open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дмитрий Данилов

**Дмитрий Данилович Данилов** (1902 елның 6 ноябре, Яншихово-Норваши авылы - 1966 елның 28 апреле, Мәскәү) - чуаш совет язучысы, театр һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Биографиясе
Дмитрий Данилов ярлы крестьян гаиләсендә туа. 1917 елда ике класслы училищены тәмамлаганнан соң башлангыч сыйныфлар укытучысы булып эшли.

1927 елда Д.Данилов Казанда Көнчыгыш-педагогика институтын тәмамлый һәм Казан чуаш педагогика техникумында рус һәм чуаш телләре укытучысы була. Шул ук вакытта ул Пролетар язучыларының татар ассоциациясе каршындагы чуаш секциясен җитәкли.

1934 елда Мәскәү Кызыл профессура институтын тәмамлый һәм «Кызыл Чувашия» газетасы мөхәррире була. 1936 елда Чуашстан язучылар берлеге идарәсе рәисе итеп сайлана. Бер елдан Чуаш Республикасы Совнаркомы каршындагы Чуаш фәнни-тикшеренү институтына эшкә күчә. 1938 елдан 1940 елга кадәр партиянең Чуваш Өлкә Комитеты партия белем бирү йортының агымдагы сәясәт секторы, «Кызыл Чуашия» газетасының пропаганда бүлеге мөдире.

1940 елдан башлап, тормыш ахырына кадәр Д.Данилов ГИТИСта — проректор, мөдир, чуаш театр студияләренең өлкән укытучысы булып эшли. Аның катнашында институтта ике тапкыр (1947 һәм 1961 елларда) Чуаш артистлары Төркеме чыгарылышы була.

Д.Даниловның әдәби эшчәнлеге 1932 елда «Марксист-Ленин сәнгать белеме» журналында «Чуваш әдәбиятында класслы көрәш» дигән күзәтү мәкаләсен бастырудан башлана. Соңыннан аларга чуаш театры һәм милли сынлы сәнгать турында мәкаләләр языла. Д.Данилов чуаш әдәбияты тарихына зур игътибар бирә. Ул чуаш язучыларының иҗатына багышланган дистәләгән мәкаләләр язган. Аның М.Сеспель иҗаты белән бәйле мәкаләләре сериясе билгеле.

БКП(б) әгъзасы (1927 елдан), СССР Язучылар берлеге (1939 елдан).

## Чыганаклар
* [Чувашская энциклопедия : в 4 т. / Гл. ред. Ю. Н. Исаев. — Чувашское книжн. изд-во, 2011. — Т. 4 : Си — Я. — 797, 2 с. : ил. — 5000 экз. — ISBN 978-5-7670-1931-1.]
## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш язучылары
Оливер һәм компания

**«Оливер һәм компания»** () —  Walt Disney Feature Animation тарафыннан 1988 елда чыгарылган Америка мультфильмы. Disney анимацион фильмнар исемлегендә 27нче фильм.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары
Денис Гордеев

**Гордеев Денис Виктор улы** (04.06.1938, Асан авылы, Комсомол районы, Чуаш АССР) — чуаш прозаигы, шагыйрь, журналист, Чуаш Республикасының халык язучысы. СССР язучылары берлеге әгъзасы (1978), К. Турхан исемендәге премия лауреаты, Чуваш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2008).

## Биография
Денис Гордеев 1938 елның 4 июнендә Чуаш Республикасының Комсомол районы Асан авылында туа.

И.Я. Яковлев ис. Чуаш дәүләт педагогия институтын (хәзерге университет) тәмамлый, Горькийдагы югары партия мәктәбендә укый.

Денис Викторович «Октябрь ялавы» (Октябрь Байрагы) район газетасы җаваплы секретаре, «Ҫӗнтер-ялавя» ("Җиңү байрагы") Моргауш район газетасы редакторы булып эшли. 1974-1976 елларда Чуаш китап нәшрияты директоры вазыйфасын башкара.

Денис Гордеев прозаик, шагыйрь, публицист, журналист буларак билгеле. Узган гасырның 80нче елларында «Тӗрленӗ кӗпе» (Чигелгән күлмәк) һәм «Чи вӑрӑм кун» (Иң озын көн) повесть һәм хикәяләре җыентыгы чыкканнан соң ул якты чуаш прозаиклары арасына керә. Соңгы елларда җирле газета һәм нәфис журнал битләрендә «Ăспа ăссăрлăх хушшинчи чăнлăх» (Акыл һәм акылсызлык арасында хакыйкать), «Кобра анне» (Ана кобра), «Çăтмах ырлăхĕ» (Җәннәт рәхәте), «Масар пуçĕ» (Зират башы), «Мĕлке» (Шәүлә), «Мильешка», «Çурăк хут укçасем»  (Өзелгән кәгазь акчалар) хикәяләре басылган. мәдәният, сәнгать, тел, сәясәт һәм дин мәсьәләләре буенча публицистик мәкаләләр яза.

## Басылган әсәрләре
# Ҫурта кунӗ [Текст] : калавсемпе повеҫсем / Денис Гордеев. – Шупашкар, 2000. - 334 с.
# Çич çунатлă курак [Текст] : повеҫсем / Д. Гордеев. – Шупашкар, 2002. - 270 с.
# Макумба ташши : повеçсемпе калавсем / Д. Гордеев. - Шупашкар: Чăваш кĕнеке изд-ви, 2012. - 190 с. - (Танец макумбы).
# Пăсташ : роман / Д. Гордеев. - Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 2005. - 319 с. - (Порча : роман).
# Хӗрес хывнӑ хӗвел [Текст] : роман, повеҫсем / Денис Гордеев. - Шупашкар, 2008. - 414, [2] с. с.
# Куккуклă сехет : калавсемпе повеçсм / Д. Гордеев. - Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 1988. - 352 с. - (Часы с кукушкой : рассказы и повести).
# Гордеев, Д. Хуп хушшинчи çылăх : повеçпе роман / Д. Гордеев. - Шупашкар : Чăваш кĕнеке изд-ви, 2004. - 367 с. - (Тайный грех: повесть и роман).

## Бүләкләре һәм премияләре
* Чуваш Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2000)
* К. Турхан Премиясе лауреаты. 
* Чуваш Республикасының халык язучысы (2008).

## Чыганаклар
* Станьял, В. П. Чӑваш халӑх ҫыравҫи Денис Гордеев : пурнӑҫӗпе пултарулӑхӗн тӗрленчӗкӗ / В. П. Станьял, Н. Н. Камышова. – Шупашкар : ЧПГӐИ, 2013. – 74, [1] с.
* Гордеев, Д. В. «Суяс пур-тӑк, пӗттӗр пуҫӑм...» / Д. В. Гордеев ; [калаҫаканӗ Л. Сачкова] // Тăван Ен (Шупашкар р-нӗ). – 2010. – 27 ҫурла – 2 авӑн (№ 102-104). – С. 6.
* Гриянская, Л. Тӗлпулура – паллӑ ҫыравҫӑ / Л. Гриянская // Каҫал ен (Комсомольски р-нӗ). – 2008. – 1 пуш. – С. 3.
* Масар çинче çуралнă хайлав // Самант. – 2005. – № 9. – С. 21.
* Писателе хисепленӗ : [Денис Викторович Гордеев писателе "ЧР культурӑн тава тивӗҫлӗ ӗҫченӗ" хисеплӗ ят пани ҫинчен] // Каҫал ен (Комсомольски р-нӗ). – 2000. – 4 юпа.

Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Александр Алга

**Александр Егорович Алга** (1936 елга кадәр фамилиясе Бачков була, 1913-1977) — чуаш шагыйре,прозаик, драматург, әдәби тәрҗемәче, тәнкыйтьче.

## Биография
Сембер губернасы Буа өязе Күшки-Яңа Тимбай (хәзерге Татарстанның Тәтеш районына карый) авылында 1913 елның 27 ноябрендә туа.

Башта авыл мәктәбендә укый, аннары балалар йортына күчерелә. Казан Чуаш техникумында, Чуаш педагогика институтында белем ала.

Кызыл Армия, Цивильск районнары мәктәпләрендә чуваш теле һәм әдәбияты укыта, Ядрин педагогия училищесында эшли.

1938 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

1939 елның ноябрендә РККА-га хәрби хезмәткә алына. Көнбатыш Украинада хезмәт итә.

Бөек Ватан сугышы ветераны. Сугыш 1941 елның 22 июнендә башлана. Чик буе оборона сугышларында катнаша. 1941 елның 30 июнендә Львов шәһәре тирәсендә баш һәм кулларына яралана һәм госпитальгә озатыла. 1943 елның февраленнән взвод командиры һәм 43 нче аерым инженер-сапер батальонында рота командиры булып хезмәт итә. Төньяк-Көнбатыш, Үзәк, Воронеж һәм 1 нче Украина фронтларында сугыша. 1944 елның апрелендә Тернополь шәһәре тирәсендә икенче тапкыр яралана. Сугышны өлкән лейтенант итеп тәмамлый.

## Әдәби эшчәнлек
Сугыштан соң «Ялав» журналында мөхәррир булып эшли, Чуваш язучылар берлеге рәисе, РСФСР Язучылар берлеге секретаре була.

1963-1967 елларда-Чуваш АССР Югары Советы депутаты.

1977 елның 15 июнендә Чабаксарда вафат була. Чабаксар шәһәренең 1 нче зиратында җирләнгән.

## Иҗади эшчәнлек
Беренче шигырьләр матбугатта 1931 елда барлыкка килә. Александр Егорович Алга шигърияттә дә, прозада да иҗат итә, тәрҗемә итә, тәнкыйтьли.

## Басылган китаплар
* «Хĕвеллĕ ир» (Стихи, 1940);
* «Тăватă çулталăк» (1947);
* «Сăвăсемпе поэмăсем» (1948);
* «Юлташпа юнашар» ( 1955);
* «Хамăр ялсем» (поэма, 1956);
* «Легендăсем» (1960);
* «Çамрăксем» (1961);
* «Пурнăçпа вилĕм» (1966);
* «Хĕçпе çурла» (роман, 1968, 1973);
* «Хурама та хурăн» (повесть, 1979);
* «Мои земляки» (*Ман тăвансем*, русча поэма, 1959);
* «Вязы да березы» (*Хурамасемпе хурăнсем*, русча повесть 1965).

## Чыганаклар
* «Чăваш литературин антологийĕ», составители: Д. В. Гордеев, Ю. А. Силэм. Чебоксары, 2003. ISBN 5-7670-1279-2 .

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуаш прозаиклары
Төркем:Чуваш драматурглары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Чуашстанның халык шагыйрьләре
Төркем:Чуаш дәүләт педагогика университетын тәмамлаучылар
Георгий Ефимов

**Георгий Андреевич Ефимов** (1928 елның 9 июле, Алгы Яндоуши, Канаш районы, Чуашстан — 30 октябрь 2005, Чабаксар) — чуаш язучысы, Чуашстанның халык язучысы, Чуваш Республикасының атказанган мәдәният эшлеклесе. Чуашстанның халык шагыйре (1996). Халыклар Дуслыгы ордены иясе. Чуваш АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1978), «Яшь гвардия» үзәк журналы премиясе лауреаты, Хузангай П. ис. Чуашстанның һөнәри Язучылар берлегенең әдәби премиясе лауреаты.

## Биографиясе

Булачак шагыйрь Чуаш Республикасының Канаш районы Алгы Яндоуши авылында 1928 елның 9 июлендә туа.  К. В.Иванов исемендәге Чуаш дәүләт академия драма театры каршындагы театр студиясен тәмамлый. Ибрес районының күчмә театры актеры булып эшли.

1948-1953 елларда Георгий Ефимов Мәскәүдә яши. М. Горький исемендәге дәүләт әдәбият институтында укый. 1956 елдан СССР Язучылар берлегендә. Чуваш китап нәшрияты редакторы, Чуваш Республикасы Язучылар берлеге идарәсенең әдәби консультанты булып эшли. 1955-1963 елларда -  «Ялав» журналы баш мөхәррире, Чуваш Республикасы Язучылар берлеге идарәсенең җаваплы секретаре, «Коммунизм ялавĕ» газетасының бүлек җитәкчесе, Чуваш китап нәшрияты редакциясе җитәкчесе.

2005 елның 30 октябрендә Чабаксарда вафат була.

Георгий Ефимов хезмәт ияләренең республика берләшмәсе эшендә актив катнаша, Чабаксар шәһәр депутатлар Советы депутаты, Чуваш Республикасы Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы була.

## Китаплары

* Ефимов, Георгий Андреевич. Дубрава [Текст] : стихи / Г. А. Ефимов. — Чебоксары, 1991. — 125 с.
* Ефимов, Георгий Андреевич. Пӗрне-пӗри савсан [Текст] : Повеҫсемпе калавсем, аса илӳсем, сӑвӑсем / Г. А. Ефимов. — Шупашкар, 2002. — 381 с.
* Ефимов, Георгий Андреевич. Телейсӗр чух телейлӗскер [Текст] : повеҫсем / Георгий Ефимов, 2005. — 352 с.* Ефимов, Георгий Андреевич. 
* Ӑшă кăмăл  : сӑвӑсем / Г. А. Ефимов. — Чебоксары, 1953. — 79 с.
* Ефимов, Г. Çамрăклăх / Г. Ефимов. — Шупашкар : Чăваш АССР государство изд-ви, 1955. — 86 с. — (Молодость).
* Ефимов, Г. Акăшпи / Г. Ефимов. — Шупашкар : Чăваш АССР государство изд-ви, 1960. — 79 с.- (Лебедушка).

## Чыганаклар

* Георгий Ефимов [Текст] : [биобиблиогр. справка] / Союз писателей ЧАССР. — Чебоксары, 1988. — 7 с.
* Алексеев, О. Поэт ячӗпе — асӑну / О. Алексеев // Хыпар. — 2008. — 15 чӳк. — С. 3.
* Алексеев, О. Çырас ĕç — пурнăç тĕллевĕ / О. Алексеев // Хыпар. — 2006. — 9 чӳк. — С. 4.
* Артемьева, Н. «Ҫитмӗл ҫул иртӗ-ши, ҫирӗм ҫул-ши?…» : [чӑваш халӑх поэтне Георгий Ефимова халаланӑ сӑвӑ] / Н. Артемьева // Хыпар. — 1998. — 23 утӑ.
* Еливанова, Г. Халăх поэчĕ — халăхпах / Г. Еливанова // Хресчен сасси. — 2006. — 5 раштав. — С.

Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Чуашстанның халык шагыйрьләре
Сталин байрагы (газета, 1952–1953)

**«Сталин байрагы»** — Татарстан АССР составындагы Чистай өлкәсе үзәге Чистайда татар телендә нәшер ителгән өлкә газетасы. 1953 елның 15 маена кадәр атнага биш тапкыр дүрт битле булып чыга.

## Тарих
Чистай өлкәсе БКП (б) 1952 елның 19 һәм 24 апрелендәге «Татарстан АССР составында өлкәләр оештыру турында» карары нигезендә барлыкка килгән.

КПСС Татарстан өлкә комитеты яңа оештырылган өлкәләрнең үз газетасы булырга тиеш дип таба. Чистай өлкәсенең үзәге итеп билгеләнгән Чистай шәһәрендә «Сталин байрагы» исеме астында газета чыгарырга карар ителә. Бер ел буе «Чистай эшчесе» (1991 елдан  «Чистай хәбәрләре») шәһәр газетасы типографиясе мөмкинлекләре белән атнага биш тапкыр дүрт битле газета чыгып килә. «Сталин байрагы», нигездә, рус телендәге газетадан алынган язмалардан торырга тиеш була.

## Хезмәткәрләр
Өлкә комитетының икенче секретаре Салих Батыев тәкъдиме белән (*«риза булмасаң, партиядән чыгарабыз», дип куркытып*), Казан педагогия институтының тарих факультетын экстерн тәртибендә тәмамлап, аспирантурага керү өчен имтиханнар тапшырган Мөдәррис Мостафинны әлеге газетаның баш мөхәррире итеп Чистайга җибәрәләр. Аның белән бергә яңа оешкан газетага тәрҗемәче итеп Казанда «Кызыл Татарстан» газетасында корректор булып эшләгән Мәдинә Мөхәммәдьярова (*Мөдәррис Мостафинның хатыны*) җибәрелә. Университет тәмамлаган Нурихан Фәттах шулай ук тәрҗемәче сыйфатында Чистайга килә.

1953 елның 25 апрелендә  КПСС Үзәк Комитетының «*Казан, Чистай һәм Бөгелмә өлкәләрен бетерү турында*» карары чыккач, Чистай өлкәсе бетерелә (гамәлдән чыгарыла), шуның белән бергә өлкә газетасы булган «Сталин байрагы» да чыгудан туктый.

## Чыганаклар
* Чистопольская область. Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999, стр. 649. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
* *Мөдәррис Мостафин*. Без узган юллар. «Казан утлары», 2014 ел, июнь, 168нче бит.

## Сылтамалар
*   Областные комитеты (ОБКОМЫ) (1952-1953 гг.) archive.gov.tatarstan.ru

## Моны да карагыз
*  Чистай хәбәрләре
* Нурихан Фәттах
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:1953 елда ябылган гәҗитләр
Төркем:Чистай
Лөбнан гимны

Лөбнан Җөмһүриятенең дәүләт гимнын гадәти рәвештә **النشيد الوطني اللبناني‎** (ән-Нәшид әл-Ватан ил-Лүбнан — Лөбнан дәүләте гимны) дип тә, текстының беренче сүзләре буенча **كلنـا للوطـن للعـلى للعـلم** (Күллүнә лил-Ватан лил-гулә лил-әләм — Барыбыз да Ватан, байрак һәм дан өчен) дип тә, яисә кыскартыбрак **كلنا للوطن** (Күллүнә лил-Ватан — “Барыбыз да Ватан өчен”) дип тә атыйлар. Ул 1927 елның 12 июлендә, Лөбнан дәүләте яңадан игълан ителгәннән соң 7 ел үткәч, ләкин бу ил әле Франция мандаты кысаларында яшәгән чорда рәсмиләштерелгән.
Гимнның сүзләрен Рәшид Нәхлә (رشيد نخلة) иҗат иткән. Аңа кадәр һәм аңардан соң беркем дә, шагыйрьнең үз сүзләре белән әйтсәк, “Күллүнә лил-Ватан” кебек, илнең төрле юнәлешләрен берләштерә торган гимн тексты яза алмаган”(فقال رشيد بك: ولكن الشعراء المتبارين لا يعدمون إيجاد النشيد الجامع لمختلف النزعات في الوطن، كأن يقال مثلاً كلنا للوطن).
Гимнның көен французча музыка тәрбиясе алган, Лөбнанның заманча музыкасына һәм дәүләт консерваториясенә нигез салган насара динле Вадигъ Сабра (**وديع صبرا**) язган. Беренче аккордлардан ук көйнең гадәти гарәп милли музыкасыннан читтәрәк торганы сизелә. Ул элек Африканың Франция колониясе булган илләре бәйсезлек алганда французлар язып калдырган гимннарга охшаш. Күз алдына үз пультына менеп басып, кулларын уңга-сулга селтәп торып оркестрны уйнатучы дирижёр килеп баса. Лөбнанлыларның бу киң күңелле һәм тирән тарихи эчтәлекле гимнны рухланып җырлавы гаҗәп хәл түгел. Биредә  аны Лөбнан җырчысы, башлап җырлаучы Тания Кассис (تانيا قسيس) һәм яшьләр хоры башкара.

Илнең урнашкан, халыкның яшәгән урыны — аларның мәңгелек тарихи язмышы, диләр дөньяда. Лөбнан бүген өч утның кыл уртасында тора. Бер якта — үзен дөнья халыкларына мәңгелек “көтүче” дип билгеләргә ымсынган дәүләт. Икенче тарафта — әле үзенең империячел үткәнен онытып бетермәгән “кызыл хәлифә”. Өченче канат — дөньякүләм гибрид сугышының кораллы театры. Лөбнанның киләчәге бөтен Якын Көнчыгышның да киләчәген билгели. Һәм бу ил яшәсә, яңадан, элеккеге кебек, чәчәк аткан төбәккә әверелсә, шундый ук үзгәрешләр бөтен дөньяда да булмый калмастыр.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Ливан
Ёсихидэ Суга

**Ёсихидэ Суга** (, *[[1948 ел]]ның [[6 декабрь|6 декабре]], [[Япония]], [[Акита (префектура)|Акита префектурасы]], Огати өязе (хәзер [[Юдзава (Акита)|Юдзава шәһәре]] эченә кергән), Акиномия*) — Япония дәүләт һәм сәяси эшлеклесе, 2020―2021 елларда ― Япония премьер-министры, 2020―2021 елларда  Япониянең либераль-демократик фиркасе рәисе.

Япония министрлар кабинетының Генераль секретаре (2012—2020).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 6 декабрендә  Акита префектурасы Огати өязе (хәзер Юдзава шәһәре эченә кергән) Акиномия авылында туган. Токиода  бакалавр дәрәҗәсе алган. Унбер ел дәвамында парламент депутаты ярдәмчесе булып, 1984 елда Япониянең тышкы сәүдә һәм сәнәгать министрлыгында эшләгән. Иокогама шәһәр советы әгъзасы булган.

1996 елда Япониянең либераль-демократик фиркасе исемлеге буенча беренче мәртәбә   сайланган.

2006—2007 елларда Япония премьер-министры  беренче кабинетында эчке эшләр һәм коммуникацияләр министры вазифасын били.

2012—2020 елларда Япония министрлар кабинетының Генераль секретаре.

2020―2021 елларда ― Япониянең либераль-демократик фиркасе рәисе, ил премьер-министры. Сәламәтлеге буенча Япония премьер-министры вазифасыннан киткән Синдзо Абэ урынына премьер-министр итеп сайлау буенча парламентта тавыш бирү 16 сентябрьдә узган. 

## Сылтамалар
* Ёсихидэ Суга.  Рәсми веб-сайт 
## Моны да карагыз
* Япониянең либераль-демократик фиркасе
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Япония сәясәтчеләре 
Төркем:Хосэй университетын тәмамлаучылар
Илле (озынлык берәмлеге)

**Илле** (*бармак*,  *әнгөшт*,  *әсбә‘*) — озынлык үлчәве берәмлеге.

Бер илле (*әсбәг*, *әнгөшт*) тотамның (*кабза*) дүрттән бер өлеше һәм терсәкнең (*зираг*, *гәз*) 24 тән бер өлеше булган.

## Әсбәг
* 1 әсбәг = 1/6 кабза = 1/24 зираг
* 1 әсбәг = 54,04 / 24 ≈ 2,252 см (*кара зираг* өчен)
* 1 әсбәг каимә (баш бармак) = 3 әсбәг

## Әнгөшт
* 1 әнгөшт = 49,875 / 24 ≈ 2,078 см (*шәргый гәз* өчен)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Холов М.Ш.* Таджикские линейные меры длины конца XVIII — начала XX веков // Вестник Таджикского государственного университета права, бизнеса и политики. Серия гуманитарных наук. — 2017.

Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре
Фёдор Уяр

**Афанасьев Федор Ермил улы** (*[[чуаш теле|чуаш.]] Хветĕр Уяр, Хветер Уяр*) (19 апрель, 1914, Сухарь Матак, Самар губернасы -9 июль 2000, Чабаксар) - чуаш язучысы һәм драматургы. Чуаш АССРның халык язучысы.

## Биографиясе
Федор Афанасьев 1914 елда Самара губернасының Сухарь Матак авылында (бүгенге Самар өлкәсенең Исаклы районына карый) крестьян гаиләсендә туа. 1936 елда Чабаксарга күчеп килә. Алдан Чабаксар, соңрак Благовещенск педагогия институтларында укый. Бөек Ватан сугышында катнаша.

1936 елда чуаш актрисасы Елена Шорникова белән гаилә коралар, 64 ел бергә тормыш иткән дәвердә ике кыз бала тәрбияләп үстерәләр.

Уярның беренче әсәрләре 1930 елда басыла. Аның хикәяләре аерым басмага 1941 елда чыга («Тропа» — «Сукмак»). 1943-1947 елларда аның хикәяләре, очерклары, фельетоннары һәм «Юллар-йөрүләр» («Ҫулсем-йĕрсем», 1943), «Сок суы елгасында» («Сук шывĕ хĕррринче»)  язмалары җыентыклары чыга. Уяр 1842 елда Әкрам восстаниесе һәм моңа кадәр булган вакыйгалар турында «Тенета» («Таната») тарихи романының авторы.

Типшар гадәтенә Чуаш яшь тамашачы театрында куелган «Типшар» пьесасын багышлый.

1998 елда, язучы үлеменнән соң, Сухарь Матак урта мәктәбендә язучы музее ачыла, аңа Хведер Уяр үз китапханәсен һәм кулъязмаларын тапшыра.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Федоров, Г. И. Художественный мир Федора Уяра : проблемы типологии, поэтики и художественной семантики / Г. И. Федоров. — Чебоксары, 1991. — 174 с.
* Алимасова, Г. Хветĕр Уярăн деталь ăсталăхĕ / Г. Алимасова // Ялав. — 1994. — № 9. — С. 28-29.
* Смирнова, Н. Ĕçÿ те, яту та халăхра упранĕ / Н. Смирнова // Хыпар. — 2000. — 12 утă.
* Фомина, Л. Иван Мучипе Хветĕр Уяр / Л. Фомина // Ялав. — 2000. — № 10. — С. 70-71.
* Артемьев, Ю. М. Зигзаги судьбы мастера // Артемьев, Ю. М. Страсть к полемике / Ю. М. Артемьев. — Чебоксары, 2003. — С. 179—181.
* Афанасьев, П. Уяр Хведер (Афанасьев Федор Ермилович) // Афанасьев, П. Писатели Чувашии / П. Афанасьев. — Чебоксары, 2006. — С. 454—456.
* Тимуков, А. Н. Уяр Хвэдер / А. Н. Тимуков // Краткая чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2001. — С. 424.
* Федоров, Г. И. Уяр (Афанасьев) Федор Ермилович / Г. И. Федоров // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2011. — Т. 4 : Си-Я. — С. 337—338.
* Хузангай, А. Обретенное слово : (памяти народного писателя Чувашии Хведера Уяра) / А. Хузангай // Республика. — 2000. — 28 июля.
* Ялгир, П. Уяр Хведер (Афанасьев Федор Ермилович) // Ялгир, П. Литературный мир Чувашии / П. Ялгир. — Чебоксары, 2005. — С. 123.

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш драматурглары
Төркем:Чуаш педагогика институтын тәмамлаучылар
Төркем:Благовещенск педагогика университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Абиҗан җыры

**L'Abidjanaise** (Абиҗан җыры) — Кот д’Ивуар Җөмһүриятенең дәүләт гимны. Ул элеккеге совет сәяси пропаганда телендә “Африканы азат итү елы” дип аталган 1960 елның 27 июлендә кабул ителгән, аның дәүләт гимны булуы Икенче Ивуар Җөмһүрияте конституциясендә дә беркетелгән. Көен Пьер-Мишель Панго (Pierre-Michel Pango), сүзләрен Пьер-Мари Коти (Pierre-Marie Coty) иҗат иткән. Икесе дә католик руханилары — аббатлар. Аларның иҗат җимеше 1959 елда үткәрелгән конкурста җиңеп чыккан булган. Соңрак башлангыч текстка хөкүмәт министры Матйө Ванга Экра (Matthieu Vangah Ékra) төзәтмәләр керткән.

## Беренче куплетлары һәм кушымталары

## Соңгы куплетлары

## Гимн, ил, җәмгыять

Гимн 5 куплеттан тора, гадәттә аның беренче куплеты һәм беренче кушымтасы гына уйнала һәм җырлана. Икенче куплетка башка эчтәлектәге кушымта ялганган. Бу ике кушымта калган куплетларда чиратлашып килә: өченче куплетка беренче кушымта өстәлә, дүртенчесенә — икенче кушымта, соңгысына — янә беренче рефрен. Беренче ике куплет һәм ике кушымта гимнның эчтәлеген тулысынча чагылдыра, калганнары аны тагын да тәфсилләбрәк аңлатып бирә. Соңгыларын киң җәмәгатьчелек белеп тә бетерми, диләр.
Әсәрне француз әдәби-сәнгати калыбында язылган Африка гимннарының эталоны дип атасаң да була. Аның исеме дә, эчтәлеге дә, музыкаль җисеме дә метрополиянең дәүләт гимны булган “Марсельеза”га охшаш. Гимн лирик ватанпәрвәрлек шигыре рәвешендә язылган. Ул ивуар җиренең кыйммәтләрен күтәрүче образларны чагылдыра, аңарда бу калыптагы гимннарга хас булган “өмет, тынычлык, туганлык, хөрмәт итү” кебек сүзләр кертелгән. Бер яңалыгы да бар — “чын кардәшлек” сүзе (***vraie fraternité***). Беренче куплетның кушымтасы шушы “рухи-идеологик беркетмә” белән тәмамлана.
Бөтен хикмәт шунда ки, гимнның һичшиксез кешелекле рухи “тутырмасы” әлегә Кот д’Ивуарның сәяси һәм иҗтимагый тормышына чынбарлык булып кермәгән. Ил әле һаман да Африканың иң кайнар төбәкләреннән берсе булып кала. Бер эчке кризис икенчесен кузгатып тора: йә ватандашлар сугышы, йә дәүләт түнтәреше ясарга ымсыну, йә башкача фетнә кылу. 2007-2009 елларда “Абиҗан җырын” **L'Ode à la patrie** (“Ватанга мәдхия”) дип аталган башка җыр белән алмаштыру теләге дә булды. Дәүләтнең девизы — **Union, discipline, travail** (Берлек, дисциплина, хезмәт) — яшәү кануны булып әверелмәгән.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Кот д’Ивуар
Танап

**Танап** («аркан, бау», шулай ук *җәриб*) — Урта Азиядәге искергән мәйдан үлчәве берәмлеге.
* 1 танап = 60 × 60 = 3600 кв. гәз
* 1 танап = 900 кв. сажин = 0,375 дис. ≈ 4097 м² ≈ 0,41 га (1 гәз = 106,68 см)

## [[Үзбәкстан]]дагы төрле танаплар
* 1 танап = 375 кв. сажин ≈ 1707 м² ≈ 0,17 га (1 гәз = 68,86 см)
* 1 танап = 400 кв. сажин = 1/6 дис. ≈ 1821 м² ≈ 0,18 га (1 гәз = 1 аршын = 71,12 см)
* 1 танап = 625 кв. сажин ≈ 2845 м² ≈ 0,28 га (1 гәз = 88,9 см)
* 1 танап = 600 кв. сажин = ¼ дис. ≈ 2731 м² ≈ 0,27 га
* 1 танап = 720 кв. сажин ≈ 3278 м² ≈ 0,33 га
* 1 танап = 900 кв. сажин = ⅜ дис. ≈ 4097 м² ≈ 0,41 га (1 гәз = 1½ аршын = 106,68 см)

## Чыганаклар
* *Ханыков Н.В.* Описание Бухарского ханства. — СПб., 1843.
* *Хинц В*. Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую систему / Пер. с нем.; *Давидович Е.А.* Материалы по метрологии средневековой Средней Азии. — М., 1970.

## Шулай ук кара
* Җәриб

Төркем:Искергән Русия үлчәү берәмлекләре
Төркем:Мәйдан үлчәве берәмлекләре
Каталония гимны

“**Els Segadors**” (“Уракчылар”) — Испаниянең мөстәкыйль төбәге Каталония халкының милли гимны. Җирле парламент тарафыннан 1993 елның 25 февралендә рәсмиләштерелгән.
Гимнның шигъри һәм музыкаль тарихи тамырлары каталон халык авыз иҗатында. Ул XIX гасыр азагында, Эмили Ганьявентс (Emili Guanyavents) 1899 елда, XVII гасырдан билгеле булган җырларны эшкәртеп заманча текст язгач, милли гимн булып танылды. Кайбер борынгы текстларны исә язучы һәм тел белгече Мануэль Мила и Фонтанальс (Manuel Milà i Fontanals) эзләп тапкан һәм 1882 елда бастырып чыгарган.
Булачак гимнның музыкасын Франсеск Алио (Francesc Alió) 1892 елда берничә халык көен берләштереп эшләгән. Аның нигезе — “Уракчылар” исемле һәм 1640 нчы елларда барлыкка килгән халык көе. Шул чорда булган вакыйгалар гимнның кушымтасында чагылыш тапкан: “***Bon colp de falç, Defensors de la terra!***” Бу өндәмәне “*Ипләп кенә урак белән, җир сакчылары!*” дип тәрҗемә итеп була. Унҗиденче гасыр уртасында (1640-1659 елларда) каталоннар Кастилия кыйралы Филип IV гаскәрләренә каршы аяусыз көрәш алып барганнар. Аларга еш кына, урак өстендә кырда эшләгәндә, кулдагы эш кирәк-ярагын сугыш коралы итеп, илне һәм халыкны таларга килүче баскынчыларга каршы чыгарга туры килгән. Каталон халкының тарихка “Уракчылар күтәрелеше” (каталонча Guerra dels Segadors) буларак кереп калган сугышы 1640 елның 7 июнендә башланган һәм 12 ел дәвам иткән. Каталония үз дәүләтчелеген 1652 елга кадәр кире кайтара алган.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Каталония
Суринам гимны

“**Раббыбыз Суринам белән**” (нидерландча ***God zij met ons Suriname***) һәм “**Күтәрел, ил кешесе**” (сранан телендә ***Opo kondreman***) — Суринам Җөмһүриятенең ике телдә башкарыла торган дәүләт гимны исемнәре. Рәсми атамалар — нидерланд һәм сранан телендә язылган куплетларның беренче сүзләре.
Гимнның хәзерге замандагы текстын 1959 елда танылган шагыйрь Трефосса (бу тәхәллүс, үз исеме Һенри Франс де Зил, Henri Frans de Ziel) илнең премьер-министры үтенече буенча язган. Чынбарлыкта ул 1893 елда ук лютеран рухание Корнелис Атсес Һукстра (Cornelis Atses Hoekstra) иҗат иткән һәм 1959 елга кадәр гимн тексты булып торган шигырьне бөтенләй танылмаслык итеп үзгәрткән.
Ә булачак гимнның көен Йоһаннес Корстианус де Пөй (Johannes Corstianus de Puy) 1876 елда ук язган булган. Ләкин де Зил үзе тамырдан төзәтеп язган шигырь өчен башта Йоһаннес Николас Һелстон (Johannes Nicolaas Helstone) иҗат иткән көйне сайлаган булган. Суринамның Нидерланд тарафлы колониаль хакимияте моңа кискен каршы төшкән. Шулай итеп, гимн бүгенгә кадәр де Пөй музыкасына башкарыла: башта нидерланд телендәге текст, аннары сранан телендәге куплет.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Суринам
Сарра Баранова

**Сарра Леонтий кызы Баранова** (1930 елның 1 ноябре, Сендимиркино, Вурнар районы, Чуаш АССР - 10 декабрь 2014, Чабаксар, Чуаш Республикасы) - совет чуваш шагыйрәсе һәм тәрҗемәче.Эмине исемендәге бөтен Чуаш милли премиясе лауреаты (1992 ел), Чуаш Республикасының атказанган мәдәният эшлеклесе.

## Биографиясе
Сарра Баранова 1930 елның 1 ноябрендә Чуаш АССРның Вурнар районы Сендимиркино авылында туган. 1947 елда Сарра Баранова авыл җидеелыгын тәмамлап, Вурнар зооветтехникумында укый. Аннан Чуаш авыл хуҗалыгы институтына укырга керә, әмма укуын тәмамламый.

Ишлей районында зоотехник булып эшли, корректор буларак Чуаш китап нәшриятында эшли. Параллель рәвештә КПССның Чуаш Өлкә Комитеты каршындагы Мәдәният университетында укый.

1992 елдан Чуаш Язучылар берлегендә. Эмине исемендәге бөтен Чуаш милли премиясе лауреаты (1992 ел). 1995 елда Чуаш Республикасының атказанган мәдәният эшлеклесе исеме бирелә.

Әдәбияттагы күренекле казанышлары өчен «Капкан» журналы һәм Чуашстан язучылар берлегенең Мактау грамоталары, дүрт медаль белән бүләкләнә

## Иҗаты

Әдәбиятта беренче адымнар 1949 елда була. Чуаш периодик басмаларында үз хикәяләре, шигырьләре, новеллаларын бастыра.

Китаплары:

# «Шухăшлама вăхăт пур» (Уйланырга вакыт бар, 1981);
# «Вĕренĕн те вĕçĕ пур» (Барының да ахыры бар, 1985);
# «Йăлăну саманчĕ» (Ялыну заманы, 1992);
# «Сар автан» (Кызыл әтәч, 1995);
# «Çӳл тӳпере çич çăлтăр» (Биек күктә җиде йолдыз, 1996);
# «Телей валеçетĕп» (Бәхет таратам, 1997);
# «Çутă ĕмĕт» (Якты өмет, 1998).

Тәҗемәләре:
* «Ревматизм» А. Нестеров (1965);
* «Гипертони чирĕ» А. Каржель (1966).

40тан артык шигыренә җырлар язылган.

## Чыганаклар
* Баранова Сарра Леонтьевна // Энциклопедия Вурнарского района. – Чебоксары, 2005. – С. 47-48.
* Баранова Сарра Леонтьевна // Союз чувашских писателей. – Чебоксары, 2002. – С. 22-23.
* Станьял, В. П. Баранова Сарра Леонтьевна / В. П. Станьял // Чувашская энциклопедия. – Чебоксары, 2006. – Т. 1 : А-Е. – С. 182.

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Мәдәният университетын тәмамлаучылар
Көчәюче колбачыклы дистрофия

**Көчәюче колбачыклы дистрофия** — бик сирәк чирләрнең гетероген төркеме. Аерым колбачыклы дистрофия белән пациентлар чир башында колбачыклы системаның гына дисфункциясенә ия. Колбачыклы-таякчыклы дистрофия белән пациентлар өчен ике төрдәге фоторецепторларның дисфункциясе катнашы хас, шуңа да карамастан колбачыкларның дисфункциясе беркайчан да авыр формага күчми. Тик беренчел аерым колбачыклы дисфункция белән күпчелек пациентларда киләчәктә барышка таякчыклар да җәлеп ителә, шуңа «колбачыклы-таякчыклы дистрофия» атамасы төгәлрәк була.
## Диагностика
1.	**Нәселдәнлек төре.** Күпчелек очраклары очраклы; калган очракларда аутосом-доминатлы нәселдәнлек төре иң еш була, ләкин шулай ук аутосом-рецессивлы яки Х-хромосома белән бәйле дә була ала.

2.	Гомернең 1-2 нче декадасында әкренләп ике яклы үзәк һәм төсле күрү кимү белән **билгеләнә**, бу киләчәктә фотофобия һәм тиз маятник сыман нистагм барлыкка килү белән бергә була ала.

3.	**Билгеләре **(барлыкка килү тәртибендә).

•	Фовеа гадәти күренә ала, үзенчәлекле булмаган бөртеклелек мөмкин.

•	Алтынсыман рефлекс Х-хромосомага бәйле нәселдәнлектә ачыклана ала (рәс. 18.6а).

•	Классик вариантта «үгез күзе» төрендәге макулопатия, тик ул универсаль симптом түгел (рәс. 18.6б).

•	Урта перифериядә «сөякле тәнчекләр» төрендәге пигментлы утырмалар, артериоляр тамырлар тараюы һәм КНД чигә яртысы дисколорациясе (рәс. 18.6в).

•	Макуляр өлкәдә ЧПЭ көчәюче атрофиясе, нәтиҗәдә «географияле» атрофиягә китерә.

4.	ЭРГ фотопияле җавапларның көчсезләнүен һәм җемелдәүләрнең фузион ешлыгы кимүен ачыклый, таякчыклы система җаваплары соңрак үзгәрә (рәс. 18.7).

5.	ЭОГ гадәти яки асгадәти була ала.

6.	КА. Колбачыклы сегмент патологик; таякчыклы сегмент башта гадәти, ә соңгы стадияләрдә асгадәти була ала.

7.	ТК  күрү үткенлеге бозылуына туры килмәгән, авыр дәрәҗәдәге дейтеротританопияле кимчелекне күрсәтә.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Гаиләле доминант друзалар

**Гаиләле доминант друзалар** (Дойнның кәрәзсыман дистрофиясе, malattia leventinese), кайбер мәгълүмат буенча яшькә бәйле макуляр дегенерациянең башлангыч күренешләреннән гыйбарәт була ала.

1.	**Нәселдәнлек төре**  тулы пенетрантлык, ләкин төрле экспрессивлык белән ген ЕЕЕМР1 2р16-21 урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	**Билгеләре һәм фараз**

а)	җиңел дәрәҗә аз санлы вак, дескрет, макула өлкәсен җәлеп иткән куркынычсыз каты друзалар белән сыйфатлана, алар гомернең 3 нче декадасына гадәти күренешкә керә;

б)	уртача дәрәҗә арткы котыпны һәм перипапилляр өлкәне алучы эре йомшак друзалар белән сыйфатлана (рәс. 18.14а). Зарарлану гомернең 3 нче декадасыннан соң барлыкка килә һәм гадәти күрү үткенлеге яки бераз аның кимүе белән бара;

в)	үскән дәрәҗәдә чир еш очрамый һәм гомернең 5 нче декадасыннан соң ХТ яки «географияле» атрофия үсеше белән барлыкка килә;

г)	malattia leventinese аерым халәт буларак карала, фенотипик күренешләре буенча өлешчә гаиләле друзаларга охшаш. Күпсанлы, вак, озынча нигезле радиаль юнәлгән яки фовеа үзәгендә һәм перипапилляр өлкәдә нур сыман ламинар друзалар белән сыйфатлана (рәс. 18.14б).

Күпчелек пациентларда гомернең 4 нче яки 5 нче декадасына кадәр симптомсыз бара, моннан соң ХТ яки «географияле» атрофия үсеш алырга мөмкин.

3.	**Тикшерүләр**

а)	ЭРГ аснормаль;

б)	ЭОГ чирнең үскән формасында аснормаль.

## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Әни көне

**Әниләр көне** — әниләр хөрмәтенә багышланган бәйрәм. Төрле илләрдә бу көн төрле даталарга туры килә. 
 
Бу көнне, барлык хатын-кыз вәкилләре котлауларны кабул иткән Халыкара хатын-кызлар көненнән аермалы буларак, әниләрне һәм йөкле хатын-кызларны котлау гадәткә кергән.

## Бəйрəм тариhы
Хатын – кыз – ана олылау тариhы куп гасырлар исəпли. Ана хɵрмəтлəу кɵне борынгы грек ана мəдəниятыннан килə. Рəсми мистериялəр Кибела я да Рея, Бɵек ходайлар анасы хɵрмəтенə булган йолалар белəн март идалар  вакытында бɵтен Кече Азиядə уздырылганнар.
 
XVII гасырдан башлап — XIX гасырга кадəр бɵтен ил аналарына багышлап Великобританиядə Бɵек постныӊ икенче якшəмбесендə «Ана якшəмбесе» уздырылган.
 
1872 елда АКШда Ана кɵне беренче тапкыр ачыктан – ачык танылган америка пацифисткасы Джулия Уорд Хоув тарафыннан хупланды. Джулия Уорд юрамасы буенча «Ана кɵне» — бɵтен дɵньяда тынычлык ɵчен кɵрəштə аналар бердəмлеге кɵне. Джулия Уорд концепциясе АКШта həм башка иллəрдə киӊ ярдəмгə лаек булмады.
1907 елда Филадельфиядəн америкалы Анна Джарвис узенеӊ əнисе хɵрмəтенə аналарны олылау инициативасы белəн чыкты. Анна дəулəт учреждениялəренə, закон чыгару органнарына həм куренекле шəhеслəргə елда бер кɵнне аналар олылау хɵрмəтенə багышлау тəгъдиме белəн чыгып хатлар язды. 1910 елда Виргиния штаты беренче булып Аналар кɵнен рəсми бəйрəм буларак таныды. 1914 елда АКШ президенты Вудро Вильсон май аеныӊ икенче якшəмбесен американыӊ бɵтен аналар мили бəйрəме буларак игълан итте.
 
## Исемлек
* 3 март: Грузия.
* Мартның беренче якшәмбесе: Бөек Британия.
* 21 март: Мисыр.
* 7 апрель: Әрмәнстан.
* Майның беренче якшәмбесе: Испания, Португалия һәм Литва.
* Майның икенче якшәмбесе: Австралия, АКШ, Бельгия, Бразилия, Германия, Дания, Италияда, Кипр, Мальта, Төркия, Украина, Филиппиннар, Финляндия, Эстония, Япония.
* 9 май: Греция.
* Майның өченче якшәмбесе: Кыргызстан.
* 26 май: Польша.
* Майның соңгы якшәмбесе: Франция, Швеция.
* Сентябрьнең өченче якшәмбесе: Казакъстан.
* 14 октябрь: Беларусия.
* Ноябрьнең соңгы якшәмбесе: Россия. 
* Декабрьнең беренче дүшәмбесе: Филиппиннар.
* Декабрь: Сербия .
 
## Моны да карагыз
* Әтиләр көне
* Истәлекле көннәр исемлеге
 
## Искәрмәләр
 
 
## Чыганаклар
 
## Сылтамалар

Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Эквадор гимны

**¡Salve, Oh Patria!** (Мең яшә, Ватан!) Эквадор Җөмһүриятенең милли һәм дәүләт гимны. Аның көен Антонио Нойман (Antonio Neumane), сүзләрен Хуан Леон Мера (Juan León Mera) иҗат иткән. Гимн тексты һәм музыкасы, 1865-1866 елларда ук язылган булса да, 1886 елга кадәр милли гимн рәвешендә генә йөргән. Шуннан соң ул башта хөкүмәт карары белән дәүләт күләмендә кулланыла башлаган, ә тулысынча кануни кабул ителүе 1948 елга кадәр сузылган.

## Гимнның рәсми өлеше

* Пичинча (Pichincha) — бүгенге Эквадор провинциясе, XIX гасырда азатлык хәрәкәте башланып киткән төбәк.

## Иле бәләкәй, гимны зур
Гимн тексты 6 сигезьюллык куплеттан тора, ләкин аның икенче куплеты һәм 6 юллык кушымтасы гына рәсмиләштерелгән. Кушымтасы куплет алдыннан да, куплеттан соң да башкарыла. Көньяк Американың башка илләре гимннарындагы кебек, Эквадорныкы да саллы гына (35 секундлык) сүзсез кереш өлештән тора.
Бүген Латин Америкасы дип аталган зур кыйтгага, җирле халыклар хәрби көч һәм конкистадорлар тарафыннан романлаштырылгач һәм насаралаштырылгач, күп санлы алтын эзләүчеләр генә түгел, тамырларында зыялылык каны аккан кешеләр дә күчеп килә башлаган. Һәм XIX гасырда нәкъ менә шулар, тупас изүгә һәм талауга гына корылган испан һәм португал хакимлегеннән котылу өчен, табигый азатлык хәрәкәтен җитәкләгәннәр дә. Аурупа интеллигенциясе вәкилләре — турыдан-туры үзләре яки аларның укымышлы-сәләтле балалары һәм оныклары — бәйсезлек яулаган дәүләтләрнең милли символларын булдырганда бик актив һәм нәтиҗәле эшләгәннәр. Аргентина , Боливия, Уругвай, Парагвай кебек илләр белән беррәттән, зур испан колониясеннән аерылып чыккан Эквадор да читтә калмаган. Антонио Нойман ил башкаласы Китода туган, ләкин ул Алманиядән күчеп килгән зыялылар нәселеннән, ә үзе Эквадор милли консерваториясенең беренче директоры булган. Хуан Леон Мера, ата-анасы ягыннан испан канлы булып, ярым ятим (атасыз) үссә дә, шулай ук һөнәри галим, язучы, журналист, рәссам һәм хәтта сәясәтче дә (Котопакси провинциясе губернаторы һәм Эквадор Сенаты рәисе) булган.

## Гимнның кушымтасы һәм куплетлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Эквадор
Хәдичә Акчурина

**Хәдичә Акчурина**, Хәдичә Мөбин кызы Акчурина (*[[1893 ел]], [[Сембер губернасы]], [[Сөнгәләй өязе]], Зөябаш волосте, [[Зөябаш]] — 1920 елдан соң хәбәрсез югалган*) — татар хатын-кызларыннан югары белемле беренче рәссам-график. Татар морзалары, фабрикант Акчуриннар нәселеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1893 елда Сембер губернасы Сөнгәләй өязе Зөябаш волосте (хәзерге Сембер өлкәсе Барыш районы) Зөябаш авылында туган. Әтисе Мөбин Акчурин туганы Якуб Акчурин фабрикасында механик булып эшләгән. Балачагы Кече Зөя елгасы янындагы Зөябаш авылында уза. Кечкенәдән үк рәсем ясау белән мавыга. Хәдичә авылда кыз балалар өчен мөселман мәктәбендә башлангыч белем ала. XX гасыр башында татар мөселман хатын-кызлары үз хокуклары, шул исәптән лаеклы белем алу хокукы өчен актив көрәшә башлый. Шуңа rүрә Хәдичә Сембернең хатын-кызлар гимназиясендә 4 еллык курсны тәмамлый алган.

20 яшьтә Мәскәүдә  (хәзерге ) укырга керә. Училищега 1825 елда граф Сергей Григорьевич Строганов нигез салган. Уку йорты декоратив-гамәли сәнгать рәссамнарын әзерләгән. Укучыларны укыту һәм ашату бушлай була, училищега җәмгыятьнең төрле катлам балалары кабул ителә. Укуга керү өчен төп критерий — ата-аналарның өстенлекле хәле түгел, ә укырга кергән кешенең рәсем ясауга һәм иҗатка сәләтле булуы торган.

Строганов училищесында укыганда ук Хәдичә Акчуринаның эшләре татар җәмәгатьчелегенең игътибарын җәлеп итә башлый. Мәсәлән, «Аң» журналының 1915 елның 5нче санында Хәдичә  Акчуринага багышланган «Санаигы нәфисә юлында милли адым (Хәдичә туташ Акчурина рәсемләре мөнәсәбәте белән)»  дигән мәкалә чыга, журналда шулай ук аның берничә рәсеме басылып чыга.

Әлеге рәсемнәрендә ул барыннан да элек татар тормышын сурәтләргә тырышкан. Беренче рәсемдә көзге каршында утырган татар кызы, икенчесендә милли киемдәге мишәр кызын сурәтләгән. Өченче рәсемдә — авыл йортының ачык ишеге аша күренүче мәчет сурәте, дүртенчесендә — дүрт кызның уены сурәтләнә.

1913——1916 елларда Хәдичә Акчурина «Ак юл» балалар журналы белән актив хезмәттәшлек итә. Аның кояш чыкканнан соң ачылган озын юлга караган малай рәсеме беренче тапкыр «Ак юл» журналының 1913 елгы 3нче санында басылып чыга. Алга таба әлеге рәсем журнал эмблемасына әверелеп, басманың беренче битен бизи башлый. Хәдичә Акчурина, гадәттә, үз рәсемнәрен «Х. А.» яки «Г.А.» аббревиатурасы белән имзалаган.

Беренче бөтендөнья сугышы башлангач, рәсем ясавын ташлап, Хәдичә Акчурина үз теләге белән  шәфкать туташы булып китә. Гражданнар сугышы вакытында аның белән элемтә өзелә. Шуннан соңгы язмышы билгеле түгел.

## Әдәбият
* *[[Альта Махмутова]].*   Женщины рода Акчуриных. «Симбирский научный вестник», 2016, № 1 (23), стр. 152-156.
* *Зилә Нигъмәтуллина.* Сугыш та кичкән, тынычлык та күргән. «Мәдәни Җомга», 2020 ел, 11 сентябрь, 12нче бит.

## Сылтамалар
* *Мухсин Нурулла*. Хадича Акчурина – первая профессиональная татарская художница. islam-today.ru, 26.03.2020
*   Хәдичә Мөбин кызы Акчурина. «Милләттәшләр» порталы
## Моны да карагыз
* Акчуриннар
## Искәрмәләр


Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Строганов исемендәге Мәскәү сәнгать-сәнәгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Михаил Васютин

**Михаил Васютин**,  Михаил Зиновий улы  Васютин (, *[[1959 ел]]ның [[16 июнь|16 июне]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Мари АССР]], [[Таулы Мари районы]], [[Микряково]]*) — дәүләт, мәдәният һәм җәмәгать эшлеклесе, Мари Иле мәдәният, матбугат һәм милләтләр эшләре министры (1997–2002). Марий Иле хөкүмәте рәисенең урынбасары–мәдәният, матбугат һәм милләтләр эшләре министры (2002—2017), беренче урынбасары (2017 елдан). Мари Иленең (1994) һәм РФ (2005) атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 16 июнендә Мари АССР Таулы Мари районы Микряково авылында туган. Урта мәктәпне (1976), «клуб эшен оештыручы-методист» белгечлеге буенча Казан дәүләт мәдәният институтын (1981), «мәдәният һәм сәнгать өлкәсендә менеджер» белгечлеге буенча Россия сәнгать, мәдәният һәм туризм хезмәткәрләре институтын (1992), Россия сәнгать, мәдәният һәм туризм хезмәткәрләрен яңадан әзерләү академиясен (1994) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы

1981—1989 елларда —  халык иҗаты үзәгендә: методология һәм социология бүлеге җитәкчесе, директор урынбасары, директор.

1990—1997 елларда — Йошкар-Ола шәһәр башкарма комитетының мәдәният бүлеге башлыгы.

1997—2017 елларда — Марий Иленең мәдәният, матбугат һәм милләтләр эшләре министры.

2002 елда Марий Иле хөкүмәте рәисе урынбасары – мәдәният, матбугат һәм милләтләр эшләре министры итеп билгеләнә. Мари дәүләт университеты каршында мәдәният факультетын,  мәдәният һәм сәнгать көллияте каршында «эстрада сәнгате» һәм «хореография сәнгате» бүлекләрен, 3 балалар сәнгать мәктәбен, 3 республика милли (*[[руслар|рус]], [[татарлар|татар]] һәм [[марилар|мари]] мәдәниятләре*) үзәген, декоратив-гамәли иҗат буенча республика студиясен булдыруда һәм ачуда катнаша.

2017 елдан — Марий Иле хөкүмәте башлыгының беренче урынбасары. Мәдәният, матбугат һәм милләт эшләре буенча, Мәгариф һәм фән, шулай ук Яшьләр сәясәте, спорт һәм туризм министрлыкларына кураторлык итә.

Михаил Васютинның мәдәният министры буларак эшчәнлегенә мари җәмәгатьчелеге тискәре бәя бирә.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Фин-угыр халыклары ассоциациясе () җитәкчесе урынбасары.
* Бөтенмари советы () әгъзасы

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1994 – Мари Иленең атказанган мәдәният хезмәткәре 
* 2005 – РФ атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2007 – 2нче дәрәҗә «Мари Иле алдындагы хезмәтләре өчен» ордены

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Хатыны Любовь Владимировна Васютина. Уллары: Илья, авиаконструктор; Семён, инженер.

## Сылтамалар
*   Васютин Михаил Зиновьевич.  Марий Иле  мәдәният, матбугат һәм милләтләр эшләре министрлыгы сайты
* *Сергей Щеглов.* Михаил Васютин: «Нужно заглядывать за горизонт». «Марий сандалык — Марийский мир», № 2 (42), май-август 2019 года

## Искәрмәләр


Төркем:Мари Иле хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мари җәмәгать эшлеклеләре
Мигул Пулар

**Мигул Пулар** (чын исеме - Николай Георгиевич Краснов, 1952 елның 10 феврале, РСФСР, Чуаш АССР, Епрәч районы, Туса-Паразуси) - чуаш шагыйре һәм тәрҗемәчесе. Россия Язучылар берлеге һәм Россия журналистлары берлеге әгъзасы (1995).

## Биографиясе

1952 елның 10 февралендә Чуаш АССРның Епрәч районы Туса-Паразуси) авылында туган. Авылда урта мәктәпне тәмамлап А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтына укырга керә. Уку вакытында аның шигырьләре «Литературная Россия» («Әдәби Россия») газетасында һәм «Вдохновение» коллектив җыентыгында басыла.

Институтны 1981 елда уңышлы тәмамлый. Аннары Совет Армиясендә хезмәт итә.

Хәрби хезмәттән соң баштан Чуаш АССРның башкаласы Чабаксарга күченә һәм Чабаксар агрегат заводында эшли. Аннары Чуашстанның Епрәч районына күченә һәм биредә «Çĕнтерÿшĕн» («Җиңү») газетасында эшли, соңрак «Капкан» журналы редакциясендә эшли башлый. Аның әдәби язмышы «Капкан» журналы белән тыгыз бәйләнгән. Ул анда 25 елга якын, кече хезмәткәрдән журнал мөхәрриренә кадәр эшли. 2005 елдан алып 2007 елга кадәр «Капкан» чуаш сатирик журналының баш мөхәррире булып тора.

Микула Пулар тәхәллүсе астында басыла. «Çĕнĕ кĕвĕ» («Беренче адымнар», 1976), «Хĕвел пайăрки» («Кояш нуры», 1981), «Çĕнĕ кĕвĕ» («Яңа көй», 1976), «Кун-çул каçалăкĕ» («Томыш юлы һәйкәле», 1987), «Хĕвел пайн ăркисем» («Кояшлы сызык», 1991)  һ.б. шигъри җыентыклар авторы булып тора.

## Чыганаклар
* Микул Пулар. Эсир чăвашла хайлавсем вырнаçтарнă электронлă вулавăша лекнĕ.
* ''Родионов В. Г.'' Пулар Мигул // enc.cap.ru Микул Пулар. Электронлă вулавăш.

Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Чуаш язучылары
Псевдоялкынсынулы Сорсби дистрофиясе

**Псевдоялкынсынулы Сорсби дистрофиясе** (шулай ук нәселле гемморагик макуляр дистрофия буларак билгеле) — гомернең 5 нче декадасында ике яклы күрү югалтуга китерүче бик сирәк чир.

1.	**Нәселдәнлек төре**  тулы пенетрантлык, ләкин төрле экспрессивлык белән ген ТIМР3 2р16-21 урнашу белән аутосом-доминатлы.

2.	Гомернең 3 нче декадасында никталопия яки гомернең 5 нче декадасында ХТ өчен кинәт күрү югалту барлыкка килү белән **билгеләнә**.

3.	**Билгеләре **(барлыкка килү тәртибендә).

• Аркадалар буенча КНД'ның борын ягындарак һәм урта перифериядә кушылган друзасыман саргылт-ак төстәге депозитлар

•	ХТ (рәс. 18.16б) һәм субретиналь җөй (рәс. 18.16в).

•	Перифериянең хориоретиналь атрофиясе гомернең 7 нче декадасында барлыкка килә ала, нәтиҗәсендә калган периферия күрүе югалтуына китерә.

4.	**ЭРГ** башта норма чигендә, ләкин соңгы стадияләрдә аснормаль була ала.

5.	**Фараз** һәрвакыт начар.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төньяк Каролинаның макуляр дистрофиясе

**Төньяк Каролинаның макуляр дистрофиясе** — көчәюсез бик сирәк чир. Беренче тапкыр Төньяк Каролинаның тау районнарында яшәгән гаиләләрдә һәм соңыннан — дөньяның башка өлкәләрендә күп кенә кардәш булмаган гаиләләрдә тасвирланган.

1.	**Нәселдәнлек төре** тулы пенетрантлык һәм төрле экспрессивлык белән аутосом-доминатлы. MCDR1 гены 6q14-q16.2 урнашкан.

2.	**Стадияләр һәм фараз**

а)	1 нче стадия перифериядә һәм макулада саргылт-ак друзасыман (рәс. 18.17а) депозитлар барлыкка килү белән сыйфатлана, алар гомернең 1 нче декадасы дәвамында үсеш ала һәм тормыш дәвамында симптомсыз бара ала;

б)	2 нче стадия  тирән кушылган макуляр депозитлар белән сыйфатлана; (рәс. 18.176). Озак вакытка күрү буенча фараз сак була, чөнки кайбер пациентларда ХТ (рәс. 18.17в) һәм субретиналь җөй үсеш ала;

в)	3 нче стадия макуланың колобомасыман атрофияле зарарлануы белән сыйфатлана (рәс. 18.17г), ул төрле дәрәҗәдә күрү үткенлеге кимүе белән бергә була.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Паттерн-дистрофия

**Паттерн-дистрофия** — челтәркатлауның кайбер дистрофияләрен үз эченә алган гомуми атама һәм макула өлкәсендә төрле морфологиядә булган ике яклы тәңгәл сары, кызгылт сары яки соры төсле утырмалар белән билгеләнә.

Зарарланулар ЧПЭ дәрәҗәсендә липофусцин утырмасы белән бәйле. Паттерн-дистрофия, кагыйдә буларак, аерым була, ләкин миотонияле дистрофия, Келлин синдромы (спастик параплегия һәм деменция) һәм pseudoxanthoma elasticum белән пациентларда була ала.Төп фенотипларның түбәндәге гомуми үзенчәлекләре бар: (а) нәселдәнлек төре аутосом-доминатлы, (б) ЭРГ күрсәткечләре гадәти, (в) ике яклы тәңгәл үзгәрешләр, (г) төрле экспрессивлык.

## Өлкәннәрнең фовеомакуляр вителлиформалы дистрофиясе
Бестның ювениль чиреннән аерма буларак өлкәннәрнең фовеомакуляр вителлиформалы дистрофиясендә фовеола зарарлануы шактый кимрәк күләмдә, соңрак үсеш ала һәм Бест дистрофиясенә хас булган эволюцион үзгәрешләрнең күренешләре булмый.

1.	Гомернең 4-6 декадасында аз чагылган яки уртача күрү үткенлеге кимү һәм кайбер очракларда метаморфопсия белән билгеләнә, тик чир еш очраклы табыла.

2.	**Билгеләре**

•	Ике яклы, тәңгәл, түгәрәк яки оваль, бераз чыгып торучы саргылт төстәге субфовеаль утырмалар диаметры якынча 1/3 КНД күләмендә һәм пигментлы тап янында еш тупланган. (рәс. 18.18а).

•	Кайбер очракларда катнаш макуляр друзалар була ала.

3.	**ФАГ** җиңел даими булмаган гиперфлюоресценция боҗрасы белән урап алынган үзәктәге гипофлюоресценциягә күрсәтә (рәс. 18.18б).

4.	Күбесенчә **фараз** яхшы, тик кайбер очракларда фовеаның көчәюче юкаруы һәм тулы макуляр ертылуга күчү булганда күрү начарлануы барлыкка килә ала.

## Күбәләксыман макуляр дистрофия
1.	Гомернең 2-3 декадасында үзәк күрүнең уртача начарлануы белән **билгеләнә**. Кагыйдә буларак очраклы табыла.

2.	**Билгеләре**

•	Фовеада У хәрефе кебек урнашкан сары пигмент  (рәс. 18.18в).

•	Перифериядә пигментлы тимгеллек була ала.

•	Сирәк очракта атрофияле макулопатия үсеш алырга мөмкин.

3.	**ФАГ** гиперфлюоресценция чиге белән зарарлану чыганагының флюоресценция юклыгын ачыклый (рәс. 18.18г).

4.	**Фараз**, кагыйдә буларак, әйбәт, ләкин кайчакта атрофияле макулопатия үсеш алырга мөмкин.

## Сары тимгелле күз төбенә охшаган мультифокаль паттерн-дистрофия
1.	Гомернең 4 нче декадасында үзәк күрүнең уртача начарлануы **билгеләнә**.

2.	Билгеләренә бер-берсеннән ерак урнашкан күпсанлы саргылт чыганаклар, аларның формасы дөрес түгел, үзгәрешләре сары тимгелле күз төбендә кебек була ала (рәс. 18.18д).

3.	**ФАГ** «дәшмәүче» хориоидея симптомсыз таплар гиперфлюоресценциясен ачыклый (рәс. 18.18е).

4.	**Фараз** әйбәт.
## Чыганаклар
Джек Кански - "Клиник офтальмология: системалаштырылган караш", 2009 ел
Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары