open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Индивидуаль саклану чарасы

**Индивидуаль саклану чарасы**— зарарлы һәм куркыныч җитештерү факторлары булдырмау яки йогынты кимү өчен эшче кулланыла торган саклану чарасы.

Җиһазлар конструкциясе, җитештерү процессларын оештыру, архитектура-планировка карарлары һәм күмәк яклау чаралары куркынычсызлыкны тәэмин ителә алмый вакытта кулланыла.
## Сәнәгать шәхси саклану чаралары классификациясе (Русияда ГОСТ 12.4.011-89 буенча)

# Махсус саклану киеме (тулуплар, пәлтә, ярты пәлтә, халатлар һ. б.)
# Кулдар саклану киеме (рукавицы, перчатки, наплечники, нарукавники һ. б.)
# Махсус аяк киеме (резин итекләр, ботинкалар, туфлялар, бахиллар, тапочкалар һ. б.)
# Күзләр һәм йөзләр саклану махсус киеме(саклагыч күзлек, шәхси щитки  һ. б.)
# Башны склану (каски, шлемы, шапки, береты һ. б.)
# Сулыш органнары саклану (противогаз, СИЗОД, Самоспасатель һ. б.)
# Изоляционн костюмнар (пневмокостюм, скафандр һ. б.)
# Ишетү органнар саклану (саклагыч наушниклар, Берушалар, шлемы һ. б.)
# Биеклектән төшү саклану(Страховочная привязь, стропы, анкерные линиясе, блок җайланмалары һ. б.)
# Тире саклану
## Нәтиҗәлелек
Көнбатыш белгечләре нигезендә тәҗрибәсе буенча Индивидуаль саклану чарасын куллану - иң соңгы ысул (технологияләрен үзгәртү, зарарлы производстволар автоматлаштыру, җиһазлар герметизациясе, һава күңел, дистанцион идарә итү һ. б. соң) дип кулланылырга тиеш.

Шуңа да карамастан, Русияда эш бирүчеләр арасында Индивидуаль саклану чарасы кулланырга этәргеч бар, эш шартларын яхшыртырмайча. Мәсәлән, 426-ФЗ закон Индивидуаль саклану чарасын бирүне хезмәт шартларын яхшыртуга тиңләштерә; ә Социаль иминият Фонды эш бирүчегә Индивидуаль саклану чаралар сатып алуны (әйтик, Индивидуаль саклану чаралар сатып алу чыгымнар хезмәт шартларын яхшырту чыгымнардан **уннарча тапкыр артык**) компенсацияли. 
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхси саклану чаралары
Госман Дивәев

**Госман Дивәев** (Госман Сәет улы Дивәев, ,  — , ) — хокукчы, Кырым АССР прокуроры (1923-1924), Кырым АССР юстиция халык комиссары (1923-1924), СССР дәүләт хезмәт саклык кассалары һәм дәүләт кредиты идарәсе башлыгы (1931-1932).

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары
Кадавул Гыйбадәтханәсе

**Кадавул Һинд Дине Гыйбадәтханәсе** Америка Кушма Штатларында, Гавайларда, Кауаи утравында урнашкан Ходай Шивага багышланган Шри-Ланка стиле Һинд дине гыйбадәтханәсе. Аны Шайва Сиддханта Чиркәве тәэмин итә, ул шулай ук Кауаи Һинду Монастыре яки Кауаи Аадхинам буларак мәгълүм.

## Тасвирламасы

Кадавул Ходай өчен борынгы Тамил сүзе, аның мәгънәсе “Имманент та, трансцендент та булган берәү.” Кадавул Гыйбадәтханәсе 1973 елда Шивая Субрамуниясвами тарафыннан нигезләнгән. Ул Кауаи Аадхинамда ике гыйбадәтханәнең берсе. Икенче гыйбадәтханә ул Ирайван Гыйбадәтханәсе. Анда 39 дюйм биеклектәге Спатика Лингам бар ул бер көнне Ирайван Гыйбадәтханәсендә үзәк сын булачак. Бу Спатика Лингам кайчан булса да табылган иң зур алты яклы, алты почмаклы кристалл дип ышаныла. Киләчәктә Шивалингам Кристаллы Ирайван Гыйбадәтханәсендә булачак.  Kadavul Temple is located next to the Wailua River and 8&nbsp;km from Mount Waialeale. Спатика Лингам 320 кг-лы, 39 дюйм биеклектәге, киселмәгән кварц кристалл, ул кайчан булса да табылган иң зур алты яклы, алты почмаклы кристалл дип ышаныла.

## Галерея

File:Kadavul temple inside.jpg|Кадавул Гыйбадәтханәсе Эчендә
File:Kadavul tandavas.jpg|Тандава башкаручы 108 Ходай Шив поты
File:Kadavul Temple Outside.jpg|Тыштан Кадавул гыйбадәтханәсе


## Шулай ук карагыз

Шивая Субрамуниясвами

Бодхинатха Вейлансвами

Ирайван Гыйбадәтханәсе

Шайва Сиддханта Гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Кыңгыраулы күпер (Яр Чаллы)

**Кыңгыраулы күпер** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә Мәләкәс елгасы аркылы салынган җәяүлеләр күпере. 1980 елда төзелгән. Габдулла Тукай яр буе урамында «Төзүче» стадионыннан ерак түгел урнашкан. Проект авторы — Владимир Нестеренко. 

## Тарих
Проект буенча Кыңгыраулы күпер янында ишкәк ишү  булырга, елгадан  биек фонтаннар атып торырга тиеш була, ләкин планнарның берсе дә тормышка ашмый кала.

Күпер Яр Чаллының Комсомол районыннан елганың аръягында урнашкан «Жемчужина» санаториена бару өчен салынган булган. Хәзер «Мәләкәс аръягы» () торак комплексын ГЭС бистәсе белән тоташтыра.

2016 елда áркалардагы кыңгыраулар КамАЗның кою заводында коелган яңаларына алмаштырылган . Яңа кыңгыраулар стелага (áркага) «Камгэсэнергострой» ААҖ көче белән эленгән.

Яңа өйләнешүчеләр күпергә килеп, никахлары нык булсын өчен, йозаклар элеп китәләр, шуңа күрә күпернең икенче исеме — «Гашыйклар күпере».

Күпер янында якын-тирәдә яшәүчеләр өчен Җиңү бәйрәме, Иван Купала көне, Сабан туе һ. б. бәйрәмнәр үткәрелә.

## Галерея

Кыңгыраулы_күпер_1.jpg
Кыңгыраулы_күпер_2.jpg


## Сылтамалар
* Наши Челны. Колокольный мост
* Кыңгыраулы күпер Яр Чаллы рәсми сайтында
* Кыңгыраулы күпер картада

## Искәрмәләр

Төркем:Яр Чаллы күперләре
Моисей Айвазов

**Моисей Айвазов** (Мовсес Айвазән, ,  ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Хакас өлкә комитетының 2 нче сәркәтибе (1935-1936), ВКП(б)ның Ленин район комитетының 1 нче сәркәтибе (1936-1937).
## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

Төркем:Район башлыклары
Циолковский тигезләмәсе

**Циолковский тигезләмәсе** - тышкы көчләр булмаганда ракета йөрткече тарту көче тәэсирендә очу аппаратының тизлеген билгеләүче формула, бу тизлек - характеристик тизлек дип атала:

V = I \cdot \ln \left( \frac{M_{1}}{M_{2}} \right),

биредә:
* V — очу аппаратының ахыр тизлеге, еш кына  дип билгеләнә, шулай ук характеристик тизлек дип атала.
* I — ракета йөрткече чагыштырма импульсы ;
* M_{1} — очу аппаратының башлангыч массасы;
* M_{2} — очу аппаратының ахыр массасы.

1897 елда Константин Циолковский "Ракета" кулъязмасында бу формуланы чыгара.

Циолковский тигезләмәсе шулай ук **Мещерский дифференциаль тигезләмәсе**ннән чыгарылып була:

m \cdot \frac {d\vec{V}}{dt}+ \vec{u} \cdot \frac {dm}{dt}=0 ,

биредә:
* m — нокта массасы;
* V — нокта тизлеге;
* u — ноктадан аерыла торган массасы өлешенең чагыштырма тизлеге

**Күпбаскычлы ракета** өчен Циолковский тигезләмәсе һәр баскыч өчен тизлек исәпләнә һәм суммлана:

V = \sum_{i=1}^{N} I_{i} \cdot \ln \left( \frac{M_{0}+{\sum_{j=i}^{N}} M_{1j}}{M_{0}+M_{2i}-M_{1i}+{\sum_{j=i}^{N}}M_{1j}}\right)

биредә:
* M_{1i} — i-нче ракета баскычы массасы;
* M_{2i} — ягулыксыз i-нче ракета баскычы массасы;
* I_{i} — i-нче ракета баскычы йөрткече чагыштырма импульсы;
* M_{0} — файдалы йөкләнеш массасы;
* N — ракета баскычлары саны.

## Чын тизлектән читкә чыгу

Чын шартларда ракетага йөрткечләр тарту көче генә түгел, шулай ук башка көчләр тәэсир итәләр (гравитация, мохит каршылыгы һ.б.), шуңа күрә реаль тизлек характеристик тизлектән азрак.

Мәсәлән  Айга Аполлон корабын җиткергәндә Сатурн V ракетасы тизлекләре:

## Циолковский гомуми тигезләмәсе

Яктылык тизлегенә якын тизлек белән очучы ракета өчен Циолковский тигезләмәсе:

\frac{M_{2}}{M_{1}}=\left ( \frac{1-\frac{V}{c}}{1+\frac{V}{c}} \right )^{\frac{c}{2I}},

биредә c — яктылык тизлеге

Фотон ракетасы өчен I=c, шуннан формула:

\frac{M_{1}}{M_{2}}=\sqrt {\frac{1+\frac{V}{c}}{1-\frac{V}{c}}},

**Фотон ракетасы** тизлеге:

\frac{V}{c} = \frac{1- \left( \frac{M_{2}}{M_{1}} \right)^{2}}{1+ \left( \frac{M_{2}}{M_{1}} \right)^{2}}

## Әдәбият
*Левантовский В. И. Механика космического полета в элементарном изложении. — М.: Наука, 1980. — 512 с.

Төркем:Астродинамика
Төркем:Күк механикасы
Александров йорты (Казан)

**Александров йорты** — Казанның Мәскәү һәм Чернышевский урамнары кисешкән урында урнашкан, 1842 елда Фома Петонди проекты буенча сәүдәгәр С. Александров өчен төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Төркем:Казанның Чернышевски урамы
Мәскәү урамы, 37 (Казан)

**Мәскәү урамы, 37** — Казанның Мәскәү урамында урнашкан, 19 нче гасыр азагында төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1917 елның әприлендә Мулланур Вахитов җитәкчелегендәге Мөселман социалистик комитеты һәм 1918 елның аугысында шәһәрне акгвардиячеләрдән саклау өчен милли гаскәри чәсләр оештыру штабы эшләгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннарыТөркем:Казанның Мәскәү урамы
Мәскәү урамы, 42 (Казан)

**Мәскәү урамы, 42** — Казанның Мәскәү урамында урнашкан, 1888 елда С. Глушкин проекты буенча төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Ганештхан Гыйбадәтханәсе

**Ганештхан** (Непал телендәːगणेशथान मन्दिर) Непалның Читван Районында *Bharatpur Ward No. 11*-да урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе.
Гыйбадәтханәнең беренчел корылмасы унбишенче гасырда Палап Патшасы Муни Макунда тарафыннан төзелгән дип ышаныла. Хәзерге гыйбадәтханә 1952 елда Патша Махендра хөкеме вакытында төзелгән булган. Ганештхан Гыйбадәтханәсе (Басени) Непалның борынгы Бхаратпур шәһәрендә иң мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәләрнең берсе. Һәр сишәмбе көнне Бхаратпурның төрле өлешләреннән кешеләр гыйбадәтханәдә Һинд дине Ходае Ганешага дога кылыр өчен килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Эт эчәгесе

**Эт эчәгесе** (), **бөрмәкәй** — эт эчәгечәләр (бөрмәкәйчәләр)  семьялыгына караган үләнчел үсемлекләр ыругы Үләннәр һәм куаклар рәвешендә үсәләр.

Фәнни атамасы  — «уралырга» сүзеннән килеп чыга, чөнки ыругның күп төрләре башка үсемлекләргә уралып үсәләр.
  
Эт эчәгесе дип хата белән тагын кайбер ыругларны атыйлар. Алар арасында үрелмә сабаклы үргәләк (Calystegia), үрмәле кымызлык (Polygonum convolvulus), яки карабодайчалар (Polygonaceae) семьялыгыннан фаллопия (Fallopia convolvulus).

Ихтимал, иң киң таралган төр — ул басу эт эчәгесе, яки «бөрмәкәй» (Convolvulus arvensis). Чәчүлекләрдә таралган чүп үләне.
## Ботаник тасвирлау

Сабагы шома, нәзек, уралучы, кисемендә буразналар белән, озанлыгы 1 метрдан артырга мөмкин. 

Яфракларының аскы ягы шома, алар тар, төпләрендә икегә аерылган, сабакта спираль буенча урнашалар. 

Чәчәкләре төзек, бүрәнкә рәвешендә, якынча 2 см диаметрлы, ике җенесле, ак яки алсу таҗлы. Караңгырак төстәге буйлар белән биш өлешкә бүленәләр.

Җимеше - ике оялы, дүрт бүлемле тартмачык.

Чәчәк формуласы: 

## Таралу
Россиянең Европа өлеше, Кавказда, в Көнбатыш Себердә һәм Көнчыгыш Себердә, Ерак Көныгышта һәм Урта Азиядә киң таралган. Татарстанның барлык территориясендә очрый. Төп бер төре - басу эт эчәгесен очратырга мөмкин. 
Болыннар, аланнарда, шулай ук бакчаларда һәм басу-кырларда чүп үләне буларак үсә.


Image:Convolvulus arvensis1 ies.jpg
Image:Convolvulus arvensis9 ies.jpg
Image:Convolvulus arvensis3 ies.jpg


Image:Convolvulus arvensis 10 ies.jpg|
Image:Convolvulus arvenvis with mites.jpg|
Image:Convolvulus arvensis8 ies.jpg|
Convolvulus arvensis flowerdiagram.png|Чәчәк диаграммасы
Convolvulus arvensis MHNT.BOT.2005.0.960.jpg|Орлыклары


## Төрләр

*[[The Plant List]]* базасы мәгълүматы буенча, ыруг эченә 75 *гамәлдәге* төр атамалары керә, тагын 836 атаманың статусы ачыкланмаган.:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Халык сынамышлары
* Эт эчәгесенең чәчәкләре йомыла икән — яңгыр килә, болытлы һава торышында ачылсалар — кояшлы көннәргә.

## Табигатьтә
Aedia funesta күбәләкләренең личинкалары эт эчәгесендә үсәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* https://giylem.tatar/wp-content/uploads/2017/12/Словарь-справочник-по-флоре-Татарстана.pdf
* Лечебные свойства Вьюнка на сайте «Травушка»

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Чүп үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Микулай чиркәве (Казан, Кызылтау бистәсе)

**Микулай чиркәве** — Казанның Кызылтау бистәсендә, Идел буе урамында урнашкан, 1778 елда төзелгән чиркәү.

Төркем:Казан православие чиркәүләре
Төркем:Казанның Идел буе урамы
Икенче полиция бүлегенең янгын каланчасы (Казан)

**2 нче полиция бүлегенең янгын каланчасы** — Казанның Мәскәү һәм Таҗи Гыйззәт урамнары кисешкән урында урнашкан, XIX гасыр уртасында төзелгән бина. Бу бинада 1838-1918 елларда Икенче полиция бүлеге идарәсе урнашкан.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Төркем:Казанның Таҗи Гыйззәт урамы
Ябышкак үлән

**Ябышкак үлән** () — кәбестәчәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Карама

**Карама**, **элмә** () — элмәчәләр семьялыгыннан агаччыл үсемлекләр ыругы.
## Таралуы
30 дан артык (кайбер мәгълүматлар буенча 45 кә кадәр) төре билгеле. Нигездә, Төньяк ярымшарның уртача поясында таралганнар.

Татарстан территориясендә табигый үсүче 2 төре бар: шома карама яки гади карама (U. laevis), шадра карама яки тау карамасы (U. glabra).
## Ботаник тасвирлама

Яфраклары гади, чиратлашкан, ике рәткә мозаик рәвештә урнашканнар, кыска саплылар; башка токымнарга караганда иртәрәк коелалар. Чәчәкләре күрексез, вак, ике җенеслеләр, җил белән серкәләнәләр; бәйләмгә яисә башча чәчәк төркеменә җыйналганнар. Җимеше җиңелчә изелгәнрәк, элпә үсентеле озынча түгәрәк канатча. Яңадан төп үсентеләреннән һәм тамыр үрентеләреннән үрчи. 150–300 ел яши (аридлы шартларда 30–40 елга кадәр).

## Төрләре
Шома карама 25–30 м га кадәр биеклектәге, озын җепселле коңгырт-соры кабыклы агач. Ботаклары сыгылмалы, нәзек, ялтыравыклы. Яфраклары эллипс- яки кире йомыркасыман. Чәчәкләре шәмәхә-кызыл, кабарынкы бәйләмнәрдә. Күл буйларында, елга тугайларында, күбесенчә грунт сулары якын яткан, файдалы матдәләргә бай кәсле туфракларда үсә.

Шадра караманың биеклеге 30 м га, диаметры 2 м га кадәр. Кәүсәсе куе көрән төстәге чатнаган кабыклы. Яфраклары кыска сапларда, чите тигезсез, юка, кытыршы. Чәчәкләре шәмәхә, тыгыз шарсыман башча чәчәк төркемендә. Тигезлекләрдә, елга тугайларында үсә. Яшелләндерү өчен кулланыла, үзагачы агач эшләнмәләр җитештерүдә файдаланыла.

Тәбәнәк элмә (U.pumila) Ерак Көнчыгыштан кертелгән. 16 м га кадәр биеклектә, ябалдашы чатырсыман формада, сары кабыклы. Яфраклары ланцетсыман, вак, тыгыз, өске ягы шома. Төрле туфракларда үсә ала. Туфракның тозлылыгын, ботакларын кыркуны җиңел кичерә. Яктылык яратучан, корылыкка, суыкка чыдам төр.

## Кулланылыш
Торак пунктларны яшелләндерүдә һәм урман полосалары булдыруда киң кулланыла.

Кечкенә элмә (U. minor) Көньяк Европадан кертелгән. Культуралы үсемлек буларак сирәк үстерелә..
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Агачлар
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Салпыҗимеш

**Салпыҗимеш, һакелия** () — кыярүләнлеләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Аркат

**Аркат** () — Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе‎ торак пунктлары
Канәфер

**Канәфер** () — канәферчәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.

## Яшәү тирәлеге

Румыния, Болгария, Греция, Молдавия, Россия, Төркия, Украинада һәм Үзәк Азия илләрендә таралган. Латвиягә кертелгән. Россиядә Европа өлешендә һәм Көнбатыш Себердә очрый. Таш һәм урман кишәрлекләрендә, болыннарда, куаклар арасында үсә.

## Ботаника тасвирламасы

Күпьеллык үлән үсемлеге. Яфраклары гади. 1-2 см зурлыгында чәчәкләре, ак һәм кызыл төсләрдә. Хромосом саны-2n=30.

## Мәгънәсе

Декоратив үсемлек буларак үстерелә

## Табигать саклау вәзгыяте

Мордовия Республикасы, Пермь ягы (Россия) һәм Житомир өлкәсе (Украина) Кызыл китапларына кертелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Постау чәчәге

**Постау чәчәге** () — бака яфраклары гаиләсенә тугандаш глобуляриячәләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр, ярымкуакчыклар, сирәк кенә куаклар ыругы.

## Таралуы

25 ләп төре билгеле, Европада һәм Азиядә, нигездә, Урта диңгез буенда киң таралган.

Татарстан территориясендә бер төре – Вилькомм глобулярия яки тимгелле зәңгәрбаш (*G. will-kоm­mii,  G. punctata*) республиканың көньяк-көнчыгышында очрый. Известьле һәм ташлы тау битләрендә үсә.

## Ботаник тасвирлама
10-20 см биеклектәге, киң тармакланган кыска тамырчалы күпьеллык үләнчел үсемлек. Туры сабаклы. Яфраклары кыска сапта, таралып урнашкан, сизелер-сизелмәс тешле. Чәчәкләре төкчәле, зәңгәр, ялгыз башчага җыелган. Июньдә-июль башында чәчәк ата. Орлыктан һәм куакларын аерып утырту юлы белән үрчетелә.

## Куллану
Декоратив үсемлек.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Зур Мөхәммәтшин урамы (Казан)

**Зур Мөхәммәтшин урамы** () — Казанның Киров районында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Географиясе
Әйләнеч урамның 28 нче йортыннан башланып, Әйләнеч урам белән киселештә тәмамлана. Элек Карабай (хәзерге Коләхмәтов) урамыннан башланган булган.

## Тарих
Элекке исемнәре — Мишчән урамы (1920-елларның уртасына кадәр), Мөхәммәтшин урамы.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Дьюлока

**Дьюлока** "күк дөньясы" өчен Санскрит төшенчәсе. Ул Ведик текстта "Шатапатха Брахмана"да 16.6.1.8-9 шигырьләрендә һәм шулай ук соңрак текстларда очрый. Аның тамыры *Дью* (द्यु), ул "Ригведа"да "күк, балку, яктырту" дигәнне аңлата.

Төшенчә *[[Упанишадалар]]*да очрый, анда ул "күк" дигәнне аңлата. Мәсьәлән, Яджнавалкья-Гарги әңгәмәсенә комментарийда, "Брихадараньяка Упанишад"ның 6.2 өлешендә Радхакришнан "Дьюлока"ны күк дип тәрҗемә итә.

Башка контекстта, *Дьюлока* ул барлык патшалыгы (самсара), монда җаннар Ходайлар һәм Алиһәләр буларак янә туа, берәүнең кармасына нигезләнгән тормыш яшәү өчен, шуннан соң алар янә үләләр, бу "Дэви-Бхагавата Пурана" буенча.

## Шулай ук карагыз
*Вайкунтха
*Дэва (Һинд дине)

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
*Derret, Duncan and Smith, Daniel, "The Adyar Library bulletin, Volume 30", 1966, Adyar Library, google books

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине фәлсәфәсе
Серпухов урамы (Казан)

**Серпухов урамы** () — Казанның Киров районында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Географиясе
Якты урамны Лазарев урамы белән тоташтыра торган юл тирәсендә башланып, Болотников урамы белән киселештә тәмамлана.

## Тарих
Элекке исеме — ** (1961 елның 14 июненә кадәр).

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Элеватор тавына җәяүлеләр күпере (Яр Чаллы)

**Элеватор тавына җәяүлеләр күпере** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 2012 елның ноябрь ахырында Чаллы елгасы аркылы салынган  күпер.

## Тарих
Элеватор тавына озынлыгы 200 *м* булган беренче җәяүлеләр күпере 1990-еллар башында салынган. Озынлыгы 128 *м* булган яңа вант күпере 2012 елың ноябрь ахырында файдалануга тапшырылган. Су өсте тигезлегеннән биеклеге — 15 *м*.

Күпер Яр Чаллының Комсомол районына керүче ике бистәне — Элеватор тавы бистәсен ЗЯБ бистәсе (Кәгазьчеләр ) белән тоташтыра. ЗЯБ бистәсенең 17А комплексындагы Бумажниклар бульвары, 19 йорт артыннан башланып, Элеватор тавы бистәсендәге Орджоникидзе урамы белән (*бистәнең [[Тау мәчете]] янында*) тоташа.

Вант күперенең  юл полотносы белән корыч трослар ярдәмендә тоташкан ике пилонга нигезләнгән.

Күперне төзүнең бәясе — 21 млн. Инвесторлар — РАССТАЛ һәм «Энергогазкомплект» ААҖ.

«Татсвет» холдингы электр урнаштыручылары көче белән күпердә 27 фонарь урнаштырылган.

## Галерея

Элеватор_тавы_күпере_1.jpg|Күпер схемасы
Элеватор_тавы_күпере_2.jpg|ЗЯБ бистәсеннән күренеше
Элеватор_тавы_күпере_3.jpg|Вант күперенең өстән күренеше. Өстә уңда — иске күпер


## Сылтамалар
*   Наши Челны. Мост на Элеваторную гору
*  Пешеходный мост на Элеваторную гору
*  Элеватор тавына җәяүлеләр күпере картада

## Моны да карагыз
*   Жители поселка Элеваторная гора недовольны работой проектировщиков нового моста. YouTube (видео, 3:26)
*   Прыжки с Элеваторного моста Набережные Челны. YouTube (видео, 3:19)

## Искәрмәләр

Төркем:Яр Чаллы күперләре
Җиңү паркы (Яр Чаллы)

**Яр Чаллы «Җиңү» паркы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә Автоɜавуᴛ  районында урнашкан парк. «Мәдәният һәм ял паркы»  муниципаль унитар кәcəбәсе (МУП) cастaфында. 1980 елдан эшли.
Адресы: 423821, РФ, Татарстан, Яр Чаллы, Тынычлык , 81.
Дириκтьıр (*[[2016 ел]]ның маеннан*): Рим Сафиуллин.

## Тарих
«Җиңү» паркы Автоɜавуᴛ районында 1980 елда, Җиңүнең 35 еллыгына булдырылган. 1980—1987 елларда «КамАЗ» ɜавуᴛының социаль мәдәният-көнкүреш идарәсе карамагында булган. 2016 елның маеннан «Яр Чаллы мәдәният һәм ял паркы»  муниципаль унитар кәcəбәсе cастaфында.

## Дириκтьıрлар
* 1972—2000 елларда — М. Н.  Диева. 
* 2000—2016 елларда — Р. Н. Мөхәммәтҗанов, *[[ТР атказанган мәдәният хезмәткәре]]*.
* 2016 елның маеннан – Р. М. Сафиуллин.

## Тасвирлама
7 *га* мәйданны били. Паркта 52 аттракцион эшли. 58 *м* биеклектәге    урнаштырылган. 
Парк 3 өлешкә бүленгән: мемориал өлеше, урман-парк өлеше һәм аттракционнар өлеше. 2015 елда парк тәртипкә китерелгән һәм үзгәртеп корылган. Анда яңа җәяүлеләр сукмаклары һәм веломаршрутлар ясалган, спорт һәм балалар мәйданчыклары барлыкка килгән. Күпфункцияле сәхнә, утыргычлар булдырылган. 2016 елда паркның Вахитов проспектына якын өлеше капиталь яңартылган.

## Каһарманнар аллеясы

2018 елның 30 aугыcында Каһарманнар аллеясы ачылган:  Сәвитлар Берлеге Каһарманнары Николай Кошаев, Юрий Кардашенко, Никита Кайманов, Николай Майков, Илдар Маннанов, Павел Фролов, Мисбах Хәлиуллин, Нурмый Шәрипов, Василий Чуйков, Николай (Кәлимулла) Якупов,  Социалистик Хезмәт Каһарманы Николай Соболев сыннары бастырып куелган (*образларын скульптор Вадим Иксанов ясаган*). Янәшәдә Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар истәлеге зонасы булдырылган. Авыр хәрби техника макетлары китереп куелган.

## Казанышлары
* Мәдәният һәм ял паркы «Россиядәге иң яхшы парклар унлыгы»на кергән. 
* БөтенPәсәй «Бәллүр тәгәрмәч» смотр-конкурсы (*[[Сочи]]*) җиңүчесе (2003, 2005, 2012 (ике тапкыр). 
* 2006 — Яр Чаллының «Иң яхшы мәдәният учреждениесе». 
* 2008, 2014 — Яр Чаллының «Төзекләндерү һәм яшелләндерү буенча иң яхшы территориясе».
* 2014 — халыкара «Алтын пони» премиясе.
 
## Сылтамалар
* «Мәдәният һәм ял паркы» муниципаль унитар кәcəбәсе Яр Чаллы шәһәренең рәсми сайтында
* Паркның рәсми сайты 
*  Вконтакте диварындагы төркем
*  Парки и скверы Набережных Челнов
* «Җиңү» паркы картада

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Төркем:Яр Чаллы парклары
Вячеслав Титов

**Титов Вячеслав Михайлович** (11.5. 1949, БАССР‑ның Йомагуҗа районы Йомагуҗа авылы — 3.5.2010, Стәрлетамак) шәһәре, инженер-технолог. 

Техник фәннәре докторы (2002). 

РФ‑ның (1995) һәм БР‑ның (1991) атк. химигы, РФ‑ның мактаулы тимер юлчысы (1995). УНИ‑не тәмамлаган (1972). 

1966 елдан алып Стәрлетамак шәһәре 4‑се мәктәбе укытучысы. 

1970 елдан "Сода" ААҖ‑ндә: 

1971 елдан алып цех, 1975 елдан — алмаш мастеры, 1978 елдан — цех начальнигы урынбасары, начальник, 1981 елдан — җитештерү начальнигы, 1986 елдан — фирка ком‑ты секретаре, 

1987-2004 елларда  "Сода" ААҖ генераль директоры. 

1987 елдан КПСС‑ның Стәрлетамак шәһәр комитетында 2‑се катиб. 

2006-2010 елларда БДУ‑ның Стәрлетамак филиалы директоры. 

Синтетик юу чаралары, кальцинирланган сода, цемент производстволарының реконструкциясе үткәрелә (коры ысул технологиясенә күчерелә); коры төзелеш катышмалары, аш тозы, химик тондырылган акбур, хлорлы кальций, карамай чыгару сәнәгате өчен карбонатлы авырайткач, кремнезем утыргычларының төрле төрләрен җитештерү оештырыла. 

40‑тан күчү фәнни хезмәт, 17 уйлап табу авторы. "Русиянең иң яхшы менеджеры" дәрәҗәсе гашыйк (1999). БР Дәүләт Җыелышы—Корылтайның 1-2‑се чакырылыш депутаты. Халыклар дуслыгы (1986), Кадерле (2000) орд. м‑н бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан сода компаниясе
Россия Федерациясе Президентының махсус программалар буенча баш идарәсе

**Россия Федерациясе Президентының махсус программалар буенча баш идарәсе** () — Россия Федерациясе Президенты тарафыннан Россия Федерациясендә мобилизацион әзерлек һәм мобилизацияләү өлкәсендәге вәкаләтләрне үтәүне тәэмин итү функцияләрен гамәлгә ашыручы башкарма хакимиятнең федераль органы (федераль агентлык). 

Кулдан ату һәм башка коралларны кулланырга хокуклы дәүләт хәрби оешмаларына керә. Эшчәнлеге белән Россия Федерациясе Президенты җитәкчелек итә.

## Тарихы
Россия Федерациясе Президентының 1994 елның 5 гыйнварындагы Указы белән, Россия Федерациясе Президентының 1996 елның 2 октябрендәге 1413 Указы нигезендә Россия Федерациясе Президенты каршындагы Федераль дәүләт органы төзелде.

## Кемлеге
Россия Федерациясе Президентының махсус программалар буенча баш идарәсе юридик зат булып тора, геральдик билге — эмблемага ия, Россия Федерациясенең Дәүләт Гербы рәсеме һәм үз исеме булган мөһер, билгеләнгән үрнәктәге башка матбугат, штамп һәм бланклары, шулай ук Россия Федерациясе законнары нигезендә ачыла торган счетлар бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль агентлыклары
Йомагуҗа (мәгънәләр)

**Йомагуҗа** — күп мәгънәле сүз.

*Йомагуҗа (Стәрлебаш районы) — — Башкортстанның Стәрлебаш районында урнашкан авыл.
*Йомагуҗа — Башкортстанның Җылаер районында урнашкан авыл.
*Йомагуҗа (Куергазы районы) — Куергазы районында авыл.
*Йомагуҗа — Башкортстанның Күгәрчен районында урнашкан авыл.
*Йомагуҗа сусаклагычы.
Радждэви Мандир

**Радждэви Гыйбадәтханәсе** (Непал телендә:राजदेवी मन्दिर) ул Үзәк Непалда мәшһүр Һинд дине гыйбадәтханәсе. Төп Алиһә булып Радждэви тора. Ул Раутахатта, Гаурда, Радждэвида урнашкан. Бу гыйбадәтханә Непал һәм Һиндстан дини сәфәр кылучылар өчен төп тартылу урыны булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Дханешвор Гыйбадәтханәсе

**Дханешвор Гыйбадәтханәсе** (Непал телендә:धनेश्वर मन्दिर) Банепа шәһәреннән 1 км көньякта урнашкан. Бу Ходай Шива гыйбадәтханәсе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Dhaneshwor temple- Banepa
* Picture of Dhaneshwor Temple 
* Dhaneshwor Mahadev in Planet Wiki 
*   KMC plan goes up in smoke 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Саамнар

**Саамнар** яки **лопарьлар** (үзаталышлары , *sámit, sampelaš*; , , ) — Финляндия, Норвегия, Швеция, Россиядә яшәүче фин-угыр халкы. Барлыгы якынча 60-80 мең саам исәпләнә. Саамнарның традицион телләре булып Саам телләре тора, алар Урал тел гаиләсенең тармагы булып тора.

Төркем:Саамнар
Төркем:Россия халыклары
Сәләвек

**Сәләвек** () — Россия территориясеннән ага торган елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. Елга  Агыйдел елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 93 км.

Сәләүек башы, Әчеялан авылы янында, ә тамагы юкка чыгарылган Шаһтау янында урнашкан 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Әчеялан

**Әчеялан** — Башкортстанның Ишембай районындагы авыл. 2010 елның 14 октябренә халык саны 44 кеше. Индексы — 453224, ОКАТО коды — 80231830004.
## Искәрмәләр

Төркем:Ишембай районы
Яктыга

**«Яктыга» трилогиясе** ()— Башкортстанның халык язучысы Зәйнәп Биишева язган тарихи-революцион әсәр. 1968 елда әлеге трилогиясе өчен З. Биишева Салават Юлаев премиясе белән бүләкләнә.
Өч китап-романнан тора: «Кимсетелгәннәр», «Олы Иек буенда», «Җимеш».
 
## Кимсетелгәннәр
Вакыйгалар төп каһарман Гөлҗимеш-Җимеш исемле кыз тарафыннан сөйләнелә. Җимешнең әнисе Сәгурә үлеп киткәч, кызның ике апасы — Бибеш, Янеш һәм абыйсы Иштуган өчен яңа тормыш, бер үк вакытта кыенлыклар башлана. Атасы Байгилде күрше авылдан Сәрбиямал исемле, үзенең балалары булмаган усал, үзсүзле хатынны балаларына үги ана итеп алып кайта. Сәрбиямал үзе ана булып карамаган, бу тойгыны татымаган кеше — балаларга артык усал, таләпчән була. Үсмерлектән яңа чыгып килгән Бибешне күрше авылга өлкән яшьтәге кешегә, Хөснелхакка кияүгә, усал каенана янына көчләп бирәләр. Өйдә калган өч балага да «көн» булмый. Аннары үги ана, Байгилдене үгетләп, гаиләсе белән үз авылына күчереп алып кайтуга ирешә. Менә мондагы кимсетелүләр (бигрәк тә, бай балалары тарафыннан), «килмешәк» дип атауларын кечкенә Җимеш авыр кичерә һәм беренче китапның да исеме нәкъ «Кимсетелгәннәр» дип аталуы очраклы түгел. Биредә шулай ук үги ананың Әхмәтша исемле комсыз бер бай белән атасына хыянәт итүе, Иштуганның Айсылу исемле кызны урлап китүен, апасы Янеш белән Сәрбиямал тарафыннан кыерсытылулары турында да сүз бара.
## Олы Иек буенда
Икенче китап «Олы Иек буенда» — бу Җимешләрнең яшәгән авылы, исеменнән ук күренүенчә, Олы Иек исемле елга ярында яшәүләре турында сүз бара. Китапның башында ук, аклар тарафыннан Янешкә туп ярчыгы тиеп үлә, атасы да үлеп китә. Аларның артыннан ук абыйсы белән җиңгәсе Кызыл Армия сафында кайтып төшәләр һәм Җимеш Бибешләрдә вакытлыча яши башлый. Апасы белән яшәгән чорда Җимеш кодагые Таибә әбинең саф, кыю, тормыш авырлыкларыннн басылып калмаган, уңган кеше-ана икәнен аңлый.
## Җимеш
Өченче китап — «Җимеш» — төп каһарманның балалык чорыннан чыгып, тормышка яңача каравы, авылда абыйсы Иштуганнар тарафыннан ачылган мәктәптә укуы, аннары Ырынбурга китеп педучилищеда укуы, анда яңа дуслар табуы, Байрас белән беренче мәхәббәт тарихы да языла.
## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Зәйнәп Биишева
Габдулла Тукай исемендәге сквер (Яр Чаллы)

**Габдулла Тукай исемендәге сквер** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә Яңа шәһәр өлешендә урнашкан сквер.
Адрес: Яр Чаллы, Яңа шәһәр, Үзәк район, 16нчы микрорайон, Тынычлык проспекты, 9нчы йорт каршы.

## Тарих
2011 елның 22 ноябрендә ачылган. Биредә Габдулла Тукай туган көнне (26 апрель)  әдәби кичәләр, театральләштерелгән тамашалар, бәйрәмнәр, митинглар уза.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районы 16нчы комплекста Тынычлык проспекты белән Р. Беляев проспекты кисешкән урыннан ерак түгел (Тынычлык проспекты 9нчы йорт каршында) урнашкан.

## Тасвирлама

Сквер үзәгендә бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга (125 еллык юбилее хөрмәтенә) бронзадан 6 м биеклектәге һәйкәл куелган (авторы — Владимир Демченко). Скверда чәчәк клумбалары утыртылган, эскәмияләр куелган, декоратив яктырту үткәрелгән. Сквер юллары милли орнаментлы брусчатка белән капланган. Миләш, каен, чыршы агачлары утыртылган.

## Сылтамалар
*    Наши Челны. Скверы
*   Парки и скверы Набережных Челнов. vk.com 
*  Габдулла Тукай исемендәге сквер картада
*  Сквер имени Габдуллы Тукая 
*  Сквер имени Габдуллы Тукая

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Төркем:Яр Чаллы парклары
Төркем:Габдулла Тукай хөрмәтенә аталган объектлар
Цюрихның югары техник мәктәбе

**Цюрихның югары техник мәктәбе**()- Швейцарияның Цюрихында югары уку йорты.

Ул Швейцарияда иң дәрәҗәле югары уку йорты гына түгел, ә һәрвакыт дөнья иң яхшы университетлары исемлегенә керә. Quacquarelli Symonds Цюрихның югары техник мәктәбе  9 нчы урынны били, шулай ук инженер һәм техник фәннәр өлкәсендә дөньяда 5 нче урынны били (бары тик Массачусетс технологик институты, Стэнфорд университеты, Кембриҗ университеты һәм Сингапурның Милли Университеты астан).

Физика буенча 1921 елда премия алган Альберт Эйнштейн университет тәмамлаучылар һәм профессорлары арасында Нобель премиясе лауреаты, иң танылганлардан санала.

## Тарих
Югары техник мәктәп Цюрихта 1855 елның 16 октябрендә нигез салына. Башта ул алты факультеттан тора: архитектура, граждан төзелеше, машина төзелеше, химия, урман хуҗалыгы, шулай ук математика, табигый фәннәр, әдәбият һәм социаль сәясәт фәннәре.

Ул әлегә кадәр Polytechnikum, яки Poly яки "Федераль Политехник мәктәбе" дип билгеле.
## Искәрмәләр

Төркем:Швейцария
Төркем:Швейцария югары уку йортлары
Аккош урамы (Казан)

**Аккош урамы** () — Казанның Киров районында, Дары бистәсендә урнашкан кечкенә урам.

## Географиясе
Урам бер-берсе белән бәйле булмаган 3 кисемтәдән тора:

# Якты урамны Лазарев урамы белән тоташтыра торган юл тирәсеннән Якты урамның 30 нчы йортына кадәр.
# Фрунзе урамыннан шул ук урамның 7 нче йортына кадәр.
# Болын урамыннан Кече Мөхәммәтшин урамына кадәр.

1960-елларга кадәр (Якты һәм Фрунзе урамнарында күп катлы йортлар төзелүгә кадәр) Болотников, Фрунзе, Кызыл Какшай, Болын, Кече һәм Зур Мөхәммәтшин урамнары белән кисешкән булган.

## Тарих
Хәзерге исемен ким дигәндә 1920-еллардан йөртә.

## Танылган шәхесләр

* Николай Столяров

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Киров районы урамнары
Заказник

**Заказник** — дәүләт каршындагы махсус сакланучы табигать чикләре категориясе.

Заказник табигать комплексларын яки аларның компонентларын саклау яки яңару, үзе экологик балансны тоту максатында, хуҗалык эшмәкәрлеген алып бару даими яки вакытлыча тыела. Заказник территориясендә аучылык итү, балык тоту, җир сөрү, минераль ашламалар куллану, файдалы казылмалар чыгару һ.б. тыела яки чикләнә. Сакланган объектка арасыннан, биологик (ботаник, зоол.), ландшафт (комплекслы), геологик, гидрологик һ.б. заказниклар аерыла.

Башкортстанда гомуми мәйданы 383,2 мең га (2012) булган 29, шул исәптән 9 ботаник, 17 зоологик, 3 ландшафт, заказник оештырылган. Башкортстанда башлангыч заказник булып «Шөңгәккүл заказнигы» (1952) санала. "Өсән-Ивановка заказнигы" һ.б. ботаник заказниклар генофондны, кыйммәтле фитоценозларны саклау һәм аталандыру, шул исәптән дару үсемлекләрен, үсемлекләрнең сирәк төрләрен, максатчан куллану өчен булдырылган. «Алтын Чолык», «Күнгәк заказнигы», «Накасбаш заказнигы» һ.б. зоологик заказник хайваннарның сунар төрләрен популяцияләрен һәм сирәк һаклау һәм яңару өчен оештырылган. «Первомайск заказнигы», «Уралтау заказнигы» һ.б. ландшафт заказник табигать комплексларын саклау һәм яңару максатында булдырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Төркем:Әйләнә-тирә табигатьне саклау
Мөштәри урамы, 9 (Казан)

**Мөштәри урамы, 9** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, 1909 елда төзелгән өч катлы йорт. Октябрь инкыйлабына кадәр бу йортта Казан удел округы идарәсе, инкыйлабтан соң - Татарстан өлкә һөнәри берлекләр шурасы урнашканнар.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Лихачева утары (Казан)

**Лихачева утары** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, XIX гасырда төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Күчемсез милеккә салым

**Күчемсез милеккә салым** - - җир кишәрлекләренә, биналарга, корылмаларга, торак һәм кеше яшәми торган биналарга, аерымланган су объектларына, урманнарга салым. Дөньяның 130 артык илендә бар.

Россия Салым кодексы тарафыннан күчемсез милеккә салым региональ салым буларак билгеләнгән. Җир салымы, предприятиеләр милкенә салым, физик затлар милкенә салым билгеләнә. Салым ташламаларының 2 категориясе каралган: федераль һәм төбәк дәрәҗәсендә.

2015 елга кадәр күчемсез милек өчен салым 1 ноябрьгә кадәр түләнә. РФ Салым кодексының 409 ст.1 п. төзәтмәләр нигезендә, 2015 елдан салым 1 октябрьгә кадәр түләргә кирәк.

Физик затларның күчемсез милкенә салым 1 м2 күчемсез мөлкәтнең уртача базар бәясеннән чыгып һәм салым ставкасын исәпкә алып, үзгәрергә мөмкин нче 0, 1 кадәр 2%. Бүген төбәкләрдә стандарт ике бүлмәле фатир өчен милеккә салым якынча 700 сумга тигез. Яңа кагыйдәләр буенча салым яңадан исәпләгәннән соң, сумма 2 тапкырга артачак һәм 1120 сум тәшкил итәчәк. РФ Федераль салым хезмәте мәгълүматлары буенча һәм ташламаларны исәпкә алып, 1 м2 уртача базар бәясеннән чыгып 55 квадрат метрлы фатир өчен исәп-хисап ясалды. Фатир милекчесе ия булачак хокукы салым тотып калынган акча бәясе 20 м2 аның күчемсез милек.

Мәскәүлеләргә килгәндә, аларга күпкә зуррак сумма түләргә туры киләчәк. Әйтик, башкаланың 1 квадрат метрының кадастр бәясе 1 м2 өчен 160 мең сум тәшкил итә торган урта м2 күләменә тиңләсә, 54 м2 мәйданы буенча 0,1% булган торак өчен салымны исәпләп чыгаралар , ул 5440 сум тәшкил итәчәк. Мондый сумманы милекчеләргә 2020 елда түләргә кирәк булачак. Ә законда каралган коэффициентларны киметүне исәпкә алып, беренче түләү мең сумга тиң булачак.

Әмма бу биш ел дәвамында закон тарафыннан салым ставкасын 0,3% ка кадәр арттыру, яисә аны 0% ка кадәр киметү мөмкинлеге карала.

Әгәр дә түрәләр биш елдан салым ставкасын кадастр бәясеннән 0,3% ка кадәр күтәрсә, Мәскәүдә Физик затларның күчемсез милкенә салым 20 тапкыр артачак. Һәм 2012 елның 1300 сумнан 2020 елга 20 мең сумга кадәр акча биреләчәк.

Исәпләү өчен салым күчемсез мөлкәткә физик затлар тарафыннан кулланылачак дифференциацияләнгән салым ставкаларын системасы.

Сәүдә үзәкләре, офис биналары һәм башка күчемсез милек өчен салым түләргә туры киләчәк ставкадан чыгып 2%. Шундый ук ставка элиталы күчемсез милеккә милек хокукын теркәүне башкарган милек хуҗасына салым исәпләү өчен дә кулланылачак. «Элиталы» категориясенә 300 миллион сумнан кыйммәтрәк торган торак керә.

Торак йортлар, дачалар, фатир, бүлмәләр, гаражлар һәм хуҗалык корылмалары, машина-урыннар һәм төзелеп бетмәгән йортлар өчен төбәкләр 0, 1% тан 0,3% ка кадәр ставка урнаштыра ала яки аны 0% ка кадәр киметә ала, бу бик аз.

Калган күчемсез милек объектлары салым ставкасына 0,5% ка кадәр эләгәчәк.

## Искәрмәләр

Төркем:Салымнар
Епархия хатын-кызлар укуханәсе бинасы (Казан)

**Епархия хатын-кызлар училищесы бинасы** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, XIX гасыр азагында төзелгән өч катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Төркем:Казанның Бутлеров урамы
Мөштәри урамы, 33 (Казан)

**Мөштәри урамы, 33** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, 1915 елда Константин Олешкевич проекты буенча төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1923-1927 елларда язучы Галимҗан Ибраһимов, Октябрь инкыйлабына кадәр архитектор Константин Олешкевич яшәгәннәр.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Свешников йорты (Казан, Кави Нәҗми урамы)

**Свешников йорты** — Казанның Кави Нәҗми урамында урнашкан, XIX елда төзелгән ике катлы йорт. Бу йортта 1919 елның май-июнь айларында Аерым татар укчы бригадасы штабы урнашкан, 1934-1966 елларда Гөлсем Болгарская яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Кави Нәҗми урамы
Нариманов урамы, 48 (Казан)

**Нариманов урамы, 48** — Казанның Нариманов урамында урнашкан, 1902 елда төзелгән агач йорт. Бу йортта 1902-1933 елларда Галиәсгар Камал яшәгән.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Нариманов урамы
Сколль

**Сколль** (боронго скандинав теле *Skoll, Skøll, Skjøll* — «хыянәтче») - яндырыр өчен һәр көнне Соль (кояш) эзләүче скандинавия мифологиясендә варг.

Скольнең Мани (ай) эзләгән энесе - Хатин бар. Алар икесе дә, мөгаен, Фенрир уллары.

Скандинавия мифологиясе нигезендә, Сколль Сольга (кояшка) якыная башлагач, кояш тотылу очраклары да була.

Рагнерек көндә улар Сольде (кояш) һәм Манине (айны) тапланаячактар һәм йотаячактар.

## Искәрмәләр
Рагнарөк

**Рагнарөк**, яки **Рагнарёк** (бор. скан. *Ragnarök, Ragnarøkkr)* — герман-скандинав мифологиясендә илаһларның һәм бөтен дөньяның һәлак булуы, илаһлар һәм хтоник җанварлар арасындагы соңгы сугыштан соң килә.

## Искәрмәләр
Җәләлетдин Курыкмасов

**Җәләлетдин Курыкмасов** (, ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, дипломат, инкыйлабчы, Дагстан АССРның Халык комиссарлары шурасы рәисе (1921-1931).
Киселевның табыш йорты (Казан)

**Киселевның табыш йорты** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, 1910 елда Константин Олешкевич проекты буенча төзелгән өч катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Осокин йорты (Казан)

**Осокин йорты** — Казанның Мөштәри урамында урнашкан, 1849 елда Иннокентий Бессонов проекты буенча Алексей Осокин (1818-1887) өчен төзелгән ике катлы йорт.

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Гопи

**Гопи** (गोपी) "Гопала" сүзеннән килеп чыккан Санскрит сүзе, ул сыерлар көтүе өчен җаваплы шәхес дигәнне аңалата. Һинд динендә аеруча "гопика" атамасы ("гопи"ның хатын-кыз формасы) киңрәк рәвештә көтүче кызлар өчен кулланыла, алар Вайшнавизмда аларның Кришнага чиксез мәхәббәте ("Бхакти") өчен мәшһүр, ул Бхагавата Пуранада һәм бакша Пураник әдәбиятта тасвирланган. Бу төркемнән Радха (яки Радхика) буларак мәгълүм гопика күп дини традицияләрдә, бигрәк тә Гаудия Вайшнавизмда аеруча зур ихтирамга һәм әһәмияткә ия. Гаудия Вайшнавизмда Вриндаванның 108 гопикасы бар.

## Мәшһүр гопилар

Вриндаванның гопилары бөтен саны 108; "Кришна чарит"та аларның саны 16 000 дип тасвирланган. Гомумән алганда алар өч төркемгә бүленгәнː Кришна белән бер үк яшьтәге гопи дуслар; хезмәтче кызлар; һәм юллама ташучы гопилар. Беренче төркем иң аксөяк (Варистха), Кришнаның хәзерге заман гопи дуслары, икенче төркем хезмәтче кызлар һәм алар алга таба иң аксөяк (Вара), һәм алардан соң гопи юллама ташучылар бара. Башкалар арасында варистха гопилар иң мәшһүр. Алар мәңге Радха һәм Кришнаның якын дуслары. Аларның илаһи парга булган мәхәббәтенә беркем дә тигез яки артык була алмый. Беренче тугыз гопи Шримати Радхаранидан соң Кришнаның иң төп тугърылары буларак таныла. Аларның исемнәре түбәндәгечә: 
* Лалита
* Висакха
* Чампакалата
* Читра
* Тунгавидья
* Индулекха
* Рангадэви
* Судэви
* Анурадха
## Чиксез мәхәббәт

Һинд дине Вайшнава теологиясе буенча гопилар турында кыйссалар "Шуддха-бхакти"ның мисаллары дип әйтелә, алар (Кришнага) "Ходайга иң югары форма чиксез мәхәббәт" дип тасвирлана. Аларның спонтан һәм какшамас тугърылыгы тулы иттереп Бхагавата Пурананың соңгы бүлекләрендә тасвирлана, Кришнаның Вриндаван уеннары һәм шулай ук олы фикер иясе Уддхава кыйссаларында.

## Шулай ук карагыз
*Чайтанья Махапрабху
*Гита Говинда
*Алты Госвами
*Тулси (Изге рәйхан)
*Маэнадс

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
*The Residents of Eternal Vrindavana (including Srimati Radharani & the Gopis)
*The Eight Main Gopis (Asta Sakhis)
*Deity Gallery: Radha-Madhava & the Eight Gopis 
*Diagram of the Yoga Pitha in Vrindavana
*Srimati Radharani and other Personalities 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине Илаһлары
Төркем:Шактизм
Тучков тыкрыгы

**Тучков тыкрыгы** () — Санкт-Санкт-Петербургның Василеостров районындагы тыкрык. Двинский тыкрыгы һәм Макаровның яр буе арасында урнашкан.

Урта проспекты, Кубань, Волхово һәм Двинский тыкрыкларын кисеп үтә.
## Тарих
1798 елдан Урта проспектыннан алып Кече Нева кадәрге участок *Глухой  тыкрыгы* дип атала. 1802 елдан Загибениннарның тыкрыгы, өйнең фамилияләре буенча (6,11 йорт) сәүдәгәр Загибенин исемен йөртә.

Заманча исеме 1882 елның 15 маенда Кече Нева елгасы аша үткән Тучков күпере буенча бирелә.
## Истәлекле урыннары һәм учреждениесе
* Тучков күпере янында Изге Екатерина чиркәве
* 1912-1914 елларда 17, 29 кв.йортта Анна Ахматова һәм Николай Гумилев яшәгән.
*Дәүләт оптика институты, лингвистик тикшеренүләр институты, Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте университеты Төньяк-Көнбатыш Институты.
## Әдәбиятта
1912-1914 елларда Анна Ахматова һәм Николай Гумилев Тучков тыкрыгында бүлмәне алалар. Бу чорда Анна Ахматова язган:
Покинув рощи родины священной
И дом, где Муза Плача изнывала,
Я, тихая, веселая, жила
На низком острове, который, словно плот,
Остановился в пышной невской дельте.
О, зимние таинственные дни,
И милый труд, и легкая усталость,
И розы в умывальном кувшине!
Был переулок снежным и недлинным.
И против двери к нам стеной алтарной
Воздвигнут храм святой Екатерины.

## Искәрмәләр

Төркем:Санкт-Петербург
Оялаш уты

**Оялаш уты** () — орхидеячәләр гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Өер абага

**Өер абага** () — цистоптеридалар гаиләлегенә караган үсемлекләр ыруы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Илдар Маннанов урамы (Яр Чаллы)

**Илдар Маннанов урамы** () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендәге урам.
Почта индекслары 423822, 423838. ОКАТО коды 92430000000.
Координатлары  55.728741°, 52.368522°.
## Исем чыганагы

 Советлар Берлеге Каһарманы Илдар Маннанов (*[[1921 ел|1921]]—[[2010 ел|2010]]*) исемен мәңгеләштерү максатыннан әлеге урамга исеме бирелгән. Илдар Маннанов Мөслим районы Бүләк авылында туган, 1963—2010 елларда Яр Чаллыда яшәгән, «Яр Чаллының ». 2010 елның  18 маенда Чаллыда вафат булган, Чаллының Орловка зиратының мөселман өлешендә җирләнгән.

## Урнашуы
Яр Чаллының (Яңа шәһәр) Үзәк районындагы 36нчы һәм 37нче микрорайоннарны аерып торучы, квартал эчендәге зур булмаган яңа урам. Чулман проспекты белән киселештән башлана. Раскольников урамы белән киселештә тәмамлана. Чулман елгасы агымына (Түбән Кама сусаклагычына) аркылы урнашкан. Әлеге урамны бер урам да кисеп үтми.

## Игътибарга лаеклы объектлар
* 11не йорт — 41нче урта мәктәп.
* 12нче йорт — 30нчы урта мәктәп, шахмат мәктәбе, балалар сәнгать һәм дизайн  академиясе.

## Транспорт
* Чулман проспектында «Илдар Маннанов урамы» исемле җир өсте транспорты тукталышы бар.
* 11нче, 73нче автобуслар; 9нчы, 27нче, 42нче, 43нче маршрут таксилары.

## Сылтамалар
*  Илдар Маннанов урамы Яр Чаллы картасында
*  Урам панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Яр Чаллы урамнары
Төркем:Илдар Маннанов хөрмәтенә аталган объектлар
Сурьявинаяк Гыйбадәтханәсе

**Сурьявинаяк Гыйбадәтханәсе** Непалда Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Непалда, Катманду Үзәнендә урнашкан. Гыйбадәтханә Һинд дине Ходае Ганешага багышланган. Гыйбадәтханә тарихи һәм мәдәни һәйкәл һәм турист үзәге булып тора. Сурьявинаяк Гыйбадәтханәсе Катманду Үзәнендә Ходай Ганешаның дүрт популяр гыйбадәтханәләрнең берсе булып тора. Гыйбадәтханә шулай ук балкучы Кояш гыйбадәтханәсе буларак мәгълүм.

## Урнашуы
Гыйбадәтханә шәһәрдән якынча ике километрда урнашкан. Ул урманда урнашкан һәм анда бары тик җәяү барып җитәргә була. Гыйбадәтханә Сипадол VDC-да һәм яхшы урында урнашкан. Урын изге һәм монда барлык кайгы-хәсрәтләребез һәм авыртулар юылачак дип әйтелә.

## Тарихы
Гыйбадәтханә 1500 елдан күбрәк элек төзелгән дип ышаныла. Гыйбадәтханә Личхави Патшасы Вишну Дэв Барма вакытында төзелгән булган.[2]

## Чыганаклар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Калинчок Бхагвати Гыйбадәтханәсе

**Калинчок Бхагвати Гыйбадәтханәсе** (Непал телендәːकालिञ्चोक भगवती) Непалның Долха районында Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул Долхада Калинчок VDC-да диңгез дәрәҗәсеннән 3842 м биеклектә урнашкан. Ул Гауришанкар Саклау Өлкәсенең өлеше, аннан Сан Коси һәм Тама Коси елгалары килеп чыккан.

Kalinchok bhagawati.JPG|thumb|Калкулык өстендә Калинчок Бхагвати.
A view from Kalinchok mountain, Dolakha.jpg|thumb|Калинчок тавыннан манзара, Долаха.


## Искәрмәләр

Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясе

**Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте университеты** () — социаль-икътисади һәм гуманитар юнәлештәге белгечләрне әзерләү белән шөгыльләнүче Россия югары уку йорты.

2010 елда Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы халык хуҗалыгы Академиясе һәм Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия дәүләт хезмәте академиясе берләшүе, шулай ук башка федераль дәүләт белем бирү учреждениеләрен кушу юлы белән нигез салына.

2024 елның апрель аенда 47 филиал, шулай ук 12 институт, 10 белем бирү үзәге һәм 65 фәнни үзәк эшли иде. 

## Белем бирү
Мәгариф һәм фән министрлыгы мониторингы мәгълүматлары буенча, Академиядә төп вузларда 17 412 студент һәм филиалларны да исәпкә алып, 96 000 артык суммар студент белем алган. Баш вузда көндезге укуны 12 243 студент узды. Студентларның яртысыннан күбрәге көндезге-читтән торып яисә читтән торып 56 000 студент белем ала. Президент академиясендә ел саен Россиядә икътисад өлкәсендә ел саен үткәрелә торган иң зур фәнни вакыйгаларның берсе — «Гайдар форумы»н үткәрелә.

Академия ел саен укучылар, аспирантлар һәм яшь галимнәр өчен Халыкара җәйге мәктәп үткәрә.

## Шәхесләр

### Җитәкчеләр/Ректорлар
**Кызыл профессура институты**
* 1921—1931 — 
* 1932—1938 — 

**СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбе**
* 1938—1977 ― ????

**ССРБ Министрлар Советы каршындагы халык хуҗалыгы академиясе**
* 1977—1980 — Николай Мельников
* 1981—1986 — 
* 1986—1989 — 
* 1989—1992 — 

**Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы халык хуҗалыгы академиясе**
* 1992—2002 — Абел Аганбегян
* 2002—2010 — 

**Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте университеты**
* 2010—2023 — Владимир Мау
* 2023— — 

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:1921 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча академияләр
Төркем:Россия югары уку йортлары
Төркем:Икътисад юнәлешле югары уку йортлар
Төркем:Менеджмент юнәлешле югары уку йортлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Төркем:Петербург югары уку йортлары