open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ямал ярымутравы

**Ямал ярымутравы** — (,  — җир +  — кырый) — Көнбатыш Себерның төньягындагы ярымутрау.

Мәйдан — 122 мең кв. км. Җир өслеге — тигезлек. Озынлыгы 700 км, киңлеге 240 километрга кадәр. Иң биек ноктасы — 84 м. Ярлары күбесенчә иңкү. Күлләр күп (Яррото, Ямбуто, Нейто һ.б.). Төп елгалар — Сёяха, Юрибей, Харасавэй. Тундра үсемлекләре белән капланган; көньякта урман тундрасы бар. Хаваннардан лемминг, ак төлке, төньяк боланы бар; кошлардан көртлек, котып ябалагы, җәй көне күпләп казлар һәм үрдәкләр очып киләләр. Боланчылык, аучылык, балык тоту үсеш алган. Газ чыганаклары табылган. Об култыгы ярында диңгез көймәләре тукталган урыны  — Новый Порт бар.
Печора

**Печора** яки **Пичура** (, , ) — Россиянең Европа өлешендә төньяк-көнчыгышында урнашкан елга. Озынлыгы 1809 км, бассейнның мәйданы 322 мең км². Төньяк Урал тауларыннан башланып, Печора түбәнлеге буйлап ага. Баренц диңгезенең Печора култыгына коя. Кар, яңгыр сулары белән туена. Октябрь-ноябрьдә боз белән каплана, май аенда боздан арына.

Төп кушылдыклары — Уса, Лая, Шапкина, Щугор, Илыч (уң), Ижма, Кожва, Пижма, Силма, Сула (сул). Коелган урынында уртача су чыгымы 4100 м³/сек. Елга көймәләр йөреше Троицко-Печорскига кадәр, җәй һәм көз көне — Усть-Уньяга кадәр. Диңгез көймәләре Нарьян-Марга кадәр керә алалар. Балык тотыла. Бассейнында ташкүмер (Печора күмер бассейны), карамай (Ухта) һәм газ чыганаклары бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Коми Республикасы елгалары
Төркем:Печора
Төркем:Ненец АО елгалары
Төркем:Баренц диңгезенә коючы елгалар
Салават Юлаев премиясе

**Салават Юлаев премиясе** яки **Салават Юлаев исемендәге Дәүләт премиясе**, *рәсми исеме*: Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе (, ) — Башкортстанның мәдәният-сәнгать өлкәсендә (*[[әдәбият]], сынлы сәнгать, [[музыка]] сәнгате, [[театр]] сәнгате, хореография, [[кино]] сәнгате, [[архитектура]]*) бирелә торган иң югары дәүләт бүләге. 1967 елдан бирле тапшырыла.

2025 елдан башлап ел саен һәрберсе берәр миллион сумлык өч дәүләт премиясе бирелә. Дәүләт премиясенә лаек булучылар саны күбрәк булган очракта, Башкортстан Республикасы Башлыгы каршындагы комиссия, финанслауның гомуми суммасын арттырмыйча, бер өстәмә дәүләт премиясен бирү турында тәкъдим керткән.

## Тарих
1967 елда БАССР хөкүмәте әдәбият, сәнгать һәм  архитектура өлкәсендәге иң яхшы әсәрләрне билгеләү өчен С. Юлаев исемендәге премия булдырган. 1991 елга кадәр, кагыйдә буларак, икешәр премия тапшырыла торган булган. 1992 елдан «БР С. Юлаев исемендәге дәүләт премиясе» дип атала. 
* Лауреатлар 1967 елдан БАССР хөкүмәт башлыгы һәм КПСС өлкә комитеты сәркатибе кул куйган карар нигезендә, 1994 елдан БР президенты указы белән билгеләнә.
* Беренче бүләкләү 1967 елның 25 октябрендә, Октябрь инкыйлабының 50 еллыгына тапшырылган (1968 елдан БАССР төзелү көнендә, мартта тапшырылган). Беренче лауреатлар – Һәдия Дәүләтшина (*вафатыннан соң*), Мостай Кәрим, Фәйзи Гаскәров, Заһир Исмәгыйлов.
* 150 шәхес, 1 иҗат коллективы *([[Фәйзи Гаскәров ансамбле]])* бүләкләнгән.

## Статуc

* Бүләкләнүчеләргә лауреат исеме бирелә, диплом һәм күкрәккә тага торган билгесе тапшырыла.
* Нигезнамә буенча, лауреатлыкка намзәтләр исемлеге матбугатта игълан ителә, иҗтимагый тикшерү уза, соңыннан премия буенча комиссия лаеклыны сайлап ала.
* Премиягә тәкъдим ителгән иҗат төркеме, кагыйдә буларак, 5 намзәттән артмый.
* «Озак еллар нәтиҗәле эшләгән  өчен» дигән сәбәп белән намзәтләр кабул ителми.
* Алдагы елларда Ленин премиясе, РСФСР (РФ) дәүләт премиясе алган әсәрләр тәкъдим ителми.
* 2025 елда премия күләме *1 000 000* сумга җиткән

## Салават Юлаев премиясе лауреатлары
### [[1960-еллар]]

### [[1970-еллар]]

### [[1980-еллар]]

### [[1990-еллар]]

### [[2000-еллар]]

### [[2010-еллар]]

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  Минишева А. Я. Лауреаты премии Башкирской АССР имени Салавата Юлаева.  Уфа, 1981.     
*  Р. Шәкүр. Салават Юлаев премиясе лауреатлары (Иҗат портретлары). Уфа, 1987.     
*  А. Баһуманов, Ф.Фәизова. Салават Юлаев премиясе лауреатлары. Уфа: Китап, 1999. 

## Сылтамалар
* http://docs.pravo.ru/document/view/4539246/3939938/ 
*  БР язучылар берлеге сайты  
    
Төркем:ССРБ премияләре
Төркем:РСФСР дәүләт бүләкләре
Төркем:БАССР дәүләт бүләкләре
Төркем:Россия әдәби премияләре
Төркем:Башкортстан дәүләт бүләкләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Әдәби премияләр
ЗСУ-37

**ЗСУ-37** — җиңел масса буйлап совет үзйөрешле артиллерия җайланмасы (САУ), зенит үзйөрешле җайланмасы классыны керә торган. Бу марка машиналар серияләп Мытищи машиналар төзү һәм Горький автомобиль заводларында 1944 елдан чыгарылган. Бөек Ватан сугышы тәмамлануга кадәр 75 үзйөрешле җайланмалар төзелгән була. ЗСУ-37 га нигезе җиңел танкка каршы САУ СУ-76М булды. ЗСУ-37 җитештерү сугыштан соң дәвам итте, хәтта нигезлеуче СУ-76М җитештерүдән төшерелсәдә.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 4900

## Компьютер уеннарда
* ватан «Ил-2 Штурмовик»;

## Шулай ук карагыз
* M19
* GW-Panther

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча танклар
Төркем:Үзйөрешле артиллерия СССР периода Второй мировой войны
Төркем:Зенит үзйөрешле җайланмалары
Төркем:Әлифба буенча үзйөрешле артиллерия
Лена

**Лена** (, ) — Көнбатыш Себердәге елга.

Озынлыгы 4400 км, Бассейнының мәйданы — 2 490 мең км². Байкал тау тезмәсендә башланып, Лаптевлар диңгезенә дельта ясап коела. Югары агым һәм бассейнының зур өлеше Байкал буе һәм Байкал артының таулы районнары һәм Урта Себер яссы таулыгында. Югары агымында Лена үзәне тар (1 — 10 км), ярлары биек, түбәнрәк үзән 30 километрга кадәр киңәя, ярлары Якутскига кадәр биек, кыялы, түбәнлекләрдән гыйбарәт. Төп кушылдыклары: сулда Нюя, Вилюй, уңда Киренга, Витим, Олёкма, Алдан. Уртача су чыгымы 17 мең м³/сек. Октябрьда боз белән каплана, июнь башында боздан арына.  көймәләр йөреше — Усть-Кут шәһәреннән.

Төп портлар һәм пристаньнәр: Осетрово, Киренск, Ленск, Олёкминск, Покровск, Якутск, Сангар. Балык тотыла.
## Галерея

File:Lena River near Yakutsk (synchroswimr).jpg|Якутск тирәсендә
File:Lensk (reportage 21-06-2014) 09.JPG|Ленскида
File:Lena_River_Delta_-_Landsat_2000.jpg|Лена дельтасы
File:Lena.svg


## Искәрмәләр

Төркем:Россия елгалары
УЕФА Чемпионнар лигасы

**УЕФА Чемпионнар лигасы** () — УЕФА канаты астында үткәрелә торган Европада иң абруйлы клубара турнир.

Ярышның беренче үткән 1955/56 сезоныннан 1990/91 сезонга кадәр *Европа чемпионнары кубогы* дип аталган. 1991/92 сезонда исә ярыш «Amstel чемпионнар лигасы» исемен алды һәм форматны үзгәртелде — плей-офф этабына төрекем этабы барлыкка килгән. 1992/93 сезоннан башлап, хәзерге исемен йөртә.
## Ярыш тәртибе
Турнирдагы урыннар саны УЕФА коэффициентлар җәдвәлендә урынына күрә билгеләнә: 
*1-3 урыннарны биләүче ассоциацияләрдән 4 такым вәкил булып катнаша; 
*4-6 урыннарны биләүче ассоциацияләрдән 3 такым вәкил булып катнаша; 
*7-15 урыннарны биләүче ассоциацияләрдән 2 такым вәкил булып катнаша; 
*16-54 урыннарны биләүче ассоциацияләрдән 1 такым вәкил булып катнаша.

Турнир берничә этаптан тора һәм дурт сайлап алу раундыннан башлана. Такымнар 2 уен (өйдә һәм кунакта) үткәрергә тиеш. Ике очрашу суммасында җиңгән такым киләсе раундка үтә. Сайлап алу раундларны үткән такымнар турыдан-туры төркем этабына үткән такымнар белән төркем этабына керәләр. Шобага нәтҗәләре буенча, 32 такымны 8 төркемгә бүләләр. Төркем этабында 1-нче яки 2-нче урынны алган такымнар плей-оффка чыгалар. 3-нче урынна алган такым Европа лигасының 1/16 финалына китә. 1/8 финалда көндәшләрне жирәбә ысулы белән билгеләнәләр. Аның тәртибе буенча:

*Бер ил вәкилләре һәм бер төркемнән чыккан такымнар бер-берсенә каршы уйный алмыйлар.
*Төркемдә 1-нче урынын аглан такымнар башка төркемә 2-нче урынын алган такым белән очрашв.
*1-урынны алган такымнар беренче уенны кунакта уйныйлар..

Такымнар 2 уен (өйдә һәм кунакта) үткәрәләр, уеннарның нәтиҗәләре буенча, бер такым 1/4 финалга юл ала. Чирек финалда җиңүчеләр ярым финалга үтәләр, финал уены исә нейтраль мәйданында үткәрелә. Ул УЕФА комиссиясе тарфыннан алдан ук гариза биргән дәгъвачылар арасыннан сайлана. Стадион УЕФА рейтингы буенча 5 йолдызына ия булырга тиеш.
## Җиңүчеләр

## Моны да карагыз
* УЕФА Европа кубогы
* УЕФА Суперкубогы
## Искәрмәләр

Төркем:УЕФА клуб ярышлары
УЕФА

**УЕФА** ( — Европа футбол ассоциацияләре берлеге) — Европа һәм кайбер Азия төбәкләрдә футбол белән идарә итүче оешма. Әлеге вакытта 54 футбол ассоциацияне берләштерә. УЕФА ФИФАга керүче алты кыйтга футбол конфедерацияларенең иң абруйлы.

Штаб-фатир Ньон шәһәрендә (Швейцария) урнашкан.
## Ссылки
* Рәсми сайт 

*
Төркем:Аурпада футбол
УЕФА Суперкубогы

**УЕФА Суперкубогы** () — Европа футбол сезонын ачып җибәрүче бер уеннан торучы рәсми футбол турниры. Бу турнирда үткән сезонда Чемионнар лигасында һәм Европа кубогында җиңгән такымнар очршалар.

Ярыш август азагында, ягъни трансфер сезоны ябылуы вакытында үткәргәнгә күрә, гадәттә катнашучы такымнар үзгәргә составларда уйныйлар.

Иң башта ике уеннан торган, 1998 елдан бер уен гына үткәрелә.
## Катнашучылар исемлеге

## Тышкы сылтамалар
* УЕФА Суперкубогы УЕФА сәхифәсендә

Төркем:УЕФА клубара турнирлары
Колгуев

**Колгуев** (, ) — Баренц диңгезенең көньяк-көнчыгыш өлешендәге утрау. Кыйтгадан 75 км узоқликда. Русиянең Архангельск өлкәсе Ненец автономияле округы составында. Мәйданы 3,2 мең км². Җир өсте тигез. Күл һәм сазлыклар күп. Тундра үсемлекләре үсәләр. Котып төлкесе, лемминглар бар. Җәй көне су кошлары очып киләләр. Халык боланчылык, балыкчылык һәм аучылык белән шөгыльләнә.

Төркем:Баренц диңгезе утраулары
Төркем:Ненец автономияле округы утраулары
*
Амур (елга)

**Амур** (, ) — Көнчыш Азиядәге елга, Шилка һәм Аргунь елгалары кушылуыннан хасил була.

Озынлыгы 2824 км, Аргун кушлдыгы башыннан — 4440 км. Бассейнның мәйдан 1855 мең км². Амур югары агымда биек таулар арасында, урта һәм түбән агамында түбәнлекләр аша ага. Аурның һидрогрфик челтәре үз эченә 10610 елга һәм 61426 күл кертә. Нигездә җәйге-көзге  яңгырларыннан су ала.

Төп кушылдыклар: Зея, Бурея, Амгун (сул), Сунгари, Уссури (уң). Уртача чыгымы Богородское авылы тирәсендә 10900 м³/сек. Ноябрь башыннан май башына кадәр боз белән каплана. Иң каты ташкынлары 1897, 1928, 1956 һәм 2013 елларда булган. Көймәләр йөрешле елга. Амурда йөзгш якын балык төре бар, шулардан 20 төре — эндемик.

Амур буенча Россия-Кытай чиге үтә.


Төркем:Охота диңгезенә коючы елгалар
Төркем:Һейлоңҗаң елгалары
Төркем:Байкал арты крае елгалары
Төркем:Амур өлкәсе елгалары
Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе елгалары
Төркем:Хабарау крае елгалары
Төркем:Чик буе елгалары
Төркем:Маньчжурия
Төркем:Россия елгалары
Абинск

**Абинск** () — Россия Федерациясенең Краснодар краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1962 елдан, шәһәр статусын 1963 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (86,8%), әрмәннәр (5,6%), украиннар (2,2%), юнаннар (1,5%), татарлар (1,2%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Абинск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Максим Горький (крейсер)

**Максим Горький** — совет җиңел крейсеры,  26-бис «Киров» проектының баш корабы, 1938 елның 30 апрелендә суга төшерелгән.

## Төзелеш тарихы
Баш төзүче — Н.Ф. Мучкин, аннан соң В.С. Боженко.

## Хезмәттә

13-14 декабрьне Кронштадттан Таллинга күчкән. 14 июньне Усть-Двинскка килгән.

1941 елның маенда Таллинга күчкән. 14 июньне Усть-Двинск күчкән.

## Командирлар
* А.Н.Петров — ?-1942.
* И.Г.Святов — 1942-1943.
* А.Г.Ванифатьев — 1943-
* Г.П.Негода — 1946.

## Сылтамалар
* Фотогалерея

Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:26-бис проекты крейсерлар
Анапа

**Анапа** (тат. Бугуркала, ) — Россия Федерациясенең Краснодар краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1846 елдан башлап йөртә.
## Халкы
Милләтләр (2010): урыслар (86,9%), әрмәннәр (6,8%), украиннар (2,3%).

## Шәхесләр
* Екатерина Зарина — рус язучысы, мемуарлар язучы.

## Тышкы сылтамалар
* 
* Анапа «Минем шәһәр» энциклопедиясендә

## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары
Төркем:Хәрби дан шәһәрләре
Славянск-на-Кубани

**Славянск-на-Кубани** () — Россия Федерациясенең Краснодар краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Урта гасырларда биредә *Ло-Копа (Копария)* исемле  сәүдәгәрләрнең факториясе урнашкан. 1747 елда исә биредә **Яңа Копыл** дигән кырым кальгасе төзелә. Кырым ханлыгын Россиягә кушканнан соң Славян гусар полкы тарафыннан яңа кальга төзелә һәм 1855 елга кадәр ул иске исемен йөртә.

Шәһәр статусын 1958 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (92,5%), әрмәннәр (3,5%), украиннар (1,6%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Славянск-на-Кубани «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Нәриман (шәһәр)

**Нариман** () — Россия Федерациясенең Әстерхан өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1967 елдан, шәһәр статусын 1984 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (74,7%), казакълар (13,3%), төрекләр (3,3%), татарлар (2,1%), украиннар (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Нариман «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Әстерхан өлкәсе шәһәрләре
Горячий Ключ

**Горәчий Клүч** () — Россия Федерациясенең Краснодар краенда урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә cтaтысын 1930 елдан, шәһәр cтaтысын 1965 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (87,2%), әрмәннәр (6,2%), украиннар (2,6%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Горәчий Клүч «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары
Петров Вал

**Петров Вал** () — Россия Федерациясенең Волгоград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Торак пункт 1942 елда, Идел рокадасы төзү вакытында пәйда булган. Исеме — Пётр І дәверендә төзелеп бетмәгән канал исеме буенча.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1949 елдан, шәһәр статусын 1988 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (89,1%), алманнар (3,7%), украиннар (2,5%), язидләр (1,5%).

## Тышкы сылтамалар
* Петров Вал «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Палласовка

**Палласовка** () — Россия Федерациясенең Волгоград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
1906 елда *Торгун* исем астында тимер юл станциясе янындагы бистә буларак нигезләнгән. шул ук елда **Палласовка** исеме кушылган.

Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1967 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (63,0%), казакълар (22,7%), татарлар (3,4%), украиннар (2,6%), әзериләр (2,4%), алманнар (2,3%), чеченнар (1,2%).

## Шәхесләр
* Лев Зиннер (1938), КТУда кафедра мөдире.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Палласовка «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Фролово

**Фролово** () — Россия Федерациясенең Волгоград өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1936 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (93,2%), чегәннәр (1,9%), әрмәннәр (1,2%).

## Шәхесләр
* Иван Лосев (1883-1963), химик, профессор (1938), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе.
* Таһир Сәйфуллин

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Фролово «Минем шәһәр» энциклопедиясендә 
## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Зерноград

**Зерноград** () — Россия Федерациясенең Ростов өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1933 елдан, шәһәр статусын 1951 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (94,6%), украиннар (1,8%), әрмәннәр (1,3%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Зерноград «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Каменск-Шахтинский

**Каменск-Шахтинсᴋи** () — Россия Федерациясенең Ростов өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр cтaтысын 1927 елдан башлап йөртә.

1954—1957 елларда — Каменск өлкәсе үзәге.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (95,0%), украиннар (1,7%), шулай ук әрмәннәр.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Каменск-Шахтинсᴋи «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Таганрог

**Таганрог** () — Россия Федерациясенең Ростов өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().
## Җәгъpафия
Шәһәр Азак диңгезенең Таганрог култыгы яры буенда, Тын елгасы тамагыннан берничә километр көнбатыштарак урнашкан.
### Климат

* Утратча еллык һава температурасы — 10,6&nbsp;°C
* Һаваның чагыштырмача дымлылыгы — 63,0 %
* Уртача җил тизелеге — 4,3 м/с



### Сәгать поясы

## Тарих
Таганрог тарихы соңгы бронза гасыр—иртә тимер гасыр дәверенә барып тоташа. Шул вакытта биредә борынгы грекларның тораклыгы урнашкан булган, Һеродот үз хезмәтләрендә аны *Emporion Kremnoi* исеме астында телгә ала.

Ә рус флоты базасы буларак ул 1698 елда пөтр І әмере буенча нигезләнән. 1770—1783 елларда Азак диңгез флотилисенең баш базасы булган. Кырымны Россиягә дәүләтенә кушылуыннан соң, флотилия Акъярга күчерелә. Таганрог хәрби әһәмиятен югалтса да, сәүдәгәрләр порт шәһәренә әверелгән.

Шәһәр cтaтысын 1775 елдан башлап йөртә.

19 гасырның азагында—20 гасырның башында мөһим ашлык экспортлау порты булган. Бᴎлгиᴙле һәм алманияле инвесторлары казаннар ясау, тимер вә корыч кою ɜавуᴛларын, күн фабрикасын һәм май сыгу ɜавуᴛын нигезләнгәннәр.

1918 елның май-aугыcта шәһәр кайзер Вилһелм ІІның алман гаскәрләре тарафыннан басып алынган. 1919 елның aугыc-дᴎкәбеp айларында биредә Көньяк Россия Кораллы Көчләренең сәргаскәре Антон Деникинның ирәге (ставкасы) булган. 1919 елның 25 декабрендә шәһәрдә Сәвит хакимияте урнаштырылган. 1920 елда Украин ССРның бер өлеше булган, ләкин дүрт елдан соң Pəcəᴎ̆ Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте cастaфына күчерлгән.

Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында, Таганрог 1941-1943 елларда алманнар тарафыннан басып алынган.

## Халык
Милләтләр (2010): уpыcлар (93,1%), украиннар (2,9%), әрмәннәр (1,2%).

## Танылган шәхесләр
* Антон Чехов (1860—1904) — рус язучысы
* Фаина Раневская (1896—1984) — актриса.
* Ефрем Морозов (1906-1971), Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте Эчке эшләр халык кәмисәре (1939-1941), Taᴛapcтaн Aʙᴛoнoмияле Cәвᴎт Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте дәүләт иминлеге халык кәмисәре (1941).
* Василий Гонтаренко (1895-1938), Казан тимер юлының паравузлар хезмәте башлыгы, Сталин репрессияләре корбаны.

## Кардәш шәһәрләр
* Червен-Брәг, Балгарстаʜ
* Лүденшейд, Алмания
* Мариуполь, Украина
* Әдис, Украина
* Баденвайлер, Алмания
* Җиниң, КХҖ
* Пинск, Беларусь
* Харцызск, Украина
* Антрацит, Украина
## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Таганрог «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Таганрог
Адыгейск

**Адыгейск** (, ) — Россия Федерациясенең Адыгея Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Климат
Шәһәрдә климат уртача, диңгезнең якын булуы әһәмиятле роль уйный.
## Тарих
Шәһәр статусын 1976 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): адыгейлар (79,1%), урыслар (17,6%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Адыгейск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Адыгея Җөмһүрияте шәһәрләре
Городовиковск

**Городовиковск** (, ) — Россия Федерациясенең Калмыкстан Җөмһүриятендә урашкан шәһәр.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр тибындагы бистә статусын 1938 елдан, шәһәр статусын 1971 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (64,4%), калмыклар (25,8%), алманнар (1,5%), украиннар (1,5%), әрмәннәр (1,1%).

## Тышкы сылтамалар
* Городовиковск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калмыкстан Җөмһүрияте шәһәрләре
Borussiä Dortmund futbol taqımı

**Borussiä Dortmund futbol taqımı** (almança *Ballspielverein Borussia 09 e. V. Dortmund*) - Dortmund şähäreneñ hönäri alman futbol taqımı.

Almaniä iñ titullı taqımnarnıñ berse, küp tapqır Almaniä çempionı, Kubok iäläre kuboğı iäse, Çempionnar ligası ciñüçese.

1909 yılda nigezlängän.

1965 yıldan Bundesligada totaştan çığış yasıy.

Öy stadionı - Signal İduna Park (BVB-Stadion),  	80 645 keşe sıydıra.

Xäzerge baş trenerı - Yurgen Klopp, kapitanı - Mats Hummels.

Ğämäldäge Bundesliga kömeş medale iäse.

## Qazanışlar
* Çempionnar ligası -  1997
* Kubok iäläre kuboğı - 1966
* Qıytğaara kubok - 1997
* UEFA kuboğı  - kömeş 1993, 2002

## Sıltamalar
*  www.bvb.de Räsmi säxifä

Төркем:Әлифба буенча футбол клублары
Төркем:Алмания футбол такымнары
Гүзәл Сөләйманова (1979)

**Гүзәл Сөләйманова** (Гүзәл Наил кызы Сөләйманова, ) — балет биючесе, педагог, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[2008 ел|2008]]*), БР халык (*[[2003 ел|2003]]*), РФ атказанган (*[[2007 ел|2007]]*) артисты.

2023 елның сентябреннән ― БР Мәдәният министрлыгында һөнәри сәнгать бүлеге башлыгы .

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 10 июнендә Уфа шәһәрендә туган. Башлангыч сыйныфларда 20нче башкорт гимназиясендә укый. Кече яшьтән «Ләйсән» балет студиясендә шөгыльләнә башлый. Уфада хореография укуханәсен (*[[1997 ел|1997]]*), Казанда мәдәният һәм сәнгать академиясен (*[[2003 ел|2003]]*) тәмамлый. 1994 елдан Башкортстан дәүләт опера һәм балет театрында эшли, 1997 елдан әйдәүче солист. Р. Нуриев исемендәге халыкара балет сәнгате фестивалендә күп мәртәбәләр катнаша. Каһирә шәһәрендә *Cairo opera house* театрында «Дон-Кихот» һәм «Щелкунчик» премьераларында (*[[2005 ел|2005]]*), ЮНЕСКО штаб-фатирында сәнгать осталары гала-концертында бии (*[[2008 ел|2008]]*).

## Иҗаты

#### Төп партияләре
*Лиза* (П. Гертель. «Артык саклану»), *Сильфида* (Х. Левенсхольд. «Сильфида»), *Жизель* (А. Адан. «Жизель»), *Анель*, *Франциска* (И. Штраус. «Зәңгәр  Дунай»),  *Китри* (Л. Минкус. «Дон-Кихот»),  *Никия*,  *Гамзатти* (Л. Минкус. «Баядерка»), *Вакх кызы* (Ш. Һуно. «Вальпургия төне»), *Одетта-Одиллия* (П. Чайковский. «Аккош күле»), *Аврора* (П. Чайковский. «Йокыга талган гүзәл»),  *Мари*  (П. Чайковский. «Щелкунчик»),  *Мария* (Б. Асафьев. «Бакчасарай фонтаны»),  *Джульетта* (С. Прокофьев. «Ромео һәм Джульетта»), *Көлбикә* (С. Прокофьев. «Көлбикә»), *Кармен* (Бизе-Щедрин. «Кармен-сюита»), *Гайшә* (К. Караев. «Җиде гүзәл»), *Зәйтүнгөл*, *Кечкенә торналар* (Л. Степанов, З. Исмәгыйлев. «Торна җыры» ), *Гөлҗан* (Л. Исмәгыйлева. «Хуҗа Насретдин»), *Йолдыз*, *Иркә* (Л. Исмәгыйлева. «Аркайым») һ.б.

#### Гастрольләре
Уфа опера-балет театры составында АКШ, Италия, Һолландия, Мисыр, Португалия, Таиланд, Бразилиядә гастрольләрдә булды.
* Мисыр, Греция, Кытай, АКШ, Гватемала, Испаниядә шәхси ангажементы узды.

#### Партнерлары
К. Пакетт (*Grand Opera*), Р. Рыкин (*Бостон балет компаниясе*), П. Москвито (*Балет труппасы, [[Дрезден]]*), Д. Тамазлакару *([[Берлин]], Staatsballet*), А. Евдокимов, К. Иванов, М. Ивата *([[Мәскәү]], Зур театр).*

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БР атказанган артисты (1998)
* Ш. Бабич премиясе (2000)
* БР халык артисты (2003)
* Россиянең атказанган артисты (2007)
* Салават Юлаев премиясе (2008)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*     БР мәдәни тормышы  
* Уфа опера-балет театры сайты 

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Элиста

**Элиста, Әлиста** (, ) — Россия Федерациясенең Калмыкстан Җөмһүрияте башкаласы.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1930 елдан башлап йөртә.

## Халык
Милләтләр (2010): калмыклар (69,8%), урыслар (26,0%).

## Мәдәният
* «Тюльпан» — Калмык дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

## Тышкы сылтамалар
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
* Элиста «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Калмыкстан Җөмһүрияте шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Як-141

**Як-141** (эчке билгесе: *48/48М эшләнмәсе*, НАТО кодификациясе буенча: **Freestyle** — *«ирекле стиль»*) — күп максатлы  тавыш тизлегеннән югарырак тизлек белән оча торган, төрле һава торышында кулланыла алган вертикаль очып менү-утыру мөмкинчелеге булган  очкыч.

## Тарих
### Булдыру шартлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Як очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Россия очкычлары
Төркем:Истребительләр
Ворошилов (крейсер)

***Ворошилов*** () — совет җиңел крейсеры. Климент Ворошилов хөрмәтенә аталган (26 проект). 1935 елның 15 октябрендә нигезләнгән.
1937 елның 28 июнендә суга төшерелгән.

## Тарих
### Төзелеш тарихы
1935 елның 15 октябрендә Николаев шәһәрендә 198 номерлы заводында нигезе салынган. 1937 елның 28 июнендә суга төшерелгән.

## Бүләк
1945 елның 8 июлендә крейсер Кызыл Байрак ордены белен бүләкләнгән.

## Сылтамалар
* Крейсер Ворошилов на сайте ussrfleet 
* Ворошилов на сайте flot.sevastopol

Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:26-бис проекты крейсерлар
Сөләйманова

**Сөләйманова** ― фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланылган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гөлсем Сөләйманова (1907―1968) ― җырчы, Татарстанның халык артисты.
* Гүзәл Сөләйманова ― балерина, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[2008]])*.
* Дилбәр Сөләйманова (*[[Дилбәр Булатова|Булатова]]*, 1972) ― язучы, публицист. БР атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2021). 
* Саҗидә Сөләйманова (1926―1980) ― шагыйрә.
* Флёра Сөләйманова (1939―2023) ― җырчы, Татарстанның халык артисты.
----
* Сөләйманов

Төркем:Фамилияләр
Киров (крейсер)

**Киров** — Совет җиңел артиллерия 26 проектлы крейсеры. 1936 елның 30 ноябрендә суга төшерелә. 1974 елны флот составыннан чыгарылган.

## Тарих
Иң беренче проект «Раймондо Монтекукколи» крейсерлар проектында нигезләнгән, «Эудженио ди Савойя» нигезендә ясалган.

## Хәрби кулланыш
1939 елның 15 октябрендә Таллинга килде. 22 октябрендә Лиепаяга килде,

1943 елның 27 февральендә фашистларга каршы көрәше өчен Кызыл Байрак орденына лаек була.

Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:26-бис проекты крейсерлар
Altın baylığı

**Altın baylığı** yäki **Altın rezervı** - Üzäk bank yäki aqça ministrlığı qaramağında bulğan altın zapası, altın-valüta rezervı öleşe bula.

2012 yılğa dönyada çığarılğan altın bar awırlığın 174 100 tonna täşkil itä (60% ı 1950 yıldan soñ çığarılğan).

Bötendönya altın şurasınıñ bäyäse buyınça bar illär altın rezervları küläme - 30 000 tonna.

## Maqsat

Başta altın rezervı milli valütanı ekvivalent qimmätlege belän tä'min itä ide.

Xäzerge waqıtta altın rezervı antikrizis rezervı bularaq qullanıla, häm  awır çorda milli valütanı qüätli.

Altın zur baylığı ilneñ zurraq iqtisadi bäysezlegen tä'min itä.

## İllär altın baylıqları

AQŞ iñ zur altın rezervına iä bula. Rusiä soñğı 10 yıl däwamında altın rezervın iñ tiz  üsterä torğan il bula.

2013 yılda Altın çığaru buyınça Rusiä 3-nçe urında tora ide (Qıtay häm Avstraliädän soñ). Rusiäneñ altın baylığı 66% ı Rusiä Bankı üzäk saqlaw urınında tora.

 altın rezervı isemlektä quyılmağan (bäyäläre 340-900 tonna).

## Sıltama
* Россия продолжает тоннами скупать золото

Төркем:Алтын
Төркем:Акча
Rusiä Bankı üzäk saqlağıçı

**Rusiä Bankı üzäk saqlağıçı** — Rusiä Bankınıñ tözeleşle bülekçäse.

## Tarix

1940 yılda SSRB Däwlät bankı maxsus keläte nigezendä oyışa.

İnqıylabqa qädär Rusiäneñ altın baylığı küpçelege Qazan şähäreneñ Üzäk bankı (bügenge Tatarstan Cömhüriäte Milli bankı binası) binasında saqlanğan. 1918 yılda aqçex ğäskäre yärdämendä Rusiäneñ altın baylığı urlap çığarılğan.

## Wazifalar

* täñkälär häm banknotlar belän eşçänlek
* asıl metallar häm başqa qimmätle äyber belän eşçänlek
* tikşerenülär
* qimmätle äyberlär töbäkara taşuı

## Urnaşu

Baş büläkçäse Mäskäwdä, töbäkara saqlağıçları Pitırbur häm Yekaterinburg şähärlärendä urnaşqan.

Mäskäwdä Rusiä Bankı saqlağıçınıñ mäydanı — 1500 m2, anda Rusiäneñ altın baylığı saqlana.

Rusiä Bankı üzäk saqlağıçında altın qoyılması belän 6100 alap urnaşqan, şulay da banknotlar bar.

Rusiä Bankı üzäk saqlağıçı binası 1995-1996 yılda tözelgän, Mäskäw şähäre, Pravda uramında urnaşqan.

## Sıltama

* Путин первым из премьеров посетил Центральное хранилище Банка России
* Здание в Москве на Викимапии

## İskärmälär

Төркем:Алтын
Төркем:Акча
Төркем:Россия оешмалары
Xalıqara valüta fondı

**Xalıqara valüta fondı**, **XVF** (inglizçä  *International Monetary Fund, IMF*) — nıñ *[[BMO maxsus oyışmaları isemlege|maxsus oyışması]]*,  başqalası  şähärendä urnaşqan.

1944 yılda BMO Bretton-Wuds konferentsiäsendä Xalıqara valüta fondınıñ xartiäse eşkärtelä. Con Meynard Keyns häm Harri Dekster Wayt Xalıqara valüta fondı nigezenä zur öleş kertkän.

1947 yılda Bretton-Wuds sisteması nigezlänä.

Xäzerge waqıtta Xalıqara valüta fondı 188 il berläşterä, 133 ildän 2500 keşe eşli.

Xalıqara valüta fondı qısqa häm urta waqıtlı kreditlar  tüläw balansı defitsitı oçrağında illärgä birä.

Üsüçe illärgä qarata XVF säyäsäte häm kiñäşläre yış qına däwlätlär bäysezlegen kimeter öçen nıq tänqitlänä.

## Wazifalar
* Aqça säyäsätendä xalıqara xezmättäşlekkä yärdäm itü
* dönya säwdäsen kiñäytü
* kreditlar öläşü
* aqça almaşu kursların stabilläşterü
* kiñäş birü
* xalıqara finans statistikası standartın eşkärtü
* xalıqara finans statistikasın bastıru

## İdärä

XVF idärä organı - idäräçelär şurası, ğädättä qatnaşuçı illär üzäk bankları citäkçeläre yä aqça ministrları.

Nigez kapitalın 217 mlrd SDR (SDR - 1,5 AQŞ dolları) täşkil itä. İñ zur kvotağa iä illär:  , , , , , ,  häm  - başqaruçı direktorlar itep bilgeli.

Tawışlar sanı: AQŞ - 17,08%, Yapunstan - 6,13%, Almaniä - 5,99 %, Fransa - 4,95 %, Böyekbritaniä -  4,95 %, Qıtay - 2,94 %, Rusiä - 2,74 %.

İdäräçelär şurasında qararlar — ğadi küpçelek (50% kim tügel), ä ütä möhim, yäğni äpirätif yäki stratigik, mäs'älälär buyınça «maxsus küpçelek» belän qabul itelä.

## Sıltama

* Структура органов управления МВФ и голоса стран-участниц (см. таблицу на стр. 15)
* Официальный сайт Международного валютного фонда
* Президентом МВФ должен стать китаец Жэньминь жибао 19.05.2011 
* Егоров А. В. «Международная финансовая инфраструктура», М.: Линор, 2009. ISBN 978-5-900889-28-3
*  Александр Тарасов  «Аргентина — ещё одна жертва МВФ»
* МВФ может быть распущен?  Юрий Сигов. «Деловая неделя», 2007
* Кредит МВФ: удовольствие для богатых и насилие для бедных.  Андрей Ганжа. «Телеграфъ», 2008 — не работает ссылка копия статьи 
* Международный валютный фонд (МВФ)  «First Moscow Currency Advisors», 2009

Төркем:Халыкара икътисади оешмалар
Төркем:Акча
Төркем:Вашингтон
Altın-valüta baylığı

**Altın-valüta baylığı** yäki **räsmi rezervlar** - aqça-kredit tärtipkä salu däwlät organnarı kontrole astındağı çit valütada häm altın törendä bulğan yuğarı likvid (aqçağa tiz äyländerelä ala torğan) aktivları, tüläw balansı defitsitın aqça belän tä'min itär öçen, milli valütağa tä'min itüçe valüta bazarlarında interventsiälär yasaw öçen qullanıla.

## Baylıq
Çit valütada baylıq:
* qulda bulğan çit il valütası
* korrespondent xisaplarında qaldıqlar
* törle depozitlar (1 yılğı)
* äcät qimmätle käğäzläre

## Tarix

Elek däwlät baylığı altınnan buldırılğan, läkin Bretton-Wuds konferentsiäsennän soñ AQŞ dolları altınğa irekle almaşu mömkinlege öçen dönyaküläm valütağa äylänä.

1971 yılda AQŞ dolların altınğa almaşudan baş tarta. Dollarda küpçelek tüläwlär säbäple AQŞ dolları töp rezerv valütası bularaq saqlana äle.

## Xalıqara rezervlar
{| 
| width=50% |



## Rusiäneñ altın-valüta baylığı
2013 yılda Rusiäneñ altın-valüta baylığın 500 mlrd. doll. täşkil itä, läkin 2014 yılda neftkä bäyälär töşüe säbäple Rusiäneñ altın-valüta baylığı 414 mlrd. dollarğa töşä (12,12,2014) (The Ekonomist jurnalı buyınça likvid öleşe - 300  mlrd. dollar).

## Sıltama

* Золотовалютные резервы. Словари и энциклопедии на Академике.

Төркем:Алтын
Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Refinanslaw xaqı

**Xisap xaqı** yäki **Refinanslaw xaqı** - Üzäk bank kredit oyışmalarına birgän kreditlar Üzäk bankka tüläse yıllıq protsentı küläme.

Ägär bank yäki oyışma aqçağa moxtac bulsa, ul Üzäk banktan refinanslaw xaqı protsentında aqça burıçqa ala.  Üzäk bank il aqça säyäsäten bolay bilgeli.

Ğädättä Üzäk bank REPO yärdämendä törle oyışmalarğa aqça burıçqa birä: yäğni Üzäk bank oyışma qimmätle käğäzläre käfaläte isäbenä  qısqa waqıtqa aqça burıçqa birä.

## Rusiädä
Rusiädä refinanslaw xaqı 1992 yıldan quyıla.

### Qullanış

* refinanslaw xaqınnan zurraq bulğan bank kertemnärennän salım tülänä.
* Peni - 1/300 refinanslaw xaqına tigez
* refinanslaw xaqınnan kim bulğan kreditlar yärdämendä ireşelgän tabıştan salım tülänä.
* Aqça burıçqa alu kileşüendä protsent küläme kürsätelmägän oçraqta,  refinanslaw xaqı - protsent küläme bula.

1993-1994 yılda refinanslaw xaqı iñ zur **210%** buldı.

2010-2011 yılda refinanslaw xaqı iñ keçkenä **7,75%** buldı.

2012 yıldan - **8,25 %**

Rusiädä refinanslaw xaqı - beleşmä bularaq qullanıla, aña räsmi aktlar berketelgän.

Rusiädä refinanslaw xaqı buyınça aqça birelmi inde. Rusiä Üzäk bankı säwdä banklarına ber atnağa burıçqa birgän kreditlar protsent xaqı - töp xaqqa tigez. 2014 yılnıñ 17 dekäberndä birjada sum 8% qa töşüe säbäple töp xaq **17%** qa kütärelä.

2016 yıldan töp xaq refinanslaw xaqına tigez bulaçaq.

## Başqa illärdä

* AQŞta refinanslaw xaqı - 16.12.2008-29.01.2014 Federal Funds Rate — 0,25 % 
* Awrupa Berlegendä refinanslaw xaqı -  07.11.2013-06.02.2014 Refinancing tender — 0,25 % 
* Daniädä **tiskäre refinanslaw xaqı** - 06.07.2012-25.01.2013 Certificates of deposit rates −0.2% 
* Böyekbritaniä refinanslaw xaqı - 05.03.2009-06.02.2014 Bank Rate — 0,50 %
* Yapunstan refinanslaw xaqı -  19.12.2008-18.02.2014 Overnight Call Rate Target — 0,10 %
* Ukrainada refinanslaw xaqı - 13.11.2014  — 14,0% 
* Belorusiä — 20 %
* Bräzil - 10,5 %

## Monı da qarağız
* Töp xaq

## Sıltama

Төркем:Акча
Төркем:Икътисад
Ленинград (көймәләр һөҗүменә каршы крейсер)

**«Ленинград»** —  ССРБ Хәрби диңгез флотының икенче һәм соңгысы көймәләр һөҗүменә каршы крейсер - боралаклар йөртүче (1123 проекты).

## Төзелеш тарихы

1969 елның 22 апрелендә ПКР «Ленинград»ны ССРБ Хәрби диңгез флотка алу актына тапшыру турында имза куелган.

## Хәрби тарихы
ПКР «Ленинград»ны ССРБ Хәрби-Диңгез Флотына тапшырылган соң кораб Кара диңгез флоты  21 көймәләр һөҗүменә каршы кораблар бригадасы составына керде.
1970 елның 20 мартында кораб (848 борт нумеры) беренче чыкты

## Фотографиялар

File:Helicopter carrier "Leningrad" in 1990.jpeg
Файл:Moskva class helecopter carrier.JPEG
File:Moskva class helecopter carrier - rear.JPEG
File:DoD-Leningrad-DN-ST-90-07636 50pct.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Противолодочный крейсер «Москва»
* Противолодочный крейсер «Ленинград»
* БПК "Красный Крым"
* http://flot.sevastopol.info/ship/vspomog/zolotoy_rog.htm
* http://www.warandpeace.ru/ru/reports/view/76578/

Төркем:ССРБ боралак йөртүчеләре
Төркем:1123 проекты крейсерлары
Төркем:Әлифба буенча суднолар
Төркем:Көймәләр һөҗүменә каршы кораблар
Төркем:ССРБ крейсерлары
Üzäk bank

**Üzäk bank** - il yäki illär törkeme kredit sistemasın tärtipkä salu töp organı.

## Wazifalar

Üzäk banklar tübändäge wazifalar başqaralar:

* täñkälär häm banknotlar çığaru (emissiä)
* aqça-kredit säyäsäten ütkärü
* "banklar bankı" - banklar sisteması xisaplaw üzäge, burıçqa aqça birü, qayber illärdä banklar eşçänlegen küzätü
* kredit-bank oyışmaların refinanslaw
* refinanslaw xaqı, lombard xaqın quyu h.b.
* altın-valüta baylığın belän idärä itü
* valütalar säyäsäten ütkärü
* xökümät bankı
* kredit institutları eşçänlegen tärtipkä salu

## Bäysezlek

Üzäk bank xökümättän häm başqaru xäkimiättän iqtisadta häm säyäsättä bäysez bulırğa tieş.

* İqtisadi bäysezlek: hiçber çikläwsez aqça-kredit säyäsäten ütkärü
* Säyäsi bäysezlek: üzäk bank citäkçeläre itep bilgelägändä xökümät qatnaşu däräcäse.

## Milek törläre

Üzäk banklar: däwlät, aktsionerlıq (xosusıy) häm qatnaş bankı bulırğa mömkin.

* Üzäk bank - **däwlät milege**: däwlät 100% kapitalğa iä. Mäsälän: Rusiä Bankı, Almaniä federal bankı. 
* Üzäk bank - **aktsionerlıq milek**: AQŞ Federal rezervlar sisteması
* Üzäk bank - qatnaş milek: däwlät-xosusıy bankı. Misal: Yapunstan Bankı.

## Üzäk bank balansı

### Aktivlar

* Altın-valüta baylığı
* birgän kreditlar
* däwlät obligatsiäläre

### Passivlar

*  Üzäk bankta yatqan säwdä bankları depozitları
* Çığarılğan qulda bulğan aqça
* Üzäk bankı kapitalı
* kredit oyışmaları baylığı
* qazna xisapları

## Sıltama

*    Барац С. М., Эмиссионные банки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Банки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Үзәк банклар
Кадыйрова

**Кадыйрова** ― фамилия.
*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айшат Кадыйрова (1998), Чечня мәдәният министры (2021 елдан), Чечняның халык артисты (2023).
* Гөлназ Кадыйрова, РФ министры урынбасары (2014 елдан).
* Зифа Кадыйрова, язучы
* Нәзифә Кадыйрова, җырчы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1994).
* Сания Гыйффәт (Сания '''Кадыйрова''') (*[[1899]], [[Чистай]]―[[1957]], [[Әнкарә]]*), шагыйрә, җәмәгать эшлеклесе (*[[Финляндия]]*).
* **[[Фәнүзә Кадыйрова]]**
** Фәнүзә Кадыйрова (1951), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2003), профессор (2013), ТР ФА мөхбир әгъзасы (2004), ТАССР атказанган агрономы (1991).
** Фәнүзә Кадыйрова (1998), хоккейчы (һөҗүмче). Россия җыелма командасы әгъзасы.
----
;Кадыйров

Төркем:Фамилияләр
Фирдәвес Нәфыйкова

**Фирдәвес Нәфыйкова** (Фирдәвес Мөхәммәтвәли кызы Нәфыйкова) – балет артисты. РСФСР халык артисты (1974). Салават Юлаев премиясе лауреаты (1977).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 20 мартында Уфада туган. Әтисе сәяси золым корбаны була (1942). Ятим калган кыз балалар йортында тәрбияләнә. Ленинград хореография укуханәсен (Нәгыймә Балтачиева сыйныфы) тәмамлый (1956). 1956-1987 елларда  Уфа опера-балет театры солисты. 1986-1997 елларда Уфа хореография укуханәсендә укыта.

## Иҗаты

ССРБ Зур театры сәхнәсендә, Мәскәүнең Кремль сараенда чыгыш ясый. Мәскәүдә БАССР әдәбияты һәм сәнгате декадасында (1955), Сембердә (1968) һәм Ленинградта (1969) «БАССР мәдәнияты көннәре»ндә катнаша. ССРБ шәһәрләрендә, чит илләрдә (Австрия, Гвинея, Алмания, Чехословакия, Япония) гастрольләрдә була. Яшьләр һәм студентларның бөтендөнья фестивалендә *([[Вена шәһәре|Вена]], [[1959]])* лауреат исемен ала.

#### Төп партияләре
* *Зарема* («Бакчасарай фонтаны» Б.В.Асафьев; дебют, 1957) 
* *Галимә* («Кара йөзләр» Х.Ш.Заимов, А.Г.Чугаев) 
* *Зәйтүнгөл* («Торна җыры» Л. Степанов, З. Исмәгыйлев) 
* *Китри* («Дон Кихот» Л.Ф.Минкус) 
* *Одетта—Одиллия* («Аккош күле» П.И.Чайковский) 
* *Франциска* («Зәңгәр Дунай» И.Штраус) 
* *Кармен* («Кармен-сюита» Ж.Бизе — Р.К.Щедрин) 
* *Тәңкәбикә* («Ай тотылган төндә» Морат Әхмәтов)

#### Партнерлары
Азарий Плесецкий, Леонид Козлов (Мәскәү)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* БАССР атказанган артисты (1963)
* РСФСР атказанган артисты (1971)
* РСФСР халык артисты (1974)
* Салават Юлаев премиясе (1977)
* «Хөрмәт билгесе» ордены (1981)

## Сылтамалар
*     Башкортстан (белешмәлек)  
*  Башинформ сайты
*  Уфа опера-балет театры сайты

## Искәрмәләр

Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Артистлар
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Рамил Хәкимов

**Рамил Хәкимов** (Рамил Гарәф улы Хәкимов,      ) – рус телендә иҗат иткән Башкортстан язучысы. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1976).

## Тәрҗемәи хәле
1932 елның 13 июнендә Уфада туган. 11-санлы урта мәктәпне, Уфа педагогия институтын тәмамлаган (1954). 1954-1960 елларда «*Советская Башкирия*», «*Ленинец*» *газета*ларында әдәби хезмәткәр булып эшли.

## Иҗаты

Беренче китабы – «*Йөрәк уч төбендә*» (*Сердце на ладони*) (1963, ) шигырь һәм поэмалар җыентыгы. «*Галәм* *һәм башаклар авазы*» (*Голос Космоса и Колосьев*) (1969), «*Үзеңә барып җитү*» (*Достать до себя*) (1974), «*Заманга тугърылык*» (1982) һ.б. шигырь җыентыклары басылган.
* Очерк һәм публицистика өлкәсендә аеруча уңышлы эшләп килә. Аның мөһим проблемалар күтәргән очерклары Мәскәүдә «*Правда*», «*Комсомольская правда*» газеталарында, «*Дружба народов*», «*Огонёк*» журналларында басылган. «*Башкирия турында китап*» (*Книга о Башкирии*) (М.,1964), «*Биредә Азия Европа белән очраша*» (*Здесь* *Азия встречается с Европой*) (1967), «*Ун тост-[[Гөрҗистан]] хөрмәтенә*» (1969), «*Күпер*» (*Мост*) (М., 1973), «*[[Азәрбайҗан]] салават күпере*» (*Радуга Азербайджана*) (Бакы, 1974), «*Җиде юл чатында*» (*На семи дорогах*) (М., 1974), «*Сабантуй*» (М., 1975), «*Шатлыклы төбәк*» (*Радостный край*) (1975) һ.б. очерк китаплары нәшер ителгән. 
* Күп мәртәбә очерклары белән «*Дружба народов*», «*Огонёк*» журналлары, «*Комсомольская правда*» газетасының еллык лауреаты булды.
* Тәрҗемә өлкәсендә эшли. Фәрит Исәнгуловның «*Батырлар утравы*» повестен (1967), Динис Исламовның «*Мәскәү юлы*» романын (1968), Баязит Бикбай, Мостай Кәрим, Хәким Гыйләҗев, Кәтибә Кинҗәбулатова, Рәшит Нигъмәти, Муса Галинең  аерым әсәрләрен русчага тәрҗемә итеп бастыра. 
* Кино, радио, телевидение өчен сценарийлар яза. «*Дала батыры*» (*Степной батыр*), «*Исәнме, Уфа!*» (*Здравствуй, Уфа!*), «*Үзгәргән төбәк*» (*Преображенный край*) телефильмнары киң билгеле.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Салават Юлаев премиясе (1976) – «*На семи дорогах*» (*Җиде юл чатында*) (М., 1974 ) китабы өчен
ССРБ язучылар берлеге әгъзасы (1964)

## Әдәбият
1. М. Кәрим. Йөрәк уч төбендә. В мире книг, 1963, № 8.

2. Г. Рамазанов. Туган җир турында җылы сүз. Литературная Россия, 1966, № 27.

3. Р. Әмиров. Сөюнең даимилеге. Урал, 1977, № 5.

4. С. Сафуанов. Хәкимов Рамил (*китапта*: С.Г. Сафуанов.  Башкортостан: краткая энциклопедия),  Уфа, 1996.

## Чыганаклар
Совет Башкортстаны язучылары (*биобиблиографик белешмәлек*). Уфа, 1988 

## Сылтамалар
*    Правда Рамиля Хакимова 
*       Башкортстан (''белешмәлек'') 

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Уфа педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Хәкимов

**Хәкимов** ― фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилия кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айдар Хәкимов (1975), баянчы, Татарстанның атказанган артисты (2012).
* Әхияр Хәкимов (1929―2003) – язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1984).
* Виктор Хәкимов (1946), техник фәннәр кандидаты (1984), өлкән гыйльми хезмәткәр (1990). БР атказанган нефтьчесе (2006), СССР уйлап табучысы (1985).
* Зөлфәт Хәким (Зөлфәт Хәкимханов) (1960), язучы, Тукай премиясе лауреаты (2009).
* Кәрим Хәкимов (1882―1938), СССР илчесе
* Исмәгыйль Хәкимов (1916―1980), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Нигъмәт Хәким (Нигъмәт Хәкимов) (1899―1937), галим-тел белгече.
* Рамил Хәкимов (1932―1996), язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (1976).
* Рафаил Хәкимов (1947), тарих фәннәре докторы, Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институты директоры (2011—2020). С.  Хәким улы.
* Рафаэл Хәкимов (1990), РФ хоккейчысы (капкачы).
* Ризван Хәкимов (1954), композитор, автор-башкаручы, Татарстанның атказанган, Башкортстанның халык артисты. 
* Сибгат Хәким (Сибгат Хәкимов) (1911―1986), шагыйрь, Тукай премиясе лауреаты (1960).
----
;Хәкимова
* Гөлнур Хәкимова (1941), Әтнә театры актрисасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1991).
* Ирина Хәкимова (1951), балет биючесе, мөгаллим, Тукай бүләге иясе (1977), ТАССР (1976) һәм РСФСР (1987) халык артисты.
* Римма Хәкимова (1971), табиб-маммолог, терапевт, медицина фәннәре кандидаты, Небраска штаты һәм Омаха шәһәре мактаулы гражданы.
* Светлана Хәкимова (1963), Гафури театры актрисасы. Башкортстанның халык артисты (2006).
* Шәмсия Хәкимова (1908—2003), инженер-металлург, БАССР атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1958).

Төркем:Фамилияләр
Нәфыйкова

**Нәфыйков** (**Нәфыйкова**)- татарларда, башкортларда киң таралган фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Лидия Галиева (Нәфыйкова) – артист (Г. Кариев театры, Казан)
* Сәрвәр Нәфыйкова (1925—2012) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1967).
* Фирдәвес Нәфыйкова (1938―2008) – балерина (*[[Уфа]]*).
----
* Гәрәй Нәфыйков  (1907―1942) – полк командиры.
* Кәнәфи Нәфыйков – рәссам.
* Ибраһим Биектаулы (Нәфыйков) ― шагыйрь.

Төркем:Бер үк фамилияле кешеләр
Флюра Килдиярова

**Флюра Килдиярова**, Флюра Әхмәтша кызы Килдиярова (, *[[1952 ел]]ның [[15 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Учалы районы]], [[Илчегол (Учалы районы)|Илчегол]]*) ― җырчы (*сопрано*), педагог. БАССР (1989) һәм  Россиянең (2002) халык артисты. Салават Юлаев премиясе лауреаты (1985).

## Тәрҗемәи хәле
1952 елның 15 гыйнваренда БАССР Учалы районы Илчегол авылында туган. Уфада сәнгать институтын *(Р. Мусина классы)* тәмамлый (1981). Уфада опера-балет театрында (1981―1989), филармониядә (1989 елдан) солист булып эшли. Уфа сәнгать академиясендә укыта (1992―1997, 2000 елдан).

## Иҗаты

Сирәк очрый торган матур һәм бай тембрлы сопрано тавышка ия җырчы. Зур башкару осталыгына, сәхнә темпераментына, артистлыкка ия.
* Мәскәүдә Зур театр сәхнәсендә, Кремль сараенда, Будапештта Вигадо концертлар залында (*[[Маҗарстан]]*) җырлый.
* «Башкирия — Һалле» (*[[Алмания|ГДР]], 1979*) «дуслык атнасы»нда,
* «БАССР (БР) әдәбияты һәм сәнгате көннәре»ндә - Якутия (1978), Татарстан (1989, 2012), Чуашстан (1981);  ГДР (1984, 1986), Екатеринбург (1989), Петербург (2001), Мәскәү (2007), Ырынбур (2007) шәһәрләрендә,
* «Россия сәнгате көннәре»ндә ― (Бакы (*[[Азәрбайҗан]], 2000*), Баден (*[[Австрия]], 2005*) катнаша. 
* Россия шәһәрләрендә һәм 17 чит илдә гастрольдә була.
* Яшь җырчыларның Газиз Әлмөхәммәтов исемендәге  республика конкурсы (1974), Ленинградта халык җырларын башкаручыларның бөтенроссия конкурсында (1979) катнашып, лауреат исемен ала.

#### Төп партияләре
* *Әминә* («Салават Юлаев» З. Исмәгыйлев; дебют, 1981), 
* *Марфа* («Патша кәләше» Н. А. Римский-Корсаков)
* *Акчәчкә* (беренче башкаручы) («Акмулла») 
* *Сарычәч* («Урал илчеләре» З. Исмәгыйлев) 
* *Хатын-кыз*  («Кара сулар» С. Ә. Низаметдинов, 1989), 
* солист («Буранбай», 1989)  
* «Чыңрау торна» (2003, Нур Даутов)

#### Репертуар
Чит ил (И. С. Бах, Дж. Верди, В.мА. Моцарт, Ф. Шуберт), рус (С. В. Рахманинов, П. И. Чайковский), башкорт (Х. Ф. Әхмәтов, З. Г. Исмәгыйлев, Ш. З. Колбарисов, Р. А. Мортазин, Р. В. Сәлмәнов, Р. Х. Сәхәветдинова), татар (М. А. Мозаффаров, Р. М. Яхин) композиторларының вокал әсәрләре, дөнья халыклары һәм башкорт халык («Хан кызы», «Ашкадар», «Баяс», «Гыйльмияза», «Турат чагылы», «Урал», «Эскадрон», «Ирәндек») җырлары, озын көйләр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1985 ― Салават Юлаев премиясе 
* 1989 ― БАССР халык артисты 
* 1995 ― РФ атказанган артисты    
* 2002 ― РФ халык артисты (2002)
* 2022 ― Салават Юлаев ордены 

## Әдәбият
* *Ф. Килдиярова*. Халкым җыры (Песни моего народа). Уфа, 1995.
* *Ф. Килдиярова*. «Урал ынйыһы». Уфа, 2006.

## Сылтамалар
* Уфа опера-балет театры сайты
*  Гаилә фотолары
*  Башкортстан (белешмәлек)  

## Искәрмәләр


Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Русиянең халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Җырчылар
Төркем:Артистлар
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Башкорт опера һәм балет театры җырчылары
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Рамил Гатиятуллин

**Рамил Гатиятуллин**, Рамил Хәкимулла улы Гатиятуллин (*[[1962 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә]]*) — Татарстанның Баулы муниципаль районы һәм Баулы шәһәр башлыгы (2014 елның 22 сентябреннән).

## Тәрҗемәи хәле
1962 елның 8 ноябрендә Татарстан АССР Бөгелмә шәһәрендә туган. Уфа нефть институтын «*Технология һәм нефть һәм газ ятмаларын комплекслы эшкәртү*» белгечлеге буенча тәмамлаган (*[[1985 ел|1985]]*).

## Хезмәт баскычлары
1981-1982 елларда «Башнефть»нең Нефтекама идарәсендә бораулаучы ярдәмчесе булып эшләгән.

1983 елдан «Баулынефть» нефть-газ чыгару идарәсендә бораулаучы ярдәмчесе.

1984 елда «Юганскнефть» идарәсендә скважиналарны җир астында ремонтлау операторы.

1985-1991 елларда «Иркеннефть» нефть-газ чыгару идарәсендә (Лениногорск) мастер ярдәмчесе, өлкән технолог, өлкән инженер, цех башлыгы урынбасары һәм башлык.

1991-1995 елларда «Татойлгаз» уртак предприятиесенең Бөгелмә участогында баш технолог, баш инженер (*[[Бөгелмә]]*).

1995-2000 елларда «Тафойл» ЯАҖнең Бөгелмә участогы башлыгы.

2000-2009 елларда «Баулынефтепродукт» ААҖ баш инженере, соңрак генераль директоры.

2009-2014 елларда «Татнефть үзәк ягулык станциясе» ҖЧҖнең Баулы филиалы җитәкчесе.

## Район башлыгы
2014 елның 22 сентябрендә Баулы муниципаль районы һәм Баулы шәһәр башлыгы итеп сайлана.
 
## Бүләкләре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* «100 лет Профсоюзам России» медале

## Гаиләсе
Өйләнгән, ике бала тәрбияли.

## Сылтамалар
*   Баулы районы башлыгы итеп Рамил Гатиятуллин сайланды 
*   Район сайты 
* «Татарстанда җирле үзидарә», 2014, № 4 (ноябрь саны), 8 бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Район башлыклары