open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Троицк татар-башкорт педагогика училищесы

**Троицк татар-башкорт педагогика училищесы** (*Троицк татар-башкорт педагогика техникумы*) — 1920-1960 елларда Троицк шәһәрендә эшләп килгән уку йорты.

## Тарихы
1920 елда Троицк шәһәрендә татар-башкорт педагогика техникумы буларак ачыла. Ул элеккеге «Рәсүлия» мәдрәсәсенең бинасында урнаша.

1930-нчы еллар уртасында Троицк татар-башкорт педагогика училищесы дип үзгәртелә. Шушы ук бинада Троицк мәктәпкәчә педагогика училищесы урнашкан.

1953/54 уку елында училищеның көндезге бүлегенең 9 төркемендә 242 кеше белем алган. Тагын да 49 студент читтән торып уку бүлегендә (шул исәптән 6 кеше урта мәктәп нигезендәге аерым төркемдә) укыган. Бу чорда 25 укытучы эшләгән, шуларның 14-е — югары, 4-есе — тәмамланмаган югары һәм 7-се урта белемгә ия булган. Моннан тыш икәсе «атказанган укытучы» мактаулы исемен йөрткән.

Дәресләр 9 кабинетта алып барылган, моннан башка укытучылар бүлмәсе һәм физик культура залы булган. Шулай ук, уку корпусының 6 бүлмәсе яшәү өчен файдаланылган, яшәү өчен 72 кеше исәпләнгән аерым бина да булган. 1955/56 уку елында ике торакта 160 студент яшәгән. Бу чорда училище каршындагы китапханәдә 15644 данә китап булган.

1953/54 уку елынының башында училищеда 30 кешегә исәпләнгән уку остаханәсе төзелгән.

Читтән торып уку бүлегендә Чиләбе өлкәсе һәм Башкорт АССР-ының район һәм калалары милли мәктәпләренең укытучылары, тәрбиячеләре, пионервожатыйлар белем алганнар. Бу бүлектә укучыларның саны кимү сәбәбе белән ул 1955 елның 1 февралендә ябыла.

1956 елда училище икенче бинага күчерелә, ә 1960 елда ябыла.
## Моны да карагыз
* Троицк педагогика көллияте
## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсе училищелары
Төркем:Троицк (Чиләбе өлкәсе)
Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Татар телле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1960 елда ябылган уку йортлары
Галимә Хәбирова

**Хәбирова Галимә Фәткулла кызы** (17 август 1928 ел) — травматолог-ортопед-галим, медицина фәннәре докторы (1982. Татарстан АССР-ның атказанган табибы (1985), ССРБ-ның сәламәтлек саклау отличнигы (1969) һәм ССРБ уйлап табучысы (1986).

## Биографиясе
Галимә Фәткулла кызы Хәбирова 1928 елның 17 августында Башкорт АССР-ының Мәсәгуть кантоны Малаяз (хәзерге Салават районы Татар Малаязы) авылында туган. Малаяз урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, 1956 елга белән Башкорт дәүләт медицина институтында югары һөнәри белем алган.

1956 елдан, БДИ-ны тәмалаганнан соң, Башкортстанда, Туймазы үзәк район дәваханасында, аннары, 1958—1961 елларда Татарстанда, Баулы үзәк район дәваханәсендә эшли.

1962—1987 елларда Казан ортопедия һәм травматология фәнни-тикшеренү институтында (1982—1986 елларда бүлек мөдире) хезмәт итә. 1960 елдан Татарстан Фәннәр Академиясенең «Восстановительная травматология и ортопедия» фәнни-тикшеренү институтында (НИЦ) эшли.

Галимә Фәткулла кызының гыйльми эшчәнлеге даими аяк-кулларның йомшак һәм сөяк тукымаларына магнит яссылыгының тәсирен өйрәнүгә, кушма һәм күп санлы сынауларны диагностикалау һәм дәвалау дәвалавын камиллаштеруга, буын зарарлануын дәвалау ысулларына багышланган. Хәбирова катнашлыгында иң сөягенең проксима бүлеге сынуын, көпшә кебек озын чуклар остеомиелиты хирургик дәвалау ысулы, буыннар сынуын дәвалау саклагыч корылма җентекләп эшләнгән. 90-нан артык тикшеренү һәм 3 уйлап чыгару авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Татарстан АССР-ның атказанган врачы (1985),
* ССРБ сәламәтлек саклау алдынгысы (1969),
* ССРБ-ның уйлап чыгаручысы (1986).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казан: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998-703 с.
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1928 елда туганнар
Төркем:17 август көнне туганнар
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар табиблары
Радик Вәлмөхәмәтов

**Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәргали улы** (12 февраль 1966 ел) — җырчы. 2003 елдан хәзерге Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең «Ядкарь» фольклор ансамбле солисты, 2005 елдан — «Ихлас» эстрада группасы җитәкчесе, 2007 елдан «Эстрада легендалары» ретро-группасы вокалчысы. Башкортстан Республикасының халык артисты (2011), күп кенә халыкара һәм республикат җыр конкурслары лауреаты.

## Биографиясе
Радик Сәфәргали улы Вәлмөхәмәтов 1966 елның 12 февралендә Башкорт АССР-ының Әбҗәлил районы Ташбулат авылында туган.

1991 елда Уфа сәнгать училищесын (А. К.Мәсәлимова класы), 2001 елда З. Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать академиясен тәмамлый (Р. М. Мусина классы).

1991 елдан «Таучылар» мәдәният сарае ансамблендә җырлый. 2003 елдан «Ядкарь» фольклор ансамблендә эшли, ә 2005 елдан Башкорт дәүләт филармониясендә «Ихлас» төркеме белән җитәкчелек итә. 2007 елдан җырчы «Эстрада легендалары» ретро-группасы составында чыгыш ясый.

2008 елда Р. Әлмөхәмәтовның «Туган якны сагынам» аудиоальбомы чыккан.

## Ялгыз җырлау партияләре
Композиторлар Хөсәен Әхмәтов, Нур Даутов, Заһир Исмәгыйлев, Салават Низаметдинов, Рим Хәсәнов җырлары; башкорт халык җырларын («Ильяс», «Сәлимәкәй», «Сибай», «Урал», «Эскадрон»), татар халык җырларын («Сарман», «Шахта») башкара, «Урал моңы» (1993), «Язгы моңнар» (1995), «Туган тел» (2008; барчасы да — Уфа), «Дуслык җыры» (Нефтекама шәһәре, 1995) конкурсларында катнаша.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2011)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003)
* Башкорт яшьләренең «Урал моңы» җөмһүрият конкурс‑фестивале лауреаты (1993)
* Башкорт җырларын башкаручылар «Язгы моңнар» республика конкурсы (1995)
* Татар җырларын яшь башкаручыларның «Туган тел» конкурсы (2008)
* Башкорт һәм татар җырларын башкаручыларның «Дуслык җыры» халыкара фестивале лауреаты (1995)
* Башкорт халык җырларын башкаручыларның «Ирәндек моңнары» төбәк конкурсы лауреаты (1997).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Вәлмөхәмәтов Радик Сәфәрғәле улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 

Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстан югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:12 февраль көнне туганнар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкорт җырчылары
Яһүд-татар зираты

**Яһүд-татар зираты** — Дондагы Ростовта урнашкан зират.

## Тарихы
Яһүд-татар зираты Текучёв урамының төньяк ягында урнашкан. Зиратның мәйданы — 5 гектар..

Бу Дондагы Ростовта яһүди йолалары буенча күмү өчен билгеләнгән өченче зират; тәүге ике некрополе безнең көннәргә кадәр сакланмаган. Тәүге яһүд зираты Дондагы Ростовта XIX гасырның беренче чиреге азагында барлыкка килә, ул Темерник елгасының сул ярында тире заводы янында урнаша. Икенче зират зур булмаган, ул калку урында 1930 елларда төзелгән мәктәп белән янәшә төзелгән  Пушкин урамы һәм Журавлев тыкрыгы почмагында урнашкан. 

Яһүд-татар зиратына 1922 елда нигез салына, ул башта ике участкага бүленгән, берсендә татар, икенчесендә яһүдләр җирләнгән. Әммә 1960 елларда биләмә чикләре юыла һәм җирләүләрне милләтенә һәм диненә бүлми генә башкаралар. Яңа Төньяк зират ачылганнан соң яһүди-татар зираты ябык зират статусын ала, әмма, 1997 елның сентябрендә некрополь яңадан эшли башлый. Бүген биредә туганнар каберенә җирләү рөхсәт ителә.

Яһүд зиратының каравылчысы булып 25 ел Абрам Иосифович Закс (1886-1975) торган.

## Зыяратта җирләнгән билгеле кешеләр

* Борко Этель (1897-1919) — революционер, Россиядә Ватандашлар сугышы вакытында подпольеда эшләүче.
* Гурвич Соломон Самуилович (1917-1997) — Ростовта билгеле журналист.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Еврейско-Татарское, Ростов-на-Дону
* ЕВРЕЙСКИЕ КЛАДБИЩА РОСТОВА-НА-ДОНУ — ИСТОРИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ
* Кладбища Ростова превратились в непроходимые чащи

Төркем:Дондагы Ростов зиратлары
Төркем:Яһүд зиратлары
Төркем:Татар зиратлары
Гали Шамигулов

**Шәмигулов Гали Камалетдин улы** (15 октябрь 1890 ел — 25 ноябрь 1959 ел) — совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе. 1919 елның июленнән 1920 елның октябренәчә Башкортстан Үзәк Башкарма Комитеты һәм Башкорт АССРы Халык Комиссарлары Советы рәисе. Ватандашлар сугышында катнашучы. Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1944).

## Биографиясе
Гали Камалетдин улы Шәмиголов 1890 елның 15 октябрендә Стәрлетамак шәһәрендә туган.

1910 елдан алып РСДРП әгъзасы. Ике ел Иваново каласындагы туку институтында укыган.

1917 елның февраленә кадәр Стәрлетамакта, Корганда, Чиләбедә революцион хәрәкәттә катнаша. Революцион эшен Югары Өфәледә, Кыштымда алып бара.

1917 елда Татар социал-демократик фиркасе булдыру инициаторлары арасында була, Үзәк башкарма комитеты (РСДРП-ның урындагы оешмаларына кергән большевистик төркеменең) әгъзасы. Чиләбедә татар-башкорт группасы белән җитәкчелек итә. 1918 елдан — Ырынбур губерна фирка комитеты әгъзасы.

1919-1920 елларда Ырымбурдагы Кызыл гвардия башкорт-татар отрядлары командиры, Ырынбур губерна революцион комитеты рәисе урынбасары, милли эшләр буенча губерна комиссары, Кызыл Армия Көньяк группасы сәяси бүлеге хезмәткәре.

1919 елның июленнән 1920 елның октябренә кадәр Башкортстан Үзәк Башкарма Комитеты һәм БАССР-ның Халык Комиссарлары Советы җитәкчесе.

1930 елда Мәскәүгә күчерелә. РКП (б) Үзәк Комитеты янында Көнчыгыш халыклары коммунистик оешмалары бюросында (1921-1923), Төркестан Наркомпросына (1923 -1924), Башпотребсоюз (1924-25), ССРБ-ның Наркотест предприятиеларында (1925-1951) эшли.

1959 елның 25 ноябрендә Киев шәһәрендә вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1944)

## Әдәбият

* Искра И. Революционер-ленинец // Р. 1965. 15 окт.;
* Кузырев Р. У. Имена, ставшие легенда. Уфа, 1977.
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:1959 елда вафатлар
Төркем:Стәрлетамакта туганнар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:25 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:15 октябрь көнне туганнар
Эдуард Хәмитов

** Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы** (*[[1937 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Борай районы]], [[Яңа Кизгән]] ― [[2023 ел]]ның [[28 декабрь|28 декабре]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — галим-педагог, югары мәктәп эшмәкәре. 1983-2005 елларда Башкорт дәүләт педагогия институты (Акмулла исемендәге Башкортстан дәүләт педагогика университеты) ректоры. Башкортстан Республикасы Фәннәр Академиясенең мактаулы академигы (1998), педагогия фәннәре докторы (2000), профессор (1991), Башкорт АССР-ының атказанган фән эшлеклесе (1977), Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (1998).

## Биографиясе
Эдуард Шәйхулла улы Хәмитов 1937 елның 22 сентябрендә Башкорт АССРның Борай районы Яңа Кизгән авылында туган.

1958 елда Бөре дәүләт педагогия институтын тәмамлый һәм шунда үзенең хезмәт эшмәкәрлеген башлый.

1964-1966 елларда Куйбышев дәүләт педагогия институтында өлкән укытучы, ә соңрак декан булып эшли.

1966-1969 елларда Уфа нефть институтында доцент, кафедра мөдире булып эшли.

1969-1972 елларда М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университетында доцент, кафедра мөдире һәм декан булып эшли. Ә 1972-1983 елларда мәгариф эшләре буенча проректор вазифасын били.

1983 елдан алып 2005 елга кадәр — Мифтахетдин Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогия университеты ректоры.

2005-2007 елларда — Россия Федерациясе Федераль Җыелышы Дәүләт думасы депутаты.

2008 елдан алып М. Акмулла исемендәге БДПУ ректоры киңәшчесе.

2023 елның 28 декабрендә вафат.
 
## Гаиләсе
Кызы Эльза М. Акмулла исемендәге БДПУның нәфис-графика факультеты профессоры.

## Фәнни эшчәнлеге
Профессор Хәмитовның төп фәнни юнәлешләре — педагогик белем бирү, физика укыту методикасы. Ул 60 фәнни хезмәт авторы, шул исәптән монографияләр һәм уку әсбаплары, шулай ук Башкортстан мәгарифен үстерү концепциясен һәм программасын эшләүче гыйльми коллектив җитәкчесе.

### Сайланма әсәрләре
* Контингент гуманитарного вуза: теория, подходы, практика формирования. — Челябинск: Факел, 1999.
* Профессиональная педагогическая подготовка в переломные периоды развития общества. — Уфа: Китап, 2001. (автордаш).
* Стратегия развития образования в евразийском пространстве. — Уфа: БГПУ, 2002 (автордаш).

## Хәтер
2021 елда М. Акмулла исемендәге БДПУның Физика, математика, цифрлы һәм нанотехнологияләр институтында югары уку йортының мактаулы профессоры Эдуард Шәйхулла улы Хәмитов исемендәге аудитория ачылган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Статья в ''Гербы: краткая энциклопедия''
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл
* http://www.millattashlar.ru/index.php/Хамитов_Эдуард_Шайхуллович

Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Баһаветдин Нуриманов

**Нуриманов Баһаветдин Җәләлетдин улы** (2 май 1893 ел — 11 август 1918 ел) — Башкортстандагы инкыйлаб хәрәкәте җитәкчеләренең берсе, Русия ватандашлар сугышында актив катнашучы.

## Биографиясе
Баһаветдин Җәләлетдин улы Нуриманов 1893 елның 2 маенда Уфа губернасының Бөре өязе (хәзер Башкортстан Республикасының Нуриман районы) Яңа Күл авылында туган.

Башлангыч белемне авыл мәдрәсәсендә ала, гаиләләре Чиләбегә күчеп килгәч укуын шәһәрнең рус телле башлангыч мәктәбендә дәвам итә. 1917 елда РСДРП(б) партиясенә керә һәм Уфа эшчеләр һәм солдатлар Советы әгъзасы булып китә. Соңыннан Баһаветдин Нуримановны РСДРП(б)-ның Уфа комитеты Татар-башкорт бюросына рәис итеп сайлый. Аның инициативасы белән «Алга!» («Вперед!») дигән большевистик газета чыга башлый Баһаветдин Җәләлетдин улы 1917 елның октябрендә Уфада элекке Урал башкортлар һәм татарлар съездының төп оештыручысы була.

Октябрь инкыйлабыннан соң, Нуриманов атаман Александр Дутовның казак гаскәрләре белән көрәшкән Уфа губернасында оештырылган хәрбиләштерелгән отряд сафына керә.

1918 елның февралендә аклардан азат ителгән Ырынбурда — мөселманнарның хәрби-революцион комитетын, ә аннары губернаның мөселман комиссариатын булдыра. Башкортлардан делегат итеп Баһаветдин Нуриманов җибәрелә. Күп тә үтми, ул бу комитетның һәм Башкортстанда гадәттән тыш эшләр буенча комиссар булып китә.

1918 елның көзендә, кызылларның Ырынбурдан чигенгәннән соң, Нуриманов, акларның тылында эшләү өчен, Орскида кала, әмма тиз арада кулга алына. Ырынбур шәһәрендә Башкорт хәрби советы большевистик белән хезмәттәшлек иткәне өчен, читтән торып, аны ату турындагы карарын чыгара.

## Әдәбият

* Кузеев Р. У. Баһау Нуриманов. Өфө, 1955;
* Асабин Е. П. Революция байрағы аҫтында. Өфө, 1991.
* Юрий Узиков. Исторические памятники Уфы. https://search.rsl.ru/ru/record/01000613584 (на рус.яз.) «Китап» нәшрияты, 1999, 111-112 с. ISBN 5-295-02294-3.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Нуриман районы
Төркем:Русия революционерлары
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Орскида вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Нуриман районында туганнар
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Шакир Гайсин

**Гайсин Шакир Әхмәтдин улы** (15 гыйнвар 1904 ел — 4 октябрь 1969 ел) — галим-агроном, югары мәктәп эшмәкәре. Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты (1949). Башкорт АССРы атказанган фән эшмәкәре (1964). Хезмәт Кызыл Байрак ордены кавалеры (1949).

## Биографиясе
Гайсин Шакир Әхмәтдин улы 1904 елның 15 гыйнварында Өфе губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстан Республикасы Бәләбәй районыИсмәгыйл авылында туган.

1930 елда Сарытау авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.

1930 елдан Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында директор ярдәмчесе булып эшләгән.

1933 елдан Башкортстан АССРының Эчке эшләр халык комиссариатының Яңавыл район бүлеге начальнигының урынбасары вазифасын башкарганнар.

1937 елдан Башкортстан мәйдан колхоз рәесләре мәктәбендә укытучы булып эшләгән.

1939 елдан Башкортстан авыл хуҗалыгы институтында укыткан.

1940 елдан Башкортстан басу тәҗрибә фәнни-тикшеренү станциясендә олуг тикшеренүче булып эшли. 1942 елдан бу станциянең директоры була.

1945 елдан ВКП(б)-ның Башкортстан өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдиренең урынбасары вазифасын башкарганнар.

1950 елдан Башкортстан АССРы авыл хуҗалыгы министрының урынбасары вазифасын сайланды.

1952 елдан — СССР Фәннәр академиясе Башкортстан филиалы Биология институтында директоры.

1956-1965 елларда Башкортстан авыл хуҗалыгы гыйльми-тикшеренү институты бүлегенең мөдире була.

1969 елның 4 октябрендә Өфе шәһәрендә вафат булган.

## Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хезмәтләре борчак, бодай, арпа һәм башка басу культураларының агротехникасын уйлап чыгаруга, туфракларны эрозиядән саклау буенча чараларның агротехникасына багышланган. Шакир Гайсин — 40-ка якын фәнни хезмәт авторы.

; Хезмәтләре

* О ветровой эрзи почвы в Башкирии. — Уфа, 1958.
* Занятые пары в Башкирии. — Уфа, 1963.

## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау дәүләт аграр университетын тәмамлаучылар
Төркем:БАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:1969 елда вафатлар
Төркем:4 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Бәләбәй районында туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:15 гыйнвар көнне туганнар
Искәндәр Саяпов

**Саяпов Искәндәр Әгъзам улы** (15 сентябрь 1934 ел — 8 июль 2008) — сценограф, рәссам. 1985-1997 елларда Туймазы татар дәүләт драма театрының баш рәссамы. 1980 елдан ССРБ Рәссамнар берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган рәссамы (1994). Халык театрларының зона смотры (Уфа, 1973), Бөтенроссия ССРБ сәнгатьле вузлары студентларының диплом эшләре күргәзмәсе (Ленинград, 1978) лауреаты.

## Биографиясе
Искәндәр Әгзәм улы Саяпов 1934 елның 15 сентябрендә БАССР-ның Борай районы Чишмә-Борай авылында туган.

Әгзам Саяпов 1967 елда Уфа сәнгать училищесын (педагоглары А. М. Кудрявцев, Л. В. Кузнецов), 1978 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын (педагоглары М. Н. Арсланов, Р. М. Нурмөхәмәтов) тәмамлый.

Саяпов Искәндәр Әгъзам улы 1958-1962 һәм 1968-1973 елларда Борай татар халык театры рәссамы, 1978 елдан — Башкортстан иҗади‑җитештерү комбинатының цех җитәкчесе, 1987 елдан — баш рәссамы булып эшли. 1985-1997 елларда Туймазы татар дәүләт драма театрының баш рәссамы. Соңгы елларда Уфа шәһәрендә яши һәм эшли. 2002-2008 елларда Башкорт дәүләт сәнгать музееның «Иҗат» күргәзмә залы мөдире. Ф. Ә. Гаскәровның бию постановкалары өчен костюмнар эскизларын эшли.

2008 елның 8 июлендә Уфа шәһәрендә вафат була.

Рәссамның картиналары, сәхнә эшләре Уфада М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгатьле музее, Борай музее коллекцияләрендә, Россиядә шәхси җыелмаларда саклана.

## Күргәзмәләр
Искәндәр Әгъзам улы Саяпов — 1960 елдан сәнгатьле күргәзмәләрендә катнашучы. Шәхси күргәзмәләре Уфа шәһәрендә 1984, 1994, 2009 елларда үтә.

## Әдәбият

* Саяпов Искәндәр Әғзәм улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Башкортстан рәссамнары
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:8 июль көнне вафатлар
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:15 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Борай районында туганнар
Люция Буканова

**Буканова Люция Гафар кызы** (22 сентябрь 1947 ел) — галим-табиб, җәмәгать эшмәкәре. Санкт-Петербург Башкорт милли-мәдәни автономиясе җитәкчесе. Медицина фәннәре кандидаты.

## Биографиясе
Люция Гафар кызы Буканова 1947 елның 22 сентябрендә Башкорт АССР-ының Матрай районы (хәзерге Башкортстан Республикасының Җылаер районы) Юлдыбай авылында туган.

Югары мәктәп укытучысы, тарих фәннәре докторы, профессор Буканова Гөлчәчәк Гафар кызының бертуган апасы.

Санкт-Петербург шәһәрендә яши, актив җәмәгатьче.

Һөнәре буенча табиб, ВТЭК рәисе булып эшли.

1985 елда Ленинград шәһәренең Ленсовет исемендәге мәдәният сараенда Башкорт фольклор ансамбле оештырыла. Аның иҗади эшмәкәрлегендә Люция Гафар кызы да шулай ук табиб булып эшләгән тормыш иптәше Зөбәер Мусин белән бергә катнаша. 1987 елда Люция Гафар кызы ансамбльгә җитәкчелек итә башлый.

1989 елда «Ирәндек» фольклор ансамбле нигезендә Ленинград шәһәрендә беренче Башкорт мәдәният-мәгърифәт җәмгыяте оештырыла. Аның рәисе итеп шул вакыт «Ирәндек» фольклор ансамбле җитәкчесе булган, Люция Гафар кызы Буканова сайлана.

1997 елда Санкт-Петербургта Башкорт милли-мәдәни автономиясе (ММА)оештырыла. Аны оештырган академик, шагыйрә Әлмира Талха кызы Бикколова, вафат булганга кадәр, ягъни 2013 елгача оешмага җитәкчелек итә. Моннан соң Башкорт милли-мәдәни автономиясе җитәкчелек итүне Л. Г. Букановага йөклиләр, 2013 елдан әлеге көнгә кадәр ул бу эшне зур җаваплылык һәм активлык белән алып бара

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ү. Гыймадиев. Кадерле язу — «Кызыл таң», 27 сентябрь, 1986 ел
* Маргарита Платова. Башкиры — дети природы. — Петербургский дневник, 2014 июль
* Юбилей башкир на берегах Невы — «Мы — вместе», 2016, март, с. 45-50

## Сылтамалар

* Фольклорный ансамбль «Ирәндек» из Петербурга выступил с уфимской молодежью
* Люция Буканова: «Я горжусь, ыслау мой народ имеет такие отзывы»
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Шәхесләр:Санкт-Петербург
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:22 сентябрь көнне туганнар
Вәсим Солтанов

**Солтанов Вәсим Хафиз улы** (22 август 1887 ел — июнь 1977 ел) — татар язучысы. Сәяси золым корбаны.

## Биографиясе
Вәсим Хафиз улы Солтанов 1887 елның 22 августында Уфа губернасы Бөре өязе Борай волосы (хәзерге Башкортстан Борай районы) Шабай авылында туган.

Башлангыч белемне авылында атасы мәдрәсәсендә алган. 1903 елда Уфада «Госмания» мәдрәсәсенә укырга керә. Анда өч ел укыгач, яңа ачылган ««Галия» мәдрәсәсенә күчә. Башкортстанның халык шагыйре Мәҗит Гафури белән дуслаша.

1905-1907 елгы революцион хәрәкәтләрдә катнашу сәбәпле, мәдрәсәдән китергә мәҗбүр була. 1909 елдан Стәрлетамак өязе Кырмыскалы авылында мөгалимлек итә. 1910 елда Бөре шәһәрендә ачылган мөселман мәктәбендә бер ел укыта. 1911 елда шәриктәше Гыйбадулла Алпаров белән төрки хәрефләренә реформа кирәк дип, «Шура» журналында мәкалә бастыралар. Шуннан икәүләп Казан каласындагы Татар укытучылар мәктәбенә барып урнашалар (1911-14). Шунда укыганда Гата Исхаков белән бергә «Татар-башкорт әлифбасы» дигән китап язалар. 1913 елда «Акча тик ятмасын» дигән китабы басыла.

1914 елда Ерак Көнчыгышка китә, Благовещенск, Хабаровск татар мәктәпләрендә, Чита шәһәре рус-татар мәктәбендә укытып ала (1914-16, 1917-23).

Уфа земствосы эшкә чакыргач, туган ягына кайта һәм Стәрлетамак өязенең Бозаяз авылында волост китапханәсе ачуны оештыра.

Бохара, Сәмәрканд педтехникумнарында, рабфакта, укытучылар курсларында укытучы, укыту бүлеге мөдире (1924-38).
Сталин заманында хаксызга гаепләнеп репрессияләнә, 1938—46 һәм 1949—55 елларда тоткынлыкта була. 
Азат ителгәч, Сәмәрканд өлкәсенең Болынгыр районында мәктәптә укыта. Яңадан кулга алынгач, гомерлек сөргенгә озатыла (1949), аклана (1955).

Язучының исемен әдәбиятка кайтару өчен профессор Габдрахман Таһирҗанов тырыша.
фәнни-педагогик эшчәнлегенең төп юнәлеше — татар диалектлары һәм сөйләшләрендә борынгы сүзләрне өйрәнү.

## Сылтамалар
* Татар педагогик фикере антологиясе. Ике томда. 2 том. XX гасыр – XXI гасыр ...
* Солтанов Вәсим (Мөхәмәтвәсим) Мөхәмәтхафиз улы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Госмания мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:Борай районында туганнар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Флора Корбанаева

**Корбанаева Флора Шәйхи кызы** (30 ноябрь 1928 ел) — галим-табиб-офтальмолог. 1956-1994 елларда Уфа күз авырулары фәнни-тикшеренү институты хезмәткәре, шул исәптән 1971-1990 елларда директорның фән буенча урынбасары. Медицина фәннәре докторы (1977). Башкорт АССР-ының атказанган табибы (1977) һәм сәламәтлек саклау отличнигы (1965). «Мактау Билгесе» ордены кавалеры (1966).

## Биографиясе
Флора Шәйхи кызы Корбанаева 1928 елның 30 ноябрендә Башкорт АССРы Җылаер кантоны Күгәрчен авылында туган.

Әнисе — РСФСР мәктәбенең атказанган укытучысы Корбанаева Хәлимә Абдулла кызы (Биишева Зәйнәб Абдулла кызының апасы).

1950 елда Башкорт дәүләт медицина институтын белем ала һәм хезмәткәрлеге Йомагужа урын дәваханасында башлый.

1952 елдан алып Өфенең 17‑се балалар клиник дәваханәсендә эшли.

1953 елдан Владивосток шәһәрендә Тын океан флоты поликлиникасында хезмәт итә.

1956 елда Уфа күз авырулары гыйльми тикшеренү институтына эшкә күчә: 1964 елдан — бүлек җитәкчесе, 1966 елдан — гыйльми катиб, 1971-1990 елларда директорның фән буенча урынбасары.

## Гыйльми эшчәнлеге
1960 елларга чаклы республикада трахома авыруы киң таралган була.
Сугыштан соңгы чорда (1945-1965) Уфа күз авырулары гыйльми тикшеренү институты трахоманы искәртү һәм дәвалау буенча оештыру-методика үзәгенә әверелә. Бу эшләр табиб-офтальмолог, медицина фәннәре докторы, профессор Кодаяров Габдулла Хәбир улы җитәкчелегендә бара. 1960 нчы елларда бу йогышлы авыру тулысынча бетерелә. Бу эшкә зур өлеш кертүчеләр арасында Флора Корбанаева да була.

Фәнни хезмәтләре трахома патогенезын, клиникасын өйрәнүгә һәм иртә диагностикалауга багышланган, ул трахома элемтәләрен һәм өзлегүләрне хирургик дәвалау ысулларын, катаракта, глаукома, күзнең вируслы авыруларын хирургик дәвалау мәсьәләләрен өйрәнә һәм сүрәтли. 100‑дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкорт АССРының сәламәтлек саклау отличнигы (1965)
* «Мактау Билгесе» ордены (1966).
* Башкорт АССРының атказанган табибы (1977)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ҡорбанаева Флора Шәйхи ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:Башкортстанның атказанган табиблары
Халидә Әхтәмова

**Халидә Самиулла кызы Әхтәмова** (1929 елның 10 феврале, Мәскәү, ССРБ — 2005 елның 13 мае) — Совет һәм Россия скрипкачы, педагог, профессор. РСФСРның атказанган артисты (1977), Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2001).

## Тормыш юлы
Халидә Әхтәмова 1929 елның 10 февралендә Мәскәүдә туа. Татар. Аның әти-әнисе тумышы белән Горький өлкәсенең Уразавыл авылыннан. Әтисе Мәскәүгә күчкәндә кара эшче булып эшли башлый, шул үк вакытта укый, инженер булып эшли. Әнисе хуҗабикә булган.

1936 елда район музыка мәктәбендә скрипка классы буенча музыка белән шөгыльләнә башлый. М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге Мәскәү музыка училищесы каршындагы мәктәптә укый, Мәскәү консерваториясе каршындагы Үзәк музыка мәктәбендә профессор Василий Ширинский классында укый. 1948 елда Мәскәү дәүләт консерваториясенә укырга керә, аны 1953 елда профессор, СССР халык артисты Давид Ойстрах классы буенча тәмамлый.
1953 елда Бухаресттагы халыкара скрипкачылар конкурсында катнаша һәм беренче премиясенә лаек була. Дөньяның күп кенә илләрендә (шул исәптән Япония, Иран, Малайзия, Таиланд, Сингапур, Филипин) чыгыш ясаган.

1957—1981 елларда Мәскәү дәүләт филармониясе солисты. 1972 елдан Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясенең скрипка һәм альта кафедрасы укытучысы, 1980 елдан — доцент, 1984 елдан — профессор. 1978 елдан кафедра мөдире.

Скрипкачы-укытучылар Европа берлеге вице-президенты була. Төрле елларда төрле конкурсларның жюри составына керә: Яши Хейфец исемендәге халыкара скрипкачылар конкурсында, «Щелкунчик» балалар конкурсында.

Танылган башкаручылар һәм дирижёрлар белән чыгыш ясаган: Виктор Пикайзен, Кирилл Кондрашин, Леонид Блок, Маринэ Яшвили һәм башкалар.

## Бүләкләр

* 1977 — РСФСР атказанган артисты;
* 2001 — Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:13 май көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Россиянең атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Зөфәр Солтанов

**Зөфәр Солтанов**:
* Зөфәр Солтанов (1927―2012), Дүртөйле татар халык театры җитәкчесе, БАССР һәм РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Зөфәр Солтанов (1942―?), Мөслим районы колхоз рәисе. ТАССР һәм РСФСР атказанган зоотехнигы.
Су анасы (уен)

**Су анасы**  — татар халык уены, балаларның физик үсешенә ярдәм итүче күңелле уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар түгәрәккә басалар. Бер бала “су анасы” итеп билгеләнә. Ул күзләре бәйләнгән килеш түгәрәк уртасында утыра. Уйнаучылар түгәрәк буйлап җырлап йөриләр:

Су анасы, су анасы,

Су анасын күр әле.

Каршыңда кем басып тора –

Ялгышмыйча әйт әле.

Җыр ахырында балалар туктап калалар. Су анасы урыныннан тора, бармагы белән берәр уенчыга төртеп күрсәтә. Әлеге бала су анасы янына килә. Су анасы, капшап карап, аның кем икәнлеген әйтергә тиеш. Әгәр дөрес әйтсә, шул уенчы су анасы була. Дөрес әйтмәсә, су анасы кире үз урынына утыра. Уен шулай алга таба озак вакыт дәвам итәргә мөмкин.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Илнур Сираҗиев

**Илнур Илбрус улы Сираҗиев** (5 март 1970 ел, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, монументалист.

## Биографиясе
Сираҗиев Илнур Илбрус улы 1970 елда туган, рәссам, монументалист, график. Казан сәнгать училищесын тәмамлый, анда мастер Рәшит Абдрахман улы Төхвәтуллин (1985-1989) аның укытучысы була, аннары укуын В. И. Суриков Мәскәү дәүләт академия сәнгать институтында дәвам итә. РФ халык рәссамы Е. Н. Максимов монументаль рәсем ясау остаханәсендә (1989-1996). 1999 елдан 2001 елга кадәр Казанда Х. А. Якупов җитәкчелегендә Россия Сәнгать академиясенең иҗат остаханәсендә укый. Шул ук вакытта рәссам Татарстан Республикасында Россия Рәссамнар берлегенең җаваплы секретаре була, ә 2003 елда аны берлек әгъзасы итеп кабул итәләр. Киләсе унъеллыгын «Арт Сити» иҗат студиясе сәнгать җитәкчелегенә багышланган , ул анда сәнгать проектлаштыру белән шөгыльләнә.

Иҗаттагы яңа этап 2011 елда, Илнур Сираҗиев — Суриков институтының Казандагы филиалы укытучысы, 2014 елда Татарстан Республикасы Авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министрлыгы каршындагы Яшь рәссамнар иҗат берләшмәсе рәисе була. Татарстанда «Россия Рәссамнар берлеге» рәисе булып тора.

Казанда яши һәм эшли.
## Иҗаты
И. Сираҗиев пейзажлары фронталь, яссылыклы һәм сферикалы, алар нинди дә булса конкрет урыннардан мәхрүм ителгән, әмма гомумиләштерелгән халәтләрнең образлары булып тора. Асылда, рәссамның теләсә нинди композициясе структуралы рәвештә мозаик паннога, витражга күчерелергә, монументаль рәсемгә әйләнергә мөмкин, шул ук вакытта үз холкы буенча лирик һәм рухи, кеше тормышын кичерү буенча тирән шәхси булып та кала. Илнур Сираҗиев Татарстанда һәм Башкортстанда арт-симпозиумнарда, шулай ук Татарстан Республикасы көненә багышланган «Зур Идел» күргәзмәләрендә һәм республика күргәзмәләрендә даими катнашучы.

## Чыганаклар
* Государственный музей изобразительных искусств РТ - ИЛЬНУР СИРАЗИЕВ «МОЕЙ ОТЧИЗНЕ»

Төркем:Татарстан рәссамнары
Рифкать Вахитов

**Рифкать Мөхәммәт улы Вахитов** (26 февраль 1938 ел, СССР, Ижау) - рәссам, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, Татарстан Республикасының Халык рәссамы.

## Биографиясе
Рифкать Мөхәммәт улы Вахитов - Татарстан Республикасының әйдәп баручы сынлы сәнгать осталарының берсе, киң иҗади диапазон остасы.

Рәссам 1938 елның 26 февралендә Ижауда Коръәнне укып, милли гореф-гадәтләренә мәхәббәт тәрбияләгән гадәти татар гаиләсендә туа.

1965 елда Харьков сәнгать институтын тәмамлый. 1972 елдан СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы, ә 1993 елдан - Россия, Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзасы. 
Ижау, Чаллы, Ташкент һәм Казан сәнгать вузларында укыта.

2005 елда Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе була.
2013 елның февралендә Рифкать Мөхәммәд улы үзенең 75 яшьлек юбилеен билгеләп үтте. Шул ук елны «Татарстан Республикасының Халык рәссамы» исемен дә ала.

## Иҗаты
Рифкать Вахитов – киң иҗат диапазоны мастеры: тарихи картиналар, портретлар, натюрмортлар. Монументаль-декоратив рәсем һәм архитектурага күп көч бирә. Рифкать Вахитов монументаль рәсемнәр һәм мозаиклар белән Ташкентта, Казан, Яр Чаллыда иҗтимагый биналарны бизәгән, анда ул беренче тапкыр декоратив керамик плитка техникасын кулланган.

Ислам сәнгате тарихын һәм татар халык иҗаты традицияләрен белү – тарихи юнәлештәге рәссам иҗатында әйдәп баручыларның берсе. Бу - Болгар Патшалыгы һәм Казан ханлыгы, легендага әверелгән батыр каһарманлыклары, урта гасыр фаҗигаләре, онытылмас сагыш һәм гади халыкның кайгысы турында картина-фантазияләр. «Хәзинә» милли сәнгать галереясендә ачыла торган күргәзмәдә беренче тапкыр «Аудиенция» триптихы, «Казан ханлыгы», «Ана догасы» («Ана догасы») картиналар сериясе тәкъдим ителгән.

Рифкать Вахитов өчен станок рәсем сәнгате өлкәсендә төп жанр – портрет. Рәссам кеше сурәтенә үз карашын тапкан - ул кеше дөньясын өйрәнү. Аның портретлары - гадәти булмаган шәхес күңеленең "диалектикасы". Озак еллар иҗат эшчәнлеге дәверендә Рифкать Мөхәммәд улы замандашларының һәм тарихи эшлеклеләренең, искиткеч батырлыкка, талантка, югары гражданлык бурычына һәм абруена ия булган кешеләрнең рәсемле портретлары галереясын булдырган. «Тарих һәм шәхес» күргәзмәсендә Шиһабетдин Мәрҗани, Габдулла Тукай, Салих Сәйдәшев, Илһам Шакиров портретлары, рәссамның «Бакый Урманче портреты» һ.б. беренче тапкыр 1940 елда атып үтерелгән мөселман сәяси эшлеклесе Мирсәет Солтангалиев һәм бөек биюче Рудольф Нуриев портретлары күрсәтелгән.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Мой дом - Рифкат Вахитов
* Государственный музей изобразительных искусств РТ
Төркем:Татарстан рәссамнары
Илгиз Гыймранов

**Илгиз Вәгыйз улы Гыймранов** (1960, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам.

## Биографиясе
Илгиз Гыймранов - Россиянең танылган арт-бренды булган рәссам

1960 елда Казанда туган.

1978-1986 елларда рәссам Илдар Ханов остаханәсендә эшли (мозаика, скульптура, монументаль рәсем сәнгате)

1987 елда Казанда беренче дәүләтнеке булмаган «АРСЕНАЛ» сәнгать галереясенә нигез салучы һәм арт-директоры була.

1992 елдан ирекле рәссам. Россиядә һәм чит илләрдә күп санлы күргәзмәләр һәм арт-проектларда катнаша.

2017 елда принципиаль яңа урбанистик сәнгать концепты — «Хрущевочки» эшләр сериясе барлыкка килә.

## Соңгы еллардагы күргәзмәләре
2018 ел «Khrushchev ' s Thaw. The Housing I Loved» Лондонда Россотрудничество вәкиллегендә

2018 ел «Вам бы здесь побывать» күргәзмәсе Татарстан Республикасы Милли музеенда

2019 - «Хрущевочки» күргәзмәсе

2019 - «Ковчег» галереясендә «Ближний космос» күргәзмәсе, Мәскәү

2020 - «Ковчег» галереясендә «Барахлит городок» күргәзмәсе, Мәскәү

## Чыганаклар
* Галерея Евгения Жудрова - Ильгиз Гимранов
Төркем:Татарстан рәссамнары
Рөстәм Салихов

**Рөстәм Ахсан улы Салихов** (1959 ел) - рәссам.

## Биографиясе
Салихов Рөстәм Әхсән улы - Казан рәссамы. 1986 елда Васнецов исемендәге АХПУНЫ (Абрамцево) тәмамлый - республика, зона, Россия күргәзмәләрендә катнашучы. Башта үзен агач буенча профессиональ кисүче буларак таныта. Әмма соңыннан, 1990 еллар башында, станок рәсеме һәм графикасына мөрәҗәгать итә. Рәссамның рус авангарды сәнгате һәм Европа модернизмы белән мавыгуы чагылыш тапкан берничә иҗат иткән әсәре бар.

## Иҗаты
Бигрәк тә Рөстәм Салиховның сәнгать теленә П. Филонов иҗаты тәэсир иткән. Шул ук чорда рәссам пейзаж жанрында күп эшли, экспрессионизм рәсеме белән стилистик рәвештә туры килә торган шәһәр күренешләрен яза. Соңрак, рәссам фигуратив рәсем төреннән абстракциягә мөрәҗәгать итә. Аның матур серияләрендә конструктивлык стилистикасы элементлары уйлана. Үзенең соңгы абстракт композицияләрендә автор уйланма Галәмне сызыклы модельләштерү файдасына булган күләмле фикерләүдән баш тартып, ниндидер энергетика киңлекләрен төзи. Шулай итеп, Р.А. Салихов – оригиналь сәнгать алымын тапкан һәм зур иҗади потенциалга ия булган рәссам.

Рәссам эшләре М. П .Крошицкий исемендәге Севастопольның сәнгать музеенда урнашкан. Россия, Европа, АКШ, Кувейтның күп санлы шәхси коллекцияләрендә саклана.

## Чыганаклар
* Галерея Евгения Жудрова - Рустам Салихов
Төркем:Татарстан рәссамнары
Юлия Әдһәмова

**Юлия Илдар кызы Әдһәмова** (2 май 1978, СССР, ТАССР, Казан) - Татарстан Республикасы мәдәният министрының беренче урынбасары.
## Биография
1978 елның 2 маенда Казан шәһәрендә туган.
### Белеме
2000 елда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый, белгечлеге -икътисад өлкәсендә математик алымнар һәм тикшеренү операцияләре, икътисадчы-математик.
2005 елда В.И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлый, белгечлеге – юриспруденция, юрист.
### Хезмәт эшчәнлеге
01.09.2000 – 30.06.2010 – Татарстан Республикасы Конституция суды Аппаратының әйдәп баручы белгече, судья киңәшчесе – баш белгеч, судья ярдәмчесе.

16.07.2010 – 26.08.2016 – Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгының мәдәни мирас объектларын саклау бүлеге әйдәп баручы киңәшчесе, юридик бүлек башлыгы вазифаларын үтәүче, дәүләт заказы бүлеге башлыгы.

2016 елның 29 августыннан Татарстан Республикасының Архив эше буенча дәүләт комитеты рәис урынбасары итеп билгеләнә.

2018 елның 27 сентябреннән 2019 елның 28 гыйнварына кадәр - Татарстан Республикасы мәдәният министры урынбасары.

2019 елның 28 гыйнварыннан - Татарстан Республикасы мәдәният министрының беренче урынбасары.
## Бүләкләре
* "Казан шәһәрендәге 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиада" медале (2013)
* Татарстан Республикасы Президенты рәхмәте (2020)
## Гаилә хәле
Кияүдә, ике бала тәрбияли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Деловой центр РТ - интернет-портал TatCenter.ru (Татцентр.ру) - Адгамова Юлия Ильдаровна
* ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘДӘНИЯТ МИНИСТРЛЫГЫ
Рамин Нафыйков

**Рамин Хәнәфи улы Нәфыйков** (3 декабрь 1967 ел, СССР, ТАССР, Казан) - рәссам, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Рамин Нәфыйков 1967 елның 3 декабрендә Казан шәһәрендә туа.
Нәселле рәссам (аның әтисе – Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе Хәнәфи Нәфыйков), Татарстанның заманча сәнгать тормышының якты вәкиле.

Казан сәнгать училищесын тәмамлап (1983-1987), армиядә хезмәт иткәннән соң, Латвия сәнгать академиясенә укырга китә, анда профессор Индулин Зариньш җитәкчелегендә монументаль рәсем факультетында укый (1991-1997).

2000 елдан Латвия Рәссамнар берлеге әгъзасы.
2001 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

Казанда яши һәм эшли.
## Иҗаты
Беренче шәхси күргәзмә 1998 елда Татарстан Республикасы Рәссамнар берлегенең күргәзмәләр залында (Казан) уза. 2020 елга Нәфыйковның Казан, Рига, Мәскәү, Санкт-Петербург, Вена галереяләрендә 20дән артык күргәзмәсе уза. 2010 елда «Рамин Нәфыйков» күргәзмәсе Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музеенда (Казан) уза, ә 2018 елда аның «Внутренняя Булгария» күргәзмәсе Эрартның хәзерге заман сәнгате музеенда (Санкт-Петербург) узган.

Эшләре М. В. Нестеров исемендәге Башкорт дәүләт сәнгать музее җыелышларына (Өфе), Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музее (Казан), KollerArtHaus абстракт рәсем сәнгате йорты (Мәскәү), Эрантның заманча сәнгать музее (Санкт-Петербург) керә.

## Чыганаклар
* Артгид - Рамин Нафиков Художник-живописец.
* Мой дом - Рамин Нафиков
Нәфыйк Әхәтов

**Әхәтов Нәфыйк Әхәт улы** – колхоз производствосы җитәкчесе.

## Башлангыч хезмәт юлы
Арча районының Урта Пошалым авылында 1927 елның 20 маенда туган. Шунда җиде сыйныф тәмамлагач Арча урман хуҗалыгында хезмәт юлын башлый. 1951 елда Балтачка килә һәм «Кызыл мехчы» артелендә башта десятник, аннан соң директор буып эшли.

## 28 ел дәвамында райондагы иң зур колхозның җитәкчесе
Н.Ә. Әхәтов 1957-1985 елларда районыбызның иң зур хуҗалыгы булган Ленин исемендәге колхозга җитәкчелек итте. Шушы чорда хуҗалыкның барлык тармакларында җитештерүне арттыру, социаль һәм мәдәни мәсьәләләрне хәл итү буенча фидакарьләрчә эшләде, үзенең игътибарлылыгы, шәфкатьлелеге белән колхозчыларның гына түгел, бөтен Балтач халкының тирән ихтирамын казанды. Ул һәрвакыт үзенә һәм хезмәттәшләренә таләпчән булды. Кичен укып Балтач урта мәктәбен тәмамлады, 1976-1977 елларда Казан авыл хуҗалыгы институтының җитәкче кадрларның белемен күтәрү факультетында белем алды.

## Авыл хуҗалыгының нәтиҗәлелеген күтәрү буенча хезмәте
Н.Ә. Әхәтовның хуҗалык җитәкчесе булып эшләү еллары авыл хуҗалыгының күтәрелеш, яңа интенсив үсеш юлына баскан чорларына туры килде. Бу чор хуҗалык җитәкчеләренә гаять югары таләпләр куйды. Үзенең олы тормыш тәҗрибәсе, хезмәт сөючәнлеге, яңалыкка йөз тотуы белән Н. Әхәтов үз чорының таләпләренә тиң җитәкче булды.

## Җәмәгать эшчәнлеге һәм абруйлы исемнәре
Ул тугыз чакырылыш дәвамында (1965-1985) район Советы депутаты булып сайланды, 1971-1978 елларда КПССның район комитеты әгъзасы булды.

1980 елда аңа РСФСРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре дигән абруйлы исем бирелде.

## Вафаты
1989 елда вафат булды. Кабере Балтач авылы зиратында.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Рифат Әхәтов

**Әхәтов Рифат Әхәт улы** – хезмәт алдынгысы.

## Җидееллык белем алуы һәм тракторчы хезмәте
1934 елның 27 декабрендә Пыжмара авылында туган. 1949 елда Пыжмара мәктәбендә җидееллык белем ала, хәрби хезмәткә алынганчы колхозда төрле эшләр башкара. 1953-1956 елларда армиядә хезмәт итә. Аннан демобилизацияләнеп кайткач, Чепья машина-трактор станциясендә тракторчы һөнәре үзләштерә һәм 1963 елга кадәр тракторда эшли. 

## Техникум белеме алу һәм  инженер хезмәте башкару
1963-1969 елларда «Кама» колхозында трактор бригадасына җитәкчелек итә. Шушы ук чорда производстводан аерылмыйча Чистай авыл хуҗалыгы техникумында укый, механик белгечлеге ала.

1969-1974 елларда «Кама» колхозында баш инженер, 1974-1977 елларда автомеханик була. Аннан соңгы ике ел дәвамында шул ук колхозның өлкән зоотехнигы вазыйфаларын башкара.

1979-1981 елларда «Сельхозтехника»ның Чепья берләшмәсендә инженер-технолог. 1981-1992 елларда— «Кама» колхозының ремонт мастерское мөдире. 1992-1994 елларда шул ук колхозда тәэминатчы хезмәтләрен башкарды.

## Җәмәгать эшләре
Үзенең төп хезмәтеннән тыш Р. Әхәтов җәмәгать эшләрендә актив катнашты. Сигез ел авылда иптәшләр суды рәисе һәм алты ел колхозның профком рәисе булып торды.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
Авыл хуҗалыгын үстерүдәге казанышлары өчен 1969 елда Бөтенсоюз халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең бронза медале белән бүләкләнде. 1983 елда аңа Татарстан АССРның атказанган авыл хуҗалыгы механизаторы дигән мактаулы исем бирелде.

## Авылда дини тәрбия эшен башкру
Лаеклы ялга киткәннән соң да Р. Әхәтов җәмәгать эшләреннән аерылмады. Бүгенге көндә ул Пыжмара авылы мәчетенең имам-хатыйбы вазыйфаларын башкара, халык арасында киң әхлак тәрбиясе алып бара.

2005 елда изге Хаҗ сәфәре кылды.

## Чыганаклар:
Балтач энциклопедиясе, I том, 2006
Урманга бару (уен)

**Урманга бару**  — татар халык уены, балаларның физик үсешен тәэмин итәргә ярдәм итүче уен.

## Уйнау тәртибе
Балалар, бер-бер артлы тезелеп басалар. Марш астында атлап баралар. Урманга килеп кергәч, лирик көй тыңлана. Балалар таралышып, салмак хәрәкәтләр ясап, җиләк җыялар, җырлыйлар:

Тиз-тиз итеп савытыма

Эре җиләкләр җыям.

Аларны йә киптерәм,

Йә татлы каклар коям.

Монда җиләк күп икән,

Аю-бүре юк микән?

Соңгы юлны әйтүгә, “аю” белән “бүре” килеп чыга да балаларны куа башлый. Уен шулай алга таба дәвам итә.

## Чыганаклар
* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар
* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.
*Татар халык уеннары
*Тазбаш. Татар халык уеннары

Төркем:Татар уеннары
Хәнәфи Нәфыйков

**Хәнәфи Әбҗәлетдин улы Нәфыйков** (15 ноябрь 1938 ел, СССР, ТАССР, Чирмешән районы, Иске Үтәмеш) - Рәссам, театр рәссамы, график, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе(1999).
## Биографиясе
1938 елның 15 ноябрендә Чирмешән районының Иске Үтәмеш авылында туган.

Казан сәнгать училищесын (1966), А.Н.Островский исемендәге Ташкент театр-сәнгать Институтын (1973) тәмамлый.

1960-1967 елларда Казанның «Тасма» заводында рәссам-оформитель, 1973-1979 елларда Казан сәнгать училищесы укытучысы, 1979-1998 елларда ТР Сәнгать фондында.

Рәссамнар берлеге әгъзасы (1980).

## Иҗаты

А. Н. Островскийның «Гроза» спектаклен куючы рәссам (1976-1977, Бөгелмә рус драма театры), «Командировка» И. Юзеев (1978, Татар дәүләт драма һәм комедия театры, Казан), «Тормыш дулкыннары» Р. Ишморат (1979, Татар академия театры), «Сармат кызы» Н. Фәттах (1985, Әлмәт татар драма театры), Ф. Яхин (1997, Татар академия театры).

Н. Җиһановның «Тюляки Су-Слу» (1973), «Алтынчәч» (1975) операларына декорацияләр авторы , Ф. Яруллинның «Шүрәле» балетына (1974), Ф .Шиллерның «Мария Стюарт» драмасына (1973),М. Мәһдиевнең «Өч тынгысыз көн» комедиясенә (1983), Ә. Фәйзинең «Тукай» (1976), Ф.Бәйрәмованың «Атылган йолдыз» (1986) драмаларына, Б.Липаевның «Сказ о Казани» мюзиклына костюмнар эскизоры (2005).

К. Нәфыйковның театр куелышына булган декорацияләре ачык декоративлыгы, күптөрлелеге һәм бизәкле композициясе белән аерылып тора, көнчыгыш миниатюрасы сәнгатен чагылдыра.

Станок рәсем сәнгатендә тарихи картина жанрында эшләүче әйдәп баручы рәссамнарның берсе (кара: рәсем сәнгатендә тарихи жанр). Урта гасыр татар тарихы темасына зур полотнолар иҗат итә: «Болгарда урам» (1975), «Болгарда Ага-базар» (1976), «Борынгы Казанда шагыйрьләр ярышы» (1977), «Борынгы Болгарда чуен коючылар» (1978), «Казанда чукындыру» (1978), «Борынгы Казанда Сабантуй» (1981), «Сөембикә» триптихы (1978-2000), «Борынгы төркиләр. Хан анты» (1990-2003) һәм башкалар.

Татар мәдәниятенең күренекле эшлеклеләре Кол Гали, Мөхәммәдьяр, Акмулла, Г.Тукай, С.Рәмиев, Ш.Мәрҗани, Г.Исхакый, Г.Ибраһимов, Б.Урманче (1976-1990) портретлары сериясе авторы.

К. Нәфыйковның әсәрләре татар халык сәнгатенең колористик төзелешенә нигезләнгән төсләр композициясенең күркәм нечкәлеге һәм нәзакәтле булуы белән аерылып тора. Бу аның пейзажлары һәм натюрмортлары ("Парусник", 1979; «Күл янында», 1981; "Ак вазадагы чәчәкләр", 1985 һәм башкалар), пастель техникасында этюд зарисовкалары өчен ("Яңа татар бистәсе", 1982; «Мәрҗани мәчете», 1987; "Шамил йорты", 1987) өчен аеруча характерлы.

## Күргәзмәләре
Республика (1973 елдан башлап), зональ («Зур Идел», Горький шәһәре, 1974; Казан, 1980; Түбән Новгород шәһәре, 2003; Саранск шәһәре, 2004), бөтенроссия ("Бөек Октябрьнең 60 еллыгы", Мәскәү, 1977; «Советская Россия», Мәскәү, 1980; "Россия X", 2004), бөтенсоюз ("Театр һәм кино рәссамнары", Мәскәү, 1978) күргәзмәләре.

Шәхси күргәзмәләр: Сарман (1985) авылында, Казан (1987, 1988, 1995, 1998, 2008, 2019).

## Бүләкләре
* Б.Урманче исемендәге рәсем сәнгате өлкәсендә ТР Премиясе (1999).

## Чыганаклар
* Tatarica. Татарская энциклопедия

Төркем:Татарстан рәссамнары