Акыллы кеше

**Кешеләр** (латинча таксономия буенча ***Homo sapiens***, ягъни "хикмәт иясе/акыллы кеше" буларак билгеле) — Приматлар тәртибеннән Гоминидлар гаиләсеннән *[[Кешеләр (ыруг)|Кешеләр]]* ыруыннан бүгенге көндә яшәүче бердән бер биологик төре.  Анатомик төзелеше буенча хәзерге кешеләр Африкада якынча 200 000 ел элек барлыкка килә, хәзерге кыяфәтенә тулысынча  50 000 ел элек ирешә.

Кешеләр үз мохитен аңларга һәм аның торышына тәэсир итәргә теләкләре белән, фән, фәлсәфә, мифология, һәм дин юлы белән феноменнарны аңлатырга һәм үзгәртергә торышулары белән аерыла. Бу табигый кызыксынучанлык киләчәк буыннарга мәдәният юлы белән тапшырыла алган комплекслы кораллар һәм сәләтләрне үстерүгә китергән; кешеләр ашамлыкларны пешерү өчен ялкыннарны оештыручы, шулай ук киемнәр киюче, һәм күп төрле башка технологияләр һәм сәнгатьләр булдыручы һәм кулланучы бердән бер билгеле яшәүче төр. Кешеләрне өйрәнүче фәнни белем өлкәсе антропология дип атала.

## Систематикада Кешенең урыны
Кеше Хордалылар тибына, Умырткалылар астибына, Имезүчеләр классына, Приматлар отрядына, Гоминидлар семьялыгына, Кеше (Homo) ыругына, Акыллы кеше (Homo sapiens) төренә керә.

* Барлык хордалылардагы кебек үк, кешедә дә эмбриональ үсешенең иртә стадияләрендә хорда ярала, хорда өстендә нерв көпшәсе, ә астында эчәклек формалаша. 
* Барлык умырткалылардагы кебек үк, кешедә дә эчке скелет формалаша. Аның нигезен умыртка баганасы тәшкил итә. Кан әйләнеше системасы йомык. Нерв системасын арка мие һәм баш мие барлыкка китерә, перифериядә нервлар һәм нерв төеннәре урнаша. 
* Имезүчеләр классы вәкиле буларак, кешедә күкрәк-корсак бүлгесе — сулыш алуда катнаша торган диафрагма бар. Ул тән куышлыгын күкрәк һәм корсак куышлыкларына аера (3, 4 нче рәсемнәр). Имезүчеләрнең үпкәсе (парлы орган) нык тармакланган көпшәләрдән тора. Аларның очлары үпкә куыкчыклары — альвеолалар белән бетә, анда газлар алмашы бара. Тән температурасы даими. Йөрәге дүрт камералы. Имезүчеләрнең ана затлары баласын аналыгында йөртә һәм, туганнан соң, аңа сөт бизләрендә ясалган сөтен имезә. 
* Приматларның барлык вәкилләрендәге кебек үк, кешедә дә биш бармаклы очлыклар, бармакларында яссы тырнаклар, баш бармагы калган дүрт бармакка каршы урнашкан. 
* Гоминидлар семьялыгына, кешедән тыш, кешесыман маймыллар: гиббон, орангутан, горилла, шимпанзе керә. Аларның кеше белән зур охшашлыгы геннар аппаратында (мәсәлән, шимпанзе геннарының 90% ы кеше геннары белән бердәй). Маймыллар һәм кешеләр күп кенә бертөрле авырулар белән авырыйлар. 
* Кеше ыругына, хәзер яшәүче төреннән башка, үлеп беткән формалары да керә. Хәзерге кеше башка гоминидлардан баш миенең нык үсеш алуы, сөйләү сәләтенә ия булуы, туры басып йөрүе белән аерылып тора. Маймылларның эләктерү функциясен аяклары да, куллары да бер үк дәрәҗәдә үти. Кешедә кулларының эләктерү функциясе гадәттән тыш камилләшкән, ә аяклары бу функцияне югалткан һәм хәзер терәк функциясен генә үти. Аяк бармаклары кыскарак, ләкин табан биле барлыкка килгән. Туры басып йөрүгә бәйле рәвештә, кешенең умырткалыгында бөгелешләр ясалган. Шушы үзгәрешләр аркасында хәрәкәтләнгәндә селкенүләр нык булмый.
* Акыллы кеше — биологик эволюциянең генә түгел, ә бәлки социаль эволюциянең дә нәтиҗәсе. Кешелек тарихи үсеш юлыннан никадәр алга китсә, алдагы буыннарның хезмәт продуктларында, шулай ук фән һәм техника казанышларында туплаган тәҗрибәсен үзләштерүнең әһәмияте дә шулкадәр арта бара.

## Тарих

### Эволюция

[thumb|''[Плезиадапис*, иң борыңгы билгеле примат]]

[[Кешеләр эволюциясе]] өлкәсендәге [[фәнни эзләнүләр]] күбесенчә *Кешеләр* ыруының үзгәрешләре белән бәйлә, ләкин гадәтенчә *австралопитек* кебек башка гоминид һәм гомининларны да каплый.  Соңгы [[генетика|генетик эзләнүләр]] нәтиҗәләре [[хәзерге кешеләр]]нең "иң азыннан ике төркем" [[борыңгы кешеләр]]е (Неандерталец һәм [[Аю-Таш мәгарәсе кешесе]]) белән [[җенси якынлык]]ка керүенә ишарә итә. 

Иң борыңгы билгеле [[анатомик төзелеш]]е буенча хәзерге кешеләрнең [[калдык]]лары [[Африка]]да табылган, аларның [[датировка]]сы 195 000 ел элек яшәүләрен күрсәтә. [[Молекуляр биология]] эзләнүләре "хәзерге кешеләр" төркеменә кергән барлык субтөрләрнең [[бердәм ерак баба]]лардан чыгу вакыты 200 000 ел элек булуын күрсәтә. 

[[Приматлар]]ның [[эволюция тарихы]]ның 65 миллион елны каплавы билгеле. Приматлар барлык яшәргә дәвам итүче [[имезүчеләр]] [[сыйныф(биология)|сыйныфы]] [[плаценталылар]] инфрасыйныфының иң борыңгы төркемнәреннән берсе дип санала. Иң борыңгы билгеле примат имезүче төре (*Плезиадапис* [[тәртип (биология)|тәртибе]]) тамырлары [[Төньяк Америка]]га китә — [[Палеоцен]] һәм [[Эоцен]] дәверендәге тропик [[Ауразия]] һәм Африка киңлекләрендә таралган иде. Молекуляр мәгълүмат кешеләр һәм башка зур [[маймыл]]ларның соңгы бердәм ерак бабалары 4–8 миллион ел элек яшәвенә ишарәли.

Кешеләр ыруының иң якын яшәүче туганнары — [[горилла]]лар һәм [[шимпандзе]], чөнки алар иң якын [[уртак ерак баба]]ларына ия.

Кешеләрнең [[ДНК]] [[структура]]сы бүгенге ике төр [[шимпандзе]] белән иң охшаш: [[гади шимпандзе]] һәм [[бонобо]]. Тулы  [[геном тикшеренүләре]] "6,5 [миллион] ел дәвамындагы аерым [[эволюция]] нәтиҗәсендә, кешеләр белән шимпандзе арасындагы аерма ике бәйле булмаган кеше арасындагы [[аерма]]дан 10 тапкыр зуррак һәм [[тычкан]] белән [[күсе]] арасындагы аермадан ун тапкыр кечкенәрәк" дигән нәтиҗәсенә килергә рөхсәт итте. Төрле [[галим]]нәрнең [[юрау]]лары буенча, кеше һәм шимпандзеның функциональ ДНКлары 95-99% охшаш дигән [[фикер]]дә.
[[Рәсем:Ape skeletons.png|center|550px|thumbnail|[[Кешесыман маймыл]]лар [[уртак ерак баба]]ның [[токым]]нары.]]

=== Палеолит ===

[[Рәсем:Venus of Dolni Vestonice.png|thumb|upright|[[Борыңгы сәнгать|Сәнгати сурәтләр]] югары палеолит чорында барлыкка килә: кеше тәненен иң борыңгы сурәтләве булган "[[Вестоницы Венерасы]]" сыны якынча БК ([[бүгенгә кадәр]]) 29 000 – 25 000 ел элек ясалган дип уйланыла.]]

 
[[Югары палеолит]] [[чор]]ы башлануына кадәр ([[бүгенгә кадәр|БК [бүгенгә кадәр]]] 50 000 ел), [[анатомик төзелеше буенча хәзерге кешеләр]] тулы [[заманча тотышы]]на ирешә — [[тел]], [[музыка]] һәм башка [[мәдәни универсалия]]лар барлыкка килә.

Хәзерге кешеләрнең [[Африка]]дан [[чыгыш]]ы якынча БК 70 000 ел урын алган дип [[фараз]]лана. Нәтиҗәдә хәзерге кешеләр [[Җир шары]] буенча таралып, иртәнгерәк [[гоминид]]ларны алмаштыра: [[Ауразия]] һәм [[Океанлык]]та БК 40 000 ел элек, [[Америка]]ларда иң соңгысы БК 14 500 ел элек урнашалар. 

[[Юта университеты]]нда эшләүче [[генетика]] [[галим]]нәре Линн Йордэ (*Lynn Jorde*) һәм Генри Харпендинг (Henry Harpending) кеше ДНКда аермалар башка [[җәнлек]] төрләренә караганда юк дәрәҗәдә түбән булу [[гипотеза]]ны [[тәкъдим]] итәләр. Алар шулай ук [[Соңгы плеистоцен]] чорында кешеләрнең [[популяция бөкесе|үрчәү парлары түбән санына]] төшүе гипотезасын тәкъдим итәләр — бу сан 10 000нән 1 000гә кадәр булуы ихтимал — ки нәтиҗәсендә [[генетик төрлелеге]] чикләнгән була. Бу гипотетик тыгым өчен төрле мөмкин сәбәпләр бирелгән иде — аларның берсе [[Тоба һәлакәте]].

=== Цивилизацияга күчеш ===


[[Рәсем:Farmer plowing.jpg|thumb|[[Авыл хуҗалыгы]]ның барлыкка килүе һәм [[хайван]]нарны [[йортлаштыру]] кешеләрнең күчемсез [[торак пункт]]ларында яшәвенә китерде.]]

[[Рәсем:Human spreading over history.png|thumb|right|300px|Тарих буенча кешеләрнең [[күчеш]] юллары]]

Кешеләрнең күпчелеге якынча 10 000 ел элекке [[мизгел]]гә кадәр [[ау]] һәм [[үсемлек]]ләр җыю белән яшәгән. Алар гадәтенча [[кешеләр көтүе]] исеме астында билгеле кечкенә күчмә [[төркем]]нәрендә яшәгәннәр иде. Үсемлекләрне үстерүнең ([[авыл хуҗалыгы]]) барлыкка килүе тарихта беренче тапкыр күчемсез торак пунктларның, хайваннарны йортлаштыру һәм [[металлар]]ны куллануга китергән [[Неолит инкыйлабы]]на сәбәпче булды. Авыл хуҗалыгы [[сәүдә]] һәм [[кооперация]]га мөмкинлекләр тудырып, комплекс [[җәмгыять]]ләрнең үсешенә юл ачты. Бу [[вакыйга]]ның кешеләр җәмгыяте өчен әһәммияте аркасында, бу чор [[Холоцен тәкъвиме]] яки [[кешеләр эрасы]] исеме белән билгеле.

Беренче [[борыңгы дәүләт]]ләр якынча 6 000 ел элек [[Мезопотамия]]да, [[Мисыр]]'ның [[Нил үзәнлеге]] һәм [[Һинд үзәнлеге цивилизациясе|Һинд елгасы үзәнлекләрендә]] барлыкка киләләр. [[Саклану]] өчен [[хәрби көчләр]], [[идарә]] эшләре өчен [[хөкүмәт]] [[бюрократия]]ләре оештырыла. [[Ресурс]]ларга ирешер өчен [[дәүләт]]ләр кооперация һәм көндәшлеккә, ара-тура [[сугыш]]ка керә. 2 000–3 000 ел элек булган арада, [[Фарсы империясе]], [[Һиндстан тарихы|Һиндстан]], [[Кытай]], [[Рим империясы|Рим]] һәм [[Македония империясе|Македония империяләре]] кебек кайбер дәүләтләр казанышлары нәтиҗәсендә беренче [[экспансионист империя]]ләргә әверелде. [[Борыңгы Греция]]ның әһәмияте [[Көнбатыш мәдәнияте]]нең [[нигез]]ләрен салучы [[цивилизация]] булып, Көнбатыш [[фәлсәфә]], [[демократия]], бөек фәнни һәм математик [[казаныш]]лары, [[Олимпия уеннары]], [[Көнбатыш әдәбияты]] һәм [[тарих язуы]], шулай да [[трагедия]] һәм [[комедия]]ны үзенә алучы көнбатыш [[драма]]ның барлыкка килү урыны. 

[[Урта гасырлар]]ның соңгы өлеше революцион фикерләр тууы һәм [[технология]]ләргә ирешелүе белән билгеле. Кытайда алга киткән [[шәһәр мәдәнияте]]ндә [[язу]]ларны бастыру һәм [[орлык]]ларны җиргә кертү технологияләрне таба. Һиндстанда [[математика]], [[фәлсәфә]], [[дин]] һәм [[металлургия]] өлкәләрендә зур казанышлары күзәтелә. [[Исламның алтын гасыры]] дәвамында [[Ислам|мөсельман]] империяләрендә дәрәҗәле фәнни казанышлар ясала. [[Аурупа]]да, яңа аңлаеш белән классик өйрәнүгә игътибар итү һәм [[басу станогы]] кебек [[кәшеф]]ләр 14-15 [[гасыр]]ларда [[Яңарыш]] чорына китерә. 17нче гасырдагы [[фәнни-техник инкыйлаб]] һәм 18-19 гасырдагы [[сәнәгый инкыйлаб]]лары [[транспорт]] өлкәсендә [[тимер юл]]ы һәм [[автомобил]], [[энергия]] табу өлкәсендә [[күмер]] һәм [[электр|электр көче]]; хөкүмәт өлкәсендә — [[вәкилле демократия]] һәм [[коммунизм]] кебек зур [[инновация]]ләрне китерде.

20нче гасыр соңында башланган [[Мәгълүмат чоры]] сәбәпле, хәзерге кешеләр зур [[тизлек]] белән глобалләшә һәм [[бәйләнеш]]ә барган дөньяда яши. 2010 елда, якынча 2&nbsp;миллиард кеше [[Интернет]], һәм 3,3 миллиарды [[кәрәзле телефон]] аркылы бер-берсе белән [[элемтә]]гә керә алуы билгеле.

== Ислам буенча акыллы кеше урыны ==
[[Ислам]] нигезе булган [[Коръән]]-и Кәрим кешене [[җир]] йөзендә [[хәлифә]] (ягъни, [[Аллаһ]]ы Тәгалә урынбасары) булу һәм фәкать Аллаһы Тәгаләгә [[гыйбадәт]] кылу өчен яратылган [[зат]] дип белдерә.

Коръәндә бүгенге акыллы кешеләрнең [[Эволюция|эволюцион юлы]] белән барлыкка килүе турында ишарәләр юк түгел.

[[Коръән]]нең күп урыннарында [[мөселман]]нар һәм гомумән бар [[кеше]]ләр үз [[акыл]]ларын кулланырга, [[белем]] тупларга өндәләнә.

Башка [[гоминидлар]]дан аермалы буларак, акыллы кешеләр нәсел җебен башлаган беренче зат Коръәндә [[Адәм]] дип билгеләнә.

Коръән буенча, акыллы кешенең башка тормыш ияләреннән аермалары:
* Концептуаль (абстракт) [[фикерләү]] сәләте;
* [[Акыл]]ы ([[җан]]ы) белән дөрес һәм ялгыш арасында аера алуы;
* [[Инстинкт]]лар тәэсиреннән өлешчә азат (чикләнгән булса да [[ихтыяр иреге]]) булуы, нәтиҗәдә дөрес һәм ялгыш арасында сайлау өчен җаваплылыгы;
* [[Аллаһ|Илаһи]] [[җан]] иясе булуы.

== Шулай ук карагыз ==

== Искәрмәләр ==

== Өстәмә әдәбият ==
* Freeman, Scott; Jon C. Herron, *Evolutionary Analysis'' (4th ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 pages 757–761.
## Чыганаклар
Колесов Д. В. Биология. Кеше : Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 8 нче с-фы өчен д-лек / Д. В. Колесов, Р. Д. Маш, И. Н. Беляев; Русча 10 нчы басмадан Ф. Г. Иштирәкова тәрж,.— Казан : Мәгариф, 2009.— 332 б.: рәс. б-н.

## Сылтамалар

* MNSU 
* Archaeology Info 
* Chororapithecus abyssinicus  Possible human-orangutan split 20 million years ago. (Aug 26 2007)
*Homo sapiens&nbsp;– The Smithsonian Institution's Human Origins Program

Төркем:Кеше
Төркем:Антропология
Төркем:Биология