open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сафин

**Сафин** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сафа» (*«кәеф», «сафлык»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Альберт Сафин (1948—1991) — татар язучысы.
* Әхмәт Сафин (1925), педагогика фәннәре докторы (1995), профессор. БР атказанган укытучысы (1992).
* Вадим Сафин (1933—2021), психология фәннәре кандидаты (1969), профессор (1990), БАССР атказанган укытучысы (1990), БР атказанган фән эшлеклесе (1993).
* Габделфәт Сафин (11.10.1962) — эстрада җырчысы, Татарстанның халык артисты (2009).
* Закир Сафин (1905—1965) — драма артисты, театр режиссёры.
* **[[Зөфәр Сафин]]**
** Зөфәр Сафин (1926―1985), милиция полковнигы.
** Зөфәр Сафин (1968―2023), татар җырчысы.
* Илдар Сафин (1965), рәссам.
* **[[Илсур Сафин]]**
** Илсур Сафин, җырчы.
** Илсур Сафин (ИлСаф), җырчы.
* Ирек Сафин (1932—2004), медицина фәннәре докторы (1987), профессор (1989). БР атказанган фән эшлеклесе (1999), БР атказанган табибы (1993).
* Мансур Сафин (11.05.1949) — шагыйрь, журналист.
* **[[Марат Сафин]]**
** Марат Сафин (1935—2017), эпизоотолог, фән докторы, ТР дәүләт премиясе (1996).
** Марат Сафин (1972), спортчы (*[[футбол]]*), РФ мини-футболчысы.
** Марат Сафин (27.01.1980) — спортчы (*теннис*), РФ атказанган спорт остасы.
* Нәкыйп Сафин (1921—1987) — Советлар Берлеге Каһарманы.
* Нуриәхмәт Сафин (1946) — Кариев театры актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* Нурулла Сафин (1923—1995) — Советлар Берлеге Каһарманы.
* Ралиф Сафин (1954) — бизнесмен; җырчы Алсуның әтисе.
* Рамис Сафин (1965) — тележурналист, Сембер өлкәсе татарларының милли-мәдәни мохтарияте башкарма комитеты рәисе, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Рафаэль Сафин (1932—2002) — башкорт шагыйре.
* Ринат Сафин (1940—2014), спортчы (*[[биатлон]]*), Олимпия уеннары чемпионы (1972).
* Тимур Сафин (04.08.1992) — спортчы (*[[фехтование]]*), Олимпия чемпионы (*[[2016 ел|2016]]*).
* Фадбир Сафин (1950) — профессор, фән докторы, Казан ДМИ кафедра мөдире. КПРФтан VI чакырылыш ТР ДШ депутаты.
* Фаил Сафин (1959), социолог, тарих фәннәре докторы (2001), БР атказанган фән эшлеклесе.
* Факиль Сафин (*[[Факиль Әмәк]]*, 02.01.1954) — язучы, шагыйрь, журналист.
* Фәннур Сафин (1948) — шагыйрь.
* Хәйдәр Сафин (1953), музыкант―аккомпаниатор, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2013).
* Шәзам Сафин (1932—1985) — спортчы (*классик көрәш*), Олимпия чемпионы (1952).
----
* **[[Сафина]]**

## Моны да карагыз
* Сафин чокыры — РФдагы елга.

Төркем:Шәхесләр
Ауразия даласы

мини|300px|Евразиянең дала билбавы
**Евразия даласы** — Евразия кыйтгасы уртасында урнашучы киң далалы экорегион. Көнчыгыш Европадан Тын океан ярларына кадәр җәелеп ята. Евразия даласын борынгы чордан алып күчмә халыклар билиләр.

## География
Регионның көнбатыш өлеше Дәште Кыпчак атамасын йөртә. Көнчыгышта Җидесу капкасыннан соң Җуңгария дип аталган өлеше башлана. Тагын да көнчыгыштарак Монгол-Манҗур даласы һәм Гоби чүле җәелеп ята.

## Шулай ук кара
* Европа тигезлеге

Төркем:Евразия даласы
Алга, дошман өстенә!

**«Алга́, дошма́н өстенә!»** — фронт газетасы, Калинин фронты сәяси идарәсе органы.

1942 елның ноябреннән 1943 елның 20 октябренә кадәр татар телендә Калинин фронты сәяси идарәсе органы буларак чыга; фронт таратылганнан соң, редакция яңа оештырылган Балтыйк буе фронты сәяси идарәсе карамагына күчерелә. Газета 1945 елның 5 июненә кадәр нәшер ителә, барлыгы 308 саны чыга. Мөхәррире М. Гыймадиев. Редакция хезмәткәрләре һәм хәрби хәбәрчеләре А. Әхмәт, Ш. Маннур, А. Шамов; рәссам Б. Әлминов рәсемнәре бирелә, солдат һәм офицерлардан Х. Атнагулов, Ф. Басыйров, Г. Вәлиев, М. Гаязов, И. Закиров, С. Мәгъсүмов, З. Хәсәнов һ.б.ларның мәкаләләре басыла.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Фронт газеталары
Муллаян Сөярголов

**Муллаян Зыя улы Сөярголов** — Башкортстанның халык артисты, башкорт театр сәнгатендә якты эз калдырган талант иясе.

Бөрҗән районының Байназар авылында дөньяга килгән

ГИТИСның башкорт студиясен тәмлый. 1959 елны гитисчылар укуларын тәмамлап Башкорт дәүләт академия драма театрына эшкә кайталар.

Х.Ибраһимовның «Башмагым» спектаклендә — Мүкәй, И.Абдуллинның «Тиле яшьлек» спектаклендә — Шәрифҗан, "Айгөл иле"ндә — Ябагай, М.Фәйзинең «Асылъяр» спектаклендә Хөснулла, «Көнләш, Америка, көнләш!» тә Бәдретдин, Мостай Кәрим әсәре буенча куелган "Озын-озак балачак"та — Талип, И.Йомагуловның "Нәркәс"ендә Сөрәнче һәм башка ролләрне башкара.

2025 елның 12 декабрендә 91 яшендә Уфада вафат булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Тормышны яратып яшик. 

Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Рәшидә Мәһәдиева

**Мәһәдиева Рәшидә Рәфкать кызы** (8 февраль 1965 ел) — башкорт журналисты, галим. 1995 елдан Русиянең һәм Башкортстан Республикасының Журналистлар берлеге әгъзасы. Филология фәннәре кандидаты. Башкортстан Хөкүмәтенең Шәһит Ходайбирдин исемендәге премиясе лауреаты (1999). Башкортстан Республикасының матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары атказанган хезмәткәре (2004).

## Биографиясе

* Рәшидә Рәфкать кызы Мәһәдиева Баймак районы Сакмар авылында туган.
* Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаган.
* 1988 елдан алып «Башкортстан пионеры» гәзитенең бүлек мөдире.
* 1990 елдан алып «Яшьлек» гәзитенең бүлек мөдире, 1991 елдан баш мөхәррир урынбасары.
* 2001 елдан «Атна» гәзитенең баш мөхәррире.
* 2006 елдан «Башкортстан» телерадиокомпаниясе дәүләт унитар предприятиесенең телевидение студиясе баш мөхәррире.
* Башкортстан Матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары агентлыгының электрон киң мәгълүмат чаралары секторы җитәкчесе.
* 2016 елдан — Башкорт дәүләт университетының журналистика кафедрасы мөдире.
* 02.2017 ел — Ватандаш журналының баш мөхәррире.

## Иҗади эшчәнлеге
Башкортстан Республикасы яшьләр матбугаты турында мәкаләләр, балалар өчен «Акбай калага бармый» (2006) әкиятләр китабы авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Шәһит Ходайбирдин исемендәге бүләк лауреаты (1999).
* Башкортстан Республикасының матбугат һәм киң мәгълүмат чаралары атказанган хезмәткәре (2004).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мәһәдиева Рәшидә Рәфкать кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Резеда Кадикова. Журналистика дигән дәрьяны иңләп. «Өмет» гәзите 

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:8 февраль көнне туганнар
Риза Магазов

**Риза Шәехҗан улы Магазов** (10.03.1932, БР Миякә районы Яңа Ишле авылы)- Башкортстанда билгеле галим, Башкортстан Фәннәр академиясе әгъзасы, медицина фәннәре докторы, профессор, табиб-микробиолог.

Аны БР Фәннәр академиясенә нигез салучы дип атыйлар.

## Чыганаклар
*Табиб намусы. 

Төркем:Табиблар
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Курил утраулары

**Курил утраулары** (; ) — Камчатка ярымутравы һәм Һоккайдо утравы арасындагы вулканик утраулар. Охота диңгезен белән Тын океанны аерып торалар. Россиянең Сәхәлин өлкәсе составына керә (утрауларның көньяк өлешенә Япония дәгъва итә).

Озынлыгы якынча 1200 км. Мәидан — 15,6 мең км². Параллель утраулар — Зур Курил утраулары һәм Кече Курил утрауларыннан гыйбарәт. Зур Курил утраулары көньяк, урта һәм төньяк төркемнәргә бүленәләр. Утрауларның зур өлеше таулы (биеклек 2339 метрга кадәр). 160 вулкан, шулардан 40 га якыны гамәлдәге вулканнар, минирәл чыганаклары бар. Көчле җир тетрәүләр була. Көньяк утрауларда урманнар бар, төньяк утарулар тундра үсемлекләре белән капланган. Кунашир утравында Курил тыюлыгы урнашкан.

Курил утраулары турында бенче мәгълүматны японнар Һоккайдо һәм Сәхәлингә экспедицияләр барышында алганнар. 1855 елдагы Россия-Япония шартнамәсе буенча, Итуруп утравыннан төньяктагы Курил утраулары Россиянең милке дип игълан ителде. 1875 елдагы Россия-Япония шартнамәсе буенча барлык утраулар Япониягә күчте. 1945 елдагы Кырым конференциясе карары буенча, СССР карамагына күчерелгән; 1945 елның августында, ССРБ—Япония сугышы барышында утраулар совет гаскәрләре тарфыннан алынганнар.
## Искәрмәләр
Дамир Асылов

## Тәрҗемәи хәл
Дамир Сәетгәрәй улы Асылов 1937 елда Азнакай районының Сәпәй авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Үз авылларында 
җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, берничә ел колхозда төрле эштә эшли. 1962 елда, Бөгелмәдә нефтьче кадрлар әзерли торган училищены тәмамлагач, “Азнакайнефть” идарәсенә җибәрелә һәм шунда ундүрт ел нефть чыгару операторы, нефть җиһазларын ремонтлаучы слесарь, техник кабинет мөдире булып эшли.

Шул елларда нефтьчеләр тормышы турында мәкаләләр яза башлый. Кичке мәктәптә укып, урта белем алгач, Казан университетының журналистика факультетына укырга керә һәм аны тәмамлаганнан соң «Социалистик Татарстан» газетасына эшкә алына. Нефтьче буларак, аны республиканың нефть төбәгенә үзхәбәрче итеп билгелиләр. Анда ике дистә елдан артык эшләп, лаеклы ялга чыккач, тагын озак еллар Мәдәни җомга газетасының хәбәрчесе, Бөгелмә авазы газетасында хатлар бүлеге мөдире булып эшләде.

Дамир Асылов «Татнефть» акционерлык җәмгыяте оештырган журналистлар конкурсларында күп тапкыр җиңүче булды, республика күләмендә үткәрелә торган  традицион журналистлар конкурсының “Бәллүр каләм” иясе иде. Ул, нигездә, публицистикага тугрылыклы булып калды. Шулай да әдәби парчалар да язгалады. Бигрәк тә сатира, юмор кебек жанрларны үз итте, тормышта булып тора торган мәзәк һәм көлке хәлләрне, туры килгәндә, игътибардан читтә калдырмый иде. 2012 елда Татарстан китап нәшриятында “Җир маеның – үз җае” дигән китабы, 2013 елда Казанда чыккан “Илһам чишмәләре” җыентыгында бер бәйләм иҗат җимешләре басылып чыкты. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Россиянең Тарихи шәһәрләр һәм төбәкләр берлегенең “Россия халыклары мирасын саклауга керткән өлеше өчен” медале кавалеры.

Дамир Асылов 2012 елда бакыйлыкка күчте.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Теле җор, сүзе туры, каләме үткен иде 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Рафил Сәгъдуллин

**Рафил Сәгъдуллин**, Рафил Гариф улы Сәгъдуллин (*[[1964 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Әтнә районы]], [[Ташчишмә]]*) — драма актеры, 1990 елдан Яр Чаллы татар дәүләт драма театры артисты, Татарстанның атказанган артисты (2007), «Тантана» (2011, 2014) һәм Дамир Сираҗиев исемендәге (2023) премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле

1964 елның 18 гыйнваренда Татарстан АССР Әтнә районы Ташчишмә авылында ишле гаиләдә тугызынчы бала булып туган.
Сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, Казан театр училищесынә (*[[Наилә Гәрәева]], [[Илдар Хәйруллин]] сыйныфы*) укырга керә. Сабакташлары — Венера Шакирова, Лениза Заманова, Фәрит Бикчәнтәев, Гафур Каюмов, Данил Салихов, Роберт Мортазин.

## Хезмәт юлы
* Казан театр училищесын тәмамлагач, Тинчурин театрында 5 ел эшли. 
* Фаил Ибраһимов чакыруы буенча Чаллы театрына күчә. 
* Чаллы театрында  театр ачылуның беренче көненнән үк эшли.

## Иҗаты
Рафил Сəгъдуллин театрда 30 ел эшли, ләкин артистның исеме сəхнəдə, матбугатта чагыштырмача соң яңгырый башлады. Баштарак бик күп кечкенə рольлəрдә уйный. Һəрбер биргəн рольгə «чытырдап ябыша». Аннары зур рольлəр ышанып тапшыра башлыйлар, уйнаган ролен бик югары бəялилəр.

*Рафил Сəгъдуллин*: «*Театр үзен яратканнарны гына ярата!*»

#### Рольләре
;Тинчурин театры
* *Тукай* ― «Сират күпере» Р. Батулла.

;Яр Чаллы татар театры
* *Подколесин* ―  «Өйлəнү» Н. Гоголь
* *Хəйдəр* ―  «Корт» Ф. Галиев
* *Гарпагон* ― «Саран» Ж.- Б. Мольер
* *Насыйбулла* ― «Абага алмасы ачы була» Равил Сабыр.
* *Мансур* ― «Көнләшәм, яратам» А. Попов.
* *Госман Сабирович* ― «Кызлар, ишек ачыгыз!»  Н. Гаетбаев.
* *Сәет* ― «Нурислам нигезе»  Р. Батулла.
* *Сәлим* ― «Китмәскә килгән кошым» Эсфир Яһудин.
* *Язучы* ― «Гашыйклар тавы»  И. Юзиев.
* *Илгиз* ― «Кызым кияүгә чыга» Н. Птушкина.
* «Тирәкләр шаулый җилдә» Жеральд Сиблейрас — Туфан Имаметдинов.
* һ. б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 ― Татарстанның атказанган артисты
* 2011, 2014  ― «Тантана» премиясе ― «Иң яхшы ир-ат роле» номинациясендә (2011).
* 2023 ― Дамир Сираҗиев премиясе ― *Аяз Гыйләҗев исемендәге Чаллы татар дәүләт драма театры үсешенә зур өлеш керткәне өчен* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Сагдуллин Рафиль.  Яр Чаллы татар дәүләт театры рәсми сайты 
*  Рафил Сəгъдуллин: «Үзебезгә селкенергә кирәк!» 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Яр Чаллы татар дәүләт драма театры актерлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
1994 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1994 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Иван Гранкин (69) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 13 гыйнвар — Константин Карелин (86) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Февраль
* 4 февраль — Сергей Алексеев (71) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Март
* 11 март — Шамил Бариев, татар артисты.

## Апрель
* 5 апрель – Курт Кобейн, музыкант, "Nirvana" АКШ рок-төркеменең вокалисты һәм лидеры.
* 19 апрель — Габдулла Байбурин, язучы, тәрҗемәче. 
* 22 апрель — Ричард Никсон, 37-нче АКШ президенты.

## Май
* 1 май — Айртон Сенна, Бразилия автогонщигы.
* 16 май — Бәшир Рәмиев, совет уйлап табучысы, беренче СССР санакларын («Стрела», «Урал-1») төзүче.

## Июнь
* 6 июнь — Николай Князев (70) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Июль
* 24 июль — Альфред Халиков, татар тарихчысы, археолог.

## Август
* 11 август — Питер Кушинг (*Peter Wilton Cushing*), инглиз актеры.

## Сентябрь
* 15 сентябрь — Георгий Иванов (69) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Октябрь
* 1 октябрь — Анатолий Крохалёв (83) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 2 октябрь — Вениамин Гусев (71) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 7 октябрь — Хәниф Хөснуллин, татар язучысы, шагыйрь.

## Ноябрь
* 1 ноябрь — Ефим Цитовский (74) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Декабрь
* 26 декабрь — Евгений Дертев (76) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 27 декабрь — Николай Быстров (72) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 27 декабрь — Борис Иванов (73) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Датасыз
* Юлия Нейман (86 яки 87) — рус шагыйрә, тәрҗемәче.

## Сылтамалар
* 1994 елның югалышлар һәм үлемнәр

## Шулай ук карагыз
* 1993 елда вафатлар исемлеге
* 1995 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Иосиф Бродский

**Иосиф Александр улы Бродский** (1940, Ленинград, — 1996, Нью-Йорк) — ССРБ, Россия, АКШ шагыйре, эссе язучы, драматург, әдип, тәрҗемәче, әдәбият буенча Нобель премиясе иясе (1987), АКШ шагыйрь-лауреаты (1991-1992).

Шигырьләр күбесенчә русча язган, хикәяләр инглиз телендә. Россия иң күренекле шагыйрьләренең берсе.

## Тормыш юлы

1940 елда Ленинградта яһүди гаиләдә дөньяга килә. Әтисе — хәрби фотокорреспондент, әнисе бухгалтер.

1942 елда Ленинград камалышының иң авыр кышын түзгәч, әнисе белән эвакуациягә китә, 1944 елда Ленинградка кайта.

1955 елда эшче (фрезеровщик) булып заводта эшли башлый.

1960 елда "шагыйрьләр бәйгесендә" беренче чыгыш ясый.

1961 елда шәгыйрә Анна Ахматова белән, соңрак Мандельштам белән таныша.

1963 елда шагыйрьгә каршы "Кичке Ленинград" гәҗитендә *"Окололитературный трутень"* дигән мәкалә бастырыла һәм эзәрлекләү чаралары башланалар.

1964 елда Бродский 5 елга "мәҗбүри хезмәт"кә хөкем ителә, Архангельск өлкәсенә сөргенгә җибәрелә.

1972 елда КГБ Бродскийне чит илгә куарга карар итә һәм шагыйрь АКШка китәргә мәҗбүр була. 1977 елда АКШ ватандашлыгын кабул итә.

1996 елда инфаркттан Нью-Йоркта үлә. Венециядә күмелгән.

## Сылтамалар
* Иосиф Бродский в Антологии русской поэзии
* Иосиф Бродский. Хронология жизни и творчества (1940—1972)
* Заметки о Бродском
* К 13-летию со дня смерти великого Иосифа Бродского 
* *Феликс Гимельфарб* «Позорное кладбище» на «Острове мертвых». К 20-летию присуждения Нобелевской премии Иосифу Бродскому
* *Баткин Л.* Вещь и пустота. Заметки читателя на полях стихов Бродского
* * Ю. М. Лотман , М. Ю. Лотман* Между вещью и пустотой (Из наблюдений над поэтикой сборника Иосифа Бродского «Урания»)
## Шулай ук карагыз

Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:АКШ шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Нанҗиң

**Нәнҗиң**, Нанкин (, сүзгә-сүз — «Көньяк башкала») — Кытай шәһәре, Җаңчи провинциясенең административ үзәге.
## География
Шәһәр Янцзы елгасының түбән агымында, Шаңхайдан 260 км ераклыкта урнашкан.
## Тарих
Нәнҗиңгә б.э.к. 472 елда нигез салынган. Берничә исем йөрткән. 1368—1421 елларда Миң империясенең башкаласы. 1421—1911 елларда Җаңниң  үзәге. 1853—64 елларда Тайпиң фетнәчеләрнең башкаласы. 1911—1912 елларда Сунь Ятсен җитәкчелегендәге Кытай Җөмһүрияте хөкүмәтенең резиденциясе. 1912 елдан Җаңсу провинциясенең административ үзәге. 1927—1937 һәм 1946—1949 елларда — Кытай Җөмһүрияте башкаласы.
## Административ бүленеш

## Икътисад һәм мәдәният
Илнең эре икътисади, гыйльми һәм мәдәни мәркәзе. Станоклар төзү, иликтер һәм радио аппаратураны 
эшләп чыгару, автомобилләр төзү һәм авыл хуҗалыгы машиналар төзүе, металлургия, хмимя, цемент, тукымачылылк, азык-төлек сәнәгате кярханәләре, җылылык иликтер станциясе бар. Төзелеш материаллары эшләп чыгарыла.

Тарихи истәлекләр — «Император шәһәре» (14—15 гасырлар), шәһәр дивары (озынлыгы 34 км), гыйбадәтханәләр, һ.б.

Шәһәрдә Кытай Фәннәр Академиясенең филиалы, туфракны өйрәнү һәм география институтлары, университет һ.б. югары уку йортлары, музейлар, ботаника һәм хайванат бакчалары, күзәтүханә бар.
## Галерея

South_Nanjing_Station_2011.JPG|
Jouheki.JPG|Шәһәр дивары
Nanjing_library_new1.jpg|Китапханә
Fuzimiaonight.JPG|
NanjingGulouGuangChang.JPG|


Төркем:Кытай шәһәрләре
Борис Годунов

**Бори́с Фёдорович Годуно́в** (1552 — 13&nbsp;апрель 1605) дән — рус патшасы.

## Тәрҗемәи хәл

Риваять буенча, Годуновлар Иван Калита заманында ук Россияга күчеп килгән Чет исемле татар кенәзеннән чыкканнар.

## Күтәрү
Борис Годунов һәм аның хатыны Мария Скуратова-Бельская уллары, Малюта Скуратов оныгы Фёдор Мәскәүдә туа.

## Патша улы Дмитрий һәлакәте

Дмитрийны үтерүдә аның әнисе «Борис кешеләрен» гаепләгән.

## Борис Годуновның идарә чоры

### Болганчык чоры

## Үлем һәм нәселе

* 1605 елның 13 апрелендә  патшасы Борис Годунов вафат була.

## Балалары
* Фёдор (1589 — 10 июнь 1605).
* Ксения (1582—1622).

М.П.Мусоргскийның «Борис Годунов» (реж. В.Дмитров, 1979)

## Әдәбият

* Боханов А. Н. Борис Годунов. М.: Вече, 2012. 352 с., ил., Серия «Великие исторические персоны», 2500 экз., ISBN 978-5-9533-5679-4
* 
*  Мерцалов А. Е. Борис Годунов. 1584—1605. (Опыт характеристики) // Исторический вестник, 1893. — Т. 54. — № 11. — С. 460—475. 
*  «Борис Годунов» на английском языке, переод Алика Вагапова
*  (в пер.)
* Морозова Л. Е. Два царя: Федор и Борис. — М.: ООО «Русское слово», 2001.
* Нечаенко Д.А. Архетипический подтекст сновидений Царя, Самозванца и слепца в драме А.С.Пушкина "Борис Годунов". // Нечаенко Д.А. История литературных сновидений XIX-XX веков: Фольклорные, мифологические и библейские архетипы в литературных сновидениях XIX-начала XX вв. М.: Университетская книга, 2011. С. 246-417.  ISBN 978-5-91304-151-7
* Павлов, А. П. Государев двор и политическая борьба при Борисе Годунове. СПб., 1992.
* Платонов, С. Ф. Борис Годунов. Мудрец и преступник. М., 2006.
* 
* Скрынников, Р. Г. Иван Грозный. Борис Годунов. Василий Шуйский. М., 2005.
* Емельянов-Лукьянчиков М. А. Мифы о Годуновых 
* Пугачев А. Н. Вяземский край — родина Бориса Годунова (Вязьма, 2009)ISBN 978-5-902327-56-1.

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Мәхмүт Урматов

**Мәхмүт Вәлимехәммәт улы Урматов** (1926 - 1993) – Мамадыш һәм Балык Бистәсе районнарында танылган мәгърифәтче, укытучы-методист.

## Тормыш юлы
1926 елның 20 сентябрендә Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районы Биектау авылында Хуҗагарипов Вәлимехәммәт мулла гаиләсендә дөньяга килә. Әтисе Хуҗагарипов Вәлимехәммәт Хуҗагариф улы, мулла буларак репрессиягә дучар ителә, 1931 елның 4 апрелендә ул кулга алына һәм биш елга концлагерьга җибәрелә . Әнисе Гәндәлиб Мирхайдарҗан кызы (Хәсән Фәтхетдиновның сеңеле) алты баласы белән кыен шартларда кала. Мәхмүтнең Рәис Даутовның балачак дусты була (Мәхмүт Рәистән ике яшькә олырак), алар арасында туганлык җепләре дә бар.

Мәхмүт Урматов Балтыйк флотында хезмәт итә. 1943 елда сугышка китә. Сугыштан соң хәрби хезмәтен тәмамлап 1950 елның 2 мартында Котлы Бөкәш авылына кайта. 1952 елның 20 августыннан алып ул Мамадыш районы Түбән Сон авылында физика һәм математика укытучысы булып эшли, 1960 елдан Балык Бистәсе районы Тәберде Чаллысы авылында мәктәп директоры була. Гомуми алганда ул укытучы булып 51 ел эшли, дәүләт бүләкләренә ия була. Шушы төбәктә Мәхмүт Урматов политехник музей һәм тарихи музей оештыра. Үзенең эш тәҗрибәсе белән Бөтенроссия конференцияләрендә чыгышлар ясый (шул исәптән Пятигорск, Уфа шәһәрләрендә үткәрелгән Бөтенроссия конференцияләрдә политехник белемнең нәтиҗәлелеген исбатлап докладлар ясый). Туган ягының тарихын өйрәнә, галимнәрнең игътибарын Борынгы Чаллы шәһәренә җәлеп итә. Мәхмүт Урматов 1993 елның 2 декабрендә вафат. Балык Бистәсе районы Биектау авылы зиратында җирләнгән.

## Мәңгеләштерү
1. Нурулла Гарифның китапларында искә алына.

2. Тукай районы Әҗмәкәй авылындагы бер урамга Мәхмүт Урматов исеме бирелә (2023 елда).

## Сылтамалар
* Признан ветераном

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Чиңдау

**Чиңдау**, Циндао (, ) — Кытайның Шәндуң провинциясендә урнашкан шәһәр.
## География
Шәһәр Сары диңгез яр буенда, Шәндуң ярымутравында, Пекиннан 555 км ераклыкта урнашкан.
## Тарих
1890-елларга кадәр — зур булмаган авыл.

1897 елда Чиңдауны Алмания басып ала һәм аны хәрби-диңгез кальгасенә әверелдерә. Беренче бөтендөнья сугышы барышында Япония тарафыннан басып алынган. Вашингтон конференциясе карары нигезендә Кытайга кайтарылган. 1937—45 елларда янә япун оккупациясе астында булган.
## Халык

## Икътисад
Транспорт юллары төене. Сары диңгез буендагы эре диңгез порты. Илнең тукымачылык сәнәгате мәркәзе. Машиналар төзү, радиотехника, металлургия, химия, электроника, резина, азык-төлек, күн-тире, цемент сәнәгате кярханәләре бар. 
## Галерея

Qingdao_Railway_Station_01.jpg|Вокзал
Views_of_Qingdao.jpg|
City View Of Qingdao 1.JPG|
旧青岛总督府.jpg|Элекке алман администрациясе бинасы

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай шәһәрләре
1995 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1995 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль
* 17 февраль — Никита Гребенюк (76) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 23 февраль — Джеймс Хэрриот, инглиз язучысы.
* 28 февраль — Даниил Гапоненко (73) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Гыйнвар
* 1 гыйнвар — Михаил Кучинский (83) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 1 гыйнвар — Нур Гайсин, татар шагыйре.
* 2 гыйнвар — Иван Савин (41) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 6 гыйнвар — Никита Ашурков (75) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 7 гыйнвар — Анатолий Балдин (72) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 9 гыйнвар — Ташмамат Джумабаев (70) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 11 гыйнвар — Фёдор Акулишнин (79) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 15 гыйнвар — Илья Стратейчук (79) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 17 гыйнвар — Василий Заякин (76) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 24 гыйнвар — Александр Курко (81) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 31 гыйнвар — Владимир Зенцов (69) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Март
* 3 март — Владислав Долонин (26) — Россия каһарманы.
* 4 март — Олег Колычев (71) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 9 март — Җәвад Тәрҗеманов (74), татар язучысы.
* 12 март — Салих Баттал (89), татар язучысы, шагыйрь, драматург.
* 13 март — Чыңгыз Әхмәров (82), татар рәссамы.
* 15 март — Григорий Гридасов (72) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 16 март — Израил Куперштейн (79) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 21 март — Василий Коробкин (77) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 22 март — Никандр Васильев — Советлар Берлеге каһарманы.
* 22 март — Николай Васильев (76) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 22 март — Гавриил Калинин (72) — Советлар Берлеге каһарманы.
* 23 март — Николай Баскаков, төрки халыклар белгече, төрки халыкларның классификациясен уйлап табучы.
* 26 март — Анатолий Лещёв — Советлар Берлеге каһарманы.
* 27 март — Маркел Шаров (83) — Советлар Берлеге каһарманы.

## Апрель
* 2 апрель — Ханнес Альвен (*Hannes Olof Gösta Alfvén*), швед астрофизигы.

## Май
* 24 май — Гарольд Вильсон, Бөекбритания премьер-министры, лейборист.

## Июнь

## Июль

## Август

## Сентябрь

## Октябрь
* 29 октябрь — Риза Ишморат, татар драматургы.

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз

## Сылтамалар
* 1995 елның югалышлары һәм үлемнәре

## Шулай ук карагыз
* 1994 елда вафатлар исемлеге
* 1996 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Olimpiädäge Zevs sını

**Olimpiädäge Zevs sını** -  Dönyanıñ cide moğcizasınıñ Awrupa qıytğasında urnaşqan bulğan berdänber moğcizası. Borınğı dönyanıñ bişençe moğcizası.

## Tarix

V ğasırda b.e.q. tözelgän, ul waqıtta dönyanıñ iñ zur sını bulğan. Ğibädätxänä zurlığı: kiñlege - 27m, ozınlığı - 64 m.

Ğibädätxänä märmärdän tözelgän bulğan, baş miğmar - Fidiy.

40 yılda b.e.q. Rim omperatorı Kaligula Zevs sının Rimğa iltergä quşqan. Riwäyät buyınça sın kölep cibärgän häm eşçelär qurqıp qaçqannar.

II ğasırda b.e.q. cir teträw näticäsendä sın zıyan kürä.

391 yılda xristianlıq qabul itkännän soñ, rimlılar barlıq yunan ğibädäxänälären yabalar.

İmperator **Feodosiy I** Olimpiä uyınnarın  "mäcüsi tabınu"  bularaq tıya. Ğibädätxänä cimerelä.

V ğasırda sın Konstantinopolgä küçerelgän.

425 yäki 476 yılda yanğın näticäsendä sın Konstantinopoldä yanıp betä.

## Ädäbiät
*Рег Кокс, Нейл Моррис. Семь чудес света. — Москва, 1997.
* Alberge, Dalya (5 May 2013). «Babylon's hanging garden: ancient scripts give clue to missing wonder». Проверено 6 May 2013.
* Прорисовка 
* Фотореконструкция  ffvf/ f losha

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Борынгы Рим тарихы
Төркем:Византия
Төркем:Архитектура тарихы
Марсель Сәлимҗанов премиясе

**Марсель Сәлимҗанов премиясе**, Марсель Сәлимҗанов исемендәге Республика театр сәнгате өлкәсендәге премия () — Татарстанның дәүләт бүләге ― республикакүләм премия. СССР халык артисты, Камал театрының баш режиссёры (1966―2002 елларда) Марсель Хәким улы Сәлимҗанов  (1934―2002) исемен йөртә.

## Тарих
СССР халык артисты, К. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премиясе, Тукай премиясе лауреаты М. Х. Сәлимҗанов исемен мәңгеләштерү максатыннан булдырылган.

2014 елда ТР Президенты Рөстәм Миңнехановның «Марсель Сәлимҗанов исемендәге республикакүләм премия хакындагы Указы» белән гамәлгә кергән.

**Минтимер Шәймиев**:

## Статус
* Премия ике елга бер тапкыр 3 кешегә тапшырыла.
* Акчалата бүләк ― һәр лауреатка *200 000* сум күләмендә (2014 елдан).

## Лауреатлар

## Сылтамалар
  ТР Дәүләт киңәшчесе рәсми сайты

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре
Төркем:Марсель Сәлимҗанов
Вербатим

**Вербатим** () — театрда спектакль ясау алымы, документаль пьеса театры. Спектакль әдәби пьесага нигезләнми, анда куеласы спектакльнең төп каһарманнары караган иҗтимагый катлам вәкилләре белән корылган әңгәмәләр (*актерлар уйнавында*) кулланыла. Даими репертуарлы театрларга альтернатива булып исәпләнә.

## Тарих
Вербатим 1990 еллар уртасында Бөекбританиядә,  өр-яңа драматургия «New Writing» () барлыкка китерү дулкынында хасил була. Яңа драматургия төренең полигоны булып, Royal Court театры исәпләнә.  Анда кискен, көчләү элементлары күп кертелгән, адекват булмаган каһарманнарга бай булган әсәрләр күрсәтелә.

Бөекбритания артистлары ССРБда 1920-1930 елларда эшләп килгән «Синяя блуза» театры үрнәгенә иярүләрен әйтәләр.
 
## Вербатим [[Русия]]дә
* 2000 елда Royal Court театры Мәскәүгә вербатимны алып килә. «Документаль театр» семинары уздырыла.
* 2002 елда Мәскәүдә Трехпрудный тыкрыгында «Театр.doc» документаль драма театрына (*җитәкчесе* Михаил Угаров) нигез салына. 
* Куйган спектакльләре: «Зур тыгыну» (*Большая жрачка*), «Дәртлелек җинаятьләре» (*Преступления страсти*), «Солдат хатлары» (*Солдатские письма*), «Молдаваннарның катыргы тартма өчен сугышуы» (*Война молдаван за картонную коробку*), «Цейтнот», «Йокылар» (*Сны*).

## Үзенчәлекләре
* Спектакль 1 сәгатьтән артмаган бер акттан тора.
* Тәүбә итү интонациясе өстенлек итә.
* Каһарманнарның сөйләмендә урам стиле кулланыла.
* Тамаша җитез ритмда бара.
* Декорацияләр куллану чикләнә.
* Бию, музыка, пластика рөхсәт ителми.
* Актерлар гримсыз уйный.
* Актерлар үз яшендәгеләрне уйный.
* Үзенчәлекле катлам (*хәерчеләнгән шахтерлар, бомжлар, үз-үзен үтерергә маташучылар, тоткыннар, сугыш инвалидлары, наркоманнар, телешоу каһарманнары, маргиналлар һ.б.*) белән эш итә.

## Сылтамалар
*  Театр.док рәсми сайты
*  Вербатим турында «Академик» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Драматургия
Төркем:Театр
Кристина Андреева

**Кристина Андреева** (, 20.05.1992, , ) — балет артисты, М. Җәлил исемендәге татар академия дәүләт опера һәм балет театрының әйдәүче биючесе, Татарстанның атказанган артисты.  Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе (2015), «Тантана» премиясе (2011), «Бию рухы» призы һәм халыкара конкурслар лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле

* 1992 елда Красноярскида туган.
* 2010 елда Красноярск хореография көллиятенең классик бию бүлеген кызыл дипломга тәмамлый (*Россия халык артисты Л. Б. Сычева классы*). А.Я. Ваганова исемендәге Рус балеты академиясендә (*профессор Людмила Ковалевада*) стажировка үтә.

## Хезмәт юлы
2010 елның сентябрендә М. Җәлил исемендәге татар академия дәүләт опера һәм балет театрының балет труппасына кабул ителә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009-2010 елларда Галина Уланова фонды стипендиаты. 
* Красноярск шәһәре башлыгының «Яшь талантларга» премиясе лауреаты (2009). 
* Хореография уку йортларының VI «Себер» халыкара конкурсы лауреаты (Новосибирск, 2005) — III премия.
* Г. Уланова исемендәге Бөтенроссия балет артистлары конкурсы (Красноярск, 2008) — I премия һәм Алтын медаль.
* Бөтенроссия «Россиянең яшь сәләтләре» (*Молодые дарования России*) конкурсы (Мәскәү, 2009) — лауреат.
* Россиянең XI «Арабеск» балет артистлары ачык конкурсы (Пермь, 2010) — III премия һәм «*Яшьләр арасында иң талантыларга*» призы. 
* Халыкара TANZOLIMP  конкурс-фестивале  (Берлин, 2011) — II премия (*Олег Ивенко белән парлап*). 
* Татарстан Республикасы «Тантана» милли театр премиясе  (Казан, 2011) — лауреат (*«Дебют» номинациясе*).
* Серж Лифарь исемендәге VII халыкара балет артистлары конкурсы (Донецк, 2011) — II премия. 
* Ю. Григоровичның халыкара «Дөньяның яшь балеты» (*Молодой балет мира*) конкурсы (Сочи, 2012) — I премия.
* 2012 елда  «Культура» телеканалы оештырган «Большой балет» исемле шоуда Олег Ивенко белән бергә катнашты. 
* 2013  «Бию рухы» (*Душа танца*) призына ия була. 
* «Гран-При Сибири»  халыкара конкурсы (Красноярск, 2014) — Гран-При.
* Татарстанның атказанган артисты.
* Г.Тукай исемендәге Татарстан дәүләт бүләге  (*иҗади төркем эчендә*) — «Алтын Урда» балетында төп партияне биегән өчен (2015).

## Репертуар
* *Одетта-Одиллия* «Аккош күле» (*Лебединое озеро*) П. Чайковский. 
* *Маша* «Щелкунчик»  П. Чайковский. 
* *Китри, Дриадалар хакиме*  «Дон Кихот» Л. Минкус. 
* *Никия, Гамзатти* «Баядерка» Л. Минкус.
* *Аврора* «Йокыга талган гүзәл» (*Спяшая красавица*) П. Чайковский.
* *Лиза* «Кирәкмәгән саклык» (*Тшетная преосторожность*)
* *Медора* «Корсар».
* *Ливия* «Спартак». 
* *Сванильда* «Коппелия». 
* *Җаникә* «Алтын Урда». 
* *Сөембикә* «Шүрәле»  Ф. Яруллин.
* *Анюта* «Анюта». 
* *Жизель* «Жизель» һ. б.

## Кызыклы факт
Яңа бию көллиятен бетергән артисткага театрда төп партияне (*Одетта-Одиллия*) биюне ышанып тапшыралар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  М. Җәлил исемендәге театр сайты
*  Красноярск хореография көллияте сайты 
*  Кристина Андреева белән әңгәмә

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Сөембикә партиясен биючеләр
Төркем:Красноярск хореография көллиятен тәмамлаучылар
Андреев

**Андре́ев** — фамилия.

*Әлеге фамилияне йөртүче шәхесләр:*
* Алексей Дмитрий улы Андреев (1916—1949) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Алексей Сергей улы Андреев (1924—2001) — Бөек Ватан сугышына катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* Анатолий Андреев (1922—1968) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Андрей Иван улы Андреев (1913—1944) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Вадим Андреев (1955), техник фәннәр докторы (1998), профессор (2003). БР ФА мөхбир әгъзасы (2009), БР атказанган фән эшлеклесе (2006).
* Константин Андреев (1848—1921), математик, Мәскәү университетының атказанган профессоры, Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты.
* Кузьма Андреев (1857―1940), удмурт мәгърифәтчесе, укытучы, тәрҗемәче, православие дине миссионеры.
* Наум Андрей улы Андреев (*[[Наум Урхи]]*, 1891—1984), чуаш тел галиме, тәрҗемәче, мөхәррир.
* Пётр Андреев (1900-1938), мари совет дәүләт эшлеклесе.
* Роберт Андреев (1956) — композитор, Тукай премиясе лауреаты (2008).
----
;Андреева
* Алла Андреева (1915—2005) — рәссам.
* Кристина Андреева (1992) — балет артисты, М. Җәлил исемендәге татар академия дәүләт опера һәм балет театрының әйдәүче биючесе, Татарстанның атказанган артисты.
* Флера Андреева (1955―2024), 2010―2020 елларда Яр Чаллы башлыгы урынбасары (вице-мэр).

Төркем:Фамилияләр
Поповка (Новодугино районы)

**Поповка** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авыл. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 3 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215210.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 13 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 9 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Езовня елга ярында. Авылдан 14 километрга төньяк-көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартында азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Флёра Сөләйманова

**Флера Сөләйманова**, Флёра (*Флюра*) Зәет (*Зыятдин*) кызы Сөләйманова (Асеева, *[[1939 ел]]ның [[9 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кама Тамагы районы]], [[Иске Барыш]] ― [[2023 ел]]ның [[14 сентябрь|14 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — җырчы, Сара Садыйкованың иҗтимагый фондының «Казан кичләре» вокаль ансамбле солисты. Татарстанның атказанган (1983) һәм халык (2006) артисты. Илһам Шакиров исемендәге Республика премиясе лауреаты (2023). Казан шәһәренең шәрәфле гражданы (2014).

## Тормыш юлы
Флёра Сөләйманова 1939 елның 9 мартында Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасының Кама Тамагы районы Иске Барыш авылында туган. Сугышта әтисен югалта.

1955 елда 16 яшендә Казанга килә, киез комбинатында эшли, бер үк вакытта кичке мәктәптә урта белем ала. Шул вакытта Казанның М. Горький исемендәге Мәдәният йортында эшләүче хорга йөри (хор җитәкчесе Сара Садыйкова). Бауман һәм Астрономия урамнары киселешендә урнашкан мәдәният йортында җырчының карьерасы башлана. Сара Садыйкова аңа профессиональ рәвештә вокал белән шөгыльләнергә киңәш итә.

Чирәм җирләргә баручы концерт бригадасы җитәкчесе, җырчы һәм баянчы Гани Вәлиев яшь Сөләйманованы үз коллективына ала. Бервакыт аны хәтта Алма-Атага эшкә чакыралар, анда ул казакъ һәм татар җырларын башкара.

1966 елда Казанга кайта, 1971 елдан Татар дәүләт филармониясе солисты була. 20 елдан артык филармониядә эшли. Сөләйманованың репертуары С. Садыйкова, Рөстәм Яхин, Җәүдәт Фәйзи җырларыннан һәм башка күп кенә җырлардан тора, авторлар еш кына үз әсәрләрен беренче тапкыр башкаруны да ышанып тапшыралар..

«Әниемә» җыры (композитор Шәмши Калдаяков, Госман Әхмәтҗанов тәрҗемәсе) артистның визит карточкасына әверелгән.

## Гаилә хәле
1988 елда хатыны вафат булган дүрт балалы тол иргә кияүгә чыга, аның барлык балалары өчен чын әни була.

2023 елның 14 сентябрендә 84 яшендә Казанда вафат. Курган зиратында җирләнә.

## Цитата



## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сулейманова Флера Зиятдиновна
* Флера Сөләйманова «О Г.М.Рахимкулове»  
## Сылтамалар

* ФЛЁРА СӨЛӘЙМАНОВА

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Илһам Шакиров премиясе лауреатлары
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Чыңду

**Чыңду**, Чеңду () — Кытай шәһәре, Сычуань провинциясенең административ үзәге.
## География
Шәһәр Кытайның көньяк-көнбатышында, Минҗаң елгасында урнашкан.
## Тарих
Б.э.к. 4 гасырда барлыкка килгән. 221 — 263 елларда Шу патшалыгы башкаласы, 908―965 — Хоу Шу (Азаккы Шу) патшалыгы башкаласы. В 1644—1646 Җаң Чеңҗоңның фетнәчеләр гаскәре тарафыннан басып алынган. 17 гасырның икенче яртысыннан — Сичүән провинциясенең үзәге. 
## Икътисад
Чыңду — транспорт юлларның эре төене һәм илнең мөһим сәнәгать мәркәзе. Күп тармаклы машиналар төзү (станоклар, радиоаппаратура, транспорт чаралары), бакыр, әлүмин, химияви ашламаларны эшләп чыгару, агач эшкәртү, металл эшкәртү, җиңел һәм азык-төлек сәнәгате кярхоналаре бар.
## 

The entrance of Chunxi street Chengdu.jpg|Шәһәр урамнарында
Tianfusquare.jpg|Тәнфу мәйданы
Chengdu_East_Railway_Station.jpg|Көнчыгыш вокзал
Scuhuaxi.jpg|


Төркем:Кытай шәһәрләре
Алексей Андреев (1924)

**Алексе́й Серге́й улы Андре́ев** (***Алексе́й Серге́евич Андре́ев***) (17 февраль 1924 — 5 август 2001) — Бөек Ватан сугышына катнашучы,

## Тәрҗемәи хәл
Ырынбурдә эшче гаиләсендә туа.

## Искәрмәләр

### Сылтама

Төркем:Ырынбур өлкәсе Советлар Берлеге Каһарманнары
Ялган Дмитрий I

**Ялган Дмитрий I** (Лжедми́трий I) - 1605 елның 1 июненнән 1606 елның 17 (27) маена чаклы Россия патшасы. Тарихта исә үзен патша улы Дмитрий Углицкий дип атаучы ялганчы булып исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Карамзин, Н. М. Исторія государства россійскаго. Томъ XI. Санктпетербургъ. Типографія Н. Греча, 1824.
* Карамзин, Н. М. Исторія государства россійскаго. Томъ XII. Санктпетербургъ. Типографія Н. Греча, 1829.

## Сылтамалар

Төркем:Россия патшалары
Киреч ярымутравы

**Керич ярымутравы** (, , ) —  Кырым ярымутравының көнчыгыш өлеше. Төньякта Азак диңгезе, көнчыгышта Керич бугазы, көньякта Кара диңгез сулары белән юыла. Көнбатышта киңлеге 17 километрлы муентык аркылы Кырым ярымутравы белән тоташкан. Мәйдан — якынча 3 000 км².

Төньяк-көнчыгыш өлеше — калкулык (биеклек 190 метргача), көньяк-көнбатыш өлеше тигезлекләрдән гыйбарәт. Каратуфраклар һәм каштан туфраклары таралган. Климаты уртача континенталь. Еллык явым 500 ммны тәшкил итә. Гыйнварның уртача температурасы —1,5°, июльнең уртача температурасы +23,5°.

Ярымутрауда Керич тимер мәгъдәне бассейны урнашкан.


Төркем:Кырым ярымутраулары
Грац

**Грац** — Австриянең Штирия федераль җирендә урнашкан коммуна.  округы составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Административно-территориальное деление Австрии по ISO.
* Адм.-терр. деление Австрии, географическое положение — Google map.

Төркем:Штирия шәһәрләре
Төркем:Австрия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Иннсбрук

**Иннсбрук** () — Австрия шәһәре, Тироль федераль җиренең башкаласы.

Халык саны — 124 579 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Иннсбрук Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Халык

## Административ бүленеш
Шәһәр 9 бүлгегә бүленгән.


Innsbruck-10-Hoettinger Seite-2006-gje.jpg
Innsbruck-22-Helblinghaus-2006-gje.jpg
Innsbruck-34-Hofburg-2006-gje.jpg
Innsbruck-vom Stadtturm-04-2006-gje.jpg
Innsbruck-Dom-02-2006-gje.jpg
Innsbruck-Dom-04-2006-gje.jpg
Innsbruck-Goldenes-Dachl-16-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-18-Grabmal Maximilians I-2006-gje.jpg
Innsbruck-Hofkirche-26-Grabmal Maximilians I-Marmorrelief-2006-gje.jpg
Innsbruck-Schloss Ambras-06-2006-gje.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Австрия шәһәрләре
Клагенфурт

**Клагенфурт** (, ) — Австрия шәһәре, Каринтия федераль җиренең башкаласы.

Халык саны — 96 640 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Клагенфурт Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Шәһәр Каринтия һерцогы тарафыннан нигезләнгән. Беренче мәртәбә 1189 елда *Forum Chlagenvurth* исеме астында телгә алынган. 1225 елда шәһәр статусы бирелә.

1514 елда шәһәр янгыннан зур зыян күрә. 1809 елда Наполеон гаскәре, шәһәр диварларын шартлатып, Клагенфуртны басып ала. 1863 елда төзелгән тимер юл шәһәрнең үсешенә этәргеч бирде.
## Халык

## Административ бүленеш
Шәһәр 15 бүлгегә бүленгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Австрия шәһәрләре
Рамил Чурагулов

**Рамил Чурагул** (*Рамил Мотаһар улы Чурагулов*) — Башкортстан һәм Россия журналистлары һәм язучылары берлеге әгъзасы, өч шигъри җыентык авторы, II-нче Бөтендөнья татар конгрессы делегаты.

1962 елның 16 августында Башкортстанның Кырмыскалы районы Иске Акташ авылында дөньяга килгән. Бик иртә әтисез калып, тәүдә әнисе, азак дәү әнисе-нәнәсе кулында тәрбияләнә. Иске Шәрәй сигезьеллык мәктәбен гел "5"кә генә бетергәч, Уфа автомобиль транспорты техникумында укый.

Техникумнан соң "Башавторемонт", "Башавтотранс" берләшмәләрендә өлкән инженер вазыйфасында эшли.

1991 елда Башкорт дәүләт университетының филология факультетын тәмамлагач, "Аманат" (элекке "Пионер") журналында баш мөхәррир урынбасары, "Тулпар" яшьләр журналында әдәби хезмәткәр вазыйфаларында хезмәт итә. Бүгенге көндә Рамил — республика яшьләренең "Азатлык нуры" газетасының баш мөхәррире, шул ук вакытта ул, җырчы, Башкортстанның атказанган артисты Идрис Кәлимуллин җитәкчелегендәге "Сәйяр" эстрада театрының әдәбият бүлеге җитәкчесе.

Аның сүзләренә 100 дән артык җыр язылган. "Әйтмә син авыр сүз!", "Моңнар кайтсын авылга!", "Әй, Ходай, исәнлек бир!", "Туганнарың кадерен бел!" җырлары берничә ел рәттән Башкортстанда һәм Татарстанда "Ел җыры" исеменә лаек була.

Ел саен Башкортстан районнары һәм шәһәрләреннән Рамил Чурагулов иҗатын яратучылар танылган эстрада җырлары авторы иҗатына багышланган турда (сәяхәттә) катнаша. Турны «Хәзинә Тур» милли туроператоры оештыра.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Рамил Чурагулның рәсми сайты.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Әнгам Атнабаев премиясе лауреатлары
Пустошка (Новодугино районы)

**Пустошка** — Русиянең Смоленск өлкәсе Новодугино районы составына керүче авыл. Извеково авыл җирлеге составына керә. Халык саны — 3 кеше (2007 ел). Почта индексы — 215210.

Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Новодугинодан 13 километрга көньяк-көнбатыштарак урнашкан,  автоюлыннан 9 километрга көнбатыштарак Смоленск — Дорогобуж — Вязьма — Зубцов юлында тора, Езовня елга ярында. Авылдан 14 километрга төньяк-көнчыгышырак Вязьма — Ржев сызыгында Новодугино тимер юлы станциясе урнашкан.

## Тарих
Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941 елның октябрь аенда, авылны фашист гаскәрләре басып алалар, кире 1943 елның мартында азат ителә.

## Халык

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь.

## Сәгать поясы

## Искәрмәләр

Төркем:Новодугино районы торак пунктлар
Василий Шуйский

**Васи́лий Иванович Шу́йский** (1552 —  — рус тәхетендә Рюриковичлардан соңгысы, 1606 елдан 1610 елга хәтле Россия патшасы. Кенәз Шуйскийлар (Рюриковичларның Сүздәл ботагы) вәкиле. Тәхетеннән бәреп төшерелгәннән соң полякларда әсирлектә яшәгән.

## Патшалык итә башлауга хәтле
Кенәз Иван Шуйский һәм Анна Фёдоровна улы.

1587 елдан Гәречтә сөргендә булган. 1591 елны Борис Годунов Шуйскийларны, үзе өчен куркыныч дип санамыйча, Мәскәүгә кайтарган.

1591 елны Ялган Дмитрийга каршы тикшерү алып барган.

## Патшалык итү

Җиңелүдән соң кимсетелә торган гаскәрне Шуйский ныгытырга тырышкан.

## Бәреп төшерү һәм әсирлек
1609 елның сентябрендә Россия чикләренә поляк-литва короле Сигизмунд III бәреп кергән, Смоленскны камауга алган.

Патша Василий Шуйский халыкта танылмаган булган.

Тарихчы Василий Ключевский болай дип яза:
*Царем Василием мало кто был доволен. Главными причинами недовольства были некорректный путь В. Шуйского к престолу и его зависимость от кружка бояр, его избравших и игравших им как ребенком, по выражению современника.*

Тәхетеннән бәреп төшергәннән соң полякларда әсирлектә яшәгән.

## Никах һәм балалар

Василий Шуйский ике тапкыр өйләнгән булган.

## Сәнгатьттә

Александр Пушкин «Борис Годунов» трагедиясендә төп гамәли шәхесләрнең берсе Василий Шуйский.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Сигизмунд Либрович]]* Царь в плену — история пребывания Василия Шуйского в Польше. — 1904.

## Сылтамалар
* Былое России: Предки Василия IV Ивановича Шуйского, царя всея Руси (до 10-го поколения)
* В. О. Ключевский, Курс русской истории, лекция 42 

Төркем:Россия патшалары
Дамир Сираҗиев премиясе

**Дамир Сираҗиев премиясе** — Татарстанның театр сәнгате өлкәсендә бирелә торган дәүләт бүләге, еллык премия. Муса Җәлил премиясе лауреаты (1989), татар сәхнәсенең талантлы режиссеры, милли хәрәкәт активисты, сәясәтче, милли мәнфәгатьләр өчен акчасын кызганмаучы эшмәкәр Дамир Сираҗиев (Раид Равил улы Сираҗиев) (1954-1998) исемен йөртә.

## Тарих

* 1999 елда Татарстан Республикасы мәдәният министрлыгы, Камал театры, Татарстанның «Җыен» фонды тарафыннан гамәлгә куелган. 
* М. Сәлимҗанов, Ф. Бикчәнтәев,  Т. Еникеев, З. Хәким,   Т. Миңнуллин, А. Степанова, А. Славутский, Р. Таҗетдинов, М. Айтуганова, Р. Исрафилов, Рөстәм Галиев (Түбән Кама театры баш режиссеры, 2003), Рәзилә Муллина (Минзәлә театры) һәм башкалар премиягә лаек булган.

## Статут
* Театр тормышына, аның үсешенә үзеннән өлеш керткән төрле профессия вәкилләренә (режиссерлар, актерлар, драматурглар, сценографлар, театр тәнкыйтьчеләре, җәмәгать эшлеклеләре, директорлар һ.б.) бирелеп бара.
* Кагыйдә буларак, татар театрының туган көнендә - 22 декабрьдә бүләкләү тантанасы уза.
* Лауреатларга диплом һәм акчалата бүләк тапшырыла.
* Акчалата бүләк *10 мең* сум тәшкил итә (2010).
 
## Д. Сираҗиев премиясе лауреатлары

## Сылтамалар
*  «Сәхнә» журналы 
*   Камал театрының рәсми сайты
*  Чаллы театры сайты 

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

Төркем:Сәнгать өлкәсендә мактаулы исемнәр
Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре
Төркем:Театр
Алексей Яһудин

**Алексей Яһудин** (Алексей Константин улы Яһудин, ) — Россия спортчысы, бозда фигуралы шуу буенча 4 мәртәбә дөнья чемпионы, Олимпия уеннары (2002) чемпионы, 3 мәртәбә Европа чемпионы,  4 мәртәбә Россия вице-чемпионы.
Россиянең атказанган спорт остасы.

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 18 мартында Ленинградта туган. Әтисе белән әнисе Алексейга 8 яшь булганда аерылышканнар. 
Алтын медальгә урта мәктәпне (1997), П.Ф. Лесгафт исемендәге Санкт-Петербург дәүләт физик тәрбия академиясен (2002) тәмамлаган.

## Спорт карьерасы
4 яшеннән фигуралы шуу секциясендә шөгыльләнә башлаган. 18 яшендә дөнья һәм Европа чемпионы, 22 яшендә Олимпия уеннары чемпионы була.
2003 елда  зур спорттан китә.

## Тренерлары
* 1984-1992 Александр Майоров.
* 1992-1998 Алексей Мишин, *хореограф* Владимир Ульянов.
* 1998-2003 Татьяна Тарасова, *хореограф* Николай Морозов.

## Спортта яулаган үрләре
#### Ир-егетләр (''ялгыз шуу'')

## Зур спорттан киткәч
Аягы авырту сәбәпле зур спорттан киткәч,  һөнәрмәнд спортчылар катнашында уза торган дөнья буйлап шоуларда, турнирларда  катнашуын дәвам итә. Телевидение тапшырулары өчен сценарийлар яза. Җырлый, клиплар төшерә. Сериалларда рольләр башкара.

## Фильмографиясе
* 2008-2009 «Эссе боз» (*Жаркий лёд*) — *Рома Козырев*.
* 2009 «Капитан Немов йөрәге» (*Сердце капитана Немова*) — *Петелин*.
* 2012 «Кыззлар» (*Деффчонки*).
* 2013 «Маша һәм аю» (*Маша и Медведь*) — *Илья*.
* 2015 «Анжелика» (*сериал*) — *Роман* (**баш роль**ләрнең берсе).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россиянең атказанган спорт мастеры.
* IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены (2003).
* «Елның иң яхшы спортчысы» (2002).
* «Дан» премиясе (2002).

## Сылтамалар
 Кино-театр.ру сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Спортчылар
Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Европа чемпионнары
Төркем:Ленинград физик тәрбия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Спидвей

**Спидвей** ( — *тиз юл*), яки *тректагы мотоузышлар* — мотоциклет спортының бер төре.

Спидвейның боҗралы мотоузышлардан һәм мотокросстан төп аермасы – 260 метрдан алып 400 метрга кадәр озынча түгәрәк трассада, аңа гадәттә, кирпеч һәм әсфәлт ватыклары түшәлгән була («гаревый юл»). Аеруча спидвейның кышкы төре популяр. Шулай ук туфрак һәм чирәмдә узышлар да уздырыла.

Катнашучылар саны – узыш саен 4тән алып 6га кадәр. Мотоциклларның иң популяр төре: 500 см³.

Төркем:Мотоспорт
*
Олы Теләк

**Олы Теләк**:
* Олы Теләк (елга) – Россия территориясеннән ага торган елга.
* Олы Теләк (Иглин районы) — Башкортстанның Иглин районында урнашкан авыл. 
* Олы Теләк (станция)
* Олы Теләк (Чиләбе өлкәсе)
Татар-урыс гамәли транскрипициясе

## Таблица

## Искәрмәләр
##### 1нче искәрмә
"G g" хәрефе рус "Г" хәрефеннән нечкәрәк.

## Вариантлар