open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сервейер-4

**Сервейер-4** (ингл. Surveyor 4) — Ай программасының сервейер өлеше булган һәм Айга йомшак утырту, шулай ук аның өслегендә тикшеренүләр максаты белән җибәрелгән дүртенче Америка пилотсыз аппараты. Җиргә төшү аппараты айга төшүгә 2,5 минут кала элемтәне югалтканнан соң һәлакәткә очрый.

## Бирем һәм җиһазлар
Бу космик аппарат Ай өслегенә йомшак утырту өчен билгеләнгән «Сервейер» аппаратлары сериясендә дүртенчесе булган. Төп бурыч — «Аполлон» программасы өчен кирәкле ай рельефының характеристикаларын билгеләү өчен ай өслегенең фотоларын алу. «Сервейер-4» не Үзәк култыкта, 0,4° төньяк киңлек һәм 1,33° көнбатыш озынлык координаталары булган урында утырту планлаштырылган. Аппарат бортында ярдәмче көзгеләр белән телевизион камера, туфракның механик характеристикаларын тикшерү өчен прибор, утырту терәкләрендәге тензометрик датчиклар, шулай ук күп санлы инженер датчиклары һәм приборлары булган. Сервейер-3 кебек үк, аппарат ай реголитында тимерле гранулларны ачыклау өчен магнитлы тоту белән җиһазландырылган булган.

## Авария
Айга очудан соң, станцияне йомшак кына җиргә утырту алдыннан туктату өчен, аппаратның каты ягулыклы тормоз двигателе эшли башлый. Туктату барышында аппарат белән элемтә өзелә. Бу 1967 елның 17 июлендә 2:03 UTC сәгатьтә, җиргә төшүнең исәпләнгән вакытына 2,5 минут кала була. Элемтәне торгызуның барлык омтылышлары уңышсыз тәмамлана. Авариянең сәбәпләре арасында каты ягулыклы двигательнең шартлавы яки элемтә системасының эшләмәве дә бар, әмма авариянең төгәл сәбәбен билгеләү мөмкин түгел.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Результаты программы «Сервейер» (PDF) 1969 
* Surveyor (1966—1968) 
* Surveyor Program Results (PDF) 1969
* Surveyor Program Results (Good Quality Color PDF) 1969
* Analysis of Surveyor 3 material and photographs returned by Apollo 12 (PDF) 1972
* Exploring the Moon: The Surveyor Program
* Details of Surveyor 1 launch, and also the entire program 
* Digitizing the Surveyor Lander Imaging Dataset | Lunar and Planetary Laboratory & Department of Planetary

## Әдәбият
* David M. Harland, Paving the way for Apollo 11, Springer, 2009, 472 p. (ISBN 978-0-387-68131-3) Histoire détaillée des programmes de sondes lunaires américaines (Surveyor, Ranger, Lunar Orbiter) liés au programme Apollo.
Сервейер-6

**Сервейер-6** — Американың Сервейер программасы буенча җибәрелгән NASAның алтынчы пилотсыз космик аппараты һәм аларның айга йомшак кына төшеп утырган дүртенчесе. Сервейер-6 1967 елның 10 ноябрендә Үзәк култыкта айга төшә. 1967 елның 17 ноябрендә аппарат двигательләрне кабызып, яңа ноктага күчә. Бу очыш тарихта ай өслегеннән ясалган беренче очыш булган.

## Миссиянең тасвирламасы
Сервейер-6 1967 елның 7 ноябрендә АКШ хәрби-һава көчләре базасындагы космодромнан Канаверал борынында очырыла һәм 10 ноябрьдә үзәк култыкта 0,49° так как, 1,40° к. о. координаталары белән ноктага төшә. утыртудан соң аппарат җирлекне панорама белән төшерә. Программаның элеккеге аппаратларыннан аермалы буларак, Сервейер-6 телекамерасы полярлаштыручы фильтрлар белән җиһазландырылган. 29 952 фото төшерелгән һәм җиргә тапшырылган. Альфа-анализатор ярдәмендә туфракның химик составына анализ ясала, ул, Сервейер-5 утырту урынындагы кебек үк, базальтлардан тора.

1967 елның 17 ноябрендә Сервейер-6 двигательләре 2,5 секундка эшли башлый, һәм аппарат Җир өстеннән 3 метрдан 4 метрга кадәр күтәрелә, шуннан соң баштагы ноктадан көнбатышка таба 2,4 метр ераклыкта кабат айга төшә. Маневр айда ракета двигательләренең эшләве турында мәгълүмат алырга, беренче утырту урынын күзәтергә һәм стереофотографияләр алу өчен җирлекне кабат төшерергә мөмкинлек бирә..

1967 елның 26 ноябрендә ай төненнән соң мәгълүмат тапшыру энергия җитмәү сәбәпле туктатыла. 1967 елның 14 декабрендә аппарат элемтәгә чыга, әмма мәгълүмат тапшыру яңадан башланмый. Шул ук көнне 19:17 UTC сәгатьтә аппарат белән элемтә өзелә.

## Галерея

File:Surveyor-7-effects-of-the-vernier-rocket engine blast.jpg|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Результаты программы «Сервейер» (PDF) 1969
Сервейер-5

**Сервейер-5** — Американың «Сервейер» программасы буенча җибәрелгән NASAның бишенче пилотсыз космик аппараты һәм аларның өченчесе айга йомшак кына төшеп утырган. «Сервейер-5» 1967 елның 11 сентябрендә Тынычлык диңгезенә төшә.

## Очыш һәм утырту
Аппарат 1967 елның 8 сентябрендә АКШ хәрби-һава көчләре базасындагы космодромнан Канаверал борынында очырыла. 9 сентябрьдә төзәтү маневрыннан соң аппаратта утырту двигатель җайланмасының бакларын өстәү өчен билгеләнгән гелий агымы барлыкка килә. Нәтиҗәдә, утырту төзәтелгән программа буенча башкарыла, двигательләр ай өслегеннән планлаштырылганнан ике тапкыр азрак биеклектә эшли.нәтиҗәдә, гелийның калдык басымы чикләрендә йомшак утырту ясала.

Утырту тынычлык диңгезе кратеры битләвенә 2,41° так как, 23,18° к.ч. о. координаталары булган ноктада башкарыла. планлаштырылган утырту ноктасына карата хата 29 км тәшкил итә. Аппарат горизонтка карата 20° авышлык белән тотрыклы позицияне ала.

## Өслектә эш
Уңышлы җиргә төшкәч, аппарат Ай өслегендә ике атна дәвамында эшли. Бу вакыт эчендә җиргә ай панорамасы һәм Космосның 19 049 фотосы тапшырыла, ай өслегенең магнит үзлекләре өйрәнелә һәм ай туфрагының химик составына чагылыш тапкан альфа-нурланыш буенча эшләүче альфа-анализатор ярдәмендә анализ үткәрелә. Нәтиҗәдә, җиргә төшү урынындагы туфракның базальт токымнардан торганлыгы ачыкланган.

Мәгълүмат тапшыру дүрт ай көне дәвамында дәвам итә, ай төненең башлануы аркасында, бу вакытта аппарат системалары эшләү өчен җитәрлек энергия алмый. Рәсемнәр беренче, икенче һәм дүртенче ай көннәрендә тапшырыла. Соңгы тапкыр аппарат сигналы 1967 елның 17 декабрендә алынган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Результаты программы «Сервейер» (PDF) 1969
Глонасс-К

**Глонасс-К** (ОКР буенча атамасы «Ураган-К») — Россия глобаль навигация системасының ГЛОНАСС космик аппаратлары сериясе, академик М. Ф. Решетнев исемендәге мәгълүмати спутник системалары компаниясе тарафыннан эшләнгән. Бу сериядәге иярченнәрнең 3 нче буыны булып тора (1-нче буын Глонасс, 2-нче буын Глонасс-м). Алдагы сериядәге иярченнәрдән актив яшәүнең гарантияле вакыты 10 ел, киметелгән массасы, герметик булмаган үтәлеше һәм башка камилләштерүләре белән аерылып торалар.

Беренче иярчен 2011 елның 26 февралендә «Плесецк» космодромыннан уңышлы очырыла.

## Тактик-техник характеристикалары һәм Глонасс-мдан аермалары
Глонасс-К космик аппаратлары Экспресс 1000 герметик булмаган платформасы базасында төзелә. Параллелепипед формасындагы корпуска ачык космос шартларында эшли алган борт аппаратурасы урнаштырыла. Гермоконтейнерның булмавы спутникның массасын 935 кг га кадәр киметергә мөмкинлек бирә (ка Глонасс-м 1415 кг каршы). Электр белән тәэмин итү системасының куәте 1,6 кВт-ка кадәр арттырылган. Моннан тыш, «Глонасс-К» да Коспас-Сарсат халыкара коткару системасы аппаратурасы урнаштырыла.

Башка характеристикалар:

* актив яшәүнең гарантияләнгән вакыты 10 ел (Глонасс 3, Глонасс — М 7).
* CDMA форматындагы яңа навигация сигналлары, формат Буенча GPS/Galileo/Compass системалары белән туры килә, алар күп системалы навигация приборларын эшләүне күпкә җиңеләйтәчәк.
* CDMA сигналын L3 диапазонында кушу хисабына, ГЛОНАСС форматында навигация билгеләмәләренең төгәллеге Глонасс-м иярченнәре белән чагыштырганда ике тапкыр артачак.
* Плесецк космодромыннан Союз — 2 ракета-ташучысы белән Фрегат разгон блогы белән чыгарыла.
                                                                                         
17л номерлы аппараттан башлап, яхшыртылган атом сәгатьләре һәм кодлы бүленешле L1/L2 сигнал тапшыручылары белән җиһазландырылган камилләштерелгән Глонасс-К эшләтеп җибәреләчәк.

## Җиһаз җитештерүчеләр
Ка Глонасс-К эшләнмәсендә ИСС ААҖдән тыш катнашалар:

* ААҖ Россия радионавигация һәм вакыт институты. Борт синхронлаштыру җайланмасы өчен җаваплы;
* «Россия космик системалары» ААҖ. Борт мәгълүмат-навигация комплексы һәм башка җиһазлар ясый;
* «Төгәл приборлар төзү системалары» ААҖ: махсус борт җиһазлары.

## Җибәрүләр исемлеге
Глонасс-К (Глонасс-К1 № 11) иярчененең беренче очышы 2011 елның 26 февралендә Плесецк космодромыннан була.

2011 елның апрель башында ИСС белгечләре моны тәэмин итүче системаларны тикшерүне тәмамлыйлар. Сынау нәтиҗәләре күрсәткәнчә, спутникның барлык тәэмин итүче системалары да бернинди дә искәрмәсез эшли.

Глонасс-К1 КА очыш сынаулары ике ел дәвам итсә дә, 2011 елның маенда ук максатчан билгеләнеш буенча космик аппаратны эксперименталь куллану башланачак.

## Галерея
Ганноверда CeBIT 2011 спутнигының фотолары:


CeBit 2011 - Glosnass-K Satellite Model 11.jpg|
Glonass K model at Cebit 2011 Satellite, sideview 1.jpg|
Glonass K Navigation Spacecraft model at Cebit 2011 Satellite, general view from the right.jpg|
Russian Navigation Spacecraft Glonass K1 at CeBIT.jpg|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 
*
Сервейер-3

**Сервейер-3** (ингл. Surveyor 3) — Американың «Сервейер» программасы буенча җибәрелгән һәм Айга йомшак кына төшкән өченче төшү аппараты.

## Миссиянең тасвирламасы
Сервейер-3 1967 елның 20 апрелендә Познанный диңгезенә (Буран океанының өлеше) төшеп утыра. Соңрак ачыкланганча, кратерга утырту башкарыла, шуның аркасында радар хаталы мәгълүмат бирә, һәм утырту двигательләре вакытында сүнми. Шуның аркасында аппарат ике тапкыр сикерде. Беренче кагылудан соң ул 10 м биеклеккә күтәрелә, икенчедән соң 11 м биеклеккә.өченче кагылудан соң аппарат Җир өстендә кала.

Сервейер-3 беренче тапкыр бортында электр моторы белән идарә ителә торган күчерелмә манипуляторда урнашкан туфракны җыю һәм анализлау җайланмасы булган. Аның ярдәмендә Ай өслегендә 18 см тирәнлектәге дүрт канау казыла.туфрак үрнәкләре телекамераның күрү кырына күчә, аларның сурәтләре җиргә радиолиния буенча тапшырыла. Барлыгы аппарат җиргә 6315 төрле сурәт тапшырган.

1967 елның 3 маенда ай төнендә аппарат сүндерелә, чөнки аның кояш панельләре җитәрлек энергия җитештерми. Ай төненнән соң 336 сәгатьтән соң «Сервейер-3»-не түбән температура тәэсире аркасында эшкә яраклы хәлгә кайтарырга мөмкин булмаган.

## Астронавтларның «Сервейер-3» детальләрен кайтаруы

1969 елның 3 ноябрендә «Сервейер-3» янында Аполлон-12 корабының ай модуле төшеп утыра. Астронавтлар Чарльз Конрад һәм Алан Бин аппаратка барып җитәләр һәм аннан 10 килограммга якын детальләрне, шул исәптән телекамераны да төшерәләр. Бу әйберләр тикшеренүләр өчен җиргә кайтарылган. Хәзерге вакытта сервейер-3 телекамерасы АКШның Вашингтон шәһәрендәге Милли авиация һәм космонавтика музее экспозициясендә куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Результаты программы «Сервейер» (PDF) 1969
* Surveyor (1966—1968) 
* Surveyor Program Results (PDF) 1969
* Surveyor Program Results (Good Quality Color PDF) 1969
* Analysis of Surveyor 3 material and photographs returned by Apollo 12 (PDF) 1972
* Exploring the Moon: The Surveyor Program
* Details of Surveyor 1 launch, and also the entire program 
* Digitizing the Surveyor Lander Imaging Dataset | Lunar and Planetary Laboratory & Department of Planetary
* Анализ фотографий и материалов «Сервейер-3», полученных во время миссии «Аполлона-12» (PDF) 1972 
* Исследование заборного устройства «Сервейер-3», возвращённого экипэжем «Аполлона-12» (PDF) 1971 
* Детали и материалы «Сервейер-3», возвращённые с Луны «Аполлоном-12» — Обзор воздействия лунных факторов — январь 1971 (PDF) 

## Әдәбият
* David M. Harland, Paving the way for Apollo 11, Springer, 2009, 472 p. (ISBN 978-0-387-68131-3) Histoire détaillée des programmes de sondes lunaires américaines (Surveyor, Ranger, Lunar Orbiter) liés au programme Apollo.
Глонасс-К2

**Глонасс-К2** — Россия глобаль навигация системасының ГЛОНАСС космик аппаратлары сериясе, академик М. Ф. Решетнев исемендәге мәгълүмати спутник системалары ААҖ тарафыннан эшләнгән. Бу сериянең 3-нче буын иярченнәренең эшкәртелгән варианты булып тора Глонасс — к (1-нче буын Глонасс, 2-нче буын Глонасс-м). Глонасс-к иярченнәреннән төп аермасы булып L1 һәм L2 ешлыкларында кодлы бүленешле сигнал тапшыру мөмкинлеге тора (Глонасс-К һәм модификацияләнгән Глонасс-М L3-диапазонын гына куллана ала). Роскосмосның беренче презентацияләрендә Глонасс к модернизацияләнгән исеме астында күренә.

2023 елда орбитага сериянең беренче иярчене чыгарыла.

## Тарих
2001 елда кабул ителгән 2002—2011 елларга глобаль навигация системасы федераль максатчан программасы 2005 елдан 2011 елга кадәр ГЛОНАССны модернизацияләүнең гомуми программасының бер өлеше булган Глонасс-к навигация иярченнәре проектының өченче буынын үстерүне күздә тота. Икенче буынның яңа иярчене 2003 елда тәкъдим ителә. Роскосмос ГЛОНАСС-К мәгълүмати спутник системаларына 27 Спутник заказ бирә, ул ГЛОНАССның барлык элеккеге спутникларын эшли.

Беренче иярченне җибәрү 2017 ел ахырына — 2018 ел башына планлаштырылган иде, әмма көнбатыш илләре тарафыннан кертелгән санкцияләр аркасында радиациягә чыдам электроника белән тәэмин итү белән проблемалар барлыкка килде, шуның аркасында Глонасс-К2 иярченнәрен гамәлгә ашыру вакыты Глонасс-М урынына өстәмә экземплярлар төзү кирәклеге аркасында күчте. Алга таба старт 2019 ел ахырына — 2020 ел башына планлаштырылган, шуннан соң 2021 елга, аннары 2022 елга, ә аннан соң 2023 елга[12] күчерелә.

2023 елның 7 июнендә беренче "Глонасс-К2"Аппараты орбитага чыгарыла.

## Тактик-техник мәгълүматлар
Глонасс-К2 алдагылардан кулланучылар тарафыннан үз координаталарын билгеләүнең төгәллеге белән аерыла, ул яңа хронометрлар һәм кодлы бүленешле сигналларның яңа төре (CDMA) ярдәмендә ирешелгән, алар L-диапазонның өч ешлыгында (L1, L2 һәм L3) тапшырылачак. Шулай ук Коспас-Сарсатка ярдәм итү планлаштырыла.

2018 елның 28 июнендә «Роскосмос» конференциясендә ГЛОНАСС системасының генераль конструкторы Сергей Карутин «Глонасс-К2» спутнигын эшләү тәмамланды дип сөйләде.

## Ачык керү сигналлары
FDMA сигналлары өчен үзәк ешлык кыйммәте күрсәтелгән

* L1OF (1602 МГц)
* L2OF (1246 МГц)
* L1OC (1600 МГц)
* L2OC (1248 МГц)
* L3OC (1202 МГц)

## Санкцияләнгән керү сигналлары
* L1SF (1592 МГц)
* L2SF (1237 МГц)
* L1SC (1600 МГц)
* L2SC (1248 МГц)

## Галерея
Ганноверда CeBIT 2011 спутнигының фотолары:


CeBit 2011 - Glosnass-K Satellite Model 11.jpg|
Glonass K model at Cebit 2011 Satellite, sideview 1.jpg|
Glonass K Navigation Spacecraft model at Cebit 2011 Satellite, general view from the right.jpg|
Russian Navigation Spacecraft Glonass K1 at CeBIT.jpg|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Жулька һәм Жемчужина

**Жулька һәм Жемчужина** — совет космонавт-этләре.

## Тарих
1960 елның 22 декабрендә СССРда Байконур космодромыннан Спутник-7-1 спутнигы белән Восток 1к no 6 космик корабы очырыла, анда Жулька һәм Жемчужина этләре була (этләрнең исемнәре үзгәрә һәм Жулька һәм Альфа, шулай ук Комета һәм шаярту була). Жулька инде Р-2а геофизик ракетасында Снежинка һәм Жемчужная исемнәре астында 1959 елның 2 июлендә оча (Отважная исемле эт белән бергә). Шулай ук иячен бортында күсе, тычкан һәм башка вак хайваннар булган.

Старттан соң берникадәр вакыт үткәч, ракета-ташучының өченче баскычының газ генераторы җимерелүе аркасында, корабль курстан читкә борыла. Ракетаның космоска чыкмаячагы ачыкланды, һәм 214 км биеклектә төшүче аппаратның авария хәлендәге бүленеше булды, ул Эвенкиянең Тура бистәсеннән 65 км көньяк-көнбатыштарак (Подкаменная Тунгуска елгасы районында) җиргә төште. Бу төшү районына коткаручылар һәм галимнәр төркеме ашыгыч рәвештә оча, ләкин эзләү катлаулылыгы һәм һаваның бик түбән температурасы аркасында, төшүче аппарат 25 декабрьдә генә табыла. Коткаручыларны гаҗәпләндергәнчә, Жулька һәм Жемчужина исән калганнар, гәрчә капсуладагы башка тереклек үлгән булса да. Соңыннан Жульканы күренекле галим-медик-академик Олег Газенко үз янына ала, һәм ул аның янында 14 елга якын яши. хәзер Жулька чучелосы ИМБПДА Олег Газенконың мемориаль Кабинеты экспозициясендә тәкъдим ителгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* ЖИВОТНЫЕ В КОСМОСЕ
* Космические корабли-спутники «Восток» — непилотируемые полёты
* Жулька и Жемчужина

## Әдәбият
* Шашков B.C., Антипов В. В., Раушенбах М. О. и др. Влияние факторов космического полета на уровень серотонина в крови животных // Проблемы космической биологии. — М.: АН СССР, 1962. — Т. 1. — С. 258—264.
* Яздовский В. И. На тропах Вселенной. — Москва ГНИИИА и КМ, 1990. — Рукопись p.
* Уманский Семён Петрович (под редакцией Ю. Н. Коптева). Геофизические ракеты. Космодром Капустин Яр // Ракеты-носители. Космодромы. — М.: Рестарт+, 2001. — С. 34, 122. — ISBN 5-94141-002-6.
* Герд М. А. Реакции и поведение собак в экстремальных условиях. — М.: Наука, 1976. — 136 с.
Мисс Бейкер

**Мисс Бейкер** (ингл. Miss Baker; 1957 29 ноябрь 1984) - саймири ана маймылы, ана маймыл макак-резус Эйбл (Able) белән бергә 1959 елның 28 маенда Канаверал борыныннан космоска очырыла.

## Биографиясе

Маймыллар исән-имин җиргә төшәләр. Очыш суборбиталь була, һәм алар космостан җиргә кайткан беренче маймыллар булдылар. Эйбл җиргә төшкәч үк үлә: табиблар аның урнаштырылган датчикларын алып ташлаганда, ул анестезияне күтәрә алмый. Бейкер 1971 елга кадәр Флоридадагы хәрби-диңгез аэрокосмос үзәгендә (Naval Aerospace Medical Center; Pensacola) яши, ә аннары Америка ракета — космос үзәгендә (Хантсвилл, Алабама), анда ул музей кунакларын күңел ача һәм мәктәп укучыларыннан көненә 100—150 хат ала. Бейкер 1984 елга кадәр яши һәм 27 яшендә вафат була.

## Дан

Мисс Бейкер Life журналының тышлыгында 1959 елның 15 июнендә күренә. 1962 елда никахлашу тантанасы була, һәм мисс Бейкер Олы Джордж исемле приматның хатыны була. Зур Джордж 1979 елның 8 гыйнварында вафат була, ә өч айдан соң ул Норман исемле приматның хатыны була. Мисс Бейкер ак туй күлмәген кияргә теләми, аны ерта..

Аның космоска очуының 25 еллыгын бәйрәм итү кысаларында, аны яраткан ризыклары-җиләк, бананлы желатин, меңләгән кешеләрнең озак еллар теләкләре белән бергә сыйлаганнар.

Бейкер бик озак яши һәм бөер җитешсезлегеннән үлә. Очыштан соң ярты гасыр узгач та, рәхмәтле табынучылар чәчәкләр урынына кабер өстенә банан калдыралар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Животные, которые летали в космос
* Обезьяны Эйбл и Мисс Бейкер
Пишгам (макак)

**Пишгам** (), рәсми булмаган рәвештә **Афтаб** () — космоска очучы макак Иран тарафыннан космоска уңышлы чыгарылган беренче примат була 2013 елның 28 гыйнварында суборбиталь очыш ясый, 120 км биеклеккә җитә һәм җиргә уңышлы кайта. Очышка кадәр рәсми булмаган Афтаб дип атала, бу тәрҗемәдә «кояш яктысы» дигәнне аңлата, кайткач пишгама дип үзгәртелә, тәрҗемәдә «пионер» дигәнне аңлата. Шулай ук макак Пишгам очыш ясаган биокапсула дип атала.

Пишгам Иран суборбиталь очышка җибәрергә тырышкан икенче (башка мәгълүматлар буенча өченче) маймыл була, алдагылары, күрәсең, 2011 елның 7 сентябрендә һәм 2012 елның 8 сентябрендә уңышсыз очыш вакытында һәлак була. 

2009 елда сыер һәм биологик препаратлар белән капсула очырыла, аннары 2010 елда сынау очышы маймыл өчен билгеләнгән «Пишгам» капсуласын космоска чыгару мөмкинлеген раслый. Иранның космик агентлыгы башлыгы Хамид фазели сүзләренчә, Приматларны җибәрү кеше космик очышына адым булып тора, аны Иран 2021 елга башкарырга планлаштыра. Очыштан соң маймылның хәлен Чыганаклар күрсәтми, бары тик уңышлы миссияне генә билгели.

Очыш Кавошгяр суборбиталь тикшеренү очышлары программасы буенча башкарылган. Маймыл белән «Пишгам» капсуласын космоска «Фатех-110» тибындагы бер баскычлы баллистик ракета чыгара (Иран классификациясе буенча — Kavoshgar Class C). Очыш якынча 12 минут дәвам итщ. Очыш вакытында маймыл 12,79 берәмлеккә кадәр артык йөкләнеш кичерә, шулай ук авырлыксызлык халәте дә була. Очышның тулы язмасы сайтта урнаштырылган.

Соңрак очу вакытында маймылның тышкы кыяфәтендәге аермалар һәм тамашачыга тәкъдим ителгән макаки чынлыкта миссия уңышлы үтмәгән дигән имеш-мимешләргә нигез булып тора. Иранның аэрокосмос тикшеренүләре институты җитәкчесе Мөхәммәт Эбрахими бу туры килмәүне буталган фотолар белән аңлата: матбугатка дублер маймылның фотолары эләгә, шуңа күрә ул видеоязмада Маймылга охшамаган булып күренә. Башка мәгълүматлар буенча, дублер дип аталган маймыл, чынлыкта, алдагы очышта һәлак булган макак. Өченче версия дә бар, аның буенча Эбрахими системаларның җирдәге сынаучысының күз өстендә үзенчәлекле билгесе булган маймылны атаган, ул вибрация стендында күз өстендә җәрәхәт алган.

2013 елның маенда пишгам артыннан космоска ел дәвамында тагын бер маймыл барачагы, әмма каты ягулык урынына тере организмга азрак йөкләнеш тәэмин итүче сыеклык ракетасы кулланылачагы игълан ителә. Космоста булган икенче Иран макагы Фаргам була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайт проекта «Кавошгяр».
Фаргам

**Фаргам** ( — уңышлы дип тәрҗемә ителә) — космоска очкан макак. Иран тарафыннан космоска уңышлы чыгарылган икенче примат. 2013 елның 14 декабрендә, Афтаб очышыннан соң бер елдан да кимрәк вакыт үткәч, суборбиталь очыш ясап, 120 км биеклеккә җиткән һәм җиргә уңышлы әйләнеп кайткан.

## Очыру тарихы
Иранның космос агентлыгы беренче уңышлы очыштан соң өч ай узгач, маймылны космоска җибәрүне кабатлау ниятен белдерә. Шул ук вакытта очышның сыеклык ракета-ташучы ярдәмендә булачагы игълан ителә.

Семнан полигоныннан якынлашып килүче очыш турында хәбәр 8 декабрьдә барлыкка килә. Очышның уңышлы тәмамлануы турында беренче булып Иран Президенты Хәсән Руханиның рәсми сайты хәбәр итә. Соңрак очыш турында Җентеклекләр «Кавошгяр» проектының махсус сайтында пәйда булды.

Очыш 10 минут 19 секунд дәвам итә.бу вакыт эчендә макак белән герметик кайтарыла торган капсула 120 км биеклеккә җитә. атмосфераның тыгыз катламнарында тормозлау вакытында ул 800 °с кадәр җылытыла. маймылны утырту урыныннан эвакуацияләү ракета старт алганнан соң 20 минуттан да артык вакыт үтми башкарыла.

Иранның космик агентлыгы башлыгы Хамид фазели сүзләренчә, старт факты НАСА тарафыннан расланган.

## Фаргам мәгълүматлары
Фаргам ата макака-резуса 3 яшьтә, 56 см озынлыкта һәм 3 кг авырлыкта.очышка якынча тигез физик характеристикалы өч маймыл әзерләнгән, Фаргам алар арасында иң миниатюралы һәм бердәнбер ата булган.

Фаргам очыш алдыннан әзерлек циклын узган, ул карантин, беренчел һәм вакытлыча медицина тикшеренүләрен, очыш йөкләнешләренә һәм вибрациягә тоткарлыклылыкны һәм биокапсулага ияләшүне үз эченә алган.

Очыштан соң Фаргамны Тәһранга алып киләләр, анда медицина тикшерүе уза. Ветеринарлар скелет һәм үпкәләрнең торышын тикшергәннәр, льтратавыш тикшерүе һәм электрокардиография үткәргәннәр. Бернинди җәрәхәтләр дә ачыкланмаган, маймылның хәле яхшы дип бәяләнгән, тәртипләрендә тайпылышлар күзәтелмәгән.

## Ракета комплексы мәгълүматлары
Йөртүче сыйфатында Шахаб баллистик ракетасының модификацияләренең берсе булган сыеклык ракетасы кулланыла, ул, үз чиратында, Совет Р-17 ракетасының Иран версиясе булып тора. Йөртүчегә файдалы йөкләнеш буларак 290 кг авырлыктагы «Пишгам» («пионер») биокапсуласы куелган, чыгарылган йөкнең гомуми авырлыгы 320 кг тәшкил иткән.

Старт баллистик траектория буенча башкарылган. Капсула белән макак аерылганнан соң максималь күтәрелү биеклегенә 120 км җитә.төшү вакытында атмосфераның тыгыз катламнарында тормозлау, ә аннары парашют системасы чыгарыла.

## Сылтамалар
* Сайт проекта «Кавошгяр»
* Животные, которые летали в космос
* Обезьяны Эйбл и Мисс Бейкер
Надежда (таракан)

**Надежда** (Өмет) – 2007 елның 14-26 сентябрендә Фотон М-3 пилотсыз космик аппаратында космоста булган һәм космоска очу вакытында туган нәселен калдырган беренче Җир хайваны булган кызыл таракан.

## Очыш
Кызыл тараканнар белән космик эксперимент идеясе Воронеж дәүләт медицина академиясе (хәзерге Н. Н. Бурденко исемендәге ВГМУ) студентларына карый, аларның проекты конкурс сайлап алуыннан уза, Фотон м-3 орбиталь лабораториясендә гамәлгә ашырылган дүрт студент проектының берсе була. Надежда һәм башка бөҗәкләр герметик контейнер эчендә сәяхәт иттеләр, һәм видеокамера бөтен очыш процессын төшерде.

## Надежданың балалары һәм оныклары
Орбитадан кайткач, Надежда 33 токымны уңышлы тудыра. Эксперимент кураторы-вгму биология һәм экология кафедрасы ассистенты Дмитрий Атякшин хәбәр иткәнчә, Надежда балалары нормадан бераз тизрәк үсә һәм үсә, аерым алганда, аларның хитин панцирьләре гадәттәгедән тизрәк каралана. Моның сәбәбе авырлыксызлык булырга мөмкин дигән фараз бар. Ләкин олыгайгач, «космик тараканнар» гадәти туганнарыннан бернинди аерма күрсәтмәде. Аларның токымы (Надежда оныклары) да нинди дә булса үзенчәлекләр белән аерылып тормый.

## Нәфис әдәбиятта
Тараканнарны космоска «Фотон М-3» аппаратында җибәрү буенча Эксперимент Андрей лакроның «Җир өмете» фантастик хикәясе сюжетының нигезенә салынган, ул Волгоградның «Перископ-Волга» нәшриятында конкурс сайлап алуын узган һәм кешенең космоска беренче очышының 60 еллыгына багышланган «ачык космос»җыентыгында басылган. Надежда хикәянең төп персонажларының берсе булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сисакян Н.М., Парин В.В., Черниговский В.Н., Яздовский В.И. Некоторые проблемы изучения и освоения космического пространства // Проблемы космической биологии. — М.: АН СССР, 1962. — Т. 1. — С. 5—16.
* Шашков B.C., Антипов В.В., Раушенбах М.О. и др. Влияние факторов космического полета на уровень серотонина в крови животных // Проблемы космической биологии. — М.: АН СССР, 1962. — Т. 1. — С. 258—264.
* Яздовский В.И. На тропах Вселенной. — Москва ГНИИИА и КМ, 1990. — Рукопись p.
* Уманский Семён Петрович (под редакцией Ю. Н. Коптева). Геофизические ракеты. Космодром Капустин Яр // Ракеты-носители. Космодромы. — М.: Рестарт+, 2001. — С. 34, 122. — ISBN 5-94141-002-6.
* Стивен Уокер. Первый. Новая история Гагарина и космической гонки = Stephen Walker. Beyond: The Astonishing Story of the First Human to Leave Our Planet and Journey into Space. — М.: Альпина нон-фикшн, 2024. — С. 578. — ISBN 978-5-00139-664-2.

## Сылтамалар

* В Воронеже родились зачатые в космосе тараканы: они быстрее коричневеют
* Таракан Надежда и запах Луны
* Журнал участника ''lunteg'' 
* Космическая энциклопедия «Astronote»
* Сайт, посвящённый истории космонавтики
* Encyclopedia Astronautica
* Интернет-сайт журнала «Новости космонавтики»
Фелисетт

**Фелисетт** () ул космоста булган беренче мәче (1963 ел).

## Очыш һәм тикшеренүләр
Аклы-каралы Фелисетт — космоска очуы ышанычлы рәвештә расланган бердәнбер төр вәкиле. Песине 1963 елның 18 октябрендә Франциянең авиация медицинасы уку һәм фәнни-тикшеренү үзәге(CERMA) җибәрә. Ракета-ташучысы хаммагир космодромыннан старт ала һәм 15 минуттан да кимрәк вакыт эчендә 160 км биеклеккә күтәрелә.монда мәче белән капсула аерылган була. Аннары капсула парашют белән җиргә төшә, анда эзләү командасы тарафыннан табыла.

Кошның хәлен контрольдә тоту өчен очу вакытында аның баш миенә электродлар имплантланган. Очыштан соң ул CERMA-га китерелә, анда аны ике-өч ай дәвамында өйрәнәләр. Тикшеренүләрне дәвам итү өчен ул йоклатылган.

Башта, тикшеренүләрдә шәхси факторны булдырмас өчен, Франциянең космик программасында катнашкан барлык мәчеләрнең исемнәре булмаган. Очыштан соң Британия матбугаты хайванны «астрокошка» дип атады, аннары аның Фелисетт исеме барлыкка килде.

## Хәтер

Фелисетт һәйкәле Франциядә Халыкара космик институт каршында куелган.

2019 елда Дубндагы лифт-бар стенасына фелисеттны сурәтләгән җирле рәссам һәм скульптор Михаил Поляков эше мозаикасы урнаштырылган.

Фелисетт 60 Parsecs видеоуенының икенчел персонажларының берсе булып тора.

## Космостагы башка мәчеләр
1963 елның 24 октябрендә CERMA мәчене космоска җибәрүне кабатларга тырыша, әмма стартта ракета-ташучы авариягә очрый. Капсула ике көннән соң, хайван инде үлгән вакытта, старт ноктасыннан шактый ераклыкта табылган.

Космоста беренче булып Феликс мәчесе булган дигән версия киң танылу ала, бу космос тикшеренүләренә багышланган кайбер почта маркаларында (1992 елда Комор утраулары, 1997 елда Чад һәм 1999 елда Нигер) чагылыш таба. Башка версияләр буенча, Феликс лабораториядән космоска җибәрер алдыннан качкан, шуңа күрә аның урынын Фелисетт алган. Космоска очуга әзерлек берничә мәче үткән, алар арасында фотолары газеталарда басылган мәче дә булгандыр, әмма хайваннарның берсенең дә исеме булмаган. Исем алган бердәнбер лаборатория мәчесе скубиду була, ул имплантацияләнгән электродларны зарарлану сәбәпле алып ташлана, ә үзен лабораториягә гадәти йорт хайваны буларак урнаштыралар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
АИСТ № 1

**АИСТ № 1** ул 2013 елның 28 декабрендә Плесецк космодромыннан Союз-2.1 ракета-ташучысы ярдәмендә җибәрелгән Россиянең кече космик аппараты. АИСТ платформасында космоска җибәрелгән икенче иярчен була, АИСТ № 2дән соң (2013 елның апреле).

Спутникның төп бурычлары булып платформаны һәм борт системаларын тикшерү, шулай ук микрогравитацияне өйрәнү тора. Моннан тыш, спутник ярдәмендә микрометеоритлар һәм орбиталь чүп-чарның микроскопик элементлары китереп чыгарган эффектлар тикшерелә, шулай ук Җирнең магнит кырын өйрәнү үткәреләref>.
Кроме того с помощью спутника исследуются эффекты, вызываемые микрометеоритами и микроскопическими элементами орбитального мусора, а также проводится изучение магнитного поля Земли. Кече космик аппарат (МКА) бортында МАГКОМ һәм МЕТЕОР фәнни аппаратурасы урнаштырылган.

АИСТ-1 ике СКРЛ-756 калибрлау сферасы белән бергә ЦСКБ прогресста төзелгән Союз-2-1в ракета-ташучының беренче очышы барышында очырыла. Спутникның түгәрәк орбитасы 575 км биеклектә һәм 64,9°авышлыкта.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* МКА «АИСТ» ЦСКБ-Прогресс
* 
* 

## Әдәбият
* 

Төркем:Җирнең ясалма иярченнәре
Төркем:«АИСТ» космос аппаратлары
Төркем:Космос чүбе
Благовест (космос аппараты)

**Благовест** (**14Ф149** җиһазы) ул Россия Оборона министрлыгы заказы буенча академик М. Ф. Решетнев исемендәге мәгълүмати спутник системалары тарафыннан эшләнгән хәрби билгеләнештәге геостационар Россия элемтә иярченнәре сериясе. Спутник Төркеме кулланучыларны телефон һәм видеоконференц элемтәсе, югары тизлекле мәгълүмат тапшыру белән тәэмин итү өчен билгеләнгән.

Спутниклар C диапазонында эшлиләр (3.4-4.2 ГГц Түбән линиядә һәм 5,975-6,475 ГГц югары линиядә)[1] һәм Ка/Q (20 ГГц Түбән линиядә һәм 44 ГГц югары линиядә). Файдалы йөкләнеш Thales Alenia Space Европа компаниясе катнашында барлыкка килә, әмма Россия һәм импорт компонентлары нисбәте билгеле түгел. Башта Благовест системасын граждан максатларында да куллану күздә тотыла, әмма соңрак аны РФ Оборона министрлыгы ихтыяҗлары өчен генә кулланырга карар ителә.

## Төркемнең торышы

## Искәрмәләр
Горизонт (космос аппараты)

**Горизонт** (Офык) –  геостационар орбитадагы элемтә иярченнәре сериясе, алар телефон-телеграф элемтәсен тәэмин итү, үзәк, республика һәм төбәк телевидениесе программаларын тапшыру, шулай ук диңгез судноларының Яр станцияләре белән элемтәсен тәэмин итү өчен билгеләнгән. XX гасырның 70-еллары уртасыннан башлап ПМ НПОДА эшләнгән һәм җитештерелгән.

Барлыгы 33 аппарат җибәрелә (беренче очыш 19.12.1978 ел, соңгы очыш 06.06.2000 ел). Тагын ике очыш уңышсыз була.

## Тарих
«Горизонт» КА икеләтә максатлы Радуга космик аппаратының мөмкинлекләрен киңәйтү өчен проектлана, чөнки бу спутникның бер граждан транспондеры СССР элемтә министрлыгына җитми. Моннан тыш, кечкенә антенналарга кабул итү өчен Ku-диапазонында (14/11 ГГц) эшләүче КА кирәк була.

Дүрт яңа иярчен 1978—1980 елларда орбитага чыгарыла.1980 елда Мәскәүдә Олимпиада ачылуга алар «экраннар» белән берлектә «биш зоналы тапшыру» схемасын тормышка ашыралар: СССР территориясе биш тапшыру (А, Б, В, Г һәм М) зонасына бүленә, һәм һәр зонага үзәк телевидение программасының үз (җирле вакытны исәпкә алып яки аңа якынлаштырылган) варианты трансляцияләнә.

Моннан тыш, 1988 елдан Горизонт аша күчеп йөрүче объектлар белән элемтәне тәэмин итү өчен Океан системасы (1,5/1,6 ГГц) эшли.

Совет чорыннан соң спутниклар Россиядә ОРТ һәм РТР программаларын 14° көнбатыш о. дан 145° көнчыгыш о.га кадәр SECAM системасында бүлү өчен кулланыла. C-диапазонындагы иң куәтле транспондер ОРТ тарафыннан кулланыла, күпчелек спутникларда тагын бер транспондер ртрны хезмәтләндерә. Спутниклар шулай ук «Россия радиосы» һәм «Маяк» радиостанцияләрен тапшыру өчен кулланыла. Төбәк ретрансляция үзәкләре бу сигналларны диаметры 712 м булган антенналар ярдәмендә кабул иткәннәр.

## Төзелеше
КА Горизонт КАУР-3 спутник платформасы базасында проектлана, алты C-диапазоны транспондеры һәм бер Ku-диапазоны транспондеры белән җиһазландырыла.

## «Горизонт» КА тору нокталары
* Горизонт-37 (14° кб.о.)
* Горизонт-44 (14° кч.о.)
* Горизонт-40 (103° кч.о.)
* Горизонт-36 (140° кч.о.)
* Горизонт-43 (140° кч.о.)
* Горизонт-45 (145° кч.о.)

## Очырту

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Изображение и технические характеристики серии Горизонт на сайте ОАО «ИСС» имени академика М. Ф. Решетнёва"
* Технические данные и зоны покрытия на сайте ФГУП «Космическая связь»
CubeBel-1

**CubeBel — 1** (башка исеме BSUSat-1) ул Җирне дистанцион зондировкалаучы беларус космик аппараты. Белорус дәүләт университеты тарафыннан эшләнгән Наноспутник, белорус мәгариф системасында беренче университет спутнигы һәм җир тирәли орбитада өченче белорус объекты. Кытайда Цзюцюань (JSL) космодромыннан 2018 елның 29 октябрендә Пекин вакыты белән 08:43 сәгатьтә Кытай-Франция океанографик аппараты һәм тагын дүрт наноспутник белән бергә очырыла. Аппарат чанчжэн-2c ракета-ташучысы белән якынча 500 км биеклектәге орбитага чыгарыла.

## Аппарат
Аппарат Cubsat платформасында стандарт спутник булып тора, аның зурлыгы 20x10x10 см һәм авырлыгы 1,6 кг артык. ул энергия белән тәэмин итү, идарә итү, ориентация һәм тотрыкландыру, телекоммуникация системалары белән җиһазландырылган

Спутникта файдалы йөкләнеш буларак цифрлы камера, радиацион спектрометр, инфракызыл детектор урнаштырылган.

Спутник радиолюбительләр җәмгыяте өчен цифрлы ретранслятор белән җиһазландырылган.

## Максат
CubeBel-1-спутник көч җайланмаларын, элемтә системаларын һәм мәгълүмат җыюны сынау өчен демонстрацион спутник. Спутник алдында куелган төп максатлар:

* Магнит ориентациясен тәэмин итү өчен яңа программа комплектын тикшерү;
* Радиация спектрометры ярдәмендә радиация фонын мониторинглау;
* GPS кабул итүчене куллануга нигезләнгән система белән яңа навигация системасын сынап карау;
* Җирне түбән җир тирәли орбитадан оптик һәм инфракызыл диапазонда төшерергә;
* Радиолюбительләр тапшыруын үткәрү

## Эксплуатацияләү

Фәнни максатларда җир тирәсендәге киңлекнең радиация кырларын, электрон элементларның радиациягә чыдамлыгын, Җирне дистанцион зондировкалауны өйрәнү һәм тикшерү үткәрелә.

Белем бирү компоненты наноспутникны очучы уку-фәнни лаборатория буларак куллана. Җирдәге идарә итү, кабул итү һәм мәгълүмат эшкәртү комплексы белән бергә студентлар реаль шартларда космик технологияләрне үзләштерәләр һәм фәнни тикшеренүләр үткәрәләр. Практик дәресләр кысаларында студентлар телеметрик һәм спутник фотосурәтләрен алырга һәм эшкәртергә, төрле стабилизация алгоритмнарын сынап карарга, орбиталь элементларны исәпләргә, түбән җир тирәли орбитада гамма-спектрларны өйрәнергә һ. б. өйрәнәләр. Гамәли белемнәр космик аппаратларны эшләү, булдыру һәм куллануның тулы циклы вакытында алынган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* БГУ запустил собственный спутник
* Сайт проекта 
* Архив НАСА
* Ecoruspace.me
Белинтерсат-1

**Белинтерсат—1** (, ) ул Кытай корпорациясе China Aerospace Science and Technology Corporation тарафыннан төзелгән һәм 2016 елның 15 гыйнварында Кытай космодромыннан җибәрелгән беларус элемтә иярчене.

Спутник 15 ел эшләүгә исәпләнгән һәм спутник телевидение тапшырулары, спутник радиотапшырулары һәм киң полосалы Интернет керү кебек телекоммуникация хезмәтләренең киң спектрын күрсәтәчәк.

## Аппарат
Спутник нигезендә Кытайның dfh-4 космик платформасы ята, файдалы йөкләнешне (транспондерларны) Thales Alenia Space компаниясе тәэмин итә. Платформаның зурлыгы 2,36 х 2,10 х 3,60 метр һәм 588 кг кадәр файдалы йөкне сыйдыра ала. Энергия белән тәэмин итүне кояш батареяләренең 2 канаты тәэмин итә, алар 10,5 кВт кадәр электр энергиясе җитештерә. Спутникның очыш вакытында авырлыгы 5223 кг.

## Транспондерлар
Спутникка 38 транспондер урнаштырылган: С-диапазоны 20 транспондер һәм Ku — диапазоны 18 транспондер. Ике Ku-диапазоны транспондеры Беларусь Республикасының үз ихтыяҗларын тәэмин итү өчен резервланган, сигез транспондеры (7 С-диапазоны һәм 1 Ku-диапазоны) Кытай операторларына арендага бирелгән. Спутникның калган куәтләрен аның операторы, Белоруссия дәүләт милли спутник элемтәсе һәм тапшырулар системасы, Европа, Азия Һәм Африка илләре операторларына арендага бирергә планлаштыра. Нигериянең NIGCOMSAT телекоммуникация компаниясе белән партнерлык турында партнерлык килешүе имзаланган инде.

## Очыру

Спутник 2016 елның 15 гыйнварында 16:57 UTC сәгатьтә Кытайның Бөек поход-3B ракета-ташучысы ярдәмендә Сичан космодромының LC-3 старт мәйданчыгыннан очырыла. Спутник 197 x 41781 км күрсәткечләре, 26,38°авышлыгы белән геокүчмә орбитага уңышлы чыгарылган. Даими торып тору ноктасына чыгу спутникның үз двигательләре ярдәмендә башкарылачак.

## Галерея

Belintersat-1 2016 stamp 1.jpg|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Национальная система спутниковой связи и вещания Республики Беларусь.
Йоклап яткан космик кораб

**Йоклап яткан космик корабль** ул автоматлаштырылган пилотлы космик корабльнең гипотетик төре, аның экипажы һәм барлык пассажирлары космик киңлек аша сәяхәт итәләр, стазисында, ниндидер гибернация формасында туктатылган тормыш эшчәнлеге яки озак тирән йокы. Бу хәзерге вакытта мөмкин түгел. Кеше тормыш эшчәнлеген озак вакыт туктатырга мөмкинлек бирүче бердәнбер билгеле технология-кеше эмбрионнарын иртә стадиядә эмбрионнарны криоконсервацияләү аша туңдыру, бу эмбрионнар тарафыннан космосны колонизацияләү концепциясенең нигезендә ята.

## Әдәбиятта һәм кинематографта
Йоклап яткан корабларның нәфис әдәбиятта иң киң таралган роле йолдызлар арасында яки галактикалар арасында сәяхәтләр, кагыйдә буларак, яктылыктан югары тизлектә. Мондый сәяхәтләр өчен юл вакыты йөзләрчә яки меңнәрчә елларга җитәргә мөмкин, бу вакытлыча яшәүне туктатуны таләп итә, бу исә космос сәяхәтчеләренең башлангыч командасының билгеләнгән урынына кадәр яшәве өчен кирәк. Буыннар корабы буларак кулланылмый торган корабларда да яшәүне туктату таләп ителә.

Астронавтларны туңдыру, мөгаен, бөтен тәнне витрификацияләүгә китерәчәк һәм тукымаларның җимерелү куркынычын киметү өчен 145 кельвинга кадәр туңдырылачак.

Туктатылган тормыш шулай ук очыш вакытында кирәк булмаган экипаж әгъзалары өчен яшәү системасы ресурсларын куллануны киметү өчен файдалы булырга мөмкин, һәм шуңа күрә йоклаган кораблар кайвакыт планеталар арасына сәяхәт контекстында да күренәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Фәнни фантастика
Төркем:Космоска очу
Төркем:Гипотетик космос корабы
Можаец (КА)

**Можаец** (Можайлы) –  А.Ф. Можайский исемендәге хәрби инженер-космос университетында эшләнгән космик аппаратлар сериясе исеме.

Можаец — 1 сериясендәге беренче аппаратны эшләү 1995 елда башланган һәм ярты ел дәвам иткән. Спутник академиянең уку процессында кулланма буларак кулланыла.

Можаец-2 1997 елда Зея исеме астында очырыла.

2002 елның 28 ноябрендә эшли башлаган Можаец-3 академиянең уку процессында, шулай ук фәнни экспериментлар үткәрү өчен кулланыла. Зея спутнигына карата кебек үк, файдалы йөкләнеш өчен платформа академик М.ф. решетнев исемендәге НПО ПМ ФГУП тарафыннан төзелгән.

Можаец-4 2003 елның 27 сентябрендә очырыла.

Можаец-5 2005 елның 27 октябрендә Мәскәү вакыты белән 9 сәгать 52 минут 26 секундта Космос-3М ракета-ташучысы ярдәмендә Плесецк космодромыннан очырыла. Аппарат исәпләнгән орбитага чыгарылган, әмма ракета адаптерыннан аерылмаган. Калган 7 спутник, «Можайц» белән бергә, бирелгән орбиталарга уңышлы чыгарыла һәм заказчыларга идарә итүгә тапшырыла. 70 килограмм авырлыктагы Аппарат түбәндәге бурычларны үтәү өчен билгеләнгән: оптик элемтә буенча эшләнмәләр белән бәйле экспериментлар үткәрү, навигация аппаратурасын очыштан турыдан — туры орбитада очуга кадәр сынау, магнит нурланышы бета-частицалары тәэсирендә ныклыкка приборларны сынау һәм курсантларны традицион рәвештә космик аппаратлар белән идарә итү күнекмәләренә өйрәтү. Можаец-4 һәм Можаец-5 космик аппаратлары Омскның Полет ПО-сында Оборона министрлыгы заказы буенча баш конструктор урынбасары Н. Н. Иванов җитәкчелегендә җыелган.

## Сылтамалар
* Применение средств промышленной автоматизации в бортовой аппаратуре малых космических аппаратов

* Изображение на сайте ОАО «ИСС» имени академика М. Ф. Решетнёва

* Бородино и космос — все родное «Красная звезда» 25 января 2001 года

## Әдәбият
* Военно-космическая академия имени А. Ф. Можайского: Исторические предшественники (1712—1941). / Авт. кол. В. В. Конорев, В. Ю. Белянкина, В. В. Бурлаков и др. — СПб.: ВКА им. А. Ф. Можайского, 2012. — 227 с.
* 
* 
* 
* 
* *Заиковский К.*  Воспоминание об императоре Николае Павловиче  // Исторический вестник, 1886. — Т. 24. — № 4. — С. 112—119. — зарисовки летнего быта учащихся
* 
* 
* 
* 
* Колпаков Ф. Н. Пароль — «Можайка». — М.: Перо, 2017. — 164 с.
Космоста реклама

**Космоста реклама** ул җирдә, космоста җитештерелгән төрле продуктларны рекламалау, төрле техник чаралар, ешрак спутниклар ярдәмендә башкарыла.

## Тарих
Космоста Реклама:
* Pepsi компаниясе реклама максатларында 1985 елда космик «шаттл» бортында товар җибәрә.
* Япониянең Tokyo Broadcasting System (TBS) телекомпаниясе логотибы рәвешендәге Реклама совет космик корабы корпусында 1990 елда барлыкка килә
* 1996 елда Coca-Cola һәм Pepsi яңадан продукцияне рекламалыйлар, аны космоска космик корабльдә җибәрәләр.
* 1997 елның августында Израильнең Tnuva компаниясенең tnuva Milk сөте компанияне космоста рекламалаучы беренче продукт була (факт Гиннес рекордлар китабына кертелә). Сөт пузырькасын космонавт Василий Циблиев "Мир" космик станциясендә эчкән. Реклама ролигы төшерелгән һәм видеода күрсәтелгән.
* Юрий Усачев 2001 елда Американың RadioShack Corp компаниясенә бүләк итеп продукт ала.
* Pizza Hut 2001 елда Халыкара космик станциягә пицца җибәрә.
* Космонавт Сергей Крикалев фильмыннан реклама ролигын 2005 елда Nissin Cup Noodle No Border Япон компаниясе кулланган.
* 2014 елда Pizza Hut логотибы Россиянең Протон ракетасында урнаштырылган.
* Стратосферага үз продукциясен Toshiba, Innovation Labs, KFC һәм башка компанияләр җибәрә..
* 2006 елда чипслар рекламасы космоска трансляцияләнә.

## Юридик аспект
Халыкара килешүләр нигезендә, космоста кешеләргә зыян китерми торган, шулай ук корал һәм хәрби хәрәкәтләр алып бару мөмкинлеге белән бәйле булмаган теләсә нинди коммерция эшчәнлеге рөхсәт ителә.

## Планнар
Реклама тәкъдимнәрен урнаштыру идеясе Американың Space Marketing Inc.стартабы тарафыннан тәкъдим ителгән. 1990 еллар башында, әмма гамәлгә ашырылмаган. 2016 елда эшмәкәр Антон Оссовский космос рекламасын урнаштыру буенча Avant Space стартабын эшли башлый. Реклама төнге күккә сурәтләр проекцияли торган лазерлар системасы ярдәмендә трансляцияләнәчәк дип фаразлана. 2019 елда CubeSat 16u платформасы нигезендә спутник прототибы әзер булган, ул кичке күктә рәсемнәр рәвешендә реклама урнаштыра алачак. Avant Space якын елларда Җир орбитасына спутниклар чыгарырга ниятли, алар ярдәмендә шәһәрләр өстеннән «очып баручы» төрле брендларның эмблемалары күрсәтеләчәк.

## Тәнкыйть
БМОның космосны тыныч максатларда куллану комитеты 2001 елгы докладында космос рекламасы идеясен «астрономик күзәтүләрнең күпчелегенә комачаулый торган җимергеч тәкъдим» дип атады. Бөтен дөнья галимнәре билгеләп үткәнчә, җир атмосферасын «көненә якынча 10 000 космик чүп-чар объекты» кисеп үтә, шуңа күрә космик чүп-чар җитди проблема булып тора.

## Искәрмәләр
Поехали!

**«Поехали!»** (**«Киттек!»**) ул Җирнең беренче космонавты Юрий Гагарин (1934—1968) тарафыннан 1961 елның 12 апрелендә беренче пилотлы космик корабль Восток старты вакытында әйтелгән фраза. Ул кешелек үсешенең яңа, космик чорының үзенчәлекле символына әверелә.

«Мин бу кешеләргә ничек тә булса ярдәм итәргә, ниндидер зур киеренкелекне киметергә теләдем. Һәм двигательләр кабынгач, ракета старт өстәленнән күтәрелә башлагач, мин, хәлне тынычландырыр өчен, шундый күтәренке, гади тавыш белән: „киттек!“ дидем».

Фраза Н. Добронравовның «Знаете, каким он парнем был» (1971) җыр циклыннан «Созвездие Гагарина» җырында кулланыла:

Җырның музыкасын Александра Пахмутова язган. Төрле вакытта аны Юрий Гуляев, Иосиф Кобзон, Леонид Сметанников һ. б. башкарганнар.

Фраза шулай ук 2011 елдан Россиянең төрле шәһәрләрендә үткәрелә торган төбәк-ара фантастика Фестивале өчен исем булып тора.

Юрий Гагарин укыган һәм космоска очкач җиргә төшкән Саратов өлкәсендә аның хөрмәтенә «Поехали!» беренче курс студентлары өчен фестиваль һәм транспорт картасы дип атала..

## Фразаның килеп чыгышы турында версия
Билгеле булганча, уставтагы «Экипаж, взлетаю!» урынына очыш вакытында «Поехали!» дяргә сынаучы-очучы Марк Галлай, методист һәм космонавтларның беренче отряды инструкторы яраткан. Марк Лазаревич, аңлы рәвештә, шул исәптән психологик сәбәпләр белән дә җитәкчелек итеп, әзерлек турында күтәренке формаль булмаган докладны куллануны яхшы дип саный. Нәкъ аның тәкъдиме белән «Поехали!» дигән сүз күнегүләр башында еш кына корабль имитаторы тренажерында яңгыраган. Бу Гагаринны старт вакытында «Поехали!» дияргә күндергән. Галлай үз үзенең язуларында мондый гадәтнең профессиональ сынаучылар арасында киң таралуына сылтама ясый.

## Искәрмәләр
Башлау циклограммасы

**Циклограмма** ул кеше башкарган командаларның төгәл расписаниесе (яки техник комплексларның башкарма органнарына кеше яки автоматика тарафыннан бирелә). Гадәттә космик техниканы җибәрү контекстында кулланыла һәм старт ракета комплексы, ракета-йөкче, разгон блогы һ. б. өчен командаларга карый.

Башта, аерым алганда, Восток-1 космик корабы өчен ату карточкасында, гамәлне яки команданы язганда, аларның төгәл башлану һәм тәмамлану вакыты күрсәтелгән (космодром хезмәткәрен атучы дип атаганнар, ул космик ракетаны җибәрү вакытында бөтен старт комплексы эшчәнлеген координацияләгән). Соңыннан вакытны ракетаның күтәрелү контактыннан санап чыга башлыйлар, аңа кадәр вакыт мизгелләре минус билгесе белән, ә аннан соң плюс билгесе белән алына.

## Командалар һәм гамәлләр

* О-штепсель тоташтыруны ташлау корабның агып чыгуыннан аерыла, шуннан соң аннан ягулык салу-дренаж мачтасы алына.
* Минут әзерлеге командага кадәр минут стартка ачкыч.
* Ачкыч стартка махсус ачкычны бору ярдәмендә старт әзерлеге автомат режимына күчерелә.
* Сузу-1 кәгазь полосасы сузыла, анда җирдәге очыш әзерләү пунктында ракета турында мәгълүмат языла башлый.
* Җилләтү ягулык коммуникацияләре һәм ракета двигателе элементлары янгынга каршы аларны ягулык һәм окислитель парларыннан азат итү өчен азот белән җилләтелә.
* Сузу-2 кәгазь полосасы сузыла, анда җир өстендәге эшләтеп җибәрүгә әзерлек пунктында старт комплексы турында мәгълүмат языла башлый.
* Дренаж ачкычы дренаж клапаннарын ябу, алар аша парга әйләнгән сыек кислородны ракетадан атмосферага чыгару бара, бу визуаль рәвештә ракетаны каплап торган ак болытларда күренә. Дренаж окислительле бакларда парга әйләнгән кислородны кире кайтару белән бер үк вакытта барган, ул да бу команда буенча туктатыла.
* Җир — борт ракетадан кабель-мачта китә, ракета үз энергиясенә күчәргә әзер.
* Башлау двигатель җайланмасына ягулык компонентлары бирү башлана.
* Яндыру-яндыру камераларында ягулыкның януы.
* Алдан, арадаш, төп, күтәрелү алар китте! — двигатель җайланмасының тарту этаплары.
* Күтәрелү контакты бар ракетаның старт өстәленнән аермасын билгеләүче датчик эшләде.

## Искәрмәләр

Төркем:Космонавтика
Төркем:Космоска очу
Төркем:Ракета
Күзәтү эффекты

**Күзәтү эффекты** () ул Җир планетасының зәгыйфьлеген аңлаудагы үзгәрешләр, алар җирне орбитадан яки ай өслегеннән үз күзләре белән тикшергәндә барлыкка килә.

Эффект Җирнең космостан килгән күренешеннән барлыкка килгән хисләргә нигезләнә, ул шунда ук «бушлыкта эленеп торган» һәм атмосфераның нечкә катламы белән генә саклана торган зәгыйфь кеше яши торган шар итеп күрсәтелә. Космостан, астронавтлар әйтүенчә, дәүләтләр арасындагы чикләр һәм милли конфликтлар әһәмиятсез булып күренә, шул ук вакытта планетаның зәгыйфьлеге һәм аны яклау кирәклеге ачык һәм мәҗбүри булып күренә.

Җирне юлдаш корабта әйләнеп чыккач, мин планетабызның никадәр матур булуын күрдем. Кешеләр, без бу матурлыкны саклыйбыз һәм арттырачакбыз, аны җимермибез!

Ул бик матур, безнең планета, һәм ул кечкенә һәм яклаусыз тоела. Безнең атмосфера бу нечкә-нечкәеләк кабыгы. Һава безнең өчен шундый гадәти әйбер. Йөгерәсең — сулыйсың, барасың — сулыйсың. Ә аңа читтән карасаң, нинди зәгыйфь һәм нинди матур дип уйлыйсың.

Астронавтлар белән очыш алдыннан таныш булган чит Күзәтүчеләр астронавтларның аңындагы үзгәрешне билгелиләр. Астронавтлар Рассел Швайкарт, Эдгар Митчелл, Томас Джоунс, Кристофер Хэдфилд. һәм Майкл Массимино бу эффектның тойгысы турында хәбәр итәләр.

Overview Effect термины беренче тапкыр 1987 елда язучы Фрэнк Уайт тарафыннан искә алына, ул бу эффектны үзенең «The Overview Effect — Space Exploration and Human Evolution» китабында өйрәнә.

2012 елда Космонавтлар Эдгар Митчелл, Рон Гаран, Николь Стотт, Джеффри Хоффман һәм Роберт Кимбро катнашында Җирне космостан күзәтү эффектына багышланган «Overview» документаль фильмы чыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ''Overview'', ссылка на фильм «Overview».
* ''Speech on The Overview Effect and its Importance in Civilization''
* ''Space Ecotourism'', Журнал Space.com (2006)