Курай

**Курай** (, тат. лат. *quray*) — татар һәм башкорт халыкларының милли тынлы музыка коралы.

Татарларда курай элек-электән үк киң таралган уен коралы булган.
Курайларның тавыш югарылыгы, ягъни музыкаль регистрның көйләнеш югарылыгы, төрле булырга мөмкин һәм ул курайчының (гадәттә курайчылар коралларын үзләре ясаган) теләге, аның тавыш көпшәсе үлчәмнәрен (озынлыгын, юанлыгын) нинди итеп сайлаганлыгы белән бәйле. Гадәттә, курайларның озынлыгын тотам белән үлчиләр. Шуннан чыгып курайлар җиде, сигез, тугыз, яисә ун тотамлы озынлыкта булалар.

Курай башкортларда иң киң таралган музыка коралы булып тора.

## Атама этимологиясе
Борынгы төрки телендәге **qağuray**(тат. лат.) «*корыган сабак*» сүзеннән: «qaq» тамыры «*коры*», «*кипкән*» мәгънәсендә. Алтай телендә **каурай** «коры камыш», монгол телендә **хуурай** «*коры*», борынгы монгол телендә **кагурай** «*коры сабак*», себер татарлары телендә **курау** «*корып кибү*», чирмеш телендә **каура** «*корыган*», «*тиз сына торган*», маҗар телендә **koro** «*корыган сабак*».

## Тасвир

Курай озынлыгы төренә карап төрлечә була — 120—180 мм алып 450—1000 мм хәтле була.

Идел буе Болгары дәүләтендә курай кулланыла инде, Алтын Урда һәм Казан ханлыгы дәверендә аның кулланышы киңәя. Тарихи чыганаклар буенча курай Төрки каһанлыгында барлыкка килгән, шуңа күрә төрле төрки халыкларда охшаш тынлы милли корал бар: мәсәлән татарларда, башкортларда — курай, алтайлыларда — шоор, кыргызларда — чоор, казакъларда — сыбызгы, төрекмәннәрдә — гаргы төйдек, маҗарларда, болгарларда — кавал һ.б. һ.б.

Борынгы заманда татарлар курайны камыштан ясаганнар, төрле металлдан ясалган курайлар да билгеле. Хәзерге вакытта агач курай киң таралган, шулай ук алюминий һәм пластиктан ясала.

Татар кураенда 7 уйнау тишеге бар: 6-сы — алда, берсе арткы якта урнашкан, шуңа күрә курайда теләгән 7-ноталы көйне уйнарга була.

## Үзлекләре
Хорнбостель — Закс музыка коралларын классификацияләү системасы буенча, классик курай — ачык буйлы флейта сыйныфына керә. Озынлыгы гадәттә якынча 570—810 мм, диаметры ~ 20 мм. Курайда диаметры 5-15 мм зурлыгында 5 тишек була: 4 — тышкы, 1 — арттагы яктан урнаша.

## Ясау технологиясе
* Классик курай берүк исемле үләннең корытылган туры куыш сабагыннан ясала.  Apiaceae биологик гаиләсенә керүче Angélica sylveśtris (*[[:ru:Дудник лесной|ru]]*) һәм Archangélica officínalis (*[[:ru:Дягиль лекарственный|ru]]*) үсемлекләрдән дә курай ясау мөмкин булса да, курай үләне иң яхшы материал дип санала.
* Коралны күпләп санында җитештерү кирәклеге аркасында В. Ш. Шугаюпов 1976 елда курайны ышкылган шпоннан ясау технологиясен булдырган. Курайны ясау өчен бук, күг яки каен агачының дефектлары булмаган 0,5-0,7 мм калынлыгындагы нечкә һәм тар шпон табагы кулланыла.

## Курай төрләре

* Классик курай
* Көпшә курай
* Агач курай
* Бакыр курай
* Җиз курай
* Казан курае = татар курае
* Ногай курай

Татарларда курай белән кызыксыну бүгенге көнгә хәтле сүнмәгән. Татарстанда һәм татарлар яшәгән башка җирләрдә курай белән кызыксыну көннән көн арта. Курайда татар халык көйләрен һәм хәзерге заман җырларын да башкарып була.

## Кызыклы фактлар

* Курай Татарстанның Мөслим районының байрагында һәм гербында сурәтләнгән.
* Курай чәчәге Башкортстан байрагында һәм гербында күрсәтелгән.
* 2023 елның 3 июнендә Зилаер районының Иске Якуп авылында курайга һәйкәл ачылган. Ул курайчы Ишмулла Дилмөхәммәтовка багышланган (идея һәм проект авторы курайчы Азат Гаеткулов).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Ахметжанова Н. В.* Башкирская инструментальная музыка. Наследие. — Уфа, 1996. — 105 с.
* *Беляев В. М.* Реконструкция башкирского курая //Проблемы музыкального фольклора народов СССР.- М., 1973.- С. 351—355.
* *Зелинский Р. Ф.* Башкирский курай // Народные музыкальные инструменты и инструментальная музыка. Ч.2. — М., 1988.
* *Ильясов Т. Т.* Курай: традиционный музыкальный инструмент в системе культуры башкир: диссертация … кандидата исторических наук : 07.00.07. — Ижевск, 2011.
* *Камаев Ф. Х.* Напевы курая: Фольклорный сборник. — Уфа: Башкнигоиздат, 1991. — 56 с.
* *Кубагушев А. М.* Традиционные башкирские народные инструменты. — Уфа, 1997.
* *Кубагушев А. М.* Курай // Башкирская энциклопедия. В 7 т. Т.3. З-К. — Уфа, 2007.
* *[[:ru:Лебединский, Лев Николаевич|Лебединский Л. Н.]]* Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1965.
* *Рахимов Р. Г.* Башкирская народная инструментальная культура: этноорганологическое исследование. 2-е изд., доп. — Уфа: изд-во БГПУ, 2010. — 188 с. ISBN 5-87978-297-2
* *[[:ru:Рыбаков, Сергей Гаврилович|Рыбаков С. Г.]]* Курай, башкирский музыкальный инструмент. — СПб., 1896.
* *Рыбаков С. Г.* Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб, 1897.
* *[[:ru:Сулейманов, Гата Зулькафилович|Сөләймәнов Ғ. З.]]* Ҡурай. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1985.
* Сайдашева З. Н. Татарская музыкальная этнография. — Казань, 2007.
* Халитов Р. Ф. Татарские народные музыкальные духовые инструменты: Описание и методика изготовления. — Казань, 1992.
* Халитов Р. Ф. Курай // Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.3. К-Л. — Казань, 2006.
* Нуруллин Р. Г. Курайлар дөньсында. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2019. — 120 б. — 1000 д. — ISBN 978-5-907039-05-6.

## Сылтамалар
* Рахимов Р. Г. Башкирские музыкальные инструменты
* Саримов Р. Древнее легенды // Вокруг света, № 9, 1981
* Шакур Р. Кураист, который покорил мир // Бельские просторы № 6, 2004

Төркем:Татар музыка кораллары
Төркем:Башкорт музыка кораллары
Төркем:Тынлы музыка кораллары