open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иске Сабай

**Иске Сабай** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 769 кеше тәшкил иткән . Сабай авыл советы үзәге.

## Демография

1917 елда Иске Сабайда 2682 кеше яши. Милләт буенча: 1667 типтәр, 687 башкорт, 3 татар һәм 6 рус.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Сабайда 1661 татар, 244 башкорт һәм 15 рус кала.

Бүген Сабайда 278 хуҗалык исәпләнә. Яшәүчеләр саны:

* 2002 елда – 713 кеше,
* 2006 – 743
* 2009 – 769

2002 елда 48% халык башкорт итеп яздырылган, татарлар – 52%.

## Социаль тармак
Р. Шәрипов исемен йөртүче урта мәктәп. Авылны мәдәни яктан Мәдәният йорты һәм китапханә хезмәтләндерә.

## Җитештерү тармагы
Авыл халкының төп шөгыле – авыл хуҗалыгы һәм сәүдә. “Тормыш” агрофирмасы, шәхси теплицалар, кибетләр.

## Дин
1917 елга кадәр 2 мәхәллә булган, 3 мәчет. 2002 елда Үзәк диния назарәтендә 1942 № белән мәхәллә теркәлгән. 
2006-2010 елларда архитекторлар Билялов Р. В. һәм Кирайдт Р. И. проекты белән авылның үзәк мәчетен тергезү эшләре башкарылды. 2012 елның 30 июлендә мәчет ачылган. Имамлык вазифасын Илсур Билал башкара.

## Географик урынлашу
* Сабай Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының бер сыртында, Чәрмәсәннең сул кушылдыгы - Идәш елгасының югары агымы буена урнашкан.

Сабайдан Бүздәккә 40 км, Уфага – 140 км.

## Шәхесләр

* Рушат Мөдәрисов (1974), Нур театры актеры, БР халык артисты (2019).
* Суфия Китапова (1922—1997), икътисадчы, фән кандидаты (1959), Башкорт АССР‑ның атказанган фән эшлеклесе (1977).

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* www.iskesabai.ru/

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Кырчын (уен)

** Кырчын ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Төркем эченнән берәүне санашу юлы белән «кырчын»га чыгаралар.

Идән уртасына кечкенә сандык яки утын агачы куела да кырчын шул куелган нәрсәне ике аягы арасына калдырып уртага баса. Башка уйнаучылар тастымал яки башка шундый бик каты булмаган нәрсәләр белән төрле яктан аның «кырчынын коярга» тотыналар. Кырчын урыныннан шуышмыйча үзен кыйнаучыларның тастымалын яки аның үзен эләктереп алырга тиеш була. Кем тотылса, шул тагын кырчын булып, аның урынына баса.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Әлмәндерек

** Әлмәндерек ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен яз, җәй көннәрендә өй-йорт араларында, такта-бүрәнә ише нәрсәләр булган җирдә уйнала.

Бер тактаны бүрәнә яки шуның сыман берәр нәрсә өстенә аркылы куеп, баш-башына ике бала утырып яки басып, бер өскә, бер аска талпынып, атынып уйныйлар. Атынганда кара-каршы әлмәндерек әйтешәләр:

— Әлмәндерек! 
— Чүлмәндерек. 
— Син аста! 
— Мин өстә! 
— Син чүптә! 
— Мин күктә. 
— Гаффар үлгән. 
— Җаббар күмгән. 
— Нүп-лә. 
— Һүп-лә!

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Бау сикереш

** Бау сикереш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ишек алларында бау сикергәндә уйнала торган уен. Тәртибе болай:

Уенда катнашучыларга чират белән исемнәр атап чыгалар:

Роза — береза, 
Белая сирень, 
Липа — клен, 
Ландыш.

Ике бала, бауның ике ягыннан тотып, бер баланы бау сикертәләр. Калганнары, бау сикерү ритмына туры китереп, шушы исемнәрне тәкрарлап торалар. Сикерүче кайсы исемне әйткәндә ялгыша, сикерүне шул исемдәге бала дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Төмәннәр

**Төмәннәр** — Оренбургта (1865 елдан - Уфа губернасында) яшәүче татарларның аерым этник-иҗтимагый катлавы. 
## Сыйфатлама
Төмәннәр — XVII-XVIII гасырларда патша самодержавиесының христианлаштыру сәясәте аркасында, башлыча Тамбов губернасының Төмән өязеннән һәм Пенза губернасыннан, Башкортстан җирләренә күченгән татарлар. Татар теленең урта диалекты һәм мишәр диалекты сөйләшләрендә сөйләшәләр.

Иҗтимагый хәле буенча башка төр татарлардан һәм башкортлардан аерылып торганнар, бу аларның аерым үзатамаларында да күренә.

Чагыштыру өчен, аларга кадәр Башкортстанда төпләнгән Сембер һәм Түбән Новгород губерналары татарлары да аерым алатырлар милли-иҗтимагый катлавын тәшкил иткәннәр (алар тел үзенчәлекләре буенча байкыбаш сөйләшенә карый).

Төмәннәрнең зур өлеше иске урыннарда дворяннар катлавына керә, морзалар, кайберләре – кенәз титулын йөртәләр. Титуллар аеруча әһәмияткә ия, чөнки төмәннәрнең иң билгеле нәселләре, мәсәлән, Акчуриннар, Еникеевлар, Кугушевларларның ерак бабалары - Алтын Урда аксөякләре. Патша хезмәтенә күчкәч, алар кенәз яки морза титулына ия булалар. Рус диненә чукынырга баш тарту сәбәпле, алар үзәк җирләрдәге биләмәләрен югалта һәм яңа урыннарга китәргә мәҗбүр ителә. Казан артыннан һәм Тау ягыннан күченгән татарлардан аермалы буларак, аларга башкортлардан җирне хокукый нигездә сатып алырга рөхсәт ителгән. Шуңа күрә кагыйдә буларак алар аерым авыллар итеп урнаша һәм үз диалектларын саклый, күрше халыклар белән аз аралаша, кыз алышмый һәм кушылмый диярлек.

Төмәннәрең матди хәле тирә-юньдәге халыклардан әлләни аерылмый. Шуны аларның махсус экзоэтнонимы чагылдыра, күрше халыклар аларны “чабаталы морзалар” дип атый.

## Яшәү географиясе
Хәзерге вакытта төмәннәр Башкортстанның Әлшәй, Болгавар, Бүздәк, Чишмә районнарында яшиләр, аерым авыллар Бакалы, Кушнаренко, Чакмагыш районнарына керә.

## Төмәннәр яши торган авыллар
* Абзан
* Аблай
* Арслан
* Ахун
* Байморза
* Бәшир
* Бүздәк
* Иске Бүздәк
* Югары Аташ
* Югары Бишенде
* Ярми
* Ихсан
* Каргалы, Каргалыбаш, Каргалытамак
* Кәмәй
* Күзәй
* Күчәрбай
* Мәүлет (Кушнарен р-ны)
* Мортаза
* Яңа Калмаш
* Рапат
* Рәсмәкәй
* Иске Сабай
* Сарайлы-Моталип
* Иске Биккенә
* Иске Калмаш
* Сынташ
* Тукмаклы
* Төмәнәк
* Өйдрәкбаш
* Уйбулат
* Өчтүбә
* Шланлыкүл
* Чакмагыш
* Чишмә авылы
* Азнакай районының Мөслим авылы.

## Әдәбият
* Ә. Еники "Соңгы китап". Казан, ТКН, 1987.

## Сылтамалар
* Ирек Биккинин. Татарская аристократия Темниковского уезда и ее потомки  
* Тюмени на странице "Мишари" 

## Искәрмәләр


Төркем:Татарлар
Әңгел белән шайтан

** Әңгел белән шайтан ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Башта балалар барысы да йөзләре белән стенага борылалар. Берсе аларның башларын борып, йөзләрен карап йөри. Балалар барысы да авызларын йомган булалар. Йөзен күрсәтүче көлмәсә — әңгел, көлсә — шайтан була. Шулай итеп уйнаучылар әңгел белән шайтанга бүленеп беткәч, шайтаннар әңгелләрне тотарга тырышалар. Әңгелләр:

:Эт йөри урамда,
:Хәбәре юк буранда.
:Әңгеллеккә җиңеллек,
:Шайтанга авырлык! —

дип җырлыйлар. Тотылса, әңгел шайтанга әйләнә. Уен барлык балалар тотылып беткәнче дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Бүрәнә өстендә көрәш

** Бүрәнә өстендә көрәш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен җирдә яткан, тәгәрәми торган бүрәнә өстендә уйнала.

Ике бала, бүрәнәнең ике башыннан менеп, бер-берсенә якын киләләр һәм куллары белән бер-берсен җиргә төртеп төшерергә тырышалар. Кем бүрәнәдән җиргә төшә, ул җиңелгән була. «Батыр»га тагын икенче бала чыга. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Иске Бүздәк

**Иске Бүздәк** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 509 кеше тәшкил иткән , 208 хуҗалык. Уртакүл авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 484 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүмат
Архивларда беренче тапкыр 1740 елда искә алына. Петр I Азов походы өчен Солтанбәккә уңайлы булган бу җирләрне бүләк итә. Сарай крестьяннары бу урыннарны яраталар, чөнки монда яңа Мәскәү исеме алган һәм Ырынбурны Казан, Мәскәү һәм Сембер белән бәйләгән юл үтә. 1743 елда ук Русиянең үзәк губерналарының 38 өязеннән крестьяннар яшәгән 12 яңа авыл барлыкка килә.

Иске Бүздәк авылы 1743 елда барлыкка килә. Авылга төмәннәр – морза Яфаевлар нигез сала. Авылда әле дә морза фамилияләре бар: Яфаевлар, Кальметьевлар, Кудашевлар, Муратовлар, Мамлиевлар, Янбухтиннар. Иске Бүздәк авылы халкын Каргалыдан Еникеев һәм Терегулов морзалар белән кардәшлек җепләре бәйли.

Канлытүбә, Торузино исемнәре белән дә билгеле, анда 1738 елда Бүздәк Ишембетов яшәгән, аның исеме белән бүген бу авыл билгеле.

1745 елдан авыл үсә башлый. Бу ел белән Бүздәк халкы тарафыннан Яңа килеп урнашучыларны беренче тапкыр кертү бәйле. Күрәсең, алар хәзерге Татарстанның Чистай ягыннан күчеп килгән Кальметем Айдаров (1716 елда туган) җитәкчелегендәге йомышлы татарлар һәм ясаклы татарлар булганнар. 1782 елга авылга керүчеләр саны 55 кешегә (32 ир-ат, 23 хатын-кыз) ясак татарларга һәм 26 кешегә (16 ир-ат, 10 хатын-кыз) хезмәт итүче татарларга кадәр арта

Исәп-хисап язма чыганакларында (1781 елгы ревизия әкиятләрендә) "Буздякова" торак пунктында яшәүчеләрнең барысы да ясаклы татарлар дип күрсәтелгән.

## Демография

2002 елда 52% халык татарлар итеп яздырылган, «башкортлар» – 46%. 
## Танылган кешеләр

* Шәйхулла Чанбарисов — Башкорт дәүләт университетының беренче ректоры.
* Әнвәр Фәтхуллин — очучы, Советлар Берлеге Герое.
* Хөсәен Кудашев (1913—1986), драма актеры, 1948―1986 елларда Гафури театрында уйнаган, БАССР (1969), РСФСР (1983) халык артисты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Уртакульcкᴎ сельсәвит 
* Ильдус Габдуллин/ Старый Буздяк: Трансформация стаᴛыса (XVIII-XX века)

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Борчак чәчеш

** Борчак чәчеш ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык һавада уйнала торган уеннарның берсе. Балалар бербер артлы ике куллап билләреннән алып бер чылбыр хасил итәләр. Баштагы бала бу чылбырны төрле кискен борылышлар, зигзаглар белән әйдәп йөртә. Арттагылар мондый кискен борылышларда кайсы кая чәчелеп кала бара. Уен бер генә кеше калганчы дәвам итә.

Уенның икенче вариантында балалар тотынышып түгәрәк ясыйлар да тизлек белән әйләнә башлыйлар. Кем түгәрәктән чәчелеп чыга, ул уеннан китә. Иң соңга кадәр калган кешеләр җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Луи Рено (юрист)

**Луи Рено** ( ; 21 май 1843 ел – 8 февраль 1918 ел – француз юристы, 1907 елда Эрнесто Теодоро Монета белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Луи Рено 1843 елның 21 маенда Отенда, Францияда туган. 1861 елда Дижон университетында әдәбият бакалавры дәрәҗәсен ала, 1868 елдан 1873 елгача анда Рим һәм сәүдә хокукы укытучысы булып эшли. 1873 елдан соң Париж университетының юридик факультетына күчә һәм 1881 елда анда халыкара хокук профессоры була. 1890 елда исә Тышкы эшләр министрлыгының юрисконсульты итеп билгеләнә. Бу вазифада ул Францияне халыкара очрашуларда, шул исәптән, Һаага конференцияләрендә һәм Лондон диңгез конференциясендә (1908-1909) белдерә.

Халыкара третей мәхкәмәсенең абруйлы әгъзасы буларак, Рено еш кына бәхәсләрне чишүдә катнаша, мәсәлән, япон салымнары турында эш (1905), Касаблан эше (1909), Саваркар эше (1911) һәм башкалар.

1907 елда Рено Эрнесто Теодоро Монета белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Бүләкләүнең темасында болай диелә:

«Франциядә халыкара хокукның чын даһие буларак»


Шулай ук Рено Франциянең югары бүләге – Мактаулы легион Ордены белән бүләкләнә.

Рено 1918 елда Париж кырындагы йортында вафат була.
## Сылтамалар
* Луи Рено  — биография 
* Louis Renault — биография, Nobelprize.org 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Франция юристлары
Төркем:Франциядән Нобель премиясе лауреатлары
Мөслим (Азнакай районы)

**Мөслим** —  Азнакай районындагы бердәнбер мишәр авылы. Бүген биредә 63 хуҗалык исәпләнә, 160 кеше тора. Авылда башлангыч мәктәп, “Тамчы” балалар бакчасы бар. 
### Авыл тарихы
Авыл 1888 елда барлыкка килә. 1886 елны Пенза губернасыннан килгән Субаев һәм Дәүликамов фамилияле кешеләр, Урсай "башкорт"ы Миңнегулдан җир сатып алалар. 1888 елда Пенза губернасының Горенка, Татар Шалдавычы, Чатука, Урман асты авылларыннан 11-12 гаилә күчеп килә. Мөселманнар күчеп килде, дип авылга Мөслим дигән исем бирәләр.
=

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 144 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96.53%,
башка халыклар — 2.78%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.69%.

## Чыганак

Мөслим бәйрәм итте, Маяк  2008-06-27
Хәдар

**Хәдар** ( *хәдар*; Кентавр *β*, Кентавр бетасы, *β* Cen) — Кентавр йолдызлыгындагы яктырыш буенча икенче йолдыз, күк йөзендә исә 11 нче урында тора. Бу аклы-күкле зур йолдыз Кояш системасыннан якынча 525 яктылык елы ераклыкта урнашкан.

1935 елда Җ. Вут (J.G. Voute) Хәдар икеле йолдыз булуыны ачты. Иптәш-йолдыз төп йолдыздан 1,3" тора. Моннан тыш, төп йолдыз үзе 352 көн әйләнәле эспиктер куш йолдызы.

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кентавр йолдызлыгы
Килем

**Килем** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. Идәш елгасы буенда урнашкан. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 797 кешенең яшәве мәгълүм.

### Истәлекле урыннар
Авылның төп истәлекле урыны – Тәфкилев морзалар утары. Утарга 1821 елда төзелгән таш мәчет, 1853 елда төзелгән Тәфкилевлар сарае һәм парк керә. Якында 17 гасыр мөселман зираты урнашкан. />
Россия Федерация президентының 1995 елның 20 февральдәге 176нчы карары нигезендә 1821 елда төзелгән бина федераль әһәмияттәге тарихи һәм мәдәни мирас исемлегенә кертелгән. 
Реставрацияләнгән Сарайда бүген “Килем” Татар тарихи-мәдәни үзәге урнашкан.

Файл:Utar.jpg|Тәфкилев морзалар утары
Файл:Yarliq taqtasi.jpg|Дәүләт тарафыннан саклануы турында билге

### Демография
1917 елда Килемдә (“Иске Килемдә”) 1456 кеше яши. Милләте буенча: 1441 татар, 9 типтәр, 6 башкорт.

2002 елда 67% халык татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 32%.

### Социаль тармак
Авылда урта мәктәп эшли. Элек Тәфкилев сараенда урнашкан булса, әле яңа бинада эш итә. 
### Авылның атаклы кешеләре

* Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев (1674-1766) – Россия дәүләте эшлеклесе, дипломат, эре алпавыт
* Сәлимгәрәй Тәфкилев (1805-1885) – Ырынбур диния назәрәтенең 4нче мөфтие
* Котлымөхәммәт Батыргәрәй Тәфкилев (1850-1917) – Патша Дәүләт Думасының дүрт чакырышы депутаты
* Сәлимгәрәй Җантурин – Тәфкилевләрнең кардәше, 1нче Дәүләт Думасының депутаты
* Филүс Каһиров — җырчы
* Имаметдин Сәйфуллин (1885-1923), педагог, «Яңа әлифба» авторы.

### Җитештерү тармагы
Килемнең күмәк хуҗалыгы таркалган, авыл җирләрен 9 фермер хуҗалык эшкәртә. 
### Дин
### Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 26 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 25 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Килимовский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Риҗел Кентавр

**Риҗел Кентавр** ( *риҗл әл-қәнтәўр* — «Кентаврның аягы», ; Кентавр *α*, Кентавр альфасы, *α* Cen) — Кояшка иң якын булган Кентавр йолдызлыгындагы йолдыз системасы. Бу система өч әгъзадан тора: тыгыз куш йолдыз Кентавр *α* A белән Кентавр *α* B һәм гади күз белән күренмәүчән кызыл кәрлә Кентавр Проксимасы. Йолдызның тулай күренмә йолдызча зурлыгы −0,27m тәшкил итә һәм ул бу күрсәткеч буенча күк йөзендә өченче йолдыз.

## Искәрмәләр

Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Төркем:Кентавр йолдызлыгы
Ашальчи Оки

**Ашальчи Оки** — удмурт шагыйрәсе Акилина Григорьевна Векшинаның әдәби псевдонимы.

## Биография
Акилина Григорьевна Нократ губернасы Алабуга өязенең Кузебай авылында (*1978 елда [[Грахово районы]] [[Порым (авыл)|Порым]] авылы белән кушылган*) крестьян гаиләсендә дөньяга килә. Карлыган вотяк укытучылар мәктәбендә, Казан эшчеләр факультетында һәм КДУның медицина факультетында белем ала.

Ашальчи Окиның беренче шигырьләре һәм хикәяләре 1918 елда «Гудыри» һәм «Виль синь» дип аталучы удмурт газеталары битләрендә килеп чыга. 1928 елда беренче шигырь җыентыклары («Юл буенда» («Сюрес дурыы») һәм «Нократ кызы ни турында җырлый») басыла. 1933 елда милләтчеләр белән мөнәсәбәте булуда гаепләнә, шуннан соң иҗат эшеннән читләшә.

1928 елдан башлап табиб-окулист буларак хезмәт итә, Удмурт АССРның атказанган табибы. Бөек Ватан сугышы елларында фронтта хирург була, хәрби бүләкләре бар. 1946 елның октябрендә армиядән демоблизацияләнгәч, Алнаши район хастаханәсендә табиб булып эшли.

Үлеменнән соң Алнаши авылында шагыйрәнең музее ачыла. 1994 елда Ашальчи Оки исемендәге Удмурт милли премиясе булдырыла.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Виртуальный музей Ашальчи Оки
## Моны да карагыз
* Айво Иви (бертуган абыйсы)

Төркем:Ар шагыйрьләре
Төркем:Удмурт милләтле шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Хирурглар
Шланлыкүл

**Шланлыкүл** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 251 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүмат
Тарихи яктан авыл ике өлештән тора: бер өлештә мишәрчә сөйләшә торган төмәннәр яши, икенче башта – минзәлә сөйләшендә сөйли торган типтәрләр. 
Төмәннәр, җирне сатып алу килешүендә расланганча, биредә *мәңгелеккә килеп төпләнгәннәр*. Төп нәселләр: Кутушевлар, Мамлеевлар (морзалар), Дашкинннар, Кудашевлар (кенәзләр).

## Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Богады вулысы, Шланлыкүл авылында 253 хуҗалыкта 1600 кеше яши, шул исәптән 143 хуҗалыкта 961 мишәр, 100 хуҗалыкта 585 типтәр, 10 хуҗалыкта 54 башкорт.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысы, Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Бүздәк вулысы, Шланлыкүл авылында 248 хуҗалыкта 1434 кеше яши, шул исәптән 138 хуҗалыкта 830 мишәр-татар, 109 хуҗалыкта 589 татар, 4 хуҗалыкта башкорт.

2002 елда 68% халык рәсми рәвештә татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 30%.

## Авылның атаклы кешеләре

* Нури Сакаев (1885-1927) – татар профессиональ театрына нигез салучы, актер һәм режиссер.
* Ильяс Кудашев-Ашказарский (1884-1942) - татар профессиональ театрына нигез салучы, актер һәм режиссер.
* Рифат Мәүлетов (1926-2000) - Уфа авиация институты ректоры (1961-1991).
* Якуп Төхфәтуллин (1923-2010), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Равил Сыртланов, хәрби.
* Шаһихәйдәр Сыртланов, казый

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 8 км
* авыл советы үзәгенә (Иске Богады): 5 км
* якындагы тимер юл станциясенә (Бүздәк): 6 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Түреш (Бүздәк районы)

**Түреш** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 2009 елның 1 гыйнварына халык саны 800 кеше тәшкил иткән , 324 хуҗалык. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 722 кешенең яшәве мәгълүм.

## Тарихи мәгълүмат
Авыл 1680 елдан билгеле. 1917 елда биредә 3,1 мең кеше яши.

## Демография

2002 елда 61% халык рәсми рәвештә татарлар , башкортлар – 28%. 
## Танылган шәхесләр

* Тәлгать Хаматшин, Татарстан радиосы дикторы.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
* якындагы тимер юл стаʜсaсенә (Бүздәк): 44 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Эрнесто Теодоро Монета

**Эрнесто Теодоро Монета** (; 20 сентябрь, 1833 ел, Милан – 10 февраль 1918 ел,Милан — итальян журналисты, сәясәтчесе һәм пацифисты. 1907 елда Луи Рено белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты
## Биография
Монета 1833 елның 20 сентябрендә Миланда туа. 15 яшендә үк ул 1848 елгы «Миланның биш көнендә» - миланлыларның Австриягә каршы фетнәсендә катнаша. Шуннан соң ул Пьемонтта, Ивреада хәрби академияне тәмамлый һәм Гарибальдиның «Меңнәр походы»нда (Сицилиядә, 1859 ел) һәм 1866 елгы Австро-итальян сугышында катнаша. Нәтиҗәдә, үзенең милләтчел ышануларына карамастан, Монета тынычлык өчен хәрәкәт активисты була. 1867-1896 елларда ул **II Secolo** дигән демократик газетаның мөхәрире булып эшли. 1887 елда Милләтләр Лигасы оештыруны һәм коралсызландыруны таләп иткән «Тынычлык һәм арбитраж өчен Ломбард лигасына» нигез сала. Бу гамәлләре өчен 1907 елда ул Луи Рено белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Гомеренең соңгы елларында Монета, милләтчел ышануларын пацифистлыктан артыграк күреп, 1912 елгы Итальян-төрек сугышын һәм 1915 елда Италиянең Беренче бөтендөнья сугышына керүен хуплый.

Эрнесто Теодоро Монета 1918 елның 10 февралендә Миланда вафат була.
## Сылтамалар
* Кыскача биография 
* Нобель комитеты сайтында биография 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Италиядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Италия журналистлары
Төркем:Италия сәясәтчеләре
Финляндия татарлары

[right|200px|thumb|[Ярвәнпә мәчете]]

**Финляндия татарлары**, **Суоми татарлары** &nbsp;— Финляндиянең якынча 1000 кешедән торучы этник азчылыгы. Күпчелеге Һелсинки, Турку һәм Тампере шәһәрләрендә яшиләр.

## Тарих
Финляндия татарларының бабалары чыгышлары буенча Түбән Новгород губернасының Сергач өязеннән булган сәүдәгәрләр булалар. Алар 1870 белән 1920 еллар арасында Финляндиядә төрле сәяси сәбәпләр аркасында төпләнеп калалар.

1925 елда Һелсинкидә беренче ислам җәмгыятенә нигез салына.

1940 елны ССРБ Финляндиягә сугыш ача(Совет-фин сугышы (1939-1940)). Финляндия ватандашлары буларак фин татарлары да сугышта катнаша. 1939/40 һәм 1944 елда дәвам иткән сугышта фин гаскәрендә 177 татар корал тотып сугыша.

Икенче Бөек Ватан сугышы нәтиҗәсендә Выборг шәһәре дә ССРБ-га кушылгач, андагы татарлар Тампере һәм Һелсинкигә күченәләр. Нәкъ Тампереда 1943 елда икенче татар җәмгыяте барлыкка килә.

1948 елда Һелсинкидә башлангыч татар мәктәбе эшли башлый. Ул татар җәмгыяте һәм шәһәр муниципалитеты бюджетлары исәбенә татар балаларына ана теле буенча белем бирә. Кызганычка каршы, балалар саны азаю сәбәпле 1969 елда бу мәктәп ябыла, ә аның урынына татарлар яшәгән шәһәрләрдә, шул исәптә Тампереда да татар якшәмбе мәктәпләре ачыла һәм алар бүгенгесе көнгә кадәр уңышлы эшләп киләләр.

## Мәдәният
1970 елланда татарлар ике оешмага берләшәләр&nbsp;— Һелсинки университеты профессоры Гомәр Таһир Габдулла Тукай исемендәге оешма булдыра, ә тиреләр һәм җәнлек мехлары белән сату иткән эре эшмәкәр Абдулла Али милли һәм дини юнәлештәге «Исламия» җәмгыятен җитәкли. Әйтергә кирәк, Гомәр Таһир вафат булгач, аның урынын улы&nbsp;— профессор Окан Таһир ала, Абдулла Али юк булгач та, аның эшен улы Атик Али дәвам иттерә.

2010 елда Финляндия татарлары мәдәни оешмасы 75 еллыгын бәйрәм итте. Гомумән, Финляндия татарлары бик актив дип санала. Даими рәвештә төрле чаралар, бәйрәмнәр үткәрелә.

## Мәчет

 
Финляндия татарларының үз мәчетләре дә бар. Ярвәнпә мәчете исемле бу гыйбадәт йорты 1943 елны ачыла һәм Финляндиядә бердәнбер манаралы мәчет дип санала. Күптән түгел мәчет яңартылды.

## Танылган фин татарлары

* Гайсә Хәкимҗан
* Рәшит Хәкимҗан
* Хәсән Хәмидулла
* Рәшит Насретдин
* Гомәр Таһир
* Габдулла Гали

## Моны да карагыз

* Финляндиядә ислам
* Финляндия ислам мәхәлләсе (журнал)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Финляндия татарлары мәдәни оешманың 75 еллыгын уздыра
* Чит илләрдә яшәүче татарлар 
* Финляндиянең татар җәмгыяте 
* Еракта -SUOMIда кунакта  // Туган як газ.
* Финляндия татарлары / Финские татары "Халкым минем"
* Moskeijaan johtanut tie
* Изге мирас
* Finlandiya Tatarları
* Başkarma - Kaytuıñnı Sagınam
* Финляндия татарлары - "Әллә нигә сине яратам" (1989)

Төркем:Илләр буенча татарлар
Төркем:Финляндия халыклары
Арыслан (Бүздәк районы)

**Арыслан** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Арслан авыл җирлегенә керә - үзәге Иске Богадыда. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 12 кешенең яшәве мәгълүм.
## Тарих
Биредә 1762 елны татар кенәзләре Яушевлар килеп төпләнә. 1877 елны Богады волостенең Арслан авылында Яушевлардан 87 ир заты яши.

## Демография

2002 елда 46% халык рәсми рәвештә татарлар итеп яздырылган, «башкорт» – 45%.

### Авылның атаклы кешеләре

* Фәрит Габдрәхим (1933) – шагыйрь

### Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Фәнис Фәтхи

**Фәнис Фәтхи**, чын исеме **Фәнис Фәнир улы Фәткуллин** — күренекле татар журналисты, публицист, җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1961 елның 6 июнендә Башкортстанның Бүздәк районы Кәпәй-Кобау авылында якты дөньяга килә. Мәктәптә уку елларында ук иҗатка тартыла, төрле темаларга язылган мәкаләләре район һәм республика матбугат басмаларында дөнья күрә. 1979 елда, авылдагы урта мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керә. 1984 елда «Габдулла Тукай иҗатында публицистика» дигән темага диплом эшен яклый.

Эшен Башкортстан дәүләт телерадиокомпаниясе радиосында эшли. Анда татар редакциясе ачылгач, аның баш мөхәррире була. 1992 елда ул «Кызыл таң» газетасында эшкә күчерелә. Шул ук елда «Азатлык» радиосында эшләү өчен бәйгедә катнаша, анда җиңеп чыккач, бер елдан артык радионың Башкортстан буенча үз хәбәрчесе булып эшли. 1993 елның сентябрендә «Азатлык»ның Мюнхендагы (Алмания) штаб-фатирына эшкә алына. Анда 1995 елга кадәр эшли. Аннан соң, радио Праһага күчерелгәч, анда 1998 елның сентябрь аена кадәр хезмәт күрсәтә.

1998 елда журналист Уфага әйләнеп кайта. 1999 елның май аеннан ул «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгының һәм «Интертат» электрон газетасының Башкортстан буенча хәбәрчесе вазифаларын башкара. 2011 елда Татарстан — Яңа Гасыр телекомпаниясенең Башкортстандагы хәбәрчеләр үзәгенең мөдире итеп тәгаенләнде.

Фәнис Фәтхи — оста публицист. Аның язмалары Татарстан һәм Башкортстан матбугатында еш басыла. «Мәдәни җомга» газетасы, «Казан утлары», «Сәхнә» журналлары белән актив хезмәттәшлек итә. 2010 елда Татарстан китап нәшриятында аның «Көрәшчегә җиңелү юк» исемле китабы басылып чыкты. Анда авторның төрле елларда дөнья күргән публицистик язмалары, очерклары, әңгәмәләре урын алган.

2018 елның 23 ноябрендә Уфада вафат

## Сылтамалар
* Уфадагы каләмдәшебезнең алтын юбилее
## Искәрмәләр


Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Токмач (уен)

** Токмач ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен ачыкта уйнала һәм анда 10—20 бала катнаша ала. Иң беренче балалар уенны алып баручы кешене — «повар »ны сайлап куялар.

Кечкенә түгәрәк уртасына җиргә казык кагыла. 2—2,5 метр озынлыктагы юан бауның бер башына элмәк ясап, казыкка киертелә. Элмәкнең төене чишелеп китмәслек нык булырга, шул ук вакытта шомартылган казык өстендә иркен шуып йөрергә тиеш. Казыкның тирә-ягына уенга катнашучы балалар санынча яки бераз артыграк итеп, нарат яисә чыршы күркәләре куярга кирәк. Казык уенда «казан» дип, аның янына салынган күркәләр — «токмач» дип атала.

Бер кулына каеш, икенчесенә бауны тартып тотып, «повар» токмачын мактый-мактый һәрвакыт түгәрәк буенча йөгергәләп тора. Уйнаучыларның һәркайсы, уңайлы вакыт туры китереп, «казан» янына йөгерә һәм «токмач»тан авыз итәргә, ягъни күркәне алып китәргә тырыша. Шул ук вакытта усал «повар»ның каешына эләкмәскә дә кирәк. Тик шунысы бар: казан янына йөгереп килгәндә, уйнаучы берьюлы бер генә күркә алып китә ала. Әгәр дә берәр уйнаучы «повар»ның каешына эләгә икән, бөтен алган күркәләрен кире казанга салырга тиеш. 
Уенны алып баручы ничаклы кызу йөгерсә, аның каешыннан саклану шулкадәр кыенлаша. Чөнки ул бауны кулында тоткан хәлдә каешы белән ераграк арадан да суга ала.

«Токмач» ашалып беткәч, уен тәмамлана. Кулында күркәсе күбрәк кеше җиңүче булып санала. Уен кабатланганда, ул «повар» итеп билгеләнә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кылычлы

** Кылычлы ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ике командир билгеләнеп куела. Балалар шобага әйтешләре белән ике командага бүленәләр. Һәрберсенең кулында «кылыч» (чыбык) була. Бер команда кача, икенчесе аларны эзли. Тапкач, кылыч сугышы була. «Кылыч» тигән кеше «үлә» барып, уен бер команда кешеләр «үлеп беткәнче» дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Алтын капка (уен)

** Алтын капка ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар шобага тотышалар. Иң өскә чыкканы белән аста калганы атаман (утаман) булалар. Калганнары парлашып читкәрәк китеп бер-берсенә исем кушышалар. Берсе — алтын күлмәк, берсе — ефәк шарф. Яки берсе — дәрья, берсе — елга, берсе — акбүз ат, берсе — күкбүз ат, алмагач — сандугач, ак —кара һ.б.

Атаманнар икәү, кулларын капка кебек тотып, «алтын капка» ясыйлар. Калганнары пар-пар киләләр һәм:

— Ефәк күлмәкме, ефәк шарфмы? — дип сорыйлар. Атаманнарның берсе кайсысының кушаматын әйтсә, капка аша чыгып, шуның артына баса. Икенчесе икенче атаман артына баса. Шулай ике атаман кешеләре ике сафка тезеләләр дә, арага сызык сызып, тартыша башлыйлар. Үз ягына тартып чыгара алган як җиңгән була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Энә, җеп, төен (уен)

** Энә, җеп, төен ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Бу уен ачык һавада да, бүлмәдә дә уйнала ала.

Балалар кулга-кул тотынып түгәрәкләнеп басалар. Бер бала — энә, икенчесе — җеп, өченчесе — төен булып, шул тәртиптә бер сафка тезеләләр. Энә җеп белән төенне балалар арасыннан төрлечә йөреп адаштырырга тырыша. Тегеләре бер-берсеннән калмыйча аның артыннан йөриләр. Әгәр берәрсе адашып калса, аның урынына икенче бала уйный. Ә тегесе түгәрәккә баса. Уен шул рәвешчә дәвам итә.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Таулар (Бүздәк районы)

**Таулар**, **Иске Таулар** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, авыл җирлеге үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 737 кешенең яшәве мәгълүм. Күрше Көбәк авылы белән бер тоташ торак пунктын тәшкил итә.

### Демография
1917 елда Иске һәм Яңа Тауларда 2745 кеше яши. Милләте буенча: 1960 типтәр, 738 башкорт, 17шәр мишәр һәм рус, 13 татар.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Тауларда 1489 татар һәм 6 рус, Яңа Тауларда 718 башкорт, 9 рус, 6 татар исәпкә алына.

2002 елгы халык санын алу буенча 76% халык татарлар, ләкин мәгълүмат тулы түгел.

## Шәхесләр

## Социаль тармак
Авылда урта мәктәп эшли.

### Җитештерү тармагы
«Алга» хуҗалыгы.

## Дин
Мәчет бар.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 45 км

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Тавларовский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Ахун (Бүздәк районы)

**Ахун** () — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Күзәй авыл советына керә. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 387 кешенең яшәве мәгълүм. Иске карталарда ике авыл буларак теркәлгән: Иске Ахун һәм 2нче Ахун.

### Демография
1917 елда Ахунда 520 кеше яши, милләте буенча барысы татарлар. 2нче Ахунда 52 татар һәм 9 типтәр яши.

Өч ел узуга, 1920 елда Иске Ахунда 543 татар һәм 1 рус, 2нче Ахунда 65 татар исәпкә алына.

2002 елда 2 торак пункты буларак исәпкә алынган Иске Ахун һәм 2нче Ахун. Иске Ахунда – 30% татар, 56% башкортлар, 2нче Ахунда – 100% башкорт.

## Социаль тармак
Авылда төп (9 класслы) урта мәктәп эшли.

## Авылның атаклы кешеләре

* Айрат Арсланов (1928-2010) – Татарстан һәм РСФСР халык артисты.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 50 км
* тимер юл станциясенә: 35 км
* авыл советы үзәгенә (Күзәй): 5 км.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Тавларовский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Күзәй

**Күзәй** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Күзәй авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 492 кешенең яшәве мәгълүм.
### Демография
1917 елда Күзәйдә 1280 кеше яши, милләте буенча татарлар – 565, башкортлар (яңа башкортлар) – 543, руслар - 12 типтәр яши.

Өч ел узуга, 1920 елда 681 татар, 581 башкорт, 3 рус  исәпкә алына.

2002 елда Күзәйдә 41% татар, 57% башкортлар исәпкә алынган.

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Фәния Чанышева, шагыйрә.
* Зинфира Гафарова (1936 ел), китапханәче, библиограф. Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).

## Социаль тармак
Авылда урта мәктәп эшли.

## Җитештерү тармагы
Шәхси теплицалар

## Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 45 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 40 км

### Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Кузеевский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Сыртлан

**Сыртлан** () — Сыртлансыманнар гаиләсе, ерткычлар отрядына керүче хайван. Характерлы билгеләре: таза һәм очланган йөз белән кыска һәм таза баш; арткы аягы алдагысыннан кыска булганлыктан сырты өскә калкып тора.Очлыклары дүрт бармаклы (*Proteles*тан кала), тырнаклары гел чыгып йөри; бармакка басып йөриләр. Койрык: озын, каты, пумала йон муенда һәм арка буенча ял барлыкка китерә.

Бүгенге көндә бары дүрт төр сыртлан билгеле:
* ;
* ;
* ;
* .

## Яшәү географиясе
thumb|left|200px|Франциянең көньягында урнашкан Шове мәгарәсендә 20 мең ел элек ясалган сыртлан рәсеме
Сыртланнар Африкада һәм көньяк Ауразияда яшиләр. Ләкин бозлык чорына кадәр бөтен Аурупада да мәгарә сыртланы яшәгән (*Hyaena spelaea*).

Төркем:Сыртлансыманнар
Төркем:Имезүчеләр гаиләләре

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Зоология
Каран (Бүздәк районы)

**Каран** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Каран авыл советы үзәге. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 358 кешенең яшәве мәгълүм.

### Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Богады вулысы, Каран авылында 1093 кеше яши, типтәр. Биредә өч мәчет, ун су тегермәне, өч кибет булуы мәгълүм.

Өч ел узуга, 1920 елда Бүздәк вулысының Каран авылында 1082 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Иске Актауда 66% халык татар итеп, 29% башкорт итеп яздырылган алынган.

### Мәгариф
Каранда урта мәктәп, Бүздәк авыл хуҗалыгы көллияте эшли.

## Шәхесләр

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 18 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 18 км

### Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Каранский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Каңлы-Төркәй

**Каңлы-Төркәй** — Башкортстанның Бүздәк районындагы бердәнбер башкортлар яши торган авыл. Авыл советы үзәге.
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 828 кешенең яшәве мәгълүм.

### Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Түреш вулысы, *Төркәй* авылында 390 кеше яши, шул исәптән башкортлар – 357, мишәрләр – 33 кеше.

Өч ел узуга, 1920 елда шунда ук 395 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Каңлы-Төркәйдә 100% башкорт яши итеп күрсәтелгән.

### Мәгариф
Каңлы-Төркәй урта мәктәбенең 101 укучысы бар. 
### Авылның атаклы кешеләре

* Галия Богданова (1944), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (1998). БР атказанган табибы (2002).
* Хәким Гыйләҗев (*1923-1997*) - язучы. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1973).

### Җитештерү тармагы
### Дин
### Географик урынлашу

* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 33 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 27 км
### Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Канлы-Тюркеевский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Кәрим Сәламә

**Кәрим Сәламә** (, ) — чыгышы белән гарәп булган АКШ музыканты. Тамырлары Мисырга тоташа. Америкада беренче мөселман кантри музыкасын башкаручы буларак танылган. Аның җырлары кантри, поп һәм рок юнәлешләренең кушылмасы. «Generous Peace» («*Юмарт Тынычлык*»), «This Life of Mine» («*Бу минем тормышым*») һәм «City of Lights» («*Утлар шәһәре*») дигән өч альбомы дөнья күрде.

## Тормыш юлы
1960 нчы еллар ахырында АКШка Сәламәнең әти-әнисе күченә. Туган баласына алар Кәрим Сәламә (ягъни *Юмарт Тынычлык*) исемен кушалар.

## Дискография
3 альбомы бар.

### 2006: ''Generous Peace''
* Get Busy Living
* Baby I'm a Soldier
* A Land Called Paradise
* Valley
* Hold On
* Peace Remain
* Come Now
* Lady Mary
* Chivalry's Not Dead

### 2007: ''This Life of Mine''
* This Life of Mine
* Generous Peace
* More Than
* I Miss You (Hopefully)
* Rise Up Protectors
* My Tears Aren't Pure
* It Came to Be
* A Friend Like You
* Get Busy Living (Acoustic)
* My Way Home
* Aristotle and Averroes

### 2011: ''City of Lights''
* Makes Me Crazy
* Heavenly Dreams (feat. Kelley Peters) 
* 1980 Something (feat. The WitWits) 
* City of Lights 
* We Could Be Friends 
* Believe in Love 
* If I Could 
* Generous Peace 
* Beat in My Heart (feat. Electric Love Café)
* Love Relentlessly 
* When I Fall 
* Picnics and Sunshine 
* Aristotle and Averroes 
* Baby I'm a Soldier 
* Baby I'm a Soldier (Part II)

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* YouTube сайтында рәсми сәхифәсе 
* Facebook сайтында рәсми сәхифәсе 

Төркем:АКШ музыкантлары
Төркем:Америка мөселманнары
Галимҗан Орлов

**Галимҗан Мостафа улы Орлов** (; 1929 ел, Камка авылы, Түбән Новгород өлкәсе) — татар тарихчысы, язучы, өлкә өйрәнүче.

## Тәрҗемәи хәле
Сергач районы Камка авылында игенче гаиләсендә туган. 1947–51 елларда Кучкай Пожары педучилищесында укый. 1956–60 елларда – Горький Югары партия мәктәбендә укыган. Мәктәптән соң 1946 елга кадәр колхозда төрле эшләрдә катнаша. Горький автозаводында эшли. 1951–52 елларда  – Кызыл Октябрь РОНОсы инспекторы. 1952–56 елларда – ВЛКСМ район комитетытының 1нче секретаре. 1961–67 ее. – Горький өлкә башкарма комитеты аппаратында. 1967–96 елларда – Горький авыл хуҗалыгы институтының философия кафедрасында эшли. 1977 елда философия фәннәре кандидаты, доцент. 
## Эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлегенең юнәлеше – милли азчылык проблемалары, милләтләр тарихы, Түбән Новгородлылар тарихы. Кырыкка якын публикацияләре бар. «Мещера, мещеряки, мишари» (1992), «Нижегородские татары. Этнические корни и исторические судьбы» (2001), «Камкино: история и современность» (2003) китаплары авторы.

1990 елдан өлкә татар мәдәнияты үзәге «Туган як» оештыручысы һәм идарәчесе булып тора. Бүгенге көндә шушы Үзәкнең шәрәфле рәисе. Бөтендөнья татар Конгрессының (1992, 1997) делегаты.  Конгрессның Башкарма комитеты әгъзасы.

1990 елда инициатив төркем тырышлыгы белән бүгенгәчә уңышлы эшләп килгән өлкә «Туган як» газетасын булдыруда аның өлеше зурдан.

## Дәрәҗәсе
Фәлсәфә фәннәре кандидаты, доцент.

## Сылтамалар
* Түбән Новгород татарлары биография сүзлеге: Орлов Алимҗан Мостафа улы
* А. М. Орловның шәхси сәхифәсе
* Татар электрон китапханәсе: Язучы сәхифәсе 
«Туган як»: Милләтебез горурлыгы ул

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Төбәк тарихчылары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Фредрик Байер

**Фредерик Байер** () – Данияле язучы һәм сәясәт эшлеклесе. Пацифистик хәрәкәткә нигез салучыларның берсе буларак исәпләнә. 
## Биография
Рухани гаиләсендә туып үсә, Дания армиясендә әфисәр буларак хезмәт итә. 1864 елда Пруссиягә һәм Австриягә каршы сугышта катнашып лейтенант дәрәҗәсенә ирешә. 1865 елда армия хезмәтеннән китә һәм Копенһагенга күченә. Анда ул укытучы, тәрҗемәче һәм язучы буларак эшли. 1872 елда Дания Парламентына сайлана һәм анда киләсе 23 ел буена урын алып тора. Парламент әгъзасы буларак халыкара арбитражны төрле низагъларны туктатуда куллану өчен зур эшчәнлек алып бара. Шулай ук Даниядәге һәм Аурупадагы күпсанлы тынычлык оешмаларының эшчәнлеген яклый торган була.

1891 елдан 1907 елга кадәр Халыкара тынычлык бюросының рәисе булып тора. 1908 елда Клас Понтус Арнольдсон белән бергә Тынычлык өчен Нобель премиясен ала.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Даниядән Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Дания язучылары
Төркем:Дания сәясәтчеләре
Олы Кайбыч

**Олы Кайбыч**  — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл.Район үзәге булып тора. Иске Чәчкаб, Афанас, Симәки авыллары белəн бергә Олы Кайбыч авылы җирлеге үзәге булып тора.
Казаннан 100,  Колаңгы тимер юл станциясеннән 22 чакрымда урнашкан. Авыл эченнән Бәрле елгасы ага.
## Халкы
Авылда нигездә татарлар яши, 2010 елга халык саны 1600 кеше

2002 елга милли составы: татарлар - 1513 (96%), руслар - 52 (3%), чуашлар - 8 (0,5%).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1719 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92,20%,
урыслар — 5,82%,
башка халыклар — 1,69%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,29%.

## Мәгариф
* Олы Кайбыч урта мәктәбе
## Мәдәният
* Галия Кайбицкая музее
 
## Галерея

Файл:Мечеть в Больших Кайбицах.JPG|Олы Кайбыч авылы мәчете
Файл:Здание администрации в Больших Кайбицах.JPG |Кайбыч районы администрациясе бинасы
Файл:Дом-музей Галии Кайбицкой в Больших Кайбицах.JPG|Галия Кайбицкая музее 

## Танылган шәхесләр
* Рәис Заһидуллин (1932―1998), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Сабах Кәлимуллин (1931) — Татарстан АССРның атказанган зоотехнигы.
* Илмас Хәмидуллин (1974), ТР Кайбыч районы мәгариф бүлеге начальнигы (2018 елдан).

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы татар авыллары
Төркем:Татарстан район үзәкләре
Иске Актау

**Иске Актау** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Каран авыл сәвитына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 303 кешенең яшәве мәгълүм.

Беренче кат 1714 елда искә алына.

### Демография
1917 елда үткәрелгән авыл хуҗалыгы исәбен алу мәгълүматларыннан Бүздәк вулысы, Актау авылында 1381 кеше яши, милләте буенча типтәр – 1376, руслар – 5 кеше. Биредә өч мәчет, ун су тегермәне, өч кибет булуы мәгълүм.

Өч ел узуга, 1920 елда 1317 кеше яши, барысы да татар итеп язылган.

2002 елда Иске Актауда 67% халык татар итеп, 32% башкорт итеп яздырылган.

### Авылның атаклы кешеләре

* Муллаян Халиков (1894-1937) - Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе Халык Комиссарлары Сәвиты Рәисе, Башкорт Сәвит җөмһүриᴙтсын төзү турында” Килешүдә имзасын В. И. Ленинныкы белән янәшә куючы.

### Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 21 км
* авыл җирлеге үзәгенә (Каран): 3 км
* тимер юл стaʜсасенә (Бүздәк): 21 км

### Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Каранcкᴎ сельсәвит 

## Сылтамалар
* Сәвит муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Тугай (Бүздәк районы)

**Тугай** — Башкортстанның Бүздәк районындагы татар авылы, Сабай авыл советына карый. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 300 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография

2002 елда Тугайда 56% халык татар итеп, 42% башкорт итеп яздырылган.

## Мәгариф
Тугай төп (9 еллык) мәктәбенең 1902 елда салынган элекке ике катлы агач бинасы  авария хәлендә иде. 2008 елда ул прокуратура кисәтүе белән ябылган. 
Иске бина ремонтланганнан соң 2009 елда мәктәп яңадан ачылды. Тасма кисү тантанасында Башкортстан президенты Мортаза Рәхимов катнаша.. 2008-09 уку елында биредә 45 бала укый, шул исәптән 16сы күрше Яңа Сабай (Идәшбаш) авылыннан йөреп укый. Алар өчен 16 урынлык интернат эшләнгән.

## Географик урынлашу
* район үзәгенә кадәр (Бүздәк): 50 км
* авыл җирлеге үзәгенә (Иске Сабай): 5 км
* тимер юл станциясенә (Бүздәк): 43 км

## Танылган шәхесләр

* Сабах Сәлимов (1930-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сельское поселение Сабаевский сельсовет 

## Сылтамалар
* Совет муниципальных образований Республики Башкортостан 

Төркем:Бүздәк районы
Симәки

**Симәки** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Иске Чәчкаб, Олы Кайбыч, Афанас авыллары белəн бергә Олы Кайбыч авылы җирлегенә керә.
## География
Симәки Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 68 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан төньяк-көнчыгышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан.

Казаннан 100, Олы Кайбычтан 3, Колангы тимер юл станциясеннән 15 чакрымда урнашкан. Авыл Бәрле елгасы ярында урнашкан.
## Тарихы
Авыл атамасы төрки ямәк (шәмәк, сәмәк) кабиләләре атамасыннан килә дип уйланыла.
Авыл Казан ханлыгы чорында нигезләнә. Башта бу татар авылы булып саналса да соңрак руслаша, ә татарлар йә руслашкан, йә күченеп киткәннәр.
## Халык саны

Милли состав (2010): татарлар — 41%, руслар — 54%, чуашлар - 5%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 55 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 60%,
татарлар — 36,36%,
башка халыклар — 3,64%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Куләсә сугу

** Куләсә сугу ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уен гадәттә авыл урамында уйнала. Балалар шобага әйтешләре ярдәмендә ике командага бүленәләр. Һәрберсендә бер башы кәшәкә сыман бөгелгәнрәк 1,5—2 м чамасындагы таяклар була. Уен башланганчы ук күп итеп уртача юанлыктагы агачтан күләсәләр (тәгәрмәчләр) кисеп куялар.

Командалар, бер-берсеннән 25 —30 м чамасы ара калдырып, кара-каршы бер-бер артлы тезелеп басалар. Уенчы белән уенчы арасында да 2—3 метр ара калдырырга кирәк.

Бер команданың иң беренче торучысы каршы якка таба күләсәне тәгәрәтеп җибәрә. Каршы як команда кешеләре аны туктатырга һәм «үтермичә» (күләсәне яссы ягына егылтмыйча) кире якка сугып җибәрергә тырышалар. Гомумән, һәр як күләсәне үз ягында «үтермәскә» тырыша. Чөнки, күләсәне тәгәрәткән яисә сугып җибәргән команданың баш кешесе күләсә «үлгән» җиргә килеп, калганнары аның артына тезеләчәк. Ә тәгәрмәчне «үтергән» як кирегә таба чигенеп баса. Шулай итеп, командалар бер-берсен әле бер якка, әле икенче якка куып йөртәләр.

Кайсы команда каршы яктагыларны күбрәк арага куа, шул команда җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Индеецлар биюе (уен)

** Индеецлар биюе ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Уенчылар кулга-кул тотынышып бер түгәрәк ясыйлар. Уртага түгәрәкләндереп берничә таяк, утын агачы утырталар.

Уен башланыр алдыннан уйнаучылар так-җөпләрне билгеләп аерылалар. Алар аралашып басалар һәм, аерылып торсынга, җөпләр сул кулларына яулык бәйлиләр. Уенда таклар белән җөпләр бер-берсен тартып, шул утыртылган агачларны аудартырга тырышалар. Шулай тартышу вакытында кем агачларның берәрсен аударса, ул уеннан чыга.

Кайсы як уенчылары җиңеп чыга, аларны җиңелүче якныкылар аркаларына атландырып уен урынын бер кат әйләндерәләр.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Зәңгәт белән таш ату

** Зәңгәт белән таш ату ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ир балалар тарафыннан уйнала торган уен. Иң беренче малайлар бау ишеп, зәңгәт ясыйлар. Аның тәртибе болай: юкә алып, бер метр чамасы яссы бау ишкәч, бауны ике тармакка аералар һәм 10—15 см кадәре булгач, тагын бергә әйләндереп ишәләр. Бауны икегә бөкләгәч, аеры җире уртага калырга тиеш. Бауның озынрак ягын уң кулга урап бәйлиләр, кыскарак ягын учка гына кысып тоталар. Аннан соң таш алып бауның аеры җиренә куялар һәм селтәп әйләндерәләр. Шул вакытта ташны кай тарафка ыргыту ният ителсә, шул ноктада бауның кыска ягын кулдан ычкындыралар. Кем шулай ыргытып ташны ераграк җибәрә алса, шул җиңүче була.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары
Кәшәкә (уен)

** Кәшәкә ** — татар халык уены.

## Уйнау тәртибе
Ачык һавада уйнала торган малайлар уены. Мәйдан уртасында диаметры — 20—25, тирәнлеге 10—15 сантиметр тирәсе булган чокыр (оя) казыла. Аның тирәсендә әйләнә буенча 1—1,5 м радиус белән уйнаучылар санынча кәшәкә (кәкре башлы таяк) сыярлык чокырчалар ясала. Санамыш белән бер көтүче сайлап куялар. Уен башланганда, һәр уенчы үз оясы янында булып, кәшәкәсен оясында тота. Көтүче билгеле бер шакмакны (яки таш кисәген) уртадагы чокырга төшерергә тырыша. Ә башка уенчылар аның шул шакмагын (ташын) ераккарак сугып җибәрәләр дә тиз генә кәшәкәләрен үз ояларына тыгалар. Көтүче һөҗүмне яңадан башлый: кәшәкә белән шакмакны (ташны) тәгәрәтә-тәгәрәтә, сакланып кына кабат-кабат уен мәйданчыгына якынлаша. Ул арада берәрсе шакмакны (ташны) тагын еракка бәреп җибәрә. Шул вакыт көтүче җаен табып кәшәкәсен тиз генә аның оясына тыгып өлгерсә, оясыз калган уенчы көтүчегә әверелә, ягъни хәзер инде шакмакны (ташны) уртадагы чокырга ул төшерергә тиеш.

Әгәр көтүче максатына ирешә икән (ягъни шакмак уртадагы чокырга төшсә), «Күчтем-күч» ясыйлар. Һәр уенчы, «Күчтем-күч!» дип кычкыра-кычкыра, тиз генә уң яктагы күршесенең бушаган оясына күчә. Көтүче шул арада кәшәкәсен буш ояга тыгып калырга тырыша. Бер ояга бер генә кәшәкә сыя. Шуңа күрә «Күчтем-күч» көтүче оя яулап алганчы дәвам итә. Уенчылар, «Иске уенчыга урын юк» дип кычкыра-кычкыра, бер оядан икенчесенә күчәләр. Шулай күчә торгач, берәр «ачык авызы» барыбер табыла. Оясыз калган уенчы көтүче булырга мәҗбүр. Уен шулай яңа көтүче булган саен яңадан башлана.

## Чыганаклар
* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. — Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

Төркем:Хәрәкәтле уеннар
Төркем:Татар уеннары