Державин һәйкәле (Казан)

**Державин һәйкәле** — шагыйрь, күренекле җәмәгать эшлеклесе һәм Россия империясенең беренче юстиция министры Гавриил Романович Державинга һәйкәл. Һәйкәл Казанда 2003 елның 3 декабрендә ачылган һәм 1846—1932 елларда булган һәйкәлне кабатлый. Горький урамы ягыннан Лядский бакчасына керү янында урнашкан.

## Һәйкәлнең тасвирламасы
Скульптура шагыйрьне Рим тогын кигән, башын капламаган һәм җиңел сандалиларда артсыз урындыкта утырган килеш сурәтли. Гавриил Романович уң кулында стилос тота, сул кулы белән лираны тотып тора.

Пьедесталның сул ягында «Г. Р. Державину. 1846» дигән язу язылган. Уң барельефта Державин «Фелица» одасын укый. Постаментның тыл өлешен шагыйрьнең одаларының берсендә Галәм буларак тасвирланган образ — Көн һәм Төн фигуралары бизи.

## Һәйкәл тарихы

### Проект
Казанда туып-үскән җирле кеше Гавриил Державинга һәйкәл кую тәкъдиме белән профессор И. Ф. Яковкин шагыйрьнең үлеме турында хәбәр алынганнан соң (1816 елның 24 сентябере) ук, Казанның Ватан сүзен яратучылар җәмгыятенең гадәттән тыш ачык утырышында чыга, Державин аның мактаулы әгъзасы итеп 1815 елның 8 июлендә сайлана. Аннары бу мәсьәлә җәмгыять тарафыннан 1817 һәм 1825 еллар җыелышларында күтәрелә, ләкин 1828 елда гына һәйкәл проектын эшләү йөкләнә. Аны Казан рәссамы Лев Крюков башкарган. Крюков эскизы буенча пьедесталда «Памятник» шигыреннән беренче юл булырга тиеш була. Проект Казанның Ватан сүзен яратучылар җәмгыяте әгъзалары тарафыннан хуплана һәм князь К. А. Ливенның уңай бәяләмәсен ала.

Әмма Император сәнгать академиясе бу проектны кире кага. Шуңа күрә архитектура профессоры Авраам Иванович Мельниковка һәйкәлнең яңа вариантына заказ бирелә. Аның пьедесталда бюст проекты сәнгать академиясе тарафыннан хуплана һәм 1831 елның 5 декабрендә император Николай I тарафыннан раслана.

Бөтен Россия буенча һәйкәл төзүгә ирекле иганәләр җыю игълан ителә. Әмма, җыем сметада каралган суммадан күпкә артыграк булганлыктан, эчке эшләр министры Д. Н. Блудов проектны яхшыртырга куша. 

Яңа конкурска проектлар бирү вакыты 1832 елның 31 августына билгеләнгән. Анда катнашучыларга финанс ягыннан ирек бирелә, шуңа күрә заявкалар күп кенә Россия скульпторлары һәм архитекторларыннан алына. Сәнгать академиясе советы өч эшне хуплый: икесе «фигураның һәм пьедесталның гомуми формасында иң яхшы тәм», берсе — «гадәти булмаган уй». Алар арасыннан император академик К. А. Тонның скульптор Самуил Иванович Гальбергның сыны һәм барельефы булган проектын сайлаган.

### Торгызу
Һәйкәлне кайда кую турында бәхәсләр күп була. 1830 елның 9 августында Казан уку округы попечителе М. Н. Мусин-Пушкин университет ректоры Н. И. Лобачевскийга һәйкәл кую белән бәйле рәвештә «университет архитекторы Гартманга Арча кыры һәм Театр мәйданы урнашкан шәһәр өлешләреннән күчермәне алырга боерырга» дип куша.

Арча кыры, Черек күл, Театр мәйданы һәм Казан Император университеты каршындагы мәйдан тәкъдим ителә. 1836 елның августында Николай I, Казанда булганда, һәйкәл өчен урын — анатомия театры каршындагы Университет йортындагы ярымтүгәрәк мәйданчыкны күрсәтә.

Һәйкәлнең детальләре Санкт-Петербургта эшләнгән. С. И. Гальберг вафат булу сәбәпле, аның укучылары — скульпторлар Н.  А. Ромазанов һәм К. М. Климченко статуя һәм барельефлар өстендә эшләрне төгәллиләр.

1843 елда Санкт-Петербургтан Казанга монументның таш өлешләре җибәрелә, өч елдан соң — металл өлешләре. Материалларны Идел буйлап ике баржа белән китерәләр. Академик Я. К. Грот үзенең «Державин тормышы» хезмәтендә шаһитның 1843 елның язында Казанга һәйкәлнең таш өлешләре белән беренче «транспорт» килүе турында сөйләвен китерә:…университетское начальство созвало архитекторов, которые, разумеется, указали на употребительские в таких случаях сложные, недёшево стоящие приспособления. Но приказчик судна решил вопрос гораздо проще. У старого канала бывает биржа или род ярмарки, на которую стекается множество народа. К этому-то сборищу и обратился он с такой речью: «Народ прославленный! Вот приехала Держава и перевезти её надо, а как это сделать, если ты не поможешь? Народ православный! Помоги перевезти Державу!»Толпа, не задумываясь, выразила свою готовность исполнить просьбу, — тотчас устроены были салазки и весь материал дружно был перевезён с берега к университету.

Һәйкәл нигезенә беренче таш салу тантанасы 1844 елның 15 сентябрендә губернатор С. П. Шипов һәм Казан университеты ректоры Н. И. Лобачевский барында уза. Казанда һәйкәл кую буенча эшләрнең зур өлешен шәһәр архитекторы Х. Крамп һәм университет зодчигы М. П. Коринфский башкара.

1847 елның 23 августында һәйкәл тантаналы рәвештә гомуми күзәтүгә куела. Бу уңайдан узган тантанада берничә йөз кеше катнашында фәлсәфә докторы, университет профессоры, Карл Фойгт үзенең «Г. Р. Державинга мактау сүзе» белән чыгыш ясый:
…Были до сего времени в Казани памятники отдаленных веков. Но памятник, воздвигнутый в честь, во славу уроженца Казани, является первым…
Һәйкәлне ачу тантанасында шулай ук Җылантау Дөньядан күчү кәшишханәсе настоятеле архимандрит Гавриил чыгыш ясый:
…Бессмертны твои творения, гений в Русских стихотворцах изящнейший! Сладкое и тихое бряцание гармонической лиры твоей, непрестанет увеселять человечество…

### Күчерү
1860 елның 22 июнендә А. М. Бутлеров университет профессорларына, адъюнктларына һәм укытучыларына һәйкәлне күчерү өчен акча бирергә тәкъдим итә. Корбаннар арасында, В. И. Григорович, А. Н. Бекетов, А. Х. Эверсман, А. Н. Ракович булган. Әмма һәйкәлне күчерүгә каршы чыгыш ясаучылар күбрәк булган, алар арасында: Е. Ф. Аристов, А. Ф. Попов, А. И. Козлов.

Губерна земствосы шулай ук 1867 ел башында Державин һәйкәлен Казан Император университетының эчке йортыннан тагын да әһәмиятлерәк урынга күчерергә тәкъдим итә. 

1868 елның 9 февралендә, земство үтенечен канәгатьләндереп, Александр II шәһәрнең төп мәйданы — Театр мәйданында Гавриил Державинга һәйкәл куярга рөхсәт итә (аның бер өлеше хәзер Ирек мәйданы дип атала).

1871 елның язында Державин һәйкәле тирәсендә сквер ачыла, сквер вакытлар узу белән Державин бакчасына әверелә.

### Җимереклек
1930 еллар башында Г. Р. Державинга һәйкәл шәһәр хакимияте карары нигезендә сүтелә һәм юкка чыгарыла. 1936 елда һәйкәл урынында яңа опера театрына нигез салына, аның төзелеше 1956 елда гына тәмамланган.
### Торгызу
Гавриил Романович Державинның тууына 260 ел тулу уңаеннан, Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты 2000 елның 8 июлендә аның 260 еллыгын бәйрәм итүгә әзерләнә башларга карар кыла һәм Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы һәм Казан хакимиятенең Г. Р. Державин һәйкәлен торгызу турында тәкъдимен кабул итә. Торгызылган һәйкәлне төзү буенча заказ бирүче итеп Казан шәһәре администрациясе билгеләнгән.

2003 елның августында Лядский бакчасында Державинга һәйкәл куюга әзерлек эшләре башлана. Һәйкәл тантаналы рәвештә 2003 елның 3 декабрендә ачыла.

#### Элеккеге һәйкәлдән төп аермалар
Пропорцияләр үзгәртелә. Элекке монумент баскыч нигезе һәм кызыл мрамордан ясалган пьедесталның югары булуы хисабына заманча монументтан югарырак булган.
## Кызыклы фактлар

* Татарлар арасында Державин (Державин үзен татар морзаларының нәсел вәкиле дип санаган**) һәйкәле «бакырбабай» дип аталган.
* Казан коючылары Державин скульптурасының башын, торсын һәм лира тоткан кулын, Калининград өлкәсендә Балтийск шәһәрендә урнаштырылган Елизавета Петровна скульптурасын ясаганнан соң калган өч тонна бронзадан ясаган.
* Россия гаскәрләренең төркиләрне җиңүенә дан җырлаган Державинга һәйкәл хәзер Казанда Төркия Республикасының Россия Федерациясендәге Генераль консуллыгы каршында урнашкан (Горький урамы, 23 / Мөштәри урамы, 27).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

* «[Мой истукан](https://ru.wikisource.org/wiki/ru:Мой%20истукан%20(Державин))» — стихотворение Г. Р. Державина в Викитеке.

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Гавриил Державин
Төркем:Казан һәйкәлләре
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр