open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Борзя

**Борзя** () — Россия Федерациясенең Байкал арты краенда урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1939 елдан, шәһәр статусын 1950 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,2%), бүрәтләр (1,9%).
## Шәхесләр
* Наталья Гвоздикова (1948), актриса, СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1978). РФ халык артисты (2013).
## Тышкы сылтамалар
* Борзя «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Байкал арты крае шәһәрләре
Тара (шәһәр)

**Тара** (*Тары*, ) — Россия Федерациясенең Омск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1669 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (91,1%), татарлар (5,8%).

## Танылган шәхесләр
* Габдерәшит Ибраһимов

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Тара «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе шәһәрләре
Закаменск

**Закаменск** (, ) — Россия Федерациясенең Бурәтия җɵмһүрᴎятсында урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1938 елдан, шәһәр cтaтысын 1944 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (59,7%), бүрәтләр (36,9%), алманнар (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* Закаменск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Бурәтия шәһәрләре
Кяхта

**Кяхта** (, ) — Россия Федерациясенең Бурятия Республикасында урашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтусын 1805 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (71,7%), бүрәтләр (25,3%).

## Сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* кәхта «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Бурәтия шәһәрләре
Гусиноозёрск

**Гусиноозёрск** (, ) — Россия Федерациясенең Бурятия республикасында урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1948 елдан, шәһәр статусын 1953 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (74,3%), бүрәтләр (21,4%), татарлар (1,8%).

## Тышкы сылтамалар
* Гусиноозёрск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Бурятия шәһәрләре
Таулы Алтай

**Таулы Алтай** (, ) — Россия Федерациясенең Алтай Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (70,0%), алтайлылар (23,0%), казакълар (2,3%)., кумандылар.
## Шәхесләр
 
* Григорий Гуркин (*Григорий Чорос - Гуркин*, 1870―1937), алтайлы рәссам.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Таулы Алтай «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Алтай Республикасы шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Таулы Алтай
Дудинка

**Дудинка** () — Россия Федерациясенең Красноярск краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Беренче тапкыр 1669 елда телгә алынган. 1930 елдан 2007 елга кадәр Таймыр (Долган-Ненец) милли бүлгесенең административ үзәге.

Шәһәр статусын 1951 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (74,8%), долганнар (5,6%), украиннар (5,3%), ненецлар (2,7%), алманнар (1,5%), татарлар (1,4%), кыргызлар (1,2%).

## Икътисад
Дудинка — Янәсәйның түбән агымында эре порт. Дөньяда иң төньяк Норильск тимер юлы һәм А382 шоссесы шәһәрне Норильск һәм Алыкель аэропорты белән бәйли.
## Шәхесләр
* Огдо Аксёнова (1936―1995), шагыйрә, долган язма әдәбиятына нигез салучы. 1976 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы, Дудинкада яшәгән һәм вафат булган.

## Галерея

Hafenanlage von Dudinka.jpg|
Dudinka port.jpg|Порт
Lenindudinkadk.jpg|Мәдәният йорты

## Тышкы сылтамалар
* 
* Дудинка «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Төркем:Дудинка
Varfolomey töne

**Varfolomey töne** yäki **Bartolomey töne** (frantsuzça *massacre de la Saint-Barthélemy* - **İzge Varfolomey suyışı**) - 1572 yılnıñ 24 avgustı tönendä (İzge Varfolomey bäyräme aldı köne) Frantsiädä hugenotlarnı katoliklar tarafınnan mass-külämle ütereş. Törle bäyälär buyınça 36 meñ keşe üterelgän.

## Tarix

1570 yılda Jermen solıxı imzalanğannan soñ, öçyıllıq katoliklar häm hugenotlar arasındağı dini suğış tämamlana.

Solıxnı nığıtır öçen Yekaterina Mediçi üz qızı Margo nı protestant şahzadäse Henrixqa kiäwgä birergä qarar itä.

1572 yılnıñ 8 avgustında Henrix Navarradan häm Margarita Valua tuyı uza. Frantsiä patşası **Karl IX** häm Margarita Valua änise - Yekaterina Mediçi çın katolik xatını , ä Henrix Navarradan tarafdarları - protestantlar bulğannar.

1572 yılnıñ 22 avgustında **admiral Kolinyi** ğa uñışsız ütermäkçe bulu.

Abruylı tarixçılar buyınça Yekaterina Mediçi Henrixnıñ protestant tarafdarların Parijda cıyıp, mass-külämle suyışnı äzerlägän. İtaliä kiñäşçeläre **Alber de Gondi** häm **Lodoviko Gonzaga** basımında, Mediçi ütereş turında qarar itä.

1572 yılnıñ 24 avgustı tönendä (*İzge Varfolomey bäyräme aldı köne*) Parijda cıyılğan hugenotlar katoliklar tarafınnan üterelä.

Ütereşkä signal Señ-Jarmeñ-l'Okserua çirkäwe manarasınnan yañğırağan. Ütereşlär Parijda genä tügel, başqa qalalarda ber atna däwamında uzalar, 5000-30000 keşe wafat bulğan.

## Näticä

Suyış Frantsiä Dini suğışlarında kisken borılış bulğan, 200 meñ hugenot bütän illärgä qaçqan.

Qan şahzadäläre Henrix Navarradan häm Henrix de Konde katoliklıqnı qabul itü şartında kiçerelep üterelmägän.

1589 yılda üterelmägän Henrix Navarradan Henrix IV iseme astında Frantsiä patşası täxetenä utıra, Varfolomey töne üterüçelären ğafu itä.


Henry&Margot.jpg|Henrix Navarradan häm Margo Valua
Catherine de Medicis.jpg|Yekaterina Mediçi - ütereşlärneñ oyıştıruçısı
SchlafzimmerBartholomaeusnacht.jpg| Margo yoqı bülmäsendä Varfolomey tönendä waqiğalar



## Ädäbiät
*    Кастело А. Королева Марго / Перевод с французского и примечания А. Д. Сабова; научная редакция и предисловие А. П. Левандовского. — 2-е, испр. и доп. — М.: Молодая гвардия, 2009. — 231 с. — (Жизнь замечательных людей). — 3000 экз. — ISBN 978-5-235-03178-4.
*    Д. Крузе. Король и насилие: из истории французского абсолютизма XVI в. // Французский ежегодник 2005. М., 2005. С. 150—173.
*    Д. Крузе. Монархическая власть и таинство смысла: сообщение о Варфоломеевской резне // Варфоломеевская ночь: Событие и споры. Сб. статей. М.: РГГУ, 2001, с. 102—137
*    Эрланже Ф. Генрих Третий / Перевод с французского и примечания Некрасова М.Ю.. — 1-е. — СПб.: Евразия, 2002. — 410 с. — (Clio personalis). — 2000 экз. — ISBN 5-8071-0096-4.
*    Леони Фрида Екатерина Медичи. Итальянская волчица на французском троне Издательство: АСТ, Астрель, Харвест., 2012 - 580 с. - ISBN 978-5-17-074264-6
Törkem:Дини сугышларTörkem:Франция тарихы

Төркем:Җинаятьләр
Төркем:1572 ел
Төркем:24 август
Үзбушаткыч

**Үзбушаткыч** — үз-үзене бушата торган йөк автомобиле, тагылма яки козаулы ярымтагылма. Йөкне чыгару өчен механик рәвештә авыша.

Өючән, чәчелүчән һәм башка козауны аву аркылы бушатуга яраган йөкләр ташу өчен кулланыла.

Үзбушаткычларны түбәндәге типларга аералар:
* Бушату тибы буенча (аву аркылы, мәҗбүри)
* Бушату юнәлеше буенча (якка, артка)
* Козау тибы буенча (бункер, платформа, төшүче бункер, төшүче платформа)

## Шулай ук карагыз
* Рельссыз транспорт

Төркем:Юл техникасы
Төркем:Автомобиль
Reyxstagnı yandıru

**Reyxstagnı yandıru** (almança *Reichstagsbrand*) - 1933 yılnıñ 27 fevralendä bulğan waqiğa Almaniädä natsistlar xakimiäten nığaytuda zur röl uynağan.

## Tarix

1933 yılnıñ 30 ğinwarında Weymar Cömhüriäte prezidentı Paul fon Hindenburg Hitlernı reyxskansler itep raslağan.

1 fevral'dä Hitler Hindenburgnı reyxstagnı taratırğa sorıy (Natsist firqäsendä 32% urın ğına bulğan), Hindenburg rizalaşa, yaña saylawlar 5 martqa bilgelänä.

## Yanğın

27 fevral'dä kiçke 22 säğättä Reyxstag binası yana başlağan, tik 23:30 säğättä yanğın sünderelä. Yana torğan binada elekke bäysez kommunist **Marinus van der Lübbe** qulğa alına.

Yanğın urınına Hitler, Göbbels, Papen, şahzadä Günter kilä, alarnı reyxstag räise Göring qarşı ala.

Şul uq waqıtta Hitler reyxstagnı yandıruda kommunistlarnı ğäyeplägän, tüntäreleşkä signal bulğandır dip beldergän.

## Tikşerenü

1960 yıllarda Spiegel jurnalı üz tikşerenülären alıp bara häm yomğaq yasıy: van der Lübe yalğız piromaniak bulıp binanı yandığandır, läkin abruylı tarixçılar natsist **Karl Ernst** citäkçelegendäge şturmoviklar ber alayı cir astındağı yul buyınça reyxstagqa kergänen häm binanı yandırğanın isbatlağannar.

## Näticälär

28 fevral'dä Hindenburg "Xalıq häm däwlätne saqlaw turında" färmanın imzalıy, anıñ buyınça şäxes, cıyılışlar, berleklär, süz, matbuğat irege yuqqa çığarıla.
* Almaniäneñ Kommunistik firqäse tıyıla
* Küp kenä kommunistlar häm sotsalist-demokratlar qulğa alına, şul isäptän reyxstag äğzaları.
* Oppozitsiä gäzitlären yabu

Şuña qaramastan natsistlar 1933 yılnıñ 5 martında üzğan saylawlarda ciñä almağannar (647 urınnıñ 288 urını). Natsistlar tağı 81 mandat yuqqa çığara.

Tizdän Natsist firqäsennän tış barlıq firqälär quıp taratıla.

14 iyüldä Natsist-sotsialist firqäse Almaniä berdänber bulırğa mömkin firqä bulıp iğlan itelä.

## Leyptsig xökeme
Reyxstagnı yandıruda turıdan-turı E. Torgler, Bolgariä kommunistları **Georgiy Dimitrov** , V. Tanev, B. Popov ğäyeplänä.

Xökem 1933 yılda Leyptsig qalasında uza.

Näticädä Dimitrov häm Bolgariä kommunistları aqlana, soñraq Mäskäwgä cibärelä.

Van der Lübbe üterelä.

Küp alman kommunistları mäxkämä bulmağanda törmädä qalğan , ä soñraq üterelä, şul isäptän Ernst Telman.

## Ädäbiät
* http://bse.sci-lib.com/article069358.html Leyptsig xökeme
*Kinghoffer, Arthur Jay, & Kinghoffer, Judith Apter. International citizens' tribunals: Mobilizing public opinion to advance human rights. — NY: Palgrave, 2002. — 256 с. — ISBN 0-312-29387-9.
*Поджог Рейхстага, или Герострат, агент тирана Сирфакса

Төркем:Алмания
Төркем:Өченче рейх
Тим (бистә)

**Тим** () — Курск өлкәсенең Тим районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә

Халык —  кеше ().

Тим елгасы (Тын бассейны) үрге агымында урнашкан,  Курск — Воронеж автоюлында,

## Тарих

1779 елдан 1924 елга  хәтле — Курск губернасы Тим өязе өяз үзәге

Шәһәр тибындагы бистә статусында — 1938 елдан.

#### [[Мәскәү өчен сугыш]]
* 1941 елның 20 ноябрендә Алман 2-нче армия 48-нче танклар корпусының 9-нчы танклар дивизиясе Тим шәһәрен басып алды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* terrus.ru — база данных России 
* История герба посёлка
Рәшит Солтангәрәев

**Рәшит Солтангәрәев** (Рәшит Гыймран улы Солтангәрәев, ) – язучы, С.Юлаев премиясе лауреаты (1978).

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 25 декабрендә БАССР Күмертау районы (хәзерге Куергазы районы) Таймас авылында  туган.  Авылда урта мәктәпне тәмамлагач, китапханә мөдире һәм күмәк хуҗалыкта  комсомол оешмасы сәркатибе була. Уфада дәүләт университетын тәмамлаганнан соң (1958), республиканың радио һәм телевидение студиясендә мөхәррир (1959-1965) булып эшли.  «''Совет Башҡортостаны''» газетасында әдәби хезмәткәр, бүлек мөдире (1965-1970) була. 1970 елда БАССР язучылар берлеге тәкъдиме белән «Уфанефть» идарәсенә эшкә китә. 1978 елдан ул «''Агыйдел''» журналында баш мөхәррир урынбасары, бүлек мөдире. 1973 — 1975 елларда Мәскәүдә югары әдәбият курсларында укый.
  
## Иҗаты
Рәшит Солтангәрәев иҗат белән мәктәптә укыганда шөгыльләнә башлый. Беренче хикәяләре студент чагында (1957) дөнья күрә. 20 китап авторы. 3 китабы рус телендә чыккан. «*Теге дөнья, бу дөнья*»  исемле сәхнә әсәре Стәрлетамак драма театрында куелды. Аерым әсәрләре казакъ, украин, татар, кыргыз, чуаш, каракалпак, якут, ненец һ. б. телләрдә басылды. «*Кыямәтлек кияү*» хикәясе буенча «Казахфильм» студиясе нәфис фильм төшерде. «*Туган йорт*» (1967), «*Ак тирәкләр*» (1971), «*Чәчкәләр бүләк итегез*» (1974), «*Җылы яңгыр*» (1976), «*Нефтьчеләр юлыннан*» (1977), «*Умырзая*» (1980), «*Тау*» (1981), «*Безнең дус*» (1984), «*Туган якка кайту*» (1985), «*Без яшәгән җир*» (1988), «*Язмыш*» (1991), «*Очты бөркет*» (1992), «*Җир һәм җыр*» (1998)  китаплары басылды.

«*Татар белән башкорт*» хикәясе татар телендә  «Казан утлары» журналының 2023 елгы март санында (132-159нчы битләрдә) басылган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* С. Юлаев исемендәге премия (1978) – «*Җылы яңгыр*» (1976) һәм «*Нефтьчеләр юлыннан*» (1977) китаплары өчен.
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре.
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1971)
 
## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*    Туган тел сайты 
*  Китап-Уфа сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Драматурглар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Красная Поляна (Лобня микрорайоны)

**Кра́сная Поля́на** — микрорайон составында шәһәр өлкә подчинения Лобня (Мәскәү өлкәсе). Мәскәүдән 39 км да урнашкан.

## Хәрби тарих
1941 елның 1 декабрьне Армияләрнең «Үзәк» төркеме алман 4-нче танк армииясының 2-нче танк дивизиясе Красная Полянаны басып алды.

1941 елның 5 декабрьне 20-нче армия (Андрей Власов) алман 4-нче танк армиясының (Эрих Һөпнер) частьларен Красная Поляна авылы районында (Кремльдән 27 км) туктатты.

## Шулай ук карагыз
* Лобня

Төркем:Лобня микрорайоннары
Henrix IV

**Henrix IV Böyek** yäki **Añri IV** (Henrix Navarradan, Henrix Burbon; ; *[[1553 yıl|1553 yılnıñ]] [[13 dekäber|13 dekäbre]], [[По (шәһәр)|Po]] — [[1610 yıl|1610 yılnıñ]] [[14 may|14 mayı]], [[Parij]]*) — Fransiä Dini suğışlarında hugenotlar citäkçese, Navarra patşası 1572 yıldan (Henrix III bularaq), Fransiä patşası 1589 yıldan (räsmi — 1594 yıldan), **Burbonnar** fransuz patşalar näselenä nigez saluçı.

## Tormış yulı
1553 yılda däw äti Henrix d'Albre kirmänendä, Po şähärendä dönyağa kilä. Änise Janna d'Albre anı protestant ruxına tärbiäli.

1561 yılda Henrixnıñ ätise Antuan de Burbon ulın patşalar sarayına, Parijğa alıp kilä. Henrix şahzadälär belän üsep tora.

Berençe Dini suğıştan soñ Henrix solıxnı saqlar öçen patşalar sarayında qalğan.

1567 yılda Bearn şähärenä qayta.

1568 yılda protestant admiral Gaspar de Kolinyi citäkçelegendä öçençe dini suğışta qatnaşa.

1572 yılda änise Janna d'Albre ülgännän soñ, Henrix II iseme astında Navarra täxetenä utıra.

1572 yılda Yekaterina Mediçi taläbe buyınça Karl IX señlese Margarita Valua ğa öylänä. Şuşı öyläneşü protestantlar katoliklar belän tatulaştırır öçen ütkärelgän.

24 avgustta Varfolomey tönendä Henrixnıñ tarafdarları — protestantlar Parijda üterelä.

Varfolomey tönendäge suyışta isän qalğan Henrix berniçä tapqır din alıştıra, 1594 yılda «Parij messağa layıq bula» dip äytkäç, katoliklıqnı qabul itä. 1495 yılda Rim papası annan çirkäwdän quunı töşerä.

1598 yılda Henrix IV protestantlarğa dini irekne birgän Nant färmanın imzalağannan soñ, Hugenotlar suğışları tämamlana.

Ministr  eşçänlegenä tayanıp, Hentix IV tışqı säyäsättä xristian patşalar Bötenawrupa berlegen tözemäkçe bulğan.

1610 yılda katolik dindarı Fransua Ravalyak tarafınnan üterelä. Sen-Deni patşalar abbatlığında kümelgän.

Täxet mirasçısı Lüdovik XIII buyğa citkängä qädär, Henrivnıñ tol xatını Mariä Mediçi regent bulıp iğlan itelä, 1617 yılğa qädär xakimlek itä.

## Monı da qarağız
* Nant färmanı
* Varfolomey töne

## Ädäbiät
*    Балакин В. Д. Генрих IV. — Молодая гвардия, 2011. — 325 с. — ISBN 978-5-235-03407-5.
*    Баблон Ж.-П. Генрих IV. Ростов-на-Дону, 1999.
*    Плешкова С. Л. Генрих IV Французский. — Вопросы истории. — 1999. — № 10. — С. 65-81.

Төркем:Франция патшалары
Әмир Әминов

**Әмир Әминов**, Әмир Мөхәммәт улы Әминов (, *[[1953 ел]]ның [[1 гыйнвар]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]] [[Гафури районы]], Сабай*) ― язучы, БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1989). Башкортстанның халык язучысы (2022).

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 1 гыйнварында БАССР Гафури районының Сабай авылында туган. Сабай авылында башлангыч, Юлыкта сигезьеллык мәктәпне тәмамлагач, Уфада 1нче санлы интернат-мәктәптә белем ала. Армия  хезмәтеннән соң Мәскәүдә әдәбият институтында (1975-1980) укый. Институтны тәмамлап, Уфага кайта һәм 18 ел  «''Агыйдел''»  журналында эшли, 2002 елдан баш мөхәррир. 1998-2002 елларда  «*[[Шоңҡар (журнал)|Шоңҡар]]*» журналында баш мөхәррир.

## Иҗаты
«*Турат*» исемле беренче хикәясе 1975 елда «''Агыйдел''» журналында дөнья күрә, «*Каен яфрагы*» дип аталган беренче җыентыгы 1981 елда нәшер ителә. «*Яшьлек моңнары*» (1989), «*Мең дә бер газап*» (1995), «*Чоңгыл*» (2001), «*Капка*» (2003), «*Китай-город*» (2012) исемле повесть һәм хикәя җыентыклары чыкты. Әсәрләрендә, нигездә, авыл тормышын чагылдыра. Яшьләрнең эчкерсез мәхәббәте, намус һәм намуссызлык, үткәннәргә, табигатькә сакчыл караш — иҗатының төп темалары. Рус телендә иҗат итүче Талха Гыйниятуллинның 3 проза китабын, А. Платонов, В. Белов, В. Распутин, Камил Җиһаншинның хикәяләрен тәрҗемә итте. Яңа әсәрләргә, яңа китапларга рецензияләр яза, матбугатта бүгенге проза хакында мәкаләләр белән чыгыш ясый.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1993)
* Россиянең Зур әдәби премиясе (2012) – *«Китай-город» китабы өчен*
* Салават Юлаев ордены (БР, 2021)
* Башкортстанның халык язучысы (2022) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Башкортстан (''белешмәлек'')  
*  Ә. Әминов 60 яшен бәйрәм итте

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Россиянең зур әдәби премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Башкортстанның халык язучылары
Әминов

**Әминов**, Әминев — төрки-татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Әмин («*ышанычлы, куркусыз, тыныч*») исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Әмир Әминов (01.01.1953) — язучы, БР атказанган мәдәния хезмәткәре (1993)
* Габделмәңгыйм Әминов (1908-1968) — КДУ, КАИ профессоры.
* Илшат Әминов (1963), журналист, «Яңа гасыр» телерадиокомпаниясе» ААҖ генераль директоры. Ю. Әминовның улы.
* Марс Әминов (1938-1973) — Актаныш районы Кормаш авылыннан, механизатор, ТР ЮС депутаты.
* Таһир Әминов (1961), югары мәктәп укытучысы, педагогия фәннәре докторы, доцент.
* Фәйзрахман Әминов (1908—1984), РСФСР атказанган рәссамы.
* Фәйзулла Әминов (1948―2025), рәссам, доцент (*[[Санкт-Петербург]]*).  Ф. Г. Әминовның улы.
* Юныс Әминов (1921-1982) — язучы, драматург
----
* Венера Әминева (1966), филология фәннәре докторы (2011), доцент (2002), КФУ профессоры.
* Нәҗибә Әминова (1945), шагыйрә. 

Төркем:Фамилияләр
Үзсырлагыч винт

**Үзсырлагыч винт, Саморез** () — тоташучы предметка борганда тишем урынында эчке сыр хасил итүче кендексыман һәм махсус тышкы сырлы винт. Цилиндрик өслегендә өчпочмаклы сырга ия булып, винтлардан аермалы буларак цилиндр өслеген тулы итеп япмый. Агач һәм пластик белән эшләгәндә кулланыла. Пластик өчен махсус винтларның очында калакчыклар бар.

## Сылтамалар
* ГОСТ 11652-80 ''Винты самонарезающие с потайной головкой и заостренным концом для металла и пластмассы. Конструкция и размеры'' 

Төркем:Резьбалы тоташучы изделиялар
Төркем:Беркеткечләр
Төркем:Төзү материаллары
Төркем:Технология
Иван Кузнецов (1906)

**Иван Кузнецов**, Иван Данила улы Кузнецов (, *[[1906 ел]]ның [[11 июнь|11 июне]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Тәтеш өязе]], [[Кыр Бортасы]] ― [[1991 ел]]ның [[1 февраль|1 феврале]], [[РФ]], [[Чуашстан]], [[Чабаксар]]*) ― язучы, тәнкыйтьче, профессор, тарих фәннәре докторы. СССР язучылар берлеге әгъзасы (1930 елдан).
Чуаш АССР атказанган фән эшлеклесе (1970).

## Тәрҗемәи хәле
1906 елның 11 июнендә Казан губернасы Тәтеш өязе (хәзерге Чуашстанның Ялчык районы) Кыр Бортасы авылында туган.
Ялчык мәктәбен (1916), чуаш рабфагын, Мәскәүдә кызыл профессура институтын (1931) тәмамлый. 1926-1932 елларда Мәскәү, Түбән Новгород вузларында укыта. ВКП(б) Чуаш өлкә комитетында бүлек мөдире. Сәяси репрессиягә эләгә (1937-1955). Иреккә чыккач,  Чабаксарда китап нәшриятында (1956-1958), дәүләт университетында (1967-1980), фәнни-тикшеренү институтында (1980-1991) эшли.

1920 елларда *Куршанак*, *Ким*, *Тимрĕç* псевдонимнары астында  «*Канаш*» газетасында, «Сунтал», «Ěç хĕрарăмĕ», «Тӑван Атӑл» (*Туган Идел*) журналларында языша. 1925 елда беренче чуаш яшьләр газетасы - «*Çамрǎк хресчен*» (*Яшь крестьян*) газетасын оештыруда башлап йөри.

## Фәнни эшчәнлеге
1905-1907 елгы инкыйлабта чуашлар катнашу тарихын өйрәнеп, «*Чуашлар арасында 1905-1907 еллардагы инкыйлаб*» китабын (1930) яза. Чуаш крестьянары тарихы турында 1957, 1961 елларда фәнни хезмәтләр яза.
М. Сеспель, К. Иванов, П. Хузангай иҗатларын өйрәнә. «*Чăваш культурипе литературин хăшпĕр ыйтăвĕсем тавра*» (*Чуаш мәдәнияте һәм әдәбияты мәсьәләләре*) җыентыгы (1961) нәшер ителә.
#### Китаплары
* Кузнецов И. Д. Из истории Чувашии. — Чабаксар, 1933.
* Кузнецов И. Д. Крестьянство Чувашии в период капитализма. — Чабаксар, 1963. 
* Кузнецов И. Д. Очерки по истории и историографии Чувашии. — Чабаксар, 1960. .
* Кузнецов И. Д. Очерки по истории чувашского крестьянства. — Чабаксар, 1957. 
* Кузнецов И. Д. Очерки по истории чувашского крестьянства. — Чабаксар, 1969. 
* Кузнецов И. Д. Эволюция сельского хозяйства и крестьянства Чувашии XIX — начала XX веков // Исследования по истории Чувашии. — Чабаксар, 1985. 
* Чуваши. Этнографическое исследование // Под ред. И. Д. Кузнецова, Н. И. Иванова и др. — Т. 2: Духовная культура. — Чабаксар, 1970.
* Кузнецов И. Д. Очерки по истории чувашского крестьянства. 4.2. Развитие капитализма в деревне. — Чабаксар , 1969.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Чуаш АССР атказанган фән эшлеклесе (1970)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Халыклар дуслыгы ордены

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Михайлов, Е.П. Наш учитель / Е.П. Михайлов, Г.Б. Матвеев // Молодой коммунист. - 1981. - 11 июнь.
* Румянцев, М.В. Классик чувашской исторической науки / М.В. Румянцев // Ульяновец. - 1996.-20 июнь.
* Хлебников, Г.Я. Хватка «железного» критика / Г.Я. Хлебников // Советская Чувашия. - 1993. - 2 февраль.

## Сылтамалар
*   ЧР дәүләт китап пулаты сайты
*    Чуаш белешмәлеге

Төркем:Чуаш АССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Кузнецов

**Кузнецов** — фамилия.
* Анатолий Кузнецов (1914—1943), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Борис Кузнецов (1925—2020), 17 яшендә Каһарман исеме алган, Татарстан территориясендә яшәгән иң соңгы Советлар Берлеге Каһарманы.
* **[[Виталий Кузнецов]]** :
** Виталий Кузнецов (1932—2011), фәлсәфә фәннәре докторы, МДУ атказанган профессоры.
** Виталий Кузнецов (1942), самбо буенча СССР, Европа, дөнья чемпионы.
* **[[Иван Кузнецов]]**
** Иван Кузнецов (*1906—1991*), чуаш язучысы, тарихчы, профессор.
** Иван Кузнецов (1918―1986), БАССРның МШ рәисе урынбасары (1970―1978).
** Иван Кузнецов (1920—1992), актер (Бөгелмә тетры).
* **[[Леонид Кузнецов]]**
** Леонид Кузнецов (1927—2006), архитектор.
** Леонид Кузнецов (1947),  1998 елдан Россия Федераль иминлек хезмәтенең Красноярск крае буенча идарә начальнигы, генерал-лейтенант (1999).
* **[[Михаил Кузнецов]]:**
** Михаил Кузнецов (*1919―1992*), Красноярск машина төзелеше заводы баш конструкторы. Социалистик Хезмәт Герое (1969).
** Михаил Кузнецов (*1946*), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[2018 ел|2018]]*).
** Михаил Кузнецов (*1947―2001*),  Башкортстанның атказанган рәссамы (2008).
* **[[Николай Кузнецов]]:**
** Николай Кузнецов (*1923—1974*), рәссам, Тукай премиясе лауреаты (*[[1971 ел|1971]]*).
** Николай Кузнецов (1931), химия фәннәре докторы (1976), профессор (1980), РФА академигы (1994).
** Николай Кузнецов (*1948*), икътисад докторы, профессор, Ростов дәүләт икътисад университеты ректоры (2008—2013)
* **[[Фёдор Кузнецов]]**:
** Фёдор Кузнецов (1898―1961), хәрби (генерал-майор).
** Фёдор Кузнецов (1958–2021), опера җырчысы (Санкт-Петербург)
** Фёдор Кузнецов (1973), җырчы (Яр Чаллы).
----
* **[[Кузнецова]]:**
** Агния Кузнецова (1911―1996), балалар язучысы.
** Анна Кузнецова (1982), психолог, балалар омбудсмены, РФ президенты каршында балалар хокуклары буенча вәкил (2016 елдан).
** Ләлә Кузнецова (1946), фоторәссам.
----
* «Боец Кузнецов» — Диңгез буе крае Партизан районында урнашкан авыл.

Төркем:Фамилияләр
Сабай (мәгънәләр)

Татарча Википедиядә әлеге атама кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:

* Сабай - Татарстанның Саба районындагы авыл.
* Сабай (Иске Сабай) — Башкортстанның Бүздәк районындагы авыл.
* Сабай - Башкортстанның Гафури районындагы авыл.
Юлык (мәгънәләр)

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге атама кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Юлык - Башкортстанның Баймак районындагы авыл
* Юлык - Башкортстанның Гафури районындагы авыл
Мәскәү исемендәге канал

**Мәскәү исемендәге канал** (**Кана́л и́мени Москвы́**) (кыскартып **КиМ**, 1947 елга хәтле — **Мәскәү — Идел каналы**) — Мәскәү елгасын Идел белән тоташтыра.

1937 елны Мәскәү исемендәге канал бәлән Төньяк елга порты берьюлы төзәлгән.

## География
Мәскәү һәм Тверь өлкәләрында урнашкан

## Тарих
### Бөек Ватан сугышы
1 декабрь. Көнбатыш фронт (Георгий Жуков). Василий Кузнецовның 1-нче хәлиткеч һөҗүм ясый торган армия частьләре «Мәскәү — Идел» каналы аша Хассо фон Мантойфель хәрби төркеменә каршы һөжүмне башладылар.

## Техник корылмалар
### Буалар
#### Балчыклы
# Акуловская балчык буасы
# Иваньково балчык буасы
# Икшинская балчык буасы
# Пестовская балчык буасы
# Пироговская балчык буасы
# Пяловская балчык буасы
# Химки балчык буасы

#### Бетонлы
# Иваньково бетон буасы
# Карамышевская бетон буасы
# Перервинская бетон буасы

### Портлар, вокзаллар
* Төньяк елга вокзалы
* Төньяк елга порты
* Көньяк елга вокзалы
* Көньяк елга порты
* Көнбатыш елга порты

## Сүрәтләр

Файл:Volgar-13 on Moskva-Volga channel 18-jul-2012 01.JPG|Буксир-толкач "Волгарь-13"
Файл:Sluice nr3 — Moscow Canal.jpg|3 нче эшлүз камерасыннан күренеш
Файл:Kanal imeni Moskvy PP3 winter.jpg|Паромлы кичү № 3 кышны
Файл:Khimki 01.jpg|Химки күпере ОТЮ
Файл:North River Port in winter.jpg| кышны


Файл:Stamp of USSR 1157.jpg|Канал схемасы
Файл:Stamp of USSR 1153.jpg|Яхрома эшлүзе
Файл:Stamp of USSR 1155.jpg|Яхрома насос станциясе
Файл:Stamp of USSR 1158.jpg|эшлүз №8
Файл:Stamp of USSR 1156.jpg|Химки вокзалы


Файл:The bridge across the Moscow Canal in the village Khlebnikovo Moscow region (stamp).jpg|Хлебниково бистәсе янындагы күпер(2010)


Төркем:Мәскәү исемендәге канал
Lüksemburg sarayı

**Lüksemburg sarayı** (frantsuzça *Palais du Luxembourg*) - Parij şähärendä, Lüksemburg baqçasında Frantsiä patşabikäse Mariä Mediçi öçen **Salomon de Bross** proyektı buyınça 1615-1631 yıllarda tözelgän saray.

Bina *Pine de Lüksemburg* utarı urınında tözelgän. Şunıñ öçen Lüksemburg sarayı dip yörtelgän.

Miğmariät stile - renessans-barokko küçü töre.

Natsist okkupatsiäse waqıtında sarayda Frantsiädä urnaşqan alman Lüftwaffe ştabı bulğan, sarayda yış qına Herman Göring kilgän.

Xäzer Lüksemburg sarayında Frantsiä Senatı eşli.

## Sıltama
* Fransiä Senatı säxifäse, Saray 

Төркем:Франция тарихыТөркем:Франция мигъмарияте
Lüksemburg baqçası

**Lüksemburg baqçası** (frantsuzça *Jardin du Luxembourg*) — Parij üzägendä urnaşqan saray-baqça ansamble, şähärneñ mäşhür kürenekle urını.

Elek bulğan patşalar baqçası, xäzer Latin kvartalında urnaşqan däwlät saray parkı, mäydanı 26 ga.

Frantsiä parlamentınıñ yuñarı pulatı Senat Lüksemburg baqçasında urnaşqan Lüksemburg sarayında eşli.

Lüksemburg baqçasında Keçe saray (Senat) (*Petit Palais*), Lüksemburg muzeye (*Musée du Luxembourg*), Taw eşe yuğarı Milli mäktäbe (*Ecole des Mines*) urnaşqan.

Saray aldındağı fontan - iñ yaratqan küñel açu urını, anda bäläkäy köymälär cibärelä.

1611-1612 yılda Frantsiä patşabikäse italian qızı Mariä Mediçi ämere buyınça baqça nigezlänä.

Lüksemburg baqçası küp äsärdä taswirlana, şul isäptän Aleksandr Düma "Öç muşketör" kitabında duel urını bularaq telgä alına.

## Sıltama
* Fransiä Senatı säxifäse, Saray 

Төркем:Франция тарихыТөркем:Франция мигъмарияте
Югары технологияләр

**Югары технологияләр** () — замандаш чорның иң яңа һәм прогрессив технологияләре, гадәттә фәнни гыйлем компонентасы югары булган сәнәгать өлкәләрендә кулланыла. Түбән технологияләрнең кап каршысы.

Берәр технологиянең "югарылыгы" билгесе буларак, технологик процесста кешеләрнең катнашу дәрәҗәсен алып була, - ни кадәр кеше хезмәте азрак таләп ителә, шул кадәр технология "югарырак".
## Югары технологияләр өлкәләре
* Социаль технологияләр
** Яңалыкларны тарату технологияләре
** Уртак эшчәнлек технологияләре
** Өйрәтү технологияләре
* Электроника
* Мәгълүмат технологияләре һәм программа белән тәэмин ителеш
** Ясалма интеллект
* Чылбырсыз технологияләр / Телекоммуникацияләр
* Робототехника
* Нанотехнология
* Әйләнә-тирә мохит өчен экологик яктан чиста технологияләр, энергияне сак куллану һәм альтернатив энергетика
** Төрле процессларның калдыкларын яңа куллануга әзерләү эшчәнлеге
** Атом энергетикасы
** Кояш энергетикасы
** Су тудыргыч энергетикасы
* Иминлек системалары
** Биометрия
** Датчиклар, детекторлар, электрон анализаторлар
** Күзәтү системалар
* Навигацион технологияләр
* Саклану һәм саклану өчен кулланыла алган технологияләр
** Очкычлар төзелеше
** Ракеталар төзелеше
** Космик аппаратлар төзелеше
* Биотехнология
** Ген инженериясе һәм генотерапия
** Микробиология сәнәгате
* Ноотроплар

## Шулай ук карагыз
* Техника
* Сәнәгый инкыйлаб
* Энергетика
* Өстәлгән кыйммәт 
* Кешечел капитал
* Интеллектуаль капитал
* Белем икътисады
* Инновацион икътисад 
* Акыллы шәһәр
Кириши

**Ки́риши** — шәһәр (1965 елдан) Русиядә, Ленинград өлкәсенең Кириши шәһәр җирлеге һәм Кириши муниципаль районы административ үзәге.

Халык —  кеше (). Нефтехимической промышленности үзәге.

## Тарих
Беренче исәпкә алу — 1693 елны Кириши авылы дип.

1941 елның 3 декабрь. Төньяк-көнбатыш фронт. (Павел Курочкин) Тихвин. 54-нче армия (Иван Федюнинский) Войбокало—Кириши таба һөжүмгә күчте.

## География

## Демография

## Искәрмәләр

Төркем:Кириши
Tübän texnologiälär

**Tübän texnologiälär** - Sänäği inqıylab däwerenä kädär barlıqqa kilgän qorallar yäki hönärlär belän bäyle ğadi texnologiälär. Yuğarı texnologiälärneñ qap qarşısı.

## Tübän texnologiälär ürnäkläre
* Terlekçelek
* Ağaç eşkärtü
* Baltaçılıq
* Köymälärne yasaw
* Aşamlıqlarnı eşkärtü
* Tegermänçelek
* Timerçelek
* Tuquçılıq häm kärzinnär yasaw
* Ağaç tägärmäçlärne yasaw häm tözätü
* Akustik muzıka qorallı xalıq muzıkası
* Alkoholle eçemleklärne yasaw
* Pıyala yasaw
* Taştan qorılmalar salu
## Şulay uq qarağız
Кәтибә Кинҗәбулатова

**Кәтибә Кинҗәбулатова** (Кәтибә Кәрим кызы Кинҗәбулатова, ) – язучы, шагыйрә. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).

## Тәрҗемәи хәле
1920 елның 15 сентябрендә АСБР Аргаяш кантоны (хәзерге Чиләбе өлкәсе Аргаяш районы) Мәүлет авылында туган. Башлангыч белемне укытучы әтисеннән  ала. Мөхәммәтколый җидееллык мәктәбен, Уфада  педрабфак (1939) тәмамлый. Уфа педагогия институтына укырга керә. Бөек Ватан сугышы башлангач, укуын читтән торып уку бүлегенә күчеп тәмамлый (1944). 12 ел Сируси җидееллык, Мөхәммәтколый урта мәктәпләрендә укыта. 
1953 елда Уфага килә һәм   «''Әҙәби Башҡортостан''» журналында (1953-1968) әдәби хезмәткәр булып эшли. Мәскәүдә югары әдәби курсларны тәмамлый (1960). «*Башҡортостан ҡыҙы*» журналының беренче баш мөхәррире (1968-1975).

## Иҗаты
Әдәбият белән мавыгуы рабфакта уку елларына туры килә. Балалар өчен әсәрләре сугыштан соңгы елларда языла һәм китап булып басыла: «*Тәүге чәчкәләр*» (1954), «*Алтын тояк ак кәҗә*» (1955), «*Әнисә*» (1960), «*Бөркет*» (1966), «*Айгүзәлнең алтын ачкычы*» (1970). Шагыйрә «*Әти тавышы*» (1964), «*Терелергә әйтер сүз*» (1971) повестьларын да язды. Аның җыентыкларга кергән лирик шигырьләренә, поэмаларына ихласлык, сәнгатьчә гадилек, мөлаемлык хас: «*Яшел яфраклар*» (1958), «*Сүнмәс мәхәббәт*» (1962), «*Минутлар*» (1965), «*Мин җырлыйм*» (1968), «*Йолдызлар бии*» (1969), «*Әни сулышы*» (1980), «*Барысы да туган җиремдә*» (1982), «*Асылташлар илендә*» (2000). А.С. Пушкин, Адам Мицкевич, Зөлфия әсәрләрен тәрҗемә итте.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1991)
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980)
* Һәдия Дәүләтшина исемендәге премия (1989)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1956)

## Әдәбият
* С. Галин. Сүнмәс мәхәббәт. Агыйдел , 1963, № 7.
* Г. Хөсәенов. Шагыйрәнең йөрәк җылысы (*китапта*: Шагыйрьләр. Уфа, 1981.)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
* башкорт телендә балалар әдәбияты коллекциясендә
* рус телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Һәдия Дәүләтшина премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Фәүзия Рәхимгулова

**Фәүзия Рәхимгулова** (Фәүзия Абдулла кызы Рәхимгулова, ) – шагыйрә. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1921 елның 15 декабренда АСБР  Юрматы кантоны (1922 елдан Стәрлетамак кантоны, 1930 елдан Петровский - Макар районы, хәзерге Ишембай районы)  Янырыс  авылында туган. Яшьли ятим кала. Интернатта торып уҡый. Алтынчы класстан Стәрлетамакка пионервожатыйлар курсына бара. Уфада  педагогия техникумын (1938), Уфа педагогия институтын (1947) тәмамлый. Бөек Ватан сугышы башлангач, читтән торып уку бүлегенә күчеп, Уфа (Черниковка) моторлар эшләү заводына эшкә керә.
 
Сугыштан соң Макар районының мәгариф бүлегендә, Ишәй җидееллыҡ мәктәбендә, Караидел районы балалар китапханәсендә (1955-1956), «*Пионер*» журналында (1953-1954), республика мәдәният-агарту методик кабинетында эшли. Мәскәүдә югары әдәби курсларда (1965-1967) укый. «*Башҡортостан ҡыҙы*» журналын оештыручыларның берсе, 1968-1971 елларда шунда эшли.
 
## Иҗаты
1947 елда аның балалар өчен язылган беренче китабы - «*Якын дус*»  дөнья күрә. Ф. Рәхимгулованың шигырьләре, җырлары, хикәяләре ышандыру көче, мавыктыргыч булуы, сәнгать ягыннан гади булуы һәм тапкырлыгы белән аерылып тора. Фәүзия Рәхимгулова 26 китапның авторы: «*Гел алга*» (1954), «*Март кояшы*» (1959), «*Зәйнәпнең җыры*» (1960), «*Хуш киләсең*» (1962), «*Кызыл яулык*» (1962), «*Үскән* *кызлар*» (1964), «*Туган җир*» (1966), «*Язу таныган кеше*» (1968), «*Илгизәр*» (1969), «*Тамчылар* *җырлый*» (1971), «*Юлдашлар*» (1971), «*Уйларымны бүлә күрмәгез*» (1973), «*Җилдерә зәңгәр* *автобус*» (1975), «*Син кем кызы*» (1977), «*Серле орлыклар*» (1979), «*Бишек янында*» (1982), «*Сөю көче*» (1984), «*Сайрагыз, кошларым*» (1986), «*Баскычлар*» (1991).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1961)

## Әдәбият
Наҗар Нәҗми. Әйтер сүзләр бар (Ф.Рәхимгулова иҗаты турында очерк). Уфа, 1971.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*     Ул кешеләрне яхшылыкка өндәде
* Башкортстан (''белешмәлек'')  

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Русия язучылары
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Мәскәү өлкәсе шәһәрләре

## Шәһәрләр хәзер

## Шулай ук карагыз
* Мәскәү өлкәсе административ-территориаль бүленеше
* Мәскәү өлкәсе

## Сылтамалар
* Крупные города Московской области
Акыллы шәһәр

**Акыллы шәһәр** () - мәглүмати һәм коммуникацион технологияләрне куллану ярдәмендә үзендә урын алган процессларының нәтиҗәлерәк итүче, кешеләр өчен уңайлырак яшәү урыны, әйләнә-тирә мохиткә азрак тәэсир итүче шәһәрләшкән торак пункты. 'Акыллы' ителерлек секторларның иң алдынгылары арасына транспорт, энергия, су тәэмин итү, сәламәтлек системасы хезмәтләре һәм калдыкларның эшкәртелүе.

Акыллы шәһәрләр төшенчәсе климатик үзгәрешләр *(мәс. [[Глобаль җылыну]])*, югары технологияләр аркасында урын алган икътисади үзгәрешләр, пәрәвез-кибет һәм күңел ачу мөмкинлекләренең популярлыгы, Җир халкы структурасының картаюы һәм нәтиҗәдә дәүләт финансларына үсә баручы таләпләр аркасында игътибар үзәгенә чыга.

Аурупа Берлеге үзенең шәһәрләшкән метрополияләр регионнары өчен "акыллы" үсеш стратегиясен булдыруга зур көч түгә.

*Акыллы шәһәрләрнең* киләчәк урынын тасвирлаучы мәгълүматны 2012 елгы *FuturICT* фәнни тикшеренү нәтиҗәсендә ясалган докладтан табып була.

'Акыллы шәһәрләр' рәтенә, башкалар арасында, , ,  һәм  керә.
## Билгеләмәләр
Яңа төшенчә булу аркасында, бердәм билгеләмә юк:
* Акыллы шәһәрләр шурасы (Smart Cities Council): "Бар функцияләре мәгълүмати-коммуникацион технологияләр ярдәмендә идарә ителгән торак пункты"  

## Шулай ук карагыз
* Эко-шәһәрләр
* Тотрыклы шәһәр
* Әйберләр интернеты
* Белем икътисады

## Искәрмәләр

### Сылтамалар
*Түбәндә китерелгән 'чыганаклар'га сылтамалар.*

### Чыганаклар

*
*
*
*
*
*
Кириши районы

**Кириши районы** (**Ки́ришский райо́н**) — Россияның Ленинград өлкәсенде урнашкан территориаль һәм муниципаль берәмлеге.
Административ үзәге — Кириши шәһәре. ОКТМО коды — .

## География

## Демография


ImageSize = width:600 height:300
PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
Colors =
  id:gray1 value:gray(0.9)
DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:67709
ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1
PlotData =
  bar:1959 color:gray1 width:1 
   from:0 till:18164 width:15  text:18&nbsp;164 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1970 color:gray1 width:1 
   from:0 till:43554 width:15  text:43&nbsp;554 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1979 color:gray1 width:1 
   from:0 till:59278 width:15  text:59&nbsp;278 textcolor:red fontsize:8px
  bar:1989 color:gray1 width:1 
   from:0 till:67535 width:15  text:67&nbsp;535 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2002 color:gray1 width:1 
   from:0 till:67709 width:15  text:67&nbsp;709 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2010 color:gray1 width:1 
   from:0 till:63764 width:15  text:63&nbsp;764 textcolor:red fontsize:8px
  bar:2013 color:gray1 width:1 
   from:0 till:65001 width:15  text:65&nbsp;001 textcolor:red fontsize:8px


## Искәрмәләр

Төркем:Кириши районы
Рәмзилә Хисаметдинова

**Рәмзилә Хисаметдинова** (Рәмзилә Миңлегали кызы Хисаметдинова, ) – шагыйрә. РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1995). ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1977).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 28 маенда БАССР Учалы районы Сәфәр авылында туган. Урта мәктәпне (1966), Стәрлетамакта педагогия институтын (1975) тәмамлый. Учалы районы Сәфәр , Юлдаш мәктәпләрендә, Салават районы Малаяз мәктәбендә эшли.

## Иҗаты
Шигырьләре республика матбугатында 1965 елдан күренә башлый. Беренче китабы – «*Бүләгем*» (1975) исемле шигырьләр җыентыгы. «*Ирәмәл кызлары*» (1981), «*Ана сүзе*» (1989), «*Сандугач гомере*» (2001)  китаплары нәшер ителә. Шагыйрә замандашларының, хәзерге яшьләрнең хыялларын, уй-тойгыларын тасвирлый. Әсәрләрен русчага тәрҗемә итүче Газим Шәфыйков Р. Хисаметдинова иҗатында  Марина Цветаева лирикасы чалымнарын күрүен әйтә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* РСФСР халык мәгарифе отличнигы (1995)
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1977).

## Хәтер
1996 елдан Р. Хисаметдинова исемендәге премия булдырылган (Учалы районы)

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Моны да карагыз
 Туган авылы Сәфәр тарихы Сакланган версиясе

## Тышкы сылтамалар
 Шигырьләрен БР халык артисты Рәмилә Сәлимгәрәева укый 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Сәфәр (мәгънәләр)

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге атама кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр бар:*
* Сәфәр – Башкортстанның Учалы районындагы авыл,
* Сәфәр (Иске Сәфәр) – Татарстанның Актаныш районындагы авыл,
* Сәфәр (Яңа Сәфәр) – Татарстанның Мөслим районындагы авыл;
* Сәфәр – ай исеме
Әнисә Таһирова

**Әнисә Таһирова**, Әнисә Абдулла кызы Таһирова (, *[[1941 ел]]ның [[15 декабрь|15 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], Макар районы, Макар ― [[2024 ел]]ның [[18 июнь|18 июне]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) ― шагыйрә, сонетлар остасы. БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992). З. Биишева премиясе лауреаты (2011). СССР язучылар берлеге әгъзасы (1973).

## Тәрҗемәи хәле
1941 елның 15 декабренда БАССР Макар (хәзерге Ишембай) районы Макар авылында туган. Урта мәктәпне, Стәрлетамакта педагогия институтын (1966), Мәскәүдә югары әдәби курсларны (1981) тәмамлый. Мәктәпне бетергәч, комсомол юлламасы буенча төзелештә эшли, башлангыч мәктәптә укыта. Институтны тәмамлагач, 1966-1968 елларда Күмертау районы Ермолаевка мәктәбендә рус теле һәм әдәбияты укыта. 1968 елдан журналистика эшендә: «''Башҡортостан ҡызы''» журналында (1968 елдан), «''Совет Башҡортостаны''» газетасында (1984-1985), Уфада радиокомитетта (1976-1993). Мәскәүдә әдәбият институтында (1990-1991), К. Дәүләткилдиев исемендәге сәнгать интернат-мәктәбендә (1994-1997) укыта.

2024 елның 18 июнендә Уфада 83нче яшендә вафат. Ишембай районы Макар авылында җирләнә.
## Иҗаты

Әнисә Таһированың лирик шагыйрә буларак иҗаты 1960 еллар уртасында башлана. Беренче китабы – «*Коралай*» (*Болан кәҗә*) (1971, (, 1985). «*Акчарлагым минем*» (1974), «*Барсын сиңа якты уйларым*» (1979), «*Могҗизага килә ышанасым*» (1983), «*Язлар бүләк итәм*» (1986), «*Әни сукмагы*» (1988), «*Умырзая җыры*» (1990), «*Йөрәк ядкаре*» (1996), «*Галәм чәчәге*» (2002), «*Алтын көз*» (2011) исемле шигырь җыентыкларының төп темасы – намуслылык, туган илгә мәхәббәт, әниләрне кадерләү. **Сонет** жанрын куллана. Анна Ахматова, Марина Цветаева, Франческо Петрарка, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов шигырьләрен тәрҗемә итте. ССРБ шагыйрәләренең әсәрләрен тәрҗемә итеп бастырды һәм әдәби гонорарны Тынычлык фондына тапшырды.  Үзенең китаплары  рус, татар, чуаш, азәрбайҗан, алман телләрендә нәшер ителгән. Композиторлар Хөсәен Әхмәтов, Салават Низаметдинов, Р. Сәхәветдинова аның сүзләренә җырлар язды. 20 шигырь җыентыгы авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992). 
* З. Биишева премиясе  (2011) – БСТ каналында З. Биишева турындагы тапшыру өчен.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Әнисә Абдулла ҡыҙы Таһирова / Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
*  Башкортстан (''белешмәлек'')
*   Күгәрчен районы китапханәсе
*  БР әдәби картасы

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:З. Биишева премиясе лауреатлары
Макар (мәгънәләр)

Татарча Википедиядә әлеге атама кулланылган түбәндәге мәкаләләр бар:
* Макар (Иске Макар) – Башкортстанның Авыргазы районындагы авыл
* Макар – Башкортстанның Авыргазы районындагы авыл
* Макар – Башкортстанның Ишембай районындагы авыл
Факиһә Тугызбаева

**Факиһә Тугызбаева**, Факиһә Һади кызы Тугызбаева (, *[[1950 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Бүздәк районы]], Бәләкәй Каңлы ― [[2021 ел]]ның [[20 март]]ы, [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) – язучы. Р. Гарипов (1992), С. Юлаев (1995) премияләре лауреаты. РФ (2000), БР (1992) атказанган мәдәният хезмәткәре. БР мәгариф отличнигы (1999). Башкортстанның халык шагыйре (2014). 1981 елдан ССРБ язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 1 гыйнварында БАССР Бүздәк районы Бәләкәй Каңлы авылында туган. Урта мәктәпне, Уфада дәүләт университетын (1972) тәмамлаган. «*Башкортстан пионеры*» газетасында (1972), «*Пионер*» журналында (1979-1987) эшли. «*Акбүзат*» журналын оештыручы һәм баш мөхәррире (1990-2010).

2021 елның 20 мартында Уфада авырудан соң 71 яшендә вафат.

## Иҗаты
Балалар өчен язылган әсәрләре белән әдәбиятка килеп керә. Беренче китабы — «*Мәк чәчкәсе*» (1980).  «*Шакмаклы дәфтәр*» (1981), «*Яңа күлмәк*» (1983), «*Әкиятләр һәм хикәяләр*», «*Болында уйный чәчкәләр*» (1995) исемле китаплары чыга. Факиһә Тугызбаеваның лирик, фәлсәфи шигырьләре, поэмаларына ватандарлык рухы, хис нечкәлеге хас: «*Күз карасы*» (1984), «*Йолдыз  ачам*» (1987), «*Сәгать  моңы*» (1991), «*Фатихамны бирәм сиңа*» (1994), «*Ялан чәчкәләре*» (1995), «*Минем кошым Һомай*» (2000). «*Тәүбә*» поэмасы (1993) Шәехзадә Бабичка багышланган. Рус телендә «*Хлеб да соль*» (1989), «*Камень счастья*» (1998) исемле китаплары бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Башкортстанның халык шагыйре (2014)  
* РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (2000)
* БР атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).  
* БР мәгариф отличнигы (1999). 
* Р. Гарипов исемендәге әдәби премия (1992) —  «*Сәгать моңы*» (1991) китабы өчен.  
* С. Юлаев исемендәге дәүләт премиясе (1995) — «*Фатихамны бирәм сиңа*» (1994) китабы өчен.

## Хәтер
* 2021 елның 23 декабрендә Уфаның , 1977―2021 елларда язучы яшәгән йорт диварына истәлек тактасы урнаштырылган .
* 2024 ― Бүздәк районы үзәкләштерелгән китапханәләр системасының Каңлы-Төркәй авылы модельле китапханә-филиалына исеме бирелгән.
* 2026 ― Уфа шәһәренең 8 март микрорайонындагы (Ярмарочная урамы янәшәсендәге) урамга Уфа шәһәр советы карары белән «Факиһә Тугызбаева урамы» исеме бирелгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988.

## Сылтамалар
; Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә 
* башкорт телендәге әсәрләре
; башка чыганаклар
*   Башкортстан (''белешмәлек'') 
*   Күгәрчен районы китапханәсе
*   БР әдәби картасы

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Журналистлар
Төркем:Рәми Гарипов премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстан халык шагыйрьләре
Ленинград өлкәсенең административ-территориаль бүленеше

Ленинград өлкәсе 17 муниципаль районга һәм 1 шәһәр округына бүленә.

## Шәһәр округлары
### [[Сосновый Бор шәһәр округы]]

## Муниципаль районнары
### [[Ленинград өлкәсенең Кириши районы|Кириши муниципаль районы]]

* Административ үзәк — Кириши шәһәре.
* ОКТМО коды — .

## Искәрмәләр

Төркем:Россия Федерациясе субъектлары административ-территориаль бүленеше
Төркем:Ленинград өлкәсе районнары
Liktor

**Liktor** (latinça *lictor*) - VII b.e.q. ğasırdan birle Borınğı Rim türälär maxsus töre, etrussklar patşaları idärä itkän çorda telgä alına.

Başta liktorlar magistratlar qararların ütälär, soñraq fastsiälär belän qorallanğan saqçılar bulıp torğannar.

Ğädättä liktorlar - elekke bulğan qollardan çıqqanar.

Türäne ozata torğan liktorlar sanı:

* vestabikä - 1
* edil- 2
* pretor - 6
* prokonsul - 11
* konsul - 12
* diktator - 24
* imperator - 24

Äwwäl Rim Respublikası çorında liktorlar ülem cäzasın başqarğannar.

## Ädäbiät
* Ликторы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Törkem:Борынгы Рим