open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тринитротолуол

**Тринитротолуол** (тротил, тол, C7H5N3O6) — шартлаткыч матдә; төссез, ләкин сакланганда саргая торган кристалл. Моляр масса 227,13 моль. Ацетон һәм бензолда яхшы, суда аз эри; катылану температурасы 80,85°С, тыгызлыгы 1641 кг/м3 (25°Ста). Химик яктан нык, озак вакыт дәвамында шартлау үзлекләрен югалтмый. Шартлаганда күп микъдарды зәһәрле углерод  хасил була. Тринтротолуол азот һәм күкерт кислоталары катнашмасы ярдәмендә нитролау юлы белән алына. Сәнәгатьтә һәм хәрбияттә мөстәкыйль рәвештә дә, башка шартлаткыч матдәләр составында (алюмотол, аммонал, аммонит, аммотол һ.б.) да киң кулланыла.

Төркем:Шартлаткыч матдәләр
Төркем:Нитрорганик кушылмалар
Төркем:Ароматик кушылмалар
Awrupanıñ Töş Tikşerenüläre Oyışması

**Awrupanıñ Töş Tikşerenüläre Oyışması** yäki **ATTA**, **CERN** (fransuzça *Conseil Européenne pour la Recherche Nucléaire*) - dönyanıñ yuğarı energiä fizikası iñ ere täcribäxänäse. Yış qına fransuz qısqartması kebek CERN (äyteleşe **KERN**, rusça TSERN) dip yörtelä.

## Taswir

Awrupanıñ Töş Tikşerenüläre Oyışması Eswiçrä häm Fransiä çigendä, Jeneva yanında urnaşqan. CERN territoriäse ike töp mäydançıqtan tora.

Tizlätkeçlär kompleksı cir öslegendä (iske tizlätkeçlär *Linac*, *PS*) häm cir astında, 100 m tiränlegendä (zamança *SPS*, Zur adron kollayderı) urnaşqan.

Töp mäydançıq Eswiçrä şähäre Meyrin yanında urnaşqan.

Oyışma 1954 yılda oyışa, 1953 yılda Parijda nigez salu kileşüenä 12 il qul quya. Xäzerge waqıtta oyışmağa 20 il kerä, daimi räweştä 2500 keşe eşli, şulay uq 580 ildän 8000 fizik häm injener waqıtlıça eşli.

CERN il-äğzaları yıl sayın 990 mln. dollar tüli.

## Äğzalar

kerü statusında:
*
*
*

Küzätüçelär:
*Awrupa komissiäse
* 
* 
* 
* 
*YUNESKO
*

## Sıltamalar
* Официальный сайт ЦЕРНа
* Twitter-блог. Самая свежая информация
* ''Зачем нужен ЦЕРН. Как Стандартная модель физики частиц сблизила людей'', «Lenta.ru», 11.06.2014.
* Журнал «CERN Courier» 
* Первый в мире веб-сайт (архив)
* Лев Коварский: от «Войны миров» до ЦЕРНа, 30.09.2015, NashaGazeta.ch

Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Тизләткечләр
Төркем:Халыкара оешмалар
Квант флуктуацияләре

**Квант флуктуацияләре** - виртуаль кисәкчекләрнең барлыкка килүе һәм юкка чыгуы белән бәйле вакуумның күләм берәмлегендәге энергия флуктуацияләре. Һайзенбергның билгесезлек мәсләге белән аңлатыла.

: \Delta E \Delta t \approx {h \over 4 \pi}

Аныксызлык принцибы буенча вакыт белән 
энергиянең кыйммәте вариациясе  теләгән нинди төгәллек белән табылырга булмый, шуңа күрә δE энергиясе белән виртуаль кисәкчек кыска вакытка \delta t\sim\hbar/\delta E  вакуумда барлыкка килә ала.

Виртуаль кисәкчекләрнең хасил булуы практик күзәтүе Казимир эффектында, Лэмб күчешендә һ.б. квант электродинамикасының эффектларында күренә.

Квант флуктуацияләре Галәмнең барлыкка килү төзелешендә бик мөһим роль уйнаган, ахры,  Галәмнең инфляциясе моделе буенча булган квант флуктуацияләре көчәйтелгән һәм бөтен күзәтелә торган структураның "орлыгы"н булдырганнар.

Шулай ук квант флуктуацияләре хәзерге Галәмнең киңәюе тизләнеше (космологик константа) өчен җаваплы, ихтимал.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    Шредингер Э. К принципу неопределенностей Гейзенберга. Избранные труды по квантовой механике. М.: Наука, 1976. стр.210-217.
*    Додонов В. В., Манько В. И. Обобщения соотношений неопределенностей в квантовой механике. Труды ФИАН СССР. 1987. Том 183 стр.5-70.
*    Суханов А. Д. Соотношения неопределенностей Шредингера и физические особенности коррелированно-когерентных состояний, Теоретическая и математическая физика. 2002. Том.132. №.3. С.449—468.
*    Суханов А. Д. Соотношение неопределенностей Шредингера для квантового осциллятора в термостате. Теоретическая и математическая физика. 2006. Том.148. №.2. (2006) С.295—308.
*    Тарасов В. Е. Вывод соотношения неопределенностей для квантовых гамильтоновых систем. Московское научное обозрение. 2011. №.10. C.3-6.

## Сылтамалар

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Галәм
Төркем:Физика төшенчәләре
Зөләйха Богданова

**Зөләйха Богданова**, Зөләйха Гыйззәтулла кызы Богданова (*вариант*: Багданова),  (*[[1886]], [[Казан губернасы]]  [[Орнашбаш]] [[авыл]]ы -[[1950]], [[Буа]]*) — татар театрының беренче артисткаларыннан. Буа татар театры җитәкчесе (*[[1926]]-[[1947]]*). Хезмәт Батыры (*[[1926]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1886 елның 18 сентябренда Казан губернасы Казан өязе (*хәзерге* Арча районы) Орнашбаш авылында туган.

## Хезмәт юлы
* 1909 елда Габдулла Кариев җитәкчелегендәге «Сәйяр» труппасында спектакльләрдә катнаша башлый.
* 1912 елда Сәхипҗамал Гыйззәтуллина-Волжская җитәкләгән «Нур» труппасына күчә.
* Ватандашлар сугышы елларында фронт театр труппаларында уйный.
* 1920 елдан Уфада Үрнәк татар-башкорт театрында (*хәзерге* Гафури театры) эшли.
* 1922-1924 елларда Казанда Беренче үрнәк театрда (*хәзерге* Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры) хезмәт итә.
* 1924 елдан Габдулла Кариев исемендәге Буа татар театрында уйный. 1926-1947 елларда, театрга нигез салучы һәм беренче  җитәкчесе Барый Тарханов Казанга киткәннән башлап,  Буа театрының (*Буа колхоз-совхоз театры*) сәнгать җитәкчесе һәм директоры. Буа театры ябылгач (*[[1949]]*), Буа районы мәдәният йортында үзешчән театр җитәкчесе.

## Уйнаган рольләре
Характерлы образларны да, көлкеле образларны да, драматик рольләрне дә бердәй оста башкаручы актриса. Чит ил һәм рус классикасында җитди образларны уйный.
#### «[[Сәйяр]]» труппасында
* *Гайни* — «Бәхетсез  егет» Галиәсгар Камал
* *Факиһә* — «Беренче театр» Галиәсгар Камал
* *Мәгълүфә* — «Фахишә» Галиәсгар Камал
#### «[[Нур театры|Нур]]» труппасында
* *Нәзифә* — «Саран Хәмит» (*Ж.-Б. Мольер пьесасы буенча*)
* *Пешекче хатын* — «Хуҗа һәм приказчик» Идрис Богданов
* *Гөлҗамал* — «Ир туганнары» Галиәсгар Камал
* *Сәлимә* — «Тигезсезләр» Фатих Әмирхан
* *Кабаниха* — «Яшенле яңгыр» А.Н. Островский 
* *Галчиха*- «Гаепсездән гаеплеләр» А.Н. Островский
* *Квашня* — «Тормыш төбендә» Максим Горький
* *Мәгълүфә* — «Кызганыч» Мирхәйдәр Фәйзи
* *Бәдигыльҗамал* — «Каениш» Галиәсгар Камал
* *Леди Мильфорт*, *фрау Миллер* — «Мәкер вә мәхәббәт» Ф. Шиллер һ. Б

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1926 Хезмәт Батыры

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
# Татарская энциклопедия. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Әдәбият
# Октябрьгә кадәрге татар театры. Казан, 1988.
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2

## Сылтамалар
*  Г. Камал театры артистлары 
*  З.Г.Богданова Милләттәшләр сайтында
* З.Г. Богданова (Багданова) Татар иле мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә 
 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:Театр директорлары
Богданов

**Богданов** — фамилия. **[[Багданов]]** варианты да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Андрей Богданов (31.01.1970), сәясәтче, РФ Демократик фиркасе башлыгы (*[[2005]]-[[2008]]*).
* Антон Богданов (1984), РФ кино актеры.
* Әнвәр Богданов (Багданов)  (1952), медицина фәннәре докторы, КДМУ профессоры (*[[1993]]*).
* Гариф Богданов (Багданов) (1889―1955), тәрҗемәче, педагог.
* Зәкуан Богданов (1891―1956), геодезия белгече, вуз (КДУ, КДПИ) укытучысы.
* Идрис Богданов (Багданов) (1886-1916), драматург, тәрҗемәче.
* Радик Богданов (1939—2009), баш табиб.  БАССР атказанган табибы (1976). 
* Хәмзә Богданов (1904―1983), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945]]*), *гвардия полковнигы*.
* Фәрит Богданов (*[[:ba:Богданов Фәрит Вәлинур улы|ba]]*) (1932―2001), драматург, БР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1992]]*).
----
* **[[Богданова]]**
** Зөләйха Богданова (Багданова)  (1886―1950), актриса, театр директоры, Хезмәт Батыры (*[[1926]]*).
** Мәдинә Богданова (Багданова) (1908―1962), фольклорчы, тел галиме.
** Халидә Богданова (Багданова) (1940), физика-математика фәннәре докторы, РФ ФА КФҮ әйдәүче гыйльми хезмәткәре (*[[1992]]*), профессор (*[[2005]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Богданович ― фамилия.

#### Топонимнар
* Богданович — шәһәр (*[[Свердловск өлкәсе]]*).
* Богданово — Киров өлкәсе Уржум районында урнашкан авыл.
* Богдановка — БР Зиянчура районында урнашкан авыл.
* Богдановское — БР Иглин районында урнашкан авыл.
* Богдановское — Чиләбе өлкәсе Кызыл районында урнашкан авыл.

#### Гидронимнар
* Богдановка — елга, Сухода кушылдыгы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Нитроглицерин

**Нитроглицерин** (глицерин тринитрат, тринитрин, CHONO2(CH2ONO2)2) — глицерин һәм нитрат кислоталарының катлаулы эфиры. Моляр масса 227,14; төссез ябышкак сыеклык, тыгызлыгы 1,591 г/см3 (25° да), кату температурасы 13,2°. Бензинда, суда эреми, ацетон, эфир һәм бензолда яхшы эри. Глицеринны нитрат һәм сульфат кислоталары катнашмасында этерификацияләп алына.

1846 елда италия галиме А. Собреро тарафыннан синтезланган. 19 гасырның 60—70 елларда А. Нобель тәкъдиме буенча сәнәгый масштабларда эшләп чыгарыла башланган. Бик көчле шартлаткыч матдә. Төтенсез дары, динамит эшләп чыгаруда кулланыла. Медицинада спирттагы 1% лы эретмәсе һәм таблеткасы кулланыла.

Төркем:Шартлаткыч матдәләр
Төркем:Органик булмаган кислоталарның катлаулы эфирлары
Аммонал

**Аммонал** - составында аммоний селитрасы, порошок сыман әлүмин булган шартлаткыч матдә. Тау, юл эшләрендә һәм хәрби эшләрендә кулланыла. Детонация тизлеге - 3500 — 4500 м/с, фугаслык - 480—550 см³, бризантлык: 13 — 16 мм, ышкылуга чыдамлыкның түбән чиге: 5700 кгс/см²дан ким түгел, тротил эквиваленты - 1,3

Төркем:Шартлаткыч матдәләр
Бенҗамин Дизраэли

**Бенҗамин Дизраэли**, граф Биконсфилд (, , Лондон — , Лондон) — Бөекбритания баш министры (1868, 1874—80), Консерваторлар фиркасенең башлыгы; язучы. 1852, 1858—59, 1866—68 елларда Бөекбритания финанслар министры. Дизраэли хөкүмәте баскынчыл сәясәтен алып барган (1878 елда Кипрны басып алган, Мисырны басып алу өчен җирлек хәзерләгән). «Кониңсби яки яңа буын» (, 1844), «Сибилла яки ике милләт» (, 1845) кебек сәяси романннарда социаль каршылыкларны йомшартуда аристократиягә төп урын биргән.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания премьер-министрлары
Мөнир Кунафин

**Мөнир Кунафин**, Мөнир Сәхиулла улы Кунафин (,  *[[1971 ел]]ның [[17 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Гафури районы]], [[Сәетбаба]]*) — журналист, шагыйрь. «Шоңкар»  (*2012―2020*), «Агыйдел» (*2020 елдан*) журналларының баш мөхәррире. РФ һәм БР язучылар һәм журналистлар берлекләре әгъзасы (*2005 елдан*). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (*2015*).
Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 17 мартында БАССР Гафури районы Сәетбаба авылында туган. Уфада Р. Гарипов исемендәге гимназия-интернатны (*[[1988]]*), Башкорт дәүләт университетының филология факультетын (*[[1993]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Эшчәнлеге журналистика белән бәйле.
* «Йәшлек» газетасында (*[[Уфа]]*) бүлек мөдире, җаваплы сәркатип, баш мөхәррир урынбасары.
* «Ватандаш» журналында (*[[Уфа]]*) бүлек мөдире.
* 2012 елдан «''Шоңкар''» журналында баш мөхәррир (директор).
* 2020 елдан «''Агыйдел''» журналының баш мөхәррире.

## Иҗаты

Поэзия, проза, драматургия өлкәләрендә иҗат итә. Уфада «Китап» нәшриятында берничә китабы нәшер ителгән. «*Бельские просторы*» журналында «Артта — Мәскәү» (*Позади Москва*), «Авылга Аллаһы килер...яки Туктап калган вакыт» (*В деревню явится Бог...или Остановившееся время*), «Кайнозой» әсәрләре басылып чыккан. 
### Әсәрләре театр сәхнәсендә
* Стәрлетамак драма театрында «Тыңлыйк вакыт акканын» (*Раб божий предполагает*) пьесасы уйнала.
* 2023 елда Туймазы татар драма театры «Тәңре өрек капканда...» повесте буенча «Синең өчен үзем үләрмен» спектаклен сәхнәләштерә (режиссер Айдар Зарипов, композитор Вәсил Гафаров). Премьерасы ― 9 июньдә. 

### Китаплары
* Шундый мәлем. Уфа: Китап, 2001.
* Гомер дигәннәре. Уфа: Китап, 2005.
* Тәңре өрек капканда. Уфа: Китап, 2012.

## Гаиләсе
Хатыны Гөлшат — «''Башкортстан кызы''» журналында хәбәрче, улы — Ядкәр (*[[2004]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 ― Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* РФ, төбәкара, БР әдәби бәйгеләре лауреаты.
* 2023 ― Шәһит Ходайбирдин премиясе ― *«Бер гомер җитми икән» очеркы һәм «Кызарып чия пешкән мәл иде» юлъязмалары өчен*.
* 2024 ― журналистика өлкәсендәге «Хакыйкать. Җаваплылык. Каһарманлык» республика конкурсының «Каһарманлык» номинациясендә («Басма киң мәгълүмат чаралары» категориясе) җиңүче (беренче урын, 300 мең сум).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Классташлар»дагы сәхифәсе
* Илаһи күңелләрдә зар булмый. «*[[Башкортстан (газета)|Башкортстан]]*», 2007 ел, апрель.

## Моны да карагыз
*  М. Кунафин шигырьләрен укый (''видео, 2 мин.'')

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Драматурглар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Альбер Камю

**Альбер Камю** (, , Мондово, Әлҗәзаир — , Вилблөвен, Франция) — француз язучысы.

Экзистенциализм агымының  күренекле вәкиле. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Каршылык хәрәкәтендә катнашкан. Иҗади эшчәнлеген 1937 дә башлый.  (1942) кыйссасы,  (1942) фәлсәфи ы,  (1944) һәм  (1945) драмалары — кеше тормышының мәгънәсе турындагы уйлардан гыйбарәт.  (1947) роман-хикәясе Каршылык хәрәкәте турында.  (1951) фәлсәфи учыркы,  (1956) кыйссасы,  (1957),  (1958) хикәяләр тупламы авторы. Нобель премиясе лауреаты (1957).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлҗәзаирдә туганнар
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Франсуз язучылары
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция Коммунистик Фиркасе әгъзалары
Төркем:Анархистлар
Төркем:Экзистенциалистлар
Украин Милли Берлеге

**Украин Милли Берлеге** (укр. *Український Національний Союз*) - Украин хәрбиләшкән ватанпәрвәр иҗтимагый-сәяси оешмасы. 2009 елда кискен карашлы милләтчеләр һәм нео-наци кискен оешмаларының һәм төркемнәренең берлеге  нигезләнә. Украин милли-социализмы идеологиясендә тора. 2009 нчы елда Олег Голтвянский Украин милли берләшмәсен җитәкли башлаган. 2012 нче елда Харковта узган нелегаль миграциягә  каршы акцияләрдә катнашкан өчен кулага алына hәм мәхкәмәгә эләгә.

Евромәйданны оештыручыларның берсе, 2014 елда Украина сәяси вакыйгаларында актив роль уйный. Донбасс сугышында актив катнаша. Украин Милли Берлеге нигезендә "Печерск" батальоны формалашкан, ул 2015 елда Луганск өлкәсендә кышкы бәрелешләрдән соң, таратылган.

## Сылтамалар
* Украин Милли Берлеге сайт 

## Искәрмәләр

Төркем:Украина сәясәте
Төркем:Украина оешмалары
Төркем:Радикаль оешмалар
Пьер Бомарше

** Пьер-Огюстен Карон де Бомарше** (; 24 гыйнвар 1732, Париж — 18 май 1799) — мәшһүр француз драматургы. Беренче пьесаларында (*«Евгения»* (1767), *«Ике дус»* (1770)) иҗтимагый тигезсезлек тасвирланыла. «Хатирәләр» памфлетында (1773—74) Бомаршеның демократик карашлары үз гәүдәләнешен тапкан. *«Севилья чәчтарашы»* (1775), *«Фигароның өйләнүе»* (1784) пьесалары Бомаршега дөньякүләм мәшһүрлек китергән.
«Фигароның өйләнүе»ндә язучы гади халык вәкиле — Фигароның эрудициясен олылап, асылзадә Альмавиваның наданлыгыннан көлә. Бомарше кәмитләре дөнья театр сәхнәләрендә үзенә лаек урын алган.

Төркем:Франция драматурглары
Төркем:Франция мемуаристлары
Овердрафт

**Овердрафт** — кыска вакытлы банк кредиты формасы, ул клиент хисабыннан калдыктан күберәк булган акча чараларын күчерү ысулы белән эшләнә, бу операция аркасында дебет сальдо барлыкка килә.

Овердрафт белән куллану хокукы ышанычлы банк клиентларына гына килешү нигезендә тәкъдим ителә, килешүдә овердрафтның максималь суммасы, овердрафт буенча кредит бирелү һәм аны түләү шартлары билгеләнә. Гади кредитлардан аермалы буларак, овердрафт белән кулланганда бурычны каплау өчен клиентның агымдагы хисабына килгән бөтен чаралар юнәлә. Процентлар исәпләү билгеләнгән яки сөйләшенгән ставкалар нигезендә үткәрелә. Халыкара исәпләүләр алып барганда банклар аккредитивлар, переводлар буенча үзара түләү йөкләмәләре үткәрәләр, гадәттә корреспондент хисапларында булган калдык чаралар чикләрендә, овердрафт бары тик килешү нигезендә генә кулланыла.
## Чыганаклар
http://vamodobreno.ru/tat/slovar/o/overdraft/

Төркем:Банк эше
Төркем:Кредит
Төркем:Акча түләнми торган хисаплар
Төркем:Финанс
Төркем:Икътисад терминологиясе
Кармак (журнал)

**Кармак**,  — 1915-1917 елларда Ырынбурда татар телендә нәшер ителгән әдәби-сәяси, сатирик-көлкеле рәсемле басма (*журнал*). Нәшер итүчесе — М.Г. Мәрҗани (*[[Мәхмүт Галәү]]*).

## Тарих
* 1915 елның гыйнварыннан 1917 елның сентябренә кадәр айга 2 мәртәбә чыккан.
* Барлыгы 60 саны дөнья күргән.
* Нәшер итүче һәм мөхәррире — Мәхмүт Галәү.
* Басманы нәшер итүдә Шәехзадә Бабич, Зариф Бәшири, Мәҗит Гафури, Шәриф Камал, Сәйфи Кудаш, Булат Ишемгул, Әкрам Галимов, Ә. Максуди, Сәгыйть Сүнчәләй, В. Хәлил, Г. Харис, Г. Шәрифи  һ. б. катнаша.
* Авторлар үзләренең шигырьләрендә, мәкаләләрендә, фельетоннарында татар халкын яңалыкка, прогресска өндәгәннәр, догмаларга ябышып ятучы фанатик динчеләрне тәнкыйтьләгәннәр, татар әдәбиятында реализм алымын яклаганнар, мантыйксыз, эчтәлексез, әдәби яктан көчсез әсәрләрдән көлгәннәр, язучыларны  халыкның социаль-сәяси тормышында активрак катнашырга өндәгәннәр.

## Эчтәлек
* «Кармак» журналында татар шагыйрьләре, татар язучылары  һәм публицистлары тормыш юлы һәм иҗаты яктыртылган.
* Һәр айда милли тормыш вакыйгалары (*яңа китаплар – басмалар нәшер ителү, татар театрларындагы  һ. б.*) җентекле яктыртылган.
* Реклама бүлегендә көлкеле, мәзәк һәм  вакыйгалар турында мәкаләләр дә урнаштырылган.

## Чыганаклар
# Татарская энциклопедия: В 5 т.  Т. 3. Казань, 2006.
# Татар энциклопедиясе. Т.3. Казан, 2012.

## Әдәбият
# Гимадиев У.И. Сатира, ее жанры и художественные средства. Уфа, 1980.
# Гимадиев У.И. Сила сатирического слова. Казань, 1987.
# Рәмиев И. Вакытлы татар матбугаты (''альбом''). 1905–1925. Казан, 1926.

## Сылтамалар
*  «Кармак» турында Русиянең милли белешмәлек хезмәте (''НЭС'') сайтында 
* «Кармак» турында «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә
* Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Ырынбур
Кармак (мәгънәләр)

**Кармак** — күп мәгънәле сүз. Борынгы төрки «кармау», «карбау» («*тоту, эләктереп алу*») сүзеннән.
 
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Кармак — балык тоту  коралы.
* Кармак — 1915-1917 елларда Ырынбурда татар телендә нәшер ителгән сатирик журнал.

## <small>Топонимнар</small>
*  Кармак — Свердловск өлкәсенең Тугулым шәһәр округы составына керүче авыл.

## <small>Гидронимнар</small>
* Кармак — елга,  Пышма кушылдыгы.
* Кармак — елга, Томь-Чумыш кушылдыгы.
* Кече Кармак — елга,  Пышма кушылдыгы.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Шамил Шәйдуллин (мәгънәләр)

**Шамил Шәйдуллин**  — татарча исем, фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге исем-фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
*  Шамил Шәйдуллин, Шамил Мортаза улы Шәйдуллин (1947―2021), рәссам, Тукай бүләге иясе (*[[2000]]*).
*  Шамил Шәйдуллин, Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллин (1939-2008), язучы-детектив.
*  Шамил Шәйдуллин, Шамил Нургали улы Шәйдуллин (03.03.1963), Куйбышев тимер юлы башлыгы урынбасары.

## Моны да карагыз
* Шәйдуллин

Төркем:Фамилияләр
Шәйдуллин

**Шәйдуллин** — татарча фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Артур Шәйдуллин (1991), актер осталыгы һәм пластика буенча педагог, режиссер, сценарист, драма актеры.
* Ильяс Шәйдуллин, биология фәннәре докторы, Мәскәү ветеринария академиясе профессоры.
* Марсель Шәйдуллин (*04.05.1974, [[Нәдер]]*), Азнакай районы башлыгы (*[[2012]]*).
* Миннехан Шәйдуллин (1939-2017), рәссам.
* Рамил Шәйдуллин (*27.06.1977, [[Казан]]*), «Камгэсэнергострой» ААҖ генераль директоры (*[[2012]]*).
* Ратмир Шәйдуллин (*25.03.1980, [[Түбән Кама]]*), Казан шәһәре башкарма комитетының җир һәм милек мөнәсәбәтләре комитеты рәисе (*[[2013]]-[[2015]]*), ТР прокуратурасының федераль кануннарны үтәүне күзәтчелек итү идарәсе башлыгы (*[[2015]]*), юридик фәннәр кандидаты,  Россия хокук академиясе Казан филиалы доценты, кафедра мөдире.
* Рафаил Шәйдуллин (1960), тарих фәннәре докторы (2003), профессор (2007). Татарстан Республикасының  фән һәм техника өлкәсендә Дәүләт премиясе лауреаты (2005), Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2010).
* Ренат Шәйдуллин (*29.09.1979, [[Ростов өлкәсе]]*),  «Баррел» инвестиция компаниясенең Казан филиалы директоры (*[[2005]]*).
* Хәнәви Шәйдуллин (1938—2001), җырчы, ТАССР атказанган артисты (1989).
* **[[Шамил Шәйдуллин (мәгънәләр)|Шамил Шәйдуллин]]**
** Шамил Шәйдуллин, Шамил Мортаза улы Шәйдуллин (1947―2021), рәссам, Тукай бүләге иясе (*[[2000]]*).
** Шамил Шәйдуллин, Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллин (1939-2008), язучы.
** Шамил Шәйдуллин, Шамил Нургали улы Шәйдуллин (03.03.1963), Куйбышев тимер юлы башлыгы урынбасары.
* Шәүкәт Шәйдуллин (22.06.1961, Донецк өлкәсе), «Россия тимер юллары» ААҖ вице-президенты.
----
;Шәйдуллина
* Регина Шәйдуллина (1999), спортчы (авыр атлетика), Россия чемпионы.

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Шәүкәт Шәйдуллин

**Шәүкәт Шәйдуллин**, Шәүкәт Нургали улы Шәйдуллин,  (*22.06.1961, [[Донецк өлкәсе]]*) — тимер юлчы, «Россия тимер юллары» (РТЮ) ААҖ вице-президенты, РТЮ хәрәкәт куркынычсызлыгы департаменты башлыгы. РФ шәрәфле тимер юлчысы. «Бердәм Россия» сәяси фиркасе әгъзасы. Ш.Н. Шәйдуллинның абыйсы.

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 22 июнендә Украина ССР Донецк өлкәсе Родинское шәһәрендә туган. «*Локомотивлар*» белгечлеге буенча М.Т. Елизаров исемендәге Куйбышев (*хәзер* Самар) тимер юл транспорты   институтын (), Саранск дәүләт университетын тәмамлаган. Совет Армиясендә хезмәт иткән.

## Хезмәт юлы
17 яшеннән тимер юлда. Куйбышев тимер юлының Сембер локомотив депосында хәрәкәт итүче составны ремонтлаучы слесарь вазифасыннан  башлый, машинист була.
* 1996 «Россия тимер юллары» ААҖ филиалы - «Куйбышев тимер юлы» Сембер  бүлекчәсе баш .
* 1996-1997 Самар өлкәсе Кинель локомотив депосы башлыгы.
* 1997-2001  Куйбышев тимер юлы идарәсендә локомотив хуҗалыгы хезмәте башлыгы, юл башлыгы урынбасары.
* 2001 Горький тимер юлы (*[[Түбән Новгород]]*) идарәсе башлыгының беренче урынбасары. 
* 2002 Горький тимер юлы башлыгы.
* 2004-2007 Свердловск тимер юлы башлыгы.
* 2007-2008 «Россия тимер юллары» ААҖ президенты киңәшчесе.
* 2008-2012 «Көньяк Кавказ тимер юлы» ЯАҖ генераль директоры.
* 2012 елдан «Россия тимер юллары» ААҖ вие-президенты, РТЮ хәрәкәт куркынычсызлыгы департаменты башлыгы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ шәрәфле тимер юлчысы
* «Транссебер магистраленың 100 еллыгы»  медале.

## Сылтамалар
*  СЦБИСТ - тимер юлчылар форумы
*  Шәйдуллин хуҗалыгының имидж полюслары 

## Искәрмәләр

Төркем:Тимер юлчылар
Төркем:Инженерлар
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:СамГУПС тәмамлаучылар
Төркем:Украина татарлары
Шамил Шәйдуллин (тимер юлчы)

**Шамил Шәйдуллин**, Шамил Нургали улы Шәйдуллин, Şäydullin Şamil Nurğali ulı,  (*03.03.1963, [[Донецк өлкәсе]]*)— тимер юлчы, Куйбышев тимер юлы башлыгы урынбасары (*[[2011 ел]]дан*). «Бердәм Россия» сәяси фиркасе әгъзасы, фирканең Сембер өлкәсе бүлеге шурасы  әгъзасы .  Ш.Н. Шәйдуллинның энесе.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 3 мартында Украина ССР Донецк өлкәсе Родинское шәһәрендә туган. «*Локомотивлар*» белгечлеге буенча М.Т. Елизаров исемендәге Куйбышев (*хәзер* Самар) тимер юл транспорты  институтын () тәмамлаган (*[[1989]]*).

## Хезмәт юлы
1980 Эшчәнлеген Куйбышев тимер юлының Сембер локомотив депосында хәрәкәт итүче составны ремонтлаучы слесарь вазифасыннан  башлый.

#### Хезмәттәге үсеш баскычлары ([[1982]]-[[1999]])
* локомотив депосы мастеры
* локомотивларны техник тикшерү цехы өлкән мастеры
* техник бүлекнең әйдәүче 
* локомотив депосының баш инженеры
* 2000 Сембер локомотив депосы башлыгы
* 2006 «Россия тимер юллары» ААҖ филиалы - Куйбышев тимер юлы Сембер бүлекчәсе башлыгының беренче урынбасары
* 2007 Куйбышев тимер юлы Сембер бүлекчәсе баш инженеры
* 2010 Куйбышев тимер юлы Сембер бүлекчәсе башлыгы
* 2011 елның мартыннан Куйбышев тимер юлы башлыгының җирлекләр белән эшләү буенча урынбасары — Идел–Кама регионы буенча урынбасар.
* 2013 елдан Кама инновацияле территория-сәнәгать кластерының тимер юл инфратөзелешен киңәйтү буенча ведомствоара эшче төркеменә керә.

## Сылтамалар
*  «Россия тимер юллары» ААҖ рәсми сайты
* «Бердәм Россия» фиркасе яклылар сайты 
* «Сембер өлкәсенең татар яңалыклары» сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Тимер юлчылар
Төркем:Инженерлар
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:СамГУПС тәмамлаучылар
Төркем:Украина татарлары
Андерс Цельсий

**Андерс Цельсий** (, , Уппсала, Швеция — , Уппсала, Швеция) — швед астрономы һәм физигы, Стокһолм фәннәр академиясе әгъзасы. Уппсала университетында белем алган, 1730 дан башлап профессор. Уппсалар астрономик се директоры (1740). 1736—37 елларда 1 градуслык меридиан кисемтәсен үлчәү буенча Лапландия экспедициясендә катнашкан. Гыйльми хезмәтләре астрономия, геофизика һәм физикага карый. 1742 елда йөз градуслы температура шкаласын тәкъдим иткән.

## Моны да карагыз
* Градус

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Математиклар
Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Габриель Фаренһейт

**Даниель Габриель Фаренһейт** (*Фаренһайт*; ; , , Данциг — , Һаага) — алман физигы. Бөекбритания һәм Нидерландларда эшләгән. Спиртлы (1709) һәм төрекөмешле (1714) термометрлар ясаган. Үз исеме белән аталган температура шкаласын тәкъдим иткән. Анда гомум кабул ителгән таяныч нокталары — нормаль атмосфера басымында бозның эрү ноктасы белән суның кайнау ноктасы арасында температура интервалы 180 бүлеккә — Фаренһейт градусына бүленгән. Фаренһейт шкаласында бозның эрү ноктасы — 32&nbsp;°F, суның кайнау ноктасы — 212&nbsp;°F.
## Искәрмәләр
Виктор Франц Һесс

**Виктор Франц Һесс** (; , Вальдштейн, Австрия — , Нью-Йорк, АКШ)  — Австрия һәм АКШ физигы, Австрия фәннәр академиясе әгъзасы. 1919 елдан Вена, Грац һәм Инсбрук университетлары профессоры. Хатыны яһүд милләтеннән булганы сәбәпле 1938 елдан АКШка күчеп киткән. Фәнни хезмәтләре космик нурлар физикасы, радиоактивлык, атом физикасы һәм оптикага карый. Космик нурларны кәшеф иткән (1912) һәм интенсивлыгының үзгәрешен күзәткән. Нобель премиясе лауреаты (1936).
## Искәрмәләр
Роберт Кох

**Һенрих Һерман Роберт Кох** (; , Клаусталь-Целлерфельд — , Баден-Баден) — алман микробиологы.

Эпидемиология һәм бактериология нигезләүчеләреннән берсе. Гёттинген университетын тәмамлаган (1866). Берлин университеты профессоры (1885—91). Берлиндагы йогышлы авырулар инсититуты директоры (1891-1904). Төп хезмәтләре йогышлы авыруларны китереп чыгаручы микроорганизмнарны ачыклауга һәм аларга каршы көрәш ысулларын эшкәртүгә карый. Мисыр, Һиндстан, Яңа Гвинея һәм Ява утравына микробиологик экспедициялар оештырган. Түләмә, туберкулез (1882), вабаны (1883) китереп чыгаручы микроорганизмнарны кәшеф иткән. Бактериаль тәдкыйкатьләр алып барган. Дезинфеикция ысулларын тәкъдим иткән. Туберкулин препаратын уйлап тапкан (1890). Нобель премиясе лауреаты (1905).
## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Гаянов

**Гаянов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Гаян» («*ап-ачык*», «*билгеле*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Илдар Гаянов (19.03.1957), рәссам, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[2004]]*).
* Зөфәр Гаянов (1942-20), рәссам, БР халык рәссамы (*[[2003]]*).
* Әбүзәр Гаянов (06.08.1936―7.11.2025), урманчы, ТР урман хуҗалыгы министры (*[[1984]]-[[2001]]*).

Төркем:Фамилияләр
Сәйтәк

* Сәйтәк (Балтач районы) — Башкортстанның Балтач районында урнашкан торак пункт.
* Сәйтәк (Менделеевск районы) — Татарстанның Менделеевск районында урнашкан торак пункт.
* Сәйтәк (Учалы районы) — Башкортстанның Учалы районында урнашкан торак пункт.
Акман (мәгънәләр)

**Акман** — топоним.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Акман — Мамадыш районындагы авыл.
* Акман — БР Бакалы районындагы авыл.
* Акман — БР Күгәрчен районындагы авыл.

## Моны да карагыз
* Ахманово

Төркем:Топонимнар
Әбүзәр Гаянов

**Әбүзәр Гаянов**, Әбүзәр Гаян улы Гаянов,  (06.08.1936―7.11.2025) — урманчы. Татарстан Республикасы урман хуҗалыгы министры (*[[1984]]-[[2001]]*). ТАССР Югары шурасы депутаты (*[[1985]]-[[1990]]*). РФ (*[[1999]]*) һәм ТАССР (*[[1968]]*) атказанган урманчысы.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 6 августында ТАССР Тәкәнеш районы (*хәзерге* Мамадыш районы) Акман авылында туган. Лубян урман хуҗалыгы техникумын (*[[2012 ел]]дан* Лубян урман-техник көллияте) (*[[1954]]*), Мари урман-техника институтын (*[[Йошкар-Ола]], [[1966]]*) тәмамлаган.

2025 елның 7 ноябрендә Казанда 90нчы яшендә вафат.
## Хезмәт юлы
* 1954-1955  Чита өлкәсе Ингодинск урман хуҗалыгында урманчы ярдәмчесе, урманчы. 
* 1958-1977  ТАССР урман хуҗалыгында: Аксубай урман хуҗалыгы урманчысы.
* 1961 25 яшендә Минзәлә урман хуҗалыгы баш урманчысы\
* 1971-1975 Татар урман хуҗалыгы идарәсенең урман хуҗалыгы бүлеге башлыгы. 
* 1975-1980  КПССның Татарстан өлкә комитетының сәнәгать-транспорт бүлеге инструкторы.
* 1980-1984  КПССның Татарстан өлкә комитетының сәнәгать бүлеге мөдире урынбасары. 
* 1984-2001  Татарстан АССР (*[[1991 ел]]дан* Татарстан Республикасы) урман хуҗалыгы министры. 
* 2003 елдан Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясендә (*[[2006 ел]]дан* Казан дәүләт аграр университеты) фәнни-педагогик эштә.
 
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1985-1990  ТАССР Югары шурасы депутаты.
 
## Фәнни эшчәнлеге
Хезмәтләре урманчылык эшенә һәм урман хуҗалыгы өлкәсенә карый.

#### Хезмәтләре
# Упорядочить рубки ухода за лесом. «*Лесное хозяйство*», 1974 ел, № 12.
# Урман хуҗалыгы хезмәткәрләре өчен русча-татарча сүзлек — «Русско-татарский словарь–минимум для работников лесного хозяйства». 1995.
# Леса и лесное хозяйство Республики Татарстан. Казань: Идел-PRESS, 2001.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләүләре
* 1968 ТАССР атказанган урманчысы 
* 1999  РФ атказанган урманчысы
* «Хөрмәт билгесе» ордены
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2010.

## Сылтамалар
* Лубян урман техникумы тарихы (''реферат'')
* Ә.Г. Гаянов Viperson.ru сайтында
*  Ә.Г. Гаянов «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә
* В Казани простились с экс-министром лесного хозяйства республики Абузаром Гаяновым. Министерство лесного хозяйства Республики Татарстан, 8.11.2025

Төркем:Урманчылар
Төркем:РФ атказанган урманчылары
Төркем:ТАССР атказанган урманчылары
Төркем:Лубян урман-техник көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Идел буе дәүләт технология университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Татарстанның урман хуҗалыгы министрлары
Акман (Мамадыш районы)

**Акман** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл. 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 183 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,27%,
башка халыклар — 2,73%.

## Шәхесләр

* Әбүзәр Гаянов (06.08.1936―7.11.2025), урманчы, ТР урман хуҗалыгы министры (*[[1984]]-[[2001]]*).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Гарипова

**Гарипова** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Гариф» («*белүче*», «*акыл иясе*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Динә Гарипова (25.03.1991, *[[Яшел Үзән]]*), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (*[[2012]]*).
* Раилә Гарипова (22.11.1946, *[[Казан]]*) , балетмейстер, ТАССР халык артисты (*[[1987]]*).
* Фирдәвес Гарипова (1941-2014), телче-галимә, филология фәннәре докторы.
* Таңчулпан Гарипова (22.09.1947), язучы, С. Юлаев премиясе лауреаты (*[[2006]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Гарипов

Төркем:Фамилияләр
Хәмидуллин

**Хәмидуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Хәмит»/«Хәмид»/«Хәмидулла» («*[[Аллаһ]]ның мактаулысы*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Айрат Хәмидуллин]]**
** Айрат Хәмидуллин (20.01.1956, Казан), рәссам, педагог.
** Айрат Хәмидуллин (1966―2020, Әлмәт), архитектор-төзүче, һәвәскәр композитор.
* Булат Хәмидуллин (13.08.1968, Казан), тарихчы, язучы. Л. Х. Хәмидуллинның улы.
* Гариф Хәмидуллин
** Гариф Хәмидуллин (1895―1958), ике Ленин орденлы нефтьче-бораулаучы (*Лениногорск-Әлмәт*).
** Гариф Хәмидуллин (1907―1978), фирка-хуҗалык эшлеклесе (*Азнакай*).
* Илмас Хәмидуллин (1974), ТР Кайбыч районы мәгариф бүлеге начальнигы (2018 елдан).
* Лирон Хәмидуллин (10.11.1932, *Иске Төгәлбуга, [[Яңа Малыклы районы]]*), язучы-тәрҗемәче.
* Ризван Хәмид (Хәмидуллин) (24.10.1941, *Усман Ташлы, [[Ярмәкәй районы]]*), язучы-драматург.
* Филзә Хәмидуллин (1936―2022), икътисад фәннәре докторы (1981), профессор. КДФИИ ректоры (1980-1990), Федерация Советы әгъзасы (2003—2005). Татарстанның атказанган икътисадчысы.
* Һидият Хәмидуллин (1923―1998), КПССның Азнакай район комитеты беренче секретаре (1958-1961). Татарстан АССР Прокуроры (1961-1981). 
* Шакирҗан Хәмидуллин (*[[Шакирҗан Хәмиди]]*, 1880—1932), инкыйлабчы, язучы, мөхәррир. Ш. Хәмидинең энесе. 
* Шәйхелислам Хәмидуллин (*[[Шәйхелислам Хәмиди]]*, 1869—1911), дин галиме, тәрҗемәче
----
* **[[Хәмидуллина]]**
** Роза Хәмидуллина (14.10.1962, *Мулла Иле, [[Яшел Үзән районы]]*), шагыйрә.
** Камәрия Хәмидуллина (05.11.1949, *Шыкшы, [[Саба районы]]*), КФУ каршындагы Ш. Мәрҗани исемендәге 2 нче санлы татар гимназиясе директоры (1993—2020).

Төркем:Фамилияләр
Андрей Громыко

**Андрей Громыко** (, , , Старые Громыки, Һомел өязе, Могилёв губернасы, Россия империясе — , Мәскәү, ССРБ) — Совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе, күп еллар (1957—1985) дәвамында ССРБ чит ил эшләре министры.

1939 дан ССРБ чит ил эшләре министрлыгында эштә. 1943 дән АКШта ССРБ илчесе, 1946 дан БМОда ССРБ даими вәкиле. Ялта һәм Потсдам конференцияләрен әзерләүдә катнашкан. 1949-1952 дә ССРБ чит ил эшләре министры беренче урынбасары. 1952 дән Бөекбританиядә ССРБ илчесе. Сталин үлеменнән соң Мәскәүгә чакрытып алына һәм элекке вазифасына кайтарыла. 1957 дән — ССРБ чит ил эшләре министры.

Дипломатик сөйләшүләр алып барганда күрсәткән үҗәтлекләре өчен Көнбатышта аңа *«Юк әфәнде»* кушаматын такканнар.

ССРБ ЮШ депутаты (2, 5-11 чакырылышлары, 1946-1950, 1958-1989), *«Халыкара тормыш»* журналының баш мөхәррире (1958-1987). 1988 дән — пинсәдә.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Ак тишек

**Ак тишек** - Галәмдә фараз ителүче объект, аның эченә берни керә алмый. Вакыт буенча ак тишек - кара тишекнең капма-каршысы.

Гомуми чагыштырмалылык теориясенең  тигезләмәләре нигезендә фараз ителгән.

Вакытның термодинамик угы кире юнәлешендә урнашкан кара тишекнең матдәсе вакыйгалар офыгыннан чыкканда ак тишек хасил була ала дип фараз ителә.

Фәза-вакытның тулы харитасында кара тишек һәм ак тишек бар, тулы харитада аерым "чиста" кара тишекнең яисә ак тишекнең барлыкка килүе мөмкин түгел.

Бүтән сүзләрдә ак тишек - ул киресенчә кара тишек, математик рәвештә ак тишек гөман ителә, ләкин күп физиклар табигатьтә ак тишекнең барлыгына ышанмыйлар.

Бүгенге көндә ак тишекләр табылмаган, аларның хасил булуы механизмы да билгесез.

Ләкин Эйнштейн тигезләмәсенең Керрның тулы чишелешендә (әйләнү белән) кара тишек һәм ак тишек бар. Керрның ак тишеге бер галәмдә барлыкка килә, берьюлы икенче галәмдә кара тишек килеп чыга.

Шулай ук Эйнштейн тигезләмәсенең Шварцшильдның тулы чишелешендә (әйләнү юк) кара тишек һәм ак тишек бар, ләкин хәзер Шварцшильдның ак тишекләре булмый дип санала.

2006 елда Исраил астрономнары Алон Реттер һәм  Шломо Хеллер  табылган GRB 060614 аномаль гамма-сикерешен ак тишек белән бәйлиләр.

Зур Шартлау ак тишеккә охшаган.

Алон Реттер буенча ак тишек барлыкка килгәннән соң, шул ук вакытта таркала, бу процесс Зур Шартлауга охшаш, *Small Bang* - **Кечкенә Шартлау** дип йөртелә.

Гравитациянең квант теориясе буенча кара тишекләр вакыт белән ак тишекләргә әйләнәләр.

## Сылтамалар
* Геометрия черных и белых дыр
* Мир в дыре: Вселенная внутри 
* Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр 
* Ask an Astronomer: «What is a White Hole?»
* Schwarzschild Wormholes 
* Schwarzschild Wormhole animation 
* Shockwave cosmology inside a Black Hole 
* Michio Kaku: Mr Parallel Universe
* End of Black Hole Is Starting of Big Bang — Discussed in Newsgroup in 1999
* Forward to the Future 1:Trapped in Time! 
* Forward to the Future 2:Back to the Past, with Interest… 

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галәм
Төркем:Гравитация
Раилә Гарипова

**Раилә Гарипова**, Раилә Мөхәммәтхан кызы Гарипова,  (22.11.1946) — балетмейстер, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленың баш балетмейстеры (*[[1977]]*). Татарстан АССР халык (*[[1987]]*), РФ атказанган (*[[2017 ел|2017]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 22 ноябрендә Казанда туган. Казан фармацевтика училищесын (*[[1966]]*), Мәскәү дәүләт сәнгать һәм мәдәният университетын (*[[2014 ел]]дан Мәскәү дәүләт мәдәният институты*) (*Захаров, Стручков, Смирнов курсы, [[1974]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1965-1966 Казанда аптекада фармацевт.
* 1967-1969 Татар дәүләт җыр һәм бию ансамблендә башкаручы.
* 1974 елдан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле балет солисты, репетитор.
* 1977 елдан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле баш балетмейстеры.
* 1978 елдан Яр Чаллы сәнгать училищесы кураторы.
* 2001 елдан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының хореография кафедрасы доценты.
«Созвездие-Йолдызлык», «Мисс-Татарстан» бәйгеләрендә жюри әгъзасы.

## Иҗаты
Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле белән Россия төбәкләрендә һәм 30 чит илдә гастрольдә була: Мәскәү (*[[2006]]*), Астана (*[[2007]]*), Бельгия (*[[2008]]*), Канн (*[[2009]]*), Париж (*[[2001]]*, *[[2010]]*), Ашхабад (*[[2009]]*), Испания (*[[2007]]*), Каһирә (*[[2007]]*), Словения (*[[2014]]*), Төркия (*күп мәртәбәләр*), Сембер (*[[2014]]*), Назрань (*[[2015]]*), Уфа (*[[2015]]*) һ. б. Татарстан мәдәниятенең алтын фондына кергән 100 дән артык хореографик күренеш-биюне сәхнәгә куя.

#### Куйган биюләре

* «Казан кызлары биюе»
* «Торыйсын кичләре»
* «Биш пар»
* «Гармун-гармун»
* «Кызлар утырмасы»
* «Минзәлә биюе»
* «Сабантуй»
* «Көнчыгыш биюе»

* «Ирланд биюе»
* «Боливия биюе»
* «Грек биюе»
* «Көмеш беләзек» 
* «Чыштыр» 
* «Шәл» 
* «Мозаффар»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1987 Татарстан АССР халык артисты
* 2017 РФ атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Татарская энциклопедия».  Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Сылтамалар

* Р.М. Гарипова «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Биючеләр
Төркем:Татар биючеләре
Төркем:Балетмейстерлар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Гарипов

**Гарипов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Гариф» («*белүче*», «*акыл иясе*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Гарипов (04.07.1973, *[[Казан]]*), «Рубин» ФК финанс директоры (*[[2015]]*).
* Әсгать Гарипов (1925-2001), нефтьче, Социалистик Хезмәт Батыры (*[[1971]]*).
* Илнур Гарипов (26.02.1971, *Иске Җөри, [[Саба районы]]*), ТР президенты аппараты җитәкчесе урынбасары – ТР президентының җирлекләр белән эшләү идарәсе башлыгы (*[[2010]]*).
* Марсель Гарипов (*[[Мирсәй Гариф]]*, 1946, *[[Зур Сукаеш]]*), язучы, төбәк тарихчысы.
* Рәми Гарипов (1932-1977), шагыйрь, С. Юлаев премиясе лауреаты (*[[1988]]*).
* Рәшит Гарипов (21.02.1972, *Иске Шандыр, [[Мамадыш районы]]*), Мамадыш шәһәре башкарма комитеты җитәкчесе (*[[2008]]*).
* Тәлгать Гарипов — ветеринария фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе.
* Эмиль Гарипов (15.08.1991, *[[Казан]]*), хоккейчы, «Ак Барс» ХК.
* Ягъфәр Гарипов (1941―2023), социология фәннәре докторы (2016), КФУ Яр Чаллы институты профессоры.
## Моны да карагыз
* Гарипова

Төркем:Фамилияләр
Николай Шверник

**Николай Шверник** (, , Санкт-Петербург — , Мәскәү) — Совет сәясәт эшлеклесе.

БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы, ССРБ Югары Шурасы депутаты (1-6 чакырылышлары). Социалистик Хезмәт каһарманы (1958).

## Тәрҗемәи хәле
Санкт-Петербургда күпбалалы эшчеләр гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. Чиркәү-мәхәллә мәктәбен, аннары һөнәрчелек училещесын тәмамлаган. 14 яшьтә электромеханика заводында  ярдәмчесе булып эшли башлый. 1905 елда РСДРП фиркасенә кушыла. Санкт-Петербургда, Николаевта, Тулада, Самарда  алып бара. Өч мәртәбә сөрген ителә. Февраль инкыйлабын Сарытауда каршы ала.
### Сәяси карьера
* 1917 дән Самарда завод комитеты рәисе, Самар шурасы  президиумы әгъзасы. 
* 1918-1921 дә Кызыл Гаскәрдә хәрби-сәяси эштә.
* 1921-1923 тә профсоюз эшендә, 1924 тән  Президиумы әгъзасы һәм РСФСР эшче-керәстиян инспекциясе халык кәмисәре. 
* 1925-1926 да БК(б)Ф ҮКның Ленинград һәм Төньяк-Көнбатыш бюросы сәркәтибе. 
* 1926-1927 дә БК(б)Ф ҮК сәркәтибе. 
* 1927 дән фирканең Урал өлкә комитеты рәисе. 
* 1929 да металлистлар профсоюзы ҮКның рәисе. 
* 1929 дан  сәркәтибе, 1930-1944 тә һәм 1953-1956 да ҺББҮШ рәисе, бер үк вакытта 1938-1946 да ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасы рәисе. 
* 1944-1946 да РСФСР ЮШ Президиумы рәисе. 
* 1946-1953 тә ССРБ ЮШ Президиумы рәисе. 
* 1956-1966 да СБКФ ҮК каршындагы фирка контроле комиссиясе рәисе, сәяси золым корбаннарын аклау мәсьәләләре белән шөгыльләнгән.
1966 дан пинсәдә.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Мөхәммәтшин

**Мөхәммәтшин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Мөхәммәт»/«Мөхәммәтшаһ» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Габбәс Мөхәммәтшин (1935-2019), ТР мәдәният министры урынбасары (1989-1997), *[[ТАССР атказанган төзүчесе]]*.
* Габделхәй Мөхәммәтшин (Хәй Мушинский) (*1908, [[Тәтер-Арыслан]], [[Стәрлетамак өязе]])-1994, [[Казан]]*), драма артисты, фокусчы.
* Газиз Мөхәммәтшин (*1932, [[Минзәлә районы]]-1972, [[Казан]]*), язучы.
* Гарифҗан Мөхәммәтшин (*12.11.1941, [[Балтач]]*),  шагыйрь.
* Җәмил Мөхәммәтшин (1946), тарихчы-галим, 1969―2000 елларда Болгар музей-тыюлыгы директоры, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
* Рәфыйк Мөхәммәтшин (1955), тарихчы, фән докторы, ТР ФА академигы,  ректоры.
* Рүзәл Мөхәммәтшин, шагыйрь.
* Фаиз Мөхәммәтшин (1969), Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе (2008 елдан), Удмуртия мөфтие.
* Фәрвәз Мөхәммәтшин (1949—2017), Башкортстанның атказанган артисты (1995). Башкорт дәүләт филармониясе артисты.
* **Фәрит Мөхәммәтшин**
** Фәрит Мөхәммәтшин (*22.05.1947, [[Әлмәт]]*), сәясәтче, ТР Дәүләт шурасы рәисе (*[[1998 ел]]дан*).
** Фәрит Мөхәммәтшин (31.01.1947), дипломат.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
2016 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 2016 елда вафат булган кешеләр исемлеге.

## [[Гыйнвар]]
* 2 гыйнвар — Равил Тумашев, театр режиссеры, Тукай бүләге иясе.
* 3 гыйнвар — Әсгать Галимҗанов, татар хәйриячесе.
* 14 гыйнвар — Алан Рикман, британ актеры.

## [[Февраль]]
* 28 февраль — Фуат Ганиев, галим, татар теле белгече.

## Март
* 1 март — Роберт Заһретдинов, кубызчы.

## Апрель
 
## Май
 
## Июнь
 
## Июль
 
## Август
 
## Сентябрь
 
## Октябрь

## Ноябрь
* 25 ноябрь — Фидел Кастро, Куба инкыйлабчысы.

## Декабрь
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 2015 елда вафатлар исемлеге
* 2017 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Сидек

**Сидек** (лат. urina) — экскремент төре,   хайваннарның һәм кешеләрнең яшәеш продукты.

Сидек бөерләрдә кан сөзелү нәтиҗәсендә хасил була, аннары ул сидек юлы буенча сидек куыгына агып төшә. Сидек куыгыннан канал буенча сидек организмнан тышка чыгарыла.

Төркем:Экскрементлар
Төркем:Биологик сыеклыклар
Хәй Мушинский

**Хәй Мушинский** (*сәхнә псевдонимы, чын исеме* **Габделхәй Мөхәммәтшин**, Габделхәй Хафиз улы Мөхәммәтшин (*[[1908 ел]]ның [[27 июнь|27 июне]], [[РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Стәрлетамак өязе]], [[Тәтер-Арыслан]] ― [[1994 ел]]ның [[15 декабрь|15 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — драма актеры, Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында (*1936―1946*), 1956 елда оешкан Казан циркының беренче төркемендә эшләгән. Татар эстрадасына беренче булып фокусчы һөнәрен кертүче.

## Тәрҗемәи хәле

1908 елның  27 июнендә Уфа губернасы Стәрлетамак өязе (*хәзерге* БР Стәрлебаш районы) Тәтер-Арыслан авылында туган. 1920 елда авылда чыккан янгында өйләре яна. Әтисе, туганнары үлә. Әнисе белән урманда, землянкада яшәргә мәҗбүр булалар.
 
Авыл мәктәбен бетергәч, Ырынбур педагогия институтының физика факультетына укырга керә.

Ырынбур татар театрына йөри, студент спектакльләрендә катнаша. Театрга булган мәхәббәт Казанга алып килә, Татар театр техникумын тәмамлый (*[[1936]]*).

## Хезмәт юлы
* 1936-1946 Татар дәүләт академия театрында эшли башлый. 
* 1946 елда Татар дәүләт филармониясенә оригиналь жанр артисты (*иллюзиончы-манипулятор*) булып күчә.   Республикада сәхнәдә бу жанрны башлап җибәрүче беренче һөнәри фокусчы артист була. Рәшит Ваһапов, Усман Әлмиев, Илһам Шакиров, Гани Вәлиев, Җәвәһирә Сәлахова, Әлфия Авзалова, Флёра Сөләйманова, Динә Сираҗетдинова белән ССРБның күп төбәкләрендә гастрольләрдә чыгыш ясый (*[[1968 ел]]га кадәр*). 
* 1956 елда оешкан Казан циркының беренче төркеменә (*Гали Җәмниханов белән бергә*) кабул ителә.

## Уйнаган спектакльләре
#### Г. Камал театрында
Х. Мушинский классикада һәм милли драматургия әсәрләрендә зур булмаган рольләр башкара.
* «Беренче чәчәкләр» Кәрим Тинчурин
* «Тартюф»  Жан-Батист Мольер
* «Дошманнар» Максим Горький
* «Мәкер вә мәхәббәт» Фридрих Шиллер
* «Чаткылар» Таҗи Гыйззәт
* «Алар өчәү иде» Кәрим Тинчурин һ. б.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.
# Татарская энциклопедия. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Әдәбият
# Октябрьгә кадәрге татар театры. Казан, 1988.
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Фәһимә Кавиева. Тылсымчы һәм күгәрченнәр. «*Татар дөньясы*», 2008 ел. № 10.

## Сылтамалар
*  Х.Х. Мушинский Татар филармониясе сайтының музей бүлегендә
*  Х.Х. Мушинский Россия иллюзиончылар берләшмәсе сайтында 
*  Г. Камал театры артистлары

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Фокусчылар
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Шәхесләр:Казан дәүләт циркы
Мушинский

**Мушинский** — фамилия, псевдоним.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Хәй Мушинский (Габделхәй Мөхәммәтшин) (*1908, [[Тәтер-Арыслан]], [[Стәрлетамак өязе]]-1994, [[Казан]]*), драма артисты, фокусчы.
* Әхәт Мушинский (*1951, [[Казан]]*), язучы. Х.Х. Мушинскийның улы.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Фамилияләр
ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасы

**ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасы** — 1936 елгы ССРБ Конституциясенә туры китереп оештырылган ССРБ Югары Шурасының ике пулатларның берсе. Үз эшен 1938 елда башланган.

Милләтләр Шурасы яшерен тавыш бирү юлы белән гомуми, тигез һәм турыдан-туры сайлау хокукы нигезендә сайланылган. Милләтләр Шурасы утырышлары белән рәис һәм аның дүрт урынбасары җитәкчелек иткәннәр.

1936 елгы ССРБ Конституциясенә нигезләнеп, түбәндәге норма буенча сайланылган: һәр союздаш җөмһүрияттән 25 депутат, һәр АССРдан 11 депутат, һәр автономияле өлкәдән 5 депутат һәм һәр милли округдән — бер депутат.

Милләтләр Шурасында депутатлар турыдан-туры милләтләрне (этник төркемнәрне) түгел, ә алар яшәгән территориаль берәмлекләрне вәкиллек иткән.
## Әгъзалар саны
* 1 чакырылыш — 683 әгъза (12 союздаш җөмһүрият, 22 АССР, 9 автономияле өлкә, 12 милли округ)
* 2-4 чакырылышлары — 743 әгъза (16 союздаш җөмһүрият, 16 АССР, 9 автономияле өлкә, 10 милли округ)
* 5 чакырылыш — 738 әгъза (15 союздаш җөмһүрият, 18 АССР, 10 автономияле өлкә, 10 милли округ)
* 6-11 чакырылышлары — 750 әгъза (15 союздаш җөмһүрият, 20 АССР, 8 автономияле өлкә, 10 милли (1977-78 дән автономияле) округ)
* 12 чакырылыш — 271 әгъза (15 союздаш җөмһүрият, 20 АССР, 8 автономияле өлкә, 10 автономияле округ)

## Рәисләр исемлеге
* Николай Шверник (1938—1946)
* Василий Кузнецов (1946—1950)
* Җомабай Шәяхмәтов (1950—1954)
* Вилис Лацис (1954—1958)
* Ян Пейве (1958—1966)
* Юстас Палецкис (1966—1970)
* Ядгәр Насретдинова (1970—1974)
* Виталий Рубен (1974—1984) 
* Август Восс (1984—1989)
* Рәфикъ Нишанов (1989—1991)

## Шулай ук карагыз
* Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар

## Искәрмәләр

*
Төркем:ССРБда федерализм