open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәян Гыйззәт

**Бәян Гыйззәт**, тулы исеме  — күренекле татар галиме, тел белгече.

## Тәрҗемәи хәле
**Фәтхелбәян Нурлыгаян улы Гыйзәтуллин** 1918 елның 16 июлендә хәзерге Башкортстанның Кушнаренко районы Талбазы авылында игенче гаиләсендә туган. 1934 елда авыл мәктәбенең алтынчы сыйныфын тәмамлаганнан соң, Уфага барып, медицина рабфагына укырга керә.

Ләкин, рабфакны тәмамлагач, матур әдәбиятка һәм сәнгатькә мәхәббәт аны Казан дәүләт педагогика институтына алып килә. 1941 елда укуын уңышлы тәмамлагач, аны аспирантурада калдыралар. Ләкин аңа укырга туры килми: Бөек Ватан сугышы башлана. 1941 елның декабрендә Бәян Гыйззәт Ватанны саклаучылар сафына баса. Ул сугышта яралана, госпитальдә дәваланып чыккач, хәрби училищега укырга җибәрелә. Аннан – янә фронтка. Фронттагы батырлыклары өчен Бәян Гыйззәт ике мәртәбә Кызыл Йолдыз ордены һәм берничә медаль белән бүләкләнә.

1945 елда әрмедән кайткач, Б.Гыйззәт Татар дәүләт академия театрына әдәби бүлек мөдире булып эшкә керә. Шул ук елларда ул СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институты аспирантурасында да укый һәм 1951 елда “Гафур Коләхметовның иҗаты” дигән темага диссертация яклап, филология фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә ала. 1953 елдан башлап, ул – Тел, әдәбият һәм тарих институтының өлкән гыйльми хезмәткәре, ә 1968-1981 елларда сәнгать секторы мөдире булып эшли.

Бәян Гыйззәтнең әдәби-фәнни эшчәнлеге тулысынча диярлек татар драматургиясе һәм татар театр сәнгате белән бәйле. Аның драматургия һәм театрга кагылышлы тикшеренүләре “Егерменче йөз башында татар әдәбияты” (1954), “Татар совет әдәбияты тарихы” (1960), “Заман сулышын тоеп” (1967), “Татар совет театры” (1975), Мәскәүдә рус телендә чыккан “История татарской советской литературы” (1965), “История многонациональной советской литературы” (1972) исемле китапларда урын алган. Таҗи Гыйззәт иҗатын яктырткан монографиясе 1957 елда аерым китап булып басылып чыга. Мәскәүдә Сәнгатьләр тарихы институтында әзерләнгән “История советского драматического театра” исемле алты томлык коллектив хезмәттә дә ул, авторларның берсе һәм редколлегия әгъзасы буларак, татар театрының үсеш этапларын яктырткан фәнни очерклары белән катнаша. Болардан тыш, Бәян Гыйззәтнең драматургия һәм театр сәнгате турындагы мәкалә һәм очерклары төрле җыентыкларда, әдәбият һәм театрга бәйле белешмә-энциклопедияләрдә, көндәлек матбугат битләрендә күпләп басылган. Галиәсгар Камал, Гафур Коләхмәтов, Габдулла Кариев, Кәрим Тинчурин, Мирхәйдәр Фәйзи, Хәлил Әбҗәлилов, Гадел Кутуй, Һади Такташ, Гамир Насрый һ.б. бик күпләргә багышланган иҗади портретлар, аерым әсәр яки спектакльләр турында рецензияләр, сәнгатьнең бүгенге актуаль мәсьәләләрен күтәргән тәнкыйть мәкаләләре – болар һәммәсе Бәян Гыйззәтнең, галим һәм тәнкыйтьче буларак, иҗат активлыгы турында сөйлиләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
16 июль

**16 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 168 көн кала.

#### 
###### 
###### 
###### 
*  Украина — бухгалтер көне.

## 
* 622 — Ислам тәкъвиме башлана.
* 1945 — атом коралының беренче уңышлы сынавы (Нью-Мексико, АКШ).
* 1958 — Юдино Яшел Үзән районы дип үзгәртелә.
* 1969 — Аполлон-11 космик корабы старт ала. Беренче тапкыр кешеләр Айга юл тота.
* 1990 —  Югары Шурасы *Дәүләт суверенлыгы турында декларацияне* кабул итә.

## 
 
* 1862 — Хәбибрахман Мәсәгутов, 
* 1867 — Иннокентий, 
* 1872 — Руаль Амундсен, Норвегия сәяхәтчесе.
* 1888 — Фриц Зернике, 
* 1902 — Александр Лурия, 
* 1907 — Барбара Стэнвик, 
* 1909 — Павел Прокконен, 
* 1916 — Фоат Сәйфелмөлеков, җәлилче.
* 1918 — Бәян Гыйззәт, татар галиме.
* 1922 — Борис Бункин, 
* 1924 — Рамазан Нигъмәтуллин, 
* 1926 — Ирвин Роуз, 
* 1929 — Галина Молчанова, 
* 1934 — Чыңгыз Мусин, шагыйрь.
* 1935 — Таһир Мотыйгуллин, 
* 1937 — Борис Миркин, экология галиме. 
* 1941 — Анатолий Белозерцев, 
* 1944 — Ганҗә Әхмәдиева, 
* 1944 — Любовь Смирнова, 
* 1947 — Рамил Курамшин, виртуоз баянчы.
* 1950 — Камил Монасыйпов, музыкант (*альт*).
* 1953 — Павел Глоба, 
* 1955 — Мөхәммәт Әсәдуллин, 
* 1955 — Ринат Исмәгыйлев, 
* 1958 — Дмитрий Петров, 
* 1960 — Вадим Кайбышев, 
* 1966 — Рушания Таһирова, 
* 1967 — Илһам Байтирәк, композитор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2017).
* 1969 — Сара Вагенкнехт, 
* 1979 — Константин Скрыльников, 
* 1981 — Маһир Зәйн, музыкант.
* 1984 — Диана Сәфәрова, 
* 1989 — Гарет Бейл, 
* 1991 — Иирис, 
* 1992 — Кирилл Кабанов, 
* 2000 — Анника Хокке,

## 

* 1764 — Иван VI, Россия императоры.
* 1896 — Эдмон Де Гонкур, француз язучысы.
* 1911 — Александр Оголин, 
* 1969 — Сергей Руденко, 
* 1970 — Сәет Булатов, театр эшлеклесе.
* 1985 — Һайнрих Бөлл, алман язучысы, тәрҗемәче, Нобель премиясе лауреаты.
* 1994 — Җулиан Швиңер, 
* 2006 — Фаиз Вахитов, 
* 2011 — Мария Заболотная, 
* 2015 — Камил Зыятдинов, хирург, сәламәтлек саклау министры (1994-2007).

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 июль
Казан метрополитены

**Казан метрополитены** (tat.lat. ''Qazan metropolitenı'') — Казан шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

2005 елның 27 августында Казанның меңъеллыгын билгеләнгәндә ачыла. Башта 5 мәүкиф (станция) генә эшләде. Хәзер беренче сызыкның 11 мәүкифе эшли, гомуми юл озынлыгы — 18.3 км, файдалану юл озынлыгы — 16.8 км.

2013 елның 9 маенда тагы да 3 мәүкиф (станция) ачылды: Яшьлек, Төньяк вокзал, Авиатөзелеш. Ачылганнаң соң Казан метросында Авиатөзелеш районыннан Идел буе районының Җиңү проспектына кадәр 24 минутта барып җитеп була. Шулай итеп хәзер Казан метросы Авиатөзелеш, Мәскәү, Вахитов, Идел буе районнарын тоташтыра.

Юлчылар саны (7 мәүкиф буенча) — 72 мең кеше/көндә (2017), 26,3 млн кеше/елда.

Киләчәктә Савин-Әзин хордалы сызыгы, Савин-Идел буе радиал сызыгы, Әзин-Вахитов радиал сызыгы төзүен фаразлана.

## Киләчәк сызыкларының юнәләшләре бәхәсе
Беренче проекты буенча беренче сызыктан соң Савин-Идел буе сызыгы, аннан соң Әзин-Вокзал сызыгы төзүен фаразланды. Ләкин 2011 елда КазМетроэлектротранс шушы проект үзгәртергә ниятләде. Төп сәбәбе — Казансу аша зур метрокүпер һәм кыен туфрак Үзәк Парк янында булуын аңлаталар. Шулай итеп икенче сызыгы Яшьлек мәүкифеннән Яңа Стадион «Казан-Арена»га кадәр Дөнья футбол чемпионатына-2018 төзүен фаразлана, аннаң соң шушы сызыгы Казансу аша Совет мәйданы, Әзин торак массивы аркылы Имәнлек мәүкифенә кадәр булырга тиеш. Ягъни бу проект хәзер Мәскәү раславы тарафыннан көтелә.

## Боҗра җирле метросы
2013 елның 21 мартында Татарстан премьер-министры Халиков Боҗра җирле метросы проекты 2018 елга кадәр төзүе 19,5 млрд. сумда бәяләде. Шушы проект буенча Казан эчке тимер юлын яңартырга һәм яңа туктау нокталары ясарга кирәк. Тулы озынлыгы 48 км, йөреш вакыты 1 сәгать, 16 мәүкиф. Төньяк Вокзал, Әмәт һәм Казан-Арена метро мәүкифләре Боҗра җирле метросы мәүкифләре белән тоташтыруын фаразлана.

## Мәүкифләр (Станцияләр)

Файл:KAZAN METRO kozia sloboda.jpg| Кәҗә бистәсе мәүкифе
Файл:Kazan Metro Kremlevskaya 08-2016 img1.jpg|Кремль мәүкифе
Файл:Kazan Metro TukaySquare 08-2016.jpg|Габдулла Тукай мәйданы мәүкифе
Файл:Kazan Metro Sukonnaya Sloboda Station.jpg|Сукно бистәсе мәүкифе
Файл:Kazan_Metro_Ametiyevo_Station Outside.jpg|Әмәт тимер юл һәм метро мәүкифләре
Файл:Kazan Metro Ametiyevo Station.jpg|Әмәт метро мәүкифе
Файл:Kazan Metro Gorki Station.jpg|Горки мәүкифе
Файл:Kazan Metro ProspektPobedy 08-2016.jpg| Җиңү проспекты мәүкифе
Файл:Yashleq qazan metro.jpg|Яшьлек мәүкифе
Файл:Tonyak vokzal qazan metro.jpg|Төньяк Вокзал мәүкифе
Файл:Aviatozelesh qazan metro.jpg|Авиатөзелеш мәүкифе


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Три новых станции метро Казани открыли Ильсур Метшин и ветераны войны

*
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
19 июль

**19 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 165 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Никарагуа — инкыйлаб көне.
*  Лаос — бәйсезлек көне.
###### 

## 
* 711 — гәрәпләр Пиреней ярымутравын яулап алалар.
* 1822 — француз галиме Жозеф Ньепс дөньяда беренче фотосурәтне ясый.
* 1900 —  метросы ачыла.
* 1928 — Кытай Европа илләре белән барлык «тигезсез килешүләрне» кире кага.
* 1963 —  **[[Һинд океаны]]** исемен *Индонезия океанына* үзгәртүен игълан итә.
* 1980 — ның дә border|20px XXII Олимпия уеннары ачыла.
* 1996 — ның  шәһәрендә border|20px XXVI Җәйге Олимпия уеннары ачыла.

## 
right|130px|thumb|Рамил хәзрәт Юныс
 
* 1698 — Йоһанн Бодмер, 
* 1814 — Сэмюэл Кольт, 
* 1819 — Готфрид Келлер, швейцар язучысы.
* 1846 — Владимир Завадский, 
* 1868 — Мелетий, 
* 1914 — Александр Эйгенсон, 
* 1914 — Әбүзәр Низаев, 
* 1914 — Григол Абашидзе, гөрҗи язучысы.
* 1921 — Розалин Сасмен Ялоу, 
* 1926 — Диләрә Тумашева, тел белгече, профессор.
* 1938 — Вахтанг Кикабидзе, 
* 1938 — Геннадий Фалалеев, 
* 1939 — Евгений Ишемгужин, 
* 1943 — Томас Сарҗент, 
* 1945 — Ричард Һендерсон, 
* 1947 — Рәшидә Солтанова,
* 1948 — Җәүдәт Солтанаев,
* 1950 — Александр Бородин, 
* 1969 — Рамил хәзрәт Юныс, татар дин әһеле, имам-хатыйб.
* 1970 — Михаил Басс, 
* 1975 — Илһам Вәлиев, татар опера җырчысы.
* 1982 — Тим Стәплтон, 
* 1985 — Иван Лекомцев, 
* 1986 — Сергей Демагин, 
* 1987 — Григорий Четверик, 
* 1988 — Михаил Столәров, 
* 1992 — Наталья Жукова,

## 

* 1851 — Томаш Зан, поляк шагыйре.
* 1852 — Лев Пушкин,  гаскәре хәрби офицеры.
* 1878 — Егор Золотарёв, 
* 1908 — Николай Агафонов, 
* 1914 — Иван Синцов, 
* 1941 — Йозеф Шульц, легендага әверелгән алман солдаты.
* 1943 — Валентин Ежков, 
* 1943 — Сабир Нәбиев, 
* 1944 — Фёдор Ашмаров, 
* 1948 — Михаил Федин, 
* 1951 — Вячеслав Сушков, 
* 1954 — Никола Узунович, 
* 1970 — Банат Батырова, 
* 1984 — Фаина Раневская, актриса.
* 1989 — Люциан Климович, 
* 1989 — Юрий Фалилеев, 
* 1995 — Генрих Вартанян, 
* 1998 — Ибраһим Рәхмәтуллин, 
* 2000 — Владимир Пустарнаков, 
* 2006 — Вилен Аствацатрян, 
* 2012 — Вәлиулла Якупов, татар дин әһеле, җәмәгать эшлеклесе.
* 2015 — Галина Прозуменщикова, 
* 2017 — Виктор Гайдуков, 
* 2020 — Рөстәм Фәйзуллин, 
* 2020 — Фәрит Хатыйпов,
* 2025 — Резидә Шәрәфиева,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:19 июль
Никарагуа

**Никара́гуа Җөмһүрияте́** (исп. *República de Nicaragua* ) — Үзәк Америкада, Коста-Рика һәм Һондурас арасында урнашкан дәүләт. Үзәк Америка илләре арасында мәйданы буенча беренче булып санала.

Никарагуа — җөмһүрият. Гамәлдәге конституция 1987 елда кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент. Ул турыдан-тыры һәзм яшерен тавыш бирү юлы белән 5 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне Милли ассамблея (берпулатлы парламент), башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра.
Никарагуаның башкаласы Манагуа илнең иң зур шәһәре һәм Үзәк Америкада зурлык буенча өченче шәһәр булып тора. Алты миллионлы күпмилләтле халыкка җирле халыклар, Аурупалылар, Африканнар һәм Азиялеләр керә. Төп тел - испан теле. Көнчыгыш ярның җирле кабиләләре үз телләрендә сөйләшә.
Испан Империясе регионны 16-ынчы гасырда яулап алган. Никарагуа Испаниядән бәйсезлеккә 1821 елда ия булган. Бәйсезлектән бирле, Никарагуа сәяси тәртипсезлекләр, диктаторлык һәм финанс кризислар кичергән - шуларның иң мәшһүре 1960-ынчы һәм 1970-енче елларда Никарагуа Инкыйлабына китергән. Никарагуа вәкаләтле демократик җөмһүрият.
Мәдәни йолаларның катышмасы сәнгатьтә һәм әдәбиятта әһәмияткә ия төрлелеккә китергән, бигрәк тә соңгысына Никарагуа шагыйрьләре һәм язучылары кертемнәргә күрә, шулар арасында Рубен Дарио, Пабло Антонио Квадра һәм Эрнесто Карденал. Биологик төрлелек, җылы тропик климаты һәм актив вулканнары Никарагуаны популярлыгы үсүче турист максаты итә.
## Диннәр
Дин иреге һәм дини түземлек Никарагуа хөкүмәте тарафыннан да, Конституциясе белән дә хуплана. Никарагуада дин, нигездә, христиан дине, ил мәдәниятенең, шулай ук аның Конституциясенең шактый өлешен тәшкил итә. 2010 елда ил халкының 55 % ы ― католиклар, 27,2 % ы ― протестантлар булган. Бер дингә дә ышанмаучылар ― 14 %. Башка диннәр (Ислам, Буддачылык, Яһүд дине) тарафдарлары ― 2 %
* Никарагуада ислам
## Искәрмәләр

*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Никарагуа
Готфрид Келлер

**Го́тфрид Ке́ллер** (алм. *Gottfried Keller*; 1819 елның 19 июле — 1890 елның 15 июле, Цюрих) — швейцар язучысы, швейцар әдәбияты классигы. Алман телендә язган.

Мюнхенда белем ала. Соңрак Гейдельбергта һәм Берлинда да укый.

Аның исеме белән әдәби премия атала.

Төркем:Швейцария язучылары
Төркем:Алман язучылары
20 июль

**20 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерменче көне. Ел ахырына кадәр 164 көн кала.

#### 
###### 
* Халыкара шахмат көне.

###### 
*  Колумбия — бәйсезлек көне.
*  Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте — тынычлык һәм азатлык көне.

###### 

## 
* 1917 — BMW сәүдә маркасы теркәлә.
* 1944 — Адольф Гитлер тормышына һөҗүм ясала.
* 1974 —  үз гаскәрләрен Кипр утравына кертә.
* 2016 — Павел Шеремет, беларус тележурналисты,  һөнәренә бәйле үтерелде.

## 

* 1785 — II Мәхмүт, Госман империясе солтаны.  
* 1794 — Борис Йосыпов, 
* 1811 — Владимир Караваев, 
* 1842 — Адольф Осипов, 
* 1859 — Иван Харитонов, нәшир,  хуҗасы.
* 1860 — Степан Бечко-Друзин, 
* 1862 — Салих Гобәйдуллин, Казан сәүдәгәре, күчмәс милек хуҗасы. 
* 1864 — Эрик Аксел Карлфелдт, 
* 1865 — Сөләйман Сулькевич, генерал-лейтенант, татар.
* 1870 — Алексей Ганский, 
* 1870 — Пантелеймон Жузе, 
* 1883 — Михаил Хандамиров, 
* 1894 — Фавст Никитин, 
* 1895 — Матвей Спиридонов, 
* 1914 — Габдулла Фатыйхов, 
* 1915 — Орест Верейский, 
* 1917 — Рәисә Ишморатова, татар драматургы.
* 1921 — Пётр Борискин, 
* 1923 — Нәкыя Cәфәрова,
* 1923 — Сергей Буренков,
* 1924 — Фатыйма Сираева, 
* 1924 — Хәтмулла Солтанов, 
* 1926 — Наил Котышев, 
* 1928 — Минас Аветисян, 
* 1930 — Олег Анофриев, РФ кино һәм театр актеры, РФ халык артисты.
* 1930 — Флүр Субаев, 
* 1931 — Евгений Монин, 
* 1932 — Рәшит Бадыйков, 
* 1937 — Марат Хөснетдинов, ССРБ, РФ министры урынбасары.
* 1938 — Мирза Муллагулов, 
* 1938 — Эрот Зарипов, 
* 1941 — Альберт Абдрахманов, 
* 1947 — Герд Бинниг, 
* 1947 — Карлос Сантана, 
* 1954 — Равил Зарипов, 
* 1955 — Рим Каланов, 
* 1955 — Фирдәвес Уразаева, 
* 1964 — Радик Гайзатуллин, Татарстанның дәүләт эшлеклесе.
* 1964 — Хәмит Савкуев, 
* 1966 — Илдус Әхмәтҗанов, РФ сенаторы (*01.10.2014*).
* 1966 — Наилә Нәҗипова, 
* 1967 — Георгий Квирикашвили, 
* 1972 — Олег Мочалов, 
* 1973 — Казбек Коков, 
* 1978 — Марат Заһидуллин, 
* 1980 — Жизель Бюндхен,

## 

* 1816 — Гавриил Державин, рус шагыйре.
* 1926 — Феликс Дзержинский, 
* 1937 — Гульельмо Маркони, итальян радиотехнигы, радиога беренче патент белдерүче.
* 1945 — Николай Собольщиков-Самарин, 
* 1951 — Габдулла ибне Хөсәен, Үрдүн патшасы.
* 1970 — Мария Марцун, 
* 1973 — Брюс Ли, кинематограф актёры, режиссёр, Кытай сугышу сәнгатләрен популярлаштыручысы.
* 1974 — Николай Тарасенко, 
* 1993 — Афанасий Ковалёв, 
* 2005 — Роза Хафизова, татар балалар язучысы.
* 2005 — Степан Крайнов, 
* 2009 — Александр Таркаев, 
* 2014 — Әнвәр Хәйри, татар галиме, исламият белгече, язучы, тәрҗемәче, текстолог. 
* 2014 — Сабир Әхтәмов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 2015 — Наил Байбурин, татар рәссамы, «Чыңгыз-хан» иҗат төркеме вәкиле.
* 2016 — Павел Шеремет, беларус тележурналисты.
* 2017 — Рөстәм Яушев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:20 июль
18 июль

**18 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 166 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара Нельсон Мандела көне .
###### 
*  Испания — хезмәт көне.
*  Уругвай — конституция көне.
###### 
*  АКШ — хот-дог көне.

## 
* 64 — Римда чыккан янгын бөтен шәһәрне диярлек юкка чыгара.
* 1593 — Патша Фёдор I «Яңа чукындырылган татарлар, алар өчен махсус сөрү җирләре бүлеп бирү һәм мәчетләрне җимерү турында» указын имзалый (1773 елның 17 июнендә имзалаган «О терпимости всех вероисповеданий и о запрещении архиереям вступать в дела, касающиеся до иноверных исповеданий и до построения по их закону молитвенных домов, предоставляя все сие светским начальствам» Екатерина II указына кадәр  һәм ндәге дини сәясәтне билгеләгән документ).
* 1925 — Адольф Һитлерның «Mein Kampf» китабы беренче тапкыр басылып чыга.
* 1932 —  Милләтләр лигасына 56 нчы әгъза буларак керә.
* 1947 — Георг VI Британ Һиндстанының бәйсезлеге турында фәрманны имзалый.
* 2000 — да Джон Леннонга һәйкәл ачыла.

## 
 
* 1635 — Роберт Гук, инглиз физигы, химик, математик, астроном.
* 1811 — Карл Лүдвиг Литтров, 
* 1821 — Полина Виардо, 
* 1839 — Иван Куратов, 
* 1853 — Һендрик Лоренц, 
* 1870 — Константин Харлампович, 
* 1882 — Николай Воронихин, 
* 1887 — Видкун Квислинг, 
* 1893 — Николай Зарубин, 
* 1896 — Владимир Жадин, 
* 1909 — Андрей Громыко, 
* 1911 — Иван Дергачёв, 
* 1913 — Сергей Румянцев, 
* 1918 — Нельсон Мандела, КАР сәясәтчесе. 
* 1928 — Морат Камалетдинов, геология галиме, Башкортстан ФА академиге (1991).
* 1929 — Петр Сергеев, 
* 1934 — Александр Курынов, 
* 1937 — Роальд Һоффман, 
* 1937 — Сергей Дьяконов, 
* 1938 — Хөсәен Мухтаров, 
* 1942 — Пол Маккартни, британ җырчысы.
* 1948 — Хелью Ребане,
* 1948 — Һартмут Михел,
* 1950 — Джек Донгарра, 
* 1951 — Виктор Анохин, 
* 1956 — Рамил Мөдәрисов, 
* 1958 — Святослав Голубятников, 
* 1961 — Зиннур Хөснияр, 
* 1962 — Марат Гыйльфанов, 
* 1966 — Шолбан Кара-оол, 
* 1970 — Владимир Мединский, 
* 1976 — Прохор Дубравин, 
* 1977 — Кристина Эхин, 
* 1982 — Василий Шеталин, 
* 1983 — Рим Акчурин, скульптор.
* 1983 — Пётр Гицелов, 
* 1987 — Евгений Рясенский, 
* 1987 — Карлос Эдуардо, 
* 1991 — Рания Мәрданова,

## 

* 1318 — Рәшид әд-Дин, фарсы дәүләт эшлеклесе, тарихчы. 
* 1610 — Микеланджело, итальян рәссамы.
* 1817 — Джейн Остин, инглиз язучысы.
* 1863 — Хәсән Апанаев, сәүдәгәр.
* 1872 — Бенито Хуарес,  Мексика президенты.
* 1880 — Михаил Красин, 
* 1881 — Иван Бабст, 
* 1929 — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
* 1942 — Николай Пономарев, 
* 1955 — Валериан Пономарёв, 
* 1959 — Семён Уганин, 
* 1968 — Корней Эймаңс, 
* 1974 — Савелий Бергольц, 
* 1975 — Гәрәй Сафин, 
* 1976 — Исхак Әхмәров, 
* 1979 — Павел Прокконен, 
* 1985 — Никита Сверчков, 
* 2000 — Рәшит Гобәйдуллин, композитор.
* 2005 — Мулланур Ганиев, 
* 2006 — Зәүр Бәширов, 
* 2008 — Илгиз Абдуллин, 
* 2014 — Александр Салагаев, 
* 2016 — Касыйм Миршан (Kâzım Mirşan), татар чыгышлы төркияле төзүче-инженер, Муса Җәлил дәфтәрләрен илгә тапшырган кеше. 
* 2016 — Аркадий Зубков, 
* 2018 — Бөртон Рихтер, 
* 2021 — Виталий Самарцев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:18 июль
Рәисә Ишморатова

**Рәйсә Гыйниятулла кызы Ишморатова** (Чебдарова) — татар драматургы, СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

Ул 1917 елның 20 июлендә Татарстанның Чистай шәһәрендә туа. Җидееллык мәктәп һәм рабфакны тәмамлагач, Мәскәүдә азык-төлек институты каршындагы курсларда укый, 1937 елда Казан тегермәннәр трестында лаборант булып эшли.

Бөек Ватан сугышы башлангач, Рәисә Ишморатова Арчадагы госпитальгә урнаша, 1943 елда фронтка җибәрелә, 1945 елга кадәр Украинада Дәүләт куркынычсызлыгы комитетында оператив бүлектә хезмәт итә. Казанга кайткач, шушы системада эшләп ала, 1952 елдан әдәби иҗат эше белән генә шөгыльләнә.

Беренче пьесасын ул 1952 елда яза. “Бай кияү” исемле бу әсәр Әлмәт профессиональ театрында сәхнәләштерелә. Бу уңыштан канатланып, тагы әсәрләр языла – “Омтылыш”, “Директор хатыны”, “Фирая”, “Куркыныч авыру”, “Өйрәнелгән гадәт буенча”, “Туганнар” пьесалары Татарстан һәм Башкортстан һәвәскәр драма түгәрәкләрендә яратып уйналалар.

1955 елда Рәисә Ишморатова студент яшләр тормышы турында “Тормыш юлында” дигән дүрт пәрдәлек драма яза. Бу әсәре дә Татарстан Республика Күчмә театрында, Башкортстан дәүләт академия театрында, Ауыргазы, Салават күчмә театрларында, Чуашия, Мари Ил театрлары сәхнәләрендә куела.

1960-1970 елларда инде Рәисә Ишморатова тамашачылар белән очрашып, тормышның төрле якларын өйрәнеп иҗат итә, әсәрләре дә татар драматургиясендә лаеклы урын ала. “Әйтер идем йөрәк серемне” комедиясе, “Яшьлек канат җәйгәндә” пьесасы Республика театрларында куелган уңышлы спектакльләрдән саналалар, китап булып басылып чыгалар.

Ул 1977 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы иде.

Рәисә Ишморатова 1997 елда вафат булды.

## Шулай ук карагыз

* «Милләттәшләр. Рәисә Ишморатова»

Төркем:Татар драматурглары
Гульельмо Маркони

**Гульельмо Марко́ни** (итал. *Guglielmo Marchese Marconi*; 1874 елның 25 апреле, Болонья — 1937 елның 20 июле, Рум) — маркиз, итальян радиотехнигы, радионы уйлап табучыларның берсе, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты.

## Моны да карагыз

* Радио

Төркем:Италия уйлап табучылары
Төркем:Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Радионы уйлап табучылар
Кипр утравы

**Кипр** яки **Кыпрыс** (грекча *Κύπρος*, төр. *Kıbrıs*) — мәйданы 9 251 км² булган зурлыгы буенча Урта диңгездә өченче утрау. Географик яктан Азиядә урнаша. Көнчыгыштан көнбатышка 240 км-га, көньяктан төньяккка 100 км-га сузылган. 

Утрау территориясенең 36 %-ты Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте, 3,7 % — БМО, 2,7 % — Бөекбритания, башкасы Кипр контроле астында. 

*
Төркем:Урта диңгез утраулары
Кипр (мәгънәләр)

**Кипр:**
* Кипр утравы
* Кипр — Кипр Җөмһүриятенең кыска исеме
* Төньяк Кипрның Төрек Җөмһүрияте
356 ел (б. э. к.)

**356 ел (б. э. к.)** –

## Вакыйгалар

## Туулар
* 21 июль — Александр III Бөек (*Искәндәр Зүлкарнайн*), данлыклы борынгыгрек патша.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Матбугат.ру

**Матбугат.ру** — татар басма матбугатын берләштерүче портал-сайт. Ул татар газета-журналларында басылган иң яхшы язмаларны интернет-җәмәгатьчелеккә тәкъдим итә.

## Сайт аудиториясе

* matbugat.ru аудиториясе  @ alexa.com
* matbugat.ru аудиториясе @ hypestat.com
* matbugat.ru аудиториясе @ liveinternet.ru: бүген  aтна  31 көн

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге
* Татнет сәхифәләре исемлеге

Төркем:Татар сайтлары
Александр Казем-Бек (1802)

**Александр Касимович Казем-Бек, Мирза Мөхәммәд Гали** — күренекле галим һәм педагог.

Ул 1802 елның 22 июлендә Төньяк Иранның Решт шәһәрендә туа. Милләте буенча азәрбайҗан. 1811 елда ул әнисе белән Дәрбәнт шәһәренә күчеп килә, иң яхшы укытучылардан белем ала, 1822 елдан Әстерханда яши башлый. Биредә ул Шотландия миссионерлары йогынтысына бирелеп, христиан диненә күчә.

1826 елда Казем-Бек Казанга килә, университетта фарсы, төрек-татар телләреннән лектор булып эшли башлый. И. Хәлфин үлгәннән соң, А.К. Казем-Бек беренче Казан гимназиясендә татар теле дәресләрен дә алып бара. 1831 елның апрелендә ул көнчыгыш телләр адъюнкты итеп раслана.

Дәресләр алып бару белән бергә, А. Казем-Бек фәнни эш белән дә шөгыльләнә. Ул төзегән “Төрек-татар теленең гомуми грамматикасы” (1836, 1946 елларда басылып чыга) Демидов премиясенә лаек була.

Төрки, гарәп һәм фарсы телләрен фәнни өйрәнү А.К.Казем-Бекка Европа күләмендә дан китерә: 1829 елда аны Бөекбританиянең Азия җәмгыяте члены, 1835 елда Россия Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты, соңга таба Франция һәм Немец Азия җәмгыятьләренең, Төньяк антикварийларының Копенгаген җәмгыяте әгъзасы итеп сайлыйлар.

А.К.Казем-Бек Казанның татар галимнәре белән тыгыз элемтәдә тора, аларга фәнни-тикшеренү эшләре алып барырга ярдәм итә.
1844 елда А.А.Казем-Бек Казан университетының көнчыгыш факультеты деканы итеп сайлана. 1849 елдан ул – Санкт-Петербург университеты профессоры, Көнчыгыш факультетының беренче деканы. (1855-1858 еллар., 1866-1870 еллар).

А.К.Казем-Бек Россиядә көнчыгыш илләренең тарихын һәм мәдәниятын өйрәнүгә күп көч куя. Казан һәм Санкт-Петербург университетларында ул төзегән һәм эшкәрткән дәреслекләр, укыту ярдәмлекләре, укыту планнары һәм программалары озак вакытлар буена файдаланылалар.

А.К.Казем-Бек 1870 елның 27 ноябрендә Санкт-Петербург янындагы Павловскида вафат була һәм шунда күмелә.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Казем-Бек (төшенчә)
* Михаил Первухин (педагог)
* 

Төркем:Азәрбайҗан тел белгечләре
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Көнчыгыш халыклар галимнәре
21 июль

**21 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерме беренче көне. Ел ахырына кадәр 163 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Бельгия — Милли көн.
*  Гуам — Азатлык көне.
###### 
*  — ***Бию [[спорт]]чылары көне*** (, , )

## 
right|120px
* 1774 —  Россия империясе белән  Госманлы империясе арасында Күчүк Кайнарҗа солыхы төзелә.
* 1798 — Наполеон Мисырда төрек гаскәрләрен тар-мар итә (*рәсемдә*).
* 1917 — Александр Керенский Вакытлы хөкүмәтне җитәкли.
* 1970 — да Асуан гидротөене төзелеше тәмамлана.
* 1983 — Антарктидада урнашкан Шәрык станциясендә тарихта иң түбән температура күзәтелә: −89,2&nbsp;°C.
* 1995 — Мәдәни җомга газетасының 1нче саны чыга. 
* 2007 — Гарри Поттер турында соңгы китап сатуга чыга.

## 
 
* 356 (б.э.к.) — Александр III Бөек (*Искәндәр Зүлкарнайн*), Борынгы Македониянең патшасы, гаскәр җитәкчесе.
* 1856 — Вильгельм Гейгер, 
* 1873 — Арсений, 
* 1882 — Давид Бурлюк, футурист шагыйрь, рәссам.
* 1897 — Василий Соколовский, 
* 1899 — Эрнест Хемингуэй, АКШ язучысы.
* 1911 — Владимир Крат, 
* 1915 — Прокофий Зубец, 
* 1923 — Рудольф Артур Маркус, 
* 1923 — Чәчкә Заһирова, 
* 1925 — Марат Калиненок, 
* 1938 — Василий Бледных, 
* 1939 — Роман Стронгин, 
* 1939 — Фирдәвес Әхтәмова, татар артисткасы.
* 1946 — Нур Шакиров, 
* 1947 — Валентина Горбунова, 
* 1955 — Кирам Сатиев, баянчы.
* 1957 — Стефан Лөвен, 
* 1966 — Эрлан Абдылдаев, 
* 1970 — Айгөл Мохтаруллина, 
* 1979 — Ренат Биккин, 
* 1980 — Владимир Мельник, 
* 1984 — Владимир Веремеенко,

## 

* 1796 — Роберт Бёрнс, шотланд шагыйре.
* 1904 — Александр Гусев, 
* 1914 — Җөрҗи Зәйдан, 
* 1935 — Иван Луньяк, 
* 1946 — Григорий Клячкин, 
* 1947 — Илья Бондаренко, 
* 1966 — Василий Глушков, 
* 1980 — Алексей Карасёв, 
* 1983 — Иван Фунев, 
* 1987 — Василий Сигов, 
* 1990 — Дилә Давытова, 
* 1990 — Иннокентий Попов, 
* 1992 — Оганес Зардарян, 
* 1993 — Рәшит Мануров, 
* 2003 — Мария Чайка, 
* 2004 — Эдвард Льюис, 
* 2006 — Александр Петренко, 
* 2017 — Фәрвәз Мөхәммәтшин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:21 июль
24 июль

**24 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның егерме дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 160 көн кала.

#### 
###### 
###### 
* , ,  һәм  — *Симон Боливар* көне.
*  Вануату — балалар көне.
*  Фиджи — конституция көне.
*  — патша көне.
###### 
*  20px Юта (штат) — беренче урнашкан мормоннар истәлегенә *пионерлар көне*.
*  — электр уты көне.
*  — кадастр инженерлары көне.

## 
* 1701 — Киләчәктә ның иң танылган автомобилләр җитештерү үзәге булачак  шәһәренә нигез салына.
* 1911 — Хайрем Бингхэм да «югалган шәһәрне» таба.
* 1977 —  һәм  арасында дүрт көнлек сугыш тәмамлана.
* 1981 — дә барлык массон һәм яшерен җәмгыятьләр эшчәнлеге тыела.

## 
 
* 1783 — Симон Боливар, испан колонияләренең бәйсезлеге өчен көрәшкән җитәкче.
* 1796 — Җон Клейтон, 
* 1802 — Александр Дюма, француз язучысы.
* 1825 — Шәмсетдин Зәки, татар шагыйре.
* 1828 — Николай Чернышевский, рус язучысы.
* 1833 — Пётр Перемежко, 
* 1854 — Александр Архангельский, 
* 1854 — Владимир Щеглов, 
* 1857 — Борис, 
* 1857 — Һенрик Понтоппидан, 
* 1869 — Борис Веденисов, 
* 1870 — Александр Байков, 
* 1890 — Борис Ивановский, 
* 1900 — Иван Фунев, 
* 1904 — Александр Норден, 
* 1910 — Владимир Андреев, 
* 1915 — Алексей Башкиров, 
* 1917 — Габдрахман Зарифов, 
* 1919 — Фаикъ Камал, актер. 
* 1924 — Анисим Асламас, 
* 1936 — Гали Ильясов (Әхмәтгали), җырчы, РСФСР атказанган артисты. 
* 1936 — Зинаида Златоковская, 
* 1937 — Валентина Дорофеева, 
* 1941 — Әләрә Закирова, 
* 1942 — Ирина Мирошниченко, 
* 1943 — Дмитрий Усанов, 
* 1944 — Юрий Микусев, Татарстанның атказанган табибы.
* 1947 — Марат Баһаветдинов, 
* 1956 — Андрей Евланов, 
* 1957 — Александр Визель, 
* 1957 — Шәүкәт Мирзияев,  Үзбәкстан президенты.
* 1976 — Алексей Селиверстов, 
* 1977 — Чулпан Закирова, биюче, хореограф, ТР халык артисты.
* 1978 — Денис Шемелин, 
* 1978 — Евгений Королёв, 
* 1978 — Руслан Абдулнасыров, 
* 1980 — Константин Земцов, 
* 1981 — Найиб Букеле, 
* 1983 — Наталья Гуменюк,

## 

* 1862 — Мартин Ван Бүрен, 
* 1872 — Пётр Пекарский, 
* 1873 — Эраст Перцов, 
* 1907 — Александр Ге, 
* 1921 — Фёдор Сергеев, РСДРП(б) эшлеклесе.
* 1927 — Акутагава Рюноскэ, япон язучысы.
* 1941 — Афифә Жале, 
* 1947 — Александр Седельников, 
* 1959 — Абдулла Шаиг, 
* 1964 — Максим Рыльский,
* 1974 — Җеймс Чәдвик, 
* 1985 — Михаил Зайцев, 
* 1988 — Георгий Попов, 
* 1991 — Исаак Башевис-Зингер, 
* 1994 — Альфред Халиков, татар тарихчысы, археолог.
* 1995 — Вениамин Сурин, 
* 2007 — Клара Зиннәтуллина, татар тел галиме.
* 2008 — Елена Алексанян,
* 2012 — Михаил Ерилин, 
* 2016 — Тимерҗан Кәлимуллин, танылган көрәшче.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:24 июль
Акутагава Рюноскэ

**Рюноскэ Акутагава** (яп. 芥川 龍之介 *Акутагава Рю:носукэ*, 1892 елның 1 марты — 1927 елның 24 июле) — япон язучысы, яңа япон әдәбиятына нигез салучы. Композитор Ясуси Акутагава һәм драматург Хироси Акутагава әтисе. Хикәяләре һәм новеллалары белән мәшһүр. 1935 елда Япониядә аның исемле премия оештырылды.

Төркем:Япон язучылары
Төркем:Япония язучы-фантастлары
Vk.com

**«ВКонта́кте»** (*Элемтәдә*) — Россиянең иң популяр социаль челтәре, Facebook сайтының рус телендәге аналогы. Сайт интерфейсы күп телләрдә эшли, шул исәптән татар телендә дә. Беларусиядә икенче, Украинада һәм Казакъстанда өченче, дөнья буенча 39-нчы  урын алып тора. Әлеге сайт башта Россия югары уку йортларының интернет берләшмәсе буларак кына кулланды , ләкин соңрак *заманчарак, кызурак һәм аралашу өчен уңалырак булгач* ул тулы куәтенә ачып җибәрелә . 2009 елның гыйнвар аенда «В Контакте» сәхифәсен караучылар саны, аның Россиядәге төп конкуренты булган — «Одноклассники» сайтынан артып китә .2011 елның февралендә сәхифәнең көнлек аудиториясе 35 миллион кешедән артып китә . 
### Галерея

File:Pavel Durov 26years.jpg| «В Контакте» сәхифәсенең хуҗасы Павел Дуров
Файл:Vkontakte.ru алрәсеме.png|«В Контакте» сәхифәсенең 2010 ел интерфейсы

Файл:Vkontakte.ru2011-02.png| 2011 елның февраль аена «В Контакте» интерфейсы


## Сылтамалар
* Сайт
* «В Кадре» сәхифәсенең видеоязмалар бүлеге
* «В Штате» махсус сәхифәсе 
* «User API В Контакте» платформасындагы махсус социаль челтәр «Дуров.ру» 

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль челтәрләр
Төркем:Рунет
Фиджи

**Фи́джи Җөмһүрияте́** (ингл. *Republic of Fiji*, фидж. *Matanitu Tugalala o Viti*, фидж. һинди *Fidźi Ganaradźja / फ़िजी गणराज्य )* — Фиджи архипелагында урнашкан дәүләт. Тын Океанның көньяк өлешендә урнашкан дәүләт, Меланезиянең өлеше.

### Мәйданы
Фиджи территориясе 18 274 кв. км алып тора.

### Төп шәһәрләр, административ бүленеш.
Фиджи башкаласы — Сува. Иң эре шәһәрләр: Сува, Лаутока. Илнең административ-территориаль бүленеше: 4 округ.

## Дәүләт төзелеше
Фиджи — җөмһүрият. Дәүләтнең башы — президент, хакимият башы - премьер-министр. Канун бирү органы — ике палаталы парламент (Сенат һәм Бирелүчеләр палатасы)

## Табигать

### Рельеф
Барлык утрауларның да диярлек ярлары мәрҗән рифлары белән уратып алынган һәм нык киселгән. Утрауларның рельефында платолар хөкем сөрә, алар биеклеге 1000 м га кадәр булган тау сыртлары белән киселгән.

### Геологик төзелеш һәм файдалы казылмалар
Илнең җир эчләрендә алтын, бакыр запаслары бар.

### Климат
Климат тропик, океаник, дымлы. Уртача ел температурасы +25°С. Җилләрнең юнәлеше һәм утрауларның рельефы явым-төшемнәрдә шактый аерманы билгели (елына 1500 дән алып 4000 мм га кадәр).

### Эчке сулар
Иң эре елгалар: Рева (100 км га кадәр кораб йөри ала), Ваннимбука, Мба, Сингатока (барысы да Леву утравында).

### Туфраклар һәм үсемлекләр
Тауларның көньяк-көнчыгыш җил исә торган өслекләре файдалы агач токымнары белән (сандал, тик, кызыл) дымлы тропик урманнар белән капланган. Фиджида шулай ук пальмалар, икмәк агачы, бата, каучык бирүче үсемлекләр бар.

### Хайваннар дөньясы
Утрауларда хайваннар юк диярлек. Кошлар күп.

## Халкы
Халык саны якынча 936 мең кеше.

## Кыскача тарихи тасвирлама
1874 елда Фиджи Бөекбритания колониясе булган һәм бәйсезлекне 1970 елның 10 октябренда яулаган. 1987 елда утрауларда подполковник Рабука җитәкчелегендә ике хәрби борылыш булган, шуның нәтиҗәсендә Фиджи президент җөмһүрияте дип игълан ителгән.

## Кыскача икътисади тасвирлама
Икътисадның нигезе — авыл хуҗалыгы. Төп экспорт авыл хуҗалыгы культуралары: шикәр камышы,  пальмасы, бананнар. Мөгезле эре терлек, кәҗәләр, дуңгызлар үрчетәләр. Авыл хуҗалыгы чималы эшкәртү буенча (дөге чистарту, май язу, шикәр, ит) промышленносте, урман кисү һәм цемент предприятиеләре. Алтын чыгару. Чи шикәр,  мае, копра, алтын экспорты.

Акча берәмлеге — Фиджи доллары.

## Кыскача мәдәният тасвирламасы

### Мәдәният һәм архитектура.
Сува. Фиджи музее, анда Тын Океаныннан археологик һәм этнографик экспонатларның бай тупланмалары бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Энциклопедический справочник, "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.

Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Океанлык илләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Фиджи
Җиңү проспекты (метро станциясе)

**«Җиңү проспекты»** () — Казан метрополитенының көньяк очындагы станциясе, «Горки» станциясеннән соң урнашкан. 2008 елның 29 декабрендә ачылган.

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Нургали Булатов

**Нургали Хөсәен улы Булатов** — татар журналисты, танылган каләм иясе, Русиянең һәм Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.  1939 елның 28 июлендә Саба районындагы (хәзер Теләче районы) Алан авылында туган.  Университет бетергәч Кукмара рай­оны­ның Зур Сәрдек урта мәктә­бендә тарих фә­нен укыткан.
"Яшь ленинчы", "Социалистик Татарстан" газеталарында эәләде. Татар генералларын халыкка таныту өстендә зур эшчәнлек алып бара.

## Сылтамалар
* Нургали Булатов белән әңгәмә
*Остаз. Нургали Булатовка 80 тулды . “Ватаным Татарстан” газетасы. Июль 28, 2019

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Габдулла Шәрәфи

**Габдулла Шәрәфи**, тулы исеме **Габдулла Шәрәфетдин улы Шәрәфетдинов** — күренекле татар шагыйре, язучы.

Ул 1926 елның 29 июлендә Татарстанның Биектау (элекке Дөбъяз) районы Кече Битаман авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туган. 1936 елда алар гаиләләре белән Казанга күчеп киләләр. Габдулла 11, 12нче урта мәктәпләрдә белем ала, шунда тел һәм әдәбият укытучысы, дәреслекләр авторы Шакир Нигъмәтуллин җитәкләгән әдәби түгәрәккә йөри. Мәктәптә укыган чорда аның Габдулла Тукайга ияреп язган “Батыр егет” исемле өйрәнчек әкият-поэмасы 1941 елда “Яшь ленинчы” газетасында басылып чыга.

Шулай да әдәбият мәйданына ныклап аяк басканчы Габдулла Шәрәфигә дөньяның шактый әчесен-төчесен татырга туры килә. Җиденче сыйныфны тәмамлауга, Бөек Ватан сугышы башлана, Габдулла Шәрәфи, укуын ташлап, эшкә урнашырга мәҗбүр була. Аннан – җиде елга сузылган солдат хезмәте. Ул Япониягә каршы сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, совет гаскәрләре составында Монголия далаларын, Гоби чүлен, Хинган тауларын кичә. Армиядән кайткач, биш ел Казанда производствода электромонтажчы булып эшли, кичке урта мәктәпне, читән торып укып, КДУның рус теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый, аннары озак еллар “Совет Татарстаны” (хәзерге “Ватаным Татарстан”) газетасы редакциясендә бүлек мөдире вазифасын алып бара, 1962-1964 елларда Мәскәүдәге Югары Партия мәктәбендә укый. 1967 елдан башлап республика хатын-кызлар журналы “Азат хатын” редакиясендә җаваплы сәркатип, соңрак редактор урынбасары булып эшли.

Сугышка кадәрге шигъри әсәрләрен (өйрәнчек шигырләрен һәм әкият-поэмасын) исәпләмәгәндә, Габдулла Шәрәфи тулысы белән проза жанрында иҗат итүче автор. Аның балалар өчен язган “Кәҗәләр, кыяр һәм без” исемле беренче хикәясе 1962 елда “Яшь ленинчы” газетасында басылып чыга. Аннан “Энҗе бөртекләре”, “Тәфтиләү”, “Мут Галләм”, “Зәңгәр шәл”, “Мирас”, “Хат” исемле хикәяләре, кече яшьтәге балалар өчен “Хикәяләр” җыентыгы, “Сусыз дәрья” исемле повесте, балалар, олылар тормышыннан алып язылган “Аккошлар кайтыр әле”, “Күрше малае” кебек повестьлары дөнья күрә. “Сусыз дәрья” повесте рус теленә тәрҗемә ителеп, “Через Большой Хинган” исеме белән ике тапкыр (Казанда һәм Мәскәүдә) басыла.

Матбугат һәм әдәбият өлкәсендәге хезмәтләре өчен Г.Шәрәфи Татарстанның (1976) һәм Русия Федерациясенең (1986) атказанган мәдәният хезмәткәре» дигән мактаулы исемнәргә лаек була.
Язучы 1997 елда Казанда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда. Төзүчеләре Р.Н.Даутов һәм Р.Ф.Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009.

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Фәрит Хәкимҗанов

**Фәрит Сабирҗан улы Хәкимҗанов** — төрки телләрнең тарихы һәм язма истәлекләре буенча танылган белгеч, галим.

Ул 1945 елның 29 июлендә Казан шәһәрендә туа. Мәктәп елларында спорт белән мавыгып, шактый үрләр яуласа да, күңеле гыйлемгә, фәнгә тартыла. 1976 — 1990 елларда ул Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында эшли, 1990 елда Татарстан хөкүмәте карары белән Татар энциклопедиясен төзү буенча иҗади төркем туплый, җитди һәм катлаулы эш башлап җибәрә. 1992 — 1996 елларда Төркиянең Әнкара университетында татар теле һәм әдәбияты буенча дәресләр алып бара. Ул 15 китап һәм 150 дән артык мәкалә авторы, дистәләрчә халыкара конференцияләрдә чыгыш ясаган галим.

Төркем:Татар тел галимнәре
Гәрәй Рәхим

**Гәрәй Рәхим** (чын исеме **Григорий Василий улы Родионов**) — күренекле татар шагыйре, Татарстанның халык язучысы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге, Саҗидә Сөләйманова премиясе (2006) лауреаты, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1968 елдан).
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1941 елның 15 июлендә Татарстанның Шөгер (хәзерге Лениногорск) районы Аланлык (Федотовка) авылында дөньяга килә. 1948-1959 елларда ул урта мәктәптә белем ала. Бу чорда әдип әдәбият белән кызыксына башлый. 1961 елда аның район газетасында “Язгы җыр” исемле беренче шигыре басылып чыга. 1962–1967 елларда Гәрәй Рәхим Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый.

Кулына диплом алган яшь әдип 1967 елда “Татарстан яшьләре” газетасында әдәби хезмәткәр булып эшли башлый. 1968–1972 елларда ул Татарстан китап нәшриятының балалар һәм яшьләр әдәбияты бүлегендә редактор; 1972–1977 елларда Татарстан Язучылар берлегендә әдәби консультант, 1978–1979 елларда “Казан утлары” журналы редакциясендә проза бүлеге мөдире кебек вазифаларны башкара.

1979–1981 елларда әдип М.Горький исемендәге Мәскәү әдәбият институты каршындагы Югары әдәби курсларда белемен арттыра. 1980–1987 елларда Гәрәй Рәхим РСФСР Язучылар берлеге идарәсендә Татарстан, Башкортстан, Чуашиянеӊ әдәби консультанты, Урал һәм Идел буе төрки әдәбиятлар комиссиясенең җаваплы сәркатибе һәм РСФСР милли әдәбиятлар эше буенча баш консультант була.

1987-1992 елларда Гәрәй Рәхим Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә рәис урынбасары, соңыннан “Шәһри Казан” газетасы редакциясендә бүлек мөдире, 1992 елдан ул Татарстан Дәүләт Советының мәдәният һәм милли мәсьәләләр буенча даими комиссиясендә референт һәм баш референт булып эшли.

## Иҗаты
Гәрәй Рәхимнең иҗат лабораторисенә килгәндә, ул шигърият, проза, драматургия жанрларында язучы әдип буларак танылды. Аның “Моңнарым” (1978), “Тимер торна” (1993), “Замандашларыма ачык хат” (1999) һ.б. шигырь җыентыклары, “Көннәр язга авышкач” (1974), “Туган йортта” (1983), “Татлы сагышларым” (1991), “Иске самавыр торбасы” (2000) һ.б. повестьлар, хикәяләр җыентыклары нәшер ителде. Мәктәп сәхнәләре өчен язылган пьесалары һәм скетчлары “Шатлык елы” (1972) китабында дөнья күрде.

Авторның пьесалары Минзәлә, Туймазы һ.б. татар театрларында сәхнәләштерелде. Әдип өч серияле “Исә Болгар җилләре” исемле киносценарий авторы буларак та танылды. Мәҗит Гафуриның “Кара йөзләр” повесте буенча иҗат ителгән опера өчен либреттосы Гәрәй Рәхимгә зур уңыш китерде. 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
“Каһәрләнгән мәхәббәт” операсы иҗат иткән бер төркем сәнгать әһелләре белән бергә Г. Рәхимгә 1984 елда Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге тапшырылды. 1985 елда ул “Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе” дигән мактаулы исемгә лаек булды. Саҗидә Сөләйманова премиясенә лаек булды (2006).

2011 елның 12 июлендә Татарстан президенты Рөстәм Миңнехановның фәрманы нигезендә Гәрәй Рәхимгә «Татарстан республикасы халык язучысы» мактаулы исеме бирелә.

2021 елның 6 сентябрендә Казанда 81нче яшендә вафат.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Хаҗ

**Хаҗ** ( *хәҗҗ*) — Ислам диненең биш баганасының берсе.

Хаҗ елның билгеле көнендә Гарәфәттә булу һәм кагыйдәләрен үтәп, Кәгъбәне таваф кылынуны аңлата.

Исламда матди хәле яхшы булган һәрбер мөселманның гомерендә бер тапкыр хаҗга баруы фарыз кылынган, ягъни бу вазифа мөселманнар өчен диннең 5 баганасыннан берсе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Хаҗ
Төркем:Мәккә
Төркем:Исламның биш баганасы
Жан Рено

**Жан Рено́** (фр. *Jean Reno*) (1948 елның 30 июле, Касабланка) — чыгышы буенча испан булган француз актёры. Чын исеме **Хуан Морено-и-Хедерике Хименес** (исп. *Juan Moreno y Jederique Jiménez*). 1979 елдан кинода төшә башлый. Зур популярлыкны Люк Бессон фильмнарында уйнавы белән казана.

## Моны да карагыз
* Люк Бессон
* Кристиан Клавье
* Жерар Депардьё
* Пьер Ришар
* Луи де Фюнес

Төркем:Франция актерлары
Ашыт

**Ашыт елгасы** —  Көнбатыш Кама алды төбәгендә. Илләт елгасының сул кушылдыгы. Озынлыгы 83 км, бассейнының мәйданы 1087 км². Елга башы Арча районының Ашытбаш авылыннан 2,5 км көньяктарак, Әтнә һәм Биектау районнары территориясеннән ага, тамагы Мари Республикасы территориясендә. Елга башының абсолют биеклеге 155 м, тамагыныкы — 81 м. Елганың су җыелу мәйданы елга үзәнлекләре белән киң сөзәк тау тезмәләренә бүлгәләнгән калкулыклы тигезлектән гыйбарәт. Елга үзәне асимметрияле (уң яктагы сөзәклекләре беркадәр текәрәк), шуның аркасында эрозия шактый тирән уелган. Елга тугае ачык беленә, түбән агымдагы үзәне сазланган. Елга юлы бормалы. 19 кушылдыгы бар, уң кушылдыкларыннан иң зурлары: Оры (14,2 км), Шашы (14,8 км), Үртәм (17,8 км), Өлә (17 км); сул кушылдыгы — Симет (24,1 км). Елга челтәренең тыгызлыгы 0,38 км/км². Күбесенчә кар сулары исәбенә туена. Елга режимы 1932-35 елда Потаниха авылы янындагы гидрологик постта өйрәнелә. Режимда җәйге һәм кышкы саегулар һәм ташу вакытлары (еллык су агымының 80-90% ы шушы чорга туры килә) билгеләнә. Бассейнда еллык су агымының уртача күпьеллык катламы 180 мм, ташу агымы катламы 140 мм. Язгы ташу, гадәттә, апрельнең беренче ун көнлегендә башлана. Җәйге саегулар тотрыклы, кайвакыт яңгырлар ташкыны белән үзгәрә. Елга тамагында суының иң аз вакытындагы уртача күпьеллык чыгымы 0,575 м³/с. Кышкы саегулар боз ката башлау вакытына, гадәттә, ноябрьдә башларына туры килә. Кыш азагына бозның калынлыгы 65 см га җитә. Суы гидрокарбонат-хлорид-кальцийлы; язын чагыштырмача каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен бик каты (12-20 мг-экв/л). Гомуми минеральләшүе язын 100-200 мг/л, кышын һәм җәен 450 мг/л ка кадәр (елга тамагында 1100 мг/л га кадәр). Елгада гомуми күләме 4,9 млн. м³ булган 11 буа бар. Су ресурслары сугару өчен файдаланыла. Әтнә районында Ашыт бассейнында аеруча саклана торган территория — Ашыт комплекслы табигать тыюлыгы (1997) урнашкан.

## Чыганаклар

* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008. 

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Мари Иле елгалары
30 июль

**30 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның утызынчы көне. Ел ахырына кадәр 154 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Бөтендөнья [[коллык|кешеләр белән сәүдә итүгә]] каршылык көне*** (, ).
*  — ***Халыкара [[дуслык]] көне*** (, ).

###### 
*  Вануату — ***[[бәйсезлек]] көне*** (, ).
*  — ***Җафа чигүчеләр көне*** ().
*  — ***Инкыйлаб өчен җафа чигүчеләрен искә алу көне*** ().
*  — ***[[Тәхет]]кә утыру көне*** (, ).
###### 
*  /  — :en:Dream Theater прогрессив-метал музыкаль төркеме көне.
*  — ***Дуслар көне*** ().

## 
* 762 — Әл-Мансур  шәһәренә нигез сала.
* 1930 — да футбол буенча беренче дөнья беренчелегенең финал уенында Уругвай җиңү яулый.
* 1932 — та ХХ  Олимпия уеннары ачыла.
* 1937 — гадәттән тыш НКВД «өчлекләр»енә халык дошманнарына үлем карарларын чыгару вәкаләте бирелә. 
* 1974 —  Француз теле нең бердәнбер рәсми теле булып игълан ителә.
* 1999 — Чистай районы, Ямаширмә авылында Гаяз Исхакыйның музей-утары ачыла.

## 
 
* 1676 — Борис Куракин, 
* 1757 — Илья Толстой, 
* 1829 — Николай Вагнер, 
* 1854 — Николай Попов, 
* 1862 — Николай Юденич, Россия империясе хәрби эшлеклесе.
* 1863 — Генри Форд, АКШ эшмәкәре, конвейер уйлап табучы.
* 1868 — Мефодий, 
* 1870 — Илья Бондаренко, 
* 1876 — Пахомий, 
* 1898 — Николай Ют, 
* 1920 — Әхнәф Юлдашев, төрки телләр белгече, профессор.
* 1927 — Харис Салихҗан, татар дин эшлеклесе.
* 1931 — Станислав Галиәкбәров, 
* 1935 — Виктор Пяткин, 
* 1937 — Игорь Мищенко, 
* 1938 — Җәүһәрия Мәрданова, татар драма театры актрисасы.
* 1944 — Искәндәр Байбәков, паталогоанатомия белгече, профессор.
* 1945 — Патрик Модиано, 
* 1946 — Владимир Кузнецов, 
* 1947 — Арнольд Шварценеггер, 
* 1947 — Франсуаза Барре-Синусси, 
* 1948 — Дмитрий Красильников, 
* 1948 — Жан Рено, француз актеры.
* 1948 — Нәҗип Исмәгыйлев (Нәҗип Нәккаш), әдәбият галиме, хаттат.
* 1949 — Зилә Сөнгатуллина, татар опера җырчысы, профессор.
* 1951 — Алибәк Днишев, казак опера җырчысы *(тенор)*.
* 1953 — Александр Машин, 
* 1955 — Радик Хәсәнов, 
* 1956 — Зәйтүнә Ханова, 
* 1956 — Фәһимә Кавеева, 
* 1962 — Рәгать Хөсәенов, 
* 1963 — Лиза Кудроу, АКШ актрисасы.
* 1970 — Артем Хохорин, ТР буенча эчке эшләр министры.
* 1970 — Кристофер Нолан, 
* 1972 — Роман Львович, 
* 1972 — Светлана Захарова, 
* 1990 — Марта Зәйнуллина, 
* 1991 — Ирина Кривко, 
* 1991 — Никита Двуреченский,

## 

* 1286 — Әбелфәрәҗ, 
* 1859 — Ричард Раш, 
* 1890 — Александр Бунге, 
* 1898 — Отто фон Бисмарк,  дәүләт эшлеклесе.
* 1905 — Адольф Осипов, 
* 1919 — Василий Брусянин, 
* 1938 — Михаил Петров-Тинехпи, 
* 1957 — Александр Дыхно, 
* 1964 — Әхмәтләбиб Каран, 
* 1965 — Дзюнъитиро Танидзаки, япон язучысы, драматург.
* 1996 — Клодетт Колбер, 
* 2007 — Ингмар Бергман,
* 2008 — Тадеуш Орловски,
* 2010 — Назар Матчанов,
* 2018 — Семён Шапиро,
* 2018 — Эльмира Давыдова,
* 2020 — Ямил Сафиуллин,
* 2021 — Владимир Киселёв,
* 2023 — Валерий Куприянов, КИСИ-КГАСУ ректоры.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:30 июль
1498 ел

## Вакыйгалар
* 20 май — Васко да Гама, аурупалылардан беренче булып, Һиндстанга килеп җитә.
* 31 июль — Өченче Колумб экспедициясе Тринидад утравын ачты.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1498 ел
Төркем:Еллар
Антуан де Сент-Экзюпери

**Антуан Мари Жан-Батист Роже де Сент-Экзюпери** (фр. *Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry*, 1900 елның 29 июне, Лион, Франция — 1944 елның 31 июле) — күренекле француз шагыйре, язучы, очучы. Аның «Кечкенә принц» китабы иң мәшһүр балалар әкиятләренең берсе. Сент-Экзюпери һавада 7000гә якын сәгать очыш ясый. 1944 елның 31 июлендә разведка очышына чыгып китә һәм шуннан кире кайтмый. 
## Шулай ук карагыз

Төркем:Франсуз язучы-фантастлары
Төркем:Франция язучылары
Төркем:Балалар язучылары