open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Марат Измайлов

**Марат Измайлов** (Марат Наил улы Измайлов) — спортчы (*футбол*),  чемпионы (*[[2002]], [[2004]]*),  кубогы (*[[2008]]*), суперкубогы (*[[2007]], [[2008]], [[2013]]*) иясе. Футбол буенча Россия җыелма такымы әгъзасы (*[[2001 ел]]ның [[сентябрь|сентябреннән]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1982 елның 21 сентябрендә Мәскәүдә туган. Чыгышы белән Түбән Новгород өлкәсе Мәдәнә авылынннан . Марат Измайлов – Мәскәү «Торпедо» футбол командасында тәрбияләнгән спортчы. Мәскәү дәүләт физик тәрбия академиясендә укыган.

## Спорт карьерасы
#### [[Мәскәү]] «Локомотив»ы
Һөнәри карьерасын 2000 еллар башында Мәскәү «Локомотив»ының 2- командасында башлый. Бер елдан «Локомотив»ның 1- командасына күчерелә. Анда 2007 елның җәенә хәтле уйный. «Локомотив»та уйнаганда Марат Измайлов Россия чемпионы (2002, 2004), Россия чемпионатының көмеш (2001), бронза (2005, 2006) призлары иясе, Россиянең кубогы (2001) һәм суперкубогы (2003, 2005) иясе була.
 
#### [[Лиссабон]] «Спортинг»ы
2007 елның җәендә Лиссабонның «Спортинг» командасына арендага бирелә, 2008 елның июленнән әлеге Португалия командасының уенчысы була. «Спортинг» өчен 81 уенда катнаша, 14 туп кертә. Әлеге команда белән Португалиянең кубогы (2008), суперкубогы (2007, 2008, 2013) иясе була.

#### «Порту»
2013 елның башыннан «Порту» командасына күчә. 13 уенда 1 туп кертә.

#### «Габала»
2014 елда Азәрбайҗанның «Габала» командасына арендага бирелә. 14 уенда 1 туп кертә. Измайлов керткән туп («Габала»–«Бакы» 3:1) «Габала»га «Европа лигасы»на юл ача.

#### «Краснодар»
2014 елның җәендә «Краснодар» командасы арендага ала.

## Россия җыелмасы
Россия милли командасы өчен 2001 елның сентябреннән уйный. Дебюты – Словения командасына каршы 2002 елгы дөнья чемпионатының сайлап алу туры уены. Россия җыелмасы өчен 2012 елга хәтле 35 уенда 2 туп кертә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия чемпионы (2002, 2004). 
* Россия чемпионатының көмеш (2001) призы иясе.
* Россия чемпионатының бронза (2005, 2006) призлары иясе, 
* Россиянең кубогы (2001) иясе.
* Россиянең суперкубогы (2003, 2005) иясе.
* Португалиянең кубогы (2008) иясе. 
* Португалиянең суперкубогы (2007, 2008) иясе.
## Клублар


## Чыганаклар
# Андрей Баташев. Аллаһ әмере белән һавбек. «Огонек», 2002.
#  Марат Измайловның шәхси сайты

## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Кубок ияләре
Төркем:Россия суперкубогы ияләре
Төркем:Мәскәү дәүләт физик тәрбия академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү татарлары
Галия Измайлова (халык комиссары)

*Бу халык комиссары турында мәкалә, [[балет]] биючесе турында [[Галия Измайлова (балерина)|моннан]] укыгыз.*

**Галия Измайлова**, Галия Гыйләҗ кызы Измайлова (*[[1909 ел]]ның [[15 май|15 мае]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Казан]] — [[1983 ел]]ның [[10 сентябрь|10 сентябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — Татарстан АССР социаль тәэминат, җиңел сәнәгать, азык-төлек сәнәгате халык комиссары, ТАССР Югары шурасы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1909 елның 15 маенда Казанда туган. ФЗӨ мәктәбен (1927) тәмамлаган. ВКП (б) әгъзасы (1932).

## Хезмәт юлы
* 1924-1934 Казан җитен комбинатында тукучы, һөнәри берлек җитәкчесе.
* 1934-1937 Казан җитен комбинатында хезмәтне саклау инспекторы.
* 1937-1938 Казан җитен комбинаты фирка комитеты сәркатибе.
* 1938-1939 Татарстан АССР социаль тәэминат халык комиссары.
* 1939-1942 Татарстан АССР җиңел сәнәгать халык комиссары.
* 1942-1943 Татарстан АССР азык-төлек сәнәгате халык комиссары.
* 1943-1951 ВКП (б) өлкә комитетында башта азык-төлек сәнәгате бүлеге, аннары җиңел сәнәгать бүлеге мөдире.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1938-1959 Татарстан АССР Югары шурасы депутаты.
* 1938-1951 РСФСР Югары шурасы депутаты.
* 1943-1947, 1951-1955 Татарстан АССР Югары шурасы рәисе.
* 1951-1955 Казан шәһәр советы башкарма комитеты рәисенең җиңел сәнәгать буенча урынбасары.
* 1955-1959 Казан шәһәр советының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Хөрмәт Билгесе ордены

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Татарский энциклопедический словарь».  Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
# «Татарская энциклопедия».  Казан, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Сылтамалар

*  Г.Г. Измайлова «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан АССР министрлары
Төркем:Татарстан АССР халык комиссарлары
Төркем:Татарстан парламенты җитәкчеләре
Төркем:ТАССР Югары Шурасы депутатлары
Төркем:РСФСР Югары Советы депутатлары
Tatara

**Tatara** (yaponça *鑪*) - Yaponiä traditsion timer häm qorıç eretüçe miçe. Şulay uq miç urnaşqan böten binanı bilgeli. 

Yapon samuraylarınıñ maxsus qılıçların citeşterü öçen qullanıla torğan qorıç yäki tamahaganä (玉鋼) - **nihontō** (日本刀), **katana** (刀) - näq **Tatara** digän miçtä yasala.

Älege waqıtta borınğı "Tatara" texnologiäse Yaponiä Şimane wiläyäte, **Nittoho** qalasında torgızılğan häm qullanıla.

## Tözeleş

"Tatara" miçe balçıqtan yasala, bieklege - 1,1 m, kiñlege - 1,1, ozınlığı - 3m. Tatara texnologiäse buyınça qorıç yasaw ber atna däwamında suzıla, soñraq qılıç çükelä inde.

## Tarix

1925 yılğa qädär  Tatara texnologiäse Yaponiädä aktiv qullanıla, läkin soñraq Awrupa texnologiäse belän almaştırıla. AQŞ okupatsiäse waqıtında borınğı texnologiäne qullanu tuqtatıldı, tik 1975 yılda Tatara ısulı torğızıla başladı. Xäzer Şimane wiläyätendä Tatara texnologiäsenä öç zur muzey bağışlanğan.

1977 yılda Nittoho qalasında *"Japanese Society for Preservation of Japanese Art Swords"* cämğiäte yärdämendä Tatara texnologiäse torğızılğan.

"Tatara" texnologiäse torğızılğannan soñ yaponnar tatar tarixı belän kübräk qızıqsına başlıylar.

## Sıltamalar
* http://protatarstan.ru/good/mechi/  Татарский меч самурая
* http://www.business-gazeta.ru/article/124645/ В Японии самурайские мечи куют из металла, технологию сплава которого  завезли татары
* http://www.hitachi-metals.co.jp/e/tatara/nnp01.htm 

Төркем:Кораллар
Төркем:Япония мәдәнияте
Төркем:Металлургия
Зөлфия Таҗуризина

**Зөлфия Таҗуризина** (Зөлфия Габделхак кызы Таҗуризина, ) — галим, фәлсәфә фәннәре докторы (*[[1993]]*), Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультеты проофессоры (*[[1995]]*). Мәскәү дәүләт университетының атказанган профессоры (*[[2005]]*). Россия фәлсәфә җәмгыяте әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле

1932 елның 22 июнендә Казанда туган. Чыгышы белән Түбән Новгород өлкәсе Красная Горка (*[[Сафаҗай]]*)авылыннан. Ул өч күренекле гаилә нәселеннән: бөек мәгърифәтче Мәрҗани, Казан нәшриятчеләре Кәримовлар hәм Сафаҗай авылы мулласы Таҗуриза Хәбибуллин.  1939 елга хәтле Сафаҗайда яшәгән. Әтисе Ленинградтан сөргенлеккә сөрелгән Стәрлетамак шәһәрендә мәктәпне тәмамлаган (*[[1949]]*).

М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетын (*[[1955]]*), шул ук уку йортында фәлсәфә факультетының чит ил фәлсәфәсе тарихы кафедрасында  аспирантура (*[[1964]]*) тәмамлаган. Мәскәү дәүләт университетында «*Николай Кузанскийның тормыш итү  һәм танып белү турында тәгълиматы*» (*Учение Николая Кузанского о бытии и познании*) темасына фәлсәфә фәннәре кандидатлыгына (*[[1964]]*), «*Дингә карата хөр фикерлелек - рухи мәдәниятнең чагылышы*»  (*Свободомыслие в отношении религии как явление духовной культуры*) темасына докторлык (*[[1993]]*) диссертацияләре яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1956 елдан Таулы Алтай педагогия институтының иҗтимагый фәннәр кафедрасы ассистенты.
* 1958 елдан Стәрлетамак шәһәренең  1- санлы кичке (*сменалы*) эшче яшьләр мәктәбендә тарих фәнен укыта.
* 1960-1961 КПССның Стәрлетамак шәһәр комитетында эшли.
* 1965 елдан Мәскәү дәүләт университетында: лаборант,  укытучы, атеизм һәм дин тарихы һәм теориясе кафедрасы доценты (*[[1969]]*), фәлсәфә факультетының дин фәлсәфәсе бүлекчәсе дин фәлсәфәсе һәм дин белеме кафедрасы профессоры (*[[1995]]*). Студентларга хөр фикерлелелек тарихы курсын укыта.

## Фәнни эшчәнлеге
Гыйльми  эшчәнлегенең юнәлеше — хөр фикерлелек тарихы һәм теориясе. 60 тан артык фәнни хезмәте нәшер ителгән, шул исәптән 8 китабы, «Здравый смысл», «Вестник МГУ», «Философия и общество», «Воспитать атеиста» һ. б. журналларда 14 мәкаләсе басылып чыккан .

## Хезмәтләре
* Буржуазный гуманизм: иллюзии и действительность. М., 1975. (*Е.В. Боголюбова белән автордаш*) 
* Буржуазный атеизм в прошлом и настоящем. М.: Знание, 1976.  
* Закономерности развития атеизма. М.: Знание, 1978.  
* Актуальные вопросы истории атеизма. М.: МДУ нәшрияты, 1979.  
* Творческая сущность атеизма. М.: Знание, 1981.  
* Атеизм и свободомыслие в духовной жизни русского народа. М.: Знание, 1986.  
* Идеи свободомыслия в истории культуры. М.: МДУ нәшрияты, 1987.  
* Атеистическое просвещение молодежи в период перестройки. М., 1989. (*В.Н. Савельев белән автордаш*) 
* Философия Николая Кузанского. М.: МДУ нәшрияты, 1972. 148 с.; М.: ЛИБРОКОМ, 2010.

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* МДУ сайты 
*  З.Г. Таҗуризина «Биография» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Шоңкар (журнал)

**«Шоңкар»** журналы () — 1994 елдан Уфада  яшьләр өчен нәшер ителүче басма.

## Тарих

1993 елның октябрендә нигезләнгән. Беренче ике саны Уфада «''Китап''» нәшриятында әлманах (*җыентык*) булып басылган. 1994 елдан мөстәкыйль журнал буларак чыга башлый. 2007 елның икенче яртыеллыгына хәтле ике айга бер саны чыга. Нәшер ителә башлауның беренче елында басма мөхәрририяте башта шәхси фатирда, аннан БР язучылар берлеге бинасының бер бүлмәсендә, соңрак Уфаның Әй урамындагы гомуми торакның 5- катында урнаша.

## Баш мөхәррирләр
* 1994-1997 Таңсылу Карамышева
* 1998-2002 Әмир Әминов
* 2002-2008 Иршат Теләүембәтов
* 2008-2012 Азамат Юлдашбаев
* 2012 елдан Мөнир Кунафин
* 2020 елдан Айгиз Баймөхәммәтов

## Оештыручылары
* БР хөкүмәте каршындагы матбугат, нәшрият һәм полиграфия эшләре буенча идарә, БР яшьләр эше буенча дәүләт комитеты.
* БР «Нәшрият йорты» филиалы - БР ДУП «Башкортстан журналлары»

## Бурычлары һәм максатлары
Яшь һәм башлап язучы авторларның әдәби-нәфис, иҗтимагый-сәяси әсәрләрен нәшер итү, халыклар дуслыгы мәсьәләләрен яктырту, укучыларның интеллектуаль һәм рухи сорауларын канәгатьләндерү.

## Шигаре
«Заман белән бергә атларга»
 
## Сәхифәләр

* Самавырны екканчы
* Яшәеш
* Түгәрәк өстәл
* Мәшһүр курайчылар 
* Табигать почмагы 
* Көзге алдында
* Дөнья кухнялары
* Гыйбрәт
* Сәяхәтнамә    
* Иҗтимагый мөнбәр
* Адәм һәм Һава
* Чык мәйданга 
* Безнең журнал тышында 
* Илһам   
* Иҗат кухнясы
* Тарихнамә   
* Барсынсылу   
* Мәгърифәт   
* Телебездә – көнебез

* Үз-үзем белән әңгәмә
* Могҗизалы дөнья  
* Чәчмәвер
* Кәсеп   
* Караш  
* Күңел сандыгы   
* Студент сүзе   
* Бизмәнгә салып   
* Бөреләр   
* Сакланганны саклармын
* Әкәмәт   
* Иман нуры   
* Йөрәк сере    
* Әниләр мәктәбе
* Вернисаж  
* Армиядә йөреп чәч җиткердем
* Замана мифлары   
* Виртуаль дөнья    
* Бер көнлек сәхифә

* Талантлар һәм фанатлар    
* Үз-үзеңне тап     
* Узаман    
* Безнең аш-су     
* Саулыгым-байлыгым     
* Шәхес   
* Илаһият    
* Юридик консультация     
* Корыч аргамак   
* Сәер кешеләр     
* Комар (*Азарт*)  
* Кырык тартма 
* Бакчачы     
* Күркәм гаилә    
* Икътисад     
* Заман заңы    
* Син    
* Сайланма әңгәмәләр 

## Искәрмәләр
  
## Сылтамалар
*  Журналның рәсми сайты 

Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Уфа матбугаты
Төркем:Яшьләр журналлары
Çağatay olısı

**Çağatay olısı** - Çıñğızxan citäkçelegendäge basıp alu näticäsendä 1222 yılda kilep çıqqan Mongol imperiäseneñ öleşe 1266 yılda tarqalğannan soñ barlıqqa kilgäm däwlät, könçığışta **Mogulistan** xanlığı häm könbatışta **Maweranahr** xanlığınnan torğan.

Çıñğızxan ulı **Çağatay** xaqına atalğan.

1326 yılda Çağatay olısınıñ räsmi dine İslam buldı.

## Tarix

1224 yılda Çıñğızxan üz imperiäsen 4 öleşkä bülä, Çağatayğa Üzäk Aziä häm çiktäş cirlär qalğan: qaraqıtaylar däwläte, Maweranahr, könyaq Xäräzem, Cidesu, Turfanğa qädär Könçığış Törkistan.

Çağatay iräge bügenge Qolca şähäre yanında bulğan.

1241 yılda Çağatay wafat bula.

1251 yılğı qoroltay näticäsendä Möñke xan täxetkä utıra häm küp Çağatay näselle aqsöyäklär üterelä.

1260 yılda **Alğu** xan Çağataidlar xäkimiäten torğıza.

Möbäräk häm Ğisäddin Bäräk Cidesu töbägennän Maweranahrğa başqalasın küçerä. Qayber mongol qäbiläläre - calairlar häm barlaslar bügenge Üzbäkstan territoriäsenä küçä.

1340 yılda üzara bäreleşlär näticäsendä Çağatay olısı tarqala.

1370 yılda Çağataidlar xakimiäte Timeridlär (Aqsaq Timer näsele) tarafınnan beterelä. Çağatay olısı nigezendä Aqsaq Timer däwläte barlıqqa kilä.
## Sıltamalar
* История Чагатайского улуса и государства Хайду 

Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Кытай тарихы
Төркем:Таҗикстан тарихы
Төркем:Кыргызстан тарихы
Aqsaq Timer däwläte

**Aqsaq Timer däwläte** yäki **Timeridlär däwläte** - Aqsaq Timer Üzäk Aziädä yawlap aluları näticäsendä 1370 yılda barlıqqa kilgän däwlät, 1501 yılda Şäybäni citäklägän küçmä üzbäklär qäbiläläre Sämärqand şähären basıp alğannan soñ Timer däwläte beterelä. Soñğı Timerid Babur qaçıp, 1504 yılda Qabul qalasın basıp ala, soñraq Hindstanğa höcüm itä häm 1526 yılda Böyek Mogollar imperiäsenä nigez sala. Timer dinastiäneñ wäkilläre Badaxşanda 1585 yılğa qädär xakimlek itä.

## Tarix

Timer däwläte elekke Çağatay olısı territoriäsendä barlıqqa kilä.

1370 yılda Balx şähärendäge qorıltayda Aqsaq Timer Turan ämire itep saylanıla. Timer bügenge Üzbäkstan, Tacikstan häm tönyaq Äfğänstannı berläşterä.

1376 yılda Timer däwläte Xäräzem ilen basıp ala.

1393 yılda Timer Bağdad şähären basıp ala.

1395 yıldan Timer däwläte Altın Urdağa qarşı suğışa başlıy.

1398 yılda Timer Dähli soltanatına qarşı yaw  belän bara.

1401 yılda Aqsaq Timer ğäskäre Dimäşq şähären basıp ala.

1402 yılda Aqsaq Timer ğäskäre törek soltanın ciñä.

1405 yılda Aqsaq Timer ülgännän soñ, onığı Xälil-Soltan täxetkä utıra, läkin 1409 yılda anı Şahrux bärep töşerä. Şahrux başqalasın Herat qalasına küçerä.

Bu waqıtta Timer däwläte tarqala başlıy: 1405 yılda Ğiraq, 1408 yılda Azärbaycan çığalar.

1447 yılda Şahrux ülgäç, ulı Oluğbäk täxetkä utıra häm başqalasın Sämärqandqa kire küçerä.

1449 yılda Oluğbäk ulı Abd äl Latıyf atasın bärep töşerä, soñraq Olığbäk üterelä.

Üzara nizağlaşuda Timer onığı **Abu-Säyed** ciñä. Näq Abu-Säyed (1424—1469)  Äbelxäyer citäklägän küçmä üzbäklär qabiläsen çaqıra.

Abu-Säyed warisları idärä itkär çorda däwlät bik taraya, tik Maweranahr qalğan.

1501 yılda Şäybäni citäklägän küçmä üzbäklär qäbiläläre Sämärqand şähären basıp ala häm Maweranahrda Boxara xanlığına nigez sala.

## Monı da qarağız

* Tuqtamış
*Äbelxäyer xanlığı
* Altın Urda
* İdegäy

## Sıltamalar
* Жан-Поль Ру. Тамерлан 
* ТИМУР И ТИМУРИДЫ В СРЕДНЕЙ АЗИИ

Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Таҗикстан тарихы
Төркем:Иран тарихы
Төркем:Һиндстан тарихы
Төркем:Әфганстан тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Россиянең Европа өлеше

**Россиянең Европа өлеше** — Россиянең географик яктан Көнчыгыш Европага караган өлеше; Урал таулары, Казакъстан белән дәүләт чиге, Кума һәм Маныч елгалары белән чикләнгән.

Үзенә Үзәк, Көньяк, Төньяк-Көнбатыш, Төньяк Кавказ, Крым, шулай ук Идел буе федераль округынең бер өлешен (өлешчә Азиядә ятучы Башкортстан, Ырынбур өлкәсе һәм Пермь крае районнарыннан тыш).

## География
Мәйданы якынча 3 960 000 км² (Россия территориясенең 23 % һәм Европа территориясенең якынча 40 %), Көнчыгыш Европа тигезлегендә ята. 

## Россиянең Европа өлеше Федерация субъектлары

Илнең Европа өлешендә Россия Федерациясенең 55 субъекты урнашкан.
	

Кайвакыт Россиянең Европа өлешенә шулай ук Балтыйк буена керүче махсус регион булган Калининград өлкәсен дә кертәләр.

## Тарих

## Халык

Россиянең Европа өлешендә яшәүчеләр ил халкының 78 % тәшкил итә, уртача тыгызлыгы 27 кеше/км².

Россиянең Европа өлеше җирле халыкларына түбәндәгеләр керә:

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр




Төркем:Европа географиясе
Төркем:Европа тарихы
Keçe Yöz

**Keçe Yöz** (qazaqça *Кіші жүз*) - **älimolı, bayolı, ciderü** qäbilälärennän torğan qazaq näselläre törkeme, könbatış Qazaqstanda yäşi.

Cuñğarlar 1625 yılda başlağan höcüme näticäsendä Qazaq xanlığı 1718 yılda öç ölkägä tarqala: Keçe Yöz, Urta Yöz, Olı Yöz.

Cuñğarlar höcümnäre säbäple 1731 yılda Keçe Yöz Rusiä imperiäsenä kerergä mäcbür bulğan, quşılu qazaqlarnı qırıp beterüdän qotqarğan.

## Kürenekle wäkillär

* Äbelxäyer xan (1718—1748)
* köyyazar Qormanğazı
* köyyazar Şämşi Qaldayaqov

## Sılatmalar
* Тынышпаев М. Материалы по истории казахского народа. — Алма-Ата: «Алтын-Орда», 1990. — 64 с.

Төркем:Казакъстан тарихы
Urta Yöz

**Urta Yöz** (qazaqça *Орта жүз*) - waqlar, arğın, nayman, qıpçaq, qoñırat, kerey qäbilälärennän torğan qazaq näselläre törkeme. Üzäk häm könyaq-könçığış Qazaqstanda yäşi.

Cuñğarlar 1625 yılda başlağan höcüme näticäsendä Qazaq xanlığı 1718 yılda öç ölkägä tarqala: Keçe Yöz, Urta Yöz, Olı Yöz.

Cuñğarlar höcümnäre säbäple 1740 yıldan soñ Urta Yöz Rusiä imperiäsenä kerergä mäcbür bulğan, quşılu qazaqlarnı qırıp beterüdän qotqarğan.

## Kürenekle wäkillär

* ädip Abay Qunanbay ulı
* ğäskäri Bögenbay batır
* Abılay xan (1771—1781)

## Sılatmalar
* Тынышпаев М. Материалы по истории казахского народа. — Алма-Ата: «Алтын-Орда», 1990. — 64 с.

Төркем:Казакъстан тарихы
Olı Yöz

**Olı Yöz** (qazaqça *Ұлы жүз*)  - dulatlar, şapıraştı, alban ruı, suan, calayır, qanlı, sarı-öysen, sergäle, oşaqlı, ıstı, şanışqılı qäbilälärennän torğan qazaq näselläre törkeme, könyaq-könçığış Qazaqstanda yäşi.

Cuñğarlar 1625 yılda başlağan höcüme näticäsendä Qazaq xanlığı 1718 yılda öç ölkägä tarqala: Keçe Yöz, Urta Yöz, Olı Yöz.

Cuñğarlar höcümnäre säbäple 1740 yıldan soñ Olı Yöz Rusiä imperiäsenä kerergä mäcbür bulğan, quşılu qazaqlarnı qırıp beterüdän qotqarğan. Olı Yöz xanı 1822 yılğa qädär çiklängän xäkimiätkä iä bulğan.

## Kürenekle wäkillär

* säyäsätçe Nursoltan Nazarbayev  (şapıraştı)

## Sılatmalar
* Тынышпаев М. Материалы по истории казахского народа. — Алма-Ата: «Алтын-Орда», 1990. — 64 с.

Төркем:Казакъстан тарихы
Яңа Юл

**Яңа Юл** () — күп мәгънәле сүз, топоним.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
#### Топонимнар
* Яңа Юл районы — Татарстан АССР составындагы 1957-1959 елларда гамәлдә булган район.
* Яңа юл районы — Үзбәкстанның Ташкент өлкәсе составындагы район.
* Яңа Юл — Татарстанның Югары Ослан районындагы торак пункт.
* Яңа Юл — Татарстанның Актаныш районындагы юкка чыккан авыл.
* Яңа Юл  — Башкортстанның Куергазы районында урнашкан авыл.
* Яңа Юл — Башкортстанның Зиянчура районында урнашкан авыл.
* Яңа Юл — Чиләбе өлкәсенең Аргаяш районына керүче авыл.
* Яңа Юл  — Чиләбе өлкәсенең Чесма районы составына керүче авыл.

Төркем:Топонимнар
Әрмән таулыгы

**Әрмән таулыгы** () — Көнбатыш Азиядәге таулык; Әрмәнстанны, Гөрҗистанның көньяк өлешен, өлешчә Төркия һәм Иранны биләп тора. Көнбатышта Кече Азия таулыгына, көнчыгышта Иран таулыгына тоташып китә.

Мәйданы якынча 400 мең км². Рельефы өченчел һәм дүртенчел дәверләрнең лава-туф токымнарыннан төзелгән яссытаулыклар, вулкан конуслары һәм тектоник иңкүлекләрдән гыйбарәт, бу иңкүлекләрне җыерчыклы-кантарлы тезмәләр аерып тора. Күп кенә тезмәләр берничә сүнгән янартаулардан гыйбарәт.

Иң биек нокталар: Зур Арарат (5165 м), Себелан (4821 м), Сипан (4434 м). Хром, бакыр, тимер, ташкүмер, алунит һ.б. файдалы казылмалар бар. Таулыктан Күрә, Аракс, Фәрат елгалары башлана. Кайбер иңкүлекләр күлләр белән биләнгән (Ван, Севан, һ.б.). Иң зур иңкүлекләр: Арарат, Әрзерүм, Тәбриз, Муш һәм башкалар. Климаты субтропик, континентал. Еллык явым-төшем микъдары тауларда 300 – 800 мм, иңкүлекләрдә 150 – 300 мм. Иңкүлекләр коры дала һәм ярымчүлләрдән гыйбарәт, тау битләүләренең түбәнрәк өлешләрендә киңьяфраклы һәм ылыслы урманнар, куаклыклар бар.

Great_Ararat.jpg|Зур Арарат тавы
Caucasus.A2001306.0815.250m.jpg|


Төркем:Әрмән таулыгы
Төркем:Иран таулары
Төркем:Әрмәнстан таулары
Төркем:Төркия таулары
Төркем:Азәрбайҗан таулары
Төркем:Гөрҗистан таулары
Төркем:Азия таулары
Төркем:Таулыклар
Күпмилләтле дәүләт

**Күпмилләтле дәүләт** - халкы ике яки күбрәк этник төркемнән торган дәүләт. Бүгенге көндәге барлык милли дәүләтләр диярлек күпмилләтле булып торалар.

Нинди дәүләтне күпмилләтле санау өлкәсендәге бәхәсләр, берәр "милләт" дип билгеләнгән төркемнең күп вәкилләре үзләрен берьюлы ике милләт белән бәйли алуларына бәйле. Илан Пелег белдергәненчә, 

## Күпмилләтле дәүләтләр чоры
1993 елда в Принстон университетында бастырылган «Этник низаглар һәм халыкара иминлек» («Ethnic Conflict and International Security») хезмәтенә кергән «Эчке сәясәт һәм этник низаглар» («Domestic politics and ethnic conflict», Brown, Michael E.) мәкаләсендә Дэвид Уилш (David Welsh) исемле галим 180 суверен дәүләтләрдән 20 азрагы очрагында гына этник яки милли яктан гомоген булулары турында сүз йөртергә мөмкин турында сөйли; тик бу да аларда яшәүче милли азчылыклар ил халкының 5%-тан кимрәк булганда гына. Бу карашка нигезләнеп, Саджит Чудри (Sujit Choudhry ) «*качан булса этномәдәни яктан гомоген дәүләтләрнең үсеш чоры күзәтелгән булса да, бүгенгә килгәндә ул бетте*» дип белдерде.

## Россия мәгариф системасындагы стандарт билгеләмәсе
В Россияда урта (тулы) гомуми мәгариф өчен белем бирү стандартының «география» дисциплинасына кергән билгеләмә буенча  «күпмилләтле» дип *дәүләт чикләре эчендә берничә этнос яшәгән* дәүләтләр атала. Шулай ук алар түбәндәге төркемнәргә бүленә: 
* милли азчылыклар күләме төрле дәрәҗәдә булуга карамастан, аерым бер милләт вәкилләренең аеруча зур өстенлеклеләр (Великобритания, Франция, Испания, Китай, Монголия, Турция, Алжир, Марокко, США, Австралия)
* ике милләтле (Канада, Бельгия);
* ил халкы төзелеше комплекслы, ләкин этник яктан гомоген булганнары (Иран, Афганистан, Пакистан, Лаос);
* ил халкы төзелеше этник ягыннан комплекслы һәм күптөрле булганнары (Индия, Швейцария, Индонезия, Россия)

## Күпмилләтле дәүләтләр үрнәкләре
* Бразилия
* Индия
* Индонезия
* Иран
* Канада
* Китай
* Россия
* США
* Казахстан
* Африканың күп дәүләтләре<br>
Күп мигрантлар килүләре аркасында, Европа Берлеге илләре әкренләп күпмилләтле дәүләтләргә әверелә бара.

## Тарихи күпмилләтле дәүләтләр
* Австро-Венгрия империясе
* Византия империясе
* Госман империясе
* Рим империясе
* Россия империясе
* Советлар Берлеге
* Чехословакия
* Югославия

## Шулай ук карагыз
* Мәдәни күптөрлелек
* Моноэтник дәүләт

## Искәрмәләр




Төркем:Милләтчелек
Төркем:Дәүләт формалары
Һиндукуш

**Һиндуку́ш** (, ,  — *Һинд Кавказы*, яки **Паропамисадлар** ()) — Үзәк Азиядәге тау системасы. Әфганстан һәм Пакстан территориясендә урнашкан.

Озынлыгы ~800 км, киңлеге 350 кмгача. Иң биек ноктасы — 7708 м (Тиричмир тавы). Үзәк һәм көнбатыш өлешләрнең уртача биеклеге 4000 м. Һиндукуш көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка сузылган булы, Амудәрья, Һинд һәм Һилмәнд елгалары бассейннары арасында суаергыч вазифасын, климатик һәм ландшафт чиге вазифасын башкара. Төп тезмәләр — Баба, Пагман, һ.б. Таулар альп  дәверендә барлыкка килгән. Туфрагы борынгы метаморфик токымнардан (, грәнит,  һ.б.), шунингдек, мезокайнозойның утырма катламнарыннан төзелгән. Сейсмик актив зона. Климаты коры континенталь. Еллык явымнар саны 300—800 мм, көньяк-көнчыгыш җәйге муссоннар тәэсирендә була. Елгалары кар һәм боздан туена.
## Искәрмәләр

Төркем:Азия таулары
Төркем:Әфганстан географиясе
Төркем:Пакьстан географиясе
Этнолект

**Этнолект **дип аерым  этник яки мәдәни астөркем белән бәйле булган үзенчәлекле тел атала. Этнолектны куллану шәхесне берәр җәмгыять әгъзасы булганын билгеләүче тамга була ала. Тел этник төркем һәм диалект төшенчәләрен берләштерә.

Термин беренче тапкыр Аурупадан килгән иммигрантларының балалары бердән-бер телләре булаган инглиз телен тасвирлау өчен Нью-Йорк штатының Буффало шәһәрендә кулланыла кулланылышка керә.

Этнолект төшенчәсе лингвистик вариациясе һәм этник кемлеккә бәйле. Тел социологы Joshua Fishman фикеренчә, бүгенге көн җәмгыятьләрдә урын алучы телләрнең стандартлаштырылу һәм милләтчелек процесслары тел кулланучылары игътибарына тел белән этнос арасындагы бәйләнешләрне китерә.

Берәр этноска бәлелек төшенчәсе берәр лингвистик вариациясенә тел кулланылышының иҗтимагый аспектлары күзлегеннән тәэсир итә ала. Этник төркемнәрнең бер-берсенә карата мөгамәләләре аларның телнең кулланылышына тәэсир итә ала. Диалектлар фонологик, синтактик һәм лексик вариацияләре буенча аерыла ала. Шундый лингвистик үзенчәлекләр аерым этник төркемнең иҗтимагый маркерлары буларак әһәмият ташый ала.

## Шулай ук карагыз
* Акцент
* Диглоссия
* Социолект
* Социолингвистика

## Искәрмәләр

Төркем:Социолингвистика
Социолект

Социолингвистикада, **социолект **яки** социаль (иҗтимагый) диалект** буларак берәр иҗтимагый-икътисади сыйныф, этник төркем (махсус этнолекттермины), яшь буенча төркем, һәм башкаларга хас булган тел вариантны (регистрны) атыйлар.

Социолектлар очрагында ике феномен таралган: 
 җирле җәмгыять белән ассоциацияләү аркылы үзенчәлекле коммуникатив практикаларны пассив үзләштерү һәм 
 берәр төркем белән идентификацияләнүен күрсәтү өчен сөйләү һәм язма формаларны актив өйрәнү һәм сайлау.

Социолектларны өйрәнүче кешеләрне социолингвист дип атала; алар тел вариацияләрне өйрәнә. Социолингвистлар социолектларны махсус лингвистик терминнарның иҗтимагый таралышын тикшерү белән билгели. Географик таралышына нигезләнгән диалекттан аермалы буларак, социолект үзенчәлекле лингвистик формаларны социаль сыйныфлар өчендә кулланылышы нигезендә билгели.

## Шулай ук карагыз
* Диалект 
* Креол
* Арго
* Этнолект
* Идеолект
* Хронолект
* Жаргон<nowiki/>
* Language and gender
* Престиж (социолингвистика)
* Гәп
* Социолингвистика

## Искәрмәләр

Төркем:Социолингвистика
Хронолект

Тел белемендә<nowiki/>, үзенчәлекләре аеруча вакытка бәйле факторлар белән тәэсирләнгән тел вариантлары **хронолект** дип атала. Бу төшенчә социолект, этнолект һәм геолект төшенчәләре белән бер рәткә керә. Тарихи лингвистика өйрәнгән лингвистик дивергенция процессларын тасвирлаганда, хронолектның якынча тел үсешенең махсус стадияләре белән тиңләү урынлы.

## Шулай ук карагыз
* Эволюцион лингвистика
* Диалект
* Классик тел

## Искәрмәләр

Төркем:Социолингвистика
Акчарлак (мәгънәләр)

**Акчарлак** — күп мәгънәле сүз. Тамыры «чар» — «чарлау» (*«чар» авазы чыгару*) сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:* .
* Акчарлак —  шөлдисыманнар гаиләсенә керүче кош.
* «Акчарлак» — 2001 елдан  Казанда нәшер ителүче шәхси газета. Тиражы – **33 240** (*[[2015 ел]], [[6 август]]*).
* «Акчарлак» — А.П. Чеховның драма әсәре һәм шул әсәр буенча куелган спектакль исеме.
* Акчарлак — Казандагы ресторан исеме.
* Акчарлак — Казандагы өсте ябулы йөзү бассейны. 2013 елгы Универсиадага төзелгән.
* Акчарлак (*Чайка*) — очкыч-амфибия (*оча торган көймә*) исеме.

## Моны да карагыз
* Чайка
Леннарт Мери

**Леннарт Мери** (, 29 март 1929, , Эстония — 14 март 2006, Таллинн, Эстония) — эстон язучысы, тәрҗемәче һәм дәүләт эшлелесе, ЭССР/Эстония Тышкы эшләр министры (1990), Эстония президенты (1992—2001). Эстон милли-азатлык хәрәкәте лидерларының берсе.
## Искәрмәләр

Төркем:Эстония президентлары
Төркем:Эстония язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Һилмәнд (елга)

**Һилмәнд** — Әфганстандагы елга, түбән агымы Иранда. Озынлыгы 1150 км. Басейнының мәйданы 500 мең км². Һиндукуш тауларыннан башланып, Дәште Марго һәм Регистан чүлләре аша ага. Дельта хасил итеп, Һамун күленә коя. Төп кушылдык — Аргандаб. Уртача су чыгымы 400—500 м³/сек. Су ресурслары сугару өчен кулланыла. Һилмәнд тармакларында плотиналар корылган.

HelmandRiverUruzganProvince.jpg|
Overview_of_Helmand_River.jpg|
Акчарлак (газета)

**«Акчарлак» газетасы** — Татарстанның Казан шәһәрендә нәшер ителүче күп тиражлы шәхси басма. 
Газетаны ***нәшер итүчеләр*** — Татарстанның халык артисты Габделфәт Сафин,  Рузилә Сафина.

## Баш мөхәррирләре
* 2014―2025 елларда ― Алмаз Марс улы Гыймадиев.
* 2025 елдан ― ?
## Тарих

Беренче саны 2001 елда дөнья күрә. Башта айга бер, соңрак атнага бер А4 форматында 32 биттә бастырыла.

## Тираж
Тиражы сертификацияләнгән (Таныклык № 616, 2010 елның 28 маеннан гамәлдә).
* 2001 ел — 16 800.
* 2013 ел — **42 000**.
* 2015 ел — 33 240.
* 2020 ел — 35 058 (4 465 Россия буйлап тарала, 5 462 киосклар аша сатыла)
* 2022 ел, гыйнвар — 35 919 (*гомуми тираж*)
* 2022 ел, июль — 33 047 (*гомуми тираж*)
* 2023 ел, № 3 — 33 557 (*гомуми тираж*)
* 2023 ел, № 28 — 30 829 (*гомуми тираж*)
* 2024 ел, № 1, 2 — 32 606 (*гомуми тираж*). Татарстанда ― 27 584, Россиядә («Акчарлак―атнакич») ― 5 022.
* 2024 ел, № 26 (3.07.2024) ― 29 833 (*гомуми тираж*).
* 2025 ел, № 28 (16.07.2025) ― 28 226 ↓ (*гомуми тираж*).

## Бүләкләре
Биш ел беррәттән (2010 — 2015) «Тираж – ел рекорды» премиясенең «*Милли телдә иң күп тиражлы газета*» номинациясендә җиңүче .

## Контент-юнәлеше
“Акчарлак” мәгълүмат бирү  һәм күңел ачу юнәлешләрендә эшли. Гаилә газетасы.

## Сәхифәләре
* Ил һәм дөнья күләмендә сәясәт, икътисад, мәдәни, дини тормыш яңалыклары.
* Аналитик материаллар, мәкаләләр, репортажлар.
* Яшьләр, авыл һәм шәһәр кешесе проблемалары.
* Күренекле шәхесләр белән таныштыру.
* «Зарлы телефон», «Ир белән хатын», «Сәламәтлек» тематик сәхифәләре һ. б.

**[[Габделфәт Сафин]]**: 

## Яңа басмалар
2003 елдан башлап, газетага кушымта рәвешендә, айга бер «Ашыгыч ярдәм», «Уртак хисләр», «Авырмас өчен 101 киңәш», «Акчарлак сканворды», «Татар хатыны» газеталары , «Азан нуры» һәм «Строители Татарстана» журналлары бастырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Акчарлак — нәшрият йорты 
*    Басманың рәсми  сайты
* Габделфәт Сафин. Җырчының шәхси сайты 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:Шәхси гәҗитләр
Төркем:Атналык газеталар
Һенри Һудзон

**Һенри Һудзон** (Һадсон) (; 12 сентябрь 1570, Лондон — 1611?) — инглиз диңгезчесе. Атлантик океаныннан Тын океанга үтүче төньяк диңгез юлын табу максатында 1607—1611 елларда 4 мәртәбә Арктика диңгезләрендә йөзгән. Экспедицияне инглиз һәм һолланд сәүдәгәрләре Кытай вә Һиндстанга Испания һәм Португалия ләреннән иң уңай су юлын табу максатында оештырган. Һудзон 1607 елда т.к. 80°23’кә кадәр барып җиткән. 1609 елда Баренц диңгезе аша Төньяк Америка ярларына кадәр йөзеп җиткән һәм кыйтга ярларын тәдкыйк иткән. Һудзон елгасын кәшеф итеп, ул елга буйлап якынча 250 км барган. Соңрак Һудзон исемен йөртәчәк бугаз һәм култыкны кәшеф иткән. 1611 елның июнендә кораб командасы гыйсъян күтәргән; гыйсъянчылар Һудзонны, аның улын һәм тагын 7 диңгезчене корабтан каекка төшерегәннәр.  Аның алдагы язмышы билгесез.

Төркем:Хәбәрсез югалганнар
Төркем:Бөекбритания сәяхәтчеләре
Төркем:Америка тәдкыйкатьчеләре
Төркем:Арктика тәдкыйкатьчеләре
Һиндукуш (мәгънәләр)

**Һиндукуш** — күп мәгънәле сүз. Пушту телендә () «*[[Һиндстан|Һинд]] [[тау|тавы]]*» дигәнне аңлата.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Һиндукуш — Урта Азиядәге (*[[Әфганстан]], [[Пакистан]]*) тау массивы.
* Һиндукуш — Татарстанның Тукай районындагы муниципаль музей.
* Һиндукуш дине — дин.
Мәдәни күптөрлелек

Бер-берсеннән аерылган, үзенчәлекле мәдәниятләрнең нәтиҗәсендә урын алган вәзгыять **мәдәни күптөрлелек** дип атала.

Төшенчә шулай ук: 
* төрле мәдәниятләрнең бер-берсенең үзенчәлекләрен хөрмәт итүне белдерү яки
* берәр махсус регионда яки дөнья буйлап кеше җәмгыятьләре һәм мәдәниятләренең төрлелеген белдерү өчен кулланыла.

Глобальләшү аерым җәмгыятьләрнең мәдәни үзәнчелекләренең җимерелүенә китерүе аркылы дөньяның мәдәни күптөрлелегенә тискәре тәэсир итүе турында ишетеп була.

## Күзәтү
Җир шарында барлыкка килгән күпсанлы аерым җәмгыятьләр бер-берсеннән нык аерылганнар, һәм бу үзенчәлекләрнең күбе бүгенгә кадәр күзәтелә. Кешеләрне билгеләүче тел, кием һәм гадәтләр кебек төп аермаларыннан тыш, җәмгыятьләр үз төзелеше, аларның вәкилләре уртаклашкан әхлак төшенчәләре, һәм әйләнә-тирә мохиткә карата мөнәсәбәтләре белән аерыла.  Мәдәни күптөрлелек биотөрлелекнең аналогы дип санала.

## Яклау һәм критика
Планетадагы биологик тормышның озын мөддәттә саклануы өчен кирәкле дип саналган биотөрлелек кебек үк кешелекнең озын мөддәтле исән-саулыгы өчен мәдәни күптөрлелек кирәк дип әйтү белдерү мөмкин. Бу караш яклылар кешелек өчен автохтон халыкларның мәдәниятләрне саклау тереклекнең тотрыклылыгы өчен биологик төрләрне һәм экосистемаларны саклау кебек мөһим дип белдерәләр.  2001 елда ЮНЕСКО Генераль Конференциясе тарафыннан кабул ителгән Мәдәни күптерлелек буенча гомуми декларациясенең беренче маддәсендә нәкъ бу карашлы булуын белдерде: *"...табигать өчен биотөрлелек кирәкле булганы күләмендә кешелек өчен мәдәни күптөрлелек зарур"*

Бу позициягә каршы критика берничә сәбәпкә нигезләнә:
* Эволюцион психология өлкәсендәге кешеләр табигате турындагы постулатларның күпчелеге кебек үк, мәдәни күптөрлелекнең исән калу өчен мөһимлеге турында фикерне дәлилләп яки кире кагып булмый.
* Икенчедән, "үсеше түбәнрәк" булган җәмгыятьләрнең төзелешен саклауга юнәлгән гамәлләр, бүген шул җәмгыятьләрдә яшәүче кешеләргә югары үсештәге илләрдә технология һәм медицина өлкәсендәге ачышлардан файдалануга киртә салачак, һәм бу этика принципларына каршы.

## Саннар белән тасвирлау
Мәдәни күптөрлелекне саннар белән тасвирлау кыен, тик берәр регионда яки дөнья буйлап кулланылган телләр саны яхшы күрсәткеч була ала дип уйланыла.  Бу күрсәткеч буенча, кешелек дөньясы үз мәдәни төрлелегенең дәрәҗәсендә кискен югалтулар чорын яши дип билгеләү мөмкин.  1990-еллар дәвамында фәнни тикшеренүләр ул чакта һәр ике атна дәвамында бер тел кулланылыштан чыга иде; бу тизлек үзгәрмәсә, 2100 елга кадәр дөньяда бүген кулланылган телләрнең 90% юкка чыгачак.

Европа Комиссиясе билгеләгән бюджет нигезендә эшләүче *Network of Excellence on "Sustainable Development in a Diverse World"* экспертлар челтәре ЮНЕСКО Декларациясенә нигезләнеп мәдәни күптөрлелек һәм тотрыклы үсеш арасында бәйләнешләрне тикшерү өстендә эшли.

## Шулай ук карагыз
* Матди мирас
* Матди булмаган мәдәни мирас

## Искәрмәләр


Төркем:ЮНЕСКО
Төркем:Мәдәният
Төркем:Җәмгыять
Тел вариантлары

**Тел варианты** (яки *лект*) - социолингвистикада махсус тел яки тел кластеры формасына бирелгән исем. Бу төркемгә телләр, сөйләмнәр, регистрлар, стильләр яки башка тел формалары, шулай ук стандарт варианты да керә ала. Бу төрле формаларны "вариант" сүзе белән билгеләү күп кешеләр стандарт тел белән генә ассоциацияләгән *тел* һәм еш стандарт телгә караганда престиж һәм хокуклары түбәнрәк булган дип саналучы *сөйләм* терминнарны кулланмау торышлыгына бәйле. Лингвистлар стандарт һәм стандарт булмаган варианларны өйрәнәләр. "Лект" терминының кулланылуы бәхәсле очракларда ике вариантның аерым телләр яки бердәм телнең диалектлары булуы белән бәйле проблемалардан азат итә.

Гәп яки арго кебек лексика дәрәҗәсендәге вариацияләр еш махсус стиль һәм формальлек дәрәҗәләренә (регистр) карата гына билгеләнсә дә, болар да кайвакыт вариацияләр дип атала.

## Искәрмәләр


Төркем:Социолингвистика
Чыгарылма (математика)

**Чыгарылма** (, ) - төрле вариацияләрдә, гомумиләштерүләрдә һәм математиканың төрле өлкәләрендә кулланыла торган, төп математик төшенчәләренең берсе. Чыгарылма дифференциаль исәпләнмәләрнең төп конструкциясе. Математик анализда, дифференциаль топологиядә, геометрия һәм алгебрада кулланыла.

Төрле нөсхәләрнең һәм гомумиләштерүләрнең уртак ягы: чагылышның (, ) чыгарылмасы—аргументның (чиксез кечкенә) үзгәреше вакытында, чагылышның сурәте() үзгәрү дәрәҗәсен тасвирлау.

Чыгарылманы исәпләү процессы **дифференциялләштерү** дип атала. Кире процесс - **интеграллаштыру**.

## Бер үзгәрешледән функция чыгарылмасы

### Билгелəмə
Ниндидер x_0 ноктасы тәрәсендә f\colon U(x_0) \subset \R \to \R. функциясе билгеләннгән булсын. Бу очракта,  U(x_0)  өлкәсенә функцияне f(x_0+h)=f(x_0)+Ah+o(h) рәвешендә күрсәтеп булырлык ~A саны фунциядән чыгарлма дип атала. Әлбәттә, мондый ~A саны булган очракта.

#### Limit аша
Ниндидер x_0 ноктасы тәрәсендә f\colon U(x_0) \subset \R \to \R. функциясе билгеләннгән булсын. f функциясеннән x_0 ноктасында чыгарлыма дип түбәндәге чикләмә атала (булагн очракта)
: f'(x_0) = \lim\limits_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{f(x_0+\Delta x)-f(x_0)}{\Delta x}.

Яки сүзләр белән: f:R\rightarrow R функциясеннән чыгарылма - аргумент үстереше нульгә омтылганда, функция үстерелүенә аргумент үстереше чагыштырмасы.

## Чыгарылмалар таблицасы

\left( c\right) =\left( const\right)
\left( e^{x}\right) ^{\left( n\right) }=e^{x}

### Геометрик һәм башка юрамалары
Чыгарылманың геометрик юрамасы - f(x) функциясен сурәтләүче кәкрегә орынма почмагының тангенсы.

Төркем:Математика төшенчәләре
Төркем:Математика терминологиясе
Шабаев

**Шабаев** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гариф Шабаев (1907-1944), җәлилче.
* Мин Шабай (Шабаев) (1913-1963), язучы.
* Марс Шабаев (1933-2008), шагыйрь, язучы.
* Фаяз Шабаев (1966), РФ наркотиклар әйләнешенә каршы федераль хезмәтнең ТР буенча идарәсе башлыгы (2010), полиция генерал-лейтенанты (2011).
* Илшат Шабаев (1978), биюче, телешоуларда җиңүче (2005, 2014).

## Шулай ук кара
* Шабай — Курган өлкәсендәге татар авылы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Кардиология

**КАРДИОЛОГИЯ** (-"йөрәк" һәм -"тәгълимат")  — йөрәк турындагы фән.Кардиология йөрәкнең төзелешен, йөрәк мускулындагы матдәләр алмашын, организмның һәм физиологик, һәм патологик халәтендә йөрәк функциясен тикшерә. Йөрәк белән кан юллары бердәм система тәшкил иткәнлектән, кардиология бурычына шулай ук тулаем йөрәк-кан тамырлары системасын өйрәнү дә керә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина:Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:В39 Ф.гистологияНабиев, гистологияФ.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань: Магариф, 2010.— 495 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Йолдызлык (мәгънәләр)

**Йолдызлык** — күп мәгънәле сүз.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Йолдызлыклар — астрономиядә йолдыз күгендә уңайлы юнәлеш табу өчен күк йөзенең өлешләре.
* «Созвездие–Йолдызлык» фестивале — Казанда 1992 елдан үткәрелүче фестиваль-бәйге.
* «Созвездие-Йолдызлык» яшьләр музыка театры — Казандагы яшьләрнең эксперимент театры.
* «Созвездие-Йолдызлык» журналы — 2007 елда Габделфәт Сафин нәшер итә башлаган шәхси басма (*журнал*).
Бавырҗан Байбәк

**Бавырҗан Байбәк**, Бавырҗан Кыдыргали улы Байбәк (, *[[1974 ел]]ның [[19 март]], [[СССР]], [[Казакъстан ССР]], [[Алматы]]*) — Казакъстанның дәүләт эшлеклесе, илчелек хезмәткәре (*1999―2002*), Алматы хакиме (*2015―2019*), сәясәт фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле

1974 елның 19 мартында Алматыда туган. 1994-1998 елларда Алмания Федератив Республикасында Казакъстан президентының «Болашак» халыкара стипендия программасы буенча укый. 3 югары белеме бар: «алман теле» белгечлеге буенча Бремендагы Гёте институтын (*[[1995]]*), «укытучы» белгечлеге буенча Любектагы югары мәктәпне (*[[1998]]*), «халыкара икътисади бәйләнешләр» белгечлеге буенча Урта Азия университетын (*[[2002]]*) тәмамлаган. Сәясәт фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
#### Дипломатия хезмәтендә
* 1999-2002 Франкфурт шәһәрендәге Казакъстан баш консуллыгында референт, атташе, Берлиндагы Казакъстанның Алманиядәге илчелегенең икътисад бүлегендә 3- сәркатип.

#### Казакъстан хакимиятендә
* 2002-2006 Казакъстан президенты хакимиятендә төрле вазифаларда эшли, мәгълүмат һәм  бүлекчәсе мөдире, Казакъстан президенты беркетмәсе (*протоколы*) баш инспекторы.
* 2006-2009 Казакъстан президенты протоколы шефы.
* 2009 елның августыннан Казакъстан президенты хакимиятенең  җитәкче урынбасары.
* 2013 елның гыйнварыннан «Нур Отан» сәяси фиркасе рәисенең беренче урынбасары.
* 2015 елның 9 августыннан Алматы шәһәре башлыгы (*хакиме*).
* 2019 елның 29 июнендә яңадан «Nur Otan» партиясе рәисенең беренче урынбасары итеп билгеләнә. 2022 елның 28 гыйнварында партия съездында Токаев партия эшен тәнкыйтьләгәч һәм партия яңартуга мохтаҗ дип белдергәч, 2022 елның 2 февралендә «Нур-Отан» партиясе рәисенең беренче урынбасары вазифасыннан китә.  

## Китаплары
* «Казакъстан Республикасының дәүләт беркетмәсе» (2004, *автордаш*; 2010).
* «Казакъстан президенты катнашында узган беркетмә чараларын үткәрү өчен гамәли кулланма» (2007). 
* «Президентның бер елы» (2006, 2007).

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Казакъ дәүләт хокук университетының багучылар шурасы рәисе (2010).
* С. Әсфәндияров исемендәге Казакъ милли медицина университеты багучылар шурасы әгъзасы (2010).
* Казакъстан президентының «Болашак» халыкара стипендиясе ияләре берлеге  шурасы рәисе (2008).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Хөрмәт» ордены (Казакъстан)
* Казакъстан медальләре
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Б.К. Байбәк «Казакъстан яңалыклары» сайтында
* Б.К. Байбәк InformBURO сайтында

Төркем:Казакъстан сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Мэрлар
Төркем:Дәүләт хезмәткәрләре
Төркем:Дипломатлар
Төркем:Сәясәт фәннәре кандидатлары
Төркем:Урта Азия университетын (Алматы) тәмамлаучылар
Звиад Гамсахурдия

**Звиад Гамсахурдия** (**Гамсаху́рдиа**, , *Звиа́д Константи́нес дзе Гамсаху́рдиа*; 31 март 1939 — 31 декабрь 1993) — гөрҗи дәүләт, сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе; язучы, шагыйрь, диссидент, филология фәннәре докторы. Гөрҗи Совет Социалистик Республикасы Югары Шурасы Рәисе (1990—1991) һәм беренче Гөрҗистан Президенты (1991—1992). Гөрҗи милли хәрәкәте лидерларының берсе. Гамсахурдиянең авторитар идарә итү ысулы һәм милләтчел сәясәте Көньяк Осетия низагына һәм ватандашлар сугышына сәбәп булган. Гөрҗистан ватандашлар сугышы барышында Көнбатыш Гөрҗистандагы сөргендәге хөкүмәт башында торган. Билгесез шартларда һәлак булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан президентлары
Интеграль хисап

**Интеграль хисап** - интеграл төшенчәсе, аның кагыйдәләре, исәпләү ысулларын тикшереп өйрәнүче математик анализның бүлеге.

Интеграль анализда билгесез интеграл, билгеле интеграл, Риман интегралы, Риман-Стилтьес интегралы, Лебег интегралы, Лебег-Стилтьес интегралы, Даниэль интегралы тикшерелә.

Интеграль анализда Ньютон-Лейбниц тигезләмәсе кулланыла, аның  буенча билгеле интеграл баштагы функцияләр аермасына тигез:

\int ^{b}_{a}f\left( x\right) dx=F\left( x\right) \vline ^{b}_{a}=F\left( b\right) -F\left( a\right)

**Риман интегралы** - интеграл табу иң гади ысулы, Риман суммасы нигезендәге алым, ягъни график астындагы кечкенә турыпочмаклар суммасына тигез.

:S = \sum_i f(x_i) \Delta x_i.

Интеграль сумма: \sigma _x  = \sum\limits_{i = 1}^n {f(\xi _i )\Delta x_i }

Бүлемнәр адымы \delta R = \max (\Delta x_i ) нульгә омтылган очракта, интеграль суммалар бертигез санга омтыла, ул интеграл дип йөртелә:
:\int\limits_a^b f(x)\,dx  = \lim \limits_{\delta R \to 0} \sigma _x 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *В. А. Гусев*, *А. Г. Мордкович* «Математика»
* *Г. М. Фихтенгольц* «Курс дифференциального и интегрального исчисления», том 1
* Wolfram Integrator — вычисление интегралов онлайн с помощью системы 
* *В. М. Бородихин*, Высшая математика, учеб. пособие, ISBN 5-7782-0422-1

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Математика төшенчәләре
Төркем:Интеграль хисап
Вахитов

**Вахитов** — күп мәгънәле сүз, татар һәм башкорт фамилиясе, география атамасы (*[[топоним]]*).

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
#### Фамилия
* Азат Вахитов (07.08.1973), спортчы (*кикбоксинг*), Европа чемпионы (1994, 1995).
* Айрат Вахитов (27.03.1977), Чаллының «Тәүбә» мәчете имамы (1997-1999), «Коръән тәфсире»н тәрҗемә итүче.
* Әкмал Вахитов (*[[1900 ел|1900]]—[[1957 ел|1957]]*), нефтьче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
* Әнүр Вахитов (1932-1984), язучы, Җәлил Киекбаев премиясе (*[[2002]]*).
* Венер Вахитов (11.11.1945), биология фәннәре докторы.
* Габделхәй Вахитов (*[[Хәй Вахит]]*, 1918-1978), шагыйрь, драматург, Тукай премиясе (*[[1960]]*).
* Гадел Вахитов (1928-2014), нефтьче галим, институт директоры.
* Касыйм Вахитов (*[[Касыйм Вахит]]*, 1916-1942), шагыйрь.
* Малик Вахитов (20.10.1949), Мәләвез районы башлыгы (*[[2003]], [[март]] аеннан*).
* Мулланур Вахитов (1885-1918), инкыйлабчы, РСФСР дәүләт эшлеклесе.
* Рифкать Вахитов, рәссам.
* Фаиз Вахитов (1916―2006), актер, 1956―1961, 1965―1968 елларда Гафури театры директоры. БАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1977).
* Фәрит Вахитов (01.02.1933), журналист, Шәһит Ходайбирдин премиясе (*[[2000]]*)
* **[[Шакир Вахитов]]**
** Шакир Вахитов (*[[Шакир Шамильский]]*, 1892-1945), драма актеры, ТАССР атказанган артисты (*[[1945]]*).
** Шакир Вахитов (1925-2004), БАССР Югары суды рәисе (1962-1988)
----
* Әлфинур Вахитова (1931―2021), балалар шагыйре. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986).

#### Топоним
* Вахитов районы — Казан шәһәрендәге  административ берәмлек (*район*).
* Мулланур Вахитов — БР Бишбүләк районындагы авыл
* Мулланур Вахитов — ТР Әлки районындагы авыл
* Вахитов — ТР Югары Ослан районындагы авыл
* Мулланур Вахитов яки Нурвахит — ТР Буа районындагы авыл
* Вахитов — ТР Мамадыш районындагы авыл

#### <small>Моны да карагыз</small>
* Мулланур Вахитов (мәгънәләр)
* Мулланур Вахитов урамы (Казан)
* Вахитов мәйданы (Казан)
* Вахитов (станция)
* Вахитов һәйкәле — Казан үзәгендә  Васил Маликов ясаган һәйкәл
* «Мулланур Вахитов» — Нәкый Исәнбәт пьесасы .
* «Мулланур Вахитов» — Вазыйх Исхаков китабы
* «Мулланур Вахитов» — Татар дәүләт академия театры спектакле (1948).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Топонимнар
Шәкүров

**Шәкүров** — татар фамилиясе. Татар теленә гарәп теленнән кергән «Шәкүр» («*Шөкер итүче*», Аллаһның эпитеты) сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Сәет Шәкүров (1917-1989), драматург.
* Сергей Шәкүров (01.01.1942), кино һәм театр актеры, РСФСР халык артисты (*[[1991]]*).
* Сергей Шәкүров (1957), архитектор, Тукай премиясе лауреаты (*[[2012]], иҗат төркеме эчендә*)
* Рәшит Шәкүр (Шәкүров) (1937―2024), язучы, галим, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[2012]]*).
* Индус Шәкүров (1935-1996), Ленин орденлы табиб, ТАССР атказанган табибы (*[[1975]]*).
* Яков Шәкүров (1912-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945]]*).
* Насих Шәкүров (12.05.1942), шагыйрь, ХМАО нефть-газ сәнәгатенең атказанган хезмәткәре (*[[2006]]*).
* Әнәс Шәкүров (1941-1989), төзүче, Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры (*[[1974]], [[1978]], [[1983]]*)
----
* **[[Шәкүрова]]** 
** Айгөл Шәкүрова (1995), Камал театры артисты (2017 елдан).
** Һаҗәр Шәкүрова (1940―2019), Тинчурин театры актрисасы, ТР халык артисты (1999).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рәсми телләр исемлеге

**Бу [[рәсми тел]]ләр исемлеге.**

## Уртак рәсми телләрне кулланучы илләр саннары
Түбәндә телләрнең *де юро *яки *де факто* рәсми (яки *[[милли тел]]* статуслары) булган суверен дәүләтләре саны буенча төзелгән таблица.

: **Игътибар**
: 

## Суверен дәүләтләрнең рәсми телләре
## Рәсми региональ һәм азчылык телләр

## Шулай ук карагыз
* Халыкара оешмалар рәсми телләре исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Тел сәясәте
Төркем:Телләр исемлекләре