open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
18 октябрь

**18 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның унсигезенче көне. Ел ахырына 74 көн кала.

#### 
###### 
###### 

*  Азәрбайҗан — ***бәйсезлек көне*** ().
###### 

*  — ***[[Кеше]]ләр белән сәүдә итүгә каршы көрәш көне*** (, ). 
*  АКШ / 20px Аляска — ***Аляска көне*** ().
* : 
** ***[[Медицина|Медиклар]] көне***  ().
** ***Малярлар һәм рәссамнар көне***  ().
** ***[[Порт]] йөкләү/бушату [[хезмәткәр]]ләре көне***  ().
*  — ***Милли [[социология|социологлар]] көне***  ().
*  — ***Персонс көне*** (). 
* : 
** ***[[Сәламәтлек]] өлкәсе [[хезмәткәр]]ләре көне***  ().
** ***Милли [[почта]] хезмәте һәм почтальоннар көне***  ().
*  /  Калмыкия — ***[[республика]] көне*** ().
* Халыкара менопауза ассоциациясе *([[:en:International Menopause Society|en]])* — ***Бөтендөнья [[менопауза]] көне***  (, ).
*  һәм башка илләрдәге төркемнәр — ***Халыкара [[галстук]]лар көне*** ().

## 
* 1867 — Аляска Россиядән АКШга күчә.
* 1913 — Уфада «Тормыш» гәзитенең беренче саны чыга. 
* 1961 — КПСС XXII Съезды фирка программасын кабул итә һәм 1980 елга коммунистик җәмгыять төзү максатын куя.
* 1995 — Украина Европа Шурасына керә.
* 2002 — Татарстанда Саескан тавы янында Р239 автоюлында Чулман аша күпернең беренче чираты әрәкәт өчен ачыла.

## 
 
* 1130 — Чжу Си, кытай фәлсәфәчесе, галим-энциклопедист.
* 1705 — Герард Миллер, Россия историографы. 
* 1840 — Лонгин Пантелеев, 
* 1859 — Аңри Бергсон, 
* 1869 — Йоханнес Линнанкоски, фин язучысы.
* 1872 — Ипполит Брюно, 
* 1877 — Дмитрий Татаринов, 
* 1899 — Георгий Забусов, гистология галиме, профессор.
* 1906 — Артемий Веселов, 
* 1909 — Олег Дроздов, 
* 1910 — Борис Смирнов, 
* 1911 — Гали Закиров, 
* 1922 — Әнвәр Гобәйдуллин, татар театры артисты.
* 1924 — Александр Попов, 
* 1925 — Рәмиз Әлия, 
* 1925 — Фазыл Фасиев, татар тел галиме.
* 1929 — Хәкимҗан Зарипов, 
* 1930 — Анатолий Платонов, 
* 1933 — Фәйрүз Мостафаев, 
* 1934 — Герман Балуев, 
* 1945 — Пётр Токарев, 
* 1947 — Юныс Сафиуллин, татар драматургы.
* 1948 — Наил Измайлов, 
* 1951 — Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь, драматург.
* 1952 — Рәйлә Азнакаева, 
* 1956 — Мартина Навратилова, 
* 1956 — Равил Вәлиев, 
* 1959 — Сергей Доренко, 
* 1964 — Илсур Һадиуллин, министр урынбасары, ТР атказанган укытучысы.
* 1971 — Татьяна Борисюк, 
* 1983 — Пётр Немов, 
* 1984 — Линдси Вонн, 
* 1987 — Махач Хаҗиев, 
* 1988 — Андрей Стась, 
* 1996 — Егор Мышковец,

## 

* 1851 — Василий Перевощиков, 
* 1931 — Томас Эдисон, АКШ галиме.
* 1940 — Николай Пинегин, рус язучысы, рәссамы.
* 1942 — Михаил Нестеров, 
* 1943 — Михаил Леонов, 
* 1944 —  Владимир Иовлев, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 1954 — Владимир Кармилов, 
* 1957 — Фёдор Ивачёв, 
* 1961 — Вассан-Гәрәй Җәбәгыев, 
* 1975 — Хәбибулла Ибраһимов, Советлар Берлеге каһарманы, подполковник (артиллерия).
* 1979 — Здҗислав Рытел, 
* 1986 — Габделәхәт Бәкерев, 
* 2002 — Борис Шульга, 
* 2006 — Валентин Монахов, 
* 2006 — Эльмира Котляр, 
* 2010 — Виталий Марков, 
* 2021 — Колин Павелл,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:18 октябрь
Вануату

**Вануату Җөмһүрияте** – Меланезиядә урнашкан дәүләт.

## Халкы
2009 ел халык санын алу буенча Вануатуның халкы 243304 кеше булган. Ир кешеләр хатын-кызлардан күбрәк; Вануату Статистика Офисы мәгълүматы буенча 1999 елда 95 682 ир кеше һәм 90 996 хатын-кыз булган. Күбесенчә авыл халкы, әмма Порт-Вилада һәм Луганвильда уннарча мең кеше яши.


File:Vanuatu demography.png|Вануатуның халкы меңнәрдә (1961–2003)
File:Vanuatu blonde.jpg|Вануатудан бала
File:Landdiving7.jpg|Традицион намбалар киюче ир кешеләр


## Диннәр
Вануату халкының якынча 82 % ы христиан динен тота. Бәяләүләр буенча, 28 % ― пресвитерианнар, 12 % ― Рим католиклары, 15 % ― англикан чиркәве диндарлары һәм 12 % ― җиденче көн адвентистлары. Бәһаи, Ислам, Буддачылык, Йәһвә шаһитлары һ. б. диннәр җәмгыятьләре актив.
* Вануатуда ислам
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Вануату
Заһидә Бурнашева

**Заһидә Хөсәен кызы Бурнашева**, әдәби тәхәллүсе **Гыйффәт туташ** — XX гасыр башы татар шагыйрәсе, җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл
Заһидә Бурнашева Рязань өлкәсенең Әҗе авылында туа. Башта — туган авылында, аннары күрше авылда укый. Белемен арттыру максаты белән читкә китә.

1913–1914 елларда Гаяз Исхакый нәшерендә чыккан «Ил» газетасында аның беренче шигырьләре басыла башлый, ә «Гыйффәт туташ шигырьләре» дигән беренче җыентыгы 1915 елда дөнья күрә. Тагын да тулыландырып, 1916 елда ул аны ике кисәк итеп кабат бастырып чыгара. 1919 елда шагыйрәнең «Балалар күңеле» дигән китабы нәшер ителә. Шул китабында «Зөһрә йолдыз» исемле поэмасы урын ала.

Октябрь инкыйлабыннан соң Сәмәркандта яши. Берничә ел партиянең Төркистан Үзәк Комитетында, аннан соң Үзбәкстан китап нәшриятында эшләп ала. 1933–1951 елларда Кыргызстан партия оешмасында җаваплы эшләрдә була. 1951 елдан гомеренең соңгы көненә кадәр Казанда яши һәм татар хатын-кызлар хәрәкәте турында китап яза. Ул 1971 елда басылып чыга.

Шагыйрә Казанда 82 яшендә вафат була.

## Чыганаклар
* Белем.ру 
* adiplar.narod.ru

## Сылтамалар
* Татар язучылары. Электрон белешмәлек
* Татар энциклопедиясе  
* Сөембикә журналында 4.04.2016 чыккан *[http://syuyumbike.ru/tatar-doniyasy/istoriya/?id=1809 И ӨМЕТ!] * мәкаләсе (автор: Роза Камалетдинова)
* Өмет йолдыз. Гыйффәт Туташ. - Гыйффәт Туташ тормыш һәм иҗатка багышланган сайт

Төркем:Татар шагыйрьләре
Яз

right|250px|thumb|Язгы пейзаж

**Яз** - елның дүрт фасылыннан берсе. Кыш һәм җәй арасында.

## Сынамышлар
* Яз көне елга кырыйларында боз калса, ашлык уңмас.
* Яз көне елгаларда су артмаса, ашлык уңмас.
* Яз көне тамчы бозлары озын булса, сабан ашлыгы озын булыр; әгәр кыска булса, сабан ашлык кыска булыр.
* Яз көне урамнарда кар элегрәк китсә, карабодай яхшы булыр.
* Яз көне балык тотканда алабуга белән юрша күбрәк тотылса, бодай, арпа, арыш, борай уңар.
* Яз көне терлекләр башлап көтүгә чыкканда авызларына үлән яки тамыр кабып кайтсалар, терлекләргә ул җәй азык начар булыр.

## Моны да карагыз
* Ел фасыллары

Яз - ул кыштан алдагы һәм җәйгә кадәрге сезон. "Яз" төшенчәсе сезонга, шулай ук яңадан торгызу,яңарту һәм яңа үсеш төшенчәләренә карый. Яз вакытында мөһим бәйрәм - пасха якшәмбесе билгеләп үтелә. Аның датасы 22 март һәм 25 апрель арасында көнбатыш традицияләр буенча, 4 апрель һәм 8 май арасында көнчыгыш христианлыкта (православиядә) үзгәрә.

Яз - чәчәкләр чәчәк аткан, ә агачлар үскән һәм репродукцияләнә башлаган вакыт. Көннәр озыная, ә күп кенә төбәкләрдә температура уртача була башлый. Сез шулай ук бозның эреүн күрә аласыз. Бу чор дәвамында һава кояшлырак була,ә кышкы йокыга талган хайваннар йокыдан чыга башлыйлар.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/vesna/  сайтындагы “Spring” статьясының тәрҗемәсе.)
Төркем:Ел фасыллары
Төркем:Яз
19 октябрь

**19 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның унтугызынчы көне. Ел ахырына 73 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — ***[[Тереза Ана]] көне*** (, ).
*  — ***[[Конституция]] көне*** ().
###### 
*  — ***[[Ракета]]-[[артиллерия]] [[гаскәр]]ләре көне*** (, ) 
* :
** ***[[Мәгълүмат технологияләре]] специалистлары көне*** ()
** ***[[Инновация]]ләр көне*** ().
*  — ***[[Юрист]]лар көне*** () 
* :
** Лицей көне.
** ***[[Юл]]ларны тәртиптә тоту оешмалар [[хезмәткәр]]ләре көне*** ()

## 
* 1453 — Йөзъеллы сугыш тәмам.
* 1812 — Наполеон Мәскәүне ташлап китә.

## 
 
* 1562 — Җорҗ Аббот, 
* 1860 — Николай Розанов, 
* 1870 — Сергей Люпов, 
* 1874 — Алексей Бакунин, 
* 1887 — Борис Остроумов, 
* 1890 — Сергей Сказкин, 
* 1892 — Иван Әлиев, генерал-майор (1943).
* 1895 — Заһидә Бурнашева, татар шагыйрәсе.
* 1897 — Иван Суслопаров, 
* 1899 — Мигел Анхел Астуриас, 
* 1901 — Александр Полосухин, 
* 1907 — Иван Трофимов, 
* 1908 — Вениамин Бахарев, 
* 1910 — Субраманьян Чандрасекар, 
* 1911 — Дмитрий Гладкий, 
* 1924 — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
* 1926 — Богдан Гаврилишин, 
* 1928 — Александр Бурзянцев, 
* 1929 — Михаил Симонов, совет һәм россияле авиаконструкторы.
* 1936 — Рөстәм Вәлиев, язучы.
* 1938 — Петр Ананьев, 
* 1940 — Альберт Галиев, 
* 1941 — Игорь Бикбулатов, 
* 1941 — Лилия Кәлимуллина,
* 1941 — Рәүф Игъламов,
* 1941 — Солтан Вәлиев, астроном.
* 1942 — Андрей Гаврилов, 
* 1945 — Әңгус Дитон, 
* 1950 — Рәсимә Уракчына, 
* 1951 — Александр Бредихин, 
* 1956 — Рәхимҗан Отарбаев, 
* 1962 — Рафаэль Амантаев, 
* 1962 — Светлана Зәйнетдинова, 
* 1963 — Галина Волчкова, 
* 1969 — Зөлфия Газизова, драма актрисасы.
* 1971 — Римма Гайсина, 
* 1977 — Гөлнур Колсарина, 
* 1978 — Руслан Чагаев, Үзбәкстанда туган татар милләтле боксчы-профессионал.
* 1981 — Даниил Шиһапов, 
* 1983 — Ребекка Фергюсон, 
* 1984 — Дмитрий Трусов, 
* 1988 — Саша Старович, 
* 1990 — Булат Ибраһим, шагыйрь, 2014 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.
* 1993 — Артур Батыров,

## 

* 1745 — Джонатан Свифт, инглиз язучысы.
* 1774 — Иван Губанов, 
* 1813 — Юзеф Понятовский, Франция маршалы.
* 1936 — Лу Синь, кытай язучысы.
* 1937 — Эрнест Резерфорд (*Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson*) (1871 елда туа), британия физигы, химия буенча Нобель премиясе лауреаты (1908).
* 1941 — Вилһелм Кинцл, 
* 1947 — Леонид Савёлов, 
* 1964 — Владимир Жданов, 
* 1971 — Антон Матвеев, 
* 1972 — Фатыйма Мохтарова, 
* 1972 — Ярми Сәете, БАССР халык чәчәне.
* 1975 — Кадыйр Даян, башкорт шагыйре.
* 1984 — Ишмулла Дилмөхәммәтев, 
* 1986 — Зелиг Блюмштейн, 
* 1988 — Гаян Локманов, башкорт язучысы, БАССР язучылар берлеге әгъзасы.
* 1992 — Фатыйх Иксанов, 
* 1998 — Фәйзрахман Фәезов, 
* 2001 — Сәфүрә Суфиянова, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* 2012 — Зыя Нуриев, татар милләтле ССРБ дәүләт һәм партия эшлеклесе.
* 2012 — Михаил Шатунов, 
* 2018 — Владимир Забродин, 
* 2018 — Осаму Шимомура, 
* 2021 — Илдус Якупов,
* 2022 — Резеда Вәлиева, татар шагыйрәсе вафат була.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:19 октябрь
Җәй

right|200px|thumb|Җәй

**Җәй** — яз һәм көз арасындагы ел фасылы.

Өч айдан тора: төньяк ярымшарында июнь, июль һәм август; көньяк ярымшарында исә декабрь, гыйнвар, февраль.

Җәй - дүрт сезонның иң җылысы, алар шулай ук кышны, язны һәм көзне үз эченә ала. Ул яз белән көз арасында була. Ул иң озын көннәр һәм иң кыска төннәр белән билгеле. Төрле культураларда сезоннар астрономия һәм төбәк метеорологиясе мәгълүматлары нигезендә төрле даталарда башлана. Ләкин көньяк ярымшарда җәй булганда, төньяк ярымшарда - кыш, һәм киресенчә. Җәй гадәттәгечә эссе, коры һава торышы белән бәйле, ләкин бу барлык регионнарда да булмый. Мәсәлән, дымлы сезон җәй дәвамында тропикларның һәм субтропикларның күп өлешләрендә була. Тропик циклоннар, җәй дәвамында, океаннарның тропик һәм субтропик районнары буйлап гизәләр. Континентның эчке районнарында көн яки кич дәвамында боз яудыра. Мәктәпләрдә һәм университетларда җәйге тәнәфес бар, җылы һава торышыннан һәм озын көннәрдән файдалану өчен.

Кешеләр, җәй көне ачык һавада күбрәк вакыт уздырып, җылы температуралардан файдаланалар. Җәйге айлар дәвамында пляжга яки табигатькә бару кебек чаралар була. Волейбол,скейтбординг, бейсбол, софтбол, футбол, теннис, су полосы кебек спорт төрләре белән шөгыльләнәләр, шулай ук америка футболын уйныйлар. Су чаңгылары - бу, һичшиксез, җәйге спорт, аның белән су температурасы ел дәвамында үзенең иң җылы күрсәткечләренә якынлашканда шөгыльләнәләр.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/leto/  сайтындагы "Summer" статьясының тәрҗемәсе.)

Төркем:Ел фасыллары
Төркем:Җәй
Көз

right|250px|thumb|Көзге пейзаж

**Көз** - елның дүрт фасылыннан берсе. Җәй белән кыш арасында килә.

Өч ай буенча дәвам итә: Төньяк ярымшарда сентябрь, октябрь һәм ноябрь, Көньяк ярымшарда — март, апрель һәм май.

## Моны да карагыз
* Ел фасыллары

Törkem:Ел фасыллары Törkem:Көз
Рамил Төхфәтуллин

**Рамил Төхфәтуллин**, Рамил Чыңгыз улы Төхфәтуллин (*[[1966 ел]]ның [[2 октябрь|2 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Аксубай]]*) — Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, режиссер. Габдулла Тукай премиясе лауреаты (*[[2009 ел|2009]]*), Татарстанның халык (2003), Россия Федерациясенең атказанган (2023) артисты. 
Бердәм Россия фиркасеннән VI чакырылыш Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты (*2019 елның 9 сентябреннән*).

## Тормыш юлы
Рамил Төхфәтуллин 1966 елның 2 октябрендә Аксубайда туа. 1987 елда Казан театр училищесын тәмамлый һәм Татар академия театрында эшли башлый. Читтән торып Казан дәүләт университетын тәмамлый. Төп рольләрдә яшь геройларны уйный. Ул иҗат иткән тормышчан образларга күтәренке йомшак романтик рух хас.

## Рольләре
#### [[Камал театры]]нда
* Габдулла Тукай — «Без китәбез, сез каласыз», Җаграп — «Гөргөри кияүләре», Рәхимҗан — «Эзләдем сине, бәгърем» (Т.Миңнуллин)
* Таһир — «Таһир-Зөһрә» (Ф.Бурнаш)
* Акъ егет — «Ай тотылган төндә» (М.Кәрим)
* Алчын — «Xуҗа Насретдин» (Н.Исәнбәт)
* Хәлил — «Галиябану» (М.Фәйзи)
* Флориндо — «Ике хуҗаның хезмәтчесе» (К.Гольдони)
* Тибальт — «Ромео һәм Джульетта» (В.Шекспир)
* Альфред — «Казан егетләре», «Тагын Казан егетләре» (М.Гыйләҗев)
* Рабачев — «Җимерелгән бәхет» (А.Островский)
* Норадын — «Идегәй» (Ю.Сафиуллин)
* Булат — «Зәңгәр шәл» (К.Тинчурин)
* Ибраһим — «Каениш» (Г.Камал)
* Карл — «Юлбасарлар» (Ф.Шиллер)
* Рәшит — «Килә ява, килә ява», «Ява карлар, ява карлар» (З.Хәким)
* Рокко — «Гаугалы гаилә» (Эд. де Филиппо) һ.б.

## Фильмография

* 2004 — «Зөләйха» (*Ramai Studio, *режиссер* Рамил Төхфәтуллин, [[Гаяз Исхакый]] әсәре буенча*)
* Дилемма

## Телевидение
* 2011 — ? — ТНВда «Кара каршы» тапшыруы алып баручысы.

## Гаилә хәле
Хатыны — *актриса* Илсөя Төхфәтуллина (1967), ТР халык артисты (2016). Балалары: *[[кыз]]лары* Индира, юрист; Диләрә, җырчы (*лирик колоратур сопрано*).
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 ― Габдулла Тукай премиясе 
* 2003 ― Татарстанның халык артисты 
* 2023 ― Россия Федерациясенең атказанган артисты ― «*илебез мәдәниятен һәм сәнгатен үстерүгә керткән өлеше, күпьеллык нәтиҗәле эшчәнлеге өчен*»

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *[[Ильтани Илялова|Илялова И.И.]]* Галиәсгар Камал театры артистлары. Биографик белешмәлек. Тулыландырылган икенче басма. Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Габдулла Тукай ролен башкарган артистлар
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
20 октябрь

**20 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерменче көне. Ел ахырына 72 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Гватемала — инкыйлаб көне.
*  Кения — каһарманнар көне.
*  —  Агачлар утырту көне.
*  Ямайка — каһарманнар көне (октябрьнең өченче дүшәмбесе).

###### 

*  Югославия — Белград көне.

## 
* 1803 — АКШ Сенаты Франциядән Луизиананы сатып алуны ратификацияли.
* 1911 — Роальд Амундсен экспедициясе Көньяк котыпка кузгала.
* 1930 — Хакасия автоном өлкәсе барлыкка килә.

## 
 
* 1784 — Егор Врангел, 
* 1848 — Степан Смоленский, 
* 1865 — Александр Котельников, 
* 1887 — Шәриф Манатов, 
* 1891 — Җеймс Чәдвик, 
* 1907 — Михаил Ливанов, 
* 1913 — Михаил Бондаренко, 
* 1917 — Яков Костин, 
* 1919 — Мостай Кәрим, башкорт язучысы, шагыйрь, драматург.
* 1922 —  Хәләф Гарданов, журналист, фән докторы, Татар милли университетын оештыручы. 
* 1922 — Шөвкәт Әләкбәрова, 
* 1923 — Әзһәр Габдуллин, 
* 1928 — Миңнегол Биголов, 
* 1929 — Зоя Семендуева, 
* 1930 — Вахит Юныс, татар язучысы.
* 1939 — Фоат Шәйхелмәрданов, 
* 1940 — Хәсән Хәсәнов, 
* 1941 — Хәләф Низамов, Татарстанның хуҗалык һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1942 — Христиана Нюслайн-Фольхард, 
* 1945 — Асылгуҗа, язучы.
* 1946 — Элфрида Елинек, 
* 1949 — Владимир Быков, 
* 1951 — Нариман Айтмөхәмәтов, 
* 1953 — Сабрия Сеутова, 
* 1956 — Нәбирә Гыйматдинова, татар язучысы.
* 1960 — Павел Грудинин, 
* 1961 — Әсгать Сәфәров, Татарстан президенты аппараты җитәкчесе, генерал-лейтенант.
* 1964 — Камала Харрис, 
* 1965 — Александр Сладковский, 
* 1966 — Ирек Мусин, рәссам.
* 1966 — Равил Вәлиев, 
* 1967 — Әлфия Ильясова, рәссам.
* 1968 — Радик Галиәкбәров, җинаятьчел төркем җитәкчесе.
* 1975 — Бай Гей Ндьяга, 
* 1976 — Альберт Рәхмәтуллин, 
* 1978 — Алсу Каюмова, Камал театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* 1982 — Дамир Натфуллин, 
* 1987 — Павел Валентенко, 
* 1988 — Кэндис Свейнпол,

## 

* 1812 — Василий Висковатов, 
* 1878 — Осип Ковалевский, шәркыятьче-галим, Казан университеты ректоры. 
* 1900 — Наем Фрашери, 
* 1902 — Юлия Гаген-Шварц, 
* 1905 — Николай Смирнов, 
* 1925 — Иона, 
* 1931 — Валентин Свенцицкий, 
* 1935 — Артур Һендерсон, Бөекбритания сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1950 — Һенри Льюис Стимсон, 
* 1957 — Федор Каверин, 
* 1964 — Герберт Гувер, 
* 1973 — Андрей Абрикосов, театр һәм кино актёры.
* 1973 — Усеин Баккал, 
* 1975 — Андрей Зенитов, 
* 1982 — Идрис Туктар, татар язучысы.
* 1983 — Вафа Әхмәдиев, 
* 1983 — Юрий Белостоцкий, 
* 1983 — Юрий Кулагин, 
* 1984 — Карл Фердинанд Кори, 
* 1984 — Поль Дирак, 
* 1989 — Дмитрий Фаддеев, 
* 2001 — Мөхәммәт Арсланов, татар рәссамы, нәкышьче.
* 2002 — Алексей Большеченко, 
* 2011 — Мөәммәр әл-Каддафи, Ливиянең сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Ливия Җәмәһириясе башлыгы.
* 2020 — Бибисара Азаматова, 
* 2020 — Ирек Сабиров,
* 2023 — Разил Вәлиев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:20 октябрь
Нәбирә Гыйматдинова

**Нәбирә Гыйматдинова** – татар язучысы. Муса Җәлил премиясе (*[[2009 ел|2009]]*), Г. Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе (*[[2013 ел|2013]]*) лауреаты. Татарстанның халык язучысы (*[[2016 ел|2016]]*)

## Биография
Нәбирә Гыйматдинова 1956 елның 20 октябрендә Татарстанның Аксубай районы Караса (Карасу) авылында туа. 1971 елда сигезъеллык урта мәктәпне тәмамлап, Иваново шәһәрендә урнашкан һөнәри училищеда укый. 1973 елда Казан шәһәренә күченеп килә. Төзүче-буяучы булып эшли башлый һәм шулай ук, эштән аерылмыйча, Казан дәүләт университетында белем ала.
Язучының беренче әсәрләре матбугатта 70нче елларда күренә башлый. 1974 елда «Йолдызлы кичтә», «Таңсылу» хикәяләре «Азат хатын» һәм «Идел» журналларында басылып чыга. Шуннан соң бик күп китап бастырып чыгара, «Идел» журналы редакциясендә эшли. 1985 елда Ш. Маннур исемендәге әдәби премиянең лауреаты, 2001 елда Ф. Хөсни исемендәге әдәби премиянең, Муса Җәлил премиясе (2009), Тукай премиясе (2013) лауреаты була. 1996 елда Татарстан республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе дигән исем ала. 2016 елда «*татар әдәбиятын үстерүгә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен*» **Татарстан Республикасының халык язучысы** исеме бирелә.

## Иҗаты
Әсәрләрендә төп темаларның берсе – хатын-кызның язмышы. Геройлары уңай да, тискәре дә түгел, аларда яхшы да, начар сыйфатлар да бергә үрелеп яши, ләкин кайбер персонажларда я усаллык, я шәфкатьлелек артыграк.
Язучының төп геройлары үзләренә көчне табигатьтән алалар. Алар – табигать балалары. Әдип кешеләрне табигать кочагына кире әйләнергә өнди, табигать белән тыгыз бәйләнештә булмаганда адәм баласы шәфкатьлелек, бер-береңне аңлау, ягымлылык, хөрмәт итү һәм башка шундый сыйфатларны югалта баруын күрсәтмәкче була.
Нәбирә Гыйматдинова шулай ук укучыларда татар тарихын, гореф-гадәтләрен өйрәнүгә кызыксыну уятмакчы була. «Сихерче», «Бүре каны» һ.б. шундыйлардан.
Хәзерге көндә Нәбирә Гыйматдинова иң яратып укыла торган авторларның берсе булып санала.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 Шәйхи Маннур премиясе
* 2001 Фатих Хөсни премиясе
* 2009 Муса Җәлил премиясе
* 2013 Тукай премиясе
* 2016 Татарстан Республикасының халык язучысы

## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* Белем.ру 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык язучылары
Вахит Юныс

**'
**Вахит Закир улы Юнысов''' – СССР дипломаты (илчесе), язучы, Мәскәү татар милли-мәдәни автономиясенең матбугат органы «Татарские новости» газетасында баш мөхәррир урынбасары. Язучы Миргазиян Юнысның энесе, җырчы Тимур Юнысовның бабасы.

## Биография
Вахит Юныс тумышы белән Татарстанның Баулы районы Исергәп авылыннан. Бөгелмәдә Укытучылар институтын тәмамлаганнан соң ул, Мәскәүгә китеп, 1953 – 1959 елларда СССР Чит ил эшләре министрлыгы каршындагы Халыкара мөнәсәбәтләр институтында укый һәм, аны уңышлы тәмамлап, озак еллар Гыйрак, Мисыр, Әфганстан, Сурия кебек илләрдәге СССР илчелекләрендә хезмәт итә. Эксперт буларак, күп кенә икътисади киңәшмәләрдә, рәсми сөйләшүләрдә катнаша, башка бик күп илләргә рәсми сәяхәтләр кыла. Чит илләрдә алган тәэсирләрен ул көндәлек дәфтәренә теркәп бара. Соңыннан бу язмалар аның әдәби әсәрләренә ышанычлы нигез материал булып яталар. 2001 елда Татарстан китап нәшриятында «6000 көн чит илләрдә» исемле әдипнең күләмле китабы басылып чыкты. 1997 елдан бирле Вахит Юныс Мәскәү татар милли-мәдәни автономиясенең матбугат органы «Татарские новости» газетасында баш мөхәррир урынбасары вазифасын башкара. Ул – Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Чыганак
* Белем.ру 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Совет дипломатлары
Төркем:Мәскәү язучылары
Төркем:Илчеләр
Ел фасыллары

**Ел фасыллары** - шартлы рәвештә елның дүрт фасылга бүленеше. 

* Яз
* Җәй
* Көз
* Кыш

 
 Файл:Wiosna-spring.jpg|Яз
 Файл:Lato-summer.jpg|Җәй
 Файл:Jesien-autumn.jpg|Көз
 Файл:Zima-winter.jpg|Кыш
 

*
Төркем:Вакыт
Төркем:Метеорология
1956 ел

## Вакыйгалар
* гыйнвар — Казанда КМПО канаты астында «Машстрой» исемле алкалы хоккей командасы оеша (*хәзерге [[Ак Барс (хоккей клубы, Казан)|«Ак Барс»]]*). 
* 2 февраль — Муса Җәлилгә Советлар Берлеге Герое исеме бирелә (үлгәннән соң).
* 25 февраль — *КПСС*-ның XX&nbsp;съезды вакытында Никита Хрущёв Сталин шәхесе культын тәнкыйтьләде.
* 20 март — Тунис Франциядән үз бәйсезлеген игълан итә.
* 23 март — Беренче Ислам республикасы — Пәкъстан оештырыла.
* 10 май — ССРБда урта мәктәптә өлкән сыйныфларда укыган өчен түләү бетерелә. 
* 14 октябрь — ТАССР ВДНХ-сы (*хәзерге «[[Казан ярминкәсе]]» ААҖ*) ачыла.
* 28 сентябрь — Алтынчәч операсының яңа куелышы белән Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының яңа бинасы ачыла.
* 29 октябрь — Исраил Мисырга хөҗүм итә. Берничә көннән соң кораллы конфликтка Франция белән Бөекбритания кушыла.
* 4 ноябрь — Георгий Жуков җитәкләгән Совет армиясе инкыйлабый Будапештны алуга тотына.
* 22 ноябрь — Мельбурнда XVI&nbsp;Олимпия уеннары башлана.
* 24 ноябрь — калмык, карачай, балкар, чечен һәм ингушлар автономияләрен торгызу турында КПСС ҮК  карары чыга.

## Туулар

* 12 гыйнвар — Николай Носков, композитор, җырчы, музыкант.
* 29 гыйнвар — Ильяс Айдаров, рәссам, *[[Тукай премиясе]] ([[2013 ел|2013]]).*
* 29 февраль — Алмас Нәзиров, атказанган урманчы.
* 1 март — Зифа Нагаева, автор-башкаручы.
* 5 март — Шамил Сериков, классик көрәштә Олимпия чемпионы.
* 6 март — Рәис Хәннанов, үзешчән татар композиторы (Башкортстан).
* 22 март — Сергей Погодин, генерал-майор, ТР хәрби комиссары. 
* 23 март — Радик Гәрәев, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар эстрада һәм опера җырчысы. 
* 25 март — Ирек Биккинин, татар журналисты (Саранск).
* 26 май — Рәзинә Мөхияр, шагыйрә, галимә.
* 1 июнь — Марат Зарипов, музыкант (*эскрипкә*). 
* 3 июнь — Әлфис Гаязов, БР ФА президенты.
* 19 июнь — Хәлисә Мөхәмәдиева, Башкортстандагы татар журналисты. 
* 30 август — Гөлзада Руденко, Алабуга музей-тыюлыгы директоры.
* 16 сентябрь — Дэвид Копперфильд, АКШ фокусчысы.
* 17 сентябрь — Алмазбәк Атамбаев,  Кыргызстан президенты.
* 20 октябрь — Нәбирә Гыйматдинова, татар язучысы.
* 9 ноябрь — Әхнәф Зиякаев, скульптор-сынчы (Петербург).
* 18 ноябрь — Сәвия Әкбәрова, татар галиме.
* 20 декабрь — Зөһрә Шәрифуллина, җырчы.

## Вафатлар

* 12 гыйнвар — Фәррах Дәүләтшин, БАССР халык чәчәне.
* 15 февраль — Петр Дульский, рәссам, педагог, музей белгече.
* 18 апрель — Шәфыйка Котдусова, җырчы, пианиночы, ТАССР атказанган артисты.
*23 апрель — Сөләйман Вәлиев-Сульва, актер һәм режиссер.
* 23 июль — Бадыйк Салихов, Дан орденының тулы кавалеры.
* 6 ноябрь — Габдрахман Сәгъди, тәнкыйтьче, әдәбият галиме, филолог.
* 20 ноябрь — Хәсән Заманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Хәсән Шабанов, татар шагыйре.

Төркем:Еллар
Төркем:1956 ел
Шәбезбаш

**Шәбезбаш** – Татарстан Республикасы Актаныш районындагы авыл. Агыйделнең сул кушылдыгы – Шәбез елгасы буенда урнашкан.
2010 елда 67 кеше яшәгән. Авыл халкы игенчелек белән шөгыльләнә. 1740 елдан билгеле.

## Географиясе
Шәбезбаш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 290 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 47 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.87%,
башка халыклар — 2.13%.

## Тарих
    Актаныштан 31 чакрым көньяк-көнбатышкарак, көнчыгыш Шәбез елгасының югары агымында урнашкан. Халыкта Күт кире дигән атамасы да бар. Имеш, авылга йомыш белән килүчеләр, кешеләрнең кирле-мырлы сөйләшүләренә ачуланып, боларың яшәгән урынына Күт кире исеме тагып киткәннәр. Ә мөхтәрәм филология фәннәре докторы Л. Ш. Арсланов, куп/куд фин-угыр халыкларында сазлык, баткаклык төшенчәсен, ә кире дигән сүз бу җирнең Гәрә кабиләсеннән икәнен белдерә. Кайчандыр биредә мариларның яшәве дә, әлеге караш файдасына сөйли. Чыннан да елга шундый урыннан башлана. Авыл башындагы упкыннан елгага Шәбез атамасы бирелгән, дип исәпли монда гомер кичерүчеләр.
  Торак урыны 1740 елдан билгеле. Бүләр волостеның Бүләр түбәсенә караган. 1816 елда 3 командада 91 типтәр исәптә торган. 
  Типтәрләр булганлыктан, җиргә интеккәннәр. Патша хөкүмәтенең күккә чөеп макталган Столыпин реформасы игенчеләрдән көлү генә була. Шәбезбаш каршындагы елга аерып торган Зур Түбәләс басуы 30-35 чакрым ераклыктаты Әҗәкүл, Куян, Уразай, Илчебай кешеләренә бирелә, ә әлеге авыл игенчеләре Чалманарат урманы янындагы 15-20 чакрым ераклыктагы җирне барып эшкәртергә дучар ителәләр. Үмәнәй авылыннан Мостафа бай Шәбезбашның ерак басуында яшел, кызыл калай түбәле йортлар, амбарлар салдырып, тирә-юнен бакча белән әйләндереп алып, менә дигән хутор ясап куя.
  Бу авылда да хәллеләр гомер сөрә.Вилдан Хаҗи, Вәҗи байлардан санала, революциядән соң мөлкәтләре тпртып алына, үзләре хөкем ителәләр.
  Сәнәкчеләр фетнәсе вакытында Түбәләстә каты бәрелешләр була, үлгәннәрне шунда җирлиләр.
  1929 елда күмәкләшәләр һәм тиз арада таралышалар. 1932 елда 14 хуҗалык кабат күмәк хуҗалык төзиләр. Тат Әҗбидән атлар алалар, районнан ярдәм күрсәтелә. “Альянс” хуҗалыгы 1933 елны үзенә иллеләп гаиләне туплый. Теләкәйдән, МТСтан 5 әр ат бирәләр. 1934 елда сарык, кошчылык фермалары оештыралар. 5-6 дуңгыз асрыйлар.
  1870 елда тегермәннәре була. Мәчет һәм мәдрәсә эшли. Иман йортының манарасы биредә дә дәһриләр тарафыннан киселә. Бертуган Зиязетдиновлар һәм И. Гыймазов 1994 елны яңа мәчет салдыралар.
  Эреләндерү чорында “Альянс” Иске Кормаштагы “Үрнәк” хуҗалыгына кушыла. Яңадан “Әнәк” агрофирмасына карыйлар.
Хизбут-тәхрир әл-Ислами

**"Хизбут-тәхрир әл-Ислами"** — сәясиләшкән дини фирка.
## Тарих
1953 елда Фәлистиндә барлыкка килә. Аңа Тәхиетдин Нәбәхәни нигез сала. Фирка пирамида формасында өлешләрдән тора. Иң түбәндә — атнага бер укыту алып баручы *мөшриф* җитәкчелегендәне түгәрәк. Партиягә кандидат кабул иткәндә ул партия серләрен сатмыйм дип ант бирә. Әгъзаларның матди хәленә бәйле рәвештә һәр әгъза кертем түли. Җыелган акча техник чараларга, хезмәт хакы, әдәбиятне нәшер итүгә һ.б. китә.

## Җитәкчелек
Фиркане Тәхиетдин Нәбәхәни оештыра.Ул аның беренче җитәкчесе була.1979 елдан фиркане Габдел Кадим Заллум җитәкли.2003 елда идарә Ата Әбү Рәшиткә күчә.
## Эшләре
* 1968 елда Үрдүн һәм Сүриядә дәүләт түнтәрелеше ясарга омтылалар.
* 1981 елда фирканең бер активисты Мисыр президенты Әнвәр Сәдәтне үтерә.
* 1999 елның декабрендә Сүриядә иcлам галиме Әмин Яканны фирка әгъзалары үтерәләр.

## Максатлары
* Бөтен дөнья мөселманнарын берләштергән бер дәүләт төзү.

## Таралышы
Фирка Үрдүн, Тунис, Күвәйт, Фәлистыйн, Көнбатыш Аурупада киң таралган. Таҗикстанда, Үзбәкстанда, Кыргызстанда һ.б. илләрдә дә әгъзалары һәм оешмалары бар дип санала.

## Россиядәге халәте
2003 елда бу фирка Россиядә рәсми рәвештә тыелган. Шушы елдан башлап Россиянең төрле төбәкләрендә "Хизб ут-Тәхрир" белән бәйле мәхкәмә эшләре бара. 2014 елда Россия үзенә Кырымны кушканнан соң анда да бу оешмага бәйле эзәрлекләүләр башланды.

Төркем:Ислам оешмалары
Төркем:Ислам фиркаләре
Тәхиетдин Нәбәхәни

**Тәкыетдин Нәбәһәни** (1909 ел, Иҗзим, Фәлистыйн – 20 декабрь, 1977 ел, Бәйрут) – җәмәгать эшлеклесе, фәлсәфәче һәм теолог. Каһирәнең Әл-Әзһәр университетын тәмамлый. Иерусалимның шәригать суды әгъзасы була. Иорданиянең "Ихванүн-мөслимүн" сектасында була.
1953 елда "Хизбут-тәхрир әл-Ислами" партиясен оештыра.

## Әсәрләре
* "Ислам тәртибе"
* "Тынычлыкка кайнар ислам чакырулары"

Төркем:Ислам
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Татар драматурглары

### А
* Абдулла Алиш
* Абдулла Әхмәт
* Аманулла
### Ә
* Әбрар Сәгыйди
* Әнәс Камал
* Әхәт Гаффар
* Әхмәт Фәйзи
* Әхсән Баян
### Г
* Габделхәй Сабитов
* Гариф Ахунов
* Гариф Галиев
* Гафур Каюмов
* Гафур Коләхмәтов
### Д
* Дәрҗия Аппакова
### З
* Зөлфәт Хәким
### И
* Ибраһим Абдуллин
* Идрис Багданов
* Илгиз Зәйниев

### К
* Кәбир Бәкер
* Кәрим Әмири
* Кәрим Тинчурин
* Кәшшаф Әмиров
### М
* Мәдинә Маликова
* Мәхмүт Галәү
* Миргазиз Укмаси
* Мирсәй Әмир
* Мирхәйдәр Фәйзи
* Мөхәммәт Әблиев
### Н
* Нәкый Исәнбәт
* Нурихан Фәттах
### Р
* Рабит Батулла
* Равил Бохараев
* Равил Сабыр
* Разил Вәлиев
* Рахман Ильяс
* Рәдиф Сәгъди
* Рәисә Ишморатова
* Риза Ишморат
* Ризван Хәмид

### С
* Салих Баттал
* Сәет Шәкүров
### Т
* Таҗи Гыйззәт
### Ф
* Фазыл Туйкин
* Фәнис Яруллин
* Фәтхи Бурнаш
* Фәүзия Бәйрәмова
* Фоат Садриев
### Х
* Халикъ Садрый
* Хәй Вахит
### Һ
* Һади Такташ
### Ш
* Шамил Бикчурин
* Шамил Усманов
* Шамил Шаһгали
* Шаһиморат Зәйни
* Шәриф Камал
### Ю
* Юныс Әминов
* Юныс Сафиуллин
### Я
* Ярулла Вәли

## Моны да кара
* Татар язучылары


Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Конфуций

**Кун-Цы** яки **Конфу́ций** (, сирә кенә  , латинлаштырылуы — *Confucius*; тууы якынча б.э.к. 551 нче ел, Цюйфу — үлеме б.э.к. 479 елда) — Кытайның борынгы акыл иясе һәм фәлсәфәчесе. Аның өйрәтмәләре Кытай һәм Көнчыгыш Азия тормышына тирән йогынты ясый һәм конфуцийчылык исемле фәлсәфә системасына нигез сала.

Чын исеме — Кун Цү (孔丘 Kǒng Qiū), ләкин әдәбиятта еш кына Кун-цы, Кун Фу-Цы («укытучы Кун») яки Цы — «Укытучы» дип кенә әйтелә. Һәм бу очраклы түгел: 20 яшендә үк ул Кытайда иң беренче һөнәри мөгаллим буларак таныла.

Конфуций борынгы бабаларны олыларга, өлкәннәрнең сүзен тыңларга өйрәткән, иске гореф-гадәтләр һәм кануннар буенча яшәргә өндәгән. Ул һәрнәрсәдә борынгы Кытай культурасын сакларга омтылган. Аның тәгълиматы соңыннан бөтен Кытайга бик нык таралган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Притчи о Конфуции на Притчи.ру 
* Баргачева В. Н., Кравцова М. Е. Культ Конфуция 

## Моны да карагыз
* Конфуций һәйкәле (Казан)

## Шулай ук карагыз

Төркем:Галимнәр
Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Җоу чоры фәлсәфәчеләре
Төркем:Б.ч.к.V гасыр фәлсәфәчеләре.
Төркем:Шәхесләр:Конфуцийчылык
Төркем:Шаньдун
Төркем:Конфуций
RSS

128px|thumb|right|RSS логотибы.
**RSS** (&nbsp;— бай сайт белешмәсе)&nbsp;— мәгълүматны уңайлы итеп үз санагыңа даими алып торырга мөмкинлек бирә торган технология. Махсус програмны көйләп куйсаң, яраткан сайтта яңа мәгълүмат пәйда булмадымы икән дип аны вакыт-вакыт тикшереп торасы булмаячак. Яңа мәгълүмат сайтта чыгу белән шундук сезнең санакка&nbsp;да киләчәк.

## Программалар
Башлап, RSS агымын укый ала торган махсус программа кирәк. Ул я мөстәкыйль программа, я Mozilla Firefox, Internet Explorer, Opera кебек гизгечләрнең (browser) бер өлеше була ала.

### Мөстәкыйль программалар
Андый програмнарны Google кебек эзләү хезмәтләрендә җиңел табып була. Кайберләре бушка таратыла. Шундый программаны санакка урнаштырганнан соң, берәр кызыксындырган агымын табып, аңа языласы гына кала.
 
### Гизү системалары
Mozilla Firefox, Internet Explorer, Opera кебек гизү системнарында RSS агымнары белән идарә итү мөмкинлеге бар. Мисал өчен, Opera белән эш иткәндә махсус тамгага төртү җитә. Система сезгә сорау бирәчәк. «Әйе» дип җавап биргән очракта, RSS агымы системага тоташтырылачак һәм хәбәрләр сезгә даими килеп торачак.

## Моны да карагыз
* Подкаст

Төркем:Санак
Подкаст

128px|thumb|right|RSS логотибы, гомүми буларак, подкастны билгеләү өчен кулланыла.
**Подкаст** (*[[инглиз теле|инг.]] podcasting*) сүзе Apple ширкатенең iPod исемле MP3 уйнаткычларыннан килә. Подкаст технологиясе, кыскача әйткәндә, шуннан гыйбәрәт: MP3 форматында язылган радиотапшырулар интернет аша үзеннән-үзе сезнең санакка йөкләнелә. Сез үзегезгә уңайлы вакытта теләгән тапшыруыгызны тыңлый аласыз. Моның өчен йөкләү программасы һәм MP3 уйнаткыч кына кирәк.
 
## Эшләү тәртибе
Подкаст RSS технологиясенә нигезләнгән. Тапшыру эфирда яңгыраганнан соң, MP3 форматындагы язма сайтка урнаштырыла, ә тапшыруның исеме һәм адресы күрсәтелгән хәбәр RSS агымында пәйда була. Сезнең санакта урнаштырылган подкаст йөкләүче махсус программа яңартуларны даими тикшереп тора һәм яңа язма табылу белән аны сезнең санакка йөкли. Сез бу язманы санакның үзендә яисә берәр кесә җайланмасына (MP3 уйнаткыч, кесә телефоны йә кесә санагына) күчереп тыңлый аласыз.
 
## Программалар
### iTunes
Подкаст технологиясенең башында торган һәм куллануда иң уңай програмның берсе – iTunes дип атала. Аны санакка урнаштырганнан соң, сезне кысыксындырган каналларга язылырга кирәк. Бер көйләп куйганнан соң iTunes программасы iPod уйнаткычларына язмаларны автоматик рәвештә үзе күчерә. Хәтерне тутырмас өчен, программа иске язмаларны сөртеп бара ала.
 
### iPodder
Санак белән дусрак булган кулланучылар iPodder программасын сайлый ала. Аның мөмкинлекләре тагы да күбрәк. Әйтик, анда яңартуларны тикшерү вакытын төгәл билгеләп куеп була. Бу программа Windows белән бергә җигелә һәм сиздермичә генә үз эшен башкара.

Программаларның икесе дә бушка таратыла.

## Сылтамалар
* Нәрсә ул подкаст?
* Азатлык радиосы хәбәрләре подкаст ярдәмендә 

Төркем:Apple
Алексеевское

200px|thumb|right
**Алексеевское** — шәһәр тибындагы поселок, Татарстанның Алексеевск районының административ үзәге. Поселок Куйбышев сусаклагычының уң ярында Казаннан көньяк-көнчыгышка 108 км ераклыкта тимер юл станциясе янында урнашкан. Сала аша Р239 автотрассасы үтә. 2000-нче елларда сала тирәсендә су саклагычның Кама өлеше аша 11 километрлы күпер ачылды.
Район үзәгендә — авыл хуҗалыгы машиналарын төзү (ААҖ «Алексеевская СХТ»), ГУП «Алексеевский молочно-консервный комбинат», кирпеч заводы, әсфәлт заводы, нәфис туку фабрикасы.
## Тарихы
Алексеевское авылы XVII гасыр уртасында нигезләнә. Аның беренче хуҗасы майор А. И. Змиев була, үз утарын ул 1712 елда Пётр I көрәштәше Казан губернаторы һәм Әстерхан графы П. М. Апраксинга сата. Апраксин шулай ук тагын ике биләмә — Лебяжье һәм Сакон биләмәләрен нигезли. Бу чордан башлап авыл тарихы җирле рухани Василий Нечаев төзегән елъязмада языла. Елъязма безнең көннәргә кадәр сакланган. Революциягә хәтле аны Воскресенское дип тә атап йөреткәннәре мәгълүм.
Яңа җирләрне яшәү өчен җайлаштыру максаты белән Апраксин монда крепостной крестьяннарны гына түгел, төрле качып киткәннәрне дә китерә. Моның сәбәпле XIX гасыр уртасына кадәрле Кама арты ягы үтеп баручылар өчен әйләнә-тирәдә тыныч булмаган һәм куркыныч җир итеп санала.
Авыллар кулдан кулга еш күчә: баяр Апраксиннан — урал чугун кою заводлары хуҗасы промышленник А. Н. Демидовка, аннан — Екатерина II иркәсе эре җир биләүче сенатор А. И. Сахаровка.
Алексеевск бистәсе Чулман елгасының сул ягына Казан – Ырынбур трассасына урнашкан. Шәһәр тибындагы бистә исемен 1965нче елда ала. Кайчандыр, Алексеевскига Кама елгасы аркылы борам белән кичкәч кенә эләгеп була иде. Елга аркылы күпер салынгач, хәлләр яхшы якка үзгәрде. Чөнки күпердән чыгуга, туп-туры Алексеевск бистәсенә килеп керәсең.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 11613 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 72.04%,
татарлар — 22.73%,
башка халыклар — 4.24%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.99%.

## Кеше саны

Милли состав (2002): татарлар – 23,8%, руслар – 69,2%, мордва — 3,1%, чуашлар — 2,0%.
## Икътисады
* Сөт заводы
* Нәфис туку фабрикасы

## Мәдәният
* Туган як музее
* Сугыш даны музее
 
## Мәгариф
Алексеевское бистәсендә аграр көллият, 3 урта мәктәп, башлангыч мәктәп-балалар бакчасы, балалар иҗат үзәге, балалар сәнгать мәктәбе, балалар һәм яшүсмерләр туризмы һәм эксурсияләр станциясе, балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе эшли (*[[2017 ел|2017]]*).
## Бистәдә туган танылган кешеләр

* Риналь Мөхәммәтов — Россия кино һәм театр артисты.
* Серафим Исаев (1914-1989), Социалистик Хезмәт Каһарманы, 7-9 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Алексеевск районы турында сайт 
* Бу мәкалә Википедиянең Алексеевское турындагы рус битеннән тәрҗемә ителде.
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Алексеевское
Хиҗаз

**Хиҗа́з** (Гарәпчә الحجاز) — Гарәп ярымутравының көнбатыш өлешендә урнашкан, Сәгуд Гарәбстаны территориясе. Ислам барлыкка килүенең тарихи урыны - монда мөселманнарның изге Мәккә һәм Мәдинә шәһәрләре урнашкан. Административ үзәге — Җиддә.

1916—1925 елларда - гарәп кабиләләренең Госман империясенә каршы баш күтәрүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән бәйсез дәүләт. Хиҗазның беренче короле - Хөсәен бин Гали (1916—1924), икенчесе - аның улы Гали бин Хөсәен (1924—1925).

## Тарих
* 1519 — мәмлүкләр солтанлыгының гоcманлы төрекләр тарафыннан яуланып алынуы. Бу солтанлыкка кергән Хиҗаз төрекләргә күчә.
* 1519- 1916 - Госман империясе эчендә.
* 30 май, 1916 — бәйсезлек игълан итү.
* 1925 — Нәдҗ тарафыннан яуланып алына.
* 1932 — берләшкән дәүләт Сәгуд Гарәбстаны итеп үзгәртелә.

## Моны да карагыз
* Лоуренс Гарәби
* Хиҗаз тимер юлы

Төркем:Согуд Гарәбстаны географиясе
Төркем:Ислам тарихы
Габдулла Камал

**Габдулла Камал**, *сәхнә псевдонимы* **Камал I**, *тулы исеме* Габдулла Галиәкбәр улы Камалетдинов,  — татар режиссеры, актер, татар драматургиясе һәм театрына нигез салучыларның берсе. Татар драматургы Галиәсгар Камалның бертуган энесе, татар сәхнәсе артистлары — Камал II, Зәйнәп Камалованың бертуган абыйсы, Гәүһәр Камалованың әтисе.

## Тәрҗемәи хәле
Габдулла Камал 1893 елның 20 октябренда (*[[1 ноябрь]]дә*) Казанда туа. Кече яшьтән үк байларда хезмәт итә. 17 яшендә инде Габдулла приказчик була. 1910 елда Казанда «Шәрык клубы» ачыла. Шунда режиссер булып эшләүче Галиәсгар Камал энесе Габдулланы да театрда уйнарга җәлеп итә. Шулай итеп, читек-кәвеш кибете приказчигы 17 яшендә сәхнәгә чыга һәм бер-ике елдан профессиональ артист булып китә.

1912 елдан «Сәйяр» труппасында Габдулла Кариев кул астында 8 ел эшләп чыныгу алган Габдулла Камал үзенең иҗатын төрле шәһәрләрдә дәвам иттерә. 1918 елда Газиз Айдарский белән Буа театрында (*хәзерге* Буа дәүләт драма театры) бер сезон эшли. Ташкәнт шәһәрендә үзе татар театры оештыра, үзбәк халкының театр сәнгатенә юл яра, таҗик, төрекмән театрларына да булыша. Новосибирск, Әстерхан, Ырынбур, Царицын шәһәрләре театрларында да хезмәт куя. Татарстан АССР хөкүмәте чакыруы буенча Камал I, 1931 елда Казанга кайтып, радиодрама коллективының баш режиссеры була һәм гомеренең соңгы көненә кадәр шунда эшли.

1933 елда вафат.

## Уйнаган рольләре
* *Идрис* — «Ачлык кушты» (Я. Вәли) 
* *Дикой* — «Яшенле яңгыр» (А. Островский)
* *Осип* — «Ревизор» (Н. Гоголь)
* *Константин* — «Ванюшин балалары» (С. Найденов)
* *Хөсәен* — «Надир шаһ» (Н. Нариманов)
* *Ильяс* — «Беренче чәчәкләр» (К. Тинчурин)
* *Әлмансур* — «Әлмансур» (Һ. Һейне)
* *Исмәгыйль* — «Галиябану» (М. Фәйзи)
* *Президент* — «Мәкер вә мәхәббәт» (Ф. Шиллер) һ.б.

## Куйган спектакльләре
* «Җинаятьче гаиләсе» (П. Джакометти)
* «Мәкер вә мәхәббәт» (Ф. Шиллер)
* «Комарбазның хәяте» (В. Дюканж)
* «Фәрхад вә Ширин» (Хөршид)
* «Өйләнү» (Н. Гоголь)
* «Канлы урман» (А. Каушутов) һ.б.

## Гаиләсе
**I хатыны** Фатыйма Камалова (*[[1903]]-[[1974]]*), РСФСР атказанган (*[[1957]]*), ТАССР халык артисты.
* *Кызлары* Гәүһәр  (*[[1922]]-[[1990]]*), ТАССР халык артисты.
**II хатыны** Фатыйма

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* Камал I «Милләттәшләр» сайтында
*  Г. Камал театры артистлары
* Белем.ру 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Төркем:Галиәсгар Камал
Төркем:Шәхесләр:Әстерхан татар театры
Төркем:Шәхесләр:Буа театры
Төркем:Шәхесләр:Ташкәнт татар театры
Ризван Хәмид

**Ризван Хәмид**, тулы исеме **Ризван Мирхәбибулла улы Хәмидуллин** — татар драматургы, язучы.

## Биография
Ризван Хәмид 1941 елның 24 октябрендә Башкортстанның Ярмәкәй районы Усман-Ташлы авылында колхозчы гаиләсендә туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, 1959 елда Октябрьский шәһәрендәге «Нефтеавтоматика» заводына күчеп, слесарь булып эшли башлый. 1962 елда Уфага барып, түбән вольтлы электр аппаратуралары заводында елга якын слесарь булып эшләгәннән соң, югары белем алу нияте белән Казанга килә һәм педагогика институтының татар мәктәпләре өчен рус теле һәм әдәбияты укытучылары әзерли торган бүлегендә укый башлый. Бер елдан, хәрби хезмәткә чакырылуы сәбәпле, аңа укуын вакытлыча өзеп торырга туры килә. Институтны 1971 елда гына тәмамлый. Шул ук елда «Чаян» журналына эшкә чакыралар, анда башта фельетонист, соңрак хатлар бүлеге мөдире булып эшли.

## Иҗат
Ризван Хәмид — җитмешенче еллар ахырында әдәбият мәйданына чыга. Аның беренче җитди әсәре — «Синең урынына кайттым...» драмасы 1977 елда языла, 1978 елда Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында, 1981 елны Әлмәт дәүләт драма театрында куела, һәм, Мәскәүдә русчага тәрҗемә ителеп, берничә рус драма театрларында сәхнәләштерелә. «Иске йорт кешеләре», «Каен җиле», «Кайтыр идем», «Китәм инде...», «Озын юлның тузаны» һ.б. әсәрләре илебезнең төрле театрларында куела.

Драматург юмористик хикәяләр һәм балалар өчен кечкенә күләмле сәхнә әсәрләре авторы буларак та билгеле. Авторның беренче пьесалар җыентыгы («Кайтыр идем...») 1982 елда Татарстан китап нәшриятында басылып чыкты.

Ризван Хәмид шулай ук Гариф Ахунов белән берлектә «Тукай» фильмның сценариен яза.

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе

Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Татар язучылары
Рәшит Ахунов

**Рәшит Ахунов**&nbsp;— татар язучысы, тәрҗемәче. 1995—1998 елларда Татарстанның тышкы икътисадый элемтәләр министры.

## Биография
Рәшит Гарифҗан улы Ахунов 1953 елның 24 октябрендә Казан шәһәрендә язучы Гариф Ахунов гаиләсендә туган. Бала чагы Татарстанның Әлмәт шәһәрендә уза, шунда гомуми белем мәктәбенең сигез сыйныфын, шулай ук башлангыч музыка һәм рәсем сәнгате мәктәпләрен тәмамлый. 1968 елда гаиләләре белән Казанга кире кайткач, башта урта мәктәптә, аннары 1971–1976 елларда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетында белем ала.

Рәшит Ахунов&nbsp;— татар язучыларының проза әсәрләрен урысчага тәрҗемә итүдә актив эшләүчеләрдән берсе. Аның уңышлы тәрҗемәләреннән Г.&nbsp;Ахуновның «Хәзинә» («Клад»,1976) романы белән «Ардуан батыр» (1976), «Чикләвек төше» («Ядро ореха»,1982), М.&nbsp;Мәһдиевнең «Без&nbsp;— кырык беренче ел балалары» («Мы – дети сорок первого года», 1981) повестьларын, Ш.&nbsp;Камал новеллаларын, Ш.&nbsp;Маннурның «Муса» романын күрсәтеп үтәргә мөмкин.

Р.&nbsp;Ахунов оригиналь әсәрләр дә яза. 1981—1983 еллар арасында ул, каләмдәше Виктор Кузнецов белән бергә, «Иртә кичтән хәерлерәк», «Камыр батыр», «Дөньяга караш» исемле өч пьеса һәм «Ут эчендә» исемле бер повесть тәмамлады.

Рәшит Ахунов соңгы елларда Мәскәүдә яшәде. Ул йөрәгенә операция ясатырга дип әзерләнеп йөргән. Рәшит Ахунов 2016 елда вафат, Арчада әтисе&nbsp;— Татарстанның халык язучысы Гариф Ахунов янына җирләнде.

## Чыганак
* Белем.ру 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Гариф Ахунов
Нурфия Гафиатуллина

**Нурфия Гафиатуллина** – татар галимәсе.

## Биография
1976 елның 24 октябрендә Чутай авылында туган. 1983 елда Нөнәгәр урта мәктәбен тәмамлый һәм Казан Дәүләт университетының татар филологиясе, тарих һәм көнчыгыш телләр факультетына укырга керә. 1998 елда университетны кызыл диплом белән тәмамлый. Мәктәп елларында ук төрле республика конкурсларында катнашып призлы урыннар яулаган Нурфия студент чагыннан фәнни эшкә керешә. 1997 елда аның хезмәте студентларның фәнни эшләре арасында өстенлек ала һәм Н.Лобачевский исемендәге махсус премиягә лаек була, гомумроссия конкурсында «Әдәби тәнкыйтьтә Г.Исхакыйның «Мөгаллимә» драмасы» исемле хезмәте югары бәя ала.

Университетны тәмамлагач та Н.Гафиатуллина фән юлын сайлый – укуын аспирантурада дәвам итә. «Татар матур әдәбиятында Г.Тукай» темасына диссертация яклап 2002 елда филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Шул ук елны «Егерменче гасыр татар шигъриятендә Г.Тукай» исемле монографиясе басылып чыкты.

Н.Гафиатуллина Казан университеты студентларына татар әдәбиятын укыта. Киң фәнни эшчәнлеген, эзләнүләрен дәвам итә.

## Чыганак
* Белем.ру 

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
1893 ел

## Вакыйгалар
* 19 сентябрь — дөньяда беренче булып Яңа Зеландия хатын-кызларга сайлау хокукын бирә.

## Туулар
 
* 13 февраль — Фәрит Ибраһимов, татар шагыйре.
* 24 март — Мөхәммәт Гали, язучы.
* 6 апрель — Давыт Юлтый, язучы.
* 25 июнь — Арво Рясянен, фин этнограф, телче, тюрколог.
* 25 июнь — Магҗан Җомабаев, казакъ шагыйре. 
* 15 июль — Әхмәтзариф Мөэминов, мәгърифәтче-педагог, фольклорчы һәм әдип.
* 6 сентябрь — Әминә Мөхетдинова, хокук белгече, сәясәтче, Россия империясендә югары белем алган беренче татар кызы.
*17 сентябрь — Шәфигулла Бикчурин, ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары.
* 24 октябрь — Габдулла Камал, режиссер, актер.
* 26 декабрь — Мао Цзэдун (, ), Кытай җитәкчесе.
* 29 декабрь — Гобәй Дәүләтшин (1893-1937), язучы, дәүләт эшлеклесе.
* Хөсәен Мәүлүтев (1893-1937), инкыйлабчы.
* Ибраһим Башмаков, татар шагыйре.
* Кәрим Әмири, татар язучысы, шагыйрь һәм драматург.

## Вафатлар

* 6 ноябрь — Петр Чайковский, рус композиторы.
* Баһаветдин Вәисев, дин эшлеклесе, дини-милли хәрәкәте юлбашчысы.

Төркем:1893 ел
Төркем:Еллар
1931 ел

## Вакыйгалар
* 29 апрель — ССРБ-да беренче телетапшыру узды.
* 12 июль — Франциядә мушкетер Д’Артаньянга һәйкәл куела.
* 12 сентябрь — Париждан Токиога очып баручы D.33 һава көймәсе Никул районы Иске Бөртөк авылы янында җиргә бәрелә.
* 30 октябрь — Азнакай районы нигезләнә.
* 7 ноябрь — Мао Цзэдун Кытайны совет җөмһүрияте дип игълан итә.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1931 елда туганнар
* 10 гыйнвар — Нил Юзиев, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
* 15 гыйнвар — Сәяр Хәбибуллин, татар композиторы. 
* 1 февраль — Борис Ельцин, беренче Русия президенты (*[[2007&nbsp;ел]]да вафат була*).
* 16 февраль — Идмас Үтәгәнов, Казан телевидение студиясе режиссеры.
* 2 март — Михаил Горбачёв, ССРБ-ның бердәнбер президенты.
* 24 март — Кенесбай Мусаев, төрки телләр белгече. 
* 15 апрель — Рәшит Гәрәй, шагыйрь.
* 18 апрель — Морат Кәримов, физиолог-онколог, медицина фәннәре докторы (*[[Алматы]]*).
* 30 апрель — Әхмәт Галиев, 1973–1996 елларда «Казанкомпрессормаш» генераль директоры.
* 2 май — Алмас Булатов,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* 14 май — Рафаэль Мостафин, татар язучысы, тәнкыйтьче.
* 15 май — Радик Фәизов, язучы.
* 25 май — Мөкәрәмә Садыйкова, татар шагыйрәсе, драматург.
* 4 июнь — Миңнулла Чинкин, атаклы җиңел атлетика тренеры. 
* 14 июнь — Роза Хәлиуллина, шагыйрә.
* 28 июнь — Габделхәй Сабитов, татар драматургы, прозаик.
* 21 август — Гали Даутов, техника фәннәре докторы, профессор, физика буенча татар телендә дәреслекләр авторы.
* 12 сентябрь — Хәниф Хәйруллин, татар язучысы, журналист.
* 20 сентябрь — Наил Биккенин, фәлсәфәче, КПСС ҮК аппаратында бердәнбер татар. 
* 2 октябрь — Суфиян Сафуанов, татар галиме, әдәби тәнкыйтьче (Уфа). 
* 23 октябрь — Марсель Зарипов, татар язучысы, журналист.
* 24 октябрь — Софья Гобәйдуллина, композитор.
* 8 ноябрь — Альберт Яхин, язучы, әдәбият галиме.
* 10 ноябрь — Рәшит Гобәйдуллин, композитор.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1931 елда вафатлар
* 26 февраль — Отто Валлах, алман химигы.
* март — Гайсә Еникеев, сәясәтче, мәгърифәтче, этнограф.
* 11 май — Макар Евсевьев, мордва (эрзә) галиме, язучы, мәгърифәтче, профессор.
* 18 октябрь — Томас Эдисон, АКШ галиме.
* 21 октябрь — Артур Шницлер, Австрия драматургы.
* 8 декабрь — күренекле татар шагыйре Һади Такташ.
* Ибраһим Әхтәмов, сәясәтче, хокук белгече.

Төркем:1931 ел
Төркем:Еллар
Айрат Рифкать улы Арсланов

**Айрат Рифкать улы Арсланов**&nbsp;— Галиәсгар Камал театры актеры. Татарстанның атказанган артисты (*[[2010 ел|2010]]*).

## Биографиясе
1967 елның 9 апрелендә Казан шәһәрендә туа. 1988 елда Мәскәүдә Щепкин исемендәге Югары театр училищесын (татар студиясе) тәмамлый. 1990 елдан&nbsp;— армиядә хезмәт иткәннән соң&nbsp;— Татар академия театрында.

## Рольләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Камал театры сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Щепкин театр училещесын тәмамлаучылар