open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гухьякалар

**Гухьяка(лар)** (गुह्यक, турыдан-туры мәгънәдә "кача торганнар") Һинд динендә табигыйдан өстен мәхлукатлар сыйныфы. Якшалар (табигать рухлары) кебек алар еш байлык Ходае Кубераның хезмәтчеләре буларак тасвирлана һәм аның яшерелгән хәзинәләрен саклыйлар. Гухьякалар тау мәгарәләрендә яшиләр дигән ышаныч бар; шуннан аларның исемнәре "кача торганнар" килеп чыкканнар. Гухьякаларның Раббы буларак Кубера "Гухьякадхипати" дип атала.

## Тасвирлама
Эдвард Уошбёрн Һопкинс фараз иткәнчә Гухьякалар аерым мәхлукатлар түгел, ә качучы рухлар өчен гомуми атама. Алар *[[Ману законнары|Ману Смрити]]*да һәм *[[Махабхарата]]*ның кушымтасы "Һаривамса"да аерым мәхлукатлар буларак искә алына; шулай да, эпос һәм *[[Мегадхута]]* аларны Якшалар дип идентификацияли.

Гухьякалар Кубераның иң ышанычлы һәм якын шурадашлары буларак тасвирлана, ул алар белән Кайлаш тавында яши. Кубера аларга әһәмиятле биремнәр бирә, мәсәлән, могъҗизалы күз примочкасын Рама Ходае һәм эпик каһарманына илтәргә һәм аңа сугышта ярдәм итәргә. Алар шулай ук юллама тапшыручылар буларак хезмәт итәләр һәм бәрелешләргә карап тору өчен җибәреләләр. Башка очракларда алар Хемакутада яки Гандхамандана Тавында, Кубера сараенда яши торган итеп тасвирлана. Алар шулай ук җирдә һәм калкулыкларда яшиләр. Алар табигате буенча ярым-кош, ярым-ат буларак тасвирлана. Аларның күктә формалары янып торучы, сугыш дәверендә алар шәйтан формаларын алалар һәм җирдә гномнарга охшаган.

*Махабхарата*да алар Якшалар төре буларак карала һәм Кубераның һава сарайлары күктә Гухьякалар тарафыннан тотыла дип искә алына; башка очракларда Ходайны үзен Гухьякалар ташый торган итеп тасвирлана. Эпостагы каһарман Бхима Гандхаманданада Куберага һөҗүм иткәндә аларны үтерә дип тасвирланган. Махабхарата сугышында тасвирланганча кылычтан каһарманнарча да түгел, куркакларча да түгел солдатлар үлемнән соң Гухьякалар яшәү урынына бара дип әйтелгән. Бу җаннар керә ала торган икенче иң түбән патшалык, иң түбәне гөнаһ кылучылар өчен Нарака (тәмугъ). Гухьякалар еш Питрлар ("бабалар") белән тәңгәлләштерелә һәм кайчак өрәкләр белән тиңдәш итеп күрсәтелә.

Игезәк дәвалаучы Ходайлар Ашвиннар, ел саен үсүче үсемлекләр һәм түбән хайваннар Гухьякалар итеп тасвирлана. *[[Бхагавата Пурана]]*да Кубераның улы Налакувара һәм Манигрива Гухьякалар буларак тасвирлана.

Кайчак Кубера белән ассоциацияләнсә дә, Варахамихираның "Брихат-Самхита"сы һәм шулай ук кайбер Пураналар Гухьякаларны Кояш Ходае Сурьяның улы Ревантаның юлдашлары итеп тасвирлыйлар.  *[[Маркандея Пурана]]* Реванта Сурья тарафыннан Гухьякаларның җитәкчесе вазифасын башкарырга куелган дип искәртә. Сынчылыкта Реванта еш сунарчылык сәхнәләрендә Гухьякалар белән сурәтләнә.

## Искәрмәләр

## Китаплар
* Hopkins, Edward Washburn, Epic mythology, [url=https://archive.org/stream/epicmythology00hopkuoft#page/n147/mode/2up/search/Kubera], Strassburg K.J. Trübner, isbn=0-8426-0560-6

Төркем:Һинд дине
За сталинские колхозы (гәҗит)

**За сталинские колхозы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Пировски район комитеты һәм район шурасы органы. 1944-1945 елларда Пировски авылында татар телендә нәшер ителә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Бхишмака

Һинд динендә **Бхишмака ([[IAST]]:Bhīshmaka, [[Дэванагари]]:भीष्मक)** (яки **Бхишмак**) Видарбха Патшасы булган. Ул Кришна Ходаена кияүгә чыккан Рукмининың атасы булган.
Бхишмака Рукмининың абыйсы Рукминың әтисе булган.

## Элеккеге тормышы
Бер вакыт Ходай Шиваның нык тугърысы булган гыйбадәтханә каһине булган. Ул Ходай Шива табаннарына көн саен пуджа эшләгән (Шива Паада Пудже). Пуджасын бетергәч һәм гыйбадәтханә бинасын япкач, каһин Прасадны (башта Ходайга тәкъдим ителгән ризыкны) тышта көтүче эткә алып килгән. Этләр тугърылыкның символы булып, эт көн саен каһингә юлдаш булган һәм каһин биргән ризыкны ашаган. Каһин бу этне бик яраткан.
Бер ай көне (Амавасья)да, гыйбадәтханә вазифаларын бераз бетерүдән соң, каһин гыйбадәтханә бинасын япкан һәм эткә ризык бирер өчен тиз чыгып киткән. Бик караңгы булганга күрә каһин ялгыш этнең танавына баскан. Һәр этнең табигатендә аңа һөҗүм иткәнне һөҗүм итү. Эт шундук бу ул сокланган каһин икәнен аңлаганчы каһинне тешләгән. Гәрчә эт тарафыннан тешләнсә дә, каһин эткә прасадны биргән. Эт үзенең элек кылган гамәленнән үкенеп ризыкны кабул итмәгән. Эт шул очрактан соң бернәрсә дә ашамаган һәм шул ук Шива гыйбадәтханә каршында үлгән. Ходайлар этнең шулай тугъры булганын күреп аңа "Вивасван" исеме белән (Сурья) позициясен бүләк иткәннәр. Киләсе тормышында бу Брамин каһин Видарбха илендә **Бхишмака** исеме белән туган. Бу тормышында ирешкән позиция Брамин каһин башкарган Шива Паада Пуджега (Ходай Шиваның табаннарына гыйбадәт кылуга) күрә.

## Рукмининың нур балкышы

Патша Бхишмаканың дүрт улы һәм 1 кызы Рукмини булган. Кояш Ходае Вивасван Бхишмаканы күрәсе килгән (һаман Патшаның элеккеге тормышыннан яратканын сакалп калып) һәм шулай итеп үзен Риши (хәким) итеп яшергән һәм Җиргә төшкән. Ходай Бхишмака ришины күргәч, үзенең ташып торган яратуын белдергән бу янә элеккеге тумыштан мөнәсәбәтләреннән. Бхишмака Ришины үзенең сараена алган, анда Рукмини ришига бик тугъры рәвештә табынган. Риши шуннан соң Рукминига Ходайның алкышларын алу өчен Ходай Шиваның табаннарына Пуджа итәргә киңәш иткән (Шива Паада Пудже). Рукмини Ходайга чәчәк үремнәре ясаган, гандха (сандал агачы) һәм Ходайның табаннарына башка уңайлы материаллар тәкъдим иткән. Бу пуджа бигрәк тә Накшатра көннәрендә эффектив булган. Догалар шундый көчле булган ки, Ходай Шива Рукминига бөек Ходай Кришнага кияүгә чыгу алкышы биргән. Шива Паада Пуджа күпчелек Шива гыйбадәтханәләрендә бүген дә үткәрелә һәм Ходай Шивага догаларны тәкъдим итү өчен иң эффектив ысул булып тора. Шива Паада Пуджа вакытында тугърылар күпләп җыелалар һәм Ходайга хезмәт итү өчен катнашалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Бригадир (гәҗит)

**Бригадир** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Кыштым район комитеты һәм район шурасы органы. 1930-1935 елларда Кыштым шәһрендә татар телендә нәшер ителә, 255 кә якын саны чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Байтарлык сәхифәсе (гәҗит)

**Байтарлык сәхифәсе** — гәҗит. ТАССР үзәк ветеринария идарәсе органы. 1932 елда Казан шәһрендә татар телендә нәшер ителә, 6 га якын саны чыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Пришнигарбха

**Пришнига́рбха** — Һинд динендә изге Дхрува алдына килгән Вишну Ходаеның аватарасы. Пришнигарбха Дхрувалока планетасын Дхрува яшәү урыны буларак барлыкка китергән дип тасвирлана. Сатья-Югада (кешелек бабалары)ның праджапатиларның берсе Сутапа һәм аның хатыны Пришни Вишну Ходаена тугъры итеп табынганнар. Алар алдында Вишну Ходае пәйда булгач, Сутапа һәм Пришни аларны үзләре кебек угылны бүләк итеп сораган. Җавап итеп Вишну шәхсән үзе өч тормышта аларның уллары булып туарга вәгъдә иткән. Беренче мәртәбә Вишну Сутапа һәм Пришниның улы Пришнигарбха буларак килгән. Бу чагылышында Вишну кешеләрне брахмачарья әһәмиятенә өйрәткән. Шуннан соң ул Адити һәм Кашьяпаның улы Вамана буларак килгән. Өченче чагылышында Вишну Васудева һәм Девакиның улы Кришна буларак килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Ленин байрагы (гәҗит, Сорокино)

**Ленин байрагы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Сорокино район комитеты, район башкарма комитеты һәм район һөнәри берлекләр шурасы органы. 1932-1933 елларда Сорокино шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 120 гә якын саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ленин байрагы (гәҗит, Әстерхан)

**Ленин байрагы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Нариманов район комитеты һәм район башкарма комитеты органы. 1931 елның 7 октябреннән 1958 елның 28 декабренә кадәр Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 2911 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ленин юлы (гәҗит, Азбис)

**Ленин юлы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Азбис район комитеты, шәһәр шурасы һәм район һөнәри берлекләр шурасы органы. 1931-1932 елларда Азбис шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 50 гә якын саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ленин юлы (журнал)

**Ленин юлы** — иҗтимагый-сәяси журнал. ВКП(б)ның Башкорт өлкә комитеты органы. 1928-1937 елларда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Ленин юлы (гәҗит, Тубыл)

**Ленин юлы** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1957-1963 елларда Тубыл шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Ришат Бикшенев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ленин юлыннан (гәҗит)

**Ленин юлыннан** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит. ВКП(б)ның Пермь шәһәр комитеты һәм шәһәр шурасы органы. 1932 елның 17 февраленнән 1938 елның 1 маена кадәр Пермь шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 568 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Листок объявлений (гәҗит)

**Листок объявлений** — түләүсез гәҗит.  1875 елның 2 ноябреннән 1900 елның октябренә кадәр Казан шәһәрендә атнага 3 тапкыр рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Литературная Казань (әлманах)

**Литературная Казань** (1958 елга кадәр *Литературный Татарстан*) — әлманах.  1947-1959 елларда Казан шәһәрендә елга 1-2 тапкыр рус телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Иван Пехтелев, Ян Винецкий, А. Кринкин, Геннадий Паушкин, Т. Журавлёв.

Төркем:Рус телендәге альманахлар
Мәгариф (журнал, Ырынбур)

**Мәгариф** — фәнни-педагогик журнал.  1909 елда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгариф (гәҗит)

**Мәгариф** — гәҗит. Ырынбур губерна халык мәгарифе органы. 1921 елда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Мәгариф (журнал, Әстерхан)

**Мәгариф** — дини-әдәби журнал.  1909 елның 16 гыйнварыннан 1910 елның 13 августына кадәр Ырынбур шәһәрендә айга 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 14 саны чыга. Нәшир – Галимҗан Баруди, мөхәррир – Мөхәммәтсадыйк Рәхимколов.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгариф атнасы (журнал)

**Мәгариф атнасы** — фәнни-педагогик журнал. Төркистан мәгариф халык комиссариатының татар-башкорт бюросы органы. 1923 елда Ташкәнт шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгариф җитәкчесе (журнал)

**Мәгариф җитәкчесе** — айлык фәнни-педагогик журнал.  1927-1928 елларда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 7 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгариф эшләре (журнал)

**Мәгариф эшләре** — айлык педагогик журнал. БАССР мәгариф халык комиссариаты органы. 1920 елда Стәрлетамак шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 6 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгариф эшчесе (журнал)

**Мәгариф эшчесе** — айлык фәнни-педагогик журнал. РСФСР мәгариф халык комиссариатының социаль тәрбияләү бүлеге органы. 1926 елның гыйнварыннан 1931 елның гыйнварына кадәр Мәскәү шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 52 саны чыга. Мөхәррирләр – Ибраһим Юманколов, Идрис Агишев.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгълүмате җәдидә (журнал)

**Мәгълүмате җәдидә** — дини журнал.  1911 елның 10 мартыннан 1912 елның 15 гыйнварына кадәр Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 16 саны чыга. Мөхәррир – Локманхәким Канзафаров.

Төркем:Татарча журналлар
Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыяи Ырынбургия (журнал)

**Мәгълүмате мәхкәмәи шәргыяи Ырынбургия** — дини журнал. Ырынбур диния нәзарәте органы. 1908 елның гыйнварыннан 1910 елның ноябренә кадәр һәм 1916 елның гыйнварыннан 1917 елның сентябренә кадәр Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 95 саны чыга. Мөхәррирләр – Мөхәммәтсабир әл-Хәсәни (1-18 саннар), мөхәррирләр коллегиясе (Гыйниятулла Капкаев, Нурмөхәммәт Мәмлиев, Хәсәнгата Габәши, 19-61 саннар; Гыйниятулла Капкаев, Нурмөхәммәт Мәмлиев, Салихҗан Урманов, 62-95 саннар).

Төркем:Татарча журналлар
Магнит эшчесе (гәҗит)

**Магнит эшчесе** — атналык иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Магнитогорски округ комитеты, округ башкарма комитеты һәм округ һөнәри берлекләр шурасы органы. 1931 елның 6 июленнән 1935 елның августына кадәр Магнитогорски шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 490 саны чыга. Мөхәррирләр – Кадыйр Закиров, А. Гыйсмәтуллин, һ.б.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Мәгърифәт (гәҗит, Кеми)

**Мәгърифәт** — атналык гәҗит.  1925 елның 16 гыйнварыннан 12 апреленә кадәр Кеми шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Хәсән Хәмидулла.
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Киндама

Һинд дине эпосы "Махабхарата"да **Киндама** урманнарда яшәүче риши булган.

## Патша Пандуны каргау
Киндама бик юаш шәхес булган һәм аның төп тыйнаклык сиземнәре аңа башка кешеләр булганда җенси якынлык кылудан тыйган. Үзенең җенси теләкләрен канәгатьләндерү өчен Киндама үзенең көчләрен кулланып үзен боланга әверелдереп ана боланны хатын итеп алган. Бер юлы ул һәм аның хатыны урманнарда җенси якынлык кылганнар. Анда сунарга чыккан Хастинапур Патшасы Панду аларга аларны болан дип ялгышып аткан һәм җитди җәрәхәтләгән. Ярсуы чыккан Киндама (һаман болан формасында) җенси якынлык кылганчы үтерелгән булу өчен аны каһәрләгән. Үлгәнче, Киндама Пандуны ул нинди дә булса хатын белән җенси якынлык кылганчы үләчәк дип каргаган.
Киндаманың каргышыннан соң, Панду бөтен нәрсәдән дә ваз кичеп аскет булып киткән. Пандуның сукыр бертуганы Дхритараштра Хастинапурның патшасы булып киткән. Аның беренче хатыны Кунти өч угылга туу бирә алган (Юдхиштхира, Бхима һәм Арджунага), бу Пандуның катнашуыннан тыш, Ходайлар ярдәме белән эшләнгән. Кунти соңрак бу көчнең бер өлешен икенче хатын Мадрига биргән, ул шулай ук ике угылга (Накулага һәм Сахадевага) туу биргән. Шуннан соң, озак вакыт узгач, Панду үзенең икенче хатыны Мадриның хатын-кыз тотышы белән шул кадәр мавыгып киткән ки, ул бүтән үзенең теләген тыя алмаган. Ул Мадри белән җенси якынлык кылып карагач, шунда ук үлгән. Мадри иренең үлгәч калдыкларын яндыра торган утта Сати гамәлен кылган.

Төркем:Һинд дине
Мәскәү кочегаркасы (гәҗит)

**Мәскәү кочегаркасы** — эшчеләр өчен гәҗит. ВКП(б)ның Мәскәү өлкә комитетының Мәскәү яны бюросы органы. 1932 елның 16 сентябреннән 1933 елның 24 июненә кадәр Донской эшчеләр бистәсендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 38 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Матбугат ударнигы (журнал)

**Матбугат ударнигы** — журнал. ВКП(б)ның Уфа шәһәр комитеты органы. 1936 елда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Имай Насыйри, Гайнан Әмири, А. Дәүләтшин.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Мәхәллә хәбәрләре (гәҗит)

**Мәхәллә хәбәрләре** (*Mähällä häbärläre*) — гәҗит (рәсемле җыентык-бюллетень). Финляндия ислам җәмгыяте органы. 1949-1963 елларда Һелсинки шәһәрендә елга 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 60 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Маяк (гәҗит, Петропавел)

**«Маяк»** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит. Эчке Россия һәм Себер төрки-татар мөселманнарының милли идарәсе органы. 1918 елның 7 декабреннән 1919 елның 21 апреленә кадәр Кызылъяр (Петропавел) шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 30 саны чыга. Җаваплы мөхәррир – Гаяз Исхакый.

## Тарих
1918 ел ахырында һәм 1919 елда, Урта Идел, Урал һәм Себернең вакытлыча ак гаскәрләр ( Колчак гаскәрләре) булган төбәкләрендә татар телендә большевикларга каршы юнәлтелгән 20 газета чыгарыла. Аларның кайберләре турыдан-туры Колчакның хәрби администрациясе җитәкчелегендә бастырыла. Казанда ― «Корылтай», Самарда ― «Безнең фикер», «Халык», Уфада ― «Уфа хәбәрләре», «Яңа хәят», «Ак Идел», «Ил теле», «Ватан», Бәләбәйдә ― «Берек», Чиләбедә ― «Башкорт», Ырынбурда ― «Яңа вакыт», «Гәләбәси» һ. б., Кызылъярда ― «Юл», Омскида ― «Хакыйкать. Наша газета», Симәйдә ― «Халык сүзе», Томскида ― «Том сүзе» һ. б. Әлеге шәһәрләргә Кызыл гаскәр кергәч, большевикларга каршы булган газеталар чыгудан туктатылган.

1918 елның 7 декабрендә Кызылъяр (Петропавел) шәһәрендә  Гаяз Исхакый (*1878―1954*) җитәкчелегендә сәяси, әдәби һәм милли «Маяк» газетасының беренче саны дөньяга чыга.

Әлеге газетаны чыгару өчен, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче, публицист Мәхмүт-Фуат Туктаров (*1880―1938*) Самарга барып, Милли Идарәнең Казаннан Самарга китерелгән хәрефләрен сатып алып кайта.

## Мөхәрият
Комуч әгъзасы (1918―1919) Мәхмүт-Фуат Туктаров «Маяк» газетасының мөхәррире дә була, әлеге басма битләрендә актив языша. Шулай ук «Маяк» битләрендә җәмәгать һәм сәясәт эшлеклесе язучы Гомәр Терегулов (Гомәр Хәбибрахман улы Тәңреколый, 1883―1938), Габделбари Батгал (*1857―1921*), мәгърифәтче, мөгаллим Закир Кадыйри (*1878―1954*) һәм башкаларның язмалары чыга.

Газетада адмирал Колчакның Совет властена каршы көрәшкә юнәлдерелгән хәрби-сәяси планнары, аңа АКШ, Англия, Франция һәм Япония тарафыннан бирелгән матди-финанс ярдәм һәм фронтта сугыш хәрәкәтләренең барышы турындагы мәгълүматлар бастырылган. Шулай ук адмирал Колчак гаскәре басып алган урыннарда Совет хакимиятенең идарә органнарын тарату, предприятиеләргә һәм җиргә хосусый милекне торгызу һ. б. большевистик рухтагы тәртипләрне юкка чыгару турындагы боерыклар игълан ителгән.

1919 елның җәендә Колчак армиясендә хезмәт итүчеләрнең яртысын диярлек татар һәм башкорт сугышчылары тәшкил иткән. Аларны дини рухта тәрбияләү максаты белән газетада ислам тарихы буенча язмалар, Коръәннән өземтәләр, сүрәләр, аларга аңлатмалар, дин әһелләренең вәгазьләре бастырыла, махсус саннар дини бәйрәмнәргә багышлап чыгарыла.

«Маяк» газетасының 1919 елның 21 апрелеңдә 30нчы саны чыккан.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
* *Тәлгат Насыйров*. Октябрь һәм эзәрлекләнгән татар матбугаты. Казан утлары, 2005 ел, № 10, 157-175нче бит. 
## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
В
Төркем:1918 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Россия матбугаты
Метеор (журнал)

**Метеор** — сәяси, әдәби-нәфис һәм сатирик журнал.  1906 елның сентябреннән 1907 елның июненә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 7 саны чыга.

Төркем:Русча журналлар
Методик җыентык (журнал, Мәскәү-Самар)

**Методик җыентык** — педагогик журнал. Урта Идел край халык мәгарифе бүлеге. 1930 елда Мәскәү, 1931-1933 елларда Самар шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Методик җыентык (журнал, Свердловск)

**Методик җыентык** — педагогик журнал. Свердловск педагогия фәнни-тикшеренү институты органы. 1933-1934 елларда Свердловск шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Мизан (гәҗит)

**Мизан** — гәҗит. «Хәмият» гәҗите варисы.  1908-1909 елларда Әстерхан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 24 саны чыга. Мөхәррир һәм нәшир – Мостафа-Лотфый Исмәгыйлев-Ширванский.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Милли байрак (гәҗит)

**Милли байрак** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1935 елның 1 ноябреннән 1945 елның августына кадәр Мукден шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 440 саны чыга. Нәшир – Сәлмән Гаети, мөхәррирләр – Гаяз Исхакый, Ибраһим Дәүләткилде, Рокыя Мөхәммәдиш.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Милләт (гәҗит)

**Милләт** — иҗтимагый-сәяси һәм икътисадый гәҗит. IV Дәүләт думасының мөселман фракциясе органы. 1913 елның 28 декабреннән 1915 елның 7 февраленә кадәр Петроград шәһәрендә татар һәм рус телләрендә нәшер ителә, барлыгы 19 саны чыга. Нәширләр – Ибнеәмин Әхтәмов, Сәлимгәрәй Җантүрин, мөхәррир – Исмәгыйль Леманов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Миръат (журнал)

**Миръат** (* – «көзге»*) — журнал.  1900-1903 һәм 1907-1909 елларда Санкт-Петербург һәм Казан шәһәрләрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 22 китабы чыга. Мөхәррир – Габдрәшит Ибраһимов.

Төркем:Татарча журналлар
Мир Ислама (журнал)

**Мир Ислама** — ислам белеме журналы. Император Көнчыгышны өйрәнү җәмгыяте органы. 1912-1913 елларда Санкт-Петербург шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 16 саны чыга. Мөхәррир – Василий Бартольд.

Төркем:Русча журналлар
Молодежь Татарстана (гәҗит)

**Молодежь Татарстана** — яшьләр гәҗите.  1919 елның 25 октябреннән 2013 елның 26 декабренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

## Исемнәр

* «Клич юного коммунара» (1919-1925)
* «На штурм» (1930-1933)
* «Комсомолец Татарии» (1938-1941, 1949-1991)
* «Комсомолец Татарстана» (1991-1992)
* «Молодёжь Татарстана» (1992-2013)

Төркем:Русча гәҗитләр
Мөгаллим (журнал)

**Мөгаллим** — фәнни-педагогик, әдәби рәсемле журнал.  1913 елның октябреннән 1914 елның 15 апреленә кадәр Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 9 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Хәсән Гали.

Төркем:Татарча журналлар
Муравейник (журнал)

**Муравейник** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби журнал.  1905 елның октябрь-декабрь айларында Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга. Нәшир һәм мөхәррир – Владимир Бартош.

Төркем:Русча журналлар
Мусульманская газета (гәҗит)

**Мусульманская газета** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит.  1912 елның 12 октябреннән 1914 елның 8 июненә кадәр Санкт-Петербург шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 34 саны чыга. Нәширләр  – Сәет Габиев, Ислам Шаһиәхмәтов.

Төркем:Русча гәҗитләр
Мөхбир (гәҗит)

**Мөхбир** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Җаек өлкәсенең мөселман милли шурасы органы. 1917 елның 10 октябреннән 1918 елның 3 мартына кадәр Җаек шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 19 саны чыга. Мөхәррир  – Г. Ишмөхәммәтов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Вәрәки

**Вәрәки** () — Рязань өлкәсенең Кадым районында урнашкан татар авылы.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 50,0 %, руслар — 50,0 %.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Нәҗип Думави
 

## Искәрмәләр

Төркем:Рязань өлкәсе татар авыллары
Карлар

**Карлар** () — Рязань өлкәсенең Касыйм районында урнашкан авыл. Әхмәт авыл җирлеге үзәге. Касыйм татарларының кара аймак авыл җирлекләре төркеменә керә.

## Тарих
Революциягә кадәр административ бүленеш буенча Әхмәт авылы Рязань губернасы Касыйм өязенең Татар волостена карый. 1862 елда халык саны 77 кеше тәшкил итә. Авылның үз мәчете юк, ә халык с. Собакин мәчете мәхәлләсенә карый.

Авылда Татар урамы бар. Авыл читендә татар зираты. Сабантуйлар үткәрелә.

## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 65,6%, татарлар — 32,2%, үзбәкләр — 1,5%.

; Милли состав

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Колчык (Рязань өлкәсе)

**Колчык** () — Рязань өлкәсенең Касыйм районында урнашкан авыл.

## Тарихы

Касыйм татарларының ак аймагына карый торган авыл.

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 100,0%.	

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Яубаш

**Яубаш** () — Рязань өлкәсенең Касыйм районында урнашкан авыл.
## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 65,8%, татарлар — 23,7%.	
## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Галимәтелбәнат Биктимерева
* *[[:d:Q4086588|Ибраһим Бикҗанов]]*

## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Зәйнетдин Батманов

**Зәйнетдин Батманов**, Зәйнетдин Локман улы Батманов (, *[[1967 ел]]ның [[26 июль|26 июле]], [[СССР|Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе]], [[РСФСР]], Дагстан АССР, Курах районы, Икра — [[2015 ел]]ның [[15 май|15 мае]], шунда ук*) — Дагстанның Касумкент урманчылыгы урманны күзәтү инспекторы, РФ Каһарманы (*[[2018 ел|2018]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1967 елның 26 июлендә Дагстан АССР Курах районы Икра (*Кири*) авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, Касумкент урманчылыгы механикалаштырылган паркында слесарь булып эшли. 1986 — 1988 елларда Урта Азиядә хәрби хезмәт үтә. Армиядән кайткач, урман хуҗалыгында төрле вазифаларда эшли. Соңгы эш урыны — Дагстанның «Касумкент урманчылыгы» казна хуҗалыгы урманны күзәтү инспекторы.

## Үлеме
2015 елның 15 маенда Зәйнетдин Батманов үзе эшләгән урманда яшь үсентеләрне күзәтеп йөргәндә, бала елаган тавыш ишетә. Шул тавышка баргач, автомат белән коралланган 6 кеше кулына  булып төшкән ир белән хатынны күреп ала. Янәшәдә өч айлык балалары ята. Зәйнетдин кораллы кешеләргә әлеге гаилә урынына үзен тотык итеп алырга тәкъдим итә. Бандитлар ризалаша. Тентегән вакытта, аның кесә телефонында район полиция башлыгы Әбүталиб Фатулаевның телефон номерын күреп алалар һәм Зәйнетдин Батмановка район полиция башлыгын, «*урманда мәеткә тап булдым*», дип алдап, урманга чакырырга боералар. Зәйнетдин риза булмый. Аны җинаятьчеләр автоматтан атып үтерә. Котылган гаилә урманнан чыгу белән, җирле полициягә хәбәр итә. Төне буе эзләгәч, иртән Зәйнетдиннең гәүдәсен яшь гаилә калдырган машина янында табып алалар. Ике елдан җинаятьчеләрнең берсе, кулга алынгач, фаҗига турында сөйләп бирә.
Лезгиннарның федераль оешмасы РФ президентына З. Л. Батмановның батырлыгын билгеләүне сорап мөрәҗәгать итә В. В. Путин 2018 елның 6 маенда Зәйнетдин Батмановка «РФ Каһарманы» исемен бирү турында фәрманга кул куя.

## Гаиләсе
Әтисе Локман Батманов — фин сугышы һәм Бөек Ватан сугышы ветераны.
Хатыны Җәмилә, шәфкать туташы.
Балалары: кызы, *уллары* Кадыйр, *игезәкләр* Мәхәммәтсәләм,  Мөхәммәттаһир.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2018 —  РФ Каһарманы — «*гражданлык бурычын үтәгәндә күрсәткән батырлык һәм каһарманлык өчен*».

## Әдәбият
# *Тимур Алиев.* Своих не сдал. Дагестанскому леснику за героизм присвоено звание Героя России. «Российская газета», 17.05.2018.

## Сылтамалар
* *Антон Бочаров.*  Зейнудин Батманов. Патриотический интернет-проект «Герои Страны».
* *Алена Беляева.*   Владимир Путин присвоил звание Героя России погибшему от рук боевиков дагестанскому леснику. Зейнутдин Батманов ценой своей жизни спас несколько человек.  «Комсомольская правда», 07.05.2018.

## Искәрмәләр


Төркем:РФ Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Дагстан
Мәскәү (елга)

**Мәскәү** () — елга, Ука елгасының сул кушылдыгы.
 
Можайск районы Старьково урыны янында башлана. Озынлыгы 502 км, бассейн мәйданы 17 600  км².

Төркем:Мәскәү өлкәсе елгалары
Төркем:Мәскәү елгалары
Төркем:Смоленск өлкәсе елгалары
Двадаши

**Двадаши** (шулай ук "Двадаси") (Санскрит телендә 12 дигәнне аңлата) ул Һинду ай календаренда һәрбер аеның "шукла" (якты) яки "кришна" (караңгы) ике атнасының уникенче ай көне. 
Двадаши аеруча изге Туласи агачына табыну өчен уңайлы (Падма Пурананың сришти кханданың туласи ставасы), бу Экадаши аеруча Вишнуга табыну өчен уңайлы кебек.
Чынлыкта Экадаши ашаудан тыелуы өч көнлек ашаудан тыелу булып тора, ул Дашамида башлана һәм Двадашида бетә. Изге шагыйрь Аннамачарья 95 яшь яшәгәннән соң, 1503 елның 4 апрелендә Дхундхубхи елында Пхалгуна Бахула (Кришна) Двадаши көнендә (тулы айның 12-енче көненнән соң) үлгән.

## Шулай ук карагыз
* Чайтра
* Пакша

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Тибәнәк

**Тибәнәк** () —  Рязань губернасының Касыйм өязе составына кергән татар авылы. Бүгенге көндә Алёшино авылы составында.
## Халык

## Шәхесләр
* Каюм Симаков
## Искәрмәләр

Төркем:Касыйм татарлары авыллары
Төркем:Касыйм районы торак пунктлары
Торак милекчеләре ширкәте

**Торак милекчеләре ширкәте** ()- торак милекчеләре белән төзелгән табышсыз оешма, шулай ук коммерция(ле) булмаган оешма, коммерция нигезендә булмаган оешма. 

Русияда 1996 елда «Торак милекчеләре ширкәте турында» федераль канун чыкканнан соң әүвәле ТСЖ-лар барлыкка килде . Алар һәр йортта яки бер биләмәдәге күп катлы биналарда оештырылды. Аңа кадәр йорт идарәлекләре эшләп килеп, коммуналь хезмәтләр өчен кая, кемгә, ник түләгәнен дә билгесез кешеләр башта бу яңалыктан аптырап калды. Гомумән, һәр яңалык та кеше баласын икеләнүләргә, шикләнүләргә дучар итә − кешенең табигате шулай корулы. Шуңа да ТСЖ хәрәкәте тик 2002 − 2003 елларда гына әүземләште китә.

Реформа механизмы әлегә кадәр бер калыпка, көйгә салынмаган һәм ике якта да − торак-коммуналь хезмәтләр күрсәтүчеләрдә дә, аларның хезмәте белән кулланучыларда да шактый сорау тудыра. Элек күп фатирлы катлы биналарда яшәүчеләргә торак-коммуналь хезмәтләрне коммуналь хуҗалык күрсәтсә, хәзер бу сыктагы законнарга үзгәрешләр, өстәмәләр кертү аркасында ике якның үзара мөнәсәбәте бераз үзгәрешкә дучар булды: күп кенә йортлар белән хәзер ТСЖ (торак милекчеләре ширкәте), УК-лар (идарә итүче компания) эш итә. Һәм, тормыш күрсәтүенчә, дөрес, оста итеп оештырылган мондый оешмаларның эшмәкәрлегеннән халык, ягъни фатир хуҗалары − милекчеләр бик риза.
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр
Россия Федерациясенең Төньяк Кавказ эшләре буенча министрлыгы

**Россия Федерациясенең Төньяк Кавказ эшләре буенча министрлыгы** — Россия Хөкүмәтенең, башкарма федераль влачының Төньяк Кавказ төбәкләре инфракстурасын, икътисады, социаль үсеше буенча дәүләт органы.

2014 елның 12 маенда 321-се санлы «О Министерстве Российской Федерации по делам Северного Кавказа» Россия Президенты Указы буенча төзелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Россия Федерациясенең фән һәм югары белем министрлыгы

**Россия Федерациясенең фән һәм югары белем министрлыгы** ()— Россия Хөкүмәтенең, башкарма федераль влачының фән һәм югары белем буенча дәүләт органы.

2018 елның 15 маенда «О структуре федеральных органов исполнительной власти» Россия Президенты Указы буенча төзелде.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

*Россия Федерациясенең фән һәм югары белем министрлыгы  

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Мөхтәрият (гәҗит, Сарытау)

**Мөхтәрият** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Сарытау милли комитеты органы. 1917 елда Сарытау шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир  – Сәгыйтьмөхәммәт Енгалычев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Мөхтәрият (гәҗит, Уфа)

**Мөхтәрият** — айлык дини журнал. Милли Идарә органы. 1917 октябреннән 1918 елның апреленә кадәр Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 9 саны чыга. Мөхәррир  – М. Хәнәфиев.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Мәдәни көрәшкә таба (журнал)

**Мәдәни көрәшкә таба** — иҗтимагый-сәяси журнал. ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитеты органы. 1928 елның октябрендә Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 1 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
На страже законности и порядка (журнал)

**На страже законности и порядка** (1923 елның маена кадәр – *Вестник советской юстиции Т. А. С. С. Р.*) — юридик журнал. ТАССР юстиция халык комиссариаты органы. 1923-1924 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррир — Татарстан АССРның беренче прокуроры, юстиция халык комиссары  Г. Б. Баһаветдинов (*[[1897 ел|1897]] — [[1938 ел|1938]]*).

Төркем:Русча журналлар
Падма (символ)

**Падма** (*[[Nelumbo nucifera]]* изге лотос) ул Һиндстан диннәрендә, мәсәлән, Һинд динендә, Буддизмда, Сикхизмда һәм Җәйничелектә үзәк роль уйный торган суүсем. Лотос чәчәгенең күп төрле исемнәре бар, мәсәлән, "Һинд Лотосы", "Изге Лотос" һәм "Һиндстан борчагы".

## Символизм

Лотос (*[[Nelumbo nucifera]]*) Азия мәдәниятендә борынгы һәм поливалент символ. Һинд дине тарафдарлары аны Вишну, Брахма һәм азрак дәрәҗәдә Кубера һәм Лакшми һәм Сарасвати Дэви белән хөрмәт итәләр. Еш илаһи матурлык һәм сафлык символы буларак кулланылып, Вишну еш "күзләре лотос чәчәге-сыман" итеп тасвирлана. Лотос Вишнуның кендегеннән ул Йога Нидрада булганда үсеп чыга. Лотос лотос позициясендә барлыкка китерүче Ходай Брахманы ача. Аның ачылучы таҗ яфраклары җанның киңәюен аңлата. Үзенең башлангыч пычрагыннан аның саф гүзәллеге үсүе яхшы сыйфатлы рухи вәгъдә итүне аңлата. Бигрәк тә Брахма һәм Лакшми, куәт һәм байлык Ходай һәм Алиһәсе бу лотос символы белән бәйле.
Лотос чәчәге Буддизмда Аштамангалаларның берсе, "беренчел сафлык" (ка даг) һәм Галәм яңарышы һәм барлыкка китерү вәкиле һәм Дхармачакраның чакра һәм мандала символизмын уртаклаша.
Бу шулай ук Кытай мәдәниятләрендә тамыр алган, мәсәлән, 11-енче гасыр Конфуцийчылык галиме Жоу Дуньи: "Мин лотосны яратам, чөнки пычрактан үскәндә ул керсез булып кала."
Падма мең таҗ яфрагы белән чәчәк буларак таныла һәм шулай итеп Сахасрара һәм барлык чакралар белән ассоциацияләнә. Падма Ходайлар шунда урнашкан эндемик утыргыч булып тора һәм шуңа Һинд дине иконографиясе нигезләнгән.
Буддизм символизмында лотос Өч Ваджра (тән, сөйләм һәм акылның) сафлыгының символы булып тора, чөнки аның тамырлары җирдә булып, ул бәйле булу һәм нәфес суларыннан өстәрәк йөзеп тора. Ул шулай ук 
матди дөньядан ваз кичүнең символы, чөнки су тамчылары аның таҗ яфракларыннан җиңел шуып китә.
Шулай ук күп Азия Ходайлары лотос чәчәгендә утыра торган итеп сурәтләнгәнен билгеләп китәргә кирәк. Риваять буенча, Гаутама Будда йөрергә сәләтле итеп туган һәм кайда аяк басса да, лотос чәчәкләре чәчәк аткан.

## Шулай ук карагыз
*Nelumbo nucifera
*Лотос (төрле мәгънәләр)
*Аштамангала (Сигез Уңайлы Символ)

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Dallapiccola, Anna L., Dictionary of Hindu Lore and Legend, 2002, Thames & Hudson, New York, 0-500-51088-1
*Lawlor, Robert (1991). *Voices Of The First Day: Awakening in the Aboriginal Dreamtime*. Rochester, Vermont: Inner Traditions International, Ltd. (ISBN|0-89281-355-5)
* Shakti M. Gupta, Plant Myths and Traditions in India, 1971, Brill Publishers, Netherlands, pages-65-67, [url=https://books.google.com/books?id=stIUAAAAIAAJ&pg=PA65], 25 June 2015

Төркем:Һинд дине
Нәҗат (гәҗит)

**Нәҗат** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби журнал. «Өлфәт» гәҗите варисы.  1907 елда Санкт-Петербург шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, 1 саны чыга. Мөхәррир – Габдрәшит Ибраһимов.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Научный Татарстан (журнал)

**Научный Татарстан** — ТР ФА журналы.  1995 елдан башлап Казан шәһәрендә Татарстан Фәннәр академиясенең «Фән» нәшриятында басыла. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:Русча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Фәнни журналлар
Независимость (гәҗит)

**Независимость** — әдәби-нәфис һәм иҗтимагый-сәяси гәҗит. «Суверенитет» хәрәкәте органы. 1992-1994 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Әмир Мәхмүтов.

Төркем:Русча гәҗитләр
Новое казанское слово (гәҗит)

**Новое казанское слово** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1918 елның 6 августыннан 7 сентябренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 23 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Обновление (гәҗит)

**Обновление** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. «17 октябрь берлеге» фиркасенең Казан комитеты органы. 1906 елның 10 гыйнварннан 21 маена кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 104 саны чыга. Мөхәррир – Борис Варнеке.

Төркем:Русча гәҗитләр
Обновлённая Россия (гәҗит)

**Обновлённая Россия** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1906 елның 1-10 сентябрьләрендә Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 8 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Башавтотранс

**Башавтотранс** — Дәүләт унитар предприятиесе, Россия территориясендә эре автотранспорт оешмасы.

## Тарих
Беренче автомобиль Уфада 1907 елда йөри башлый.

1921 елда 14 йөк һәм 12 җиңел автомобильләрдә 718 юлчы һәм 88711 пот йөк йөртелә, ат транспорты да зур әһәмияткә ия булган.

Төркем:Уфа ширкәтләре
Ырынбур мөхбире (гәҗит)

**Ырынбур мөхбире** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Ырынбур мөселман бюросы органы. 1917 елда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Борһан Шәрәф.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Офык (журнал)

**Офык** — айлык ижтимагый-сәяси журнал. СБКФнең Татарстан өлкә комитеты журналы. 1937-1992 елларда Казан шәһәрендә атнага 2 тапкыр татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Очкын (гәҗит, Көңгер)

**Очкын** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Көңгер округ комитеты, округ шурасы һәм шәһәр һөнәри берлекләр шурасы органы. 1926-1928 елларда Көңгер шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ырынбур мөселман хәрби инкыйлаб комитетының мөхбире (гәҗит)

**Ырынбур мөселман хәрби инкыйлаб комитетының мөхбире** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. Бер үк исемле оешманың органы. 1918 елның 19 февраленнән 29 маена кадәр Ырынбур шәһәрендә атнага 1-3 тапкыр татар телендә нәшер ителә, барлыгы 30 саны чыга.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Очкын (гәҗит, Ырынбур)

**Очкын** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Ырынбур округ комитеты һәм округ башкарма комитеты органы. 1927 елда Ырынбур шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 12 саны чыга. Мөхәррир – Заһит Шәркый.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Пионер (журнал)

**Пионер** — әдәби-нәфис журнал.  1934 елда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Тёплый Стан (метро станциясе)

**«Тёплый Стан» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.
Архитекторалар - Н. И. Шумаков, Г. С. Мун, Н. В. Шурыгина.

Станция Бөек Октябрь инкыйлабы 70 ел тууны уңаенан 1987 елның 6 ноябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Көньяк-Көнбатыш административ округы  Тёплый Стан районы, Ясенево районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Партработник (гәҗит)

**Партработник** — иҗтимагый-сәяси гәҗит. ВКП(б)ның Казан шәһәр комитеты журналы. 1932 елда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Копенһаген метрополитены

**Копенһаген метрополитены** () - 24/7 эшләгән тиз транзит транспорт системасы.

Копенһаген, Фредериксберг, Торнбю муниципалитетларнына хезмәт күрсәтә, йөртүчесез метрополитен системасы.

Тулаем озынлыгы 20 километр булган М һәм М2 сызыклары өлеше 2002-2007 елларда ачыла .

## Шулай ук карагыз
* Метрополитеннар исемлеге
* Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Копенгаген
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Дания метрополитеннары
Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе

**Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе** (, ) — Уфада урнашкан авиацион двигательләр җитештерү Россия предприятиесе, акционерлар җәмгыяте.

1925 елда нигез салына, берләшмәдә барлыгы 22 мең кеше эшли. Кереме буенча Башкортстанда 2-че урында тора.

Предприятиенең төп эшчәнлеге ― турбореактив авиацион двигательләрен эшләү, сервис хезмәтләндерү һәм эшкәртү, вертолет техникасының узелларын эшләү һәм төзәтү, карамай-газ сәнәгате өчен корамаллар чыгару тора. Су-С (Изделие 117 С), Су-27 (АЛ-Ф), Су-30 (двигатель АЛ-Ф и АЛ-П), Су-25 (Р-Ш и Р-195) самолетлары өчен турбореактив двигательләр, «Ка» һәм «Ми» вертолетлары өчен вертолет техникасын сериялы чыгара.

"Оборонпром" Оборона сәнәгать компаниясе ачык акционерлар җәмгыятенең двигательләр эшләү активы белән идарә итү буенча 100 % махсуслашкан "Берләшкән двигательләр эшләү корпорациясе" дочерний компаниясенең составына керә.

## Бүләкләре
* ике Ленин ордены
* Кызыл Байрак ордены
* 2024 ―  ―*югары җитештерү күрсәткечләре һәм Россия Федерациясенең авиация двигательләре төзелешен үстерүгә зур өлеш кертүе өчен* 
## Тәнкыйть
Предприятиедә даими бәхетсезлек очраклары күзәтелә. Соңгы үлем очракларының берсе: 2018 елның июнь азагында заводта 40 яшьлек йөк машинасы йөртүчесе һәлак булган, ул 2 тоннага якын авырлыктагы станок белән биргән .

Федераль җитәкчелек Уфада заводка визиты белән бәйле рәвештә урамнар ябыла һәм 3 сәгатьтән артык дәвам итә торган бөкеләр барлыкка килә .

Урлау һәм үтерү турындагы яңалыклар предприятие эше белән бәйле. Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе топ-менеджеры Юрий Яшин 2018 елның июлендә Маркс урамындагы күп катлы йорт парковкасында үтерелә. Аның мәетен тимер юл вокзалыннан ерак түгел Сафоново кичүе янында бер тәүлектән соң табып алалар. Тикшерү версиясе буенча, топ-менеджерны кул астындагы чаралар һәм бәрелешләр белән дүрт наемник үтерәләр.
## Шулай ук карагыз
* Башнефть
* Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Ленин ордены белән бүләкләнгән оешмаларТөркем:Кызыл Байрак ордены белән бүләкләнгән оешмаларТөркем:Россиянең Александр Невский ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Приволжский край (гәҗит)

**Приволжский край** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби журнал. «Волжский листок» гәҗите варисы.  1909 елның 6 октябреннән 1910 елның 19 мартына кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча гәҗитләр
Пролетар әдәбияты (гәҗит)

**Пролетар әдәбияты** — гәҗит, «Атака» журналы кушымтасы.  Татар пролетар язучылары берләшмәсе органы. 1931 елда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Пролетариат сәнгате (журнал)

**Пролетариат сәнгате** — мәдәни-агарту журналы. ТАССР мәгариф халык комиссариаты органы. 1931 елда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә, барлыгы 1 саны чыга.

Төркем:Татарча журналлар
Пропагандистка ярдәмгә (журнал)

**Пропагандистка ярдәмгә** — иҗтимагый-сәяси журнал. ВКП(б)ның Башкортстан өлкә комитетының пропаганда һәм агаитация бүлеге органы. 1946-1954 елларда Уфа шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча журналлар
Пути революции (журнал)

**Пути революции** — тарихи журнал. РКП(б) һәм Октябрь инкыйлабы тарихы буенча комиссиянең Татарстан бюросы органы. 1922-1923 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

Төркем:Русча журналлар
Пчеловод (журнал)

**Пчеловод** — айлык рәсемле журнал.  1910-1913 елларда Вәтке, 1913-1916 елларда Санкт-Петербург, 1916-1917 елларда Казан шәһәрләрендә рус телендә нәшер ителә. Нәшир һәм мөхәррир – Михаил Дернов.

Төркем:Русча журналлар
Przyszłość (журнал)

**Przyszłość** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби журнал.  1918 елда Казан шәһәрендә поляк телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Л.Ференцевич.

Төркем:Полякча журналлар
Przegląd Islamski (журнал)

**Przegląd Islamski** (Ислам күзәтүе) — гәҗит. Варшава мөселман җәмәгасе (общинасы) органы. 1930-1937 елларда Варшава шәһәрендә поляк телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Вассан-Гәрәй Җәбәгый.
## Искәрмәләр

Төркем:Полякча журналлар
Төркем:Польша мөселман журналлары
Яңа-Уфа нефть эшкәртү заводы

**NOVOIL Яңа Уфа нефть эшкәртү заводы**, Башнефть-Новойл (, ) — «Башнефть-Новойл» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте (Башнефть филиалы) составында баш актив (*?*), Уфа шәһәрендә урнашкан нефть эшкәртү сәнәгать предприятиесе.

## Тарих

1951 елда «Икенче Баку» нефтен эшкәртү өчен төзелгән.

Адресы: 450037, Уфа шәһәре, Тынычлык урамы, 14 йорт.

Иске директорлары: Борис Павлович Майоров, Георгий Федорович Ивановский — 1957-1965 елларда.

Предприятие ихтыяҗлары өчен Черниковка-Восточная тимер юл станциясе (Куйбышев тимер юлы, коды 654805) төзелә.
## Җитештерү (цехлар)
* Электр тоздан әрчү корылмаларында карамай әзерләү цехы (ЭЛОУ)
* АВТ-1,2,9 (Һава-вакуум май торбасы) һава белән куу һәм вакуумлы дистилляция ысулы белән май фракцияләр алына
* АВТ.-5 (Һава-вакуум май торбасы) һава белән куу һәм вакуумлы дистилляция ысулы белән вакуумлы газойль алына
* Риформинг (Л-35, Екса)
* Җылылык крекинг (ТК-2,3)
* Май блогы (йотлыгу, индустриаль, трансформатор, гидравлик һ. б. майлар эшләнә)
* Кокслау (21-10)
* Күкертле җитештерү
* Изомерлаштыру (Л--35 составында)
* Алкалау (25-4/2, СКА-күкертле-әчелек акция)
* АГУ (абсорбция-газ фракцияләүче корылыш)
* 22/4 (икенчел куу)
* ЛЧ 24/7 (май, дизель ягулыгын су белән чистарту)

## Җитештергән әйберләре һәм инновацияләр
* Бөтен маркалы этисез автомобиль бензиннары (АИ-80, АИ-92, АИ-95, АИ-98)
* Авиацион ягулыгы (ТС-1, РТ маркалы авиацион кәрәчине)
* Кышкы һәм җәйге дизель ягулыклары
* 100 маркалы яка торган мазут
* Көчсез газ
* Йотлыгу мае, трансмиссион, индустриаль, гидравлик майлар һ. б.
* Техник углерод өчен чимал
* Төзелеш, түбә һәм юл битумы

Төркем:Башнефть
Пролетарий Татарстана (журнал)

**Пролетарий Татарстана** — Татарстан һөнәри берлекләр шурасы журналы.  1925 елның февраленнән 1926 елның маена кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Н. Рагс.

Төркем:Татарча журналлар
Пропагандистка һәм агитаторга ярдәмгә (журнал)

**Пропагандистка һәм агитаторга ярдәмгә** — иҗтимагый-сәяси журнал. ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының пропаганда һәм агаитация бүлеге органы. 1944-1958 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Мөхәррирләр – Г. Шәфиков, И. Үзбәков, Ф. Маһиянов.

Төркем:Татарча журналлар
Рабочая воля (гәҗит)

**Рабочая воля** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит. Меньшевиклар фирксаенең Казан комитеты органы. 1918 елның 28 маеннан 19 июненә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 19 саны чыга. Мөхәррир – Сергей Пионтковский.

Төркем:Русча гәҗитләр
Рабочее дело (гәҗит)

**Рабочее дело** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1917 елның 9 ноябреннән 1918 елның 18 маена кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 135 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Рабочий (гәҗит)

**Рабочий** — большевиклар гәҗите. РСДРП(б)ның Казан комитеты органы. 1905 һәм 1908 елларда Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 6 саны чыга.

Төркем:Русча гәҗитләр
Рабочий химик (журнал)

**Рабочий химик** — журнал. Бөтенрусия эшче-химиклар берлегенең Татарстан бүлеге органы. 1922 елның май-октябрь айларында Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә, барлыгы 5 саны чыга.

Төркем:Русча журналлар
Район газетасына ярдәмгә (журнал)

**Район газетасына ярдәмгә** — иҗтимагый-сәяси журнал. СБКФнең Татарстан өлкә комитеты органы. 1947-1949 һәм 1957 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Республика Татарстан (гәҗит)

**Республика Татарстан** — иҗтимагый-сәяси гәҗит.  1917 елның 13 апреленнән башлап Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә.

## Исемнәр

* «Знамя революции» (1917-1920)
* «Знамя труда» (1920)
* «Известия Ревкома ТССР» (1920)
* «Известия ТатЦИКа» (1920-1924)
* «Красная Татария» (1924-1951)
* «Советская Татария» (1951-1993)

## Баш мөхәррирләр
* 2004 елның февраленнән ― Александр Латышев
* 2023 елның июненнән ― Алексей Угаров

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Русча гәҗитләр
Автоматлаштырылган метро системалары исемлеге

**Автоматлаштырылган метро ситемалар исемлеге**  - йөртүчесез метрополитен системалар.

Беренче автоматлаштырылган метро ситема линиясе Лондон метрополитены Виктория сызыгында 1967 елда ачылган, гәрчә күзәтә йөртүче машина кабинасында бар иде. Күп кенә метрополитеннар хәзер бу системасын кулланып эшли. Төп максат хезмәт күрсәтүдә поезларның ешлыгын яхшырту, артыру.

## Шулай ук карагыз
* Метрополитеннар исемлеге
* Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Метрополитен
Rocznik Tatarski (журнал)

**Rocznik Tatarski** — фәнни, иҗтимагый һәм әдәби журнал. Речпосполита татарларының мәдәни-мәгърифи берлеге органы. 1932-1938 елларда Варшава шәһәрендә поляк телендә нәшер ителә. Мөхәррир – Леон Крычыньски.
## Тышкы сылтамалар
* архив

Төркем:Полякча журналлар
Россия сәүдәсе (журнал)

**Россия сәүдәсе** — икътисадый журнал.

1912-1917 елларда Казан шәһәрендә татар телендә нәшер ителә. Нәшир һәм мөхәррир – Шәрәфетдин Шәһидуллин.

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Россия империясе журналлары
Русь православная и самодержавная (гәҗит)

**Русь православная и самодержавная** — иҗтимагый-сәяси һәм әдәби гәҗит. «Руслар җыелышы»ның Казан бүлеге һәм Казан аеклык җәмгыяте органы. 1905 елның июненнән 1916 елның сентябренә кадәр Казан шәһәрендә рус телендә нәшер ителә. Нәшир һәм мөхәррир – Александр Соловьев.

Төркем:Русча гәҗитләр
Сабан (гәҗит)

**Сабан** (*سابان*) — иҗтимагый-сәяси рәсемле гәҗит. РКП(б)ның Казакъ край комитеты органы. 1924 елда Ырынбур, 1925 елда Кызылурда шәһәрләрендә  татар телендә нәшер ителә, барлыгы 74 саны чыга. Мөхәррир – Заһит Шәркый.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Уфа нефть эшкәртү заводы

**Уфа нефть эшкәртү заводы** - «Башнефть-УНПЗ» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте (Башнефть филиалы) составында баш актив, Уфа шәһәрендә урнашкан нефть эшкәртү сәнәгать предприятиесе. Төрле маркалы ягулык алган нефть һәм углеводород газлар иләү җәмгыяте. Составында ягулык, газ‑каталитик, химия, сервис, мал производстволары бар. 2013 елда 1356 кеше эшләгән. Продукциясе Башкортстанда һәм РФның башка төбәкләрендә сатыла, якын һәм ерак чит илләргә чыгарыла.

## Тарих
1935 елда Черниковка эшчеләр касабасында Уфа крекинг заводы буларак ачыла.

1938 елда АВТ-1 кулайлана (һава-вакуум торбалы) бензинның 1‑се фиркасе эшкәртелә.

1939 елда файдалануга 1‑че чират җибәрелә.

1940 елда алып *Уфа нефть эшкәртеү заводы* "Башнефтекомбинат" (Башкортстан нефтехимия компаниясе) ПБ составында була.

1948-94 елда Ленин ордены, 1991 елдан белән акционерлар предприятиесе.

1994 елда — ААҖ,

2012 елдан — "Башнефть—УНПЗ" — ""Башнефть" АНК" ААҖ филиалы.

Предприятиелә ССРБ‑да башлангыч тапкыр фосфорлы катализатор (1948), тимерле катализатор катнашлыгында пар конверсиясе белән водород (1941) җитештерү, вакуумлы газойльнең каталитик крекингы (50‑се еллар), Л-24-5 дизель ягулыгын гидролазлары куаламас (1962), югары күкертле карамай иләү (1959) үзләштерелә. Ленин орд. белән бүләкләнгән (1948).

Уфа нефть эшкәртү заводы белән Д.Ф.Варфоломеев, В.М.Гермаш, З.Н.Давытов, И.В.Егоров, Е.Г.Ивченко, К.П.Лавровский, В.С.Новокрещенов, И.Р.Садченко, Р.М.Усманов, М.Б.Шәймөхәмәтов, А.С.Эйгенсон, М.Г Рәхимов һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Уфа ширкәтләре
Төркем:Башнефть