open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Камил Монасыйпов

**Камил Монасыйпов** (Камил Хәмит улы Монасыйпов) – музыкант (*альт*), педагог. Казан дәүләт консерваториясенең альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы профессоры. РФ атказанган артисты (2006). ТР халык артисты (1996). ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (1997). М. Җәлил (1986) һәм Тукай (2002) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 16 июлендә Казанда туган. Казан музыка училищесын (хәзер Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесы (көллият) (1969), Гнесиннар исемендәге музыка–педагогика институтын (1974) тәмамлаган.
* 1975-хәзергәчә  Казан дәүләт консерваториясендә укыта, махсус  альт сыйныфын алып бара, кыллы уен кораллары тарихыннан, альт һәм скрипканы укыту методикасы фәненнән укыта, 2004-2010 альт, виолончель һәм контрабас кафедрасы мөдире.
* 1979 елдан  Казан дәүләт консерваториясе кыллы квартетында (1998 ТР дәүләт кыллы квартеты) уйный.

## Иҗаты
Репертуарында  Й. Гайдн, В.А. Моцарт, Л. Бетховен, Й. Брамс, А. Дворжак, Р. Шуман, Д. Шостакович, А. Шнитке, Э. Денисов,  П. Чайковский, А. Бородин квартетлары; татар композиторларының квартет классикасы. Концерт программасы гаять бай. ТР дәүләт кыллы квартеты белән Россия шәһәрләрендә, АКШ, Япониядә һ.б. илләрдә чыгыш ясый.

Яр Чаллыда (1987, 1991, 1997, 2005, 2007, 2008), Йошкар-Олада (1980, 1985, 1987) ***мастер-класс***лар үткәрә, музыка училищелары укучылары өчен лекцияләр укый (2001, 2006, 2007, 2008).

## Аудиоязмалары
* Классика һәм замана. Токио, 1995, 1997 (CD);
* Татар квартет музыкасы. Казан, 2000 (CD);
* Софья Гобәйдуллина һәм аның замандашлары. Казан, 2005 (CD);
* Шәм яктысында музыка. Казан, 2005 (CD).

## Шәкертләре
* Владимир Ершов – халыкара конкурс  лауреаты  (2010).
* Аделина Семенова  — халыкара конкурс  лауреаты  (2010).

## Хезмәтләре
# Казан консерваториясендә альт сыйныфының оешуы. *китапта:*  Из педагогического опыта Казанской консерватории: Прошлое и настоящее. Казан, 2005.
# Виола һәм скрипкаларның охшашлыгы турында. *китапта:* Актуальные проблемы музыкально-исполнительского искусства.  Казан, 2008. 
# Ялкынлы карашлы тыныч рыцарь. *китапта:* Война и мир Афзала Хайрутдинова. Казан, 2009. 
# Музыка әсәрен өйрәнүдә беренче адымнар. *китапта:* Актуальные проблемы музыкально-исполнительского искусства.  Казан, 2010.
# Музыканы кабул иткәндә зиһен белән музыканы ишетү сәләтенең үзара тәэсире. *китапта:* Актуальные проблемы музыкально-исполнительского искусства. Казан, 2012.

## Искәрмәләр

 
## Сылтамалар

  Казан дәүләт консерваториясе рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Монасыйпов

**Монасыйпов** – татар фамилиясе. «Монасыйп» исеменнән ясалган.
* Габделгазиз Монасыйпов (1888-1922) – язучы, шагыйрь, милли хәрәкәт әгъзасы.
* Алмаз Монасыйпов (1925-2008) – композитор, РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе (1987).
* Шамил Монасыйпов (1944) – музыкант (*эскрипкә*), РФ атказанган артисты (2006).
* Камил Монасыйпов (1950) – музыкант (*альт*), РФ атказанган артисты (2006).
* Җанбәк Монасыйпов – музыкант (*эскрипкә*), ТРДСО төркеменә керә, Алмаз Монасыйпов әсәрләре архивы белән идарә итә.

Төркем:Шәхесләр
Пандемия

**Пандемия** ( — бөтен халык) — эпидемик авыруның бер дәүләт, берничә дәүләт, кыйтга яки дөнья кисәгенә тоташ таралуы. 

## Үзенчәлекләре
Пандемик таркалыш һава-тамчы юлы белән йогылып, инкубацион дәвере кыска булган йогышлы авыруларга хас. Грипп авыруы моңа мисал була ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Эпидемиология

Төркем:Эпидемиология
Төркем:Гадәттән тыш вәзгыять
Трахеит

**Трахеит** (tracheіa һәм іtіs — яклкынсыну) — трахея лайлалы тышчасының яклкынсынуы. Йогышлы авырулар (грипп, кызамык, бума ютәл), шулай ук, йөрәк, үпкә авырулары, балаларда исә күбесенчә рахит, эксудатив диатез һ.б. нәтиҗәсендә пәйда була. Нигездә, яз вә көздә күп очрый. Үткен трахеит, гадәттә, томау һәм борын, бугазның яклкынсынуы белән башланып, тиздән трахеягә үтә. Авыручы ютәлә (ютәлү аеруча төнлә һәм көндез көчәя), какырык бүленеп чыга (авыруның башлану дәверендә кыен бүленеп чыга), тамакта, түш сөяктә авырлык пәйда булып, авыручының ютәлүе көчәя, тамакда әчеттерә, бугаз яклкынсынуы да кушылганда адәм буылып, бөтенләй тавыш чыгармый кала (ларингит). Авыручыда дәрмансызлык, баш авыруы, бизгәк кебек симптомнар күзәтелә. Үз вактында дәваланса, үткен траехеит, гадәттә, 1—2 атнадан соң бетә, булмаса, хроник төсмерен ала, монда авыру вакыт-вакыт килеп чыгып, озак дәвам итә.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Билгесез очучы объектлар

[thumb|100px|right|[1952 елның 31 июльдә Пассория, Нью-Җерсидә күзәтелгән БОО]]**Билгесез очучы объектлар** () - феномен, траекториясе, гомуми динамикасы вә януы белгечләр тарафыннан өйрәнелүгә карамастан аныклана алынмаган, һичнинди мантыйгый, һәммәгә төшенерлек булган мәгънәгә ия булмаган күктә яки Җир йөзендә күзәтелгән җисем яки яктылык. Билгесез очучы объектларның пәйда булуы — аномаль күренеш.

Массакүләм мәдәнияттә НЛО астында еш кына танылмаган очучы объект күз алдында тотыла, аның барлыкка килүе акыллы существа җирләренә визит белән ассоциацияләнә. Күп кенә кешеләр, шул исәптән рәсми затлар һәм галимнәр, шикләнеп карый мөмкинлекләренә әлеге визитлар һәм ышанабыз, дип НЛО — бу неизученное табигый яки аэрокосмик күренеш. Киресенчә, элеккеге кайбер рәсми затлар, Хәрби һәм космонавтлар (шул исәптән ай астронавты Эдгар Митчелл, аннан парапсихология белән мавыккан), хезмәттән киткәннән соң, НЛОНЫҢ башка планетадан чыккан Тарафдарлары була.

## Искәрмәләр

Төркем:БОО
Төркем:Уфология
Төркем:Паронормаль күренешләр
Нерв авырулары

**Нерв авырулары**, *гасаб авырулары* — нерв системасы авырулары. Үзәк һәм периферик нерв системасының берәр сәбәпкә күрә гомуми яки өлешчә бозылу нәтиҗәсендә нәиҗәсендә килеп чыга. Нерв авырулары органик һәм функциональ була. Органик нерв авырулары сәбәпле үзәк һәм периферик нерв системасының анатомик структур үзгәрешләре ята. Моңа инфекцион авырулар, интоксикация, зарарланулар, шешләр, тамыр авырулары һ. б. сәбәп була. Баш яки арка минең төрле өлешләре зарарлануы белән узучы органик нерв авыруларыда периферик нерв системасида фалиҗ (паралич), көзән җыеру, гиперкинезлар, рефлекслар бозылуы, сизүчәнлек һ. б. сизүләрнең бозылышы. Функциональ нерв авыруларында нерв системасында сизелерлек анатомик үзгершләр булмый; бирегә неврозлар керә. Нерв системасының нәселдән килгән авырулары (миопатия, миотония һ.б.) аерым төркемне тәшкил итәләр. Нерв авыруларны неврология вә невропатология фәне өйрәнә. Нерв авыруларыннан неврозлар, инсульт, энцефалит, менингит, полиомиелит, неврит, радикулит, эпилепсия һәм башкалар очрыйлар.
Ефремово авыл җирлеге

**Ефремово авыл җирлеге** (***Ефремовское сельское поселение***) — Смоленск өлкәсеның Вязьма районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Ефремово авылы. Әлегә муниципаль статусы  — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча). Җирлек территориясенда 12 торак пункт урнашкан.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Экономика
Авыл хуҗалыгы оешмалары,

## Халык

Җирлеккә 
* Ефремово авылы — административный центр
* Горбы, авыл
* Ежевицы, авыл
* Желтовка, авыл
* Колотовка, авыл
* Кошелево, авыл
* Мануйлино, авыл
* Мелихово, авыл
* Некрасово, авыл
* Неонилово, авыл
* Тякино, авыл
* Устье, авыл
Барысы халык саны — 436 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Смоленск өлкәсенең Вязьма районы авыл җирлекләре
Хасталык кәгазе

**Хасталык кәгазе**, хезмәткә сәләтсезлек кәгазе  — эшче яки хезмәтче вакытлыча хезмәткә сәләтсез булганда эшләми торып нәфака (пособие) алу хокукын бирүче вәсика (документ).

Табибият хезмәткәре хасталык кәгазен 15 көннән азрак мөддәткә бирә ала. Әгәр вакытлыча хезмәткә сәләтсезлек 15 көннән артык була, хезмәткә сәләтсезлек кәгазе табиблар комиссиясе тарафыннан бирелә.

Төркем:Хезмәт хокукы
Төркем:Документлар
Аспидлар

**Аспидлар** () — еланнар гаиләсе, 41—43 ыругка бүленгән 181 төре бар, барчасы зәһәрле. Өске ягында зәһәр агып төшкән буразналы бер пар теш бар. Зәһәре көчле, нервны фалиҗләүче тәэсир күрсәтә, кайбер адәмнәрне үтерә. Аспидлар тропик һәм субтропик өлкәләрдә, хосусән Африка, Көньяк Азия һәм Австралия, Көньяк һәм Үзәк Америкада таралган. Күбесенчә җирдә, кайбер төрләре агачта яши. Бакалар, башка еланнар, вак кимерүчеләр белән азыклана.
Капкачы

**Капкачы** () — кайбер спорт төрләрендә уенчылардан берсе. Аның төп вазифасы уен дәвамында көндәш такым тарфыннан юнәлдерелгән тупны үз капкасына керттерүгә юл куймаудан гыйбарәт.

Капкачылар уен дәвамында башка уенчыларга караганда аеруча мөмкинлекләргә ия. Футбол уенында мисал өчен капкачылар куллары ярдәмендә уйнауга хокуклылар. Моннан тыш, капкачылар уен дәвамында башка төркем уенчыларыннан аерылып тора торган кием вә махсус җиһазларда булалар. Мисал өчен хоккей ыапкачылары җәрәхәт алмау максатында махсус йөз капламасын баш киеме сыйфатында кияләр. Футбол уены капкачылары исә тупны кулайрак тоту максатында махсус бияләй кияләр.

## Сылтама
* Вратарское мастерство(хоккей) 

Төркем:Капкачылар
Mäskäw bankara valüta birjası

**Mäskäw bankara valüta birjası** (rusça *Московская межбанковская валютная биржа*) - 1992-2011 yıllarda eş itkän Rusiä universal' birjası, Mäskäw şähärendä urnaşqan.

2011 yılda RTS birjası belän berläşkän.

2012 yıldan Mäskäw birjası dip yörtelä.

Başta valüta belän ğenä eşläde, soñraq fond mäydançığı açıldı.

*Kapitallaştıru **500 mlrd USD** 
*Listing: Birjada 700 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä.
* **MMVB indeksı** — töp cıyılma indeks, 30 iñ ere şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä.

## Aktsiälär äyläneşe

## Sıltamalar
*  moex.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Төркем:Русия оешмалары
Mäskäw birjası

**Mäskäw birjası**  (rusça *Московская биржа*) - Mäskäw şähärendä urnaşqan Rusiäneñ iñ zur birja berläşmäse.

2011 yılda Mäskäw bankara valüta birjası häm RTS birjası berläşüe näticäsendä barlıqqa kilä.

Mäskäw bankara valüta birjası 1992 yılda nigezlängän, RTS (Rusiä säwdä sisteması) 1995 yılda barlıqqa kilgän.

Mäskäw birjası aktsiälär, obligatsiälär, çığarılma finans qoralı, valüta, asıl metallar belän säwdä oyıştırıp, tärtipkä sala.

Berläşmägä (Xoldingqa) **Üzäk detozitariy** kerä.

## Tarix

1703 yılda Rusiädä berençe tawar birjası Peterburg şähärendä nigezlänä.

1839 yılda Mäskäwdä birja mäydançığı açıla.

1860 yıldan aktsiälär belän säwdä başlana.

Oktäber inqıylabınnan soñ birjalar yabıla, läkin Yaña İqtisadi Säyäsät çorında 1922-1930 yılda birjalar eşlilär.

1992 yılda Mäskäw bankara valüta birjası açıla.

## Taswir

*    Kapitallaştıru **23 790 mlrd sum** (2014)
*    Listing: Birjada 280 şirkät qimmätle käğäze bäyälänä (2014).
*    **MMVB, RTS indeksları** — sumdağı häm valütağı cıyılma indekslar, 30 iñ zur şirkät aktsiäse nigezendä isäplänä.
*   Aktsiälär belän säwdä küläme **44934 trln sum** (2013)

## Xucalar

Birja aktsiäläre iäläre:
*Rusiä Üzäk bankı 13,166%
*Sberbank 9,992%
*Vneşekonombank 8,395%
*EBRR 6,063%
*Şeñdoñ investment 5,616%

## Sıltamalar
*  moex.com Räsmi säxifä
*    Фондовый рынок. Курс для начинающих = An Introduction to Equity Markets. — М.: «Альпина Паблишер», 2011. — 280 с. — (Reuters для финансистов). — ISBN 978-5-9614-1460-8.
*    Тони Тернер Краткосрочный трейдинг. Руководство для начинающих = A Beginner's Guide to Short-Term Trading. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 366 с. — ISBN 978-5-9614-1711-1.

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Төркем:Кыйммәтле кәгазьләр
Төркем:Биржалар
Төркем:Россия оешмалары
Ишем (Иртеш кушылдыгы)

**Ишем** — Россия территориясеннән ага торган елга. Казакъстан, Россиянең Төмән өлкәсе, Омск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Иртеш елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы  2450 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш бассейн бүᴫгeында урнашкан. Кече елга бассейны — Иртеш елгасы кушылдыклары бассейны Тубылдан алып Обка койганчы, елга бассейны — Иртеш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Төмән өлкәсе елгалары
Төркем:Омск өлкәсе елгалары
Төркем:Акмола өлкәсе елгалары
Төркем:Төньяк Казакъстан өлкәсе елгалары
Төркем:Караганда өлкәсе елгалары
Чиңхәй

**Чиңхәй** (, ) — Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк-көнбатыш өлешендәге провинция.

Башкаласы — Шиниң (Синин) шәһәре.
## География
Җир өсте, нигездә, тау һәм тигезлекләрдән гыйбарәт. Сайдам иңкүлеге төньяктан Нәншән һәм Алтынтау, көньяктан Куньлун таулары белән уралган. Көньяграк Тибет таулыгының төньяк-көнчыгыш өлешләре урнашкан.

Климаты киксен континенталь, кыш суык, җәй салкынча. Еллык явым 300–500 мм. Чиңхәй террториясендә Янцзы, Хуаңхе, Мекоң елгаларның югары агымнары урнашканнар. Күлләр күп, иң эресе — Чиңхәй күле (яки Кукунор күле). Нәкъ менә бу кытайча атамасында диңгез иероглифы булган тозлы күл провинциягә исемне биргән.

## Тарих
312 елда Чиңхәй күле тирәсендә сяньби-монголлар (монгорлар) тарафыннан Тогон дәүләте нигезләнгән. Ул 663 елда тибетлар тарафыннан басып алганчыга хәтле  яшәп килгән. XVI гасырның башында төньяк-көнчыгыш Чиңхәйгә тумат-монголлар бәреп керәләр. 1724 елдан Чиң империясе тарафыннан басып алынган. 1928 елдан — Кытайның Чиңхәй провинциясе.
## Халык
2010 ел жаисәбе буенча, провинциядә 5626722 кеше яши, шул исәптә кытайлылар — 2983521 кеше (53,02%), тибетлылар — 1375059 кеше (24,44%), хуэйлар — 834298 кеше (14,83%), ту (монгорлар) — 204412 кеше (3,63%), саларлар — 107089 кеше (1,90%), монголлар — 99815 кеше (1,77%).

Шуның өстенә җанисәп провинциядә 2 татарны теркәлгән.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында көтүлек терлкчелеге. Нигездә, сарык һәм кәҗә асрала.  Терлкчелекнеңтөп продукты — йон һәм ит. Игенчелек белән елга үзәннәрендә шөгыльләнәләр. Бөртеклеләр, рапс, бәрәңге һәм бакча культуралары үстерелә. Нефть, тоз, кургашын һәм тутыя нәре чыганаклары табылган. Нефть эшкәртү заводлары, металлургия һәм машина төзү сәнәгате, авыл хуҗалыгы продуктларны эшкәртү эшханәләре бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Дунгуань мәчете

Төркем:Кытай вилаятьләре
Төркем:Чиңхәй
Максим Шакиров

**Максим Шакиров** (Максим Фатыйх улы Шакиров, ) – «Красная звезда» (Мәскәү) газетасының спорт бүлеге хәбәрчесе, альпинист, тренер.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 21 ноябрендә Мәскәү өлкәсе Ногинск шәһәрендә туган. Физик тәрбия институтының тренерлык факультетын «пятиборье буенча тренер» белгечлеге буенча  (1990), тау чаңгысы спорты инструкторлары мәктәбен (1991) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1990  29- СКА йөзү буенча тренеры.
* 1991-1993  Семашко исемендәге институтның физик тәрбия кафедрасында физик тәрбия укытучысы.
* 1993-1996  «Гармония» лицеенда физик тәрбия укытучысы.
* 1999  «Красная Звезда» газетасында хәбәрче, махсус хәбәрче. 100 дән артык мәкаләсе, спорт репортажы дөнья күргән.

## Альпинизм

1996 елдан альпинизм белән шөгыльләнә. Тауга менүләрне фото һәм видеога төшереп бара. Тау чаңгысы спорты нигезләренә өйрәтә. Яңа елларны дөньяның иң биек тау башларында каршылау идеясе авторы. Кыйтгаларның, илләрнең һәм тау массивларының абсолют биек тау башларында Яңа елны каршылау («New Year on the Summits») проекты җитәкчесе.

#### Яулаган биеклекләре
* 2001 – Эльбрус (Россия) 
* 2002 – Монблан (Альп)
* 2003 – Килиманджаро (Африка) 
* 2004 – Аконкагуа (Япония)
* 2005 – Фуджи (Япония)
* 2006 – Чимборасо (Эквадор)
* 2007 – Олимп (Греция)
* 2008 – Охос-дель-Саладо (Чили)
* 2009 – Цуг Шице (Алмания)
* 2010 – Тубкаль (Атлас таулары, Марокко)
* 2011 – Аибга (Россия, Краснодар крае)
* 2012 – Говерла (Карпат, Украина)
* 2013 – 
* 2014 – Тейде вулканы (Тенерифе, Канар утраулары, Испания)
* 2015 – Олимпус (Кипр, 1 900 *м*)
Сочи шәһәрен Олимпиадага (2014) тәкъдим итү максаты белән Сочи флагын 5 кыйтганың  иң биек тау башларына кадау белән шөгыльләнә:
* Аконкагуа (Көньяк Америка, 6 962 *м*)
* Эльбрус (Европа, 5 642 *м*)
* Косцюшко (Австралия, 2 228 *м*)
* Килиманджаро (Африка, 5 895 *м*)
* Эверест (Азия, 8 848 *м*).

#### Максаты
БМО әгъзасы булган 194 илнең һәркайсында булып, иң биек булган тау башына менү, шул исәптән өч 8 меңлеккә (Эверест, К2, Канченджанга). Соңыннан 194 3D панорама, 194 видеороликны берничә чит телдә аңлатмаларын язып, интернетка урнаштыру.

## Кызыклы факт
* М. Шакиров – Яңа елларны 14 ел беррәттән иң биек тау башларында каршылаучы дөньяда бердәнбер кеше.
* ССРБ, Россия, БДБ тарихында Эверестка менеп җиткән 143 нче кеше. 
* Эверестка бердән артык  мәртәбә менеп җиткән 20 нче кеше.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россиянең альпинизм буенча Беренче кубогы иясе (2012, *команда эчендә*)
* Халыкара «7 Summits» программасын иң тиз үтү (293 көндә) буенча дөнья рекордсмены (2012, *команда белән*
* 1 нче тауга менүен American Alpen Journal билгеләгән.
* 2004 елгы менүен  Reuters агентлыгы яктыртып барган.
 
## Сылтамалар
*  Альпари рәсми сайты
*  Тауга менүчеләр турында портал

## Искәрмәләр

Төркем:Альпинистлар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Спортчылар
Шакиров

**Шакиров** – фамилия. Гарәп теленнән кергән «Шакир» ( ― «шөкер итүче, күргән яхшылыкларны онытмаучы») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әзһәр Шакиров (22.02.1940), артист, *РСФСР ([[1988]]), ТАССР ([[1974]]) халык артисты, [[Тукай премиясе]] ([[1998]]).*
* Дамир Шакиров (1956), медицина фәннәре докторы (2002), профессор (2006).
* Данис Шакиров (1968), БТК башкарма комитеты җитәкчесе.
* Илдар Шакиров(1958), педагогика фәннәре кандидаты, Кайбыч районы мәгариф бүлеге мөдире (1993-2018), 2019 елдан Кайбыч ягы музее җитәкчесе.
* Илһам Шакиров (15.02.1935), җырчы, *[[Россия]] һәм [[ТАССР]] халык артисты, [[Тукай премиясе]] ([[1970]]).*
* Максим Шакиров (21.11.1967), альпинист.
* Мидхәт Шакиров (1916-2004), фирка-дәүләт эшлеклесе.
* Минсәгыйть Шакиров (01.06.1948―15.01.2023), ТР муниципаль берәмлекләр шурасы рәисе.
* Үлмәскол Шакиров (1922-1998), Советлар берлеге Каһарманы, *өлкән сержант*.
* Ринат Шакиров (1962), пианист. РФ атказанган, ТР халык артисты.
* Самат Шакир (Шакиров)  (1924-1988), язучы.
* Станислав Шакиров (23.03.1967), мари җырчысы.
* Фидаил Шакиров (1954―2005), милли спорт төрләре буенча РСФСР (1972), Татарстанның атказанган (1998) спорт мастеры.  
----
* **[[Шакирова]]**
** Алсу Шакирова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2007 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
** Гүзәл Шакирова, Татарстанның атказанган артисты (2015).
** Фәридә Шакирова (07.04.1942), журналист (Балтач).

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр
Гөлнара Тимерҗанова

**'
**Гөлнара Тимерҗанова*' - татар эстрада җырчысы, [[Татарстанның атказанган артисты]].

== Тәрҗемәи хәле ==
1975 елның 29 маенда Башкортстанның Бо­рай районы Чалкак авылында туа.

Булачак җырчы [[Казан музыка училищесы]]ның әм [[Казан дәүләт консерваториясе]]нең (2000 ел) вокал бүлекләрен тәмамлаган.

Халык арасында 2001 елда таныла башлый. “Наз”, “Сөю диңгезе”, “Мәхәббәт ялкыны”, “Мин гомеремне багышлыйм сөюгә”, “Бөек сер” һәм “Татар халык җырлары исемле” дисклары бар.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[Татарстанның атказанган артисты]]

==Гаиләсе==
Әтисе (*вафат*) Фавил Мәхмүт улы заманында җитәкче дә, механизатор – тракторист та булган. Әнисе Дания Муллакарәм кызы – алдынгы сыер савучы. Бертуганнары – апалары – Руфинә, Гөлфинә, абыйсы – Илфир, сеңлесе – Гөлнур (барысы да Башкортстанда яшиләр).
* Беренче ире (*2007 елга кадәр*) – Илдар, оператор – режиссёр, [[ул]]ы – Идел. 
* Икенче ире (*2013 елдан'') Ильер, кызы Айзифа.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Җырчы Гөлнара Тимерҗанова көрәшкә чыга
* 1нче гимназия сайты: Гөлнара Тимерҗанова.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Алгарыш

**Алгарыш** (*Axelle*) — татарча интеллектуаль Rap төркеме. 2011 елда оеша.

Составында Әхмәдиев Рүзәл һәм Әхмәдиев Рәдиф. Илназар, Илгиз Шәйхразиев, Данис Закиров, Гөлназ Батталова, Алмаз Сәмигуллин белән дуэтлар эшләнелгән.

## Чыганаклар
* Күрше.ру сайты.

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
AzaN Project

**«AzaN Project»** — татар рок җыр төркеме.

Нур Алиев һәм Азат Гыйлметдинов эшләре нәтиҗәсе. Алырның музыкалары – халык инструментлары белән гитара а-ля Rage Against The Machine берләшмәсе. Шулай ук хәзерге заман аранжировкасы, тавышлар, ритмнар.

Проектның нигезе Стамбулда салына. Казанга кайткач, алар «AzaN Project» дигән проектны оештвыралар.

«AzaN» — Азат белән Нур исемнәреннән ясалыш.

Төркемнең логотипы – Босфор аркылы күпер, ул ике дөнья ягын – Европа белән Азияны берләштерә. Бу ике мәдәниятнең музыка ара берләшүе – «AzaN» иҗатының төп фикере.

## Чыганаклар
* Күрше.ру сайты.

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Төркем:Татар рок-төркемнәре
DJ Radik

**Радик Яруллин**, сәхнә псевдонимы **DJ Radik**(укыла *диджей Радик*) — Мәскәүдә яшәп иҗат итүче музыкант һәм артист. 

## Тормыш юлы
Тулы исеме – Радик Вәлит улы Яруллин. Тамырлары — Нижгар өлкәсенең Зур Рбишча авылыннан. Радик сигез яшеннән музыка белән шөгыльләнә башлый – синтезаторда, гитарада уйный, аранжировкалар ясап карый.

Унбиш яшендә Радик Яруллин Мәскәүнең җидееллык 64нче музыкаль мәктәбенең фортепиано классын тәмамлый. Анныры соң ул “Кызыл Химик” исемле рок-лицейга музыкаль менеджмент курсына белем алырга керә. Соңырак Радик Гнессиннар исемендәге Рәсәй музыка академиясендә укый.

Академиядән соң Радик концертларда, дискотекаларда, клубларда чыгыш итә. Радик Яруллин шулай ук «C_File» группасында һәм Роза Хәбибуллина җитәкләгән «Айкай» татар яшьләр вокаль төркемендә җырлады.

Беренча соло альбомы “Минем дөньям” дип атала. Барлыгы биштән күбрәк популяр альбомнары дөнья күрде. Алар арасында “Tatar remixlari”, “Tatar discotekasi 2006”, “DJ Radik дискотекага чакыра”, “Көзләрем” исемле альбомнар.

DJ Radik — “Татарстанның нонстоп диджее – 2004” һәм “Иң яхшы татар диджее – 2005” кебек күп төрле бәйгеләр һәм фестивальләр лауреаты.

Хәзергә көндә Мәскәү клубларында диджей буларак чыгыш итә.

## Чыганаклар
* cultin.ru 
* tatshop.ru

 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Диджейлар
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Ат койрыгы (шарлавык)

**Ат койрыгы шарлавыгы** () — бу гаҗәеп матур шарлавык. Шундый гадәттән тыш исемле шарлавык Калифорниянең Йосемити Милли паркында урнаша. Шул исемне шарлавык үзенчәлекле күренеш өчен алган — февральдә берничә көн дәвамында бу шарлавыкта шәфакь кояшның нурлары чагылдыруын күреп була.

Шул чакта шарлавык ут кызгылт сары була.
«Ат койрыгы» Эль Капитан тавының көнчыгыш сөзәклегендә урнаша. Бу ике төшә торган су ташкыны, һәм аның зурлыгы 480 метр.
Бөтен шарлавыкның зурлыгы 650 метр.

## Чыганаклар
* Күрше.ру сайты.

Төркем:Шарлавыклар
Төркем:Калифорния географиясе
Төркем:АКШ шарлавыклары
Текодонтлар

**Тикодантлар** (***Текодо́нты***), **ячеистозу́бые** () —

Тикодантлар алар динозаврлар булалар.
* **[[Proterosuchia]]** — 
* **[[Ornithosuchia]]** — 
* **[[Rauisuchia]]** — 
* **[[Aetosauria]]** — 
* **[[Phytosauria]]** —

## Систематика
thumb|Зауришийлар hәм орнитишийлар очалары төзелеше
thumb|left|Зауришийлар очасы төзелеше
thumb|Орнитишийлар оча сөяге төзелеше
Динозаврлар — триасның азагында текодонтлардан аерылган архозаврлар тәртибе.. Динозаврларны ике зур астәртипкә бүләләр: орнитишийларга (*Ornithischia*, **кош ләгәнлеләр**) һәм зауришийларга (*Saurischia*, **кәлтә ләгәнлеләр**). Әмма кайбер галимнәр зауришийларны һәм орнитишийларны динозаврларга берләштерми, архозаврларның аерым төркемнәренә чыгара.

## Искәрмәләр

Төркем:Архозаврлар
Динозаврларның юкка чыгуы

Якынча 66 миллион ел элек, акбур чоры азагында урын алган һәлакәт нәтиҗәсендә Җирдәге 3/4 үсемлекләр һәм хайваннар төрләре (шул исәптән очучы булмаган динозаврлар да) юкка чыга.

Бүгенге көндә музейларда археологлар тапкан соякләрен генә күреп була.

Динозаврларның үлеп китүләрен, Җирдәге яшәү шартларының нык үзгәрткән планетар дәрәҗәдә һәлакәт белән бәйлиләр. Бер версия буенча бу астероидның төшүе артыннан Җир атмосферасына күтәрелгән тузан үсемлекләр һәм планктонга фотосинтез өчен мөмкинлек калдырмый, җәнлекләренең күбесе исә җитәрлек ашамлык таба алмаулары аркасында үләләр. Бу гипотезаны 1990-еллар башында Мексика култыгында шул чорга туры килүче 180 км-лык Chicxulub кратеры да раслый дип санала.

Шул ук арада, бу вәзгыять берюлы яки кыска вакыт арасында берничә астероидның Җиргә төшкәне белән бәйле була алуына ишарәләр бирүче фактлар бар - Төньяк диңгездәге, Украинаның Кировоград өлкәсе территориясендә һәм Мумбайдан көнбатышкарак Һинд океаны суларындагы кечкенәрәк кратерлар.

Башка галимнәр исә җәнлекләрнең үлүләрен шулай ук Тоба һәлакәтенә охшаш янартау атылуы, климат үзгәрешләре, диңгез суларының югарылыгы һәм/яки башка факторлары белән бәйлиләр.

Бу феноменның чорына туры килүче катламнар Җир кабыгында аз, астероидларда исә югары күләмдә очраган иридийга бик бай.

## Искәрмәләр

*
* 
*
*
*
* 

Төркем:Динозаврлар
Ринат Хәйри

**Ринат Хәйри** – Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.

## Тәрҗемәи хәл
Башкортстанның Илеш районындагы Үрмәт авылында туып үскән. Ринат Хәйретдинов бала чагыннан ук әдәби иҗатка тартыла. Башкортстан дәүләт университетының филология факультеты татар теле бүлегендә белем алганда, талипларның “Акчарлаклар” әдәби түгәрәгендә актив шөгыльләнә, газета-журналларда еш басыла башлый ул. Университетны тәмамлагач, яшь белгеч туган ягына кайта һәм гомеренең азагына кадәр Илеш районының «Маяк» гәзитендә эшли. Журналист эшчәнлеген әдәби иҗат белән бергә алып бара талантлы милләттәшебез.

Ринат Хәйринең гомере, иҗаты чәчәк атып килгән чорында, нибары 40 яшендә кинәт өзелә.

## Иҗаты
Каты чир аны арабыздан алып киткәч, әдәби тәнкыйть тә, китап сөючеләр дә район җирендә яшәп тә талантлы әсәрләр тудырган шагыйрьнең иҗатына югары бәя бирә.
Ринат Хәйри «Эзлим сине» шигъри җыентыгы һәм «Корбан» поэмасы өчен үзе үлгәннән соң Галимов Сәлам премиясенә лаек булды. Мәрхүмнең хатыны, талантлы журналист һәм байтак еллар «Маяк» гәзитенең баш мөхәррире вазифаларын башкарган Айсылу ханым Хәйретдинова тормыш иптәшенең кульязмаларын туплап тагын да биш китап чыгаруга иреште.

## Чыганаклар
* Башкортстанда шагыйрь Ринат Хәйрине искә алалар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Журналистлар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Nürnberg

**Nürnberg** (almança *Nürnberg* [ˈnʏɐ̯nbɛɐ̯k]) - Almaniä şähäre, Bavariä tönyaq-üzägendä Pegnits yılğasında urnaşqan.

Xalıq sanı buyınça Münxen şähärennän soñ Bavariäneñ ikençe qalası. Xalıq sanı 490 085 (2011).

**Frankoniä** iqtisadi, mädäni üzäge häm anıñ räsmi bulmağan başqalası.

Öçençe reyx waqıtında Nürnberg - natsizm töp üzäge (almança *Stadt der Reichsparteitage*), yähüdlärgä qarşı yünälgän "Nürnberg qanunnarı"n buldıru urını. Şunıñ öçen Natsi Almaniä ciñelgännän soñ, näq Nürnberg şähärendä Nürnberg xökeme ütkärelgän.

Nürnberg töbäge 50 mlrd euro tulayım milli produktı belän Almaniäneñ iñ köçle iqtisadi töbäkläre isemlegenä kerä.

## İsem

Berniçä yurama bar, ber çığanaq buyınça Nürnberg ataması "*nor*" - **qıya** digän süzdän kilep çıqqan

## Mädäniät

Urta ğasırlarda Nürnberg bay säwdä, mädäni şähär bulğan. Monda küp kenä mäşhür rässamnar, şağirlär, köyyazarlar eşlägännär: Albrext Dürer, Adam Kraft, Willibald Pirkgeymer h.b. **Piter Henlayn** kesä säğätläre uylap çığarğan, **Martin Bexaym** - globus yasağan.

## Tarix

1021 yılda bügenge şähär cirendäge iñ borınğı bistä - **Grosgründlax** telgä alına.

XI ğasırda kirmän tözelgän.

1050 yılda "Noerenberg" digän şähär telgä alına.

Strategik urnaştıru urını säbäple Nürnberg İzge Rim imperiäse  öçen zur ähämiätkä iä bulğan.

1219 yılda **kayzer Fridrix II** şähärgä imperiä qalası (*Reichsstadt*) digän däräcäne birä.

1618 yılda başlanğan Utız yıllıq suğış şähärgä zur zıyan kiterä.

1356 yılda Kayzer Karl IV imperiä qanunnar cıyıntığı "**Altın Bulla**" çığara, Nürnbergta saylanğan imperator berençe utırış ütkärergä tieş.

1525 yıla şähär Lüteranlıq qabul itä.

1806 yılda Napoleon şähärne Bavariägä büläk itä.

1835 yılda Nürnberg häm Fürt arasında Almaniä berençe timer yulı açıla.

1927 yılda Natsional-sotsialistik eşçelär firqäse berençe utırışı uza.

1935 yılda Nürnberg rasalı qanunnarı çığarıla.

1938 yılda ber millionlı natsistlar iñ zur cıyını uza.

1945 yılnıñ 2 ğinwarında Nürnberg şähäre bombağa totıla, İske şähär 90% ı cimerelä.

1945-1949 yıllarda xärbi cinäyätçelär östendäge Nürnberg xökeme.

1966 yılda İske şähär torğızıla.

## Şähär klimatı




## Monı da qarağız
* Nürnberg xökeme
## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:Алмания шәһәрләре
Нюрнберг

**Нюрнберг** — Алманиянең Бавария җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Бавария шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абрамиха (Смоленск өлкәсе)

**Абрамиха** — Русиянең Смоленск өлкәсе  Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 3 кеше (2007 ел).

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 12 километрга көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 10 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора. Авылдан 14 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Шәехзадә Бабич премиясе

**Шәехзадә Бабич премиясе** (Шәехзадә Бабич исемендәге премия, , ) ― Башкортстанның яшьләр дәүләт бүләге. 1995 елда Башкортстан хөкүмәте тарафыннан булдырылган. Шагыйрь Шәехзадә Бабич (1895―1919) исемен йөртә.

## Тарих

1995 елда Башкортстан хөкүмәте тарафыннан Шәехзадә Бабичның 100 еллык юбилее уңаеннан булдырылган.

2025 елның ноябрендә Башкортстан Хөкүмәте карары белән әдәбият, сәнгать һәм архитектура өлкәсендә Шәйхзадә Бабич исемендәге республика яшьләр премияләре турындагы канунга үзгәрешләр кертелгән. Документ нигезендә, югары бүләккә нигезләмә буенча хәзер интернет-басмалар, шулай ук социаль челтәрләрдән ММЧ вәкилләре дәгъва итә ала.

## Максаты
Башкортстанда яшь талантларны барлау. Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә аеруча уңышлы әсәрләр (*хезмәтләр*) өчен бирелә 

## Статут
* Ш. Бабич премиясенә тәкъдим ителүче хезмәтләр, тәкъдим ителү көненә кадәр бер ел эчендә, нәшриятта (*матбугатта*) басылган, тамашачыга күрсәтелгән, төзелгән булырга тиеш.
* Премиягә намзәтләрнең яше 16 дан ким булмаска, 35 тән артмаска тиеш.
* Премия лауреаты истәлекле медаль һәм акчалата бүләк ала.
* Акчалата бүләкнең күләме үзгәреп тора: 1999 елда *17 000* сум, 2006 елда *50 000* сум, 2012 елда *150 000*, 2025 елда *500 000* сум булган.
* 2012 елдан башлап, ике елга бер тапшырыла.

## Ш. Бабич премиясе лауреатлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Шәехзадә Бабич исемендәге премия лауреатлары (*библиографик күрсәткеч*). Уфа, 2000.

## Сылтамалар
* Ш. Бабич премиясе турында тулы мәгълүмат 
*   Алар иҗаты сокланырлык 
*   Россия дәүләт китапханәсе рәсми сайты 

## Моны да карагыз
* Салават Юлаев премиясе
* Г. Сәләм премиясе
* Мифтахетдин Акмулла премиясе

Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Шәехзадә Бабич
Төркем:1995 елда барлыкка килгәннәр
Гәнсу

**Гәнсу́** (; пиньинь *Gānsù*) — Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк-көнбатыш өлешендәге провинция.

Башкаласы — Ләнҗу шәһәре.
## География
Рельефы таулы. Климаты континенталь. Еллык явымнар саны 150—400 мм, көньяк-көнчыгышта 600 миллиметргача. Зур өлешен тау даласы һәм тау чүле ландшафтлары алып тора. 
## Тарих
Гәнсу территориясе кытайлылар тарфыннан б.э.к. 3—2 гасырларда басып алынган. Провинция буларак 13 гасырда Чиңюән, Линҗао һәм Фын өлкәләрнең берләшүдән барлыкка килгән. Провинциянең көньягы аша Хуанхэ (кытай теленнән "сары елга") елгасы ага.

## Халык

Милли состав (2010): кытайлар — 23 164 817 кеше (90,58%), хуэй — 125 864 кеше (14,92%), дуңшаңнар — 546 255 кеше (2,14%), тибетлылар — 488 359 кеше (1,91%).

Шуның өстенә, җанисәп провинциядә 18 татарны теркәлгән.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Гәнсу, нигездә, игенчелек районы. Хуаңхе елгасының югары агымында ясалма сугару борынгылыктан таралган булган.

Бодай, тары, гаолян, кукуруз, арпа, шикәр чөгендере, тәмәке, мамык үстерәләр. Терелекчелек үсеш алган (сарык, МЭТ, як, дөя, елкы). Юймин тирәсендә нефть чигарыла һәм эшкәртелә. Ташкүмер, бакыр вә тимер нәре казып чыгарыла. Химия һәм металл эшкәртү сәнәгате эшханәләре бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай вилаятьләре
Александровское

**Алекса́ндровское** — топоним:
## 

## Шулай ук карагыз
* Александров
* Александрова
* Александровка
* Александрово
* Александровск
* Александровская
* Александровский
Варварино

**Варварино** — халык яши торган пунклар атамалары:
## 

## Шулай ук карагыз
* Варвара (мәгънәләр)
* Варваринка
* Варваринская
* Варваринский
Высоково

**Высоково** — Россиядә топоним:
## 

## Шулай ук карагыз
* 
* Высоково-2
Истибра

**Истибра** – кече йомышны үтəгəннəн соң сидек юлында калган бəвел тамчыларның чыгып беткəненə инану өчен 100 адым атлагач яисə башка төрле хəрəкəтлəр ясагач, бəвелдəн пакьлəнү. Истибра кылу вəҗеп, чөнки бəвел тамчылары тиз генə чыгып бетмичə, тəһарəт алганнан соң чыккан тамчылар тəһарəтне бозалар.

## Әдәбият
* 

Төркем:Ислам төшенчәләре
Истинҗа

**Истинҗа** – йомышны үтəгəннəн соң су белəн нəҗестəн пакьлəнү. Олы йомышны үтəгəч, əүвəл берəр терле коры нəрсə белəн, аннары су белəн пакьлəнергə кирəк.

## Әдәбият
* 

Төркем:Ислам төшенчәләре
Ракәгать

**Рəкəгать** ( *рәкәʿат*) — намазның аягүрə тору, иелү һəм башны җиргə куюны эченə алган бер өлеше.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
 
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Намаз
Дмитриевка (Мәләвез районы, Нордовка авыл советы)

**Дмитриевка** — Башкортстанның Мәләвез районында урнашкан авыл.
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 356 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Бишавыл-Уңгар

**Бишавыл-Уңгар** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл.
## Демография

## Шәхесләр

* Рәшит Низамов (*Рәшит Уңгар*, 1935—2018), язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1991), Гали Чокрый премиясе лауреаты (2007).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Шәйморат

**Шәйморат** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан татар авылы. 
## Тарих
Иске тарихи исеме - Биштәкә.
2015 елның 11 сентябрендә Кырмыскалы районы Шәйморат авылында 112-се Башкорт атлы дивизиясе һәм аның командиры генерал-майор Миңлегалие Шәйморатовка багышланган Хәрби Дан мемориалы ачылган.
## Демография

Рәсми  милли состав (2002): башкортлар — 64%, татарлар -33%..
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Чүнхуа Салар мөхтәри өязе

**Чүнхуа салар мөхтәри өязе** (, ) — Кытай Халык Җөмһүрияте Чиңхәй провинциясенең Хәйдуң округы составына керүче  өяз.
## География
Көнчыгышта Гәнсу провинциясе, көньякта һәм көнбатышта Хуаңнән тибет мөхтәри округы белән, төньякта Хуалуң хуэй мөхтәри өязе белән чиктәш.
## Тарих
1954 елда барлыкка килгән.
## Халык

Милли состав (2000): саларлар — 61,14%, тибетлылар — 24,68%, хуэй — 7,81%, кытайлар — 5,95%.

## Административ бүленеш
1 бистә, 4 олыс һәм дүрт милли олыс.
## Моны да карагыз
* Саларлар
## Искәрмәләр

Төркем:Чиңхәй провинциясенең мөхтәри өязләре
Варварино (Смоленск өлкәсе)

**Варварино** — Русиянең Смоленск өлкәсе  Новодугино районы составына керүче авылы. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 6 кеше (2007 ел).

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 26 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 20 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Соловка елга ярында. Авылдан 26 километрга көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Т.п. 219-нчы км тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартынды азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Ниңчә-Хуэй мөхтәри районы

**Ниңчә-Хуэй мөхтәри районы** (; пиньинь *Níngxià Huízú Zìzhìqū*) — Кытай Халык Җөмһүриятенең төньяк өлешендәге провинция.

Башкаласы — Инчүән шәһәре.
## География
Район Лөсслы платосында урнашкан, Ниңчә террииториясе аша Хуанхэ елгасы ага. Көнчыгышта Шенчи провинциясе белән, көньякта һәм көнбатышта Гәнсу провинциясе белән, төньякта Эчке Монголия мөхтәри районы белән чиктәш. 
## Халык

Милли состав (2010): кытайлар — 4 086 367 кеше (64,85%), хуэй — 2 173 820 кеше (34,50%).

Шуның өстенә, җанисәп провинциядә 2 татарны теркәлгән.
## Административ бүленеш

## Икътисад
Хуҗалыкның төп тармагы — игенчелек. Дөге, бодай, тары, гаолян, мамык, майлы үсемлекләр үстерелә. Терлекчелектә нигездә сарык һәм МЭТ асрала. Радиотехника, электроника, металлургия, тукымачылык һәм азык-төлек сәнәгате  бар. Инчүән шәһәре янында ташкүмер һәм аш тозы казып алына. Хуанхэ елгасы — көймәләр йөрешле.
## Искәрмәләр

Төркем:Кытай төбәкләре
Җәлил Киекбаев премиясе

**Җәлил Киекбаев премиясе** (Җәлил Киекбаев  исемендәге премия) – Башкортстанның Гафури районы хакимияте (дәүләт) бүләге. 1991 елда булдырылган.
 
Күренекле тел галиме Җәлил Киекбаев (1911-1968) исемен йөртә.

## Тарих
1991 елда язучылар, сәнгать, фән әһелләре, журналистларның игътибарын Җәлил Киекбаевның иҗатына юнәлтү максатында БР Гафури район Советы башкарма комитеты карары белән булдырылган.

## Статут
* 2006 елдан 5 елга бер мәртәбә (*Җ. Киекбаевның юбилейларында*) тапшырыла.
* Чираттагы лауреатлар саны 3 тән артмый.
* Намзәтләр тумышлары яки иҗатлары белән Гафури районына бәйләнгән булырга тиеш.
* Лауреатларга таныклык, акчалата бүләк, күкрәк тамгасы тапшырыла.
* Акчалата бүләк үзгәреп тора: 1991 елда *10 000* сум булган.

## Җ. Киекбаев премиясе лауреатлары

## Сылтамалар
 Гафури районы рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Җәлил Киекбаев премиясе лауреатлары
Шәһит Ходайбирдин премиясе

*[[Күгәрчен районы]] хакимиятенең [[Шәһит Ходайбирдин премиясе (Күгәрчен районы)|Шәһит Ходайбирдин премиясе]] белән бутамаска.*

**Шәһит Ходайбирдин премиясе**, Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия () ― Башкортстан хөкүмәте  (дәүләт) бүләге. 1996 елда булдырылган.
 
Күренекле инкыйлабчы, дәүләт эшлеклесе, язучы Шәһит Ходайбирдин (1896―1924) исемен йөртә.

## Тарих

1989 елның 8 апрелендә БАССР журналистлар берлеге, гаммәви мәгълүмат чаралары хезмәткәрләренең иҗатын бәяләү максатында, Шәһит Ходайбирдин премиясе булдыру турында карар кабул итә. 1996 елдан БР министрлар кабинеты карары белән премия дәүләт (республика) статусы ала.

## Максаты
Иҗатларында халыкның тарихи үткәне тирән ачылган, замандашлар образлары бирелгән, икътисад, социаль тормыш, мәдәният, экология, этика мәсьәләләре кыю күтәрелгән һәм аларны чишү юллары күрсәтелгән журналистларны билгеләү өчен булдырылган.

## Статус
* Премия һәр елны 3 журналистка (яки журналистлар коллективына) тапшырыла.
* Лауреатларга диплом, акчалата бүләк, күкрәк тамгасы тапшырыла.
* Акчалата бүләк үзгәреп тора: 2012-2014 елларда *100 000* сум булган.
* 2024 елның гыйнварыннан премиянең акчалата бүләге күләме **500 000** сумга җиткерелә.

## Ш. Ходайбирдин  премиясе лауреатлары
* 70 тән артык журналист лауреат исемен алган.
* Лауреат исеменә лаек булганнар арасында журналистика ветераннары - Виктор Орлов, Рәүф Насыйров, Рәис Касыймов, Раиф Бадыйков, Вячеслав Стрижевский, Алла Докучаева, Марсель Сәлимов, Альфред Стасюконис, Ирина Николенко, Тамара Нефедова бар.
* Лауреат исеменә республика газеталарының барысының да, кайбер шәһәр һәм район газеталары вәкилләре лаек булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Ш. Ходайбирдин премиясе турында нигезләмә

Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Зәкиев

**Закиев** — фамилия.

## Танылган ияләр
* Әүфәр Зәкиев (тулы исеме Әүфәр Зәки улы Зәкиев) — төзүче, җитәкче, Тукай бүләге лауреаты.
* Илгиз Зәкиев (1993), җырчы, Казан шәһәр филармониясе солисты, Татарстанның атказанган артисты (2021).
* Ильхам Азизага оглы Зәкиев — азербайҗан дзюдочы.
* Мирфатыйх Зәкиев — танылган татар филолог-галим.
* Радик Зәкиев — Россия хоккейчысы.
* Рәшит Зәкиев (1937), язучы һәм журналист.
* Фәрит Зәкиев (1952), нефтьче.
* Тәкый Зәкиев, ТРның атказанган укытучысы.
Воробьевка (Смоленск өлкәсе)

**Воробьевка** () — Русиядә Смоленск өлкәсенең Рославль районында урнашкан авыл. 2013 елда яшәүчеләр саны юклыгы билгеле.

Өлкәнең көньяк өлешендә Рославльдан төньяк-көнчыгышта 52 км ераклыкта урнашкан. Авылдан 23 км төньяктарак Смоленск — Сухиничи линиясендә Жегловка тимер юл станциясе урнашкан.

## Тарих
Авылны Гитлер гаскәрләре Бөек Ватан сугышы барышында 1941 елның август аенда басып алалар, 1943 елның сентябрендә авыл азат ителә.

## Халык
Авылда бүген кешеләр инде яшәми.

### Күренекле кешеләр
Авылда Советлар Берлеге Каһарманы Михаил Добрынин туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Рославль районы торак пунктлары
Лядо (Смоленск өлкәсе)

**Лядо** (***Ля́до***) — Смоленск өлкәсе Новодугино районында урнашкан авыл. Извеково авыл җирлегенә керә. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 9 кеше (2007 ел).
Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә Новодугинодан 22 км көньяк-көнбатышта Төлка елгасы буенда урнашкан. Авылдан 19 км көнчыгышта Вязьма — Ржев линиясенең Александрино тимерюл станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында Гитлер гаскәрләре авылны 1941 елның октябрь аенда басып алалар, 1943 елның март аенда азат итәлә.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Төркем:Смоленск өлкәсенең фотографиясыз ТП
Nürnberg rasalı qanunnarı

**Nürnberg rasalı qanunnarı** (almança *Nürnberger Rassengesetze*) — 1935 yılnıñ 15 sentäberendä Adolf Hitler niäte buyınça Nürnberg şähärendäge Natsional-sotsialistik firqäse cıyılışında iğlan itelgän ike rasalı qanun  (berençe çiratta yähüdlärgä qarşı yünälgän) - **"Reyx watandaşı turında qanun"** (*Reichsbürgergesetz*) häm **"Alman qanı häm alman namusın saqlaw xaqında qanun"** (*Gesetz zum Schutze des deutschen Blutes und der deutschen Ehre*), soñraq Nürnberg şähärendä cıyılğan Reyxstag maxsus utırışında raslanğan.

"Reyx watandaşı turında qanun" buyınça Reyx watandaşı alman yäisä qärdäş alman xalqı qanı iäse genä bulırğa mömkin. Bu qanun berençe çiratta çegännärne häm yähüdlärne Almaniä watandaşlığınnan mäxrüm itkän.

"Ariy" häm "ariy tügel" töşençäläre kertelgän.

Wanzey konferentsiädän soñ yarım toqımlı şäxeslärgä qarata (berençe çiratta yähüdlärgä qarşı) qanunnar qatıraq itep yasalğannar.

## Ähämiät

Nürnberg qanunnarı yähüdlärne häm çegännärne berençe çiratta Almaniädä qanunnan tış quyğannar. Holokostqa berençe etärgeç bula.

## Ädäbiät
* Закон о защите немецкой крови и немецкой чести
* Закон о гражданстве рейха и Закон о защите немецкой крови и немецкой чести, и два первых распоряжения к ним
*    Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett.. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост
Төркем:Өченче рейх
Төркем:1935 ел
Төркем:15 сентябрь
Рамазан Өметбаев

**Рамазан Өметбаев** (Рамазан Гыймран улы Өметбаев, ) —  
җәмәгать-дәүләт эшлеклесе, язучы, публицист. Икътисад фәннәре кандидаты (1967). РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1958). РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (1995). БР язучылар берлеге әгъзасы (1989). Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреаты (1993).

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 7 апрелендә БАССР Җылаер кантоны (хәзерге БР Әбҗәлил районы) Әлмөхәммәт авылында туган. Уфада икееллык фирка мәктәбен (1953), Магнитогорскида педагогия институтын (1954), Мәскәүдә фирка үзәк комитеты каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясен (1967) тәмамлаган.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1942 ел башында үзе теләп  фронтка китә. 1943 елның җәендә Kуpcк сугышында  була, Opёл шәһәре  янында авыр контузия ала. Дәваланып, кире сафка баса  һәм 11- Аpмия  составында Бaлтика җирләрендә яуларда катнаша.

## Хезмәт юлы

* 1937 МТСта эш кәгазьләрен күчереп язучы.
* 1941 Баймак бакыр эретү заводында торф кисүче.
* 1947-1960 Баймак  фирка райкомында: инструктор, бүлек мөдире, сәркатип, 1954 2-сәркатип, 1956 1- сәркатип.
* 1953 «Сталин байрагы» («*Стерлитмакский рабочий*») газетасында.
* 1960-1965 фирка өлкә комитетында бүлек мөдире.
* 1967 БАССР министрлар шурасы рәисе урынбасары.
* 1975-1981 БАССР кинофикация дәүләт комитеты рәисе.
* 1966-1975 БАССР тарих, мәдәният ядкәрләрен саклау республика шурасы президиумы рәисе.
* 1963-1967 БАССР Югары шурасы президиумы әгъзасы,V-IX чакырылыш Югары шура депутаты.
  
## Иҗаты
Р. Өметбаевның иҗаты документларга нигеләнгән булуы белән аерылып тора. Халыкның тормышын һәм көнкүрешен чагу сурәтли. «Генерал Күсимов» (1990; 1995 ) документаль повесте  Советлар берлеге Каһарманы Т.Т. Күсимовка багышланган. Ике китапны эченә алган дилогияда Октябрь инкыйлабыннан соңгы авыл язмышы сурәтләнгән: «Чыктан иелә кылган» (1993), «Сыну» (1999). «Сарыколак» хикәясе буенча «Башкортстан» ДТРК 2 серияле нәфис фильм төшергән (1990, 1995, режиссёр Ә. Нурмөхәммәтов).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1958). 
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).
* Ким Әхмәтҗанов премиясе (1993).
* Ленин ордены (1957).
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1985)
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены.
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1974).

## Хәтер
* Сибайда, Баймакта, Әбҗәлил районы авылларында урамнарга исеме бирелгән.
* Сибай башкорт лицее Р. Өметбаев исемен йөртә.
* Сибай шәһәре хакимияте ел саен Рамазан Өметбаев премиясе тапшыра.
* 2025 елда Уфаның Ленин районындагы яңа урамга исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Башкортстан (''белешмәлек'')  
*   Р. Өметбаев БР әдәби картасы сайтында
*   Р. Өметбаев исемендәге лицей сайты

Төркем:Язучылар
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Россиянең атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Ким Әхмәтҗанов премиясе лауреатлары
Рамазан Өметбаев премиясе

**Рамазан Өметбаев премиясе** (Рамазан Өметбаев исемендәге премия) – БР Сибай шәһәре хакимиятенең әдәбият, сәнгать, мәгариф һәм публицистика өлкәсендәге  (дәүләт) бүләге. 2000 елда булдырылган.
 
Җәмәгать-дәүләт эшлеклесе, язучы Рамазан Өметбаев (1924-1997) исемен йөртә.

## Тарих
2000 елда «Атайсал» газетасы Рамазан Өметбаев исемендәге премия булдырган.
2005 елдан Сибай хакимияте тапшыра башлаган.  Җәмәгать-дәүләт эшлеклесе, язучы һәм публицист Рамазан Өметбаев исемен мәңгеләштерү һәм язучылар, сәнгать, фән әһелләре, журналистларның игътибарын Рамазан Өметбаевның тормыш юлына һәм иҗатына юнәлтү максатында, БР Сибай шәһәр округы Советы карары белән премия турында нигезләмә расланган.

## Статут
* Премия һәр елны 11 октябрьдә тапшырыла.
* Лауреатларның яше чикләнми.
* Авторлар коллективы намзәт була алмый.
* Лауреатларга таныклык, акчалата бүләк, күкрәк тамгасы тапшырыла.
* Акчалата бүләк 1,5 МРОТ итеп билгеләнгән.

## Р. Өметбаев премиясе лауреатлары

## Сылтамалар
* Р. Өметбаев премиясе турында нигезләмә 
*  Сибай шәһәре рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Рамазан Өметбаев премиясе лауреатлары
Өметбаев

**Өметбаев** – татар, башкорт халкында еш очрый торган фамилия. «Өметбай» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Сабир Өметбаев (1908-1982) – Минзәлә театры режиссёры (1935-1966), Тукай премиясе иясе (1960).
* Мөхәммәтсәлим Өметбаев (1841-1904) – этнограф, язучы, Пушкинны татарчага тәрҗемә итүче.
* Рамазан Өметбаев (1924-1997) – җәмәгать эшлеклесе, язучы.

Төркем:Шәхесләр