Галәмнең тарихы

**Галәмнең тарихы** яки **Космогония** ( —  Галәм, *γονή* — туу) — галәми җисемнәр һәм аларның системалары: йолдызлар, йолдызлар тупланышлары, томанлыклар, Кояш системасы, планеталар, иярченнәр, астероидлар, кометалар, метеоритлар хасил булуын һәм үсешен тикшерүче фән.

Космогоник процессларны өйрәнү - астрофизиканың максатлары берсе.

Заманча фәнни космогония астрофизикага таянып, Галәмнең барлыкка килүен, шул исәптән бар астрономик объектлар хасил булуын тикшерә.

**Космология** бүгенге Галәмнең төзелешен, үзгәрешләрен тикшерә, ә **Космогония** Галәмнең барлыкка килүен өйрәнә.

## Фәнни космогоник тәгълиматлар

Гомум кабул ителгән заманча космогоник һәм космологик гөмән — Зур Шартлау теориясе булып тора, кайбер галимнәр *Big Bang* инглиз сүзләре өчен татар телендә **Зур Бәрү** — дөресрәк тәрҗемәсе булып саныйлар, чөнки әлеге процесс гади шартлауга охшаш булмаган.

1948 елда эшкәртелгән Стационар Галәм теориясе реликт нурланышны ачканнан соң, үз тарафдарларын югалткан диярлек.

## Галәмнең яше

Галәмнең яше — Зур Шартлаудан соң узган вакыт. Заманча фәнни исәпләүләргә караганда (*WMAP9* нәтиҗәләре) Галәмнең яше **13,830 ± 0,075 млрд ел** тәшкил итә. «Планк» телескоп-иярчене буенча Галимнең яше **13,798 ± 0,037 миллиард ел** тәшкил итә.

## Галәмнең эволюциясе

Заманча фәнни караш түбәндәге теорияләргә таяна:
* Фридманның киңәю теориясе 
*Зур Шартлау теориясе (Кайнар Галәм теориясе)
*Инфляция теориясе
*Зур масштаблы стуктура формалашуы теориясе
* Йолдыз төрләре теориясе

Галәмнең тарихы түбәндәге дәверләргә бүленә:

* **Планк дәвере** — әлеге чордан бирле заманча физика эшли башлый. Бу дәвердә Галәмдә матдә энергиясе ~1019 ГэВ, тыгызлыгы ~1097 кг/м³, температурасы ~1032 К булган. Галәм бик бериш, изотроп, югары энергия тыгызлыклы мохит булган. 10−43 секундтан соң, әлеге дәвер тәмамланган һәм гравитацион тәэсир итешү бүтән фундаменталь тәэсир итешүләрдән аерылган.
* **Инфляцион дәвер** — әлеге чорда Галәмнең зурлыгы бик тиз арткан, ахырында Галәм бик кайнарланган.
* **Нурланыш өстен булу дәвере** — Башлангыч Галәмнең төп дәвере: температура кими барган, нәтиҗәдә электрозәгыйфь тәэсир итешү көчле тәэсир итешүдән аерылган, соңрак кварклар хасил булган, нуклеосинтез чорында гадәттәге химик элементлар формалашкан.
* **Матдә (тузан) өстен булу дәвере**. Шул чорның башында электромагнит нурланышы матдәдән аерылган һәм реликт фон барлыкка килгән. Соңрак караңгы гасырлар барган, алар тәмамланганнан соң беренче йолдызлар нурланышы янә матдәне ионлаштырган.
* **Λ-өстен булу дәвере**. Заманча дәвер.

Тереклекнең хасил булуы — Галәмнең киләсе дәвере, хәзер матдә үз-үзен оештыра ала.



## Моны да карагыз
* Дөнья тарихы

## Әдәбият

*Космогония / Б. Ю. Левин, С. Б. Пикельнер // Конда — Кун. — М. : Советская энциклопедия, 1973. — С. 251-254. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 13).
*Космогония / Е. Л. Рускол // Конго — Крещение. — М. : Большая Российская энциклопедия, 2010. — С. 431-433. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. *Ю. С. Осипов ; 2004—, т. 15). — ISBN 978-5-85270-346-0.
*Хромов Г. С. Планетарные туманности: Физика. Эволюция. Космогония. — М. : Наука, Глав. ред. физ.-мат. лит., 1985. — 296 с. — УДК 523.85.22(G).

## Сылтамалар
* Забытый соперник Большого взрыва Алексей Левин «Популярная механика» № 5, 2006
* Загадочная Вселенная 
* Вселенная до горячей стадии
* Ранняя Вселенная
* Реликтовое излучение
* Ранняя Вселенная
* Томилин К. А. Фундаментальные физические постоянные в историческом и методологическом аспектах.  М.: Физматлит, 2006, 368 с. (djvu)
* Утечка галактик объяснена работой вселенной-сестры 

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Тарих