open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибраһим Нуруллин

**Ибраһим Зиннәтулла улы Нуруллин** — язучы, тәнкыйтьче һәм әдәбият галиме. Филология фәннәре докторы (1968), профессор (1970).

## Биография
Ибраһим Нуруллин 1923 елның 18 апрелендә хәзерге Сембер өлкәсенең Мәләкәс районы Парау авылында укытучы гаиләсендә туган. Яңа Малыклы районында җидееллык мәктәпне һәм Мәләкәс (хәзерге Димитровоград) урта мәктәбенең сигез классын тәмамлаганнан соң, 1938 елда Казанга килә һәм мех техникумында укый башлый.

1941 елның октябрендә үз теләге белән армиягә китә. 1942 елның ноябрендә, Әстерхан шәһәрен саклау өчен барган сугышларның берсендә, ул каты яралана һәм хәрби хезмәттән бөтенләй азат ителеп, туган авылына кайта. Берникадәр вакыт авыл мәктәбендә укытучы булып эшли, аннары яңадан Казанга килеп Казан университетының татар филологиясе кафедрасында эшли башлый. Гади ассистенттан алып профессор дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә, фәнни хезмәтләре белән дә күпләргә таныш.

И. Нуруллин әдәбият мәйданына иң әүвәл хикәяче-прозаик буларак килә. Аның беренче иҗат җимешләре: "Ана тойгылары", "Рәхмәтулла абзый", "Кунакта" һ.б. Соңрак аны Г.Тукай иҗаты кызыксындыра башлый. "Тукайның әдәби пародияләре" (1948), "Тукай тәнкыйтендә типиклык мәсьәләләре" (1953), "Тукай эстетикасы һәм рус әдәбияты" (1955) кебек мәкаләләре, шулай ук Фатих Әмирхан, Шәриф Камал иҗатларына, әдәбият тарихының һәм агымдагы әдәби процессның аерым проблемаларына багышланган хезмәтләре белән илленче елларда ул үзен әдәбият белгече-тәнкыйтьче итеп таныта.

Алтмышынчы-җитмешенче елларда галим татар әдәбиятында иҗат методлары һәм әдәби юнәлешләр, критик реализмның туу һәм үсү мәсьәләләре турында теоретик гомумиләштерүләргә бай булган монографияләрен яза һәм татар әдәбияты тарихы, әдәбият теориясе, әдәбият белеме буенча берничә дәреслек һәм методик кулланма китабын бастырып чыгара ("XX йөз башы татар әдәбияты", "Әдәбият теориясе" һ.б.)
Әдәбият белеме һәм тәнкыйте өлкәсендә актив эшләү белән бергә, илленче еллардан башлап И.Нуруллин әдәби әсәрләр язуга игътибарын көйчәйтә. Ул балалар өчен бер төркем хикәяләр иҗат итә, юмор-сатира һәм драматургия жанрында көчен сынап карый.

"Атаклы кешеләр тормышы" сериясендә басылып чыккан "Габдулла Тукай" исемле китабы өчен И. Нуруллинга 1982 елда Татарстан АССРның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе бирелде. Гаяз Исхакый премиясе лауреаты (1992).

Ул 1995 елның 1 июлендә Казанда вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Габдулла Тукай китабы 
* Тулы биографиясе

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Әдәби тәнкыйтьчеләр
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
1839 ел

## Вакыйгалар
* 19 апрель — Лондонда имзаланган килешү буенча Бельгиянең Нидерландлардан бәйсезлеге танылды.
* Кол Галинең «Кыйса-и Йосыф» поэмасы Утыз Имәни тарафыннан беренче тапкыр бастырыла.

## Туулар

* 16 март — Франсуа Арман Сюлли-Прюдом, француз шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:1839 ел
Төркем:Еллар
1857 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 1 февраль — Владимир Бехтерев, табиб.
* 17 февраль — Галимҗан Баруди, күренекле дин галиме, җәмәгать эшлеклесе, педагог.
* 22 февраль — Һенрих Һерц, алман физика галиме.
* 5 март — Мөхәммәтшакир Рәмиев, татар сәнәгатьчесе, алтын приискалары хуҗасы, хәйрияче, нашир. 
* 19 апрель — Василий Богородицкий, телче галим.
* 23 апрель — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
* Хөснулла Баһаветдин, Хөснулла ахун — хәзрәт, мөгаллим.
* 5 июль — Клара Цеткин, алман коммунисты.

## Вафатлар

* 5 сентябрь — Огюст Конт, француз фәлсәфәчесе, социолог.

Төркем:1857 ел
Төркем:Еллар
Василий Богородицкий

**Василий Алексей улы Богородицкий** — СССР Фәннәр Академиясенең мөхбир-әгъзасы, Казан университеты профессоры, Казан телбелем мәктәбенең күренекле вәкиле.

Ул 1857 елның 19 апрелендә Казан губернасы Царевококшайск шәһәрендә (хәзерге Мари Иле Республикасы Йошкар-Ола шәһәре) туа. Башлангыч белемне Царевококшайск өяз училищесында (1864-1868 еллар), урта белемне 1нче Казан гимназиясендә (1868-1976 еллар), югары белемне Казан университетының тарих-филология факультетында ала (1876-1980 еллар).

Университетны тәмамлаганнан соң, В. А. Богородицкий профессор И.А.Бодуэн де Куртенэ җитәкләгән чагыштырмалы тел белеме кафедрасында профессор дәрәҗәсен алу өчен әзерләнергә калдырыла. 1881 елдан ул шул ук кафедраның приват-доценты дәрәҗәсен ала, классик телләрнең чагыштырма грамматикасы һәм рус фонетикасы буенча курслар алып бара.

1884 елда Богородицкий магистр дәрәҗәсен ала, 1887 елда “Курс грамматики русского языка. Ч.1. Фонетика” дигән темага докторлык диссертациясен яклый. Ул 1880 елларда Казан университеты каршында Русиядә беренче эксперименталь фонетика лабораториясен оештыра.

Университеттагы фәнни-педагогик эшчәнлек белән беррәттән, Богородицкий 1881 елдан 1884 елга кадәр Татар укытучылар мәктәбендә рус телен укыта. Шул ук вакытта татар грамматикасының үзенчәлекләрен өйрәнә, татарча әйтелеш буенча мәгълүматлар җыя. 1883 елда уздырылган Татар укытучылар съездында татар мәктәбендә рус грамматикасын укыту турында доклад ясый.

В. А. Богородицкий татар телен һәм башка төрки телләрне үзләштерә, татар фонетикасын эксперименталь яктан өйрәнүне башлап җибәрә, татар теле белеме буенча фәнни хезмәтләр яза.

1922 елдан галим Казан Шәрык педагогика институтына күчә. Татар халкын гыйльми өйрәнү җәмгыяте эшендә катнаша, аның мактаулы әгъзасы була.

В. А. Богородицкий 1941 елның 23 декабрендә вафат.

Төркем:Татар теле галимнәре
Велосипед

right|300px|thumb
**Велосипе́д** (,  — тиз һәм *pes* — аяк) — кешенең үз мускул көче белән педальләр ярдәмендә хәрәкәткә китерелүче ике көпчәкле транспорт чарасы; көпчәкләр рама өстенә бер-бер артлы урнаштырыла, хәрәкәт юнәлешен контрольда тоту беренче көпчәкнең әйләнүе белән тәэмин ителә. 
Россия юл хәрәкәте кагыйдәләре велосипедка шундый билгеләмә бирә: «Велосипед – инвалид коляскаларыннан кала, ике яки аннан күбрәк тәгәрмәче бул-ган һәм аңа утырган кешеләрнең мускул көче белән хәрәкәткә китерелә торган транспорт чарасы.»
## Велосипед уйлап табу тарихы
1495 елны бөек итальян галиме Леонардо да Винчи беренче велосипед проектын тәкъдим иткән. Ул ике тәгәрмәчле механизм рәсемен ясаган. Бу рәсемне кешеләр 19 нчы гасырда гына күргәннәр.

1495 елны бөек итальян галиме Леонардо да Винчи беренче велосипед проектын тәкъдим иткән. Ул ике тәгәрмәчле механизм рәсемен ясаган. Бу рәсемне кешеләр 19 нчы гасырда гына күргәннәр. Шуна курә бу ике тәгәрмәчле машинаны 17 һәм 18 нче гасырларда ук ясап караганнар.

thumb|left|200px|XIX гасыр стилендәге «пенни-фартинг» велосипеды
Аннары «үрмәкүч» дигән велосипед барлыкка килгән. Аның тәгәрмәче урынына бик күп сандагы тырнаклы металл кыршаулар булган. Металл кыршаулар резин шиннар белән капланган. Алгы тәгәрмәч бик күп тапкырга зуррак булган һәм аңа кеше утырып йөри алган. Болай итеп йөрү  куркыныч булган.

## Велосипедчыларга караган юл хәрәкәте кагыйдәләре
* 13.1. Йөртүче, уңга яки сулга борылганда, ул борыла торган юлның йөрү өлешен аркылы чыга торган җәяүлеләргә, шулай ук аны велосипед юлыннан кисеп үтүче велосипедчыларга юл бирергә тиеш.
* 24.1.Юлларда велосипед, җигүле арбалар (чаналар) белән идарә итү, йөк хайваннары, атланып йөри торган хайваннарны яки көтүне куып бару – 14 яше тулган, ә мопед белән идарә итү 16 яше тулган затларга рөхсәт ителә.
* 24.2. Велосипед, мопед, җигүле йөк арбалары (чаналар), атланып йөри торган һәм йөк хайваннары фәкать бер рәткә тезелеп мөмкин булган кадәр уңгарак чыгып хәрәкәт итәргә тиеш. Әгәр җәяүлеләргә комачаулык тудырмаса, аларга юл кырыеннан барырга ярый.
* 24.3.Велосипед һәм мопед йөртүчеләргә түбәндәгеләр тыела:
* рульгә бер генә кул белән булса да тотынмыйча бару;  
* ышанычлы асылма баскычлар белән җиһазландырылган өстәмә утыргычта 7 яшькәчә баладан кала башка пассажирларны утыртып бару;
* озынлыкта яки киңлектә транспорт чарасы габаритларыннан 0,5 м дан күбрәк чыгып торган йөкне яки идарә итәргә 
комачаулый торган йөкне төяп бару;
* янәшәдә велосипед юлы булган чакта юлдан бару; 
* трамвайлар хәрәкәте булган юлларда һәм бу юнәлештә бердән артык хәрәкәт полосасы булган юлларда сулга яки кирегә борылу;
* юлдан эләктерелмәгән шлемсыз (мопед йөртүчеләр өчен) бару.

Өстәмәләр

* 6. Велосипедның төзек тормозы, руле һәм тавыш сигналы булырга, алдан – ак төстәге яктылык кайтаргыч һәм фонарь яки фара (тәүлекнең караңгы вакытында һәм күз күреме җитәрлек булмаган шартларда хәрәкәт итү өчен), арттан – кызыл төстәге яктылык кайтаргыч һәм фонарь, ә ян якларыннан кызгылт сары яки кызыл төстәге яктылык кайтаргычлар белән җиһазландырылган булырга тиеш.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Минем дустым — велосипед

Төркем:Транспорт чаралары
1944 ел

## Вакыйгалар
* 23 февраль — Чеченнар һәм ингушлар депортациясе башлана.
* 4 март — Грайфсвальд шәһәрендә Идел-Урал корылтае.
* 24 апрель ― ССРБ хөкүмәте карары белән Казан университетының татар теле һәм әдәбияты кафедрасы ачыла.
* 18 май — Сталин әмере буенча кырым татарлары депортациясе башлана. «Массалы сатлык» һәм «дошманга ярдәм итү» өчен якынча 200&nbsp;мең кеше бер тәүлек өчендә Кырымдан куылалар. Сөргеннең беренче ел өчендә аларның 40&nbsp;%-ты ачлыктан вафат була.
* 9 август — ВКП(б) ҮКының «Татарстан АССРында гавами-сәяси һәм идеологик эшнең халәте һәм яхшырту чаралары турындагы» карары дөнья күрә. 
* 26 август — Шарль де Голль Парижга кайта.
* 2 октябрь — Варшава инкыйлабы бастырыла.
* 11 октябрь — Тыва ССРБ составына керә.

## Туулар

* 1 февраль — Эра Җиһаншина, театр һәм кино артисты.
* 15 февраль — Джохар Дудаев, чечен хәрби һәм сәяси эшлеклесе. 
* 12 май — Илдар Шиһапов, музыкант, артист һәм режиссер. Мәскәүдәге Татар мәдәни үзәгенең сәнгать җитәкчесе, Русиянең атказанган артисты. 
*19 июнь — Илгизәр Вәлиев, ТРның атказанган табибы.
* 15 июль — Надир Дәүләт, күренекле татар галиме, тарихчы, Мәрмәрә университеты профессоры (Истанбул).
* 25 август — Майкл Дуглас, Америка актеры.
* 8 октябрь — Люция Абдуллаева, Ырынбур татар театры актрисасы, РФ атказанган артисты (*[[1995 ел|1995]]*).
* 12 октябрь — Илдус Илдарханов, журналист.
* 31 октябрь — Шамил Монасыйпов, музыкант (*эскрипкә*).
* 2 ноябрь — Фоат Әбүбәкеров, скрипкачы, Камал театры оркестры дирижеры, ТР халык артисты (1996).
* Фәридә Хәмит — татар журналисты, Азатлык радиосы хәбәрчесе.

## Вафатлар

* 8 март —  Миңнегали Гобәйдуллин, гвардия лейтенанты, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 18 апрель —  Габделәхәт Вәлиев, Советлар берлеге Каһарманы.
* 30 май —  Ибраһим Газизуллин, Советлар Берлеге Каһарманы (*1944*), хәрби очучы.
* 23 июнь — Барый Шәвәлиев, матросовчы.
* 2 июль —  Василий Халёв, Советлар Берлеге Каһарманы, танкист.
* 22 июль —  Гали Шәмсетдинов, Советлар Берлеге Каһарманы, танк ротасы командиры.
* 27 июль —  Нурмый Шәрипов, Советлар Берлеге Каһарманы, гвардия өлкән сержанты.
* 27 июль — Нух Идрисов, лейтенант, матросовчы.
* 31 июль — Антуан де Сент-Экзюпери, мәшһүр француз язучысы.
* 17 август — Габдрәшит Ибраһимов, татар сәясәтчесе, дин әһеле.
* 18 август —  Никита Токарликов *([[1918 ел|1918]])*, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 20 август — журналист, шагыйрь Бәдрүш Мокамай.
* 25 август —  Муса Җәлил, татар шагыйре, Совет Союзы каһарманы (*[[1956 ел|1956]]*).
* 4 сентябрь — Хәйретдин Мөҗәй, татар шагыйре һәм прозаик.
* 18 октябрь —  Владимир Иовлев, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 30 октябрь —  Ширван Гыйззәтов, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* 26 декабрь — Әминә Мөхетдинова, хокук белгече, сәясәтче, Россия империясендә югары белем алган беренче татар кызы.

Төркем:1944 ел
Төркем:Еллар
1864 ел

## Вакыйгалар
* 22 август — Халыкара Кызыл Хач комитеты нигезләнә.

## Туулар

* 30 гыйнвар — Макар Евсевьев, мордва (эрзә) галиме, язучы, мәгърифәтче, профессор.
* 21 апрель — Макс Вебер, алман социологы, тарихчы, икътисадчы, юрист.
* 11 июнь — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
* 2 июль — Гайсә Еникеев, мәгърифәтче һәм җәмәгать эшлеклесе. 
* 3 декабрь — Муса Акъегетзадә, татар язучысы.
* Сәлимгәрәй Җантүрин, 1 нче Дәүләт Думасы депутаты, филолог, алпавыт.

## Вафатлар

* 24 март — Карл Клаус, рутений элементын ачкан профессор-химик, Казан университетында эшләгән.
* 31 август — Фердинанд Лассаль, алман философы.
Төркем:1864 ел
Төркем:Еллар
1924 ел

## Вакыйгалар
* 26 гыйнвар — Петроград (*[[Санкт-Петербург]]*) исемен «Ленинград»-ка алмаштыралар.
* 1 февраль — Бөекбритания ССРБ-ны таный.
* 20 март — Мәскәүдә «Кечкенә иптәшләр» исемле журнал чыга башлый. Киләчәктә ул «Ялкын» журналына әйләнәчәк.
* 30 июнь — беренче мәртәбә Мәскәү-Казан пассажир очкычы һавага күтәрелә.
* 5 июль — Парижда Сигезенче Җәйге Олимпия уеннары башлана.
* 5 август — Төркиядә күпхатынлык тыела.
* 2 октябрь — Казан составына Иваново (*хәзерге Мәскәү базары тирәсе*) һәм Удел бистәләре кушыла.
* 10 октябрь — Яшь ленинчы газеты чыга башлый.

## Туулар

* 1 гыйнвар — Гатаулла Салихов (*1924-[[2012 ел|2012]]*), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1943 ел|1943]]*).
* 1 гыйнвар — Рафаил Төхфәтуллин (*1924-[[1994 ел|1994]]*), язучы.
* 1 гыйнвар — Ягъфәр Әхмәтшин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 4 гыйнвар — Алиме Абденанова (*Alime Abdenanova, 1924-[[1944 ел|1944]]*), кырымтатар сугыш каһарманы. 
* 10 февраль — Рәфкать Бикчәнтәев, татар сәхнәсенең остасы, актер һәм режиссер.
* 10 февраль — Николай Алтынов, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 25 февраль — Әнәс Тумашев, татар театр рәссамы.
* 1 март — Мәхмүт Рәфыйков, кинооператор.
* 5 март — Борис Домашников, ССРБ халык рәссамы. 
* 7 март — Кобо Абе, япун язучысы. 
*8 март — Зиннәт Вәли, язучы.
*1 апрель — Равилә Борнашева, табиб.
* 3 апрель — Габделхәй Сәетов (*1924-[[2000 ел|2000]]*), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* 5 апрель — Шамил Исхаков, татар дин әһеле.
*12 апрель — Галимҗан Җиһаншин, авыл хуҗалыгы ширкәте җитәкчесе.
* 15 апрель — Самат Шакир, татар язучысы.
* 24 апрель — Зәкәрия Акназаров, Башкорт АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1986).
* 18 май — Энҗе Мөэминова, татар шагыйрәсе, укытучы.
* 28 май — Шәриф Биккол, башкорт шагыйре. 
* 12 июнь — Джордж Герберт Уокер Буш, АКШ-ның 41-нче президенты. 
* 24 июнь — Владимир Попов, нәкышче рәссам, Тукай бүләге иясе.
* 5 июль — Аллаһияр Вәлиуллин, татар композиторы.
* 5 август — Иван Максимов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 12 август — Мөхәммәт Зыяүлхак,  Пакистан президенты (*[[1978 ел|1978]]-[[1988 ел|1988]]*).
* 15 август — Лалә Оралоглу, Төркия кино актрисасы, режиссер.
* 29 август — Суфиян Поварисов, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар язучысы, Башкортстан халык язучысы, филология фәннәре докторы, профессор.
*1 сентябрь — Әхмәт Әминев, Социалистик Хезмәт Каһарманы. 
* 18 сентябрь — Таһир Балтачиев, балет артисты (*[[Ленинград]]*).
* 1 октябрь — Джимми Картер, АКШ-ның 39-нчы президенты.
* 19 октябрь — Васил Маликов, рәссам, сынчы.
*12 ноябрь — Наҗия Борһанова, тел галиме.

## Вафатлар

* 21 гыйнвар — Владимир Ульянов (*Ленин*).
* 13 июль — Альфред Маршалл, инглиз икътисадчысы.
* 12 октябрь — Анатоль Франс, француз язучысы, Нобель премиясе лауреаты.
* 21 декабрь — Шәһит Ходайбирдин — инкыйлабчы, язучы, ВКП(б) эшлеклесе.
* Зәйнетдин Агафуров — татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче (*[[Екатеринбур]]*).

Төркем:1924 ел
Төркем:Еллар
Меңьеллык

**Меңьеллык** (шулай ук **милле́ниум**) — 1000 елга тиң булган вакытны үлчәү берәмлеге.

## Шулай ук карагыз
* Тәкъвим
* Гасыр

Төркем:Вакытны үлчәү берәмлекләре
*
Ел

**Ел** — Җирнең Кояш тирәли әйләнүгә бәйле булган вакытны үлчәү берәмлеге.

Милади тәкъвимендә ел 12 айга тиң (365 көн, кәбисә елда 366 көн).

Астрономик ел **365,242199** көнгә тигез.

## Шулай ук карагыз
* Яңа ел

Төркем:Вакытны үлчәү берәмлекләре
Төркем:Тәкъвим
Төркем:Заман
1951 ел

## Вакыйгалар
* 21 апрель — ССРБ-ның Милли Олимпия комитеты оештырыла.
* 29 сентябрь — Юпитер планетасының 12-нче иярчене ачыла.
* 24 декабрь — БМО Генераль Ассамблеясе карары буенча Ливия Африка колонияләреннән беренче булып бәйсезлек ала.

## Туулар

Фаиз-Зөлкарнай.png|Фәиз Зөлкәрнәй (*1951-1997*)
З.Гыймаев.jpg|Зөфәр Гыймаев
Зөһрә Сәхәбиева.jpg|Зөһрә Сәхәбиева
Damir Iskhakov (2022-04-26).JPG|Дамир Исхаков


* 6 гыйнвар — Габделфәрт Шәрәфиев, Татар академия театры артисты.
* 7 гыйнвар — Тәлгать Мусабаев, очучы-космонавт. 
* 9 гыйнвар — Зөфәр Гыймаев, рәссам, Тукай премиясе иясе (*[[2005 ел|2005]]*).
* 18 гыйнвар — Фән Вәлиәхмәтов, җырчы, ТР һәм БР халык артисты.
* 27 гыйнвар — Сания Хәйретдинова, татар шагыйрәсе.
* 8 февраль — Дефак Рәхмәти, нәкышьче, монументалист, декоратив‑гамәли сәнгать рәссамы, публицист.
* 11 февраль — Шәмси Закиров, мәдәният эшлеклесе, ТР халык артисты.
* 28 февраль — Шәмсия Җиһангирова, шагыйрә, телевизион тапшырулар алып баручы.
* 28 февраль — Урал Латыйпов, Беларусь Республикасы дәүләт эшлеклесе. 
* 5 март — Рөстәм Фәйзуллин, татар шагыйре, журналист.
* 11 апрель — Ренат Гаффар, язучы, журналист. 
* 27 апрель — Зөһрә Сәхәбиева, татар җырчысы.
* 27 апрель — Инсаф Фәхретдинов, драма актеры, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 4 май — Вәкил Шәйхетдинов, татар рәссамы (Уфа). 
* 20 май — Ринат Гобәйдуллин (*1951-[[2017 ел|2017]]*), композитор, «Сердәш» ансамбленең җитәкчесе (*[[Чаллы]]*).
* 23 июнь — Зиннур Әһлиуллин, публицист, татар милли хәрәкәтен активисты.
* 8 июль — Рафаэль Сәхәбиев, татар опера җырчысы.
* 22 июль — Олег Газманов, эстрада җырчысы.
* 30 июль — Алибәк Днишев, казакъ опера җырчысы (*тенор*), ССРБ халык артисты (*[[1986 ел|1986]]*).
* 1 август — Фаяз Хуҗин, археолог, тарих фәннәре докторы.
* 5 август — Фәрит Шиһапов, музыкант, театр директоры, педагог, *[[ТР халык артисты]] (1995).*
* 11 август — Олег Ханов, актер, режиссёр.
* 20 август — Рәшит Абдуллин, җырчы (*бас*), композитор.
* 22 август — Тәлгать Абдуллин, икътисадчы,  Татарстан дәүләт эшлеклесе.
* 23 август — Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (*[[2003 ел|2003]]-[[2004 ел|2004]]*).
* 25 август — Вәсим Әхмәтшин, музыка педагогы, композитор.
* 7 сентябрь — Фирдәвис Ханов, архитектор.
* 17 сентябрь — Кассандра Петерсон, АКШ кино актрисасы.
* 4 октябрь — Бахытҗан Канапьянов, казак шагыйре, тәрҗемәче.
*12 октябрь — Искәндәр Биктаһиров, җырчы.
*18 октябрь — Равил Бохараев, татар язучысы, шагыйрь, драматург.
*24 октябрь — Рәис Шәйхелисламов, ТР мәгариф министры (2004–2007).
*4 декабрь — Фәиз Зөлкәрнәев (*1951-[[1997 ел|1997]]*), татар язучысы, әдәби тәнкыйтьче.
* 11 декабрь — Дамир Исхаков, тарихчы, этнолог.

## Вафатлар

* 5 гыйнвар — Андрей Платонов, рус язучысы.
* 7 гыйнвар — Рене Генон, француз фәлсәфәчесе.
* 23 апрель — Чарлз Дауэс, АКШ вице-президенты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 23 июль —  Франция маршалы Петэн.

Төркем:1951 ел
Төркем:Еллар
2003 ел

* Халыкара төче су елы (БМО).

## Вакыйгалар
* 1 февраль — «Колумбия» космик шаттлы һәлакәте. Шартлау нәтиҗәсендә экипажның бар җиде әгъзасы вафат.
* 20 март — Коалицион көчләр Гыйракка үз гаскәрләрен кертә башлыйлар.
* 7 апрель — АКШ гаскәрләре Багдадка кереп урнаша.
* 1 май — Джордж Буш Гыйракта хәрби кампаниянең тәмамлануын игълан итә. 
* 20 июнь — Викимедиа фонда нигезләнде.
* 27 август —  эчендә Марс Җир шарына иң якын аралыкта була.
* 14 сентябрь — Референдум нәтиҗәсендә Эстония Европа берлегенә кушыла.
* 15 октябрь — Илһам Әлиев Азәрбайҗан президенты вазифасына керешә.
* 20 ноябрь — Истанбулда эре теракт.
* 15 сентябрь — Татар Википедиясе ачыла.
* 13 декабрь — Тикрит шәһәре тирәсендә Сәддам Хөсәен тоткарлана.

## Туулар
 
* 4 октябрь — Билли Бертон, АКШ актеры, Тим Бертон улы.

## Вафатлар
[right|100px|thumb|[Рәсүл Хәмзәтов]]

* 22 гыйнвар — Гайнулла Шәйхиев, ультра-тавыш физикасы белгече, сөйләм авазлары мәгънәсе өлкәсендә тикшеренүче.
* 7 март — Якуб Зәнкиев, татар язучысы (Тубыл). Тукай бүләге лауреаты (2002).
* 19 апрель — Әхмәт Тимер (чын исеме *Әхмәт Рәшит улы Яруллин*), күренекле татар галиме, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече.
* 30 май — Заһир Исмәгыйлев, композитор.
* 20 август — Гамил Әфзал, татар шагыйре, Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* 30 август — Чарльз Бронсон, чыгышы белән татар булган АКШ актеры.
* 13 октябрь — Бертрам Брокхауз, Канада физигы, физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (1994).
* 3 ноябрь — Рәсүл Хәмзәтов, авар шагыйре, язучы, публицист, сәясәт эшлеклесе.
* 12 декабрь — Гейдар Әлиев, Азәрбайҗан президенты.
* 21 декабрь — Гайнан Мөхәммәтҗанов, татар журналисты.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Мөсәгыйть Хәбибуллин, татар язучысы («Кубрат хан» китабы өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Алексей Абрикосов, Виталий Гинзбург, Энтони Леггет.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Питер Эгр, Родерик Маккинон.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Лотербур, Питер Мэнсфилд.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Джон Кутзее.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Клайв Грэнджер.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ширин Эбади.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

2003 ел

*
Төркем:Еллар
2000 ел

* Халыкара тынычлык мәдәнияты елы (БМО).

## Вакыйгалар
* 26 март — Россия президенты сайлауларында Владимир Путин җиңү яулый.
* 16 апрель — Украина референдумында халыкның күпчелеге Югары Раданы кыскарту, президентның аны тарату фикерләрен хуплый.
* 18 июль — Лондонда Джон Леннонга һәйкәл ачыла.
* 12 август — «Курск» су асты көймәсе һәлакәткә юлыга.
* 15 сентябрь — Сиднейда XXVII җәйге Олимпия уеннарын ачу тантанасы уза.
* 19 сентябрь — Берлинда Рейхстагны яндырырга тырышып карау.
* 24 октябрь — Мисыр музеенда Клеопатраның бердәнбер сакланган автографы табыла.
* 7 ноябрь — АКШ президентын сайлау.
* 6 декабрь — Унунгексий, 116-нчы химик элемент ачыла.
* 6 декабрь — Нефтекама шәһәрендә беренче НефАЗ автобусы җитештерелә.

## Туулар

* 14 март — Хэли Неро, АКШ актриссасы.
* 15 апрель — Ильяс Фәрхуллин, язучы, музыкант. 
* 27 июнь — Наил Үмәров, Мәскәүнең «Спартак» командасының ярымсакчысы.
* 31 октябрь — Уиллоу Смит, АКШ актрисасы.

## Вафатлар
[right|140px|thumb|[Әмирхан Еники]]

* 8 гыйнвар — Рәхилә Мифтахова, татар опера җырчысы. 
* 16 февраль — Әмирхан Еники, татар язучысы, журналист.
* 20 февраль — Динә Сираҗетдинова, җырчы, Татарстанның атказанган артисты. 
* 21 март — Зәкәрия Кашапов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* 2 апрель — Зәкәрия Акназаров, Башкорт АССР министрлар шурасы рәисе (1962-1986).
* 13 май — Зәет Мәҗитов, татар шагыйре.
* 21 май — Рифат Мәүлетов, татар галиме, техник фәннәр докторы.
* 4 июнь — Гариф Ахунов, татар язучысы, драматург, публицист.
* 18 июль — Рәшит Гобәйдуллин, композитор.
* 23 июль — Хәйдәр Гайнетдинов, татар шагыйре, язучы, тәрҗемәче
* 23 июль — Марс Рәфыйков, совет хәрби очучы, ССРБ космонавтларының беренче отряды әгъзасы.
* 27 июль — Габделхәй Сәетов (1924—2000), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* 18 сентябрь — Әбрар Кәримуллин, галим.
* 5 октябрь — Майкл Смит, Канада химигы.
* 10 октябрь — Сиримаво Бандаранаике,  Шри-Ланка премьер-министры.
* 3 ноябрь — Хәдичә Җәлил, М. Җәлилнең сеңлесе.
* 7 ноябрь — Борис Заходер, рус шагыйре, тәрҗемәче.
* 18 ноябрь — Җәүдәт Айдаров, музыкант, дирижер.
* 19 ноябрь — Зилфәт Басыйров, рәссам, сынчы.
* 16 декабрь —  Диләрә Зөбәерова, язучы һәм журналист. 
* Ифрат Хисамов, татар композиторы.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Зөлфәт, татар шагыйре («Ике урман арасы» һәм «Йөрәгемне былбыл чакты» китаплары өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Жорес Алферов, Герберт Кремер, Джек Килби.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Алан Хигер, Алан Мак-Диармид һәм Хидеки Сиракава.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Арвид Карлссон, Пол Грингард, Эрик Кандел.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Гао Синцянь.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Джеймс Хекман, Дэниел Макфадден.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Ким Дэ Джун (Көньяк Корея президенты).

## Шулай&nbsp;ук карагыз

2000 ел

*
Төркем:Еллар
Равил Тумашев

**' 


**Равил Рәхим улы Тумашев''' (1923-2016) — татар театр режиссеры, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

## Тәрҗемәи хәл
1923 елның 21 апрелендә Семипалат шәһәрендә театр сәнгате әһелләре гаиләсендә туган. Әтисе Семипалат рус драма театры каршындагы татар труппасының режиссеры, әнисе шул труппаның артисты була. Балалары Равил тугач Тумашевлар гаиләсе Казанга кайта. Монда озак еллар авырганнан соң ун яшьлек Равилнең әтисе үлеп китә. Әнисе Мәскәүдә театр институтында (ГИТИС) уку сәбәпле аны Мәскәүдәге бер балалар йортына урнаштыра, Равил җиде сыйныфны шунда тәмамлый. 1941 елда Казанда урта мәктәп тәмамлый. Бөек Ватан сугышы башлану белән аны хәрби хезмәткә алалар. Шушы елның азагына кадәр оборона заводында эшли. 1942 елның башыннан сугышның ахырына кадәр фронтта була, күп сугыш операцияләрендә катнаша, сугышның барлык фаҗигаләрен кичерә.

1946 елда демобилизацияләнә һәм Мәскәү театр институтына (ГИТИС) укырга керә. 1951 елда аны тәмамлап Казанга кайта, Татар дәүләт академия театры сәхнәсендә Мирхәйдәр Фәйзинең «Галиябану» драмасы буенча диплом спектакле куя. Режиссер квалификациясе алып Татар дәүләт академия театрына эшкә кайта. Бу данлыклы коллективка ул үзенең ун ел иҗат гомерен багышлый. Ул татар сәхнәсенә дөнья классикларының, рус һәм татар драматургларының бик күп әсәрләрен чыгара, аларның күбесе татар сәхнәсендә беренче мәртәбә куела.

1962 елда Р. Тумашев Республика татар күчмә театрында эшли башлый. Баш режиссер, әнисе Кәшифә Тумашева пенсиягә киткәч театрның баш режиссеры булып кала һәм 1985 елның азагына кадәр шушы театрны җитәкли. Әлеге чор эчендә ул алтмыш спектакль куя. Алар арасында дөнья, рус һәм татар классиклары әсәрләреннән тыш яшь драматургларның беренче әсәрләре күп. Соңгысы — аның иҗат биографиясенең иң игелекле өлеше. Туфан Миңнуллин, Аяз Гыйләҗев, Илдар Юзеев, Ризван Хәмид, М.Шәрифуллин, Ю.Сафиуллин, Ю.Әминев кебек атаклы драматургларның беренче әсәрләрен сәхнәгә нәкъ менә Р.Тумашев күтәрде.

Р. Тумашев күп еллар дәвамында Казан театр училищесында, Казан мәдәният һәм сәнгать институтында үзешчән сәнгать өчен бик күп режиссерлар хәзерләде.

Бөек Ватан сугышында күрсәткән батырлыклары өчен ике орден, күп медальләр белән бүләкләнде. Татар театр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен 1966 елда Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме бирелде. 1976 елда Т.Миңнуллинның «Үзебез сайлаган язмыш», А.Гыйлаҗевның «Сары чәчәк ата көнбагыш», И.Юзеевның «Сандугачлар килгән безгә» спектакльләре өчен Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләгенә лаек булды. 1993 елда аңа Татарстан Республикасының Мактау Таныклыгы тапшырылды.

2016 елның 2 гыйнварында Казанда вафат .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тинчурин театры режиссерлары
Җир көне

right|250px|thumb|Җир байрагы
**Җир көне** (ингл. *Earth Day*) — кешеләрне Җирнең экологик проблемаларына җәлеп итү өчен үткәрелгән чараларның уртак исеме.

Бөтен дөнья буйлап күп кенә илләр Җир көнен билгеләп үтә. Бу - Җирнең табигый тирәлеген белү һәм аңлау өчен билгеләнгән көн.

Беренче Җир көне АКШта билгеләп үтелде. Ул Кушма Штатларның сенаторы Гэйлорд Нельсон тарафыннан диспут-семинар буларак оештырылган - гомуми белем бирү форумы яки семинар төре. Бу 1970 елның 22 апреле иде. Гәрчә Җирнең бу беренче көне Кушма Штатларда тупланса да, 1970 елда беренче милли координатор булган Дэнис Хейес тарафыннан "җибәрелгән" оешма аны 1990 елда халыкара итте һәм 141 илдә чаралар оештырды.

Җир көне хәзерге вакытта бөтен дөнья буйлап «Җир көне» координацияләнә һәм ел саен 175 илдә билгеләп үтелә. Күпсанлы җирле бергәлекләр Җир атнасын - әйләнә-тирә мохит проблемаларына багышланган бер атнаны билгеләп үтәләр. 2009 елда Берләшкән Милләтләр оешмасы 22 апрельне Халыкара Җир-Ана көне дип игълан итте.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/den-zemli/  сайтындагы "Earth Day" статьясының тәрҗемәсе.)
Төркем:21 март
Төркем:22 апрель
Төркем:Халыкара көннәр
Копенһаген

**Копенһаген** ( []  / [кһөбэнһа́ў’н], искедат. *Køpmannæhafn*, ) — Даниянең иң зур шәһәре һәм башкаласы. Зеландия, Слотсхольмен һәм Амагер утрауларында урнашкан. Тарихи шәһәрнең халкы 0,5 млн кешедән бераз гына арта, ә шәһәр яны белән исәпләгәндә, 1 миллионнан артык кеше яши. Шәһәрнең бер өлеше – Христиания ирекле шәһәре – өлешчә үзидарәгә ия. 
## Тарих
Копенһаген урында XII гасырда кечкенә генә авыл була, аны епископ Абсалон кальга төзегәннән соң, 1167 елда ныгытылган шәһәргә әйләндерә. 1254 елда Копенһан беренче шәһәр өстенлекләрен ала. 1416 елда Эрик Померанлы шәһәрне яулап ала һәм 1433 елда аны үзенең резиденциясе итә.

Графлар сугышы вакытында Копенһаген каты камалышны кичерә, ә 1658-1659 елларда шведларга каршы сугышта батырларча көрәшә.

1807 елда Копенһаген инглизләрнең бомбага тотылуыннан каты зарар күрә, ә алты елдан соң аның янында Копенһаген бәрелеше була.

Цитадель гына сакланып калган иске ныгытмалар урынында хәзер бульварлар оештырылган, аларга тиз үсүче бистәләр (Вестербро, Неребро һәм Эстербро) кушылып киләләр. Хуҗалык ягыннан караганда, шәһәр белән берләшкән бистәләр арасында көнбатыштан Фредериксберг (46 954 кеше), төньяк-көнбатыштан Утерслев (2 596 кеше) һәм Амагере утравындагы Зундбьерне (13 310 кеше) бар. Копенгаген көчле диңгез фортлары белән ныгытылган.

2011 елда Копенһаген Monocle британ журналы төзегән дөньяның иң яхшы 25 шәһәре рейтингында өченче урын алды (беренче урында – Һельсинки, икенчедә – Цюрих).

## Дин

Даниядә иң танылган һәм киң таралган дин булып дәүләт дине статусына ия Дания халкының Евангелие Лютеран чиркәве санала. Илдә күп кенә башка диннәр вәкилләре яши. 1980 һәм 1990-елларда массакүләм иммиграция нәтиҗәсендә, дин тотучылар саны буенча икенче дин — ислам. Даниядә 270 меңгә якын мөселман яши. 1970-елларда Төркия, Пакистан, Марокко һәм элеккеге Югославия халкы Даниягә эш эзләп килә. 1980 һәм 1990-елларда мөселманнарның күпчелеген Иран, Гыйрак, Сомали һәм Босниядән килгән качаклар тәшкил итә.
* Зур мәчет

## Шулай ук карагыз
* Копенһаген метрополитены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Копенһаген үзидарәсенең рәсми сайты   
* Копенһаген:туристлар өчен мәгълүмат  

Төркем:Копенгаген
Төркем:Башкалалар
Төркем:Европа башкалалары
1998 ел

* Халыкара океан елы (ЮНЕСКО).

## Вакыйгалар
* 23 март — Русия премьер-министры Виктор Черномырдин вазифаларын үтәүдән туктый.
* 13 май — Һиндстан атом коралын сыный.
* 28 май — Пакьстан атом коралын сыный.
* 25 июнь — рәсми рәвештә «Windows 98» операцион системасы чыга.
* 29 июнь — Казанда Русия ислам университеты ачыла. 
* 17 август — Русия Федерациясе хөкүмәте дефолтны игълан итә.
* 7 сентябрь — АКШ-да Google ширкәте нигезләнә.
* 16 сентябрь — «Нотр-Дам де Пари» мьюзиклы чыга.
* 25 ноябрь — Биектау районының Әки, Зур Дәрвиш, Зур Клыки, Борисоглебски, Вознесенски, Голубое Озеро, Кадыш, Киндерле, Колсәет, Кече Дәрвиш, Кече Кылык, Яңа Сосновка һәм Щербаково торак пунктлары Казан составына кушылалар.
* 6 декабрь — Венесуэла президентын сайлауларда Уго Чавес җиңү яулый.

## Туулар
 
* 9 апрель — Ләйсән Большова, Габдулла Кариев театры артисты, «Тантана» премиясе лауреаты.
* 23 апрель — Зилә Мөбәрәкшина, интернет-журналист.
* 26 май — Владимир Арзуманян, Әрмәнстан җырчысы.
* 2 июнь — Гөлназ Асаева, татар эстрада җырчысы. 
* 1 июль — Альбина Гашигуллина, драма актрисасы, Кәрим Тинчурин театры артисты.
* 19 ноябрь — Батырхан Әгъзамов, татар милли хәрәкәте активисты.

## Вафатлар
[right|100px|thumb|[Хәйдәр Бигичев]]

* 2 февраль — француз вулканологы Һарун Таҗиев.
* 17 февраль — Гурий Тавлин, татар язучысы, сәяси репрессияләр корбаны.
* 28 апрель — Рокыя Ибраһимова, баянчы.
* 14 май — Фрэнк Синатра, АКШ җырчысы.
* 27 май — Лазарь Сарьян, композитор.
* 18 июнь — Хәниф Хәйруллин, татар язучысы, журналист.
* 7 июль — Ибраһим Сәлахов, татар шагыйре, язучы.
* 6 сентябрь — Фасил Әхмәтов, татар композиторы.
* 6 сентябрь — Акира Куросава, Япония кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер.
* 18 сентябрь — Юрий (Хәлил) Бариев, шагыйрь (*[[Норильск]]*).
* 1 октябрь — Айрат Фазылҗанов, татар галиме, табиб.
* 15 октябрь — Нургыйса Тлендиев, казакъ композиторы.
* 13 ноябрь — Хәйдәр Бигичев, татар опера җырчысы.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Роберт Миңнуллин, татар шагыйре («Күчтәнәч» дигән балалар китабы өчен).

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Лафлин, Хорст Штермер, Дэниел Цуи.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Вальтер Кон, Джон Попл.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Ферчготт, Луис Игнарро, Ферид Мурад.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Жозе Сарамагу.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Амартия Сен.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Джон Хьюм, Дэвид Тримбл.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

1998 ел

*
Төркем:Еллар
1997 ел

## Вакыйгалар
* 20 гыйнвар — Билл Клинтон икенче тапкыр АКШ президенты вазифасына керешә.
* 1 май — Бөекбританиянең парламент сайлауларында лейбористлар җиңү яулый.
* 2 май — Тони Блэр Бөекбритания премьер-министры вазифасына керешә.
* 30 май — «Сәләт» яшьләр иҗтимагый фонды теркәлә.
* 27 июнь — Таҗикстанда гражданнар сугышы тәмамлана.
* 30 июнь — Азия икътисади кризисы башлана.
* 1 июль — Һоңкоң Кытай Халык Җөмһүриятенә керә.
* 1 август — «Күңел радиосы» эшли башлый.
* 15 октябрь — Сатурнны һәм Титанны өйрәнү проекты (Кассини-Гюйгенс) башлана.

## Туулар

* 14 гыйнвар — Толмачев туганнар, рус җырчылары.
* 10 февраль — Розалия Насретдинова, йөзүче, Русиянен атказанган спорт остасы. 
* 2 июль — Альбина Ногманова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты.
* 4 август — Екатерина Рябова, рус җырчысы.
* 7 август — Гөлназ Йосыпова, драма актрисасы.
* 15 август — Ләйсән Гатауллина, Камал театры артисты (2021 елдан), «Тантана» премиясе лауреаты (2020).
* 29 сентябрь — Луара Айрапетян, әрмән җырчысы.
* 9 декабрь — Алиса-Вилена Герштейн, АКШ актрисасы.
* 23 декабрь — Рәйхан Габдуллина, Камал театры артисты.

## Вафатлар

* Рәисә Ишморатова, татар драматургы.
* 2 гыйнвар — Габбас Гыйматдинов, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* 22 гыйнвар — Разия Тимерханова, җырчы, ТАССР атказанган артисты.
* 1 март — Ямаш Игәнәй, татар шагыйре, журналист, публицист.
* 3 март — Вячеслав Шугаев, язучы.
* 26 март — Петр Кирпичников, КХТИ ректоры.
* 13 май — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* 26 май — Марат Мөлеков, Татарстан сәясәтчесе, җәмәгать эшлеклесе.
* 25 июнь — Жак Ив Кусто (), Франция океанографы.
* 29 июль — Николай Алтынов, Советлар Берлеге каһарманы, танкист.
* 23 август — Елена Майорова, кино һәм театр актрисасы, РСФСР атказанган артисты. 
* 31 август — Принцесса Диана (Парижда вафат була).
* 5 сентябрь — Тереза Ана, католик монахинясе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 11 октябрь — Габдулла Рәхимкулов, татар җырчысы, Татарстанның халык җырчысы.
* 9 декабрь — Федор Симашев, татар спортчысы, Олимпия чемпионы (1972).
* 24 декабрь — Тосиро Мифунэ, япон киноактеры.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Ренат Харис, татар шагыйре («Хисемнең җисеме» шигырьләр һәм поэмалар җыентыгы өчен).
* Абрек Абзгильдин, рәссам.

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары
* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Стивен Чу, Клод Коэн-Таннуджи, Уильям Филипс.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Пол Бойер, Джон Уокер, Йенс Скоу.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Стенли Прузинер.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Дарио Фо.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Роберт Кархарт Мертон, Майрон Скоулз.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Джоди Уильямс һәм Пехотага каршы миналарны тыю өчен халыкара хәрәкәт.

## Шулай&nbsp;ук карагыз

1997 ел

*
Төркем:Еллар
Казан мәчетләре

**Казан мәчетләре** — Казан шәһәрендә урнашкан мәчетләр. 2023 елда Казанда 77 мәчет эшли.

## XVIII гасырда төзелгәннәр
# Мәрҗәни мәчете (1 нче мәчет, Юнысов мәчете). Каюм Насыри урамы, 17. 1766-1770 елларда төзелгән.
# Апанай мәчете.

## XIX гасырда төзелгәннәр
# Иске Таш мәчете (9 нчы мәчет). М.Гафури урамы, 34а. Мәчетнең ике катлы кирпеч бинасы 1802 елда сәүдәгәр Г.Г. Үтәмешев тарафыннан төзәтелгән.
# Борнай мәчете
# Зәңгәр мәчет
# Галиев мәчете
# Әҗем мәчете
# Нурулла мәчете
# Солтан мәчете
# Ал мәчет
# Ак мәчет
# Казаков мәчете

## XX гасырда төзелгәннәр
# Кабан арты мәчете, Һ. Такташ урамы. (1926 елда төзелгән)
#Нур Ислам мәчете (1990)
# Болгар мәчете (1991-1993)
# Рамазан мәчете (1994)
#Хузайфә мәчете (1995-1996)
#Ислам мәчете (1996)
# Мәдинә мәчете (1996-1997)
#Тынычлык мәчете (1998-1999)
# Казан нуры мәчете (1999)
#Ризван мәчете (2000)

## XXI гасырда төзелгән
#Гаилә мәчете
#Гадел мәчете
#Рөстәм мәчете
#Салихҗан мәчете
#Сөләйман мәчете
# Кол Шәриф мәчете
#Шамил мәчете
#Өмет мәчете
#Әмәт бистәсе мәчете
#Миргазиян мәчете
#Котдус мәчете
#Бишбалта мәчете
#Зәйнулла мәчете
#Фәрһад мәчете
#Нефтьчеләр бистәсе мәчете
#Хәдиҗә мәчете
#Габделгалләм мәчете
#Мөслимә мәчете
#Әтиләр мәчете
#Рәхмәтулла мәчете

## XXI гасырда ачылган (башка биналарда)

#Ай нуры мәчете
#Туган авылым мәчете
#Әл-Ихлас мәчете
#Өметлеләр мәчете
#Хәтер мәчете
#2 колониянең Касыйм мәчете
# Сәләх мәчете

## Төзелеше тәмамланмаган
## Сылтамалар
* Казан мәчетләре

Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәгълүмати исемлекләр
Братислава

**Братисла́ва** ( (1919 елга кадәр — **Прешпорок** яки **Пре́шпорек**, *Prešporok, Prešporek*, , **Пре́сбург**, , **По́жонь**) — үзәк Европада урнашкан шәһәр, Словакиянең башкаласы, 1536 елдан 1784 елга кадәр Маҗарстан башкаласы. Халык саны якынча 430 000 кеше, шәһәрнең мәйданы — 368 км².
Дунай белән Морава елгалар кушыла торган урынында урнашкан.

## Моны да карагыз
* СНП күпере (Братислава)

## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Словакия шәһәрләре
Шотланд (гэль) теле

**Шотла́нд теле**, **гэ́льча** (үзаталышы Gàidhlig; , яки *Scottish Gaelic*) — кельт телләре төркеменә керүче гойдель телләре төркемчәсенең бер вәкиле. Бу телдә сөйләшүчеләр (гэллар) Шотландиянең таулы өлешләрендә һәм Һебрид утрауларында яшиләр. Шулай ук АКШта, Канадада, Австралиядә һәм Яңа Зеландиядә бу телдә сөйләшүче кечкенә төркемнәр бар. Герман төркеме теле булган инглиз-шотланд теле белән бутамаска кирәк. Бу телдә Шотландиянең тигезлекле өлешендә сөйләшәләр.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Гойдель телләре
Төркем:Шотландия
Мөхәммәт Хәмзин

**Мөхәммәт Хәмзин** — К.Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты, татар халкының күренекле сәхнә остасы.

Мөхәммәт Хәмзин 1915 елда туа.

Аның хезмәт юлы 14 яшеннән К.Якуб исемендәге типографиядә хәреф җыюдан башлана. 1936 елда Уфа сәнгать укуханәсен тәмамлагач, ул Казанга кайта һәм Опера-балет театрында эшли. Сугыш чорында махсус хәрби бригадада хезмәт итә. 1946 елдан М.Хәмзин – Республика татар күчмә театрында. Артист буларак, ул төп рольләрдә социаль геройларны оста башкаручылар рәтенә баса. Моның мисаллары итеп “Тормыш җыры”нда Басыйр, “Украина далалары”нда Галушка, “Күңел дәфтәре”ндә Закир образларын күрсәтергә була. Бу еллар – театрның әле яңа аякка басып, сәнгать учагы буларак яңа формалашкан чоры. Нәкъ шул вакытта, 1952 елның гыйнварында, Мөхәммәт аганы театрның директоры итеп куялар, һәм 1975 елга кадәр ул аның алыштыргысыз җитәкчесе була. Бер үк вакытта артист булып, төп рольләрдә чыгыш ясавын дәвам иттерә һәм шактый югары уңышларга ирешә. “Назар Стодоля”да Назар үзе, “Йөрәк серләре”ндә Саттар, “Карагол”да – Карагол, “Рәйхан”да Морат, “Сәер кеше”дә Әхмәт Риза образлары аны җитди фәлсәфи әсәрләрдә дә оста артист итеп таныта.

Мөхәммәт Хәмзин 2002 елда вафат булды.

## Сылтамалар

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Илфак Абдуллин

**Илфак Абдуллин** — татар галиме, химия фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.

1942 елның 22 апрелендә Пархода авылында туа. Бөек Ватан сугышы башланып ире фронтка киткәч, булачак галимнең әнисе күпсанлы балаларын алып иренең туганнары янына — Малмыжга күченә. Илфак шушында үсә, 1959 елда урта мәктәп тәмамлый. Берничә ай ремонт-механика заводында төзелештә эшли, җидееллык мәктәптә укыта.

1961—1967 елларда Казан химия-технология институтында укый, Ленин стипендиаты була, 1964—1966 елларда институтның комсомол оешмасын җитәкли. 1964—1968 елларда — ВЛКСМ өлкә комитеты әгъзасы, 1964 елдан — институтның гыйльми советы әгъзасы. Институтны бик яхшы билгеләренә, кызыл диплом белән тәмамлый.

1967—1970 елларда шул ук институтның аспирантурасында укый. 1970 елда, студент елларында башланган киң фәнни эшчәнлеге нәтиҗәсе буларак, диссертация яклый һәм химия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Дүрт ел дәвамында институтның Түбән Кама шәһәрендәге филиалында өлкән укытучы.

1974 елда Казанга кайта. Башта НИИАТта фәнни хезмәткәр, аннан соң медицина инструментлары фәнни-тикшеренү институтында сектор мөдире була. Шуннан соңгы гомере Казан медицина институты белән бәйле — ул институтның аналитик һәм химия кафедрасы мөдире. Институтның гыйльми советы әгъзасы. Бер үк вакытта башта химия-технология, аннан соң авиация институтында кандидатлык диссертациясе яклау советы әгъзасы. Дистәдән артык яшь галим тәрбияләгән. Йөздән артык нәшер ителгән фәнни һәм методик хезмәтләр авторы.

«СССР уйлап табучысы», «Рационализаторлык һәм уйлап табу отличнигы» дипломнары бар. 1991 елда Татарстан Республикасының атказанган фән һәм техника эшлеклесе дигән югары исем бирелде.

Илфак Абдуллин гаять бай күңелле шәхес, үзенчәлекле шагыйрь дә иде. 1997 елда Казанда «Тормыш дәресләре» исемле истәлекләр һәм шигырьләр китабы басылып чыкты.

Илфак Абдуллин 2003 елда йөрәк авыруыннан вафат булган. Малмыж шәһәренең татар зиратына күмелде.

Галимнең улы Марат — медицина фәннәре кандидаты. Ул атаклы кардиохирург Р.С. Акчурин белән әтисенең йөрәгенә операция ясауда катнашты һәм аның гомерен күпкә озайтты. Икенче улы Искәндәр — Мәскәү шәһәрендә урология хирургы. Шулай итеп ике игезәк улы әтиләренә тиң игелекле хезмәт юлында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Химиклар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Татарстан галимнәре
Төркем:Татарстанның атказанган фән һәм техника эшлеклеләре
Аватар (фильм, 2009)

**«Авата́р»** ()&nbsp;— Джеймс Камерон төшергән фильм.

## Актёрлар
**Кешеләр**

**На’ви**

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Төркем:2009 ел фильмнары
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Джеймс Кэмерон фильмнары
Төркем:20th Century Fox
Күмерсулар

**Күмерсулар** (сахаридлар, *углеводлар*) — табигый органик матдәләр берләштергән бер зур классның гомум атамасы. Атама "күмер" һәм "су" сүзләреннән төзелгән, чөнки беренче табылган күмерсуларның брутто-формулалары - Cx(H2O)y, формаль рәвештә бу күмер () һәм су катнашмасы.

## Таралуы
Табигатьтә күмерсулар гаять күп, һәм алар кеше тормышында аеруча әһәмиятле роль уйныйлар. Аларның бер төрлеләре, мәсәлән, крахмал, төп азык матдәләреннән санала; икенчеләре (целлюлоза, яки клетчатка) тукыма, кәгазь, ясалма сүс һәм башкалар җитештерү өчен китә.

## Төрләре
«Күмерсу» дигән исем бу класстагы кушылмаларның иң беренче өйрәнелгән вәкилләре углерод һәм судан торган кебек күренүдән килеп чыккан, чөнки аларның составы гомуми Cn(H2O)m формуласы белән күрсәтелгән. Хәер, соңга табарак бу формулага туры килмәгән, ләкин башка билгеләре буенча шушы класс матдәләренә керә торган углеводлар да табыла.

Углеводларның иң гадиләреннән берсе булып глюкоза исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  ОРГАНИК ХИМИЯ. Л.А. Цветков

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күмерсулар
Вена шәһәре

**Ве́на** (*Вәнә, Виянә* , ) — Австриянең башкаласы, илнең көнчыгыш өлешендә урнашкан. Халкы 1,86 млн кеше (2009).

Нью-Йорк һәм Женевадан соң БМОның өченче резиденция шәһәре.

Шәһәрнең борынгы өлеше 2001 елда ЮНЕСКО тарафыннан Мәдәни мирас исемлегенә кертелә.

ОПЕК *<small>([[:ru:Организация стран — экспортёров нефти|ru]])</small>*, ОБСЕ, Халыкара атом энергиясе агентлыгы *<small>([[:ru:Международное агентство по атомной энергии|ru]])</small>*,  һәм башка күпсанлы БМО системасы махсус агентлыклары һәм программа офислары урнашкан шәһәр.

Елдан-елга яшәү, бизнес алып бару уңайлылыгы һәм башка халыкара рейтинглары буенча алдынгы торак пунктлары исемлегенә керүче кала.

## Венада туган танылган шәхесләр
* Юзеф Понятовский, Франция маршалы.
* Иоһанн Штраус, Австрия көйязары.
* Франц Шуберт, композитор.
* Эрвин Шрёдингер, физик, Нобель премиясе лауреаты (1933).
* Александр Ван дер Беллен, Австрия президенты.
## Дин
Вена - Рим католик чиркәвенең бер үзәге. 2001 елгы халык санын алу нигезендә, шәһәр халкы диннәр буенча түбәндәгечә бүленә:
: 
 


Wien-Fiaker-26-Michaelerplatz-2009-gje.jpg|Fiaker
Wien-Graben-22-Pestsaeule-2013-gje.jpg|Pestsäule
Wien-Hofburg-106-Heldenplatz-2007-gje.jpg|Hofburg
Wien-Karlskirche-22-2013-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Parlament-144-Xenophon und Thukydides-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Schoenbrunn-116-Garten-2007-gje.jpg|Palace of Schönbrunn
Wien-Zentralfriedhof-18-Kuppel-Stupa-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater
Bruckhaufen (Wien) - Moschee, Hauptportal.JPG|Вена ислам үзәге


## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төрек теле буенча халыкара олимпиадалар

200px|right|thumb|Төрек теле буенча олимпиадалар логотибы
**Төрек теле буенча олимпиадалар** () — Төркиядә уздырыла торган төрек теле буенча ярышлар. Катнашучылар төрек телен белү дәрәҗәсеннән башка шулай ук сәнгатьтә (җырчылык, биюләр һ.б.), иҗатта (инша, шигырьләр язу һ.б.) ярышалар. Еллар буенча катнашучы илләр саны түбәндәгечә:
* 2003 — Беренче халыкара төрек теле буенча ярышы — 17 ил.
* 2004 — Икенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 21 ил.
* 2005 — Өченче халыкара төрек теле буенча ярышында — 42 ил.
* 2006 — Дүртенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 83 ил.
* 2007 — Бишенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 100 ил.
* 2008 — Алтынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 108 ил.
* 2009 — Җиденче халыкара төрек теле буенча ярышында — 115 ил.
* 2010 — Сигезенче халыкара төрек теле буенча ярышында — 120 ил.
* 2011 — Тугызынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 130 ил.
* 2012 — Унынчы халыкара төрек теле буенча ярышында — 135 ил.

Төркем:Ярышлар
Нур Баян

**'
**Нур Галим улы Баянов** (тәхәллүсе **Нур Баян''') (1905 елның 28 мае — 1945 елның 23 апреле) — мәшһүр татар шагыйре.

## Тормыш юлы
Нур Баян 1905 елның 28 маенда Татарстанның Актаныш районы Әнәк авылында гади крестьян гаиләсендә дөньяга килә. 1921 елда Пермьгә китеп, кара эшче буларак эшли. 1923 елда Казанга килеп Татар-башкорт хәрби мәктәбенә укырга керә. Уку вакытында әдәби сәнгать белән шөгыльләнә башлый.
1928 елда Нур Баянов "Кызылармеец" газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. Шул ук елны аның «хатын-кызлар» һәм «җимерелгән окоплар»исемле беренче шигырьләре җыентыклары чыга.

1929-1930 елларда Нур Баян «Колхоз яшьләре» журналының җаваплы секретаре булып эшли, аннары Чаллы район газетасы редакторы итеп билгеләнә. Ул вакытта ул «Клеверные поля», «Яңгырлы төн» поэмалары һәм кайбер шигырьләр яза.

1932 елда Нур Баян Казанга кайта. Анда ТАССР Язучылар берлегенең оештыру комитеты инструкторы, Татгосиздатта өлкән мөхәррир булып эшли. 1938 елдан аның эшчәнлеге тулысынча әдәбиятка багышлана.

Бөек Ватан сугышы башлану белән Нур Баян фронтка китә. Хәзерге армиядә ул полкның партия оешмасын җитәкли. Ул дивизион газетасы редакторы, сәяси эш буенча командир урынбасары була, әдәби иҗат белән шөгыльләнүен дәвам итә, патриотик шигырьләр иҗат итә.

Австрияне азат итү өчен барган сугышларда Совет Армиясе подполковнигы исемендә һәлак була.
## Бүләкләре
* Орден Отечественной войны I степени (13.12.1944)
* Орден Красной Звезды (1943)
* Медаль «За трудовую доблесть»
## Хәтер
Нур баяны истәлегенә Казанның зур булмаган урамы аталды (элек Аккум Асты урамы дип атала иде).

Яр Чаллыда шулай ук Нур Баян исемендәге яңа район бар.

## Әсәрләре
Сайланма әсәрләр /Кереш сүз язучы Х.Хәйри. — Казан: Татгосиздат, 1948. — 200 б.: портр. б-н.
Шигырьләр, поэмалар. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1960. — 160 б.
Шигырьләр, поэмалар /Кереш сүз язучы Х.Хәйри. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1954. — 340 б.: портр. б-н.
Алар сафта: Бөек Ватан сугышында һәлак булган татар совет язучыларының әсәрләре. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1985. — 216 б.
Нур Баян. — Б.16-18. Онтылмас яшьлек //Мирас. — 2004. — № 3. — Б.20—31.
Яңгырлы төн //Мирас. — 2004. — № 5. — Б.24—27.
Җимерелгән дворец янында //Мирас. — 2004. — № 2. — Б.29—35.
Душа, спаленная войною...; Соловью; ...Если пуль свинцовыми дождями...: Стихи /Пер. с татар.: М.Сафин //Аргамак. — 1995. — № 12. — С.191.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсе 
* 

Төркем:Татар шагыйрьләре