open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гидравлик арба

**Гидравлик арба** (гади сөйләмдә рокла, рохля) — күбесенчә поддоннарда (паллетларда) йөкне күчерер өчен кулланылучы җайланма. Гади кул арбаларыннан гидравлик домкрат булуы белән аерыла. Гидравлик домкрат арбаның сәнәкләрен рычаглар һәм тарту җайланмалары ярдәмендә күтәрү һәм төшерү өчен кирәк.

Гидравлик арбалар үзйөрешле һәм кул көче белән хәрәкәтләнүче була ала.

Русиядә беренчеләрдән булып Rocla фин компаниясенең арбалары килеп чыга. «Рохля» сленг атамасы компаниянең исемен бозып әйтүдән килеп чыга.

Бүгенге көндә Русиядә гидравлик арбаларның өч төре очрый:
* алдынгы брендларның кыйммәтле һәм сыйфатлы арбалары - «Rocla», Hyster, «ВТ», Jungheinrich, «Pfaff Motion», «OM Pimespo»;
* уртача бәялеләр — «LM» (Lema Engineering), «OK» (Otto-Kurtbach) һәм аларның аналоглары;
* Азия брендларының арзанлы модельләре.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Җайланмалар
Төркем:Логистика
Сәйтәк (Балтач районы)

**Сәйтәк** — Башкортстанның Балтач районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Илдар Гаянов — рәссам, С. Юлаев премиясе лауреаты (*[[2004]]*).
* Зөфәр Гаянов (*1941-2015*) — рәссам, БР халык рәссамы (*[[2003]]*).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төй

**Төй** — елга, Ɵфə (Караидел) елгасының кушылдыгы. Πиреᴍ краенда башланып, Башкортстанның Караидел районында Ɵфə елгасына коя. Озынлыгы 193 км.

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Πиреᴍ крае елгалары
Туым җондызы

**Туым җондызы** — Казанда уза торган яшь керәшен татарлары җырлары фестивале. 

2011 елдан фестиваль Татарстан дәрәҗәсенә күтәрелә.

«Туым җондызы» төбәкара чара булып тора. Катнашучылар Татарстанның Казан, Чаллы, Түбән Кама шәһәрләреннән, Зәй, Мамадыш, Кайбыч, Чистай районнарыннан, Башкортстанның Бакалы районыннан,  Чиләбе өлкәсе, Удмуртиядан килә. Фестивальдә 13 яшьтән алып, 30 яшькә кадәр булган җырчылар катнаша ала. 

Фестивальне Татарстан һәм Казан керәшен оешмалары үткәрә.

2011 елда фестиваль беренче тапкыр сайлап алу туры белән уза. Сынау турында беренче урынны алучылар, лауреатлар Гала-концертта катнаша. Яшьләрне фольклорчы Геннадий Макаров, Татарстанның халык артисты Лидия Әхмәтова, шагыйрә Луиза Янсуар, Камал театры артисты Наил Дунай, керәшен киеме белгече Валентина Максимова бәяләгәннәр. 

## Моны да карагыз
* «Бәрмәнчек» ансамбле

## Сылтамалар
* «Туым җондызы»нда да милли компонент искә төште
* «Туым җондызы» — милләтне яңарткан көн

Төркем:Керәшен татарлары
Төркем:Казан фестивальләре
Уфа дәүләт нефть техника университеты

**** (, ) — Уфадагы дәрәҗәле техник югары уку йорты, Россиянең төбәк терәк университеты.

## Тарихи мәгълүмат
Университетның тарихы 1941 елда Мәскәүдән И. Губкин исемендәге нефть институтының Уфага эвакуацияләнеп, 1943 елда аның Башкортстандагы филиалы ачылудан башлана. 1948 елдан аерым уку йорты буларак эшли башлый.
1994 елда институт университет статусына ия була. Традицион белем бирү алымнары баетыла, укыту-лаборатор корпус мәйданнары зурая. 
Бүген УДНТУда Русиянең 46 төбәгеннән һәм 28 илдән барлыгы 16 меңнән күбрәк студент һәм аспирант белем ала. Диплом алган белгечләрнең 90 проценты эшкә юллама буенча урнаша.

## Факультетлар
* тау-нефть факультеты
* җитештерү процессларын автоматлаштыру факультеты
* механика факультеты
* үткәргеч торбалар факультеты
* гуманитар факультет
* технология факультеты
* архитектура-төзелеш факультеты
* читтән торып уку факультеты
* икътисад факультеты

Октябрьскида, Стәрлетамакта, Салаватта университетның филиаллары эшли.

## Шәкертләр
УДНТУ үзенең элекке студентлары белән хаклы рәвештә горурлана. СССРның элекке нефть эшкәртү сәнәгате министры Николай Лемаев, шушы ук тармакның элекке министры урынбасары Георгий Ивановский, Яңа Уфа нефть эшкәртү заводының элекке  директоры Александр Махов, СССР Дәүләт нефть продуктлары комитетының элекке рәисе Тәлгать Хурамшин, хуҗалык һәм партия әһелләре Равмер Хәбибуллин, Фәрит Мөхәммәтшин, Мөхәммәт Сабиров, Мортаза Рәхимов, Рәлиф Сафин, башка бик күпләр биредә укыган.

## Музей
2011 елда, югары уку йортының 70 еллык юбилеена “УДНТУ тарихы музее” белем бирү үзәге ачылды. Биредә 60 еллык тарих, галимнәрнең дөнья күләмендә танылу алган фәнни-хезмәт үрнәкләре, коллективның фәндәге, иҗаттагы казанышлары тупланган. Үзәкнең гомум мәйданы — 1040, ә экспозиция залларыныкы 800 квадрат метр тәшкил итә.

## Шәхесләр
### Ректорлар
* ????-???? — ???
* 1971-1976 — Заһидулла Сюняев
* ????-2014 — Айрат Шаммазов
* 2014-2019 — Рамил Бәхтизин
* 2019- — Олег Баулин

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Андрей Тихоновка багышланды

## Моны да карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1948 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Техник югары уку йортлары
Төркем:Нефть һәм газ юнәлешле югары уку йортлары
Төркем:Россия университетлары
Төркем:Уфа уку йортлары
Хәзәр каһанлыгы

**Хәзәр каһанлыгы** (650—969) — күчмә хәзәр халкы барлыкка китергән урта гасыр дәүләте. 

Көнбатыш төрки каһанлыктан аерылып чыга. Кавказ алдындагы, Иделнең түбән һәм урта агымындагы, бүгенге төньяк-көнбатыш Казахстан территорияләрен, Азак диңгезе буйларын, Кырымның көнчыгыш өлешен һәм Көнчыгыш Аурупаның Днепрга кадәрге далалы һәм урманлы далалы җирләрен идарәсе астында тота торган була. 

Дәүләтнең үзәге бүгенге Дагстанның диңгез буе җирләрендә урнашкан була, соңрак Иделнең түбән агымына күчә. Идарә итүче элитаның бер өлеше Яһүд динендә була.

## Варислар

Соңгы тикшерүләр буенча хәзәрләрдә **R1a-Z93** ДНК һаплотөркеме табылган (казу эшләре хәзәр курганнарында үткәрелгән), әлеге ДНК һаплотөркеме күбесенчә татарларда, карачай-балкарларда, башкортларда, пуштуннарда, кыргызларда очрый, бүгенге яһүдләрдә очрамый. Шулай итеп, хәзәрләрнең Көнбатыш Төрки каһанлыгыннан чыкканы һәм заманча татар-башкорт, карачай-балкар кардәшлеге исбатланган .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

Төркем:Хәзәр каһанлыгы
Төркем:Татар дәүләтләре
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Ринат Нәбиев

**Ринат Әхмәтгали улы Нәбиев** – Казан (Идел буе) федераль университетының тарих һәм сәясәт кафедрасы мөдире, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе, 200дән артык гыйльми хезмәт авторы. 1997-2006 елларда – Татарстан хөкүмәте каршындагы дин эшләре шурасы рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
Ринат Имәнлекүл авылында биш балалы гаиләдә үсә. Әтисе Әхмәтгали – Бөек Ватан сугышыннан инвалид булып кайткан.

### Казан университеты
1969-1971 елларда хәрби хезмәтне Казан шәһәрендә үтә. Хәрби бурычын үтәгәннән соң, 1971-72 елларда Казан дәүләт университетының әзерлек курсларында укый, аннары тарих-тел факультетында белем ала. Укуны тик яхшы билгеләренә тәмамлап, комсомол секретаре булып эшләгән яшь белгечкә аспирантурада калырга тәкъдим итәләр.

Бу җәһәттән университетның үтә дә таләпчән, гадел һәм яшь белгечләр хакында  аталарча кайгыртучан ректор Михаил Нужин аспирантурага кабул  ителүчеләр белән  очрашуда шәхсән аңа төбәп әйткән: “Казан университетына тик бер генә тапкыр киләләр”, — ди. Нәбиев остазының сүзләренә тугры булып кала.

### Дәүләт эшендә
Кандидатлык, докторлык диссертацияләре яклап, югары гыйльми дәрәҗәләргә ирешкән галимнең интеллектуаль потенциалы, җитәкчелек тәҗрибәсе дәүләт органнарында да таләп ителә. Тәүдә Ринат Нәбиевның кандидатурасы Россия Федерациясе Президенты Хакимиятенең Сәяси репрессия корбаннарын яклау бүлегенә җаваплы вазифага тәкъдим ителә. Дәүләт дәрәҗәсендә таныткан белгечне арытаба Татарстан Республикасы Министрлар кабинеты каршындагы Дин эшләре шурасы рәисе итеп тәгаенлиләр. Әлеге җаваплы вазифаны ул 1997 елдан 2006 елга кадәр башкара һәм республикада милләтара һәм конфессияара татулыкны ныгытуга Шура рәисе буларак зур өлеш кертә.

## Чыганак
*  Һәр тарафта үз кеше

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:ТАССРда дини культ эшләре буенча Вәкилләр һәм Татарстан хөкүмәте каршындагы дин эшләре шурасы рәисләре
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Зыя Нуриев

**'
**Зыя Нури улы Нуриев''' – күренекле дәүләт һәм партия эшлеклесе, 1957-1969 елларда КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре.

Зыя Нури улы Нуриев 1915 елның 21 мартында хәзерге Башкортстанның Бөре районындагы Югары Лачынтау дигән татар авылында туып үсә. 1933 елда Бөре педагогия техникумын тәмамлый. Егерме яшендә ул Бөре районы мәгариф бүлеген җитәкли. Алдагы хезмәт юлы партия һәм совет органнарында үтә. Шушы баскычларда югары үрләргә менә искиткеч оештыру сәләтенә ия һәм гыйлемле җитәкче.

Башкортстанга 12 ел җитәкчелек иткәннән соң, Зыя Нуриевны Мәскәүгә алалар. Анда ул башта өч ел СССРның Хәзерләүләр министры вазифаларын башкара, аннан соң 1973 елда СССР Министрлар Советы Рәисе урынбасары итеп билгеләнә. З.Нуриев әлеге җаваплы вазифада 12 ел эшли һәм үзен талантлы җитәкче итеп таныта, пенсиягә зур хөрмәт белән китә.

Соңгы 40 елын Мәскәүдә яши. 1985 елдан - СССР дәрәҗәсендәге пенсионер.
## Хәтер
* 2015 елның 21 марттында Мәскәүдәге ул җирләнгән «Новодевичье» зыяратында аңа һәйкәл ачыла.
* Башкортстанның Җөмһүрият йорты янында урнашкан скверга аның исеме бирелгән.

## Чыганак
* Зыя Нуриев Салават Юлаев ордены белән бүләкләнде 
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның беренче җитәкчеләре
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында БАССРдан депутатлар‎
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Шамил Шәйдуллин (язучы)

**Шамил Нәфигулла улы Шәйдуллин** (1939 елның 13 марты — 2008 елның 1 гыйнвары) — өлкән әфисәр, Яр Чаллы милициясенең шәрәфле ветераны, детектив жанрында иҗат иткән татар язучысы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1995 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1939 елның 13 мартында ТАССРның Яңа Чишмә районы Сөлчәбаш авылында дөньяга килә. Башлангыч һәм урта белемне алгач, Чистай сәгать заводында эшли башлый, көйләүче һәм цех профсоюзы рәисе вазифаларын башкара. Бер үк вакытта завод каршындагы һөнәри-техника училищесын һәм Чистайның кичке урта мәктәпне тәмамлый. Шуннан соң милиция һәм закон саклау оешмаларында хезмәт итә, комсомол юлламасы белән Төркестанның Ислотань шәһәре милициясенә оператив эшкә җибәрелә.

1974 елда, КамАЗ төзелеше башлангач, Шамил Шәйдуллин Татарстанга кайта, Чаллы шәһәрендә эчке эшләр бүлегендә җинаять эшләрен тикшерү җитәкчесе, Алабуга шәһәрендә милиция штаб башлыгы, Менделеев шәһәрендә район милициясе башлыгы булып хезмәт итә. 1995 елда милиция подполковнигы дәрәҗәсендә эшләүдән туктый.

2008 елның 1 гыйнварында Чаллыда вафат була.

## Иҗаты
Татар әдәбиятында Шамил Шәйдуллин үзенең детектив әсәрләре белән мәгълүм. Аның татар теле татар һәм рус теле рус телләрендә 10 китабы чыкты, шулар арасында «Көтелмәгән очрашулар» исемле юрист язмалары (1988), «Сөембикә шәмдәле эзеннән» исемле романы (1992), «Иблис оҗмахы» (2002) һәм тагын дистәгә якын китабы бар.

## Китаплары

## Гаиләсе

Хатыны - Фиалка Нургаяз кызы.

## Хәтер
* 2012 Яңа Чишмә районында  мәктәп укучыларының Ш.Н. Шәйдуллинга багышланган III район конференциясе (*укулары*) уздырыла.
* 2015 Туган ягында истәлек тактаташ ачыла.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Яр Чаллы милициясенең шәрәфле ветераны»

## Әдәбият
# Библиографик күрсәткеч (*төзүчеләре* Р. Хәмидуллина, Ф.Хамматова). Яр Чаллы, 2011. 
# Китапханә сәхнәсе (*төзүчесе* Р. Хәмидуллина). Яр Чаллы, 2012.

## Сылтамалар
* Яр Чаллы язучылары
* Татар язучылары порталы
* Шамил Шәйдуллин исеме яңгырашы
*  Татар электрон китапханәсе 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Детектив язучылар
Төркем:Милиционерлар
Фикрәт Табиев

**Фикрәт Табиев** — күренекле дәүләт һәм партия эшлеклесе, 1960-79 елларда КПСС Татарстан өлкә комитетының беренче секретаре. Казан, Яр Чаллы (*[[2008 ел|2008]]*) шәһәрләренең шәрәфле ватандашы. 
## Тәрҗемәи хәле
Фикрәт Әхмәтҗан улы Табиев 1928 елның 4 мартында Рязань өлкәсе Ирмеш районы Әҗе авылында дөньяга килгән. 
1946-1951 елларда ул В.И Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетында белем ала. Фән өлкәсенә кереп китеп, 1955-1957 елларда КДУ да доцент, мөгаллим булып эшли. 
1957-1959 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетында фән, мәктәп һәм мәдәният бүлеге мөдире вазифаларын башкара.

1960 елда Семен Игнатьевны алыштырып, КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче секретаре булып билгеләнә. 
1979-1986 елларда Әфганстан Демократик Республикасында Гадәттән тыш һәм Тулы вәкаләтле Илче булып тора. 1986-1991 елларда РСФСР Министрлар Советы Рәисенең беренче урынбасары итеп билгеләнә. Аннан соң өч ел дәвамында Федераль милек фонды рәисе бурычларын үти. 1995 елдан алып, бүгенгәчә - “Нефтек” холдинг компаниясе ЯАҖ дә өлкән киңәшче. 
## Дәүләт бүләкләре
Фикрәт әфәнде биш Ленин Ордены, Октябрь Революциясе, Халыклар дуслыгы орденнары, “Фидакарь хезмәт өчен” медале, “Казанның 1000 еллыгы истәлегенә”, “Татарстанда өч миллиард тонна нефть чыгару уңаеннан” медальләре һәм башка дәүләт бүләкләре иясе.

Фикрәт Табиев 2015 елның 3 июнь төнендә Мәскәүдә вафат була.

## Хәтер
* Казан шәһәр башкарма комитетының 2017 елның 15 февралендәге 372 санлы карары белән «Идел-Пресс» матбугат-нәшрият комплексы янындагы скверга Фикрәт Табиев исеме бирелгән.
* Түбән Камада, Яр Чаллыда, Казанда урамнарга исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* М.Шәймиев: “Фикрәт Табиев – ТРның киңкырлы куәте нигезенә беренче кирпеч салган шәхес”

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе илчеләре
Төркем:Рязань өлкәсендә туганнар
Төркем:Казанның шәрәфле ватандашлары
Төркем:Яр Чаллының шәрәфле ватандашлары
Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Фикрәт Табиев
Төркем:Данилов мөселман зиратында җирләнгәннәр
Ташкент

**** яки *Ташкәнт* () — Үзбәкстан башкаласы, Ташкәнт өлкәсенең административ мәркәзе. Халык саны буенча Үзбәкстанның һәм Үзәк Азиянең иң зур шәһәре. Илнең сәяси, икътисади, мәдәни һәм фәнни үзәге. Административ яктан 11 районга бүленә.

Шәһәрдә якынча 100 мең татар яши.

## Физик-географик характеристика
Ташкент республиканың төньяк-көнчыгыш өлешендә Чирчик елгасы үзәнендәге тигезлектә, диңгез дәрәҗәсеннән 440-480 метр биеклектә урнашкан һәм 30 мең гектар территорияне били. Ташкенттан Көнчыгыш һәм төньяк-якөнчыгышка көнбатыш Тянь-Шань таулары урнашкан.

## Транспорт
1905 елдан Ырынбур-Илецк-Актүбә-Кызылурда-Төркистан-Ташкент линиясендә соңгы станциясе.

## Танылган кешеләр

* Зөлфия, шагыйрә.
* Гафур Голәм (1903-1966), Үзбәк ССР халык шагыйре.
*  Владимир Иовлев (1920-1944), Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* Азиза Мөхәммәдова (*[[Азиза]]*, 1960), эстрада җырчысы.
* Ибраһим Гафуров, язучы, Үзбәкстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2017). 
* Абдулла Авлони, язучы, драматург. 
* Мирмөхсин (1921―2005), Үзбәкстан ССРның халык язучысы (1981).

#### Татарлар, башкортлар
* Яна Батыршина (07.10.1979) — спортчы (*нәфис һимнастика*), Россиянең атказанган спорт мастеры.
* Нәфисә Гыйльманова (24.09.1965) — рәссам, педагог.
* Люция Җәлилова (1936),  кинорежиссер. Муса Җәлилнең кызы.
* Хәлимә Искәндәрова (19.05.1940) — театр һәм кино актеры, Татарстанның атказанган артисты (*[[1992]]*).
* Салават Котышев (1976), «Уфа» (2008―2011), «Калуга» (2014 елдан) халыкара аэропортлары генераль директоры. БР атказанган юристы (2010).
* Ринат Мәһдиев (11.03.1960) — Санкт-Петербург татар мохтарияте рәисе, доцент, фән кандидаты.
* Тимур Сафин (04.08.1992) — спортчы (*[[фехтование]]*), Олимпия чемпионы (*[[2016 ел|2016]]*).
* Фәрит Сәйфелмөлеков (19.11.1930-04.06.2016), журналист.
* Идегәй Таҗетдинов (1933―1979), футболист, тренер. СССР спорт мастеры (1962). Үзбәкстан ССР атказанган тренеры (1977).
* Рөстәм Уразаев (21.01.1958―18.05.2023) — кино режиссёры һәм артисты, шоумен.
* Галиәсгар Фәтхуллин (1948), кино режиссеры. Үзбәк ССРның атказанган артисты (1979). З. Р. Фәтхуллинның улы.
* Дилшат Фәтхуллин (1940―2020), кинооператор, ССРБ Дәүләт бүләге иясе. З. Р. Фәтхуллинның улы.
* Зиннәт Фәтхуллин (1903—1988), язучы, драматург, Үзбәк ССР халык язучысы (1983). Ташкәнтта вафат.
* Фирүзә Хәлдәрова ({11.10.196?), җырчы, 1995 елдан Үзбәкстан дәүләт филармониясенең Хор капелласы артист-вокалисты (солист), БР атказанган (2011), ТР атказанган (2014) һәм халык (2023) артисты.

## Татар матбугаты

* Асия
* Бәйнәлмиләл
* Киңәш
* Кызыл йолдыз
* Кызыл юл
* Мәгариф атнасы
* Олуг Төркестан
* Очкын
* Халык дарелфөнүне
* Шураи Ислам
* Шәрекъ

## Дин

#### Ислам
* Минор мәчете
#### Христианлык
#### Яһүд дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Ташкент метросы

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Йосыф Гәрәй

**Йосыф Гәрәй** – башкорт совет әдәбиятының күренекле вәкиле, канунсыз репрессия корбаны.

## Тәрҗемәи хәле
Йосыф Ибраһим улы Гәрәй 1904 елның 20 мартында Бәләбәй өязенең Базгыя авылында (хәзер Шаран районына керә) урта хәлле гаиләдә туа. 
Бәләбәй педагогия курсларында белем ала, берничә ел укытучы, инспектор, Бәләбәй кантун башкарма комитетында инструктор булып эшли. 1930-1931 елларда Кызыл Армия сафларында хезмәт итә, урта командир дәрәҗәсендә запаска җибәрелә. 
Армиядән соң Башкортстан Мәгариф Комиссариатында кадрлар буенча инспектор, тел һәм әдәбият буенча гыйльми хезмәткәр булып эшли. 
1936-1937 уку елында К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт педагогия институтында рус теле һәм әдәбиятыннан укыта. Шул чорда башкорт мәктәпләре өчен «Әлифба», байтак дәреслекләр һәм башкорт теле программаларын төзи. Бер үк вакытта СССР Язучылар берлегенең Әдәбият институтында читтән торып укый. Күп тә үтми, әдәбиятта актив эшләгән язучыны Башкортстан Язучылар союзының оештыру комитеты секретаре итеп сайлыйлар. 
1940 елның 15 июлендә Башкорт АССР Югары Мәхкәмәсе Йосыф Гәрәйне РСФСР җинаять кодексының 58-10 матдәсе буенча хөкем итә. Совет дәүләтенә каршы контрреволюцион агитация алып баруда, ВКП(б) һәм дәүләт җитәкчеләренә яла ягуда гаепләнеп, ул ун елга ирегеннән мәхрүм ителергә һәм биш елга сөргенгә җибәрелергә хөкем ителә.
Эзәрлекләү өчен формаль сәбәп итеп шагыйрьнең «Байрак-Ил» шигыре хезмәт итә. 
Сталин тотканга, 
Байрак — Ил 
Ут сала һәр бәгырьгә, 
Һәр сантиметрыннан аның 
Владимир Ильич көлә...

1957 елның 22 октябрендә хөкем эше җинаять составы булмау сәбәпле туктатыла. 1958 елны Йосыф Гәрәй Уфага, язучылык эшенә кайта. Ул элеккечә балалар әдәбияты өлкәсендә эшләвен дәвам итә, сабыйлар өчен шигырь һәм әкият җыентыклары чыгара. Бирелеп документаль проза өстендә эшли. Әсәрләрен башкорт телендә язса да, Йосыф Гәрәй Башкортстанда татар теленә рәсми статус кайтаруны яклап чыга. 
Язучы 1988 елның 2 мартында кинәт үлеп китә. Язучының җәсәде туган авылы Базгыяга кайтарылып җир куенына иңдерелгән.
Әдипнең архивы Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының Кулъязмалар һәм текстология бүлегенең мирасханәсендә саклана.

## Иҗаты
Беренче китабы (“Тимер") 1932 елда татар телендә нәшер ителгән. Әсәрләре җыентык булып “Йәйғор аша" (1974) и “Яҡташтарға хат" (1984) чыгарылган. Балалар өчен китаплар авторы “Өйрәнде нисек өрөргә көсөк" (1963; рус. тәрҗ. “Как щенок научился лаять", 1975), “Зирәк ҡуян" (1969) һ.б. Документаль повесть “Наша Банат" (1963, русча; башкортча “Банат Батырова" 1966 елда чыгарылган) Б.Батыровага багышланган. Башкорт теленә Н.В.Гоголь, М.Горький, А.С.Пушкин, А.П.Чехов әсәрләрен тәрҗемә иткән.

## Чыганак
* Айдар Хәлим. Язмыш (1990) 

## Сылтамалар
* Йосыф Гәрәй: "Биш юл шигырь өчен унбиш ел төрмә"

## Искәрмәләр


Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Бәләбәй педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Әл-Ихлас мәчете

**«Әл-Ихлас» мәчете** — Казан шәһәре мәчете. Татарстан Диния нәзарәтенең Казан мөхтәсибәтенә керә.

Мәчет атамасы Коръәннең Әл-Ихлас дип аталган 112 сүрәдән алынган. Еш кына аны *«Иманны чистарту»* дип тәрҗемә итәләр.

## Тарих
ХХ гасыр башында Казанның Декабристлар урамында, берничә йорт арасында котельная бинасы төзелә. Берничә елдан соң аның ихтияҗы калмады һәм ул ябылды.

ХХ гасыр ахырында исә Миргазыян Салаватов исемле кеше төшендә вафат булган хатынын күрә. Хатыны аңа «111» саннарын әйтә. Озак эзләнүләрдән соң Миргазыян Декабристлар урамының 111 йорты саналган иске котельная бинасын таба. Шунда ук аның бу бинада мәчет ачу теләге туа. Озак вакыт рөхсәтләр артыннан йөреп, 2004 елда ул мәчет проектын раслауга ирешә. Башта үз акчасына, аннары соң иганәчеләр ярдәме белән ул бинаны төзекләндерә, кызыл кирпечле торбадан манара ясый.

Мәчет үз эшен 2005 елда башлады. "Әл-Ихлас" мәчете Татарстан мөфтияте җитәкчелегендә саналмый иде.

2009 елда мәчет имамын Рөстәм Сафинны Россиядә экстремист дип табылган оешманың бүлеген ачкан өчен ике елга шартлы рәвештә хөкем иттеләр.

2013 елда мәчет бинасы тулысынча сүтелә һәм бушаган урында яңа мәчет тезелешен башлыйлар. Яңа мәчетне 2016 (?) елда ачалар, хәзер ул "Миргазиян" исемен йөртә.

## Мәчет имамнары
* Миргазыян хәзрәт Салаватов (2004 — 2006 елның 23 июне). Инсульттан вафат була.
* Әсгар хәзрәт Вәлиуллин (2006 — 2008).
* Рөстәм хәзрәт Сафин (2008 — хәзерге вакыт).

## Тышкы сылтамалар
* Ихласи Миргазиян

## Искәрмәләр


Төркем:Казан мәчетләре
Күпкырлык

**Күпкырлык** — нинди дә булса геометрик җисемне чикләп торучы күппочмаклыклардан төзелгән өслек.

## Билгеләмә

**Күпкырлык**, ягъни дөресрәге **өч үлчәнешле күпкырлык** — чикле сандагы яссы күппочмаклыкарның өч үлчәнешле евклид киңлегендәге җыелмасы, әгәр түбәндәге шартлар үтәлсә: 
# теләсә кайсы күппочмаклыкның ягы шул ук вакытта башка бер (бер генә) күппочмаклыкның ягы булып тора;
# (бәйләнешлелек) күпкырлыкның теләсә кайсы күппочмаклыгыннан башкаларына чиктәш күппочмаклыклар буенча күчү мөмкин.

Әлеге күппочмаклыклар күпкырлыкның **кырлары** дип аталалар, ә аларның яклары - **кабырга**, ә түбәләре - **түбә**.
Күпкырлыкның иң гади мисалы булып кабарынкы күпкырлыклар тора.

Китерелгән билгеләмә күпкырлыкны билгеләүгә бәйле рәвештә төрле мәгънә ала ала, түбәндәге ике вариантның булуы мөмкин:
* Яссы йомык сынык сызыклар (үзара кисешүчеләр булса да);
* Сынык сызыклар белән чикләнгән яссылык өлшеләре.
Соңгы очракта күпкырлык күппочмаклы кисәкләрдән төзелгән өслек булып тора. 
* Әгәр әлеге яссылык үзен-үзе кисеп үтмәсә, ул шулай ук күпкырлык дип аталучы ниндидер геометрик җисемнең тулы өслеге булып тора; бу өченче билгеләмә.

## Кабарынкы күпкырлык

Күпкырлык һәрбер кырының яссылыгыннан бер якта урнашса, ул **кабарынкы** дип атала.

## Вариация һәм гомумиләштерүләр
* Күпкырлык төшенчәсе зурлык буенча гомумиләштерелә, һәм гадәттә **''n''-үлчәүле күпкырлык**дип атала.
* Бесконечный многогранник допускает в определении конечное число неограниченных граней и рёбер
* Кәкресызыклы күпкырлыкларда күкресызыклы кабырга һәм кырлар булуы мөмкин.
* Сферик күпкырлык.

## Искәрмәләр

## Шулай ук кара
* Дөрес күпкырлык
* Йолдызсыман күпкырлык
* Күпкырлыклар турында Коши теоремасы
* Күпкырлыклар турында Минковский теоремасы
* Кабарынкы күпкырлыклар турында Александров теоремасы
* Билгеләнгән күләмдәге иң түбән мәйданлы күпкырлык турында Линделёф теоремасы

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

*
Мидхәт Шакиров

**Мидхәт Шакиров** - күренекле партия һәм дәүләт эшлеклесе, 1969-87 елларда КПССның Башкорт АССР өлкә комитетының беренче секретаре.

## Тәрҗемәи хәле
Мидхәт Закир улы Шакиров 1916 елның 5 октябрендә Уфада укымышлы гаиләсендә туа. Әтисе Закир ага тумышы белән Кушнаренко районының Карача-Елга исемле авылыннан. Закир Шакиров башкорт сөйләмнәрен яхшылап өйрәнә һәм башкорт әлифбасын, шулай ук башкортча башка дәреслекләр әзерләү, төзү буенча бик зур эшләр башкара. 
Мидхәт мәктәпне тәмамлаганнан соң, Уфа тепловоз ремонтлау заводында слесарь булып эшли.

Артабан Бежица (Брянск) машиналар төзү институтында (хәзерге Брянск дәүләт техник университеты) белем ала һәм Уфадагы Түбән вольтлы аппаратлар ширкәтендә төрле вазыйфаларны башкара. 
1947 елдан – фирка органнарында идарә эшендә. 
1963-1969 елларда Мидхәт Шакиров КПССның Уфа шәһәре комитеты беренче секретаре вазыйфаларын башкара. 
1969 елдан алып 1987 елга кадәр ул КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче секретаре булып эшли. М. Шакиров җитәкләгән елларда Башкортстан бөтен Советлар берлегенә үзенең көчле икътисады белән танылган иде.
1987 елның 6 июнь көнне КПССның Башкортстан обкомы пленумында Мидхәт Шакиров кылган «саваплы эшләре» өчен урыныннан алынган. Нәкъ 1 ай алдан, 6 май көнне коммунистлар фиркасенең төп матбугат органы «Правда» газетасында «Әзерлекләүне туктатырга» дигән мәкалә чыккан. Мәкаләдә Шакировның авторитарлык идарә ысуллары тәнкыйть ителә. Шул исәптән Башкортстанда моңарчы җаваплы вазифалар биләгән кайбер иптәшләрне ялган гаепләр тагып, канунсыз рәвештә иректән мәхрүм итеп, үз юлыннан алып ташлау шикелле гамәлләре фаш ителгән.
 
Мидхәт Шакиров хакимияттән читләштерелгәч, гомеренең соңгы көннәренә кадәр диярлек хуҗалык эшендә булган. Башкортстандагы “Нефтепроводмонтаж” трестында җаваплы вазыйфаны башкарган. Уфаның мөселман зиратында җирләнгән.

## Чыганак
•	 Уфада республиканың элекке җитәкчесе Мидхәт Шакировны искә алалар
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстанның беренче җитәкчеләре
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында БАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төрекмәнчә Википедия

**Төрекмәнчә Википедия** () — Википедиянең төрекмән телендәге бүлеге.

## Статистика
Хәзерге вакытка Төрекмәнчә Википедиядә **** мәкалә бар.

## Моны да карагыз
* Татарча Википедия
* Үзбәкчә Википедия
* Казакъча Википедия

Төркем:Төрекмән теле
Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты

320px|right

**Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты** – Казанда урнашкан югары техник уку йорты.

## Тарих
1930 елның 13 маенда Казан коммуналь-төзелеш институты буларак оеша. 1939 елдан – Казан коммуналь төзелеш инженерлары институты, 1941 дә ябыла.

1946 елда Казан җәмәгать-көнкүреш төзелеше инженерлары институты буларак яңадан торгызыла, 1952дән Казан нефть сәнәгате төзүче-инженерлар институты, 1957дән Казан төзүче-инженерлар институты (КИСИ), 1995тән Академия, 2004 елдан – Университет.

2010-11 уку елында студентлар саны – 6799. Көндезге бүлектә 4476 студент укый. Укыту рус телендә, төзелеш факультетында – татар һәм рус телләрендә алып барыла. Студентларның инглиз телен белүләре шулай ук грантлар алулары һәм халыкара диплом программасында катнашу мөмкинлекләрне ача.

## Университет структурасы
* Архитектура һәм дизайн институты
* Транспорт корылмалары институты
* Төзелеш икътисады һәм идарәсе институты
* Төзелеш институты
* Төзелеш технологияләре һәм инженер-экологик системалар институты
 
## Шәхесләр
### Ректорлар
### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Рәсми сайт

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Россия югары уку йортлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Казан университетлары
Төркем:1942 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Архитектура-төзелеш югары уку йортлары
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Равмер Хәбибуллин

**Равмер Хәсән улы Хәбибуллин** — күренекле дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, КПССның Башкортстан өлкә комитетының элекке беренче сәркатибе.

## Тәрҗемәи хәл
Равмер Хәбибуллин 1933 елның 10 июлендә БАССРның Чакмагыш районы Чакмагыш авылында туган. Атасы гаяр коммунист буларак, улына Ревмир дигән исем кушмакчы булган, әмма паспортчы хатын ят исемне ялгыш ишетеп, баланы Равмер дип теркәтә.

1961 елда Совет Армиясе сафларында хезмәт итеп кайтып, Уфа нефть институтын тәмамлаганнан соң, «Татнефть» берләшмәсенең «Әлмәтнефть» нефть промыселы идарәсенә җибәрелә. Нефть чыгару операторы, нефть кудыру инженеры, партия комитеты секретаре, цех начальнигы, идарә начальнигы урынбасары булып эшли.

1970 елда Равмер Хәбибуллин «Татнефть» берләшмәсенә идарә начальнигы итеп тәгаенләнә. 1972 елда «Татнефть» берләшмәсе начальнигы урынбасары вазыйфасына күчерелә.

Югары һөнәри осталыгы, идарә итү сыйфатлары, нефть чыгару тәҗрибәсе зур булу нәтиҗәсендә 1977 елда ул «Пермьнефть» җитештерү берләшмәсенең генераль директоры итеп тәгаенләнә. 1986 елда ССРБ Нефть сәнәгате министрлыгының Проектлау һәм капиталь төзелеш баш идарәсе начальнигы вазыйфасына күтәрелә.

## Башкортстан җитәкчелегендә
1987—1990 елларда Равмер Хәбибуллин КПССның Башкортстан өлкә комитетының беренче секретаре булып эшли. Бу вазифада ул кылган «игелекләре» өчен куылган Мидхәт Шакировны алыштыра. Ул урында эшләгәндә Равмер Хәбибуллин Башкортстан татарларын башкортлаштыру сәясәтенә чик куя алды. Татар мәктәпләре туган телдә белем алу хокукын кире кайтаралар. 1989 ел сан алу вакытында административ басым шаукымын булдырмады. Башкорт милләтчеләре шуның өчен аңа әле дә үпкәләрен белдерә. Имеш җирле халыкны татар итеп язылырга обком мәҗбүр иткән.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Җаваплылык, хәбәрдарлык һәм таләпчәнлек кебек сыйфатлары белән аерылып торды. Ул лаек рәвештә абруй-хөрмәт казанды, зур җәмәгатьчелек эше алып барды. Халык депутатларының Әлмәт шәһәр , Пермь өлкәсе Шурасы, БАССР Югары Шурасы, ССРБ Югары Шурасы депутаты булып сайланды, СССР Югары Шурасы Президиумы әгъзасы, СССР халык депутаты булды.

## Дәүләт билгеләре һәм мактаулы исемнәр
Равмер Хәбибуллинның тырышлыгы югары дәүләт бүләкләре белән билгеләнгән. Ул Октябрь Революциясе, Хезмәт Кызыл Байрак, «Почет билгесе» орденнары, бик күп медальләр белән бүләкләнгән. Р. Х. Хәбибуллинга «ССРБның мактаулы нефтьчесе» дигән исем бирелгән.

2011 елның 31 августында Уфада каты авырудан вафат булды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Кызыл Таң гәзите, 2011 ел, 2 сентябрь
*  Равмер Хабибуллин: "Бурить надо больше!" Газета «Нефтяник», 2003 ел

Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Башкортстанның беренче җитәкчеләре
Төркем:КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Кырым

**Кырым ярымутравы** (, , ) — географик яктан Россия көньяк-көнбатышында һәм Украина көньягында урнашкан ярымутрау. Аның җирендә Кырым Республикасы, Акъяр шәһәре һәм Херсон өлкәсенең бер өлеше урнаша.

## Географик мәгълүмат

Ярымутрау мәйданы — 26 860 км². Кара һәм Азак диңгезләре тарафыннан юыла. Ярымутрауның көньягында — Кырым таулары. Иң зур ноктасы 1545 м биеклеге булган Роман-Кош тавы.

Төньяк өлешендә Кырым кыйтгасы Перекоп күчеше белән тоташа. Ярымутрау көньягында Керчен ярымутравы һәм көнбатышында Тарханкут ярымутравы урнашалар.

Кырымда 257 елга ага. Иң озыннары — Салгир, Альма, Бельбек. Шулай ук ярымутрауда 50 дән артык тозлы күл бар.
## Тарих
* 14 октябрь 1993 — Кырым конституциясе кабул ителә.

## Халык
Кырымда халык саны — 1969,8 мең кеше (2008 ел). Иң зур шәһәрләр — Акъяр, Акмәсҗит, Киреч. Кырым ярымутравындагы Аю тау итәгендә «Артек» халыкара балалар үзәге урнаша.

2001 ел халык санын алу нәтиҗәләре буенча 58,3 % — руслар, 24,3 % — украиннар, 12,1 % — кырым татарлары, 1,4 % — белоруслар, 0,5 % — татарлар яши.

## Фотосурәтләр


Файл:Ai-Petri.jpg|Кырым табигате
Файл:Crimea.Yayla.Cliff-1.jpg|Кырым таулары
Файл:Black Sea Sunset Unusual.jpg|Кара диңгез
Файл:EchkiDag1.jpeg|Иске тау
Файл:Karasan01.JPG|Карасан
Файл:Artek001.jpg|Аю тау
Файл:The Swallow's Nest castle on the Aurora cliffs of cape Ai-Todor (2005-09-229).jpg|«Карлыгач оясы»



## Сылтамалар
* Кырым фотосурәтләре  

Төркем:Кырым
Төркем:Кара диңгез
Әскәр Кайбышев

**Әскәр (Оскар) Кайбышев** – Уфада яшәүче дөньякүләм танылган галим-металлофизик, Россия Фәннәр академиясенең Үтә сыгылмалы металлар проблемалары институты директоры (1986-2005), Россия табигый фәннәр академиясе һәм Башкортстан Фәннәр академиясе әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Әскәр Әкрам улы Кайбышев 1939 елда Мәскәүдә туган. Ата-анасы тумышлары белән Башкортстаннан.

1962 елда башкаладагы Корыч һәм эретмәләр институтын тәмамлый һәм Уфадагы моторлар төзү берләшмәсендә эшли.

1986 елда талантлы галим Уфада Россия Фәннәр академиясенең Үтә сыгылмалы металлар проблемалары институтын оештыра һәм аңа җитәкчелек итә.

1991-1995 елларда Оскар Кайбышев Башкортстан Фәннәр академиясе президенты вазифаларын башкара.

1995 елдан ул үз институтына җитәкчелек итә. Бик күп фәнни хезмәтләр язган галимнең яңа китабы әлеге көндә Аᴍеpикə Кушма Штатларында да нәшер ителә.

Уфəның мөселман зиратында җирләнгән.

## Дәүләткә каршы эшчәнлеге
2003 елның март аенда аңа карата җинаять эше ачылган. Әскәр Кайбышевны чит илләргә Россиянең хәрби максатларда файдаланырдай сәнәгать технологияләрен сатуда һәм финанс мутлыкларында гаеплиләр. Институтка тентү белән килгән җантимерләр институтның 1,5 млн сумлык кыйммәтле кәгазләрен урлап чыгалар, ләкин тотылалар.

2006 елның 9 aугыcында Башкортстанның Югары мәхкәмәсе Кайбышевны гаепле дип таба һәм аны шартлы 6 ел иректән мәхрүм итә, 3,5 млн сум штраф түләтә. 
## Фәнни эшчәнлеге
Әскәр Кайбышевның 350 фәнни хезмәте, шул исәптән 5 монография бар. Ул 150 фәнни ачыш һәм уйлап табу aвтыpы.

## Дәүләт бүләкләре
Хезмәт кызыл байрагы ypдиʜы (1980)
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Академик Кайбышев дәүләт серләрен сатканмы? 

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Техник фәннәр дyктыpлары
Трүхмәннәр

**Трүхмәннәр** яки **трүхмәннәр төрекмәннәре** — Россиянең Ставрополь краенда яшәүче төрекмәннәрнең этнографик төркеме. Кайбер карашлар буенча аерым милләт булып санала.

Ставрополь краенда трүхмәннәр XVII гасырдан яши.

Трүхмән теле — төрекмән теленең диалекты санала. Ногайларның тәэсире аеруча зур.

Халык санын алуда трүхмәннәр аерым саналмыйлар. 2002 елда алар төрекмәннәр белән бергә исәпләнделәр. Ставрополь краенда исә төрекмәннәр саны — 13,9 мең кеше.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Венеция кинофестивале

**Венеция халыкара кинофестивале** () — дөньяның иң борынгы кинофестивале. Ул 1932 елда итальян диктаторы Бенито Муссолини тәкъдиме белән оештырыла. Һәр елның икенче яртысында (гадәттә, август-сентябрь айларында) Венециянең Лидо утравында уза. Фестивальның төп бүләге — «Алтын арыслан».

Фестиваль берничә өлештән тора:
* **Төп программа**
** Төп бәйге
** «Офыклар» (*Orizzonti*) бәйгесе
** Кыскаметражлы фильмнар (*Corto Cortissimo*) бәйгесе
** Конкурстан тыш
* **Кино базары**
* **Бәйсез һәм параллель кино бүлеге**

Шулай ук бәйгедә Луиджи Ди Лаурентис исемендәге премия һәм жюриның махсус бүләге тапшырыла.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт
* Венеция 2011: “Алтын арыслан” “Фауст”ка эләкте

Төркем:Венеция кинофестивале
Карачайлар

**Карача́йлар** () — Төньяк Кавказда яшәүче төрки телле халык. Балкарлар белән бергә бердәм карачай-балкар халкын тәшкил итәләр. Карачай-Чиркәсиянең төп халкы.

Россиядән башка шулай ук Төркиядә, Сүриядә, Мисырда, Европа дәүләтләрендә һәм АКШда Төньяк Кавказны XIX гасырда калдырып китәргә мәҗбүр булган мөһаҗир-карачайлар яши.

## География

Карачайлар Үзәк Кавказның тарлавыкларында һәм тау битләрендә, Кубань, Зеленчук, Кума елгалары үзәнлекләрендә көн күрәләр.

Кисловодск, Черкесск һәм Ставрополь кебек шәһәрләрдә шактый күп карачайлар яши.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Төркем:Россия халыклары
Ганка йолдызлыгы

**Ганка йолдызлыгы** ( *әл-‘әнқа’* — «ганка», «феникс»; ) — күк йөзенең көньяк ярымшарының йолдызлыгы. 469,3 квадрат градус мәйданны иңләп тора. Аның эченә гади күз белән күренә торган 68 йолдыз керә.

## Күренүчәнлек шартлары
Россия территориясендә йолдызлыкны тулысынча күрергә булмый, көньяк өлкәләрдә өлешчә күренә. Иң яхшы күренүчәнлек шартлары октябрь аенда була. Иң якты йолдыз Ганка (*α*) исемене йөртә.

## Тарих
Яңа йолдызлык. Петер Планциус аны 1598 елда тәкъдим итте, әмма гадәттә Иоганн Байер йолдызлыгы дип исәпләнә (1603).

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* '''WIKISKY.ORG:''' Феникс 
* Астромиф: Феникс  

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлыклар
Әбелмәних Каргалый

**Әбелмәних Каргалый**, чын исеме **Әбелмәних Әбелфәез улы Габдессәламов** (1782 — 1826) — XIX гасыр татар әдәбиятының күренекле вәкиле, шагыйрь, дин әһеле, җәмәгать эшлеклесе.

## Тормыш юлы
Әбелмәних Каргалый 1782 елда Ырынбур губернасының Сәгыйть бистәсендә туа. Бабасы Габдессәлам тумышы белән Казан өязенең Мәңгәр авылыннан. Ул имам-мөдәррис булган, шигырьләр язган. Каргалыда урнашкач, шунда ахун дәрәҗәсенә күтәрелә. Батырша үзенең мәгълүм хатында халыкны кузгалышка чакырып өндәмә язганда Габдессәлам ахуннан киңәш алганы мәгълүм. Әбелмәних Каргалый бабасын күренекле галим, күпләрнең остазы дип атый һәм аның белән горурлана.

Әбелмәнихнең укуын Каргалы мәдрәсәсендә башлый. 1770 еллардан башлап бу мәдрәсәнең даны  шактый арта. Мәдрәсәгә Идел буйларыннан, шәкертләр генә түгел, хәтта укытучылар (Утыз Имәни, Әхмәт Шырдани һ. б.) укырга килгәннәр. Мәдрәсәне тәмамлагач, Әбелмәних белем алуны дәвам итү максатыннан Урта Азиягә китә, Бохарада Ниязколый Төркмәни мәдрәсәсендә укый, зур укымышлы булып таныла.

Бохара әмире 1816 елда Төркиягә җибәргән илчелек составында Истанбулга юл тота. Бераздан Каһирә аша хаҗга китә. Аннары Истанбул аша туган якларына кайта.

Кайту белән шагыйрь абызлар хәрәкәтенә кушылып китә. Белемле кеше булуына карамастан, мулла булмыйча, иген игеп көн күрә.

Әбелмәних Каргалыйның төгәл үлгән елы билгесез. 1833 елдан соң аның кабат хаҗ сәфәренә чыгып китүе мәгълүм. Юлда кайдадыр шагыйрь вафат була.

## Моны да карагыз
* Нәгыть
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тормыш юлы
* Әбелмәних Каргалый шигырьләре 
* Әбелмәних Каргалый шигырьләре 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Шәйхулла Алкин

**Шәйхулла Сибгатулла улы Алкин** — сәяси һәм иҗтимагый эшлекле каләм иясе, язучы.
## Тормыш юлы
Шәйхулла Алкин 1893 елның 15 августында Казан губернасы Зөя өязе Иске Чәчкаб авылында крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Атасы  — Сибгатулла Алкин. Бабасы  — иҗтимагый эшлекле Габделлатыйф Алкин. 1905 елда Казанда җәдиди мәдрәсә, аннары, 1913 елда, Казанда сәүдә училищесын тәмамлый. Казанда яшәгән чорда Шәйхулла Алкин татар периодик матбугаты белән хезмәттәшлек итә башлый.
1913–1918 елларда Мәскәүдә сәүдә эшләре институтында укый.  Мәскәүдә укыган чорда Шәйхулла Алкин иҗтимагый тормыштан читтә калмый. Бу елларда коммерция институты каршында «Студент-мөселманнарга узара ярдәмләшү» түгәрәге оештырыла, идарә рәисе итеп Шәйхулла Алкин сайлана.
Сәүдә белән шөгыльләнә, февраль революциясе чорлары аның язмышын бөтенләй икенче якка борып җибәрә. Ул татар халкының мөстәкыйль дәүләтчелеге өчен көрәшүчеләр сафына баса. Мөселманнарның Беренче Бөтенрусия съездына (1917 ел, 1–11 май), Икенче съездына (1917 ел, 16 июль-2 август) катнаша. Ш. Алкин — Уфада үткән Милләт мәҗлесендә (1917 ел, 22 ноябрь — 1918 ел, 11 январь) депутат. Монда аңа финанс министры вазифасы (Малия Назарате рәисе) йөкләнә.
Шәйхулла Алкин Октябрь революциясен кабул итми. 1917 елның август аенда Шәйхулла Алкин башка коллегия әгзалары белән Милләт Мәжлесе чакыруын оештыру эшләрендә катнашу өчен Уфага күчеп китә.
1918 елның көзендә Уфа каласы Советлар кулына күчкәч Томск шәһәренә күчеп китә дип уйланыла. Шәйхулла Алкинның шәхси эшендә 1920 елның 14 августы белән даталанган тарихи документ сакланып калган. Ул үтенечтә Шәйхулла Алкин Томск университетына күчер өчен имтиханнар тапшыру турында кайбер документлар сорап яза.
Шәйхулла Алкинның Уфадан киткәннән соңгы тормышы ачыкланмаган. «Татарстан хәбәрләре» (Хисап урынында, 1922 ел, 7 февраль) исемле мәкаләсендә Галимҗан Ибраһимов болай ди:  Шуннан башка мәгълүмат  юк.
## Иҗат эшчәнлеге
Ш. Алкинның иҗат эшчәнлеге 1913 елларда башлана. «Ил» газетасында иҗтимагый эчтәлекле мәкаләләре белән катнаша. Балалар әдәбиятына да үзенең өлешен кертә. Бу өлкәдәге әсәрләре «Ак юл» журналының 1914 елгы саннарында теркәлеп калган.
Ул үзенең иҗатын ике юнәлештә алып барырга планлаштыра. Беренчесе — фәннилеккә тартым мәкаләләр: «Башкортлар җыены», «Агачлар, үләннәр дөньяда ничек тереклек итәләр». Икенчесе хикәяләре: «Үрдәкләр», «Мескен песнәк», «Хәнҗәр».
Хикәяләрендә Ш. Алкин табигатьтәге җан ияләре белән кешеләр язмышы арасында уртаклыклар таба. Табигатьтәге җан ияләренең дә кешеләрнеке шикелле язмышлары бар. Автор бу язмышларның фаҗигале якларын күрсәтергә алына.
## Китаплары
* Балалар күңеле. Казан, 1921.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Зиннәтуллин Рәшид. Шәйхулла Сибгатулла улы Алкин.
## Әдәбият
* Д.Усманова. «Татарстан» журналы. №9-10. 1995 ел.
* Давлетшин Т. Советский Татарстан... Лондон, 1974.
* Усманова Д. Шайхулла Алкин // Татарстан. 1995. № 9–10.
* Султан-Галиев М. Избранные труды. Казань, 1998.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл.

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Зөя өязе

**Зөя өязе** (, ) — Казан губернасы составындагы административ-территориаль берәмлек (1727—1920 еллар). Өяз үзәге — Зөя шәһәрчеге.
1920 елда Зөя өязе бетерелә,ә аның территориясе Татар АССРының Зөя кантонына кушыла.

## Административ бүленеше
1913 елда өяздә 11 вулыс булган: 
* Әҗәле вулысы (үзәге — Рус Әҗәлесе), 
* Югары Ослан вулысы (үзәге - Югары Ослан), 
* Ивановский вулысы ( үзәге - Ивановский), 
* Келәнче вулысы (үзәге - Келәнче), 
* Косякау вулысы (үзәге - Косякау), 
* Кошман вулысы (үзәге — Югары Кошман), 
* Ташкабак вулысы (үзәге - Ташкабак), 
* Тәмте вулысы (үзәге - Тәмте), 
* Өлҗән вулысы (үзәге - Өлҗән), 
* Шырдан вулысы (үзәге - Рус Шырданы), 
* Юмат вулысы (үзәге - Юмат).

## Халкы
1897 елда биредә 126 603 кеше яшәгән: руслар— 68,6 %, татарлар— 29,9 %, чуашлар — 1,5 %. Өяз үзәгендә 2365 кеше.
## Моны да карагыз
* Зөя кантоны
* Зөя районы
## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы өязләре
Төркем:Татарстан тарихы
Караимнар

**Караимнар**, **карайлар** (берлек саны *karaj*, күплек саны *karajlar*;  — «караим», ягъни *укый торган*) — зур бумаган төрки кавем.

Дөньяда барлык караимнарның/карайларның саны якынча 2000 исәпләнә. Шуларның 1200 – Украинада, шул исәптән 800е Кырымда, һәм башка илләрдә яши.

Кырым татарлары һәм кырымчаклар белән бергә караимнар/карайлар Кырымның төп халкы булып саналалар. «Къырым» кырымтатар газетасында даими рәвештә «Кырымкарайлар» җәмгыяте тарафыннан оештырылган тематик бит чыгып килә.

## Телләре

## Диннәре

Төркем:Төрки халыклар
Долганнар

**Долга́ннар** (үзаталышы — долган, тыа-кихи, саха) — Россиядәге төрки телле кабилә. Телләре - якут теленә якын булган долган теле. Кайбер галимнәр долган телен якут теленең диалекты буларак исәплиләр. Араларында шаманчылык һәм православие таралган.

## Сылтамалар

Төркем:Төрки халыклар
Туризм

**Тури́зм** (туристик сәфәрләр) (от фр. *tour*)— кешеләрнең даими яшәү урыннарыннан күңел ачу, савыктыргыч, спорт, кунак, дини һәм башка акча эшләүдән тыш ният белән башка җирлеккә яки илгә сәяхәтләре. 

Туризм белән бәйле коммерция эшчәнлеген биләүче оешмалар икътисадның туризм сферасына карый. Мәсәлән, сәяхәтләр бюросы, яки броньлау хезмәте күрсәтү. 

Туризм белән шөгыльләнүче кешене турист, сәяхәтче дип атыйлар.

Пандемиягә кадәрге елларда туризмның икътисадый-социаль позицияләре ныгыган иде. Аның икътисадтагы өлеше 4 % узып, 2017 һәм 2018 елларда 6 %ка җитә. 1950-нче елда халыкара туристик сәяхәтләр саны 25 млн кеше булса, пандемиягә кадәрге 2019-нчы елда инде 60 тапкырга күбрәк: 1,5 млрд кеше. Тик COVID-19 һәм аңа бәйле чикләүләр арасында 2020-нче ел нәтиҗәләре буенча әлеге сан 73%ка төшеп, 401 млн. кеше тәшкил иткән. Бу 1989 елдан алып иң түбән сан. 2021-нче елда 416 млнга кадәр, ә 2022-нче елда 960 млн кешегә кадәр арткан.

Дөнья базарында туристик продукт нефть кебек лидерлардан санала. Туризм тармагына инвестицияләрнең үсеше һәр ел якынча 35% арта. Туризм бизнесның иң табышлы төрләренең берсенә әверелде. Халыкара туризмнан табыш 1995 елда 373 млрд доллар тәшкил иткән. Туризм эш белән 137 млн кешене тәэмин итә.

### Терминнарны ачыклау һәм куллану катлаулыклары
Туризм төшенчәсе гаять күп функцияләр башкару һәм күптөрле формаларга ия булу сәбәпле, бу сүзгә тулы билгеләмә бирү шактый авыр. Үсеш дәверендә бу терминның төрле якларын ачыклаучы аңлатмалар бирелгән. Туризмны ачыклауның нигез критерийлары:

# Урынны үзгәртү: даими яшәү урынының чикләреннән башка урынга күчү.
# Башка урында тору: күчеш урынында яшәү 12 айдан да озаграк булырга тиеш түгел.
# Сәяхәт урынындагы эшчәнлекнең түләнүе: сәяхәтнең максаты хезмәт һәм керем белән бәйле булырга тиеш түгел. 

«Россия Федерациясендәге туристлык эшчәнлеге нигезләре турындагы» Федераль Закон, ЮНВТО ачыклавына нигезләнеп, турист һәм туризм төшенчәләрен болай билгели:**Туризм** — Россия Федерациясе гражданнарының, чит ил гражданнарының һәм гражданствога ия булмаган затларның (алга таба - затлар) даими яшәү урыныннан сәламәтләнү-дәвалану, рекреация, белем алу, физкультура-спорт, профессиональ-эшлекле, дини яки башка керем алу белән бәйле булмаган максатларда күчүләре.**Турист** —  сәламәтләнү-дәвалану, рекреация, белем алу, физкультура-спорт, профессиональ-эшлекле, дини яки башка керем алу белән бәйле булмаган максатларда даими яшәү урыныннан 24 сәгатьтән алып 6 айга кадәрле вакытка кимендә бер төн кунулы сәфәр кылучы зат.

## Искәрмәләр

Төркем:Туризм
Зыя Ярмәки

**Зыя Шәйхи улы Насыйров**, Әхмәтзыя Шәйхетдин улы Насыйров
— татар шигъриятендә күп еллар эшләгән һәм аның тарихында үзенчәлекле эз калдырган әдипләрнең берсе.

## Тәрҗемәи хәл
Ул 1887 елның 9 январенда (яңа стиль белән 21 январьда) Самар губернасы Богырыслан өязе (Самар өлкәсенең башта Келәүле, аннары Камышлы районы) Иске Ярмәк авылында мулла гаиләсендә туа. Авыл мәктәбендә башлангыч белем алганнан соң, ун елга якын Чистай шәһәрендәге кадим мәдрәсәдә (Закир ишан мәдрәсәсендә) укый, аннары, 1909 елдан 1912 елга кадәр, укуын Уфадагы «Галия» мәдрәсәсендә дәвам иттерә. Шунда укыганда әдәбият белән кызыксына башлый, шигырьләр яза.
=Уфа=
1912 елда Уфада «Яшьлек дәртләре» һәм «Күрсәтәм» исемле ике шигъри җыентыгы, тагын бер елдан «Тойгыларым» (Уфа, 1913) һәм «Әдәбият гөлләре» Ырынбур, 1913) исемле шигырь китаплары дөнья күрә.
=Иске Ярмәки=
1912 елда Зыя Ярмәки туган авылы Иске Ярмәккә кайта һәм балалар укытырга керешә. Берара, 1915—1916 елларда, авылда мулла булып та тора. Бөек Октябрь революциясеннән соң, яңадан мөгаллимлек хезмәтенә» күчеп, 1918—1931 еллар арасында башта Богырысланда — укытучылар әзерләү курсларында, аннары туган авылы совет мәктәбендә укытучылык итә, соңрак китапханә мөдире, балалар йортында тәрбияче, вулыс башкарма комитетында ЗАГС мөдире булып эшли.
=Үзбәкстан=
1931 елның көзендә Үзбәкстанга күчеп китеп, мамык игү совхозында идарә секретаре һәм тәрҗемәче булып хезмәт итә, ә 1935 елдан башлап 1953 елга кадәр Фәрганә өлкәсенең Ташлак район башкарма комитетында җаваплы секретарь һәм бүлек мөдире вазифалары» башкара. Совет аппаратында озак еллар намуслы хезмәт иткән өчен уя «Батыр хезмәт өчен» медале, Үзбәкстан Югары Советының Мактау грамотасы һәм «Зур Фәрганә каналы» значогы белән бүләкләнә.
Зыя Ярмәки 1953 елда пенсиягә чыга.
## Үзбәкстандагы иҗаты
Шагыйрь Үзбәкстанда яшәгән елларында да иҗат эшчәнлеген ташламый: патриотик шигырьләр, халык әкиятләре сюжетына «Зөһрә кыз» һәм «Туган авыл» исемле поэмалар яза. Аларның аерым үрнәкләре, революциягә кадәр иҗат ителгән шигырьләре белән бергә, 1966 елда Казанда басылып чыккан «Ак каен» исемле җыентыгына кертелгәннәр.
Зыя Ярмәки шигырьләре, нигездә, Тукай поэтик мәктәбе үрнәгендә, классик поэзиягә һәм халык җырларына хас үлчәүдә язылган. Алар ритмик төгәл, эчке рифмаларга бай һәм хәтергә тиз сеңүчән музыкаль яңгырашлы булулары белән аерылып торалар. Аеруча ул табигать күренешләрен оста тасвирлый. Аның «Җәй башы», «Иртә», «Кич», «Язгы тамчы» кебек шигырьләре һәм бигрәк тә халык җырына әверелгән атаклы «Ак каен»ы озак еллар буе мәктәп дәреслекләрендә урын алып килгәннәр.
=Үлеме=
Зыя Ярмәки 1965 елның 26 ноябрендә үзе күп еллар яшәгән Ташлак авылында вафат була һәм Фәрганә өлкәсенең Мәргылан шәһәрендәге Хуҗагәз дигән зиратка күмелә.
## Хәтер
* 2022 ― Самара өлкәсе Иске Ярмәк авылында шагыйрь Зыя Ярмәки исемендәге сквер-ял итү зонасы ачылган.

## Искәрмәләр

=Чыганак=
http://adiplar.narod.ru/jarmaki.htm
## Моны да карагыз

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Галия мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Ганка (йолдыз)

**Ганка** ( *әл-‘әнқа’* — «ганка», «феникс»; Ганка *α*, Ганка альфасы, *α* Phe) — Ганка йолдызлыгының иң якты йолдызы. Бу К0 спектр сыйныфылы кызгылт-сары икеле йолдыз. Аның күренмә йолдызча зурлыгы +2,4m тәшкил итә.

Ганка Җирдән якынча 80 яктылык елы ераклыкта урнаша. Уртача зурлыклы кызгылт-сары зур йолдыз булуы сәбәпле, Ганка үзенең хасиятләре буенча Арктурга һәм Әлдәбәранга ошый. Йолдызда кечкенә иптәш-йолдыз бар, әмма аның турында мәгълүматлар юк.

Күк йөзендә йолдыз янында ике якты йолдыз — Ахирнәр (Эридан *α*) һәм Фәмелхут (Көньяк Балык *α*) урнашалар. Урта гасырлар гарәп астрономлары йолдызлыкны «ганка кошы белән көймә» рәвешендә күзәттеләр, шуңа күрә йолдызның икенче исем бар — **Нәййирелзәүрак** ( *ән-нә’ир әз-зәүрәқ* — «көймәнең яктысы»). Европа телләрендә аның исеме *Анкаа* () формасында куллана.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Ганка йолдызлыгы