open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Елена Боннэр

**Елена Георгий кызы Боннэр** () — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе һәм Россия җәмәгать эшлеклесе, диссидент, хокук яклаучы һәм публицист. Андрей Сахаровның җәмәгате.

Ул 1923 елның 15 февралендә Төрекмәнстанда, бәлшәвикләр гаиләсендә туа. 1937 елда аның әтисе дә, әнисе дә Сталин режимы тарафыннан репрессияләнә, төрмәдән исән килеш әнисе генә кайта. 1941 елда Елена үз теләге белән сугышка китә, анда шәфкать туташы булып хезмәт итә, каты яралана.

Сугыштан соң Боннэр Ленинградтагы медицина институтына керә. Сталин хакимиятенә карата тәнкыйди сүзләр әйткәне өчен ул бу уку йортыннан куып чыгарала, Сталин вафат булганнан соң гына яңадан анда кайтарыла. 1965 елда коммунистлар фиркасенә кушыла, әмма 1972 елда аннан чыга һәм кеше хокукларын үтәүне даулаган совет диссидентлары сафына кушыла. Соңрак үзенең компартиягә керү адымын Боннэр үз тормышындагы иң зур хата дип атый.

1972 елда ул күренекле диссидент, академик Андрей Сахаровка кияүгә чыга. 1975 елда Ослода (Норвегия) Тынычлык өчен Нобель премиясен алу тантанасында вәкиллек итә.

1976 ел маенда Боннэр белән Сахаров Мәскәү Һельсинки төркемен оештыру мөрәҗәгатен имзалый, 1980 елда академик Сахаров белән бергә Горький шәһәренә сөргенгә җибәрелә. Аннан алар Горбачев карары белән 1986 елның декабрендә генә кайтарыла.

Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе таркалып, Россия җитәкчелегенә либераллар килгәннән соң, Елена Боннэр Россия президенты каршындагы Кеше хокуклары комиссиясендә әгъза булып тора, әмма 1994 елның 28 декабрендә аннан чыга — шушы адымын ул, чечен сугышын башлаган режим белән хезмәттәшлек итә алмавы белән аңлата.

Соңгы елларында ул Америка Кушма Штатларында яши, ләкин Россиядәге иҗтимагый-сәяси хәлләрне һәрдаим күзәтеп бара. Мәсәлән, 2010 ел мартында ул «Путин китәргә тиеш!» дигән мөрәҗәгатькә беренче булып имзасын куйды.

Елена Боннэр 2011 елның 18 июнендә Бостон шәһәрендә вафат була.

## Чыганаклар
* Күренекле диссидент Елена Боннэр вафат булды

Төркем:Россия хокук яклаучылары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе хокук яклаучылары
Төркем:Мәскәү Һельсинки төркеме әгъзалары
Анри Лафонтен

**Анри Лафонтен** (; 22 апрель 1854 ел – 14 май 1943) — бельгияле юрист, Халыкара тынычлык бюросының 1907-1943 елларда рәисе, 1913 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Анри Лафонтен 1854 елда Брүсселдә туа. 1877 елда Брүссел Ирекле университетын хокук докторы дәрәҗәсе белән тәмамлап, Брүссел апелляция мәхкәмәсендә адвокат булып эшли башлый. 1893 елда халыкара хокук профессоры дәрәҗәсен ала һәм ике елдан Бельгия Сенатына Социалистик фирка әгъзасы буларак сайлана. 1919 елдан 1932 елга кадәр Сенатның вице-рәисе вазифасында эшли. 1895 елда Поль Отле белән бергә Документация Палатасына нигез сала, ә соңрак Отле белән хезмәттәшлек итеп, мәгълүмат классификациясе системасын төзи (соңрак ул Универсаль унарлы классификация дип атала башлый).

Интернационалист буларак, Лафонтен Милләтләр Лигасын яклап чыгышлар ясый, шулай ук коралсызландыруның файдалы якларын һәм халыкара бәхәсләрне арбитраж аша хәл итүне яклый. Ул Халыкара тынычлык бюросы эшендә катнаша, 1907 елдан аның рәисе була. Үзенең эшчәнлеге өчен, 1913 елда «Аурупада тынычлык өчен халык хәрәкәтенең чын лидеры буларак» Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.  Лафонтен 1919 елгы Париж солых конференциясендә Бельгия делегациясе әгъзасы була, 1920 елда Милләтләр Лигасы ассамблеясында үз иленең вәкиле булып тора.

Анри Лафонтен 1943 елда Брүсселдә вафат була.
## Сылтамалар
 
* Анри Лафонтен  — биография 
* Биография на Nobelprize.org 
* Henri La Fontaine Life 

Төркем:Бельгия юристлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бельгиядән Нобель премиясе лауреатлары
Салдуга

**Салдуга**, **Сандугач** — Башкортстанның Яңавыл районы биләмәләрендә ага.  Бүә елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 18 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны — Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 10010101112111100016274
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111101627
* Бассейн коды — 10.01.01.011
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Поль Анри д’Эстурнель де Констан

**Поль Анри Бенжамен д'Эстурнель де Констан** (; 22 ноябрь 1852 ел – 15 май 1924 ел) — француз дипломаты һәм җәмәгать эшлеклесе. 1909 елда Огюст Беернар белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Тормыш
Поль Анри Бенжамен д'Эстурнель де Констан  аристократик гаиләдә туа. Фәнни дәрәҗәләргә ия була. Ул Борынгы Греция турында тулы бер китап, мифик эчтәлектәге пьесалар яза.  Беренче бөтендөнья сугышы елларында, Пацифист булуына карамастан, Франциягә булдыра алганча ярдәм итә – нәсел замогын госпитальга тапшыра, алман су асты көймәләренә каршы торучы ысуллар эзләү белән шөгыльләнә.

де Констан француз дипломаты, тынычлык өчен көрәшүче һәм пацифист була. Бөтен гомерен ул төрле илләрдә илче хезмәтенә һәм Европа дәүләтләренең тыныч күрше булуын урнаштыру эшчәнлегенә багышлый. Берничә халыкара конференциядә, шул исәптән, 1899 елгы коралсызландыру конференциясендә катнаша. 1918 елда исә Милләтләр Лигасы идеясын һәм проектын төзүчеләрнең берсе була.

Төркем:Франция дипломатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Джозеф Остин Чемберлен

**Джозеф Остин Чемберлен** (; 16 октябрь 1863 ел – 17 март 1937 ел) — инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 1925 елда Чарлз Дауэс белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. Невилл Чемберленның энесе.
## Биография
Джозеф Чемберлен 1863 елда Бөекбританиянең Бирмингем шәһәрендә туа.  Рагбида һәм Тринити-колледжта (Кембриҗ) белем ала һәм 1885 елда фәнни дәрәҗәгә ия була.

Франциядә 9  ай яшәп, Чемберлен Париждагы Сәяси белемнәр мәктәбендә лекциялар тыңлый.  Тагын бер ел Алманиядә укый. 1888 елда исә ул Англиягә кайта. Шул ук елны либераль юнионист Бирмингем тирәсендәге Ист-Вустершир округыннан парламентка сайлана.

1892 елда Чемберлен фирканың парламент  оештыручысы була, 1895 елда – Адмиралтейство лорды, 1900 елда – Казначылыкның финанс сәркатибе, 1902 елда – почталар министры, 1903 елда – Казначылык канцлеры (ягъни финанс министры) була.

1906 елда Чемберлен Айви Мьюриэлга өйләнә, аларның ике улы һәм бер кызы туа.

1915 елда оештырылган коалицион хөкүмәттә Чемберлен Һиндстан эшләре буенча министр итеп куела. Ике елдан соң, британлыларның Месопотамияда, Багдадка һөҗүме вакытында медицина ярдәме күрсәтелмәве сәбәпле килеп чыккан гаугадан соң, Чемберлен вазифаларыннан баш тарта: аның министрлыгы бу гаугага катнашлы була, ләкин Чемберленның үзенә карата гаепләүләр әйтелми.

1918 елның апрелендә Чемберлен Дэвид Ллойд Джорджның коалицион кабинетына кертелә һәм тагын Казначылык канцлеры итеп билгеләнә.

1921 елда Джозеф Чемберлен Бонар Лоу урынында җәмгыятьләр палатасын җитәкли башлый, ләкин 1922 елда лидерлык кабат Лоуга кайта.

1924 елда ул Стэнли Болдуин хөкүмәтендә тышкы эшләр министры буа. 1927 елның 23 февралендә ул совет хөкүмәтенә нота җибәрә, анда Чемберлен ССРБны «Британияга каршы пропаганда» алып баруда гаепли. Нота советларны мондый сәясәтне дәвам итү «шартлары болай да еш бозылган сәүдә килешүен туктатуга һәм хәтта гади дипломатик мөнәсәбәтләрнең өзелүенә китерәчәк» дип кисәтә. Ләкин Англия белән Советлар Берлеге арасында дипломатик мөнәсәбәтләр туктатылуы бөек державалар тарафынннан зупланмый.

1931 елда фирка-ара хөкүмәт урнашкач, Чемберлен Адмиралтействоның Беренче Лорды була.

Чемберлен 1937 елда вафат була.
## Бүләкләр
* The Most Noble Order of the Garter
* Тынычлык өчен Нобель премиясе (1925 ел; Чарлз Дауэс белән бергә, «Локарн сөйләшүләрендә тоткан урыны өчен»

Төркем:Бөекбритания тышкы эшләр министрлары
Төркем:Адмиралтействоның беренче лордлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбританиядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбритания казналыгы канцлеры
Төркем:Бөекбритания Консерватив фиркасы әгъзалары
Төркем:АКШның Бөекбританиядагы илчеләре
Төркем:Маркадагы шәхесләр
1470-еллар

**1470 нче еллар** — 1470 елда башланган һәм 1479 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Бургунд сугышлары

Төркем:Унъеллыклар
Әлтәнин

right|300px|thumb|Аждаһа йолдызлыгы
**Әлтәнин** ( *әт-тәннин* — «аждаһа»; Аждаһа *γ*, Аждаһа гаммасы, *γ* Dra) — Аждаһа йолдызлыгының иң якты йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,36m тәшкил итә һәм ул Җирдән 148 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Әлтәнин — K5 спектр сыйныфылы кызгылт-сары зур йолдыз. Бу иске йолдыз, аның массасы 1,7 Кояшныкына тигез, ә яктыртучанлыгы — 600, диаметры исә Кояшныкыдан 50 тапкыр зуррак.

1,5 млн. елдан соң Әлтәнин күк йөзендә иң якты йолдыз булып торачак һәм аның күренмә ялтыравы хәзердәге Сириусныкына тиң булачак. Җиргә иң якын ераклык 28 яктылык елы тәшкил итәчәк.

1728 елда инглиз астрономы Җеймс Брэдли бу йолдызның параллаксны үлчәү тырышып караганда, яктылык аберрациясе күренешене ачты.
 

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аждаһа йолдызлыгы
1480-еллар

**1480 нче еллар** — 1480 елда башланган һәм 1489 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1480 — Угра елгасында сугыш.
* 1488 — португаль сәяхәтчесе Бартоломеу Диаш Һинд океанына чыга.

Төркем:Унъеллыклар
1460-еллар

**1460 нчы еллар** — 1460 елда башланган һәм 1469 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Босния һәм Герцеговина Госман империясе тарафыннан яулап алына.

Төркем:Унъеллыклар
1450-еллар

**1450 нче еллар** — 1450 елда башланган һәм 1459 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1453 елның 29 мае — Константинополь Госман империясе тарафыннан яулап алына.

Төркем:Унъеллыклар
1440-еллар

**1440 нчы еллар** — 1440 елда башланган һәм 1449 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Иоганн Гутенберг беренче китап бастыру машинасын төзи. Китап бастыру чоры башлана.

Төркем:Унъеллыклар
1430-еллар

**1430 нчы еллар** — 1430 елда башланган һәм 1439 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Сәләник шәһәре Госман империясе тарафыннан яулап алына.

Төркем:Унъеллыклар
1420-еллар

**1420 нче еллар** — 1420 елда башланган һәм 1429 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1429—1430 — Жанна д’Аркның Йөзьеллык сугышында катнашуы.

Төркем:Унъеллыклар
1390-еллар

**1390 нчы еллар** — 1390 елда башланган һәм 1399 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Тамерлан Моголстан гаскәрләрен тар-мар итә.

Төркем:Унъеллыклар
1410-еллар

**1410 нчы еллар** — 1410 елда башланган һәм 1419 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1410 — *Грюнвальд сугышы* (Grünwald suğışı).

Төркем:Унъеллыклар
1400-еллар

**1400 нче еллар** — 1400 елда башланган һәм 1409 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1402 — Испания Канар утрауларын яулап ала.

Төркем:Унъеллыклар
1531 ел

## Вакыйгалар
* Конкистадор Франсиско Писарро Перуга басып керә.

## Туулар

## Вафатлар

* 11 октябрь — Ульрих Цвингли, швейцар реформаторы.

Төркем:1531 ел
Төркем:Еллар
1529 ел

## Вакыйгалар
* Маршал утраулары Испаниягә күчә.

## Туулар

## Вафатлар

* Либерале да Верона, итальян миниатюристы.

Төркем:1529 ел
Төркем:Еллар
1525 ел

## Вакыйгалар
* Финляндиядә реформация башлана.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1525 ел
Төркем:Еллар
Анатыш

**Анатыш** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
 
## Географиясе
Анатыш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 73 чакрым, ә район үзәге Балык Бистәсеннән төньяк-көнбатышка таба 2 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар - 76%, татарлар - 21%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 629 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 73,13%,
татарлар — 24,96%,
башка халыклар — 1,27%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,64%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кеппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb.. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Микронезия

**Микроне́зия** — Океанлыкның бер өлеше. Мариан, Каролин, Маршалл, Гилберт, Науру, Уэйк утрауларын үз эченә ала.

## Илләр һәм буйсынган территорияләр
* Науру
* Кирибати
* Маршалл Утраулары
* Микронезия Федератив Штатлары 
* Палау
* Гуам (АКШ)
* Төньяк Мариан утраулары (АКШ)

## Тарих
Микронезиялеләр бу җирләрдә берничә мең ел элек яши башлаганнар. 16 нчы гасырдан Микронезия Испания колониясе булып тора. 19 нчы йөздә бирегә алманнар (Науру) һәм британнар (Гилберт утраулары) килә. 1898 елда Гуам утравы АКШка, ә Алмания территорияләре Япония һәм Австралиягә күчә. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң Япония бу җирләрдән кысрыкланып чыгарыла һәм аның элекке җирләре БМО кул астына керә.

Бүген, Гуамнан кала, барлык Микронезия илләре дә бәйсез.

## География
Микронезия исеме грек теленнән "кече утраулык" дип тәрҗемә ителә. Ул атоллардан һәм вулканик утрауларыннан тора.

Географик яктан Микронезия Маршалл, Каролин, Мариан, Кирибати (Гилберт), Науру утрауларына бүленә.

Иң зур атоллар: Бикини (Эшшольц),  Ронгелап (Римский-Корсаков), Малоэлап (Аракчеев), Маджуро, Эниветок (Браун), Кусаие (Уалан), Улити, Тарава һ.б., шулай ук Сенявина (иң зуры — Понапе) һәм Трук утраулары. Отто Коцебу экспедициясе нәтиҗәсендә кайбер утрауларның рус атамасы бар.

## Кызыклы фактлар

* Дөньядагы иң зур акчаларны Микронезиягә кергән Ап утравында табалар (Раи ташлары). Аларның иң зурсының диаметры 3 м, калынлы 0,5 м, авырлыгы 4 тонна тәшкил итә.
* 1950 елларда АКШ үзенең атом-төш коралларын Микронезиядә сыный.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Микронезия утраулары 

Төркем:Микронезия
Палау

**Палау Җөмһүрияте** (Белау) — Тын океанның Филипин диңгезендә урнашкан утрау-дәүләт. 328 утраудан тора, мәйданы 458 км², иң зур утравы — Бабелтуап.

Башкаласы — Бабелтуап утравындагы Нгерулмуд шәһәре (391 кеше).
 
## Халык
200 утраудан 8ендә кешеләр яши. Аларның гомуми саны — 20,9 мең кеше (2010).

Милли состав: палаулылар 69,9 %, филипинлылар 15,3 %, кытайлар 4,9 %, башка азиатлар 2,4 %, аклар 1,9 %, каролинлылар 1,4 %, башка микронезиялеләр 1,1 %, калганнары 3,2 % (2000).

## Телләр
Рәсми телләр — инглиз, палау.

Палау (рәсми) 64,7 %, филипин телләре 13,5 %, инглиз 9,4 %, кытай 5,7 %, һ.б. (2000).

## Диннәр
Католик (41,6%), протестант, җирле (10%) һ. б. диннәр тарафдарлары яши.

## Табигать
Палау тропик климат зонасында кечкенә атолларда урнашкан ил. Җәнлекләрдән вак кимерүчеләр, кәлтәләр, кошлар, бөҗәкләр бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Палау хөкүмәтенең рәсми сайты  
* Палау парламентының рәсми сайты  
* «Кругосвет» энциклопедиясе 

## Моны да карагыз

Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Палау
Көпет таулары

thumb|280px|Көпет таулары
**Көпет таулары** (яки күптау); , ) — Иранда һәм Төркмәнстанда урнашкан таулар системасы, Төрекмән-Хөрәсән таулары өлеше булып тора.

Озынлыгы 650 километр, биеклеге 3117 метрга кадәр.

Тау сыртлары аша Атрек Һәм Сумбар елгалары ага.

Таулар сейсмик зонада урнашкан. Иң көчле тетрәү 1948 елда Ашхабад шәһәрен вата (халыкның яртысы диярлек үлә).

Тауларда ярымчүл үләннәре генә үсә.

Төркем:Азия таулар системалары
Төркем:Азия таулары
Төркем:Иран географиясе
Төркем:Төрекмәнстан географиясе
Алгы Азия

**Алгы Азия** (Көнбатыш Азия) — географик яктан үзенә Кавказ артын, Көпет тауларын, Кече Азия таулыгын, Әрмән таулыгын, Иран таулыгын, Месопотамияне, Гарәп ярымутравын һәм Левантны, ә сәяси яктан үзенә якын көнчыгышны, урта көнчыгышны һәм көньяк Кавказны керткән Азиянең бер өлеше.

## География
Алгы Азиянең күпчелек өлешен таулар һәи таулыклар биләп тора, көньягындагы Гарәп өлкәсе күбрәк тигезлекләрдә ятып, төньяк Африкага охшаш.

Күпчелек территорияне чүлләр, комлыклар, коры сахралар били. Урта, Кара, Каспий диңгезләре ярлары, Гарәп ярымутравының көньягы һәм таулы районнар сузызлык кичермиләр.

Регион нефтькә бай (Фарсы култыгы, Каспий яры).

Күп җирләрне көтүлекләр алып тора.

## Сәяси бүленеше
Дәүләтләр:

## Төп халыклар

## Сылтамалар
* Западная Азия 
* WEB-ATLAS.RU сайтында  
* Middle East, West Asia 

Төркем:Азия
Полисарио

**Сәгият-әл-Хәмра һәм Рио-де-Ороны азат итү өчен Халык фронты** (; *кыскача.* - **Polisario**) – Көнбатыш Сахрада эшләүче хәрби-сәяси оешма. 1970-1980 елларда ул территорияне оккупацияләгән Марокко һәм Мавритания гаскәрләренә каршы кораллы көрәш алып барган.
## Тарих
Полисарио фронты 1973 елның маенда Көнбатыш Сахра студентлары тарафыннан оештырыла.  Бу вакытта Көнбатыш Сахра җирләре Испанияга буйсына; фронт территорияга бәйсезлек бирүне таләп итә һәм шунда ук кораллы көрәшкә игътибарын юнәлтә. 1973-1975 елларда Көнбатыш Сахра партизаннар сугышы алып барыла. 1975 елга Испания колониясын калдырырга була, ләкин Мадрид килешүләре нигезендә күрше илләр – Марокко һәм Мавритания арасында бүлә. Моңа җавап итеп, Полисарио бәйсез Сахра Гарәп Демократик Җөмһүриятен игълан итә (1976 елның 27 феврале) һәм партизаннар сугышын инде монда килгән мароккалы һәм мавританлы гаскәрләргә каршы башлый. Сугыш вакытында Полисарио хәрби ярдәмне Әл-Җәзаирдән, Кубадан, дөньяның төрле милли-азатлык хәрәкәтләреннән һәм 1983 елга кадәр Ливиядән ала. 

Сугышның беренче елларында сахралы партизаннар мавритан гаскәрен күпмедер күләмдә җиңә дә. Мавританиядә 1979 елда булган эчке хәрби фетнә нәтиҗәсендә, ул сугыштан чыга һәм СГДҖның бәйсезлеген таный. Марокко исә Көнбатыш Сахрага карата амбицияларыннан баш тартмый. 1980-еллар дәвамында озакка сузылган сугыш хәрәкәтләре бара, ләкин зур тырышлыклар куюга карамастан, Марокко уңышка ирешми. 1991 елда солых килешүенә кул куела, аның шартлары буенча Марокко Көнбатыш Сахрада бәйсезлек мәсьәләсе буенча референдум оештырырга вәгъдә бирә. Бүгенге көнгәчә ул референдум төрле сәбәпләр аркасында үткәрелмәде, ә Марокко исә биргән вәгъдәсенә карамыйча, референдум турында идеядан гомумән баш тарта. 

Полисарионың үз кораллы көчләре бар, алар Сахраны азат итү Халык гаскәре дип йөртелә. 2002 елга бу гаскәрдә 3 мең кеше, 100гә якын танк, 50 пехота хәрби машинасы, 60 якын артиллерия системасы булган

## Шулай ук карагыз
* Көнбатыш Сахрада сугыш

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайт  
* Фирсов М. Западная Сахара: забытый форпост миротворчества  (2005) 
* Куделев В. О некоторых итогах XI-го съезда фронта Полисарио (2003) 
* Economist magazine (2007): Stalemate in Western Sahara  

Төркем:Партизан хәрәкәтләре
Төркем:Сулрадикал оешмалар
Төркем:Көнбатыш Сахара
Орфоэпия

**Орфоэ́пия** ( — *дөрес* һәм  — *сөйләм*) — нормага салынган әдәби әйтелеш кагыйдәләр җыелмасын тәшкил иткән фонетика бүлеге. Язганда орфографик кагыйдәләрнең һәр кеше өчен уртак булуы кирәк булса, сөйләм телендә шул ук максатларда әйтелеш кагыйдәләрнең уртаклыгы кирәк.

Телдә орфоэпия кагыйдәләре һәм унификация барлыкка килсен өчен түбәндәге шартлар булуы кирәк:
* Камил әдәби тел булуы.
* Бердәм телнең диалектлары булуы.
* Диалектларның әдәби тел нормаларына тәэсир итүе.

## Татар орфоэпиясе

Татар милли әдәби телендә әйтелеш нормалары тел формалашу һәм үсеш дәвамында урнашалар, XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында тәмамланалар. Татар теленең орфоэпиясе урта диалектның казан арты сөйләшенә нигезләнгән дип санала. Казан күп гасырлар буе татар халкының мәдәни, сәяси үзәге булып килгән, шуңа күрә казан татарларының сөйләше башкалар өчен үрнәк булып килгән.

1905 елгы инкыйлабтан соң татар әдәби әйтелеше кагыйдәләре турында җитди уйланулар башлана. Татар матбугаты зур үсеш ала, уртак нормалар кирәк була. Бәхәс озак еллар дәвам итә. Татар милли әдәби теле гомумхалык нормаларына нигезләнеп үсә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Төркем:Фонетика
Татар орфоэпиясе

**Татар орфоэпиясе** — татар телендә нормага салынган әдәби әйтелеш кагыйдәләрнең җыелмасы.

Татар милли әдәби телендә әйтелеш нормалары тел формалашу һәм үсеш дәвамында урнашалар, XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында тәмамланалар. Татар теленең орфоэпиясе урта диалектның казан арты сөйләшенә нигезләнгән дип санала. Казан күп гасырлар буе татар халкының мәдәни, сәяси үзәге булып килгән, шуңа күрә казан татарларының сөйләше башкалар өчен үрнәк булып килгән.

1905 елгы инкыйлабтан соң татар әдәби әйтелеше кагыйдәләре турында җитди уйланулар башлана. Татар матбугаты зур үсеш ала, уртак нормалар кирәк була. Бәхәс озак еллар дәвам итә. Татар милли әдәби теле гомумхалык нормаларына нигезләнеп үсә.

Татар теленең орфоэпик нормалары түбәндәге принципларга корылган:
* Орфоэпия гомумхалык телендәге әйтелеш нормаларына нигезләнә.
* Теге яки бу нормаларның, сүзләрнең әдәбиятта беркетелгән булулары һәм эстетик көчле булуы кирәк.
* Әдәби тел орфографисендә морфологик нигездә язылыш нормалары орфоэпиядә дә саклана.
* Рус теленнән һәм аның аша башка телләрдән кергән сүзләр әйтелешләре рус орфоэпиясе нормаларына охшаш була. **Искәрмә:** борынгы үзгәргән алынмалар.

Хәзерге татар орфоэпиясе гадиләшү юнәлешендә хәрәкәт итә.

## Әдәбият
* Җәләй Л. Татар теленең орфоэпик нигезләре.— Казан: Татгосиздат, 1953.— 13 б.
* Йосыпов Р.А, Икетеллелек һәм сөйләм культурасы.— Казан: 2003.
* Сафиуллина Ф.С. Тел гыйлеменә кереш.— Казан: ТаРИХ, 2001.
* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.
* Сәлимов Х.Х. Татар теленең орфоэпик сүзлеге.— Чаллы: 1995.
* Хангилдин В. Татар теленең орфоэпик нормалар мәсьәләсе. // «Совет мәктәбе», 1941, №5.

## Чыганаклар
* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

## Шулай ук кара
* Орфоэпия

## Искәрмәләр

Төркем:Фонетика
Орфография

**Имля** яки **орфогра́фия** (фарсы. املا гарәп. *<big>الإملاء</big>*, бор. юнан. *ορθός* — дөрес һәм бор. юнан. *γράφω* — *язам*) — язуда сүзләрнең һәм грамматик шәкелләрнең дөрес язылыш кагыйдәләре җыелмасын тәшкил иткән фонетика бүлеге. Имла анык бер язма телнең билгеле бер үсеш этабындагы язылыш нормаларын билгели.

Дөньядагы орфографик системалар хәрефләрне куллануның нигезендә нинди принцип ятуына карап бер-берсеннән аерылып торалар. Барлыгы 5 принцип бар дип санала:
* Фонетик принцип
* Сарыф принцип (морфологик)
* Тарихи-традицион принцип
* График принцип
* Дифференциацияләнгән принцип

Орфографик нормалар дөрес язылышны тәэмин итәләр.
Хәзерге чорның күп халыкара телләрнең язу системасы бар һәм күпчелек шундый телләр өчен стандарт орфография булдырылган булган, еш телнең стандарт юрамасында нигезләнеп, һәм шулай итеп сөйләм теленнән әзрәк диалект юрамалары күрсәтелә. Кайвакыт телнең орфографиясендә юрамалар булырга мөмкин, мәсәлән, инглиз теле очрагында Америка һәм Британия язылышында кебек. Кайбер телләрдә (мәсәлән, француз телендә) орфография тел академияләре тарафыннан көйләнә. Кайбер телләр өчен (инглиз телен кертеп) андый идарә итүче оешмалар юк һәм "дөрес" орфография сиземләве уку-укытуда, эш урыннарында һәм рәсми булмаган контекстлары аша үсә. 

## Шулай ук кара
* Орфоэпия
*Иске Имлә
*Яңа Имлә

## Чыганаклар
* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Төркем:Фонетика
Төркем:Имля
Әлдәбәран

**Әлдәбәра́н** ( *әд-дәбәран* — «иярүче»; Сәвер *α*, Сәвер альфасы, *α* Tau) — Сәвер йолдызлыгының иң якты йолдызы һәм күк йөзенең иң якты йолдызларыннан берсе. Аның күренмә йолдызча зурлыгы 0,75–0,95 тәшкил итә һәм ул якынча 65 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Хасиятләр
Әлдәбәран — K5&nbsp;III спектр сыйныфылы кызгылт-сары зур йолдыз. Ул билгесез периодлы үзгәрмә йолдыз (колач 0,2 тәшкил итә). Аның эчендә гелий януы бара. Йөзләрчә а.б. ераклыкта урнашкан тонык M2 спектр сыйныфылы кызыл кәрлә аның иптәш-йолдыз булып тора.

## Күренүчәнлек

Әгәр Орион Билбавының өч йолдызыны уйлап сулдан уңга (төньяк ярымшарда) яки уңдан сулга (көньяк ярымшарда) тоташтырып куйсак, бу күзаллау сызыгында беренче якты йолдыз Әлдәбәран булачак.

## Моны да кара
* Иң якты йолдызлар исемлеге

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Сәвер йолдызлыгы
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2012

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2012** — унынчы Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе. 2012 елның ахырында үткәреләчәк.

Бәйгедә катнашырга гаризалар 2011 елның 18 ноябренә кадәр кабул ителәләр.

## Оештыру тарихы
Бәйгедә балаларның кабат катнашуы турында кагыйдә булмаска мөмкин.

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен җыр бәйгесе
Владимир Арзуманян

**Владимир Вахрам улы Арзуманян** (, , Ханкәнде, Нагорно-Карабах Җөмһүрияте) — әрмән җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2011 җиңүчесе.

## Биография
Музыка педагоглары гаиләсендә туган. Музыка белән 6 яшьтән шөгелләнә. Җырларын әрмән, рус һәм инглиз телләрендә башкара.

Х. Абовян исемендәге беренче мәктәп укучысы..

Каратэ буенча соры путасы бар. Футбол белән шөгыльләнә.

## Җиңүләр
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2011 җиңүчесе.
* «Балалар Яңа дулкыны» (2010 ел) — 3 урын
* «Карот» бөтенәрмән фестевале бәйгесе дипломанты
* Арно Бабаджанян исемендәге фестеваль дипломанты

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ESCKAZ.com: Владимир Арзуманян — Әни

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
1515 ел

## Вакыйгалар
* Госман солтаны Сәлим I Персияне яулап ала.

## Туулар

* 24 февраль — Иоганн Вейер, голланд табибы.

## Вафатлар

Төркем:1515 ел
Төркем:Еллар
1499 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 1 октябрь — Марсилио Фичино, итальян фәлсәфәчесе.
* Алессо Бальдовинетти, итальян рәссамы.

Төркем:1499 ел
Төркем:Еллар
Ллой Болл

**Ллой Джеймс Болл** ()- Казанның Зенит-Казан волейбол клубының элекке уенчысы. Американың Индиана штатында 1972 елның 17 февралендә туа.

Кечкенәдән волейбол һәм баскетбол белән шөгыльләнә. Ләкин әтисе волейбол тренеры булганлыктан волейболны сайлый.

Казанга волейболчыны 2006 елны, ул чактагы тренер, Виктор Сидельников чакыра.
Зенитка кадәр ул 
* 1996 һәм 1999/2000 — «Университет Пердью» (Форт- Уэйн, АКШ)
* 1996—1999 — «Торэй Эрроуз» (Мисима, Япония)
* 2000—2004 — «Модена» (Италия)
* 2004—2006 — «Ираклис» (Сәләник, Греция)
клубларында уйный.

## Уңышлары

### АКШ җыелмасы белән

* Олимпия уеннары уенчысы  (1996, 2000, 2004, 2008).
* Олимпия чемпионы (2008).
* Дөнья чемпионатының көмеш призеры (1994).
* Дөнья лигасы җиңүчесе (2008).
* NORCECA чемпионы  (2003, 2007).
* Панамерика уеннары көмеш призёры (1995).
* Америка Кубогы иясе(2007).

### Клуб карьерасы

* Япония чемпионаты көмеш призёры (1999).
* Италия чемпионы (2001/02).
* Италия чемпионаты көмеш призёры  (2002/03).
* Греция чемпионы  (2004/05).
* Греция чемпионаты көмеш призёры (2005/06).
* Греция Кубогы (2004) һәм Суперкубогы иясе(2005).
* Россия Чемпионы (2006/07, 2008/09, 2009/10, 2010/11[5][6]).
* Бронзовый призёр чемпионата России (2007/08).
* Россия Кубогы (2007, 2009) һәм Суперкубогы иясе (2010).
* Чемпионнар Лигасы җиңүчесе (2007/08).
* Чемпионнар Лигасы финалисты (2002/03, 2004/05, 2005/06, 2010/11).
* Ауропа волейбол конфедерациясе Кубкы иясе (2003/04)

### Шәхси

* Дөнья кубогының иң яхшы подачачысы  (1995).
* Дөнья кубогының иң яхшы связующие (1999).
* АКШның иң яхшы волейболисты (1998).
* «Дүртәү Финалы» Чемпионнар лигасының иң яхшы связующие(2004/05, 2010/11).
* Дөнья Лигасының иң кыйммәтле уенчысы(2008).
* Дөнья Лигасының иң яхшы связующие(2008).
* Россия чемпионатының иң яхшы уенчысы — Андрей Кузнецов призы иясе(2009).
* АКШ студентлар лигасының передачалар һәм эйслар күләме буенча рекордсмен(1991).
* АКШ җыелмасы рекордсмены(17 яшьендәге милли җыелмадагы дебюты).

2011 елда карьерасын Казанда тәмамлый.
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

* NBC Olympics.com айтында биографиясе .
* Tat Center порталына интервью.
* Peoples.ru сайты.
* zenit-kazan.com сайты.

Төркем:АКШ спортчылары
Төркем:«Зенит» ВК уенчылары
Төркем:Волейболчылар
1509 ел

## Вакыйгалар
* 22 апрель — инглиз тәхетенә Генрих&nbsp;VIII килә.

## Туулар

* Данезе Каттанео, итальян шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:1509 ел
Төркем:Еллар
1503 ел

## Вакыйгалар
* 10 май — Христофор Колумб Кайман утрауларын ача.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1503 ел
Төркем:Еллар
Элиу Рут

**Элиу Рут** (; *[[15 февраль]] [[1845 ел]] — [[7 февраль]] [[1937 ел]]*) — америкалы сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе, юрист, 1912 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. 

## Биографиясе
Элиу Рут Нью-Йорк штатының Клинтон шәһәрендә Орен Рут һәм Нэнси Уитни Баттрик гаиләсендә туа. Аның әтисе Гамильтон көллиятендә математика профессоры була. Шул көллиятне 1864 елда Элиу тәмамлый. 1867 елда ул Нью-Йорк университетының юридик мәктәбендә укып чыга.  Озакламый юрист эшчәнлеген башлый.

1878 елда Рут Клара Фрәнсис Уэйлска, Scientific American журналы мөхәрире кызына өйләнә.

1883—1885 елларда Нью-Йоркның көньяк округы прокуроры вазифасын үти.

1899—1904 елларда исә президентлар Маккинли һәм Рузвельт вакытында АКШ хәрби министры була. Саклану министры мөддәтендә Хәрби көллияткә нигез сала, Вест-Пойнттагы Хәрби академияны зурайта һәм Милли гвардия өстеннән федераль идарәне көчәйтә.

1905 елда, Джон Хэй вафат булгач, Рузвельт Рутны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели. Бу вазифада ул консуллык хезмәтендә реформа үткәрә, Якын Көнчыгышта «ачык ишекләр» сәясәтен хуплый. 1906 елда Рио-де-Жанейродагы өченче Панамерикан конференциясендә катнаша, латинамерикан дәүләтләренең хөкүмәтләрен Һаага солых конференциясендә катнашырга чакыра. 1907 елда Вашингтонда Үзәк Америка солых конференциясен оештыра. 1908 елда Япония белән Рут-Такахира килешүенә кул куя.

1909-1915 елларда Рут Нью-Йорктан сенатор була. 1917 елда, Россиядагы Февраль инкыйлабыннан соң  Рут Россияга махсус миссия белән җибәрелә. Рутның үзеннән кала, ул миссияга Америка хезмәт федерациясе вице-президенты Джеймс Дункан, социалист Чарль Рассел, генерал Хью Скотт, адмирал Джеймс Гленон, Нью-Йорк банкиры С.Бертро,  «Интернешнл Харвестер Компани» компаниясе президенты Сайрус Маккормик  һ.б. керә.

Париж солых конференциясендә катнаша, 1921-1922 елларда Вашингтон конференциясендә АКШ вәкиле була.

Ул 1937 елда вафат була.
## Әсәрләре
* *Citizen’s Part in Government.* Yale University Press, 1911.
* *Experiments in Government and the Essentials of the Constitution.* Princeton University Press, 1913.
* *Addresses on International Subjects.* Harvard University Press, 1916.
* *Military and Colonial Policy of the United States.* Harvard University Press, 1916.
* *Miscellaneous Addresses.* Harvard University Press, 1917.
* *Men and Policies: Addresses by Elihu Root.* Harvard University Press, 1925.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РУТ (Root), Элиу.  // Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1992. 
*  
* The United States and the war, The Mission to Russia (1918)

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШтан Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Төркем:АКШ хәрби министрлары
Төркем:АКШ юристлары
NGC 5

**NGC 5** — Томанлыклар һәм йолдыз тупланмалары яңа гомуми каталогында теркәлгән галактика.

## Тарихы

Әлеге галактика елда   тарафыннан, яктылык җыючы элемент буларак көзге кулланучы,  зурлыктагы оптик телескоп ярдәмендә ачылган.

## Чыганаклар

* VizieR
* NASA/IPAC Extragalactic Database
* 
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Яңа гомуми каталог
* Мессье җисемнәр исемлеге

5
5
Морфонология

**Морфоноло́гия** — теге яки бу телдәге морфемаларның сөйләмдә кулланылышы, ягъни хәрәкәте вакытында бу морфемалар составында барган фонетик үзгәрешләрне өйрәнә торган фән, тел белеме тармагы. Морфонология төрле позицияләрдә килгән морфемалар составындагы фонетик чиратлашуларны, аларның составын, морфемаларның куллану үзенчәлекләрен, морфемаларның алломорфларын һ. б. өйрәнә.

Морфонология авазлар, фонемалар, просодемалар, морфемалар, сүзләр, синтагмалар белән эш итә.

Аерым хезмәтләрдә фәнне шулай ук *морфофонемика* дип атау күзәтелә.

## Чыганаклар
* Сафиуллина Ф.С., Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле.— Казан: «Мәгариф» нәшрияты, 2006.— 408 б.

Төркем:Фонология
Төркем:Тел белеме бүлекләре
Геронтократия

**Геронтократия** (  (geron), иялек килеш ) — *карт* һәм  (kratos) – хакимият, идарә)  - хакимият иң өлкән кешеләрдә булырга тиеш, дип санаучы идарә принципы.  Термин беренче тапкыр XX гасыр башында этнограф У.Риверс тарафыннан кертелә. Аның теориясе буенча, геронтократия Австралиянең аборигеннарына һәм Океаниянең кайбер халыкларына хас булган. Ләкин, хәзерге күзаллаулар буенча, аксакалларның беренчел җәмгыятьтәге урыны кабиләләрдәге югары хакимиятнең бары бер өлеше генә булып тора.

Нәтиҗәдә, термин публицистикада киң кулланыла башлый; хәзерге вакытта «геронтократия» дип еш кына кадимлек, вазифаларда кешеләрнең алмашынмавы һ.б. хөкем сөрүче идарә ысулын әйтәләр. 
## Шулай ук кара
* Героссия
* ССРБда торгынлык чоры
* Геронтофобия
* Геронтология
* Педократия
## Сылтамалар

Төркем:Дәүләт
Төркем:Дәүләт формалары
Төркем:Политология
Төркем:Идеологик клише
Төркем:Яшь
Зур Эт VY

**Зур Эт VY** (VY Canis Majoris, VY CMa) — Зур Эт йолдызлыгының йолдызы, гадәттән тыш зур йолдыз. Бәлки, иң зур йолдыз һәм иң якты йолдызлардан берсе йолдыз булып тора. Бу гаять зур йолдыз 1500 парсек (5000 яктылык елы) ераклыкта урнашкан.

2005 елда йолдызның радиусыны хисапладылар. Ул 1420 Кояшныкы радиусы колачында ята. Әгәр VY CMa безнең Кояш урынына куйсак, аның өслеге Сатурн орбитасына җәелеп җитә. Йолдызның төп нурланышы инфракызыл яктылыкта була. Йолдызның өслегенең температурасы бик түбән һәм 3000&nbsp;°C тәшкил итә. Йолдызның тыгызлыгы якынча 0,000005–0,00001 кг/м³ тәшкил итә (чагыштыру өчен, 0&nbsp;°C та һаваның тыгызлыгы 1,2929 кг/м³ тәшкил итә).[2]

Йолдызның хасиятләре турында капма-каршы фикерләр бар. Берсе караш буенча — бу бик эре кызыл гадәттән тыш зур йолдыз. Икенчесе — бу бик зур кызыл үтә зур йолдыз һәм аның диаметры Кояшныкыннан 2000 түгел, ә 600 тапкыр зуррак. Бу очракта аның зураюе киләчәктә дәвам итәчәк.

## Моны да кара
* Иң эре йолдызлар исемлеге
* Гадәттән тыш зур йолдыз
* Кызыл үтә зур йолдыз
* Киль ''η''
* Пистолет йолдызы
* Мира
## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Зур Эт йолдызлыгы
Төркем:Гадәттән тыш зур йолдызлар
Төркем:Кызыл якты зур йолдызлар
Меритократия

**Меритократия** (турыдан-туры **«лаеклылар хакимияте»**,  – лаек һәм  - хакимият, идарә) – дәүләттә җитәкче вазифаларда,  чыгышка һәм байлыкка карамастан, иң сәләтле һәм лаеклы кешеләр булырга тиешлеген раслаучы идарә принципы. Күбесенчә ике мәгънәдә кулланыла. Терминның беренче аңлатмасы аристократия һәм демократияга капма-каршы булган системага тәңгәл килә. Икенче, иң таралган мәгънәсе хезмәт сөючән һәм сәләтле кешеләргә, алар киләчәктә ирекле конкуренция шартларында җәмгыятьтә югары урынга ирешергә  мөмкинлек алсыннар өчен, башлангыч шартлар барлыкка китерүне күздә тота.
## Терминның тарихы
Термин беренче тапкыр инглиз социологы Майкл Янг тарафыннан «Меритократиянең күтәрелүе, 1870-2033» антиутопиясендә кулланыла (1958 ел), анда кешенең җәмгыятьтәге урыны аның интеллект коэффициенты (IQ) белән билгеләнүче футуристик җәмгыять сурәтләнә. Китапта мондый система инкыйлабка китерә, һәм нәтиҗәдә гавам тәкәббер, халыктан аерылып беткән элитаны бәреп төшерә. Охшаш сюжетлар башка әдәби әсәрләрдә дә кулланыла.

Соңрак «меритократия» терминыныэ күпкә уңай мәгънәсе барлыкка килә һәм аны мөмкинлекләрнең тигезлеген яклаучылар куллана. Үзегең «Киләчәк постиндустриаль җәмгыять» китабында (1972 ел) Дэниел Бэдд меритократия бюрократияне юкка чыгарачак һәм җәмгыятьнең социаль төзелешен үзгәртәчәк, дип саный.  Көнбатыш социологияда неоконсервантизм тарафдарлары да охшаш карашларга ия булалар.
## Чынга ашыру
Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, Кытай үз тарихының кайбер чорларында меритократик системаны чынга ашыруга якын була. Мәсәлән, Сун династиясе вакытында имтиханнарның өч баскычлы системасы кулланыла, аның ярдәмендә идарәче вазифаларына сәнгатьне, конфуцианлыкны һәм идарә проблемаларын иң яхшы аңлаучы намзәтләр са	йлап алына. .

АКШта меритократия системасы инде урнашкан, шуңа күрә америкалыларның шәхси казанышлары бары мөмкинлекләрдән, хезмәт сөюдән, әхлактан тора, дигән фикер киң таралган. Тәнкыйтьчеләр исә нәкъ элеккечә, мирас, социаль һәм мәдәни өстенлекләр, хезмәт базарында һәм эшкуарлыкта мөмкинлекләр, уңыш, сыйфатлы белем алу һәм дискриминацияның мөһим роль уйнавын искәртә.
## Тәнкыйть
Меритократия аналитикларының берсе математик Александр Гротендик була, ул математикларның элитар төркеменең эволюциясен даһилар берлегеннән социаль бүлекчәнең ике кастага: мәрхәмәтсез «Югарылар» һәм куркып яшәүче «сазлыклар»га бүленүенә кадәр өйрәнгән..

Меритократиянең кайбер тәнкыйтьчеләре фикеренчә, бу концепцияның төп максаты интеллектуаль элитаның өстенлекләрен аклау.. 
## Чыганаклар

## Әдәбият
### Татарча
Татар телендә меритократия турында махсус  әдәбият юк.
### Урысча
* Янг М. Возвышение меритократии // Утопия и утопическое сознание. М.: Прогресс, 1991.
* Дементьева В. В. «Меритократия» Римской Республики: право, ритуал, политическая культура // IUS ANTIQUUM (Древнее право). № 17, 2006. С. 55-65
## Шулай ук кара
* Технократия

Төркем:Дәүләт
Төркем:Социология
Кече Эт йолдызлыгы

**Кече Эт йолдызлыгы** () — зур түгел, әмма тәэсирле экватордагы йолдызлык. Җәүза, Бермөгез, Су Аждаһасы һәм Саратан йолдызлыклары белән чикләнә. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары гыйнвар–февраль айларында була. Россиянең бөтен территориясендә күренә, әмма иң яхшысы — көньяк өлкәрендә.

## Йолдызлар
Иң якты йолдызлар: күк йөзенең яктырыш буенча 8 нче йолдыз Прокион (*α*) һәм Гомәйсаэ (*β*).
 

Төркем:Йолдызлыклар
Альфред Нойес

**Альфред Нóйес** (; 1880—1958) — инглиз язучысы, шагыйрь. Ул күпсанлы балладалары белән мәшһүр.

## Тормыш юлы
Нойес Англиянең Стаффордшир графлыгында урнашкан Вулверһемптон шәһәрендә дөньяга килә. Аның әтисе, Альфред Нойес, латин һәм грек телләрен укытучысы булган. Альфред Эксетер көллиятендә укый, аннары соң Оксфорд университетына керә, ләкин аны тәмамламый.

1914—1923 елларда ул Принстон университетында инглиз әдәбиятын укыта. 1929 елда гаиләсе белән Уайт утравында яши башлый. Барлыгы ике тапкыр өйләнгән була.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Альфред Нойес АКШта һәм Канадада яши. 1949 елда ул кире Англиягә кайта.

1958 елда, 77 яшендә, Альфред Нойес вафат була. Аның кабере Уайт утравында урнаша.

## Иҗат
Альфред Нойес барлыгы алтмышлап китап яза. Алар арасында һәм шигырьләр, һәм хикәяләр җынтыклары, романнар бар. Иҗатында ул классик, традицион әдәби стильны саклый. Альфред Теннисон һәм Уильям Вордсворт традицияләрен дәвам итә.

21 яшендә ул «The Loom of Years» исемле беренче шигырьләр җыентыгын бастыра. 1903—1913 елларда ул тагын 5 җыентыкны бастыра. 1918 елда исә ул хикәяләр җыентыгын бастыра. Моннан соң ул тагын дистәләрчә җыентыклар чыгара. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында, АКШта һәм Канадада яшәгәндә, Альфред Нойес шигырьләрендә инглиз гаскәриләренә мәдхия җырлый. 1953 елда ул үз автобиографисен чыгара.

Аның соңгы шигырьләр җыентыгы 1956 елда чыга.

## Сылтамалар
* Альфред Нóйес иҗаты 

Төркем:Инглиз шагыйрьләре
Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания шагыйрьләре
Төркем:Бөекбритания язучылары
Стинг

**Стинг** (), чын исеме **Гордон Мәттью Томас Самнер** () — британ рок-музыканты, актер, The Police төркеме җитәкчесе (1976—1984). 1984 елдан аерым үзе җырлый.

Стинг — дөньякүләм танылган җырчы. Милләтләргә карамыйча, аны бөтен Җир шары тыңлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания җырчылары
Төркем:Шәхесләр:Бөекбритания
Гөлнара Сәмитова-Галкина

**Гөлнара Самитова-Галкина** — олимпия чемпионы, җиңел атлетика буенча Россиянең атказанган спорт остасы.

## Тормыш юлы
Гөлнара Самитова 1978 елда, 9 июльдә Яр Чаллы шәһәрендә туа. Беренче тренеры — Аржевитин Виктор Николаевич. Озак вакыт Миңнулла Чинкин да аның тренеры булып торды. Хәзер Суворов Геннадий Михайлович белән шәгыльләнә.

## Спорт карьерасы
2003 елда Италиядә узган Европа кубогында 3000 м каршылыклар белән йөгерү буенча беренче була. Әлеге елда ул Дөнья чемипионатында 5000 м дистанциягә йөгерү буенча ярышларда 7 урын ала.

2004 елда узган Европа кубогында (Быгдоша, Польша) 3000 м йөгерү ярышларында җиңә, ә кышкы Дөнья чемпионатында (Будапешт, Маҗарстан) 1500 м йөгерү ярышлары нәтиҗәсендә бронза медаль белән бүләкләнә.

2008 елда Кытайда узган XXVIII Олимпия уеннарында стипльчез (каршылыклар белән 3000 м йөгерү) ярышларында Гөлнара Самитова-Галкина беренче килә. Шуны да әйтергә кирәк, бу дисциплина буенча Олимпия уеннарында ярышлар беренче тапкыр уздырыла һәм, шулай итеп, Гөлнара — тарихта беренче тапкыр 3000 м каршылыклар белән йөгерү буенча олимпия чемпионы. Шул ук Олимпиадада ул 5000 м йөгерүдә дә катнаша, ләкин 4 урын ала.

## Татарстан флагы
Пекин Олимпиадасында алтын медаль алган Гөлнара Сәмитова- Галкина җиңүдән соң Россия флагы белән бергә Татарстан флагын да тотып стадионда йөгереп уза. Татарстан флагын да, куш тырнаклар эчендә әйткәндә, “дөньяга чыгарган” өчен Гөлнара алтын медальдән һәм чемпионлыктан колак кага яза.
 
“Моның өчен минем медальне кире ала яздылар. Чөнки Олимпия уеннарында ике флаг белән булу рөхсәт ителми. Икенче көнне безнең белән булган бөтен түрәләр, җитәкчелек бу проблеманы хәл итте. Анда бик зур конфликт булды”,-ди Гөлнара Самитова-Галкина.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2009 — Дуслык ордены (*[[РФ]]*)
*  РФ атказанган спорт мастеры

## Чыганаклар
* «Рекордсмен» спорт газетасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гөлнара Сәмитова-Галкина олимпия рекорды куйды
* Гөлнара Сәмитова-Галкина Чаллының мактаулы кешесе исемен алды

Төркем:Россиянең атказанган спорт осталары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Татар спортчылары
Равил Кашапов

**Равил Кашапов** — җиңел атлетика буенча халыкара класслы спорт остасы, СССР һәм РСФСР чемпионы, укытучы. Россия Федерациясенең атказанган физик культура хезмәткәре (2025).

## Тормыш юлы
Равил Кашапов Чиләбе өлкәсе Увельский районының Красногорск поселогында 1956 елның 15 ноябрендә туа. Аның беренче тренеры — РСФСР атказанган тренеры, Россиянең атказанган физик культура хезмәткәре Хәниф Мортазин. 1981 елда спорт белән шөгыльләнүен Волгоград дәүләт физик культура институтының Казан филиалындагы спорт медицинасы кафедрасында укыту эше белән бергә алып бара. 1986 елда филиалны Чаллы шәһәренә күчергәч, ул да күченә һәм хәзер дә Равил Кашапов Чаллыда яши һәм эшли.

## Спорт карьерасы
1988 елда Сеулда (Корея) узган XXIV Олимпиадада марафон йөгерүе буенча катнаша һәм 10 урын ала. 
1988 елда Европа кубогында, ә 1998 елда Дөнья кубогында җиңә.
1998 елда Дөнья чемпионатында 100 км йөгерү буенча бронза медаль иясе була. 
2001 елда 100 км йөгерү буенча командалы исәптә Европа чемпионы исемен ала.

3000 м алып 100 км кадәр дистанцияләргә йөгерү буенча күп тапкыр СССР һәм Россия чемпионы була.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рекордсмен спорт газетасы

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе чемпионнары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Аурупа чемпионнары
Төркем:Татар спортчылары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе халыкара класслы спорт осталары
Төркем:Россия Федерациясенең атказанган физик культура хезмәткәрләре
Благовар районы

**Благовар районы** () — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Язикәү авылы.
1935 елның 31 гыйнварында Үзәк башкарма комитетының карары белән, яңа 14 район белән бергә барлыкка килгән. 
Болгавар районы 80гә якын торак урынын берләштерүче 15 авыл җирлегенә бүленгән.

## География
Муниципаль район Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан. Мәйданы 1611 км² тәшкил итә. Төньяктан көньякка 38 кмга, көнбатыштан көнчыгышка 66 кмга сузылган.
Район аша аз сулы Чәрмәсән белән Кармасан елагалары ага.

## Демография

## Транспорт
Район территориясеннән Уфа – Самара тимер юлы һәм автомагистраль уза. Куйбышев тимер юлының Болгавар тимер юл станциясе.
## Авыл хуҗалыгы
Район җиренең 85%ы (128 мең га) авыл хуҗалыгы максатларында файдалана. Шул исәптән 105 мең га — басу җирләре. 
## Җитештерү тармагы
Районда сәнәгатькә дә азмы-күпме урын бар. Нефть һәм нефть продуктларын куу, авыл хуҗалыгын продукциясен эшкәртү, авыл хуҗалыгы техникасын ремонтлау предпприятиеләре бар. Иң эреләре: Язикәү ЛПДС (куу станциясе, диспетчерлык), «Райсельхозотехника»,Благовар дәүләт кошчылык заводы, завод каршында ит әйберләре цехы, элеватор.  
Дүрт төзелеш оешмасы эшли 
## Халык
Рәсми саннар буенча районның милли составы бик чуар. Соңгы рәсми сан алу буенча биредә ярты халык башкортлар, калганнары — татарлар, руслар һәм алманнар яши. Әмма 1989 елда гына татарлар — 60%, башкортлар 8% исәпләнгән. 2000 елда Уфада Башкорт хатын-кызлары җыенына чакыруга каршы район җитәкчелеге үз вәкилләрен җибәрмәде, районда башкорт халкы яшәми дигән җавап белән.. Аларга каршы тарих фәннәре кандидаты Әнвәр Әсфәндияров, чыганаклар буенча районның 35 авылын «тарихи башкорт авыллары» итеп санарга куша. Үзенә ошамаган рәсми статистиканы ул үзенчә «фаш итеп» карый. Янәсе, ниндидер кодрәтле көчләр (Әсфәндияров ул көчләрнең исемнәрен атамый)Благовар районы халкын дезинформацияләү планын коралар һәм халыкны сәяси провокация корбаннары итәләр. Әсфәндияров районда яшәгән татарларны һәм башка халыкларны үзләрен мотлакъ Канзафәр-би токымы итеп танырга һәм башкорт дип аталырга өнди.

**Сан алулар буенча милли состав**

Таблицада күрсәтелмәгән халыклардан районда украиннар да яши (2,8%).

## Район җирендә туган танылган кешеләр
* Рөстәм Асаев, җырчы, Татарстанның халык артисты (2022).
* Мидхәт Әбделмәнов (1942―2024), шагыйрь, композитор.
* Хәмит Әһлиуллин,
* Нурлан Ганиев (1985), шагыйрь, философия фәннәре кандидаты (2020). Башкортстан Язучылар берлеге рәисе урынбасары.
* Касыйм Дәүләткилдиев, рәссам.
* Бәкер Дәүләтов,
* Әмирхан Еники, язучы.
* Ренат Еникеев, композитор.
* Гыйлемхан Идрисов,
* Нурия Измайлова, шагыйрә.
* Хаҗиәхмәт Ишбулатов,
* Муса Мөлеков,
* Галимҗан Нигъмәти,
* Гыйниятулла Терегулов,
* Әбүбәкер Терегулов,
* Идрис Туктар, шагыйрь.
* Вәли Хангилдин,
* Рим Хәсәнов, композитор.

## Матбугат
Татар телендә  *«[[Благовар хәбәрләре]]»*, русча *«Благоварские вести»*  (элек *«Знамя труда»*)  гәҗите нәшер ителә. Атнага өч тапкыр чыга. Гомуми тираж – *4 300* данә. Айга 2 тапкыр ''башк.'' *«Благовар хәбәрҙәре»* гәҗит-кушымтасы чыгып килә.

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Башкирская энциклопедия
* Мы гордимся ими

Төркем:Башкортстан районнары
Мигель де Сервантес

**Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра** () — дөньякүләм танылган испан язучысы, шагыйрь, драматург. Испан теленә гаять зур йогынты ясаган шәхес, испан телен еш кына *la lengua de Cervantes* (*Сервантес теле*) дип атыйлар. Беренче чиратта дөнья әдәбитының иң күренекле әсәрләренең берсе, «Дон Кихот» романы авторы буларак билгеле.

Алкала-де-Энарес исемле шәһәрдә дөньяга килә. Италия, Наварино, Тунис, Португалия һәм башка хәрби кампанияләрдә катнаша. 1575—1580 елларда Алжирда әсирлеккә эләгә дип санала.

1584 елда Каталина Паласиос де Саласарга өйләнә. Ә 1585 елда ул үзенең беренче зур әсәрен («La Galatea» — *«Галатея»*) бастыра. 1604 елда аның зур популярлык яулаган «Дон Кихот» романының беренче өлеше чыга. 1616 елга кадәр ул икенче өлешне яза. Ләкин әсәрләр язу аңа табыш китерми, Сервантесның бик хәерче яшәгәне мәгълүм.

1616 елда Мигель де Сервантес вафат була. Аның күпчелек әсәрләре шуннан соң гына дөнья күрә.

Язучы хөрмәтенә Меркурийдагы кратерга аның исеме бирелә. Шулай ук 1966 елда аңа багышланган ССРБ почта маркасы чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Испан язучылары
Төркем:Испан шагыйрьләре
Төркем:Испания драматурглары
Төркем:Испания язучылары
Төркем:XVI гасыр драматурглары