open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Луҗ

**Луҗ** (  — «каек») — Польшаның үзәк өлешендә урнашкан шәһәр, Луҗ воеводалыгының административ үзәге. Халык саны буенча Польшаның өченче шәһәре.
## Тарих
Беренче тапкыр 1332 елда *Łodzia* авылы буларак телгә алынган. 1432 елда шәһәр хокуклары бирелә.

1793 елда Польшаның икенче бүлүе нәтиҗәсендә Пруссия составына күчкән. 1806—1815 елларда — Варшава һерцоглыгы составында. 1815 елдан Россия империясе составында.

1823-1873 елларда һәр ун ел эчендә халык саны икеләтә арткан.

1915—1918 елларда алман оккупациясе астында. 1918—1939 елларда Польша составында.

1939 елның 8 сентябрьдә алман гаскәрләре Луҗны басып алдылар. 1940-1944 елларда ул Литцманштадт исемен йөрткән. 1945 елның 18 гыйнварында Совет армиясе тарафыннан азат ителгән.  1948 елда кадәр Варшаваның җимерек хәлдә булуы сәбәпле, башкаласы фактик рәвештә Луҗда урнашкан булган.
## Икътисад һәм мәдәният
Транспорт юлларының мөһим төен. Якындагы шәһәрләр белән Луҗ агломерациясен тәшкил итә.

1990-елларга кадәр илнең тукымачылык сәнәгатенең иң эре мәркәзе. Полиграфия һәм азык-төлек сәнәгатьләре үсеш алган. Униаерситет, техника, табибият һ.б. институтлар, театрлар, музейлар бар.

архитектура һәйкәлләрдән рәтүш, монастырь һ.б. сакланган.
## Халык саны



## Халыкара мөнәсәбәтләр
Шәһәрдә 9 чит илнең консуллыгы (Франция, Дания, Алмания, Австрия, Бөекбритания, Бельгия, Латвия, Маҗарстан, Молдавия) урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Лодзь воеводалыгы шәһәрләре
Быдгощ

**Быдгошч** (, , , , ) — Польша шәһәре, Куявия-Поморье воеводалыгының үзәге. Эре елга порты, Висла-Одер каналында урнашкан.

2004 елдан биредә НАТОның Берләшкән көчләрнең өйрәнү үзәге урнаша.
## Тарих
Беренче тапкыр 1238 елда телгә алынган. 1331—1337 елларда Тевтон ордены кулы астында. 1346 елда Казимир III Бөек Быдгошчка шәһәр хокукларын бирә.

15-16 гасырларда Быдгошч зур ашлык белән сәүдә итү үзәге булып китә. 1772 елда, Польшаның беренче бүлүе нәтиҗәсендә, Пруссия составына күчә.

1773—1774 елларда Висла-Одер, ягъни *Быдгошч каналы* төзелгән. 1806-1815 елларда Варшава һерцоглыгы составында, 1815 елда Пруссия составына кайта. 1871 елдан Алман империясе составында. 1919 елда, Бөек Польша күтәрелеше нәтиҗәсендә Польшага кушылган, 1920 елда Быдгошчның Польшаныкы булуын Версаль килешүе раслый.

1939—1945 елларда Өченче рейх составында. 1945 елдан соң барча алманнар Алманиягә качып киткән.
## Икътисад һәм мәдәният
Урта гасыр мигъмари һәйкәлләре сакланып калганнар. Быдгошч аркылы Варшава — Берлин тимер юл үтә. Машиналар төзү, агач эшкәртү, азык-төлек, химия, күн сәнәгате эшханәләре бар. Театр вә музейлар бар.
## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Польша воеводалык үзәкләре
Төркем:Куявия-Поморье воеводалыгы шәһәрләре
Төркем:Быдгощ
Балахна

**Балахна** () — Россия Федерациясенең Түбән Новгород өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1474 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,6%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Балахна «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Семёнов (шәһәр)

**Семөнов** () — Россия Федерациясенең Ηижгаp өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1779 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (98,2%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Семөнов «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ηижгаp өлкәсе шәһәрләре
Нефтегорск (Самар өлкәсе)

**Нефтегорск** () — Россия Федерациясенең Самар өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1966 елдан, шәһәр статусын 1989 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,5%), мордва (2,1%), татарлар (1,8%), чуашлар (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Нефтегорск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе шәһәрләре
Гай (шәһәр)

**Гай** () — Россия Федерациясенең Ырынбур өлкәсендә урашкан шәһәр.

Халык саны — 32 363 кеше (2024).

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1965 елдан, шәһәр статусын 1979 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (81,8%), башкортлар (4,9%), украиннар (4,1%), татарлар (3,9%), казакълар (1,9%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Гай «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре
Яңа Троицк

**Яңа Троицк** () — Россия Федерациясенең Ырынбур өлкәсендә урашкан шәһәр. Мәскәү корыч һәм эретмәләр институты филиалы бар.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1945 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (85,8%), татарлар (2,9%), украиннар (2,9%), башкортлар (2,4%), казакълар (2,0%), таҗиклар (1,0%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Яңа Троицк «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ырынбур өлкәсе шәһәрләре
Гдыня

**Гдыня** (, , , ) — Польшаның Поморье воеводалыгында урнашкан шәһәр. Польшада иң зур воеводалык үзәге булмаган шәһәр.

Балтыйк диңгезе яр буенда урнашкан. Гданьск һәм Сопот белән *Труймясто* агломерациясен тәшкил итә.
## Тарих
1920-елларга кадәр Гдыня урыныда кечкенә кашуб авылы булган. Беренче Бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң, Данциг ирекле шәһәре һәм Поляк коридорын булдыру турында карар чыгарылды. Данциг белән киеренке мөнәсәбәтләр сәбәпле, Польша хөкүмәте биредә яңа диңгез портны һәм хәрби-диңгез базаны төзү турында карарын кабул итте. Икенче бөтендөнья сугышына кадәр шәһәр Балтыйк диңгезендә иң эре һәм заманча җиһазландырылган портларының берсенә әйләнгән.

Алман оккупациясе вакытында Готенһафен (Gotenhafen) исемен йөрткән.

1970 елның декабрендәге тәртипсезлекләр дәвамында гаскәр унлап кешеләрне үтерегән.
## Икътисад вә мәдәният
Балтыйк диңгезе яр буендагы эре порт. Гдыня аркылы читкә күменр чыгарыла; читтән рудалар, нефть продуктлары кайтарыла. Сәнәгат тармакларыннан машиналар төзү,  азык-төлек сәнәгате үсеш алган. Балык тоту базасы. Югары диңгез һәм хәрби-диңгез уку йотлары, диңгездән балык тоту фәнни-тикшеренү институты, океанография, хәрби-диңгез музейлары һәм диңгез аквариумы бар.
## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Поморье воеводалыгы шәһәрләре
Сәгыделфәрәс

**Сәгыделфәрәс** ( *сә‘д әл-фәрәс* — «ат бәхетлелеге»; Пегас *λ*, *λ* Peg) — Пегас йолдызлыгының йолдызы. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +3,96m тәшкил итә.

Бу G8II-III спектр сыйныфылы сары зур йолдыз Җирдән якынча 365 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

Аның координатлары (J2000 дәвере):
* Туры калку: 22h 46m 32s
* Авышу: +23° 33' 56"

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Пегас йолдызлыгы
Джереми Реннер

**Джереми Ли Реннер** (, 7 гыйнвар 1971 елда туган, Модесто, Калифорния, АКШ) — АКШ  киноактёры, ике тапкыр  «Оскар» номинанты (2010, 2011),  *[[BAFTA]]*  премиягә номинант (2010) һәм «Алтын глобус» (2011).

Иң әһәмиятле кинолар Реннерның катнашуында — «Повелитель бури» (2008), «Город воров» (2010), «Миссия невыполнима: Протокол Фантом» (2011), «|Мстители» (2012), «Эволюция Борна» (2012), «Охотники на ведьм» (2013).

## Биография

### Башлангыч этап
Джереми Реннер  Модесто (АКШ, Калифорния) штатында дөньяга килә. Ул гаиләдә Вэлери Керли и Ли Реннера. алты бала арасында иң зурсы була  .Әнисе ягыннан гаилә тамыры ирландиягә барып тоташа, ә әтисе ягыннан алман тамыры.
Белемне Реннер м Фреда Бейера һәм Modesto Junior College мәктәпләрендә ала. 
Гитарада уйнаган һәм  Sons of Ben төркемендә җырлап йөргән.

### Шәхси тормыш
Реннерның Шәхси тормышы турында мәгълүматлар бик аз, чөнки ул шәхси тормышын журналистларга сөйләргә яратмый.

2013 елда йөргән кызы, Rанада фотомоделе Сонни Пачеко, аңа кызы бала Эва Берлин Реннер (Ava Berlin Renner) дөньяга китерә  . 23 сентября 2014 елда Джереми интервьюыннан  Сонни яшерен рәвештә өйләнүе әйтелә.

## Фильмография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Джереми Реннер на *peoples.ru*

Төркем:Модестода туганнар
Сәгыйтов

**Сәгыйтов** (**Сәгыйтова**), Сәгыйтев, Сәгыйдев — татар, башкортларда еш очрый торган фамилия. Гарәптән алынган «Сәгыйть» исеменнән ясалган.
 
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Азамат Сәгыйтов (1967), БР кече эшкуарлыкны үстерү һәм яклау фонды генераль директоры. 
* Азат Сәгыйтов *(?—[[2005]])*, мөхәррир («Яңарыш» (Төмән) газетасы).
* Артур Сәгыйтов (2000), Россия футболчысы.
* Мөхәммәтәбрар Сәгыйтов (*[[Әбрар Сәгыйди]]*, 1895—1939), шагыйрь.
* Габделкәрим Сәгыйдев (1888—1939), журналист, язучы, педагог, «Шималь ягы» гәҗите мөхәррире-нашире (*[[Санкт-Петербург]]*).
* Габдулла Сәгыйтов (1918), биолог, фән докторы (1966), профессор (1967), Үзбәкстан ССР атказанган фән эшлеклесе (1977) (*[[Сәмәрканд]]*).
* Гариф Сәгыйтов (1900—1941), ТАССР баш мәхкәмәсе рәисе.
* **[[Марат Сәгыйтов]]**
** Марат Сәгыйтов (1925—1988), астроном, фән докторы (1976), профессор (1977), РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1985).
** Марат Сәгыйтов (1929—2017), тел галиме, филология фәннәре кандидаты (1964). М.-Ә. М.-З. Сәгыйтовның улы.
* Мохтар Сәгыйтов *([[1932]]—[[1988]])*, галим, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[1987]])*.
* Мөхәммәтйосыф Сәгыйтов (1830—1909), дин эшлеклесе.
* Тайфур Сәгыйтов (1936—2018), язучы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1986).
* Тәүфикъ Сәгыйтев (1937), журналист, «Татарстан» радиосы җитәкчесе (1992—1996).
----
;Сәгыйтова
* Алсу Сәгыйтова, мөхәррир («Яңарыш» (Төмән) газетасы).
* Гүзәл Сәгыйтова (1982), 2025 елның 22 сентябреннән Казан шәһәре вице-мэры.
* Энҗе Сәгыйдева (1921), библиограф, РФ милли китапханәсенең Милли әдәбиятлар бүлеге мөдире (*[[Санкт-Петербург]]*).
## Моны да карагыз
* Сәгъдуллин
* Сәгыйдуллин
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Эридан йолдызлыгы

**Эридан йолдызлыгы** () — күк йөзендә көньяк ярымшардагы йолдызлык, заманча йолдызлыклардан мәйданы буенча алтынчы урында. 1137,9 квадрат градус мәйданны иңләп тора һәм гади күз белән күренә торган 187 йолдызны эченә ала. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары ноябрь аенда.

## Йолдызлар

Төркем:Йолдызлыклар
Ренат Гаффар

**'
**Ренат Габдрахман улы Гаффаров''' — татар хикәячесе, публицисты. Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2004).

## Биография
Хикәяче, публицист Ренат Гаффар (Ренат Габдрахман улы Гаффаров) 1951 елның 11 апрелендә Татарстанның Балык Бистәсе районы Олы Әшнәк авылында колхозчы гаиләсендә туа. Күп кенә каләм ияләренә канат биргән Олы Солтан урта мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул 1969-1974 елларда Казан дәүләт университетының журналистика факультетында югары белем ала. Яшь белгечнең шуннан соңгы тормыш юлы тулаемы белән газета-журнал редакцияләрендә мөхәррирлек хезмәтенә багышланган дип әйтергә мөмкин: егерме елга якын ул республиканың үзәк газетасы «Социалистик Татарстан» редакциясендә әдәби хезмәткәр, мөхбир-корреспондент, «Шәһри Казан» газетасында бүлек мөдире (1992-1994), гомумтатар газетасы «Татар иле»нең баш мөхәррире (1995-1996), «Салават күпере» балалар журналында бүлек мөхәррире (1997-2003) вазифаларын башкара. 2004 елдан ул «Мәдәни җомга» газетасының әдәбият бүлеген җитәкли.

## Иҗаты
Ренат Гаффар әдәби иҗат эше белән мәктәптә укыган елларында ук кызыксына башлый. Узган гасырның җитмешенче еллары урталарыннан башлап «Чаян», «Ялкын», «Казан утлары» журналларында, «Социалистик Татарстан» (хәзерге «Ватаным Татарстан»), «Татарстан яшьләре», «Яшь ленинчы» газеталарында, соңга таба «Идел», «Салават күпере», «Мәдәни җомга» һәм башка матбугат басмаларында аның байтак санда көлкеле, төртмәле-сатирик хикәяләре, миниатюралары дөнья күрә, сәхнәдә, радио тапшыруларында еш яңгырый. Юмор-сатира өлкәсендә Ренат Гаффар заманча яңгырашлы, халык авыз иҗатына якын үз стилен булдырырга тырыша. 2004 елда аның шул юнәлештә иҗат ителгән юмор-сатира әсәрләрен эченә алган «Калай түбәдә эт эзе» дигән беренче китабы басылып чыга. Хикәяче шулай ук бүгенге катлаулы җәмгыятьнең төрле четерекле проблемаларын кузгаткан публицистик мәкаләләре белән дә укучыларга яхшы таныш. Журналистикада ирешкән казанышлары өчен ул 1988 елда Татарстан Югары Советы Президиумының Мактау кәгазе белән бүләкләнә.

Р.Гаффар — 2004 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китабы
Калай түбәдә эт эзе: төртмәле хикәяләр, эстрада миниатюралары. — Казан: Татар, кит. нәшр., 2004. — 100 б. — 2000 д.

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* http://matbugat.ru/enc/gaffar-renat-318/
* http://jazucilar.narod.ru/r-gaffar.htm

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Сатирик язучылар
Горнозаводск (Пермь крае)

**Горнозаводск** () — Россия Федерациясенең Пермь краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1950 елдан, шәһәр статусын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (88,9%), татарлар (6,0%), украиннар (1,1%), удмуртлар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Горнозаводск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Кәшифә Тумашева

**Кәшифә Тумашева ** — күренекле татар режиссеры, актрисасы - Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тормыш юлы
1906 елның 7 гыйнварында Балтач районының Нөнәгәр авылында туган. Кечкенәдән Иркутск шәһәрендәге туганнарында яшәп, шунда мәдрәсә һәм гимназиядә укып, татарча да, русча да яхшы белем ала. Алдынгы карашлы укытучылары Кәшифәне әдәби-музыкаль кичәләргә тарталар. Революциядән соң шәһәрдә татар драма түгәрәге оеша. Аның белән укымышлы егет Рәхим Тумашев җитәкчелек итә. Кәшифә дә шушы түгәрәккә актив йөри һәм сәхнәгә *Кәшифә Зауральская* исеме белән чыга. Шушы түгәрәктә бергә эшләү соңыннан аларның матур гаилә төзүенә сәбәп була.

1921 елда Семипалат шәһәрендә профессиональ татар театр труппасы оеша һәм Рәхим белән Кәшифә шунда чакырыла. Биредә алар «Зөләйха», «Тигезсезләр», «Яшь гомер», «Таһир-Зөһрә» һ.б. күп спектакльләрдә уйныйлар, аларда Кәшифә төп рольләрне башкара.
Шушы чорда Кәшифәдә режиссер булу теләге уяна. Аны тормышка ашыру теләге белән Тумашевлар 1923 елда Казанга кайталар. Ул Татар театр техникумында укый башлый. 1926 елда укуын тәмамлый һәм профессиональ театр артисты һәм режиссер дипломы ала. Аны техникумда режиссер-педагог итеп эшкә калдыралар. 1928-1931 елларда бер үк вакытта Татарстан радиосында эшли.

1931 елда К.Тумашева Мәскәү театр институтына (ГИТИС) укырга керә. Әмма ире үлү сәбәпле укуын туктатып торырга мәҗбүр була. Шулай да, бик зур матди кыенлыклар кичерүенә карамастан, 1939 елда институтны тәмамлауга ирешә һәм Казанга кайтып Татар дәүләт академия театрында режиссер булып эшли башлый. Бу Ватан сугышы һәм сугыштан соңгы аякка басу чорларын эченә алган гаять авыр һәм катлаулы еллар була. Шушы чорда К.Тумашева театр сәхнәсендә утызга якын спектакль куя.

Академия театрында зур тәҗрибә туплаган К.Тумашева 1955 елда Республика татар күчмә театрына баш режиссер итеп билгеләнә. 
К. Тумашева Татар театр техникумында, аннан соң академия театры каршында оештырылган студиядә актерлык осталыгы дәресләре укытып бик күп сәләтле яшьләрне һөнәри осталыкка өйрәтә, үзешчән сәнгать түгәрәкләренә җитәкчеләр хәзерләү өчен оештырылган драма студиясендә укыта.

К.Тумашева режиссер Равил Тумашев, архитектура докторы Нияз Халитов һ.б. күренекле шәхесләрне биргән Тумашевлар династиясенең нәсел башы.

1956 елда Татарстан АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме бирелде.
1978 елның 19 апрелендә Казанда вафат булды. Яңа Бистә зиратына күмелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Тумашева Кәшифә 
*Беренче татар хатын-кыз режиссеры Кәшифә Тумашевага 110 яшь тула

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Татар артистлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Киҗел

**Кизел** () — Россия Федерациясенең Пермь краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (85,2%), татарлар (10,2%), украиннар (1,2%).

### Татарлар
Кизелдә татарлар 19 йөздә күренә башлый, 1940-елларның 2 нче яртысында алар күпләп күченә, башлыча фәкыйрь авыллардан Кизел шахталарына эшкә урнашу нияте б-н килә.

Хәзерге вакытта Татарстан белән берлектә мәдәният һәм икътисад өлкәсендәге проектлар тормышка ашырыла. 2001 елдан мәчет эшли. 
## Шәхесләр
* Флера Андреева (1955―2024), 2010―2020 елларда Яр Чаллы башлыгы урынбасары (вице-мэр).
## Тышкы сылтамалар
* Кизел «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Ылыч (шәһәр)

**Ылыч** () — Россия Федерациясенең Пермь краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

2021 елның 21 сентябреннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.
## Сәгать поясы

## Тарих
1785 елда чуен кою заводы янындагы бистә буларак нигезләнгән.

Шәһәр статусын 1926 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): руслар (92,8%), татарлар (5,1%).

## Шәхесләр
* Борис Казаков, язучы.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ылыч «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Аркадаг (Сарытау өлкәсе)

**Аркатау** () — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1939 елдан, шәһәр статусын 1963 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (96,3%), әрмәннәр (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Аркатау «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Красноармейск (Сарытау өлкәсе)

**Красноармейск** (, ) — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1765 елда **Бальцер** исеме астында алман күчеп килүчеләрнең колониясе буларак нигезләнгән.1768 елдан аның рәсми исеме **Голый Карамыш** булган.

Шәһәр статусы 1918 елдан бирелгән, 1927 елдан яңадан Бальцер дип атала.

1942 елда, Сарытау өлкәсендә алман атамаларын юк итү кампаниясе кысаларында Бальцерга **Красноармейск** исеме кушылган.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,7%), татарлар (1,6%), украиннар (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* Красноармейск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Петровск (Сарытау өлкәсе)

**Петровск** () — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
17 гасырның азагында сала буларак нигезләнгән, 1698 елда Пётр I әмере буенча биредә Кырым татарларның һөҗүмнәреннән саклану өчен кальга салына.

Шәһәр статусын 1780 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,0%), татарлар (1,6%), мордва (1,4%).

## Тышкы сылтамалар
* Петровск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Ртищево

**Ртишчево** (*Ыртыйш*, ) — Россия Федерациясенең Сарытау өлкәсендә урнашкан шәһәр, Ртишчево районының административ үзәге.

Халык саны —  кеше ().

## Җәгъpафия
Ртишчево Идел буе калкулыгының көнбатыш читендә, Сарытаудан 214 км төньяк-көнбатыштарак урнашкан. Сарытау — Тамбу һәм Πинзə — Поворино тимер юлларның чатында Көньяк-Көнбатыш тимер юлының эре тимер юл төене.

### Сәгать поясы

## Тарих
1666 елда Покровское авылы буларак телгә алынган. 18 гасыр яртысыннан Ртишчево (алпавыт исеме буенча) исемен йөртә.

1871 елда биредә Тамбу—Сарытау тимер юлының стаʜсaсе ачыла.

Шәһәр cтaтысын 1920 елдан башлап йөртә.

1954—1957 елларда Балашау өлкәсе cастaфында булган.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (97,1%).
## Галерея

Vokzal Rtishchevo-I.jpg|Ртишчево-1 стаʜсaсе
Rtishchevo. Memorial to the soldiers.jpg|
Dvorec kultury Rtishevo.jpg|Мәдәният йорты

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Ртишчево «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Сарытау өлкәсе шәһәрләре
Межгорье (Башкортстан)

**Межгорье** () — Россия Федерациясенең Башкортстан Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1995 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (59,1%), башкортлар (27,5%), татарлар (7,9%), украиннар (2,5%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Межгорье «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

Төркем:Башкортстан шәһәрләре== Искәрмәләр ==
Луиза Хөснетдинова

**Луиза Хөснетдинова** (Луиза Фәйзерахман кызы Хөснетдинова, ) – Россия театр һәм кино артисты. Олег Табаков театрында уйный.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 4 маенда Мәскәүдә туган. МХАТ мәктәп-студиясен (*О. Ефремов курсы*) тәмамлый (1999). 1999 елда Олег Табаков җитәкчелегендәге театр-студиядә эшли башлый. А.П. Чехов исемендәге МХТ сәхнәсендә дә чыгыш ясый.

## Иҗаты
Роза Хәйруллина белән бер труппада чыгыш ясый.
#### МХТ сәхнәсендә

* «Ю», О.Мухина – *Аня*
#### О. Табаков театры (''Табакерка'')

* «Гади вакыйга» (*Обыкновенная история*), И.А. Гончаров буенча  В. Розов — *Тафаева*
* «Хушыгыз һәм кул чабыгыз» (*Прощайте и рукоплещите!*), А. Богданович — *Мадалена Марлиани*
* «Секс, ялган һәм видео» (*Секс, ложь и видео*), С. Содерберг — *Синтия Бишоп*
* «Провинция көләмәчләре» (*Провинциальные анекдоты*), А. Вампилов — *Фаина*
* «Пәнҗешәмбедән пәнҗешәмбегә» (*От четверга до четверга*),  А. де Бенедетти —  *Аделе*
* «Шикле элемтәләр» (*Опасные связи*), Ш. де Лакло — *Эмили*
* «Аркадия»,  Т. Стоппард — *Ханна Джарвис*
* «Качу» (*Бег*), М. Булгаков — *Люська*
* «Мин үлгәндә» (*Когда я умирала*), У. Фолкнер — *Миссис Бандрен*
* «Авантюрачы Феликс Крул гуаһлыгы» (*Признания авантюриста Феликса Круля*),  Т. Манн — *Заза, Сюзанна*

#### Хәзерге рольләре
* «Билокси-Блюз», Н. Саймон  — *Ровена*
* «Капкан саен калҗа булмый»  (*Не все коту масленица*) , А. Н. Островский —  *Агния*
* «Бумбараш тирәли» (*Страсти по Бумбарашу*), Ю. Ким — *Варя*
* «Лицедей», Т. Бернхард  — *трактир хуҗабикәсе* 
* «Юанша Фредди блюзы» (*Блюз Толстяка Фредди*), Ф. Дж. Барри — *Диана*
* «Исәпкә алынган мичкәләр» (*Затоваренная бочкотара*), В. Аксенов — *Сима*
* «Авантюрачы Феликс Круль гуаһлыгы» (*Признания авантюриста Феликса Круля*),  Т. Манн — *Мария*

## Фильмографиясе

* «Мамука» (2001) 
* «Шәүлә белән көрәшү» (*Бой с тенью*) (2004) 
* «Назлы  очрашулар» (*Нежные встречи*) (2009)
* «Капкан саен калҗа булмый»  (*Не все коту масленица*) (ТВ, 2011)

## Сылтамалар
*  Табаков театры сайты
*   Театрга... билетлар  сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Россия кино артистлары
Төркем:Актрисалар
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
«Хокинс» төрендәге авыр крейсерлар

**«Хокинс» төрендәге авыр крейсерлар** (*Hawkins-class heavy cruisers*) — Бөекбританиянең Патша хәрби-диңгез флоты авыр крейсерлар төре. Хәрби-тарихи әдәбияттә шулай ук **Хаукинс** исеме астында билгеләнә. Британия флоты өчен барысы 5 данә төзелде: «Хокинс» (*Hawkins*), «Фробишер» (*Frobisher*), «Эффингем» (*Effingham*), «Рэли» (*Raleigh*), «Кэвендиш» (*Cavendish*). Алдыннан булган «авыр крейсер» кече классы, 1922 елгы Вашингтон диңгез килешүе шартлары буенча эталон үрнәк сыйфаты булып билгеләнгән.

## Төзелеш

## Хезмәт
**«[[HMS Hawkins (1917)|Хокинс]]»** — 1916 елның 3 июнендә нигезе салынган, 1917 елның 1 октябрендә  суга төшерелгән, 1919 елның 23 июлендә сафка баскан. кораб адмирал Джон Хокинс хөрмәтенә аталган.

**«[[HMS Frobisher (1920)|Фробишер]]»** — 1916 елның 2 августында нигезе салынган, 1920 елның 20 мартында суга төшерелгән, 1924 елның 20 сентябрендә сафка баскан. Диңгез сәяхәтчесе Мартин Фробишер хөрмәтенә аталган.

**«[[HMS Effingham (1921)|Эффингем]]»** — 1917 елның 6 апрелендә нигезе салынган, 1921 елның 8 июнендә суга төшерелгән, 1925 елның 2 июлендә сафка баскан. Лорд Чарльз Ховард хөрмәтенә аталган.

**«[[HMS Vindictive (1918)|Кэвендиш]]»** — 1916 елның 29 июнендә нигезе салынган, 1918 елның 17 январендә суга төшерелгән, 1918 елның 21 сентябрендә сафка баскан. Диңгез сәяхәтчесе Томас Кэвендиш хөрмәтенә аталган.

**«[[HMS Raleigh (1919)|Рэли]]»** — 1916 елның 4 октябрендә нигезе салынган, 1919 елның 28 сентябрендә суга төшерелгән, 1921 елның 15 апрелендә сафка баскан. Сэр Уолтер Рэли хөрмәтенә аталган.

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:«Хокинс» төрендәге авыр крейсерлар
Имрелкайс

**Имрелкайс ибн Хөҗүр ибн әл-Харис әл-Кинди** () — VI гасыр гарәп шагыйре, «Мөгалләка» поэмасы авторы, җаһилият чоры гарәп әдәбиятының күренекле вәкиле.

Урта гасыр әдәбиятын өйрәнүчеләр җаһилият чорының күпсанлы әсәрләре арасыннан җиде касыйдәне,  дәрәҗәсенә күтәреп, аерып куялар. Бу әсәрләрне «Мөгалләка» термины белән атыйлар. Авторлары — исламгача чорның танылган бәдәви шагыйрьләре — Имрелкайс, Гантара, Ләбид, Зөхәйр, Тарафа, әл-Харис ибн Хиллиз, Амр ибн Кульсум.

Төркем:Гарәп шагыйрьләре
Роберт Фишер

**Ро́берт Джеймс Фи́шер**, **Бобби Фишер** (); Чикаго, АКШ   — АКШ шахматчысы, 11 нче Дөнья буенча шахмат Чемпионы (1972—1975). *[[Šahovski informator]]* журналының фикере буенча — XX гасырның иң көчле шахматчысы.

## Тормыш юлы
## Бала чагы
Роберт Фишер 9 март 1943 елда Чикагода дөньяга килә. Аның әнисе, Регина Фишер, кыз чагында Вендер — Швейцария яһүде, шуларның гаиләләре Польшадан һәм Русиядән   Швейцаригә күчеп киләләр, әтисе булып Һанс-Герхард Фишер саналган  — алман биологы, коммунист, ССРБ мөһаҗире, Беренче И. М. Сеченов исемендәге  Мәскәү дәүләт медицина  университетында укыганда шунда ул Регина белән танышып китә, 1939 елда алар СССР дан китеп  Америкага күчәләр, ләкин шул вакыттан алар аерым яши башлыйлар; Регина  АКШта, ә Герхард  Чилига килеп урнашалар, комунист буларак аңа АКШка керергә тыелган.  Икенче Бөтендөнья сугышынан соң Герхард Алманиягә әйләнеп кайта. Робертның чын әтисе Поль Немени булган дип әйтәләр, маҗар яһүде, Наци Алманиядән  АКШ ка качкан, математик,  Мәнһәттен проектында катнашучы. Немени кечкенә малайны тәрбияләргә бик күп көчен куя, ул аны тәрбияле, укыта үзе үлеп киткинчә 1952, ике тапкыр ул Регинаны ата-ана хокукыннан мәхрүм итмәкче була, ул аның психикасы какшаган баланы тәрбияли алмый дип, ләкин бу бушка була.

## Спорт дәрәҗәләре

### Шәхси нәтиҗәләре
{|
 |valign="top" |
 
  |
 

## Әдәбият
* Фишер Р. Д., «Мои 60 памятных партий», М., Физкультура и спорт, 1972.
* Меднис Эдмар, «Как побеждали Бобби Фишера», М., Прогресс, 1981.
* Фишер Р. Д., «Бобби Фишер учит играть в шахматы», Здоров’я, Киев, 1990.
* Мансуров Е., «Загадка Фишера», М., Советский спорт, 1992.
* Тайманов М., «Я был жертвой Фишера», С-П., Шахфорум, 1993.
* Голубев А. Н., Гутцайт Л. Э., «744 партии Бобби Фишера», В двух томах. — М., Ролег Лимитед, 1993.
* Фишер Б., Маргулис С., Мозенфельдер Д. «Уроки шахматного гения», Минск, Попурри, 2003.
* Воронков С. Б., Плисецкий Д. Г., «Русские против Фишера», М., Рипол Классик, 2004.
* Каспаров Г., «Мои великие предшественники», том 4, «Фишер и звёзды Запада», М., Рипол Классик, 2005.
* Пак В., «Роберт Фишер. Парадоксы шахматного гения», М., Сталкер, 2005.
* Пак В. Н., Баранюк А. И. Возмутитель шахматного мира (Серия «Знаменитые имена в шахматах») О жизни и творчестве Роберта Фишера К: ТОВ «Задруга», 2008. — 640 с.; ил.
* Линдер И., Линдер В., «Роберт Фишер: жизнь и игра», М., Астрель, 2006.
* Айдинау Дж., Эдмондс Д. «Бобби Фишер идет на войну», М., Рипол Классик, 2008.
* Брага Ф., Льярдо К., Минсер К. Бобби Фишер: Легенда: Жизнь и партии величайшего гения шахмат / Пер. с исп. — М.: Русский шахматный дом, 2012. — 312 с. — (Великие шахматисты мира). — ISBN 978-5-94693-256-1
* статьи «Десять величайших имён в истории шахмат»

## Фильмография
2011 елда документаль фильм  «Бобби Фишер против всего мира» чыга.

Төркем:Шахмат буенча Дөнья чемпионнары
Төркем:АКШ спортчылары
Төркем:Шахматчылар
Төркем:Шахмат гроссмейстерлары
Эммили де Форест

**Эммили****Шарлотта-Виктория де Форест** (; 28 февраль 1993, Раннерс, Дания)   җырчысы, «Only Teardrops» композициясе белән «Евровидение 2013»  җыр бәйгесе  җиңүчесе

## Тормыш юлы
Эммили де Форест швед һәм данияле хатын гаиләсендә дөньяга килә. 9 яшендә үк инде ул кәмит хорында җырлап йөри, ә 14 яшендә инде ул Шотландия җырчысы Фрейзером Нилом белән хезмәтәшлек итә башлый. Эмили ул җырчы белән бик күп концертларда һәм фестивальләрдә катнаша. 2011 елда Эммели де Форест  Копенһаген күчеп китә, шунда укуында дәвам иттерә.

## Сылтамалар
* Официальный сайт  
* 
* emmeliedeforest|Эммили де Форест|lang=en
* Эммили де Форест на «Евровидении 2014»  YouTube

Эммили де Форест
«Евровидение 2013» җыр бәйгесе җиңүчеләре
«Евровидение 2013» җыр бәйгесе катнашучылар

Төркем:Дания җырчылары
Гай Таһиров

**Гай Таһиров** (*Гайнулла Хаҗимөхәммәт улы Таһиров*) —  балетмейстер, хореограф,  татар халык хореографиясенең күренекле вәкиле, Татарстан республикасының халык артисты. Татарстан һәм Россия хореография сәнгатенең алтын фондына керүче шәхес.

## Тормыш юлы
Гай Хаҗи улы (Гайнулла Хаҗимөхәммәт улы) Таһиров 1907 елның 9 гыйнварында Кемерово өлкәсенең Анжир шәһәрендә туа. 1925 елда ул Казанга килә һәм 1928 елга кадәр Татар театр техникумында укый, бер үк вакытта балет студиясендә дә шөгыльләнә.

Үзенең хезмәт юлын Г.Х.Таһиров 1928 елда Татар дәүләт академия театрында биюче һәм балетмейстер булып башлый. 1933-1938 елларда ул СССР Зур театры каршындагы хореография училищесында укый. 1939 елдан алып 1952 елга кадәр М.Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры балетмейстеры булып эшли. 1952 елдан 1970 елга чаклы Гай Хаҗи улы Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленда эшли, ә лаеклы ялга киткәнче Казан дәүләт мәдәният институтында яшь балетмейстер һәм биючеләрне тәрбияли. Г.Х.Таһиров куйган биюләр матур һәм бай фантазияле булулары белән аерылып тора, хореография һәм башкару үзенчәлеге ягыннан чын мәгънәсендә халыкчан була.

“Сания” һәм “Эшче” дигән беренче операларында Г.Х.Таһиров куйган хореография, бию күренешләре биюләр куючы яшь белгечнең балетмейстерлык осталыгын гына түгел, башкару сәләтен дә күрсәтәләр.

Гай Хаҗи улы Татар дәүләт опера һәм балет театры сәхнәсендә утыздан артык балет һәм опера куюны тормышка ашыра.
Г.Таһиров үзенең 30 ел диярлек гомерен баш балетмейстер сыйфатында Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленә багышлый. Бу елларда дистәләрчә оригиналь ялгыз һәм күмәк биюләр барлыкка килә, алар Татарстан һәм Россия хореография сәнгатенең алтын фондына керә.
Гай Хаҗи улының бөтен тормышы татар халык биюләре белән бәйләнгән: ул аларны өйрәнә, куя, өйрәтә. Ул – татар халык биюенә багышланган китаплар, күп санлы мәкаләләр авторы.

Г.Х.Таһиров 1995 елның 16 сентябрендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гай Таһиров  

## Моны да карагыз

Төркем:Татар балетмейстерлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Хореографлар
Көрси (йолдыз)

**Көрси** ( *әл-көрсий* — «утыргыч»; Эридан *β*, Эридан бетасы, *β* Eri) — Эридан йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдыз. Йолдызлыкның төньяк-көнчыгыш кырыенда урнаша. Бу +2,8 йолдызча зурлыктагы куш йолдыз.

## Физик хасиятләр
Көрси — A3 спектр сыйныфылы зур йолдыз, аның массасы 2–2,5 Кояшныкына тигез. Ул Кояштан 45 тапкыр яктырак һәм Кояш системасыннан якынча 89 яктылык елы ераклыкта урнашкан. Көрси +10,9 зурлыктагы күренүчән иптәше бар.

## Исемнәр
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Көрси** (; ) **әл-Көрси әл-Җәүза** ( *әл-көрсий әл-җәүза’*) атамасының кыскартылган варианты, ә ул исә «Бәйленең урындыгы (аяк өчен эскәмиясе)» белдерә (монда «Бәйле» астында Орион күздә тотыла) һәм дүрт йолдыздан (*β* Eri, *λ* Eri, *ψ* Eri and *τ* Ori) гыйбарәт булган төркем өчен куллана.

Көрси йолдызыннан Эридан йолдыз елгасы башлана, ә Ахирнәр (*α* Eri) йолдызы белән тәмамлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Эридан йолдызлыгы
Рудаки

**Әбү Габдулла Рудаки** () — фарсы яңарыш әдәбиятының нигезләүчесе, фарсы шигъриятенең вәкиле, күренекле шагыйрь, җырчы һәм музыкант.

Кечкенәдән үк Рудакине халык музыкасы, халык көйләре тәрбияли, ә туган җиренең искиткеч гүзәл табигате аны иҗатка илһамландыра. 40 ел буена Бохарада сарай шагыйре булып торган, Урта Азия һәм Хөрәсәндәге әдәби үзәкләр белән җитәкчелек иткән. Яшьлегендә шөһрәтле шагыйрь, олыгайгач, сарай әһелләре белән конфликтка керә. Аны, күзләрен утлы кисәү белән актарып чыгарып, сарайдан куалар.

Безнең чорга килеп җиткән чыганаклар аның шул чор поэтикасының барлык жанрларында да иҗат иткәнлеге хакында сөйли. Ул робагыйлар, касыйдәләр, мәдхияләр, газәл һәм мәснәвиләр, кыйтгалар, дидактик поэмалар, сатирик шигырьләр һәм мәрсияләр дә язган.

Шулай ук тәрҗемә белән дә шөгыльләнгән. Шундый тәрҗемәләрнең берсе – «Кәлилә вә Димнә», икенчесе – «Синдбад маҗаралары».

Рудаки иҗатының төп кыйбласы - шәхеснең азатлыкка омтылышын яклау, мәхәббәт культына дан җырлау, кешене олылау. Рудакый — мәхәббәт җырчысы. Аның канатлы сүзләре афоризм дәрәҗәсенә җиткерелгән. Ул мәхәббәтне романтикларча яктырта. Мәхәббәт ул — мәңгелек матурлык, ди.

Рудаки иҗат ахырында иҗтимагый-социаль мотивларга да өлеш чыгара. Сукырайган, бөлгенлеккә төшкән шагыйрь тормыш гаделсезлекләрен
тәнкыйть итә. Шулай ук иҗатына фәлсәфи мотивлар да үтеп керә.

Рудаки шигърияте киләчәк буын фарсы-таҗик шагыйрьләренә, гомумән үзеннән соңгы бөтен Шәрык поэзиясенә зур йогынты ясый. Ул – фарсы яңарыш әдәбиятына гына түгел, классик шигърияткә нигез салучы. Фирдәүси, Гомәр Хәйям, Сәгъди, Хафиз кебек фарсы классиклары, тагын бик күп буын Шәрык әдипләре аны үзләренең остазы дип таныйлар.

## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Фарсы шагыйрьләре
Татар телле телеканаллар

Бу мәкалә - бүгенге көндә татар телендә тапшырулар алып баручы телеканаллар турында мәгълүмати исемлек булырлык итеп үстерелә.

Бу исемлек чикләрендә **телеканал** термины булсын гади эфир телевидениесе, булсын интернет-телевидениесы ысулы белән эшләүче оешмаларны билгели.

## Үз тапшыруларны бары тик яки зур өлештә татарча алып барган телеканаллар
### Мәгълүмати-күңел ачу телеканаллары
* **ТНВ-Татарстан**: Татарстан — Яңа Гасыр телерадиокомпаниясенең татар-рус телләрендә эшләүче телеканалы.
** **ТНВ-Планета**: иярчен телеканалы.
* Россия-Татарстан: Россия-1 телеканалының ндагы бүлеге булган Татарстан телерадиокомпаниясенең региональ тапшырулары. Рус һәм татар телләрендә чыга. 
* **[http://tatmedia.ru/smi_tatmedia CМИ Татмедиа] : "Телевидение"** - Татмедиа ширкәте карамагындагы ның җирле телеканаллары.

### Музыкаль телеканаллары
* **[[Мәйдан ТВ]]** (Казан) - www.maidantv.ru  
* **[[Tatar Music TV]]** (Казан) - tmtv-online.ru 
* **[[Туган тел (телеканал)|Туган тел]]** (Өфө) -

## Тапшыруларының кечкенә бер өлеше генә татарча чыккан телеканаллар
* Башкортстан юлдаш телевидениесе - күбесенчә рус һәм башкорт телләрендә эшли, нда яшәүче башка халыклары телләрендә (шул исәптән татар телендә дә) тапшырулар чыга.

## Шулай ук карагыз
* Татар радиолары
* Татар газеталары
* Татар журналлары
* Татар интернеты
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* vefire.ru: Популярные онлайн тв в категории «Татарский» 

Төркем:Татар мәгълүмат чаралары
Төркем:Телләр буенча телеканаллар
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
«Дюкень» төрендәге авыр крейсерлар

**«Дюкень»́** — Икенче бөтендөнья сугышы чорындагы Франция ХДК төре авыр крейсерлары. Ике кораб төзелгән: «Дюкень» () һәм «Турвиль» (). Францияның беренче авыр крейсерлары. Эшкәртелергәннәр электән кебек тиз йөри торган авыр коралландырылган скаутлар еракка эзләү эскадра тирәсендә үткәрү өчен. Җилкәнле флот чорындагы күренекле француз адмираллар хөрмәтләренә аталган булган.

## Булдыру тарихы

Француз Диңгез генеральный штабын () тулысынча канәгатьләндергән яңадан проектлаштырырган «Дюгэ Труэн» төрендәге җиңел крейсерлар, которые ещё только планлаштыру к постройке.

## Хезмәт
### «Дюкень»
1928 елның маенда «Дюкень» флот составында хезмәтен башлады.

### «Турвиль»

1928 елның июненда флот составында хезмәтен башлады,

## Әдәбият
* 

## Искәрмәләр

Төркем:«Дюкень» төрендәге авыр крейсерлар
Гүзәлия Гафурова

**Гүзәлия Гафурова** () – спортчы, карате спорты буенча дөнья (2012), Азиада (2014) һәм Казакъстан чемпионы. Дөнья кубогы (2014) һәм Азия кубогы көмеш медале иясе. Карате буенча Казакъстанның спорт мастеры.

## Тәрҗемәи хәле
1992 елның 23 августында  Казакъстанның Җамбыл өлкәсе Кызыл йолдыз () авылында туган.. Н. Акшабаев исемендәге мәктәпне (2009) тәмамлаган.

Казакъстанның Тараз шәһәрендә инновация-һуманитар университетында ()  укый. Нур-Отан сәяси фиркасе әгъзасы (2014 елдан)

## Спорттагы уңышлары

Стильле карате белән 12 яшьтән шөгыльләнә (тренеры Дәүләт Кусбеков ().
* 2012 -  карате-до буенча II халыкара ачык «Kazakhstan open 2012» турнирында  2- урын (дән Хафса Шейдабурусуга оттыра)
* 2012 – карате буенча дөнья чемпионаты (Париж, )  - җиңүче
* 2014 - халыкара турнирда (Бакы,) - җиңүче
* 2014 елда Тяньцзин шәһәрендә () узган карате буенча дөнья чемпионнарының Кубогы ярышларында Казакъстанның такымы эчендә көмеш медаль ала.

## XVII җәйге [[Азия]] Уеннарында
* 2014 ел да (19.09. - 04.10.)  Инчхон шәһәрендә (Көньяк Корея) узган XVII җәйге Азия Уеннарында (Азиада) җиңә (*хатын-кызлар, кумитэ, 55 кг авырлыкта*): 
* **чирек финалда** Пегах Зангенехкаркутины (, *[[2012 ел]]гы Азиада вице-чемпионы*) – 5:2
* **ярымфиналда** Шри Шармини Сегаранны  () – 2:0
* **финалда** Тан Линпинны (, *[[2011 ел]]гы Азиада вице-чемпионы*) – 4:3

## Кызыклы факт
* Казакъстанның 2014 елгы «Иң яхшы спортчылары» исемлегенә керә. 
* Җамбыл өлкәсе хакиме Кәрим Күкрәкбаев () Г. Гафурованы 1 *млн* тенге бәяле сертификат белән бүләкли.

## Сылтамалар
* Казакъстан карате-до федерациясе сайты 
* Г. Гафурованың «Мой мир»дагы шәхси сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан спортчылары
Төркем:Каратечылар
Төркем:Казакъстан татарлары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Азиада чемпионнары
Абнер

**Абнер Фелипе Соуза де Алмейда** (;  30 май 1996 елда  Лондрине) туган — Бразилия футболчысы,  «Кастилья» такымының сакчысы.

Төркем:Бразилия футболчылары
Чарльз Һовард

**Һовард Чарльз** — Британиянең театраль, телевизион киноактёр. Британия телесериалында "Мушкетёрлар" телесериалында *Портос* роле буенча танылган шәхес.

## Яшьлеге һәм белем алуы
Чарльз Британиядә Кингстон көллиятендә белем ала (ингл.|Kingston College)

Ул Лондонның Драматик үзәгендә эшләгән (ингл.|Drama Centre London) һәм беркүпме бүләкләр белән бүләкләнгән.

## Фильмография

## Сылтамалар
* 

Төркем:Бөекбритания актерлары
Җәлаләтдин Руми

**Җәлалетдин Руми** () — фарсы шагыйре, суфый, фәлсәфәче.

Иҗатының таҗы – «Көллияте Шәмси Тәбризи» исемле зур күләмле шигырь җыентыгы. Андагы газәлләрнең эчтәлеге — кешене илаһилаштыру, галәмдәге һәрнәрсәнең гомум Җан — Аллаһ белән бергә кушылуы.

Руминың икенче зур хезмәте — 15 ел дәвамында язылган 6 томлык фәлсәфи дидактик эчтәлекле «Мәснәви» поэмасы. Ул — суфыйчылык тәгълиматы энциклопедиясе һәм Көнчыгыш халыклары фольклоры чыганагы.

Руми — пантеистик суфыйчылык вәкиле. Суфыйларга хас булганча, җир образларын кулланып, Аллага мәхәббәт турында яза. Руми газәлләрендә дөньяны йөрәк белән тануга игътибар ителә, кеше калебе — Аллаһ йорты, диелә. Пантеистик суфыйчыларның күбесе Аллаһ мәрхәмәтле, изге кеше йөрәгендә дип раслыйлар. Руми әсәрләрендә икейөзлелектән, явызлыктан азат кеше турында сөйләнелә. Аның әсәрләрен «суфыйчылык Коръәне» дип тә атаганнар.
## Моны да карагыз
* Тарикать
* Мәүләвия
## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Фарсы шагыйрьләре
Төркем:Суфый шагыйрьләр
Нәсими

**Сәед Имамеддин Нәсими́** () — азәрбайҗан шагыйре. Төрки, гарәп, фарсы телләрендә иҗат иткән. Газәл һәм робагыйлар остасы.

Суфыйчылыкның «хәрефчелек» дип аталган фәлсәфи-пантеистик юнәлешен алга ала. Аллаһ белән кеше арасына тигезлек билгесе куя. Кешене
олылаганы, тәңреләштергәне өчен «дәһри» диеп игълан ителә, тиресе тунап үтерелә.

Нәсими суфыйчылык тәгълиматын фарсы әлифбасының 32 хәрефе ярдәмендә аңлатып бирә. Аныңча, дөньядагы җанлы һәм җансыз нәрсәләрне хәрефләр ярдәмендә язып була. Аллаһ, галәм, табигать, кеше һ.б. сүзләр хәрефләр ярдәмендә белдерелә ала. 

Нәсими — гыйсъянчы шагыйрь, аның шигырьләрен уку, аны искә алу озак еллар тыелган була. Кешене олылавы, тәңреләштерүе белән төрки
ренессансына нигез салучыларның берсе. 

## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Азәрбайҗан шагыйрьләре
Төркем:Суфый шагыйрьләр
Сәгъди Ширази

**Әбу Мөхәммәд Мөслихетдин ибн Габдулла Сәгъди Ширази** (фарсы ابومحمد مُصلِح‌الدین بن عَبدُالله سعدی شیرازی) — фарсы шагыйре, фәлсәфи-дидактик, фәлсәфи-лирик юнәлешне үз иткән күренекле лирик. 

Гомеренең беренче яртысын сәяхәтләрдә уздырган. Һиндстаннан Сүриягә кадәр ара узган, гаҗәеп хәлләргә юлыккан. Дәрвиш сыйфатында авылдан-авылга, шәһәрдән-шәһәргә йөреп, вәгазь сөйләгән. Гади халык алдында да, патшалар, шәехләр катында да сөйләр сүзе күп булган. Гади
халык алдында чыгыш ясарга, аларга тормыш гаделсезлекләре турында сөйләргә аеруча яраткан.

Гомеренең икенче яртысын иҗатка багышлаган. Олыгаеп, Ширазга әйләнеп кайткач, ике зур әсәрен яза – «Бостан» һәм «Гөлстан» поэмалары. Ширази ике әсәрендә дә гадел кеше, гадел патша турында яза. Аеруча патшаларга мөрәҗәгать итеп, аларны гаделлеккә, тыйнак булырга, азга канәгать итәргә, ислам дине тәртипләрен үтәп яшәргә чакыра. Дәүләтнең халык җилкәсендә яшәвен фаш итеп, изүләрне, халыкны талауны туктатырга өнди. Гуманист язучы буларак, сугыш, талауларга каршы чыга. Явыз шаһларны тәмуг белән куркыта. Патшалардан гаделлек таләп итүе белән реалист шагыйрьгә ошый. 

## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Фарсы шагыйрьләре
Төркем:Суфый шагыйрьләр
Габдрахман Җәми

**Габдрахман Нуретдин Җәми** (1414- 1492) — фарсы яңарыш әдәбиятының ишекләрен ябучы атаклы шагыйрь һәм суфыйчылык әдәбиятының теоретигы.

Бай булса да, суфыйларча, гади тормыш кичерә, байлыгын әдәбият һәм сәнгать кешеләренә сарыф итә.

Җәми иҗат эшенә шактый соң алына. 66 яшендә беренче әсәрен яза, барлыгы 100 әсәр иҗат итә, 78 яшенә кадәр кулыннан каләме төшми. Җәми касыйдәләр, газәлләр язган, төрле җыентыклар иҗат иткән, илаһият белеме, суфыйчылык, шигырь төзелеше, риторика, музыка буенча хезмәтләр калдырган, 500дән артык суфыйның биографиясен төзегән.

Җәминең газәлләре — Хафиз белән Сәгъдигә нәзыйрәләр. Ул — мәхәббәт җырчысы. Ул мәхәббәтне суфыйларча аңлата. Ләкин ул мәхәббәттә Сәгъди, хафизларча гыйсъянчы түгел, аның мәхәббәт турындагы шигырьләрен илаһият фәлсәфәсе һәм дөньяви юнәлештә аңларга мөмкин.
## Моны да карагыз
* Әрбәгыйн-и хәдис 
## Чыганаклар
* Куракова Ч.М. Шәрык халыклары әдәбияты тарихы. Лекцияләрнең кыскача конспекты. Казан, 2014.

Төркем:Фарсы шагыйрьләре
Төркем:Суфый шагыйрьләр
Мифтахетдин Акмулла премиясе

**Мифтахетдин Акмулла премиясе** (**Мифтахетдин Акмулла исемендәге премия**) – Башкортстанның Миякә районы хакимияте (дәүләт) бүләге. 1989 елда булдырылган
Мәгърифәтче шагыйрь Мифтахетдин Акмулла (1831-1895) исемен йөртә.

## Тарих
1989 елда язучылар, сәнгать, фән әһелләре, журналистларның иҗатын көчәйтү максатында  КПССның Миякә районы комитеты һәм район Советы башкарма комитеты карары белән булдырылган.

## Статут
Премия ел саен мәгърифәтче шагыйрь Мифтахетдин Акмулла иҗатына һәм тормыш юлына багышланган әдәбият һәм сәнгать әсәрләре яки авыл халкының тормышын-көнкүрешен сурәтләгән  әсәрләр өчен бирелә.

## М. Акмулла премиясе лауреатлары

## Сылтамалар
*   БР әдәби картасы
*   Миякәнең атаклы кешеләре 
*    Миякәнең рәсми сайты 
* Лауреатлар турында белешмә

## Искәрмәләр

Төркем:Дәүләт бүләкләре
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:БАССР дәүләт бүләкләре
Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Мифтахетдин Акмулла
Төркем:Сәнгать өлкәсендә премияләр
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Садыр (Кассиопея)

**Садыр** ( *садр* — «күкрәк»; Кассиопея *α*, Кассиопея альфасы, *α* Cas) — Кассиопея йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдыз. Бу +2,24 йолдызча зурлыктагы йолдыз.

## Физик хасиятләр
Садыр — K0 IIIa спектр сыйныфылы кызгылт сары зур йолдыз, аның диаметры 42 Кояшныкына тигез. Ул Кояштан салкынрак, әмма 855 тапкыр яктырак һәм Кояш системасыннан якынча 230 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Садыр** (; ) **Садыр Зателкөрси** ( *садр зат әл-көрсий* — «Тәхет иясе күкрәге»ндәге йолдыз) атамасының кыскартылган варианты. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «күкрәктәге йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны шулай ук «күкрәктәге» дип атады.

Күк йөзендә Аккош йолдызлыгында бер үк исемдәге йолдыз бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кассиопея йолдызлыгы
Садыр (Аккош)

**Садыр** ( *садр* — «күкрәк»; Аккош *γ*, Аккош гаммасы, *γ* Cyg) — Аккош йолдызлыгының яктырыш буенча икенче йолдыз. Бу +2,23 йолдызча зурлыктагы йолдыз.

## Физик хасиятләр
Садыр — F8 спектр сыйныфылы үтә зур йолдыз, ул 74 көн период белән тибә. Аның массасы 12 Кояшныкына тигез. Ул Кояш системасыннан якынча 1300 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

## Исем
Йолдызның гарәп теленнән алынган исеме **Садыр** (; ) **Садыр әл-Дөҗаҗ** ( *садр әд-дәҗаҗәһ* — «Аккош күкрәге»ндәге йолдыз) атамасының кыскартылган варианты. Клавдий Птолемей «Әлмагест» китабында аны «күкрәктәге йолдыз» дип атады. Әл-Бируни үзенең 1030 елда тәмамланган «Мәсгуд канунында» аны шулай ук «күкрәк» дип атады.

Күк йөзендә Кассиопея йолдызлыгында бер үк исемдәге йолдыз бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Аккош йолдызлыгы
Төс

**Төс** — электромагнитик нурланыш оптик диапазонының субъектив сыйфатламасы, физик, физиологик, психологик факторларга бәйле һәм физиологик күрү сизүе нигезендә хасил була.

Төс үзләштерү кеше индивидуальлеге, шулай ук спектраль состав,  тирәдәге яктылык чыганакларына карата  яктылык контрасты  белән билгеләнә. Шулай ук метаметрия күренеше бик мөһим.

## Физиология

Төс сизү сәләте яктылыкны сизүчән күзәнәкләрнең ярсуы һәм ярсудан туктавы — күзләр челтәр катлавы рецепторлары (колбочкалар) ярдәмендә мидә хасил була.

Кешеләрдә һәм приматларда спектр сизүчәнлегенә бәйле өч төр колбочкалар бар: *ρ* (шартлы рәвештә кызыл), *γ* (шартлы рәвештә яшел), *β*  (шартлы рәвештә зәңгәр). Челтәр катлау үзәгендә иң күп төс рецепторлары урнашкан.

Сөйрәлүчеләр, кошлар һәм кайбер балыклар оптик нурланышның киңрәк өлкәсен күрә ала, алар якын ультрашәмәхә нурланыш  (300–380 нм), спектрның зәңгәр, яшел һәм кызыл өлешен сизәләр.

Эңгер-меңгер вакытын сизүчән рецепторлар таякчыклар дип йөртелә.

## Төп төсләр
Беренче тапкыр Исаак Ньютон бериш спектрны 7 төскә бүлә. Бериш спектр дифракцион рәшәткәдә күзәтелә.

## Төс түгәрәгенең төсләре
RGB системасында төсләр 12 төп төсмергә бүленә: 3 төп төс, 3 өстәмә төс, 6 арадагы төсмер.

Киләсе калыпта төсләр түгәрәгенең 12 төсе күрсәтелгән: анда төп төсләр - кызыл, сары, зәңгәр (RYB). Биредә беренче тәртиптәге төсләр (төп), икенче тәртиптәге төсләр (катнаш), өченче тәртиптәге төсләр (катлаулы) күрсәтелә:.

Төс үлчәнә торган физик сыйфатларга ия була: яктылык, туендырылу, төсмер.

## Әдәбият
* Артюшин Л.Ф. Основы воспроизведения цвета в фотографии, кино и полиграфии. — М., 1970.
* Вавилов Н. Свет и цвет в природе.
* Яковлев Б. Цвет в живописи // Художник. 1961, № 3. С. 27–31.
* Гуревич М.М. Цвет и его измерение, М.-Л., 1950.
* Кустарёв А.К. Колориметрия цветного телевидения, М., 1967.
* Уилан Б. Гармония цвета: Новое руководство по созданию цветовых комбинаций / Б. Уилан; Пер. с англ. Г. Щёлоковой. — М.: Астрель, АСТ, 2005.
* Ивенс Р.М. Введение в теорию цвета, пер. с англ. — М., 1964.
* Шерцль В.И. О названиях цветов // Филологические записки. — Воронеж, 1873.
* Wyszecki G., Stiles W.S. Color science. N.Y.-L.-Sydney, 1967.
* Deane B. Judd and Gunter Wyszecki — Color in business, science and industry 1975, ISBN 0-471-45212-2
* Алферов А.С., Шихирин В.Н.,Верняев В.И., Афанасьев А.Н. Полутоновой клин для метрологической аттестации автоматизированных систем контроля внешних признаков полуфабрикатов РЭА. Тезисы докладов Всесоюзной научно-технической конференции "Конструктивно-технологическое обеспечение качества микро- и радиоэлектронной аппаратуры при проектировании и в производстве. Ижевск, февраль 1986 года.

## Искәрмәләр

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Төс
Аккош йолдызлыгы

**Аккош йолдызлыгы** (шулай ук *Әвернә йолдызлыгы*; ) — күк йөзендә төньяк ярымшардагы йолдызлык. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары июль аенда.

## Йолдызлар

Төркем:Йолдызлыклар
Charlie Hebdo

**Charlie Hebdo** (**Şarli Ebdo** dip yañğırıy) - Frantsiä satirik atnalıq jurnalı, här çärşämbedä çığa.

Karikaturalar, reportajlar, fiker alışular, mäzäklär bastıra.

Yış qına Dingä qarşı kisken qaraşlı mäsxäräle surätlär bastıra.

1969 yılda çığa başlıy, 1981 yılda yabıla, 1992 yılda torğızıla.

Baş möxärrirläre: Fransua Kavanna (1969—1981), Filip Val  (1992—2009), Stefan Şarbonye  (2009—2015).

İslam häm Xristianlıq iñ qäderle simvollarına qarşı xurlıqlı, mäsxäräle karikaturalar bastıra, şul isäptän Möxämmäd Päyğämbärenä qarşı.

## Höcüm

2015 yılnıñ 7 ğinwarında jurnal näşriätenä qarşı qorallı höcüm näticäsendä 12 keşe üterelgän, şul isäptän ike politsiäle. Häläk bulğannar arasında rässamnar-karikaturaçılar: Stefan Şarbonye, Jan Kabü, Jorj Volinski, Bernar Verlak.

## Sıltamalar

* http://www.charliehebdo.fr/index.html 

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Франсузча журналлар