open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көн-төн тигезлеге

**Көн-төн тигезлеге** — Кояшның үзәге аның эклиптикада күренмә хәрәкәтендә күк экваторыны аркылып үткән мизгеле. Бу көнне Җирнең бөтен урыннарда (котып өлкәләредән тыш) көн белән төн озынлыгы тигез диярлек. Көн озынлыгы нәкъ ярты тәүлек — 12 сәгать булганлыктан, Кояш 6 да чыга, 18 сәгатьтә бата (җирле вакыт белән).

Язгы көн-төн тигезлеге 20 яки 21 мартта, Кояш көньяк ярымшардан төньяк ярымшарга күчү мизгелдә, көзге көн-төн тигезлеге исә 22 яки 23 сентябрьда, төньяк ярымшардан көньяк ярымшарга күчү мизгелдә була.

Бу көннәрдә Кояш төгәл көнчыгышта чыга һәм төгәл көнбатышта бата диярлек. Язгы көн-төн тигезлеге азактан исә Кояш көнчыгыштан төньяктарак чыга һәм көнбатыштан төньяктарак бата, көзге көн-төн тигезлеге азактан исә көнчыгыштан көньяктарак чыга һәм көнбатыштан көньяктарак бата.

Күк экваторы эклиптика белән кисешүе нокталары көн белән төн тигезлеге нокталары дип атыйлар. Җирнең орбитасы эллиптик булуы сәбәпле, ул көзге көн белән төн тигезлеге ноктасыннан язгы ноктасына, язгы ноктасыннан көзге ноктасына карата, тизрәк үтә.

## Сылтамалар

Төркем:Астрономик күренешләр
Җирнең тәүлеклек әйләнүе

thumb|right|300px|Эклиптика яссылыгына (Җирнең орбитасы яссылыгына) карата Җирнең күчәренең авышлыгы
**Җирнең тәүлеклек әйләнүе** — Җирнең үз күчәре тирәсендә бер йолдыз тәүлеге периодлы әйләнүе. Нәтиҗәсендә күк йөзенең тәүлеклек әйләнүе күренешене күзәтергә була. Җирнең әйләнүе көнбатыштан көнчыгышка була. Тимерказыктан яки эклиптиканың төньяк котыбыннан күзәтеп торганда, Җирнең әйләнүе сәгать йөреше кирегә бара.

Төркем:Җир
Контекст реклама

right|thumb|Контекст реклама үрнәге
**Контекст реклама** - (, ) - максатланган интернет-рекламаның бер төре. Контекст рекламалар сәхифәнең эчтәлегенә күрә автоматик системалар белән сайланалар. Шулай итеп, контекст реклама максатлы булып эшли, ягъни кулланучыларны җәлеп итүче һәм кызыксындыручы эчтәлеккә ия булган белдерүләр генә күрсәтелә. Эчтәлеге буенча реклама ике төрле була ала: язмалы-рәсемле белдерү яки реклама баннеры.

Контекст реклама, гомумән, башка интернет-рекламаларына күрә үзенә максатлы зиярәтчеләрне күбрәк җәлеп итә, шулай итеп, контекст рекламаның нәтиҗәлелеге күбрәк булып чыга. Контекст реклама шулай ук сайт хуҗалары өчен тагын бер керем чыганагының берсе. Рекламаны сайттан сату өчен, мөгаен, ике нәрсә кирәк - файдалы сайт һәм белдерүләр өчен түлиячәк реклама бирүче. Реклама бирүчеләрне һәм сайт хуҗаларын контекст реклама тәэмин итүчеләр (провайдерлар) берләштерә.

## Контекст реклама ничек эшли
Контекст реклама системасының коды сәхифәгә урнаштырылгач, система сәхифәне тарый һәм ачкыч сүзләрне табып, кулланучы карый торган сәхифә белән бәйле белдерү чыгара. Рекламалар сәхифә эчендә күрсәтелгән кебек, popup-белдерү рәвешендә дә чагылдырыла ала. Контекст рекламаны шулай ук эзләгечләр үзенең эзләү нәтиҗәләре сәхифәсендә чагылдыра. Һәр эзләгечнең үзенә күрә сайланган реклама системасы бар. 
## Контекст рекламаның тәэмин итүчеләре
* Google AdWords (реклама бирүчеләр өчен) һәм Google AdSense (сайт сәхибләре өчен) - контекст реклама өлкәсендәге дөньякүләм лидеры.
* Яндекс.Директ (реклама бирүчеләр өчен) һәм Яндекс Реклама Челтәре (сайт сәхибләре өчен)
* Бегун (һәм реклама бирүчеләр, һәм сайт сәхибләре өчен)
* Yahoo! Publisher Network (һәм реклама бирүчеләр, һәм сайт сәхибләре өчен)
* Microsoft adCenter (һәм реклама бирүчеләр, һәм сайт сәхибләре өчен)

## Шулай ук карагыз
* Реклама
## Искәрмәләр

Төркем:Реклама
Kontekst reklama

right|thumb|Kontekst reklama ürnäge
**Kontekst reklama** - (, ) - maqsatlanğan internet-reklamanıñ ber töre. Kontekst reklamalar säxifäneñ eçtälegenä kürä avtomatik sistemalar belän saylanalar. Şulay itep, kontekst reklama maqsatlı bulıp eşli, yäğni qullanuçılarnı cälep itüçe häm qızıqsındıruçı eçtälekkä iä bulğan belderülär genä kürsätelä. Eçtälege buyınça reklama ike törle bula ala: yazmalı-räsemle belderü yäki reklama bannerı.

Kontekst reklama, ğömümän, başqa internet-reklamalarına kürä üzenä maqsatlı ziärätçelärne kübräk cälep itä, şulay itep, kontekst reklamanıñ näticälelege kübräk bulıp çığa. Kontekst reklama şulay uq sayt xucaları öçen tağın ber kerem çığanağınıñ berse. Reklamanı sayttan satu öçen, möğäyen, ike närsä kiräk - faydalı sayt häm belderülär öçen tüliäçäk reklama birüçe. Reklama birüçelärne häm sayt xucaların kontekst reklama tä'min itüçelär (provayderlar) berläşterä.

## Kontekst reklama niçek eşli
Kontekst reklama sistemasınıñ kodı säxifägä urnaştırılğaç, sistema säxifäne tarıy häm açqıç süzlärne tabıp, qullanuçı qarıy torğan säxifä belän bäyle belderü çığara. Reklamalar säxifä eçendä kürsätelgän kebek, popup-belderü räweşendä dä çağıldırıla ala. Kontekst reklamanı şulay uq ezlägeçlär üzeneñ ezläw näticäläre säxifäsendä çağıldıra. Här ezlägeçneñ üzenä kürä saylanğan reklama sisteması bar. 
## Kontekst reklamanıñ tä'min itüçeläre
* Google AdWords (reklama birüçelär öçen) häm Google AdSense (sayt säxibläre öçen) - kontekst reklama ölkäsendäge dönyaküläm liderı.
* Yandeks.Direkt (reklama birüçelär öçen) häm Yandeks Reklama Çeltäre (sayt säxibläre öçen)
* Begun (häm reklama birüçelär, häm sayt säxibläre öçen)
* Yahoo! Publisher Network (häm reklama birüçelär, häm sayt säxibläre öçen)
* Microsoft adCenter (häm reklama birüçelär, häm sayt säxibläre öçen)

## Şulay uq qara
* Reklama
## İskärmälär

Төркем:Реклама
Шилка (елга)

**Ши́лка** — Россиянең Байкал арты краендагы елга, Амурның сул кушылдыгы.

## География
Елга Онон һәм Ингода елгаларының кушылуы белән барлыкка килә.

## Хуҗалыкта кулланылыш
Елганың түбәнге агымы, ягъни тамагыннан алып Сретенск шәһәренә кадәр суднолар йөрешле. Ярларында Сретенск һәм Шилка шәһәрләре урнашкан. Бассейнында төсле металлар һәм алтын чыга торган эре урыннар бар.

Төркем:Байкал арты крае елгалары
Баш бит/Яңа версия (20.03.11)

## Тәкъдимнәр
MalTsilna кулланган кодлар нигезендә әлеге Башбит проектын тәкъдим итәм. Кимчелекләрен монда языгыз. Шулай ук фикер-тәкъдимнәрегезне көтеп калам. Проект расланып, Башбиттә кулланылса, *Бу көнне* рубрикасын башкача эшләрбез, хәзергә ямьсезрәк күренә.--Рашат Якуп 13 мар 2011, 08:01 (UTC)

:Миңа гомумән ошады. Төсләр йомшак, күзгә артык бәрелми. Матур. Минем карамакка кечкенә генә минуслары::
* Wikiquote проектына ике сылтама урнашкан. Берсе дә җитәр иде кебек. Шундый ук хәл Илчелек/Embassy белән.
: Wikiquote-ка сылтама вакытлы чара гына. Проект әз генә булса да үсеп китмен инде, аннары өстәдәге сылтаманы бетерәчәкбез. Embassy күренерлек булырга тиеш, аны ничек уңайлырак куярга икән?--Рашат Якуп 13 мар 2011, 12:13 (UTC)
* "Ярдәм бүлеге — Википедияны үзгәртү эшендә ярдәм итү бүлеге" бөтенләй алып бәрер идем. Кирәге юк дип саныйм. 
: Ярдәм:Эчтәлек битенә сылтаманы әйтәсезме. Ул бит бик мөһим бүлек, аның урнашу урынын Embassy кебек үк уйлап бетерергә кирәк.--Рашат Якуп 13 мар 2011, 12:13 (UTC)
* Өмә янындагы () рәсемне алмаштырыр идем . Мәсәлән: , .
: .--Рашат Якуп 13 мар 2011, 12:13 (UTC)
* Портал:Җәмгыять һәм Портал:Технология урыннарына Портал:Спорт, Портал:Әдәбият, Портал:Биология яки Портал:Ислам куяр идем. Бүгенге көнгә алар алгарак киткән порталлар.--Zahidulla 13 мар 2011, 11:37 (UTC)
: .--Рашат Якуп 13 мар 2011, 12:13 (UTC)

Ярдәм:Эчтәлек, Wikiquote - ОК. 
Embassy: өстә калсын инде алайса (анда яхшырак күренә) өстәвенә татар телен белмәүчеләр өчен "Татар телен белмәгәннәр өчен сорау бирү җире" дип язып кую көлгән кебек, минемчә. --Zahidulla 13 мар 2011, 13:07 (UTC)
:**Башка бүлекләр** өлешендә википедия тамгасын бусына алмаштырырга кирәк , астагы логотиплар белән дә туры киләчәк --Ильнар Шайдуллов 13 мар 2011, 14:18 (UTC)
: .--Рашат Якуп 13 мар 2011, 15:21 (UTC)

## Тавыш бирү
Шулай итеп бүтән тәкъдимнәр юк. Баш бит проектын раслауга тәкъдим итәм. Сез Татар Википедиясенең Баш битен яңартырга ризамы?--Рашат Якуп 15 мар 2011, 18:39 (UTC)

### Риза
: --Рашат Якуп 15 мар 2011, 18:40 (UTC)
: --Zahidulla 16 мар 2011, 10:21 (UTC)
:  --Шәйхи 16 мар 2011, 12:40 (UTC)
: . Яңасы матуррак булып тоела. -- Marat Vildanov 17 мар 2011, 06:43 (UTC)
:  --Миннемуллин Булат 17 мар 2011, 19:45 (UTC)

### Каршы
: , элеккегесе көңелгә ятышлырак)--Rinazz 17 мар 2011, 20:30 (UTC)

### Нәтиҗә
**5 тавыш риза, 1 тавыш каршы. Яңа Башбит варианты хупланды.--[[Кулланучы:Рашат Якупов|Рашат Якуп]] 20 мар 2011, 10:24 (UTC)**
Отто фон Бисмарк

**Отто Эдуард Леопольд фон Бисмарк-Шенхаузен** () — Алман империясенең беренче канцлеры, сәясәтче, дәүләт эшлеклесе, кенәз. Тарихта ул «тимер канцлер» дип йөртелә.

Отто Фон Бисмарк 1815 елның 1 апрелендә Шенхаузенда, кече дворяннар гаиләсендә туа. 1822—1827 елларда ул Пламан мәктәбендә укый. Аннары укуын Бөек Фридрих исемендәге гимназиядә дәвам итә. Гнттинген университетына укырга керә, ләкин аны тәмамламыйча ташлый. Берлинның Яңа башкала университетында фәлсәфә буенча диссертация яклый.

Аннары Бисмарк Ахен шәһәрендә дипломатик вазифалар башкара башлый. 1838 елда ул хәрби хезмәткә алына. Әнисе вафат булгач исә ул Помераниядә идарә итә башлый.

1847 елда ул депутат эшен башкара башлый. Үзенең актив эшчәнлеге нәтиҗәсендә зур популярлык казана. 1848 елда булган контрреволюцион хәрәкәттә катнаша, яңа оешкан икепалаталы парламентның аскы палатасына сайлана. Аннан соң озак еллар дипломатик миссияне үти. 1862 елда аны кире илгә чакырталар, ул хөкүмәт рәисе эшен алып бара башлый.

Сугышлар, озак бәхәсләр нәтиҗәсендә Алманиянең берләшүенә ирешә. 1871 елда Икенче Рейх оешуы игълан ителә. Отто фон Бисмарк илнең беренче канцлеры булып билгеләнә.

## Сылтамалар

* Отто фон Бисмарк фонды  

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания рейхсканцлеры
Төркем:XIX гасыр сәясәтчеләре
Газәл (жанр)

**Газәл** (, *мәхәббәт шигыре-бәете, сөеклегә мәдхия*) — мәхәббәт лирикасының шигърияттә киң таралыш тапкан шәкеле. Мәхәббәт югалту газабы һәм шул ук вакытта мәхәббәт гүзәлләге - жанрның асылында торган ике төшенчә. Гарәп шигъриятендә барлыкка килеп, Шәрыкъ классикасында зур урын алган һәм Ауропа шигърият даирәсендә чагылыш тапкан.

## Тасвирлама
Жанрның төп темасы - мәхәббәт, гыйшык, шуңа "мәхәббәт җыры" дип тә йөртелә. Күпчелек очракта музыка уен коралына кушылып башкарыла. Әсәрнең шәкеле  *аа, ба, ва, га* рәвешле рифмалашкан 3-12 бәетләрдән гыйбарәт. Газәл ритмына кабатланган сүз-сүзтезмәләр, ягъни рәдиф алымы хас.

## Тарих
Жанр VII гасырда гарәп шигъриятендә ярала һәм Рудаки, Сәгъди, Хафиз кебек фарсы шагырьләре иҗатында зур үсеш ала. XIII-XIV гасырларда Шәрыкъ шигъриятендә ** киң таралыш таба. Төрки шагыйрьләр арасында Нәсими, Г. Нәваи, М.Фөзули һ.б. тарафыннан языклган газәлләр илкүләм дан яулый. Шәрыкъ әдипләреннән үрнәк алып, жанрны Көнбатыш Ауропа һәм рус әдәбиятының И.Гёте, Ф.Тютчев, А.Фет, В.Брюсов кебек таныклы шагыйрьләре үз иҗатында куллангана.

Төрки халыкларда жанр иң әүвәл Әхмәд Ясәви һәм Сөләйман Бакыргани иҗатында чагылыш таба. Бу әсәрләрнең төп темасын Аллаһка карата мәхәббәт тәшкил итә. Дөньяви эчтәлекле газәлләрнең төрки традициясе Сәйф Сараи, Хәрәзми, Рабгузыйдан башлана.

## Татар халкында
Газәлнең нәфис үрнәкләре Габделмәҗид, Мәүләнә Исхак, Өмми Камал, Кол Шәриф, Мәүла Колый, Шәмседдин Зәки, Габделҗаббар Кандалый, Габдулла Тукай, Мәҗит Гафури, Хәсән Туфан иҗатында урын ала. Рәдиф Гаташ һәм Мөхәммәт Мирза да газәлләр иҗат итә.

Алтын Урда һәм Казан ханлыгы чорларында газәлләр хан-вәзирләр сарайларында башкарылган һәм элитар музыкаль жанрлар төркеменә кергән. Казан ханлыгы җимерелү белән халык фольклорында таралыш тапкан. Бүгенге көндә Ырынбур өлкәсендә һәм Башкортстанның Илеш районы Татар Мәнәвезе авылында язылган мисаллар ТӘһСИ архивында саклана.

## Мисаллар

* "18 нче хикмәт", Әхмәд Ясәви 
* "Сөһәйл вә Гөлдерсен", Сәйф Сараи 
* "Бәхәрият", Рабгузый 
* "Җиһанда син тик, әй, җанан, юк, әй, җан...", Хәрәзми 
* "Сайфия", "Күңел", Г.Тукай
* "Балыкчылар", "Булмый", "Үзенчә", М.Гафури
## Мисаллар

## Шулай да карагыз

* Бәет
* Жанр
* Гарәпләр
*Тел, әдәбият һәм сәнгать институты

## Чыганаклар

* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.
* Әдәбият белеме: терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. Казан, 2007.
* Бакиров М.Х. Үзенчҽлекле жанр буларак бәетләр // Фольклор жанрларын система итеп тикшерү тәҗрибәсеннән. Казан, 1979.
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: монография. Казан, 2009.
* Макаров Г.М. Музыка старотатарской письменной поэзии как составная часть средневековой элитарной культуры Волго-Камского региона // Музыка. Искусство, наука, практика: Научный журнал Казанской государственной консерватории имени Н.Г. Жиганова. 2016. № 1 (13). С. 29-40.
* Фәттахов И.Ф. Әдәбият теориясе нигезләре. - Казан, 2014
*Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016. – 384 б.

## Искәрмәләр


Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Альберт Эйнштейн

**Альберт Эйнштейн**  (; 14 март 1879, Ульм, Вюртемберг, Германия — 18 апрель 1955, Принстон, Нью-Джерси, АКШ) — танылган галим, заманча теоретик физикага нигез салучыларның берсе, Физика буенча Нобель премиясе лауреаты, җәмәгать эшлеклесе. Германиядә (1879 — 1893, 1914 — 1933 еллар), Швейцариядә (1893 — 1914 еллар) һәм АКШда (1933 — 1955 еллар) яши. Дөньяның егермедән артык университетының хөрмәтле докторы, күпсанлы фән Академияләре әгъзасы.

Эйнштейн — 300дән артык фәнни эш, шулай ук фән тарихы һәм фәлсәфәсе буенча якынча 150 китап һәм мәкалә авторы. Физика өлкәсендә берничә мөһим теория эшләп чыгара:
* Махсус чагыштырмалылык теориясе (1905 ел).
** Аның кысалары эчендә — масса белән энергия арасындагы мөнәсәбәт кануны (E=mc^2).
* Гомуми чагыштырмалылык теориясе (1907—1916 еллар).
* Фотоэффект һәм җылысыешлыкның квант теориясе.
* Квант Бозе — Эйнштейн бүленеше, Бозе — Эйнштейн тупланышы.
* Флуктуацияләр теориясенә нигез салган броун хәрәкәтенең статистик теориясе.
* Индукцияләнгән нурланыш теориясе.
* Тирәлектәге термодинамик флуктуацияләрдә яктылык таралышы теориясе.

Төркем:Физиклар
IPad

**iPad**  (*«айпа́д»* дип укыла) — Apple ширкәте тарафыннан чыгарылучы таблет-санак. Җиһаз 2010 елның 27 гыйнварында Сан-Франциско шәһәрендә Стив Джобс тарафыннан киң җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителә. Сату итүләр 2010 елның 3 апрелендә Нью-Йорк шәһәренең  Бишенче авеню үзәгендә башланып китә. Россия Федерациясендә исә рәсми сатулар 2010 елның 9  ноябрендә генә башланып китә. Ә  2011 елның 2 мартында  Apple ширкәте iPad'ның икенче буыны булган iPad 2'не тәкъдим итә, аңарда беренче буыннан аермалы буларак 2 камера(алгы (0.3 Mpx) һәм арткы (HD 720p) һәм башка бик күп яңартулар кертелгән.

## Бәясе һәм кертүне башлау

#### iPad җиһазаның [[АКШ]]'тагы бәяләре:

#### Халыкара бәяләре:

## Моны да карагыз
* Таблет-санак
* Электрон китап
* Сенсорлы экран
* Мультитач
* HP Slate 500
* iPhone

## Сылтамалар

*  Apple iPad'ның рәсми сайты 
* iPad тәкъдим итү видеоязмасы 
* Apple өчен өстәмә җиһазлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Таблет-санаклар
Төркем:Веб-җиһазлар
Төркем:Apple
Төркем:Электроника
Төркем:Технология
Казларым, кайтыгыз

** Казларым, кайтыгыз** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар ике «бүре» һәм бер «дәү әни» сайлыйлар. Дәү әни буе-иңе бер метр күләмендә, бүреләр 1,5 м күләмендә җиргә таяк белән сызып «өй» ясыйлар. Казлар үзләренә йөрер өчен ялан билгелиләр. Дәү әни казларны яланга куа. Әзрәк торгач ул казларына кычкыра. Ике арада мондый әйтеш була:

— Казларым, кайтыгыз! 
— Нигә? 
— Тау артында бүре бар! 
— Ул ни эшләтә? 
— Канатыгызны йолка! 
— Ничек кайтыйк? 
— Очыгыз да кайтыгыз!

Казлар йөгереп дәү әни өенә кайталар. Шул чакта бүреләр казларны тотарга тырышалар (Дәү әнинең өенә кереп өлгергән казларны тотарга ярамый). Уен бүреләр казларны тотып, үз өйләренә алып кайтып бетергәнче бара. Шуннан соң дәү әни бүреләр өенә килә һәм: 
— Минем казларымны күрмәдегезме? — дип сорый. Бүреләр дәү әнине алдап: 
— Бая гына төлке алып китеп бара иде, — диләр.

Дәү әни эзләп-эзләп казларын тапмагач, кабат бүреләр өенә килә һәм әйтә: 
— Сезнең казларыгыз бармы? 
— Кичә генә балчыктан эшләгән идек. 
— Күрсәтегез әле?

Дәү әнигә бүреләр казларны күрсәтәләр. Ул казларын таный һәм үзенә алып кайтып китә. Шуның белән уен да бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Күрше бабай

** Күрше бабай ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылардан берсе күрше бабай булып, башына кәгазьдән ясалган озын очлы бүрек киеп, борынына берәр кызыл кәгазь ябыштырып көлке кыяфәткә китерелә. Аны күрше бабай дип уртага алып, тирәсенә балалар тезелешеп утыралар. Алардан берсе күрше бабай янына килә дә көй белән:

Күрше бабай, бабакай, 
Килче, кызыл танаукай, 
Танавыңнан тарткалыйм, 
Үзем көлмәскә карыйм,

— дип, бармагы белән борынына акрын гына тидерә дә, үзе, бабайның бу эшкә карашлары, кыланышлары никадәр көлке булса да, көлмәскә тырыша. Көлә калса, үзе бабай була. Көлмәсә, үз урынына утырып, икенче берәү шул ук эшне кабатлый.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Гөлбаһар әби

** Гөлбаһар әби ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынышып бер сафка басалар. Алдарак басып торган бакча каравылчысы «Гөлбаһар әби» була. Каршы яктан бер бала көтүче булып килә. Җырлый:

— Әй әбекәем, Гөлбаһар, Синең артта ниләр бар? 
— Шалкан белән торма бар. 
— Берсен миңа бирсәнә! 
— Көчең җитсә, тартып ал!

Көтүче балаларның берсен тотып үз ягына тарта, суыра башлый, ә «әби» аның юлына каршы торып, йолкытмаска тырыша. «Шалкан-тормалар» бар да бер-берсенә нык тотышкан, ычкынмаска, иптәшен дә ычкындырмаска тырыша. Шулай берәм-берәм суырып алып бетергәнче уен бара.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Яшелчәләр (уен)

** Яшелчәләр ** — татар балалар уены. Яз көне ишек алдында, болыннарда уйнала торган уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар арасыннан «бакчачы», «яшелчә алучы» билгеләнеп куела. Балалар бер тирәгә җыелыбрак утыралар һәм бакчачы аларның колагына яшелчә исемнәре әйтеп чыга. Шул вакыт сатып алучы килеп ишек кага һәм ике арада шундый сөйләшү була: 
— Тук-тук! 
— Кем бар? 
— Мин. 
— Син кем? 
— Кеше. 
— Нигә килдең? 
— Яшелчә алырга. 
— Нинди? 
— Шалкан (теләгәнен әйтә).

Әгәр нәниләр арасында «шалкан» булса, ул торып йөгерә һәм билгеләнгән урынны урап килә. Әгәр сатып алучы шул арада аны куып тота алмаса, «шалкан» үз урынына килеп утыра һәм аңа яңа исем кушылып уен дәвам итә. Әгәр бала тотылса, ул уеннан чыга. Уен «яшелчәләр» тотылып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Аң (журнал)

**«Аң» журналы** — 1912 елның 15 декабреннән Казанда ике атнага бер тапкыр чыга башлаган матур әдәбият, нәфис сәнгать һәм әдәби тәнкыйть журналы. Баш мөхәрир булып Әхмәтгәрәй Хәсәни исәпләнгән.

## Тарихы
Журнал бер төркем татар прогрессив яшьләре тәкъдиме буенча 1912 ел ахырында оештырыла. Габдулла Тукай һәм аның дусты Фатих Әмирхан «Гасыр» китап нәшриятенең бер оештыручысы, мөхәрире Әхмәтгәрәй Хәсәнине журналның мөхәрире булырга күндерәләр. Журналның беренче санында, иң беренче биттә Тукайның бер шигыре басыла:

Журнал эшендә Тукай, Ф.Әмирхан һәм Г.Ибраһимов бик актив катнашканнар. Бу «өчлектән» башка, Җамал Вәлиди, Гали Рәхим, Солтан Рахманкулов, Нәҗип Хәлфин, Г.Кәрәм, Кәрим Тинчурин, Сәгыйть Сүнчәләй, Садри Җәлал һәм башка бик күп әдипләр дә әсәрләрен бу басмага җибәргәннәр.

1918 елның мартында журнал чыгудан туктый.

## Тасвирлама
Эчтәлеге, рәсемнәре, техникасы ягыннан замандаш журналлары арасында алдынгысы булып исәпләнгән. Ул әдәбият, сәнгать, әдәби тәнкыйть мәсьәләләре буенча, алда торган бурычлар турында тирән бәхәсләр ачып, мәдәният, театр-сәхнә казанышларын яктыртуга киң урын бирә. Монда татарлар арасында беренче булып, укучыларны классик рәссамнарның репродукцияләре белән таныштыра башлый. Ә 1915 елда «Альбом (сәнәгы нәфисә мәҗмугасы)» исемле журнал кушымтасы бастырып чыгара.

Казанда Харитонов матбагасында басыла.

## Чыганак

## Моны да карагыз
* Хәдичә Акчурина

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:XX гасыр башы татар матбугаты
Операторлар теориясе

**Операторлар теориясе** — функциональ анализның нормалаштырылган пространстволар арасындагы бәйләнешләрне өйрәнүче бер бүлеге. Гомумән әйткәндә, оператор - функцияләрнең иң гади аңлаешының яки чикләнгән үлчәмле пространстводагы матрицаларның аналогы. Ләкин оператор шулай ук чиксез үлчәмле пространстволарда гамәлдә булырга мөмкин.

## Шулай ук карагыз
* Спетраль теория
* Компакт оператор

Төркем:Функциональ анализ
Төркем:Операторлар теориясе
Саз (музыка коралы)

thumb|right|Саз
**Саз** (*корал* мәгънәсендәге  сүзеннән) — төзелеше буенча охшаш кыллы музыка кораллары төркеме. Көнбатыш Азия халыклары арасында киң таралган (Төркия, Азәрбайҗан, Әрмәнстан һ.б.). Шулай ук Кавказ халыкларында билгеле. Саз исеме астында рәвеше, кыллар саны, төзелеше буенча аерыла торган музыка кораллары билгеле. Барлык сазлар өчен гомуми булып грушасыман корпус, агач резонатор, икеләтелгән яки өчләтелгән кыллар килә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Кыллы кораллар
Төркем:Музыка кораллары
Төркем:Татар музыка кораллары
Алман Википедиясе

**Алман Википедиясе** — нең алман телендәге бүлеге. Зурлык буенча Инглиз Википедиясеннән соң икенче урында тора. Беренче мәкалә 2001 елның 17 мартында языла.

## Үзенчәлекләре
* Башка Википедия бүлекләреннән аермалы буларак Алман Википедиясендә мәкаләләр саны түгел, ә яхшылыгы өстен булуы аеруча хуплана. 
* Алман Википедиясендә аноним кулланучылар саны күп. Бу күренеш халык арасында актив пропаганда белән аңлатыла.
* Ботларны куллану аеруча зур үсеш алган.

Төркем:Алман теле
Ачкыч (музыка)

Музыкаль нотациядә **ачкыч** (,  — ачкыч) — **[[Фа]]**, **[[Соль]]** һәм **[[До]]** ноталарының нота станында урнашуын күрсәтә торган билге. Аңа карата калган ноталар да санала.

Барлык ачкычларны 3 төргә бүлеп була: «соль» ачкычы, «фа» ачкычы һәм «до» ачкычы.

Төркем:Музыкаль терминнар
Фикер (газета)

**«Фикер» газетасы** — 1905 елның 26 ноябрендә Җаекта (Уральскида) чыга башлаган татар милли-демократик газетасы. Рәсми мөхәрире һәм нашире Камил Мотыйгый булган.

Газета 1907 елда чыгудан туктый, соңгы саны 13 май көнне чыга.

## Тасвирлама
Газета патша хөкүмәте сәясәтенә оппозициядә тора, кадимчелекне, искелекне тәнкыйтьли, хатын-кыз азатлыгын яклап кыю чыгышлар ясый, замандашлары арасында сугышчанлыгы белән таныла. Ул халык арасында популяр була, киң тарала, тиражы вакыт-вакыт биш меңнән дә арта.

Газетаның эшендә Габдулла Тукай бик актив катнаша, ул аның чын рухи юнәлеш бирүчесе дә була. Шагыйрьнең беренче шигырьләре дә монда нәшер ителә.

## Тарих
Газетаның иң беренче саны 1905 елның 26 ноябрендә басыла. Бер елдан соң, 1907 елның башында Камил Мотыйгыйга басым көчәя, һәм шул ук елның 22 февралендә ул газета эшләреннән читләштерелә, аның газета-журналлары башка кешеләр карамагына күчә.

13 майда исә «Фикер»нең соңгы 73 нче саны нәшер ителә.
## Чыганак

Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Россия империясе гәҗитләре
Җаек (шәһәр)

**Җаек** (, ) — Көнбатыш Казакъстанның Европа өлешендә, Җаек елгасы янында урнашкан шәһәр. Җаек (Уральск, Орал) Көнбатыш Казакъстан өлкәсенең административ үзәге, Каспий буе түбәнлегенең төньяк өлешендә урнашкан. Гомуми мәйданы, тирә-яктагы шәһәр администрациясенә буйсынучы авыл территорияләрен кертеп, якынча 700 квадрат чакрым.

Халык саны — 216 467  кеше (2010). Шәһәрдә яшел утыртулар мәйданы 6000 гектар тирәсе. Торак фонды — 4 млн м²

## География
Җаек Урал елгасының урта агымында, уң ярыңда һәм Чаган елгасының түбән агымы, сул ярында урнашкан. Чаганның уң кушылдыгы Деркул елгасы шәһәр һәм Деркул поселогы яныннан үтә. Иң зур биеклек — Свистун-гора тавы.

### Климат
* Уртача еллык температура — +6,2&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 70%




## Халык

Татарлар саны кими 2020 елда 4940 кеше тәшкил иткән.

## Атаклы кешеләр
Җаекта туган, яшәгән яки шәһәр аша үткән шәхесләр:
* Александр Алябьев
* Александр Гумбольдт
* Владимир Даль
* Гавриил Державин
* Василий Жуковский
* Владимир Короленко
* Иван Крылов
* Александр Суворов
* Аркадий Столыпин
* Симон Петер Паллас
* Емельян Пугачёв
* Александр Пушкин
* Лев Толстой
* Тарас Шевченко
* Федор Шаляпин
### Казакълар
* Нурлан Канетов
### Татарлар
* Сәлим Айткулов
* Нәҗип Җиһанов
* Гаяз Ишмөхәммәтов
* Габдулла Кариев
* Ләлә Кузнецова (1946), фоторәссам.
* Мотыйгулла Төхфәтуллин
** *кызы* Галия Кайбицкая
** *улы* Камил Мотыйгый
* Габдулла Тукай
* Абдулла Шаһиев

## Мәдәният
### Дин
;Ислам
* Кызыл мәчет

### Музейлар
* Габдулла Тукай музее

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Тукай географиясе
Төркем:Җаек
Яшен (журнал)

**«Яшен» журналы** — 1908 елның 3 августында Казан шәһәрендә чыга башлаган юмор-сатира журналы. 1909 елда ябыла. Нашире, мөхәрире, рәссамы Галиәсгар Камал булган.

## Тарих
Беренче саны 1908 елның 3 августында чыга. Ул сан Габдулла Тукайның бер шигыре белән ачыла:

Журналның барысы 10 саны чыга. 1909 елның 24 июлендә ул чыгудан туктый.

Журналны Бертуган Кәримевләр матбагасы нәшер иткән була.

## Чыганак

Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Россия империясе журналлары
Градусы

**«Градусы»** (*Градуслар*) — Ставрополь шәһәре поп-төркеме.

## Тарих
«Градусы» төркеме 2008 елда барлыкка килә, аның элек төрле музыкаль коллективлар составында булган катнашучылары, бергә җыела. Роман Пашков һәм Руслан Тагиев (GJ BAKS) "Режиссер", (7:00), "Время моё", "Радио Дождь" җырларын язалар. Соңрак аларга басист Дмитрий Бахтинов һәм барабанщик Виктор Голованов килеп кушылалар.
 
Беренче концертны төркем "Градус 100"  исеме белән, ай ярым актив репетицияләрдән соң, 2008 елның 29 маенда да үткәрә.

2009 елның көзендә чыккан "Режиссер" җыры күп радиостанцияләрдә куела һәм хит-парадларда (чартларда) югары урыннарга лаек була.  2009 ел нәтиҗәләре буенча, Русияның иң күп иңдерелүче санлы сингллар чартында 6 нчы урын ала. Шулай ук җыр Рәсәй радиочартында беренче урынга лаек булды.

Төркемнең икенче синглы - "Кто ты" - 11 урынга кадәр җитте. 2010 елның 18 июнендә җыр санлы синглларның Рәсәй чартында 2 урында булды...

Төркемнең "Я больше никогда" сингллар арасында 9 нчы урынга эләкте .

2011 елның 3 мартында төркемнең "ГРАДУСЫ" "ГОЛАЯ" төркеме чыкты. Пластинкага 11 композиция кергән.

## Төркем составы
* Руслан Тагиев - вокал
* Роман Пашков - вокал
* Арсен Бегляров - гитара
* Виктор Голованов - бәрмәләр
* Дмитрий Бахтинов - бас-гитара.

## Бүләкләр һәм премияләр
2010 елда "Градусы" төркеме Муз-ТВ премиясенең "Ел прорывы" һәм "Иң яхшы җыр" номинацияләрендә номинант булды."Градусы" "Режиссёр" өчен "Алтын граммафон" музыкаль премиясен алды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт группы «Градусы»  
* Официальный канал группы «Градусы» на YouTube 

Төркем:Рус музыкаль төркемнәре
Нурмөхәммәт Хисамов

**Нурмөхәммәт Шаһвәли улы Хисамов** — татар галиме, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1937 елның 24 мартында Татарстанның Чүпрәле районында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Мунчәли авылында җидееллык мәктәбен тәмамлаганнан соң, Яшел Үзән шәһәренең 5 нче татар урта мәктәбендә белем ала, аннары Иске Чүпрәле авылының мәктәбендә унынчы сыйныфын тәмамлый. 1955—1960 елларда ул Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында югары белем ала. Университетны тәмамлагач, ул башта «Коммунар» редакциясендә хатлар бүлеге мөдире булып эшли, аннары соң Казан университетының татар әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укый. 1969 елга кадәр Казанда «Җиңү байрагы» исемле күп тиражлы газета мөхәррире вазифаларын башкара. 1969 елда Хисамов Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтына фәнни хезмәткәр булып кабул ителә.

1980 елның апрелендә ул Мәскәүдә Кол Галинең «Кыйссаи Йосыф» поэмасына багышланган фәнни хезмәте буенча кандидатлык диссертациясен яклый.

Әдәби шигырьләре белән көндәлек матбугатта Нурмөхәммәт Хисамов 1955 елдан катнаша башлый. 1965 елда яшь авторның бер төркем шигырьләре «Дуслык» исемле күмәк җыентыкка кертелә, ә 1967 елда «Яз миңа чәчәкләр китерә» дигән мөстәкыйль җыентыгы дөнья күрә.

Шулай ук Хисамов әдәбият белеме һәм әдәби тәнкыйть өлкәсендә дә эшли. Габдулла Тукай, Дәрдемәнд һәм күп башка шагыйрьләр иҗатына багышланган әдәби тәнкыйть мәкаләләре бар. Тикшеренүче галим буларак ул Кол Гали иҗатын өйрәнүгә аеруча күп көч куя.

2022 елның 19 октябрендә озакка сузылган  авырудан соң 85 яшендә Казанда вафат.
## Хезмәтләре, китаплары
* 1984 ел - Бөек язмышлы әсәр, Казан, ТКН
* 2006 ел - Кол Гали һәм төрки "Йосыфнамә", Казан, ТКН

## Гаиләсе
Хатыны Фәһимә Хисамова (1936―2018). Балалары: Айваз ― эшмәкәр; игезәкләр Айдар (1962―2019), Нияз ― рәссамнар.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар галимнәре
Габдуллаһ ибне Габбас

**Габдуллаһ ибне Габбас** ()- Мөхәммәд галәйһиссәләмнең мәшһүр сәхабәсе һәм икетуганы, ислам экзегетикасына нигез салучы. Габбас ибн Габдел-Мотталибнең улы була. Ул иң яхшы Коръән мөфәссирләреннән булып санала.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлеменнән соң, олырак сәхабәләрдән хәдисләр өйрәнә башлый. Аңардан Бухари һәм Мөслим җыентыкларында 1660 хәдис тапшырыла.

Ибне Габбас Мәккә Коръән тәфсирләү мәктәбенә нигез сала. Аңардан белем алыр өчен бик күп кеше җыелган, хәтта урамда юл тыгымнары хасил булган. Габдуллаһ ибне Габбасның мәшһүр укучыларынан Сәгыйт ибне Җүбәйр, Мүҗәһид ибне Җәбр әл-Мәкки, Икрима, Тавус ибн Кәйсан әл-Йәмәни һәм Гата ибн Әбу Рабах булалар.

## Тормыш юлы

Ибне Габбас һиҗрәткә 3 ел кала туа. Ул кечкенә вакытыннан Мөхәммәд галәйһиссәләм янында була: ул тәһарәт алырга җыенганда, су әзерләгән, намаз укыганда, аның артында намазга баскан, аның белән юлда булган.

Ул әнисе белән һ. 8 елга кадәр Мәккәдә була, ләкин, Мәккәне ачырга бераз вакыт кала, алар Мәдинәгә күчәләр. Ибне Габбас Хүнәйн һәм Таиф сугышларында, Мәккәне ачуда катнаша. Беренче хәлифләр вакытында, аларның ярдәмчесе була, мөселманнарның Төньяк Африка һәм Табаристанга һөҗүмнәрендә катнаша.

Госман үлеменнән соң, Гали аны Бәсрә хакиме итеп билгели. Шунда ул хариҗилар фетнәсендә катнашучы 20 000 кешегә аларның Галине гаепләүләре нигезсез булуын аңлатуга ирешә.

687 елда (һ. 68) Габдулла ибне Габбас Таифтә 70 яшендә вафат була. Җеназа намазын Мүхәммәд Ибн әл-Хәнәфийә укый.

## Сылтамалар
* Ислам энцеклопедик сүзлеге 
* Саваб.ру сайты

Төркем:Сәхабәләр
Төркем:Ислам галимнәре
Мәрсия

**Мәрсия** (гарәпчә — *елау-сыктау*) — Шәрык әдәбиятында вафат булган кешеләрне, күренекле затларны мактау, олылап искә алу шигыре. Гадәттә мәрсияләр өчен элегик, кайгылы аһәң хас. Жанрның конкрет әдәби формасы юк.

Мактау рухы, шигъри теле белән мәдхиягә якын. Әмма мәдхиядә исән кешеләр, ә мәрсиядә вафат булганнар тасвирлана.

Борынгы төрки әдәбиятында, Урта гасыр шигъриятендә очрый. Габдерәхим Утыз Имәни, Акмулла, Габдулла Тукай, Нәҗип Думави иҗатларында бар. 

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Әл-ислах (газета)

**«Әл-ислах» (Реформа)** — 1907-1909 елларда Казанда нәшер ителгән татар милли-демократик газетасы. Рәсми мөхәрире Вафа Бәхтияров булса да, чынлыкта бу вазифаны Габдулла Тукай белән Фатих Әмирхан үтиләр.

## Тасвирлама

Беренче саны 1907 ел 3 октябрь көнне чыккан. 
Газета уку-укыту, тәрбия, әдәбият, мәдәният һәм мәдрәсәләргә реформа ясау мәсьәләләре турында күп яза, реформа даулаган шәкерт дөньясының үзенә күрә бер матбугат органы булып хезмәт итә. Заманның көн үзәгендә торган сәяси-иҗтимагый мәсьәләләрдән бәхәс иткәндә киң демократия карашларын чагылдырган була.

«Әл-ислах» атнага бер тапкыр, 16 битлек булып чыккан. Матди ягы — шәкертләр акчасы, шуңа күрә язышучыларга гонорар түләнмәгән диярлек.

## Тарих
1905 елның ноябреннән үк «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе шәкертләре «Әл-ислах» исемле кулъязма, җилембасма (гектографта күбәйтелгән) газета чыгарганнар. Әлбәттә, ул регуляр тәртиптә чыкмаган. Ә 1907 елның 3 октябреннән рәсми теркәлгән, чын газета нәшер ителә башлый.

68 саны чыккач, 1909 елның 22 июлендә газета чыгудан туктый.

## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Роман

**Роман** — аерым кешеләрнең яки кешеләр төркеменең язмышлары хикәяләп бирелгән, характер һәм дөньяга караш формалашу процессы гәүдәләндерелгән зур күләмле эпик әсәр.Роман шәхси тормыш аша яшәешнең төп, нигез мәгънәләрен ачарга, объектив чынбарлыкның гомуми сыйфатларын, шул чор җәмгыятенең яшәү кануннарын, рәвешен чагылдырырга омтыла, ягъни бер язмышта, бер кеше тормышы мисалында иң характерлы, типик шартларны да гомумиләштереп тасвирлый.

Тарихи роман роман, аның вакыйгалары үткән вакыйгалар фонында бара. Мондый Романның сюжеты, кагыйдә буларак, тарихи шәхесләрне җәлеп итеп, чын вакыйгаларга нигезләнә, әмма алар белән генә чикләнми. Тарихи контекст. Тарих ярдәмендә кешеләр һәр чорның үз үзенчәлекләре, көнкүреш шартлары, мәдәни нормалар һәм кагыйдәләр бердәмлеге барлыгын аңладылар.

## Роман төрләре
Роман ике төргә бүленә:
### Тематик яктан:
* автобиографик
* хәрби
* детектив
* документаль
* мәхәббәт
* интеллектуаль
* тарихи
* сәяси
* маҗаралы
* сатирик
* сентименталь
* иҗтимагый
* фантастик
* фәлсәфи
* һ.б.
### Структур яктан:
* Шигъри роман
* роман-памфлет
* роман-кыйсса
* роман-сага
* роман-фельетон
* кысалы роман
* роман-агым
* эпистоляр роман.

## Чыганак
* 

Төркем:Романнар
Төркем:Әдәби жанрлар
Төркем:Эпик жанрлар
Мастер һәм Маргарита (фильм, 1994)

**«Мастер һәм Маргарита»** ()&nbsp;— Михаил Булгаковның «Мастер һәм Маргарита» романының 1994 елда режиссёр Юрий Кара тарафыннан төшерелгән экранизациясе. Фильм 2011 елга кадәр режиссёр һәм фильм хокуклары иясе&nbsp;— «ТАМП» фирмасы продюсерлары белән, соңрак Булгаковның өченче хатыны Елена Шиловскаяның варислары Шиловский һәм Писарчиклар белән каршылыклар аркасында чыкмады.

Шулай ук, фильмның озынлыгы да (режиссёр юрамасы буенча,  ) каршылыклар тудырган: продюсерлар таләбе буенча ул ике сәгатькә генә калдырыла, моның өчен күп кенә сюжет сызыклары төшереп калдырыла. Бу инде актёрларның канәгатьсезлек китереп чыгара.

## Эчтәлеге
30-нчы еллар Мәскәвенә сәер чит ил кешсе Воланд килә, чынлыкта ул Иблис була һәм үзе белән иярченнәрен ияртә. Ул мәскәүлеләрнең ничек үзгәргәннәрен белергә тели. Кешеләр шундый ук калган... Тамашачы алдыннан төрле совет кешеләренең сатирик образлары галереясы үтеп китә, ул кешеләрнең барысы да эшләренә күрә җәза ала.

Фильмның параллель сызыгы&nbsp;— Иешуа Га-Ноцри һәм Яһүд иле прокураторы Понтий Пилат турындагы роман.

## Актёрлары

## Романнан аерымлыклар
* Иблис балында Владимир Ленин, Иосиф Сталин, Адольф Гитлер катнашалар.
* Левий Матвей Воланд янына килгәч, Иешуаның үтенечен түгел, ә боерыгын тапшыра.
* Иң соңгы, финаль өлеш төшереп калдырылган.

## Сылтамалар
* 
* Страница фильма на сайте Льва Дурова (история, отзывы, подборка материалов) 
* Страница фильма на сайте Kino-online.in.ua  
* Как проходили съемки фильма Юрия Кары «Мастер и Маргарита» 
* Юрий Кара о своем фильме в «Российской газете» 

Төркем:Михаил Булгаков әсәрләренең экранизацияләре
Төркем:Юрий Кара фильмнары
Зәйд ибне Хәрисә

**Зәйд ибне Хә`рисә**(гарәп. زيد بن حارث ) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең якын сәхабәләреннән берсе, аның элеккеге иреккә җибәрелгән колы һәм үги улы; Усама ибн Зәйднең әтисе.

Зәйд Йәмән җиреннән була. 8 яшьлек Зәйд белән әнисе Суда "Бану Маан" кабиләсендәге туганнарына баргач, бу кабиләгә һөҗүм итәләр. Зәйдне коллыкка төшерәләр һәм Мәккә базарында Хәдиҗәнең Хәким ибне Хузамга саталар. Хәким Зәйдне Хәдиҗәгә бирә. Хәдиҗә исә, Мөхәммәд галәйһиссәләмгә кияүгә чыккач, аны иренә бүләк итә. Мөхәммәд галәйһиссәләм Зәйдне иреккә җибәрә, ләкин Зәйд элеккеге хуҗасы яныннан китми, хәтта әтисе Хәрисә аны туган җиренә алып китәргә теләсә дә. Шуннан соң Мөхәммәд галәйһиссәләм аны уллыкка ала. Аны, Әзхәб сүрәсенең 5 аяте иңгәнче, Мөхәммәд улы дип йөртәләр, моңа тыю килгәч, яңадан Хәрисә улы дип атый башлыйлар. 

Мөхәммәд галәйһиссәләмнең пәйгамбәрлек чоры башлангач, Зәйд ибне Хәрисә беренчеләрдән булып исламны кабул итә. Пәйгамбәр галәйһиссәләм Таифкә барырга чыккач, ул да аның белән юлга кузгала. Таиф халкы Пәйгамбәргә таш ата башлагач, Зәйд аны үз тәне белән ташлардан саклый. Зәйд башка мөселманнар кебек үк Мәккә мөшрикләре тарафыннан җәберләүләргә дучар була һәм Мәдинәгә һиҗрәт кыла. Ул анда мөселман җәмгыяте үсеше өчен тырыша, Бәдер, Өхед, Хандак һәм башка сугышларда катнаша. Зәйд төрле походларда мөселман гаскәрләре белән идарә дә иткән. 

Мөхәммәд галәйһиссәләм Зәйд ибне Хәрисәне 3 меңлек гаскәргә башлык итеп Мутә сугышына җибәрә. Мөселманнарга каршы 200 меңлек Византия гаскәре чыга. Әлеге сугышта Зәйд 50-55 яшендә һаләк була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ислам энцеклопедик сүзлеге 
* Саваб.ру сайты

Төркем:Сәхабәләр
Фәрд

**Фәрд** (*икеюллык*) — Шәрык шигъриятендә иң кечкенә жанр атамасы. Бербөтен фикер мөстәкыйль икеюллык шигырьдә гәүдәләндерелә. Гадәттә фәрд өчен афористик яңгыраш хас. 

Рифмалашуы *аа* шәкелендә (сирәк кенә булса да, *аб* схемасыда очрый).

Татар шигъриятендә Сәйф Сараи, Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Равил Фәйзуллин һәм башка шагыйрьләр фәрдәләрне кулланганнар.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Мөсәддәс

**Мөсәддәс** (гарәп телендә — *алтыюллык*) — Шәрык әдәбиятында лирик әсәр атамасы. Ул алтыюллык строфалардан төзелә. Рифмалашу *аааааа*, *ббббба*,   *ввввва* ... шәкелендә. Гадәттә, строфадагы юллар цезура ярдәмендә ике кисәккә бүленә. Юлларның күпчелеге нигездә рәдифкә тәмамлана. Уртача строфалар саны — 4-10.

Мөсәддәстәге һәр строфаның ахыргы юлы бөтен шигырь өчен уртак. Гадәттә, соңгы строфада тәхәллүс кулланыла. 

Татар әдәбиятында аерым жанр буларак кулланылмый. Ләкин охшыш төзелешле әсәрләр очрый (мәсәлән, Шәйхи Маннур).

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Робагый

**Робагый** , шулай да **әрбагый**, **ырбагый** ( — *дүртләтелгән*) — дүртьюллык шигырь, Шәрык шигъриятендә киң таралган лирик жанр. Әлеге дүртьюллык логик-интонацион яктан тәмамланган фикер-хисне белдерергә, мөстәкыйль кулланылырга тиеш. 

## Тарих
Жанр IX-X гасырда фарсы әдәбиятында Ханзалы Бәдгиси, Рудаки, Әбү Шакир Бәлхи шагырьләренең иҗатында формалаша. XI гасырның мәшһүр астрономы Гомәр Хәйям 300гә якын робагый иҗат иткән. Мәхмүд Кашгарыйның "Диван"ында кайбер дүртъюллыклар робагый жанрына карый.

Робагый Урта гасырларда Шәрык мәдәниятында зур урын алып торган классик жанрларының берсе. Фарсы шигърияте классигы Гомәр Хәйям нәкъ үзенең робагыйлары белән мәшһүр. Элитар жанр буларак, робагый Алтын Урда һәм Казан ханлыгының хан-вәзирләр сарайларында уен коралларына кушылып башкарыла. Казан ханлыгы җимерелү белән татарларда халык авыз иҗаты сафларына керә.

## Тасвирлама
Жанрда төрки халыкларда киң таралган рәдиф алымы киң кулланыла. Эчтәлек буенча робагыйлар гадәттә фәлсәфи, гыйшкый, әхлакый характерлы. Нигезендә гаруз метрикасында иҗат ителгән. Иң борынгы фарсы мисаллары музыка белән бергә иҗат ителгән, уен коралларына кушылып чыгарылган. Жанрның рифмалашу кануннары ААБА яки АААА, АБАБ, ААББ, АББА схемаларыннан гыйбарәт.

## Татар халкында
Татар халкында "робагый чыгару" төшенчәсе "бәет әйтү" һәм "мөнәҗәт әйтү" төшенчәсе белән бик тә якынлашкан. Казан арты, Балык Бистәсе, Мамадыш, Биектау, Арча районнарының халык авыз иҗатында бүгенге көнгә кадәр халык робагыйлары үрнәкләре сакланып кала.

Робагый татар шигъриятендә киң таралган. Сәйф Сараи, Мифтахетдин Акмулла, Мәҗит Гафури, Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Әхмәт Исхак, Зыя Мансур, Нури Арслан, Зәки Нури, Рәдиф Гаташ, Әхмәт Саттар һәм күп башка шагыйрьләр бу жанрны кулланганнар. Соңгы робагыйлар авторлары арасында мәшһүр Туфан Миңнуллин исеме дә тора.

## Чыганаклар
* Әдәбият белеме сүзлеге / Төз.-ред. А.Г.Әхмәдуллин. Казан, 1990.
*Макаров Г.М. Музыка старотатарской письменной поэзии как составная часть средневековой элитарной культуры Волго-Камского региона // Музыка. Искусство, наука, практика: Научный журнал Казанской государственной консерватории имени Н.Г. Жиганова. 2016. № 1 (13). С. 29-40.
*Робагыйлар beznenmiras.ru

## Искәрмәләр


## Шулай да карагыз

* Татар халык музыкасы
* Татар әдәбияты
* Диване лөгатет-төрк

Төркем:Шәрык әдәбияты жанрлары
Төркем:Татар шигърияте
Төркем:Фольклор жанрлары
Җырлый торган өстәл

** Җырлый торган өстәл ** — татар балалар уены. Бу уен кече яшьтәге балалар тарафыннан бүлмәдә уйнала.

## Уйнау тәртибе
Бер баланы уен башланыр алдыннан ук өстәл астына кертәләр. Аннан өстәл сатучы билгеләнеп куела. Ул: «Өстәл сатам, өстәл сатам. Гади өстәл түгел, җырлый торган өстәл», — дип кычкырып йөри. Бер бала өстәл алырга килә:

— Өстәлең күпме тора? 
— Йөз сум. 
— Кыйммәт, хакын төшер... 
— Юк, гади өстәл түгел ул, җырлый торган өстәл, — ди сатучы. — Менә кара.

Сатып алучы: «Әйдә, өстәл, җырла!» — дип өстәлгә сугып әмер бирә. Өстәл астындагы бала җырлап җибәрә. Җыр беткәч, сатып алучы акча бирә. Шул вакыт сатучы да, өстәл астындагы бала да яшеренәләр.

Сатып алучы үзе дә җырлатып карамакчы була.

— Яле, өстәл, җырла, — дип, өстәлгә сугып карый. Өстәл җырламый. Сатып алучы: «Их, явыз сатучы, мине алдаган», — дип, сатучыны эзли башлый. Уен шуның белән бетә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ватык диван

** Ватык диван ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар «ана» сайлап куялар. Ана: «Ярый, балаларым, мин кибеткә барып кайтыйм, сез тәртипле генә өйдә утырып торыгыз», — ди дә чыгып китә.

Бер бала идән себерергә тотына. Бераздан ишек шакыйлар. 
— Тук, тук! 
— Кем бар? 
— Мин, әниегез.

Идән себерүче бала ике иптәшен «дүрт аякландырып» тезләндерә дә, өсләреннән одеял ябып, диван төсенә кертеп куя. Аннан барып ишекне ача. Ана керә дә: «Уф, арыдым», — дип, әлеге «диванга» килеп утыра. Диван «ватылып китә» һәм әни идәнгә тәгәри.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Ишәк сатыш

** Ишәк сатыш ** — татар балалар уены. Бүлмәдә уйнала торган шаян уеннарның берсе.

## Уйнау тәртибе
Балалар сатучыны һәм сатып алучыны билгеләп куялар.
Сатучы ике баланы икесен ике якка каратып тезләндерә дә өсләреннән одеял белән каплап «ишәк» ясый һәм: «Ишәк сатам, ишәк сатам!» — дип кычкырып йөри. Сатып алучы килә: 
— Күпме тора? 
— Йөз сум.

Ишәкне карый. «Яхшы ишәк икән», — дип мактап, сатучыга акча бирә.

Шуннан соң: «Яле, атланып кайтыйм әле», — дип ишәккә атлана. Одеял астындагы ике бала, икесе ике якка тайпыла да, сатып алучы идәнгә егылып төшә. Уен шуның белән тәмам була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Чәч табу

** Чәч табу ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уенны бары бер генә кеше белүе шарт. Балалар түгәрәккә тезелеп утыралар. Белгән кеше табакка чиста су сала да уртага китереп куя. Һәрбер балага бер бөртек чәчләрен суга салырга куша. Алып баручы чәчләр салынган суга иелеп караган булып такмаклый:

Балалар, 
Карагыз әле суга. 
Алтын балыклар кебек, 
Чәчләр нишлиләр суда?

Барысы да иелеп суга карыйлар. Алып баручы шул вакыт уч төбе белән суга китереп суга. Барысына да су чәчелә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Түшәм санау

** Түшәм санау ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен белән таныш булмаган бер баладан: «Җиң аша түшәм саный аласыңмы?» — дип сорыйлар. Теге, әлбәттә, батырланып: «Саный алам», — ди.

Шуннан соң аны идәнгә яткыралар да җиңен йөз тирәсенә туры китереп пәлтәсе белән ябалар һәм, ике куллап җиңне торба кебек итеп тотып, шуның аша түшәмне санарга кушалар. Ул чынлап торып түшәм санап азапланган арада, бер бала пәлтә җиңеннән су салып җибәрә. Шуннан соң түшәм санаучыдан: «Ничә булды соң түшәм?» — дип шаяртып көләләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Сабантуй (уен)

** Сабантуй ** — татар балалар уены. Бу уен сабантуй алдыннан уйнала.

## Уйнау тәртибе
Бер урам балалары җыелып, өйдән-өйгә кереп, сөрән сугып (бүләк җыеп) йөриләр. Бүләкне уенда катнашучы балалар һәркем үз өеннән кереп ала. Бүләкләр урынына йомырка, кулъяулык, кәнфит-прәннек ише нәрсәләр җыела. Шуннан соң барысы бергә болынга төшеп сабантуй уздыралар. Анда көрәш, бау тартыш, йөгереш, аяк бәйләп йөгереш кебек уеннар уйныйлар. Бу уен тулысынча импровизациягә корылган һәм зурларның сабантуй уздыруына иярү рәвешендә уйнала.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Драма уеннары
Төркем:Татар уеннары
Уклар (журнал)

**«Уклар»  журналы** — Җаек шәһәрендә  1906 елда чыккан юмор-сатира журналы. Мөхәрире һәм нашире Камил Мотыйгый булган.
## Тарих
Журналның беренче саны 1906 елның июнендә Җаекта чыга. Бу татар юмор-сатира журналларының иң беренчеләренең берсе була.  Журнал эшендә Тукай нык актив катнаша, ул монда «Һөд-Һөд», «Кырмыска», «Шүрәле» һәм башка псевдонимнар белән яза.

6 сан чыккач, 1906 елның ноябрендә журнал ябыла.  
## Чыганак

Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:XX гасыр башы татар матбугаты
Ялт-Йолт (журнал)

**"Ялт-Йолт" журналы** — 1910-1918 елларда Казанда чыккан юмор-сатира журналы. Мөхәрире Әхмәт Урманчиев булган.
## Тарих
Журналның беренче саны 1910 елның 15 майында чыккан. Журналны элек чыккан "Яшен" журналының дәвамы дияргә дә мөмкин. Мөхәрире Әхмәт Урманчиев булган. Аның эшендә Габдулла Тукай, Галиәсгар Камал һәм Фатих Әмирхан бик актив катнашалар. Тукайның монда хезмәте турында  Урманчиев болай дип яза :

123 саны чыккач, 1918 елның июнендә журнал ябыла.
## Тасвирлама
Журналда төрле сатирик мәкаләләр, шигырьләр басыла. Ул шул заман юмор-сатира журналларының иң алдынгысы була.

Казанда Харитонов матбагасында басыла.

## Чыганак

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай эшләгән матбугат басмалары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Россия империясе журналлары
Ахшару

** Ахшару ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар бер-берсенең кулларын тотышып түгәрәкләнеп басалар. Бер баланы уртада калдыралар. Түгәрәктәге балалар аңа карап түбәндәгечә җырлап әйләнәләр:

Кисәк-кисәк болыт килә, 
Киселмәгән арыш килә. 
Ахшару, ахшару, 
Ахшару атлы. 
Суган алдым, суган татлы. 
Суганыма бер кыз алдым, 
Каләмкаш атлы. 
Каләмкашка тун тектердем, 
Үзенә чаплы, 
Якасына бал бастырдым, 
Сөйләргә татлы; 
Киявең шалкан урламасын, 
Зәмәт  аша сикермәсен! 
Бадиян, бадиян, 
Тфү, ләгънәт!

Соңыннан уртадагы бала иптәшләренә кушылып, үз урынына икенче берәүне чакыра. Ул уртага чыккач, уен янә башлана. Шулай итеп, һәрбер уйнаучыга уртага берәр мәртәбә чыгарга туры килә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Күрсәт әле, Габдулла

** Күрсәт әле, Габдулла! ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар кулга-кул тотынып түгәрәк ясыйлар. Уртага бер баланы кертәләр. Ул «Габдулла» була. Балалар, хор белән җырлап, аннан берәр хәрәкәт ясавын сорыйлар. «Габдулла» аны эшләп күрсәтә. Уен барышында соравын да, җавабын да балалар бергә җырлыйлар:

— Күрсәт әле, Габдулла, ничек сабак укыйлар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай сабак укыйлар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек язу язалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай язу язалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек печән чабалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай печән чабалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек урак уралар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай урак уралар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек ашлык сугалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай ашлык сугалар. 
— Күрсәт әле, Габдулла, ничек кошлар очалар? 
— Менә шулай, менә шулай, шулай кошлар очалар.

Шул рәвешле уен озак импровизацияләнергә мөмкин.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Миңлебай (уен)

** Миңлебай ** — татар балалар уены.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәк уртасына бер баланы сайлап чыгаралар да, үзләре кул тотышып, җырлап әйләнәләр. Уртадагы бала берәр кыланыш эшләргә әйтеп, кыланып күрсәтә, тирәсендәге балалар да күмәк җыр астында шуны ук кабатлыйлар.
Хор: 
Без йөрибез әйләнеп, 
Син уртада, Миңлебай, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Без кыланырбыз шулай.

Уртадагы бала (кыланып):

Бер болай, бер болай, 
Я, кыланыгыз шулай.

Хор: 
Бер болай, бер болай, 
Моны эшләү бик уңай.

Уртадагы бала түгәрәктән берәүне тартып чыгара да үзе аның урынына кереп әйләнә. Уртага кыз бала чыгарылса, түбәндәгечә әйтәләр:

Без йөрибез әйләнеп, 
Син уртада, матуркай, 
Син нишләсәң, ни кылансаң, 
Без кыланырбыз шулай.

Уртадагы бала (кыланып):

Бер болай, бер болай, 
Я, кыланыгыз шулай.

Хор: 
Бер болай, бер болай, 
Моны эшләү бик уңай.

Уен шулай дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур»  нәшрияты, 1999.

Төркем:Җырлы-биюле уеннар
Төркем:Татар уеннары