Ğäräp älifbası

[right|300px|thumb|Xäzerge ğäräp älifbasında yazılğan [kitapnıñ açılış bite.]]
**Ğäräp älifbası** bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan yazulardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filipin, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.

## Tarix
Ğäräp yazuınıñ borınğı watanı – Üzäk Ğäräbstan. Anıñ berençe ürnäkläre (Lixyäni, Samudi, Safi kebek taşyazmalar) Ğäräbstan yarımutrawı cirendä häm Süriäneñ Könyaq töbäklärendä tabılğan. Alarnıñ yazılu waqıtları 1.–4. yözlärgä qarıy.

Üzeneñ üseş yulında Ğäräp yazuı törle üzgäreşlär kiçergän. Anıñ çişmä başında borınğı Finiki älifbası tora. Ämma Ğäräp yazuınıñ kamilläşterüenä Nabati wä Arami yazularınıñ da zur yoğıntı yasağanlığı mäğlüm.

Xäzerge waqıtta ğälimnär Ğäräp yazuınıñ iñ borınğı ürnäge itep Qufi yazuın sanıylar. Ul Yefrat yılğası buyında urnaşqan Ğäräp xälifäte zamanında (7.-9. yözlär) başqala xezmäten ütägän äl-Qufa şähärendä tabılğan. Soñğıraq çorlarda, xattatlar tırışlığı belän, Ğäräp yazuı haman kämilläşä barğan, anıñ küp törle şäkelläre barlıqqa kilgän. Ğälimnär raslawınça, alarnıñ sanı yöz yegermegä citä. Ämma bügenge köndä bu ölgelärneñ altı-cide töre genä aktíf qullanıla. Alarnıñ Ğäräpçä atamaları: Qufi, Näsx, Söls, Röqğä, Nästäğliq, Diwan, Şikästä.

## Älifba tozeleşe

Ğäräp älifbası 28 xäreftän tora, alar barısı da tartıqlarnı bilgeläw öçen.

Ğäräpälif belän yazılğan süzlär uñnan sulğa taba yazıla wä ber yuldan ikençe yulğa süz küçerü närsä yuq.

Xäreflär barlıq oçraqlarda da ber genä bieklekta yazıla, yäğni Ğäräp älifbasında baş xäreflär yuq.

Ğäräp süzläre härçaq tartıqtan ğına başlana, *älif* xärefe dä *hämzä* belän başlana.

Ğäräp älifbasında xäreflarneñ dürt törle yazılu räweşe qullanıla: 
* ayırım yazılışı, 
* süz başında, 
* süz urtasında, 
* süz azağında.

### Töp xäreflär

Ğäräp älifbasında altı xäref özek xäreflär dip atala:
* ﺍ älif
* ﺩ däl
* ﺫ zäl
* ﺭ rä
* ﺯ zä
* ﻭ waw

Şul *özek xäreflär* üzlärennän soñ kilgän xäreflär belän (sul yaqtan) totaşmıylar wa süzda urın aluınnan üz qıyäfäten üzgärtmilär. *Özek xäreflärdän* soñ kilgän xäref süz başındağıça yazıla.

Ğäräp xärefläre noqtalı yazalış buyınça:
* möhmäl - noqtasız xäreflär
* ber noqtalı
* ike noqtalı
* öç noqtalı

Menä *älif* xärefe genä aldan barğan xäref belän totaşıla.

#### Tartıqlar

Ğäräp telendä icek yasawçı awazlar bularaq suzıqlar yörsälär dä, alarnıñ neçkä/qalın buluı tartıqnıñ neçkä/qalın buluına qarıy. Yäğni bu yaqtan Ğäräp yazuı elekke Orxon älifbası kebek, suzıq awazları öçen öç xäref kenä bar, wä alarnıñ qalın/neçkälege nindi tartıq belän toruların bilgeli.

Ğäräpçädä 7 *istiğälä* (qalın tartıq) belderüçe xäref bar: ﻕ ﻍ ﻁ ﻅ ﺹ ﺽ ﺥ. Bu xäreflär belän *fätxä* [a] itep, *käsrä* [í] itep, wä *zämmä* [u] itep uqıla.

Başqa xäreflär *istifälä* (neçkä tartıq) belderälär, wä alar belän *fätxä* [ä] itep, *käsrä* [i] itep, wä *zämmä* [ü] itep uqıla.

### Xäräkälär

Ğäräp telendä xärefneñ öst/astında quyıla torğan berniçä xäräkä qullanıla. Uqığanda, başta xäref uqıla, annarı ğına xäräkä.

#### Suzıqlar

Ğäräp telendä altı suzıq awaz bar, wä bik yış oçraqlarda alar bötenläy yazılmıylar, bu närsä qayçaqta ikemäğnälelekkä dä kiterä ala.

Suzıqlarnıñ öçese qısqa: [ä], [i], [u]. Qısqa suzıqlar yazuda ayırım xäref ilä tügel, xäräkä aşa ğına bilgelänä:

* **َ** – qısqa [a] – *fätxä*
* **ِ** – qısqa [i] – *käsrä*
* **ُ** – qısqa [u] – *zämmä/damma*

Ozın suzıqlarnı *mäd* (*suzu*) xärefläre ilä kürsätelä wä xäräkälärgä qarağanda ike märtäbä suzıbraq uqıla:

* fätxäle xäreftän soñ xäräkäsez *älif* kilsä, şul *fätxä*+*älif* ozın [ā] kebek uqıla: دَ‌ا – [dā]
* käsräle xäreftän soñ xäräkäsez *yä* kilsä, şul *käsrä*+*yä* ozın [ī] yä ki [iy] kebek uqıla: دِ‌ي – [diy]
* zämmäle xäreftän soñ xäräkäsez *wäw* kilsä, şul *zämmä*+*wäw* ozın [ū] yä ki [uw] kebek uqıla: دُ‌و – [duw]
* fätxäle wä hämzäle *älif*tän soñ tağın ber xäräkäsez *älif* kilsä, şul ike *älif* urınına ber dulqınlı *älif* yazıla wä ul ozın [ā] kebek uqıla. أَ + ا = آ

#### Tänwin xäräkäläre

* **ً** – fätxä tänwin – [än] uqıla. Mísal: **بَابًا** – [bābän]

* **ٍ** – käsrä tänwin – [in] uqıla. Mísal: **بَابٍ** – [bābin]

* **ٌ** – zämmä tänwin – [ün] uqıla. Mísal: **بَابٌ** – [bābün]

: İskärmä: Fätxä tänwinle xäreftän soñ xäräkäsez *älif* kilsä, şul *älif* uqılmıy.

#### Başqa xäräkälär

##### Täşdid

Ğäräp telendä ber ük tartıq awazlar ber-ber artlı kilsälär, berençese genä yazıla wä ikençese urınına *täşdid* xäräkäse (*täşdidläw*/*ikelätkeç* bilgese) genä quyıla: ّ

Täşdidle tartıq käsrälä bulsa, käsräse tartıq ilä täşdid arasına quyıla.

##### Sükün/Säken

Ğäräp icege ike törle bula, yä açıq, yä yabıq. Menä ْ  – *sükün* ul tartıqnıñ yomıqlıqnı beldergeç bularaq qullanıla, icek yabuçı xäräkä, wä säkenle tartıq äytkändä awız yomıla. Mísal: بَبْ [bä+b]

Säken quyılmağan oçraqlarda tartıq barıber suzıq belän uqıla: قلب [qäläba]. Wä [qälb] äyteleşen bilgeläw öçen [l] ilä [b] tartıqlardan torğan iceklärne säken belän yabalar da: قلْبْ [qälb] (xäreflärne ayırım yazğanda: ق‌لْ‌بْ).

##### Hämzä

Hämzä atlı tawışsız tartıq ayırım ﺀ xärefe bularaq ta yazıla, wä başqa teräk xäref belän xäräkä bularaq ta:

* *älifneñ* öst/astında: إ  أ
* *wäw* östendä: ؤ
* *yä* östendä: ئ

: İskärmä: *älif*, *wäw*, *yä* xärefläre *hämzä* xäräkäse öçen nigez/teräk bulıp qına toralar, wä uqığanda äytelmilär.

##### Grammatik cenes bilgese (Märbütä)

Ğäräp telendä ike cenes bar:
* *mözäkkär* – ir cenese
* *möännäs* – xatın-qız cenese

Märbütä Ğäräp älifbasına ayırım xäref bularaq kermi, çönki ul cenes belderü öçen genä wä mäğnäse anıñ [t] awazı. *Möännäs* isemnär “tä märbütä” (*tügäräk [t]*) belän tämamlanalar.

Misal: قَرِيلَةٌ

### Başqa xareflar

Ğäräp älifbasında xäreflär berläşmäläre dä qullanıla, yäğni berniçä xärefneñ ber-bersenä totaşılıp yazıluı. Şul berläşmälärneñ *lām älif* genä mäcbüri, başqalarnı ayırım xäreflär aşa da yazarğa mömkin, çönki alarnıñ säkeldä bulmawı da ixtimal. Misallar:

: *[[Allah]]* süze bolay da yazıla: ﷲ

: *Sall-Allahu-äläyhi-wäs-sälläm*: ﷺ

### Assimilätsiä

## Sannarnıñ yazılışı

## Ğäräp älifbası başqa tellärdä

Bügen Ğäräp älifbası bu tellärdä yazu öçen qullanıla:
* Törki tellär söylämnäre öçen Şeñcan, Äfğänstan, Ğıyraq, İranda qullanıla
* Farsı tele öçen İranda
* Körd tele öçen Ğıyraqta
* Urdu, Kaşmir, Sindhi wä Baluçi tele öçen Päqstanda

Elek qullanıldı:
* Törki teleneñ bar söylämnäre öçen (1926-1928 yıllarına qädär)
* Afrikaans tele öçen (Möselmannar arasında)
* Belarus tele öçen (Tatarlar qullandı)
* Qıtay tele öçen (Möselmannar arasında)

## Ğäräp tele wä sanaq

Ğäräp xärefläre Unicode eçendä “Ğäräp öleşendä” (U+0600–U+06FF) yatalar. *Ğäräp xärefläreneñ Berençe töre* U+FB50–U+FDFF urınnarın alğannar, wä *Ğäräp xärefläreneñ İkençe töre* U+FE70–U+FEFF urınnarda. Sanaqta Ğäräpçä mäten uqılış buyınça saqlana, törle programnar isä anı inde üzençä kürsätälär.

Monnan tış Ğäräp älifba belän yazu öçen berniçä berbaytlı bilgelämä dä qullanıla, mäsälän ISO-8859-6.

## Monı da qara

* Ğäräp älifba däreslege
* Ğäräp tele
* Ğäräp sannarı
* Гарәп язуы

## Päräwezdä
* Omniglot.com: Ğäräpälif – İnglizçä
* Нәниләргә гарәп алфавиты
* Гарәп әлифбасы дәресе. Беренче дәрес,  татарча видео Vk.com

Төркем:Әлифбалар
*