open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балыкчы (кабилә)

**Балыкчы** (*балыксы*) — төрки кабилә.

## Этноним
«Балыкчы» этнонимы татар һәм башкорт телләрендә «балыкчы» («балык» сүзеннән) яки «балчы, бал җыючы» («бал» сүзеннән) мәгънәләрен белдерә. Боларны халыкның этимологик аңлатмалары ата-бабаларның ханга ясакны балык яки бал белән түләүләре турындагы хикәяләр белән аңлата (мәсәлән, сунарчы нәселе — җәнлек тиресе, ә кошчы — лачын һәм бөркет белән түләгән кебек).

Фольклорчы М. Х. Минһаҗетдинов әкият сюжетларын анализлаганнан соң, этноним борынгы тотемик табынулардан барлыкка килеп, «балыктан туган» дип аңлата. Әммә Р. Г. Кузеев буенча, балыкчылык башкортларның хуҗалыгында мөһим роль уйнамый һәм балык культы белән бәйле тасвирламалар юк, шунлыктан бу гипотезаларның дөреслеге бик шикле.

*Baliq, baluq* сүзе VIII быуатка караган борынгы төрки текстларда «кала» мәгәнәсендә, ә *baluqdagy* — «шәһәрдә яшәүчеләр» мәгәнәсендә кулланылган. Мәхмүт Кашгари буенча *балык* сүзе «мәҗүсилек чорындагы төрки һәм уйгырлар телендә шәһәрне» аңлата. *Балыкчы (балыкчи)* этнонимы янә утрак тораларда яшәүчеләрне яки борынгы кала перифериясендә яшәүче күчмә халык (мәс., *наверле* фарсы сүзе — «яңа шәһәрләрдә яшәүчеләр», *[[ирәкте]]* этнонимы — «кәлгәдә хезмәт итүчеләр» ягъни «калган сакларга бурычлылар») дип аңлатылган.

«Балыкчы» этнонимы башкортлардан тыш казакларда, кыргызларда, туваларда, төркмәннәрдә билгеле.

## Тарих
1730 елда Балыкчы олысының урнашуы турында болай диелә: «Уфа һәм Төй елгалары буйлап, таулар, урманнар, зур булмаган кырлар». Балыкчы олысы түбәләргә (тюба) бүленмәгән. XIX гасыр башында олыс карамагында 175690 дисәтинә җир булган (шул исәптән, сөрүлек җирләре — 6443, печәнлек — 7244, урманнар — 156821, яраксыз җирләр — 4837 дисәтинәне алып торган).

Балыкчы олысы башта Уфа провинциясенең Бөре өязенә, аннары Оренбург губернасына, ә 1865 елдан — Уфа губернасына карый. 1930 елның 20 августыннан олыс җирләре Башкортстанның Аксын районы һәм аңа чиктәш территорияләргә кертелә. Аксын районы халкын нигездә балыкчылылар тәшкил итә. Балыкчылар шулай ук Каридел районында һәм Татарстанның Апас районы Шәмбалыкчы авылында яши. Аларның сөйләше башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалектының каридел сөйләшенә якын.

Балыкчы волостенә Сөйәнтүз, Гөмбә, Кашка, Әмир (Байгишево), Үрмияз, Яңа Күчкилде, Иске Күчкилде, Үршәде, Чураш, Солтанбәк, Ташлыкүл (Чишмә), Дәүләт, Яңа Кирткисәк, Яңа Багазы (Маясты), Яңа Сөеш (Булмазы/Түбән Булмазы), Уразбахты һәм башка авыллар кергән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Балыҡсы

## Видеоязмалар

*  Сценарий авторы С. Хәмидуллин, реж. А. Өметбаев. «Историческая среда», «Башкортстан» ДУП ТРК, 2010 ел.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Чуаш милли конгрессы

**Чуаш милли конгрессы** ()  — чуашларның, Россия Федерациясе төбәкләренең һәм чит илләрнең тупланып яшәү урыннарында булган милли-мәдәни автономияләрне, берләшмәләрне һәм ассоциацияләрне, иҗтимагый берләшмәләрне, дәүләт һәм шәхси предприятиеләрнең, фәнни учреждениеләрнең хезмәт коллективларын, шулай ук Чуаш Республикасының физик затларын берләштерүче Россия төбәкара иҗтимагый оешмасы.

Оешманың Штаб-фатиры Чуаш Республикасының башкаласы Чабаксар шәһәрендә урнашкан.

## Президентлар
* Атнер Хузангай (1992 елның октябрь — октябрь 1997 ел)
* Геннадий Архипов (1997 елның октябреннән 2013 елның октябренә кадәр)
* Николай Угаслов (2013 елның октябреннән 2021 елның октябренә кадәр)
* Валерий Клементьев (2021 — )

## Тарих
ЧНК 1992 елның 8-9 октябрендә Чабаксарда Чуаш Республикасы Югары Советы һәм Халык Хуралы, Чуаш яңарышы партиясе карары белән үткәрелгән беренче съездда (1992 елның 8-9 октябрендә) оештырыла. Съездда ЧНКНЫҢ хокукый статусын һәм аның идеологиясен билгеләүче документлар кабул ителде, Зур совет һәм президент сайланды.

## Шулай ук карагыз
* Бөтендөнья татар конгрессы
* Чуаш милли хәрәкәте
* Җирле төбәкне өйрәнү җәмгыяте
* Чуашстан милли радиосы

## Искәрмәләр

## Сылтау
* Официальный сайт МОО «ЧНК» 
* Чувашский национальный конгресс  // Сайт «Культурное наследие Чувашии»
* Чувашский национальный конгресс // Официальный сайт Минкультуры Чувашии
* Атнер Хузангай: Заявление представителей общественных объединений Чувашской Республики в связи с убийством посла Российской Федерации в Турции
* Чувашский конгресс: "25 лет назад был мощнее, чем культурный центр"
* «ЧНК» РХП официаллă сайчĕ
* Атнер Хузангай: "Чувашский народ должен стать нормальным субъектом международного права"

*
Төркем:Чуаш оешмалары
Төркем:Чабаксар оешмалары
Кәгазь йорт

**«Кәгазь йорт»** () –  ширкәте төшергән талау турындагы сериал.

Беренче булып  каналында күрсәтелгән.

 сериялек сериал  фасылдан тора.

## Бүләкләр


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  − сериалның IMDb сайтындагы бите.

Төркем:«Эмми» кинопремиясе
Карпов

**Карпов** — фамилия.
* **[[Александр Карпов]]**
** Александр Карпов (1890-1937), фирка-хуҗалык эшлеклесе.
** Александр Карпов (1953), Яшел Үзән суднолар төзү заводы ААҖ генераль директоры (2018–2020). 
* Анатолий Карпов (1950), табиб-психиатр, фармаколог, фән докторы.
* Анатолий Карпов (1951), шахматчы, халыкара гроссмейстер, дөнья чемпионы.
* Владимир Карпов (1870—1943), гистолог, эмбриолог, цитолог, Мәскәү университетының медицина факультеты деканы.
* Виктор Карпов (1927-1997), «Майский» совхозы директоры (1972-1988, *[[Яшел Үзән районы]]*).
* Даниэль Карпов (1945), биология фәннәре докторы (2007). БАССР атказанган укытучысы (1991).
* Лев Карпов (1879-1921), бертуган Ушковларның Бондюг химия заводы директоры (1915-1918).
* Михаил Карпов (1923-), Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе слесаре,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Павел Карпов (1924-2008),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
----
;Карпова
* Марина Карпова (1989), җырчы, Татарстанның атказанган артисты.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Алексей Леонов

**Алексе́й Архи́п улы Лео́нов**, (, Листвянка, , Көнбатыш Себер крае, РСФСР, ССРБ — , Мәскәү, Россия), —  — совет галәмче № 11, ачык галәмгә чыккан беренче кеше. Ике тапкыр Советлар Берлеге каһарманы (1965, 1975).
## Биографиясе
1934 елның 30 маенда Кемерово өлкәсенең Тисуль районы Листвянка авылында туган. Гаиләдә сигезенче бала булган. Рус.
### Космонавтлар отрядында

1960 елда ССРБ космонавтлары беренче отрядында керә. 1965 елның 18-19 мартында Павел Беляев белән бергә галәмгә «Восход-2» космик корабта икенче пилот булып очыш ясай. Очыш барышында космонавтика тарихында беренче булып ачык галәмгә чыга, шул ук вакытта бик кыюлык күрсәтә, бигрәк тә штаттан тыш хәлдә, кабарган космик скафандр аның космик корабльгә кайтаруга комачаулаган .

### Үлем һәм җирләү
Соңгы вакытта Леонов бик күп авырды. 2019 елның февраль башында аңа аяклары бармакларына операция ясыйлар һәм шуннан соң ул даими рәвештә госпитальләрдә була.
## Почта маркалары рәссамы

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ космонавтлары
Абий Әхмәт Али

**Абий Әхмәт Али** (амһар አብይ አህመድ አሊ, *[[1976 ел]]ның [[15 август]]ы, [[Хәбәшстан]] ([[Эфиопия]]), Оромия төбәге, Агаро*) — Хәбәшстан сәясәтчесе, 2018 елның 2 апреленнән ның премьер-министры. Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (*[[2019 ел|2019]]*).
 
## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 15 августында Хәбәшстанның Оромия төбәге Агаро шәһәрендә туган. Әтисе — Хәбәшстанда һәм Кениянең төньягында яшәүче 25 миллионлы оромо халкына караган мөселман, әнисе — Хәбәшстанда халык саны буенча икенче урында торучы амһар халкыннан христиан, әтисенең дүртенче хатыны. Җимма шәһәрендә урта мәктәпне, «компьютер инженериясе» белгечлеге буенча Аддис-Абебада көллият (*[[2001 ел|2001]]*) тәмамлаган. 2011 елда Гринвич университетының бизнес мәктәбендә  (*[[Бөекбритания]]*) магистр дипломы алган. 2013 елда АКШның Оһайо штаты Ашленд шәхси университетында бизнес һәм эшлекле идарә итү өлкәсендә магистратура тәмамлаган. 2017 елда Аддис-Абеба университетында тынычлык мәсьәләләре буенча диссертация яклаган.

## Сәясәттә
1991 елда, яшүсмер чагыннан ук, оромо халкының демократик оешмасына (ОХДО) кушыла,  каршы көрәшүче баш күтәрүчеләр хәрәкәтендә катнаша. Хәбәшстан кораллы көчләрендә хәрби хезмәттә була, 1995 елда БМОның Руандадагы тынычлык контингентында хезмәт итә. 1998—2000 елларда Хәбәшстан—Эритрея конфликтында катнаша. Аддис-Абебада программалау буенча белем алгач, 2007 елда «Челтәрдә Хәбәшстан куркынычсызлык мәгълүмат агентлыгы» оештыра.

2010 елда полковник дәрәҗәсендә хәрби хезмәтне калдырып, ОХДО фиркасеннән парламентка үтә, мөселманнар белән христианнар арасында низагларны чишүдә катнаша.

Соңрак хөкүмәттә эшли, 2014 елда фән һәм технологияләр мәгълүмат үзәге директоры итеп билгеләнә. 2015 елда фән һәм технологияләр министры, 2016 елдан Оромия төбәге президенты урынбасары, 2017 елдан ОХДО фиркасенең баш сәркатибе.

2018 елның 2 апреленнән  илнең премьер-министры вазифасына керешә.
 
2018 елның 3 июнендә Аддис-Абебада чыгыш ясаганда аңа һөҗүм ясала — граната ыргыталар. Премьер-министрга зыян килми.

2019 елның октябрендә Эритрея белән чикара конфликтларны чишкән өчен Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була .

## Гаилә хәле
Өйләнгән, өч кыз үстерә. Протестант. Хәбәшстанның 3 рәсми телен (*амһар, [[оромо теле|оромо]], тигринья*), инглиз телен белә.

## Сылтамалар
*  Абий Ахмед. ТАСС

## Искәрмәләр


## Шулай ук карагыз

Төркем:Аддис-Абеба университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Хәбәшстан премьер-министрлары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Хузангай (мәгънәләр)

**Хузангай** — күп мәгънәле сүз.
* Атнер Хузангай (1948), филолог. Педер Хузангайның улы.
* Педер Хузангай (1907-1970), Чуаш АССР халык шагыйре (1950).
## Ойконим
* Хузангай (2004 елдан Сиктерме-Хузангай), Әлки районы авылы.
## Моны да карагыз
* Педер Хузангай музее

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Төркем:Ойконимнар
Атнер Хузангай

**Атнер Хузангай** (8 октябрь, 1948 ел, Чабаксар, Чуаш Республикасы) — чуаш филологы, әдәби тәнкыйтьче, публицист, чуаш милли хәрәкәте эшлеклесе, Чуаш милли конгрессы мактаулы президенты.

## Биографиясе
Ул 1948 елның 8 октябрендә Чабаксарда туган. Әтисе - Чуашстанның халык шагыйре Педер Хузангай. Әнисе - Вера Кузьмина, ССРБның халык артисты.

Ленинград дәүләт университетының Көнчыгыш факультетын тәмамлый. Белгечлеге — «гарәп филологиясе». ССРБ Фәннәр академиясенең Көнчыгышны өйрәнү институты аспирантурасын тәмамлый. Мисыр Гарәп Республикасында хәрби тәрҗемәче буларак стажировка үтте (1970–1971).

Филология фәннәре кандидаты (1977). «Чуваш дәүләт гуманитар фәннәр институты» ДФУ тел белеме бүлеге мөдире. Язучылар берлеге әгъзасы (1987).

1980 нче еллар ахыры-1990 нчы еллар башында милли-мәдәни хәрәкәтнең актив эшлеклесе булып тора. Чуваш Республикасы Югары Советы депутаты һәм мәдәният буенча даими комиссия рәисе. 1993 елда Чуваш Республикасы Президентына Кандидат.

1992-1997 елларда — аның инициативасы белән оештырылган Чуаш милли конгрессы президенты, 1997-2002 елларда — тумыштан килгән халыклар һәм Милләтләр Оешмасы Генераль Ассамблеясенең беренче вице-рәисе.

## Бүләк
* Чуашстанның М. Сеспель исемендәге Комсомол премиясе (1989)
* Латвия Журналистлар берлеге премиясе лауреаты (1987)
* Халыклар дуслыгы " премиясе лауреаты» (1987)
* В. Митта премиясе лауреаты (1998)
* Рус футуризмының әтисе Давид Бурлюк исемендәге халыкара бәйрәм

## Литература
* Хузангай А.П. Поиск слова. Литературно-критические статьи. — Чебоксары: Чувашгосиздат., 1987. 191 с.
* Хузангай А.П. Поэт Айги и художники (Опыт философской интерпретации поэтического и художественного сознания. — Чебоксары, 1998.
* Хузангай А.П. Текст, метатексты и путешествия. — Чебоксары: Руссика, 2003. 387 с.
* Хузангай А.П. Без иллюзий: мой временник. — Чебоксары: Чуваш. кн. изд-во, 2017. 255 с. ISBN 978-5-7670-2615-9

## Искәрмә


## Сылтау
* А.П. Хузангай на сайте Чувашского государственного института гуманитарных наук.
* Биографическая справка
* Интервью Атнера Хузангая интернет-газете «Свободное слово» 
* Атнер Хузангай: "Чувашский народ должен стать нормальным субъектом международного права"

Төркем:Алфавит буенча филологлар
Төркем:ССРБ филологлары
Төркем:Русия филологлары
Төркем:Русиянең җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Мураками-Яно формуласы

Геометриядә Яно Мураками тарафыннан кертелгән **Мураками–Яно формуласы** гиперболик яки сферик тетрагедрон күләме өчен формула булып тора, ул ике сырлы почмаклар төшенчәләрендә бирелә.

## Искәрмәләр
* Murakami, Jun; Yano, Masakazu (2005), "On the volume of a hyperbolic and spherical tetrahedron", Communications in Analysis and Geometry, 13 (2): 379–400, ISSN 1019-8385, MR 2154824 url=http://www.f.waseda.jp/murakami/papers/tetrahedronrev4.pdf

Төркем:Математик тигезләмәләр
Леланд Инициативасы

**Леланд Инициативасы** USAID-ның Африкада Интернетка тоташтыруны камилләштерү өчен биш еллык программа.  Ул Микки Леланд хөрмәтенә аталган. Аның имплементация фазасы 1996 елның мартында башланган.

Ул хезмәткәрләр элемтәсен көчәйтү өчен тәнкыйтьләнә, ул илләрнең Интернет элемтәсенең илләренең тырышлыгын берләштерә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*
*
Кобе

**Кобе**  — Япония дәүләтенең Хиого префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Кобе шәһәре 1889 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 1530847 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 2772 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 552.23 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Кавасаки

**Кавасаки** () — Япониянең Канагава префектурасында урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1924 елдан йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Япония шәһәрләре
Ан-72

**Ан-72** (НАТО кодификацияләре буенча: **** (): — *«Күмерче»*, халык исемнәре: «Чебурашка») — совет хәрби йөк очкычы. Ан-26 очкычын алыштыру өчен Антонов исемендәге ОКБда эшләнгән. Россия ВКСта һәм башка илләрнең коралларында тора.
## Тарих

1983 елның ноябрендә очучы-сынаучылар М. Попович һәм С. Максимов Ан-72дә очышның максималь биеклеге — 13 410 метр, горизонталь очышның биеклекләре — 12 980 метр, әлеге класс самолетлары өчен дөнья рекордлары куя.
## Төзү

Яңа самолетны эшләүнең беренче этабында инициатива ОКБдан бирелгән бюджет акчаларын сарыф итү зарурлыгы аркасында килеп чыккан, чөнки югыйсә, тормышка ашырылмаган акчалар алынды, ә киләсе елга бюроны финанслау кимеде. Бу тәкъдимне Хәрби-Һава Көчләренең Баш штабы хуплавын каршы алды, ул гаскәрләр һәм техника йөртү һәм аэродромнарны белән тәэмин итү өчен җиңел транспорт самолеты төзергә тели.
## Төзелмә
Югары урнашкан канат.
## Модификациялары

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Чудакарана

**Чудакарана** (Санскрит теле: चूड़ाकरण), турыдан-туры мәгънәдә, *чәч толымын җәеп кую*) яки **Мундана** (Санскрит телендә: मुण्डन, турыдан-туры мәгънәдә: *тонзура*), ул уналты Һинд дине самскараларның (изге ритуалларның) сигезенчесе, биредә бала беренче чәч кисүен кабул итә.

Грһйя Сутралар буенча, бу самскара баланың беренче яшендә яки өченче елның тәмамлануына кадәр булырга тиеш, әмма соңрак хакимият яшьне җиденче яшенә кадәр киңәйткәннәр.  Баланың чәче киселә, һәм еш кына башның таҗында бары тик чәчләр бәйләме яки сикха яки *чуда* кала.

Башта, сикханың килештерүе Чудакараның иң әһәмиятле хасияте булган һәм чәч бәйләме саннары баланың готра правараларның саны белән билгеләнә. Соңрак, төньяк Һиндстанда бары тик бер чәч бәйләмен калдыру универсаль булып калган. Әмма Деккан Платосында һәм көньяк Һиндстанда, берникадәр дәрәҗәдә иртәрәк традицияләр калган.

Традициядә, тумыштан чәч алдангы тормыштан кирәкмәгән хасиятләр белән ассоциацияләнә. Шулай итеп *мундана* вакытында, бала янә кырылдыра бу алдангыдан азатлыкны һәм киләчәккә хәрәкәт итүнең символы булып тора. Ритуал күпчелек йортларда малайлар һәм кызлар өчен махсус церемония булып башкарыла.

Ришикешта, Ганга ярларында, махсус *чудакарана* яки *мундана* *самскара* булып тора. Бу церемониядә, чәчләрне кисү һәм кыру белән беррәттән, өйрәтелгән каһиннәр тарафыннан, ачарья һәм ришикумаралар тарафыннан Веда мантралар һәм догалар укыла. Баланың башы кырыла һәм чәчләр символик рәвештә изге елгага тәкъдим ителә. Бала һәм аның гаиләсе шуннан соң Ганга Аартида изге яджна церемониясен башкаралар.

## Процесс
Чудакарма Санскар мәдәнияткә яки этноска карап төрлечә була. Санскармала буенча, брамин бһодж башкарыла, шуннан соң чәч кыру була һәм Пуджа тәкъдимнәре була. Бәбинең чәчләре изге булып санала һәм алар урынына арыш оны яки сыер тиресе сылана. Шулай ук, эремчек, сөт һәм куркума сылана, ул бәбине кисүләрдән антисептик яки юешләткеч буларак эшли.

## Шулай ук карагыз мөмкин
* Беренче чәч кыруы
* Сикха

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине самскаралары
Чуаш милли җәмгыяте

**Чуаш милли җәмгыяте** — 1917 елның 28 июнендә Сембер шәһәрендә 1 нче гомумчекуваш милли съездында оештырылган оешма.

## Тарих
Съездда ЧМҖ Уставы кабул ителде, аның җитәкче органнары булдырылды: идарә һәм ревизия комиссиясе. Идарә составына башта В.Н. Орлов, В.А. Никаноров, Я.З. Захаров  һәм С.М. Максимов, идарә әгъзаларына кандидатлар итеп Н. Ф. Некрасов һәм В. Н. Никифоров сайланды. Ревизия комиссиясе әгъзалары итеп А.Г. Григорьева, С.А. Акимов, И. Д. Доримедонтова сайланды, кандидат итеп – Н. Я. Яковлева сайланды.

1917 елның 1-4 августында Идел буе вак халыкларының 2 нче съездында ЧНО идарәсенең яңа составы сайлана. Аңа а.в. Васильев (рәисе), Г.Ф. Алюнов, и. в. Васильев, Н. В. Никольский, А. Г. Гаврилова (сәркәтип), а. в. Рекеев керделәр. Эшмәкәрләр и.с. Баймеков һәм В. и. Эсливанов идарә әгъзаларына кандидатлар булдылар. Оешмада хокукый яктан карашлар өстенлек итә. Чно башта чувашлар арасында мәдәни-агарту эшләре өчен иң мөһим мәсьәләләрне, шул исәптән иҗтимагый-сәяси мәсьәләләрне хәл итүне тиздән үзенең бурычы дип игълан итте. Җәмгыятьнең сәяси максатларына түбәндәгеләр керә:
* оештыру җыелышы тарафыннан халык хакимияте башында яңа дәүләт корылышын булдырганчы Вакытлы хөкүмәт ярдәме күрсәтү,
* җәмгыять вәкилләре аша төрле дәүләт һәм иҗтимагый оешмаларда катнашу,
* Чуваш халкын сәяси тәрбияләүгә ярдәм итү.

Мәдәни-агарту өлкәсендә чувашлар арасында мәгарифне үстерү, чуашларның мәгариф һәм мәгърифәт эше белән җитәкчелек итү, махсус чуашлар өчен Үзәк административ орган булдыру максат итеп куела. укулар. биналар булдыру, милли. чуаш. музей, дини-әхлак. халык тәрбияләү. Сембер, Самара, Уфа һәм Оренбург губерналарының губерна үзәкләрендә үз филиалларының таралган челтәре булган Сембер, Чебоксар, Цивильск, Буа, Тәтеш, Бәләбәй, Чистай, Стәрлетамак, Бөгелмә, Златоуст һәм башка шәһәрләрдә урнашкан. 1917 елның 10 августыннан «Хыпар» газетасын чыгара, оештыру җыелышына сайлауларга әзерлек белән җитәкчелек итә һәм аңа кандидатларның милли исемлеген төзи, 2 нче гомумкуваш милли съездын (1917 елның сентябре), общевашны оештыра. укытучылар һәм укучы яшьләр съездлары һ. б.

Иҗтимагый көчләрне полярлаштыру, сул эсерларның һәм большевикларның позицияләрен көчәйтү, ябу 1918 елның февралендә матбугат. органнар әгъзаларның иҗтимагый-сәяси ролен сизелерлек йомшартты. Гражданнар сугышы башланганнан бирле ЧНО лидерлары советларга каршы көчләр ягына күчте. РСФСР халык комиссариаты каршындагы Чуваш бүлеге 1918 елның 28 сентябрендәге приказы нигезендә ЧНО һәм аның филиалларын бетерү турында игълан итә; ЧНО лидерларының һәм активистларының бер өлеше кулга алына.

## Искәрмә


## Сылтау
* Революция и чуваши: факты, цифры, мифы
* Будет ли у чувашей своя Стратегия
* Создание национальной государственности чувашского народа. Значение обретения государственности для чувашского народа

Төркем:Алфавит буенча оешмалар
Бөтендөнья уйгыр конгрессы

**Бөтендөнья уйгыр конгрессы**, БУК, Дөнья уйгыр корылтае (, *уйгыр латин язуында*: Dunya Uyghur Qurultiyi, ) — мөһаҗирлектәге уйгырларның халыкара оешмасы. Кытайның Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы (Көнчыгыш Төркестан) эчендә, шулай ук Көнчыгыш Төркестаннан читтә дә уйгыр халкы мәнфәгатьләрен якларга омтыла. Бөтендөнья уйгыр конгрессы үзен көч кулланусыз һәм тыныч хәрәкәт буларак тасвирлый һәм тоталитаризм, дини түземсезлек һәм терроризмнан баш тарту өчен чыгыш ясый. Конгресс  (*[[АКШ]]*) тарафыннан өлешчә финанслана.
 
Кытайда БУК «террористлар оешмасы» дип рәсми рәвештә танылган.

## Тарих
Уйгыр җәмгыятьләренең күп өлешен берләштергән беренче уйгыр оешмасы 1992 елның декабрендә Истанбулда оештырыла һәм *Көнчыгыш Төркестанның Милли Конгрессы* дип атала. 1998 елның декабрендә Истанбулда кырыктан артык уйгыр лидеры һәм 18 илдән якынча 300 уйгыр җәмгыяте вәкиле катнашында әлеге оешма *Көнчыгыш Төркестан Милли Үзәге (КТМҮ)* дип үзгәртелә. Башта КТМҮ штаб-фатиры Төркиядә була, әмма Кытай басымы астында, КТМҮ Мюнхенга күчкән.

2004 елның 16 апрелендә КТМҮ «Бөтендөнья уйгыр конгрессы» итеп үзгәртелә, ул уйгырларның барлык төркемнәрен, шул исәптән Американың уйгыр ассоциациясен () һәм Уйгыр яшьләре конгрессын берләштерә.
 
## Җитәкчелек
* 2004—2006 елларда — Әркин Алыптәкин (). 
* 2006— 2017 елларда — Рабия Кадир () 
* 2017 елдан — Долкун Әйса (

## Максаты
* Уйгырларның бай мәдәниятен саклап калуга һәм чәчәк атуына ярдәм итү.
* Уйгыр халкының үз сәяси киләчәген билгеләү өчен тыныч, демократик чараларны кулланырга хокукын хуплау. 
* Көнчыгыш Төркистанда (Кытайның Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы) уйгырлар һәм җирле халык төркемнәре өчен Кеше хокуклары өлкәсендә шартларны яхшырту.

## Оешма эшчәнлеге
КХРда һәм аннан читтә уйгырларның хокукларын бозу мониторингы алып бара. БМО, Европа шурасы (*Кеше хокуклары буенча комитетны да кертеп*) кебек халыкара оешмалар эшендә актив катнаша.  БУК шулай ук Кытай коммунистлар фиркасен кискен тәнкыйтьли. Сөргендәге Тибет хөкүмәте, Кытай диссидентлары, хокук саклау оешмалары белән хезмәттәшлек итә. Оешманың Австралия, АКШ, Бөекбритания, Төркия, Бельгия, Канада, Нидерландлар, Кыргызстан, Швециядә һәм башка илләрдә вәкиллекләре бар.

## Галерея
БУК төрле илләрдә оештырган теләктәшлек акцияләре

File:Uyghur protest in Munich 2008.jpg|Мюнхен, Алмания. 21 август 2008
File:Protest for the Uyghurs.jpg|АКШ. 19 апрель 2009File:Uyghurprotest DC 2.jpg|Вашингтон, АКШ. 10 июль 2009
File:Uyghur protest Berlin, July 2009 3.jpg|Берлин, Алмания. 10 июль 2009
File:Uyghur protest Berlin, July 2009.jpg|Берлин, Алмания. 10 июль 2009
|}
## Сылтамалар
*    Uyghur American Association (UAA)

## Искәрмәләр


Төркем:Халыкара оешмалар
Төркем:Сәяси оешмалар
Төркем:Уйгырлар
Төркем:Көнчыгыш Төркистан
Төркем:2004 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Сепаратизм
Нерон дифференциалы

Математикада **Нерон дифференциалы**, Андре Нерон хөрмәтенә аталган, бу локаль кыр яки глобаль кыр өчен билгеләнгән 1-форманың Абель күплегенең каноник диярлек сайлавы. Нерон дифференциалы Нерон минималь модельләрендә үзен яхшы тота.

Форманың эллиптик кәкре сызыгы өчен
: y^2+a_1xy+a_3=x^3+a_2x^2+a_4x+a_6
Нерон дифференциалы
:\frac{dx}{2y+a_1x+a_3}

## Искәрмәләр
* Bosch, Siegfried; Lütkebohmert, Werner; Raynaud, Michel (1990), Néron models, Ergebnisse der Mathematik und ihrer Grenzgebiete (3), 21, Berlin, New York: Springer-Verlag, ISBN 978-3-540-50587-7, MR 1045822
* Néron, André (1964), "Modèles minimaux des variétés abéliennes sur les corps locaux et globaux", Publications Mathématiques de l'IHÉS, 21: 5–128, doi:10.1007/BF02684271, MR 0179172

Төркем:Математик тигезләмәләр
Аккана Маданна Мәгарәләре

**Аккана Маданна мәгарә гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанның Андһра-Прадешның Виджаявада кыядан ксиелгән мәгарә гыйбадәтханәсе. Ул Канака Дурга Гыйбадәтханәсе өчен мәшһүр Индракиладри гыйбадәтханәсе өчен мәгълүм. Ул үзәк тарафыннан сакланган Милли Әһәмиятлеккә ия Һәйкәлләрнең берсе булып тора. Ул 17-енче гасырда төзелгән булган, гәрчә мәгарәләр үзе 6-ынчы һәм 7-енче гасырларга карый. Якында тагын бер мәгарә бар ул безнең эрага кадәр 2-енче гасырга карый. Биредә Брахма, Вишну һәм Вишнуның Тримуртисы урнашкан.

## Галерея

File:Akkanna Madanna Rock cut Caves, Vijayawada city.jpg|Баганалар күренеше һәм бердәнбер гаять зур кыядан киселгән Ганеша.
File:Rocks at Akkanna Madanna Caves in Vijayawada.jpg|Виджаявадада Акканна Маданна Мәгарәләрендә Таш кыялар
File:Akkanna Madanna Rock cut Caves in Vijayawada.jpg|Виджаявадада Индракиладриның Тау итәгендә таштан киселеп алынган Маданна Таш Кыядан киселгән мәгарәләр


## Шулай ук карарга мөмкин
* Аккана Маданна Мәгарәсе
* Һиндстанда таштан киселгән алынган гыйбадәтханәләр исемлеге
* Андһра-Прадешта Милли Әһәмиятлеккә ия Һәйкәлләр исемлеге

## Тышкы сылтамалар
*incredibleAP.com
*aptourism.gov.in 

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Gateway

**Gateway** - ул Веб-мастерлар тарафыннан кулланыла торган билгеле сайтка зиярәт кылучыларны һәм гизгечләрне җәлеп итәр өчен кулланыла торган фраза. Типик гэйтуэй бите кечкенә, гади һәм гизгеч өчен бик оптимальләштерелгән. Аның беренчел максаты зиярәт кылучыларны сүзләр яки фразалар өчен бәйле сүзләрне яки фразаларны җәлеп итү һәм Веб-сайтта битләргә гипер-сылтамаларны тәэмин итү.

Төркем:Интернет
Олег Антонов (1906)

**Оле́г Константи́нович Анто́нов** (1906—1984) — совет авиаконструкторы, техник фәннәр докторы (1960), профессор (1978), ССРБ ФА академигы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966). Ленин премиясе (1962) һәм икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1952) лауреаты.

## Биографиясе
1906 елның 25 гыйнварында (7 феврале) Мәскәү губерниясе Подольск өязе Вороновский волосте Троица авылында (хәзер — Мәскәүнең Троицкий административ округы составында) туа. Рус.
Нәселле дворяннардан.

## Тарихи әһәмияткә ия
Антонов транспорт авиациясенең «атасы» булып санала.
## Гаилә
Өч тапкыр өйләнгән булган:

## Фоторәсемнәр

Polet Antonov An-2TP Dvurekov-1.jpg|Ан-2
Antonov An124-100.jpg|Ан-124
Антонов Ан-72-74 36547095905, Киев - Жуляны RP100062.jpg|АН-74
Antonov An-225 Mriya, Antonov Design Bureau AN0189658.jpg|АН-225
Antonov An-70 Ramenskoye Airport 2013 (528-05).jpg|АН-70
Antonov An-72P, Russia - Air Force AN2331433.jpg|АН-72 с
Aeromost Kharkiv Antonov An-140 Idaszak.jpg|Ан-140
Antonov An-148-100E, Angara Airlines AN2335693.jpg|АН-148


## Искәрмәләр

Төркем:Авиация
Эссек-Күл ат заводы

**Эссек-Күл ат заводы** (*54 нче Эссек-Күл токымчылык ат заводы*, , ) — Кыргызстанда Бакты-Дүләнәте һәм Чулпан-Ата авылларында урнашкан ат заводы.

1922–1926 елларда Леонид Рапопортның кул астында оештырылган. Ат заводында җирле кыргыз аты һәм дон, асыл менге атлары белән кушылдыру аркылы яңа кыргыз аты токымын китереп чыгарылганнар. 2017 елда ат заводы үзенең 90 еллыгын бәйрәм итте.

Төркем:Атчылык
Ан-124

**Ан-124** (үз исеме: **«Руслан»**; ОКБ һәм МАПта шифыры: **Эшләнмә 400**; НАТО кодификацияләре буенча: **{{lang-en|[[Кондор|Condor]]»**): — совет авыр ерак транспорт самолеты Антонов исемендәге ОКБда 4 нче буын эшләнүе. Россия ВКСта һәм башка илләрнең коралларында тора.
Серияле җитештерүне УАСК (РСФСР) һәм КиАПО (УССҖ) алып бардылар.
## Барлыкка килү тарихы
1960 еллар уртасында АКШта Lockheed C-5 «Galaxy» яңа авыр транспорт самолеты төзү буенча эшләр бара.
## Җитештерү
Самолетны ике заводта (Киевта һәм Ульяновскида) төзү күздә тотыла.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ очкычлары
Амһара

**Амһара**, амхара (*үзатамалары*  амара) — Хәбәшстандагы сан буенча икенче урындагы халык. Халык саны ~20 млн кеше (2000, *бәяләмә*). 127 мең кеше АКШта, 85 мең амһара Суданда, 58 мең кеше Сомалида, 32 мең кеше Эритреяда, зур булмаган төркемнәр булып Джибути, Мисыр, Норвегия, Алмания, Италияда һ. б. илләрдә яши.  үзәк, төньяк, көнчыгыш өлешләрендә көн күрәләр.  макрогаиләсенең  керүче амһара телендә сөйләшәләр. Диннәре буенча — христиан-миафизитлар, шулай ук католиклар, протестантлар, мөселманннар-сөнниләр бар. 1994 елда амһараларның ~80 % ы православ христиан, 18 % ы мөселман, 0,1 % ы протестант булган.

## Халык булып формалашуы
Амһара халкы Амһара-Сайни һәм  кенәзлекләрендә XIII гасырда — XIV гасыр башында формалаша. Хәбәшстан империясенең өстенлекләргә ия халкы булып исәпләнгән. Касталарга охшаган һөнәри корпорацияләр булган (*һөнәрчеләр, җырчылар,  руханыйлар*).
 
## Мәдәнияте
Мәдәнияте Көнчыгыш Африка халыкларыныкына охшаган. Агачтан уеп әйбер ясау, үрү, тукучылык, чигү һәм тукыманы батик техникасында бизәү, күнгә бизәк төшерү, түбән касталарда — тимер эшкәртү, зәркән, балчыктан чүлмәк ясау, пергаментка бизәк төшерү үсеш алган. Хәзер амһара күбесенчә шәһәрләрдә яшәүгә күчкән.

## Музыка
Музыка мәдәнияте телгә алыну XIII гасырга карый. Музыка төрләре амһараларның аерым касталарына беркетелгән. Җырчылар һөнәри корпорацияләргә берләшкәннәр: *азмари* — кыллы уен коралында уйнап җырлый; *дабтара* — христиан чиркәве музыкантлары; *аккваквам* — литургия биюе осталары, табиблык белән дә шөгыльләнгәнгә күрә, аларны «сихерчеләр» дип йөрткәнәр; *лалибэла* — шәһәр урамнарында җырлаучылар, азык-төлек табу өчен җырлаганнар. Бәйрәмнәрдә ялгыз җырлаучы *һамарлар* булган. XX гасырда туйларда, мәрхүмне искә алу йолаларында җырлаучы дуэтлар барлыкка килә (*[[ир-ат]] үзе уйлап тапкан текстны җырлый, [[хатын-кыз]] рефренны кабатлый*). *Эскеста* биюе популяр. Музыка уен коралларыннан дита, бегэнна, кырар, вашинт (*көтүче флейтасы, бамбуктан*), малакат (*торба*), ходудва (*мөгез*), берничә саплы фанта флейтасы, кабаро барабаны, нгарит литавралары киң таралган.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. Т. 1. М.: НИ БРЭ, 2005, стр. 644-645. ISBN 5-85270-329-X
## Сылтамалар
*  Амһара

## Искәрмәләр


Төркем:Хәбәшстан халыклары
Төркем:Африка халыклары
Җунҗе Гоуда

**Җунҗе Гоуда** Чамараджанагар Районының Коллегала талугының ир кешеләр Махадешвара гыйбадәтханәсенең риваять төзүчесе. Ул Куруба Гоуда җәмәгатенең асаба җир биләүчесе һәм Шри Махадешвара Сваминың тугърысы.

## Риваять
Риваять буенча Ходай Махадешвара Җунҗе Гоуда йортын зиярәт иткән, ул Куруба Гоуданың бай җир биләүчесе һәм Ходай Бередевараның тугърысы. Анда ул Җунҗе Гоуданы куәтендә ышандырыр өчен могъҗизалар башкарган һәм ахырда Җунҗе Гоуданы аның киләчәгендә җиңгән. Җунҗе Гоуда көнчыгыш Карнатаканың Махадешвара Калкулыклары дип аталган барлык гыйбадәтханәләр өчен җаваплы дип әйтелә.
Әмма Җунҗе Гоуда гаиләсе һаман Ханур талукта, Чамараджангар районында, Кадамбур дигән авылда яшәгән.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ciil-ebooks.net/html/folklore1/epics.htm

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тетратөркеме

Төркем теориясендә **тетратөркеме** 4-төркемнең зәгыйфьләндерелгән билгеләмәсе.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Зәгыйфь n-төркеме
* Квази төркем

## Тышкы сылтамалар
* Notes on tetracategories by Todd Trimble.

Төркем:Математика
Кибер-яраклылык

**Кибер-яраклылык** ул системаның кибер һөҗүмнәреннән сыгылмалыгы фаразы. Ул бик күп диапазон программа тәэминатына һәм аппарат тәэминаты элементларына карата кулланылырга мөмкин (мәсьәлән, автоном программа тәэминаты, Интернет сайтында кулланылган Интернет сайты, браузер үзе, хәрби максатлы системалар, коммерция җиһазы, яки IoT җайланмалары).

## Шулай ук карарга мөмкин
* Airworthiness
* Crashworthiness
* Roadworthiness
* Railworthiness
* Seaworthiness
* Spaceworthiness

## Искәрмәләр

Төркем:Интернет
Тарлавык

**Тарлавык** (, ) — таулардагы тар, тирән, текә кыялы үзән. Каньоннан аермалы буларак, тарлавыкта үзән төбен елга юлы тулысынча капламый. Бер өлешен урман алып тора. Шунлыктан тарлавыклар тауларда кешеләргә, транспортка үтеп йөрергә уңайлы булган табигый үткел () вазифасын да башкара.

Текә кыялы таулардан аермалы буларак, сөзәк битләүле (*авышлык*) тауларда тау сыртлары, сопкалар арасында тар үзәннәр хасил була.

Тарлавык, кагыйдә буларак, елга тау массивында ярык хасил иткәч, барлыкка килә. Тарлавыкларда кар ишелү (лавина), бозлык шуышу, сил агу куркынычы саклана.

Һималай тауларындагы 8 мең метрлы Аннапурна һәм Дһаулагири тау түбәләре арасыннан агучы Кали-Гандаки елгасы (*2 540 метр биеклектә ага*) ясаган Калигандак тарлавыгы — дөньяда иң тирән тарлавык.

## Сылтамалар
*  Ravine

## Моны да карагыз
* Каньон

## Искәрмәләр


Төркем:Рельефның эрозияле формалары
Төркем:Геоморфология
Төркем:Оронимнар
Төркем:Тарлавыклар
Төркем:География терминологиясе
Аударыш

**Аударыш** — атларга утырып көрәшү стилендәге спорт уены. Төрки халыклар уены борынгы бабаларда киң таралган булган. Хәзер Урта Азиянең кайбер илләрендә генә (*[[кыргызлар]]да — «оодарыш», [[казакълар]]да — «аударыспақ»*) сакланып калган.

## Максаты
Уенның максаты — уенчыларга (җайдакларга), ат өстендә булып, берсен-берсе төртеп, тартып ат өстеннән җиргә аударып төшерү. Уенда ат өстендә оста утырып, ат белән кыю идарә итү дә, билбау белән көрәш алымнарын оста итеп куллана белү дә таләп ителә.
Ярышта иң мөһиме — дөрес утырырга һәм атта үзеңне дөрес тота белергә кирәк.

## Татарстан чемпионаты
2019 елның 5 октябрендә Лениногорск районының Югары Каран авылы янындагы «Алмакай» ат утары территориясендә аударыш буенча Татарстан Республикасының I чемпионаты уздырыла. Әлеге ярышлар Татарстан авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы һәм Лениногорск районы җитәкчелеге ярдәме белән татар токымлы атлар үрчетүче Фәрит Нәбиуллин инициативасы белән шәхси хуҗалыгы мәйданында оештырыла. Бәйгедә Татарстан районнарыннан (*[[Тукай районы|Тукай]], [[Азнакай]], [[Актаныш]], [[Ютазы районы|Ютазы]], [[Бөгелмә районы|Бөгелмә]], [[Саба районы|Саба]], [[Балык Бистәсе районы|Балык Бистәсе]], [[Лениногорск районы|Лениногорск]]*), Алтай Республикасыннан делегацияләр катнаша.

Ярышларның баш хөкемдары — Ербол Бердимурат улы Бердильбаев (*«Этноспорта» төбәк иҗтимагый оешмасы президенты (2019 елның 19 мартыннан), [[Алтай Республикасы]]*).

2024 елның март башында Әлмәт районының Тайсуган авылында ат өстендә «Аударыш» ярышы узган. Анда Башкортстан, Бөгелмә, Лениногорск һәм Әлмәт районнарыннан якынча 30 ир-егет катнашкан.

2025 елның 9 августында Арча районы Яңа Кырлай авылында «Ат көне» бәйрәмендә «Аударыш» бәйгесе өч категория үлчәү авырлыгында узган: 70 кг-га кадәр авырлыкта, 90 кг-га кадәр авырлыкта, 90 кг-нан артык авырлыкта. Җиңүчеләргә акчалата бүләк тапшырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Расих Җәләл*. Татар рухлы татар атлары. «Безнең гәҗит», 2019 ел, 16 октябрь, 8нче бит.

## Сылтамалар
*  Лениногорск районында «Аударыш» буенча Татарстан Республикасы Чемпионаты узды.  Лениногорск муниципаль районы сайты, 5.10.2019

Төркем:Атчылык
Төркем:Ат спорты
Төркем:Татар уеннары
Төркем:Татар милли спорт төрләре
Сидзуока (шәһәр)

**Сидзуока**  — Япония дәүләтенең Сидзуока префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Сидзуока шәһәре 1889 елның 1 апрелендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 710944 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 512 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 1388.78 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Амһара теле

**Амһара теле**, амхар теле (*үзатамалары* አማርኛ «Amarəñña») —  макрогаиләсенең  керүче тел. Амһара халкының туган теле. Хәбәшстанның дәүләт теле (*Федераль Хөкүмәтнең эшче теле булып тора*). Көнкүрештә аралашу теле буларак, АКШта, Суданда, Сомалида, Эритреяда, Джибути, Мисыр, Норвегия, Алмания, Италияда амһара диаспорасында кулланыла. Хәбәшстанда сөйләшүчеләр ~23—25 млн кеше (*[[2003 ел|2003]], бәяләмә*).
 

## Диалектлары
Амһара телендә шартлы рәвештә бер-берсеннән аз аерылып торучы 3 диалект күрсәтелә: Шоа, Гоҗам, Гондар диалектлары.
## Тел үзенчәлекләре

Амһара телендә 7 сузык һәм 28 тартык аваз бар. Башка эфиосемит телләреннән, мәсәлән, Хәбәшстанның төньяк телләреннән, фонетикада ларингаль элементлар булмавы, лексикада   элементларының күплеге белән аерыла.
 
Исем сүзтезмә ясаганда кушымчалар (*бигрәк тә, төркем кушымчалары*) актив кулланыла. Кушма сүзләр күп ясала. Башка семит телләреннән, мәсәлән, гарәп теленнән, борынгы яһүд теленнән һ . б. аермалы буларак, амһара телендә зат, токым  () рудиментлары гына калган. Алар урынына фигыльләрдә юнәлеш () системасы үсеш алган. Фигыльләрдә аналитик формалар актив кулланыла. Синтаксис калыплашкан җөмләләрдән гыйбарәт, җөмләнең хәбәре иң соңгы сүз булып килә.

Хәзерге амһара теле Шоа диалектыннан XIX гасыр ахырында үсеш алып, интенсив рәвештә үсә.

Амһара теленең җиде сузык авазын белдерү өчен, иҗекле хәбәш язуында 28 тартык аваз белгертүче хәрефкә өстәмә билгеләр ялгана яисә бу хәрефләр үзгәртебрәк языла. Язу сулдан уңга таба.

Амһара телендәге беренче язмалар (*«хәрби җырлар»*) XIV гасырдан билгеле.
## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. Т. 1. М.: НИ БРЭ, 2005, стр. 644-645. ISBN 5-85270-329-X

## Әдәбият
# *Юшманов В. Н.* Строй амхарского языка. Л., 1936.
# *Титов Е. Г.* Современный амхарский язык. М., 1971.
# *Титов Е. Г.* Грамматика амхарского языка. М.,1991.
# *Ганкин Э. Б.* Амхарско-русский словарь. М., 1969.
# *Kane Th. L.* Amharic-Enlish dictionary: In 2 vol. Wiesbaden, 1990.
 
## Сылтамалар
*  Амһара
*  English-Amharic Glossary
*  Амгарский язык // ЭСБЕ

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Эфиоп-семит телләре
Төркем:Хәбәшстан телләре
Төркем:Эритрея телләре
Төркем:Амһара теле
Төркем:Лингвистика
Нарспи (мюзикл)

«Нарспи» — 2008 елның мартында Чабаксарда Чуаш дәүләт филармониясе сәхнәсендә куелган беренче чуаш мюзиклы. Константин Ивановның Нарспи поэмасы буенча оештырылган.

Эштә Чувашия Республикасы Хөкүмәте (мюзиклны оештыручылар 2006 елда Чуашстан Президентының һөнәри коллективларның иҗади проектлары өчен грантларын оттылар) финанс ярдәме күрсәткән, грант күләме 1 миллион сум тәшкил иткән.

2008-2014 елларда 17 меңнән артык кеше булган 30лап мюзикл күрсәтүе гамәлгә ашырылды

Николай Казаков Музыкасы. Борис Чиндыковның Либреттосы. Валерий Игнатьевның оркестр һәм аранжировкасы.

## Мюзикл булдыру тарихы
Бу спектакльнең идеясе егерме ел элек, 1989 елда, Н. Казаков һәм Б.Чиндыков Самара өлкәсендә Чуаш академия драма театры белән гастрольләрдә була һәм алып килгән «Нарспи» спектакле өлкән буын кешеләренә якын, әмма яшьләргә кагылмый, дип игътибар итә. Яңа спектакль кирәк булуы ачыкланды.

## Театраль куелышлар
### Персонажлар һәм башкаручылар
2008 елның 20-21 мартында премьера күрсәтүләрендә төп рольләрне Наталья Ильц (Нарспи) һәм Александр Васильев (Сетнер) башкарды.
2010-2011 еллар сезонында Наталья Ильц коллективыннан киткәннән соң Нарспи ролен Александр Казакова һәм Алинә Кудрявцева башкарды. Тохтаман ролен Константин Ефремов башкарды.

### Постановка Төркеме
* Сәнгать җитәкчесе - Валентина Салихова,
* Режиссер - Андрей Сергеев,
* Рәссам - Валентин Федоров,
* Хореографлар - Кристина Игнатьева һәм Евгения Устинова.

### Гастрольләр
Татарстанда (Казан, 2008; мюзиклдан өзекләр күрсәтелде)
Самара өлкәсендә (Самара, ис. Литвинова, 2011 елның апреле)
Ульяновск өлкәсендә (Ульяновск, «Губернаторский» мәдәният йорты, 2011 елның июне)
Башкортстанда (Уфа, «Нефтяник» мәдәният йорты, 2012 елның июне)

## Искәрмәләр

## Сылтау
* Нарспи мюзикл — Youtube'ри мюзиклпа паллаштаракан видео (ӳкерчĕксемпе юррисем)
* Николай Казаков кĕвĕçи Нарспи мюзикл çинчен — Чăваш Ен хыпарсен кăларăмĕн сыпăкĕ.
* “НАРСПИ”: ПӖР ӖМӖР ИРТСЕН — «Чăваш хĕрарăмĕ» хаçатри статья.
* фоторепортаж
* Николай КАЗАКОВ: Чувашский сюжет способен захватить всех — «Советская Чувашия» хаçатри статья.
* «Нарспи» мюзикла тӳлевсĕр кăтартĕç

Төркем:Чуаш дәүләт опера һәм балет театры
Статистика Фәненең Халыкара Энциклопедиясе

***Статистика Фәненең Халыкара Энциклопедиясе*** Спрингер тарафыннан нәшер ителгән статистик фәннәрнең белешмәсе. Ул катнашкан илләр саны буенча кайчан булса да булган фәнни проектларының берсе, чөнки анда 105 илләрдән һәм алты континентлардан катнашучылар кертем ясаганнар. Анда Хиротуге Акаике, Нобель Лауреаты Сэр Клайв Грейнджер, Джон Нелдер һәм Эрих Лео Леманн тарафыннан язылган иң яңа язмалар бар.

Өч томлы беренче басмасының Миодраг Ловрич һәм ул беренче мәртәбә 2010 елның декабренда бастырылып чыккан. Ул Спрингер тарафыннан басытырылган булган һәм басма һәм онлайн формада бар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* *[[Encyclopedia of Statistical Sciences]]*

## Тышкы сылтамалар
* Publisher's webpage for this Encyclopedia

Төркем:Белешмәлекләр
Эжиматтур Дэви Гыйбадәтханәсе

**Эжуматтур Дэви Гыйбадәтханәсе** Эжуматтурда урнашкан гыйбадәтханәсе. Эжуматтур Дэви Гыйбадәтханәсенең төп Алиһәсе булып Дэви бар.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Андре яссылыгы

Математикада, **Андре яссылыклары** Андре тарафыннан ачылган транзитив аутоморфизм төркемнәре белән Дезаргезиан яссылыклар.

## Искәрмәләр

* André, Johannes (1954), "Über nicht-Desarguessche Ebenen mit transitiver Translationsgruppe", Mathematische Zeitschrift, 60: 156–186, doi:10.1007/BF01187370, ISSN 0025-5874, MR 0063056
* Weibel, Charles (2007), "Survey of Non-Desarguesian Planes", Notices of the AMS, 54 (10): 1294–1303

Төркем:Математика
Ирландиянең Интернет Сервис Провайдерлары Ассоциациясе

**Ирландиянең Интернет Сервис Провайдерлары Ассоциациясе**, яки ISPAI, ул 1998 елда нигезләнгән табышсыз ширкәт, ул Ирландия Җөмһүриятенең төрле Интернет Сервис Провайдерларын чагылдыра. Ул EuroISPA-ның әгъзасы булып тора.

Ассоциация шулай ук Irish Hotline белән идарә итә, ул аноним җайланма булып тора, биредә җәмәгать балаларны рәнҗетү материаллары турында мәгълүмат бирә ала.

Ассоциация әгъзаларына ISP-лар, хостинг ширкәтләре һәм контент провайдерлары керә.

## Тышкы сылтамалар
*Рәсми сайт 
*EuroISPA
*Интернет планнары 

Төркем:Провайдерлар
Кайчинам Кайчинешварар Гыйбадәтханәсе

**Кайчинам Кайчинешварар Гыйбадәтханәсе** (கைச்சனம் கைச்சினேஸ்வரர் கோயில் ) ул Һиндстанда, Тамилнадта, Тиравур районында Канчамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Урынның тарихи исеме Кайчинам. Гыйбадәтханә Шива Ходаена багышланган, аның төп Ходае булып Кайчинешварар манифестациясендә мулавар булып тора. Аның хатыны булып Палвалай Найаки буларак мәгълүм булган, Парвати тора.

## Әһәмияте
Бу Тамилнадның 275 Паадал Петра Шталамнарның изге - Шива Шталамнарның берсе булып тора, аларга Тамил Шайвит Найнар Тиругнанасамбандар "Тэварам" урта гасыр шигырьләрендә дан җырланган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* "Sri Kaichineswarar temple". Dinamalar.
* "Kaichina Natheswarar Temple, Tirukkaichinam". Shiva Temples of Tamil Nadu, Paadal Petra Sivasthalangal.

Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Google Developers Live

**Google Developers Live** ул Google-ның күп платформаларының үстерүчеләре һәм Google-ны үстерүчеләре туры эфирда, стрим контент. Стрим видеосы һәм Google+ hangouts-ны кулланышы аша ул Google тарафыннан оештырылган. Google Developers Live хасиятләре булып югары техниклык, тирән темалар тора, аларның игътибар үзәгендә Google белән Web кушымталары, мобиль кушымталар, һәм Google белән бизнес кушымталар һәм ачык веб-технологияләр, мәсьәлән, Android, HTML5, Chrome, Chrome OS, Google APIs, Google Web Toolkit, App Engine,Cloud, Google Maps, YouTube һәм тагын да күбрәк катнашучыларга Google үстерүчеләр продукциясе турында өйрәнергә һәм шулай ук алар буенча эшләүчеләргә инженерларга Google үстерүчеләргә мәгълүмат бирә һәм шулай ук алар буенча инженерларга очрашырга мөмкинчелек бирә.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Google I/O
*AtGoogleTalks
*Google Үстерүче Көне
*Android Үстерүче Көне

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://developers.google.com/live

Төркем:Google
Netflix

**Netflix Inc. (NETFLIX)**&nbsp;— 1997 елның 29 авгусында Калифорниянең Скоттс-Вәлли шәһәрендә Рид Һейстиңс һәм Марк Рәндолф тарафыннан нигезләнгән АКШ күңел ачу компаниясе. Төп хезмәте&nbsp;— онлайн-платформа аша аудиовизуаль контент тарату яки мультимедиа агымы режимында VOD хезмәте (таләп буенча видео). Штаб-фатиры Калифорния штатының Лос-Гатос шәһәрендә урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ кино компанияләре
Алмания-83

**«Алмания-83»** () –  ширкәте төшергән драма сериалы.

Беренче булып  каналларында күрсәтелгән.

 сериялек сериал  фасылдан тора, һәрбер эпизод якынча  дәвам итә.
## Бүләкләр

## Моны да карагыз
* Алмания-86
* Алмания-89
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  − сериалның IMDb сайтындагы бите.
Фудзисава (шәһәр)

**Фудзисава**  — Япония дәүләтенең Канагава префектурасында урнашкан шәһәр.

## Тарихы

Фудзисава шәһәре 1940 елның 1 октябрендә шәһәр статусын ала.

## Халкы

2008 елның 1 гыйнварына шәһәрдә 402628 кеше яшәгән. Халык тыгызлыгы - 1 км²-га 5792 кеше тәшкил иткән.

## Географиясе

Шәһәр территориясе 69.51 км² тәшкил итә.

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Япония: Справочник / Составители: В. Н. Ерёмин, К. О. Саркисов, А. И. Сенаторов; Под общ. ред. Г. Ф. Кима, К. О. Саркисова, А. И. Сенаторова. — М.: Республика, 1992. — 544 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-250-01254-X

Төркем:Айти префектурасы шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Япония шәһәрләре
Казан шәһәр филармониясе

**Казан шәһәр филармониясе** — Татарстан Республикасының иң зур концерт оешмаларының берсе, аның активында башкалада, РФ төбәкләрендә һәм чит илләрдә ел саен уздырыла торган йөзләгән концерт. Аның бөтен иҗади юлы — заманча, динамик рәвештә үсә торган, шәһәрнең музыка тормышында катнашучы һәм аның мәдәни йөзен билгели торган концерт оешмасы булдыруга этәргеч бирү. Төп концерт мәйданчыгы һәм берничә иҗат коллективларының даими урнашу урыны — «Чулпан» мәдәни үзәге.

## Тарих
Казан шәһәр филармониясе Островский урамының 25 нче йортында урнашкан. Бу бина 1998 елның 1 июнендә «Идел» концерт-филармония берләшмәсе эшчәнлеге өчен «Казан» милли мәдәният үзәге карамагына тапшырыла. Әлеге берләшмә 2000 елның 3 июлендә Казан шәһәр филармониясе статусына ия була. 2019 елның 21 мартында Казан шәһәр филармониясе үзәкнең филиалы булудан туктап, рәсми төстә мөстәкыйль оешма буларак теркәлде.

## Иҗат коллективлары

* Татарстанның халык артисты Чулпан Закирова җитәкчелегендәге «Казан» бию ансамбле
* Татарстанның халык артисты Рәсим Ильясов җитәкчелегендәге «Казан нуры» халык уен кораллары оркестры
* Татарстанның һәм РФ атказанган мәдәният эшлеклесе Николай Богданов җитәкчелегендәге «Идел егетләре» эстрада-фольклор ансамбле
* 27 солист һәм 3 алып баручы:
** Рөстәм Асаев, Татарстанның халык (2022) һәм Башкортстанның атказанган (2021) артисты.
** Илгиз Зәкиев (1993), Татарстанның атказанган артисты (2021).
** Резидә Шәрәфиева (1966―2025), Татарстанның халык артисты (2016).
** Алинә Шәрипҗанова (1978), Татарстанның халык артисты (2023).
** Фәридә Әхмәтшина (1975), Татарстанның халык артисты (2025).
** Рөстәм Насыйбуллин (1993), халыкара конкурслар лауреаты.
** Сөмбел Билалова (1985), Татарстанның атказанган артисты (2025).
** Сәидә Мөхәммәтҗанова (2001), Татарстанның атказанган артисты (2025).
** Руслан Закиров (1994), Халыкара һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты.

## Җитәкчеләр
* Оешманы төрле елларда Халисә Исмәгыйлева, Рәис Шакиров, Айгөл Нәбиуллина, Илһам Мостафин, Раушания Юкачева, Дамир Дәүләтшин кебек хөрмәтле шәхесләр җитәкләде.  
* Хәзерге вакытта Казан шәһәр филармониясенең директоры – Наил Зыятдинов.

## Бина

2020 елның 25 декабрендә Казан шәһәр филармониясе карамагындагы «Чулпан» мәдәният үзәге (Җиңү проспекты, 48а) төзекләндерү эшләреннән соң үз ишекләрен ачкан. Филармониянең үз тавыш яздыру студиясе һәм репетиция ясау мәйданчыклары бар. Биредә продюсерлык эшчәнлеге дә алып барыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 ― «Казан» бию ансамбле Казан шәһәренең Почет китабына кертелгән ― *Татарстан башкаласының мәдәниятен үстерүгә, республикада, Россия Федерациясендә һәм чит илләрдә аның абруен арттыруга керткән зур өлеше өчен* 
* 2022 ― «Иң яхшы муниципаль мәдәни-агарту учреждениесе» 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

*   Казанская городская филармония.  Национальный культурный центр «Казань»
* Җыр керсен күңелгә һәм калсын гомергә! Казанская городская филармония Вконтакте

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казанның музыкаль коллективлары
Төркем:Татарстан сәнгать коллективлары
Төркем:Филармонияләр
Төркем:Казан шәһәр филармониясе