open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Троица Живоначальная чиркәве (Олы Тәрбит)

**Троица Живоначальная чиркәве** () — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Олы Тәрбит авылында урнашкан православие гыйбәдәтханәсе. Районда, һәм гомумән Тау ягында, бердәнбер керәшен татарларына караган чиркәү булып тора.

## Тарихы
Олы Тәрбит авылы XVI гасыр ахырында – XVII гасыр башында барлыкка килә. Ә моңа кадәр мәҗүсиләр булган авыл халкы XVIII гасыр уртасында чукындырыла.

Кайбыч районының Олы Тәрбит авылында Изге Троицк чиркәве 1898 елда халык акчасына төзелә башлаган. Аны 1901 елның июнендә Троицага изгеләндерәләр. Беренче рухани булып Никита Комиссаров куела, ул 1910 елда вафат була һәм әлеге гыйбадәтханә янында җирләнә. 1935 елда чиркәүне ябалар һәм, гөмбәзне салдырып башлангыч мәктәп ачалар. 2007 елда балалар бакчасына янкорма ясатталар, анда мәктәпне дә күчерәләр. Ә иске чиркәү бинасында хәзер гыйбадәт йорты урнаштырыла.

Чиркәү бинасын реконструкцияләү турында сүз чыккач, Кайбыч районы башлыгы яңа гыйбадәтханә төзү идеясын хуплый һәм бу эшкә шәхсән 100 мең сум күләмендә акча бирә. 2015 елда халыктан иганәләр җыела, бу акчаларга чиркәү нигезе салына. Гыйбадәтханә төзелешенә җирле халык кына түгел, Татарстанның башка районнарында һәм Россия төбәкләрендә яшәүче Олы Тәрбиттән чыккан кешеләр дә акча корбан итә. Чабаксардан кирпеч алып кайтып 2016 елда диварларны торгызалар, 2017 елда кыңгырау һәм фронтоннары күтәртелә. Казан епархиясе Яңа Изге Троицк чиркәве проектын тәкъдим итә. Казан һәм Татарстан митрополиты Феофан аны төзүгә игелек бирә.

2018 елда Олы Тәрбит авылында Изге Троицкий чиркәвендә икенче гөмбәз урнаштырыла. Алтын гөмбәзне Чуашстанның Батыр районы Туйса авылыннан Изге Троицк чиркәве батюшкасы Николай Марков җитәкчелегендәге бригада ясаган.

2021 елның 16 июлендә Олы Тәрбиттә керәшен чиркәве ачыла. Керәшен чиркәвен ачу тантанасына Казан һәм Татарстан митрополиты Кирилл катнаша.

## Урнашуы
Чиркәү Татарстан Республикасының Кайбыч районы Олы Тәрбит авылының Үзәк урамында, 23А йорт адресы буенча урнашкан.

Казан шәһәреннән алып Р-241 «Казан - Ульяновск» автоюлыннан көнбатыш юнәлешкә "Олы Кайбыч" күрсәткече буенча борылып тагын 24 км дан соң Колаңгы авылына кергәндә уңга борылырга, тимер юл кичүе узарга кирәк. 14 км-дан соң Олы Кайбыч авылын әйләнеп чыгу юлы буйлап Иске Чәчкаб, Корноухово һәм Турминское авылларыннан соң Мәлки авылына таба сулга борылырга, аннары төп юл юнәлеше буенча уңга борылырга, аннары "Чүти, Олы Тәрбит" күрсәткече буенча Мәлкидән чыгу юлында сулга борылырга. Чүти һәм Олы Тәрбитне узганда төп юл сакларга кирәк. Чиркәү иске бина артында, төп юлның уң ягында Олы Тәрбит авылы уртасында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Параскева Пятница часовнясы (Чиста Чишмәләр)

**Параскева Пятница часовнясы** () — Татарстан Республикасы Кайбыч районы Чистые Ключи авылы янында, аннан көньяк-көнбатыштарак урнашкан региональ карамактагы табигый һәйкәл булган Чиста Чишмәләр җирлегендә урнашкан православие гыйбәдәтханәсе. 

## Тарихы
Иван Грозный идарә итү чорыннан бирле бу урыннарда төрле милләт вәкилләре — руслар, татарлар, чуашлар, марилар яшәгән. Бер риваять буенча, татар хатыны чишмәдән чиләккә су алганда икона таба. Ул аны өенә алып кайта. Өйдә каенанасы башка дин әйберен яндырырга тели, тик икона янмый. Икенче версия буенча, әнисе аңа изге йөзне яндырырга рөхсәт итмәгән. Куркып калгач, ул иконаны кире кайтарган. Соңрак Изге Параскеваның иконасын табып, кешеләр часовняга куйганнар. Күрше Кичкәй авылында, авыл үзәгендә, Бөек Параскева хөрмәтенә агач чиркәү торгызганнар һәм икона шунда сакланган. Морат авылында ул вакытта Казан-Богородица чиркәве торган, хезмәткәрләр мәхәллә кешеләрен үз чиркәүләренә җәлеп итү өчен иконаны берничә тапкыр үзләренә алганнар, әмма Параскева иконасы искиткеч рәвештә Кичкәй храмына әйләнеп кайта торган булган.

1930 елларда Кичкеееводагы чиркәүне җимерәләр, мәхәллә кешеләре иконанв коткарып, өске кием астында чыгаралар. Картлар сүзләренә караганда, «Параскева мученица» иконасын ир-ат чыгарган, ул соңыннан Волжск шәһәренә күчеп, аны җирле гыйбадәтханәгә тапшырган. Бүгенге көнгә кадәр бу икона Волжск чиркәвендә, алтарьда урнашкан һәм аны 10 ноябрьдә, Изге Параскеваны искә алу көнендә, гыйбадәт кылу өчен чыгаралар.

Революциядән соң халык бирегә килмәсен өчен, чишмәне трактор белән күмергә маташалар. Хәзерге вакытта Кичкәйдән Чиста Чишмәләргә кадәр хач йөрүләре ел саен, Пасхадан соң тугызынчы җомгада, тирә-юнь авыллардан, алардан тыш Афанасьевка, Кече Подберезье, Надеждино авылларыннан килгән халык белән Изге Параскева Пятница иконасы күтәреп үтә.

Хәзер Изге чишмәне җирле Петровлар гаиләсе кайгырта. Алар инициативасы буенча 2006 елда халык акчасына часовня төзелгән. 2018 елда зур булмаган иконостас ясалган.

## Урнашуы
Параскева Пятница хөрмәтенә изгеләнгән «Изге Чишмә» чишмәсе элеккеге бистә янында, хәзерге Чистые Ключи авылы янында, Гөбенә елгасының элеккеге борыннан 290 м көньякта, Татарстан Республикасы Кайбыч районы Кичкеево авылыннан 1,2 км көнбатышта урнашкан. Изге чыганак төзекләндерелгән, каптацияләнгән, су чиста, үтә күренмәле.

Казан шәһәреннән алып Р-241 «Казан - Ульяновск» автоюлыннан көнбатыш юнәлешкә "Олы Кайбыч" күрсәткече буенча борылып тагын 24 км дан соң Колаңгы авылына кергәндә уңга борылырга, тимер юл кичүе узарга кирәк. Иске Чәчкаб авылыннан соң "Надеждино, Морат, Кичкеево" күрсәткече буенча уңга борылырга. Надеждино авылына керү алдыннан юлның уң борылышы алдыннан кыр аша үтүче грунтовкага сулга борылырга. Кичкеево авылы аша 3,5 км ераклыктан соң, урман посадкасы аша перпендикуляр рәвештә үтеп, уңнан әйләнеп чыгарга кирәк, аның ахырында Изге чыганак һәм часовня урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы часовнялары
Байлар (кабилә)

**Байлар** (*байләр, байзар*) — монгол чыгышлы төрки (кыпчак) кабиләсе, татарларның, төньяк-көнбатыш башкортларның этногенезында катнашканнар, этноним шулай ук казакларда, монголларда, угызларда, үзбәкләрдә билгеле.

## Ыру составы

* калмыш
* салагыш
* чураш

## Тарихы
Этник яктан монгол һәм Үзәк Азия, Алтай төрки кабиләләренә барып кисешә. «Байлар» этнонимы казакларда, монголларда, угызларда һәм үзбәкләрдә билгеле. Байлар (аеруча чураш ыруы) формалашуына аларның үсәргән кабиләсе арасында булуы йогынты ясый. 1‑се меңъеллык азагында байлар Дим, Ык (Чулман елгасы кушылдыгы) елгалары югары агымында урнаша. XIII—XIV гасырларда Ык, Минзәлә (Чулман елга бассейны) елгалары түбән агымына, салагыш ыруы Чулман елгасының уң як ярына, аңа Иж елгасының койганчы җиргә, күченә. XVI быуатка карый байларлар Ык елгасы бассейнына төпләнә, анда бүләр, гәрә, ирәкте, елан, янә, кыргыз, юрмый кабиләләре белән күрше була; бер өлеше Кыр Зәй елгасы (Чулман елгасы кушылдыгы) буйлап, калган өлеше Иж елгасы тамагында урнаша.

Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуына соң кабиләнең җиргә җирләре Казан даругасының Байла(ә)р вулысын тәшкил итә. Биредә П. И. Рычков мәглүмәтләре буенча, XVIII гасыр уртасында 561 йорт була. XVIII—XIX гасырлар азагында байлар яшәгән биләмә Бөгелмә өязенә, Бәләбәй өязенә һәм Минзәлә өязенә, идарә итүнең кантон системасы чорында 11 нче һәм 12‑нче башкорт кантоннарына (XIX гасырның 40 нчы еллар башына кадәр) карый.

Хәзер кабилә яшәгән җирләргә Башкортстан Республикасының Илеш, Ярмәкәй һәм Туймазы районнарына, Татарстан Республикасының Алабуга, Актаныш, Баулы, Минзәлә, Норлат, Сарман, Тукай һәм Әгерҗе районнарына керә.

## Искәрмәләр

* Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан —  Өфө:  Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — .
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения —  М.:  Наука, 1974. — 572 б.

## Сылтамалар

* Йәнғужин Р. З. Байлар // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Кыргыз (кабилә)

**Кыргыз** — башкорт кабиләсе. Телләре башкорт теле төньяк-көнбатыш диалектының түбән агыйдел-ык сөйләшләренә карый.

## Ыруг-кабилә корылышы

* *Кадыкай*
* *Тәңкә*.

## Чыгышы
Башкортларның кыргыз ыруы Янәсәй кыргызлары нәселеннән барлыкка килгән. VIII—X гасырларда алар Сырдаръя буйларына күченәләр, ары — Иделның уң ярына, ә аннан инде Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгына барып чыгалар. XIII—XIV гасырларда кабилә Агыйдел елгасы үзәнендә туплан [1]. Көньякта башкорт кыргызларның җирләре Ык һәм Зәй елгалары үзеренә кадәр барып җитә.
Үз чыгышын кыргыз ыруы башкортлары Чыңгызхан нәселеннән Тонак бәк һәм Кадык бигә бәйлиләр.

Янәсәй кыргызлары монголлар белән тыгыз бәйләнештә булган, дигән фикерләр бар. 
Н. Я. Бичурин фикеренчә, борынгы кыргызлар (хакаслар) монгол яки төрки-монгол катнаш чыгышлы булган .

## Кыргыз ыруы шәҗәрәсе
Кыргызларның борынгы шәҗәрәсе 1913 елда «Шура» журналының 10 нчы санында бастырыла, аны Бөгелмә мөгаллиме Әхмәтгали Хәлимов ишетеп язган. Әлеге шәҗәрәне рус теленә С. М. Абрамзон тәрҗемә итә: «Ата-бабаларыбыздан пөхтә калган шәҗәрәгә тиешле кыргыз башкортларына (ягъни, Бөгелмә өязе Александровка вулысы Ташлы авылы кыргыз ыруы башкортларына) нигез салучының исеме Сәет кыргыз йорты (Мөхәммәт ыруы) нәселеннән „Коркыт ата“; ул Сыр диңгезе янындагы Бохара юлында (яшәгән). Аның (Коркыт атаның) атасы Әхмәт бәк, аннан Мөхәммәт бәк, аннан Янә бәк, аннан Кушык бәк.

Кушык Татыш күле янындагы Агыйдел елгасы үзәнендә Иске Кыргыз авылында яшәгән һәм Ак бигә буйсынган. Кушык бинең ике улы булган: беренчесе Аккош бәк, артлы Күккүз бәк. Аккош бинең Буламы бәк исемле улы булган, аннан Буралы бәк (туган). Күккүз бинең ике улы булган: Кылсан исемлесе (хәзер бер кече авылның исеме) һәм Тыныч исемлесе; бу ике зат безнең җирләргә Бөек патша Алексей Михайловичтан укымыш алганнар, дип язалар.

Кылсандың Уразгилде улы булган, аннан Ыдай, аннан Мотык, аннан Бикмөхәммәт. Данлыклы Бикмәхәммәт үзенең ырудашлары белән Иске Кыргыз авылыннан килделәр һәм Катай авылында яши башладылар. Бикмөхәммәтнең Хөсәен исемле улы булган, ул 1755 елда үзенең ырудашлары белән Бөгелмә өязе Александровка вулысында Ташлы авылына нигез салды».

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* Йәнғужин Р. З. Башҡорт ҡәбиләләре тарихынан —  Өфө:  Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 96 б. — .
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения —  М.:  Наука, 1974. — 572 б.

## Сылтамалар

* Йәнғужин Р. З. Ҡырғыҙ // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Марваров Ф. Шежере башкир рода киргиз // Ватандаш. — 2010. — № 8. — С. 199—205. — ISSN 1683-3554.
* 

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Тынычлык бистәсе (Казан)

**Тынычлык бистәсе** — Татарстан Республикасы Казан шәһәренең Идел буе районындагы эре поселок һәм торак комплекс. Тынычлык бистәсе янындагы Давликеево, Петровский, Кояшлы бистәләре белән бергә, шәһәр төзелеше-торак административ-исәпкә алу берәмлеген — халык саны 10 меңгә якын «Мирный» торак комплексын формалаштыра.

## Сабан туе

Бистәнең каенлык аланында ел саен июнь ахырында республикада һәм шәһәрдә иң зур һәм иң масштаблы татар милли бәйрәме — Сабан туе үткәрелә. Анда ачык мәйданда осталар авылында узган ярышларда, һөнәрчелектә, концерт һәм башка чыгышларда төрле милләт, дин, төрле яшьтәге һәм һөнәр ияләренең, шул исәптән республика һәм шәһәр җитәкчеләренең дистәләгән мең кешесе катнаша. Бәйрәмгә бөтен республикадан, Россия шәһәрләреннән, якын һәм ерак чит илләрдән кунаклар җыела. 2011 елда Мирный бистәсендәге Сабан туенда Россия Президенты Д. А. Медведев була.

Калган вакытта бистәнең каенлык аланы шәһәр халкының популяр ял итү урыны булып тора.

## Объектлар
Бистәдән ерак түгел Татарстан Эчке эшләр министрлыгының зур спорт-укыту базасы урнашкан, шул исәптән Республика һәм Бөтенроссия көч һәм башка ведомстволар, волейболчылар, хосусый эшмәкәрләр, кооператорлар, кинологлар һәм башка ассоциацияләр спартакиадалары һәм башка чаралар үткәрелә. Шулай ук биредә «Зенит» (элек «Динамо-Таттрансгаз») волейбол клубының шәһәр читендәге укыту-тренировка базасы урнашкан. 2013 елга кадәр җәйен 2013 елда Казанда узачак Бөтендөнья студентлар-яшьләр спорт уеннары өчен аларны әзерләү буенча «Универсиаданы каршылап» халыкара лагере эшли.

Бистәдә «Казан» КСК ипподромы белән ат спорты клубы урнашкан, анда шулай ук Казан һәм якын-тирәдә яшәүчеләр дә килә. Бистәдә шулай ук  кунакханә һәм спорт комплексы белән «Мирный» ял итү базасы, «Восток» кунакханәсе, спорт-пейнтбол үзәге урнашкан.

Бистәдә ветеринария клиникасы булган сукбай хайваннарны тоту һәм аларга ярдәм итү буенча шәһәр үзәге урнашкан. Тынычлык бистәсе янында «Резинщик» бакчачылык җәмгыяте урнашкан. Тынычлык һәм Дәүләки бистәләре артында «Казанская усадьба» коттедж посёлогы һәм «Декоративные культуры» совхоз-питомнигы территориясе урнашкан.

Бистәдә административ-җәмәгать үзәге һәм торак комплекста яшәүчеләр өчен башка социаль объектлар бар. Тынычлык мәчете һәм яңадан торгызыла торган чиркәү каршындагы Изге Богородица чиркәвенә кертү гыйбадәт йорты эшли. Изге Богородица чиркәве мәхәллә кешеләр акчасына 1790 елда төзелгән һәм 1934 елда большевиклар белән җимерелгән. Җирләү өчен ябылган иске зират 2012 елда арта һәм яңадан ачыла.

Бистә һәм бөтен торак комплекс азкатлы һәм шәхси йортлар белән төзелгән.

## Транспорт
Бистәгә шәһәр автобусының ике маршруты бара — 23, 56. Яңа Дәүләки авылының төп урамы — Петровский бистәсенә һәм Лаеш районының Боровое Матюшино шәһәр яны коттедж-рекреацион зонасына алып баручы магистраль. Бистә һәм Каенлык аланы арасында Казанның көньяк предприятиеләренә һәм шәһәр электричкасының «Казан» Халыкара аэропортына бара торган тимер юл уза, аның өчен биредә «Каенлык алан» тукталыш платформасы булдырылган.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Төркем:Әлифба буенча микрорайоннар
Юрмый

**Юрмый** — төньяк-көнбатыш башкортлары составындагы борынгы башкорт кабиләсе.

## Ыру составы
Ыру аралары: *әптелмән, гасаба, исай-гасаба, казаннар, типтәр, урман, ясаклы*.

## Этноним
*Юрмый* этнонимы болгарларда, венгрларда һәм чуашларда билгеле. Топонимикада Юрмияз, Юринка, Юрмиязбаш кебек һ.б. атамалар очрый.

## Анализ Y-DNA
Абдусәләмов, Үсәевлар G2 гаплотөркеменә караганы ачыклана.

## Этник тарихы
Башкортларның юрмый кабиләсенең этник тарихы Идел булгарлары, мадьярларның Кер Кер ыруы белән һәм болгарларның Бөек Болгар Ерми ыруы белән бәйле.

Б. С. Ильясовның язмаларына караганда, юмыйлар V гасыр азагында башка (юрматы, байлар, юламан, гайнә кабиләләре һәм кутугырлар белән кабилә берлеге һәм борынгы башкорт халкын төзи.
Юрмылыларның формалашуына аларның янә, катай, юрматы башкорт кабиләләре белән күрше булулары йогынты ясый. XII—XIII гасырларда юрыйлар Дала Зәе һәм Чишмә елгалары ярында, ә XIII—XIV гасырларда — Ык елгасы бассейнында көн иткән, күршеләре байлар, бүләр, елан, ирәкте, катай һәм кыргыз башкорт кабиләләре булган.

XIV гасыр ахыры — XV гасыр башында юрмый кабиләсенең бер өлеше калайлар белән себер якларына күченә һәм Төй, Җитез Танып елгалары буйлап урнаша. Бер өлеше юрматы кабиләсе белән көньякка юлланып, Ашказар, Агыйдел, Стәрле елгалары һәм Нөгөш елгасының уң ягында яши башлый.

## Таралу территориясе
Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылуына соң кабиләнең биләмәләрендә Казан даругасының Юрмый вулысы барлыкка килә.

XVII гасыр соңыннан XIX гасырга кадәр юрмылыларның җирләре Бөгелмә өязенә, а кантон идарәлеге системасы дәверендә — 12‑нче башкорт кантонына керә.

Хәзер юрмый кабиләсе таралган җирләрдә Башкортстанның Бакалы, Туймазы һәм Шаран, Татарстанның Азнакай, Әлмәт һәм Лениногорск районнары урнашкан.

## Билгеле шәхесләре

* Солтанморат Дүскәев — 1735-1740 еллардагы башкорт күтәрелешләре җитәкчеләренең берсе.
* Нугайбәк Әсәнов — 1773-1775 еллардагы Крәстияннәр сугышында катнашучы, Е. И. Пугачев полковнигы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Асфандияров А. З. Аулы мензелинских башкир —  Уфа:  Китап, 2009. — 600 б. — .
* История башкирских родов. Юрми. Том 21 / С. И. Хамидуллин, Б. А. Азнабаев, А. Г. Салихов, И. З. Султанмуратов, И. Р. Саитбатталов, Р. Р. Шайхеев, Р. Р. Асылгужин, А. М. Зайнуллин, В. Г. Волков, А. А. Каримов —  Уфа:  ИИЯЛ УНЦ РАН; ГУП РБ Уфимский полиграфкомбинат, 2016. — 716 б. — .
* Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения —  М.:  Наука, 1974. — 572 б.

Төркем:Башкорт кабиләләре
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Девәтернә авыл җирлеге

**Девәтернә авыл җирлеге** — Татарстан Республикасы Әгерҗе районы муниципаль берәмлеге. Административ үзәге — Девәтернә авылы.
## Географик урыны
Девәтернә авыл җирлеге территориясе мәйданы 105,019 км² тәшкил итә, шул исәптән авыл хуҗалыгы билгеләнешендәге җирләрнең мәйданы - 42,79 км². Җирлек чикләре «Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 31 гыйнварындагы 14-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән.
## Тарихы
Девәтернә авылы Әгерҗедән төньяк-көнчыгышка таба 80 км ераклыкта Олы Кадый елгасы буенда урнашкан. «Тефтәр» сүзеннән Девәтернә сүзенә кадәр үзгәргән дигән фараз бар. Бу тирәдәге авылларны «Тугызбуй» дип атыйлар. Девәтернә тугызынчы авыл. Төрле вариант буенча иң беренче авыл «Дәфтәр» дип аталган. Башка версияләр буенча аны әле "Шулып" һәм "Мазарастлар" дип тә атаганнар. Бу атама авыл территориясендә борынгы җирләүләр белән бәйле. Кайбер мәгълүматларга караганда, Девәтернә авылына 1722 елда нигез салынган. 
Явыз Иван патшаның кушуы буенча, авыл халкына бу җирләрдә яшәүгә грамота бирелгән. 
Башта бу җирләрдә удмуртлар, чирмешләр, аннары татарлар яшәгән. Элек-электән авылда мәчет һәм мәдрәсә булган. 
1917 елдан башлап Девәтернә халкы авыл хуҗалыгы, агач күмер чыгару, сумала кайнату белән шөгыльләнгән. Девятерниның атаклы кешеләре арасында Ибраһим Садыйк дигән сәүдәгәр билгеле. Ул Ивановский ситсы белән сату иткән. 
1762 елга Девәтернә авылында 46 ир-ат яшәгән, 1921 елга - 1752, 1992 елга - 676 кеше.
Гали авылы - 19нчы гасырда нигез салынган татар авылы. Кече Кады елгасы үзәнендә Әгерҗедән 84 чакрым көньякта урнашкан. Гали авылына 1825 елда гаиләсе белән Гали улы Армаш нигез салган. 
Кады елгасы үзәнендәге Гали авылын кайчакта кечкенә Кадыбаш дип тә атыйлар. Авылда бер мәктәп, бер мәчет бар. 1917 елга кадәр авылда нигездә икмәк үстерү белән шөгыльләнгәннәр. 1890 елда Гали авылында — 131, 1921 елда — 387, 1992 елда 90 кеше яшәгән.
Комсомолка авылы — татар авылы. Ул 1941 елда Әгерҗедән 175 км көньякта Кырыкмас елгасы үзәнендә урнашкан. 1989 елда - 26, 1992 елда - 11 кеше яшәгән.
Сосново авылы — татар авылы. Нигезләнү датасы төгәл билгеле түгел. Ул Әгерҗенең көньягында 85 километрда урнашкан. 
19 гасыр материаллары буенча Сосново авылы шушы якларда иң борынгы авыл. 1518 елгы архив документлары бар. Беренче күчеп килүчеләр Ырынбур губернасыннан килгән булган. Сосновода 1832 елда мәдрәсә ачыла. 1841 елда мәктәп ачыла. 1904 елда рус-татар мәктәбе эшли. 1917 елда мәчет төзелгән. 
1680 елда Сосновода 40 кеше, 1782 елда — 133, 1921 елда — 1212, 1992 елда — 286 кеше яшәгән.
 
## Авыл җирлеге составы
Девәтернә авыл җирлеге территориясе составына түбәндәге торак пунктлар керә:
* Гали авылы
* Девәтернә авылы
* Комсомолка авыл тибындагы посёлок
* Сосново авылы
## Демографиясе
2002 елгы Бөтенроссия халык санын алу күрсәткечләре буенча даими халык саны 878 кеше тәшкил итә, шуларның 16 яшькә кадәр — 146 кеше, эшкә сәләтле 402 кеше, пенсионерлар — 330 кеше.
## Сылтамалар
* Девәтернә авыл җирлеге 
* Девәтернә авыл җирлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Әлмәт районы флагы

Россия Федерациясе Татарстан Республикасының **[[Әлмәт районы|Әлмәт муниципаль округы]] флагы** — муниципаль оешманың рәсми символы, муниципаль  берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.Флаг 2006 елның 26 декабрендә расланган һәм теркәү номеры 3451 булган Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм 71 нче номерлы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

## Тасвирлау
«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, аскы чиге тукыма киңлегенең ¼ өлеше киңлегендәге кызыл буйга тоташкан, уртасында герб фигуралары: тукыма киңлегенең 4/5 өлеше киңлегендәге биеклектә үтәли күренмәле сары лалә чәчәге, аның эчендә кызыл буй кырыена терәп куелган сары сөялмә баскыч һәм кара фонтан урнаштырылган туры почмаклы яшел тукыма».

## Символикани  нигезләү
Флаг Әлмәт районы гербы нигезендә эшләнде.

Әлмәт тарихы XVIII гасырның беренче чирегендә башлана, ул вакытта Әлмәт авылы барлыкка килгән, аннары ул эшчеләр авылына әйләнгән һәм 1953 елда шәһәр статусын ала. Әлмәт шәһәр буларак формалашуы нефть чыганакларын үстерү  белән бәйле.

Бүген Әлмәт районы - Татарстандагы иң зур нефть чыгару үзәге. Рәсәйнең әйдәп баручы нефть компанияләренең берсе, Әлмәттә урнашкан ОАО ТАТНЕФТ, төбәкнең генә түгел, гомумән, республиканың икътисады һәм социаль тормышы үсешенә зур өлеш кертүче предприятие.

Районның бу үзенчәлеге сары (алтын) баскыч һәм кара чишмә образы белән билгеләнгән. Сары (алтын) баскыч - нефть вышкасының аллегорик сурәтләнеше. Сары (алтын) һәм кара комбинациясе  янәшәлеге нефтьнең символик рәвештә «кара алтын» дип аталуын аңлата.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, акыл һәм хөрмәт символы.

Кара төс — төпле акыл, зирәклек, тыйнаклык, намус символы.

Сары (алтын) лалә Әлмәт районының чәчәк атуы һәм даны билгесе. Моннан тыш, төрки халыклар сәнгатендәге төп үсемлек орнаменты буларак, чәчәк аллегорик рәвештә әлеге төбәкнең тарихына ишарә итә.

Флагның төсләр гаммасы табигать һәм сәнәгать производствосын күрсәтә. Яшел буй районның географик үзенчәлекләренә, бу урыннарның табигый матурлыгына басым ясый. Яшел төс — табигать, сәламәтлек, яшьлек, тормыш символы.

Кызыл буй Әлмәт районының үсеш алган сәнәгать производствосын күрсәтә — район республиканың көньяк-көнчыгыш төбәгенең көчле сәнәгать үзәге. Кызыл төс — батырлык, көч, тырышлык, матурлык һәм бәйрәм символы.

## Моны да карагыз
Әлмәт районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Россия Геральдистлары Союзы

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Әлмәт  районы
Мәләкәс аръягы

**Мәләкәс аръягы** — Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районында төзелә торган торак микрорайон. «Мәләкәс аръягы» микрорайоны составына гомуми мәйданы 780 мең кв. м² булган өч  секцион төзелеш комплексы (20, 21, 22) керәчәк .

## Тарих
Микрорайон төзелеше 2011 елның язында башланды. Беренче булып 21 комплекслы йортларны төзүгә керештеләр.

## Урнашуы

«Мәләкәс аръягы» микрорайоны Мәләкәс елгасы ярында Яр Чаллы шәһәренең Иске өлеше янында — ГЭС бистәсе һәм М-7 федераль трассасы участогы арасында урнашкан. Җир кишәрлегенең гомуми мәйданы 22,3 га тәшкил итә.

## Инфраструктура

### Торак йортлар

Микрорайонда гомуми мәйданы 82,5 мең кв.метр булган 8 тугыз һәм ун катлы торак йорт - 141 (ЗЯБ заводы) сериясе һәм 83 (ДСК) сериясе проектларын төзү һәм төзү эшләре бара. Беренче йорт 2012 елның октябрендә файдалануга тапшырылган.  2016 елның 1 гыйнварына түбәндәге йортлар төзелеп бетте:

21/18, 21/19, 21/20, 21/21, 21/22, 21/23, 21/24, 21/25, 21/27, 21/28, 21/32, 21/33, 21 / 34. Мәләкәс аръягында  2 балалар бакчасы эшли: № 113-Тиктормаслар (21/17), № 107-Салават күпере (Нур Баян ур., 19)

### Социаль һәм мәгариф учреждениеләре

Микрорайон төзелеше планында һәр 280 урынга исәпләнгән биш балалар бакчасы төзү каралган. Моннан тыш, беренче катларда табиб кабинетлары, полиция терәк пунктлары, почта бүлекчәләре, банклар урнаштыру күздә тотыла

2012 елда микро районда автомагистральләр төзелеше 154,5 миллион сум күләмендә башкарылган.  2012 елның 30 августында Мәләкәс елгасы аша бер күпер аша файдалануга тапшырылган, ул ГЭС бистәсенең торак йортларын Мәләкәс аръягы микрорайоны белән тоташтыра һәм  пассажирлар һәм җиңел автотранспортның өзлексез транспорт агымын ике якка да тәэмин итәргә мөмкинлек бирә.  Күпернең озынлыгы 800 метр, тротуарның киңлеге 2 метр, юлның киңлеге 8 метр.

## Җәмәгать транспорты
2012 елның 26 ноябреннән 6нчы шәһәр автобус маршруты Мәләкәс аръягы районы аша уза . Моннан тыш, 2012 елның декабреннән Мәләкәс аръягы районында яшәүче мәктәп балаларын (аз керемле гаиләләрдән генә) ташу өчен, ГЭС бистәсенең 1нче, 12 нче мәктәпләренә һәм Зяб бистәсенең 4нче, 6 нчы мәктәпләренә автобус бүлеп бирелә. 2015 елда 26нчы һәм 13нче автобуслар эшли башлый. 2016 елда 12 нче маршрут озайтыла.

## Монда карагыз
Яшьлек (микрорайон)
Төркем:Чаллы
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар

## Искәрмәләр
Харьков

**Ха́рьков**, **Харкив** яки **Харкау** ( - Харкив, ХФӘ: ) — Украина көнчыгышында урнашкан эре шәhәр, Харьков өлкәсенең административ үзәге. Халык саны — 1,449 млн. кеше (2010 елның 1 апреленә), мәйданы — 310 км².

## География
Шәһәр Урта Рус калкулыгының көньягында, Киевтан 405 километр көнчыгыштарак, Россия белән чигеннән 26 километр көньяктарак урнашкан.

### Климат
* Уртача еллык температура — +8,1&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 74%

## Тарих
1918—1934 елларда — Украин Совет Социалистик Республикасы башкаласы.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 62,8 %, руслар — 33,2 %.
Туган тел буенча состав (2001): рус теле — 65,9 %, украин теле —  31,8 %.

## Эчке бүленеш
150px|уңда
# Салкын Тавы районы
# Шевченко районы
# Киев районы
# Мәскәү районы
# Немышля районы
# Индустриаль районы
# Бистә районы
# Основа районы
# Яңа Бавария районы
## Кардәш шәһәрләр

;Партнёр шәһәрләр

## Мәгариф
Шәһәрдә 45 югары уку йорты бар.
## Дин

### Христианлык
#### Православие
#### Католиклык
### Ислам
* Харьков җәмигъ мәчете
### Яһүд дине

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, шәһәр музееның беренче директоры.
* Вадим Габдерәшитов, кино режиссёры.
* Сергей Говорухин (1961—2011), кино режиссёры.
* Юнона Карева (1933—2013), Казан Зур театры актрисасы, педагог.
* Карина Андоленко (1987), Россиянең театр һәм кино актрисасы.

## Моны да карагыз
* Харьков метрополитены

## Искәрмәләр

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Марк Перцовский

**Перцовский Марк Наумович** (9 сентябрь 1906 — 26 февраль 1993) — совет театр һәм кино актеры. РСФСРның халык артисты (28.03.1980). Сталин премиясе лауреаты (1951).

## Биография
М. Н. Перцовский 1906 елның 27 августында (9 сентябрь) Харьковта туа. 1922-1926 елларда Тифлиста Кызыл Армия йорты каршындагы театрда уйный. 1926-1927 елларда Мәскәүдә Ю.А. Завадский студиясендә укый. 1927-1930 елларда Баку ТРАМы актеры, 1930-1932 елларда Баку эш театры актеры.

1932 елдан ЦАТСА актеры.

М. Н. Перцовский 1993 елның 26 февралендә вафат була. Мәскәүдә Троекуровский зиратында җирләнгән.

## Награда һәм премияләре
* РСФСРның халык артисты (28.03.1980)
* РСФСРның атказанган артисты (07.07.1965)
* Сталин премиясе лауреаты (1951)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1993 елда вафатлар
Төркем:26 февраль көнне вафатлар
Төркем:Харьковта туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:9 сентябрь көнне туганнар
Каршын

**Каршын** — башкорт кабиләсе. Түбән Агыйдел башкортлары төркемчәсенә керә.

Телләре башкорт теле төньяк-көнбатыш диалектының түбән агыйдел-ык сөйләшенә карый.

## Этноним
Этнограф Р. Г. Кузеев фикеренчә, кабилә атамасы уйгыр телендә *«туфан», «ныгытмалы кала»* мәгәнәсендә кулланылган һәм аның нигезендә барлыкка килгән Урта Азияда күп кенә туплавык пунктларның исемнәрен табарга була. «Каршын» этнонимы, балыкчы һәм ирәкте этнонимнарның этимологияләр кебек, *«ныгытмалы калаларны саклаучылар»* кебек аңлатырга мөмкин.

Берничә документларда "Карашиская волость" атамасы теркәлә, моны ике өлештән торган кушма сүз дип аңлатырга була: Qara 'кара' (төс) + şono (çino) 'бүре'.

«Каршын» этнонимы шулай ук уйгырларда билгеле.

## Ыру составы

* кәдрәй-каршын
* карга-каршын
* сатлыган-каршын (акбаш-каршын)

## Тарих

Кабиләнең чыгышы һәм тарихы турында мәгълүматлар бик аз. Кабилә тамгаларының күбесе кыпчак ыруларының тамгаларына тап килә, шулай ук каршындада күршеләре дуан һәм мең кәбиләләрендә булган, «капу» тамгасы да таралу ала. 1913 елда «Шура» журналында Ә. Ә. Вәлидовның «Бөрҗән башкортлары арасында» мәкаләсе бастырылып чыга, анда этнонима «ар» элементы булу нигезендә, каршыларның фин-угырлардан килеп чыгуы турындагы Н. Ф. Катановның фаразы әйтелә. Этнограф Р. Г. Кузеев буенча, бу фараз бик шикле, әммә фин-угыр кабиләләре белән катнашу төрле нисбәттә бөтен башкортларга да кагыла. Раил Кузеев каршында кыпчак чыгышлы ягъни Дешт-и-Кыпчак кабиләләреннән сыккан дигән сыгымтага килә. Р. З. Янгужин фикеренчә, каршында чыгышы белән Алтай һәм Үзәк Азия төрки кабиләләреннән булган һәм аларның формалашуына безнең эраның II мең еллыгы башыннан кыпчак мөхитендә булуы йогынты ясый.

Башкорт каршыннарвның Касим ханлыгында хезмәт итүләре теркәлгән.

XVIII—XIV гасырларда каршыннар Кармасан елгасы бассейны буйлап таралып утыра һәм аларның территориясе хәзерге Башкортстан Республикасының Кушнаренко, Уфа, Благовар, Благовещен, Мишкә, Шишмә һәм Бүздәк Татарстанның Балык Бистәсе районнарының аерым өлешләрен били. Көнбатышта һәм төньяк-көнбатышта — каңлы, төньяк-көнчыгышта — дуан, көньяк-көнчыгышта һәм көньякта — мең кабиләләре аларга күрше була.

Башкортстанның Рус дәүләтенә кушылганнан соң, кабилә җирләре Казан даругасының *Каршын вулысын* барлыкка китерә. Каршын вулысы җирләренә 1697 һәм 1700 еллардагы грамоталар, 1716 һәм 1718 еллардагы Уфа провинция канцелярисы выпискалары булуы билгеле.

Соңрак Каршын вулысы Ырынбур губернасының Уфа өязе составына керә, ә 1865 елда бу өяз Уфа губернасына керә. 1798-1854 елларда, Башкортстанда идарә итүнең кантон системасы чорында, каршыларның чикләре 7-нче (ары 8-нче, 9 нчы) башкорт кантоннарына карый. Генераль җир межевание өземтәләре буенча, 1801 елда Каршын вулысының Сатлыган түбәсендә 33324 дисәтинә җир булуы билгеле.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Йәнғужин Р. З. Ҡаршын // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
Төркем:Башкорт кабиләләре
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Башкортстан тарихы
Копылов урамы (Казан)

**Копылов урамы**  — Казан шәһәренең Соцгород, Авиатөзелеш (элеккеге Ленин) һәм Мәскәү районнарында урнашкан урам. 

Декабристлар урамы һәм Ибраһимов проспекты киселешендә Горький тимер юлының төньяк шәһәр эчендәге тимер юл күпере янында башлана һәм тиздән Соцгород мәйданы янында Побежимов урамы белән Ленинград урамына күчү белән тәмамлана.

Декабристлар, ТЭЦ, Тимирязев, Белинский, Олег Кошевой, индустриаль, Социалистик, Побежимов һәм Ленинград урамнары белән кисешә.

## Тарих
Урам 1995 елда Ленинград урамының бер өлешен үзгәртү белән барлыкка килгән.

Совет һәм Россия авиатөзелешенең күренекле оештыручысы, Социалистик Хезмәт Герое В. Й. Копылов (1926—1995) хөрмәтенә аталган, бу 5/1 номерлы йортка куелган истәлекле такта белән расланган.

Копылов, Олег Кощевой һәм Дементьев урамнары арасында 1939 елда оешкан «Крылья Советов» паркы  бар.  Аның көнбатыш чиге урам буйлап бара.

## Хәзерге торышы
Урамның гомуми озынлыгы 1746 метр. 

Копылов урамында: 1, 1 а, 1 к. 1, 1 к. 2, 2, 2 а, 2 б, 2 с, 3/1, 4, 4 а, 5 к. 1, 7 а, 7 к. 2, 8, 9, 11, 12, 13, 13 а, 14, 18  номерлы йортлар бар

## Истәлекле урыннар
Хәзерге Копылов урамы Сталинград урамының тарихи өлеше буларак формалашкан ( 1961 елдан — Ленинград урамы).

2013 елның 9 маенда Побежимов һәм Белинский урамнары арасындагы Копылов урамы буйлап Авиатөзелеш метро станциясе  ачыла — Казан метрополитенының беренче (үзәк) линиясенең ахыргы станцияләренең берсе.

2014 елда урам реконструкцияләнә һәм 14 ноябрьдә тулысынча хәрәкәт өчен ачыла. Реконструкция вакытында юл киңәйтелә . Реконструкция бәясе 370 миллион сум була

П.В. Дементьев исемендәге авиация-техника көллиәте бинасында  2015 елда Россия герое Алексей Козин хөрмәтенә мемориаль такта куела.

## Объектлар

* П.В. Дементьев исемендәге Казан авиация-техника көллияте
* "Крылья Советов" паркы
* Рубин стадионы

## Транспорт
Автобуслар (6, 18, 29, 33, 37, 40, 43, 53, 60, 62, 76, 78, 89), троллейбус (13 нче маршрут), трамвайлар (1 һәм 6 маршрутлар).

## Фотолар

## Урам белән бәйле кешеләр

## Искәрмәләр

Төркем:Казан урамнары
Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Лена урамы (Казан)

**Лена урамы** — Казанның Мәскәү районындагы урам  . Лена елгасы исеме белән аталган.

## Урнашуы
Лена урамы көнчыгыштан көнбатышка  таба Хөсәен Ямашев проспектыннан 2-нче Көньяк-Көнбатыш һәм Большая Крыловка урамнары белән кисешкән урынга кадәр бара *( [[Казанның Киров районы]] белән чик)*  . Урамның озынлыгы 618 метр.

Хәзерге вакытта Лена урамы шактый реконструкцияләнгән *(квартал эчендәге ике полосалы ватылган юл белән урам дүрт полосалы магистраль автомобиль юлына үзгәрде )* һәм Зур Казан боҗрасының аерылгысыз өлеше. Декабристлар — Ямашев — Лена ике катлы транспорт чишелешен төзү нәтиҗәсендә,  Лена урамы Хөсәен Ямашев проспектын Зур Крыловка һәм 2 нче Көньяк-Көнбатыш урамнары белән тоташтыра башлый. 2010 елның декабреннән Лена урамы Казан шәһәренең  Яңа-Савин , Мәскәү һәм Киров  районнарын иң кыска юл белән тоташтыра башлады   .

2013 елның җәенә Лена урамы Серов проспектына тоташа.
Файл:Great-Kazan-ring.jpg|Зур Казан боҗрасы
Файл:Lenskaya Street, Kazan, Russia.jpg|Декабристлар урамы белән кисешкән урыннан күренеш
Файл:Ленская улица (Казань).JPG|Лена урамы 
Файл:Большое Казанское кольцо (Ямашева-Декабристов-Ленская).JPG|Декабристлар-Ямашев-Лена урамнары чишелеше, Лена урамы башы


## Җәмәгать транспорты
2011 елның 1 ноябреннән Лена урамы буенча 14нче һәм 13нче трамвайлар йөри. 2012 елда, 14 һәм 13нче маршрутларда трамвайлар урынына 5 һәм 6 маршрутларда трамвайлар йөри башлый.

## Төзелешкә каршылык
Чишелеш төзү өчен территорияне әзерләү барышында «Горводзеленхоз» МУП хезмәткәрләре тарафыннан Лена урамында дистәләгән агач һәм куаклар киселә. Җирле халык агачларны кисүдән сакларга тырыша, пикетлар ясый һәм техниканы блоклап тора, әмма аларның барысы да нәтиҗәсез кала.

Соңрак, төзелеш эшләре барышында, җирле кешеләр төзелеш эшләренә һәм торак биналар янына юл салуга каршы чыгып берничә тапкыр пикетлар ясадылар  (2009 елга кадәр, бу урам буйлап хәрәкәт юк иде диярлек). Шулай ук агачларның күпләп киселүеннән канәгать булмаган экологлар да ризасызлыкларын белдерделәр .

## Кызыклы фактлар
Лена урамындагы 10нчы торак бина 1990 еллар ахырында төзелгән. Шул ук вакытта аның подъездларының яртысы территориаль  яктан Киров районында, калган яртысы Мәскәү районында урнашкан. Хәзерге вакытта әлеге казус районнарның чикләрен Казанның Мәскәү районы файдасына өлешчә үзгәртү юлы белән бетерелгән.

## Видео

* Проезд по улице Ленская в сторону просп. Ямашева под улицей Декабристов

## Монда карагыз

* Казан урамнары
* Декабристов урамы (Казан)
* Хусейн Ямашев проспекты
* Московский районы (Казан)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Мәскәү районы урамнары
Төркем:Казан урамнары
Төркем:Әлифба буенча урамнар
Кадрәк авыл җирлеге (Әгерҗе районы)

**Кадрәк авыл җирлеге** — Россия Федерациясендәге Татарстанның Әгерҗе районы муниципаль берәмлеге.
Административ үзәге — Кадрәк авылы.
## Географик урыны
Кадрәк авылы Кадрәк авыл җирлегенә керә. Милли составы — марилар. Район үзәгенә кадәр ераклык — 85 км.
## Тарихы
Этимологлар раславынча, Кадрәк исеме Чыкалды елгасы ярында авыл урнашу үзенчәлегеннән килеп чыккан. Елга үзенең суларын Кырыкмас елгасына таба боргалап куган. Авылдашлары әнә шундый бөкре ярларда йортлар салганнар. Кәкре урам килеп чыккан, шуңа күрә мари телендә «кадыр» яки «кәкре» дигәннән авылга исем бирелгән. 
Башка этимологлар бу атама «кадерле» сүзеннән килеп чыккан, дип раслыйлар, татар телендә бу сүз «кыйммәтле» һәм ымлыклар мәгънәсен белдерә. 
Авыл җирлеге статусы һәм чикләре «Әгерҗе муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең һәм аның составындагы муниципаль берәмлекләрнең территорияләре чикләрен билгеләү һәм аларның статусы турында» 2005 елның 31 гыйнварындагы 14-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы белән билгеләнгән..
Кадрәк авылында төп белем бирү мәктәбе, авыл мәдәниәят йорты, китапханә, ФАП, кибет эшли.
## Халкы

## Авыл җирлеге составы

## Авылның билдәле кешеләре
* Исламов Дмитрий Александрович – «Марий Эл» ГТРКсы баш редакторы Йошкар-Ола шәһәре, Марий Эл Республикасының атказанган мәдәниәят эшмәкәре.
* Шуматов Геннадий Ишаевич – подполковник – офтальмолог, Дондагы Ростов шәһәре. 
* Савельев Виталий Савельевич – химия фәннәре кандидаты, химкомбинатның әйдәүче технологы, Тобольск шәһәре. 
* Якаров Анатолий Матвеевич – отставкадагы подполковник, Новосибирск шәһәре. 
* Шуматов Альберт Ишаевич – врач-терапевт, «Варзи-Ятчи» курорт-санаторие.
* Якаров Владимир Матвеевич – милиция майоры. 
* Петроков Савелий Петаевич – отставкадагы подполковник, Ульяновск шәһәре.
* Миляев Виталий Ишаевич - отставкадагы подполковник, Мәскәү шәһәре.
* Биктимиров Ефим Петаевич – отставкадагы подполковник, Йошкар-Ола шәһәре.
* Исламова Татьяна Матвеевна – Россия Федерациясе мәгарифенең мактаулы хезмәткәре.
* Васильева Людмила Савельевна- саңгы узышы буенча спорт мастерына кандидат, ТАССР җыелма командасы әгъзасы.
* Савельев Владимир Савельевич – химия фәннәре кандидаты, Түбән Кама шәһәре. 
* Асылбаев Василий Савельевич – милиция майоры, Ижевск шәһәре. 
* Ишкатов Геннадий Ильич – подполковник.
* Герасимов Владимир Васильевич – эчке гаскәрләр подполковнигы, Киров шәһәре.
* Миляев Имай – Кадрәк авыл Советының тәүге рәисе, акгвардячеләр тарафыннан атылган.
## Сылтамалар
* Кадрәк авыл җирлеге 
## Искәрмәләр

Төркем:Әгерҗе районы муниципаль берәмлекләре
Төркем:Татарстан авыл җирлекләре
Сидоровка (бистә, Яр Чаллы)

**Сидоровка** — Яр Чаллы  шәһәренең  Комсомол районындагы торак пункт, аның көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан.

Шәһәрнең төп өлешеннән Казан проспекты (М7 автоюлы) белән аерылган.

## Тарих
Бистә турында беренче тапкыр 1653 елда искә алына. Җирле тарихчылар мәгълүматлары буенча, Сидоровканың беренче яшәүчеләре, мөгаен, Сембер губернасыннан булган. XVII гасырда Сидоровканың тагын бер исеме бар - Развилы (авыл юлдагы чатырда урнашкан). Сидоровка (Развилы ) тарихи документларда Мәләкәс һәм Кубатинка елгаларында Сембер һәм Казан трактлары киселешендә авыл буларак тасвирлана.  Минзәлә өязеннән — 58 км, Борынлы Чаллыдан — 3 км ераклыкты урнашкан. 133 йорт булган, ир — атлар  427 кеше, хатын-кызлар  455 кеше тәшкил итекән. Халык игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнә. Сидоровка крестьяннарының сөрүлек җирләре Батенчукның заманча урамына кадәр җәелгән Бөек Октябрь инкыйлабы алдыннан Сидоровкада удел крестьяннары яшәгән.

Сидоровка тарихында икенче истәлекле чор 1960 елларга туры килә, ул чакта аның көчле үсеше Түбән Кама ГЭСы төзүчеләренең пионер бистәсенең яңа статусы аркасында башланган. Бистәдә төзүчеләр өчен ике катлы йортлар, клуб, балалар бакчасы, стадион, артезиан скважиналары төзелә башлады. КамАЗ төзелеше башлану белән, Мәләкәс яры буенда коттеджлар барлыкка килде, үз-үзеңне төзү ысулы белән күп фатирлы йортлар төзелде, урта мәктәп, ике техникум, һөнәри техник училище төзелде, азык-төлек сәнәгате предприятиеләре барлыкка килде, вокзал төзелә башлады.

## Халык
2005 елда Сидоровкада якынча 400 торак бинасы булган (шуларның 40ы - күп катлы), анда якынча 13 мең кеше яши (шуларның 1 меңе шәхси секторда).

## Мәгариф объектлары
Бистәдә татар-рус урта мәктәбе, 2 балалар бакчасы, 2 һөнәри лицей, филиалы булган һөнәри училище, Кама автомеханика техникумы, икътисад-төзелеш көллияте, Казан вузлары филиаллары — КДУ һәм КДТУ, «Учколлектор»  ААҖ урнашкан.

## Предприятиелар һәм оешмалар
Бистә территориясендә күп кенә предприятиеләр эшли: кондитер заводы, сөт заводы, икмәк продуктлары комбинаты, мебель җитештерү цехлары, ремонт, киез итек һәм башкалар, берничә төп шәһәр оешмасы, шул исәптән газ хезмәте, ПТС, «Татэнерго» электр челтәрләре һәм башкалар.

## Сәүдә корылмалары
Авылның берничә зур «Елга аръягы», «Кама аръягы», «Агат», «Татхозторг» азык-төлек сәүдә базасы, «Сапсан»,  «Престиж», «Авто-1» автосалоннары бар.

## Транспорт

Сидоровкадагы шәһәр җәмәгать транспорты автобуслар, маршрутлы таксилар һәм трамвайлардан гыйбәрәт. Поселокта диспетчерлык пункты һәм борылу боҗрасы белән «Л. Б. Васильев исемендәге көллиәт» трамвай станциясе, шулай ук өч «Автостанция», «Ит комбинаты» и «Сөт заводы»  автобус тукталышы бар.

Моннан тыш, Яр Чаллы  шәһәренең төп тимер юл вокзалы һәм тимер юл вокзалы Сидоровкада урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Чаллы
Төркем:Әлифба буенча микрорайоннар
Борок урман дачасы

**Борок урман дачасы** - Татарстан Республикасының Түбән Кама районында Борок авылыннан 4 км көньяк-көнбатышка таба Прось күле янында урнашкан төбәк әһәмиятендәге ландшафтлы табигать һәйкәле. Күлләр һәм сазланган күлләр булган Кама елгасы тугаеның бер өлешен тәшкил итә.

## Тарихы
Татарстан АССР министрлар Советының 1976 елның 1 апрелендәге 222 номерлы карары белән Түбән Кама районындагы 1026 гектарлы «Борковская дача» урман массивы, табигый нарат үсентеләре күпчелекне тәшкил иткән уникаль табигый объект булып торучы, дәүләт саклавына алынырга тиешле табигать һәйкәлләре исемлегенә кертелгән.

## Географиясе
Рельефка һәм башка физик-географик шартларга бәйле рәвештә, табигать һәйкәле территориясендә табигый-территориаль комплексларның һәм урман төрләренең алмашуы күзәтелә: яссы түбән тугайлардан, киң яфраклы урман һәм төрле үләнле болыннардан, куаклык, сазлыклардан тора.
 
Туфрагы күбесенчә бөртекле, уртача һәм аз көлсулы, комлы һәм балчыклы туфраклар өстенлек итә.

Юкә-имән урманы тауга күтәрелгән саен, киң үләнле нарат, кара җиләк, куак нараты һәм нарат-юкә, киң яфраклы агачлар белән алмашына. Терраса өслегендә бөрлегәнле, мүкле һәм бөртекле, бөрлегәнле дала наратлыклары өстенлек итә. Урман массивының көнбатыш ягы буенча имәнлекләр, өрәңгелекләр һәм юкәлекләр киң таралган.

Борок дачасы территориясендә барлыгы 300 төр кан тамыры үсемлекләре билгеләп үтелә, аларның 27 Төре Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән ( болын канәфере, гадәти җиләк һ. б.), 54 төр көчле рекреацион шартларда саклау чараларына мохтаҗ: дала чиясе, зур төсле кыңгыраулары һ.б.

Саклана торган территориянең фаунасы начар өйрәнелгән. ТР Кызыл китабына кертелгән төрләрдән су еланын, гади кара еланны,төн күгәрченен, озын койрыклы ябалакны әйтеп үтәргә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации : Ч. 2 : Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. / Н. А. Потапова и др.. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — ISBN 5-7640-0031-9.

Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Арыслан Рангулов

**Арыслан Рангулов** (билгесез - 29.04.1775, Уфа) — Башкортстанда 1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышында катнашучы, Емельян Пугачевның полковнигы. Сотник.

## Биографиясе
Арыслан Рангулов чыгышы белән Себер даругасы Танып вулысы (хәзерге Башкортстанның Аскын районы) Кыйгазы авылы башкортларынан. [Себер даругасы]] Танып вулысы  Кыйгазы авылы сотнигы. Атасы *Урангол (Рамгул)* 1735-1740 еллардагы башкорт күтәрелешләрендә актив катнаша

1773 елның октябреннән — 1774 елның мартына кадәр Емельян Пугачевның төп гаскәре составында Ырынбур ныгытмасын камауда катнаша. Биредә әсирлеккә эләгә, Урал комендант канцеляриясе тикшерүе астында була, азат ителә.

1774 елның язы—көзендә Арыслан Рангуловның отрядлары Казан шәһәре янында, Уфа провинциясенең Бөре һәм Әңгәсәк шәраб куу заводлары янындагы сугышларда катнаша. 1774 елда Пугачев җитәкчелегендә төп гаскәр Башкортстанның көнчыгышына чигенгән, анда яңа гаскәр җыелган, хөкүмәт гаскәрләре белән сугыш алып барган. Майда төп гаскәр тарафыннан Магнит, Петропавловск,Степнойы һәм Троицк ныгытмалары, сөйләшүләрдән соң Нарат кәлгасе алынган. 3 июньдә Үрге Кыйгы янында һәм 5 июньдә Себер даругасы Тырнаклы вулысы Уразмәт авылы янында төп гаскәр Михельсонның хөкүмәт гаскәре белән, 11 июньдә Папава гаскәре белән Әчет кәлгасе янында сугышкан. 20 июньдә, башка мәгълүматлар буенча, 12 июльдә штурм белән Казанны алган. 15 июльдә Казан янында Михельсон гаскәре белән барган алышта төп гаскәр ватылган. Пугачев һәм аның юлдашлары тиз арада җыйган төп гаскәр 20 июльдә Курмыш каласын, 27 июльдә Саранск каласын, 2 августта Пенза каласын, 6 августта Сарытауны һәм башка торак пунктларны алган, Царицын каласы штурм белән алуга бирешмәгән.

1774 елның 22 сентябрендә Нөркә авылы янында Салават Юлаев гаскәре составында И. К. Рылеев командалыгындагы патша гаскәрләренә каршы сугыша. Аннары Тере Танып елгасының югары агымы буенда көрәшне дәвам итә.

1774 елның азагында патша властьларына бирелә. 1775 елда Казан яшерен комиссиясе тикшерүе астында була. 1775 елның 5 маенда Салават Юлаев эше буенча шаһит буларак җәлеп ителә.

1775 елның 29 апрелендә Уфа төрмәсендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* История башкирского народа: в 7 т./ гл. ред. М. М. Кульшарипов —  Уфа: Гилем, 2011. — К.  III. — 476 б. — .
* *Кулбахтин Н. М. * Участие башкирского народа в Крестьянской войне 1773-1775 гг. — Уфа, 1984.
* Таймасов С. У. Восстание 1773-1774 гг. в Башкортостане —  Уфа: Китап, 2000. — 376 б. — .

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1775 елда вафатлар
Төркем:29 апрель көнне вафатлар
Төркем:Аскын районында туганнар
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төньяк-көнбатыш башкортлары

**«Төньяк-көнбатыш башкортлары»** — Башкортстан этнократиясе алга сөргән сәяси-идеологик термин. 

Башкортстан Республикасының төньяк-көнбатыш районнарында торган, татар телендә сөйләшкән халыкны башкортлаштыру максатында кулланыла. 
Бу терминны Татарстан Республикасының көнчыгышында, Пермь һәм Свердловск өлкәләренең көньягында яшәүче татарларның территориаль группаларына тагу омтылышы да бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарлар
Бузан Смаков

**Бузан Смаков** — йөз башлыгы (сотник). 1773-1775 елгы крәстияннәр сугышында катнашучы, Е. И. Пугачевның полковнигы.

## Биографиясе
Чыгышы белән Нугай даругасы Күл-Иле-Мең (яки Сарайлы-Мең) вулысы (хәзерге Башкортстан Республикасы Бишбүләк районы) Азнай авылы башкортларынан. Күл-Иле-Мең вулысы йөз башлыгы (сотнигы).

1773 елда Е. И. Пугачевның җитәкчелегендә Крәстияннәр сугышы башлангач, башкорт ягына чыга. Качкын Самаров белән бергә Ырымбур шәһәреннән Уфа шәһәренә кадәр бара, Стәрлетамакны, Табынны алуда катнаша. Баш күтәрүчеләр гаскәре полковниклары Качкын Самаров, Каранай Моратов, Кызрас Муллакаев, Канбулат Юлдашев, Турай Ишәлин һәм Нугай даругасының башка старшиналары белән бергә Уфаны камап алуны оештыра. 

1773 елның азагында — 1774 елның башында Минзәлә баш күтәрүчеләр үзәге җитәкчеләренең берсе була. Казан губернасының Казан өязе татарларын баш күтәрүчеләр армиясенә мобилизацияләүдә актив эш алып бара.

Бузан Смаковның отрядлары 1774 елның февраль—апрелендә Казан даругасы Бакалы ныгытмасы һәм Нугайбәк каирмәне, Түбән Троицк заводы, Өсән‑Ивановка заводы тирәсендә хәрәкәт итә; июнь—июльдә Бөгелмә ведомствосы Дүсмәт авылы янындагы, Өршәк һәм Дим елгаларының югары агымындагы хөкүмәт гаскәрләренә каршы сугышларда катнаша. Турай Ишалин, Котлыгилде Абдрахманов һәм Качкын Самаров белән бергә Уфага яу әзерләүдә катнаша.

1774 елның ноябрендә Әлибай Морзаголов үгетләве буенча Уфа провинциясе канцеляриясенә гаебен танып килә. Казан яшерен комиссиясе тикшерүе астында була, 1774 елның 10 декабрендә соңгы хөкем чыгару өчен граф П. Н. Панинга җибәрелә. 1774 елның 24 декабрендә комиссия карары буенча җәзадан коткарыла.

1783 елда Күл‑Иле‑Мең вулысы йөз башы.

Киләсе язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Кулбахтин Н. М. * Башкирские вожди Крестьянской войне 1773-1775 годов. Ч.1. — Уфа, 2005.
* Таймасов С. У.|Восстание 1773—1774 гг. в Башкортостане. Уфа. Китап. 2000. с. 376. ISBN 5-295-02163-7
* Таймаҫов С. У. Буҙан Смаҡов // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Туу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан өязе