Зур Нөркәй мәчете

**Зур Нөркәй мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  административ үзәге Зур Нөркәй авылында 1998 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
Авылда 1848 елда мәчет эшләве, 1859 елда бер мәчет булуы тарихта мәгълүм. 1866 елдан волость үзәге итеп билгеләнгән Зур Нөркәй авылы тора-бара 4 мәхәлләле, 3 мәктәп һәм мәдрәсәле зур авылга әверелгән.

Беренче мәчеттә эшләгән билгеле дин әһелләре:
* Зәйнетдин Монасыйп улы
* 1823 елдан азанчы, соңрак имам ― Габделсаттар Габдерәшит улы.
* 1829 елдан ― Хөснетдин Габдерәфыйк улы, имам, мөгаллим.
* Габделвахит Габделмәннан улы (1830 елда вафат), имам.
* Фазлыйәхмәт Габделвахит улы, мулла.
* Исхак Байхуҗа улы, имам.

1878 елда төзелгән җәмигъ мәчетенең билгеле дин әһелләре:
* 1879 елдан ― Зарифулла Сафиулла улы Кушаев, имам-хатыйп, мөдәррис.
* 1914 елдан ― Нәгыймулла Габдулла улы, имам.

1885 елда төзелгән җәмигъ мәчетенең билгеле дин әһелләре:
* Мөхәммәтҗан Кадермөхәммәт улы (1836–1910), имам, мөгаллим, 1900 елдан ахун.
* 1896 елдан ― Сабирҗан Мөхәммәтҗан улы (1864 елгы), имам-хатыйп, мөгаллим.
* 1893 елдан ― Габдуллаҗан Мөхәммәтҗан улы (1867 елгы), азанчы, мөгаллим.

1885 елда авылда тагын бер мәчет төзелгән. Билгеле дин әһелләре:
* 1887 елдан азанчы – Мөхәммәделхафиз Гөзәир улы Кудашев (1845 елгы).  
* 1891 елдан ― Салих Гатаулла улы Таишев (?–1938), имам-хатыйп, мөгаллим.
* 1910 елдан ― Габделшакир Габделхәлим улы, имам.

1899 елда Уфа губерна идарәсе авылда дүртенче мәчет төзергә рөхсәт бирә. Билгеле дин әһелләре:
* 1902 елдан азанчы – Мөхәммәтсалих Мөхәммәтзариф улы. 
* 1910 елдан ― Таҗимөхәммәт Шәмсимөхәммәт улы, имам-хатыйп, мөгаллим.

1912―1913 уку елында Минзәлә өязендә эшләгән 351 мәктәп һәм 28 мәдрәсә исемлегенә Нөркәй мәдрәсәсе дә кергән. Ул чордагы иң зур мәдрәсәләр Яхшыбай, Шыгай, Зур Нөркәй авылларында булган. Нөркәй авылы мәдрәсәендә 9 яшьтән 28 яшькәчә 106 шәкерт белем алган. Аларга дини белемне имам-хатыйп Сабирҗан Мөхәммәтҗан улы (1864 елгы) биргән.

Сәяси репрессия елларында хөкем ителгән дин әһелләре:
* Мулла Таҗимөхәммәт Зәйсанов белән азанчы Габдуллаҗан Мөхәммәтҗанов 1930 елда кулга алынган. Таҗимөхәммәт мулла 5 елга хөкем ителгән. Габдуллаҗан азанчы башта 3 елга, 1937 елда яңадан 10 елга ирегеннән мәхрүм ителә.
* Авыл мулласы Салих Гатаулла Таишевның 1929 елда мөлкәте тартып алына. 1938 елда Минзәлә шәһәре төрмәсендә атып үтерелә.

## Яңа бина
1998 елда ачылган яңа мәчеткә «Рамазан» исеме бирелгән.  Бина электр белән җылытыла, су кергән. Гыйбадәт залы ~100 кеше сыйдыра. Манарасы бина түбәсендә булган мәчет. Дин әһелләре:
* 1998–2014 елларда – Фоат хәзрәт Мөхәммәтшин,  имам.
* 2014 елдан – Котдус хәзрәт Сабитов, имам.

1970-елларда Зур Нөркәйгә кушылып, бер авыл тәшкил иткән Кече Нөркәй авылында ( ур., 34) XXI гасыр башында «Ихлас» мәчетенә нигез салынган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*
* 
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 68нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 44, 71, 84, 92нче бит.

## Сылтамалар
*     Зур Нөркәй(Большое Нуркеево).  Институт Татарской Энциклопедии
*   Нөркәй авылы тарихы. Сарман ягы - нурлы як

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1998 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.