open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ангилья

**Ангилья** (*Әңгилья*, , әйтелеш: ) — Бөекбританиянең үзидарәле диңгезарты территориясе.

Мәйданы 102 км². Халык саны — 13 037 кеше (2011), шуларның 90% — зәнҗиләр, 4,6% — мулатлар, 3% — ак тәнлеләр. Өч чагыштырмача зур һәм егермегә якын вак утрау һәм мәрҗән рифларынан гыйбарәт.

Башкала — Валли шәһәре.

Тропик пассатлы климат, уртача еллык температурасы +28°С. Июль-октябрьдә гарасатлар була.

Утрауның кайчан һәм кем тарафыннан ачылганлыгы төгәл билгеле түгел. 1650 елдан Бөекбритания колониясе. 1980 елдан — диңгезарты территория.

Икътисад нигезе — туризм, офшор бизнесы һәм балык тоту. Аз күләмнәрдә омарлар, тоз һәм ром читкә чыгарыла. Ягулык, азык-төлек, сәнәгать  һәм текстиль импортлана.
## Диннәр
2001 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, Ангилья халкының зур күпчелеге христианнар: англикан чиркәве диндарлары – 29 %, методистлар – 23,9 %, илленчеләр – 7,7 %, җиденче көн адвентистлары – 7,2 %, Көнбатыш Һиндстан чиркәве диндарлары – 7,6 %, баптистлар – 7,3 %, католиклар – 5,7 %, Йәһвә шаһитлары – 0, 7 %. Башка диннәр (растаманнар, Һинд дине, плимут кардәшләре, Ислам) – 6 %, атеистлар – 4 %  .
* Ангильяда ислам
Ангильяда Мөселман мәдәни үзәге (Muslim cultural centre) ачылган һәм эшли.
## Искәрмәләр

Төркем:Ангилья
Кюрасао

**Кюрасао** (Күрасау, , ) — Венесуэла ярлары янында, Кариб диңгезенең көньягында урнашкан үзидарәле дәүләти берәмлек. Нидерландлар корольлыгы федерациясе тәркибендәге субъект.

## Географиясе
Мәйданы — 444 км². Ике утраудан (Кюрасао һәм Кече Кюрасао) гыйбарәт. 

## Климат
Тропик диңгез пассатлы климат, уртача айлык температуралары 25-29°С. Еллык явым-төшем күләме — якынча 550 мм, шуларның күбесе октябрь-гыйнвар айларында яңгырлар булып төшә.

## Тарих
Утрауларны 1499 елда испан диңгез сәяхәтчесе Алонсо де Охеда кәшеф иткән. XVII гасырдан Нидерландлар биләмәсе.

## Икътисад
Икътисад нигезе — туризм, нефть эшкәртү һәм офшор бизнесы.

## Диннәр
 
Халыкның абсолют күпчелеге – христианнар (күбесе католиклар, азчылыгы протестантлар). Шулай ук Ислам, Һинд дине, Конфуцианлык, Яһүд дине һәм башка диннәр тарафдарлары яши .. 
* Кюрасаода ислам

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Нидерландка буйсынган территорияләр
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Кюрасао
Коңгырт кәрлә

**Коңгырт кәрлә** ("асйолдыз" яки "химик йолдыз") — 0,012-0,0767 Кояш массалы асйолдызлар объектлары (аларның массасы 12,57-80,36 Юпитер массасына тигез).

Йолдызларда кебек коңгырт кәрләдә җиңел элементлар төшләрендә (дейтерий, литий, бериллий, бор) термотөш синтезы реакцияләре баралар, ләкин баш эзлеклелектәге йолдызлардан аермалы буларак су тудыргыч төшләре кушылу реакцияләреннән җылылык чыгару зур түгел һәм җиңел элементлар саны беткәннән соң, йолдыз астында термотөш реакцияләре туктыйлар, шуннан соң коңгырт кәрлә тиз суына, планетасыман объектка әверелә, шуңа күрә бу йолдызлар баш эзлеклелектә тормыйлар.

Баш эзлеклелектәге йолдызлардан аермалы буларак коңгырт кәрләдә җылылык күчерү тик турбулент конвекция исәбендә бара һәм йолдыз үз тирәнлеге буенча бериш була.

## Чагыштыру

Йолдызлардан аермалы буларак коңгырт кәрләдә литий бар, шушы җәдвәлдә күрсәтелгән.

## Күренешләр


Файл:L-dwarf-nasa-hurt.png|L спектр сыйныфындагы коңгырт кәрлә
Файл:T-dwarf-nasa-hurt.png|T спектр сыйныфындагы коңгырт кәрлә
Файл:WISE 1828+2650 Brown dwarf.jpg|Y спектр сыйныфындагы коңгырт кәрлә
Late-M-dwarf-nasa-hurt.png|M спектр сыйныфындагы коңгырт кәрлә



## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Казан хореография укуханәсе

**** (, ) — 1993 елдан Казан шәһәрендә эшләп килүче, Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы карамагындагы урта махсус һөнәри белем бирүче дәүләт  белем бирү оешмасы, техникум.

## Тарих
* 1972 елда Ильяс Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесындә хореография бүлеге ачыла.
* 1993 елның 1 мартыннан әлеге бүлек мөстәкыйль уку йорты итеп үстерелә — Казан хореография училищесы (техникум) ачыла.

## Белгечлекләр
* Балет сәнгате (*Балет артисты дипломы бирелә*) — 7 ел 10 ай укыйсы. Гомуми белем бирү мәктәпләренең 4 нче сыйныфын тәмамлаган балалар кабул ителә.
* Бию сәнгате (*Җыр һәм бию ансамблендә балет артисты дипломы бирелә*) — 4 ел 10 ай укыйсы. Гомуми белем бирү мәктәпләренең 7 нче сыйныфын тәмамлаган балалар кабул ителә.

## Элемтәләр
Уку йорты Агриппина Ваганова исемендәге Рус балеты академиясе, Н. Римский-Корсаков исемендәге консерватория, «Казан» милли-мәдәни үзәгенең бию ансамбле, Мәскәү дәүләт хореография академиясе белән багланышлар урнаштырган.

## Бина
Казан үзәгендә, Карл Маркс урамында урнашкан бина 1906 елда архитектор С.В. Бечко-Друзин тарафыннан төзелгән. ХХ гасыр башы **неоклассицизм** стилендә төзелгән бина Г формасында. Бинаның ике канаты түбәсенә флюгер һәм кабыргалы өслекле гөмбәз куелган почмакта тоташа. Бина фасадын ярымколонналар һәм пилястралар бизи. Балконнарда катлаулы рәсемле рәшәткәләр. Икенче катка челтәрләп эшләнгән култыксалы тимер баскыч алып менә

## Шәхесләр
### Директорлар
* Шахнина Татьяна Зиновьевна.

### Укытучылар

* Нинель Юлтыева, РФ халык артисты.
* Виталий Бортяков, ТР халык артисты.
* Луиза Мөхәммәтгалиева, ТР халык артисты.
* Сания Хантимерова, ТР халык артисты.
* Ирина Хәкимова, РФ һәм ТР халык артисты, Тукай премиясе лауреаты.
* Валентина Дәүлиева, ТР атказанган артисты.
* Ольга Бородина, Бурятия атказанган артисты, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре һ.б.

### Тәмамлаучылар

Казан хореография училищесын тәмамлаучылар Мәскәү, Санкт-Петербург, Казан, Новосибирск, Самар, Чабаксар, Петрозаводск, Йошкар-Ола, Чиләбе  һ.б. шәһәрләрнең әйдәүче сәхнәләрендә бии. Татарстан җыр һәм бию ансамблендә, «Казан» бию ансамблендә, Игорь Моисеев исемендәге дәүләт академия халык биюе ансамблендә һ.б. бию коллективларында эшли. РФ күләмендә һәм чит илләрдә уздырылган балет конкурсларында лауреат исеменә лаек булалар.
* Алсу Гайфуллина (*Игорь Моисеев ансамблендә*)
* Екатерина Бортякова (*Мәскәү «Рус балеты таҗы» театры*)
* Михаил Тимаев
* Айдар Хисаметдинов (*[[Чуаш дәүләт опера һәм балет театры|Чуаш опера һәм балет театры]], [[Чабаксар]]*)
* Ләйсән Гыйззәтуллина  (*Пермь опера–балет театры*)
* Альберт Давыдов (*New Jersey Ballet*)
* Нурбәк Батулла (*[[Санкт-Петербург]]-[[Казан]]*)
* Байбулат Батулла (*[[Мәскәү]]*)
* Елена Сокова (*Мари опера һәм балет театры*) һ.б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарская энциклопедия. Казан: Институт татарской энциклопедии, 2012-2014.

## Сылтамалар

* Уку йортының рәсми сайты 
*  Укуханәнең «Татарстан электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
* Уку йорты турында «Милләттәшләр» сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1993 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Сәнгать уку йортлары
Төркем:Казан урта һөнәри уку йортлары
И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты

**И.В. Сталин исемендәге Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты** () —  1921-1938 елларда Мәскәү шәһәрендә эшләгән Коминтерн уку йорты.
## Тарих
Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университеты 1921 ның 10 февралендә ЦК РКП(б) карары белән РСФСР халык мәгарифе комиссариаты каршысында Азия милләтләреннән булган студентлар өчен махсус оештырылган. 1921 ның 21 октябрендә Милләтләр эшләре комиссариаты каршысындагы Көнчыгыш курслары базасында ачылган. 1923 тән Сталин исемен йөрткән.

Укучылар ике зур төркемгә бүленгән булган: ССРБ студентлары һәм чит ил студентлары.

Университетның Ташкәнттә, Бакыда һәм Өркеттә бүлекчәләре булган. КХиКУ каршысында Югары фирка курслары да ачылган булган.

1937 дә КХиКУ ике мөстәкыйль оешмага — ССРБ студентлары укыган Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистик университетына һәм чит ил студентлары укыган *Милли һәм колониаль проблемалар фәнни-тикшеренү институты*на бүленгән.

1938 дә фирка агарту системын үзгәртеп оештыру сәбәпле университет ябылган.
## Ректорлар
* Григорий Бройдо (1921—1926)
* Борис Шумяцкий (1926—1928)
* Иосиф Райтер (1928 — ?)

## Мәшһүр укытучылар
* Фазыйл Исхаков (1901—1959) — төрки телләр белгече.
* Мирсәет Солтангалиев (1892—1940) — Совет сәяси һәм дәүләт эшлеклесе.
* Мәхмүд Максуд
* Әмир Нәҗип

## Шулай ук карагыз
* Коминтерн
* Халыкара Ленин мәктәбе
* Көнбатыш милли азчылыкларының коммунистик университеты
* Кытай хезмәт ияләренең коммунистик университеты
* Көнчыгыш хезмәт ияләренең коммунистчыл университетын тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

Төркем:Сталин хөрмәтенә исемләнгән объектлар
Төркем:Мәскәү югары уку йортлары
Төркем:Ябылган уку йортлары
Тимерче

**Тимерче** - тимердән һ. б. металлардан төрле кирәк-ярак ясый һәм төзәтә торган һөнәрче. Эш урыны — тимерлек.

Төркем:Һөнәрләр
Тимерлек (елга)

**Тимерлек** — Олы Чирмешән елгасы кушылдыгы. Татарстанның Норлат районы биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 35 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000412112100005022
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100502
* Бассейн коды — 11.01.00.004
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Татарстан елгалары
Сандал (агач)

**Сандал**, **бәкам** — тропик урманнарда үсүче мәңге яшел, хуш исле, эфир майларына бай  агач.

Төркем:Агачлар
Яктыртучанлык

**Яктыртучанлык** яки **яктырту сәләте** — физикада, астрономиядә кулланыла торган төшенчә.

## Фотометрик яктыртучанлык

**Фотометрик яктыртучанлык** — берәмлекле мәйданнан таратыла торган нурланышның яктылык агымы.  Кечкенә мәйданнан таратылган яктылык агымы бу мәйданга чагыштырмасына тигез:

: M_v = \frac{\mathrm{d}\Phi_v}{\mathrm{d}S},
биредә: d*S* - мәйданыннан таратыла торган dΦv — яктылык агымы.

СИ үлчәү системасында яктыртучанлык люмен/м² белән үлчәнә.

**Энергетик яктыртучанлык** — фотометрик яктыртучанлыкка охшаш төшенчә, тик яктылык агымы урынында нурланыш агымы кулланыла, аның үлчәү берәмлеге - Вт/м².

## [[Күк җисеме]] яктыртучанлыгы

**[[Күк җисеме]] яктыртучанлыгы** (астрономия) —  астрономик объект (планета, йолдыз, галактика һ.б.) тарафыннан вакыт берәмлегендә таратыла торган бар энергия. СИ үлчәү системасында - Вт, СГСта - эрс/с белән үлчәнә, яки Кояш яктыртучанлыгы белән үлчәнә L_\bigodot = 3,86 эрг/с .

Яктыртучанлык объектка кадәрге аралыкка бәйсез, тик күренүчән йолдызча зурлык аңа бәйле. Яктыртучанлык  - йолдызлар сыйфатларының иң мөһиме була, ул спектр-яктыртучанлык (Һерцшпрунг–Рассел диаграммасы), масса-яктыртучанлык диаграммасында төрле йолдызларны чагыштыру мөмкинлеген бирә.

Йолдызның яктыртучанлыгы формула буенча исәпләнә:

: L = 4\pi R^2\cdot\sigma T^4, \,
биредә  — йолдызның радиусы,  — аның өслеге температурасы,  — Стефан-Больцман даимие.

## Тизләткеч яктыртучанлыгы

**Тизләткеч яктыртучанлыгы** - элементар кисәкчекләр физикасында кисәкчекләрнең ике бәйләме бәрелешләр интенсивлыгын тасвирлаучы зурлык, тизләткечнең параметры. Шул яктыртучанлык **L**  см−2·с−1 белән үлчәнә.

Реакциянең кисеме яктыртучанлыкка тапкырчыгышы коллайдерында процессның узу ешлыгын күрсәтә: \dot N_{\text{process}} = L\cdot \sigma_{\text{process}}

Башта Зур адрон коллайдерында яктыртучалык 1029 кисәкчек/см²·с тәшкил итте.

## Әдәбият
*«Светимость» // Физическая энциклопедия. Гл. ред. Прохоров А. М. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 1994. — Т. 4. — С. 461. — 704 с. — ISBN 5-85270-087-8.
* Светимость в астрономии // Физика космоса: Маленькая энциклопедия / Под ред. Р. А. Сюняева. — 2-е изд. — М.: Советская Энциклопедия, 1986. — С. 607. — 783 с. — ISBN 524(03). (Проверено 27 июня 2014)
* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Джордж Оруэлл

**Джордж О́руэлл** (, чын исеме **Эрик Артур Блэр**, ; 25 июнь 1903 — 21 гыйнвар 1950) — Британия язучысы һәм публицисты. «1984» антиутопик романы һәм «Мал ишегалды» хикәясе авторы буларак танылган. Сәяси телгә соңрак киң таралган салкын сугыш төшенчәсен кертә.

## Тормыш юлы
Эрик Артур Блэр 1903 елның 25 июнендә Мотихарида (Һиндстан) Британия әфьюн бүлеменең колониаль башкармасы хезмәткәре гаиләсендә туа. Изге Киприан мәктәбендә белем ала. 1917 елда стипендия ала һәм 1921 елга кадәр Итон Колледжына йөри. 1922 елдан 1927 елга кадәр Бирмада колониаль полициядә хезмәт итә. Соңрак озак вакыт дәвамында Бөекбританиядә һәм Аурупада төрле даими булмаган эшләрдә эшләп гомер сөрә. Шул ук вакытта нәфис проза һәм публицистика яза башлый. Парижга инде ул язучы булу нияте белән килә.

1936 елда өйләнә. Инде алты айдан хатыны белән Испаниядәге гражданнар сугышының Арагон фронтына китә. Сугышта авыр яраланганчыга кадәр бер ярым ел үткәрә.

Икенче бөтендөнья сугышы дәвамында Би-би-си каналында антифашистик тапшыру алып бара.

1950 елның 21 гыйнварында туберкулёз чиреннән Лондонда үлә.

## Искәрмәләр

Төркем:Джордж Оруэлл
Төркем:Бөекбритания язучылары
Төркем:Антикоммунистлар
Сары кәрлә

**Сары кәрлә** — баш эзлеклелектәге зур булмаган йолдызлар төре, 1,8 - 1,2 Кояш массасына һәм 5000 - 6000 К өслек температурасына ия.

Фотометрия нәтиҗәләре буенча шул йолдызлар сары төсле булалар, ләкин кеше аларны ак төсле итеп күрә (кайнаррак йолдызлар күк төсле булып сизелә).

Иң билгеле сары кәрлә - Кояш булып тора. Бүтән танылган сары кәрлә йолдызлар:  Тау Кит, Альфа Кентавр А,  Төньяк Таҗ Альфа В, Пегас 51.

Аларның энергия төп чыганагы - су тудыргычтан гелийның термотөш синтезы.

Сары кәрлә йолдызларның температурасын 5000- 6000 К тәшкил итә, спектр сыйныфы **G0V—G9V**.

Спектр тасвиры: 
*кальций H һәм K сызыклары интенсив
*4226 Ǻ сызыгы һәм тимер сызыгы шактый интенсив
* К сыйныфына кадәр су тудыргыч сызыклары зәгыйфьләнәләр
* G сызыгы интенсив

Сары кәрлә **10 миллиард ел** дәвамында янып бетә. Бөтен су тудыргыч янып беткәннән соң, йолдыз бик киңәя һәм кызыл зур йолдызга әверелә, бу йолдызларның бер мисалы - Әлдәбәран. Соңрак кызыл гигант тышкы газ катламнарын ташлый һәм планетар томанлыкларны булдыра, ә йолдызның төше кечкенә тыгыз ак кәрлә йолдызга коллапслый.

## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Коргылы кисәкчекләр тизләткече

**Коргылы кисәкчекләр тизләткече** — югары энергияле коргылы кисәкчекләр (элементар кисәкчекләр, ионнар) чыгару өчен җайланмалар төре. 

Заманча тизләткечләр бик кыйбат, зур комплекслар булганга күрә еш кына бер дәүләт аларны төзи алмый. Мисал өчен Зур адрон коллайдеры 27 км озынлыгындагы боҗра булып тора.

Коргылы кисәкчекләр электрик һәм магнит кырлары белән тәэсир итешү тизләткеч эше нигезендә ята. 

Электр кыры турыдан-туры кисәкчекне тизләтә һәм энергиясен арттыра. Магнит кыры Лоренц көчен булдырып, кисәкчекне бер якка авыштыра, орбитасын билгели, ләкин энергиясен үзгәртми.

Тизләткечләр ике төргә бүленә:
* **сызыкча тизләткечләр** - кисәкчекләр бәйләме бер тапкыр тизләтә торган аралыкны уза
* **циклик тизләткечләр** - кисәкчекләр бәйләме йомык кәкре сызыклар (мәсәлән боҗра) буйлап күп тапкыр тизләтә торган аралыкны уза.

Шулай ук тизләткечләр түбәндәге төрләр булалар:
* **коллайдер** яки **бәрдергеч** - кисәкчекләр каршы бәйләмнәре бәрелешләре нигезендә ясалган
* нейтроннар чыганагы
*синхротрон нурланыш чыганагы
*яман шешне терапия өчен җайланма
*сәнәгый тизләткеч

## Әдәбият

*Ананьев Л. М., Воробьёв А. А., Горбунов В. И. Индукционный ускоритель электронов — бетатрон. Госатомиздат, 1961.
*Коломенский Д. Д., Лебедев А. Н. Теория циклических ускорителей. М.: Физматгиз, 1962.
*A.Chao, M.Tigner, Handbook of Accelerator Physics and Engineering, 1999.
*Бабат Г. И. Ускорители. — [М.]: Мол. гвардия, 1957. — 80 с. — 50 000 экз.
*Ратнер, Б. С. Ускорители заряженных частиц. — М.: Наука, 1966. — 151 с.
*Комар, Е. Г. Ускорители заряженных частиц. — М.: Атомиздат, 1964. — 388 с.
*Ливингстон, М.Стенли. Ускорители. Установки для получения заряженных частиц больших энергий. — М.: Изд-во иностр. лит., 1956. — 148

Төркем:Электродинамика
Төркем:Субатомик кисәкчекләр
Төркем:Квант механикасы
Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Вахитов мәйданы (Казан)

**Вахитов мәйданы**, Казан шәһәренең Вахитов мәйданы,  — Казан шәһәренең тарихи үзәгендәге мәйдан. Казанның Вахитов районы һәм Казанның Идел буе районнары чигендә, Иске Татар бистәсенең көньяк өлешендә, хәзерге Лозовский исемендәге бистә җирлегендә урнашкан. Мәйданның көнбатыш чиге — Кабан күленә Ботаника  кушылган урында. Ботаника ермагының яр буенда "Вахитов" скверы урнашкан.

## Тарих

1930 елларда Техника урамы һәм Жданов урамы (*[[1944]]-[[1988 ел]]ларда Жданов урамы, [[1927]]-[[1944]], [[1988]]*-*[[2015 ел]]ларда Эсперанто урамы, [[2015 ел]]дан соң Нурсолтан Назарбаев урамы*) барлыкка килгәндә оешкан. 
Рәсми рәвештә 1962 елда инкыйлабчы Мулланур Вахитов (*[[1885]]-[[1918]]*) исеме бирелә. Аңа кадәр Крестовниковларның сабын кайнату-химия заводына Вахитов исемендәге химкомбинат (*хәзерге* «Нәфис-косметикс») исеме бирелә.
2000 елга кадәр мәйдан уртасындагы чәчәк клумбасы тирәли транспорт йөри алган. 2000 елда әлеге клумба һәм транспортның әйләнә ясап хәрәкәт итүе бетерелгән.

2015 елда "Парклар һәм скверлар" чаралары кысаларында "Нәфис" ширкәте катнашында Ботаника ермагының яр буенда, Зооботаника бакчасы каршында "Вахитов" скверы төзекләндерелә башлый, сентябрьдә гарасат вакытында зур зыян күрә.

## Урамнар
Вахитов мәйданына чыгучы урамнар:
* Шиһабетдин Мәрҗани урамы
* Габдулла Тукай урамы
* Нурсолтан Назарбаев урамы
*Техника урамы
* Бертуган Петряевлар урамы

## Биналар
Мәйданны күпчелек сәнәгать биналары уратып алган. 
* «Нәфис-косметикс» төркеменең сәнәгать-җитештерү биналары һәм сервис үзәге (*[[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Тукай урамы]] һәм Бертуган Петряевлар урамы чатында*). 
* Казан киез итек комбинаты биналары. 
* «Татмебель» комбинаты бинасы һәм аның сәүдә үзәге — Үзәк мебель йорты (*[[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Тукай урамы]] һәм Техника урамы арасында*).
* «Спасение» . 
* «Ромашка» балалар бакчасы.
* Мәйданда бердәнбер уку йорты — Казан азык сәнәгате механика-технология техникумы (*[[Габдулла Тукай урамы (Казан)|Тукай ур.]], 113*) урнашкан.

## Транспорт тукталышлары
* Автобус — 5, 23.25.43, 56, 65, 68, 71, 72, 79, 99, 99а, 210
* Трамвай — 3
Мәйданнан ерак түгел Вахитов тимер юл тукталышы урнашкан.

## Сылтамалар
* Вахитов мәйданы панорамасы, фотолар
* Вахитов мәйданы «Казан буенча гид» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Мулланур Вахитов хөрмәтенә аталган объектлар
Параллакс

**Параллакс** (,  - алмашу, чиратлашу)  — күзәтүченең урнашуына бәйле рәвештә, ерактагы фонга карата объектның күренүчән урнашу урыны үзгәреше.

Күзәтү нокталары арасындагы аралыкны L  һәм күчү почмагын α белеп, объектка кадәр ераклыкны исәпләргә була:

: D=\frac{L}{2 \sin \alpha/2}

Кечкенә почмаклар өчен (α — радианда):

: D=\frac{L}{\alpha}

Параллакс геодезиядә, астрономиядә ерактагы объектларга кадәрге аралыкны үлчәү өчен кулланыла (хосусан махсус берәмлектә - парсекта). 

Параллакс күренеше нигезендәге бинокуляр күрү сәләте кулланыла.

## Әдәбият
* The ABC’s of Distances — обзор об измерении расстояний до астрономических объектов.
*«Светимость» // Физическая энциклопедия. Гл. ред. Прохоров А. М. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 1994. — Т. 4. — С. 461. — 704 с. — ISBN 5-85270-087-8.
* Светимость в астрономии // Физика космоса: Маленькая энциклопедия / Под ред. Р. А. Сюняева. — 2-е изд. — М.: Советская Энциклопедия, 1986. — С. 607. — 783 с. — ISBN 524(03). (Проверено 27 июня 2014)
* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Парсек

**Парсек** (параллакс һәм секунда сүзләреннән ясалган кыскартма) — астрономиядә кулланыла торган аралык үлчәү берәмлеге.

**Парсек**  —  объектның еллык тригонометрик параллаксының бер почмакча секундына туры килүче ераклыкка тигез.

Ягъни парсек —  күрү нурына перпендикуляр булган бер астрономик берәмлекле кисемтә бер почмакча секунда 1″ почмагында күренә торган аралык, димәк:

: **1 пк** = \frac{360\cdot60\cdot60}{2\pi} а.б. ≈  =  =  (петаметр) = 3,2616 яктылык елы.

Шулай ук килопарсек (кпк, kpc), мегапарсек (Мпк, Mpc), гигапарсек (Гпк, Gpc) берәмлекләре кулланыла.

Россия Федерациясендә парсек астрономиядә системадан тышкы берәмлек буларак кулланырга мөмкин.

## Кайбер аралыклар

* астрономик берәмлек = 4,848 парсек
* Оорт болытының диаметры = 0,62 пк
* Кояштан иң якын йолдыз Проксима Кентаврга кадәр аралык 1,3 парсек тәшкил итә
*Яктылык 10 пк аралыгын 32 ел 7 ай 6 көн дәвамында уза
* Кояштан Галактикабызның үзәгенә кадәр аралык 8 килопарсек
*Галактикабызның диаметры якынча 30 килопарсек тәшкил итә
* Андромеда томанлыгына кадәр = 0,77 Мпк
* 300 Мпк масштабында Галәм бериш була
* Күзәтелә торган Галәмнең офыгына кадәр якынча 4 Гигапарсек (Җиргә кадәр яктылык узган юл), бүгенге аралык (Галәмнең киңәюе белән) якынча **14 Гигапарсек**

## Әдәбият
* The ABC’s of Distances — обзор об измерении расстояний до астрономических объектов.
* Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации. Утверждено Постановлением Правительства РФ № 879 от 31 октября 2009 г.
*«Светимость» // Физическая энциклопедия. Гл. ред. Прохоров А. М. — М.: «Большая Российская энциклопедия», 1994. — Т. 4. — С. 461. — 704 с. — ISBN 5-85270-087-8.
* Светимость в астрономии // Физика космоса: Маленькая энциклопедия / Под ред. Р. А. Сюняева. — 2-е изд. — М.: Советская Энциклопедия, 1986. — С. 607. — 783 с. — ISBN 524(03). (Проверено 27 июня 2014)
* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Озынлык үлчәве берәмлекләре‎
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Vidkun Kvisling

**Vidkun Kvisling** (norvegçä *Vidkun Abraham Lauritz Jonssøn Quisling*, 1887-1945) — Norvegiä säyäsi däwlät eşleklese, natsional-sotsialist, kollaboratsionist, Natsi Almaniä belän aktiv xezmättäşlek itä.

## Eşçänlek
1926-1927 yıllarda Mäskäwdä Norvegiä ilçelegendä diplomat bulıp eşli, ul waqıtta Norvegiä SSRBda Britan diplomatik xezmäteneñ wäkile bula. Kvisling sumnar kontrabandasında şiklänelä, 1929 yılda xezmättän alına.

1933 yılda Norvegiädä "Milli berlek" digän natsional-sotsialistik firqägä nigez sala.

1931-1933 yıllarda Norvegiä saqlanu ministrı.

1940 yılda Almaniä Norvegiägä höcüm itkän waqıtında Kvisling üz "milli xökümät"ne buldıra, üz-üzeñne  premyer-ministr häm eçke eşlär ministrı itep bilgeli (aprel, 1940), läkin natsi alman xakimiäte ul xökümätne tarqata.

1942 yılnıñ 1 fevralendä alman okkupatsion xakimiäte Kvislingnı ikençe tapqır premyer-ministr itep bilgeli.

1942-1943 yılda Kvisling citäklägän xökümät Norvegiä yähüdlären qulğa alıp, ülem lagerlärenä cibärä, Norvegiä yähüdläre 50% ı üterelä. Şul çaralar norveglar arasında rizasızlıqqa kiterä.

1945 yılnıñ mayında Kvisling böten xökümät belän qulğa alına.

Norvegiä mäxkämäse qararı buyınça Kvisling ülem cäzasına xökem itelä, 1945 yılnıñ 24 oktäberendä Oslo şähärendä üterelä.

Soñraq dönya ädäbiätendä Kvisling - *kollaboratsionist, satlıq can, xinäyätçe* digän urtaqlıq atamağa äylängän.

## Ädäbiät

* Friedman Tuviah. Die Deportierung der Juden aus Norwegen nach Auschwitz. Haifa 1994.Institute of Documentation
* Eitinger Leo. Norway. In: Rittner Carlos, Myers Sandra (Hrg.). The Courage to Care. Rescuers of Jews During the Holocaust. New York, London 1986.
* Dahl Hans Fredrik . Quisling: A Study in Treachery (translated by Anne-Marie Stanton-Ife). — Cambridge, 1999.
* Эрл Зимке. Немецкая оккупация Северной Европы. 1940—1945. М.: Центрополиграф, 2005. — 415 с. — ISBN 5-9524-2084-2
* Марк Мазовер. Надувная зверушка Гитлера 

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Һолокост
Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Нацизм җинаятьчеләре
Төркем:Норвегия сәясәтчеләре
Абсолют йолдызча зурлык

**Абсолют йолдызча зурлык** —  астрономик объектның яктыртучанлыгын тасвирлаучы физик зурлык. Төрле объектлар өчен абсолют зурлыкның төрле билгеләмәләре бар.

**Абсолют йолдызча зурлык (М)** —  10 парсек ераклыгындагы объектның күренүчән йолдызча зурлыгы. Мәсәлән, Кояшның абсолют болометрик йолдызча зурлыгы (электромагнит дулкыннары барлык диапазонын исәпкә алып) = **+4,7**.

Әгәр m - күренүчән йолдызча зурлык, d - объектка кадәрге аралык булса,  абсолют йолдызча зурлык:
: M=m-5 \lg \frac{d}{d_0}

биредә: d_0 = 10 пк ≈ 32,616 яктылык елы

Тиешенчә күренүчән һәм абсолют йолдызча зурлыклар билгеле булсалар,  объектка кадәрге аралыкны болай исәпләргә була:

: d=d_0 10^{\frac{m-M}{5}}

Абсолют йолдызча зурлык яктыртучанлык белән бәйләнеше:

: \lg \frac{L}{L_\odot}=0,4(M_\odot -M)
биредә L_\odot - Кояшның яктыртучанлыгы,  M_\odot — Кояшның абсолют йолдызча зурлыгы.

## Кояш системасы
Кояш системасының объектлары өчен абсолют йолдызча зурлыгы башкача билгеләнә. Алар өчен абсолют йолдызча зурлык Кояштан һәм күзәтүчедән 1 а.б. ераклыгындыгы күренүчән йолдызча зурлыкка тигез.

Планетаның абсолют йолдызча зурлыгы g:

:g = m_0 - 2.5 \lg{Ar^2},
биредә m0 — Кояшның күренүчән йолдызча зурлыгы
:A —  планетаның геометрик альбедосы, r — аның радиусы

Яки планетаның зурлыгы буенча:

:g = m_0 - 2.5 \lg{A} - 5 \lg{\frac{\rho}{\sin{1*}}} = -2.5\lg{A} - 5\lg{\rho} - 0.23</math>.

биредә: ρ - 1 а.б. ераклыгыннан планета күренгән почмагы

[[Астероид]]ларның альбедо иң таралган саны 0,25 — 0,05.

[[Метеор]]лар өчен:

: <math>M = m - 5\lg{R} - K</math>,

:К - [[һава]]да йотылу өчен җаваплы төзәтмә
:R — метеорга кадәр аралык
:m - күренүчән йолдызча зурлык

== Әдәбият ==

* [http://shklovsky-ocr.narod.ru/online/shklovsky.htm Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. *Звёзды: их рождение, жизнь и смерть*, М.: Наука, 1984] 
* [http://www.astronet.ru/db/FK86/*Физика космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986]
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
*    Alpert, Mark (Nov. 2005). «Red Star Rising». Scientific American, p.&nbsp;15.
*    Neptune-Size Planet Orbiting Common Star Hints at Many More

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Бөгелмә һөнәри-педагогика көллияте

**Бөгелмә һөнәри-педагогика көллияте**, «Бөгелмә профессиональ-педагогика көллияте» дәүләт бюджет һөнәри белем учреждениесе,  — 1965 елдан Бөгелмә шәһәрендә эшләп килүче, Татарстан фән һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы урта махсус һөнәри белем бирүче бюджеттагы дәүләт белем бирү оешмасы. 
 
## Тарих
* 1962 елда Лениногорск шәһәрендә Лениногорск индустриаль-педагогика техникумы ачыла.
* 1963 елда Баулы эшчеләр бистәсендә (*[[1996 ел]]дан [[шәһәр]]*) Баулы индустриаль-педагогика техникумы ачыла.
* 1965 елда Баулы индустриаль-педагогика техникумы Бөгелмәгә күчерелә, исеме Бөгелмә индустриаль-педагогика техникумы итеп үзгәртелә.
* 1997 елда Бөгелмә һөнәри-педагогика көллияте итеп үзгәртелә.
* 2004-2009 елларда уку йортында Казан аграр университетының Бөгелмә вәкиллеге урнаша.
* 2015 елда Бөгелмә педагогика көллияте белән берләштерелә һәм аның дәвамчысы булып таныла.

## Белгечлекләр
Уку йорты нигезләнгән елларда «Хезмәт укытучысы», «Хезмәт һәм сызым укытучысы», «Хезмәт, сызым һәм физик тәрбия укытучысы», «Металл кисү» белгечлекләре дә булган.
* Авыл хуҗалыгын механикалаштыру (*һөнәри белем мастеры, техник дипломы бирелә*). Уку срогы 4 ел 10 ай.
* Автомобиль транспортына техник хезмәт күрсәтү һәм ремонт (*һөнәри белем мастеры, техник дипломы бирелә*). Уку срогы 4 ел 10 ай.
* Автомобиль транспортына техник хезмәт күрсәтү һәм ремонт (*техник дипломы бирелә*). Уку срогы 3 ел 10 ай.
* Авыл хуҗалыгын электрлаштыру һәм автоматлаштыру (*һөнәри белем мастеры, техник дипломы бирелә*) Уку срогы 4 ел 10 ай.
* Икътисад һәм бухгалтер исәп-хисабы (*бухгалтер дипломы бирелә*). Уку срогы 2 ел 10 ай.
* Банк эше (*банк эше белгече дипломы бирелә*). Уку срогы 2 ел 10 ай.
* Хокук саклау эшчәнлеге (*юрист дипломы бирелә*). Уку срогы 3 ел 6 ай.
* Социаль хезмәт (*социаль эш белгече дипломы бирелә*). Уку срогы 2 ел 10 ай.
* Хокук һәм социаль тәэминатны оештыру (*юрист дипломы бирелә*). Уку срогы 2 ел 10 ай.
* Автомеханик (*слесарь, машина йөртүче, заправкада эшләүче дипломы бирелә*). Уку срогы 10 ай.
* Электр челтәрен ремонтлау буенча электромонтер (*электромонтер дипломы бирелә*). Уку срогы 10 ай.
Көллият базасында Бөгелмә шәһәре һәм Татарстанның көньяк-көнчыгыш районнары өчен һәртөрле машина йөртүчеләр әзерләү үзәге ачылган. Производствога өйрәтү укытучылары өчен белем күтәрү курслары да эшли.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1962-1975 — Николай Назаров
* 1975-1985 — Хәмит Шәфыйков
* 1985-25.09.2023 — Фәрид Мәсгут улы Кәлимуллин, *педагогика фәннәре кандидаты, Татарстанның атказанган укытучысы*
* 25.09.2023- — Гүзәл Мөдарис кызы Рәхимова

### Укытучылар

  
### Тәмамлаучылар

50 ел вакыт эчендә уку йортында Татарстан, Башкортстан, Ырынбур өлкәсе һ.б. өчен  10 меңнән артык белгеч әзерләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Көллиятнең рәсми сайты
* Көллиятнең «Татарстанның электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе 
* Бөгелмә һөнәри-педагогика көллияте: кичә, бүген, иртәгә

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:1963 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Бөгелмә уку йортлары
Чистай педагогика көллияте

**Чистай педагогика көллияте**,  — 1915-2015 елларда Татарстанның Чистай шәһәрендә эшләп килгән урта махсус һөнәри белем бирү оешмасы.
2015 елда Чистай педагогика көллиятен Чистай политехника көллияте белән берләштереп, яңа уку йорты — Чистай күппрофильле көллияте ачыла.

## Тарих
* 1915 елда, Беренче Балтыйк буе рус семинариясе Курляндиядән Чистайга эвакуацияләнгәч, нигез салынган.
* Россия империясендәге 171 Укытучылар семинариясенең берсе буларак, башлангыч укуханәләр өчен укытучылар әзерли.
* 1919 елда укытучылар семинарияләре педагогик курсларга яки халык мәгарифе институтларына үзгәртелә
* 1919 елның 2 ноябрендә **Чистай халык мәгарифе институты** оештырыда (*институт шурасы рәисе Ф.Ф. Советкин*). 
* 1920 елның августында институтка элекке  бинасы тапшырыла. Мәктәпкәчә тәрбия бүлеге һәм мәктәптән тыш тәрбия бүлекләре ачыла.
* 1920 елда мәктәп укытучылары бүлегенең беренче чыгарылышы  була.
* 1921 елның ахырында институт гамәли институт итеп үзгәртелә. 
* 1922 елның 17 февралендә мөселман педагогик курслары белән берләшеп, исеме **Рус-татар педагогика техникумы** (*[[1922 ел]]ның [[6 март]]ыннан*) итеп үзгәртелә.
* 1937 елда техникум **Чистай педагогика училищесы** итеп үзгәртелә. Балалар бакчалары тәрбиячеләре бүлегенең беренче чыгарылышы була.
* 1941 елда Буа педагогика училищесы белән Чистай педагогика училищесы берләштерелә.
* 2010 елда Чистай педагогика училищесы көллият итеп үзгәртелә.
* 2015 елда Чистай педагика көллияте ябыла, укытучылары һәм укучылары Чистай күппрофильле көллиятенә кушыла.

## Белгечлекләр
* Мәктәпкәчә тәрбия
* Социаль педагогика
* Чит тел
* Гамәли информатика
* Өстәмә белем педагогы
* Мәгълүмат системалары

## Бина
Сәүдәгәр Чукашев утары (*XIX гасырның I яртысы*).
Төбәк (республика) дәрәҗәсендә әһәмияткә ия шәһәр төзелеше һәм архитектура һәйкәле.

## Шәхесләр
### Директорлар
* 1915-1917 — ...
* 1917-??? — ...
* ????-???? — ...
* ????-2015 — ...

### Укытучылар

  
### Тәмамлаучылар

100 еллык тарихында уку йорты 25 мең белгеч әзерләп чыгарган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Чистопольский педагогический колледж
*  Чистопольский педагогический колледж 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Чистай
Төркем:1915 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:2015 елда ябылган уку йортлары
Чистай күппрофильле көллияте

**Чистай күппрофильле көллияте**, «Чистай күппрофильле көллияте» дәүләт автоном һөнәри белем учреждениесе,  — 2015 елдан Чистай шәһәрендә эшләп килүче, Татарстан фән һәм мәгариф министрлыгы карамагындагы урта махсус һөнәри белем бирүче бюджеттагы дәүләт белем бирү оешмасы. 

## Тарих
* 2014 елда Чистай педагогика көллияте һәм Чистай политехника көллиятен (*[[2008 ел]]да ПУ-3, [[2009 ел]]дан көллият*) берләштереп, Чистай күпппрофильле көллияте оештырыла. 
* 2013 елда Кама Тамагы районында 72 нче санлы һөнәри-техник училищесы () нигезендә Чистай политехника көллияте филиалы ачыла (*хәзер* Чистай күппрофильле көллияте филиалы).   
* 2015 елдан көллияттә MK NewLife «Күппрофильле көллият: Яңа тормыш» () студентлар газетасы чыгарыла.

## Һөнәрләр
* Моторист (машинист)
* Судно электригы
*  (электр һәм газ белән эретеп ябыштыру)
* 
* Матрос
* Парикмахер
* Повар, кондитер
* Сатучы, контролер-кассир
* Слесарь (механик җыю эшләре) (*коррекция мәктәбен бетергән ир балалар өчен*)
*  (*коррекция мәктәбен бетергән кыз балалар өчен*)

## Белгечлекләр
* Мәктәпкәчә тәрбия
* Өстәмә белем педагогы
* Гамәли информатика (*тармаклар буенча*)
* Гомуми туклану продукциясе технологиясе
* Парикмахер сәнгате
* Суднолар йөртү

## Филиал
Кама Тамагы районында филиалы бар (*422826, ТР, [[Кама Тамагы районы]], [[Затун]] эшчеләр бистәсе, Куйбышев ур., 4А*). Уку-укыту биналары Тәмте авылында һәм Затун шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан.
Филиал җитәкчесе — Беляков Евгений Владимирович.

### Филиалда белгечлекләр
* Судно мотористы
* Повар-кондитер
* Умарта корты караучы
* Авыл хуҗалыгы тракторист-машинисты

## Шәхесләр
### Директорлар
* 28.07.2015- — Еремеева Ольга Александровна

### Укытучылар

  
### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Көллиятнең «Татарстанның электрон мәгарифе» порталындагы сәхифәсе
* Көллиятнең Вконтактедагы сәхифәсе

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Чистай
Төркем:2015 елда нигезләнгән уку йортлары
Астма

**Астма** ( — «авыр сулыш, тын бетү») — һәртөрле үпкә, йөрәк авырулары һәм кан азлыгының нәтиҗәсе булган тын бетү һәм күкрәк кысу.

Бүгенге көндә Бөтендөнья сәламәтлек оешмасының халыкара авырулар классификациясендә *([[:ru:Международная классификация болезней|ru]])* астма сүзе ике аерым авыру исеменә керә:
* бронхиаль астма
* йөрәк астмасы

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Медицина
Муса Җәлил һәйкәле (Яр Чаллы)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Татарстан АССРның (*[[1991 ел]]дан [[Татарстан]]*) Яр Чаллы шәһәрендә урнашкан.
Авторлары — Лидия Зимина һәм Георгий Иванов. 
Кызыл граниттан эшләнгән.

## Тарих

Һәйкәл 1985 елда Яр Чаллының Муса Җәлил проспектындагы Муса Җәлил паркында (*скверында*) Муса Җәлилнең мемориаль комплексында куелган. Әлеге комплекс, Җиңүнең 40 еллыгы уңаеннан, Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районы хезмәт оешмалары көче белән ачылган.
Яр Чаллының беренче проспектына, беренче скверына Муса Җәлил исеме бирелә.
Социалистик Хезмәт Батыры Вәзил Мәүликов бригадасы, Муса Җәлилне үз бригадаларына алып, аңа язылган хезмәт хакын ССРБ тынычлык фондына күчереп бара.

## Сыйфатлама
Һәйкәл шагыйрьнең барельефы урнаштырылган стелла  эшләнгән. Үзәккә таба өскә күтәрелеп килүче түгәрәк  ак мәрмәрдән симметрияле, кылычны хәтерләтүче ике канат урнаштырылган.
Стелланың өске өлешендәге кызыл гранит байракка шагыйрьнең кызыл граниттан эшләнгән барельефы беркетелгән.

Һәйкәлнең артында «Мелита» мех сәүдәсе үзәгенең цилиндрга охшатып эшләнгән бинасы (*Гагарин ур., 19*) төзелгән.
2006 елда, каһарман шагыйрьнең 100 еллыгына, сквер һәм һәйкәлгә реконструкция үткәрелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Памятник Джалилю
*   Карта памяти 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Яр Чаллы һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Hendrik Anton Lorens

**Hendrik Anton Lorens** (niderlandça *Hendrik Antoon Lorentz*; 1853-1928) — Nidirlan fizik-teoretiğı, fizika buyınça Nobel premiäse iäse (1902, Piter Zeeman bergä), Nidirlan Fännär Akademiäseneñ äğzası (1881).

## Qazanışlar
Elektrodinamika häm optika teoriäsenä zur öleş kertkän. Diskret elektr qorğıları xaqında qaraşnı berişle elektromagnit qırı täğlimäte belän berläşterä, ektromagnit qırında xäräkät itüçe qorğı öçen köç tigezlämäsen çığara (Lorents köçe), sınu kürsätkeçe matdäneñ tığızlığı belän bäyläneşen taba (Lorens tigezlämäse), yaqtılıq dispersiäse teoriäsen eşkärtä, magnitooptik küreneşlärne (Zeeman effektı) häm metallar qayber üzleklären añlata.

Elektron teoriä nigezendä xäräkätlänüçe moxitneñ elektrodinamikasın üsterä, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ berniçä möhim tigezlämälaren çığara: ozınlıqnıñ tizlekkä bäyläneşe, massanıñ tizlekkä bäyläneşe. ber-bersenä qarata xäräkälänüçe xisap sistemaları öçen koordinatlar häm waqıt arasında nisbäte taba (Lorens üzgärtüläre).

Lorens eşläre Maxsus häm Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäläre, kvant fizikası üseşenä zur etärgeç birälär, şulay uq gazlar kinetik teoriäsenä, cılılıq nurlandıru teoriäsenä zur öleş kertä.

## Tormış yulı

1853 yılda eşquar ğailäsendä dönyağa kilä, 4 yıldan soñ änise ülä.

1870 yılda Leyden Universitetına kerä, prafisır astronom Frederik Kayzer aña zur yoğıntı yasıy.

Universitetta Makswell teoriäse belän tanışa häm şul täğlimatnı üsterä başlıy, elektron buluın faraz itä.

1875 yılda dissertatsiäne yaqlıy, 25 yäştä prafisır buldı.

1881 yılda Amsterdam Patşalıq Fännär Akademiäseneñ äğzası buldı.

1895 yılda elekromagnit küreneşläre häm lokal' waqıt xaqında kitapnı yaza.

1902 yılda Zeeman effektın añlatu öçen Nobel premiäsenä layıq bula.

1904 yılda Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ nigeze - Lorens üzgärtülären çığara.

1928 yılda yalqınsınudan ülä, cenazada Paul Erenfest, Ernest Rezerford, Pol Lanjeven, Albert Eynşteyn çığış yasıylar.

## Ädäbiät

*    H. A. Lorentz. Impressions of his Life and Work / ed. G. L. De Haas-Lorentz.. — Amsterdam, 1957.
*    Франкфурт У. И. Специальная и общая теория относительности (исторические очерки). — М.: Наука, 1968.
*    Кляус Е. М., Франкфурт У. И., Френк А. М. Гендрик Антон Лоренц. — М.: Наука, 1974.
*    Darrigol O. Electrodynamics from Ampere to Einstein. — Oxford University Press, 2000.
*   Уиттекер Э. История теории эфира и электричества. — Ижевск: НИЦ РХД, 2001.
*Де Бройль Л. Жизнь и труды Гендрика Антона Лорентца // Де Бройль Л. По тропам науки. — М.: Изд-во иностр. лит-ры, 1962. — С. 9—39.
*Hirosige T. Origins of Lorentz’ Theory of Electrons and the Concept of the Electromagnetic Field // Historical Studies in the Physical Sciences. — 1969. — Vol. 1. — P. 151—209.
*Zahar E. Einstein’s debt to Lorentz: A reply to Feyerabend and Miller // British Journal for the Philosophy of Science. — 1978. — Vol. 29. — P. 49—60.
*Brouwer W. Einstein and Lorentz: The structure of a scientific revolution // Americal Journal of Physics. — 1980. — Vol. 48. — P. 425—431.

Төркем:Нидерландлар физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Piter Zeeman

**Piter Zeeman** (niderlandça *Pieter Zeeman*; 1865-1943) — Nidirlan fiziğı, fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1902, Hendrik Anton Lorens belän). 1896 yılda magnit qırınıñ nurlanış çığanağına tä'sirendä xasil bulğan  Zeeman effektın aça.

## Tormış yulı

1865 yılda Zonnemayr şähärendä tua.

Leyden Universitetında Heyke Kammerling Onnes häm Hendrik Anton Lorens citäkçelegendä uqıy.

1890 yıldan Leydenda uqıta başlıy.

1896 yılda nurlanış çığanağınıñ spektr sızıqlarına magnit qırınıñ tä'siren tikşerä häm Zeeman küreneşen aça. Bu açılış  Lorensnıñ elekromagnit nurlanışı teoriäse xaqlığın raslıy.

1900 yılda Amsterdam Universitetında fizika professorı itep bilgelänä, 1908 yılda ul Universitetnıñ direktorı bula.

1921 yılda Henri Draper medalen ala, Aynıñ ber kraterı Zeeman xörmätenä atalğan.

1943 yılda Amsterdamnı Öçençe Reyx yawlap alu waqıtında ülä.

## Ädäbiät

* Храмов Ю. А. Зееман Питер (Zeeman Pieter) // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 115. — 400 с. — 200 000 экз.
* Информация с сайта Нобелевского комитета 
* Фотография и краткая информация  
*Зееман Питер // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Төркем:Нидерландлар физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Муса Җәлил һәйкәле (Әсәкәй)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Ырынбур өлкәсе Әсәкәй районы үзәге Әсәкәй авылында урнашкан.
Автор — Р.Г.Вәлиев.
Мәрмәр һәм соры граниттан эшләнгән.

## Тарих
2005 елның 28 октябренда, каһарман шагыйрьнең 100 еллыгына әзерләнү планы нигезендә, район үзәгенең «Яшьлек» () спорт комплексы каршындагы паркта (*хәзер* *Муса Җәлил исемендәге парк*) ачылган. Парк янәшәсендә Муса Җәлил урамы Чапаев урамына кушыла.
Һәйкәлне торгызу һәм проектын ясау тәкъдиме белән Әсәкәй районы татар милли–мәдәни мохтарияте чыккан була.
Һәйкәлне торгызу эшендә район хакимияте, оешма һәм ширкәт җитәкчеләре, шәхси эшмәкәрләр, ветераннар оешмасы катнаша.
«*Дорожник*» ЧҖҖ эшчеләре җәй буе һәйкәл куелачак урында эшли: Зур Кисла кушылдыгы Кече Кисла елгасы өч яктан уратып алган территорияне чистарта, плиткәләр салалар, юл һәм газон бордюрлары түшиләр. «*Электр челтәрләре*» ААҖ эшчеләре һәйкәл куеласы мәйданны яктырту өчен электр линиясе сузалар. 
Район үзәге халкы, бигрәк тә Әсәкәй мәктәбе укучылары көче белән паркта яшь чыршы һәм нарат үсентеләре утыртыла.

## Сыйфатлама
Һәйкәл  — соры граниттан эшләнгән  бастырып куелган, читләре тигез булмаган дәфтәр битенә (*[[Моабит дәфтәре]] күз алдында тотылган*) охшатып эшләнгән, 2 *м* биеклектәге мәрмәр плитә. Сул якта — Муса Җәлилнең портреты (*фотодан күчермә*), уң якта — шагыйрь турында татарча һәм русча мәгълүмат. «*Җырларым*» шигыреннән  өзек (*сулда, фотодан астарак [[татар теле|татарча]], уңда [[рус теле|русча]]*) язылган:
 
МУСА ҖӘЛИЛ  
(1906-1944)
Герой Советского Союза
Лауреат Ленинской премии

*Җыр өйрәтте мине хөр яшәргә*
*Һәм үләргә кыю ир булып*.
*Гомрем минем моңлы бер җыр иде*,
*Үлемем дә яңрар җыр булып*.
 
*Песня меня научила свободе*,
*Песня борцом умереть мне велит*.
*Жизнь моя песней звенела в народе*,
*Смерть моя песней борьбы прозвучит*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Московское Татарское Свободное Слово порталында фотосы
* Мемориальная плита татарского поэта-героя Мусы Джалиля 

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Ырынбур өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Antuan Añri Bekkerel

**Antuan Añri Bekkerel** (fransuzça *Antoine Henri Becquerel*; 1852-1908) — Fransiä fiziğı,  fizika ölkäsendä Nobel premiäse iäse (1903).

1896 yılda oçraqlı räweştä radioaktivlıqnı aça.

## Tormış yulı

1852 yılda ğalimnär ğailäsendä tua.

Parij Politexnik mäktäben häm Küperlär häm yullar Milli mäktäben tämamlıy.

1896 yılda uran tozlarında fosforestsensiä küreneşen tikşergändä kötmägändä radioaktivlıqnı aça.

1903 yılda Pyer häm Mariä Küri belän fizika ölkäsendä Nobel premiäsenä layıq bula.

1899 yılda Fransiä Fännär Akademiäsenä saylana, 1908 yılda London patşalıq cämğiätenä  kerä.

1908 yılda Bretan' töbäge Le Kruazik şähärendä ülä.

## İstälek

Bekkerel xörmätenä:
* Sİ ülçäw sitemasında radioaktivlıq berämlege - **Bq**
* Ayda krater
*Marsta krater
**Bekkerel** dip atalğannar.

Bekkerel Fransiä iñ böyek ğalimnäre isemlegenä kertelgän, Eyfel manarasınıñ berençe qatında anıñ iseme bastırılğan.

## Ädäbiät

* Биография на сайте scepsis.ru 
* Биография на сайте Нобелевского комитета 
* Краткая биография 
*Беккерель Антон-Генрих // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Храмов Ю. А. Беккерель Антуан Анри // Физики: Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и дополн. — М.: Наука, 1983. — С. 28. — 400 с. — 200 000 экз. (в пер.)

Төркем:Франция физиклары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Муса Җәлил һәйкәле (Мостафа)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Советлар Берлеге Каһарманының туган ягы — Ырынбур өлкәсе Шарлык  районы Мостафа авылында урнашкан. Муса Җәлил исемендәге мемориаль комплекс эченә керә.
Автор — Надежда Гавриловна Петина (Ырынбур), *РСФСР атказанган рәссамы.*
Мәрмәр һәм соры граниттан эшләнгән.

## Тарих
1976 елның 15 февралендә каһарман шагыйрьнең 70 еллыгына ачылган. 
Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан АССР делегациясе, Муса Җәлилнең  Елена Авдеева катнашкан.

2013 елның маенда Мостафа авылында Муса Җәлил исемендәге мемориаль музей комплексы ачыла. Комплекс эченә шагыйрьнең музее, мәдәният йорты, яңа мәктәп бинасы (*[[2012 ел]]ның декабрендә ачыла*), парк керә.  эшләренә Татарстан, Ырынбур өлкәсе казнасыннан 40 ар млн сум акча бүленә. Муса Җәлил һәйкәле шулай ук яңартыла. Мемориаль комплексны ачу тантанасында Ырынбур өлкәсе губернаторы Юрий Берг, Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов, Татарстан мәдәният министры Айрат Сибагатуллин катнаша.

## Тасвирлама
Шагыйрьнең бронзадан эшләнгән бюсты (*биеклеге 90 см*) гранит пьедесталга (үлчәмнәре 180 *см* х 60 *см*) куелган. Пьедестал коралл төсендәге тротуар плитәсе белән капланган  урнаштырылган. Бюст артында 8 *м* биеклектәге гранит стела торгызылган булган (*[[2013 ел]]гы үзгәртеп кору вакытында алынган*). Шагыйрь башын горур тотып, туган ягын күзәтә итеп ясалган. Пьедесталда «Моабит дәфтәре»нә кергән «*Җырларым*» шигыреннән өзек язылган:
 
Гомрем минем моңлы бер җыр иде,
Үлемем дә яңрар җыр булып. 

Жизнь моя песней звенела в народе,
Смерть моя песней борьбы прозвучит.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# В. П. Россовский. Золотые звезды Оренбуржья: биографический справочник. Челябинск, 1989.
 
## Сылтамалар
* Музей Мусы Джалиля в с. Мустафино Оренбургской области 
*  Ырынбур өлкәсендә Муса Җәлил исемендәге музей комплексы ачылу  
* Һәйкәл турында Ырынбур өлкә полиэтник балалар китапханәсе сайтында  

## Моны да карагыз
* Мемориал ачылу тантанасыннан фотолар

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Ырынбур өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Eurovision җыр бәйгесе 2016

**Eurovision җыр бәйгесе** (; ), тәрҗемәсе **Аурукүренү** (урысча *Евровидение*) – 61 нче Eurovision бәйгесе. Ул Швециядә 10 майдан 14 майга кадәр уза. Швеция узган елгы Австриядә узган «Евровидение 2015» бәйгесендә җиңү яулады, җиңүне аңа «Heroes» җыры белән Манс Селмерлөү китерде. Ярымфиналлар 10 май һәм 12 май көннәрендә булды. Бәйге финалы — 2016 елның 14 мае. Швеция бәйгене бишенче тапкыр кабул итә (беренче тапкыр — 1975 елда).
Финалда Украина вәкиле кырымтатар кызы Җамала җинү яулады. Аның "1944" исемле җыр кырымтатар халкының сөргене хакында иде. Җыр берьюлы инглиз һәм кырымтатар телендә яңгырады. Eurovision җыр бәйгесе тарихында бу беренче татартелле җыр иде .

2016 елда бәйгедә 42 ил катнаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:2016 ел музыкада
Mahir Zäyn

**Mahir Zäyn** (; 1981 yılnıñ 16 yüle, Tripoli, Löbnan) — Löbnanda tuğan Şvetsiädäge R&B muzıka başqaruçısı häm prodüserı. Muzıkası İslam ilahi stilendä. Mahir Zäynneñ 2009 yılda "Awakening Records" leyblı astında çıqqan Thank You Allah isemle albom xalıqara tanılu kiterde. Cırlarnı ğäräpçä, inglizçä, törekçä, malayça häm başqa tellärdä başqara.

## Diskografiä
### Albomnar

## Videografiä
*2009: "Palestine Will Be Free"
*2010: "Thank You Allah (Alhamdulillah)"
*2010: "Insha Allah"
*2010: "Allahi Allah Kiya Karo (Canlı)"
*2010: "The Chosen One"
*2011: "Freedom"
*2011: "Ya Nabi Salam Alayka"
*2011: "For the Rest of My Life"
*2012: "Number One For Me"
*2012: "Forgive Me"
*2012: "Open Your Eyes"
*2012: "So Soon"
*2013: "Love Will Prevail"
*2013: "Ramadan" 
*2014: "Muhammad (Pbuh)"
*2014: "Nas Teshbehlana"
*2014: "One Day"
*2015: "A'maroona A'maloona"

;Duet
*2011: "I believe" (İrfan Makki feat. Maher Zain) (İrfan Makkinin "I Believe" albomında)
*2011: "Never Forget" (Mesut Kurtis feat. Maher Zain) (Mesut Kurtis "Beloved" albomında)
*2014: "So Real" (Raef feat. Maher Zain) (Raef "The Path" albomında)
*2014: "Eidun Saeed" (Mesut Kurtis feat. Maher Zain) (Mesut Kurtis "Tabassam" albomında)

## Sıltamalar
* Räsmi sayt
## İskärmälär

Төркем:Музыкантлар
Төркем:16 июль көнне туганнар
Төркем:1981 елда туганнар