open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мадароз

**Мадароз** (madarosis; гр. madarosis чәч коелу), керфексезлек - керфек тамырчалары зарарлану сәбәпле, керфекләр коелу, керфекләр саны кимү. 
## Мадароз сәбәпләре
1.	 	**Урынлы**

•	кабакның алгы кырыеның хроник чирләре

•	инфильтраулаучы үсү белән кабак шешләре

•	пешү

•	кабак шешләренең радио- яки криотерапиясе

2.	 	**Тире чирләре**

•	таралган алопеция

•	псориаз

3.	 	**Системалы чирләр**

•	микседема

•	системалы кызыл төче

•	булдырылган сифилис

•	лепра

4.	 	**Бетерү нәтиҗәләре**

•	трихиаз дәвалау

•	трихотилломания (пациент үзенең чәчләрен йолкый торган психик бозылу)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Сания Заһирова

**Сания Заһирова** (Сания Сабир кызы Заһирова, , ) — социалистик хезмәт каһарманы. 1943-1973 елларда «Спартак» җитештерү берләшмәсендә  булып эшләгән. Җидееллык планын 5 ел һәм 4 ай эчендә үтәгән өчен 1966 елда Социалистик хезмәт каһарманы исеменә лаек булган.

2018 елның 8 маенда 101нче  яшендә вафат.

## Искәрмәләр
Васильево пыяла заводы

**Васильево пыяла заводы ** – Васильево шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан . 1922 елда  П. Богдановның *Идел пыяла заводы*н (1906 елда нигезләнгән) *«Победа труда» Васильево пыяла заводы*на үзгәртеп кору юлы белән барлыкка килгән. Заводның төп продукциясе: утка чыдам пыяладан савыт-саба (капкачлар, кәчтрүлләр, , чынаяклар, чәйнекләр), химия-лаборатория савыт-сабасы, һ.б.

Төркем:Татарстан ширкәтләре
Төркем:Васильево
Октябрьское (мәгънәләр)

**Октябрьское** — топоним.
* Октябрьское — БР Стәрлетамак районындагы авыл.
* Октябрьское — Чуашстанның Порецкое районындагы авыл.
* Октябрьское — Чуашстанның Мария Посады районындагы авыл.
* Октябрьское — Чиләбе өлкәсе Октябрьское районындагы авыл.
* Октябрьское — Киров өлкәсе Свеча районындагы авыл.
* Октябрьское — Алтай Республикасы Усть-Кокса районындагы авыл.
* Октябрьское — Диңгез буе крае Ханкай районындагы авыл.
* Октябрьское — Свердловск өлкәсе Реж шәһәр округына керүче авыл.
 
## Моны да карагыз
* Октябрьский
* Октябрьск
* Октябрьский районы
* Октябрьское районы

Төркем:Топонимнар
Октябрьск (мәгънәләр)

**Октябрьск** — географик атама.
* Октябрьск — Самара өлкәсендәге шәһәр.
* Октябрьск — БР Учалы районындагы авыл.
* Октябрьск — БР Мәчетле районындагы авыл.

## Моны да карагыз
* Октябрьский
* Октябрьское
* Октябрьский районы
* Октябрьское районы
* Октябрь районы

Төркем:Топонимнар
Октябрьское районы (мәгънәләр)

**Октябрьское районы** — район атамасы.
* Октябрьское районы — Ырынбур өлкәсендәге район.
* Октябрьское районы — Чиләбе өлкәсендәге район.
* Октябрьское районы — Хант-Манси автономияле бүлгесендәге район.
## Моны да карагыз
* Октябрьский
* Октябрьское
* Октябрьск
* Октябрьский районы
* Октябрь районы

Төркем:Топонимнар
Наил Заһиров

**Наил Заһиров** (Наил Хәйбулла улы Заһиров, ,  — , ) — тау инженере, техник фәннәр докторы (1970), профессор (1971). 
РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1982). 1954-1959 елларда Мәскәү төсле металлар һәм алтын институтында, 1959 елдан Красноярск төсле металлар институтында, 1959-1964 елларда проректор, 1964 елдан кафедра мөдире. 2006 елдан үлеменә кадәр Себер федерал университетында профессор-киңәшче. Мәгъдән чыганакларын җир астында эшкәртүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр
Иван Загорский

**Иван Загорский** (Иван Василий улы Загорский, ,  — , ) — актер. ТАССРның һәм РСФСРның атказанган артисы (1954, 1960). 1938 елдан Казан зур академия театры сәхнәсендә. Рольләре: Телегин (, А. Толстой), Андрей Белугин («Белугиннең өйләнүе», А. Островский, Н. Соловьёв), Лопахин («Чия бакчасы», А. Чехов), һ.б.
Николай Загоскин

**Николай Загоскин** (Николай Павел улы Загоскин, ,  — , ) — тарихчы, хокук белгече, дәүләт хокукы докторы (1879), профессор (1888), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1902). 1875 елдан Казан университетында, 1906-1909 елларда аның ректоры.  гәҗитенең нәшире һәм мөхәррире (1883-1890). 1911 елдан Казан югары хатын-кызлар курслары дириктыры. 1911-1912 елларда РИ Дәүләт шурасы әгъзасы. Рус хокукы , Казан университеты тарихына, төбәкне өйрәнүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Октябрьский (мәгънәләр)

**Октябрьский** — топоним.
## [[Татарстан]]
* Октябрьский – Югары Ослан районындагы торак пункт (бистә).
## [[Башкортстан]]
* Октябрьский  – Башкортстандагы шәһәр. 
* Октябрьский — БР  Уфа  районындагы авыл.
* Октябрьский — БР Караидел районындагы авыл.
* Октябрьский — БР Иглин районындагы авыл.
* Октябрьский — БР Иглин районындагы авыл.
## [[Сембер өлкәсе]]
* Октябрьский — Сембер өлкәсе Чардаклы районындагы авыл.
## [[Свердловск өлкәсе]]
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Белоярский шәһәр округына керүче шәһәр тибындагы бистә.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Березов шәһәр округына керүче авыл.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Белоярский шәһәр округына керүче авыл.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Камышлов районындагы авыл.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Каменский шәһәр округына керүче авыл.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Талица шәһәр округына керүче авыл.
* Октябрьский — Свердловск өлкәсе Сысерть шәһәр округына керүче авыл.
## [[Киров өлкәсе]]
* Октябрьский — Киров өлкәсе Слободской районындагы авыл.
* Октябрьский — Киров өлкәсе Советск районындагы авыл.
* Октябрьский — Киров өлкәсе Мураши районындагы авыл.
* Октябрьский — Киров өлкәсе Фалёнки районындагы авыл.
* Октябрьский — Киров өлкәсе Зуевка районындагы авыл.
## [[Чиләбе өлкәсе]]
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Кызыл Армия районындагы авыл.
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Кусә районындагы авыл.
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Уй районындагы авыл.
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Бреды районындагы авыл.
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Мияс шәһәр округына керүче авыл.
* Октябрьский — Чиләбе өлкәсе Югары Өфәле шәһәр округына керүче авыл.
## [[Мари Ил]]
* Октябрьский — Мари Илнең Таулы Мари районындагы пүчинкә.
* Октябрьский — Мари Илнең Морке районындагы бистә.

## Моны да карагыз
* Октябрьский районы
* Октябрьское районы
* Октябрьское
* Октябрь районы
* Октябрьск
* Октябрьская — Киров өлкәсе Югары Кама районындагы тимер юл станциясе.
* Октябрь тимер юлы — «Россия тимер юллары» ААҖ филиалы.

Төркем:Топонимнар
Вәсигъ Зәһриев

**Вәсигъ Зәһриев**  (Вәсигъ Васил улы Зәһриев, ,  — , ) — урманчы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1981), профессор (1989). Урман утыртмалары үсешенең типлары турында яңа өйрәтмәсенә нигез салучыларның берсе. 1959 елдан Бөтенрусия урманчылык һәм урман хуҗалыгын механиклаштыру ФТИдә, 1980 елдан урман  кафедрасы  мөдире. Агач үсүен классификацияләүгә, аны билгеләү һәм аңардан файдалану ысулларына караган фәнни хезмәтләр авторы.
Зәй ДРЭСы

**ССРБның 50-еллыгы исемендәге Зәй дәүләт район электр станциясе** – Зәй шәһәрендә, Зәй елгасында урнашкан җылылык конденсацион электр станциясе. Гомуми куәте 2400 МВт булган 12 блоктан тора. Беренче энергия блогы 1963 елда, соңгы (уникенче) энергия блогы – 1972 елда сафка тапшырылган. 1976 елның 13 февралендә сәнәгый файдалануга тапшырылган. Эшчеләр саны: 1948 кеше (1997), 1000 тирәсе кеше (2013).

Төркем:Зәй ширкәтләре
Халыкара Җил көне

**Халыкара Җил  көне** (, , ) — 15 июньдә дөнья илләрендә билгеләп үтелә торган чара (*бәйрәм*).
Җилдән алып булган экологик яктан файдалы энергиягә багышлана.

## Тарих

2007 елда *Җил энергиясе буенча Европа берлеге* () (*[[:en:European Wind Energy Association|en]]*) һәм Җ*ил энергиясе буенча халыкара шура* () (*[[:en:Global Wind Energy Council|en]]*) килешүе нигезендә оештырыла башлый. Европа илләрендәге энергетик берләшмәләр һәм җил индустриясе , үз эшләрен уңай яктан һәм кулланучыларга киңрәк таныту максатында, бәйрәмне билгеләүне хуплап каршы алалар. Беренче тапкыр чара Европаның 18 илендә билгеләп үтелә. Җил энергиясе турында семинарлар уза, экспертлар чыгышы оештырыла.

## Максаты
Җәмгыятьнең игътибарын җилдән алып булган энергиягә һәм аның экологик яктан файдалы булуына, җил индустриясен үстерү мөһим булуына  юнәлтү.

## Мәгълүмат
* Беренче җил генераторы 1890 елда Даниядә төзелгән.
* Җил энергиясе — нефть, газ, ташкүмер кебек казылма ягулыкларга алмаш, зыянсыз энергия.
* Җил энергиясе атмосферага парник газлары, метан, су  бүлеп чыгармый.
* 1999 елда Оклахомада (*[[АКШ]]*) җилнең иң көчле тизлеге (*җирдән 30 м биеклектә 484 км/сәг*) теркәлгән.
* РФдә иң көчле җилле урын — Чукоткадагы Наварин борынында  (*секундына 50-60 м*).
* 2016 елда Алманиядә барлык кулланылган энергиянең 87% ы кояш, җил, судан алынган.
* 2021 елга Австралиядә барлык энергиянең 81% ы кояштан һәм җилдән алыначак.

## Әдәбият
# Кемгә җил энергиясе, кемгә – утын. Сираҗи сүзе (газета), 2017 ел, июнь.

## Сылтамалар
*  Халыкара Җил көне рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Энергетика
Төркем:Экология
Төркем:Җилләр
Төркем:15 июнь
Хәмит Зәйдуллин

**Хәмит Зәйдуллин** (Хәмит Вәли улы Зәйдуллин, ,  — , ) — Социалистик хезмәт каһарманы (1966). 1946-1990 елларда Баулы районы «Бавлинский» совхозы тракторчысы.
## Искәрмәләр
Җәмил Зәйнагов

**Җәмил Зәйнагов** (Җәмил Сирай улы Зәйнагов, ,  — , ) — Социалистик хезмәт каһарманы (1966). Нифет сәнәгате ләрендә эшләгән, «Татнефть» ҖБнең «Ромашкино» нифет суыртып агызу стансасы машинисты.
Лео Варадкар

**Ле́о Ва́радкар** () (*[[1979 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, Фингал графлыгы, [[Ирландия]]*) — Ирландиянең һинд чыгышлы сәясәтчесе, Фине Гэл фиркасе җитәкчесе (2017 елдан). 2017 елның 14 июненнән  премьер-министры.

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 18 гыйнварында Фингал графлыгында туган. Әтисе Һиндстанның Бомбей (Мумбай) шәһәреннән, әнисе Ирландиядән. Әти-әнисе Бөекбританиядә эшләгәндә танышканнар. Гаилә 1973 елда Ирландиягә күченгән. Әти-әниләре кебек, гаиләдәге өч бала да (София, Соня, Лео) табиблык һөнәрен сайлаган. Дублинда Тринити-колледж (*[[:ru:Тринити-колледж|ru]]*) тәмамлаган.

Варадкар сәясәт белән табиблыкка укыганда Фине Гэл (*[[:ru:Фине Гэл|ru]]*) фиркасенең яшьләр оешмасында шөгыльләнә башлый. 1999 елда Малуддартта җирле сайлауларда уңышсызлыкка очрый. 2004 елда Фингал графлыгы шурасына сайлауларда җиңә.

2007 елда Ирландия парламентының түбән пулаты — Дойл Эренга сайлана.

2011 елда Фине Гэл фиркасе парламент сайлауларында җиңгәч, транспорт, туризм һәм спорт министры була.

2015 елда Ирландия RTE телеширкәтенә биргән интервьюсында үзенең гомосексуал булуын ача.

2016 елда Көнбатыш Дублин округыннан Ирландия парламентының түбән пулатына сайлана.

2016 елның 6 маенда Энда Кенни хөкүмәтендә социаль яклау министры итеп билгеләнә.

2017 елның 2 июнендә хаким итүче фирка җитәкчесен сайлауларда торак хуҗалыгы министры Саймон Ковнины, 60% тавыш җыеп, җиңә. Шул җиңү нәтиҗәсендә илнең премьер-министры вазифасына керешә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ирландия сәясәтчеләре
Төркем:Ирландия премьер-министрлары
Төркем:Табиблар
Ситдыйк Зәйнетдинов

**Ситдыйк Зәйнетдинов** (Ситдыйк Мәһди улы Зәйнединов, ,  — , ) — җырчы, чәчән. Яланкүл авылы яшәүчесе. «Идегәй» дастанын башкаручы буларак мәшһүр (дастанның ике версиясе 1919 елда Нигъмәт Хәким һәм 1924 елда Хаҗи Рәхмәтуллин тарафыннан язып алынган).
Ирина Заиконникова

**Ирина Заиконникова** (Ирина Витали кызы Заиконникова, ,  — , ) — фармаколог, медицина фәннәре докторы (1968), профессор (1969). РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1976). 1947 елдан Казан медицина институтында, 1968-1989 елларда фармакология кафедрасы мөдире. Яңа дару препартларын гамәли  кертүгә караган фәнни хезмәтләр авторы. ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (1987).
Халикъ Зәимов

**Халикъ Зәимов** (Халикъ Шакир улы Зәимов, ,  — , ) — көйязар, педагог, музыка-җәмәгать эшлеклесе. 1953-1954 елларда Башкорт АССР көйязарлар берлеге рәисе, 1963 елдан Уфа сәнгать училищесы директоры. Төп әсәрләр: «Акбүзат» операсы (А. Спадевеккия белән бергә, 1942), «Кара йөзләр» балеты (А. Чугаев белән бергә, 1955), симфоник һәм хор әсәрләре.
Селәүсен

**Селәүсен** яки **Гади селәүсен**, **Ауразия селәүсене** (латинча *Lynx lynx*) — имезүчеләр  сыйныфына, мәчелеләр гаиләсенә караган селәүсеннәр ыругыннан ерткыч җәнлек.

## Тасвир

Селәүсен тәне озынлыгы 80-130 см, биеклеге 70 см тәшкил итә, гадәттә селәүсен зурлыгы зур этнекенә тиң.

Ата селәүсен авырлыгы 18-25 кг, ана селәүсен 18 кг тәшкил итә. Гәүдәсе кыска, тыгыз.

Колакларында озын чуклар бар. Койрыгы кыска, "киселгән" очлы (20-40 см).

Башы зур түгел, түгәрәк йөзле, баш ягындагы йон "чигә сакалын" булдыра.

Ел саен ике тапкыр йон коя. Селәүсен йрны бик куе, озын, ефәксыман. Корсагында иң озын ак төстәге йон.

Аяклары зур, кышын бик йонлы, шуңа күрә селәүсен кар өстендә яхшы йөри ала.

Мәчелеләр арасында селәүсен - иң йонлы җәнлек.

Селәүсен эзләренда тырнаклары күренми, эзләре мәчелеләрнекенә хас.

## Таралу

Селәүсен иң төньякта яшәгән мәчелеләр төре. Скандинавиядә хәттә Поляр түгәрәктән ераграк  очрый.

Кайчакта селәүсен Аурупада киң таралган булган, ләкин 20 гасыр уртасында Үзәк һәм Көнбатыш Аурупада бетерелгән булган.

Россиянең кара урманнарында селәүсен Камчаткага һәм Сахалинга кадәр яши, шулай ук Карпатларда, Кавказда, Үзәк Азиядә очрый, һәр җирдә азсанлы.

## Тормыш

Селәүсен кара наратлы урманнарда яшәргә ярата, ләкин кайчакта урман-далада, урман-туңдырада да килә.

Күп ашамлык булганда бер урында тора, югыйсә күчеп яши. Бер тәүлектә 30 км йөри ала.

Гадәттә селәүсен куяннарга аулый, шулай ук көртлек кошлары, кечкенә кимерүчеләр, сирәкрәк кыр кәҗәсе, кабарга, төньяк болан тотып ашый. Сирәк кенә йорт мәчеләре, этләре, төлкеләргә һөҗүм итә.

Селәүсен карангы вакытта аулый, яшеренеп урыннан һөҗүм итә, гадәттә агачтан ауламый.

Ау вакытында сикерү озынлыгы - 4 м, 60-80 м арада һөҗүм итә, аннары арый.

Селәүсен - уңышлы аучы, гадәттә аның артында коны йөри һәм тотканны тартып ала. Еш кына селәүсен үзе дә төлке тотканын тартып ала.

Селәүсен сак хайван булганга карамастан, кешеләрне курыкмый диярлек. Гадәттә кешеләргә һөҗүм итми, ләкин яралый ала, яраланган кешегә зур җәрәхәтләр ясый ала.

Мәсәлән, 35 кг-лы леопард җиңел итеп кешене үтерә ала, үсеп җиткән селәүсен яхшы күнегелгән ике тапкыр авыррак овчарканы үтерә ала, ләкин кешегә һөҗүм итми. Әлеге кызык факт тикшерелә.

Селәүсеннәр яхшы кулга өйрәтелә, кулда "мер-мер" итеп сөйләшә, сәламләшкәндә маңгае белән сөзешә - иң зур ышанычлык күрсәтү билгесе.

Йөклелек 63-70 көн сузыла, ана селәүсен 2-3 (4-5) чукрак һәм сукыр бала таба, күзләре 12 көндә ачыла.

Тормыш озынлыгы - 15-20 ел.

## Сылтамалар

* Позвоночные животные России: Рысь обыкновенная.
* Endoparasites of the Eurasian lynx (Lynx lynx) in Finland
* Free-ranging Eurasian lynx (Lynx lynx) as host of Toxoplasma gondii in Finland
* Molecular identification of Taenia spp. in the Eurasian lynx (Lynx lynx) from Finland (a putative new species of Taenia found in Eurasian lynx)
* Рысь в Красной книге Украины

Төркем:Мәчелеләр
Төркем:Имезүчеләр
Насыйфулла Зәйнуллин

**Насыйфулла Зәйнуллин** (Насыйфулла Гыйззәтулла улы Зәйнуллин, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971). Төзелеш сәнәгате ләрендә эшләгән, «Строймеханизация» трестының махсуслаштырылган идарәсе электр эретеп-ябыштыручысы.
## Искәрмәләр
Иван Кочнев

** Иван Кочнев**, Иван Егор улы Кочнев () (*[[1921 ел]]ның [[15 сентябрь|15 сентябре]], [[ТАССР]] [[Чистай кантоны]],  Николаев Баран — [[1958 ел]]ның [[8 февраль|8 феврале]], шунда ук*) — Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*). Өлкән сержант.

## Тәрҗемәи хәле
1921 елның 15 сентябрендә ТАССР Биләр районы (хәзерге Алексеевск районы Николаев Баран авылында туган. Милләте — рус. Авыл мәктәбендә 4 сыйныф  тәмамлагач, күмәк хуҗалыкта эшли, МТСта тракторчы була. 1941 елның апрелендә Биләр  тарафыннан Кызыл гаскәргә алына.

## Бөек Ватан сугышы
1941 елның сентябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында. Дон, Сталинград, 4нче Украина, 1нче Балтик буе, 3нче Белоруссия фронтларында сугышларда катнаша. Ике мәртәбә яралана (*[[1941 ел|1941]], [[1945 ел|1945]]*). 263нче укчы Сиваш дивизиясенең 995нче артиллерия полкында 45 *ммлы* туп командиры буларак, Кырымны азат итүдә катнаша. 1944 елның 16-19 августында Балтик диңгезе ярында дошманның Төньяк төркемен төп көчләрдән аеру өчен барган сугышларда фидакарьлек күрсәтә. ССРБ Югары шурасы президиумының 1945 елның 24 марты  указы белән Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Сугыштан соң
Сугыш тәмамлангач, туган авылына кайта, авыл шурасы рәисе булып эшли. 1958 елның 8 февралендә вакытсыз вафат була. Арбузов-Баран авылында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (*24.03.1945*)
* Ленин ордены
* 2нче дәрәҗә Дан ордены (*10.02.1945*)
* 3нче дәрәҗә Дан ордены (*12.05.1944*)
* сугышчан медальләр

## Хәтер
Алексеевск районы Арбузов-Баран мәктәбе диварына истәлек тактаташы урнаштырылган.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Батырлар китабы. Казан: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01001-6
# Герои Советского союза — наши земляки. В 3-х книгах. К.: ТКН, 1984.
# Алексеевский район: история и современность (*составители И.Х. Халиуллин, К.М. Низамутдинов*). К.: «Матбугат йорты», 2000. ISBN 5-89120-115-1
 
## Сылтамалар
*     И.Е.  Кочнев «Ватан каһарманнары» порталында
*  ТР Бөек Ватан сугышы виртуаль музее 
*  Алексеевец Геой Советского Союза Иван Кочнев. «Таң» (газета), 08.05.2016  
* 15 сентября родились. Liveinternet.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Кочнев

**Кочнев** — фамилия.
* Иван Кочнев (1921-1958), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Олег Кочнев (1932-1993), медицина фәннәре докторы, Казан ГИДУВ профессоры.

Төркем:Фамилияләр
Владимир Зайцев

**Владимир Зайцев** (Владимир Георгий улы Зайцев, ,  — , ) —  хирургы, байтарлык фәннәре докторы (1940), профессор (1941). 1930 елдан Казан байтарлык институтында, 1938-1960 елларда оператив хирургия кафедрсы мөдире. Хайваннарның арка һәм баш миләренең топографик анатомиясенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Михаил Зайцев (1891)

**Михаил Зайцев** (Михаил Георгий улы Зайцев, ,  — , ) — байтарлык фәннәре докторы (1936). профессор (1941). ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1961). 1925-1934 һәм 1952-1963 елларда Казан байтарлык институтында, 1952 елдан байтарлык-санитар экспертизасы кафедрасы мөдире. 1934-1952 елларда Киров авыл хуҗалыгы институтында шул ук вазифада. Хайваннар итен экспертизалауга караган фәнни хезмәтләр авторы.
Аңкау

**Аңкау** (**palatum**)

Аңкау ике өлештән тора – лайлалы катлау белән капланган каты һәм йомшак аңкау.

## '''Каты аңкау'''
(**palatum durum**) аңкауның алгы 2/3 урынын ала һәм сөяк нигезле (сөякле аңкау).

o   **Аңкау җөе** (**raphe palati**) сөякле аңкау ясаучы сул һәм уң сөякләр арасында урнашкан. Каты аңкауның алгы өлешендә берничә **аркылы аңкау җыерчыклары** (**plicae palatinae transversae**) урнашкан.

## '''Йомшак аңкау'''
яки **аңкау пәрдәсе** (**palatum molle** яки **velum palatinum**) арткы өчтән бер өлешен алып тора һәм мускуллар һәм фиброз пластинкадан тора – **аңкау апоневрозы** (**aponeurosis palatina**).

o  Йомшак аңкауның алгы кырые каты аңкауның арткы кырыена тоташа. Йомшак аңкауның арткы кырые аска салынып тора һәм уртасында аның кечкенә үсентесе бар – **аңкауның кече теле** (**uvula palatine**).

o  Кырыйга йомшак аңкау һәрбер яктан ике ядәч булып сузыла (рәс. 1.3).

§  **Алгы аңкау-тел ядәче** (**arcus palatoglossus**) йомшак аңкауны телнең кырые белән тоташтыра.

§  **Арткы аңкау-йоткылык ядәче** (**arcus palatopharyngeus**) йомшак аңкауны йоткылыкның кырые белән тоташтыра.

§  Алгы һәм арткы ядәч арасында уем бар – **бадәм чокырчыгы**  (**fossa tonsillaris**), анда аңкауның бадәмы урнашкан. 

§  **Аңкауның бадәмы** (**tonsilla palatina**) овал формасында лимфоид тукыма тупламасын тәшкил итә. Аның медиаль ягында уемнар бар – крипталар.

 Истә тотарга кирәк, әлеге бадәмнардан 1 см аралыкта зур тамыр уза – эчке йокы артериясе.  

o  Йомшак аңкау түбәндәге мускуллардан тора (рәс. 1.3):

§  **Аңкау-тел мускулы** (**m. palatoglossus**) аңкау-тел ядәченнән йомшак аңкауның аскы өслегеннән алып телнең кырый ягына кадәр сузылып, анда телнең аркылы мускулы булып дәвам итә.

§  **Аңкау-йоткылык мускулы** (**m. palatopharyngeus**) аңкау-йоткылык ядәчендә аңкау апоневрозыннан алып йоткылыкның кырый тышчасына кадәр сузыла. Мускул йомшак аңкауны төшерә һәм йоткылыкны күтәрә, шул вакытта йоткылык кыскара һәм йомшак аңкау арткы тышчасына кысыла.

§  **Аңкау пәрдәсен күтәрүче мускул** (**m. levator veli palatini**) чигә сөякнең ташлы өлешенең аскы өслеге һәм ишетү көпшәсенең кимерчәкле өлешеннән башланып, аңкау апоневрозына кушыла. Йомшак аңкауны күтәрә.

§  **Аңкау пәрдәсен киерүче мускул** (**m. tensor veli palatini**) чөйсыман сөякнең кылы һәм ишетү көпшәсенең ярылы өлешеннән башланып, чөйсыман сөякнең канатсыман үсентесенең ыргагы аша күчеп, медиаль якка борыла һәм аңкау апоневрозына кушыла. Йомшак аңкауны аркылыга суза.

§  **Кече тел мускулы** (**m. uvulae**) аңкау апоневрозыннан кече телгә таба бара. Кече телне кыскарта.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Александр Зайцев

**Александр Зайцев** (Александр Михаил улы Зайцев, ,  — , ) — химик, Петербург фәннәр акдемиясенең мөхбир әгъзасы (1885), хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1876). А. Бутлеровның шәкерте. 1865 елдан Казан университетында, 1871 елдан профессор. Спиртларны  синтезлау ысулын эшкәрткән. Галогеноводородларның икенчел яки өченчел галогенидлардан, спиртларның судан ярылу кагыйдәләрен өйрәнгән. Химик төзелеш назариясенә караган фәнни хезмәтләр авторы. Шәкертләр арасында: Е. Вагнер, А. Арбузов, С. Реформатский, А. Реформатский, И. Канонников, һәм башкалар.

## Моны да карагыз
* Казан химия мәктәбе музее

## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Гали Зәйпин

**Гали Зәйпин** (Гали Мостафа улы Зәйпин, ,  — , ) — музыкачы, эскрипкәче. 1906 елда кыллы оркестр оештырган. 1890- еллардан башлап ялгыз чыгыш ясаучы эскирпкәче һәм пианист-аккомпаниатор буларак Мәскәү, Петербур, Уфа, Ырынбур, Түбән Новгород һәм башка шәһәрләргә гәстрүлләр белән йөргән, әсәрләрен грампластинкага яздырган, музыкаль фольклор җыю белән шөгыльләнгән. Пьесалар, җырлар авторы.
Аскы казналык асты бизе

**Аскы казналык асты бизе** (**glandula submandubularis**)

·       Катнаш сыекча эшләп чыгара.

·       Аскы казналык асты чокырында урнаша, аскы казналык кырыеннан чыгып тора һәм бу урында тире, тире асты мускулы һәм фасция белән капланып, бизнең капсуласын тәшкил итә.

·       **Аскы казналык асты юлы** (**ductus submandibularis**) тел асты имчәгендә ачыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Тел асты бизе

**Тел асты бизе** (**glandula sublingualis**)

·       Лайлалы сыекча эшләп чыгара.

·       Казналык-тел асты мускулында (анда ята) һәм авыз куышлыгы төбенең лайласында урнашып, тел асты җыерчыгын ясый.

·       **Эре тел асты юлы** (**ductus sublingualis major**) казналык асты бизе юлы белән  тел асты имчәгендә ачыла.

·       **Вак тел асты юллары** (**ductus sublinguales minores**) тел асты җыерчыгының озынлыгы буенча кечкенә тишекләр белән ачыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Колак яны бизе

**Колак яны бизе** (**glandula parotidea**)

·       Иң зур авыз бизе, сүлле сыекча эшләп чыгара.

·       Биз колак алдыннан әзрәк астарак урнашкан. Бизнең тукымасы өстә яңак дугасына җитә, аста – аскы казналыкның почмагына, алда – чәйнәү мускулында ята, артта күкрәк-умрау-имчәксыман мускулының алгы кырые һәм тышкы ишетү юлына кадәр җитә.

·       Колак яны фасциясе белән капланган.

 ·       **Колак яны юлы** (**ductus parotideus**), озынлыгы 5-6 см, бизнең алгы кырыеннан китеп, чәйнәү мускулының алгы кырыен урап узып, яңак мускулын тишеп чыга һәм яңакның эчке өслегендә өске икенче моляр янында ачыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Селәгәй бизләре

**Селәгәй бизләре** (лат. *glandulae salivariae*)  Авыз куышлыгына өч пар эре селәгәй бизләренең юллары ачыла: колак яны, аскы казналык асты һәм тел асты (рәс. 1.7).

·      Авыз куышлыгы лайласында шулай ук күп санлы кечкенә селәгәй бизләре бар.

·      Барлык селәгәй бизләре эшләп чыгарылган сыекчаның төзелеше буенча сүлле, лайлалы һәм катнаш төрләренә бүленә. Селәгәйдә лайла һәм амилаза ферменты бар.

**Вак селәгәй бизләре** (**glandulae salivariae minores**)

Түбәндәге төрләргә вак селәгәй бизләрен урнашулары буенча бүләләр:

·       **Ирен бизләре** (**glandulae labiales**);

·       **Яңак бизләре** (**glandulae buccales**);

·       **Моляр бизләре** (**glandulae molares**);

·       **Аңкау бизләре** (**glandulae palatinae**);

·       **Тел бизләре** (**glandulae linguales**).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Йоту

**Йот**кылыкта сулыш алу һәм ашкайнату юллары кисешүгә карамастан, йоту хәрәкәтендә әлеге юлларны бүлүче махсус ысуллар бар.

·       Аңкау пәрдәсен күтәрүче һәм киерүче мускулларының кыскаруы йомшак аңкауны күтәрә һәм йоткылыкның арткы тышчасына кыса (анда шулай ук аңкау-йоткылык мускулы катнаша). Шулай итеп, йоткылыкның борын өлеше авыз өлешеннән аерыла.

·       Шул вакытта тел асты өсте муен мускуллары йоткылыкны өскә тарта, ә тел асты-тел мускулы тел тамырын аска тартып, бугаз өслегенә басым ясый, ә ул төшә һәм шулай итеп бугазга керү юлын яба.

·       Аннан соң бер-бер артлы констрикторлар кыскарып, азык төерен үңәчкә таба «сыгып» чыгара. Буйлы мускуллар йоткылыкны азык төере каршысына таба тарта.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кеше үңәче

**Үңәч** (**oesophagus**) – ул тар мускуллы көпшә, йоткылыктан азыкны ашказанына үткәрүен тәэмин итә.

·       Үңәчнең озынлыгы уртача 25 см, ул алгы-арты юнәлештә кысык, аралыгы азык үткәндә генә ачыла.

·       Үңәч бугазның йөзексыман кимерчәк биеклегендә (6-7 муен умырткасы) башланып, күкрәк куышлыгына умырткалык алдыннан төшә, 10 күкрәк умырткасы биеклегендә диафрагма аша үтә, һәм 11 күкрәк умырткасы биеклегендә ашказанга күчә.

·       Үңәчнең өч өлеше бар: **муен өлеше** (**pars cervicalis**), **күкрәк өлеше** (**pars thoracica**) һәм **корсак өлеше** (**pars abdominalis**).

·       Үңәч ике тапкыр сулга авыша -

o  Муен нигезендә;

o  Ашказанга күчкәндә.

·       Үңәч умыртканың күкрәк өлеше бөгелешләрен  сагитталь яссылыкта кабатлый.

**Үңәч топографиясе**

·      Үңәч алдыннан трахея, артта – умыртка алды фасциясе (кара «муен фасцияләре»), кырыйдан – тамырлар һәм нервлар уза.

·       4-5 күкрәк умырткасы биеклегендә үңәчнең алдына аорта дугасы, трахея бифуркациясы һәм трахеядан китүче төп сул бронх ята.

·      Үңәчнең корсак өлешендә сулда талак, уңнан һәм алда – бавыр

·      **Үңәчнең тараюы**

Үңәчнең өч тар урыны бар.

·       Йоткылык белән тоташкан урында (ашкайнату көпшәсенең иң тар урыны).

·       **Бронх-аорталь тараю** (**constrictio bronchoaortica**) – аорта дугасы һәм төп сул бронх кисешкән урында.

·       **Диафрагмаль тараю** (**constrictio diaphragmatica**) – диафрагма аша үткән урында.

**Үңәч тышчасы**

·       **Лайлалы катлауда** үңәч бизләре (**glandulae oesophageae**) бар.

·       **Лайла асты катлавы**.

·       **Мускуллы катлауның** (**tunica muscularis**) ике катламы бар:

o  Тышкы буйлы;

o  Эчке әйләнмәле.

Үңәчнең өске өлеше сөлтәр мускуллардан, ә ашказанына таба сызыклы мускуллы җепселләр шома мускуллар белән алыштырыла.

·       **Адвентиция** (**tunica adventitis**) муен һәм күкрәк өлешендә.

·       **Сүл асты нигезе** (**tela subserosa**) һәм **сүлле катлам** (**tunica serosa**) үңәчнең корсак өлешен каплый.

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кешенең сукыр эчәге

**Сукыр эчәк** () — юан эчәкнең беренче бүлеге. Ул уң янбаш өлкәсендә касык бәйләвеченең латераль яртысыннан өстәрәк урнашкан. Сукыр эчәк өскә күтәрелмә эчәккә дәвам итә, медиаль яктан аңа янбаш эчәк кушыла (шул урын сукыр һәм күтәрелмә эчәк арасында шартлы чик булып тора), арткы медиаль яктан ул суалчансыман үсенте белән бәйләнештә тора.

·      **Янбаш-эчәк имчәге** (**papilla ilealis**) нечкә һәм юан эчәк  белән тоташкан урында ясала. **Янбаш-эчәк тишеге** (**ostium iliale**) шул имчәкнең очында урнашкан. Тишектә өске **янбаш-кыршау эчәк ирене** (**labrum ileocolicum**) һәм аскы **янбаш-сукыр эчәк** **ирене** (**labrum ileocaecale**) бар.

·      **Суалчансыман үсенте** (**appendix vermiformis**) сукыр эчәкнең арткы медиаль өслегеннән янбаш-сукыр эчәк тоташуыннан астарак китә. Аның  озынлыгы (8-10 см) һәм урнашуы (төшмә, күтәрелмә, латераль, медиаль һәм ретроцекаль) төрле була ала. Үсенте сукыр эчәккә **суалчансыман үсентенең тишеге** (**ostium appendices vermiformis**) аша ачыла. Үсентенең лайласы лимфоид тукыма белән бай, анда алар төркем лимфоид фоликуллар ясый.

·      Сукыр эчәк һәм суалчансыман үсенте корсак ярысы белән тулысынча капланган (интраперитонеаль урнашканнар), ә суалчансыман үсентедә **суалчансыман үсентенең җыерчасы** (**mesoappendix**) бар.

**Топография**

·      Алдан сукыр эчәккә яндаш булып нечкә эчәк элмәкләре һәм корсакның алгы тышчасы тора.

·      Арттан  – уң янбаш-бил мускулы, тамырлар һәм нервлар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кешенең аркылы кыршау эчәге

Аркылы кыршау эчәк (**colon transversum**)

Корсак аркылы урнашкан (горизонталь), кыршау эчәкнең уң бөгелешеннән алып талакка кадәр сузылып, **кыршау эчәкнең сул бөгелешен** (**flexura coli sinistra**) ясый.

·      Аркылы эчәк корсак ярысы белән тулысынча капланган һәм корсакның арткы тышчасына **аркылы кыршау эчәкнең җыерчасы** (**mesocolon transversum**) белән беркетелә.

**Топография**

·      Алдан аркылы кыршау эчәккә яндаш булып зур карын мае һәм корсакның алгы тышчасы тора.

·      Арттан – нечкә эчәкнең элмәкләре, 12 и.э төшмә өлеше, ашказаны асты бизенең башы.

·      Өстән – бавыр, ашказаны һәм талак. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кешенең төшмә кыршау эчәге

**Төшмә кыршау эчәк** ()

·      Кыршау эчәкнең сул бөгелешеннән алып сигмасыман эчәккә кадәр сузыла.

·      Төшмә кыршау эчәкнең арткы тышчасы (күтәрелмә кыршау эчәктә кебек) корсак ярысы белән капланмаган (мезоперитонеаль урнашу).

**Топография**

·       Алдан төшмә кыршау эчәккә яндаш булып нечкә эчәкнең элмәкләре һәм корсакның алгы тышчасы тора.

·       Арттан – янбаш мускулы, билнең шакмаклы мускулы, корсакның аркылы мускулы, сул бөер.

·       Латераль -  корсак тышчасы.

·       Медиаль – нечкә эчәкнең элмәкләре.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кешенең сигмасыман кыршау эчәге

Сигмасыман кыршау эчәк (**colon sigmoidei**)

·      Сигмасыман эчәк очага керү биеклегеннән алып, әвернә борыны биеклегенә кадәр сузылып туры эчәккә күчә.

·      Сигмасыман эчәк сидек куыгы һәм аналык (хатын-кызларда) өслегенә ята торган элмәк ясый.

·      Эчәк корсак ярысы белән тулысынча капланган һәм аның **сигмасыман кыршау эчәкнең җыерчасы** (**mesocolon sigmoideum**) бар.

·      Алдан сигмасыман эчәк нечкә эчәк элмәкләре белән ябык.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Кешенең туры эчәге

Туры эчәк (**rectum**) һәм арткы юл каналы (**canalis analis**)

·      Туры эчәк – юан эчәкнең соңгы  бүлеге.

·      Ул эшкәртелмәгән матдәләрне туплау һәм аларны чыгару өчен хезмәт итә. Туры эчәкнең тышчасы тартылу дефекация  теләгенә китерә.

·      Юан эчәкнең өч билгесе (гаустралар, тасмалар, майлы үсентеләр) туры эчәктә юк.

·      Туры эчәк сигмасыман эчәк һәм арткы юл каналы арасында урнашкан.

·      Туры эчәк әвернә борыны биеклегеннән башлана һәм кечкенә очага әвернә сөяге алдында төшеп, ике бөгелеш ясый:

o  Өске **әвернә бөгелеше** (**flexura sacralis**) артка таба бөгелгән һәм әвернә сөяге батынкылыгын кабатлый; туры эчәкнең бу өлеше киң һәм **туры эчәкнең ампуласы** (**ampulla recti**) дип атала.

o  Аскы **бот арасы бөгелеше** (**flexura perinealis**) койрык сөяге тирәсендә алга таба кабарынкы. Туры эчәкнең ахыргы өлеше **арткы юл каналы** (**canalis analis**) дип атала. Канал ачыклык белән тәмамлана – **арткы юл** (**anus**).

·      Корсак ярысына карата туры эчәкне өч өлешкә бүләләр. Өске өлеше корсак ярысы белән тулысынча капланган, урта мезоперитонеаль урнашкан, ә аскы - экстраперитонеаль.

**Топография**

·      Алдан туры эчәккә яндаш булып ирләрдә – орлык куыгы, орлык чыгаручы юл, сидек куыгы, сидек юлы, простата һәм җенси әгъзаның төпсәсе; хатын-кызларда – аналык һәм аналык җиңсәсе.

·      Арттан – әвернә һәм койрык сөяге.

**Туры эчәк тышчасы** лайладан, лайла асты һәм мускуллы тышчадан тора, тыштан корсак ярысы яки адвентиция белән капланган (биеклегенә бәйле, өстәрәк кара).

·       **Туры эчәкнең аркылы җыерчыклары** (**plicae transversae recti**) өске өлешендә урнашкан, алар юан эчәкнең ярым ай җыерчыкларын хәтерләтә.

·       Лайла аскы өлештә шулай ук 8-10 буй җыерчык ясый, алар **арткы юл баганалары** (**columnae anales**) дип атала. Баганалар арасындагы батынкылык **арткы юл синуслары** (**sinus anales**) дип атала. **Арткы юл капкачлары** (**valvulae anales**) – арткы юл баганаларның аскы очлары арасындагы лайлалы тышчаның калкулыклары (җыерчыклары).

·      **Арткы юл-тире сызыгы** (**linea anocutanea**) лайланың тирегә күчү урынында арткы юл эчке сфинктерының аскы кырые биеклегендә урнашкан.

·      Мускуллы катлау ике катламнан тора: эчке әйләнмәле һәм тышкы буй. Эчке катлам арткы юл каналында юаная һәм **арткы юлның эчке сфинктерын** (**m. sphincter ani internus**) ясый. Аннан тышка таба, тире астында әйләнмәле аркылы-буйлы (ирекле) мускул урнашкан -  **арткы юлның тышкы сфинктеры** (**sphincter ani externus**). Ул мускул бот арасы (оча диафрагманың) мускулы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Михаил Зайцев (1845)

**Михаил Зайцев** (Михаил Михаил улы Зайцев, ,  — , ) — химик, фәлсәфә дуктыры (1872). Александр Зайцевнең энесе. 1873-1878 елларда Казан университетында, 1878 елдан стеарин, сабын кайнату, глицерин һәм химия заводы директоры урынбасары. Органик кушылмаларның каталитик кайтарылу реакцияләренә багышланган фәнни хезмәтләр авторы.
Төркем:Химиклар
Рәшит Зәкиев

**Рәшит Зәкиев** (Рәшит Кәрип улы Зәкиев, , ) — язучы һәм журналист, РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1983). 1960-1967 елларда район гәҗитләрендә («Колхозчы», «Дуслык») журналист, 1967-1972 елларда «Социалистик Татарстан» гәҗитендә, 1972-1975 елларда СБКФнең Татар өлкә кәмититендә. 1975-2008 елларда «Чаян» журналының баш мөхәррире. 2008-2011 елларда Татмедиа агентлыгы филиалы «Чаян» журналы редакциясе директоры.
Үт куыгы

**Үт куыгы** (**vesica biliaris**)  армутсыман формада әгъза (рәс. 1.15). Үтнең тупламасы булып тора.

·      Үт куыгының бавырның аскы кырыеннан аз гына чыгып торган киң өлеше **үт куыгының төбе** (**fundus vesicae biliaris**) дип атала.

·      Каршы яктагы тар оч **үт куыгының муентыгы** (**collum vesicae biliaris**) дип атала.

·      Куыкның төбе һәм муентыгы арасында урнашкан урта өлеше – **үт куыгының гәүдәсе** (**corpus vesicae biliaris**) дип атала.

·      Үт куыгының муентыгы **куык юлы** (**ductus cysticus**) булып дәвам итә.

·      Куык юлы һәм гомуми бавыр юлы **гомуми үт юлына** (**ductus choledochus**) тоташа. Юл 12 и.э. өске өлешенең артыннан аска төшеп, ашказаны асты бизе юлы белән тоташып, 12 и.э зур имчәгендә ачыла (төшмә өлешнең медиаль тышчасында). Юлның ахыргы өлеше (ашказаны асты бизе юлы белән тоташканнан соң) киңәйгән, һәм **бавыр-ашказаны асты ампуласы** (**ampulla hepatopancreatica**) дип атала.

·      Корсак ярысы үт куыгының аскы өслеген генә каплый. Үт куыгының төбе корсакның алгы тышчасына, корсакның сул туры мускулының тышкы кырые һәм сул кабырга дугасы арасындагы почмак өлкәсенә яндаш булып тора.

**Үт куыгының һәм юлларның тышчасы**

·      **Лайлалы катлау**

o  **Лайлалы тышчаның җыерчыкларын** (**plicae mucosae**) ясый.

o  Куык юлында һәм муентыкта җыерчыклар бормалы урнашкан һәм **бормалы җыерча** (**plica spiralis**) ясый.

o  Гомуми үт юлының лайласында **гомуми үт юлы бизләре** (**glandulae ductus choledochi**) бар.

·      **Мускуллы катлау**

o  Гомуми үт юлының әйләнмә катламның мускуллы катлавы 12 и.э. кушылган урынында калынрак, ул **гомуми үт юлының сфинктерын** (**m. sphincter ductus choledochi**) ясый, сфинктер үтнең эчәклеккә агуын көйли.

o  Ампула  янында шулай ук сфинктер бар – **ампула** **сфинктеры** (**m. sphincter ampullae**).

·      **Сүл асты нигезе.**

·      **Сүлле катлау.**

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Ашкайнату системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Трахея

**Трахея** (**trachea**) бугаз белән төп бронхларны тоташтыручы куыш цилиндрсыман көпшә, (рәс. 2.1) озынлыгы 9-13 см һәм диаметры 15-30 мм.

**Топография**

·      Трахея йөзексыман кимерчәк астыннан башлана, VI-VII нче муен умырткасы биеклегендә.

·      IV-V нче күкрәк умырткасы биеклегендә трахея ике төп бронхка бүленеп, **трахея бифуркациясен** (**bifurcatio tracheae**) ясый. Алгы күкрәк читлегенә бифуркация урыны күкрәк сөягенә II-III нче кабырга тоташкан биеклегенә туры килә, ягъни angulus sterni биеклегендә. 

·      Арттан һәм трахеядан бераз сулдарак аның буенда үңәч уза.

·      Трахеяның күкрәк өлешенең алдында, бифуркациясе өстендә трахеяны сулдан урап узучы аорта дугасы ята.

·      Күкрәк куышлыгында трахея арткы күкрәк уртасында урнашкан.

·      Топография буенча трахеяны **муен өлешенә**  (**pars cervicalis**) һәм **күкрәк өлешенә** (**pars thoracica**) бүләләр.

**Трахея тышчасы**

·      **Лайлалы катлау** трахеяны эчтән җәеп чыга, анда җыерчыклар юк һәм ул күпрәтле җемелдәүле (керфекчел) эпителий белән капланган. Анда **трахея бизләре** (**glandulae tracheales**) бар.

·      **Лайла асты нигезендә** шулай ук бизләр бар, алар канташ сыеча эшләп чыгара.

·      **Трахея кимерчәкләре** (**cartilagines tracheales**) трахея нигезе булып тора һәм алар гиалинлы ярымбоҗрадан тора. Аларның һәрберсе дугасыман, трахея әйләнмәсенең өчтән ике өлешен алып тора (трахеяның арткы тышчасында кимерчәк юк). Ярымбоҗра саны даими түгел (15-20), алар бер-берсе астында төгәл урнашкан. Боҗра биеклеге – 3-4 мм (беренче кимерчәк кенә башкалардан биегрәк – 13 мм кадәр). Трахея боҗралары бер-берсе белән **боҗралы бәйләвечләр** (**ligamenta annularia**) белән тоташкан.

·      Артка боҗралы бәйләвечләр трахеяның арткы **ярылы тышчага** (**paries membranaceus**) күчә, аның оешуында шулай ук **трахея мускулы** (**m. trachealis**) катнаша.

·      **Адвентиция**.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Сулыш системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Күкрәк уртасы

**Күкрәк уртасы** (**mediastinum**) уң һәм сул плевра куышлыгы арасында урнашкан әгъзалар җыелмасы (рәс. 2.8).

·      Күкрәк уртасы алдан күкрәк сөяге белән, арттан - умырткалык баганасының күкрәк өлеше белән, кырыйдан - уң һәм сул медиастиналь плевра белән, өстән һәм астан – күкрәк читлегенең өске һәм аскы апертурасы белән чикләнгән (гәүдә сөякләренең тоташуын кара).

·      Клиника тәҗрибәсендә күкрәк уртасын алгы һәм арткы өлешкә бүләләр. Алар арасында чик булып үпкәнең тамыры һәм трахеядан шартлы үткәрелгән  фронталь яссылык тора.

o   **Алгы күкрәк уртасының** (**mediastinum anterius**) аскы өлешендә йөрәк букчасы белән йөрәк, өске өлешендә тимус (чәнечкесыман биз) яки аны алыштыручы май тукыма, трахея, бронхлар, лимфа төеннәре, шулай ук тамырлар һәм нервлар урнашкан.

o   **Арткы күкрәк уртасында** (**mediastinum posterius**) үңәч, күкрәк аортасы, күкрәк лимфа юлы, лимфа төеннәре, шулай ук тамырлар һәм нервлар урнашкан. 
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Сулыш системасы
Төркем:Кеше анатомиясе
Фәрит Зәкиев

**Фәрит Зәкиев** (Фәрит Әдип улы Зәкиев, , ) — нифетче, Татарстанның атказанган нифетчесе (1995). 1975 елдан «Татнефть» ҖБдә, 1991 елдан баш технолог һәм бер үк вакытта нифет һәм газны комплекслы әзерләү бүлеге башлыгы. Татарстанның нифет кәсепләрендә энергия саклагыч технологияләрне эшкәртү һәм  кертү өчен ТР дәүләт премиясенә (1997) лаек булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз
Айрат Закиров

**Айрат Закиров** (Айрат Вәгыйз улы Закиров, ,  — , ) — радиомөһәндис. 1960-1988 елларда Казан исәпләү системнары җитештерү берләшмәсендә, 1967-1973 еларда Казан электрон исәпләү машиналары заводының махсус конструктлау бюросы лабораториясе башлыгы. Төзелешнең микропрограм принцплы һәм эченә корылган автоматик программалау системалы «Наири» электрон исәпләү машиналар гаиләлеген эшкәртү һәм җитештерүгә кертү өчен 1971 елда ССРБ дәүләт премиясенә лаек булган.
## Искәрмәләр
Әнәс Закиров

**Әнәс Закиров** (Әнәс Шакир улы Закиров, , ) — рәссам, РСФСРның атказанган мәдәният эшлеклесе (1971). 1951-1961 елларда ССРБ ХХККнең матбугат бүлеге баш рәссамы, 1961-1990 елларда «Турист» журналы баш рәссамы, 1990 елдан «Лесная Новь» журналында шул ук вазифада. 1980-елларда Татарстан китап нәшрияты белән хезмәттәшлек иткән «Б. Урманче» (1983), «Г. Тукай» (1986), «Л. Фәттахов» (1990) һәм башка альбомнарны .
Василий Ивашев

**Василий Ивашев**, Василий Петр улы Ивашев () (*[[1797 ел]]ның [[14 октябрь|14 октябре]], [[Сембер губернасы]], [[Ундыр]] — [[1841 ел]]ның [[9 гыйнвар]]ы, [[Тубыл губернасы]], [[Түре (шәһәр)|Түре]]*) — декабрист, ротмистр.  Балачагы һәм үсмерчагы әтисенең утары — Сембер өязе (*хәзерге* Буа районы) Ивашевка авылында узган.

## Тәрҗемәи хәле
1797 елның 14 октябрендә Сембер губернасы Ундыр утарында губернаның атаклы бай алпавыты гаиләсендә туган. Әтисе — Петр Никифор улы Ивашев (*[[1767 ел|1767]]-[[1838 ел|1838]]*), Суворов генералы, Бородино сугышы каһарманы, әнисе — Вера Александр кызы Толстая (*?-[[1838 ел|1838]]*), графиня, Сембер губернаторы кызы. Балачагы әтисенең Сембер губернасы Ивашевка авылындагы утарында һәм әнисенең Ундыр утарында узган. 14 яшькә хәтле өйдә тәрбияләнгән. 1815 елда Санкт-Петербургда Паж корпусын тәмамлагач, кавалергард полкына корнет итеп билгеләнә, бер-бер артлы поручик, штабс-ротмистр дәрәҗәләре ала. 1821 елда 2нче (*Көньяк*) армия сәргаскәре граф П.Х. Витгенштейнга  итеп билгеләнә.

## Декабрист
Санкт-Петербургда укыганда ук декабристлар идеологы Николай Иван улы Тургенев (*[[:ru:Тургенев, Николай Иванович|ru]]*) белән якыная, булачак декабристлар Павел Иван улы  Пестель (*[[:ru:Песьель, Павел Иванович|ru]]*), Дмитрий Иринарх улы Завалишин (*[[:ru:Завалишин, Дмитрий Иринархович|ru]]*) белән дуслаша. Декабристларның «Союз благоденствия» (*1819-1820*) һәм «Көньяк җәмгыять» берлекләрендә әгъза булып тора. Санкт-Петербургда 1825 елның 30 декабрендә кулга алу турында фәрман чыга. 1826 елның 23 гыйнварында Мәскәүдә кулга алына. 20 елга (*[[1826 ел]]ның [[22 август]] фәрманы белән сөрген  15 елга, [[1832 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]] фәрманы белән 10 елга калдырыла*) сөргенгә хөкем ителә. 1827 елның 17 февралендә Петропавел төрмәсеннән Себергә, Чита төрмәсенә җибәрелә. 1830 елның сентябрендә Петр заводында (*хәзерге* Петровск-Забайкальский) сөргене башлана. 1835 елдан гаиләсе белән Түре шәһәрендә (*хәзерге* Свердловск өлкәсе) урнашырга рөхсәт ала. 1840 елның 28 декабрендә () вафат.

## Гаиләсе
Генерал Петр Никифор улы Ивашевның Ундыр утарында гувернантка булып эшләгән француз хатыны Мария Ле Дантюның төпчек кызы Камилла Ле Дантю рус императоры Николай I дән В.П. Ивашевка кияүгә чыгарга рөхсәт ала. 1831 елның 16 сентябрендә Камилла Себергә Петр заводына килгәч, өйләнешәләр. Кызлары Мария (*Трубникова*), Вера (*Черкасова*), улы Петр туа. 1939 елның 25 декабрендә () бала тапканда хатыны Камилла үлә. Балаларны француз әбисе карап үстерә. Аларга  дәрәҗәсе бирелми. Ивашевка һәм Кыят утарларын П.Н. Ивашев үз гаиләсендә тәрбияләнгән Андрей Егор улы Головинскийга калдыра.

1856 елда Ивашевлар гаиләсенә патша Александр II тарафыннан ярлыкау насыйп була. Ивашевларга асылзатлык һәм элеккеге утарлары кире кайтарыла.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Буа ягым-тау ягым (*төзүче* И. Әхмәтҗанов). К.: ТКН, 2000. ISBN 5-298-01000-8

## Сылтамалар
*  Ивашев Василий Петрович «Хронос» белешмәлегендә

## Искәрмәләр

Төркем:Декабристлар
Төркем:Шәхесләр:Россия империясе
Ацинус

·      Һәрбер чик бронхиола ике **сулыш бронхиоласына** (**bronchioli respiratorii**) бүленә. Аларның тышчасы тоташтыргыч тукымадан һәм аерым шома миоцит бәйләменнән тора. Лайла кубик эпителий белән җәелгән. Иң мөһим сулыш бронхиола аермасы булып бер-берсе арасында берникадәр аралыкта урнашкан тышчаның капчыксыман бүлтәюе була, алар **үпкә альвеолалары** (**alveoli pulmonis**) дип атала. Димәк, сулыш бронхиола тышчасында беренче  альвеолалар барлыкка килә, ягъни әлеге  дәрәҗәдә генә үпкә «сулый» башлый, чөнки монда һаваны үткәрү белән бергә аз гына күләме буенча һава белән кан арасында газ алмашыну башкарыла.* *

·      Сулыш бронхиолалар ахырында кечкенә киңәйтү бар – бусага. Һәрбер бусагадан өчтән алып унҗидегә кадәр (18 ешрак) **альвеоляр юл** (**ductuli alveolares**) чыга, алар сулыш бронхиаладан киңрәк. Альвеоляр юллар үз чиратында бердән алып ундүрт тапкыр бүленә ала. Юл тышчасы альвеоладан (80 кадәр бер юлда) тора. Альвеоляр юллар **альвеоляр капчыклар** (**sacculi alveolares**) белән тәмамалана, аларның тышчасы шулай ук үпкә альвеоласыннан тора.

·      Чик бронхиолалардан китүче сулыш бронхиолалары, шулай ук альвеоляр юллар, альвеоляр капчыклар һәм үпкә альвеолалары тыгыз капилляр челтәр белән чолганып, **альвеоляр агач** (**arbor alveolaris**), яки **үпкә** **ацинусы** (**acinus pulmonis***)* ясый, алар үпкәнең сулыш паренхимасын төзи. Ацинус (тәлгәш) үпкәнең функциональ-төзелеш берәмлеге булып тора.

·      Ацинуслар саны һәрбер үпкәдә 800 меңгә кадәр җитә. Алар тыныч тын алганда 30-40 м2  майданлы сулыш өслеге ясый. Тирән тын алганда әлеге майдан 80-100 м2 кадәр җитә. Бер тыныч тын алганда кеше 500 см3 һава сулый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.

Төркем:Сулыш системасы
Төркем:Кеше анатомиясе