗәсендә башланып китә. Бу күренеш тар авыл хуҗалыгы җитештерүен кискен киметә һәм көтелмәгән бәла-казаларга алып килә.

2000 елдан 2000 елгача азык-төлек белән тәэмин ителү буенча БМО докладында ачлы-туклы яшәү сәбәпле үлем очрагы 58% җитә дип ачыклана. "Дөньяда ел саен 62 миллион кеше үлә, һәр икенче ун кеше ачлыктан газапланган. 2006 елда 38 миллион ачлы-туклы яшәү белән бәйле, микроэлементлар җитмәүдән үлә".
Үлем кимәлен хроник ачлык нәтиҗәсендә билгеләү ифратта авыр. Чөнки үлем очрагы турыдан-туры ачлык белән бәйләнмәгән. Ачлы-туклы яшәү кешеләрнең, яман шеш, кахексия, дистрофия, маразм кебек, күпләп авыруына китерә. Аксым җитмәүдән аеруча балалар, бигрәк тә күкрәк сөте имгән чорда һәм гомеренең беренче елларында, шулай ук йөкле хатын-кыз һәм бала имезүче хатыннар газаплана.

## Ачлы-туклы яшәү сәбәпләре
* Ачлык
* Фәкыйрьлек
* Аш кайнату тракты авырулары
* Аш сеңдерү процессы бозылу
* Депрессия (күңел төшенкелеге)
* Неврозлы анорексия (авыру сәбәпле ашау теләгенең юклыгы) 
* Булимия (нык көчле ачыгу тойгысы; еш кына хәлсезлек һәм эч авырту күзәтелә)
* Шикәр диабеты
* Ураза тоту
* Кома (тирән йокыга охшаган аңсыз хәл) 
* Эчкечелек
* Май һәм күмерсуларны гадәттән тыш артык куллану
* Халыкның үтә күплеге
* Азык продуктларын сәгатьтә җитештерү

## Искәрмәләр

## Әдәбият

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Иҗтимагый мәсьәләләр
Гаязов

**Гаязов** — татар фамилиясе.

* Әлфис Гаязов, язучы, галим, БР ФА президенты.
* Әслах Гаязов (1922―1997), журналист, мөхәррир, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1972). 
* Әхмәт Гаязов (Гадел), шагыйрь.
----
* Гөлсылу Гаязова, Социалистик Хезмәт Каһарманы.

Төркем:Фамилияләр
Тилчә

**Тилчә** (рус. ящур)— антропозооноз бүлегеннән (кешеләр һәм хайваннар авырткан авырулар) үтә йогышлы авыру, интоксикация, бизгәк тоту, ашкайнату трактының күп катлы эпителий белән капланган лайлалы тышчасында, шулай ук тиренең йонсыз өлешләрендә үзенчәлекле куыкчыклар (афталар) һәм эрозияләр барлыкка килү белән үзенчәлекле.

## [[Этиология]] һәм эпидемиология
Тилчәне тудыручы булып— Aphthovirus төренә Picornaviridae гаиләсенә караган РНКлы вирус, 7 серотөре, якынча 70 варианты очрый; тышкы мохитта чыдамлы. Зарарсыз һәм яман формаларга бүленә. Пар тояклы йорт һәм кыргый хайваннарда була (Сыер малы һәм вак терлек, дөя, дуңгыз һ. б. бирешүчән; ат авырмый, ләкин вирусны йөртүче була ала). Кешегә сирәк очракта йога ала. Инфекция чыганаклары — авыру хайваннар һәм вирус йөртүчеләр.

## Патогенез

Вирус тышкы мохитка афталар сыеклыгы, сөт, бәвел, тизәк белән эләгә, шулай ук суелган авыру мал итендә һәм канында була. Алиментар, аэроген һәм аралашу юлы белән авыз һәм борын куышлыгының лайлалы тирәсе, тире аша йогуы мөмкин. Вирус эпителий күзәнәкләренә үтеп керә (аеруча авыз, борын һәм уретра), үрчи, күзәнәк элементларын тарката, бу куыкчалар куышлыгында эксудат җыелуга (афталар), эрозиягә, икенчел бактериаль инфекция үсешенә китерә. Аннары канга үтеп (вирусемия) кереп интоксикация китереп чыгара.

## Клиник билгеләре
Инкубация чоры 2-12 тәүлек (сирәгрәк 3 атна) тәшкил итә ала. Күп очракта 3-4 көн дәвам итә. Авыру кискен башлана. Хайваннарда төп билгеләре: тән температурасы күтәрелү (39-40 С), калтырау белән, күп селәгәй агу, афталар барлыкка килү, сөт продуктлылыгы кимү, аксаклык, ашказаны-эчәк юллары эшмәкәрлеге бозылу һ.б. Яман авыру формада үткән очракта хайваннарның күпләп үлүе мөмкин. Диагностика өчен эпизоотологик, клиник һәм лаборатор (вирусологик, серологик) тикшерү мәгълүматлары кулланыла. Дәвалау (кирәк булганда) симптоматик (гипериммун сүл һ. б.).

## Профилактика һәм көрәш чаралары
Тилчәне кисәтү өчен, ветеринария-санитария чараларын төгәл үтәргә кирәк. Алар вирусның читтән кереп таралуына юл куймаудан һәм хайваннарны вакытында вакциналаудан гыйбарәт. Тилчә табылган очракта, бу авыру буенча иминлексез хуҗалыкта кичекмәстән карантин игълан ителә.

## Әдәбият
* Болдырев В. М., Еникеев Р. Х. Об эффективности проливны вакцина //Труды Башкирского сельскохозяйственного института. Уфа, 1973. Т.15.
* (рус.)
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Вирус инфекцияләре
Уфа сәнгать укуханәсе

**Уфа сәнгать училищесы**,  ,  — 1921 елдан Уфада эшләп килүче, мәдәният һәм сәнгать өлкәсендә махсус урта белемле белгечләр әзерләүче уку йорты, бюджеттагы һөнәри белем бирүче дәүләт уку йорты (*көллият*). 
Балалар музыка, сәнгать мәктәпләре өчен укытучылар, мәдәният оешмалары өчен хезмәткәрләр әзерләп чыгара.

## Директорлар
* Владимир Белов, *РФ атказанган, БР халык артисты*.
* Лидия Воробьёва
* Шамил Абдраков (2022 елның октябреннән)

## Тарих
* 1921 елның 1 сентябрендә Уфа губернасының һөнәри белем идарәсе карары белән **Уфа музыка техникумы** буларак ачылган.
* 1926 елда исеме Башкорт дәүләт сәнгать техникумы итеп үзгәртелгән.
* 1936 елда техникум икегә бүленә: Уфа музыка училищесы һәм Уфа театр-сәнгать училищесы.
* Бөек Ватан сугышы елларында укуханәләр ябыла.
* 1960 елда Уфа сәнгать училищесы буларак эшчәнлеген яңарта. 
* 1997 елда Сибайда филиалы ачыла.

## Белгечлекләр
Музыка һәм сәнгать бүлекләрендә дизайн, фортепиано, вокал сәнгате, оркестр өчен тынлы һәм бәрмә уен кораллары, халык оркестры уен кораллары, эстрада җыры, музыка теориясе, Россия халыкларының музыка уен кораллары, музыкада тавыш яздыру осталыгы, хор дирижерлыгы, оркестр өчен кыллы уен кораллары, эстрада уен кораллары белгечлекләренә өйрәтәләр.

## Укуханә укытучылары
* Солтан Габәши
* Вәли Галимов
* Касыйм Дәүләткилдиев
* Вәлиулла Мортазин-Иманский
* Миләүшә Мортазина
* Мәкәрим Мәһдиев
* Шамил Рәхмәтуллин
* Илшат Йомагулов
* Рим Сыртланов
* Нур Даутов һ.б.

## Укуханәне тәмамлаучылар

Укуханә 10 меңнән артык махсус урта белемле белгеч әзерләгән.

* Әхтәм Әбүшахманов
* Салават Әскаров
* Фәрит Бикбулатов
* Зәйтүнә Бикбулатова
* Илһам Вәлиев
* Азат Гаеткулов
* Фидан Гафаров
* Радик Гәрәев
* Борис Домашников
* Роберт Заһретдинов
* Гөлдәр Ильясова
* Галия Имашева
* Нурия Ирсаева
* Рифкать Исрафилов
* Илшат Йомагулов
* Нәзифә Кадыйрова
* Флюра Килдиярова
* Фәридә Кудашева

* Әхмәт Лотфуллин
* Зәки Мәхмүтов
* Әсгать Мирзаһитов
* Арыслан Мөбәрәков
* Салават Низаметдинов
* Рәшит Нурмөхәммәтов
* Рөстәм Сабитов
* Рафаэль Салихов
* Рафаэль Сафин
* Илфак Смаков
* Айрат Солтанов
* Гата Сөләйманов
* Рим Сыртланов
* Земфира (Рамазанова)
* Мәгафүр Хисмәтуллин
* Рим Хәсәнов
* Габдулла Шамуков
* Вәкил Шәйхетдинов

## Бина

Уфаның Киров районында урнашкан бина 1971 елда 4 катлы итеп кирпечтән төзелгән. 600 урынлы концерт залы, картиналар галереясы  бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1997 «*Культура*» газетасы үткәргән «Окно в  Россию» бәйгесендә укуханәнең сәнгать бүлеге призлы урын алган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Көллиятнең рәсми сайты

Төркем:Уфа уку йортлары
Төркем:Сәнгать уку йортлары
Төркем:Башкортстан урта һөнәри уку йортлары
Сит бәрелеше

**Сит бәрелеше** яки **Сить елгасында бәрелеш** — 1238 елның 4 мартында  бер яктан Бурандай җитәкләгән татар-монгол гаскәре һәм  икенче яктан Владимир кенәзе Юрий Всеволод улы җитәкчелегендәге рус гаскәре арасында хәлиткеч бәрелеш. Татар-монголларның көнбатыш яки кыпчак явының (1236—1242)  төп вакыйгаларының берсе.

Сит бәрелеше нәтиҗәсендә татар-монгол гаскәре  рус гаскәрен тулысынча тар-мар итә, Владимир кенәзе һәлак була, Көньяк-Көнчыгыш Русия Татар-монгол империясенә кушыла.

## Тарих

1237 елның 16-21 декабрендә татар-монгол гаскәре Рязань шәһәрен яулап ала, 1238 елның 1 гыйнварында рус гаскәрен Коломна янында тар-мар итә.

Җиңгәннән соң татар-монгол гаскәре Владимир-Сүздәл кенәзлегенә керә, Владимир кенәзе Юрий башкалада гаиләсен калдырып, Сит янындагы урманга качып китә, һәм анда рус гаскәрләрен җыя башлый.

Татар-монгол төп көчләре Тверь, Торжок янына юнәлә, ә калган урта кул көчләрен Бурандай  Идел буе рус шәһәрләренә таба алып китә.

Җыелган рус гаскәрләре тиз татар һөҗүмен көтмичә ял итә, аракы эчкәли башлый. Бурандай җитәкчелегендәге татар-монгол корпусы Владимир шәһәрен алганнан соң, 3 атна дәвамында бик тиз Сит елгасына барып җитә. Хәлиткеч, көтелмәгән татар һөҗүме нәтиҗәсендә бөтен рус гаскәре камалышка эләгә һәм тулысынча һәлак була диярлек, шул исәптән Владимир кенәзе, Ярославль кенәзе үтерелә, соңрак Ростов кенәзе дә һәлак була.

## Нәтиҗәләр

Бурандайның хәлиткеч һөҗүме һәм җиңүе фактик рәвештә Россияне гаскәрсез калдыра диярлек. Бөтен көнчыгыш Россия Татар-монгол империясенә керә. Татар-монгол гаскәре ул заманда Русиянең төп шәһәре - Киевка һөҗүмгә әзерләнә башлый.

## Сылтамалар
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*Сахаров Н.А. Битва на Сити в летописях, преданиях, литературе. Заметки на полях. — Издатель Александр Рутман, 2008.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Сугышлар
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төсле катлау

**Күзнең төсле катлавы **(каз. Нурлы катлау), (рус. Радужная оболочка) (лат. *<span lang="la">iris</span>*, бор. грек ἶρις "салават күпере") — юка хәрәкәтләнүчән, үзәгендә тишек (күз карасы) белән умырткалыларның күз диафрагмасы. Мөгезкатлау артында, күзнең алгы һәм арткы камералары арасында, күз ясмыгы алдында урнашкан. Яктылык үткәрмәүчән диярлек. Анда пигментлы күзәнәкләр (имезүчеләрнең — меланоцитлар), күз карасын тарайтучы әйләнмәле һәм аны киңәйтүче радиаль мускуллар бар. Төсле катлауда пигмент җитмәү (бу очракта күзләр кызылрак төсмерле була), җитәклек булмаган тире һәм чәч пигментациясе белән белән яраша (альбинизм). Күпчелек балыкларның төсле катлавы мускулсыз һәм күз карасы диаметрын үзгәртми. Башаяклы моллюскларның төсле катлавы - төсчек.

## Төс
Төсле катлауның төсе  нәселдәнлек белән билгеләнә. Кешеләрдә  ул төрле дәрәҗәдә була ала, әмма алар дүрт фактор белән билгеләнә. 

Бу факторларның үзара бәйләнеше аркасында билгеле бер төс ясала. Мәсәлән, яшел — бу зәңгәр һәм сары катнашмасы, тутык— зәңгәр һәм көрән. Кешеләрдә чиста сары төс булмый, әмма әгәр төсле катлауның кан тамырлары тонык төстә булса, нәтиҗәсендә сарылы-яшелле төс ясала ала, ләкин бу бик сирәк. Аерым очракларда кан тамырлары төссез була, ләкин кеше альбинос түгел һәм төсле катлауда меланин бар  — ул чакта күзләр көрән төсле кызыллы-бакырлы ялтырау белән була. соры күз төсе — зәңгәрнең аерым төре. Кара — меланин тупланышы күп булганда.
Файл:Eye iris.jpg|
Файл:Ageev iris.jpg|
Файл:Human Iris JD052007.jpg|
Файл:Bluishgrayeye.JPG|
Файл:Iris.eye.225px.jpg|
Файл:Humaniris.jpg|
Файл:OjoVerde.JPG|
Файл:Look after me.jpg|
Файл:Sectoral heterochromia.jpg|
Файл:Iris1.jpg|
Файл:Iris2.jpg|


## Кечкенә күп санлы ямансыз ясалулар
1.    Сипкелләр невусларга караганда кечкенәрәк күләмдә һәм беркайчан да төсле катлау  архитектоникасын бозмый (рәс. 15.16a).

2.     «Чуклы ягымнар» — нормада һәм Даун синдромы белән күпчелек  авыруларда очрый торган строма перифериясендә тонык чыганаклар (рәс. 15.16б).

3.     Лиш төерләре — төсле катлауның ике яклы кечкенә невуслары. I типтагы  нейрофиброматозда аларны 16 яшьтән соң 100% очракта диярлек табалар (рәс.  15.16в).

4.     Имчәкләр — сәламәт кешеләрдә сирәк очрый торган вак төкчәсыман  чыганаклар, әмма I типтагы нейрофиброматоз, Аксенфельд һәм Петерс  аномалияләре, тумыштагы күз меланоцитозы белән интегүчеләргә хас (рәс.  15.16г).

## Шулай ук кара
* Иридодиагностика (ялган фән)
* Күзләр төсе

## Әдәбият
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 864 с — ISBN 5-85270-002-9 (См. аннотацию. )

## Искәртүләр

Төркем:Күз
Тайпа

**Тайпа** ( *та’ифә* сүзеннән ) — чечен һәм ингуш халыкларының оешу берәмлеге. Уртак килеп чыгышка ия булып, алар җирле һәм ыруг-кабилә берләшмәләре булдыралар.

XIX гасыр уртасында чечен җәмәгате 135 тән артык тайпадан гыйбарәт булган. Алардан якынча 100 тугыз токым-берлегенә тупланган. Хәзерге вакытта якынча 100–110 «таулы тайпа» һәм 60–70 «дала тайпасы» бар. Ингушларда 50 дән артык тайпа бар.

Төркем:Вайнахлар
Субүләр

**Субүләр** — күрше елга бассейннарын аерып торучы чик. Субүләрнең бер ягыннан су — бер елгага, ә икенче ягыннан икенче елгага агып төшә. Тауларда субүләр тау сыртлары буйлап уза, тигезлекләрдә бераз калку урыннардан үтә. Кайвакыт тигезлекләрдә субүләрләрне билгеләве бик кыен.

Төркем:Гидрология
Бәйрәкә (елга)

**Бәйрәкә́** елгасы, Көнчыгыш Кама аръягында. Ыкның сул кушылдыгы. Озынлыгы 24 км, бассейнының мәйданы 154,9 км². Ютазы районы территориясеннән ага. Елга башы Бәйрәкә авылыннан 2 км төньяк-көнбатыштарак, тамагы Иске Каразирек авылыннан көнчыгыштарак. Елга башының абсолют биеклеге 260 м, тамагыныкы - 90 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 23%.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан елгалары
Мәллә

**Мәллә** елгасы, Көнчыгыш Кама аръягында, Ык елгасының сул кушылдыгы. Озынлыгы 71,66 км, бассейнының мәйданы 1018,1 км². Елганың башы Азнакай районы Мәлбагыш авылыннан 5 км көньяк-көнчыгыштарак, берникадәр өлеше Сарман районы территориясенә керә, тамагы Мөслим районы Мәллә-Тамак авылы янында. Елга башының абсолют биеклеге 280 м, тамагыныкы — 70 м. Су җыелу мәйданының урманлылыгы 25%.

Мәлләнең 0,6–19,1 км озынлыктагы 29 кушылдыгы бар. Шулар арасында аеруча зурлары: Нөгеш (7,7 км), Буралы (9,8 км), Карамалы (13 км), Рангазар (11,6 км), Кәүҗияк (19,1 км) — сул; Кәкре елга (14,9 км) — уң кушылдыклар.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Т.4. Казан, 2014.

Төркем:Татарстан елгалары
Ирек Мусин (1966)

*Бу рәсссам турында мәкалә, завод директоры турында [[Ирек Мусин (1923)|биредә]] укыгыз*

**Ирек Мусин**, Ирек (*Ирик*) Рәшит улы Мусин (, ; *[[1966 ел]]ның [[20 октябрь|20 октябре]], [[СССР]], [[Казакъ ССР]], [[Кызылъяр (Казакъстан)|Кызылъяр]] шәһәре*) — рәссам. РФ һәм Татарстан рәссамнар берлеге әгъзасы. Халыкара сәнгать ассоциациясе (), «Заманча сәнгать альянсы» иҗтимагый берлеге әгъзасы. Иҗатында реализм ысулына өстенлек бирә. Пейзаж, портрет жанрларында эшли. Тамашачылар рәссамны «Сынлы сәнгать Шукшины» дип атыйлар.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 20 октябрендә Казакъ ССРның Кызылъяр шәһәрендә туган. Кызылъярда 23нче мәктәпне (1984), Яр Чаллы сәнгать укуханәсен (1991) тәмамлаган. Җәй көннәре әбисе янында Саба районы Җәнәй авылында уза.

## Катнашкан күргәзмәләре
Регион (*«Зур Идел X», [[Чабаксар]], [[Самар]], [[2008 ел|2008]], «Зур Идел XI», [[Казан]], [[Пермь]], [[Йошкар-Ола]], [[2013 ел|2013]]*), җөмһүриᴙт (*«Татар авангарды», [[2007 ел|2007]], [[Мәскәү]]*), РФ (*«Россия XI», [[Мәскәү]], [[2009 ел|2009]], «Арт Урал», [[Екатеринбур]], [[2012 ел|2012]], «Арт Галерея», [[Екатеринбур]], [[2015 ел|2015]]*), халыкара (*«Арт Πермь», [[2013 ел|2013]], [[2014 ел|2014]], [[2015 ел|2015]]*) һәм чит илләрдәге (*«Арт индустрия», [[Алматы]], [[2013 ел|2013]]*) күргәзмәләрдә катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Халыкара заманча сәнгать бәйгеләрендә — Мәскәү (*Russian Art Week, [[ел|2010]]*), Санкт-Петербург, Бухарест, Берлин (*Art Week in Berlin, [[2011 ел|2011]]*) шәһәрләрендә җиңүче.
* 2014 елда РФ сәнгать академиясе заманча сынлы сәнгать өлкәсендә Н. И. Фешин исемендәге премия белән бүләкли.

## Картиналары

* «Көзге чор» (*[[2014 ел|2014]]*)
* «Томанлы иртә» (*[[2014 ел|2014]]*)
* «Кышкай»
* «әприᴫ җылына»
* «Язгы юл»
* «Гыйнвар көне»
* «Сүрән көн»
* «Яз килде»

* «Читән буенда»
* «Җылы күлләвек»
* «Көзге юл»
* «Көтү»
* «Көн уртасы» 
* «Әбиләр чуагы»
* «Искә алу»

Иҗат эшләре Төмән шәһәренең дәүләт сынлы сәнгать музеенда, Казанның Милли мәдәният үзәгендә, Пермь крае Всеволодо-Вильва бистәсенең Борис Пастернак музеенда, РФ, Бөекбритания, Франция, Төркия, Кытай, Греция, Румыния, Алмания, Америка Кушма Штатлары һ.б. илләрнең шәхси һәм корпоратив тупланмаларында саклана.

## Шәхси тормышы

Гаиләле. Хатыны Ләйсән Каюмова (1983 елда Актаныш районы Киров авылында туган, Түбән Камада үскән), драма актрисасы. Уллары Йосыф.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Ландыш  Әбүдарова.* Якты моң. «Сөембикә», 2012 ел, № 2.
# *Расиха Фаизова.* Тормыш сызыклары. «Сөембикә», 2017 ел, әприᴫ, 64нче бит. ISSN 0869-1398.

## Сылтамалар
*  Шәхси сайты 

## Моны да карагыз
*  Картиналарын карарга 
*  Картиналарын карарга

## Шулай ук карагыз
*  Ирек Мусин белән әңгәмә. «''Ярмарка мастеров''», 11.01.2016

Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Яр Чаллы сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Мусин

**Мусин** — татар фамилиясе.
* Әзһәр Мусин (1937), география фәннәре докторы 
* Булат Мусин (1994), көрәшче, РФ, ТР чемпионы.
* Гомәр Мусин (1854-?), Тәтеш волостеннан II Дәүләт Думасы депутаты (*1907*).
* Госман Мусин (1908-1942), рәссам, китап графигы.
* Джон Мусин (1945), вокал буенча педагог, җырчы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).
* Ирек Мусин 
** Ирек Мусин (1923―2020), эре заводлар директоры.
** Ирек Мусин (1966), рәссам.
* Камил Мусин (1955)
* Лотфулла Мусин (1913-1997), күмәк хуҗалык рәисе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (*1971*).
* Марат Мусин (1959-2018), журналист.
* Мәснәви Мусин (1928), медицина фәннәре докторы.
* Ногман Мусин (1931―2021), язучы.
* Рәшит Мусин (1927-1982), КПСС фирка эшлеклесе.
* Реалиль Мусин (1946), генерал-майор.
* Роберт Мусин (1964), ТР финанс министры (*1998*).
* Робсон Мусин (1947), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1993), Муса Җәлил премиясе лауреаты (1990).
* Флүн Мусин (1939-2009), әдәбият галиме.
* Чыңгыз Мусин (1934-2016), шагыйрь.
* Эмиль Мусин (1968), журналист, Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2011).
----
;Мусина :
* Әнисә Мусина (1924), ТАССР дәүләт эшлеклесе.
* Линара Мусина (1961), медицина фәннәре докторы.
* Розалинда Мусина (1947), этнолог, тарих фәннәре кандидаты (1984).
* Флариса Мусина (1956), табиб-терапевт, медицина фәннәре кандидаты. 
## <small>Икеләйтелгән фамилия</small>
* Платон Мусин-Пушкин (1698-1745), Казан губернаторы (*1732-1735*)

## <small></small>
* Мусин, Чиләбе өлкәсендәге авыл.

Төркем:Фамилияләр
Tereza Mey

**Tereza Mey** (inglizçä *Theresa Mary May*, qızlıq çorında *Brasier*; 1956, Böyekbritaniä) —  Britaniä säyäsätçese, eçke eşlär ministrı (2010-2016), xatın-qızlar eşläre häm tigez xoquqlıq buyınça ministr (2010-2012), Cämğiätlär pulatı äğzası (1997-x.w.), Konservativ firqäneñ äğzası.

2016 yılnıñ 11 iyülennän Konservativ firqäneñ citakçese, 2016 - 2019 yıllarda Böyekbritaniä premyer-ministrı.

## Tärcemäi xäle

Oksford universitetın tämamlıy, cäğräfiä bakalavrı däräcäsenä iä.

Angliä Bankında häm London üzidäräsendä eşlägän.

## Säyäsi qaraşlar

Cämğiätlär pulatında Ğiraqqa höcüm öçen tawış birä (2003), Böyekbritaniäneñ Awrupa Berlege belän aldağı berläşüenä qarşı çığa häm ceñsi kimçeleklärgä tigez xoquqlarnı birügä qarşı bula.

## Brekzit mäs'äläse

2016 yıldağı Brekzit waqıtında Tereza Mey Devid Kemeronnı yaqlap Britaniäneñ Awrupa Berlegennän çığuına qarşı bula.

Referendum näticäsendä evroskeptiklar ciñä häm Devid Kemeron premyer-ministr urınınnan kitü xaqında belderä.

Konservativ firqäneñ citäkçelege öçen köräştä Tereza Mey ciñä: 7 iyüldä ul 199 tawış cıyıp üz töp köndäşe Andrea Ledsom nı (84 tawış) ciñä.

Näticädä Devid Kemeron 13 iyüldä Tereza Meyğa premyer-ministr wazifaların tapşıru turında belderä.

Tereza Mey - Böyekbritaniä tarixında premyer-ministr urınında bilgelängän ikençe xatın (Margaret Tetçerdan soñ).

## Şäxsi tormış

Kiäwdä (1980 yıldan), balaları yuq.

2012 yıldan 1 tiptağı şikär diabetı belän awırta, insulin belän däwalana.

## Ädäbiät

* Официальный сайт.
* Биография на сайте Консервативной партии. 
* Биография на сайте ''Home Office'' (министерства внутренних дел). 

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Киев шәһәрен камап алу (1240)

**Киев шәһәрен камап алу (**1240) — татар-монголларның көнбатыш явының (1236-1242) төп вагыйгаларының берсе. Бату хан  һәм Сөбедәй батыр җитәкләгән татар-монгол гаскәре Киев шәһәрен 9 көн дәвамында яулап ала (бүтән чыганак буенча камап алу 1240 елның 5 сентябреннән 19 ноябренә кадәр сузыла).

1240-1242 елларда Бату хан һәм Сөбедәй гаскәр башлыгы җитәкчелегендәге икенче яу башлана, аның төп максаты - Даниил Галицкий биләмәләре, Польша һәм Маҗарстанны яулап алу булып тора.

## Тарих

1223 елда Сөбедәй һәм Җәбә батырлар җитәкләгән татар-монгол гаскәре бердәм рус-коман гаскәрен Калка елгасында җиңә, соңрак Киевка таба юнәлә, ләкин барып җитмичә көнчыгышка борыла.

Көнбатыш яу вакытында татар-монгол гаскәре көнчыгыш Россияне яулап ала, 1239-1240 елларда Чернигов кенәзлеген басып алганнан соң Мәңге гаскәре Днепр елгасына барып җитә һәм Киевка илчелекне җибәрә.

Киевлеләр татар-монгол илчелеген үтерә, әлеге вакыйга татарлар өчен зур хурлау булып саналган, элегрәк нәкъ шундый сәбәпләрдән Хәрәзем һәм бөтен Мавараэннәһер басып алынган булган.

Киев кенәзе Михаил Всеволод улы Маҗарстанга китә һәм анда маҗар патшасы Белла 4 белән берек төзергә тырыша, ләкин уңышсыз булып чыга.

Илчелекне үтерү сәбәпле татар-монгол гаскәре 1240 елның 5 сентябрендә Киевне камапышка ала.

5 декабрендә татар-монгол гаскәре  Киев шәһәренең диварын берничә урында җимерә һәм калага һөҗүм итеп ала.

Соңрак татар-монгол гаскәре Волынь кенәзлегенә юнәлә, ә Кадан һәм Байдар җитәкләгән гаскәр көнбатыш явын дәвам итә.

## Нәтиҗә

Татар-монгол гаскәре җиңгәннән соң Киев шәһәре һәм бөтен Украина Алтын Урдага керә. Украина татар хакимияте астында 1240-1362 еллар дәвамында була. Алтын Урдада чуалыш чорындагы Зәңгәр Су буендагы бәрелештән соң Киев һәм көнбатыш Украина Бөек Литва кенәзлегенә кушыла.

## Сылтамалар
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Храпачевский Р. Великий западный поход чингизидов на Булгар, Русь и Центральную Европу // Военная держава Чингисхана. — М. 2004.
*   Івакін Г. Ю.  *[http://litopys.org.ua/ivakin/ivak.htm Історичний розвиток Києва XIII — середини XVI ст.]* (історико-топографічні нариси). — К., 1996. — 272 с. ISBN 5-85654-047-6
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Сугышлар
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Украина тарихы
Күз карасы

**Күз карасы, күз бәбәге, бәбәк **(рус. Зрачок) — умырткалыларның күзнең төсле катлавының нәкъ үзәгендәге тишек (гадәттә түгәрәк яки ярыксыман), аның аша күзгә кояш нурлары үтә.

## Хәрәкәт итүе

Бәбәк зурлыгын җайлау өчен автоном нерв системасы җавап бирә. Бәбәкләр симпатик җепселләр ярдәмендә идарә ителгән дилятатор белән киңәя, парасимпатик җепселләр ярдәмендә идарә ителгән бәбәк сфиктеры белән тарая. Кешедә һәм башка югары умырткалыларда бәбәк зурлыгы үзгәрүе челтәркатлауга төшүче яктылыкка карап рефлектор башкарыла (бәбәк реакциясе). Тонык яктылыктан көчле яктылыкка күчкәндә бәбәк якынча 5 секундтан соң тарая, ә кире күчкәндә — 5 минуттан соң киңәя. Балыклар һәм койрыклы җир-су хайваннарның бәбәк реакция аз чагыла яки юк. диярлек

Кешенең бәбәк диаметры 1,1 мм алып 8 мм кадәр үзгәрә ала.

Бәбәк зурлыгы төрле факторларга карап үзгәрә: караңгы, эмоциональ ярсыну, авырту тойгысы, организмга симпатомиметиклар (адреналин, кокаин, амфетамин), галлюциноген (ЛСД, мескалин) һәм антихолинергик препаратлар (атропин) керткәндә ул киңәя (мидриаз), көчле яктылык, алкоголь һәм опиоид төре седатив препаратлар, шулай ук ацетилхолинэстераза ингибиторлары йогынтысында ул тарая (миоз)

Кәҗә, сарык һәм сигезаякларның бәбәге турыпочмак формасында.

## Систематика өчен әһәмияте

Төрле хайваннарның  (бәбәк түгәрәк, ярыксыман, турыпочмак, вертикаль, горизонталь була ала) бәбәк формасы, зурлыгы һәм урнашуы систематик билге булып тора.

## Шулай ук кара
* Оптометрия

## Әдәбият
* Биологический энциклопедический словарь / *Гиляров М. С., Баев А. А., Винберг Г. Г., Заварзин Г. А. и др.* — М.: Советская энциклопедия, 1986. С. 218.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Күз
Nitsadağı terror ğämäle

**Nitsadağı terror ğämäle** - 2016 yılnıñ 14 iyülendä Nitsa şähärendä Tunis çığışlı 31 yäşlek Möxämmäd Lauzej Bulel İngliz yar buyı uramında Bastiliä könen bäyräm itärgä çıqqan xalıq törkemenä zur yök maşinası kilep kerä häm atışlar başlana.

Aldan mäğlümat buyınça höcümdä **84 keşe häläk**, 65 artıq keşe yaralanğan. Höcüm itkän terrorçı pülisä tarafınnan atıp üterelgän.

Terror oyışması "İGİL" terror höcüme öçen üzenä cawaplığın aldı.

## Tarix

2016 yılnıñ 14 iyüle kiçke 22:30 (UTC+2) säğättä  İngliz yar buyı uramında Bastiliä könen bäyräm itärgä cıyılğan xalıq törkemenä 60–70&nbsp;km/säğ tizlegendä aq tösle *Renault Midlum-300* digän yök maşinası bärep kerä. Maşina küberäk keşelärne ütersen öçen zigzaglarnı yasap xalıqnı 2 çaqrım buyına taptap bardı. Şunnan soñ ğına tuqtatıp buldı.

Yök maşinası yörtüçesen pülisä atıp üterde.

Yök maşinasında küp granatalar häm atu qoralları tabılğan.

Fransiädä öç könlek matäm iğlan itelä.
## Sıltamalar
* http://www.azatliq.org/a/27858932.html Франциянең Ницца шәһәрендәге һөҗүмдә 80нән артык кеше һәлак булды
*http://www.azatliq.org/a/27859938.html Ниццадагы фаҗигадән соң Франциядә гадәттән тыш хәл режимы озайтыла

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2016 ел
Төркем:14 июль
Төркем:Франция тарихы
Сент-Китс һәм Невис

**Сент Китс һәм Невис Федерациясе**, шулай ук Сент-Кристофер һәм Невис Федерациясе буларак билгеле - ул Вест Индияда ике утрау иле. Кече Антильләрнең Ливард Утраулары чылбырында урнашып ул Америкаларда мәйданы һәм халкы буенча иң кечкенә дәүләт. Илнең башында Британия Монархы (хәзерге вакытта Елизавета II) тора.
Башкала Бассетерр зуррак Сент Китс утравында урнашкан. Кечерәк Невис Утравы Сент Китстан көньяк-көнчыгышка "Тар" буларак билгеле сай канал аша 2 миля (3 км) ераклыкта урнашкан.
Британияга буйсынган Ангилла шулай ук бу шураның өлеше булган һәм җыеп ул Сент Китс-Невис-Ангилла буларак билгеле. Төньяк-төньяк-көнбатышка таба Синт Эустатиус, Саба (Нидирлан), Сент Бартелеми, Сент Мартин/Сент Маартен һәм Ангилла утраулары ята. Көнчыгышка һәм төньяк көнчыгышка таба Антигуа һәм Барбуда утраулары урнашкан һәм көньяк көнчыгышта кечкенә кеше яшәми торган Редонда утравы һәм хәзерге вакытта актив вулканы булган Монтсеррат утравы ята.
Сент Китс һәм Невис Кариб утрауларында Европалылар яши башлаган беренче утраулар булган. Сент Китс Карибларда Британия һәм Франция колонияләрнең өе булган, һәм шулай итеп "Көнбатыш Индияләрнең Ана Колониясе" дип аталган.
## Диннәр
Сент-Китс һәм Невис халкының зур күпчелеге (87,6 % ы) ― христианнар (шул исәптән, тарафдарлары кимү тәртибендә, англикан чиркәве тарафдарлары, протестантлар, методистлар, , католиклар һ.б. христианнар), 8,7 % ы – дингә ышанмаучылар, 1,8 % ы – Һинд дине, 0,53 % ы – Ислам, 1,9 % ы – башка диннәр тарафдарлары.
* Сент-Китс һәм Невиста ислам
* Сент-Китс һәм Невиста Һинд дине 

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
### Хөкүмәт
* Saint Kitts & Nevis official government information service
* Saint Kitts & Nevis official government site
* St. Kitts & Nevis Citizenship-by-Investment Program
* Saint Kitts & Nevis official Investment Promotion Agency
* Saint Kitts & Nevis St Kitts Financial Services Regulatory Commission

### Гомуми мәгълүмат
* 
* Saint Kitts and Nevis from OCB Libraries GovPubs
* 
* St Kitts and Nevis country profile from the BBC News

### Карталар
* GeoHack list of street, satellite, and topographic maps
* Caribbean-On-Line, St. Kitts & Nevis Maps 
*

### Халкы
* GigaCatholic
### Туризм
*Nevis Tourism Authority – Official Site
*Saint Kitts Tourism Authority – Official Site
*Saint Kitts Music Festival – Official Website of the annual Music Festival

### Яңалыклар
* West Indies News Network (WINN FM)
* The St. Kitts-Nevis Observer
* SKNVibes
* MIYVUE

Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Сент-Китс һәм Невис
Төркем:Федератив дәүләтләр
Сент-Люсия

**Сент-Люсия** ул көнчыгыш Кариб диңгезендә Атлантик Океан белән чиктә урнашкан суверен дәүләт. Кече Антилларның өлеше ул Сент-Винсент утравыннан төньяк/төньяк-көнчыгышта, Барбадостан төньяк-көнбатышта һәм Мартиникадан көньякта урнашкан. Ул 617 кв. км җир мәйданын били һәм аның халкы 174 000 (2010). Аның башкаласы Кастри.
Французлар утрауның беренче Европа яшәүчеләре булган. Алар җирле Кариблар белән 1660-ынчы елда килешү төзегәннәр. 1663 елдан 1667 елга кадәр утрау өстеннән контроль Англиягә күчкән. Аннан соңгы елларда, ул Франция белән 14 мәртәбә сугышкан һәм утраулар өстеннән хөкемдарлык еш күчкән (ул җиде мәртәбә Французлар һәм Британиялеләр тарафыннан хөкемдарлык сөрелгән). 1814 елда Британиялеләр утрау өстеннән чишүче контрольне алганнар. Британия һәм Франция контроле арасында еш күченгән өчен Сент-Люсия шулай ук Вест Индиянең Троя Еленасы буларак мәгълүм булган.

Вәкилле хөкүмәт 1840 елда барлыкка килгән (гомуми сайлау хокукы 1953 елдан бирле булган). 1958 елдан алып 1962 елга кадәр утрау Вест Индия Федерациясе әгъзасы булган. 1979 елның 22 февраленда, Сент-Люсия Милләтләр Дуслыгының Берләшкән Корольлек белән ассоциацияләнән бәйсез дәүләте була.
Сент-Люсия катышкан юрисдикцияле, бу аның канун системасы граждан хокукы һәм Англия йола канунына нигезләнгәнен аңлата. Сент-Люсиянең Гражданнар Кодексы  Түбән Канаданың (Квебекның) 1866 ел Гражданнар Кодексына нигезләнгән булган. Ул шулай ук Франкофония әгъзасы булып тора.
## Диннәр
 2009 елга хисабы буенча, христианнар ил халкының 91, 1 % ын (158 мең кеше), шуның эченнән католиклар 61,5 % ын, протестантлар 25,5 % ын, Һинд дине тарафдарлары – 0,3 % ын (510 кеше), мөселманнар ил халкының (170 мең кеше, 2021 елга) 0,1 % ын (150-200 кеше)  тәшкил итә.
* Сент-Люсиядә ислам
* Сент-Люсиядә Һинд дине
## Галерея

File:GrosPiton.JPG|Ладера Кунакханәсеннән күренгән Грос Питон, 2007 ел сентябре
File:PetitPiton.JPG|Ладера Кунакханәсеннән күренгән Пти Питон, 2004 ел декабре
File:MarigoldBay.jpg|Суфриер култыгы, 2006 ел феврале
File:saint lucia mountain resort.JPG| Калкулыктан курорт күренеше, 2006 ел июне
File:Day248bdrivem.JPG|Канариста типик күренеш: калкулардагы өйләр, 2006 ел июне
File:AtlanticBeach.jpg| Сент-Люсия пляжы – 2006 ел феврале
File:St lucia z.jpg| Ле Спорт курортыннан күренеш, 2006-нчы ел марты
File:Saint Lucia geography map en.png|thumb|200px|Сент-Люсия картасы.
File:Soufrière, St Lucia, 2007.jpg|thumb|right|500px|Суфриерның манзарасы.
File:Beausejour Stadium Cricket St Lucia.jpg|thumb|300px|Крикет илдә популяр спорт булып санала. Монда Даррен Сэмми Милли Крикет Стадионы күрсәтелгән, ул Вест Индияның халыкара крикет матчларын каршы ала.
File:Darren Sammy, 2010.jpg|thumb|Крикет уйнаучысы Даррен Сэмми.


## Тышкы сылтамалар
* Official website of the Government of Saint Lucia
* Chief of State and Cabinet Members 
* 
* Saint Lucia  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* St. Lucia from the BBC News
* 
* Key Development Forecasts for Saint Lucia from International Futures
* Guide to the island of St. Lucia 
## Искәрмәләр

Төркем:Сент-Люсия
Табигый сан

**Табигый саннар** яки натураль саннар — санауда табигый рәвештә килеп чыккан саннар. Арту тәртибендә урнаштырып куйган барча табигый саннар эзлеклелеге *табигый рәт* дип атала.

Табигый саннар билгелемәсе бирү өчен ике караш бар:
* әйберләрне санауда (*беренче*, *икенче*, *өченче*, ...);
* әйберләрне саны әйткәндә (*әйбер юк*, *[[бер]] әйбер*, *[[ике]] әйбер*, ...) — килеп чыккан саннар.

Беренче очракта табигый рәт бердән башлана, икенче — нольдән.
Натураль саннар рәте чиксез. Натураль саннар рәте: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7... (0(ноль) натураль сан булып тормый). (Шулай да, кайвакыт нуленче дип санау була). 
Натураль саннар өстендә гамәлләр:

* Натураль санга натураль сан кушылса нәтиҗә һәрдаим натураль сан була.
7+10=17
Монда 7 саны беренче кушылучы, 10 саны икенче кушылучы, 17 саны - сумма булып тора.

* Натураль саннан натураль санны алганда нәтиҗә натураль сан булырга мөмкин һәм натураль сан булмаска мөмкин.
14-6=8.      11-34=-23
Монда 14 (һәм 11) саны алына торган сан, 6 (һәм 34) саны аерылучы сан, 8 (һәм -23) саны аерма дип атала.

## Төп хасиятләре
* Кушу комутативлыгы: a + b = b + a 
* Тапкырлау комутативлыгы: a b = b a 
* Кушу ассоциативлыгы: ( a + b ) + c = a + ( b + c ) 
* Тапкырлама ассоциативлыгы: ( a b ) c = a ( b c ) 
* Тапкырлауның суммага чагыштырмача дистрибутивлыгы: a + (b + c) = ab + ac һәм шул ук вакытта: (b + c)a = bа + cа

## Шулай ук карарга мөмкин

* Бөтен саннар
* Рациональ саннар
* Чын саннар

Төркем:Натураль саннар
Төркем:Саннар
Сент-Винсент һәм Гренадиналар

**Сент-Винсент һәм Гренадиналар** (ингл. *Saint Vincent and the Grenadines*, /seɪnt ˈvɪnsənt ænd ðə ɡrɛnəˈdiːnz/) — ул Кече Антиллар утраулар аркасында, Кариб диңгезенең көнчыгыш чигендә, соңгысы Атлантик океан белән очрашкан Җил Таба Утрауларның көньяк өлешендә булган утрау дәүләт. Ил шулай ук Сент-Винсент буларак билгеле.

Аның 389 кв. км (150 кв. миля) территориясе төп утрау Сент-Винсенттан һәм Сент-Винсент Утравыннан Гренадага кадәр сузылган кечерәк утраулар чылбыры булган Гренадиларның төньяк өчтән ике өлешеннән тора. Сент-Винсентның күпчелеге Гарасат Билбавы эчендә ята.

Сент-Винсенттан төньякка таба Сент-Люсия, көнчыгышта көнчыгыш Барбадос урнашкан. Сент-Винсент һәм Гренадиналар халык тыгыз урнашкан ил (1 кв. км га 300 яшәүче) һәм аның халкы якынча 102 000 кеше тәшкил итә.

Башкаласы һәм шулай ук төп порты Кингстаун. Сент-Винсентның Франция һәм Британия колониаль тарихы бар һәм ул хәзер Көнчыгыш Кариблар Дәүләтләренең Оешмасы (CARICOM), Милләтләр Дуслыгының һәм Америкалар өчен Боливариан Альянсның һәм Латин Америка һәм Кариб Дәүләтләрнең Җәмгыятенең (CELAC) әгъзасы булып тора.

Төп ана теле — винсент креол теле һәм рәсми тел — инглиз теле.
## Диннәр
2001 елда илдә үткәрелгән халык санын алу мәгълүматы буенча, ил халкының 81,5 % ы үзләрен христиан итеп күрсәткән: англикан чиркәве тарафдарлары (ил халкының 17,8 % ы),  (17,6 %), методистлар (10,9 %), җиденче көн адвентистлары (10,7 %), баптистлар (10,2 %), католиклар (7,5 %), инҗилчеләр (2,8 %) һ. б. христианнар. Ил халкының 2,5 % ы бернинди динне дә тотмый   яки динне күрсәтмәгән, 6,7 % ы башка динне тота: растафарилар (1,5 %), һинд динендәгеләр 3 768 (3,4 %), мөселманнар 1 650 кеше (1,5 %). . Христиан диненең көчле йогынтысы булса да, утрауларның күп кенә кешеләре традицион анимистик ышануларын саклый.
* Сент-Винсент һәм Гренадиналарда ислам
* Сент-Винсент һәм Гренадиналарда Һинд дине
## Тышкы сылтамалар
Хөкүмәт
* Website of the Prime Minister of St. Vincent and the Grenadines
* Chief of State and Cabinet Members 
Гомуми мәгълүмат
* Saint Vincent and the Grenadines  from *UCB Libraries GovPubs*
* 
* St Vincent and the Grenadines from the BBC News
* 
* Key Development Forecasts for St. Vincent and the Grenadines from International Futures
## Искәрмәләр

Төркем:Сент-Винсент һәм Гренадиннар
Төркиядәге хәрби фетнә (2016)

**Төркиядәге хәрби фетнә** яки **Төркиядәге хәрби түнтәрелеш омтылышы** — 2016 елның 15-16 июле төнендә Төркиядә төрек хәрбиләренең бер төркеме хәрби түнтәрелешне үткәрергә омтыла.

Хәрби түнтәрелеш барышында фетнәчеләр Әнкарада һәм Истанбулда берничә стратегик объектларны үл кулына ала, ләкин түнтәрелеш омтылышы уңышсыз булып чыга.

Хәрби түнтәрелеш омтылышы вакытында фетнә иткән гаскәрләр Истанбул һәм Әнкара халыкара һава аланнарын, Әнкарада хакимлек итүче фирканең бинасы, күперләр, төрле дәүләт оешмаларын алган дип белдерелгән.

Төркия кораллы көчләренең Гомуми штабы үз кулына хакимият күчүе һәм Төркия рәсми хөкүмәтен хакимияттән читләштерү хакында белдергән. Илдә хәрби хәл игълан ителгән.

Шулай ук Милли күзләү оешмасының бинасында янгын хакында белдерелә. Танклар Әнкарада парламент бинасын тупка тота.

Берьюлы президент Рәҗәп Таййип Әрдоган тарафдарлары Әнкара һәм Истанбул урамнарына чыгып фетнәчеләргә каршылык күрсәтә.

Болгария, Иран һәм Гөрҗистан белән чикләре ябылган.

## Фетнә барышы
*Әлегә мәгълүмат тикшерелә*

## Фетнәчеләр

Җиңгән якның белдерүләре буенча хәрби фетнә Төркия гаскәренең урта буыны - хәрби прокурор һәм 46 әфисәр тарафыннан оештырылган.

## Сылтамалар
* http://www.azatliq.org/a/27860984.html Төркиядә гаскәр фетнәсеннән соң Эрдоган чистартулар игълан итә

Төркем:Дәүләт түнтәрелешләре
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:2016 ел
Төркем:15 июль
Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичев һәйкәле

**Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичев һәйкәле**,  — Түбән Новгород өлкәсе Кызыл Октябрь районы Уразавыл авылында якташлары, атаклы татар җырчылары Рәшит Ваһаповка (*[[1908 ел|1908]]-[[1962 ел|1962]]*) һәм Хәйдәр Бигичевка (*[[1949 ел|1949]]-[[1998 ел|1998]]*) урнаштырылган һәйкәл.

## Тарих
Һәйкәл 2016 елның 16 июлендә Түбән Новгородда уздырылган XVI федераль Сабантуй кысаларында, Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавыл авылының үзәк мәйданында ачыла.
Һәйкәл проектын  — Түбән Новгород өлкәсе татар конгрессы, Түбән Новгород өлкәсе Кызыл Октябрь районы хакимияте, ТР Р. Ваһапов исемендәге татар мәдәнияте иҗтимагый фонды.
Һәйкәл Татарстан президенты Р.Н. Миңнеханов һәм Түбән Новгород өлкәсе губернаторы В.П. Шанцев хәерхаһлыгы  белән салынган.

## Ачылу
Һәйкәл ачу тантанасында атаклы җырчыларның туганнары, XVI федераль Сабантуйга килгән Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов һәм Түбән Новгород губернаторы Валерий Шанцев катнаша.

## Сыйфатлама

Һәйкәл стилобат белән берләштерелгән, аерым-аерым постаментларга утыртылган ике бронза бюсттан гыйбарәт.
Постаментларның алгы ягына татарча һәм урысча язылган:

Рәшит Ваһапов 
Рашит Вагапов 
Хәйдәр Бигичев
Хайдар Бигичев


* Һәйкәл проектының баш архитекторы — Герман Бакулин.
* Бюстларның авторы — Мәхмүт Гасыймов.

## Сылтамалар
*  «Түбән Новгород» яңалык-мәгълүмат агентлыгы сайты
* Татар-информ

## Моны да карагыз
* Һәйкәл ачу тантанасы (''видео'', 5:38)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе һәйкәлләре
Күзнең тамырлы тышчасы

**Күзнең тамырлы тышчасы, күзнең тамырлы тракты, увеаль тракты** ( лат. *<span lang="la">uva</span>* — виноград) — күз алмасының склера (күз агы) һәм челтәркатлау арасында урнашкан урта катлавы. Йомшак, пигментлы, тамырлар белән бай катлау, төп үзлекләре булып аккомодация, җайлашу һәм челтәркатлауның тукланышы тора.

Увеаль тракт өч өлештән тора:
* Төсле катлау (ирис); функциясе: җайлашу.
* Цилиар өлеш; функциясе: аккомодация, күз камераларының сулы сыекчасын эшләп чыгару.
* Чын тамырлы катлау (хориоидея); функциясе: челтәркатлауның тукланышы, механик амортизатор.
Махсус күзәнәкләрдә хроматофорда пигмент бар, алар өчен тамырлы тышча караңгы кадимче камера кебек. Бу бәбәк аша кергән кояш нурларының чагылуын кисәтеп, яктылыкның йотылуына китерә . Шуның белән бергә челтәркатлаудагы сурәтләр төгәллеге арта.

Увеаль трактның пигментация киеренкелеге генетик юл белән урнаштырылган һәм күзләр төсенең сәбәбе була .

Филогенетик  яктан күзнең тамырлы тышчасы өчен минең йомшак һәм арахноидаль тышчалары җавап бирә. Тамырлы тышча тукландырган челтәркатлау нерв системасы өлеше булып тора

Тамырлы тышчаның ялкынсынуы увеит дип атала.

## Әдәбият
* Синельников Р. Д., Синельников Я. Р. *Атлас анатомии человека в 4 томах*. Т.3. — М.: Медицина, 1996. — [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/5225027237 ISBN 5-225-02723-7]
* Paul Simoens: *Sehorgan, Organum visus*. In: Franz-Viktor Salomon et al. (Hrsg.): Anatomie für die Tiermedizin. Enke-Verlag Stuttgart, 2. erw. Aufl. 2008, S. 579—612, [//ru.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/9783830410751 ISBN 978-3-8304-1075-1]

Төркем:Күз
Төркем:Офтальмология
Сәет Рәинбәков

**Сәет Рәинбәков**, Сәет Садыйк улы Рәинбәков,  (*[[1948 ел]]ның [[15 май|15 мае]], [[Төмән өлкәсе]], [[ЯНАО|Ямал-Ненец милли округы]], Яр-Сале авылы*) — опера җырчысы (*бас*), Татарстанның халык артисты (*[[1996 ел|1996]]*). 1976-2006 елларда М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының милли (*[[татар]]*) репертуарын башкаручы әйдәүче җырчысы.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 15 маенда Төмән өлкәсе Ямал-Ненец милли (*[[1977 ел]]дан мохтариятлы*) округы Ямал районы үзәге Яр-Сале авылында  туган. Төмән өлкәсе Тубыл районы Түбән Әримҗан мәктәбен, Голышманово районы Голышманово эшчеләр бистәсендә педагогик укуханәне, Казан музыка укуханәсен (*[[1975 ел|1975]]*),  Нәҗип Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең вокал факультетын тәмамлаган (*[[1983 ел|1983]]*).
* 1976-2006 М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының солисты, 1975 елдан миманс артисты – стажер.
* 2006-2011 ТР театр әһелләре берлегенең Марсель Сәлимҗанов исемендәге (*[[2002 ел]]дан*) Актерлар йорты директоры, 2008 елдан «Татарика» продюсерлык үзәге җитәкчесе.

## Иҗаты
1975 елда М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры сәнгать җитәкчесе итеп Нияз Даутов билгеләнгәч, ул композитор Рәшит Гобәйдуллинның «Җиһангир» операсында баш партияне (*бас*) башкару өчен С. Рәинбәковны чакыра. 1976 елның 23, 25 февралендә яңа татар операсының премьерасы җырчыга танылу китерә. Егерме ел буена милли репертуарда партияләр башкарып килә. 

 
## Башкарган партияләре
* *Җиһангир* — «Җиһангир» Рәшит Гобәйдуллин
* *Бурнаш* — «Алтынчәч» Нәҗип Җиһанов
* *Фәхри* — «Кара йөзләр» Бату Мулюков
* *Таймас*, *Профессор* — «Самат» Хөснул Вәлиуллин
* *Журавлев* — «Җәлил» Нәҗип Җиһанов
* *Зыя Гафуров* — «Башмагым» Җәүдәт Фәйзи
* *Тимерхан* — «Ерактагы кәккүк  авазы» (рок-опера, 1989) Рәшит Кәлимуллин
* *Тегермәнче* — «Су кызы» (Русалка) А.С. Даргомыжский
* *Даланд* — «Оча торган голландияле» (Летучий голландец) Рихард Вагнер
* *Дон Базилио* — «Севилья чәчтарашы» Джоаккино Россини
* *Варлаам* — «Борис Годунов» Модест Мусоргский
* *Малюта Скуратов* — «Патша кәләше» Николай Римский-Корсаков

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1978 Бөтенроссия совет җыры бәйгесе (*[[Сочи]]*) — лауреат дипломы.
* 1980 Каракалпакстанда Татарстан АССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре — мактау кәгазе.
* 1981 Мәскәүдә Татарстан АССР мәдәнияте көннәре — мактау кәгазе.
* 1996 Татарстанның халык артисты

## Гаиләсе

I хатыны, баласы
II хатыны (*язылышмаган*) Зөлфирә Зарипова, *драма актрисасы*
* *уллары* Диас, *30 яшьтә вафат*

III хатыны
Хәзерге хатыны Гүзәлия Галиева, *ТДОБТ хор җырчысы*
* *кызлары* Райхан

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# Народные артисты СССР, РФ, РТ (*төзүче* Ильтани Илялова). Казань: «Магариф-Вакыт», 2011.

## Сылтамалар

*  М. Җәлил исемендәге опера һәм балет театры сайты
* С. Рәинбәков Казан театр музее сайтында 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Баслар