open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Россия Федерациясенең федераль округлары

**Россия Федерациясенең федераль округлары** В.В.Путинның №849 указга туры китереп барлыкка килделәр (2000 елның 13 май)

Оештыру моментында 7 округ барлыка килә; 2010 елның 19 декабрендә Төньяк Кавказ округы барлыкка килә (2000 елның майда-июньдә бу исемне хәзерге Көньяк федераль округ йөртә).

## Федераль округларның исемлеге

## Үзәк федераль округ

**Федераль округның үзәге** — Мәскәү шәһәре.
* Белгород өлкәсе
* Брянск өлкәсе
* Владимир өлкәсе
* Воронеж өлкәсе
* Иваново өлкәсе
* Калуга өлкәсе
* Кострома өлкәсе
* Курск өлкәсе
* Липецк өлкәсе
* Мәскәү өлкәсе
* Орёл өлкәсе
* Рязань өлкәсе
* Смоленск өлкәсе
* Тамбов өлкәсе
* Тверь өлкәсе
* Тула өлкәсе
* Ярославль өлкәсе
* Федерация әһәмиятендәге шәһәр — Мәскәү

## Көньяк федераль округ

**Федераль округның үзәге** — Тындагы Ростов шәһәре.
* Адыгея Республикасы
* Калмыкия Республикасы
* Краснодар крае
* Кырым Республикасы
* Әстерхан өлкәсе
* Волгоград өлкәсе
* Ростов өлкәсе
* Федерация әһәмиятендәге шәһәр — Акъяр

## Төньяк-Көнбатыш федераль округ

**Федераль округның үзәге** — Санкт-Петербург шәһәре.
* Карелия Республикасы
* Коми Республикасы
* Архангельск өлкәсе
* Вологда өлкәсе
* Калининград өлкәсе
* Ленинград өлкәсе
* Мурманск өлкәсе
* Новгород өлкәсе
* Псков өлкәсе
* Федерация әһәмиятендәге шәһәр — Санкт-Петербург
* Ненец автономияле округы

## Ерак Көнчыгыш федераль округы

**Федераль округның үзәге** — Хабарау шәһәре.
* Якутия Республикасы
* Диңгез буе крае
* Камчатка крае
* Хабарау крае
* Амур өлкәсе
* Магадан өлкәсе
* Сахалин өлкәсе
* Яһүд автономияле өлкәсе
* Чукотка автономияле округы

## Себер федераль округы

**Федераль округның үзәге** — Новосибирск шәһәре.
* Алтай Республикасы
* Бүрәтия Республикасы
* Тыва Республикасы
* Хакасия Республикасы
* Алтай крае
* Байкал арты крае
* Красноярск крае
* Иркутская өлкәсе
* Кемеровская өлкәсе
* Новосибирская өлкәсе
* Омская өлкәсе
* Томская өлкәсе

## Урал федераль округы

**Федераль округның үзәге** — Екатеринбург шәһәре.
* Корган өлкәсе
* Свердловск өлкәсе
* Төмән өлкәсе
* Чиләбе өлкәсе
* Ханты-Мансийск — Югра автономияле округы
* Ямал-Ненец автономияле округы

## Идел буе федераль округы

**Федераль округның үзәге** — Түбән Новгород шәһәре.
* Башкортстан Республикасы
* Мари Ил Республикасы
* Мордовия Республикасы
* Татарстан Республикасы
* Удмуртия Республикасы
* Чуашия Республикасы
* Киров өлкәсе
* Ырынбур өлкәсе
* Пенза өлкәсе
* Пермь крае
* Самар өлкәсе
* Сарытау өлкәсе
* Түбән Новгород өлкәсе
* Сембер өлкәсе

## Төньяк Кавказ федераль округы

**Федераль округның үзәге** — Пятигорск шәһәре.
* Дагстан Республикасы
* Ингушетия Республикасы
* Кабарда-Балкарская Республикасы
* Карачай-Чиркәсия Республикасы
* Төньяк Осетия — Алания республикасы
* Чечня Республикасы
* Ставрополь крае

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Россия Федерациясенең икътисади районнары

## Сылтамалар
Рәсми сайтлар:
* Урал федераль округы 
* Идел буе федераль округы 
* Ерак Көнчыгыш федераль округы
* Себер федераль округы
* Төньяк-Көнчыгыш федераль округы 
* Көньяк федераль округы

Төркем:Исемлекләр:Россия
Төркем:Россия Федерациясе федераль округлары
Ƅ

**Ƅ, ƅ** — нечкәлек билгесенә охшаган латин әлифбасының хәрефе.

## Тарих
1928-1940 елларда Яңалифта, ә 1957-1982 елларда Чжуань әлифбасында кулланылган. Хәзер кулланылмый.

## Алмашлар
* Татар кирилл әлифбасында аңа «Ы, ы» хәрефе туры килә.
* Татар латин әлифбасында аңа «Ноктасыз I» хәрефе туры килә.
* Төркмән латин әлифбасында аңа «Y, y» хәрефе туры килә.

## Юникодта

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
Ө

**Ө, ө** — кирилл әлифбасының хәрефе. Күбесенчә төрки телләрдә кулланыла, кайда /œ/ авазны белдерелә. О һәм Е хәрефләрнең йөгертү нәтиҗәсендә барлыкка килде. Татар әлифбасынын егерменче хәрефе.

## Куллану

## Алмашулар
* Азәребайҗан латин әлифбасында «**Ö, ö**» хәрефе кулланыла.
* Төркмән латин әлифбасында «**Ö, ö**» хәрефе кулланыла.
* Татар латин әлифбасында «'''Ö, ö'''» (язылышта «**Ɵ, ɵ**») хәрефе кулланыла.

## Юинкодта

## Охшаган хәрефләр
* Ɵ ɵ (латин хәрефе)
* Ӧ ӧ : (*«умлаут белән О»* кирилл хәрефе)
* Ӫ ӫ : («умлаут белән Ɵ» кирилл хәрефе)

Төркем:Кирилл әлифбасы
Ү

*Y латин хәрефе белән бутамагыз.*

**Ү, ү** — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының егерме алтынчы хәрефе. [y] авазны белдерелә. У хәрефенең "туры" форманы тәшкил итә. **Ү ү** хәрефенә татар латин әлифбасында **[[Ü|«Ü, ü»]]** хәрефе туры килә.

* Алман телендә [y] авазны «Ü, ü» (*умлаут белән U латин хәрефе*) белдерелә. 
* Чуаш телендә бу авазны «Ӳ ӳ» (акут белән У кирилл хәрефе) белдерелә.
* Хакас телендә бу авазны «Ӱ ӱ» (умлаут белән У кирилл хәрефе) белдерелә.

## Кулланылу
* Башкорт әлифбасының егерме алтынчы хәрефе.
* Казакъ әлифбасында егерме сигезенче хәреф.
* Кыргыз әлифбасында егерме өченче хәреф.
* Маңгул әлифбасында егерме өченче хәреф.
* Бурят әлифбасында егерме өченче хәреф.
* Калмык әлифбасында егерме җиднече хәреф.
* Якут әлифбасында егерме сигезенче хәреф.
* дуңган әлифбасында егерме алтынчы хәреф.
* Азәрбайҗан һәм төркмән кирилл әлифбаларда кулланылган.

## Алмашулар
* Азәрбайҗан латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.
* Төркмән латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.
* Татар латин әлифбасында «Ü, ü» хәрефе кулланыла.

## Юникодта

## Охшаган хәрефләр
* Ӱ ӱ : (умлаут белән У кирилл хәрефе)
* Ӳ ӳ : (акут белән У кирилл хәрефе)

Төркем:Кирилл әлифбасы
Ƶ

**Ƶ, ƶ**&nbsp;— латин әлифбасы хәрефе.

Латин әлифбаларның күпчелектә&nbsp;— **Z** хәрефенең язма варианты. Поляк телендә&nbsp;— **Żż** хәрефенең язма варианты.

## Куллану
Ƶ Яңалиф алфавитында кулланылган һәм [ʒ] авазын белдергән, хәзерге татар латин әлфбасында аңа J хәрефе туры килә.

1992—2000 елларда чечен әлифбасында кулланылган.

## Моны да карагыз
* «Ж, ж»

## [[Фән]]дә
Математиклар, галимнәр һәм инженерлар Z хәрефен 2 белән бутамас өчен Ƶ хәрефен кулланалар.

## Юникодта

Төркем:Латин әлифбасы хәрефләре
А

**А, а** — кириллик алфавитына нигезләнгән алфавитларның беренче хәрефе. Искеславян язуында «аз» исемен йөртә. 

## Кодлар таблицасы

HTMLда: Баш хәреф өчен &amp;#1040; яйсә &amp;#x410; һәм юл хәреф өчен &amp;#1072; яйсә &amp;#x430;.

## <small><big>А</big></small> хәрефтән ясалма хәрефләр
* Ӑ, ӑ - чуаш әлифбасында гына кулланыла.
* Ӓ, ӓ - (*диарезис белән А хәрефе*)
* Ӕ, ӕ - осетин әлифбасында гына кулланыла.
* Аь - кайбер Кавказ телләрдә кулланылган диграф.
Щ

**Щ, щ** (***ща***) - кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының утыз өченче хәрефе. Кирилл әлифбаларның күпчелегендә кулланыла.

Кириллицада гадаттә егерме бишенче хәреф дип санала, чиркәү-славян әлифбасында егерме сигезенче дип санала һәм  буларак күренә; глаголицада егерме алтынчы урында урнаша,  буларак күренә.

## Әйтелеш
### Болгар телендә
* Әлифбасында егерме алтынчы хәреф. Әйтелеш: ШТ.

### Рус телендә
* Әлифбасында егерме җиденче хәреф. Әйтелеш: Ш', Ш'Ш', ШШ.

### Украин телендә
* Әлифбасында утызынчы хәреф. Әйтелеш: ШЧЪ.

## Төрле әлифбаларда
* Болгар әлифбасында егерме алтынчы хәреф.
* Рус әлифбасында егерме җиденче хәреф.
* Коми һәм монгол әлифбаларда егерме тугызынчы хәреф.
* Украин һәм кыргыз әлифбаларда утызынчы хәреф.
* Чуаш һәм мари әлифбаларда утыз бернче хәрефе.
* Удмурт һәм русин әлифбаларда утыз икенче хәреф.
* Якут әлифбасында утыз дүртенче хәреф.
* Башкорт һәм казакъ әлифбаларда утыз бишенче хәреф.
* Осетин әлифбасында утыз җиденче хәреф.
* Чечен әлифбасында кырыгынчы хәреф.

1998 елда Щ хәрефе таҗик әлифбасыннан юкка чыкты.

## Алмашулар
* Татар латин әлифбасында «şç» диграфы кулланыла.

## Төрле кодировкаларда

## Кызыклы фактлар
* Щ — паровозлар сериясе
* Щ — Новосибирскта микрорайон
Гүзәл Минакова

**Гүзәл Хаммат кызы Минакова** (Сибгатуллина, 1987 елның 11 маенда туган) — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрының артисткасы.

## Тормыш юлы
Гүзәл Минакова Татарстанның Алексеевск районы Ялкын п. туа. 2008 елда Казан мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый һәм Галиәсгар Камала исемендәге Татар дәүләт Академия театрында эшли башлый.

## Рольләре
Беренче рольләре:
* Галиябану — "Галиябану сылуым иркәм" Туфан Миңнуллин
* Мәйсәрә — Зәңгәр шәл — Кәрим Тинчурин
* Кызлар — Йөзек кашы — Фатих Хөсни (Илгиз Зәйниев инсценировкасы)
* Эльмира — Тартюф — Жан Батист Мольер
* Софи, Меджи, санитар — Акылдан язган кеше язмалары — Николай Гоголь
* Диләфрүз — Диләфрүз — Remake — Туфан Миңнуллин
* Сәрия — Зөбәйдә — адәм баласы — Шәриф Хөсәенов
* Хәлимә — Яшь йөрәкләр — Фәтхи Бурнаш
* Миләүшә — Дуслар җыелган җирдә — Туфан Миңнуллин
* Эльба — Бәби — Илгиз Зәйниев
* Фәхерниса — Кыю кызлар — Таҗи Гыйззәт
* Анук — Гөргөри кияүләре — Туфан Миңнуллин

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Минакова Гүзәл Хаммат кызы

Төркем:Камал театры актерлары
Й

**Й, й** (*«кыска И»*) — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унөченче хәрефе.

/j/ авазын белдерә.

**Й** хәрефе чиркәү-славян әлифбасыннан XV—XVI гасырларда чыккан. 18 гасырның башында барлык юл өстендәге билгеләре (аның санында Й) юкка чыкканнар. 1735 елда ул торгызылган, ләкин мөстәкыйль хәреф дип саналмаган. Рәсми статусны 1918 елда гына алды.

## Төрле әлифбаларда
* Болгар әлифбасында тугызынчы хәрефе.
* Рус, кыргыз, молдаван һәм маңгул әлифбаларында унынчы хәреф.
* Украин, македон, мари һәм таҗик әлифбаларында унберенче хәреф.
* Русин, башкорт, удмурт, чечен, якут һәм чуаш әлифбаларында уникенче хәреф.
* Осетин әлифбасында ундүртенче хәреф.

## Төрле кодировкаларда

## Охшаган хәрефләр
* И и
* Ѝ ѝ (гравис белән И хәрефе)											 
* Ӥ ӥ (диарезис белән И хәрефе)
* Ӣ ӣ 
* І і													 
* Ї ї												 
* Ӏ Ӏ
* J j
* Ј ј кирилл
* Ў ў
Вупи Голдберг

**Вупи Голдберг** (; чын исеме — **Кэрин Элейн Джонсон** (), ) — америкалы театр һәм кино актрисасы, продюсер, сценарист, телевидение алып баручысы.  1980—90-нчы елларда голливуд йолдызлары арасында иң танылган актрисаларының берсе.

## Бүләкләр
* 1986 ел — «Алтын глобус» бүләге һәм  «Миләүшә алан чәчәкләре» фильмы белән «Оскар» бүләгенең «Иң әйбәт актриса»сы төркемендә номенацияләнә.
* 1991 ел — «Өрәк» фильмы белән «Икенче пландагы иң әйбәт актриса» төркемендә «Оскар» һәм «Алтын глобус» бүләкләрен ала.

= Кызыклы факт =
Вупи Голдберг - сулагай.

## Сылтамалар

* 

Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Төркем:«Оскар» премиясе лауреатлары
Төркем:«Алтын глобус» премиясе лауреатлары
Төркем:«Эмми» премиясе лауреатлары
Төркем:«BAFTA» премиясе лауреатлары
Төркем:«Грэмми» премиясе лауреатлары
Төркем:«Сатурн» премиясе лауреатлары
Төркем:«Тони» премиясе лауреатлары
Төркем:ЮНИСЕФның Игелекле ихтыяр илчеләре
Төркем:Комедиант хатын-кызлар
Җ

**Җ, җ** (*койрыклы Ж*) — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унынчы хәрефе.

Ж кирилл хәрефтән барлыкка килде.

* Татар теленә /ʓ/ авазны белдерә.
* Калмык телендә /ʤ/ авазны белдерә.
* дуңган телендә /tʂ/ һәм /tɕ/ авазларны белдерә.

## Куллану
* Калмык әлифбасында унберенче хәреф.
* дуңган әлифбасында унынчы хәреф.
* Татар әлифбасында унынчы хәрефе.
* Төркмән кирилл әлифбасында тугызынчы хәреф.
* Коми әлифбасында 1917-1931 елларда кулланылган.

## Алмашлар
* Төркмән латин алфавитта «J, j» әрефе кулланыла.
* Татар латин әлифбасында «C, c» хәрефе кулланыла.

## Юникодта

## Охшаган хәрефләр
* Ӂ ӂ (*кратка белән Ж*)
* Ӝ ӝ
Маһирә Хәйретдинова

**Маһирә Ибраһим кызы Хәйретдин** — Австралиягә рәсми рәвештә аяк баскан беренче татар.

Ул 1925 елның 8 маенда Бакчасарай шәһәрендә дөньяга килә. Әтисе, Ибраһим Хәйретдин, Беренче бөтендөнья сугышыннан соң маҗар булган Эльвира Бенедиктка өйләнеп Кырымга килә. Гаиләләрендә бер-бер артлы 4 бала туа: уллары Сәйлән һәм кызлары Зөбәйдә, Маһирә һәм Гөлнара. Маһирәгә 16 яшь булганда, Кырымны алман гаскәрләре басып ала (Икенче бөтендөнья сугышы бара). Маһирәне Алманиягә, урман кисү эшләренә җибәрәләр. 1944 елда Кырым татарлары депортациясе турында хәбәр алгач, кире кайту юлының булмавы билгеле була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Австралия татарлары: чәк-чәктән — парламентка 
* Австралиядәге татарлар 
* «Азатлык» по-австралийски  

Төркем:Чит илләрдәге татарлар
Тере табигатьнең оешу катлары

**Тере материянең оешу каты** — тереклекнең кыенлыкта нигезләнгән иерархиясендә биологик структураның функциональ урыны. Бу мәкаләдә катлар вагыннан-эресенә урынлашкан. 
# **[[Молекула|Молекуляр]] (молекуляр-генетик) кат**. Шушы катта материя кыен күпмолекуляр  органик берләшүләргә (аксымнарга, нуклеин әчелекләргә һ.б.) организация итенә.
# **Субкүзәнәк каты (өсмолекуляр кат)**. Бу катта тере материя *органоидларга* (хромосомаларга, күзәнәк мембранасына, митохондрияләргә, Гольджи аппаратына, лизосомаларга һ.б. субкүзәнәк структураларына) организация итенә.
# **Күзәнәк каты**. Бу катта материя күзәнәкләр белән тәкъдим ителгән. *[[Күзәнәк]]* - элементар структур һәм функциональ терелекнең бөртеге.
# **Орган-тукыма каты**. Бу катта материя тукымаларга һәм органнарга организация итенә. *[[Биологик тукыма|Тукыма]]* - төзелеш һәм функцияләр буенча охшаш күзәнәкләр һәм күзәнәкара матдәләр берлеге. *Орган* - үз функциясен эшләгән күпкүзәнәкле организм өлеше.
# **Организм (онтогенетик) каты**. Бу катта тере материя организмнар белән тәкъдим ителгән. *[[Организм]] (индивид)* - бүленә алмаган тереклек бөртеге.
# **Популяция-төр каты**. Бу катта тере материя популяцияләр белән тәкъдим ителгән. *[[Популяция]]* - башка поппуляциядән аерым яшәгән төрдәшләр (бер төр вәкилләре) берлеге. *[[Төр (биология)|Төр]]* - бер-берсенә охшаш, бер-берсе белән күбәя алган һәм бер ареалда яшәгән тере организмнар берлеге.
# **Биоценотик кат**. Бу катта тере материя биоценозлар ясый. *[[Биоценоз]]* - бер территориядә яшәгән төрле төрләрдән торган поппуляцияләр берлеге. 
# **Биогеоценотик кат**. Биогеоценозлар ясала. *[[Биогеоценоз]]* - биоценоз һәм абиотик факторлар (туфрак, климат) берлеге.
# **Биосфера каты**. Бу катта тере материя биосфераны ясый. *[[Биосфера]]* - тере организмнар белән үзгәртелгән Җир оболочкасы.
Ләкин галимнәр биогеоценотик һәм биосфера катларын һәрвакыт түгел аералар, чөнки шушы аларга *тере булмаган матдәләр дә* керә. Шулай ук субкүзәнәк һәм орган-тукыма катлары гел түгел аерыла (аларны күзәнәк һәм организм катларына кертәләр).
## Шулай ук карагыз

* Биологик классификация

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Общая биология : учебное пособие / С.И. Колесников. - 3-е изд., перераб. и доп. - М.: КНОРУС, 2012. - 288 с. - (Среднее профессиональное образование).

Төркем:Биологик системалаштыру
Ң

**Ң, ң** («койрыклы Н») — кирилл әлифбасының хәрефе; татар әлифбасының унсигезенче хәрефе. Күбесенчә төрки телләрдә кулланыла.

[ŋ] авазны белдерә (чыгарма: кильдин саам телендә [n̥] авазны белдерә).

## Төрле әлифбаларда

## Алмашулар
* Төркмән латыйн әлифбасында «Ň, ň» хәрефе кулланыла.
* Татар латыйн әлифбасында «Ꞑ, ꞑ» хәрефе кулланыла.

## Юникодта

## Охшаган хәрефләр
* Ӊ
* Ӈ
* Ҥ
* Ñ
* Ŋ
*   (койрыклы N)
Ефәкчелек

**Ефәкчелек** - ефәк булдыру максатыннан ефәк кортларын үрчетү белән шөгелләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Ешрак тут ефәк кортларын (Bombyx mori) кулланалар.

Тарманың барлыкка килү вакыты б.э.к. 27 гасыр дип баралар, әмма археологик эзләнүләр ефәкчелекнең Яншаода б.э.к. 5000нче елда ук булуын исбатлый.
Б.э. 1нче гасырында ефәкчелек Хотанга, ә аннан 3 гасыр азагында Һиндстанга тарала. Соңрак Аурупага һәм калган Азия илләренә дә тарала.

Бүген ефәк продукциясенең 60 %ы Кытай белән Һиндстанга туры килә.

## Әдәбият
* А. Тихомиров, «Основы практического Ш.» (1895); 
* О. Тихомирова, «О грене» (1899), «О коконе» (1899), «О скорцонере» (1900), «Беседы о постановке шелководного хозяйства средней России» (1897), "Скорцонера, как корм шелковичного червя (1896), «Как разводить шелковичных червей» (1894), «Краткое наставление к выкормке шелковичных червей шелковицей и скорцонерой» (1896); 
* H. Шавров, "Шелковица, ее разведение и пользование ею (1899), «Основные правила выкормки шелковичных червей» (1892), «Справочная книга русского шелковода» (1896), «Добывание, обработка и условия сбыта шелка» (отчет, 1890), «Справочная таблица при выкормке шелковичных червей»; 
* Бертенсон, «Ш. в Херсонской, Бессарабской и Таврической губернии и меры к его развитию» (1894); 
* Fr. Haberlandt, «Der Seidenspinner des Maulbeerbaumes, seine Aufzucht und seine Krankheiten» (Вена, 1871); 
* Dr. Holdhaus, «Denkschift über die Entwickelung der Seidenzucht in nördlicheren Lander» (1864); 
* M. E. Pariset, «Histoire de la soie»; Guérin de Meneville, «Revue de sériciculture comparée» (1864); 
* А. В. Frank, «Die Krankheiten der Pflanzen» (1880); 
* Eug. Maillot, «Leçons sur le ver. à soie du murier» (1885); 
* J. Bolle, «Kurze Anleitung zur rationeller Aufzucht der Seidenraupe» (1882); 
* Pelletan, «Manuel pratique du Microscope appliqué à la sériciculture» (Париж); 
* Romande, «Miramas L. Manuel du magnanier» (Париж, 1876); 
* L. Leclere, «Ecoliers et vers à soie ou la petite magnanierie du père Toussaint» (Париж, 1850); 
* Isnard, «Mémoires et instruction pour le plant des muriers blancs etc.» (Париж, 1665).
* http://bigbord.net/stati/obo+vsem/8481.html /Яна.Шелк - история, этапы (технология) изготовления.
* "Древние китайцы" - Издательство "Ранок", 2004г.
* "Тайны Шелкового пути" - Москва, "Вече", 2002г. Н.Х. Ахметшин.

## Искәрмәләр

Төркем:Терлекчелек
Җәнлекчелек

**Җәнлекчелек** -- малчылыкның тармагы. Кыйммәтле тиреле җәнлекләрне үрчетеп, аларның тиресен иләү. XX гасыр соңыннан яңа атама барлыкка килде: тире-тире иләү индустриясе. Кешечелек объектлары: чәшке, зәңгәр төлке, чуар-кара төлке, нутрия (саз кондызы) кеш, елга кондызы, шиншилла (күк соры тиреле кролик токомо) һәм башка кыйммәтле тиреле җәнлекләр.

Җәнлекчелек XX гасырның 1960 елларыннан хайваннар хокукларын яклаучылар һәм табигый тиреләргә каршылар тарафыннан тәнкыйтьләнә.

## Тарихы

Россия территориясендә җәнлекчелек 16-17 гасырларда, төньяк халыклары йорт каршында  җәнлекләрне тиресе өчен үрчетү белән шөгыльләнә башлаган вакытта барлыкка килә. Русларда  җәнлекчелек  булмый, чөнки фермада үстерелгән җәнлек тиресенең үзкыйммәте аучылык тапкан тиреләрнең бәясеннән югарырак була. 1917 елга Россиядә  аерым кешеләр генә хуҗалык өлкәсендә аз кыйммәтле җәнлекләр (кызыл төлке, арктик төлке һ.б.) үрчеткән,  23 вак һәвәскәр җәнлекчелек фермасы булган. ССРБ да терлекчелек тармагы буларак. 1928-29 елларда экспортка җәнлек тиресе җитештерү өчен беренче махсуслаштырылган җәнлек үрчетү совхозлары (Архангельск өлкәсе, Пушкин һәм Салтыковск өлкәсе, Тобольск өлкәсе һ.б.) оештырыла башлый. 1932 елда ССРБда 20 җәнлек совхозы була. 1934 елдан колхозларда да үсеш ала. 1941-45 еллардагы Бөек Ватан сугышы вакытында җәнлекчелек бик нык зыян күрә һәм сугыштан соңгы елларда яңадан оештырыла .

## Фәнни эшчәнлек
Җәнлекчелек өлкәсендә галимнәр һәм практикларның эшен төрле илләрдә координациялиләр: Халыкара җәнлек тиресе буенча фәнни ассоциация (International Fur Animal Scientific Association, IFASA), Европа Советы каршындагы Авыл хужалыгы хайваннарын яклау буенча  даими аурупа конвенциясе (Standing Committee of the European Convention on the Protection of Animal kept for Farming purposes, T-AP, Council of Europe) һ.б. Һәр 4 ел саен Халыкара җәнлекчелек буенча конгресслар уза. (соңгысы-2004 елда Нидерландта).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Звероводство// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Звероводство, 3 изд. — М., 1959

Ильина Е. Д., Звероводство —  М.  1963

Ильина Е. Д., Кузнецов Г. А. Генетические основы разведения цветных норок  -М. 1965;

Афанасьев В. А., Перельдик Н. Ш. Клеточное пушное звероводство, М., 1966.

Бе­ре­стов В. А. Зве­ро­вод­ст­во. СПб., 2002;

Зве­ро­вод­ст­во. СПб., 2004;

Ба­ла­ки­рев Н. А., Куз­не­цов Г. А. Зве­ро­вод­ст­во. М., 2006.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Терлекчелек
Аквакультура

**Аквакультура** (  —  су һәм культура — эшкәртү) — су организмнарын үрчетү белән шөгылләнүче авыл хуҗалыгы тармагы. Төп хайваннары булып балыклар, кысласыманнар, моллюсклар һәм суүсемнәр тора. Аларны махсус төзелгән плантация корылмаларында үрчетәләр.

Аквакультураның тарихы 4 мең ел дип исәпләнә. Б.э.к 1020 елларда Кытайда балык үрчетүгә корылган буалар булуы билгеле.

Балыкчылык аквакультураның төп формасы булып тора. Балыкчылыкта балыкларны ешрак махсус цистерналарда, бүлемнәрдә азыкка үстерәләр. Балыкчылык, шулай ук, диңгез, елга, күл балыкларын арттыру белән дә шөгелләнә. Шул исәптән сөләйман балыгы ,җәен, тилапия, тәрәч, чәки , керкә һ.б. үрчетелә.

Балыкчылык базар сорауларын балык ите, балык мае һәм балык аксымы белән тулыландыра.

## Моны да карагыз
Марикультура.

## Әдәбият
* Моллюсклар үрчетү белешмәсе // Рыбное хозяйство. 2009. № 3. с.92-94.

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Удмурт Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Удмурт Автономияле Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы** (, ) — 1930-1990 елларда хәзерге Удмуртия территориясендә урнашкан җɵмһүрᴎят.

## Тарих
Удмурт АССР 1934 елның 28 декабрендә БҮБК карары нигезендә барлыкка килә. 1935—1936 елларда — Киров крае cастaфында.

1937 елда Сарапул, Каракүл, һәм Кыяс районнары Киров өлкәсе cастaфыннан Удмурт АССР cастaфына тапшырыла.

1930-елларда, индустриализация чикләрендә, җɵмһүрᴎятда сәнәгать кәcəбәләрнең төзү башлана. Нәтиҗәсендә, шәһәрләрдә яшәүче кешеләрнең өлеше 26%тан (1939 ел) 57%ка (1979 ел) күтәрелгән.

1990 елның 4 ноябрендә Удмурт АССРның Югары Сәвиты җɵмһүрᴎятның суверенитетны игълан итте. 1994 елдагы Конституция буенча, Удмуртия — Россия Федерациясе cастaфында дәүләт.

## Халык
### Миили cастaф
Милли cастaф:

### Халык саны

## Административ бүленеш

## Искәрмәләр

Төркем:Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте җɵмһүрᴎятлары
Төркем:Удмуртия тарихы
Красногорское районы

**Красногорское районы** (, ) — Удмуртиянең төньяк-көнбатышында урнашкан муниципаль округ. Административ үзәге ― Красногорское авылы.

## География

### Чиктәшлек

Районның төньягы Красногорское калкулыгында, ә көньягы — Көлмез түбәнлектә урнашкан; район җире аша Уть, Убыть, Пестерь, Лекма, Саля, Көлмез, һ. б. елгалар ага.

## Тарих
Район 1929 елның 15 июльдә элекке Глазов өязнең Святогорское һәм Курья волостьларның 13 авыл советыннан төзелә, ләкин 1932 елда район юкка чыгара, ә аның территориясе Глазов һәм Юкамен районнар арасында бүленә. 1935 елның 8 гыйнварында яңадан барлыкка килә; шул ук елның 8 мартта исемен Барышниково районына алыштыра. 1938 елда исемен Красногорское районына алыштыра.

1962 елда, чираттагы административ реформасы нәтиҗәсендә, Красногорское районы яңадан юкка чыга, ә аның территория өч (*Балезино авыл районы, Глазов авыл районы, Игра сәнәгать районы*) район араыснда бүленә. 1965 елда торгызыла.

## Халык

Милли состав: арлар — 38 %, руслар — 59,3 %, татарлар — 1,5 % (2002 җанисәбе буенча).

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
Мәгариф системасы үз эченә 11 мәктәп һәм 12 балалар бакчасын ала. Медицина ярдәмен өч хастаханә һәм 14 фельдшер-акушерлык пункты күрсәтә. Шулай ук районда 16 мәдәния йорты һәм 15 китапханә эшли.

## Икътисад
Икътисад нигезе — авыл хуҗалыгы.

## Фотогалерея


Файл:Pokrov-Svyatogorskoye.jpg|Красногорское авылында чиркәү
Файл:Kulyomino-Svyatogorye.jpg|Кулёмино авылы
Файл:Tura-Svyatogorye.jpg|Тура авылы


## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Раяз Фасихов

**Раяз Фасихов**, Раяз Наил улы Фасихов (*Фасыйхов*) (*Раяз Наилевич Фасихов; [[1983 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]], [[Нөнәгәр]]*) — татар эстрадасы җырчысы, «Татар җыры» конкурсының лауреаты (2008, 2009, 2011-2014). Татарстанның атказанган (2015) һәм халык (2024) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Раяз Фасихов 1983 елның 8 июлендә Балтач районының Нөнәгәр авылында биш балалы гаиләдә туган. Гаиләдә алар белән Раязның әбисе (Наил абыйның әнисе) тора. Авылга хәзерге вакытта да еш кайта, хуҗалык эшендә булыша, сабантуйларында чыгыш ясый.

 

Арча педагогия көллиятендә белем ала, 2008 елда Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетын тәмамлый, соңыннан Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтына укырга керә.

Арча көллиятендә укыган вакытында Раяз Фасихов Марсель Фәйзрахманов җитәкчелегендәге «Арча егетләре» ансамблендә гармунчы була, әз-мәз җырлый да.

Көллиятне тәмамлагач, Айдар Фәйзрахманов аны үз төркеменә чакыра. Анда 3 ел эшләгәннән соң «Барс-Медиа» Раязга сольный проект тәкъдим итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Татар җыры – 2009» бәйгесендә Раяз Алтын Барска лаек була. «Татар җыры»ның икенче көнендә Илһам Шакиров белән «Идел буе каеннары»н башкара. Шулай ук Венера Ганиева белән дә дуэт башкара.
* 2008, 2009, 2011-2014 ― «Татар җыры» конкурсы лауреаты.
* 2015 ― Татарстанның атказанган артисты
* 2024 ― Татарстанның халык артисты

## Фильмография
* «Язмыш шуклыгы» фильмында төшә.
## Җыентыклары
* 2009 ел ― «Ярат әле» (беренче җыентыгы).
## Гаиләсе
Беренче тапкыр 2000 елда өйләнгән. 
Икенче тапкыр 2007 елда өйләнгән. Хатыны Люция. Ике бала үстерәләр: кызы Венера, улы Рамазан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Раяз Фасихов - биография 
* http://kurshe.ru/rayaz-fasixov
* Раяз Фасихов: моя любовь взаимна! 
* Альбомы Раяза Фасихова на CD и DVD

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Хант-Манси — Югра автономияле округы

**Хант-Манси — Югра автономияле округы** () — Россия Федерациясенең субъекты (Төмән өлкәсе составында). Урал федераль округына керә.

Административ үзәге — Ханты-Мансийск шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

ХМАО Көнбатыш Себер тигезлегенең үзәк өлешендә, Об һәм Иртеш елгаларның түбән агымында урнашкан. Көнбатышта чиге Урал таулары буйлап үтә. Нефть һәм газның эре чыганаклары бар.

Климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -18°...-23°С, июльнең уртача температурасы +16°...+19°С. Еллык явым 400– 500 ммны тәшкил итә. Вегетация дәвере — 130 көн.

Төп елгалар — Об һәм аның кушылдыклары (Иртеш, Төньяк Сосьва, Вах, Пим, Лямин, Назым, Казым). Күлләр күп (1500 дән артык), шуларның кайберләре системаларны хасил итәләр. Шактый өлешне сазлыклар алып торалар. Туфраклар — торф-сазлык, көлсу һәм аллювиаль.

Чыршы, нарат, эрбет, каен үсә. Кыргый хайваннардан йоклач, кеш, себер көзәне, төлке, ак куян, сусар һ.б. бар. Кошларның ике йөзгә якын төре, шул исәптә боҗыр, суер, көртлек бар. Елгаларда һәм күлләрдә җалык (сөләйман балыгы, ала балык, мәрсин балыгы һ.б.) күп.

«Кече Сосьва», «Юган» тыюлыклары, «Нумто», «Себер Уваллары» табигый парклары, «Конда күлләре», «Югары Конда» заказлыклары бор.

## Тарих
**хант-Вогул милли округы** 1930 елның 10 декабрьдә барлыкка килгән. 1940 елның 23 октябрьдә исемен Хант-Манси милли округына алыштыра. 1978 елдан — Хант-Манси автономияле округы; 2003 елдан — **Хант-Манси — Югра автономияле округы**.

1930–1934 елларда Урал өлкәсе составында, 1934 елда — Обь-Иртеш өлкәсе составында, 1934–1944 — Омск өлкәсендә. 1944 елдан Төмән өлкәсе составында, 1993 елдан — Россия Федерациясенең мөстәкыйль субъекты.

## Халык
Халык саны 1 558 004 кеше (2012 елына прогноз). Шәһәрәрдә халыкның 91,5 % өлеше яши (2009 ел).

Халыкның табигый үсеше: 9,6 (1000 кешегә, 2010)

### Милли состав

### Статистика

### Торак пунктлары
**Ханты-Мансийск автономияле округның эре шәһәрләре**


## Административ бүленеше
450px|thumb|right|Хант-Манси — Югра автономияле округының административ бүленеше
**Округ буйсынудагы шәһәрләр:**
* Белоярский
* Когалым
* Лангепас
* Лянтор
* Мегион
* Нефтеюганск
* Түбән Варта
* Нягань
* Покачи
* Пыть-Ях
* Радужный
* Советский
* Соргыт
* Урай
* Ханты-Мансийск
* Югорск

**Районнар**:
# Белоярский районы
# Берёзово районы
# Конда районы
# Нефтеюганск районы
# Түбән Варта районы
# Октябрьское районы
# Советский районы
# Соргыт районы
# Ханты-Мансийск районы

## Округта туганнар
* Мәскәү мэры Сергей Собянин Няксимволь авылында туган.
* Актёр Николай Мерзликин Сартынья авылында туган.

## Искәрмәләр

Төркем:Хант-Манси автономияле округы
Келәт

**Келәт**  — нидер саклау өчен корылган җылытылмаучы, салкын авыл хуҗалыгы корылмасы.

Эчтән келәтләр бүлмә дип аталучы бүлемнәрдән тора. Татарларда, ешрак, келәтләрдә иген саклаганнар.

Россиянең Архангельск өлкәсендә авыл янында келәт шәһәрчекләре корылган. Бу - авылда янгын чыга-калса, келәтләр сакланып калсын дип эшләнелгән.

Төньяк халыклары, төп йорттан ерак араларда йөргәнлектән, шулай ук, күчмә келәтләр булдырганнар. Совет чорында келәтләрне,бар кирәк-ярак саклауда уңайлы, сарайлар кысырыклап чыгара.
## Сылтамалар
* Амбар, анбар // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907.
* Амбарное // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.) — СПб., 1890—1907
* Сабаленка, Э. Р., Гуркоў, У. С., Іваноў, У. М., Супрун, Дз. Д. Беларускае народнае жыллё. Мн., 1973
* Якімовіч, Ю. А. Драўлянае дойлідства беларускага Палесся. Мн., 1978.

Төркем:Авыл хуҗалыгы корылмалары
Магадан өлкәсе

}}| **}**
}}
|-
|align="center" colspan="2"|

**Магадан өлкәсе** () — Россия Федерациясенең субъекты. Ерак Көнчыгыш федераль бүлгесенә керә.

Административ үзәге — Магадан шәһәре.

## География

Өлкә Тын океанның Охот диңгезе белән юыла. Округның ¾ өлешен тундра һәм лесотундра били. Өлкәнең зур өлешне Колыма таулыгы били; иң биек таулар — Снежная (2293 м), Абориген (2287 м).

Төп елгалар: Колыма, Аян-Юрях.

## Тарих
XVIII гасырда, Колымага беренче рус казакларының походларына кадәр бу җирдә күбесенчә якутлар яши торган булалар. XX гасырның башында хәзерге Магадан өлкәсенең территориясе Диңгез буе өлкәсе составына керә. 1921-1922 елларда — Ерак Көнчыгыш Республикасы буфер дәүләте составында була; 1921 елда Камчатка губерния составына кертелә. 1922 елның ноябрендә Ерак Көнчыгыш Республикасы РСФСР составына Ерак Көнчыгыш өлкәсе буларак керә. 1926 елда ул исемен Ерак Көнчыгыш краена алыштыра. 1932 елның октябрендә аның составында Камчатка өлкәсе барлыкка килә.

1931 елда Магадан өлкәсенең элгәре, "Дальстрой" тресты - уникаль һәм өзлексез киңәя торган административ-территориаль берәмлеге үз эшен башлый. 1939-1940 елларда Чукотка милли округы "Дальстрой" юрисдикциясенә күчерелә.

1953 елның 3 декабрьдә Магадан өлкәсе барлыкка килә; 1953-1992 елларда аның составында Чукотка ''милли'' (1978 елдан - ''автономияле'') округы булган.

## Халык
2010 җанисәбе буенча Магадан өлкәсендә 156 956 кеше яши. Шәһәрләрдә халыкның 95,3 % яши (2009) (Мәскәү һәм Питербургтан башка иң урбанизацияләнгән регион).

Милли состав:

### Торак пунктлар
**Магадан өлкәсенең эре торак пунктлары**


## Административ бүленеше
thumb|200px|Магадан өлкәснең административ-территориаль бүленеше

Магадан өлкәсендә 2 шәһәр (Магадан, Сусуман) һәм 28  урнаша.

## Икътисад
Сәнәгатьнең төп тармаклары: тау-чыгару сәнәгате (алтынны, көмешне, вольфрамны, күмерне, аккургашны чыгару) һәм балык сәнәгате. Өлкә территориясенә Аркагала ГРЭСы, Колыма гидроэлектростанциясе эшли, Усть-Среднекан гидроэлектростанциясе төзелә.

### Транспорт
Өлкәнең төп транспорт капкалары - Магадан диңгез порты. Магадан шәһәре янында "Сокол" аэропорты урнаша. 

* Автомобиль юллары: М56 «Колыма» (Якутск — Магадан) трассасы.
* Тимер юл транспорты: юк; 1950-1956 елларда Магадан — Палатка тар  тимер юл эшләгән.

## Кызыклы фактлар
* Магадан өлкәсенең Спорное -да 8 кеше яши, Галимый -да 5 кеше яши, өч шәһәр тибындагы бистәларда (Беличан, Кадыкчан һәм Югары Ат-Урях) беркем дә яшәми.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Магадан өлкәсенең рәсми сайты

*
Игра (Удмуртия)

**Игра** (, ) — Удмуртиядә шәһәр тибындагы бистә, Игра районының административ үзәге.

Халык саны — 20 747 кеше (2010)

Ижаудан төньякка таба 92 км урнашкан. Ижау — Пермь тимер юлда станция.

## Исеме
Авыл (булачак посёлогы) башта нәсел төркеме исеме буенча *Эгра* исемен йөртте. 
## Тарих
Игра авылы беренче мәртәбә 1615 елда телгә алган. 1678 елдагы җансәбендәге китаб буенча, Игра-над-Лозою авылында 43 йорт, 185 кеше иде.

1798 елдан соң Игра - Глазов өяздәге Игра волсотьның административ үзәге. 1859 елда анда 19 йорт һәм 111 кеше торган.

1892 елда авылда удмурт язучысы Кедра Митрей туган. Иградагы инкыйлаб чоры вакыйгаларына аның "Вужгурт" повесте һәм "Вужгурт зурка" романы багышланган.

1929 елда Игра яңадан барлыкка килгән Зура районына керә. 1937 елда Игра районы барлыкка килә, ә Игра аның административ үзәге була.

"Шәһәр тибиндагы посёлок" статусны 1954 елда ала.

## Халык

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://igra.udmurt.ru/city/mo_obr/mo_igra/ 
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00028/68700.htm

Төркем:Удмуртия район үзәкләре
Төркем:Удмуртия шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Игра районы торак пунтлары
Нократ Аланы районы

**Нократ Аланы районы** () — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Адмнистратив үзәге — Нократ Аланы (мар. *Виче Алан*) шәһәре (район составына керми).

## География

### Чиктәшлек

Төп елгалар — Нократ һәм аның кушылдыклары: Ошторма, Пыжманка, Люга, Ямышка, Казанка.

## Тарих
Районның асаба халкы — чирмешләр (Нократның уң ягында) һәм арлар (Нократның сул ягында). 1553 елга кадәр бу җирләре Малмыж кенәзлегенә кергәннәр.

1929 елга кадәр Вятка губернасының Малмыж өязе составында булган.

1929 елның июлендә Түбән Новгород өлкәсендәге Нулин өязе составында Нократ Аланы районы оештырылган. 1933 елдан — Түбән Новгород крае, 1932 елдан — Горький крае, 1934 елдан — Киров крае, 1936 елдан — Киров өлкәсе составында.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеше
# **[[Кызыл Алан (Нократ Аланы районы)|Красная Поляна шәһәр җирлеге]]** 
# **[[Сосновка (шәһәр)|Сосновка шәһәр җирлеге]]**
# Гремячка авыл җирлеге
# Ершовка авыл җирлеге
# Кулыжское авыл җирлеге 
# Яңа Бүреч авыл җирлеге
# Омга авыл җирлеге
# Слудка авыл җирлеге
# Урта Тойма авыл җирлеге
# Урта Шөн авыл җирлеге
# Иске Пенәгәр авыл җирлеге 
# Усть-Люга авыл җирлеге
# Чекашево авыл җирлеге

## Торак пунктлары
* Сосновка шәһәре,
* Красная Поляна штп-ы,
һ.б.

## Танылган шәхесләр
* Нурулла Баһрамов (1942―2025), 1990―1994 елларда Әгерҗе районы хакимияте башлыгы (Түбән Шөн).
* Ләбибә Ихсанова — татар шагыйрәсе.
* Рафаэль Сибат — татар язучысы.
* Дамир Хәйруллин (1939-66) — Татар академия театры артисты.
* Венера Ихсанова (1933-2019) — журналист, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1974).*

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.kirovreg.ru/region/regionmap/index.php?ID=4340 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
*
Малмыж районы

**Малмыж районы** (, ) — Киров өлкәсенең көньягында административ берәмлек.

Административ үзәге — Малмыж шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Нократ һәм Шушма.

## Тарих
Районның асаба халкы — чирмешләр. 1553 елга кадәр бу җирләр Малмыж кенәзлеге составына кергәннәр.

1780 елда Малмыж өязе барлыкка килгән.

1929 елда Малмыж районы барлыкка килгән.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеше
# **[[Малмыж|Малмыж шәһәр җирлеге]]** 
# Аджим авыл җирлеге 
# Арык авыл җирлеге 
# Олы Китәк авыл җирлеге 
# Каксинвай авыл җирлеге
# Калинино авыл җирлеге 
# Константиновка авыл җирлеге
# Мари-Малмыж авыл җирлеге 
# Мелеть авыл җирлеге 
# Яңа Смәел авыл җирлеге 
# Плотбищенское авыл җирлеге 
# Преображенка авыл җирлеге
# Ральники авыл җирлеге 
# Рожки авыл җирлеге 
# Сәвәли авыл җирлеге 
# Олы Ирю авыл җирлеге 
# Олы Тушка авыл җирлеге 
# Тат-Верх-Гоньба авыл җирлеге
## Шәхесләр
* Фәнис Сәлахиев (1966, Иске Йөрек), гер күтәрү спорты буенча дөнья чемпионы.
* Николай Тишин (1907, Зур Китәк ― 1938, Уфа), мари язучысы, шагыйрь, сәяси золым корбаны.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Сведения на сайте областной администрации 
* Главы поселений Кировской области

Төркем:Киров өлкәсе районнары
*
Нократ Аланы

**Нократ Аланы** (рус. *Вятские Поляны*, мар. *Виче Алан*) — Киров өлкәсенең көньягында шәһәр, Нократ Аланы районының административ үзәге.

Халык саны — 35 159 кеше (2010).

## Тарих
XVI гасырның уртасына кадәр, бу җир Казан ханлыгына буйсынган. Риваятьләр буенча, хәзерге Нократ Аланы урынында Ошторма-Бодья удмурт авылы булган.

Нократ Аланы авылы бернче тапкыр 1596 елда, Нократ  монастыреның вотчинасы буларак телгә алына. 1915 елда Мәскәү — Екатеринбур тимер юлы авыл аша уза. 1938 елда Нократ Аланы «эшчеләр посёлогы» статусын ала.

1942 елда, Загорсктан Нократ Аланына корал фабрикасы күчерелгәннән соң, Нократ Аланы шәһәр статусын ала.
## Шәхесләр
* Раил Сәлахетдинов (1999), көрәш буенча ике тапкыр дөнья чемпионы (2022, 2023), Россиянең спорт мастеры (2021).

## Халык

Милли состав: руслар — 70,2%, татарлар — 18,2%, арлар — 5,3%, чирмешләр — 2,5%.

## Климат

* Еллык уртача һава температурасы — 3,7&nbsp;°C
* Һаваның дымлылыгы — 69,7 %




## Массакүләм мәгълүмат чаралары

### Телевидение
* КГТРК «Вятка»

### Радио
* Авторадио-Нократ Аланы FM 103.4
* «Дорожное радио» Нократ Аланы 105.4
* Юмор FM — Нократ Аланы FM 106.7
* «Мария FM» радиосы — Нократ Аланы FM 107.1
* «Новый Век» радиосы — FM 107.9

### Газеталар
* Наш Рубль
* 7 вечеров
* «Вятско-Полянская правда»
* Из первых рук
* Настроение
* Отчина
* Рабочая трибуна
* О полянах. RU

## Сәнәгать
* Нократ Аланы машиналар төзү заводы, хәзер ААҖ «Молот»
* ООО «МОЛОТ-МЕТТЭМ»
* ООО «Молот Энерго»
* ААҖ «Вятско — Полянская птицефабрика»
* ААҖ «Поляны хлеб»
## Галерея

Нократ Аланы вокзалы.jpg|Вокзал
Нократ Аланы мәчете.jpg|Мәчет
Вид на Вятские Поляны.JPG|Шәһәр күренеше
Vyatskie-Polyany-train-station-7412.jpg|Иске вокзал бинасы
Нократ Аланы (стела).jpg


## Моны да карагыз
* "Электрон" футбол клубы 1991-1997 елларда ССРБ һәм Россия чемпионатларында уйнаган.
* Нократ Аланы (станция)
## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Нократ губернасы

**Вятка губернасы**, яки **Вәтке губернасы** (, ) — Россия империясенең административ берәмлеге. 1796 елда Вятка калгайлыгыннан чыккан. Элекке Вятка губернасы территориясендә хәзерге Удмуртиянең һәм Киров өлкәсенең зур өлешләре урнаша.

## География

### Чиктәшлек (1914 елына)

## Тарих

### Алтарих
1708—1710 елларда Петр I илне җиде губернасына бүлгән. Вятка иле Казан, Себер һәм Архангельск губерналары арсында бүленгән; Себер губернасына аның төп өлеше кергән.

Реформа буенча, Себер губернасын үзәге Тубыл иде, ләкин беренче Себер губернаторы Вятканы яхшырак күргән. 1711—1715 елларда Вятка Себер губернаның хакыйкый үзәге иде.

Яңа реформа буенча, Себер губернасы эчендә өч (Вятка, Саликам һәм Тубыл) провинция барлыкка килгән. Вятка провинциясе эченә җиде дистрикт барлыкка килгән. 1721 елда Көңгер дистрикты Саликам провинциясе составына тапшырылган.

1780 елгы административ реформа буенча, Вятка провинциясе һәм Казан губернасының көньяк өязләре Вятка калгайлыгына берләштерелгәннәр.

### XVIII гасыр
1796 елда Вятка губернасы барлыкка килә.

### XX гасыр
1918 елда Советск өязе барлыкка килә.

1919 елда *Төньяк Нократ тау округы* барлыкка, ләкин ел үткәч, ул юкка чыкты.

1920 елда Алабуга, Сарапул, һәм Глазов өязләре, шулай ук Малмыж, Өрҗем, һәм Яраң өязләре Пермь губернасы, Татарстан АССРга, Вәтәк АӨ һәм Мари АӨ составына тапшырылганнар.

1921 елда Омутниск өязе барлыкка килә.

1923 елда Орлов өязе исемен *Халтурин өязе*нә исемен алыштырды.

1924 елда Советск өязе, ә 1928 елда — Өрҗем өязе юкка чыгарла.

1929 елда Вятка губернасы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Түбән Новгород өлкәсе составына керә.

## Административ бүленеше
thumb|300px|Вятка губернаның административ бүленеше
1775 елда барлыкка килгән Вятка  башта 13 өязгә (Вятка, Орлов, Глазов, Сарапул, Алабуга, Слободской, Кайгород, Өрҗем, Котельнич, Царевосанчурск, Малмыж, Яраң һәм Нулин) бүленгән. 1796 елда, Кайгород һәм Царёвосанчурск өязләр юкка чыгарылганнар.

## Халык

Еллар буенча халык саны:

## Губернаның җитәкчелеге

### Генрал-губернаторлар

### Наместниклыгынын хакимнәре

### Губернаторлар

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия тарихы
Төркем:Россия империясе губерналары
*
Яраң районы

**Яраң районы** (, ) — Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышындагы административ берәмлек.

Административ үзәге — Яраң шәһәре.

Район 1929 елда барлыкка китерелә.
## География

Төп елгалар — Яраң, Лум.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Яраң|Яраң шәһәр җирлеге]]**
# Знаменское авыл җирлеге
# Кугалки авыл җирлеге
# Кугушерга авыл җирлеге
# Никольское авыл җирлеге
# Никулята авыл җирлеге
# Опытне Поле авыл җирлеге
# Салобеляк авыл җирлеге
# Сердеж авыл җирлеге
# Шкаланка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Килемары районы

**Килемар районы** (рус. *Килемарский район*, мар. *Кӹлемар кундем*) — Мари Илнең көнбатышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — штп. Килемары

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 51,6%, руслар – 44,4%, чуашлар – 1,4%, татарлар – 1,3%.

Эре торак пунктлары - Килемары (4 059 кеше), Визимьяр (2 100 кеше), Озёрный (454 кеше), Арда (432 кеше).

## Демография

## Административ бүленеш
* Килемары шәһәр җирлеге
* Арда авыл җирлеге
* Олы Кибеево авыл җирлеге
* Визимьяр авыл җирлеге
* Красный Мост авыл җирлеге
* Кумья авыл җирлеге
* Нежнур авыл җирлеге
* Широкундыш авыл җирлеге
* Юксары авыл җирлеге

## Моны да карагыз
* Дубовский (Мари Ил)

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Волжск районы

**Волжск районы** (рус. *Волжcᴋи район* мар., *Юлсер кундем*) — Мари Илнең көнчыгышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Волжск (мар. *Юлсер-Ола*) шәһәре.

## Җәгърaфия
### Чиктәшлек

Район территориясендә «Марий Чодра» (татарча: *«Мари урманы»*) националь паркның көньяк-көнчыгыш өлеше урнаша. Төп елга — Илләт; Ялчык, Диңгез Күзе, Елан-Ер, күлләре, һ. б.

## Тарих
Урта гасырларда Казан ханлыгы сасᴛафына кергән. Россия империясе заманнарда Казан губернасы сасᴛафына кергән. 1939 елның 26 аугьıста Лопатино районы барлыкка килә (үзәге — Лопатино посөлогы). 1940 елда Лоатино посөлогы шәһәр стаусын алды һәм **Волжск**ка исемен алыштырды; район да үз исемен алыштырган.

## Демография

### Милли сасᴛаф

## Административ бүленеш

**Приволжcᴋи шәһәр җирлеге** (54,40 км²):
* Приволжcᴋи шәһәре тибындагы бистәсе (административ үзәк);
* Александровка авылы,
* Красная Горка авылы
**Большепаратское авыл җирлеге** (60,30 км²):
* Яңа Параты саласы (административ үзәк);
* Ашланка авылы,
* Бизүргуб авылы,
* Васүткинa авылы,
* Вахоткинa авылы,
* Воскресенcᴋи утары,
* Иманайкинa авылы,
* Китунькинa авылы,
* Микушкинa авылы,
* Отымбал авылы,
* Очаково авылы,
* Иске Параты,
* Үрнәк авылы
**Карамас авыл җирлеге** (88,00 км²):
* Чодыраял авылы (административ үзәк);
* Кече Карамас авылы,
* Яңа Карамас авылы,
* Нурмучаш авылы
**Обшияр авыл җирлеге** (104,56 км²):
* Полевая (административ үзәк);
* Ильнетуры (Элнеттÿр) авылы,
* Кичиер бистәсе,
* Кленовая Гора бистәсе,
* Коротково авылы,
* Пекоза авылы,
* Ромашкинa авылы,
* Горьковcᴋи тимер юлының 24 км бистәсе.,
* Яльчикcᴋи бистәсе
**Петъял авыл җирлеге** (268,40 км²):
* Петъял авылы (административ үзәк);
* Зур Сосновка авылы,
* Зур Олыкъял авылы,
* Югары Азъял авылы,
* Данилкинa авылы,
* Инерымбал авылы,
* Карай авылы,
* Кожласола авылы,
* Кече Иваново авылы,
* Кече Сосновка авылы,
* Кече Олыкъял авылы,
* Нагорино авылы,
* Түбән Азъял авылы,
* Пинжан Кукмор авылы,
* Тошнер авылы,
* Учейкинa авылы,
* Чапейкинa авылы,
* Ярамор авылы
**Помар авыл җирлеге** (103,00 км²):
* Помар саласы (административ үзәк);
* Березники авылы,
* Кече Параты авылы,
* Передовик авылы,
* Унур утары,
* Часовенная авылы,
* Шеренгуб авылы
**Сотнур авыл җирлеге** (102,00 км²):
* Сотнур саласы (административ үзәк);
* Верхне-Азъяльcᴋи утары,
* Курмузаково авылы,
* Куршембал авылы,
* Кусола авылы,
* Нуршари авылы,
* Памашенер авылы,
* Паражбеләк авылы,
* Подгорные Шари авылы,
* Полаткинa авылы,
* У Тумер авылы,
* Шарембал авылы,
* Шарибоксад авылы
**Эмеково авыл җирлеге** (133,20 км²):
* Эмеково саласы (административ үзәк);
* Əләcкиое саласы,
* Болотная авылы,
* Елагино авылы,
* Краснознаменcᴋи утары,
* Моркиялы саласы,
* Челыкинa авылы,
* Яльчик бистәсе


## Икътисад
* Кәгазь һәм эш үзагачны җитештерү; Волжскта целлүлоз-кәгазь комбинаты урнаша.

## Фотогалерея

Файл:Yalchik lake.jpeg|Яльчик күле
Файл:Seaeye.jpg|Диңгез Күзе күле


## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Спас өязе

**Спас өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Спас өязе Казан  (1796 елдан — губерна) составында 1781 елда барлыкка килгән.

1920 елда ул юкка чыга, ә аның территория Татарстан АССР составына керә.

## Административ бүленеш
1913 елда 13 вулыска бүленгән.

## Халык
1897 елдагы җанисәбе буенча: руслар — 58,4 %, татарлар — 30,2 %, чуашлар — 7,2 %, мордвалар — 4,1 %.

Спас шәһәре: руслар — 91,4 %, татарлар — 7,3 %, мордвалар — 0,8 %, чуашлар — 0,4 %, башкалар — 0,2 %

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Тәтеш өязе

**Тәтеш өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

## География

### Чиктәшлек

Элекке Тәтеш өязе территорисндә Татарстанның Тәтеш, Буа, Кама Тамагы һәм Апас районнары; Чуашиянең Ялчык, Батыр һәм Комсомол районнары урнашалар.

## Тарих
Тәтеш өязе Казан  (1796 елдан — губерна) составында 1781 елда барлыкка килгән.

1920 елда ул юкка чыгарыла, ә аның территориясе Татарстан АССР составына *[[Тәтеш кантоны]]* буларак керә.

## Административ бүленеш
1913 елда 17 вулыска бүленгән.

## Халык
1897 елдагы җанисәбе буенча: татарлар — 91 124 кеше (49,1 %), урыслар — 58 663 кеше (31,2 %), чуашлар — 30 875 кеше (16,6 %), мордвалар — 5 040 кеше (2,7 %), башкалар (поляклар, белоруслар, украиннар, алманнар, яһудләр, чирмешләр) — 73 кеше (0,04 %)

* Тәтеш шәһәре (4 754 кеше): урыслар — 3 883 кеше (81,7 %), татарлар — 789 кеше (16,6 %), чуашлар — 49 кеше (1,0 %), поляклар — 9 кеше (0,2 %), белоруслар — 17 кеше (0,2 %), алманнар, мордвалар — 4 кеше (0,1 %), чирмешләр — 1 кеше (0,02 %), башкалар — 8 кеше (0,2 %).

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан
Төркем:Казан губернасы өязләре
Юрино районы

**Юрино районы** (, , ) — Мари Илнең көнбатышында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Юрино штп-ы.

Район 1924 елның 28 августында барлыкка килгән.

## География
### Чиктәшлек

Район Иделнең сул ярында урнаша, аның кушылдыгы Ветлуга районны икегә бүлә. Район җире аша шулай ук Люнда, Дорогуча, һ.б. елгалар ага.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
* **[[Юрино (Мари Ил)|Юрино шәһәр җирлеге]]**
* Быковка авыл җирлеге
* Марьино авыл җирлеге
* Васильевское авыл җирлеге
* Юркино авыл җирлеге
* Козиково авыл җирлеге
* Горный Шумец авыл җирлеге

## Икътисад

### Сәнәгать

Агач хәзерләү, пиломатериалларны җитештерү, торф чыгару.

## Мәдәният
thumb|right|135px
18 мәктәп, бер музей.

### Истәлекле урыннар
* Шереметев замогы (фотографиядә)
* Михаил-Архангел храмы

Район территориясендә 59 археология һәйкәле, 21 тарихи һәйкәл, 13 архитектура һәйкәле урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Казан өязе

**Казан өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

## Географиясе

### Чиктәшлек

## Тарих
Казан өязе әле XVII гасырда бар иде. 1708 елда ул юкка чыга, ә Казан Казан губернасы составына тапшырыла. 1727 елда ул яңадан торгызыла.

1920 елда Казан өязе юкка чыгарылган; территориясенең 98% өлеше Татарстан АССР составына кергән, 2% исә Мари АӨ составына кергән..

## Административ бүленеш
1860-еллар: 10 волсть һәм 3 стан.

Өяз үзәге булмаган шәһәр — Арча (1781—1795 елларда Арча өязенең үзәге).

1913 елда 20 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Моны да карагыз
* Казан өлкәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан губернасы өязләре
Чар өязе

**Чар өязе** () — Казан губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Чар шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Чар өязе әле Петр Iгә кадәрге вакытлардан мәгълүм. 1708 елда ул юкка чыгарыла, ә Чар шәһәре Казан губернасы составына тапшырыла. 1719 елда, провинцияләргә бүлү вакытында, Зөя провинциясе составына кертелгән. 1727 елда, Зөя провинциясе составында, ул яңадан торгызыла.

ТАССР оетшырылганнан соң, өязнең ТАССРга кермәгән өлеше (96%) башта Вятка губернасы составына, ә аннары яңа оештырылган Мари АӨ составына күчерелгән.

## Административ бүленеш
1913 елда 11 вулыска бүленгән.

## Халык
Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Звенигово районы

**Звенигово районы** (рус. *Звениговский район*, мар. *Провой кундем*) — Мари Илнең көньягында урнашкан административ берәмлеге.

Районның үзәге — Звенигово шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Районның көньяк чиге Идел елга буенча уза.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
* **[[Звенигово|Звенигово шәһәр җирлеге]]**
* **[[Красногорский (Мари Ил)|Красногорский шәһәр җирлеге]]**
* **[[Суслонгер|Суслонгер шәһәр җирлеге]]**
* Исменцы авыл җирлеге
* Кокшамар авыл җирлеге
* Кокшайск авыл җирлеге
* Красный Яр авыл җирлеге
* Кужмара авыл җирлеге
* Чёрное Озеро авыл җирлеге
* Шелангер авыл җирлеге

## Мәдәният һәм мәгариф
28 мәктәп, 31 клуб, өлкәне өйрәнү музее (2004 ел).

## Икътисад
### Авыл хуҗалыгы
Авыл хуҗалыкның төп тармагы — терлекчелек.

## Районда туганнар
* Яков Эшпай — композитор
* Иван Палантай — мари композиторы

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*