open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әнзәли

**Әнзәли** ( — *Бәндәре Әнзәли*, ) — Иранның Гилән останында урнашкан шәһәр, Әнзәли шәһрестанының административ үзәге.

Халык саны — 116664 кеше (2011).
## Географиясе
Әнзәли Каспий диңгезе буенда, Иранның төньяк-көнбатыш өлешендә, Рәшт шәһәреннән 20 км ераклыкта урнашкан.
## Халык

## Тарих
XVI гасыра нигезләнгән. XIX гасырда биредә порт төзелгән. 1925—1980 елларда Бәндәре Пәһләви исемен йөрткән.
## Икътисад
Әнзәли — Иранның Каспий диңгезендәге иң зур порты. Балык тоту вә аны эшкәртү үзәге. Азык-төлек, агач эшкәртү сәнәгате үзәге, көймә верфе бар. Диңгез курорты.
## 

Bandar-e_Anzali_coast.jpg|
Bandar-e_Anzali.jpg|

## Искәрмәләр
Халитов

**Халитов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Халит» / «Хәлитъ» (*«Кушылу», «бергәлек»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Нияз Халитов (19.12.1950), архитектура профессоры.
* Яхъя Халитов (22.08.1929), әдәби тәрҗемәче.
* Фуат Халитов (1909-1981), актер, ССРБ халык артисты (1975).
* Гали Халит ('''Халитов''') (1915-1992), әдәбият галиме.
* Ринат Халитов (1957), музыкант, дирижер, Казан консерваториясе профессоры.
* Рәгъде Халитов (1943), музыкант, КФУ профессоры.
* Ибраһим Халитов, Казанның 4нче (Зәңгәр) мәчет имамы, Фуат Халитовның әтисе. 
* Рөстәм Халитов (1920-1981),  Дан орденының тулы кавалеры
* Шамил Халитов (13.09.1958), Нефтекама шәһәр округы хакимият башлыгының беренче урынбасары (2012).
* Рим Халитов (03.02.1942), ТР төзүчеләр берлеге президенты (2005).
* Айрат Халитов, рәссам,  Казанның меңьеллыгы эмблемасы авторы.
----
;Халитова
* Зөмәррә Халитова (05.09.1926), тәрҗемәче, журналист,  К. Тумашева кызы, Н. Халитовның әнисе.
* Наилә Халитова
* Сәмәрә Халитова (1960), укытучы, спортчы (гер күтәрү), 5 тапкыр дөнья чемпионы, рекорды Гиннесс китабына кертелгән.
* Тамара Халитова (1947―2022), 1995―2002 елларда Әлмәт театры директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1998).
 
## Моны да карагыз
* Халитов урамы (Рөстәм Халитов урамы) (Казан)
* Халиди 
* Халидов
* Халидия мәдрәсәсе
## Шулай ук карагыз
* Халиков

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хәләҗ теле

**Хәләҗ теле** — Халәҗья халкының теле. төрки телләрдән берсе. Үзәк Иранда (Ком, Мәркәзи останнары), Әфганстанда таралган. Сөйләшүчеләр саны 40 мең кеше тирәсендә (2000 ел). Ике — төньяк һәм көньяк диалектларга бүленә.

Хәдәҗ телендә борынгы төрки тел элементлары, хосусән, беренчел озын сузыклар сакланган; сүз уртасында һәм ахырында башка төрки телләрдә з, т, й, р килгән урыннарда д куллана (*һадақ* — ). Лексикада төрки катламны һәм килеп чыгышы анык булмаган сүзләр катламын аералар; азәрбайҗан теленнән, иран телләреннән алынмалар бар.

## Сүзлеге
Халәҗ лексикасының асылы төрки, ләкин күп сүзләр фарсы теленнән алынган. Күрше төрки шивәләре, ягъни Әзәрбайҗан сүзләре дә Хәләҗдә бар.

### Саннар
*1 -  - бӣ
*2 -  – әкки
*3 -  – үш
*4 -  - тө̄рт
*5 -  – биеш
*6 -  – алта
*7 -  – йәтти
*8 -  – сәккиз
*9 -  – тоққуз
*10 -  – уон
*20 -  – йиирми
*30 -  – һоттуз
*40 -  – қырқ
*50 -  – әлли
*60 -  – алтмыш
*70 -  – үәтмиш
*80 -  – сайсан
*90 -  – тоқхсан
*100 -  – йү̄з
*1000 - ,  – мин, миңк

## Мисаллар
Doerfer & Tezcan 1994 өземтәсе, Doerfer тәрҗемә иткән:

## Тагын кара

Алат кабиләсе

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телләр
Волыния суешы

**Волыния суешы** (ләхчә *Rzeź wołyńska*) яки **Волыния фаҗигасе** (украинча *Волинська трагедія*) — Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында Өченче рейх яклы Украина баш күтәрүчеләре гаскәре тарафыннан башка милләтләрнең хәрби булмаган вәкилләрен (аеруча полякларны, алардан кала украиннарны) массакүләм үтерү. Суеш Волынь-Подолье генераль бүлгесендә 1943—1944 елларда булган.

1943 елның июль-августында Украина баш күтәрүчеләре гаскәре иң күп полякларны үтергән, суешның төп корбаннары — хатын-кызлар һәм балалар.

Украина баш күтәрүчеләре гаскәре Волыниядә **35 000-60 000, ә Көнчыгыш [[Галиция]]дә 25 000-40 000 полякны** үтергән. Үтерешләр Степан Бандера тарафыннан оештырылган, төп максаты булып «киләчәк бәйсез Украинада украин кешеләрен генә калдыру максатыннан этник чистартулар оештыру» тора.

1943 елда полякларның җавап итеп үч итүләре нәтиҗәсендә күп санда хәрби булмаган украиннар да үтерелгән.

Суешның корбаннары саны **50-80 мең поляк** дип бәяләнә, үтерелгән украиннар саны — **2000** чамасы кеше булган.

1943 елның 11 июлендә Украина баш күтәрүчеләре гаскәре Волыниядә 99 поляк авылына һөҗүм итә, шул көнне иң күп поляк үтерелгән. 11 июль — Польшада «Волыния суешын искә алу көне» итеп билгеләп үтелә.

## Сылтамалар

* «Сайт памяти Волынской трагедии»   — Институт национальной памяти
* «Воєнна історія» #3_4 за 2003 рік Документи з відзначення 60-ї річниці трагічних подій
* Ґжеґож Мотика Польська реакція на дії УПА: масштаб і перебіг каральних акцій
* Ґжеґож Мотика Волинь 1943 року
* Матеріали Всеукраїнської наукової конференції «Волинська трагедія: через історію до порозуміння», м. Луцьк, 19-20 червня 2013 р. 
* Pojednanie przez trudną pamięć. Wołyń 1943 / Поєднання через важку пам’ять. Волинь 1943 / Reconciliation through Difficult Remembrance. Volhynia 1943
* СПІЛЬНИЙ ВИСНОВОК УКРАЇНСЬКИХ ТА ПОЛЬСЬКИХ ІСТОРИКІВ ЗА ПІДСУМКАМИ IX—X МІЖНАРОДНИХ НАУКОВИХ СЕМІНАРІВ (Варшава, 5-11 листопада 2001 р.)

## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Кыргыннар
Төркем:Украина тарихы
Төркем:Польша тарихы
Tatarica (журнал)

*Мәскәүдә нәшер ителүче «[[Российская татарика]]» журналы белән бутамаска.*

**Tatarica** – халыкара фәнни журнал. Казан (Идел буе) федераль университетының филология һәм мәдәниятара бәйләнешләр институты тарафыннан нәшер ителә.
* Баш мөхәррире – Рәдиф Җамалетдинов, *филология фәннәре докторы, [[Казан дәүләт университеты|КФУ]]ның филология һәм мәдәниятара бәйләнешләр институты директоры.*
* Әйдәүче мөхәррир: Миләүшә Хәбетдинова, КФУ доценты, фән кандидаты.

## Тарих
2013 елдан Казан (Идел буе) федераль университетының багучылар (*попечительләр*) шурасы карары нигезендә нәшер ителә башлый. Беренче саны Татарстан президенты  Р.Н. Миңнеханов кереш сүзе белән ачыла. Елга 2 саны әзерләнә.

## Халыкара мөхәрририят шурасы
* Абдулла Аббас (*[[Кытай]]*)
* Кадрия Бәдретдин (*[[Финляндия]]*)
* Кирхнер Марк (*[[Алмания]]*)
* Мостафа Өнәр (*[[Төркия]]*)
* Айшә-Азадә Рорлих (*[[АКШ]]*)
* Роальд Сәгъдиев (*[[АКШ]]*)
* Рәшит Сюняев (*[[Алмания]]*)
* Шамил Сүнәев (*[[АКШ]]*)
* Тәхсин Җәмил (*[[Румыния]]*)
* Рөстәм Хаҗипов (*[[Франция]]*)
* Гриф Хәйруллин (*[[Казакъстан]]*)
* Юлай Шамил угълы (*[[АКШ]]*)
* Якачы Али (*[[Төркия]]*)
* Генрих Янковский (*[[Польша]]*)

## Бүлекләре

Һәрбер бүлекнең үз мөхәрририяте бар.

## Басманың теле
Татар һәм рус телендә язылган мәкаләләр, инглиз теленә аннотация белән,  оригиналда бирелә. Кайбер язмалар инглиз телендә урнаштырыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Журнал турында Казан дәүләт университеты сайтында 
* Рәдиф Җамалетдинов: «Журнал татар теле белемендә брәнд булырга тиеш» 

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Фәнни журналлар
Tatarica

**Tatarica** — күп мәгънәле сүз.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
*  Tatarica – Казан консерваториясе камера оркестры. 
*  Tatarica – халыкара фәнни журнал, 2013 елдан КФУда нәшер ителә. 
*  Tatarica - радио. 
* Tatarica - белешмәлек.
Салават Кәримов (1960)

*Бу [[язучы]]-журналист турында мәкалә, [[Советлар Берлеге Каһарманы]] турында [[Салават Карымов|моннан]] укыгыз.*

**Салават Кәримов** (*псевдонимы* Салават Кәрим, *тулы исеме* Салават Гайсә улы Кәримов, ) — язучы, «Башкортостан укытыусыһы» журналы баш мөхәррире — директоры (2007). Башкортстан һәм Россия язучылар берлеге әгъзасы. Россия табигать фәннәре академиясе профессоры (2014).

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 3 гыйнварында БАССР Ишембай районы Гомәр авылында туган. Ишембай нефть техникумын (1980), Башкорт дәүләт университетының филология факультетын (1988), БР президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарә  институтын (2002) тәмамлаган. 1980-1982 елларда Курск шәһәрендә элемтәче булып хәрби хезмәтен үти.

## Хезмәт юлы
* 1982 «Ленинсы» газетасында тәрҗемәче. 
* 1984-1986 «Ильич юлы» газетасында (Күмертау) мөхәррир урынбасары.
* «Башкортостан пионеры» газетасы мөхәррире урынбасары.
* «Йәшлек» газетасының беренче җаваплы сәркатибе.
* 1998 БР мәгариф министрлыгында дәреслекләр нәшер итү бүлеге башлыгы.
* 1998 Башкорт дәүләт университетында өлкән укытучы.
* 2008 М. Акмулла исемендәге Башкорт дәүләт педагогика университетында укыта.
* 2007 елдан «Башкортостан укытыусыһы» журналы баш мөхәррире- директоры.

## Иҗаты
Мәктәптә укыган елларында ук мәкаләләре, шигырь-хикәяләре «Башкортостан пионеры» (*хәзерге* «Йәншишмә»), «Пионер» (*хәзерге* «Аманат») журналларында басыла. Ишембайда укыганда «Восход» газетасы (Ишембай районы) мөхәрририяте оештырган «Эзләнү» исемле яшь хәбәрчеләр мәктәбендә иҗат белән шөгыльләнә. «Молодая гвардия» газетасында (Курск өлкәсе) солдат тормышын яктырткан хәбәрләре басылып тора. «Ильич юлы» газетасы (Күмертау) мөхәрририятендә «Куергазы моңнары» әдәби берләшмәсенә җитәкчелек итә. Берләшмә нигезендә, соңрак Күмертау язучылар оешмасы төзелә.
Балалар өчен хикәя, әкиятләр иҗат итә. Башкорт телендә «Урман аланында» (1997), «Сәер төш» (2000), «Йолдызкай» (2001), «Җырчы сыерчык» (2006), «Мин укырга яратам» (2008), «Күңел җылысы» (2010) китаплары нәшер ителгән. Хикәяләре рус һәм татар телендә дә (*«[[Сабантуй]]» газетасында*) дөнья күрде. Башкорт телендә I сыйныфлар өчен «Туган тел» дәреслегенең авторларыннан берсе. 100 дән артык фәнни хезмәте (*дәреслекләр, уку ярдәмлекләре, мәкаләләр, җыентыклар, тәрҗемәләр һ.б.*) басылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 ― РФ гомуми мәгарифенең мактаулы хезмәткәре
* 2014 ― БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре
* 2021 ― Салават Юлаев ордены 
## Чыганаклар
# Каләмдәшебезне котлыйбыз. Мәгариф, 2010 ел, 2- сан.

## Сылтамалар
* С.Г. Кәримов турында «Билгеле галимнәр» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:БР президенты каршындагы дәүләт хезмәте һәм идарә институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:РФ гомуми мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның  атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Башкортостан укытыусыһы

«**Башкортостан укытыусыһы**» (, *Башкортстан укытучысы*) журналы — Уфада укытучылар һәм тәрбиячеләр өчен нәшер ителүче айлык иҗтимагый-педагогик һәм фәнни-әдәби басма.
Баш мөхәррире-директоры – 2007 елдан Салават Кәримов (*Салават Кәрим*).

## Тарих

* 1920 елның февраленнән нәшер ителә. Беренче саны Стәрлетамакта «*Мәгариф эшләре*» исеме белән чыга (мөхәррире Төхфәт Ченәкәй (*Төхфәтулла Гыйззәтуллин*).
* 1924 елдан Уфада «Белем» исеме белән чыга (мөхәррире Имай Насыйри).
* 1931 елдан «*Культура революциясе*» (мөхәррире – С. Гайнуллин)
* 1936 елдан хәзерге исеме белән нәшер ителә (мөхәррире Гобәй Дәүләтшин).
* 1941, июнь – 1952 елларда чыгудан туктап тора.
* 1952 елдан яңадан торгызыла (мөхәррире – Г. Ишбулатов). 1952-1954 елларда ике айга 1 сан чыга.

## Журнал бүлекләре
* Баш бит
* Башкорт теле һәм әдәбияты
* Башлангыч мәктәп
* Мәктәпкәчә тәрбия
* Рус теле һәм әдәбияты
* Милли телләр һәм әдәбиятлар
* Мәктәптә чит тел
* Туган якны өйрәнү
* Табигать һәм төгәл фәннәр
* Һөнәри белем
* Тәрбия һәм өстәмә белем
* Мәгариф белән идарә итү

## Баш мөхәррирләр
Төхфәт Ченәкәй, Имай Насыйри, Гобәй Дәүләтшин, Гайнулла Ишбулатов, Сәлимҗан Гомәров, Г. Шаһибәкова, И. Бикмәтов (1955 – 1961), Ә. Шоңкаров (1961 – 1966), Г. Иргалин (1966 – 1969), Ә. Гарипов (1969 – 1971), С. Гомәров (1971 – 2005), Т. С. Дәүләтбирдина (2005 – 2007) . 2007 елдан алып “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналының баш мөхәррире — С. Кәримов.

## Тираж
* 1924 — 1 000 — 1 500
* 1952 — 5 000
* ........ — ↗ 45 000
* 2011 — ↘ 27 000
* 2020 — ↘ 12 000
* 2021 — ↘ 10 000
* 2022 — ↘ 9 000+
## Хәтер
* 2025 елның 28 февралендә Башкортстанның Мәгарифне үстерү институтында «Башкортстан укытучысы» журналының 105 еллык юбилеена багышланган  түгәрәк өстәл үткәрелгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ф. Сибәгатов. Республика педагогикасы һәм методикасы елъязмасы
* Рәсми сайты 

Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Уфа матбугаты
Mitanni

**Mitanni** (**Hanigälbat** Assiriä kitaplarında, **Naharina** Misır häm semit kitaplarında) — XVI—XIII b.e.q. ğasırda Tönyaq Mesopotamiädä bulğan borınğı däwlät. Hurrian telle xalıq torğan.

1500 b.e.q. - 1300 b.e.q. hind-arilär xakimnäre tararafınnan nigezlängän däwlät. İldä küpçelek hurriannar (hurritlar) torğan, läkin semitlar da bulğan.

Räsmi telläre - hurrian häm akkad telläre.

Mitanni başqalsı - Habur yılğasında urnaşqan **Vaşşukanni** (**Hoşkani**) şähäre, bügenge Süriädäge **Serekani** qalası urınında urnaşqan bulğan dip sanala.

Mitanni tele şulay uq mitanni arilär tele dip yörtelä.

Soñğı tikşerenülär buyınça küpçelek mitannilelärneñ Y-DNK haplotörkeme **R1a-Z93** bulğan, näq şuşı haplotörkem bügenge tatarlar arasında yış oçrıy.
 
## Tarix

Mitanni däwlätendä at ürçetüçelek zur üseş alğan.

1595 b.e.q. yılda **Hatusili I** ulı **Mursili I** Babilgä qarşı yawğa barğan häm Hammurapi nigezlägän däwlätne cimergän.

Mursili I dän soñ Het patşalığında nizağlaşular çorı başlana, näticädä Mitanni kütärelä.

Mitanni berençe patşası - **Şuttarna I**.

Mitanni iñ köçle patşası - **Sausattar** bulğan, ul Aşşur nı buysındıra.

Misır firğäwene Tutmos I (XVI b.e.q.) Mitannigä qarşı Yefrat yılğasında suğışqan. Mitanni patşası **Artadama I** häm Misır firğäwene **Tutmos IV** tik XV b.e.q. ğasırda Solıx kileşüen tözegän.

Het patşası **Hattusipis III** Mitanni Süriägä höcüm itä, Mitanni patşası **Tuşratta** Misır yärdämendä hetlarğa qarşı uñışlı itep suğışa, läkin hetlar höcümnäre zur zıyan kiterä.

1250 b.e.q. yılda Assiriä Mitanni däwläten basıp ala. Mitanni bäysez tarixı tämamlana.

## Patşalar

*Kirta (1520 b.e.q.)
*Şuttarna I
*Parrattarna  (1500—1470 b.e.q.)
*Parşa(ta)tar (1470—1450 b.e.q.)
*Sawştatar (1450—1410 b.e.q.)
*Artadama I (1410—1400 b.e.q.)
*Şuttarna II (1400—1375 b.e.q.)
*Artaşşumara(1375 — 1370 b.e.q.)
*Tuşratta (1370 — 1350 b.e.q.)
*Artadama II
*Şuttarna III
*Şattivaza (1350—1320 b.e.q.)
*Şattuara I (1320—1300 b.e.q.)
*Vasaşatta ( 1300—1280 b.e.q.)
*Şattuara II ( 1280—1267 b.e.q.), Assiriä patşası **Salmanasar I** tarafınnan ciñelgän
## Sıltamalar

*Дьяконов И. М. Арийцы на Ближнем Востоке: конец мифа // «Вестник древней истории». 1970. № 4.
*Дьяконов И. М., Неронова В. Д., Свенцицкая И. С. История Древнего Мира т.1. Ранняя Древность: в 3-ех т. — М.: Издательство «Наука», 1989
*Оджалан А. От Шумерского государства жрецов к демократической цивилизации. — Том 2. — М., 2003. — 464 с.
*Янковская Н. Б. Землевладение большесемейных домовых общин в клинописных источниках // «Вестник древней истории». 1959. № 1.
*Янковская Н. Б. Communal Self-Government and the King of Arrapha // «Journal of the Economic and Social History of the Orient». 1969. V. 12, pt 3.
*Kammenhuber A. Die Arier im Vorderen Orient. Hdlb., 1968.

Төркем:Иран тарихы
Төркем:Сүрия тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Сәхнә (журнал)

«**Сәхнә**»  («Сәхнә» журналы) — Казанда татар телендә нәшер ителүче, татар сәнгатен һәм төрки дөньяның мәдәни тормышын яктыртучы театр һәм эстрада журналы, айлык басма. Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (2022) .  
Басманың директоры - баш мөхәррире – Зиннур Хөснияр (*Зиннур Хөснетдинов*).

## Тарих

2002 елдан чыга. Беренче елында төсле тышлы аклы-каралы, төсле вкладышлы газета буларак нәшер ителгән. Басманы башлангыч чорында Туфан Миңнуллин  җитәкли.

## Бүлекләре

## Тематика
Татарстанның, төрки дөньяның  театр һәм мәдәни тормышын яктыртучы айлык төсле журнал.

## Аудитория
Журнал киң катлам укучыга юнәлдерелгән. Һөнәри театр һәм эстрада сәнгате вәкилләре, үзешчән сәнгатьтә катнашучылар арасында аеруча популяр. Андагы язмалар өлкән, урта буын вәкилләре өчен дә, яшьләр өчен дә кызыклы.

## Таратылу
Татарстанда һәм татарлар яшәгән Россия төбәкләрендә.

## Таратылу чаралары
* Язылу, ирекле сату.

## Шәхесләр
### Җитәкчелек
* 2002-200?  — Туфан Миңнуллин
* 200?-2009 — ???
* 2009-2012 — Туфан Миңнуллин
* 2012-20?? — ???
* 20??- — Зиннур Хөснияр (*Зиннур Хөснетдинов*)

### Хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Журналның рәсми сайты 
*   «Сәхнә» журналы каршында «яшь тәнкыйтьчеләр мәктәбе» оештырыла

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Сәхнә (мәгънәләр)

**Сәхнә** — күп мәгънәле сүз. Татар теленә гарәп теленнән кергән: сәхнә (*театрда уен бара торган урын, сәхнә*).

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Сәхнә – театрның бер өлеше, тамаша күрсәтелә (чыгыш ясый) торган урын.
* Сәхнә – драматик әсәрнең яки фильмның иң кечкенә тәмамланган өлеше.
* Сәхнә - татар театр һәм мәдәни тормышын яктыртучы айлык төсле журнал.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Сәхнә теле - актер осталыгына өйрәтүнең төп курсына керүче фән.
Виктория (Бөекбритания патшабикәсе)

**Виктория** - 1837 елдан гомеренең азагына кадәр Бөекбритания берләшкән корольлеге һәм Ирландиянең җиденче патшабикәсе. 1876 елдан шулай ук Индия императоры титулын да йөртә. Ганновер династиясеннән. Кент герцогы Эдвард Август һәм Виктория Саксен-Кобург-Заальфельд кызы. Виктория Бөек Британия монархларының иң озак идарә иткәне. Ул 63 ел һәм җиде ай хакимлек итә.

Виктория 1819 елны Лондондагы Кенсингтон сараенда дөньяга килә. Ул туган елны хакимият башында атасы Георг III була.
Виктория хакимлек иткән еллар "Виктория гасыры" дип атала. "Виктория гасырында" берләшкән корольлектә сәнәгать, иҗтимагый-икътисади тармаклар һәм технология интенсив үсеш кичерә.

## Искәрмәләр


Төркем:1819 елда туганнар
Төркем:Бөекбритания
Алишев

**Алишев** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Галишан» / «Галишаһ» («*мәртәбәле*») исеменнән кыскартылган «Алиш» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Габдуллаҗан Алишев (*[[Абдулла Алиш]]*, 1908-1944) – татар язучысы, Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
* Сәләм Алишев (1929-2015) – тарихчы-галим, ТР атказанган фән эшлеклесе.
* Хәлил Алишев (1892-1937) – , . 
----
;Алишева
* Шәйит-Ханым Алишева (1947―2024), кумык шагыйрәсе, Дагстан халык шагыйре (2013).
## <small>Моны да карагыз</small>
* Алишина

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Олимпиада стадионы (Лондон)

**Олимпиада стадионы** () — Лондондагы стадион. Аның сыйдырышлыгы – 80 000 кеше. Шуның белән ул атаклы «Уэмбли» (90 000) һәм «Туикенем» (82 000) стадионнарыннан соң өченче урында тора.  Монда җиңел атлетика ярышлары һәм Олимпиада уеннарының ачылу-ябылу тантаналары үткәрелә.

## Искәрмәләр


## Тышкы сылтамалар
* Стадион күренеше (ингл.

Төркем:2011 ел
Төркем:Лондон
Төркем:Стадионнар
Төркем:Бөекбритания икътисады
Фарсылар

**Фарсылар** (фарсыча *فارس, [fɒːrs]*) — Иранның төп халкы (36-61%),  фарсы телле халык Иран илләрендә тора.

Иран милләтенең иң зур өлеше, утрак игенчелек һәм шәһәрләр мәдәнияте белән берләшкән халык.

Соңгы тикшеренүләр буенча татарларның Y-ДНК  һаплотөркемнәре бүленеше фарсы (көнбатыш иранлы) һаплотөркемнәре бүленешенә бик охшаган, шуңа күрә татарларның борынгы бабалары фарсылар булган дип фаразы бар.

Бүгенге татар телендә фарсы теленнән чыккан сүзләр 15% тәшкил итә. Татар телендә фарсы алынмалары: **бина, базар, ходай, гөл, әлбәттә, песи, хайван, дан, һәр, әгәр, азат, аваз, бәлки, дәрья, һәммә, әмма, арзан, зәңгәр, шәһәр, зур, вөҗдан, шат,  дөрес, зыян, кыяр, дару, дошман, дус, зинһар, хәтта,  өмет, пәрдә, [[тәрәзә]], -ханә, Пәйгамбәр, җан, мәйдан, бәхет, офык, сәүдәгәр, хуш, һәм, һич, һава, чөнки, [[энҗе]], -стан, Рөстәм, Зөлфия, Гөлназ, Данис, Фирүзә, дүшәнбе, сишәнбе, чәршәнбе, пәнҗешәмбе, якшәмбе** һ.б.

## Атама

Фарсы этнонимы **пәһлеван** (фарсыча *پهلوان‎* [pæhlævɒːn] ) сүзеннән чыккан дип санала.

1935 елга кадәр Көнбатышта Иран *Персия* - **Фарсы иле** дип йөртелә, ләкин Фарс - илнең бер төбәге генә була (Бөекбританиядә Англия белән охшаш хәл).

## Тарих

Фарсы атамасы беренче тапкыр **836 б.э.к.** елда телгә алына: Әссүрия патшасы **Салманасар III** Парсуа (*Parsuaš*) өлкәсенә каршы сугыша.

VII б.э.к. гасырда ариләр Үзәк Азиядән Иран тигезлегенә күчеп килгән һәм Фарс останына (Фарсыстан) нигез салган. Фарс останы (*Парса, Персида*) фарсы теленең һәм фарсы дәүләтчелегенең бишеге булып санала.

VI б.э.к. гасырда Ахәменид дәүләтендә фарсылар дан казана. Соңрак фарсылар Парфия дәүләтенә кергән.

Сасанидлар идарә иткән чорда (III  б.э.к.) фарсы теле - Иран империясенең  һәм дәүләт дине Зәрдөштлекнең рәсми теле булды.

## Тасвир

Иранда 35 млн. фарсы (51%)  тора.

Күпчелек фарсылар шигыйләр-мөселманнар.

## Мәдәният
Әдәбият борынгы Иранда барлыкка килгән, Зәрдөштлекнең баш китабы Авеста һ.б.

Милли шигърият - робагый, газәл, бәет зур үсеш алган.

Бөтендөньяга мәшһүр фарсы шагыйрьләре: Рудаки,  Фирдәүси, Хафиз, Гомәр Хәям, Саади, Низами, Руми, Җами, Аттар, Санаи һ.б.

Фарсы риваятьләренең төп каһарманы - Рөстәм батыры, нәкъ шушы фарсы әкиятләреннән Рөстәм исеме татар теленә килгән.

## Сылтамалар

*    Народы и религии мира, под ред. В. А. Тишкова, М., 1998.
*    Народы Передней Азии, М.,1957.
*    С. А. Иванов, «Персы» // Большая советская энциклопедия, том 19, М., 1975.
## Искәрмәләр
Поляклар

**Ләхләр** яки **поляклар** (ләхчә. *Polacy, Polak, Polka*) - көнбатыш славяннар иң эре халкы, Полония Җөмһүриятенең төп халкы (94%).

Туган теле - ләх теле һинд-аурупа гаиләсенең славян төркеме лехит астөркеменә карый.

Поляклар гомуми саны 55 млн. кеше, шул исәптән 36 млн. кеше Полониядә тора.

Поляклар иң зур күпчелеге Рум католиклыгы динен тота, шулай ук праваслау һәм лютераннар бар.

1897 елгы халык исәбен алу буенча поляклар (8 млн.) - Россия империясенең өченче халкы булган, хәзер Россиядә 47 мең поляк генә тора.

## Сылтамалар

*Ева Липняцкая. Эти странные поляки = The Xenophobic Guide to the Poles. — М.: Эгмонт Россия Лтд, 2001. — 72 с. — ISBN 5-85044-403-3.
*Поляки // Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн. Информация. Картография, 2010. — 320 с. — ISBN 978-5-287-00718-8.

Төркем:Славян халыклары
Төркем:Европа халыклары
Төркем:Польша халыклары
Дмитрий Сәлимов

**Дмитрий Сәлимов** (Дмитрий Шамил улы Сәлимов) — югары категорияле табиб, медицина фәннәре кандидаты (2008), Волгоград хәрби госпиталенең әйдәүче белгече, планлы хирургия бүлеге башлыгы, медицина хезмәте майоры, Волгоград дәүләт медицина университетының гомуми хирургия кафедрасы укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1981 елда Волгоградта нәселдән килгән табиблар гаиләсендә туган. Әтисе – Шамил Гомәр улы Сәлимов - РФ атказанган табибы, медицина хезмәте полковнигы (*хәзер отставкадагы*), Волгоград өлкә клиник хосписын оештыручы һәм хосписның баш табибы. Әнисе – табиб, РФ атказанган табибы. Ике ир туганы (*абыйсы* Игорь, *энесе* Алексей) шулай ук табиблар. Сарытау хәрби-медицина институтын тәмамлаган (2003). Волгоград дәүләт медицина университетында «*Хәрби хезмәткәрләрнең яудан тыш җәрәхәтләренең ярасы төзәлү үзенчәлекләре (клиник-тәҗрибә тикшеренүе)*» темасына медицина фәннәре кандидатлыгына диссертация (*җитәкчесе проф. А.А. Воробьев*) яклаган (2008).
Шалида (Чечня) хәрби хезмәтен үти, 106- медицина батальоны медицина ротасының операция-бәйләү бүлекчәсе өлкән ординаторы була, өлкән лейтенант званиесе ала.

## Хезмәт юлы
Сарытау хәрби-медицина институтының III курсында укыганда ук, үзенең язмышын Волгоград хәрби госпитале белән бәйли. Өлкән остазларыннан өйрәнеп, тәҗрибә туплый. Яңа технологияләр өйрәнә. Чечняда хәрби-кыр госпитале шартларында үткәрелгән операцияләр зур тәҗрибә чыганагы булалар . Армиядән туп-туры Волгоград хәрби госпиталенә кайта. Эндовидеохирургия техникасын һәм мини-технологияләр кулланып, яңа буын операцияләр (кеше тәнендә зур яра ясамыйча гына ясауны) үзләштерә. Гади табибтан хирургия клиникасының бүлек мөдире вазифасына күтәрелә, югары категорияле табиб була. Аның янына,  Волград клиникасына Идел буе шәһәрләреннән һәм якын чит илләрдән (Украина, Беларус, Казакъстан) пациентлар килә. Д.Ш. Сәлимов Волгоград дәүләт медицина университетының гомуми хирургия кафедрасында да укыта.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

## Чыганаклар
# Йөрәк кушуы буенча хирург. «АИФ-Нижнее Поволжье» газетасы. 2011 ел, № 30. 

## Сылтамалар
* Д. Сәлимов «Чиксез татарлар» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Табиблар
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Медицина хезмәте майорлары
Төркем:Сарытау хәрби-медицина институтын тәмамлаучылар
Шамил Сәлимов

**Шамил Сәлимов** (Шамил Гомәр улы Сәлимов) — табиб, РФ атказанган табибы, медицина хезмәте полковнигы (*отставкадагы*) , Волгоград өлкә клиник хосписын оештыручы һәм баш табибы. «РФ Коммунистлар фиркасе» сәяси фиркасе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 11 гыйнварында туган. Сарытау хәрби-медицина институтын (*академия*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Тында шәһәре госпиталендә хезмәт юлын башлап җибәргән. Дүрт хәрби компаниядә  - Вьетнам, Камбоджа, Эфиопия, Чечняда хәрби табиб буларак катнаша, медицина хезмәтенең полковнигы званиенә күтәрелә (*хәзер отставкадагы полковник*).

## Хоспис оештыру
Волгоград шәһәрендә хоспис оештыру (2005) фикеренә Сисилия Андерс үрнәге һәм  гаилә фаҗигасе (Шамил Гомәр улының үз әнисе рактан вафат була ) этәрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РФ атказанган табибы.

## Чыганаклар
# Йөрәк кушуы буенча хирург. «АИФ-Нижнее Поволжье» газетасы. 2011 ел, № 30. 

## Сылтамалар
* Ш.Г. Сәлимов «Сыйныфташлар» сайтында
* Ш.Г. Сәлимов «Чиксез татарлар» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Табиблар
Төркем:Медицина хезмәте полковниклары
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Сарытау хәрби-медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган табиблары
Венер Сәлимов

**Венер Сәлимов** (Венер Асылгәрәй улы Сәлимов) — ТР дәүләт куркынычсызлык комитеты рәисе (1999), ТР Куркынычсызлык шурасы сәркатибе (1999-2014), ТР атказанган юристы.

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 1 маенда Минзәләдә туган. Казан дәүләт педагогия институтының чит телләр факультетын (1964), ССРБ дәүләт куркынычсызлык комитетының югары курсларын (Минск) тәмамлаган. 1964-1966 елларда хәрби хезмәттә була.

## Хезмәт юлы
* 1964 елда югары уку йортын тәмамлагач, Минзәлә педагогика укуханәсендә (*хәзер* Минзәлә педагогика көллияте) алман телен укыта.
* 1966-1967 ВЛКСМ өлкә комитетында комсомол оешмалары бүлеге инструкторы.
* 1967 елдан ССРБ дәүләт куркынычсызлык комитетында төрле вазифаларда эшли.
* 1968 елдан Казакъстан ССР КГБысының Павлодар өлкәсе буенча идарәсендә. 
* 1983-1992 ТР дәүләт куркынычсызлык комитеты рәисе урынбасары.
* 1993-1999 ТР дәүләт куркынычсызлык комитеты рәисе.
* 1999-2014 ТР Куркынычсызлык шурасы сәркатибе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның  атказанган юристы 
* Кызыл Йолдыз ордены 
* Хөрмәт Билгесе ордены

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  В.А. Сәлимов ТР ветераннар берлеге сайтында
*   В.А. Сәлимов Viperson сайтында

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Юристлар
Төркем:Татарстанның атказанган юристлары
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Сәлимов

**Сәлимов** — татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Сәлим» (*«сәламәт», «саф»*) исеменнән ясалган.
 
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абдулла Сәлимов – матросовчы.
* **[[Венер Сәлимов]]**
** Венер Сәлимов – ТР атказанган юристы, ТР КГБ рәисе (1993-1999).
** Венер Сәлимов – татар эстрада җырчысы.
* Габдрахман Сәлимов (1926—1990), биюче, хореограф, либретто язучы.
* Гата Сәлимов (15.12.1928 — 24.11.1997) — татар артисты, актер, режиссер.
* Дмитрий Сәлимов – табиб, медицина хезмәте майоры (*Волгоград хәрби госпитале*).
* Марсель Сәлимов – язучы, журналист, «Һәнәк» журналы баш мөхәррире булып эшләгән.
* Мәхмүт Сәлимов (1960), хәрби хезмәткәр, язучы (*[[Ростов-на-Дону]]*).
* Мөхәррәм Сәлимов (1935), инженер-металлург, үзешчән композитор. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
* Ниязбай Сәлимов (27.09.1958) – журналист, «Башҡортостан» газетасы директоры-баш мөхәррире (2011).
* Радик Сәлимов – композитор.
* Хәйдәр Сәлимов (Үзе, 1884—?), сатирик шагыйрь, журналист, укытучы.
* Хәлил Сәлимов – татар теле белгече, филология фәннәре докторы.
* Фәнәс Сәлимов – футболчы («Кайрат» командасы), Казакъстан ватандашы.
* Шамил Сәлимов – РФ атказанган табибы, медицина хезмәте полковнигы (*отставкадагы*) (*Волгоград өлкә клиник хосписы*).
* Шакир Сәлимов (1942—2008), шагыйрь, тәрҗемәче.
----
;Сәлимова
* Дания Сәлимова – телче-галим, филология фәннәре докторы.
* Роза Сәлимова (1964), педагогика фәннәре кандидаты (2000), доцент, УФҺТУ Стәрлетамак филиалы кафедра мөдире. 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Хәлил Сәлимов

**Хәлил Сәлимов** (Хәлил Хәлим улы Сәлимов) – телче-галим,  Алабуга (*хәзерге Казан (Идел буе) федераль университетының Алабуга институты*) һәм Яр Чаллы дәүләт педагогия институтлары профессоры (2000), филология фәннәре докторы (1999), үзешчән композитор, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле

1947 елның 29 сентябрендә ТАССР Апас районы Дәвеш авылында туган. Апас урта мәктәбен алтын медальгә, «*филолог, татар теле һәм әдәбияты укытучысы*» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын (1971) кызыл дипломга тәмамлаган. Казан дәүләт университетының татар хорында катнаша. Казан дәүләт университетында «*[[Татар теле]] сузыкларын спектраль анализлау*» темасына (*фәнни җитәкчесе проф. [[Диләрә Тумашева|Д.Г. Тумашева]]*) кандидатлык (1975), «*Татар теленең просодик системасы*»  темасына докторлык (1999) диссертацияләре яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1975-1980 Казан дәүләт университетының татар теле кафедрасында укыта.
* 1981 елдан Алабуга дәүләт педагогия институтының татар теле кафедрасында эшли: өлкән укытучы (1981), доцент (1985), профессор (2000).
* 1986-1990 АДПИ татар теле кафедрасы мөдире.
* 1991-1996 АДПИ тарих-филология факультеты деканы.
* 1996-1997 АДПУ филология факультеты деканы.

## Фәнни юнәлешләре
* Татар теленең фонетикасы һәм просодикасы
* Контрастив тел гыйлеме
* Татар орфоэпиясе

## Фәнни-педагогик эшчәнлеге
«Гомуми тел гыйлеме», «Татар тел гыйлеменә кереш», «Хәзерге татар әдәби теле», «Укытучының сөйләм мәдәнияте» курсларын укыта. Алабуга дәүләт педагогия институтының халык театры белән җитәкчелек итә. 30 дан артык җыр язган.

## Хезмәтләре
* Татар теленең академик грамматикасы. I-II том (*автордаш*). Казан, 1993, 1995; М, 1998.
* Татар теленең орфоэпия сүзлеге. Яр Чаллы, 1995.
* Латин графикасы нигезендә татар теле орфографиясе. Казан, 2000.
* Тел гыйлеменә кереш (*[[Флёра Сафиуллина|Ф.С. Сафиуллина]], [[Дания Сәлимова|Д.Ә. Сәлимова]] белән берлектә*). Казан,  2000. 
* Лингвистика терминнары сүзлеге. Алабуга, 2001.
* Татар һәм рус телләренең чагыштырма фонетикасы (*[[Дания Сәлимова|Д.Ә. Сәлимова]] белән берлектә*). Алабуга, 2007.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
* II, III, IV Бөтенсоюз халык иҗаты фестивальләре лауреаты.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Х.Х. Сәлимов Төрки-татар дөнясы сайтында
* Сәлимов Хәлил Хәлим улы истәлегенә 
 
## Моны да карагыз

Төркем:Профессорлар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:ССРБ композиторлары
Чехлар

**Чехлар** (чехча Češi) — көнбатыш славяннар халкы, Чехиянең төп халкы.

Чех теле  славян төркеме көнбатыш славяннар астөркеменә карый, словак теленә якын.

Күп чехлар Франция, Бөекбритания, АКШ, Словакия, Хорватия, Австрия, Польша илләрендә тора.

1997 елда Казан Кирмәнендә чех кенәзе Изге Вацлав (907-936) тәңкәсе табылган, бу тәңкә Праһа шәһәрендә сугылган булган, табылган тәңкә Казанның меңьеллык яшенең бер дәлиле булды.

Идел буе болгарлары һәм чехлар арасындагы мөнәсәбәтләр әлегә тикшерелмәгән, ләкин соңгы Y-ДНК тикшеренүләре буенча бүгенге татарларның **R1a-M458, R1a-M558** һаплотөркемнәре еш очрый (7,5%+7,5%) , бу һаплотөркемнәр чехлар, словаклар, поляклар - төп һаптөркемнәре.

## Тарих

VI гасырдан **Боһемия, Моравия, Силезия** төбәкләрендә торган халыктан чехлар чыккан.

622 елда Моравиядә беренче славян дәүләте барлыкка килә. Бу дәүләте шулай ук Идел буе Болгары дәүләте белән сәүдә мөнәсәбәтләрендә булган.

Чех *čelověkъ* - **кеше** сүзеннән килеп чыккан атама дип санала.

## Күренекле шәхесләр

Чехлардан чыккан күренекле кешеләр: Ярослав Сейферт (Нобель премиясе иясе), Ярослав Һашек, Карел Чапек, көйязарлар Бедржик Сметана, Антонин Дворжак, җырчы Карел Һотт, спортчылар Доминик Һашек, Яромир Ягр, Мартина Навратилова, Петр Чех, Ян Железный.

## Сылтамалар
* Spal J. Původ jména Čech // Naše řeč. 
## Искәрмәләр

Төркем:Славян халыклары
Төркем:Аурупа халыклары
Ниязбай Сәлимов

**Ниязбай Сәлимов** (Ниязбай Булатбай улы Сәлимов, ) — журналист, филология фәннәре кандидаты, БР атказанган мәдәният хезмәткәре. Җәлил Киекбаев исемендәге премия лауреаты (*[[1992 ел|1992]]*). РФ һәм БР язучылар һәм журналистлар берлекләре әгъзасы. «Башҡортостан» газетасы баш мөхәррире (*[[2011]]-[[2015]]*). БР милли архивының директор урынбасары (*[[2015 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1958 елның 27 ноябрендә БАССР Гафури районы Яугилде авылында туган. «*Рус теле һәм әдәбияты, башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы*» белгечлеге буенча Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын (1981) тәмамлаган. Филология фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
* 1981-1984 Гафури районы Йөзимән, Яугилде мәктәпләрендә мәктәп укытучысы, директоры.
* 1984-1989 «Йолдыз» («Звезда») газетасы (Гафури районы) мөхәррир урынбасары.
* 1989-1990 «Ленинсы»-«Ленинец» газеталары мөхәррире урынбасары.
* 1990 «Йолдыз» («Звезда») газетасы (Гафури районы) газетасы мөхәррире.
* 1991-1994 «Табын» (Гафури районы) газетасы мөхәррире.
* 1994-1997 «Йәшлек» газетасы (Уфа) баш мөхәррире.
* 1997-1999 БР президенты хакимияте мәгълүмат-анализ идарәсе мәгълүмат белән тәэмин итү бүлеге баш белгече.
* 1999-2000 БР президенты берләштерелгән матбугат хезмәте баш белгече.
* 2000-2001 БР дәүләт сәркатибе ярдәмчесе.
* 2001-2011 БР президенты хакимиятенең халык мөрәҗәгатьләре белән эшләү һ. б. бүлекләре мөдире.
* 2011-2015 «Башҡортостан» газетасы баш мөхәррире.
* 2015 елдан Башкортстан Республикасы Милли архивының директор урынбасары.

## Хезмәтләре
Бер монография, ике брошюра, балалар өчен дүрт китап авторы, фәнни җыентыкларда басылган дистәләгән хезмәте бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 1992 Җәлил Киекбаев исемендәге премия.

## Сылтамалар
*  Н.Б. Сәлимов «Чиксез татарлар» сайтында 

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Җәлил Киекбаев премиясе лауреатлары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Архивчылар
Donetsk ölkäsendä Boeing 777 häläkäte

**Donetsk ölkäsendä Boeing 777 häläkäte** - 2014 yılnıñ 17 iyülendä Donetsk ölkäse Grabovo awılı yanında *Malaysia Airlines* hawa şirkäteneñ Amsterdam-Kuala-Lumpur reysın başqarğan Boeing 777 oçqıçınıñ häläkäte. Qaza Ukraina könçığışında qorallı nizağ rayonında bulğan.

Oçqıçnıñ bortında **283 yulçı häm 15 ekipaj äğzası**  häläk bulğan.

*Malaysia Airlines* hawa şirkäteneñ Boeing 777-200ER oçqıçı belän 2014 yılda ikençe häläkäte, XXI ğasırda iñ zur hawa qazası.

Ukraina häm qayber könbatış illäre xökümätläre buyınça oçqıçnı Rusiä yaqlı xärbi talpaçılar "cir-hawa" törendäge **ZRK "Buk"** raketası belän bärep töşergän. Läkin "Buk" kompleksı tabılmağan, AQŞ qaraşı buyınça raketanı cibärgännän soñ, "Buk" Rusiägä küçerelgän. Baş kütärüçelär bu törendäge raketalar bulmawın äytä.

Rusiä häm DXC räsmi qaraşı buyınça oçqıçnı Ukraina xärbi köçläre  "hawa-hawa" törendäge  "Buk-M1" raketası belän bärep töşergän, Ukrainanıñ "Buk-M1" batareyäseneñ "Kupol" radio-lokatsion stantsiäse eşçänlege küzätelgän.

Boeing 777 häläkätennän soñ AQŞ häm anıñ berektäşläre Rusiägä qarşı basımın arttıra, iqtisadi, xärbi çikläwlärne kertä.

2015 yılda Nidirlan, Malayziä, Ukraina häm qayber bütän illär xalıqara tribunalnı çaqıru taläbe belän çıqtı.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/content/article/27134498.html
## İskärmälär

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2014 ел
Әлфия Акбутина

**Әлфия Акбутина**, Әлфия Носрат кызы Акбутина (, *[[1955 ел]]ның [[9 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Ишембай районы|Макар районы]], Югары Эткол*) — журналист,  «''Башҡортостан''» газетасының (1990―2011), «''Башҡортостан ҡыҙы''» журналының (2011―2014) баш мөхәррир урынбасары. ССРБ (1988 елдан), РФ һәм БР журналистлар берлекләре әгъзасы. Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997). Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2005). Башкорт Википедиясенең актив катнашучысы (2015).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 9 мартында (*документ буенча* 9 октябренда) БАССР Макар районы (*хәзерге* БР Ишембай районы) Югары Эткол авылында укытучылар гаиләсендә туган. 1960 елда әнисенең туган ягы ― Нуриман районына күченәләр. Нуриман районы Иске Күл мәктәбен (1972), Башкорт дәүләт университеты филология факультетының рус―башкорт бүлеген (1977) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1977 «*Ленинсы*»-«*Ленинец*» (хәзерге «*Йәшлек*») газетасында (Уфа) корректор булып эшли.
* 1980―1981 Нуриман һәм Зиянчура районнарында мәктәптә укыта.
* 1978 елдан  «''Башҡортостан''» газетасы мөхәрририятендә эшли: өлкән хәбәрче (1990), бүлек мөдире (1993), җаваплы сәркатип (1995), баш мөхәррир урынбасары (1999).
* 2011―2014 «''Башҡортостан ҡыҙы''» журналының  баш мөхәррир урынбасары.

## Хезмәтләре

* Тәрҗемәче буларак билгеле (*мәсәлән*, «Чипполино» әкиятен башкортчага тәрҗемә иткән).
* «*[[Библия]]*»не башкорт теленә тәрҗемә итүчеләр төркемендә эшли.
* БР президенты каршындагы топонимия комиссиясе эшендә катнаша.
* Башкорт энциклопедиясе  тәрҗемәчесе.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997). 
* Шәһит Ходайбирдин премиясе (2005) — «*[[ЮНЕСКО]] линиясе буенча [[Европа]] [[ил]]ләренә сәяхәтнамәләре өчен*».

## Чыганаклар
# *Равил Рамазанов*. Әлфия Акбутинаның иҗат почергы. «*Республика Башкортостан*», 207- сан, 2010 ел, 28 октябрь.

## Сылтамалар
* Ә.Н. Акбутина «Башкорт белешмәлеге» сайтында 
* Җан җылысы белән җылытып 

## Моны да карагыз
*  Ә. Акбутина. Җиләнемә – 3D-тәңкә, чәчемә – 3D-чулпы... 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Кулланучылар
Кәркүк

**Кәркүк** (, *Kirkūk*, ,  , , *Arrapha*) — Гыйрак шәһәре, Кәркүк мөхәфәзәсенең административ үзәге.

Автомобиль юллары төене, тимер юл станциясе.

## География
Кәркүк шәһәре Гыйрак төньягында, ил башкаласы Бәгъдадтан 250 км ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Kəркүк шәһәре 3000 ел элек шумерләр тарфыннан нигезләнгән.
## Халык
Халык саны — 985 758 кеше (гарәпләр, көрдләр, Гыйрак төрекмәннәре, һ.б.)

## Икътисад
Эре нефть чыгару районының үзәге. Бу җирдән нефть торбалар аркылы Триполи (Лөбнан) һәм Баниас (Сүрия) портларына җибәрелә. Текстиль, аяк киеме, химия, азык-төлек сәнәгате кярханәләре, нефть эшкәртү заводы бар.
## Галерея

Kirkuk_citadel.jpg|Кәркүк кальгасе
Aerial_Kirkuk.jpg|1940 елда


Төркем:Гыйрак шәһәрләре
Румыннар

**Румыннар**, **ромыннар** яки **романнар** (румынча *români*) — Европадагы халык, Румыниянең төп халкы.

Румын теле һинд-аурупа гаиләсе роман телләр төркеменә карый.

## Тарих

Бүгенге румыннар Рим империясенең **Дакия һәм Мезия** вилаятьләрендәге кабиләләре нәселеннән чыккан халык дип санала. Романлашкан дак кабиләсе - румыннар бабалары булып санала. Славяннар да румыннарга йогынты ясаганнар.

X гасырдан "влахи", "валахи" дип йөртелгән.

XIX гасырда Валахия һәм Молдавия берләшкән кенәзлеге соңрак Румыния дип атала башлый.

Румын теле кайчакта дак-роман теле, валах теле дип йөртелә.

## Тарихи хариталар

Файл:Paleo-Balkan languages in Eastern Europe between 5th and 1st century BC - Spanish and English.png
Файл:Bgiusca Jirecek Line.jpg
Файл:Theoretical map of Romanian origins.png
Файл:Map-balkans-vlachs.png
Файл:Romanians before WW1.jpg
Файл:Romania harta etnica 2011.PNG
Файл:RomaniansInBalkans.png

## Сылтамалар

*    Румыны // Этноатлас Красноярского края / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3.
Миньоннар

**Миньоннар** () — 2015 елның җәендә дөнья күргән АКШ анимацион фильмы. Русиядә премьера көне — 2015 елның 9 июле. «Начар мин» мультфильмнар сериясенең приквелы булып тора.

## Сюжет
Бер күзәнәкле организмнардан сары җанварларга әйләнгән миньоннар бер максат тота: дөньядагы иң явыз затка хезмәт итү. Алар үзләренең юләрлеге белән барлык хуҗаларын юк итеп, Антарктидага күченеп, депрессиягә бирелгән. Тик араларыннан Кевин, Стюарт һәм Боб атлы миньоннар дөнья буйлап, яңа явыз хуҗаны эзләүгә юл тота. Явызлар конференциясенә эләгеп, алар дөньяны яулап алырга теләүче Скарлет Оверкиллга хезмәт итү өчен тырыша башлый.

Фильм вакыйгалары 1968 елда бара. Төп хәлләр Лондон шәһәрендә уза, монда американнарның британ гореф-гадәтләреннән йомшак формада көлүе сизелә. Даими рәвештә чәй эчү, британ офицерларының киенү традицияләре, монархка артыгы белән мөкиббән китү һәм башка гадәтләр арттырып, һипербола рәвешендә тәкъдим ителә.

## Төп рольләрдә
* Пьер Коффин — Кевин, Боб, Стюарт һәм башка миньоннар.
* Сандра Баллок — Скарлет Оверкилл.
* Джон Хэмм — Херб Оверкилл.

## Сылтамалар
* Миньоннар: Баналь, ләкин җәлеп итәләр

Төркем:АКШ мультфильмнары
Өмәвиләр хәлифәте

**Өмәвиләр хәлифәте** (), **Димәшкъ хәлифәте** — 661—750 елларда яшәгән феодаль төзелешле дәүләт.  династия — Өмәвиләр. Башкала Димәшкъ шәһәрендә урнашкан булган. Дәүләт башлыгы — хәлифә. Аның кулында нәсел буенча тапшырыла торган бар дини һәм дөньяви хакимият тупланган булган. Рәсми тел — гарәп теле. Акча берәмлеге — динар һәм көмеш дирһәм.

Нигезләүчесе — Мөгавия I. Өмәвиләр дәверендә гарәпләр көнбатышта Төньяк Африка, Пиреней ярымутравының зур өлеше, көнчыгышта Тәбәристан, Җурҗан, Мавараэннәһер, Синд һ. б. территорияләрне басып алганнар. Мөгавия I (661—680) ва Габделмәлик дәверендә (685—705) дәүләтнең хәрби, сәяси һәм икътисади кодрәтен арттырган берничә  һәм хәрби  үткәрелгән. Хосусән, хәлифә вазифасы нәсли булып калган, дәүләт хәзинәсе һәм дәүләт архивы тәшкил ителгән, гарәп теле дәүләт теле дип игълан ителгән, яңа акча чыгарылган, хәрби-диңгез флоты тәшкил ителгән.

Өмәвиләр дәверендә күтәрелешләр күп булган (736—737 елларда Харис ибн Сөрәйҗ, 731—740 елларда Мароккодагы бәрбәрләр күтәрелеше, 742 елда — Мәгъриптә хариҗиләр күтәрелеше, һ.б.). 747—750 еллардагы Әбү Мөслим күтәрелеше нәтиҗәсендә Мәрван II тәхеттән төшерелгән, хакимият Габбасилар кулына киткән.

## Хәлифәләр исемлеге
* Мөгавия I (661 — 680), 
* Язид I (680—683), 
* Мөгавия II (683—684),
* Марвон I (684—685), 
* Габделмәлик (685—705),
* Вәлид (705—715),
* Сөләйман (715—717), 
* Гомәр (717—720),
* Язид II (720—724),
* Һишам (724—743),
* Вәлид II (743—744), 
* Язид III (744), 
* Ибраһим (744),
* Мәрван II (744—750).

*
Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Гыйрак тарихы
Төркем:Сүрия тарихы
Вестготлар патшалыгы

**Вестготлар патшалыгы** (, ) — Пиреней ярымутравында һәм көньяк Галлиядә V—VIII гасырларда яшәгән дәүләт.

Вестготлар патшасы Валия һәм Рим императоры Һонорий арасындагы килешү нәтиҗәсендә 418 елда Аквитания провинциясендә барлыкка килгән. Башкаласы итеп Тулуза шәһәре билгеләнгән.

507 елда франклардан каты җиңелгәннән соң вестготлар Септиманиядән башка Галлиядәге барлык биләмәләрне югалткан, башкала баштан Нарбоннага, соңрак Барселонага, һәм ниһаять, 560-елларда Толедога күчерелгән.

711—721 елларда гарәпләр тарафыннан юк ителгән, территориянең күпчелеге хәлифәт составына кертелгән.

## Искәрмәләр
Илдар Сәетов

**Илдар Сәетов**, Илдар Ширкәт улы Сәетов (*[[1957 ел]]ның [[25 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]] [[Бакалы районы]] [[Бакалы]] ― [[2020 ел]]ның [[14 октябрь|14 октябре]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) — драма актеры, РФ атказанган (2008),  БР халык (2002) артисты. 1983―2020 елларда М. Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры актеры.

## Тәрҗемәи хәле
1957 елның 25 гыйнварында БАССР Бакалы районы Бакалы авылында туган. Бакалыда 2- санлы урта мәктәпне тәмамлагач, кирпеч заводында эшли, хәрби хезмәтен үти. Уфа дәүләт сәнгать институтының театр сәнгате факультетын ( *[[Рифкать Исрафилов|Р.В. Исрафило]]в, П.Р. Мельниченко курсы*) тәмамлаган (*[[1983]]*)

2020 елның 14 октябрендә Уфада вафат. Актер озак авырган, катлаулы операция кичергән булган.
## Иҗаты
1983―2020 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрында актер булып хезмәт итә.

#### Уйнаган рольләре
##### Гафури театрында
* адвокат Нагело «*Елый белми торган хатын*»  (*Женщина, которая не умеет плакать*)  Э. де Филиппо 
* Андрей «*Өч кыз туган*» (*Три сестры*)  А.П. Чехов 
* Буштец «*Рядовойлар*» А. Дударев 
* Великатов «*Талантлар һәм баш иючеләр*» (*Таланты и поклонники*)  А.Н. Островский 
* Вилдан «*Бибинур, һай, Бибинур*»  Флорид Бүләков
* граф Федерико «*Печән өстендәге эт*» (*Собака на сене*)  Л.де Вега 
* капитан Казарян «*Ярлыкау*»  Мостай Кәрим 
* Кудашев «*Соңгы [[патриарх]]*» Азат Абдуллин 
* Кудашев «*Унөченче рәис*» Азат Абдуллин 
* Кудимов «*Өлкән ул*» (*Старший сын*) А.В. Вампилов 
* Тимербай «*Эх, дускаем  Байтимер*»  Р. Кинҗәбаев 
* Тулпар «*Оч, Тулпарым*»  Флорид Бүләков 
* Ялчыгул «*Ай тотылган төндә*» Мостай Кәрим
* Чесвик «*Күке оясы*» (*Пролетая над гнездом кукушки*)
* Бәпәнәй «*Мактымсылу, Әбләй һәм кара юрга*»
* Кнуров «*Бирнәсез кыз*» А.Н. Островский
* Гыйззәт «*Гап-гади авыл тарихы*»
* Ырыскул «*Ак пароход*» Чыңгыз Айтматов
* Насыйр «*Бервакыт санаторийда*»
* Сталин, Рәшит Галиб «*Әхмәтзәки Вәлиди Тоган*»
* Лемур «*Мулла*» Туфан Миңнуллин
* Ялчыгул «*Шәүрәкәй*»
* Семенов «*Каһым-түрә*»  һ.б

## Фильмографиясе
* 2003 ― «День хомячка» ― *полковник Безухов*
* 2005 ― «Медведь» ― *Омар* 
* 2016 ― «Кыргый» (режиссеры Ф. Утарбаева) ― *табиб-хирург*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Халыклар Дуслыгы ордены
* БАССР атказанган артисты.
* Башкортстанның халык артисты (*[[2002]]*).
* РФ атказанган артисты (*[[2008]]*).

## Чыганаклар
# Бакалинская земля: история и люди (*Бакалы энциклопедиясе*). Уфа, 2010 ISBN 978-5-85051-512-6
 
## Сылтамалар
* И. Сәетов Гафури театры сайтында 
* И. Сәетов «Чикләрсез татарлар» сайтында 

## Искәрмәләр


Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Гафури театры актерлары
Вилдан Сәетов

**Вилдан Сәетов** (Вилдан Гыйльман улы Сәетов, ) — фәлсәфә фәннәре кандидаты, «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшрият комплексы директоры. ССРБ матбугат отличнигы.

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 17 ноябренда БАССР Хәйбулла районы Габделнасыйр авылында туган. «*Агроном*» белгечлеге буенча Баймак авыл хуҗалыгы техникумын,  «*тарих, җәмгыять укытучысы*» белгечлеге буенча *[[ВЛКСМ]] ҮК югары комсомол мәктәбен*  (ru, 1977), *[[КПСС]] ҮК каршындагы иҗтимагый фәннәр академиясе* (ru) аспирантурасын (1991) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1970-1971 Хәйбулла районы «Хәйбулла» совхозы бригадир ярдәмчесе.
* 1971-1973 ВЛКСМ Хәйбулла райкомы инструкторы.
* 1977-1979 ВЛКСМ Хәйбулла беренче сәркатибе.
* 1979-1980 ВЛКСМ өлкә комитетының бүлек мөдире урынбасары.
* 1980-1982 «*Ленинсы*» – «*Ленинец*» газеталары баш мөхәррире.
* 1982-1987 ВЛКСМ өлкә комитеты сәркатибе.
* 1987-1988 ВЛКСМ өлкә комитетының инструкторы.
* 1991 РСФСР КП Башкортстан рескомы бүлек мөдире урынбасары.
* 1992-1993 Тарих, тел һәм әдәбият институтының (*[[Уфа]]*) башкорт белешмәлеге бүлегендә фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр.
* 1993-1995 «Башкорт белешмәлеге» мөхәрририяте баш мөхәрриренең беренче урынбасары, «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшрият комплекы директоры.
* 1995-1997 БР мәдәният министры.
* 1998 елдан янәдән «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшрият комплексы директоры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Хөрмәт билгесе» ордены
* ССРБ матбугат отличнигы.

## Сылтамалар
* «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми нәшрият комплексы сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Югары комсомол мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Баймак авыл хуҗалыгы техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:СБКФ әгъзалары