open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
24 февраль

**24 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 310 көн кала.

#### 

###### 
###### 
*  Мексика – ***Мексика байрагы көне*** (, ).
*  Эстония – ***Эстония бәйсезлеге көне*** ().
###### 
*  – ***Бразилия [[хатын-кыз]]ларынын сaйлау хокукына ирешү көне*** (), 1932.
*  Парагвай – ***Парагвай [[хатын-кыз]]лары көне*** ().
*  Румыния – ***Драгобете*** () бәйрәме.
*  Таиланд – ***Милли сәнгәтчеләр көне*** (, ).

#### 
* 1942 — беренче тапкыр эфирга «Америка тавышы» радиостанциясе чыкты.
* 2022 —  Россия Федерациясе Президенты Владимир Путин карары нигезендә,  РФ кораллы көчләре күрше  эчендә *[[Россиянең Украинага бәреп керүе (2022)|хәрби чаралар башлады]]*.

#### 

* 1802 — Ираклий Боратынский, Казан губернаторы (*1846-1857*).
* 1863 — Александр Агабабов, 
* 1865 — Иван Липа, 
* 1880 — Сәгыйть Рәмиев, шагыйрь.
* 1871 — Константин Волков, 
* 1881 — Абдулла Шаиг, 
* 1884 — Федор Торопов, гамәли химия һәм радиохимия белгече.
* 1907 — Гөлсем Сөләйманова, 
* 1917 — Татьяна Яблонская, 
* 1921 — Флориан Коцюбинский, 
* 1931 — Артур Сәгадиев, 
* 1935 — Григорий Бородулин, Беларус шагыйре, тәрҗемәчесе.
* 1936 — Анри Нерсисян,
* 1936 — Валерия Минина, 
* 1938 — Леонид Любовский, композитор.
* 1940 — Ингер Альфвен, 
* 1942 — Рәис Рәхимов, 
* 1944 — Дэвид Уайнлэнд, АКШ галиме, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.
* 1948 — Джульета Норма Фиерро Госсман, 
* 1949 — Алексей Безруких, 
* 1949 — Валентина Старикова, 
* 1954 — Алсу Гайнуллина, Татарстанның һәм Россиянең халык артисты, Россиянең Станиславский исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
* 1955 — Стив Джобс, АКШ бизнес-магнаты, Apple ширкәтен оештыручы.
* 1956 — Джудит Батлер, 
* 1958 — Силвия Пфайфер, Бразилия кино һәм театр актрисасы, топ-модель.
* 1959 — Марат Гайсин, БР Ишембай районы хакимияте башлыгы, икътисадчы.
* 1959 — Фәрит Вәлиуллин, рәссам-монументчы. Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 1961 — Фирүзә Абдуллина, 
* 1967 — Браян Шмидт, 
* 1974 — Рушат Мөдәрисов,
* 1974 — Этери Тутберидзе,  
* 1976 — Сергей Демешкин, 
* 1979 — Алексей Кулешов, 
* 1988 — Жига Еглич,

#### 

* 1853 — Дионисий, 
* 1856 — Николай Лобачевский, данлыклы Россия математигы.
* 1925 — Карл Яльмар Брантинг, социаль-демократик фиркадан нең  беренче премьер-министры.
* 1933 — Симон, 
* 1975 — Минас Аветисян, 
* 1975 — Николай Булганин,  *[[СБКФ|партия]]* һәм дәүләт эшлеклесе, Советлар Берлеге маршалы.
* 1983 — Сергей Суслов, 
* 1991 — Алексей Лукьянов, 
* 1994 — Аркадий Марков, 
* 2002 — Николай Захаров, 
* 2003 — Бану Вәлиева, 
* 2015 — Гомәр Усманов,  *[[СБКФ|партия]]* һәм дәүләт эшлеклесе.
* 2020 — Айрат Кәримов,
* 2024 — Васил Хәннанов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
20 февраль

**20 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 314 көн кала.

#### 

###### 
*  БМО — ***Халыкара социаль гаделлек көне*** (, , )..
###### 
###### 
* 20px Халыкара тәмәке трубкасын тарту көне (, ).
*  АКШ — Алма көне.
*  — ***Фотограф һәм кино-телеоператорлар көне*** ().

#### 
* 1819 — Санкт-Петербург дәүләт университеты оеша.

#### 
 
* 1795 — Василий Перовский, 
* 1812 — Агафангел, 
* 1844 — Людвиг Больцман, физик-теоретик (Австрия).
* 1862 — Алексий, 
* 1897 — Василий Шарангович, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1911 — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.
* 1916 — Николай Өлзей-оол, 
* 1919 — Матвей Рабинович, 
* 1923 — Анатолий Казаков, 
* 1923 — Милда Виктурина,
* 1923 — Риза Шәфи, татар шагыйре.
* 1924 — Наум Орлов, 
* 1929 — Сабир Күсәкев, 
* 1931 — Муса Мамут, 
* 1932 — Әкмалетдин Әхмәтгәрәев, 
* 1932 — Раил Камалов, 
* 1935 — Вадим Рабинович, 
* 1936 — Яңабай Әхмәтҗанов, 
* 1937 — Нурхәтим Бикколов, рәссам.
* 1937 — Роберт Һубер,
* 1940 — Рәис Заһидуллин, 
* 1942 — Александр Антышев, 
* 1942 — Пурхи Ахван, 
* 1945 — Җорҗ Смут, 
* 1948 — Кристофер Писсаридес, 
* 1951 — Гордон Браун, британ (шотланд) сәясәтчесе, лейборист, 74 нче Бөекбритания премьер-министры.
* 1955 — Фоат Вәлиев, 
* 1958 — Әмир Солтангәрәев,
* 1962 — Елизавета Глинка, 
* 1966 — Синди Кроуфорд, 
* 1967 — Илдус Зарипов,
* 1967 — Курт Кобейн, музыкант, "Nirvana" АКШ рок-төркеменең вокалисты һәм лидеры.
* 1976 — Иоганна Байштайнер,
* 1979 — Булат Бәйрәмов,
* 1982 — Денис Маркелов,
* 1995 — Нафия Куш,
* 1997 — Дарья Чульцова,

#### 

* 1054 — Ярослав Владимир улы Зирәк, Бөек Киев кенәзе.
* 1777 — Алексей Квасов, 
* 1907 — Аңри Муассаң, 
* 1916 — Клас Понтус Арнольдсон, швед язучысы, журналисты, пацифисты һәм сәясәтчесе.
* 1942 — Варлаам, 
* 1943 — Виктор Маринин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 1946 — Антон Һарапи, 
* 1954 — Висенте Лекуна, 
* 1957 — Садри Максуди, сәясәтче.
* 1968 — Борис Парин, 
* 1972 — Мария Гөпперт-Маер, 
* 1973 — Никифор Мранькка, 
* 1977 — Рәми Гарипов, башкорт шагыйре.
* 1985 — Николай Урванцев, 
* 1992 — Нестор Толстихин, 
* 1996 — Хәбир Галимов, 
* 2000 — Динә Сираҗетдинова, җырчы, Татарстанның атказанган артисты. 
* 2002 — Александр Жутаев, инженер-механик, нефтьче.
* 2009 — Назыйм Якупов, 
* 2010 — Александр Хейг, 
* 2010 — Миңнегали Якупов, 
* 2017 — Илья Прокопьев, 
* 2019 — Гөлли Мөбәрәкова, 
* 2021 — Вәгыйф Гәрәев,
* 2024 — Ринат Мәннан,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:20 февраль
3 сентябрь

**3 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 119 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Австралия — байрак көне.
*  Гуам — хезмәт көне.
*  — *Леви Мванаваса* көне.
*  Катар — бәйсезлек көне (дән, 1971).
*  — н җиңү көне.
*  — милли хәрби көчләре көне.
*  — Терроризмга көрәштә солидарлык көне (Беслан фаҗигасе көне, 2004).
*  Сан-Марино — җөмһүриятне нигезләү көне.
*  — н җиңү көне.
*  — Хәрби көчләр көне (н җиңү).
*  Тунис — бәйсезлек өчен хәрәкәт көне.

###### 
*  — Муниципаль ватандаш сакчылары көне.
*  — Сәүдә флотын искә алу көне.

#### Өлкә
*  — ндагы  шәһәренә әвереләчәк торак пунктын барлыкка килү көне (1896).

## 
* 301 — Аурупаның иң борынгы җөмһүрияте нигезләнә.
* 1783 —   бәйсезлеген таный.
* 1939 — , , ,  һәм  ка (Алмания) сугыш игълан итәләр.
* 1967 —  уңъяклы хәрәкәткә күчә.
* 1995 —  нигезләнә.
* 2004 —  Төньяк Осетиянең  Беслан шәһәренен 1 нче мәктәптәбендәге Белем көне чарасында тоткын алынганнарны азат итү дәвамында 333 кеше вафат, 800 кеше яралана.

## 
 
* 1734 — Джозеф Райт, инглиз рәссамы.
* 1863 — Ганс Аанруд, норвеж шагыйре, драматург.
* 1894 — Александр Яковлев, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
*  1936 — Илдар Низамов, журналист, филология фәннәре докторы, профессор. 
* 1936 — Зин әл-Габидин бин Гали,  Тунис президенты (1987-2011).
* 1939 — Шамил Балтачиев, балет артисты, педагог.
* 1941 — Сергей Довлатов, рус-америка язучысы.
* 1942 — Константин Васильев, рәссам.
* 1948 — Айсылу Ягафәрова, башкорт язучысы.
* 1949 — Наил Вәлиев, әдәбият галиме.

## 

* 1883 — Иван Тургенев, рус язучысы, драматург.
* 1932 — Даниил Элмен, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1948 — Эдвард Бенеш, Чехословакия дәүләт эшлеклесе.
* 1981 — Фәтхерахман Әхмәдиев, татар композиторы.
* 1995 — Шәриф Биккол, татар-башкорт шагыйре.
* 2000 — Асаф Габдерахманов, татар 1-нче ранг капитаны, Советлар Берлеге каһарманы.
* 2005 — Кыям Миңлебаев, татар журналисты, тәрҗемәче.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 сентябрь
2 март

**2 март** — Милади тәкъвимендә өченче айның икенче көне. Ел ахырына кадәр 304 көн кала.

## 

### 
### 
*  — ***Ангола [[хатын-кыз]]лары көне*** (.
*  — ***Авыл хуҗалыгында эшләүчеләр көне*** ().
*  Хәбәшстан — ***[[Җиңү көне]]***, *беренче итало-эфиоп сугышы* (en) дәвамында 1896 елда *Адуа <small>([[:am:አድዋ|አድዋ]])</small> буендагы бәрелеше*нең (en) уңышлылыгы  тарафыннан ябырылуын юкка чыгара.

### 
* :
**  — ***Бәйсезлек көне*** (), 1836 елда *Техас инкыйлабы* (en) дәвамында дан чыгып, / *Техас республикасына* (en) нигез салучы *Техас бәйсезлеге декларациясе* (en) кабул ителә.
** АКШ милли мәгәриф ассоциациясе (en) — ***Америка буйлап укылган әсәрләр көне*** (), балалар өчен могҗизави поэмаларны *Доктор Сьюз* () псевдонимы астында язган Теодор Сьюз Гейзель туган көненә иң якын дүшәмбе көнне ил буйлап уздырылган балаларны китап укуга кызыктыручы чаралар.
* :
** ***Милли туризм көне*** ().
** ***[[Дога]]лар көне*** ().

#### 
* 1836 — Техас бәйсезлеге турында Декларация кабул ителә.
* 2008 — Россиядә өченче президентны сайлыйлар.

#### 
 
* 1760 — Камиль Демулен, 
* 1800 — Евгений Боратынский, рус шагыйре.
* 1815 — Пётр Дубовицкий, 
* 1836 — Җон Вотсон Фостер, 
* 1854 — Михаил Стрижевский, 
* 1859 — Шолом Алейхем, идиш язучысы, юморист.
* 1861 — Никола Иванов, 
* 1871 — Сергей Завадский, 
* 1878 — Пётр, 
* 1879 — Михаил Кроль, 
* 1894 — Александр Опарин, 
* 1898 — Дәрҗия Аппакова, татар язучысы, драматург.
* 1898 — Фёдор Бакунин, 
* 1908 — Габделәхәт Бәкерев, 
* 1908 — Рахман Ильяс, 
* 1908 — Фёдор Охлопков, 
* 1909 — Әмирхан Еники, күренекле татар язучысы, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.
* 1909 — Василий Бочков, 
* 1927 — Әкъдәс Бикколов, 
* 1928 — Биләл Юлдашбаев, Башкортстан тарихчысы.
* 1931 — Михаил Горбачев, СССРның беренче һәм соңгы президенты.
* 1936 — Әсгать Галимҗанов, Казан фермеры, хәйрияче.
* 1937 — Ринат Аюкаев, инженер, су белән тәэмин итү һәм аны чистарту белгече, профессор.
* 1938 — Вячеслав Зайцев, 
* 1938 — Рәйдә Гайсина, 
* 1948 — Герш Берим,
* 1948 — Кәрим Яушев, 
* 1949 — Нәҗибә Сафина, татар шагыйрәсе.
* 1958 — Андрей Поминов, радиофизик, министр урынбасары.
* 1959 — Әлфия Әсәдуллина, 
* 1959 — Гафур Каюмов, драматург.
* 1964 — Андрей Генералов, 
* 1968 — Эмиль Мусин, 
* 1970 — Сергей Бурдин, 
* 1987 — Нукри Ревишвили, 
* 1999 — Никита Мазепин,

#### 

* 1855 — Николай I, Россия императоры.
* 1918 — Дмитрий Стахеев, 
* 1942 — Сергей Соловьев, 
* 1950 — Якуп Халиков, 
* 1956 — Василий Чирковский, 
* 1960 — Тамара Габбе, 
* 1985 — Меркурий Гиляров, 
* 1988 — Йосыф Гәрәй, татар һәм башкорт язучысы.
* 1989 — Ярослав Вощак, 
* 2004 — Әкълим Мөхәммәтҗанов, 
* 2008 — Софико Чиаурели, 
* 2009 — Энҗе Мөэминова, шагыйрә.
* 2010 — Сәет Бурятский, төньяк-кавказ хәрби подпольесы идеологларының берсе.
* 2014 — Григорий Бородулин, беларус шагыйре, тәрҗемәчесе.
* 2015 — Тәнзилә Килдебәкова,
* 2015 — Юрий Фомичев,
* 2018 — Сәламбәк Хаҗиев, 
* 2020 — Госман Гомәр,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:2 март
Электродинамика

**Электродина́мика** –  физиканың электромагнит кырын һәм аның электр корылмасына ия булган җисемнәргә тәэсирен (электромагнит тәэсир итешүе) өйрәнүче бүлеге. Электродинамика үз эченә электр һәм магнит күренешләре бәйләнешен, электромагнит нурланышын, электр агымын (алмаш) һәм  аның электромагнит кыры белән тәэсир итешүен ала. Һәрбер электр һәм магнит үзара тәэсир итешү электромагнит кыры аша бара, шуңа күрә алар электродинамиканың өйрәнү өлкәсе булып торалар.

*Электродинамика* термины астында күбрәк классик ( квант эффектларын үз эченә алмаган) электродинамика карала; электромагнит кырының һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүенең хәзерге квант теориясен аңлату өчен  квант электродинамикасы термины кулланыла. 

Классик электродинамиканың төп эше – электромагнит кырның сыйфатларын һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсир итешүен тасвирлаудан гыйбарәт. Бу тасвирлау, электр корылмасы, магнит кыры, электр кыры, электромагнит потенциалы кебек төп җисем һәм зурлыкларны аңлатудан башка, Максвелл тигезләмәләренә, Лоренц көче формулаларына барып тоташа. Шулай ук бу тасвирлау үз эченә энергия, импульс саклау һәм күчерү һ.б. кебек 
мәсьәләләрне дә ала.

Кайвакыт электродинамик эффект астында ( электростатикага каршы ) электромагнит кырының гомуми очрактагы тотышының  статик очрактан аерылуын (мәсәлән, үзгәрүчән электр һәм магнит кырлары арасындагы динамик бәйләнеш) аңлыйлар.  

Статик ( вакыт белән үзгәрмәүче, яки өстә әйтелгән "электродинамик эффект"ка игътибар итмәү мөмкин булырлык  дәрәҗәдә акрын үзгәрүче) электр кырны һәм аның корылган кисәкчекләр белән тәэсирен физиканың аерым бүлеге – электростатика өйрәнә. 

Электродинамиканың тагын бер аерым очрагы булып, даими токларны һәм даими магнит кырларын (кырлар вакыт үтү белән үзгәрми, яки алар игътибарга алмаслык итеп акрын үзгәрәләр) өйрәнүче магнитостатика тора. 

Электродинамика физик оптиканың, радиодулкыннарның физик таралуының нигезендә тора. Ул шулай ук бөтен физиканы диярлек үтә, чөнки физиканың бөтен бүлекләрендә дә электр кырлары һәм корылмалары белән эш итәргә туры килә дип әйтеп була. 

Электродинамика техникада бик зур әһәмияткә ия, һәм ул радиотехника, электротехника, элемтә һәм радионың төрле тармакларының нигезендә ята.

## Тарих

1832 елда инглиз физигы Майкл Фарадей теоретик яктан электромагнит нурланышының барлыгын исбатлый. 

1864 елда Джеймс Максвелл электромагнит кырының һәм аның корылмалары белән тәэсиренең эволюциясен тасвирлаган, «классик электродинамика»ның тулы тигезләмәләрен бастырып чыгара.  

1895 елда Лоренц электромагнит кырының хәрәкәт итүче корылмаларга тәэсирен тасвирлап, классик электродинамикага әһәмиятле өлеш кертә.

XX гасыр урталарында иң төгәл физик теорияләрнең берсе – квант электродинамикасы барлыкка килә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
*Максвелл тигезләмәләре
*Электромагнит кыры
*Квант электродинамикасы

Төркем:ЭлектродинамикаТөркем:Электромагнетизм
Татарстан спорт оешмалары

Татарстанда спорт бик нык алга киткән. Татарстан спорт оешмалары футбол, баскетбол, хоккей, волейбол буенча Россия һәм Аурупада беренче урыннарны алып торалар. 2013 елда Казанда Универсиада узачак.

## Казан спорт клублары
* "Рубин" футбол клубы
* "Ак Барс" хоккей клубы
* "Уникс" баскетбол клубы
* "Зенит" волейбол клубы

## Яр Чаллы спорт клублары
* КАМАЗ (футбол клубы)

## Түбән Кама спорт клублары
* "Нефтехимик" хоккей клубы

## Әлмәт спорт клублары
* "Нефтяник" хоккей клубы
* «Алнас» футбол клубы - 2000 - 2008 елларда уйнаган.

## Юкка чыккан спорт оешмалары
* СКАТ-5с футбол клубы, Алабуга
* Идел (Казан)
* КамАЗавтоцентр (Яр Чаллы)

Төркем:Татарстан спорт оешмалары
Статистик физика

**Статисти́к фи́зика** –  физиканың, ихтималлык теориясе ысуллары белән тигезләнеш, яисә тигезләнештә булмаган халәттәге элементар кисәкчекләр системаларының торышын өйрәнүче бүлеге.

## Бүлекләре
Статистик физиканы тигезләнешле һәм тигезләнешсез (физик кинетика) бүлекләргә бүләләр.

Тигезләнешсез статистик механика һәм физик кинетика системаның ничек билгеле тигезләнеш хәленә кергәнен өйрәнә.

## Кулланылышы
Гадәттә, мондый системаларны тикшергәндә һәрбер конкрет кисәкчекнең үз-үзен тотышы игътибарга лаек. Статистик физика системаның кисәкчекләренең хәрәкәтеннән, тулаем системаның уртачаланган эволюциясе төзелгәнен тасвирлый.

Статистик физика күп реаль системаларның – идеаль газларның, реаль газларның, квант газларның, гади конденсацияләнгән тирәлекләрнең ( мәсәлән, идеаль кристаллларның, спин чылбырларының) термодинамика нәтиҗәләрен бирә. Аерым очракта, ул термодинамикада кулланылган термодинамик энтропия, термодинамик эш, эчке энергия тигезләмәләрен бирә һәм энтропиянең кимемәү законын аңлата.

Статистик физиканың ысуллары атом һәм молекулаларга гына түгел, ә башка системаларга карата да кулланылырга мөмкин. Статистик физиканың ярашлы бүлекчәсен катлаулы системалар физикасы дип атарга мөмкин. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Физик кинетика
* Боголюбов тигезләмәләре чылбыры
* Изинг моделе

Төркем:Статистик физика
Квант механикасы

**Ква́нт меха́никасы** – теоретик физиканың квант системаларны һәм аларның хәрәкәт законнарын тасвирлаучы квант физикасы бүлеге. 

Квант кинематикасының төп төшенчәләре булып күзәтелүче, халәт, уртача зурлык тора.

Квант динамикасының төп тигезләмләре: Шрөдингер тигезләмәсе, фон Нейман тигезләмәсе, Линдблад тигезләмәсе, Гейзенберг тигезләмәсе.

Математик аппарат – операторлар теориясе, ихтималлык теориясе, функциональ анализ, оператор алгебралары, төркемнәр теориясе.

## Тарих

Немец физик җәмгыяте утырышында Макс Планк үзенең универсаль *h* даимиен кертә, "Нормаль спектрда нурланыш энергиясе бүленеше теориясе" дип аталган тарихи мәкаләсен укый. Бу көнне, 1900 елның 14 мартын, квант тәгълиматы туган көн дип исәплиләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Квант механикасы
Релятивистик механика

**Релятивистик механика** – физиканың, яктылык тизлеге белән чагыштырырлык зур тизлектә хәрәкәт итүче җисем һәм кисәкчекләрнең хәрәкәт законнарын өйрәнүче бүлеге. 
Яктылык тизлегеннән җитәрлек дәрәҗәдә кечкенә тизлекләрдә классик механикага күчә.

## Гомуми принциплары
Релятивистик механика – классик механикадан аермалы буларак, фәза координаталары һәм вакыт бәйсез булып торган (вакыт абсолют , ягъни бөтен исәп системаларында да бертөрле), Галилей үзгәртмәләре тәэсир иткән, вакыйгалар, физик өч-үлчәмле фәза һәм вакытны берләштергән, дүрт-үлчәмле фәзада (Минковский фәзасы) барган һәм Лоренц үзгәртмәләре йогынтысы эшләгән теория. Димәк, классик механикадан аермалы буларак, вакыйгаларның хәзергелеге исәп системаларын сайлаудан тора.

Релятивистик механиканың төп законнары – Ньютонның икенче законының релятивистик гомумиләштерүе һәм энегия-импульс саклануының релятивистик законы Лоренц үзгәртмәләрендә фәза-вакыт координаталарының "буталуы" нәтиҗәсе.

## Релятивистик механикада [[Ньютонның икенче законы]]
Көч болай күрсәтелә – F= \frac {d\overrightarrow {p}}{dt}, шулай ук релятивистик импульс өчен аңлатма билгеле:

\overrightarrow {p}= \frac{m \overrightarrow {v}}{ \sqrt{1-v^2/c^2}} **(1)**. 

Шулай булгач, көчне табу өчен (1) аңлатмадан вакыт буенча  чыгарылма алу җитә, һәм нәтиҗәдә:

\frac {d\overrightarrow {p}}{dt}=m\gamma\overrightarrow {a}+m\gamma^3[\overrightarrow{\beta} (\overrightarrow {\beta} \overrightarrow {a} )], кая 

\overrightarrow{\beta}\equiv \frac {\overrightarrow{v}}{c}

\gamma \equiv \frac {1}{\sqrt{1-v^2/c^2}}.

\overrightarrow{F}=m\overrightarrow{a} Ньютон аңлатмасы белән чагыштырсак, релятивизмда, көчнең нормаль төзүчесеннән башка, тангенциаль төзүчесе дә бар икәне күренә. 

## Релятивистик механикада ирекле кисәкчекнең [[Лагранж функциясе]]
Иң кечкенә тәэсир принцибыннан чыгып, тәэсир интегралын язабыз : S= -\int\limits_{a}^{b}\alpha ds, кая \alpha-ужай сан. Махсус чагыштырмалылык теориясеннән билгеле булганча, ds=c \sqrt{1-v^2/c^2}dt, тәэсир интегралына куеп, табабыз: S=- \int\limits_{t_1}^{t_2} \alpha c  \sqrt{1-v^2/c^2}dt. Ләкин, икенче яктан,  тәэсир интегралын, Лагранж функциясе аша күрсәтеп була: S=\int\limits_{t_1}^{t_2}\mathcal{L}dt. Соңгы ике аңлатманы чагыштырып, интеграл астындагы аңлатмалар үзара  тигез икәнлеген күрәбез:

\mathcal{L}=-  \alpha c  \sqrt{1-v^2/c^2}.
Соңгы аңлатманы \frac{v}{c} дәрәҗәләре буенча таркатабыз:

\mathcal{L}\simeq \alpha c  + \frac{\alpha v^2}{2c}, таркатуның беренче буыны тизлеккә бәйле түгел, димәк хәрәкәт тигезләмәләренә бернинди дә үзгәреш кертми. Шулай булгач,  \frac{m v^2}{2} – Лагранжның классик аңлатмасы белән чагыштырып, \alpha консантасын (даимиен) табу җиңел:  

\alpha = mc. Ниһаять, ирекле кисәкчекнең Лагранж функциясен табабыз: 
\mathcal{L}=-mc^2\sqrt{1-v^2/c^2}.

Өстә китерелгән фикерләүләрне, кисәкче өчен генә түгел, ә ирекле җисем өчен дә кулланып була (әгәр дә җисем өлешләре бербөтен буларак хәрәкәтләнсә).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Махсус чагыштырмалылык теориясе

Төркем:Физика
Тоташ тирәлекләр механикасы

**Тоташ тирәлекләр механикасы** – механиканың, газсыман, сыек һәм каты деформацияләнүчән җисемнәрнең хәрәкәтен өйрәнүче бүлеге.

Тоташ тирәлекләр механикасында, теоретик механикада үсеш алган ысуллар нигезендә, бирелгән урынны (пространствоны) тулаем эзлексез тутыручы материаль җисемнәрнең, аларның молекуляр төзелешенә әһәмият бирмичә, хәрәкәте өйрәнелә.
Шуның белән бергә, тыгызлык, тизлек кебек җисемнәрнең характеристикалары эзлексез дип санала. Чөнки тоташ тирәлекләр механикасында кулланылган үлчәмнәр, молекула үлчәмнәреннән җитәрлек зур. Җисемнең бирелгән үзлекләрен өйрәнү өчен кирәк булган минималь күләм билгеләнгән күләм (рус. Представительный объём), яки физик кечкенә күләм дип атала. Бу гадиләштерү аппаратның эзлексез функцияләре өчен яхшы эшкәртелгән иң югары математиканы тоташ тирәлекләр механикасында кулланырга мөмкинлек бирә. 
Эзлексезлек фаразыннан (гипотезасыннан) башка, урын һәм вакыт турында да фараз кабул ителә – бөтен процесслар, нокталар арасындагы ераклык билгеләнгән пространствода карала һәм алар вакыт белән үзгәрәләр. Тоташ тирәлекләрнең классик механикасында вакыт бөтен күзәтүчеләр өчен бертөрле ага, ә релятивистикта – урын һәм вакыт бергә урын-вакытка берләшәләр.

Су, һава кебек гади материаль җисемнәрдән башка, тоташ тирәлекләр механикасында аерым тирәлекләр дә карала: 
кыр тирәлеге – электромагнит кыр, нурланыш кыры, гравитация кыры һ.б.

Тоташ тирәлекләр механикасы механик мисалларны математик мисалларга, ягъни , математик операөияләр ярдәмендә, ниндидер сан, яки функция табу мисалларына чыгару ысулларын карыйлар.

Шул ук вакытта фән деформацияләнүче җисемнәр өчен гомуми үзлекәр һәм законнар табу ысулларын тикшерә.

Тоташ тирәлекләр механикасы тәэсире астында, *математика*ның комплекслы анализ, интеграль тигезләмәләр һәм аерым чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмә өчен кырый мисал лар (рус. краевые задачи) кебек өлешләре үсеш ала.

Тоташ тирәлекләр механикасы түбәндәгеләргә бүленә:
* Каты җисемнәр механикасы;
* Гидродинамика;
* Газодинамика.
Бу бүлекләрнең һәрберсе таррак бүлекләргә бүленә. Мәсәлән, каты җисемнәр механикасы сыгылмалылык теориясенә, пластиклык теориясенә, ярылу теориясенә һ.б. бүленә.

## Моны да карагыз
* Бүленешләрне билгеләүче теория 9рус. Теория определяющих соотношений)
* Математик модель

Төркем:Физика
Электр корылмасы

**Эле́ктр корылмасы** яки **электр коргысы**  – җисемнең электр кыры  чыганагы булу һәм электромагнит тәэсир итешүләрендә катнашу мөмкинлеге бирүче үзлеге. Корылма микъдар характеристикасы булып тора. СИда корылманың үлчәү берәмлеге – кулон. Корылма беренче тапкыр 1785 елда Кулон законында кертелә. Бер кулонлы корылма бик зур: әгәр вакуумда ике корылма (q1=q2=1Кл) 1 м ераклыкта урнашса, алар үзара 9×109 H көч белән тәэсир итешерләр иде.

Йомык системаның электр корылмасы вакыт үтү белән саклана һәм квантлана – элементар электр корылмасына кабатлы үзгәрә. Коргының саклану кануны – физиканың төп законнарыннан берсе.

**Электр корылмасы зурлыгы** (яки, электр коргысы) – уңай һәм тискәре тамгага ия булырга мөмкин, коргы йөртүчеләрнең һәм корылган кисәкчекләрнең микъдари характеристикасы.

Электр корылмасының билгеле йөртүчеләре булып электр корылган элементар кисәкчекләр – электрон (бер тискәре элементар электр корылмасы), протон (бер уңай элементар корылма) һәм башка азрак таралган кисәкчекләр. Электрон корылмасы −1,602176487(40)×10−19 Кл. Тулаем алганда, табигатьтә уңай һәм тискәре корылмалар саны бер үк. Атом һәм молекулаларның корылмалар суммасы  нульгә тигез, ә уңай һәм тискәре ионнарның коргылары каты җисемнәрнең кристаллик рәшәткәләре бүлекләрендә үзара компенсацияләнгән.

## Тарих
1729 елда Шарль Дюфе ике төрле корылма булганлыгын ачыклый. Беренчесе пыяла белән ефәк, икенчесе сумала белән йон ышкылганда барлыкка килә. Шуңа күрә Дюфе бу корылмаларны «пыяла» һәм «сумала» корылмалары дип атый. Уңай һәм тискәре коргылар атамаларын Бенджамин Франклин кертә.

## Искәрмәләр



## Моны да карагыз
* Нокта электр корылмасы
* Коргы тыгызлыгы

## Әдәбият
* «Физика: Югары техник уку йортлары өчен д-лек: Өч кисәктә. 2 кисәк» 
Галимов Д.Г., Даутов Г.Ю., Тимеркәев Б.А.

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Майкл Фарадей

**Майкл Фарадей** (1791 елның 22 сентябре – 1867 елның 25 августы ) – инглиз физигы һәм химигы, электромагнит кыр тәгълиматына нигез салучы.

## Биография
Майкл Лондонда тимерче гаиләсендә туа. Гаиләсенең ярлы булуы аркасында Майкл урта мәктәпне дә тәмамлый алмыйча 13 яшендә китап төпләүче булып эшкә керә һәм анда ун ел буена эшли. Бер үк вакытта ул физика һәм химия буенча үзенә кызыклы булган барлык китапларны укып чыга. Китапларда тасвирланган тәҗрибәләрне үз лабораториясендә кабатлый.

Соңрак Фарадей күренекле физик Гэмфри Дэви белән таныша һәм аның ярдәме белән Европага сәяхәт кыла. Сәяхәт вакытында ул А.&nbsp;Ампер, М.&nbsp;Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кебек физиклар белән күрешеп таныша.

## Эзләнүләр
* 1816 – беренче басма хезмәте чыга.
* 1820 – Фарадей никел белән корыч иретмәче чыгара. Бу эше тутыкмаучан корыч ясауда беренче адым булып санала. 
* 1821 елга кадәр ул нигездә химия буенча 40 ка якын эш бастыра. 
* 1824 – беренче булып хлорны сыек хәлдә аерып ала. Тора-бара аның эзләнүләре электромагнетизм өлкәсенә күчә. 
* 1831 – электромагнит индукциясе күренешенен ача.
* 1832 – электрохимия кануннарын ача.
## Искәрмәләр

Төркем:Физика
Төркем:Химиклар
Төркем:Физиклар
Март

**Март** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Март_(Бушай)  Mart (Buşay)]*) (шулай ук **Бушай**, кайбер җирдә Буранай, иске төрки тәкъвимдә  Нәүрүз )(, Борынгы Рим сугыш тәңресе Марс исеменнән) — Милади тәкъвименең өченче ае. Татар теленә март сүзе Византиядән килгән.

Инкыйлабка кадәр татар иске дәверлеге буенча **[[Бушай]]** (21.2-21.3), **[[Яңарыш ае]]** (21.3-21.4) (кайбер җирдә  Буранай  яки  Нәүрүз ) дип йөртелә.

* 1.3 - 21.3 дәвере - Агам Бушай
* 21.3 - 31.3 дәвере - Энем Яңарыш дип йөртелә
#### 
###### 
###### 
###### 
* Икенче дүшәмбесе:
**  Милләтләр дуслыгы илләрендә ***Милләтләр дуслыгы көне*** ().
** ның  *Виктория провинциясе*ндә ***Хезмәт көне*** ().
* Икенче чәршәмбесе - дә ***Милли [[тәмәке]]дән баш тарту көне*** ().
* Икенче пәнҗешәмбе - ***Бөтендөнья [[бөер]] көне*** ().
* Икенче тулы атнаның җомгасы - 20px ***Бөтендөнья [[йокы]] көне*** ().
* Өченче сишәмбе - ***Бөтендөнья җәмгыяви хезмәт көне*** (, ).
* Өченче шимбәсеннән башланган атнасы -  Франкофон илләрдә ***Халыкара юлларда хөрмәт күрсәтү атнасы*** ().
* Айның соңгы декадасы - ның ндагы   шәһәрендә 10 көнлек ***Халыкара cакура чәчәк атуы фестивале*** () уза.
* Соңгы дүшәмбесе - ның нда ***Севард көне*** ().
* Соңгы шимбәсе — 20px Бөтендөнья кыргый табигать фонды тарафыннан бер сәгатькә электр утларны сүндереп **[[Җир сәгате]]** билгеләнә.
* Соңгы чәршәмбесе - ***Халыкара бушлай контент көне*** ().
* Соңгы яшкәмбесе - ның башкаласы  шәһәрендә 2 атналык ***Милли сакура чәчәк ату фестивале*** () башлана.

### [[Татар дөньясы]]

#### 
========

## Сынамышлар
* Март башы көн кояшлы булса, яшелчә уңа.
* Мартның әүвәлге шимбәсендә кар яуса, чикләвек һәм карабодай уңар.
* Марттагы кар бакча җимешенә бик ярар.
* Мартта кояш карны нык кыздырып эретә башласа, картлар: «Быел кар астына ут иртә керде, иген яхшы булыр»,- диләр.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

*
10 сентябрь

**10 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның унынчы көне. Ел ахырына кадәр 112 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Бөтендөнья үз-үзенә кул салуга каршылык көне*** ()
###### 
*  — ***Америка кызыл тәнлеләре мирас көне*** ()
*  — ***Милли көн*** (, Беренче суверенитет референдумы, 1967).
*  — ***[[Бала]]лар көне*** ().
* :
** милли физкультура һәм спорт көне (рус.).
** /   /  — ны саклауда һәм 1853-1856 Кырым сугышы дәвамында корбан төшкән гаскәрләрне искә алу көне (рус.).
###### 
*  Кытай һәм  — ***[[Укытучылар көне]]*** ().
*  — украин кинематографы көне (рус.).
#### Өлкә
* ның:
** ндагы  (1959) һәм  (1959) шәһәрләре нигезләнү көне .
** ндагы  шәһәре бәйрәме.

## 
* 1172 — Мисырда Габбәсиләр хәлифәте төзелүе игълан ителә.
* 1918:
** беренче тапкыр *[[Беренче бөтендөнья сугышы]]* төшенчәсе кулланыла.
** Россия ватандашлар сугышы: *[[Казан операциясе]]* нәтиҗәсендә 20px *[[:ru:Красная гвардия (Россия)|кызыллар (рус.)]]* ны аклардан (рус.) (20px *[[:ru:Народная армия|КомУч Халык армиясе (рус.)]]*) бушата.
* 1939 —  ка (Алмания) сугыш игълан итә.

## 
 
* 1870 — Мөхәммәдсадыйк Иманколый, татар язучысы, дини эшлеклесе.
* 1891 — Александр Эшкинин, мари совет дәүләт эшлеклесе.
* 1892 — Артур Комптон, АКШ галиме, Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе.
* 1892 — Шакир Шамильский, татар театрына нигез салучыларның берсе, Татарстанның атказанган артисты.
* 1900 — Камил Рәхимов, композитор (Уфа).
* 1924 — Вилдан Хәбиев, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре миномётчы отделениесе командиры, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1925 — Касыйм Тәхау, татар язучысы, фронтовик, журналист.
* 1933 — Леонид Змачинский, инженер, элекке Яшел Үзән көймәләр төзү заводы директоры.
* 1933 — Юрий Яблоков, физика галиме, профессор.
* 1948 — Гөлфия Юнысова, башкорт шагыйрәсе.
* 1958 — Крис Коламбус, АКШ кинорежиссеры.
* 1965 — Амур Фәләх, татар язучысы, журналист.
* 1967 — Илсөя Төхфәтуллина, драма актрисасы, ТР халык артисты (2016).
* 1969 — Айдар Габдинов, җырчы (*тенор*), Татарстанның атказанган артисты.
* 1987 — Әлфрид Бостанов, тарихчы, исламият белгече.

## 

* 1797 — Мэри Годвин, инглиз язучысы.
* 1931 — Дмитрий Егоров, математик.
* 1983 — Галия Измайлова (1909-1983) — Татарстан АССР халык комиссары (1938-1943).
* 2019 — Альберт Разин, философ, социолог, удмурт милли хәрәкәте активисты.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:10 сентябрь
6 сентябрь

**6 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 116 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Болгария — ***берләшү көне*** (, ).
*  Свазиленд — ***бәйсезлек көне*** (, ).
*  Чили — милли бердәмлек көне
###### 
*  — ***Иҗтимагый мөнәсәбәтләр көне*** ().
*  Бонэйр *()* — ***Байрак көне*** (, ).
*  — ***[[Секс]] көне*** ().
*  — ***[[Хәрби көчләр]] көне*** ().
*  — ***Илне саклау көне*** (, ), коры җир гаскәре көне.
*  — ***[[Хәрби көчләр]] көне*** (, ).
*  — ***Милли [[цирк]] көне*** ().

## 
* 1852 — да нең беренче бушлай китапханәсе ачыла.
* 1920 — да совет хөкүмәте урнаша.
* 1952 — да авторлык хокукы турында халыкара конвенция имзалана.
* 1991 —  ,  һәм  дәүләтләренең бәйсезлеген таный.
* 1991 — Ленинградка тарихи  атамасы кайтарыла.

## 
 
* 1666 — Иван V, рус патшасы.
* 1892 — Эдвард Виктор Эпплтон, британ физигы, Нобель бүләге лауреаты.
* 1893 — Әминә Мөхетдинова, хокук белгече, сәясәтче, Россия империясендә югары белем алган беренче татар кызы.
* 1923 — Әгъзам Фәттахов, татар композиторы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 1940 — Зөфәр Фәтхетдинов, татар язучысы, хокук белгече, профессор, хокук фәннәре докторы.
* 1946 — Резеда Сабитовская, музыкант,  Казан музыка училищесы (көллият) директоры.
* 1966 — Закир Шаһбан, җырчы, музыкант.
* 1955 — Гөлсинә Заһидуллина, икътисад галиме, профессор.

## 

* 1566 — Сөләйман I,  *[[Госман империясе солтаннары|солтаны]]*.
* 1935 — Габдулла Зөлкарнәй, драматург. 
* 1962 — Ганс Эйслер, алман композиторы, дирижер.
* 1988 — Алексей Спиридонов, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1992 — Александр Сомов, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1997 — Нур Зарипов, башкорт-рус язучысы.
* 1998 — Фасил Әхмәтов, татар композиторы.
* 1998 — Акира Куросава,  япон кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.
* 1999 — Наҗар Нәҗми, Башкортостанның татар шагыйре.
* 2022 — Кәрим Долотказин, вуз укытучысы, икътисадчы, җәмәгать эшлеклесе.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 сентябрь
Нокта электр корылмасы

**Нокта́ эле́ктр корылмасы́** – электростатик тәэсирләшү каралган ераклык белән чагыштырганда, йөртүчесенең күләме исәпкә алмаслык дәрәҗәдә кечкенә булган электр корылмасы. Кулон законы  нәкъ бу корылмалар өчен төзелгән. Нокта корылмаларын корылган материаль нокта буларак та карыйлар. 

## Моны да карагыз
* Элементар электр корылмасы

Төркем:Физика 
Төркем:Электродинамика
Кулон законы

**Куло́н кануны** – нокта электр корылмалары тәэсирләшүе кануны.

1785 елда Кулон тарафыннан ачыла. Металлик шарлар белән бик күп тәҗрибәләр үткәргәннән соң, Шарль Кулон канунга мондый формулировка бирә:

**Вакуумдагы ике корылган нокталы җисемнәр арасындагы тәэсир итешү көче, бу ике җисемне тоташтыручы туры сызык буенча юнәлгән, һәм ул корылма зурлыкларының тапкырчыгышына туры, ә алар арасындагы ераклыкның квадратына кире пропорциональ.**

Канун дөрес булсын өчен түбәндәгеләр кирәк:
# корылмаларның нокталыгы – ягъни корылган җисемнәр арасындагы ераклык, аларның үлчәмнәреннән күпкә зуррак булырга тиеш.
# аларның хәрәкәтсезлеге. Әгәр алай булмаса, өстәмә эффектланы исәпкә алырга кирәк: хәрәкәт итүче корылманың магнит кырын, һәм аңа тиңдәш, үзгә корылмага тәэсир итүче өстәмә Лоренц көчен. 
# Вакуумдагы тәэсирләшү.

Ләкин, канун, кайсыбер дөресләүләр белән, тирәлектәге һәм хәрәкәтләнүче корылмалар тәэсирләшүенә дә дөрес.

Ш.Кулонның канунын векторлы формада түбәндәгечә язалар:

: \vec{F}_{12}=k\cdot\frac{q_1 \cdot q_2}{r_{12}^2} \frac{\vec{r}_{12}}{r_{12}}

монда \vec{F}_{12} – 1 корылманың 2 корылмага тәэсир итү көче; q_1, q_2 – корылмалар зурлыгы; \vec{r}_{12} – радиус-вектор (1 корылмадан 2 корылмага үткәрелгән, һәм модуле буенча корылмалар арсындагы ераклыкка – r_{12}) тигез булган вектор; k – пропорциональлек коэффициенты.

Шулай итеп, канун бер тамгалы корылмаларның этешкәнен, ә каршы тамгалыларының тартышканын ачык күрсәтә.

## k коэффициенты

СГСта үлчәү берәмлеге шулай итеп алынган ки, коэффициент *k*&nbsp;=&nbsp;1 һәм, кагыйдә буларак, төшеп кала.

СИда  (яки Ф−1·м) һәм түбәндәгечә языла:

:k=\frac{1}{4\pi\varepsilon_0}

кая \varepsilon_0&nbsp;≈&nbsp;8.854187817·10−12&nbsp;Ф/м – электр даимие.

Бертөрле изотроп матдәдә формуланың ваклаучысына тирәлекнең диэлектрик үткәрүчәнлеге ε кушыла.

СГСта
:k=\frac{1}{\varepsilon}

СИда
:k=\frac{1}{4\pi\varepsilon_0\varepsilon}

## Тарих

Кулонга хәтле 11 ел элек, корылмалар тәэсир итешүен Г. Кавендиш ача, ләкин аның нәтиҗәләре бастырылмый һәм охак вакыт беленмичә кала.

Кулон үзе җөпләр чиратылу белән шөгыльләнгән һәм чиратылган үлчәүләр уйлап тапкан. Ул үзенең канунын, шул үлчәүләр ярдәмендә корылган шарчыкларның тәэсирләшү көчен өйрәнеп, ача.

## Моны да карагыз
* Электр кыры

Төркем:Физика
Төркем:Электродинамика
Электростатика

**Электростатика** — физиканың, электр корылмаларын өйрәнүче бүлеге.

Бертамгалы корылган җисемнәр арасында электростатик этелү, ә каршы тамгалы җисемнәрдә - электростатик тартылу барлыкка килә. Электр корылмаларын билгеләүче прибор - электроскоп нигезендә бертамгалы корылган җисемнәр арасындагы электростатик этелү күренеше тора.

Электростатика нигезендә Кулон законы ята. Бу закон нокта электр корылмалары арасындагы тәэсир итешүне тикшерә.

## Тарих

Электростатикага нигез булып Кулон эшләре тора (аңа кадәр 10 ел элек, зуррак төгәллек белән, Кавендиш шул ук нәтиҗәгә ирешсә дә. Кавендиш эше нәтиҗәләре гаилә архивында сакланган, һәм 100 елдан соң гына бастырып чыгарылган); соңгы булып табылган электр тәэсирләшүләре законы Гринга, Гаусска һәм Пуассонга математик яктан гади теория төзергә мөмкинлек бирә. Грин һәм Гаусс тарафыннан төзелгән потенциаллар теориясе электростатиканың мөһим өлешен алып тора. Электростатикадан бик күп тәҗрибәле тикшерүләрне Рис үткәрә.

XIX гасырның утызынчы елларында үткәрелгән, Фарадей тәҗрибәләре, электр корылмалары тәгълиматының мөһим өйрәнүләрендә тамырдан үзгәреш китереп чыгара. Бу тәҗрибәләр, элек электрлыкка пассив кагылган дип саналучылар, ягъни изоляцияләүче матдәләр, Фарадей кушкан атама буенча - диэлектриклар, электр процессларында, аерым алганда, үткәргечләрнең электрлашуында билгеләүче урынны алып торганын күрсәтә. Алар конденсаторның ике өслеге арасындагы изоляцияләүче матдәнең конденсаторның электр сыешлыгы зурлыгында мөһим урын алып торганны ачыклыйлар. Конденсаторның өслекләре арасындагы һаваны сыек, яки каты изолятор белән алыштыру, һаваны калдырып, өслекләр арсындагы ераклыкны муафыйк киметүгә тиң. Һава катламын башка сыек яки каты диэлектрикка алмаштыру конденсаторның электр сыешлыгын K тапкыр арттыра. Фарадей бу К зурлыгын бирелгән диэлектрикның *индуктив мөмкинлеге* дип атый. 
Хәзер К зурлыгын изоляцияләүче матдәнең диэлектрик үткәрүчәнлеге дип атыйлар.

Электр сыешлыгының шундый ук үзгәрүе, җисемне һавадан үзгә изоляцияләүче тирәлеккә күчергәндә, һәрбер аерым  үткәрүче җисемдә дә була. Ләкин җисемне электр сыешлыгының үзгәрүе, андагы бирелгән электр потенциалында, җисемдәге корылма зурлыгының да үзгәрүенә китерә, һәм, киресенчә, бирелгән корылмада потенциалның үзгәрхенә.  
Шул ук вакытта ул җисемнең электр энергиясен дә үзгәртә. Димәк, изоляцияләүче  тирәлекнең, аңа электрлашучы җисемнәр урнаштырылган булса, яки үзе белән конденсатор өслекләрен аерып торса, әһәмияте бик зур. Изоляцияләүче матдә җисем өслегендә электр корылмасын тотып кына калмый, ә аның электр халәтенә йогынты ясый. Фарадей тәҗрибәләре, аны шундый нәтиҗәгә китерә.

Кулон гипотезасы буенча, җисменәр арасындагы элекр тәэсирләшүләр, ераклыкта баручы тәэсирләшү кебек каралган. r ераклыктагы ике ноктада урнашкан, ике q һәм q' электр корылмасы, үзләрен тоташтыручы туры сызык буенча, бер-берсенә түбәндәге формулада күрсәтелгән көч белән тартылалар,яки этеләләр:

:f = C \frac{qq'}{r^2},  ,

ә C - q, r һәм f зурлыкларын үлчи торган берәмлекләргә генә бәйле булган кәфисинт дип каралган. q һәм q' корылмалары арасындагы тирәлекнең f зурлыгына бернинди әһәмияте юк дип уйлаганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Электростатика
Электроскоп

**Электроско́п** — электр корылмасының  булу-булмавын белү әсбабы.

Электроскопның эшләү принцибы Кулон законына нигезләнгән.

Төркем:Электростатика
Фундаменталь физик даимиләр

**Фундамента́ль физи́к даимилә'р** (*вар.: конста́нта*)&nbsp;– аерым җисемнәрне генә түгел, ә бөтен безнең дөньяны характерлаучы физик берәмлек. Фундаменталь физик даимиләр теоретик физика ярдәмендә әйләнә-тирә дөньяны математик тасвирлаганда килеп чыгалар. 
Еш кына монда, аерым җисемнәр белән бәйле булган, физик даимиләрне дә кертәләр.

"Даими" сүзе бирелгән зурлыкның сан мәгънәсе вакыт үтү белән үзгәрмәвен күз алдында тота. Дөреслектә бу алай булмаска да мөмкин (мәсәлән, соңгы вакытта, нечкә структура даимие галәм эволюциясе белән үзгәргәненә дәлилләр китерелде). Ләкин бу зурлыыклар үзгәрсәләр дә, бик акрын үзгәрәләр.

Берәмлекле һәм берәмлексез даимиләрне аерып йөртәләр. Берәмлекле зурлыкның сан мәгънәсе нинди үлчәү берәмлеге сайлауга бәйле. Ә берәмлексез даимләрнең сан мәгънәсе фундаментальрәк, чөнки берәмлекләр системасын сайлауга бәйле түгел.

## Фундаменталь физик даимиләр

## Фундаменталь даимиләрнең үлчәү комбинацияләре

## Аерым берәмлекләр системаларын бәйләүче даимиләр

## Кайсыбер башка физик даимиләр

## Искәрмәләр

Төркем:Үлчәү
Гармоник тирбәнүләр

** Гармоник тирбәнүләр** – аргументтан бәйлелеге синус яки косинус функциясе булган, нинди дә булса берәмлекнең периодик үзгәрү күренеше. Мәсәлән, вакыт үтү белән түбәндәгечә үзгәрүче зурлык, 

x = A \sin (\omega t + \varphi) или
кая *х* – үзгәрүче берәмлекнең зурлыгы, *t* – вакыт, *А* – тирбәнү амплитудасы, ω – тирбәнүнең циклик ешлыгы, (\omega t + \varphi) – тирбәнүнең тулы фазасы, \varphi – тирбәнүнең башлангыч фазачы.

## Тирбәнүләр төре

# **Ирекле тирбәнүләр**, системаны тигезләнеш халәтеннән чыгарганнан соң, системаның эчке энергиясе тәэсирендә баралар.
# **Мәҗбүри тирбәнүләр** тышкы периодик тәэсир астында баралар.

## Кулланылыш
Гармоник тирбәнешләр башка барлык тирбәнешләрдән түбәндәге сәбәпләр аркасында аерылалар:
# Реаль системаларда баручы *ирекле* һәм *мәҗбүри* тирбәнешләр еш кына гармоник тирбәнешләр, яки аңа якын төргә бик якын булалар.
# Периодик функцияләрнең киң классын тригонометрик компонентларга таркатып була. Үзгә төрле әйткәндә, бөтен тирбәнүләрне гармоник тирбәнүләр суммасы итеп карарга мөмкин.
# Системаларның киң классы өчен, гармоник тәэсиргә җавап булып гармоник тирбәнү тора, бу вакытта тәэсир һәм җавап бәйләнеше системаның тотрыклы характеристикасы булып тора. Өстәге үзлекне исәпкә алып, ул система аша ирекле формадагы тирбәнүнең үтүен өйрәнергә мөмкинлек бирә.

## См. также
* Гармоник осциллятор
* Математик маятник
* Физик маятник
* Псевдогармоник тирбәнүләр

Төркем:Дулкын физикасы
Төркем:Тирбәнүләр теориясе
Когерентлык

**Когерентлык** (латинча *cohaerens* ("бәйләнештә торучы") сүзеннән) — берничә тибрәнүче яки дулкынлы процессның кушылганда ачыкланучы вакыт буенча корреляцияләнгән булуы. Тибрәнешләрнең фаза аермасы даими булганда һәм кушылганда шул ук уртак ешлыклы тибрәнеш килеп чыкканда тибрәнешләр когерент була.

Ике когерент тибрәнешнең классик үрнәге - бер үк ешлыклы ике синусоидаль тибрәнеш.

Когерентлыкны өйрәнү вакыт когерентлыгы һәм пространство когерентлыгы төшенчәләренең килеп чыгуына китерә.

Когерентлыксыз интерференция (физика) күренешен күзәтү мөмкин түгел.

## Моны да карагыз
* Интерференция (физика)

Төркем:Дулкын оптикасы
Радиофизика

**Радиофи́зика** – физиканың бөтен ешлыктагы электромагнит тибрәнүләрне өйрәнүне һәм куллануны үз эченә алган бүлеге. Радиофизиканың төп тикшерү объекты булып – радиодулкыннар, яки төгәлрәк, аларның тирәлек һәм объектлар белән тәэсир итешүен, радиодулкыннарның тигезләнештә булмаган тирәлектә һәм системаларда хәрәкәте тора. Радиофизика үз эченә нурланышка һәм радиодулкыннарны теркәүгә кагылган мәсьәләләрне, һәм радиодулкынарның тигезләнешсез тирәлекләрдә таралышын һәм тәэсир итешүен, дистанцион диагностиканың кире мәсьәләләрен ала. 
Радиофизика, фән буларак, радиотехникага түбәндәге җиһазларны ясау өчен кулланылган белемне бирә: кабул итүче һәм җибәрүче антенналар, электромагнит дулкын генераторлары һәм кабул иткечләре, көчәйткечләр һәм фильтрлар, модуляторлар һәм демодуляторлар, радиодулкын үткәргечләр, радиолокаторлар, квант җиһазлары һ.б.

Радиофизика тикшергән ешлыклар – берничә ун герцтан алып дистәләгән терагерцларга кадәр. Соңгы вакытта радиофизика мәсьәләре үз эчләренә, бөтен тибрәнүче ешлыклар спектрын алып (ультрафиолет нурланышны да), оптика һәм акустика кебек арадаш фәннәр мәсьәләләрен ала.

Чишелүче мәсьәләләре буенча радиофизика түбәндәгеләргә бүленергә мөмкин:

* Классик радиофизика
* Квант радиофизикасы
* Статистик радиофизика

Радиофизикада түбәндәге төп тикшеренү өлкәләре бар:
* Өзлексез тирәлекләрдә һәм тибрәнүче системаларда электрик тибрәнүләрне тәҗрибәле һәм теоретик тикшеренүләр. Тикшерү нәтиҗәләре генерациянең яңа методларын табарга мөмкинлек бирә. 
* Радиодулкыннар, аларның нурланышы һәм таралышы.
* Радиодиапазон электромагнит дулкыннарының, һәм шулай ук, электр тибрәнүләренең газларда, каты җисемнәрдә һәм вакуумда электр тогы йөртүчеләр белән тәэсир итешүе. Радиофизиканың һәм актуаль мәсьәләләрнең хәзерге үсеш дәрәҗәсе югары дәрәҗәдәге математик аппарт һәм уникаль тикшерү технологияләрен куллануны таләп итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Электродинамика
* Радиотехника

Төркем:Радиотехника
Төркем:Радиофизика
Тоташ тирәлекләр электродинамикасы

**Тота'ш тирәлеклә'р электродина'микасы** — тоташ тирәлекләр физикасының тоташ тирәлекләрнең электр, магнит һәм оптик үзлекләрен өйрәнүче бүлеге. Әгәр дә тирәлек өлешчә, яки бөтенләй ионлашкан газ булса, [плазма физикасы] термины күбрәк кулланылышлы. 

## Тоташ тирәлекнең электроманит характеристкалары
Тоташ тирәлекнең электр һәм магнит үзлекләре \!\,\epsilon_{ij} диэлектрик үткәрүчәнлеге тензоры, \!\,\mu_{ij} магнит үткәрүчәнлеге тензоры һәм \!\,\sigma_{ij} тирәлекнең чагыштырма үткәрүчәнлеге белән тасвирлана, шул ук вакытта бу зурлыклар вакытка һәм урынга бәйле булырга мөмкиннәр.  

Стационар күренешләрдә, диэлектрик һәм магнит үткәрүчәнлеге тензорлары тирәлектә көчәнеш сызыкларының төренә тәэсир ясыйлар, ә чагыштырма үткәрүчәнлек тензоры - тышкы көчләр тәэсире астында, токның агышы юнәлешенә.

стационар булмаган күренешләр өчен \!\,\epsilon_{ij}(t), \!\,\mu_{ij}(t) һәм \!\,\sigma_{ij}(t) урынына \!\,\epsilon_{ij}(\omega), \!\,\mu_{ij}(\omega) һәм \!\,\sigma_{ij}(\omega) Фурье-сурәтләргә кертү файдалырак. 
Тирәлекнең нәкъ бу характеристикаларын, тирәлектә таралучы, \!\,\omega ешлыклы яссы электромагнит дулкын сизә.

## Электро- һәм магнитооптик күренешләр
кагыйдә буларак, \!\,\epsilon_{ij}(t), \!\,\mu_{ij}(t) һәм \!\,\sigma_{ij}(t) зурлыклары вакыттан бәйле рәвештә, симметррик булмаган профильга ия. Бу Фурье-сурәтләренең комлекслы зурлыкларга әйләнүенә китерә. Физик яктан бу, тирәлектә таралучы электромагнит дулкынның экспонциаль сүнүенә китерә.

Әстә тасвирланган барлык тензорлар тышкы электр һәм магнит кырлары тәэсирендә үзгәрергә мөмкиннәр, һәм бу төрле электрооптик һәм магнитооптик эффектларга китерә. 

Мәсәлн, тышкы магнит кырын куйганда, кайбер изотроп тирәлекләр (ферромагнетиклар, плазма) үзләрен анизотроп тоталар - магнит һзәм электр үткәрүчәнлекләре тензорларының диагональ булмаган компонентлары барлыкка килә. Электромагнит дулкын буйлы таралганда, дулкын таралышы юнәлеше тышкы кырның магнит көч линияләренә параллель вакытта, **[[Фарадей эффекты]] ** күзәтелә. Ул уң һәм сул әйләнә поляризацияле электромагнит дулкыннарның тирәлектә төрле тизлек белән таралуыннан гыйбарәт. Нәтиҗә буларак, сызыкча полярлашкан таралучы, каршы әйләнү юнәлешле әйләнә поляризацияле ике дулкынның суперпозициясе кебек күрсәтелә алган, дулкын вакытында, дулкын поляризациясе яссылыгы тирәлектә таралуы барышында әйләнә.  

Башка, шулй ук тензорның диагональ булмаган элементлары барлыкка килү белән бәйле булган, билгеле эффект, даими электр тогы өстәлгәндә, тирәлекнең икеләтә нур-сынуы барлыкка килүеннән гыйбарәт, һәм ул **[[Керр эффекты]]** исемен йөртә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Магнитогидродинамика
* Электрогидродинамика

Törkem:Тоташ тирәлекләр физикасы
Француз Гвианасы

**Гвиана** (еш кына Француз Гвианасы (фран. Guyane Française) дип атала) – Франциянең диңгез арты территорияләреннән иң эресе. Көньяк Американың төньяк-көнчыгышында урнашкан. Административ үзәге – Кайенна шәһәре. Көнбатышта Суринам белән,  көньякта һәм көнчыгышта Бразилия белән чиктәш, төньякта һәм төньяк-көнчыгышта Атлантик океан сулары белән юыла.

## Тарих
* 1499 – Гвиана испаннар тарафыннан ачыла, ләкин аларның игътибарын җәлеп итми. 
* 1604 – беренче француз колонистларының урнашуы. Алар плантация хуҗалыкларына эшче көч буларак негрларны китерәләр. 
* 1848 – Франциядә коллык юкка чыгарыла.
* 1852 – Гвиана Франциянең сөрген җиренә әйләндерелә.
* 1855 – алтын чыганаклары табыла.
* 1946, 19 март – Гвиана Франциянең диңгез арты департаментына әйләндерелә.
* 1964 – экваторга якынлыгы аркасында Гвианада Франциянең космодромы төзелүе турында карар кабул ителә.

## Сәяси корылыш
Француз президенты департамент белән идарә итүче префектны билгели.

Гвианы халкы Франциянең парламенты булган Милли Ассамблеяга ике депутат һәм бер Франция сенаторын сайлыйлар.

Җирле хакимиятне Гвиана халкы сайлап куючы Генераль Шура (19 әгъза) һәм Җирле Шура (34 әгъза) башкара.

## Халык
Департаментның халкы яр буенда урнашкан тар җир тасмасында яшиләр. Эчке территорияләр нигездә кешесез.

Халыкның яртысыннан артыгы – мулатлар (креоллар). Алардан соң сан буенча ак кешеләр (12%), һиндстанлылар, кытайлар, негрлар һәм индеецлар бара.

## Диннәр
Гвианада христианнар күпчелекне тәшкил итә (48 % ― католиклар, 15 % ― протестантлар, Йәһвә шаһитлары ― 3,7 %, башка христианнар), атеистлар – 9 %, башка диндәгеләр (Ислам, Яһүд дине, Һинд дине, вуду һ. б.) ― ~5 %. Мароннар һәм кайбер индеец кабиләләре үз диннәрен тота .. Гвиана Франциянең бер өлеше һәм француз департаменты булып торса да, аерым режим белән файдалана. 1905 елда кабул ителгән «Чиркәү һәм дәүләтне бүлү турындагы закон» элеккечә үк Гвианада кулланылмый. Католик дине дәүләт дине булып исәпләнә, католик руханиларына бюджеттан акча түләнә.
* Француз Гвианасында ислам
* Француз Гвианасында Һинд дине
## Табигый ресурслар һәм икътисад
Алтын, бокситлар, нефть, ниобий, тантал запаслары бар, ләкин бокситлар гына табыла, шулай ук аз күләмдә алтын һәм тантал (индивидуаль рәвештә).

Территориянең 90%тан артыгы урманнар белән капланган.

Шикәр камышы үстерелә, тулысынча диярлек ром җитештерүгә китә. Шулай ук бананнар, дөге, маниока, цитруслар үстерелә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Француз Гвианасы