Николай Черных (1931)

**Николай Степанович Черных** (1931 елның 6 октябре, Усмань, Үзәк-Кара җир өлкәсе — 2004 елның 25 мае, Мәскәү, Россия) — совет астрономы, астрометрия һәм Кояш системасы кече җисемнәренең динамикасы өлкәсендә белгеч, физика-математика фәннәре докторы.

## Тормыш юлы
1931 елның 6 октябрендә Усмань шәһәрендә (хәзер — Липецк өлкәсендә) эшче-механик гаиләсендә туа. 1941 елның мартында гаилә, яшәү урынын алыштырып, Иркутск өлкәсенең Тулун районы Шерагул авылына күченә. Мәктәпне тәмамлаганнан соң армиягә алына, аннан соң 1954 елда Иркутск педагогия институтына укырга керә. Керү имтиханнары вакытында Людмила Ивановна белән таныша, 1957 елда ул аның хатыны була. Алар гомер буе бергә эшлиләр.

Студент чагында ук Николай Черных Физика-техник һәм радиотехник үлчәүләр бөтенсоюз фәнни-тикшеренү институтының Иркутск вакыт һәм ешлык лабораториясе хезмәткәре була һәм киләчәктә институтта белем алуны эш белән берләштерә. Лабораториядә йолдызларның астрометрик күзәтүләрен алып бара һәм лаборатория өчен яңа булган Данжон астролябиясен үзләштерүдә катнаша.

1961 елда Ленинградта Теоретик астрономия институты аспирантурасына укырга керә. 1963 елның сентябрендә Кырым астрофизик обсерваториясенә (КрАО) җибәрелә һәм КрАО штатына кече фәнни хезмәткәр сыйфатында кабул ителә. Соңыннан эзлекле рәвештә өлкән һәм әйдәп баручы фәнни хезмәткәр вазыйфасында эшли. 1965 елда Теоретик астрономия институтында аспирантурада укуын тәмамлый.

1999 елда физика-математика фәннәре докторы дәрәҗәсенә диссертация яклый.

2004 елның 25 маенда Мәскәүдә тромб өзелү сәбәпле, тиздән вафат була, анда ул Россия Фәннәр академиясенең Гамәли математика институтына исемле астероидка халыкара сертификат алу өчен командировкага килә. Фәнни бистәсендә (Кырым) җирләнгән.

## Фәнни эшчәнлек
Кырым астрофизик обсерваториясендә башта ерак Автоматик планетаара станция траекторийларын күзәтүдә һәм исәп-хисапларда, шулай ук Айның лазер локациясе өлкәсендә гамәли тикшеренүләрдә катнаша.

1964 елда, Черныхларның уртак инициативасы белән, Теоретик астрономия институтында «Кырым төркеме» барлыкка килә, аның бурычы Кырым астрофизик обсерваториясендә кечкенә планеталарны (астероидларны) күзәтү була. Людмила Черных Теоретик астрономия институты ягыннан төркем башлыгы итеп билгеләнә, ә Николай Черныхка төркем эшенең фәнни һәм методик җитәкчелеге йөкләнә. Ул төркем эшен 2004 елда үлгәнче алып барган. Озак еллар кечкенә планеталарны күзәтү саны буенча «Кырым төркеме» дөнья лидеры була.

Кечкенә планеталарны өйрәнеп, Николай Черных шәхсән үзе 537 яңа планетаны ача, ә ул җитәкләгән төркем барлыгы 1200дән артык яңа планетаны ача. 1459 астрономия оешмасы һәм дөнья астрономнарының эшчәнлеген исәпкә алучы кече планеталарны беренче ачучылар рейтингында 2014 елның июлендә 31 нче урында торган. Черных 200дән артык фәнни эш бастырган, ул өч күмәк монографиянең автордашы булып тора.

1973 елның 27 сентябрендә Людмила Черных үзе тарафыннан ачылган астероидны ире хөрмәтенә «Коля» дип атый. Пар хөрмәтенә 1979 елда чех-словак астрономы Антонин Мркос тарафыннан ачылган астероид (2325) Черных исеме бирелә.

Николай Черных үзе ачкан астероидларның берсенә аның мәктәп еллары үткән Иркутск өлкәсенең Тулун районы Шерагул авылы исеме белән «Шерагул» исемен бирә, икенчесенә — югары белем алган Иркутск педагогика институты хөрмәтенә «Ирпедина» исемен бирә. Николай Черных тарафыннан ачылган «Грачевка» астероиды Липецк өлкәсенең Усман районы Грачевка авылы — әтисенең һәм әнисенең туган ягы — исемен ала.

Николай Черных 200дән артык фәнни эш бастырган, ул кече планеталар буенча өч күмәк монографиянең автордашы булып тора.

Ул Халыкара астрономия берлеге (МАС), ике МАС комиссиясе, Җир белән якынаючы астероидларны тикшерү буенча МАС эшче төркеме, шулай ук Европа астрономия җәмгыяте һәм Евро-Азия астрономия җәмгыяте әгъзасы була.

## Ясалган ачышлар

* 537 астероид, шул исәптән «трояннар» төркеме астероиды (2207) Антенор;
* ике периодик комета: 74P/Смирнова — Черных һәм 101P/Черных.

### Кайбер ачкан астероидлар

* (1796) Рига
* (2123) Влтава
* (2207) Антенор
* (2208) Пушкин
* (2269) Ефремиана
* (2361) Гоголь
* (2369) Чехов
* (2402) Сатпаев — совет геологы Каныш Сатпаев хөрмәтенә аталган.
* (2431) Сковорода
* (2427) Кобзар
* (2540) Блок — рус шагыйре Александр Блок хөрмәтенә аталган
* (2584) Туркмения
* (2606) Одесса
* (2646) Абетти
* (2701) Херсон
* (2727) Патон
* (2769) Менделеев
* (2786) Гриневия — 1978 елның 6 сентябрендә ачыла, язучы Александр Грин хөрмәтенә аталган.
* (2867) Штейнс
* (3009) Ковентри
* (3012) Минск
* (3038) Бернес
* (3054) Стругацкия
* (3112) Велимир — Велимир Хлебников хөрмәтенә аталган.
* (3113) Чижевский — 1978 елның 1 сентябрендә ачыла, совет галиме Александр Чижевский хөрмәтенә аталган.
* (3186) Мануилова — 1973 елның 22 сентябрендә ачыла, ул совет скульпторы Ольга Мануйлова хөрмәтенә аталган.
* (3242) Бахчисарай
* (3246) Бидструп — 1976 елның 1 апрелендә ачыла, ул Дания рәссам-карикатурачы Херлуф Бидструп хөрмәтенә аталган.
* (3359) Пуркари — Пуркарь авылы хөрмәтенә атал, анда Негру де Пуркарь шәрабы ясыала.
* (3408) Шаламов
* (3448) Нарбут
* (3836) Лем
* (4236) Лидов — галим-механик Михаил Лидов хөрмәтенә аталган.
* (4520) Довженко
* (4426) Рерих
* (4468) Погребецкий — альпинизм буенча атказанган спорт мастеры Михаил Погребецкий хөрмәтенә аталган.
* (5839) ГОИ — Дәүләт оптика институты һәм аның беренче директоры, ССРБ ФА академигы Дмитрий Рождественский хөрмәтенә аталган.
* (7509) Гамзатов — совет һәм Россия шагыйре Рәсүл Хәмзәтов хөрмәтенә аталган.
* (7912) Лаповок — Яков Лаповка хөрмәтенә аталган.
* (9535) Плитченко — рус шагыйре, язучы, тәрҗемәче Александр Плитченко хөрмәтенә аталган.
* (9717) Людвасилия — Н. К. Рерих исемендәге музей директоры Людмила Шапошникова хөрмәтенә аталган. 
* (11003) Андронов — астрофизик Иван Леонидович Андронов хөрмәтенә аталган.
* (24648) Евпатория

## Бүләкләр

* ССРБ ФА Астрономия советының «Яңа астрономия объектларын тапкан өчен» медале (1975, 1977, 1982);
* Болгар Фәннәр академиясенең мактаулы билгесе (1984);
* Украина Экология Фәннәр академиясе «Славяне» халыкара премиясе (1998);
* Е. П. Фёдоров исемендәге Украина Милли фәннәр академиясе премиясе (2004).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* «40 лет открывая астероиды», Черных хезмәтләре туранда мәкалә

Төркем:Иркутск югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:2004 елда вафатлар
Төркем:25 май көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:6 октябрь көнне туганнар
Төркем:Иркутск педагогия институтын тәмамлаучылар