«Болгар» номерлары

**«Болгар» номерлары» кунакханәсе**, яки И.И. Апаковның (*[[1897 ел]]дан [[Әхмәт Хөсәенов|Ә.Г. Хөсәенов]], [[1907 ел]]дан М.-Ш.М. Казаковның*) табыш китерүче йорты, XX гасыр башыннан «Болгар» номерлары — XIX гасыр азагында — XX гасыр башында Казанда эшләгән кунакханә. Казан шәһәрендә бөек татар шагыйре Габдулла Тукайның тормышы һәм иҗаты белән бәйле (*Габдулла Тукай 1907-1913 елларда биредә яшәгән*) мемориаль урыннарның берсе. Татар архитектурасы истәлеге. Инкыйлабка кадәр кунакханәдә татар мәдәниятенең күренекле вәкилләре яшәгән яки тукталган. 1906-1911 елларда бинада бертуган Шәрәфләрнең «Үрнәк» басмаханәсе эшли. 1908 елдан «Әл-ислах» газетасы мөхәрририяте урнаша.

## Тарих

[200px|thumb|right|«Болгар» номерлары уңда. ''[1895 ел|1895*]]


[[1866 ел]]да беренче [[гилдия]] сәүдәгәре Ибраһим Исхак улы Апаков (*1822-1880*) акчасына архитектор Петр  Иван улы Романов проекты буенча [[Казан]] шәһәренең түбәнге өлешендә, Евангелистлар (*хәзерге* [[Татарстан урамы (Казан)|Татарстан]]) урамы белән [[Мәскәү урамы (Казан)|Мәскәү]] урамы чатында, [[Кабан күле]] каршында, элекке [[Печән базары]] мәйданы янында табыш китерүче йорт буларак төзелгән. И.И. Апаковның бердәнбер кызы — мирасчысы Бибимәрьямбану Ибраһим кызы Шамил (*1884-1906 елларда отставкадагы генерал-майор Мөхәммәтшәфи Шамил никахында була*), [[1895 ел]]да әнисе вафат булгач,  зур байлыкка ия булып кала һәм табыш китерүче әлеге йортны [[1897 ел]]ның [[11 октябрь|11 октябрендә]] [[Ырынбур]]дан Казанга күчеп килгән беренче [[гилдия]] сәүдәгәре [[Әхмәт Хөсәенов|Әхмәт Гали улы Хөсәеновка]] (*1837-1907*) сата. [[Җәдитчелек|Җәдиди]] мәдрәсәләргә химаячелек итүе белән дан казанган Ә.Г. Хөсәенов беренче васыятьнамә язганда, табыш китерүче йортны [[Ырынбур]]дагы [[«Хөсәения» мәдрәсәсе]]нә васыять итә. Ләкин [[1907 ел]]да вафаты алдыннан карарын үзгәртә һәм йортны беренче [[гилдия]] Казан сәүдәгәре [[Мөхәммәтшакир Казаков|Мөхәммәтшакир Мөхәммәтҗан улы Казаковка]] (*1848-1932*) сата. [[XX гасыр]] башында коммерсант Фәтхулла Әхмәдуллин табыш китерүче йортның беренче катын арендага алып, «Болгар» номерлары (*нумерлары*) дип аталган кунакханә ача. [[Печән базары мәчете]]нә һәм [[Печән базары]]на якын урнашуы сәбәпле, «Болгар» номерлары татар зыялылары арасында популяр була, Казанның татар мәдәнияте үзәгенә әверелә. [[1906 ел|1906]]-[[1916 ел]]ларда бинада [[Йолдыз (газета)|«Йолдыз»]] газетасы (нәшире [[Әхмәтһади Максуди]]) мөхәрририяте урнаша. [[1906 ел]]да Ә.Н. Максуди «Болгар» номерларында беренче милли китапханә булган «[[Китапханәи Исламия]]» ача (*соңрак «Китапханәи Исламия» китап бастырып сатучы сәүдәгәр Кәримовлар матбагасы урнашкан бинага күчә һәм 1928 елга кадәр шунда эшли*). [[1907 ел]]да «Болгар» номерларында [[Шәрык клубы]] эшли башлый. [[1908 ел]]да «Болгар» номерларының бер бүлмәсендә [[Әл-ислах (газета)|«Әл-ислах»]] газетасы (җитәкчесе [[Фатих Әмирхан]]) урнаша. [[1910 ел]]да нигезләнгән, ике атнага бер саны чыгучы татар сатирик «[[Ялт-Йолт (журнал)|Ялт-Йолт]]» журналының мөхәрририяте дә М.-Ш. М.Казаковның табыш китерүче йортында урнашкан була. [[1906 ел|1906]]-[[1911 ел]]ларда бинада бертуган [[Шәрәф]]ләрнең «Үрнәк» басмаханәсе эшли. [[Ялт-Йолт (журнал)|«Ялт-Йолт»]], [[Тәрбия (журнал)|«Тәрбия»]] журналлары, «[[Әхбар (газета)|Әхбар]]» һәм [[Казан мөхбире (газета)|«Казан мөхбире»]] газеталары «Үрнәк» басмаханәсендә басылган.

[[Октябрь инкыйлабы|Инкыйлабка]] кадәр төрле елларда әлеге кунакханәдә татар мәдәниятенең күренекле вәкилләре (*Габдулла Тукай, Фатих Әмирханнан тыш*) — шагыйрь [[Сәгыйть Рәмиев]], инкыйлабчы [[Мулланур Вахитов]], артист [[Вәлиулла Мортазин-Иманский]], булачак тарихчы [[Габделбари Баттал]] (*1925 елдан Төркиядә Габдулла Баттал-Таймас*)  яшәгән яки тукталган.

== Габдулла Тукай ==
Тормышының соңгы елларын (*1907-1913, өзеклекләр белән*) бөек татар шагыйре [[Габдулла Тукай]] (*Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукаев, 1886-1913*) «Болгар» номерларында үткәрә, [[Клячкин шифаханәсе]]нә дә шушыннан алып китәләр. Биредә иң яхшы әсәрләрен (*«Пар ат», «Шүрәле», «Бер татар шагыйренең сүзләре», «Туган җиремә» һ.б.*) иҗат итә. Тукай тормышының әлеге чоры турында [[Сибгат Хәким]]нең «*Кырыгынчы бүлмә*» поэмасында сүз бара.

== Инкыйлабатан соң ==
[[1917 ел|1917]]-[[1990 ел]]ларда бина китапханә, торак итеп файдаланыла.

[[1990 ел]]ларда бинаны төзекләндерү кирәклеге турында сөйләшүләр булып ала, төзәтү эшләре башлана (мәсәлән, түбә калае алмаштырыла, нигезе ныгытыла һ.б.)

[[1998 ел]]ның сентябрендә (ТР мәдәният министры [[Зилә Вәлиева]]), татар зыялылары һәм җәмәгатьчелек каршы булуга карамастан, [[Габдулла Тукай]] яшәгән бүлмә сакланган бина урнашкан урын яңа бина кору өчен (*яңа бинада Тукай мемориаль бүлмәсен торгызу шарты белән*) «[[Татнефть]]»  ширкәтенә тапшырыла.  ТР президентының «*яңа төзелгән бинаның өске ике катын кире сүтәргә*» дигән күрсәтмәсе үтәлми. Төзү эшләре беткәч, «Болгар» номерларының фасады имитациясе генә калган яңа бинада «Татарстан» торак комплексы ачыла.

== Бина ==
[[XX гасыр]] башында табыш китерүче йорт өчен төзелгән бина үрнәге. Кирпечтән өч катлы итеп, XIX гасырның II яртысы рус архитектурасының *эклектика* стилендә, *классицизм* формаларын саклап төзелгән фасад челтәрләп эшләнгән киртәле балконнары белән  аерылып тора. Икенче, өченче катларда — торак бүлмәләр. XIX гасыр ахырында [[Казан]]ның борынгы гербы — канатлы [[Зилант]] еланы формасындагы флюгеры булган, артык биек булмаган почмак манарасы корыла. [[2011 ел]]да бина тулысынча җимертелә.

== Әдәбият ==
# Казань в памятниках истории и культуры (*составители* С.С. Айдаров, А.Х. Халиков, М.Х. Хасанов, Н.Н. Алеев). К.: ТКН, 1982.
# *Каримуллин А.Г.* Татарская книга начала ХХ века. К., 1974.
# *Кузьмин В.В., Смыков Ю.И., Халиков А.Х.* Казань. Путеводитель. К., 1977.
# *Радик Салихов, Рамиль Хайрутдинов.* Республика Татарстан: Памятники истории и культуры татарского народа (конец XVIII – начало XIX веков). К.: Фест, 1995. ISBN 5-900866-01-7

== Сылтамалар ==
* [http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%91%D0%9E%D0%9B%D0%93%D0%90%D0%A0_(%D0%91%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%80)  «Болгар» номерлары «Милләттәшләр» сайтында] 
* *Илдус Лотфуллин''.  О, Старая Казань. «Гасырлар авазы», 2011, № 1-2.
*  Гостиница «Нумера «Булгар» попал под снос. Сайт столицы РТ «Моя Казань», 30.09.2008
*  Болгар номерлары
* Из истории казанских доходных домов. Информационный портал «Мир искусств», 02.12.2004
*   «Болгар» номерлары турында Р. Ахунов блогында

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Казанның Мәскәү урамы
Төркем:Казанның Татарстан урамы