open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Имәнкисәге (Батыр районы)

**Имәнкисәге** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Тарихы

Авыл 1608-1609 елгы документларда искә алына.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 389 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (80%), татарлар (20%).

## Күренекле кешеләре

* Ева Лисина — чуаш язучысы.

## Социаль өлкә

Авылда мәктәп, клуб, медпункт бар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Яңа Чепкас

**Яңа  Чепкас** (, ) — Чуашстанның Батыр районында урнашкан татар авылы.

## Тарихы

Авылны 1910 елда Татарстанның Буа районы Ташкичү авылы кешеләре нигезли.

## Халык

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 290 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: татарлар (100%).

## Күренекле кешеләре
* Габделхак Хисам улы Хисамов — полковник.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Батыр районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Ату (спорт)

**Ату** — тиз хәрәкәтләнә торган мишеньгә шома көпшәле коралдан атуга нигезләнгән спорт төре. Ул бик борынгы заманнарда ук популяр була. Ул чорда мондый шөгыль белән бай катлам кешеләре генә мавыга. Мишень сыйфатында исә кошлар файдаланыла. Кошны очыртып җибәрәләр, ә аннан соң аңа төбәп ата торган булганнар. Соңыннан аларны махсус җайланмаларга утыртып очырып җибәрә башлаганнар.

ХIX гасыр урталарында ясалма мишеньнәргә ата башлыйлар. Мишень сыйфатында махсус пружина ярдәмендә 32 метрга кадәр ыргытыла торган пыяла шарлар хезмәт итә. Эффект өчен әлеге шарлар төтен яки каурыйлар белән тутырыла торган була.

1880 елда АКШта мишеньнәр һәм аларны ыргыта торган махсус машиналар уйлап табыла. Соңыннан Алмания һәм Франциядә хәзер дә кулланыла торган тәлинкәләрне хәтерләткән мишеньнәр һәм аларны ыргыта торган машиналар ясала. Бик тиздән очып барган тәлинкәләргә ату Европа илләрендә үсеш ала.

Патша Россиясендә очып барган тәлинкәләргә ату ХIX гасырның 90нчы елларында популярлаша. Башта әлеге спорт төре белән зур шәһәрләрдә яшәүче байлар шөгыльләнә. Совет чорында 20нче еллар башында исә стендка ату белән шөгыльләнә башлыйлар.

Әлеге спорт төре  пистолеттан ату, винтовкадан ату, хәрәкәтләнүче мишеньгә винтовкадан ату кебек төрләргә бүленә. Ярышлар вакытында пневматик (4,5 мм.лы ядрәле), кече калибрлы (5,6 мм.лы ядрәле) һәм эре калибрлы (6,5 – 7,62 мм.лы ядрә – винтовка өчен һәм 7,62-9,65 мм.лы ядрә – пистолет өчен) винтовкалар һәм пистолетлар кулланыла.

Мишеньне ак яки крем төсендәге тыгыз материалда типографиядә бастыралар. Мондый мишеньдә ядрәдән тигез һәм төгәл эз кала. Ядрәнең эзе коралның төренә карап, төрлечә чагылыш табарга мөмкин. Соңгы вакытта халыкара ярышларда электрон мишеньнәр дә кулланыла башлады. Аларда ядрәнең эзе акустик, оптик һәм берләштерелгән алымнар белән үлчәнә.

## Татарстанда ату спорты
Стендка ату Татарстан Республикасында бай тарихка ия. Стендка ату Татарстанда ХХ гасыр башында популярлаша. Әлеге спорт төре белән аучылар бик яратып шөгыльләнә. Тәтеш шәһәрендә Солтан Яруллин тырышлыгы белән балалар һәм үсмерләр спорт мәктәбе булдырылганнан соң стендка ату тагын да үсеш ала.

Солтан Яруллин әлеге мәктәпне 1961 елдан алып 1986 елга кадәр җитәкли. Мәктәптә стендка ату буенча күп санлы спорт мастерлары, ә иң мөһиме – тренерлар тәрбияләнә. Яруллин Татарстанда беренче булып стендка ату буенча РСФСР һәм СССРның атказанган тренер исеменә лаек була.  Аның укучылары арасында СССР, РСФСР, Европа һәм Дөнья чемпионатлары җиңүчеләре Светлана Демина һәм Людмила Володина, эре халыкара ярышларда җиңүче Андрей Бычков, Юрий Столыпин, Татьяна Тарайдайко, Сергей Протасов, Николай Спиридонов кебек спортчылар бар. Яруллинның укучысы Юрий Шегуров халыкара класслы спорт мастеры исеменә лаек була.

Әлеге спортчыларга алмашка Тәтеш мәктәбендә яңа спортчылар үсеп җитте. Бүген мәктәпне Андрей Кушагин җитәкли. Стендка ату буенча баш тренер вазифалары бүген Россиянең атказанган тренеры, Солтан Яруллинның укучысы Сергей Деминга тапшырылган. Аның кул астында бүген Россия җыелма командасы спортчылары Светлана Демина һәм Василий Мосин шөгыльләнә.

## Чыганаклар
* Ату 

Төркем:Спорт төрләре
Дүшәнбе

**Дүшәнбе** (, ) — Таҗикстан Җөмһүриятенең башкаласы, республика әһәмияте шәһәре, дәүләтнең иң эре фәнни-мәдәни, сәяси, икътисадый, сәнәгый һәм идарә үзәге. Дүшәнбедә дәүләт хакимиятенең югары органнары урнашкан.

Халык исәбе 863,4 мең кеше (2020).

Дүшәнбе кышлагы турындагы иң беренче язма искә алу XVII гасырның беренче чирегенә карый. Ул юл чатында дүшәмбе көннәрдә булган базар урынында хасил була. 1924–1929 елларда Дүшәмбе исемен йөрткән (). 1929 елның 16 октябрьдә аңа Иосиф Сталин хөрмәтенә **Сталинабад** исемен кушканнар. 1961 елда шәһәргә тарихи исемне кире кайтаралар.

1929 елда шәһәргә тимер юл үткәрелә, ул шәһәрне Ташкәнт һәм Мәскәү шәһәрләре белән тоташтыра.

## Идарә-җир төзелеше
thumb|190px|Дүшәнбенең идарә бүленеше

## Дин
#### Ислам
##### Җәмигъ мәчетләр
* 2001—2019 елларда — 
* 2019 елдан — Дүшәнбе җәмигъ мәчете
## Кызыклы фактлар
Шәһәрдә 201 нче Россия хәрби базасы подразделениеләре бер өлеше урнаша.

## Шәһәрдә туган күренекле шәхесләр
#### Татарлар, башкортлар
* Ринат Анимаев, рәссам (*[[Франса|Франция]]*).
#### Таҗиклар
## Фотогалерея

File:Дүшәнбе мәчете.jpg| Дүшәнбе җәмигъ мәчете
File:The courtyard of the Grand Masjid Imam Tirmizi.jpg|Ягъкуб Хаҗи мәчете
File:Puppet theatre in Dushanbe.jpg|Курчак театры
File:Duschanbe Bahnhof.jpg|Тимер юл вокзалы


Төркем:Таҗикстан шәһәрләре
Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Башкалалар
Ашкабад

**Ашкаба́д** (*Ашхабад*, ,  *гашикъ абад*) — Төрекмәнстанның башкаласы, дәүләтнең иң зур идарә-сәяси, сәнәгый, фәнни һәм мәдәни үзәге. Шәһәр аерым идарә берәмлек — вилаять (өлкә) хокуклары белән булып тора.

## Исем
Нигезләнү 1881 елыннан 1919 елгача **Асхабад** исемене йөрткән. 1919—1927 елларда — Павел Полторацкий хөрмәтенә **Полторацк**, ә 1927 елдан — **Ашхабад**. Бәйсез Төрекмәнстанда аны рус телендә *Ашгабат* та, *Ашхабад* та дип атыйлар.

## Халык саны

## Кардәш шәһәрләр

* 20px Альбукерке, АКШ
* 20px Афиннар, Греция
* 20px Бамако, Мали
* 20px Әнкара, Төркия
* 20px Ланьчжоу, Кытай
* 20px Актау, Казакъстан

## Архитектурасы

## Танылган шәхесләр
* Рубен Восканов (1902-1971), СБКФнең Башкортстан өлкә комитеты җаваплы сәркатибе (1923-1924).
* Ираида Йосыпова (1962), композитор һәм медиарәссам, эксперименталь кино режиссеры.
* Алтыморат Ораздурдыев (1969-1997), өч тапкыр дөнья, өч тапкыр Европа, бер тапкыр Азия чемпионы булган төрекмән штангачысы.
* Җаһан Поллыева (1960), юрист, спичрайтер, җырлар язучы шагыйрь. Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе (2021).

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Мәкалә төпчекләре
Төркем:Азия башкалалары
Төркем:Төрекмәнстан шәһәрләре
Төркем:Ашхабад
Бокс

**Бокс** (инглизчәдән box – сугу) — спортчыларның, кулларына йомшак перчаткалар киеп, аерым кагыйдәләр буенча, рингта көч сынашуына нигезләнгән спорт төре. 
Аңлашылмаучанлык килеп чыкмасын өчен кайвакыт «инглиз боксы» термины да кулланыла, чөнки кайбер илләрдә боксның аерым төрләре дә гамәлдә. Мисал өчен Франциядә — сават, Мьянмада — летхвей, Таиландта — муай-тай.

## Бокс тарихы
Бокска охшаш көрәш төре Борынгы Мисыр һәм Миной чорында ясалган рәсемнәргә төшерелеп калдырылган. Йодрык сугышы буенча турнирлар Борынгы Грециядә үк узган. Йодрык белән сугышу буенча ярышлар безнең эрага кадәр 688 елда узган антик Олимпия уеннары программасына да кертелгән. Бүгенге бокс XVIII гасыр башында Англиядә барлыкка килә. 1904 елда бокс Олимпия уеннары программасына кертелә. 1946 елда Халыкара һәвәскәр бокс ассоциацияләре оеша. 1924 елдан Европа чемпионатлары, 1974 елдан башлап дөнья чемпионатлары уздырыла. XIX гасыр ахырыннан башлап, профессиональ бокс та үсеш ала.
## Кагыйдәләр
Бу спорт көрәше спортчылар, махсус перчаткалар киеп, йодрыклар белән бер-берсенә сугудан гыйбарәт. 3-әр минутлык раундлардан торган ярышны рефери күзәтеп тора. Җиңүче бөтен раундлар тәмамлангач та, уенның теләсә кайсы мизгелендә дә тәмамланырга мөмкин. Әгәр дә спортчыларның берсе, билгеләнгән раундлар тәмамланганчы егылып, 10 секунд эчендә кире тора алмаса (нокаут) яисә, җәрәхәт алу сәбәпле, көрәшне дәвам иттерә алмаса (техник нокаут), аның көндәше җиңүче, дип билгеләнә, калган раундлар уйналмый. Ике боксчы да бөтен раундларны да ахыргача тәмамлап чыга алган очракта җиңүче хөкемдарлар билгеләре буенча игълан ителә. Кем күбрәк очко җыйган – шул җиңүче.

## Татарстанда бокс
Татарстан боксының халыкара мәйданга чыгуы 30 ел элек Айрат Хаматов һәм Фоат Гатин чыгышлары белән бәйле. Бу боксчылар Советлар Берлегендә алдынгылар арасында була. Айрат Хаматов 1989 елда Мәскәүдә узган дөнья чемпионатында 57 килограммдагы үлчәүдә алтын медаль яулый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бокс 

Төркем:Спорт төрләре
Байтирәк (Шомырша районы)

**Байтирәк** (, ) — Чуаш Республикасының Шомырша районында урнашкан татар — чуаш авылы.

Байтирәктә 178 йорт бар, мәчет эшли.

## Тарихы
Авыл 1939 елда ике авыл Мишәр (Татар) һәм Чуаш Байтирәкләре берләшүеннән барлыкка килә.
Бу ике авыл 1920 елга кадәр Буа өязенә карыйлар, аннары Шомырша районына кертеләләр. Авыл 1962-65 елларда Батыр районында булып ала.

## Халкы
2002 елга халык саны 567 кеше. Милли составы — татарлар (57%), чуашлар (23%), руслар (20%).

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 511 кешенең яшәве мәгълүм.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстан татар авыллары
Төркем:Шомырша районы торак пунктлары
Дзюдо

**Дзюдо** (японча — *柔道*, **Җү** - йомшак, **до** - юл) - Япониядә туган заманча көрәш сәнгате, фәлсәфәгә нигезләнгән һәм коралсыз спорт көрәше.

## Дзюдо тарихы
Дзюдо XIX гасыр ахырында барлыкка килә һәм тиз арада бөтен дөнья буенча тарала. Дзюдо дзюдзюцу (джиу-джитсу) дип аталган борынгы көрәш төреннән формалаша.

1964 елда дзюдо Олимпия уеннары программасына кертелә.

## Кагыйдәләр
Дзюдода көндәшне келәмгә егып салу, авырту китерә торган алымнар, тотып торулар, буу алымнары, сугулар файдаланыла.
Дзюдода, бокс, карате һәм нигезен сугу алымнары тәшкил иткән башка көрәш төрләреннән аермалы буларак, төп өлешне стойкада һәм партерда көрәш алымнары файдалану тәшкил итә. Башка көрәш төрләреннән (грек-рим көрәше, ирекле көрәш) дзюдо физик көч азрак кулланылу, техник алымнар байлыгы белән аерылып тора.

## Тагын кара
* Харис Йосыпов
* Хәбил Бикташев

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында дзюдо 

Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Япон хәрби сәнгатьләре
Җиңел атлетика

**Җиңел атлетика** — иң популяр һәм  массалы спорт төрләренең берсе. Бүген җиңел атлетика программасына 31 дисциплина керә. Аларның 26-сы Олимпия уеннары программасына кертелгән.

Археологлар әле дә безнең борынгы бабаларыбыз ук җиңел атлетика турында белгәннәр, ярышканнар дигән фактка дәлилләр табып торалар. Мисал өчен, Борынгы Спартада кайбер гимнастик күнегүләр белән беррәттән йөгерү дә малайларны һәм кызларны тәрбияләүнең мәҗбүри программасына кертелгән булган. Әмма җиңел атлетика тарихы Борынгы Грециядәге Олимпия уеннары вакытында оештырылган йөгерү ярышларыннан соң башланган, дип санала. Әлеге вакыйга безнең эрага кадәр 776 елда була.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында җиңел атлетика 

Төркем:Җиңел атлетика
Бадминтон

**Бадминто́н** — спорт төре.

Бадминтон уены бик борынгы, ул 2 мең элек үк билгеле булган. Борынгы Греция, Кытай, Япония, Һиндстанда бу уен аеруча популярлык казанган. Бүгенге бадминтон Һиндстанда уйлап чыгарылган, дип исәпләнелә. 1872 елда герцог Бофорт Һиндстаннан ракеткалар һәм воланнар алып кайта. Шуннан соң ул бадминтон уйнар өчен дусларын Бөекбританиянең Глостершир графлыгында урнашкан Бадминтон утарына җыя торган була. Аурупада бадминтон уены барлыкка килүенең рәсми датасы буларак та 1872 ел исәпләнелә.

Бадминтон – волан дип аталган уен җайланмасын ракеткалар ярдәмендә сетка аша бер яктан икенче якка атудан гыйбарәт булган спорт төре. Ул сетканың ике ягында бер-берсенә капма-каршы торган ике уенчы яисә икешәр кешедән торган ике команда арасында уйнала. Уен турыпочмаклы формадагы, аяк шумый торган, сетка белән ике тигез өлешкә бүленгән мәйданчыкта бара. Көндәшләр сетканың төрле якларында урнаша. Уенның максаты – воланны көндәшең ягында җиргә төшәрлек итеп сетка аша җибәрү.

Халыкара бадминтон федерациясе, 5 континентта урнашкан 165 ил федерацияләрен берләштереп, 1934 елда оештырыла. Федерациянең президенты – Канн Юн Джун (Көньяк Корея).

Бүген дөньяда 220 – 230 миллион кеше бадминтон уйный. Бу уен Азия илләрендә аеруча популяр. Профессиональ бадминтончылар арасында Кытай, Көньяк Корея, Индонезия һәм Малайзия спортчылары дөньяда иң көчлеләрдән исәпләнелә. 1992 елда бадминтон Җәйге Олимпия уеннары программасына кертелә.

## Бадминтон Татарстанда
Казанда бадминтон 1961 елдан бирле уйнала. 2010 елда Бадминтон федерациясен эшкуар Юрий Чаплыгин җитәкли башлый. 2011 елда федерация структурасында җитди үзгәрешләр була – Татарстанда бадминтонны үстерү өчен Бадминтон федерациясенең Күзәтү советы оештырыла, аның җитәкчесе итеп ТР Хисап палатасы рәисе Алексей Демидов билгеләнә.

Татарстан бадминтончыларының халыкара дәрәҗәдә беренче уңышлары Виктория Воробьева исеме белән бәйле. 2012 елда ул Польша, Алмания, Голландиядә узган халыкара турнирларда җиңү яуларга өлгергән.

## Чыганаклар
* Бадминтон 

Төркем:Спорт төрләре
Байдарка һәм каноэда ишү

**Байдарка һәм каноэда ишү** — спортның ишкәк ишү төрләренең берсе. Ярышларда ике төрдәге көймәләр кулланыла: байдаркалар һәм каноэлар. 1936 елдан бирле Олимпия уеннары программасына кертелә. Олимпия уеннарында беренче тапкыр 1924 елда, рәсми булмаган спорт төре буларак тәкъдим ителә. Байдарка һәм каноэларда ишүдән (яки “тигез суда” ишү) тыш, әлеге төрдәге көймәләрне башка дисциплиналарда да кулланалар. Алар арасыннан Олимпия программасына ишү слаломы гына кертелгән.

Байдарка һәм каноэларда ишү Европада XIX гасыр уртасында барлыкка килә. Башта байдаркаларда ишү белән мавыгалар, аннан соң каноэларда ишү дә барлыкка килә. 1924 елда Халыкара каноэ федерациясе оеша. 1938 елдан бирле Дөня чемпионатлары үткәрелә башлый. 1957 елдан Европа чемпионатлары да спортчыларны үзенә җыя башлый.

## Татарстанда байдарка һәм каноэларда ишү спорты
Байдарка һәм каноэларда ишүче Татарстан спортчылары ишкәкчеләр катнашкан беренче Олимпия уеннарына барган җыелма команда составында ук була. Беренче тапкыр Олимпиадада катнашкан Игорь Феоктистов һәм Николай Тетеркин ике кешелек байдаркада 10 чакрымлы дистанциядә 10нчы булып финишка киләләр. Бу 1952нче елда Хельсинкида үткән Уеннар вакытында була.

Казанда байдарка һәм каноэларда ишү буенча иң эре бәйге – 2011 елның җәендә узган студентлар арасында Байдарка һәм каноэларда ишү буенча Россиякүләм ярышлар. Әлеге чара яңа гына ачылган Ишкәкле спорт төрләре үзәгендә оештырылды.

## Чыганаклар
* Байдарка һәм каноэда ишү 

Төркем:Спорт төрләре
Әсинәк

**Әсинәк** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. Авыл Олы Кайбыч авылыннан төньякка 12, Арыслан авылыннан көнчыгыштарак 6 чакрым ераклыкта Гөрди авылы янында урнашкан булган. Гөрди авылы җирлегенә кергән.
## Географиясе
Әсинәк Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 63 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
Авыл Казан ханлыгы чорында нигезләнә. Башта бу татар авылы булып саналса да соңрак руслаша, ә татарлар йә руслашкан, йә күченеп киткәннәр. Совет чорында авыл Гөрди авылы җирлегенә кергән.
Авыл 1963 елдан соң искә алынмый. 
## Халкы

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Әяләт

**Әяләт** (,  *әйаләһ*) — Госман империясенең идарә-җир берәмлеге, вилаять.

## Моны да кара
* Госман империясе идарә бүленеше
* Госман империясе биләмәләре
* Бәйләрбәй
* Вилаять

## Искәрмәләр
Яндовище

**Яндовище** — татар-мишәр топонимы.

* Яндовище (Түбән Новгород өлкәсе)
* Яндовище (Мордовия)
* Яндау (Кулатка районы)
Гөрди

**Гөрди** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. Авыл Олы Кайбыч авылыннан төньякка 13, Арыслан авылыннан көнчыгыштарак 6 чакрым ераклыкта урнашкан булган. Гөрди авылы җирлегенә кергән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
Авыл Казан ханлыгы чорында Гөрди дигән кеше тарафыннан нигезләнә. Башта бу татар авылы булып саналса да соңрак руслаша, ә татарлар йә руслашкан, йә күченеп киткәннәр. Авылда Советкача чорда алпавыт утары булган, Совет чорында аннан Иске Чәчкаб авылына күчереп балалар бакчасы итәләр.
Мамадыш авылы — моннан башка янә шул тирәдә өч-дүрт авыл бар; бер кешенең балаларыннан таркалгандыр. Ягъни биш авыл бер исем белән аталадыр. Берсе — хәзердә Мамадыш дигәннәре — Мамадыш-Әкил дип йөртәләр. Янә Танай авылын Тәүгилде-Мамадыш диләр. Янә Салтыйган авылы бардыр; аны Мамадыш-Салтыган дип атаганнар; хәзердә Ышналы башы дигәннәре шул авылдыр. Янә анда Багай дигән рус авылы бардыр; Багаево-Мамадыш диләр икән. Янә Арсланово дигән рус авылы бар; хәзердә аны Мамадыш-Арсланово дип әйтәләр. Янә Гордеево дигән рус авылын Мамадыш-Гордеево дип йөртәләр. Бу биш авыл барысы да бер кешенең балаларыннан чыккандыр. Берәү — Җәмәд дигән кеше, үзенең биш углы, бер сеңелесе белән Болгардан килеп бер җиргә утырганнар.
Гөрди авылы тулысынча 1979 елда юкка чыга.
## Халкы

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Каюм Насыйри. Зөя өязе авыллары

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Пляж волейболы

**Пляж волейболы** (*бич-волей*) — туп ярдәмендә уйнала торган спорт уены. Спортчылар челтәр ярдәмендә ике тигез өлешкә бүленгән комлы мәйданда яланаяк уйныйлар. Уенның максаты — кул белән бәреп, тупны көндәшләр тотып кала яки дөрес итеп бәреп җибәрә алмаслык итеп икенче якка төшерергә. Шулай ук уен вакытында тупны мәйданның үз өлешендә җиргә төшермәслек итеп уйнарга кирәк.

Пляж волейболы спорт төре буларак классик волейболдан барлыкка килгән. Әлеге ике спорт төре арасында бик күп уртак яклар бар. Шулай ук аермалар да шактый. Алар уенның кагыйдәләрендә һәм уен техникасында чагылыш таба. Пляж волейболында уңышка ирешү өчен спортчы яхшы сикерергә, реакциясе яхшы булырга тиеш. Шулай ук көч, тупны тоя белү дә бик мөһим. Гадәти волейболдан аермалы буларак, биредә спортчы атлетик яктан әзерлекле булырга тиеш. Комда уйнаганда аңа күбрәк сикерергә, этелергә туры килә. Уенчылар өчен универсал булу да кирәк. Чөнки пляж волейболы командасы дүрт кешедән генә тора. Уенчылар амплуа буенча бүленми, алар уен мәйданында иркенрәк урнашалар.

Пляж волейболы белән төп идарә иткән оешма — Халыкара волейбол федерациясе (*FIVB*). 1996 елдан бирле әлеге спорт төре Олимпия уеннарының спорт программасына кертелгән. Олимпиададан тыш, ике елга бер тапкыр пляж волейболы буенча Дөнья чемпионаты үткәрелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында пляж волейболы 

Төркем:Спорт төрләре
Регби-7

**Регби-7** () — классик регби уенының төре.

Регби 1823 елның 7 апрелендә барлыкка килгән дип исәпләнелә. Бу көнне Уильям Уэбб Эллис исемле инглиз футбол уйнаган вакытта тупны кулларына ала һәм капкага таба йөгереп китә. 1863 елда Англия футбол ассоциациясе капкачыдан тыш башка уенчыларга тупны кулга алуны тыя. Шулай итеп футбол һәм регби аерым спорт төрләренә әйләнә. 1871 елда Регби футбол берлеге оеша (Бөекбританиядә регби белән идарә итү һаман да шушы оешма кулында). 1876 елда Халыкара регби союзына нигез салына.
2009 ел октябрендә Халыкара олимпия комитеты регби-7 уенын 2016 елгы Олимпиада программасына кертә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында регби-7 

Төркем:Спорт төрләре
Спорт гимнастикасы

[right|150px|thumb|[Солт Лейк Ситида гимнастика ярышы]]
**Спорт гимна́стикасы** — гимнастиканың бер төре. Ул ирләр өчен - ирекле күнегүләрне, таянып сикерүне, снарядларда (аркылы борыс, параллель борыслар, боҗра, ат; хатын-кызлар өчен - төрле биеклектәге борыслар, бүрәнә) күнегүләр ясауны үз эченә ала.

Хәзерге гимнастика буенча күп төрле ярышлар программасына мәҗбүри һәм ирекле программалар керә. Мәҗбүри программа Халыкара гимнастика федерациясе тарафыннан билгеләнә (ул 1881 елда оештырыла), ирекле программа спортчылар тарафыннан аларның авырлыгы һәм композициясенә рәсми таләпләрне исәпкә алып төзелә. Ярыш күнегүләрен башкару 10 баллы система буенча бәяләнә.

Татарстанда гимнастика 1918 елдан «Маккаби», «Сокол» (1 хатын-кызлар, 2 ирләр), «Единение», «Санитас» һ.б. спорт җәмгыятьләрендә үсеш ала, алар аерым гимнастика төрләре буенча күргәзмә массакүләм гимнастик чыгышлар һәм ярышлар оештыралар (ирекле күнегүләр, аркылы борыс, борысларда күнегүләр, сикерү һ.б.).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* «Татар иле» порталы

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында спорт гимнастикасы 
* Халыкара гимнастика федерациясе
*Description of gymnastics technique by animation 

Төркем:Спорт төрләре
*
Ирекле көрәш

**Ирекле көрәш** — тамырлары белән Борынгы Грециягә үк барып тоташкан Олимпия спорт төре.

Борынгы Грециядә үткәрелгән антик Олимпия уеннарында көрәшчеләр куллары белән көндәшләренең аякларын тотып, аркасына аударырга тиешле булган. Бүгенге ирекле көрәш Бөекбританиядә уйлап табыла һәм АКШта камилләштерелә. XVIII гасырда Бөекбританиядә көндәшләргә бер-берсен аякларыннан тотып егарга һәм аяклар белән дә алымнар ясарга рөхсәт иткән көрәш төре була. Ә Америка кушма штатларында «catch-as-catch-can» (*Catch wrestling*), ягъни, кэтч-рестлинг дип аталган көрәш төре популяр була.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында ирекле көрәш 

Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Ирекле көрәш
Су тубы

**Су тубы** (, ) — суда уйнала торган такымлы уен. Максаты — билгеләнгән кагыйдә кысаларында көндәш команданың капкасына күбрәк туп кертергә һәм үз капкаңа керттермәскә тырышырга.

Уенның Европа версиясенең тамырлары Якын Көнчыгышта барлыкка килеп бөтен Азиягә таралган регби, футбол (сокер) һәм классик полога барып тоташа. 1800 елда Һиндстанда урнашкан Британия гаскәрләре әлеге уенны отып алып, Европада популярлаштыра.

Уенның суда узуы һәм ике команданың да катлаулы техник алымнар кулланып туп өчен көрәш алып баруы нәтиҗәсендә полоның берничә төре формалаша. Бүген иң киң таралыш алганы — су тубы буенча беренче ярышлар 1869 елда Лондонда уза. Уен мәйданының чикләре һәм капкалар махсус әләмнәр белән билгеләнә торган була. Ул вакытта капкачы көймәдән файдалана ала. Башта һәр команда составында 11 кеше уйнаса, соңрак уенчылар саны 7 гә кадәр кыскартыла. Уенның билгеле кагыйдәләре булмау сәбәпле, еш кына аңлашылмаучанлыклар туып тора. 1876 елда гына инглизләр бердәм кагыйдәләрне булдыра. Әмма ул кагыйдәләргә дә еллар узу белән үзгәрешләр кертелеп тора.

1900 елдан башлап су тубы — Олимпия спорт төре. 1911 елда Халыкара йөзү федерациясе Англиядә төзелгән кагыйдәләрне федерация составына кергән бөтен командалар өчен уртак булуы хакында игълан итә. Бу карар су тубының халыкара масштабларда үсүенә уңай йогынты ясый. Су тубы уены үсешенә Европа илләре аеруча зур өлеш кертә. 1926 елдан Европа чемпионатлары үткәрү белән Европа йөзү лигасы шөгыльләнә. 1982 елдан башлап Европа чемпионатлары 2 елга бер уздырыла башлый. Халыкара йөзү федерациясе шулай ук су тубы мәсьәләләре белән шөгыльләнә һәм 1973 елдан башлап дөнья чемпионатлары үткәрә. 1978 елдан башлап дөнья чемпионатлары 4 елга бер үткәрелә.

Такым 11 кешедән тора. Уенда бер үк вакытта 7 уенчы катнаша. Җәрәхәт алган очракта яисә уен туктатылып торганда («чирек»-пауза вакытында, гол керткәннән соң) уенчылар алмаштырыла ала.

Уен 8әр минутлык 4 партиядән тора. Һәр партия арасында – 2шәр минутлык 3 тәнәфес. Су тубы уены, уен туктатулар һәм тәнәфесләрне исәпкә алып, якынча 40 минут дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында су полосы  
* Йөзү буенча дөнья беренчелеге сайты 

Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Су тубы
Суга сикерү

**Суга сикерү** — спортның су төрләренең берсе. Ул Йөзү буенча халыкара һәвәскәрләр федерациясенә карый. Әлеге спорт төре 1 һәм 3 метрлы трамплиннан, 5, 7,5 һәм 10 метрлы каланчадан суга сикерүне күздә тота. Ярышлар вакытында спортчылар берничә тапкыр сикереп карыйлар. Соңыннан барлык нәтиҗәләр дә кушыла. Иң күп балл җыйган спортчы җиңүче була.

1904 елда суга сикерү ярышлары беренче тапкыр Олимпиада программасына кертелә. Ирләр каланчадан суга сикерү һәм ераклыкка сикерү буенча ярышларда көч сынашалар. 1908 елда программага трамплиннан суга сикерү дисциплинасы да өстәлә. Шуннан соң ераклыкка суга сикерү буенча ярышлар үткәрелми башлый. Аның каравы, 1912, 1920 һәм 1924 еллардагы Уеннар вакытында “гади сикерүләр” дип аталган дисциплина да кертелә.

Хатын-кызлар 1912 елгы Олимпиада вакытында беренче тапкыр ярышалар. Алар каланчадан сикерү дисциплинасында көч сынашалар. 1920 елдан хатын-кызлар трамплиннан сикерү дисциплинасында да ярыша башлыйлар.

Суга сикерү буенча беренче заманча ярышлар якынча 1880 елда Бөекбританиядә үткәрелә. 1890 елда әлеге төр буенча Европа чемпионаты оештырыла.

1908 елда – Йөзү буенча халыкара һәвәскәрләр федерациясе, ә 1927 елда Йөзү буенча Европа лигасы оеша.

1973 елдан бирле әлеге дисциплина буенча Дөнья чемпионаты үткәрелә башлый.

Озак вакытлар Олимпиаданың рәсми программасына 3 метрлы трамплиннан һәм 10 метрлы каланчадан суга ялгыз сикерү буенча ярышлар гына кертелә. 2000 елгы Уеннар вакытында беренче тапкыр суга синхрон сикерү буенча ярышлар үткәрелә.

Олимпия уеннарында спортчылар 3 метрлы трамплиннан һәм 10 метрлы каланчадан суга сикерәләр. Кайбер халыкара ярышлар программасына 1 метрлы трамплиннан суга сикерү буенча да ярышлар да кертелә.

Суга сикерү ярышлары өчен трамплин һәм каланча кирәк. Трамплин – озынлыгы 4, 8 метрлы, киңлеге 0,5 метрлы махсус такта. Аның бер башы бассейн бортына урнаштырыла. Трамплин су өстеннән 1 метр һәм 3 метр югарылыкта урнаштырыла, тактасын шумый торган махсус япма белән каплыйлар. Әлеге корылма спортчыга ныклап атынырга һәм шуның хисабына яхшылап этелеп китәргә мөмкинлек бирә.
Каланча – төрле югарылыкта урнаштырылган платформалы корылма. Ул 1, 3, 5, 7,5 һәм 10 метр биеклектә урнаштырылган булырга мөмкин. Платформаның киңлеге – 2 метр, озынлыгы – 6 метр. Платформаның бер ягы бассейн кырыеннан 1,5 метр тирәсе чыгып тора.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында суга сикерү 

Төркем:Спорт төрләре
Теннис

**Теннис** ( — чирәмлек һәм  — мәгез, алыгыз) — мәйданчыкта (уртасына ятьмә сузылган кортта) кечкенә туп һәм ракетка кулланып уйнала торган спорт уены. Теннисчының максаты — тупны ракетка ярдәмендә , көндәше кире кайтара алмаслык итеп, каршы якка җибәрү. Ике уенчы бер-берсенә каршы уйный торган (*ялгыз уен*) һәм ике кешедән торган ике команда бер-берсенә каршы уйный торган (*парлы уен*) спорт төре. 

Хәзерге вакытта теннисның рәсми атамасы – лаун-теннис. Элегрәк уйнала торган реал-теннистан аермалы буларак, хәзер уенчылар түбә астында гына уйнамыйлар, ә ачык һавада да ярыша алалар. Шулай ук хәзерге тенниста кортның сыйфаты да нык аерылып тора.

Теннис XIX гасыр урталарында Англиядә барлыкка килә, ул «корольләр уены» булып санала. 1913 елда Халыкара теннис федерациясе (ИТФ) оеша. 1877 елда Уимблдон турниры, 1900 елда Дэвис кубогы, 1963 елда Федерация кубогы ярышлары оештырыла башлый. 1978 елдан теннис буенча дөнья чемпионатлары үткәрелә. 1988 елда әлеге спорт төре яңадан Олимпия уеннары программасына кертелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында теннис 
* Сабантуй газетасы 

Төркем:Теннис
Фехтование

**Фехтование** ( — сугышу), **кылычбазлык** — иң борынгы спорт төрләренең берсе.

Фехтование тарихы бик күптәннән башлана. Борынгы Һиндстан халыкларының корал белән күнегүләр принциплары тупланган изге китабы булган. Борынгы Греция һәм Рим империясендә фехтовкалау сәнгать төре буларак тамашачы арасында киң таралыш ала. Грекларда салкын корал кулланып көрәшергә өйрәтә торган мәктәпләр дә оештырыла.

Шпага һәм рапира кулланып көрәшү сәнгате буларак фехтовкалау XV гасырда Испаниядә формалаша. Фехтовкалау тарихы буенча беренче китаплар буларак та Испания мөгаллимнәренең 1474 елда язылган хезмәтләре исәпләнелә. Якынча шул ук вакытта Германиядә – фехтовкалау укытучылары корпорациясе, ә Англиядә  фехтовкалаучылар ассоциациясе оештырыла. XVI гасыр уртасында Европада фехтовкалау үзәге буларак башта Италия, соңрак Франция исәпләнелә. Франция короле мушкетерларының фехтовкалау осталары буларак даны бөтен Европага тарала. Бу чорда фехтовкалауның дуэль һәм спорт формалары популярлаша.

Спорт төре буларак фехтовкалау 1896 елда яңадан уздырыла башлаган беренче Олимпия уеннары программасына кертелә. Афина шәһәрендә узган Уеннарда ир-ат спортчылар рапира һәм кылыч белән фехтовкалау буенча ярышалар.

## Татарстан
да урнашкан  Олимпия резервының фехтование мәктәбе 1966 елда ачыла.  вакытында күп санлы атаклы спортсменнар (шул исәптән Олимпия чемпионнары Наилә Гыйләҗева *<small>([[Җәйге Олимпия уеннары 1976|1976]])</small>*, Валентина Никонова *<small>([[Җәйге Олимпия уеннары 1976|1976]])</small>*, Ольга Князева *<small>([[Җәйге Олимпия уеннары 1976|1976]])</small>*) тәрбияләгән бу спорт үзәге, бүгенге көндә дә спорт сөюче яшьүсмерләрне үстерүгә зур өлеш кертә. Соңгы арадагы уңышларга килгәндә, тренер Елена Прохорованың 16 яшьлек шәкерте Марта Мартьянова *2014 елгы кадетлар арасында дөнья чемпионаты*нда һәм *Европа кадетлар турниры*нда беренче урын алды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында фехтование 

Төркем:Фехтование
Чирәмдәге хоккей

**Чирәмдәге хоккей** — такымлы спорт уены. Олимпия спорт төрләренең берсе.

Уен кагыйдәләре буенча көндәшеңә корпус белән махсус комачауларга рөхсәт ителми. Кырыс техник таләпләр, беренчедән, уенчыларны җәрәхәт алудан саклауны максат итеп куя. Икенчедән, бу уен барышы хоккейчыларның физик көченә түгел, ә осталыгына бәйле булсын өчен эшләнгән.

Хоккейның башка төрләрендәге сыман, уенчылар кәшәкәләрдән файдалана. Тупка кәшәкәнең яссы ягы белән генә сугарга рөхсәт ителә. Уенның максаты – кәшәкә ярдәмендә тупны көндәш команданың капкасына кертү. Тупны кулга алу яисә аяк белән тибү капкачыга гына рөхсәт ителә. Уенда иң күп гол керткән команда җиңә. Бөтен дөньяда чирәмдәге хоккей уеннары ясалма чирәмле газоннарда уйнала.

Чирәмдәге хоккей бөтен кыйтгаларда да популяр. Әйдәп баручы илләр арасында — Австралия, Алмания, Голландия, Аргентина, Испания, Кытай, Англия.

Ир-ат командалары арасында чирәмдәге хоккей уены Олимпия уеннары программасына 1908 елда кертелә, хатын-кыз командалары арасында — 1980 елда. 1912 һәм 1924 елда узган Олимпиадалар программасына чирәмдәге хоккей буенча ярышлар кертелми.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында чирәмдәге хоккей 

Төркем:Спорт төрләре
«Ак Барс» көрәш сарае

**«Ак Барс» көрәш сарае** — Казандагы көрәш сарае.

Ул 2009 елда ачыла. Комплекс Казан шәһәре үзәгендә, Казансу елгасы буенда — «Миллениум» күпере янында урнашкан. Гомуми мәйданы – 17 мең кв. метрдан артык.

Көрәш сараенда көрәш төрләре үстерү өчен барлык мөмкинлекләр дә бар: 4 тренировка залы, душ белән җиһазландырылган киенү-чишенү бүлмәләре, сауна, су процедуралары һәм бассейн белән җиһазландырылган ял бүлмәләре.

«Ак барс» тхэквондо буенча Европа квалификацияле турниры (2012), фехтование буенча 23 яшькә кадәрле яшьләр арасында Европа Чемпионаты (2011) кебек ярышларны кабул итте. Шулай ук бу бинада Казан Мэры Кубогына «Көрәш» милли спорт төре буенча чемпионатлар, айкидо ярышлары уздырыла.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Ак Барс» көрәш сарае

А
Синхрон йөзү

**Синхрон йөзү** — су спортының бер төре. 

Ул 1980 елда Олимпия уеннары, Дөнья чемпионаты һәм Спортның су төрләре буенча Континент чемпионаты регламентына кертелә. 

Ярышларда хатын-кызлар командасы гына катнаша  һәм алар берничә төрле дисциплина буенча үткәрелә. Җиңүче фигуралы шуу һәм нәфис гимнастикадагы кебек субъектив хөкемдарлык нигезендә билгеләнә. Синхрон йөзү – күпфункцияле спорт төре. Ул үзендә нәфис гимнастика, акробатика, хореография һәм аэробика элементларын берләштерә. 

Башта судагы балет дип аталган синхрон йөзү Канадада 1920 елда барлыкка килә. Алга таба ул АКШта да популярлык казана. Синхрон йөзү буенча күрсәтмә чыгышлар Олимпия уеннарына 1948 елда ук күрсәтелә башлый. Әмма бары тик 20 елдан соң гына синхрон йөзү Олимпия программасына рәсми рәвештә кертелә. 1984 елда Лос-Анджелеста үткән Уеннарда гына Синхрон йөзү буенча медальләр уйнатыла. Ул вакытта ялгыз һәм парлы синхрончылар ярыша.

## Сылтамалар

* Универсиада 2013 сайтында синхрон йөзү 

Төркем:Спорт төрләре
«Биек Тау» спорт комплексы

**«Биек Тау» спорт комплексы** — Җәйге Универсиада 2013 өчен төзелгән спорт корылмасы.

Спорт комплексы Биектау авылында урнашкан. Спорт комплексында фитнес һәм тренажер заллары бар.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Биек Тау» спорт комплексы 

Төркем:Татарстанның спорт корылмалары
«Буревестник» йөзү бассейны

**«Буревестник» («Давыл кошы») йөзү бассейны** — Казандагы спорт корылмасы.

Универсиада авылы территориясендә урнашкан. 2011 елда «Буревестник»та су тубы буенча «Kazan Cup» халыкара турниры оештырылды. Бассейн территориясендә 50 метрлы бассейн, универсаль спорт залы (волейбол һәм баскетбол өчен универсаль зал), Regupol тибындагы катлам белән түшәлгән коры йөзү залы, тренажер залы бар.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Буревестник» йөзү бассейны 

Б
«Бустан» спорт комплексы

**«Бустан» спорт комплексы** — Казандагы спорт комплексы.

Казан федераль университетының «Бустан» универсаль спорт комплексы ике бинадан тора. Спорт комплексында универсаль спорт залы, бассейн, тренажер залы, медицина һәм административ блоклар бар. Бөтендөнья җәйге студентлар уеннары вакытында биредә волейбол буенча ярышлар булачак.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Бустан» спорт комплексы 

Б
«Зилант» спорт комплексы

**«Зилант» спорт комплексы** — Казанданы спорт корылмасы, Универсиада спорт корылмалары арасында иң беренче кулланылышка тапшырылган биналарның берсе.

Комплекс составына ябык боз аренасы, ике тренажер залы, шулай ук медицина һәм административ блоклар керә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Зилант» спорт комплексы 

З
Самбо

**Самбо** («үз-үзеңне коралсыз саклау» — рус телендәге «САМооборона Без Оружия» сүзтезмәсе аббревиатурасыннан төзелгән) — спорт көрәшенең бер төре. Шулай ук милли көрәш төрләренең, шул исәптән дзюдоның техник алымнарын бергә туплап, ССРБда уйлап чыгарылган үз-үзеңне саклау системасы. Спортчылар киемнән көч сынашучы көрәш төрләренең берсе.

Самбоның спорт төре буларак барлыкка килү датасы дип 1938 елның 16 ноябре исәпләнелә. Бу көнне Бөтенсоюз физкультура һәм спорт эшләре комитеты «Ирекле стильдәге көрәшне үстерү турында» әмере дөнья күрә. Башта «ирекле стильдәге көрәш» дип аталган спорт төре 1947 елда «самбо»га үзгәртелә.

Самбо ике төргә бүленә: спорт һәм сугыш самбосы. Спорт самбосы – стойка һәм партерда башкарала торган күпсанлы техник алымнарны үз эченә алган көрәш төре. Сугыш самбосында (Эчке эшләр һәм Саклык министрлыкларының махсус бүлекләрендә кулланыла), көрәш алымнарыннан тыш, сугу, корал куллану һәм башка махсус техникалар файдаланыла.

1972 елдан башлап самбо буенча халыкара ярышлар үткәрелә. Самбо белән дөньяның 70 тән артык илендә шөгыльләнләр. 1981 елда Халыкара Олимпия комитеты самбоны олимпия спорт төре буларак таный, әмма көрәшнең бу төре беркайчан да Олимпиадалар программасына кертелмәгән.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында самбо 

Төркем:Спорт төрләре
Универсиада авылы (Казан)

**Универсиада авылы** — 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиадасын үткәрү вакытында спортчылар һәм делегацияләр составындагы башка катнашучыларны яшәү урыннары белән тәэмин итү мәсьәләсен хәл итү өчен махсус төзелгән микрорайон.

Универсиада авылы 12 мең кешегә исәпләнелгән. Универсиадага кадәр һәм ярышлардан соң әлеге комплекс студентлар кампусы буларак хезмәт итә һәм Русиядә мондый төр корылмаларның иң зурысы. Анда Казан федераль университеты һәм Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм академиясе студентлары яши.

Универсиада авылы Казанның Идел буе районында урнашкан. Комплексның территориясе Зур Казан боҗрасының Җиңү проспекты һәм Академик Парин урамнары буенча, Хөсәен Мәүлетов урамыннан Ырынбур трактына кадәр сузылган. Өстән караганда Универсиада авылы төньяк-көнчыгыштан көньяк-көнбатышка таба сузылган зур турыпочмакны хәтерләтә.

Универсиада авылы «Җиңү Проспекты» метро станциясеннән ерак түгел урнашкан.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Универсиада 2013 сайтында Универсиада авылы 

## Сылтамалар

Төркем:Җәйге Универсиада
Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Казанда спорт
Мамык (Норлат районы)

**Мамык** авылы Норлат районында, район үзәгеннән 30 км төньяк-көнбатыштарак, Олы Сөлчә елгасы буенда урнашкан.
## Тарихы
Авылга 18 гасырдә нигез салына. 1935-1958 елларда ТАССРның Тельман районы үзәге.
Авылда урта мәктәп эшли. Мәдәният йорты, А. А. Шульц утары – 19 гасыр ахыры – 20 гасыр башы архитектур истәлеге бар.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.
## Халкы
1989 елда 1180 кеше (руслар – 64%, чуашлар – 20%), 2000 елда 1219 кеше яши.
Халыкның төп шөгыле – игенчелек, терлекчелек; кирпеч заводы, урманчылык.
### Демография

2002 елда милли состав: руслар- 64%, чуашлар - 20%.
=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1214 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 64,17%,
чуашлар — 21,33%,
татарлар — 12,03%,
башка халыклар — 2,22%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,25%.

## Күренекле кешеләре

Рифкать Ибраһим улы Богданов - Россия һәм ССРБ математигы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үзәк стадион (Казан)

right|200px|thumb
**Үзәк стадион** — Казанда урнашкан стадион, «Рубин» футбол клубының өй стадионы.

2009 һәм 2010 елларда стадионда УЕФА Чемпионнар лигасы матчлары уза. Стадион шулай ук төрле дәрәҗәдәге футбол чемпионатлары һәм җиңел атлетика буенча ярышлар мәйданы да.

Стадион бинасында ике тренировка залы, балалар һимнастика залы, аэробика заллары бар. 2007 елда Футбол-җиңел атлетика манежы ачыла. Манеж Татарстанның җиңел атлетика буенча җыелма командасының тренировка базасы буларак хезмәт итә, анда ел әйләнәсе җәйге спорт төрләре буенча ярышлар уздырыла, югары класслы спортчылар әзерләнә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Үзәк стадион 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
Ишкәкле спорт төрләре үзәге

**Ишкәкле спорт төрләре үзәге** — Казанның ишкәк ишү төрләре үзәге. Урта Кабан күле буенда урнашкан. 2011 елның 1 июнендә гамәлгә керә.

Комплекс иң заманча халыкара таләпләргә туры китереп эшләгән. Аның территориясендә эллинглар корылган, административ корпуслар, ишкәк ишү өчен көйләнгән бассейнлы корылма, велосипедлар өчен юл бар. Биредә 2011 елда студентлар арасында спортның ишкәк ишү төрләре буенча Бөтенроссия ярышлары, байдаркаларда һәм каноэларда ишү буенча студентлар арасында Дөнья чемпионаты ярышлары үткән. 

2015 елда Казанда үтәчәк Спортның су төрләре буенча Дөнья чемпионаты вакытында ишкәк ишү каналында ачык суда йөзү буенча ярышлар узачак, дип көтелә.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында Ишкәкле спорт төрләре үзәге 

Төркем:Казанның спорт корылмалары
«Казан» ат спорты комплексы

**«Казан» ат спорты комплексы** — Аурупаның иң зур ипподромнарның берсе.

2005 елда гамәлгә керә. 2006 елда комплекс чабышкы токымлы атлар өчен Дөнья кубогын кабул итә. Ел саен казан ипподромында Татарстан Президенты призына чабышлар уздырыла.

Комплекс составында атларны сынау өчен чабу юллары, ат спорты өчен каршылыклар урнаштырылган юллар, конкур мәйданы, атларны шөгыльләндерү өчен ике кыр, ат абзарлары, ветеринар клиника, атларны коендыру өчен кышкы бассейн, азык-төлек амбары, балта остасы, тимерче остаханәләре бар. Шулай ук комплекска килүчеләр өчен уен-күңел ачу зонасы булдырылган. Анда рестораннар һәм кибетләр урнашкан.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Казан» ат спорты комплексы 

К
Төркем:Ипподромнар
Сәмикъ

**Сәмикъ** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. Авыл Бәрле елгасы ярында урнашкан булган. 
## Тарихы
1956 елдан Фёдоровское авылы җирлегенә кергән. 
Авыл 1970 елдан соң искә алынмый. 
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C..
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
«Олимп» спорт залы

**«Олимп» спорт залы** — Казанда урнашкан мәдәни-спорт комплексы, шәһәрнең иң зур спорт корылмаларының берсе.

2010 елның 1 августында гамәлгә кертелә.

Биредә ябык йөзү бассейны, спорт комплексы һәм ачылышында FIFA инспекторлары катнашкан футбол стадионы бар.

Адресы: Чистай ур., 65 йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Олимп» спорт залы 

О
«Ракета» стадионы

**«Ракета» стадионы** — Казанның иң «өлкән» спорт корылмаларының берсе, туплы хоккей буенча «Ак Барс — Динамо» үз аренасы.

1947 елның гамәлгә кертелә.

2000 елда реконструкцияләнгән.

Башка стадионнардан ясалма бозлы мәйданы булу белән аерылып тора.

Адресы: Стадион урамы, 1а йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Ракета» стадионы 

Р
Олы Кубыз

**Олы Кубыз** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. Авыл башта Кубыз, 1944 елдан Симәки авылы җирлегенә кергән.
## Тарихы
Авыл 1980 елларда юкка чыга. 
## Халкы

### Танылган шәхесләре

* Сергей Федор улы Анисимов - философия фәннәре докторы, профессор.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
«Рубин» стадионы

**«Рубин» стадионы** — Казанда урнашкан стадион, «Рубин» футбол клубының спорт базасы территориясендә урнашкан. 1960 елга кадәр стадион «Рубин» (*Искра*) футбол клубының үз мәйданы булып тора.

1958 елның 1 гыйнварында гамәлгә кертелә. 10000 кеше сыйдырышлы стадион. Гомуми мәйданы — 8,9 га. 

Адресы: Копылов урамы, 2а йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Рубин» стадионы 

Р
«Олимп» йөзү бассейны

**«Олимп» йөзү бассейны** — Казанда урнашкан йөзү бассейны.

2010 елның 1 августында гамәлгә кертелә. «Олимп» йөзү бассейны составына 50х25 метрлы бассейн, 8726 кв.метрлы спорт залы, 293 кв.метрлы коры йөзү залы, 206 кв.метрлы тренажер залы керә.

Адресы: Чистай ур., 67 йорт.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Олимп» йөзү бассейны 

О
Лукино (Подосиновец районы)

**Лукино** () — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Подосиновец районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
«Баскет-холл» баскетбол спорт корылмасы

**«Баскет-холл» баскетбол спорт корылмасы** — «УНИКС» баскетбол клубының төп аренасы.

Ябык типтагы, күп функцияле бу заманча залда төрле дәрәҗәдәге спорт ярышлары һәм мәдәни чаралар уза. 2004 елда, мисал өчен, «Баскет-холл»да ФИБА-Европа лигасының «Дүртлек финалы» үткәрелә. Шулай ук «Баскет-холл»да нәфис гимнастика, волейбол һәм билбаулы көрәш буенча халыкара турнирлар уза. Моннан тыш, спорт корылмасында «A-ha», «Deep Purple» һәм «ДДТ» кебек билгеле рок-төркемнәр чыгыш ясады.

## Сылтамалар
* Универсиада 2013 сайтында «Баскет-холл» баскетбол спорт корылмасы 

Б
Озерки (Кайбыч районы)

**Озёрки** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы үле торак пункт. 
## Тарихы
Авыл 1930 елда Кайбыч районы Кече Подберезье авылы җирлегенә кергән, 1944 елдан Подберезье районы составына шул ук авыл җирлеге составында күчә.
Озерки авылы 1980 елдан соң искә алынмый. 
## Халкы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Бирге Кабан

**Бирге́ Каба́н** (*Түбән Кабан*) - Казан шәһәренең үзәк өлешендә, Кабан күлләре системасындагы күл.

Су өслегенең мәйданы 48 га. Су күләме 3120 мең м³. Озынлыгы 1800 м, киңлеге 120 дән алып 325 м га кадәр, уртача тирәнлеге 6,5 м, иң тирән урыны 12 м. Килеп чыгышы буенча Бирге Кабан карст эшчәнлеге нәтиҗәсендә тирәнәйгән Идел елгасының элеккеге урыны булып исәпләнә. Күл сузынкы формада, борылмалы ярлары өеп ясалган грунт белән тигезләнгән. Бирге Кабан белән Аргы (Урта) Кабан күле Ботаника ермагы аша кушыла.

Суы каты, нык минеральләшкән, гидрокарбонат-кальцийлы, составында сульфатлар һәм хлоридлар бик күп. Күл өчен начар газ режимы - әче тудыргыч җитешмәү, күкертле су тудыргыч булу, биоген, органик һәм башка пычраткыч матдәләрнең булуы хас. Флора-фаунасы бик ярлы, күл «үле» сулык дип исәпләнә (1980). Савыктыру чаралары үткәрү нәтиҗәсендә биотик бергәлек өлешчә торгызыла. Сирәк төрләрдән су чаяны, ихтиофаунада чабак, алабуга, җилембалык, кызылканат, көмеш табан балыклары очрый.

Бирге Кабан ял итү максатларында файдаланыла. Монда спорт көймәләре базалары урнашкан, су спорты төрләре буенча ярышлар уздырыла. 1998 елдан ял итү теплоходлары йөри. Иске Татар бистәсе ягыннан күл буе яры төзекләндерелә.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Казан күлләре
Байкүл

**Байкү́л** (*Карамалы күле*) - Идел янында урнашкан күл. Идел елгасының уң ягында урнашкан. Кама Тамагы районының Кече Карамалы авылыннан 1,2 км көньяк-көнбатыштарак.

Су өслегенең мәйданы 3,28 га. Су күләме 98,4 мең м³. Озынлыгы 340 м, иң зур киңлеге 130 м, уртача тирәнлеге 3 м, иң тирән урыны 5,9 м. Карст нәтиҗәсендә хасил булган, озынча түгәрәк. Җир асты сулары исәбенә туена. Суы җиңелчә минеральләшкән (146,2 мг/л), бик йомшак (катылыгы 1,46 мг-экв/л), болганчык, сары төстә, иссез, гидрокарбонат-сульфат-натрийлы типта.

ТРның табигать истәлеге (1978) булып санала.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

Төркем:Татарстан күлләре
Бака күле

**Бака́ күле́** - Көнчыгыш Чулман алдындагы иске елгадан аерылган күл. Чулман елгасының уңъяк яр буе тугаенда, Алабуга районының Танай авылыннан 4 км көньяк-көнбатыштарак урнашкан. 

Су өслегенең мәйданы 45,12 га. Озынлыгы 4510 м, иң зур киңлеге 180 м (1984).

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Затон (күл)

**Зато́н күле** - Идел алды төбәгендәге күл. Элекке су юлында сакланып калган. Зөя елгасының сулъяк тугаенда. Буа районы Адав-Толымбай авылыннан 2,1 км төньяк-көнчыгыштарак. 

Су өслегенең мәйданы 10,5 га. Озынлыгы 2270 м, иң зур киңлеге 80 м. Формасы сузынкы, урак сыман. 

Күл ял итү урыны булып тора.

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарстан күлләре
Атаман күле

**Атама́н күле́** (*Атман күле*) - Көнбатыш Кама аръягындагы күл. Спас районының Өчкүл авылы янында урнашкан.

Су өслегенең мәйданы 14 га. Су күләме 113 мең м³. Озынлыгы 500 м, иң зур киңлеге 380 м. Уртача тирәнлеге 0,8 м, иң зур тирәнлеге 1,8 м. Җир асты сулары белән туена. Суы сары төстә, иссез, бик болганчык, аз минеральләшкән, йомшак (1,9 мг-экв/л).

ТРның табигать истәлеге (1978).

## Чыганаклар
*Мәгълүматны бирүче:  ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
*Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Спас районы күлләре