open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Димитрий Хильченко

**Димитрий Хильченко** – күпсанлы фестивальләр лауреаты, рәссам.

1971 елның 29 сентябрендә Чиләбе өлкәсендә туа. 1986 – 1990 елларда Ташкәнттагы Беньков исемендәге республика сәнгать училищесы, 1991 – 1997 елларда М.Уйгур исемендәге Ташкәнт театр сәнгать институтында белем ала. 1990-1991 елларда «Үзбәкфильм»да эшли.

1997 елдан башлап Россия ватандашы. Татарстан, Башкортстан һәм Россиянең төбәкләрендәге театрлар белән хезмәттәшлек итә. Йөздән артык спектакльдә сценограф, костюмнар буенча рәссам сыйфатында катнаша. Егермедән артык нәфис фильмның куючы рәссамы.

Димитрий Хильченко бизәгән спектакльләр Россия һәм халыкара дәрәҗәдәге спектакльләрдә һәрдаим катнашып тора, төрле номинацияләрдә, шул исәптән, сәхнә бизәлеше өчен дә, дипломнарга лаек була. Әлмәт Татар дәүләт драма театрында куелган «Гашыйк Кәриб» спектакле Кече шәһәрләр театрларының IX фестивалендә, VIII Бөтенроссия «Арлекин» балалар театр сәнгате фестивалендә, милли театрларның «Алтын сәргә» халыкара фестивалендә «Иң яхшы сәхнә бизәлеше» номинациясендә җиңү яулый, ТР I «Тантана» театраль премиясе кысаларында «Спектакль-вакыйга» дәрәҗәсенә лаек була. Димитрий Хильченко бизәгән «Балакаем» спектакле өчен Әлмәт театры Татарстанның М.Җәлил исемендәге премиясенә лаек булды.

## Чыганаклар
*Сәхнә журналы. Димитрий Хильченко 

Төркем:Россия рәссамнары
Үлмәскол Шакиров

**Үлмәскол Шакиров** – Сәвитлар Берлеге каһарманы.

Үлмәскол Шакир улы Үлмәсколов 1922 елда Ɵфə губернасының Бөре өязе Асау авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә (хәзер Башкортстанның Балтач районы). 
Җиденче сыйныфны тәмамлагач, „Үрнәк” колхозында эшли. 1941 елның июль аенда Кызыл әрме сафларына алына.

1941 елның ʜаябеp аеннан ут эчендә. Беренче Балтыйк буе фронты 179 укчы дивизиянең 259 полкында взвод командиры ярдәмчесе булып хезмәт итә. Өч тапкыр яраланып госпитальдә дәваланды. Моңа кадәр аның бер мидәл алганы да булмады.

179 дивизия Литваны фашистлардан тазарту өчен сугыш алып бара. Шакировның отделениесенә стратегик әһәмияткә ия күперне саклау бурычы куела. Көтмәгәндә күпергә немецлар һөҗүм итә. Аяусыз сугыш башлана, cиржаʜ Шакиров берүзе кала. Ул сугышчан бурычны намус белән үти. Төп көчләр килгәнче фашистларны үткәрми. Шуның белән күперне шартлатудан саклап кала. Өлкән cиржаʜ Шакиров уйга кала, „Шул əпирәcәне үтәгән өчен югары бүләккә лаек булдыммы икән?”, – дип уйлый. Алай дисәң, андый гына алышларны Үлмәс үз башыннан күп кичерде бит инде.

1944 елның 2 июнь көне. Беларусны азат итү өчен каты сугышлар бара. Дошман оборонасын өзү, Шумилино-Витебск шоссесена чыгып, бу үзәк трассада ныгынырга приказ бирелә.

Үлмәс Шакиров хезмәт иткән взвод дошманның көчле утына эләгә. Взвод командирын дошман уты теткәләп бетерә. Ул һәлак була. Сугышчылар аптырап калалар. Өлкән cиржаʜның взвод белән җитәкчелекне үзе алып, „Алга, Ватан өчен” дип атакага күтәрүе генә хәлне үзгәртә. Полк дошманның оборонасын өзеп күрсәтелгән районда ныгына. Дошман ничек кенә булса да, үз позициясен алырга тырышып, контрһөҗүмгә күчә. Шакиров взводы 3 контрһөҗүмне кире кага. Якташыбыз бу сугышта 15 фашистның гомерен өзә. Менә шушы батырлыгы өчен аңа Сәвитлар Союзы Герое исеме бирелә һәм Ленин ypдиʜы һәм 4135 номерлы Алтын йолдыз медале тапшырыла.

1944 елның июль ае. Көнбатыш Двина елгасын Кызыл әрме күп югалтулар белән булса да кичә. Өлкән cиржаʜ Үлмәс Шакиров взводы 13 кешедән торган дошман төркеменә юлыга. Килеп туган хәлне тизгенә аңлап якташыбыз төркемгә граната ыргыта. Шартлау яңгырый. „Хенде хох!” боерыгы яңгырый. Шартлаудан ике фашист үтерелә, ә калганнары кулларын күтәрәләр. Шулай итеп, райондашыбыз, 2 əфисәpдан һәм 9 солдаттан торган төркемне кулга алып, үзебезнекеләргә тапшыра.

Үлмәс Шакирович 1941 елдан башлап, 1945 елга кадәр Ватан сугышында була. Алда язганымча, өч тапкыр яралана, госпитальдә дәваланып, тагын да сафка баса. Дүрт елга якын вакыт эчендә нинди генә алышларны күрмәгән.
1945 елда демобилизациядән соң күп гомерен балалар белән эшләүгә багышлады.

## Чыганаклар
* Удмурт халкының каһарманы улы 

Төркем:Башкортстан Сәвитлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Башкортстанның Балтач районында туганнар
Назиф Бәхтизин

**'
**Назиф Бәхтизин''' – авыл хуҗалыгы галиме, БР Фәннәр академия әгъза-мөхбире (1991), профессор (1978).

## Тәрҗемәи хәл
Назиф Бәхтизин 1927 елда Илеш районының Яңа Аташ авылында туа. Иске Дөмәй урта мәктәбенә укырга йөгерә, бер үк вакытта колхоз хисапчысы булып та эшли, 1945 елда аттестат ала.

1946 елда авыл хуҗалыгы институтының агрономия факультеты студенты булып китә.
Төрле культуралар (арыш, бодай, солы, борчак һ.б.) галимнәр тарафыннан ничек өйрәнелгән, хәзерге вакытта ни дәрәҗәдә тикшерелә, киләчәктә бу өлкәдә нинди яңалыклар көтелә – тынгысыз уй фән диңгезенә кызыксындыра. Башкортстанда гына түгел, бөтен илгә билгеле күренекле профессорлардан (А. Н. Богданов, Л. С. Пирогов, М. Н. Радыгин, К. П. Крауза, П. А. Положенцев, А. С. Шутко, А. Т. Гладков, Ю. А. Усманов) дәресләр ала.

Институтны кызыл диплом белән тәмамлагач, Назиф аспирантурага тәкъдим ителә. Әмма Назиф Куергазы районындагы Мораптал совхозына агроном булып эшкә юллана. Илешнекенә караганда биредә туфракның уңдырышлылык сыйфаты башкачарак. Кызыл дипломлы яшь агроном югары уңыш алуга фәнни нигездә ирешү максаты куйды. Шулай да аңа биредә җәелеп эшләргә ирек бирмәделәр.

Назиф Раян улы аспирантурага килә. Тәҗрибә үткәрү өчен Бөре районының уңдырышсыз бер басуыннан җир биләмәсе ала. Үзле балчыклы басулар туган авылында да, Морапталда да бар иде. Тәҗрибәне шуларның охшаш һәм аермалы якларын исәпкә алып үткәрде.

Кандидатлык диссертациясен 1955 елда яклый. Ассистенттан башлап кафедра мөдиренә кадәр җитә. 36 яшендә – Башкортстан авыл хуҗалыгы институты ректоры. Россиядәге 100 авыл хуҗалыгы институты ректорлары арасында иң яше була.

24 китап бастыра. 1979 елда Башкортстанда иген культураларының җир һәм селекция буенча фәнни-тикшеренү институты оештырыла. Директоры итеп тәгаенләнә. Икмәк галиме Назиф Бәхтизин селекция белгече Сабирҗан Кунакбаев белән бергә эш итәләр. Яңа сорт арыш уйлап табылды. “Чулпан” дип атыйлар. “Чулпан” Илеш җирендә сынала. Аннары башка районнарга, Россия төбәкләренә дә тарала.

Профессор Назиф Раян улы – 400гә якын фәнни хезмәт авторы. Шуларның 24е – монография. Аның җитәкчелегендә 28 кеше кандидатлык диссертациясе яклады. Ул – докторлык диссертациясе язучыларга да остаз булды. Басылган хезмәтләренең генә түгел, үзенең дә чит илләрдә даими булуы (АКШ, Канада, Италия, Финляндия, Болгария, Чехословакия һ.б.) дөньякүләм галим итеп танытты аны.

Алдынгы тәҗрибәне китап аша җиткерү озакка сузыла. Шуңа һәр мөһим яңалыкны гәҗит аша яктырта барды профессор. Республика басмаларында дөнья күргән саллы мәкаләләренең саны гына да – 167. Халык, ил өчен түккән тир үзеңә алтын бөртек булып кайта ул. Хезмәт Кызыл Байрагы һәм Почет билгесе орденнары, төрле медальләр белән бүләкләнә.

Гөлниса ханым озак еллар математика укытучысы булып эшләде. Физика-математика фәннәре докторы, Башкортстан Фәннәр академиясенең мөхбир әгъзасы Рамил Бәхтизин күптән түгел шушы Академиянең президенты итеп тә сайланды.

## Чыганак
С. Поварисов. Икмәк пәйгамбәре
## Искәрмәләр

Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Ректорлар
Сырлар

**Сыр** (**пышлак**, **эремчек**) – аертылмаган сөттән сөтне эретә торган ферментлар һәм бактерияләр кулланып ясалган азык продукты. Сыр – иң борынгы ашамлык. Кешеләр сырны йорт хайваннары үрчетеп, алардан сөт ала башлаган чорларда ук ясый башлаганнар. Алар сөтнең әчүен, әлеге әчегән сөтне эчәргә яраганлыгын һәм, аны сыгып, эремчек суы һәм эремчек аерып алу мөмкинлеген белгәннәр. Әгәр эремчекне, хуш исле тәмләткечләр өстәп, учакта какласаң, шуннан соң тозлыкта тотсаң, бик тәмле ризык барлыкка килә. Иң беренче сыр нәкъ менә шул рәвешле ясалган. 

1 тонна сыр ясау өчен 12 – 15 тонна сөт кирәк.

## Сырның төрләре
Җитештерү үзенчәлекләренә карап, сырлар берничә төркемгә бүленә: 
# Каты сырлар иң күп җитештерелә һәм кулланыла торган сырлардан санала. Андый сырларга өлгерер өчен ике айдан сигез айга кадәр вакыт кирәк. Өлгерү вакыты никадәр озаграк булса, сыр шулхәтле тәмлерәк һәм файдалырак була. Каты сыр замазка кебек үзләнеп тора икән, димәк, ул өлгереп җитмәгән санала. Андый сыр бары пицца пешерергә генә ярый. Каты сыр тишекле булырга тиеш. Каты сырларга «Россия», «Голландия», «Мааздам», «Эдем» һ.б. сырлар керә. 
# Тозлыкта тотылган сырлар рәтенә «Брынза», «Сулугуни» керә. Алар тозлыкта 25 көн тотылганнан соң өлгерә һәм шунда саклана да. Мондый кыска вакыт эчендә сырда «күзләр» барлыкка килә алмый. 
# Йомшак сырларның, каты сырлар белән чагыштырганда, консистенциясе йомшаграк һәм сыеграк була. Әлеге төр сырлар зур түгел, масса авырлыклары 200—500 г ны тәшкил итә. Анарга «Адыгея», «Рокфор» һ.б. сырлар керә. 
# Эретелгән сырлар – эшкәртелгән сырлар. Аларны өлгергән сычужинаны сырларга төрле кушылмалар, эреткеч тоз, сөт ризыклары кушып җитештерәләр. Эретелгән сырларга эретелгән татлы сыр («Омичка»), эретелгән казылык сыман, эретелгән паста сыман («Дружба», «Янтарь»), эретелгән кисәкле сырлар («Орбита», «Городской») һ.б. керә. 
# Өлгермәгән сырлар өлгерү стадиясен үтми. Алар үзләренең ак төсләре, әчкелтем тәмнәре һәм йомшак консистенцияләре белән күбрәк эремчекне хәтерләтә. Сырны үзенчәлекле исле азык-төлек белән бергә сакларга рөхсәт ителми.  

## Чыганаклар
* Хаков В.Х., Латыйпова Ә.И., Бакирова С.Д., Товар турында мәгълүмат укыйбыз: кулланучыга белешмә-сүзлек. Татарстан китап нəшрияты, 2008 ел. 144 бит. 

Төркем:Сөт ризыклары
Александр Губский

**Александр Губский** – Россия Федерациясенең атказанган рәссамы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

1950 елда Кировоград шәһәрендә (Украина) туа. Казан театр училищесының театр-декорация бүлеген тәмамлый. 1982 елда Мәскәү һәм Ленинградта С.Образцов җитәкчелегендә узган квалификация арттыру курсларында укый. 1982 – 2000 елларда – Казан театр училищесында, 1998 – 2001 елларда Сәнгать академиясендә укыта.

Шибеник (Югославия), Адана (Төркия), Канн (Франция), Стара Загора (Болгария) шәһәрләрендә узган халыкара фестивальләрдә катнаша.

1976 елдан «Әкият» Татар дәүләт курчак театрының куючы рәссамы булып эшли. Театрда 30 елдан артык хезмәт куеп, 60тан артык спектакльне бизи.

«Әкият» Татар дәүләт курчак театрында бизәгән кайбер спектакльләре: «Апушның тылсымлы төшләре», «Авыл эте Акбай», «Гуси-лебеди», «Здравствуй, Ежик!», «Өч каурый» (Ф.Тарханова), «Колобок», «Тылсымлы курай» һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Сәхнә журналы. Александр Губский. 

## Моны да карагыз

Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Россия рәссамнары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Өермә

**Өермә** – яшенле болыт эчендә барлыкка килгән, җиргә кадәр багана хасил итеп, җил бөтереп кар, тузан һ.б. йөрткән атмосфера күренеше.

## Төрләре
* Кечкенә өермә. Аны җилле, буранлы көндә күрергә мөмкин. Ул юлда бөтерелеп-бөтерелеп тузан яки кар туздырып ала да каядыр китеп югала. Күпмедер вакыттан соң тагын килен чыга. Бу – йомшак, «бала өермә» генә. Аның бернинди зыяны юк. 
* Көчле өермә. Ул яшен вакытында барлыкка килә һәм кечкенә өермәдән көчлерәк була. Көчле өермә агач ботакларын сындыра, җирдәге җиңелчә предметларны очыртып алып китә. 
* Гаять көчле өермә. Аны торнадо дип тә атыйлар (испан теленнән). Ул көчле яшен вакытында барлыкка килә. Торнадо бик көчле итеп әйләнеп төрган һава баганасыннан гыйбарәт. Бу вакытта җилнең бөтерелү тизлеге 500 км/сәг кә кадәр җитә. Бу – дөньядагы иң көчле җил тизлеге. Киңлеге берничә йөз метрга җиткән һава баганасы юлында өчраган һәрнәрсәне: агачларны, автомобилләрне, йортларны үз эченә суырып ала. Сәгатенә 50 км тизлек белән бер урыннан икенче урынга күчә.

## Барлыкка килүе
Җирдән күтәрелә яисә зур тизлек белән җир өстеннән хәрәкәт итә торган салкын һәм җылы яисә көчле һәм йомшак һава агымнары очраша. Шул вакытта яшен болытыннан җиргә бөтерелә-бөтерелә гаять көчле өермә төшә. Ул озын һәм киң багана хасил итә. Өермә баганасы эчендәге һава аска төшә, ә аның тирә-ягындагы һава өскә ургыла. 

## Таралуы
Торнадоларның үзәге Америка Кушма Штатларының үзәк штатларында урнашкан. Алар ел саен андагы авылларга, шәһәрләргә зур зыян салалар. Урманнарны, басуларны яраксыз хәлгә китерәләр. Мал-туарларны, кешеләрне, хәтта кечерәк йортларны да һавага күтәреп алып китәләр.

Соңгы елларда андый бәлаләр безнең якларда да ешаеп китте. 2014 ел җәенең соңгы көн­нәрендә, 29 августта, табигый афәттән Башкортстанның Краснокама, Яңавыл районнары зур зыян күрде. Көндез көн кояшлы торды, ә кичкә, күк йөзен кара болыт каплап алып, боз, яңгыр яварга тотынды. Нефтекама шәһә­реннән ун чакрымда урнашкан Курый, Еноктай авыллары янында гарасат куба, кап-кара җил өермәсе авылның берничә урамы аша үтеп, Яңавыл районына таба юнәлә. Юлындагы Коньга авылына зыян салып, Яңавылның Көнчыгыш бистәсендәге йортларны кыра, Иске Көек авылына кагылып үтә. Нә­тиҗәдә, йөзәрләгән йорт җимерелә, авыллар утсыз кала, ике кешенең гомере өзелә.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Җил каян килә? Татарстан китап нəшрияты, 2008 ел. 80 бит 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Табигый бәла-казалар
Армия

**Армия** (, шулай ук **гаскәр**):

# Илнең коры җир, хәрби-диңгез, хәрби-һава һәм башка хәрби көчләре оешмаларын берләштерүче кораллы көчләре җыелмасы.
# Илнең коры җир Кораллы көчләре.
# Хәрби берләшмә, кораллы көчләр оешмасы берәмлеге.

## Кораллы көчләр
Күпчелек очракта илнең барлык хәрби көчләрен **армия** дип атыйлар, сугыш вакытында сугышучы һәм башка эшләрдә катнашучы берәмлекләр. Армия, гадәттә, махсус министрлыка керә. Армиягә эчке армияләр, карабинерлар һәм башкалар, чик саклау идарәләре  (чик саклау армияләре, яр саклау армияләре) һәм махсус хезмәтләр керми.

## Коры җир армияләре
Илнең хәрби көчләре коры җирдә сугышка әзер булган армияләрне коры җир армияләре дип исемлиләр. Шул чакта Хәрби-Диңгез Флоты Гәскәргә керми, сирәк тә Хәрби-һава көчләре Армиядән аерым оешма булып тора.

## Оператив хәрби берләшмә
*Армия*, кораллы көчләрнең оешмасы берәмлеге булып, күп хәрби берләшмәләрдән һәм частьлардан тора, бер башлык астында кыска вакытта яисә озак вакытта була. Мәсәлән гомум армия, кыр армиясе, һөҗүм ясый торган армия.

Армия бер төрле яки күп төрле армиядән торырга мемкин.
* Күп төрле армиядән торган армия – хәрби берләшмәләрне һәм төрле армиядән торган частьларны, махсус армияләрне, тәэмин итүче һәм тыл частьләрне берләштерә. Гадәттә армияләр – оешма берәмлеге буларак билгеләнгән урында бирелгән бурычларны башкару өчен (зуррак берләшмәләр – округ, фронт, армияләр төркеме эчендә)  булдырыла. Мәсәлән танк армиясе, машиналар белән тәэмин ителгән армия, һава армиясе, һава көчләре каршы саклау армиясе һәм бүтән. 
* Гасәрләр ыруглар армиясе – аерым ыруг армияләрнең һәрби берләшмәләрен һәм частьларын берләштерә.

Корал көчләрнең оештыру бәрлекләр иерархиясендә армия иң эре берләшмәләре:
* Армия төркеме, Фронт, Округ
****Армия**
***Корпус
****Дивизия
*****Полк, Бригада
******Батальон, Артиллерия дивизионы
*******Рота, Артиллерия батареясы
********Взвод
*********Отделение, Танк, Орудие
**********Солдат
*Армия төзелеше
*Хәрби дәрәҗәләр
*Хәрби техника

## Сугышлар
* Беренче бөтендөнья сугышы
* Россия ватандашлар сугышы
* Икенче бөтендөнья сугышы
** Совет-фин сугышы (1939-1940)
** Бөек Ватан сугышы

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Гаскәр
* Кызыл Армия
* Совет Армиясе
* Россия Федерациясе Кораллы Көчләре
* Хәрәкәттәге армия

Төркем:Армия
Төркем:Кораллы көчләр
Давыл

**Давыл** – җимергеч көчле җил. Ул яңгыр алдыннан яки яуганда була.

Давыл вакытында җилнең тизлеге 20 м/с тан артып китә ала. Диңгез өстендә мондый давылны шторм дип атыйлар. Җил тизлеге 30 м/с тан артын китсә, ул гарасатка әйләнә. Җилнең кыска вакыт аралыгында көчәеп алуын шквал дип йөртәләр.

Тайфун – көньяк диңгезләр өстендә, экваторга якын урыннарда була төрган көчле давыл, гарасат. Тайфун вакытында көчле җил йөзәр килөметрга җиткән түгәрәк буйлап бөтерелә. Шуның нәтиҗәсендә диңгездә зур дулкыннар күтәрелә. Алар көры җиргә ыргыла һәм үз юлында өчраган бар нәрсәне җимереп бара. Тайфун – ул кытай сүзе. Кытайча *тай фын* дип әйтелә һәм зур җил дигән мәгънәне аңлата.

Кинәт исеп куйган җил давыл якынлашуын хәбәр итә. Җил тына. Һава бөркүләнә. Кошлар ояларына кереп кача. Кайберләре тынгысызланып өча, әллә нинди тавышлар чыгарып кычкыра.

Куркыныч кара болытлар куера башлый. Ул болыт зур тизлек белән килә. Җил улавы ишетелә. Туктаусыз күк күкри, яшен яшенли. Ә җил көчәйгәннән-кочәя, тизлеге артканнан-арта бара. Давыл чыга.

## Зыяны
Давыл коры җирдә дә, диңгез яисә океанда да булырга мөмкин. Коры җирдәге давыл вакытында кочле җил бертуктаусыз исен тора. Ул агачларны төбе-тамыры белән актарын ата, басудагы игеннәрне җиргә егын сала, өй, абзар түбәләрен кубарын алын китә. Әйләнә-тирәдәге бөтен нәрсә зыян күрә. Хәтта кешеләр дә һәлак булырга мөмкин. Диңгез яисә океандагы давыл вакытында зур-зур дулкыннар куба. 

Америка Кушма Штатларының көньягындагы Оклахома-Сити шәһәре читеннән узган көчле торнадо нәтиҗәсендә кимендә 90 кеше, шул исәптән 20 бала һәлак булган дип хәбәр ителә. Сәгатенә 330 чакрым тизлектәге җил давылы юлында өч чакрым киңлектәге мәйданда җимерек биналар, тимер өеменә әйләнгән машиналар ятып калган. Давыл юлындагы 41 мең кеше яшәгән Мур бистәсе тулысынча җимерелгән.

## Төшенчәләр
*Давылның киңлеге* 200 метрдан 6 километрга кадәр җитә ала.

*Гарасат мәйданы* – кеше җаннарының, ахирәткә киткәч, Алла хөкеменә җыйналу урыны, ягъни соңгы хөкем була төрган мәйдан.

*Бофорт шкаласы* – җил көчен үлчәү өчен кулланыла торган 12 баллы система. Аны инглиз галиме Фрәнсис Бофорт (1774-1857) тәкъдим итә: 0 балл – җилсез вакыт; 4 балл – талгын җил; 6 балл – көчле җил; 10 балл – давыл (шторм); 12 балл – гарасат.

## Искәрмәләр

Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Җилләр
Аэроэкспресс (Казан)

**Аэроэкспресс** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Аэроэкспресс_(Казан) Aeroekspress (Qazan)]*) – Казан-1 тимер юл вокзалы һәм Казан Халыкара аэропорты арасында тиз йөрешле тимер юл сызыгы. ООО «Аэроэкспре́сс» – Россия транспорт ширкәте, Мәскәү, Сочи, Владивосток, Казан шәһәрләре аларның аэропортлары белән шәһәртирә поездлары ярдәмендә тоташтыра.

2013 елның 22 маенда ачылды.

Казан Аэроэкспрессы белән Казан-1 тимер юл вокзалыннан Казан Халыкара аэропортына кадәр 20-25 минуттан барып җитеп була. Хәзер маршрутта Siemens ширкәтендә җитештерелгән "Карлыгач" («Ласточка») поезды йөри. Иң зур юл тизлеге 140 км/сәг (поезд үзлеге – 160 км/сәг).

Казан-1 вокзалы һәм Казан һава аланы арасында тимер юл тукталышлары: «Вахитово», «Комбинат», «Юбилейлы», «Каенлык», «Баганалар (Столбищи)» бар. Аэроэкспресс тукталышсыз йөри, ләкин киләчәктә электропоездлар арадагы тукталышларда тукталачак.

Юл бәясе: стандарт – 200 сум, бизнес-класс – 400 сум, бала өчен – 75 сум.

Казан Халыкара Аэропортында махсус ябык Аэроэкспресс тукталышы траволаторлар, лифт белән ясалган. Аэроэкспресс тукталышыннан аэропорт теркәлешенә ябык юлы буенча барып була.

## Сылтамалар
* Аэроэкспресс 
* «Ласточка», наконец, полетела в аэропорт Казань
* Расписание поездов Ласточка

Төркем:Казан транспорты
Акбарис (мәгънәләр)

*Акбарис – Башкортстанның Чишмә районында урнашкан торак пункт.
*Акбарис – Башкортстанның Шаран районында урнашкан торак пункт.
Көнгерәләр

**Көнгерәләр** () – сумкалы имезүчеләр гаиләсе.  Үлән ашаучы, ике аягы белән бер юлы сикергәләп хәрәкәт итә. Көнгерә гаиләсенә валлаби, валлару һәм (баһадир) кенгуру керә. 
Капитан Джеймс Кук 1770 елда Австралия ярында I гаҗәеп сәер хайван күрә һәм шунда яшәүче - бер кешедән: «Бу хайванның исеме ничек?» — дип сорый. Теге кеше Кукның телен аңламый һәм: «Кен-гу-ру», — дип җавап бирә. Бу сүз «мин аңламыйм» дигән мәгънәне аңлата. Шул көннән башлап әлеге хайван кенгуру (көнгерә) дип йөртелә башлый.

Көнгерәнең гәүдә төзелеше бик сәер: көчле арт аяклар, зур көйрык, тар җилкә, кеше кулларына өхшаган алгы тәпиләр, бөтен көрсагын диярлек каплап алган тирән тире катламы, ягъни сумка. Көнгерәнең төрләре бик күп: зур җирән көнгерә, тау көнгерәсе, агач көнгерәсе, алып көнгерә, куаклык көнгерәсе, җирән көнгерә, сөры көнгерә, урман көнгерәсе һ.б. Зур жирән көнгерәнең авырлыгы 90 кг. Алар Австралия далаларында зур-зур көтү булып яшиләр. Зур жирән көнгерә тырнаклы алгы тәпиләре белән үзе туклана төрган тамыр һәм бүлбеләрне бик җиңел казып чыгаpa. Ә арткы аяклары белән сугыша: кинәт кенә үзенең бөтен гәүдә авырлыгын койрыгына күчерә дә, бушап калган ике арткы аягы белән өстән аска таба бер хәрәкәт ясап, дөшманына көтөчкыч җәрәхәтләр ясый. Аның арткы аякларында дүрт кенә бармак булса да, тырнаклары пычак кебек үткен була. Ә инде дөшманыннан качканда, ул, көчле арткы аяклары белән этелеп, өзынлыкка 13 м га, биеклеккә 3 м га кадәр гаять зур сикереш ясап чаба.

Көнгерәнең баласы сукыр, шәрә һәм бик кечкенә булып туа. Зур җирән көнгерәнең озынлыгы (койрыгы белән бергә) 2 м дан артып китә, ә баласының озынлыгы нибары 2 см гына була. Ул, тууга, очлы тырнаклары белән анасы корсагындагы йоннарга ябышып, сумка эченә шуышып керә һәм шунда 7-8 айга кадәр яши. Бу вакытта инде ул буйга анасының яртысы кадәр була. Шуңа күрә кайчагында анасы, дошманыннан качканда, сумкадагы баласын ташлап калдыра. Әмма бу рәхимсезлек түгел. Сумкадан тошен калгач, көнгерә баласы үзе дә качып котыла ала. Югыйсә анасы да, баласы да һәлак булырга мөмкин. Нәни көнгерә бер елга кадәр сумка эчендә әнисенең соөте белән туклана. Әмма әле ул баштагы чорда шулхәтле көчсез һәм зәгыйфь була, хәтта мөстәкыйль рәвештә имә дә алмый. Сөт аңа махсус мускуллар ярдәмендә килә. 
## Чыганаклар
* Хайваннар дөньясы: имезүчеләр битләр 106-107 

Төркем:Зоология
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Шыгырдан районы

**Шыгырдан районы** (, ) – Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы составындагы татар милли районы. 1929—1939 елларда гамәлдә торган.

Үзәге – Шыгырдан авылы.

## Тарих
Шыгырдан районы 1926 елның 26 августында чыккан Чуаш АССРның Үзәк башкарма комитетының Президиумы карары буенча оештырыла. Район составына түбәндәге авыллар кергәннәр:
* Батыр районыннан: Байметево, Озын Куак, Ивашкино, Кайнлык, Кызыл Камыш, Кзыл Чишмә, Кече Шыгырдан, Яңа Чепкас, Кыр Бикшеге, Татарские Ишаки, Татар Согыты, Татар Тимәше, Татар Шорыты, Токаево, Урмай, **[[Шыгырдан]]**;
* Ялчык районыннан: Сориле, Яңа Бикшек
* Ибриси районыннан: Икенче Албус-Сөрбәй, Тигәнәле
* Шомырша районыннан: Байдеряково (татар өлеше); Өч Балтай (татар өлеше).

Район 11 үзара чиктәш булмаган территориядән торган.

1939 елның 22 февральдагы РСФСР Югары Советы указы буенча район бетерелә, районның татар авыллары Чкаловское, Комсомол, Ялчык һәм Шомырша районнары составына кертелгәннәр.

## Халык
1929 елның 1 октябренә районда 3726 хуҗалык исәпләнгән, 18679 кеше яшәгән (98% – татарлар).

## Чыганаклар
* http://enc.cap.ru/?t=publ&hry=263&lnk=5251

Төркем:Чуашстан тарихы
Төркем:Татар районнары
Ивашкино (мәгънәләр)

*Ивашкино – Татарстанның Чирмешән районында урнашкан торак пункт.
*Ивашкино – Чуашстанның Комсомол районында урнашкан торак пункт.
Därwiş Ğäli

**Därwiş Ğäli xan** (?-1558 tiräse), Ästerxan xanı (1554. yıldan). Äxmäd xannıñ onığı. Nuğay morzası İsmäğilgä häm Urıs ğäskäri köçlärenä tayanıp täxetkä utıra. Yamğurçı xan Rus däwläte belän suğışta yañraq qına ciñelgän bula.

1555. yılda Yosıf morza ulları yärdämendä Därwiş Ğäli xan anıñ qaldıq köçlären tar-mar itä. Şul uq yılda İsmäğil morza belän suğışta ciñelä, Xacítarxannan quıla. Läkin İvan IV yärdämenä tayanıp täxeten kire qaytarıp aluğa ireşä. Soñraq Mäskäw yaqlı aqsöyäkläre belän köräşä başlí, Xacítarxanda Törek garnizonın urnaştıra. 1556. yılda Urıs ğäskärläre xanlıq başqalası Xacítarxannı yawlap alğaç ta berniqädär waqıt Urıslarğa qarğı köräşä. Soñınnan Azaq şähärenä qaça, annan Mäkkägä kitä.

Төркем:Русия тарихы
Төркем:Әстархан ханнары
Касыйм II

**Касыйм II** (?—1532)  – 7-нче Әстерхан ханлыгы ханы (1520-еллар – 1532), Сәетәхмәтнең улы, Әхмәт ханның оныгы. Нугайлар ярдәменә таянып тәхеткә утыра. Аккүбәк тарафыннан тәхеттән төшерелә һәм үтерелә.

Улы Ядегәр-Мөхәммәт ның соңгы ханы була.

## Чыганаклар
* Татар Энциклопедия сүзлеге

Төркем:Әстерхан ханнары
Габделрахман (Әстерхан ханы)

**Габдрахман** (?—1545 елдан соң үлгән)  – Әстерхан ханы (1533—37, 1539—45), Габделкәримнең бердәнбер улы.

1533 елда нугайлар гаскәре ярдәмендә Аккүбәк ханны төшереп тәхеткә утыра. Нугай Урдасына бәйле сәясәт алып бара. 1537 елда нугайлар Әстерхан тәхетенә Дәрвишгалине утырталар. 1539 елда Габделрахман хан кабат Әстерхан тәхетен яулап ала. 1545 тә тәхетне нугай морзалары көчләренә таянган Аккүбәк били. Габделрахман ханның шуннан соңгы язмышы билгесез.

## Әдәбият
Сафаргалиев М.Г. Заметки об Астраханском ханстве // Сборник статей преподавателей Мордовского государственногопедагогик университета. Саранск, 1952; Осман­ская империя и страны Центральной, Восточной и Юго-Восточной Европы в XV – XVI вв. М., 1984.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010 

Төркем:Әстерхан ханнары
Часовенная

**Часовенная** (, ) – Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1 125 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы – 452633, Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды – 80258845004. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды – 1200200050800.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды – 1224.

## География
Авыл район үзәгеннән 7 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): чирмешләр – 76,9%, руслар – 19,1%, татарлар – 2,1%.

## Тышкы сылтамалар
* [Часовенная (Кусола), деревня](http://aboutmari.com/wiki/%D0%A7%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F_(%D0%9A%D1%83%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B0),_%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8F) 

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Кама (танк үзәге)

**«Кама» танк үзәге**  (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кама_танк_үзәге Qama tank üzäge]*) (Казан шәһәре һәм Мальдбранд сүзләреннән чыга) — Казан шәһәре янында булдырылган алман танк мәктәбе, Версаль килешүләре (1919) шартлары алдавы өчен нигезләнгән танк үзәге.
## Тарих
1922 елда Генуя конференциянең  имзаланган Раппал килешүе буенча Россия һәм Веймар Җөмһүрияте арасында хезмәттәшлеге оештырыла.

1926 елның 3 октябрендә Мәскәүдә Казан янындагы танк үзәген нигезләү карарын расланган.

Алман танк мәктәбе, хәрби шәһәрчеге, полигоны Казанның Каргополь полкы территориясендә нигезләнгән.

1929 елда Казан танк мәктәбенең җитәкчесе — В. Мальбрадт булган. Аның исеменнән "Кама" исеме килеп чыга.

"Крупп", "Рейнметалл", "Эрхарт" алман ширкәтләрендә җиңел һәм урта танкларны җитештерелгән һәм Казанга китерелгән булган. Өч ел дәвамында 40 рейхсвер офицерлары Казанда укыганнар.

1933 елның 5 сентябрендә Кама танк үзәгенең эшчәнлеге тәмамланган. Соңгы алман транспорты 1933 елда Казаннан киткән. Алман танкы милеге 220 мең сумнан алман ягыннан сатыл алынган һәм Казан җәяүле — соңрак Казан танк училищесенә тапшырылган.

Кама танк үзәгендә 250 танкчылар укыганнар. Укуны тәмамлаучылар арасында — Совет Берлеге Каһарманы — танк гаскәре генерал-лейтенанты Семён Кривошеин, алман хәрби башлыклары — Һейнц Гудериан, Эрих Һөпнер.

## Вәгъдә һәм җиңелү
Кайбер чыганак буенча хәрби теоретик, блицкриг (тәрҗемәсе: тиз сугыш) оештыручысы Һейнц Гудериан 1932 елда Казанда яшәгән, анда аның граҗдан хатыны һәм кызы булган. Тикшерелмәгән чыганак буенча Казаннан киткәндә Гудериан әйткән: *"Мин Казанга танк белән кире кайтам"*. Ләкин әйткән сүзләр дөрес булып чыкмаган. Гудериан танк гаскәрләре Совет көчләре тарафыннан Мәскәү өчен сугышында, Сталинград сугышында тар-мар ителгән. Гудериан фашист танклары Казанга беркайчан килеп җитмәгән.

## Казанның танк мәктәбенең каһарманнары
Казан танк башлыклар училищесе хәзер Оренбург трактында урнаша. Аның танк полигоны Каенлык (Березовая роща) янында урнаша. Аның уку тәмамлаучылары арасында 42 Совет Берлеге Каһарманы, 10 Россия Каһарманы дәрәҗәсенә лаек булган, 300 — генерал булды.

## Сылтамалар

* Военные школы райхсвера в СССР 
* Танковая школа в Казани 
* ТАНКОВАЯ ШКОЛА В КАЗАНИ. ОБЪЕКТ «КАМА»
* Беседа Ворошилова с генералом Гаммерштейном 1929
* Сколько миллиметров фашистского меча выковали в СССР

Төркем:Хәрби уку йортлары

Төркем:Ватан сугышы
Төркем:Армия
Төркем:Казан тарихы
Төркем:Танк гаскәрләре
Пекин Башкала халыкара һава аланы

**Пекинның Башкала халыкара һава аланы** яки **Шоуду һава аланы** (Кытайча 北京首都國際機場|北京首都国际机场, пиньинь Běijīng Shǒudū Guójì Jīchǎng-Бэйцзин шоуду гоцзи цзичан, ), tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Пекин_Башкала_халыкара_һава_аланы Pekin Başqala xalıqara hawa alanı]*) — Кытай һәм Пекин шәһәренең иң зур һава аланы, пассаҗир әйләнеше буйлап дөньяда икенче. Пекин шәһәреннән 20 чакрымда көньяк-көнчыгышрак урнаша.

Шоуду һава аланы - Air China,  Hainan Airlines һәм  China Southern Airlines ширкәтләренең төп һава лиманы.

Һава аланы тарихы 1958 елда башлана. Шоуду һава аланы - Кытайның беренче һава аланы.

Һава лиманында өч терминал бар.
* Беренче теминал: 60,000 м² мәйданы,  1980  елда ачыла.
* Икенче терминал 1999 елда ачыла. China Southern Airlines, China Eastern Airlines, Skyteam һава-ширкәтләре өчен төп терминалы.
* Өченче терминал 2008 елда ачыла. Air China, Oneworld, Star Alliance авиаширкәтләренең төп терминалы.

Шоуду һава аланына авто юлы бара. Һава аланына кадәр Пекин метрополитены белән барып җитеп була.  Дунчҗимэнь метро мәүкифе Пекин Олимпиадасына 2008 елда ачыла. Һава лиманына автобус белән барып җитеп була.
## Күренешләр

Image:Bcia overview.JPG|Яңа (биекрәк) һәм иске диспетчер нокталары, Терминал 1 (алда) һәм Терминал 2 (артта, зәңгәр)
Image:PEK Intl.JPG|Терминал 2
Image:Beijing Capital Departure Hall.jpg|Терминал 2
Image:Beijing Capital International Airport T2.jpg|Терминал 2
Image:Beijing Capital International Airport T2 luggage.jpg|Терминал 2 
Image:Structural shot of Beijing Airport.jpg|Терминал 2 (апрель 2006)
Image:PEK T3 1037.jpg|Терминал 3, дьюти-фри
Image:T3 C area.jpg|Терминал 3
Image:PEK 1026.jpg|Терминал 3
Image:Beijing_Airport_Express.jpeg|Экспресс пуез Пекин һава лиманында

## Сылтамалар
* * Рәсми сәхифәсе 

Төркем:Азия һава аланнары
Төркем:Кытай һава аланнары
Төркем:Һава аланнары
Үрнәк (Волжск районы)

**Үрнәк** (, ) – Мари Илнең Волжск районында урнашкан татар авылы, Большепаратское авыл җирлегенә карый. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 0 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы – 425016, Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды – 88204805010. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды – 1200200007700.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды – 1224.

## География
Үрнәк авыл җирлеге үзәгеннән 4,5 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Тарих
Авыл якынча 1920-елларда Уразлы авылы кешеләре тарафыннан нигезләнә.

## Демография

Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): татарлар.

## Тышкы сылтамалар
* Урняк, деревня 

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле татар авыллары
Эмеково

**Эмеково** (, ) – Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл, Эмеково авыл җирлегенең административ үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 1 524 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы – 452019, Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды – 88204869001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды – 1200200008600.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды – 1224.

## География
Эмеково район үзәгеннән 19 километр төньяктарак урнаша; авыл янында Йошкар-Ола – Казан тимер юлы бара.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): чирмешләр – 92,0%, руслар – 6,4%.

## Тышкы сылтамалар
* [Эмеково (Купсола), село](http://aboutmari.com/wiki/%D0%AD%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BE_(%D0%9A%D1%83%D0%BF%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%B0),_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE) 

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Бочкарёвка (мәгънәләр)

*Бочкарёвка – Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан торак пункт.
*Бочкарёвка – Башкортстанның Чишмә районында урнашкан торак пункт.
*Бочкарёвка – Новосибирск өлкәсенең Кыштау районында урнашкан торак пункт.
*Бочкарёвка – Амур өлкәсенаң Серышево районында урнашкан торак пункт.
Биккол (Чернушка районы)

**Биккол** — Пермь краеның Чернушка районында урнашкан авыл. Рябки авыл җирлегенә карый.

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Климат
Климаты — уртача континенталь. Кыш суык һәм буранлы, кар катламы берәр метрдан артып китә ала. Явым-төшем күләменең күпчелек өлеше июнь-август айларына туры килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Чернушка районы торак пунктлары
Төркем:Пермь крае торак пунктлары
Биккол (мәгънәләр)

**Биккол** — топоним.
*Биккол – Татарстанның Норлат районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Башкортстанның Әбҗәлил районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Башкортстанның Бишбүләк районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Башкортстанның Миякә районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Башкортстанның Чишмә районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Башкортстанның Шаран районында урнашкан торак пункт.
*Биккол – Ырынбур өлкәсенең Октябрь районындагы авыл.

## Моны да карагыз
* Бикколов

Төркем:Топонимнар
Pink Floyd

**Pink Floyd** – Böyekbritaniä rok-törkeme, London şähärendä 1965 yılda barlıqqa kilgän. Fälsäfä tekstları, akustik täcribäläre belän tanılğan.

Üzençälekle yañğıraş buldırıp, Pink Floyd – iñ uñışlı rok törkemnärneñ berse bulıp sanala. Pink Floyd progressiv-rok, psixodelik-rok, art-rok, simfonik-rok stillärendä uynağan.

Pink Floyd rok-muzıkasında iñ uñışlı törkemnär arasında qala, alarnıñ albomnar tirajı 300 million artıq, 74.5 million AQŞta satılğan.

Törkem 1965 yılda London politexnik istitutı uquçıları tarafınnan nigezlängän. 1973 yılda Barett kitkännän soñ Woters baş cırlar avtorı buldı, şul isäptä mäşhür kontseptual' albomınıñ – **The Wall** avtorı.

Pink Floyd törkeme iñ soñğı çığış 2005 yılda yasağan. 

İñ mäşhür Pink Floyd cırları dönyanıñ rok-Şöhräte zalına kerä: "Another Brick in the Wall", «Money», "Time", "Comfortably Numb", «High Hopes», «Hey You» . 

## Diskografiä

*    The Piper at the Gates of Dawn (1967)
*   A Saucerful of Secrets (1968)
*    Ummagumma (1969)
*    Atom Heart Mother (1970)
*    Meddle (1971)
*    Obscured by Clouds (1972)
*    The Dark Side of the Moon (1973)
*    Wish You Were Here (1975)
*   Animals (1977)
*    The Wall (1979)
*    The Final Cut (1983)
*    A Momentary Lapse of Reason (1987)
*    The Division Bell (1994)

## Büläklär
* 1994 – Gremmi – Best Rock Instrumental Performance – «Marooned»

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä Pink Floyd
* Официальный сайт Дэвида Гилмора
* Официальный сайт Роджера Уотерса

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Сотнур

**Сотнур** (, ) – Мари Илнең Волжск районында урнашкан авыл, Сотнур авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 953 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы – 425022, Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды – 88204847001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды – 1200200007100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды – 1224.

## Атамасы
«Сотнур» маричадан *"якты алан"* дигәнне аңлата.

## География
Сотнур район үзәгеннән 56 километр төньяк-көнчыгыштарак урнаша.

## Тарих
1936—1940 елларда – Мари АССРның Сотнур районы үзәге.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): чирмешләр – 95,7%.

## Тышкы сылтамалар
* [Сотнур (село Никольское), село](http://aboutmari.com/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%83%D1%80_(%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5),_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE) 

## Искәрмәләр

Төркем:Волжск районы торак пунктлары
Красный Стекловар

**Красный Стекловар** (, ) – Мари Илнең Морке районында урнашкан авыл, Красный Стекловар авыл җирлеге үзәге. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 953 кешенең яшәве мәгълүм.

Почта индексы – 425131, Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды – 88232826001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды – 1200900004800.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды – 1225.

## География
Красный Стекловар район үзәгеннән 32 километр көньяктарак урнаша.

## Тарих
Авыл 1856 елда пыяла заводы янындагы бистә буларак *Кужеры* исеме астында нигезләнә. 1938 елда **Красный Стекловар** шәһәр тибындагы бистәсенә үзгәртеп корыла.

1940—1956 елларда – Мари АССРның Сотнур районы үзәге.

1997 елда авыл торак пунктына үзгәртеп корыла.

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 39,2%, руслар – 34,1%, татарлар – 26,3%.

## Тышкы сылтамалар
* [Красный Стекловар (село Никольское), село](http://aboutmari.com/wiki/%D0%A1%D0%BE%D1%82%D0%BD%D1%83%D1%80_(%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5),_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE) 

## Искәрмәләр

Төркем:Морке районы торак пунктлары
Led Zeppelin

**Led Zeppelin** - Böyekbritaniä rok-törkeme, London şähärendä 1968 yılda barlıqqa kilgän. İñ uñışlı, yañalıqçı, abruylı zamanlı tarixta törkemnärneñ berse tanılğan.

Üzençälekle yañğıraş buldırıp (gitara drayvı, ritm-bülek, açı tawış belän) Led Zeppelin - iñ uñışlı xard-rok törkemnärneñ berse bulıp sanala. Xevi-metal, folk-blüz stilen buldıruçı.

Led Zeppelin rok-muzıkasında iñ uñışlı törkemnär arasında qala, alarnıñ albomnar tirajı 300 million artıq, 112 million AQŞta satılğan.

Led Zeppelin VH1 «100 İñ böyek xard-rok artistları» isemlegendä berençe urınnı alğan.

1995 yılda Led Zeppelin "Rok-n-roll Şöhräte" zalına kerä, 2005 Grammi bülägen ala (Grammy Hall of Fame), 2006 yılda - Polar Music Prize - Nobel bülegeneñ muzıykal' analoğın ala.

## Diskografiä

**Studiä albomnarı:**

*    Led Zeppelin (LP, Atlantic Records,  1969)
*    Led Zeppelin II (LP, Atlantic Records,  1969)
*    Led Zeppelin III (LP, Atlantic Records, 1970)
*    Led Zeppelin IV (LP, Atlantic Records,  1971)
*    Houses of the Holy (LP, Atlantic Records, 28 марта 1973)
*    Physical Graffiti (2 LP, Swan Song,   1975)
*    Presence (LP, Swan Song,   1976)
*    In Through the Out Door (LP, Swan Song,   1979)

**Cıyıntıqlar:**

*    The Song Remains the Same (концертный, 2 LP, Swan Song,   1976)
*    Coda (LP, Swan Song,   1982)
*    The Complete Studio Recordings (1993)
*    BBC Sessions (2 CD,   1997)
*    How the West Was Won (3 CD, Atlantic Records,   2003)
*    Mothership (CD+DVD, Atlantic Records/Warner Music Group, (2007)
*    Definitive Collection (Atlantic Records/Rhino Entertainment;   WEA Japan, 2008)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar

* www.ledzeppelin.com. räsmi säxifä
* Центр Кеннеди вручил награды выдающимся деятелям искусств.
* www.ledzeppelin.ru
* Дэйв Грол о Led Zeppelin на сайте Rollingstone.ru 

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Deep Purple

**Deep Purple** (*tatar äyteleşe – Dip Pöpl*) Böyekbritaniä rok-törkeme, Hertford şähärendä 1968 yılda barlıqqa kilgän.

1970 yıllarda iñ populyar "awır muzıkasında" törkem bulıp sanala. Muzıkal' tänqitçelär Deep Purple törkemen xard-rok nigezlänüçese bulıp sanıylar, progressiv rok üseşenä zur kertem yasağanın bäyälilär.

Deep Purple rok-muzıkasında iñ uñışlı törkemnär arasında qala, alarnıñ albomnar tirajı 100 million artıq satılğan.

Gitarist Riçi Blekmor, klavişçı Djon Lord, barabançı Yan Peys muzıkal' dönyada instrumentalist-ostası bulıp sanala.

Rusiäneñ elekke prezidentı häm xäzerge premyer-ministrı Dmitriy Medvedev Deep Purple törkemeneñ zur xörmätläwçese bulıp tora, anıñ tulı Deep Purple diskografiäse bar. Medvedev niäte buyınça Deep Purple törkeme berniçä tapqır Rusiägä çaqırılğan bula.

İñ mäşhür Deep Purple cırları dönyanıñ rok-Şöhräte zalına kerä: "Lalena", «Sometimes I Feel Like Screaming», "Wasted Sunsets", "Child In Time", «Soldier Of Fortune», «When A Blind Man Cries» .

## Diskografiä

*    1968 – Shades of Deep Purple
*   1968 – The Book of Taliesyn
*    1969 – Deep Purple
*    1970 – Deep Purple in Rock
*    1971 – Fireball
*    1972 – Machine Head
*    1973 – Who Do We Think We Are
*    1974 – Burn
*    1974 – Stormbringer
*    1975 – Come Taste the Band
*    1984 – Perfect Strangers
*    1987 – The House of Blue Light
*    1990 – Slaves & Masters
*    1993 – The Battle Rages On…
*    1996 – Purpendicular
*    1998 – Abandon
*    2003 – Bananas
*    2005 – Rapture of the Deep
*    2013 – Now What?!
* 2017 – Infinite
* 2020 – Whoosh!
* 2021 – Turning to Crime
* 2024 – =1

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Deep Purple Appreciation Society
* www.thehighwaystar.com

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Бөекбритания рок-төркемнәре
Яков Шкетан

**Яков Павел улы Шкетан** (*Яков Павлович Шкетан*, чын исеме – *Яков Павлович Майоров*, 29 октябрь 1898 — 16 май 1937) – мари журналисты, язучысы һәм драматургы, мари драматургиясенә нигез салучыларның берсе.

## Биография
Яков Шкетан Вятка губернасы Яраң өязенең Иске Крещено авылында (хәзер Мари Илнең Оршанка районына карый) крестьян гаиләсендә туа. Белемне Ернур авылының ике класслы мәктәбендә ала (1910—1912). 1917 елдан – әрмедә, Беренче бөтендөнья сугышының катнашучы. 1920 елда Яраң өяз башкарма комитеты карамагындагы милләтләр эшләре бүлекчәсенә эшкә чакырыла.

1921 елның җәендә, Мари автономияле өлкәсе оешуы сәбәпле, Краснококшайскка күчеп китә, өлкәсенең җир булекчәсендә эшли; 1922 елның августыннан – «Йошкар кече» газетасының әдәби хезмәткәре, җаваплы сәркатибе, редактор вазифаларын башкаручы. «Арлан ден Кестен» сатирик журналның оештыручыларның берсе һәм аның даими авторы. Мари дәүләт театрының режиссёры, актёры һәм драмтатургы. 1929 елда Оршанка районына күчеп китә, анда колхоз оештыруда катнаша һәм шул колхозында ревизион комиссиясенең рәисе булып эшли.

Язучы каты авырып 1937 елда вафат була. Аның иртә үлемен матбугатта һәм язучылар җыелышларында туктаусыз талаулар тизләтә. Аны «идея ягыннан ят әдәбиятчы», «советларга каршы» һәм «контрреволюционер» дип битәрлиләр.

## Әсәрләр
Үзе исән чагында Я. Шкетанның 7 хикәяләр китабы һәм 5 пьесалар китабы басылып чыга.

## Истәлек
Шкетан исемен бернича объект йөртә:
* Мари милли драма таетры
* Оршанка үзәк район библиотекасы
* Сәнгать өлкәсендә Мари Ил Республикасының премиясе
* Йошкар-Олада, Волжскида, Оршанкада, Моркида Шкетан урамнары бар.
* Йошкар-Олада һәм аның туган авылында Шкетанга бюстлар куелганнар.

## Тышкы сылтамалар
* http://aboutmari.com/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D0%A8%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD

Төркем:Чирмеш язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Мари Иле язучылары
Слак (мәгънәләр)

## Торак пунктлар
*Слак – Башкортстанның Әлшәй районында урнашкан торак пункт.
*Слак – Башкортстанның Чишмә районында урнашкан торак пункт.
## Елгалар
*Слак – Россия территориясеннән агучы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. 
*Слак – Россия территориясеннән агучы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага.
Слакбаш (мәгънәләр)

* Слакбаш (Бәләбәй районы) – Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
* Слакбаш (Благовар районы) – Башкортстанның Благовар районында урнашкан авыл.
Көңгер

**Көңгер** () – Пермь краенда урнашкан шәһәр, Көңгер районының административ үзәге. Халык саны – 66 123 кеше (2011).

## География
Шәһәр Сөлил елгасында, Пермьнан 90 километрга көньяк-көнчагышрак урнашкан. Свердловск тимер юлының Көнгер тимер юл станциясе. Мәйданы – 68,7 км².

## Тарих
Көңгер 1648 елда Көңгер елгасы Ирәнгә кушылган урында нигезләнә. 1662 елда башкортлар тарафыннан яндырыла; 1663 елда хәзерге урынына күчерелә һәм ныгытма буларак яңадан корыла.

1781 елда шәһәр статусын ала.

## Халык

Милли состав (2002): руслар – 95,3%, татарлар – 2,1%.

## Галерея

Kungur view.jpg|
Vid na Kungur sverhu.jpg|
Kungur asv2019-05 img79 Sylva River.jpg|

## Шәхесләр
* Фәйзрахман Әминов (1908—1984), РСФСР атказанган рәссамы.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Көнгер «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Яңа Михайловка (мәгънәләр)

**Яңа Михайловка** – топоним:

## [[Беларусия]]
* Яңа Михайловка – Гомель өлкәсенәң Ветковск районында Великонемковск авыл җирлегендә урнашкан бистә.

## [[Казакъстан]]
* Яңа Михайловка – Төньяк Казакъстан өлкәсенең Мәмлүт районында урнашкан авыл.
* *Яңа Михайловка* – Актүбә өлкәсенең Мартук районында урнашкан Байнассай авылының 2007 елга кадәр исеме.

## [[Русия]]

### [[Алтай крае]]
* Яңа Михайловка – Барнавыл шәһәренәң Индустриаль районында урнашкан бистә.

### [[Амур өлкәсе]]
* Яңа Михайловка – Амур өлкәсенең Октябрьск районында урнашкан авыл.

### [[Башкортстан]]
* Яңа Михайловка – Дуван районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Куергазы районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Миякә районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Салават районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Федоровка районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Чишмә районында урнашкан авыл.

### [[Түбән Новгород өлкәсе]]
* Яңа Михайловка –  Түбән Новгород өлкәсенең Лукоянов районында урнашкан авыл.

### Новосибирск өлкәсе
* Яңа Михайловка – Новосибирск өлкәсенең Здвинск районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Новосибирск өлкәсенең Коченёво районында урнашкан авыл.

### Ырынбур өлкәсе
* Яңа Михайловка – Ырынбур өлкәсенең Александровка районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Ырынбур өлкәсенең Переволоцкий районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Ырынбур өлкәсенең Саракташ районында урнашкан авыл.

### [[Диңгез буе крае]]
* Яңа Михайловка – село.

### [[Самар өлкәсе]]
* Яңа Михайловка – Безенчук районында урнашкан авыл.

### [[Тум өлкәсе]]
* Яңа Михайловка – Тум районында урнашкан авыл.

### [[Хакасия]]
* Яңа Михайловка – Алтай районында урнашкан авыл.
### [[Кырым Автономияле Җөмһүрияте]]
* Яңа Михайловка – югалучы авыл, Сак районы
* Яңа Михайловка – югалучы авыл, Кировский районы

## [[Украина]]

### Днепропетровск өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Софиевский район
* Яңа Михайловка – село, Томаковский район

### [[Донецк өлкәсе]]
* Яңа Михайловка – Кызыл Лман районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – Мариьно районында урнашкан авыл.
* Яңа Михайловка – село, Старобешевский район

### Запорожье өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Ореховский район
* Яңа Михайловка – село, Черниговский район

### Кировоград өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Добровеличковский район
* Яңа Михайловка – село, Долинский район
* Яңа Михайловка – село, Маловисковский район

### Николаев өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Арбузинский район
* Яңа Михайловка – село, Николаевский район
* Яңа Михайловка – село, Новобугский район

### Әдис өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Красноокнянский район
* Яңа Михайловка – село, Татарбунарский район

### Сумы өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Сумский район

### [[Харковь өлкәсе]]
* Яңа Михайловка – село, Красноградский район
* Яңа Михайловка – село, Сахновщинский район

### Херсон өлкәсе
* Яңа Михайловка – село, Новотроицкий районы

## Шулай ук карагыз
* Михайловка
* Яңа Михайловка
* Яңамихайловка (значения)
Кавказ (мәгънәләр)

**Кавказ** – топоним:

## [[Беларусия]]
; Һомел өлкәсе
* Кавказ – Кормян районында урнашкан авыл.

## [[Русия]]
; Амур өлкәсе
* Кавказ – Михайлов районында урнашкан авыл.

; Башкортостан
* Кавказ – Чакмагыш районында урнашкан авыл.