open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Виктор Зварыкин

**Виктор Зварыкин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), РФның спорт остасы, Россия чемпионатының көмеш призчысы (2009/2010).
Сергей Звягин

**Сергей Звәгин** (, ,  — , ) — Россия хоккейчесе (капкачы) һәм хоккей тренеры, 2005 елгы дөнья чемпионатының бронза мидәле иясе.
Владимир Здравосмыслов

**Владимир Здравосмыслов** (, ,  — , ) — микробиолог, эпидемиолог, Пермь университетының бактериология кафедрасы мөдире (1916-1930), Пермь бактериология институты директоры (1896-1930).
Павел Здунов

**Павел Здунов** (, ,  — , ) — Россия хоккейчесе (һөҗүмче), Яшьләр хоккей лигасының көмеш призчысы (2010/11).
Владимир Зеленовский

**Владимир Зеленовски** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
Фёдор Зеленогорский

**Фөдор Зеленогорски** (, ,  — , ) — РИ фәлсәфәчесе, фәлсәфә һәм психология тарихчысы, Харковь университеты профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1902).
Денис Земчёнок

**Денис Земчонок** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, РФның халыкара спорт остасы, Россия чемпионы (2016/17).
Фёдор Зефиров

**Фөдор Зефиров** (, ,  — , ) — СССР дәүләт эшлеклесе, ВКП(б)ның Чабаксар шәһәр кәмититенең 1 нче сәркатибе.
Михаилc Зизилевc

**Михаилc Зизилевc** (, ,  — , ) — Латвия футболчысы (ярымсакчы), Латвия милли футбол җыелмасы әгъзасы (1997-2001), Латвия чемпионатларының алтын (2006, 2007, 2008, 2012), көмеш (1995, 2002) һәм бронза (1996, 1997, 2011) призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Никос Зисис

**Никос Зисис** (, ,  — , ) — Греция баскетболчысы, Греция (2002) һәм Италия (2006) чемпионы.
Иван Знаменский

**Иван Знаменски** (, ,  — , ) — илаһиятче, Изге Язу текстларын өйрәнүче, Казан руханилар академиясе инспекторы (1880-1882).
Алексей Зозулин

**Алексей Зозулин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы, 2003 елгы Җәйге Универсиаданың көмеш мидәле иясе, Россия чемпионатларының алтын (2012/2013, 2013/2014, 2014/2015), көмеш (2001/2002, 2003/2004) һәм бронза (2002/2003, 2004/2005) призчысы.
Сергей Зозулин

**Сергей Зозулин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ баскетбол тренеры, СССРнең атказанган тренеры, Казан УНИКСының тренеры (2000-2004).
Байкиев

**Байкиев** — фамилия.
* Мирзаҗан Байкиев (1868-1942), рәссам-реставратор.
* Рөстәм Байкиев (1957) , биохимик,   докторы.
* Ралиф Байкиев (1939), атказанган нефтьче.
*  Әнвәр Байкиев (1958–2011) , рәссам (Энвер/Enver).
*  Кави Байкиев, ТАССР атказанган укытучысы (Иске Икшермә).

## Моны да карагыз
* Байкиннар

Төркем:Фамилияләр
Башкортларым, уку кирәк, уку кирәк

**Башкортларым, уку кирәк, уку кирәк**(lat. *Başkorttarım, ukıu kerek, ukıu kerek!*) яки **Минем башкортлар** — шагыйрь Мифтахетдин Акмуллага нисбәтләнгән шигъри әсәр. XX гасыр башында әдәби җыр буларак язылган дип санала.  Әлеге шигырь беренче тапкыр 1931 елда нәшер ителгән. Авторлыкны Акмуллага фольклорчы, халык иҗатын туплаучы Закир Шакиров нисбәтли..

1990-2000нче елларда бу шигырь Башкортстан республикасының агитация чараларында актив кулланыла. Уку йортларында, төрле публик чараларда әлеге шигырьнең беренче строфасы диварларны, сәхнәләрне бизи. Аның әһәмиятлеге иҗат итүченең **Минем башкортлар!** мөрәҗәгате белән аңлатыла. Мондый мөрәҗәгать беренче тапкыр Салават Юлаевта очрый.

## Текст

Башкортларым, уку кирәк, уку кирәк!

Арабызда наданнар күп, уку сирәк.

Аңгыра аюдан Уралдагы курыккандай,

Эй, туганнар, наданлыктан курку кирәк!

Илтифат ит: укудадыр шәрафәтләр,

Җаһиллектән килә ятыр зур афәтләр.

Укыганнар күктә очыр, суда йөзер,

Юктыр анда әүлиялек, кәрамәтләр.

Укыганга бу дөньяда җәләл булыр,

Харам дигән күп шәйләр гадел булыр.

Бәхет-дәүләт чишмәсе ачам дисәң,

Гыйлем-һөнәр бердәнбер чара булыр.

Алтыга берде кушып, сан ун булмый,

Сәгатьне алга борып, төн көн булмый.

Белемлелек — арысланнан көчле батыр,

Шуңа атланмый, синең төшең һич өн булмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт әдәбияты
Владимир Золотницкий

**Владимир Золотницки** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР табибы, туберкулез өлкәсендә белгеч, өлкәне өйрәнүче, җәмәгать эшлеклесе.
Игорь Золотусский

**Игорь Золотусски** (, ,  — , ) — әдәби тәнкыйтьче, әдәбият тарихчысы, язучы, Николай Гогольнең тормышын һәм иҗатын өйрнәүче.
Павел Зубов

**Павел Зубов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Сергей Зыбин

**Сергей Зыбин** (, ,  — , ) — артиллерия генерал-майоры, Ижау корал һәм корыч ясау заводының башлыгы ярдәмчесе (1913-1914), Самар торбачыклар заводы башлыгы (1915-1918).
Иван Зюзюкин

**Иван Зүзүкин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ балалар язучысы, журналист, «Русиянең алтын каләме» премиясе лауреаты (2008).
Георгий Ибушев

**Георгий Ибушев** (Гүрги Мифодий улы Ибушев, ,  — , ) — җырчы (тенор-альтино), ТРның халык артисты (*[[2000 ел|2000]]*), РФ атказанган артисты (*[[2019 ел|2019]]*). Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан).
## Биографиясе
Георгий Мифодий улы Ибушев 1957 елның 20 сентябрендә (паспорт буенча 20 октябрь) Татарстан Республикасы Мамадыш районының Владимирово авылында туа. Милләте буенча керәшен-татары.

1978 елда Казан дәүләт консерваториясенә әзерлек бүлегенә укырга керә.

1980 елда Казан дәүләт консерваториясенең вокал бүлегенә укырга керә (М.Ф. Кольцова классы), аннары А. Г. Заһидуллина классында укуын дәвам итә.

1985 елдан хәзерге көнгә кадәр Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең музыкаль-әдәби лекторие солисты булып эшли.

Георгий Ибушев сирәк тавыш иясе — тенор-альтино. Үзенең гадәти булмаган тембры, гадилеге һәм ихласлыгы, шулай ук һәр әсәрнең үзенчәлеген нечкә һәм сизгер тоя белүе нәтиҗәсендә Георгий Ибушев тамашачыларны гашыйк иттерде.

Георгий Ибушев репертуарында опера арияләре, романслары һәм чит ил, рус һәм татар композиторлары (С. Сәйдәшев, Н. Җиһанов, Р.Яхин, М. Мозаффаров, Дж. Фәйзи, Э.Бакирова, Ф. Әхмәтова, Р. Еникеева, М. Яруллина һ. б.), шулай ук татар һәм рус халык җырлары.

Георгий Ибушев гастрольләрдә күп йөри. Ул Татарстанның һәм Россиянең (Мәскәү, Санкт-Петербург, Чиләбе, Екатеринбург, Ижевск, Чабаксар, Уфа һәм башка), якын һәм ерак чит илләрдә (Казахстан, Төркия, АКШ, Корея һәм башкалар) концертлар белән булды.

Г.Ибушевны югары профессиональлек, үз эшенә сизгер һәм игътибарлы мөнәсәбәте өчен, Фәхри Насретдинов, Нияз Даутов, Азат Габбасов, Идеал Ишбуләков кебек бөек татар тенорлары белән бер рәткә куялар.

Шигырьләр яза. 2025 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

2007 елда " Рәхмәт сиңа, җыр!» шигырьләр китабы чыккан.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1990 — С. Сәйдәшев исемендәге конкурс лауреаты
* 1991 — Татарстанның атказанган артисты
* 2000 — Татарстанның халык артисты 
* 2019 — РФ атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Тенорлар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Валентин Иванов (1911)

**Валентин Иванов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Гавриил Иванов (1922)

**Гавриил Иванов** (, ,  — , ) — Социалистик Хезмәт каһарманы (1976).
Дмитрий Иванов (1972)

**Дмитри Иванов** (, ,  — , ) — спортчы (армрестлинг), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1995), Чистай районы башлыгы (2015-?).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Дмитрий Иванов (1970)

**Дмитри Иванов** (, ,  — , ) — СССР һәм Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче) һәм футбол тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иакинф (Бичурин)

**Иакинф** (, ,  — , ) — Рус праваслау чиркәве архимандриты, Көнчыгышны өйрәнүче, сәяхәтче, Русиядә иң беренче Кытайны өйрәнүчеләрдән берсе.
## Хәтер
2023 елның 26 сентябрендә Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры Рус православ чиркәвенең архимандриты, Шәрык белгече, сәяхәтче, Казан губерниясе биләмәләрендә чуваш гаиләсендә туган Иакинф (Никита) Бичурин турында «Иакинф» балетын чыгарган. «Иакинф» балеты – композитор Резеда Әхиярова белән шагыйрь Ренат Харисның чираттагы уртак эше .

## Литература
* Записки о Монголии. СПб., 1828. Т. 1—2;
* История первых четырех ханов из дома Чингисова. СПб., 1829;
* Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. СПб., 1834;
* Статистическое описание Китайской империи. СПб., 1834. Ч. 1—2;
* Китай в гражданском и нравственном состоянии. СПб., 1848. Ч. 1—4 и др.
* Записки о Монголии. Т.1-2 . – СПб., 1828. – 339 с.
* История первых четырех ханов из дома Чингисова. – СПб., 1829.
* Описание Чжунгарии и Восточного Туркестана в древнем и нынешнем состоянии. – СПб., 1829.
* Китайская грамматика. – Кяхта, 1831. – 32 с.
* История Тибета и Хухунора с 2282 г. до Рождества Христова 1227г. / пер. с кит. монахом Иакинфом Бичуриным: в 2 ч. – СПб., 1833.
* Историческое обозрение ойратов или калмыков с ХV столетия до настоящего времени. – СПб., 1834.
* О шаманстве // Отечественные записки. – 1839. – №6. – С. 73-81.
* Забавные известия о России в китайской географии // Санкт-Петербургские ведомости. – 1840. – №188.
* Китай, его жители, нравы, обычаи. – СПб., 1840.
* Отрывки из путешествия по Сибири // Русский вестник. – 1841. – Т. 4, №10. – С. 74-94.
* Замечания на статью под заглавием: «Шесть сцен Ононского пастуха» // Москвитянин. – 1844. – Ч.2, №4. – С. 330-337.
* Китай в гражданском и нравственном состоянии, 1848
* Географический указатель мест на карте к истории древних среднеазийских народов. – СПб.,1851. – 115 с.
* История о народах, обитавших в Средней Азии в древние вре-мена. Ч.2, 3. – СПб., 1851.
* Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древ-ние времена: в 3 ч. – СПб, 1851.
* Автобиографическая записка // Ученые записки АН по 1 и 3 отд. – 1865. – Т.3, вып. 5. – С. 665-672.
* Прогулка за Байкал // Телескоп. – 1883. – Ч.13, №4. – С. 559-571.
* Из китайских представлений о России // «Арабески» Истории. Т. 2: Русский разлив. – М.,1906. – Вып. 3-4. – С. 262-266.
* Байкал // Северные цветы на 1832 год / изд. подгот. Л.Г. Фризман. – М.,1980. – С. 34-42.

## Искәрмәләр

## Сылтау
* [Бичурин (Поэзия)](https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F_(%D0%91%D0%B8%D1%87%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%BD))
Әсхәт Ибраһимов

**Әсхәт Ибраһимов** (Әсхәт Габдрахман улы Ибраһимов, ,  — , ) — химик, БРның атказанган фән эшлеклесе (2011), РФның дәүләт премиясе лауреаты (2003).
## Биографиясе
1950 елның 4 апрелендә Казахстан ССРның Коктал авылында туа.

1972 елда Казан химия-технология институтын тәмамлый, бүлү буенча нефть химиясе фәнни-тикшеренү институтына (Уфа) җибәрелә.

1976 елның июнендә СССР БФАН химия институтына эшкә кабул ителә.

1982 елда - кандидатлык диссертациясен яклау, белгечлеге "органик химия".
1994 елда - докторлык диссертациясен яклау.
1995 елда «Органик химия» белгечлеге буенча профессор исеме бирелә.

1992 елда Башкортостан Республикасы Фәннәр академиясе нефть химиясе һәм катализ институтына (хәзер ул — РФА нефть химиясе һәм Катализ институты) эшкә чакырыла.

2009 елдан - гетероатом катнашмалар лабораториясе җитәкчесе.
## Фәнни эшчәнлек
Фәнни мәнфәгатьләр өлкәсе - металл комплекслы катализ, органик - һәм металл(Al, Mg, Zn)органик синтез, гетероциклик кушылмалар химиясе — РФА әгъза-корреспонденты У. М. Җәмилев мәктәбендә барлыкка килә.

РФА Нефть химиясе һәм катализ институты каршындагы диссертация советы әгъзасы.
Аның җитәкчелегендә 16 кандидатлык диссертациясе якланган.

564 фәнни публикация авторы, шул исәптән 9 күзәтү һәм 420 авторлык таныклыгы һәм патентлар авторы.
## Бүләкләре
* Россия Федерациясе дәүләт премиясе (2003)
* А. М. Бутлеров исемендәге премия (2009 елда, У. М. Җәмилев белән берлектә) - «Күчемсез металл кушылмаларының металл органик кушылмалары химиясендә металлокомплекслы катализ (Mg, Al, Zn, In, В) өчен)»
* «Башкортостан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе» мактаулы исеме (2011)
## Тышкы сылтамалар
* 
* 
*
Лев Иванов

**Лев Иванов** (, ,  — , ) — икътисадчы һәм тарихчы, мөхәррир, өр-яңа вакытның халыкара мөнәсәбәтләре өлкәсендә белгеч, СССР ФА академигы (1943).
Самоада Һинд дине

**Самоада Һинд дине** тарафдарлары күп түгел, аларның кайберләре Фиджидан күчеп килгән, ә кайберләре җирле кешеләр шул дингә күчкән. Һиндулар саны Мөселманнар саны кебек үк вакыты белән тирбәлеп тора. 2006 Самоа Халык санын алу буенча 25 Һинду булган.

Һиндуларның 55%-тан Фалеата Көнбатышта тупланган.

## Үсеш һәм демография
Самоага Һинд дине 20-енче гасыр башында килгән, гәрчә табигый афәтләр 100-дән ким Һиндуны күченергә мәҗбүр иткән. Мөселманнардан (48) аермалы буларак 2001 ел халык санын алуда Һиндуизм булмаган, бәлки шул вакытта аның тарафдарлары булмаганга күрә. Һиндуизм 2006 ел халык санын алуда өстәлгән, анда 25 Һинду булган, 12-се ир кеше һәм 13-е хатын. Кечерәк саннарга күрә бу диннәрне бергә күрсәткәннәр, тулаем алганда 38 тарафдар булган. 2011 ел халык санын алу буенча 38 Мөселман/Һиндуларның 25-се ир кеше һәм 13-се хатын-кыз булган. Бу ир кешеләрнең нисбәтен хатын-кызларга карата артып җенес тигезсезлеге 2009 Самоа җир тетрәве һәм цунамисы аркасында булган, шул вакытта 150-дән артык кеше үлгән һәм күпләр күченгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Самоада дин
Фёдор Иванов (1897)

**Фөдор Иванов** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, генерал-лейтенант (1940), алман-совет сугышы вакытында - дивизия, армия командиры.
Игорь Игнатушкин

**Игорь Игнатушкин** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Роман Игошин

**Роман Игошин** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (2000).
Пётр Изергин

**Пөтр Изергин** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР табибы, Хезмәт Каһарманы (1936).
Владислав Игнатьев

**Владислав Игнатьев** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия кубогыиясе (2016/2017), РФнең 1 нче дивизионы җиңүчесе (2010).
## Искәрмәләр
Иероним (Фармаковский)

⅜
**Иероним** (, ,  — , ) — православие дин эшлеклесе, Казан руханилар семинариясе ректоры (1766-1767), Владимир һәм Муром епискобы (1770-1783).
Александр Иконников

**Александр Иконников** (, ,  — , ) — РИ җәмәгать эшлеклесе, педагог, инкыйлабчы, «Пермь яшерен җәмгыяте» инкыйлаби түгәрәге җитәкчесе (1860-1862).
Степан Илларионов

**Степан Илларионов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Артём Ильин

**Артөм Ильин** (, ,  — , ) — Россия шаһматчысы, гроссмейстер (2007).
## Искәрмәләр
Александр Ильинский

**Александр Ильински** (, ,  — , ) — РИ хәрби табибы, мөхәррир, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1876).
Әлия Ихсанова

**Әлия Ихсанова** (Әлия Равил кызы Ихсанова, ,  — , ) — Россия чаңгычысы, дөнья чемпионатының бронза призчысы (2013), 2011 елгы Кышкы Универсиаданың ике алтын һәм ике көмеш мидәле иясе.
Василий Илисавский

**Васили Илисавски** (, ,  — , ) — әртис, режиссер, Мари курчаклар театрының баш режиссеры һәм директоры (1945-?), МАССР театр эшлеклеләре берлеге рәисе (1942-?).
Николай Ильяшенко

**Николай Ильяшенко** (, ,  — , ) — журналист, сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, күп кенә Казан гәҗитләренең («Казанский Биржевой Листок», «Казанские Вести», «Казанский Телеграф» һ.б.) нашире һәм мөхәррире.
Илвирә Ибраһимова (1986)

**Илвирә Ибраһимова** (Илвирә Мөнәвир кызы Ибраһимова, ,  — , ) — Россия кино актеры һәм «Эфир» телеканалы алып баручысы.
Анатолий Иванов (1920)

**Анатоли Иванов** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1943).
Гәреч

**Гәреч** — топоним.

## Россия
* Гәреч (Кострома өлкәсе) — Кострома өлкәсендәге шәһәр.

## Украина
* Гәреч (Ивано-Франковск өлкәсе) — Ивано-Франковск өлкәсендәге шәһәр.
* Гәреч (Тернополь өлкәсе) — Тернополь өлкәсендәге авыл.

## Моны да карагыз
* Галич
Kolumbiä şattlınıñ häläkäte

**Kolumbiä şattlınıñ häläkäte** - 2003 yılnıñ 1 fevralendä 14 GMT säğättä AQŞ ğälämi apparatı oçışınnan qaytqanda 63&nbsp;km bieklektä watılıp yanıp betkän.

Ekipajnıñ bar **7 äğzası häläk bulğan.**

## Tarix
Şattl 28-nçe oçış yasağan (STS-107 missiäse).

16 täwleklek oçışınnan soñ, Florida ştatındağı Kennedi ğälämi üzägendä *([[Kanaveral borınındağı ğäläm alanı]]ndan tönyaq-könbatışında)* utırtuğa 16 minut qala ğälämi korab belän elemtä özelgän, ä soñraq qarşı aluçılar küktä  yana torğan watıqlar kürgän.

Tikşerü buyınça şattl start alğanda uttuar bağın cılılıq izolätsiäseneñ kisäge qanatnı bozğan, näticädä tışqı cılılıq saqlawçı qatlam beterelgän. Soñraq qaynar gaz korab eçendä kergän häm bötenese şartlağan.

Korabnıñ qaldıqları Con Kennedi isemle ğälämi üzäktä saqlana.

## Ekipaj
 

*Komandir 45 yäşlek Riçard Hasband
*41 yäşlek William Makkul
* Kalpana Çawla
* Maykl Anderson
*Lorel Klark
*David Brown
* Ilan Ramon

## Sıltamalar

*Columbia Accident Investigation Board. 6.1 A History of Foam Anomalies (PDF) (PDF) (August 2003). Проверено 26 февраля 2013.
* STS-112 SRB POST FLIGHT/RETRIEVAL ASSESSMENT (10 October 2002). Проверено 6 августа 2011. Архивировано 19 июля 2012 года.
* Jerry Smelser. STS-112/ET-115 Bipod Ramp Foam Loss, Page 4 (PDF) (October 31, 2002). Проверено 5 августа 2011.
*Comm Check. — Free Press, 2004. — P. 94. — ISBN 0-7432-6091-0.
* Gehman. Columbia Accident Investigation Board, Chapter 6, "A History of Foam Anomalies", pages 125 & 148 (2003). Проверено 5 августа 2011.
* Columbia Accident Investigation Board. CAIB page 153 (PDF) (PDF) (2003). Проверено 17 декабря 2010.

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмдә һәлакәтләр
Сьерра-Леонеда Һинд дине

**[[Сьерра-Леоне]]да [[Һинд дине]]** күбесенчә Көньяк Азиядән килгән экспатриатларның дине.

Сьерра-Леонеда Һиндулар күбесенчә сәүдгәрләр.

Сьерра-Леоненың башкаласы һәм төп шәһәре Фритаунда зур Һинд дине җәмәгате бар, шулай ук Һинд дине ассоциациясе һәм дин әһеле бар.

Һинд дине тарафдарларына Фритаунда кремация рөхсәт ителгән.

1999 елда Сьерра-Леонеда гражданнар сугышыннан соң экспатриатлар киткәч, Һинд дине җәмәгате әгъзалары якынча 100-гә кадәр азайган, күбесенчә бу Синдх халкыннан чыккан эшмәкәрләр.

Фритаунда гамәлдә булган Һинд дине гыйбадәтханәсе бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Сьерра-Леонеда дин
Яңа Каледониядә Һинд дине

**[[Һинд дине]]** **[[Яңа Каледония]]**гә башта утраудагы Аурупалыларга ялланган хезмәтчеләр итеп эшләгән Һиндлеләр белән килгән. Һинд Тамил чыгышлы якынча 500 Яңа Каледонияле бар. Алар Малабар исеме астында мәгълүм һәм элек 19-ынчы гасырда башка Француз Территорияләреннән килгән, бигрәк тә Реюньоннан.

Яңа Каледониядә Тамилларның әтисе яки әнисе җирле халык белән катнаш никах төзегән берничә токымы бар.

## Шулай ук карагыз
*Яңа Каледониядә Демография
*Океания Демографиясе
*Океаниядә Дин
*Яңа Каледониядә Яһүдләрнең Тарихы

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Çellencer şattlınıñ häläkäte

**Çellencer şattlınıñ häläkäte** - 1986 yılnıñ  28 ğinwarında 16:39 UTC säğättä  AQŞ ğälami apparatınıñ oçışı 73 sekundında tışqı yağulıq bağı şartlawı näticäsendä korab cimerelgän.

Häläkät STS-51L missiäseneñ iñ başlanğıç çorında Atlantik okean  östennän, Florida yarımutrawı yanında bulğan.

Ekipajnıñ bar **7 äğzası häläk bulğan.**

## Tikşerü

Tikşerü buyınça start alğanda qatı yağulıq tizlätkeçneñ tığızlağıç bocrası bozılğanğa kürä  tışqı yağulıq bağı cimerelgän, näticädä  yağulıq komponentları yana başlağan, aerodinamik ütä yökläneş böten apparatnı betergän.

Şattlnıñ kabinası Atlantik okeanda töşkän, anıñ degermetizatsiäse bik ixtimal, ul  333&nbsp;km/säğ tizlege belän su öslegenä bärelgän.

Häläkättän soñ şattl-programması 32 ayğa tuqtatılğan.

## Ekipaj

Suldan uñğa:
* Şeron Makolif
*Carvis
*Reznik
*Skobi
*MakNeyr
*Smit
*Onidzuka

## Sıltamalar

*NASA History Office. Challenger STS 51-L Accident (англ.). NASA. Архивировано 5 апреля 2012 года.
*NasA Kennedy Space Center. Sequence of Major Events of the Challenger Accident. NASA. Архивировано 5 апреля 2012 года.
*Rogers Commission. Report of the Presidential Commission on the Space Shuttle Challenger Accident (1986). Архивировано 5 апреля 2012 года.
*Harwood, William; Rob Navias. Challenger timeline (англ.). Spaceflight Now. Архивировано 5 апреля 2012 года.

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Галәмдә һәлакәтләр
Наилә Миңнеханова

**Наилә Миңнеханова**, Наилә Наил кызы Миңнеханова (*[[1955 ел]]ның [[20 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Туймазы]]*) — шагыйрә, 2006 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, төбәкара «Илһам чишмәләре» шигърият фестивале лауреаты (*[[Бәләбәй]], [[1998 ел|1998]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 20 августында Башкортстан АССР Туймазы шәһәрендә туган. Төмәнәк сигезьеллык, Туймазының 1нче санлы татар интернат-мәктәбен, Мәскәү халыкара сәнгать университетының беренче курсын (*[[1974 ел|1974]]*), Уфа китапханәчеләр техникумын (*[[1985 ел|1985]]*) тәмамлаган. Әгертамак авылында клуб мөдире, Туймазы медицина пыяласы заводында рәссам булып эшли.

## Иҗаты
    
Шигырьләре «Кызыл таң», «Өмет», «Туймазы хәбәрләре», «Туган як» (*[[Октябрьский]] шәһәре*), «Татарстан хәбәрләре», «Аргамак», «Тулпар», «Казан», «Казан утлары», «Мәйдан», «Идел», «Шәһри Казан», «Мирас», «Сөембикә» басмаларында нәшер ителә. Дүрт телдә (*[[башкорт теле|башкортча]], [[татар теле|татарча]], [[рус теле|русча]], [[чуаш теле|чуашча]]*) нәшер  ителүче «Йәйғор» (Җәйгор, Радуга, Асамат кĕперĕ) күмәк җыентыгында (*[[1999 ел|1999]], [[2000 ел|2000]], [[2002 ел|2002]], [[2004 ел|2004]], [[2005 ел|2005]]*), 1-2 сыйныфлар өчен чыгарылган «*Башкортстан туган җир генәм*» исемле сыйныфтан тыш уку дәреслегендә, «Кайда да йөрәктә» (*К., 2002*), «Акчарлак» *(Уфа, 2007*), «Күңелләр балкышы» (*Туймазы, 2008*), «Синеке бит без, Төмәнәккәем» (*К., 2009*) күмәк җыентыкларында дөнья күрә. 2003 елда Әхмәт Гадел кереш сүзе белән Яр Чаллыда беренче «Сөю ташы» китабы, «Күркә җиләк» исемле нәниләр өчен китабы басылды.

## Китаплары
# Сөю ташы: шигырьләр. Чаллы, 2003. 
# Наз сүрәсе: шигырьләр. Бәләбәй, 2003. 
# Күркә җиләк: балалар өчен шигырьләр. Чаллы, 2003. 
# Хезмәтче Җил: балалар өчен шигырьләр, табышмаклар, мәсәлләр. Бәләбәй, 2003. 
# Фәһемле сүз - үтемле: Әйтелмәгән әйтемнәр, мәкальләр. Бәләбәй, 2003. 
# Сүз - җәүһәр дә, хәнҗәр дә: Замана әйтемнәре. Туймазы, 2004.
# Әйтемнәрем. Туймазы, 2003. 
# Табышмак чишик уйнап...: балалар өчен табышмаклар. Бәләбәй, 2009. 
# Табышмаклы табын: шигырьләр, табышмаклар. Уфа: «Китап», 2011.
 
## Әдәбият
# Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда (*төзүчеләре* Р. Н. Даутов һәм  Р. Ф. Рахмани).  К.: ТКН, 2009.
# Кайда да йөрәктә. Татарстаннан читтә яшәүче татар әдипләренең иҗаты (*төзүчеләр* И. М. Ибраһимов,  Р. Г. Хәннанов; *кереш сүз* Р. З. Закиров). К.: «Идел-Пресс», 2012. ISBN 978-5-85247-611-1
# Йәйғор (Радуга). Сборник стихов на четырех языках. Белебей: Белебеевская городская типография, 1997. ISBN  5-88719-011-6
# *Ф. Гәрәева.* Колагымда һаман бишек җыры (Н. Миңнеханова иҗаты буенча сыйныфтан тыш дәрес). «Башкортостан укытыусыһы», 2004 ел, № 6.

## Сылтамалар
*  Сөю ташы, наз сүрәсе.  «Әдипләр» (Әхмәт Дусайлы) порталы.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Михаил Имшенецкий

**Михаил Имшенецки** (, ,  — , ) — юрист, җәмәгать эшлеклесе, сарай киңәшчесе.
Иван Индряков

**Иван Индрәков** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1944).
Иннокентий (Кременский)

**Иннокенти** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Казан руханилар академиясе инспекторы (1900-1901), Тум руханилар академиясе ректоры (1901-1903), Киңәшмә (1908-1911), Сарай (1911-1917) һәм Вольск (1917) епискобы.
Иннокентий (Петров)

**Иннокенти** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Асунсьон (1983) һәм Буэнос-Айрес, Аргентина һәм Парагвай (1985-1987) епискобы.
Иннокентий (Ястребов)

**Иннокенти** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Киев руханилар академиясе ректоры (1910-1914), Полоцк һәм Витебск япискебе (1914-1915, 1917-1918, 1918-1926, 1920 елдан архияпискеп), Ставрополь (1926-1927) һәм Әстерхан (1927-1928) архиепскобы.
Иов (Рогожин)

**Иов** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Вольск (1920-1922), Биштау һәм Кума буе (1923-1925), Усть-Медведица (1926-1927) һәм Мстөр (1927-1933) епискобы.
Андрей Иляскин

**Андрей Иләскин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (ярымсакчы), РФ футбол тренеры, Беларус чемпионы (2000).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иона (Покровский)

**Иона** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Тәнҗин (1922-1925) һәм Ханькоу (1925) епискобы.
Николай Иорданский

**Николай Иордански** (, ,  — , ) — педагог һәм мәгариф эшлеклесе, Лифләндия халык укуханәләре инспекторы (1911-1914), РСФСР мәгариф халык комиссариатының баш социаль тәрбияләү идарәсе башлыгы (1921-1922).
Владимир Иоффе

**Владимир Иоффе** (, ,  — , ) — микробиолог, иммунолог, СССР медицина фәннәре академиясе академигы (1968), Советлар Берлегендә клиник иммунологиягә нигез салучы.
Александр Исламов

**Александр Исламов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Рәшит Исмәгыйлев

**Рәшит Исмәгыйлев** (Рәшит Фуат улы Исмәгыйлев, ,  — , ) — РФ дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, РФ дәүләт думасы депутаты (1 нче чакырылыш), Ленинград өлкәсе вице-губернаторы (2006-2012).
Иувеналий (Масловский)

**Иувенали** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Кашира (1914-1917) һәм Тула һәм Одоев (1917-1923) епискобы, Курск һәм Обоянь (1923-1925) һәм Рязань һәм Шацк (1928-1937) архиепискобы.
Чаң Кайши

**Чаң Кайши** (, ; 31 октябрь 1887 — 5 апрель 1975) — Кытайның хәрби һәм сәяси эшлеклесе. Сунь Ятсенның вафатыннан соң 1925 елда Гоминьдан фиркасен җитәкли. Кытай Җөмһүриятенең президенты, маршал һәм генералиссимус.

Кытайда һәм Япониядә белем ала. 1917 елда Сунь Ятсен нигез салган гоминьдан партиясенә
кушыла. 1924 елда Вампу хәрби мәктәбенә җитәкчелек итә, анда совет инструкторлары ярдәмендә Милли-революцион армиянең
җитәкче кадрлары әзерләнә. 1926—1927 елларда МРАның башкомандующие була. 1927 елдагы антикоммунистик фетнәдән соң — гоминьдан партиясе лидеры, Кытай президенты, хөкүмәт башлыгы, генералиссимус.

## Искәрмәләр

Төркем:КХҖ рәисләре
Төркем:Кытай инкыйлабчылары
Реюньонда Һинд дине

**Реюньонда Һинд дине** утрау халкының әһәмияткә ия зур өлешен тәшкил итә. Реюньонда якынча 200 000 Һиндстанлылар токымы яши якынча 800 000 халык арасында. Шулай да, Һинд дине тарафдарларының илдә төгәл саны билгеле булмады, чөнки Һиндле халыкта бер үк вакытта Рим Католик, Ислам һәм Һинд дине белән ассоциацияләү бар.

## Тарихы
Реюньонда Һинд дине тарихы унтугызынчы гасыр урталарыннан һәм соңыннан башлана. Күп элеккеге Һинд килгән кешеләре Христиан исемнәр алган һәм аларның балалары аларның эш бирүчеләре, дәүләт хөкүмәте хуҗалары сүзендә торгач Католик Чиркәвендә чукынган. Шулай да, алар процесста Һинд диннәрен калдырмаган.

Гуҗараттан утрауга килгән Мөселманнардан кала, барлык Һиндлеләр Католиклар дип янә язылган, күпмедер дәрәҗәдә көчләп. Аларның күбесе шул дингә яллану периоды вакытында күчкән.

## Хәзерге вакытта Һинд дине
Соңгы елларда, Тамил кешеләре җәмәгате арасында Һинд дине яңарышы бар. Бу күп гыйбадәтханәләр һәм ашрамнар нигезләвенә китергән. Реюньонга хас булган күренеш кайбер этник Һиндлеләрнең бер үк вакытта Католик һәм Һинду ритуаллар үтәүдә, бу практиканы "иҗтимагый рәвештә Католик, ә шәхсән Һинду булу."

Француз хөкүмәте нинди диндә булу турында статистика җыймый. Шуңа күрә Реюньонда төгәл күпме Һинду булганы билгеле түгел. Һинд динен тотучыларның саны 6,7%-тан 10,7%-ка кадәр дип фаразлана.  Зур шәһәрләрнең күбесендә функцияләүче Һинду гыйбадәтханәләре бар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
## Шулай ук карарга мөмкин
* Моранж гыйбадәтханәсе
* Ль'Унион гыйбадәтханәсе
* Пти Базар Гыйбадәтханәсе
* Каликамбал (Реюньон)
* Мардевирин гыйбадәтханәсе
* Голь гыйбадәтханәсе
* Казерне гыйбадәтханәсе
*Реюньонда дин
*Ил буенча Һинд дине

## Тышкы сылтамалар
*Indentured immigration and social accommodation in La Réunion  by Christian Ghasarian, University of California-Berkeley

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Реюньонда дин
Михаил Источников

**Михаил Источников** (, ,  — , ) — Рус праваслау чиркәве рухание, илаһиятче, укытучы.
Илдар Исхаков

**Илдар Исхаков** (Илдар Әхмәдулла улы Исхаков, ,  — , ) — геолог-нефтьче, РФның атказанган геологы (2002), РФ энергетика һәм ягулык министрлыгының атказанган хезмәткәре (1996), БРның атказанган нефтьчесе (1997), «Башнефть»нең генераль директоры (2002—2005).

Төркем:Башнефть
Төркем:Геологлар
Владимир Ишерский

**Владимир Ишерски** (, ,  — , ) — табиб, Акмола өлкәсеннән I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Иво Йосипович (1975)

**Иво Йосипович** (, ,  — , ) — Хорватия баскетболчысы (һөҗүмче), Россия кубогы иясе (2004).
Александр Кабанов

**Александр Кабанов** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, очучы-сынаучы, генерал-майор.
Кирилл Кабанов

**Кирилл Кабанов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Хәсән Кабзә

**Хәсән ** (, ,  — , ) — Төркия футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), Төркия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2006), Төркия (2005/06) һәм Россия (2008, 2009) чемпионы, Төркия кубогы иясе (2005).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Всеволод Кадыгробов

**Всеволод Кадыгробов** (, ,  — , ) — мәхкәмә һәм җәмәгать эшлеклесе, Минск губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Иван Ишерский

**Иван Ишерски** (, ,  — , ) — педагог, Сембер губернасы халык укуханәләре директоры (1886-1908).
Николай Казаков (1918)

**Николай Казаков** (, ,  — , ) — чирмеш телендә иҗат иткән язучы, прозачы, тәрҗемәче, мөхәррир, Мари АССРның халык шагыйре (1960), Сталин премиясе лауреаты (1951).
Николай Казаков (1962)

**Николай Казаков** (, ,  — , ) — композитор, җәмәгать эшлеклесе, «Нарспи» беренче чуаш мюзиклы авторы, Чуашстан Югары шурасы депутаты (1990-1995), ЧРның атказанган сәнгать хезмәткәре (2002), РФ дәүләт премиясе лауреаты (2003).
Пётр Казанский

**Пөтр Казански** (, ,  — , ) — РИ хокук белгече, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1912), Новороссия университеты профессоры.
Түләпбиргән Каепбиргәнов

**Түләпбиргән Каепбиргәнов** (, ,  — , ) — каракалпак телендә иҗат иткән язучы, гәҗит мөхәррире, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1986), Үзбәкстан Каһарманы (2003), Каракалпак дәүләт нәшрияты директоры (1962-1965), Каракалпакстан язучылар берлеге рәисе (1980-2010). Яр Чаллы шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Костас Каймакуглы

**Костас Каймакуглы** (, ,  — , ) — Греция баскетболчысы, Греция чемпионы (2011), Европа чемпионатының бронза медале иясе (2009).
Виктор Калачик

**Виктор Калачик** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчесе (һөҗүмче), Югары Хоккей лигасының бронза призчысы (2014).
Станислав Калашников

**Станислав Калашников** (, ,  — , ) — Россия һөнәри хоккейчесе (сакчы), Яшьләр Хоккей лигасы җиңүчесе (2012, 2013).
## Искәрмәләр
Виталий Калешин

**Витали Калешин** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия чемпионатларының алтын (2009) һәм бронза (2010) призчысы, Россия кубогы (2011/12) һәм суперкубогы (2011, 2012) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рөстәм Кәлимуллин (1984)

**Рөстәм Рәшит улы Кәлимуллин** (1984 елның 24 июне, ) — РФПЛның 42 матчында 6 туп керткән Россия футболчысы (һөҗүмче), Россиянең беренче дивизионы җиңүчесе (2010).

## Тормыш юлы
Рөстәм Кәлимуллин 1984 елның 24 июнендә Татарстан АССРның Брежнев шәһәрендә туа. «КАМАЗ» ФК футболчылар әзерләү үзәге тәрбияләнүчесе. Профессиональ карьерасын 2002 елда Икенче дивизионның «Урал» зонасында чыгыш ясаган «КАМАЗ» клубында башлый. Сезонда 16 матч уздыра һәм 1 гол кертә. Киләсе сезонда 35 очрашуда катнашып 4 туп кертә һәм команда белән бергә «Урал-Идел буе» зонасы җиңүчесе була.

2004 ел сезонында беренчелектә 40 матч уздыра һәм 9 туп кертә, шуның аркасында сезонда команданың иң яхшы бомбардиры була. Киләсе сезонда беренчелектә 35 матчта уйный һәм 12 туп кертә, команда белән беренче дивизионның бакыр призеры була. 2006 һәм 2007 еллар сезоннарында, 28 (6 гол) һәм 7 (2 гол) матчта уйный, ике тапкыр да «КАМАЗ» беренче дивизионда 4 нче урынны яулый. Моннан тыш, ике ел эчендә Россия Кубогында тагын 1 матч уздыра.

2008 елда бер еллык аренда хокукларында «Спартак-Нальчик» Премьер-лига клубына күчә. Сезонны, чемпионатта 20 матч уйнап, көндәшләр капкасына 5 туп кертеп, команданың иң яхшы бомбардиры булып үткәрә. Киләсе сезон кабат Нальчикта аренда хокукларында уза (21 матч уйный, 1 гол кертә).

2010 елның 1 февралендә аның «Кубань» белән өч еллык килешү төзегәне хәбәр ителә. 28 мартта «Кубань» составында Курскның «Авангард»ына каршы беренчелекнең 1 нче тур матчында дебют ясый. Шул ук очрашуда «Кубань» өчен үзенең беренче голын кертә. Барлыгы сезонда 27 матч уздыра, 8 туп кертә һәм команда белән бергә беренче дивизионның җиңүчесе була.

2011 елның 25 мартында Рөстәмнең Брянск «Динамо»сына күчүе хәбәр ителә. Алга таба ФНЛда «Химки» өчен уйный, ә соңрак икенче дивизионның Россия клубларында (шул исәптән «КАМАЗ»га әйләнеп кайта) һәм әрмән «Улисс»ы өчен чыгыш ясый.

2015 елда Татарстан чемпионатында һәвәскәрләр дәрәҗәсендә чыгыш ясый. «Рубин» — «Бөгелмә-Рунако» 12 тур матчында Бөгелмә клубы өчен беренче туп кертә.

## Казанышлар
 **«Кубань»**

* Россиянең беренче дивизионы җиңүчесе: 2010

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Россия футболчылары
Алтмышбай Калмәнов

**Алтмышбай Калмәнов** (, ,  — , ) — Җаек өлкәсеннән I чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты. «Алаш» фиркасе әгъзасы.

Төркем:Патша Думасы депутатлары
Константин Калинин (1859)

**Константин Калинин** (, ,  — , ) — генерал-майор, Казан губерна жандарм идарәсе башлыгы (1905-1916).
## Искәрмәләр
Орландо Калисто

**Орландо Калисто** (, ,  — , ) — Бразилия футболчысы (сакчы), Россия чемпионатының бронза призчысы (2003).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
İran Aseman hawa yulları ATR-72-200 häläkäte

|стиль_изображения = 
|подпись           = }
|стиль_подписи     = 
|стиль_заголовков  = background-color:}; width:600px;color:};
|стиль_меток       = background: #eee; text-align: center; width:100px;
|стиль_текста      = text-align: center;

|заголовок1 = Ğomumi mäğlümat
|метка1     =  
|текст1     =

|заголовок3 = 
|метка3     = Data 
|текст3     =  18 fevral, 2018 yıl

|заголовок4 = 
|метка4     = Waqıt 
|текст4     =  14:27 MSK (çaması)

|заголовок6 = 
|метка6     = Häläkät töre 
|текст6     =  Tawğa bärelü

|заголовок7 = 
|метка7     = Säbäp
|текст7     =  navigatsion äsbaplar bozıluı

|заголовок8 = 
|метка8     = Urın
|текст8     =   İsfahan ostanı Sämir şähäre yanında

|заголовок9 = 
|метка9     =Häläk bulğannar
|текст9     = 66 (barça)

|заголовок10 = Oçqıç
|метка10     =  
|текст10     =

|заголовок11 = 
|метка11     =Oçqıç töre
|текст11     =  ATR-72

|заголовок12 = 
|метка12     =Aviaşirkät
|текст12     = İran Aseman hawa yulları

|заголовок13 = 
|метка13    = Bort nomerı
|текст13     =   EP-ATS

|заголовок14 = 
|метка14    =Oçıp kitü urını 
|текст14     =  Tähran hawa alanı

|заголовок15 = 
|метка15    =Oçıp kilü urını 
|текст15     =  Yasuc

|заголовок16 = 
|метка16    =Reys 
|текст16     =  3704

|заголовок17 = 
|метка17    =Çığarılu waqıtı 
|текст17     =   1993 yıl

|заголовок18 = 
|метка18    =Yulçılar sanı 
|текст18     =  60

|заголовок19 = 
|метка19    =Ekipaj sanı 
|текст19     =  6

|заголовок20 = 
|метка20    =Tere qalğannar 
|текст20     =  0
}}
**İran Aseman hawa yulları ATR-72-200 häläkäte** - 2018 yılnıñ 18 fevralendä Tähran hawa alanınnan Yasuc şähärenä yul totqan oçqıç İsfahan ostanı Sämir şähäre yanında Dena digän tawğa bärelgän.

Ekipaj 6 äğzası häm 60 yulçı häläk bulğan.

Oçqıç 4409 m bieklektä Dena tawına bärelgän.

Aldan tikşerü buyınça häläkät navigatsion äsbaplar bozıluı säbäple bulğan.

## Tikşerü

## Sıltamalar

*Iran passenger plane crashes near Samirom with 66 on board (англ.), Mehr News Agency (18 February 2018). Проверено 18 февраля 2018.
*Passenger plane crashes in Iran mountains (англ.), BBC News (18 February 2018). Проверено 18 февраля 2018.
*Passenger plane crashes in southern Iran, killing 66 on board (англ.), NBC News.
*EP-ATS Iran Aseman Airlines ATR 72. www.planespotters.net. Проверено 18 февраля 2018.
*Aseman Airlines plane crash kills 66 in central Iran. www.aljazeera.com. Проверено 18 февраля 2018.
*Karimi, Nasser Commercial plane crashes in southern Iran, killing 66 people. washingtonpost.com (18 February 2018). Проверено 18 февраля 2018.

Төркем:Авиаһәлакәтләр
Төркем:2018 ел
Төркем:18 февраль
Төркем:Иран тарихы
Алексей Калюжный

**Алексей Калүжный** (, ,  — , ) — Беларус хоккейчесе (һөҗүмче), Беларус милли хоккей җыелмасы әгъзасы, урьıсия чемпионатлырының алтын (2000, 2001), көмеш (1999, 2003, 2006,2012) һәм бронза  (2002, 2007) призчысы, Беларус чемпионы (2004), Беларусның иң яхшы хоккейчесе (2010, 2015).
Каспарс Камбала

**Каспарс Камбала** (, ,  — , ) — Латвия баскетболчысы, Төркия чемпионы (2001/2002, 2002/2003), Төркия кубогы иясе (2001/2002).
Руслан Камболов

**Руслан Камболов** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Каменский

**Иван Каменски** (, ,  — , ) — РИ табибы, фәннәр докторы (1802), Казан университеты профессоры.
Каң Соңгү

**Каң Соңгү** (, 20 апрель 1986, ) — Көньяк Корея һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Николай Кандауров

**Николай Кандауров** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ җиңел атлетика тренеры, РФ физик мәдәният һәм спорт әтличниге (1999).
Фәрит Гыйльмияр

*Бу фоторәссам турында мәкалә. Язучы [[Фәрит Гыйльми]] ([[1947 ел|1947]]-[[1993 ел|1993]]) белән бутамагыз*
**Фәрит Гыйльмияр,** Фәрит Зәйнулла улы Гыйльмияров (*[[1950 ел]]ның  [[4 октябрь|4 октябре]], [[БАССР]], [[Караидел районы]], Түбән Түргәнәй*) — архитектор, рәссам-фотограф, БР фоторәссамнар, ССРБ (РСФСР)  архитекторлар (*[[1988 ел]]дан*) берлекләре әгъзасы.
Уфа дәүләт «Нур» татар театрын проектлауда һәм төзүдә өлеше зур.

## Тәрҗемәи хәле

1950 елның  4 октябрендә Башкортстан АССР Караидел районы Түбән Түргәнәй авылында сигез балалы гаиләдә туган. Хәрби хезмәттә булганнан соң, Куйбышев -төзелеш институтын тәмамлый. «ГИПРОНИИАВИАПРОМ»ның Куйбышев бүлекчәсендә архитектор булып эшли. 1987 елда Башкортстанга кайтып, Уфаның Октябрь районы баш архитекторы була.

«Тулпар» журналында, «Неделя» нәшрият йортында фоторәссам булып эшли. «Полиграфсервис» ҖЧҖ архитекторы вазифасын башкара. 1997 елда Уфа дәүләт «Нур» татар театры бинасын проектлауда һәм төзүдә катнаша (*театр проекты БР архитекторлар берлегенең еллык 2нче премиясен ала*). 2008 елдан башлап, һөнәри нигездә Уфаның сүтелеп-югалып барган урамнары һәм йортлары сурәтләрен, туган ягы Караидел табигатен фотога төшерә. Күренекле шәхесләрнең — Наҗар Нәҗми, Фәридә Кудашева, Хәйдәр Бигичев, Заһир Исмәгыйлев, Әлфия Авзалова, Илһам Шакиров, Мөдәррис Әгъләмов, Нәҗибә Сафина һ. б. — ул төшергән фоторәсемнәре китап, буклет, альбомнарга кергән. Болгар, Биләр, Җүкәтау шәһәрләренең архитектурасын өйрәнә. Уфада (2001, 2016), Казанда, Караиделдә, Самарда шәхси күргәзмәләре узган.

Илдар Юзеев:

Фәрит! Әллә ниләр әле күрәсем бар...
Алларымда ята рәсемнәр.
Күңелемне матурлата торган 
Гүзәллекләр көтәм мин синнән.
Икебез дә Кара, Ак Иделдән,
Матурлык бит безне бер иткән.
Кара Иделләрне агартырлык 
Чын әсәрләр көтәм Фәриттән.

## Әдәбият
# *Венера Гыймаева, Рәүф Идрисов.* Матурлык бит безне бер иткән. «Мәйдан», 2005 ел, сентябрь, 82-85 бб.

## Сылтамалар
*   Лучшие люди микрорайона Сипайлово. Фарид Зайнуллович ГильмиЯр (Гильмияров).  Модельная библиотека № 6 г. Уфы
* Известные люди Караидельского района. Фарид Гильмияров.   «Культурный мир Башкортостана»

## Моны да карагыз
*  В Уфе открылась фотовыставка Фарита Гильмиярова. (*Youtube видео, 1:48*)

## Искәрмәләр


Төркем:Архитекторлар
Төркем:Фотографлар
Төркем:Самар дәүләт техник университетын тәмамлаучылар
Кырмызы төс

**Кырмызы** () — бераз шәмәхә катнаш җете кызыл төс.

RYB төсләр түгәрәгендә кызыл һәм кызыл-шәмәхә (*red-violet/magenta*) төсләр уртасында дүртенчел төс булып тора.

RGB төсләр түгәрәгендә кызыл һәм гөлчәчәк (*rose*) төсләр уртасында шулай ук дүртенчел төс булып тора.

## Атама
Сүз татар теленә  *қырмызый* — «кызыл» аша  *қырмыз* — «үзеннән буяу ясала торган бертөрле корт», «җете кызыл буяу» сүзеннән килгән. Башка телләрдә дә охшашлы этимология:  шулай ук гарәп сүзеннән, ә искергән  — *червец* — «кырмыз корты» сүзеннән. Хәзерге  искергән *багръ*, ә ул  — «бакыр төсле» сүзеннән.

**Кырмазин** () — кызыл тукыма төре.

## Төсмерләр
**Ализарин кырмызы** — ализарин буяуның төсе.

**Кырмызы үләне** — таҗгөл чәчәгенең төсе.

## Шулай ук кара

## Искәрмәләр

Төркем:Төс
Игорь Кантеров

**Игорь Кантеров** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ диннәр белгече, Мәскәү университетының атказанган профессоры (2010).
Рәфкать Кантүкев

**Рәфкать Кантүкев** (Рәфкать Габделхәй улы Кантүкев, ,  — , ) — «Газпром трансгаз Казань» ААҖ директоры (1998 елдан), «Зенит» волейбол клубы президенты, ТР дәүләт премиясе лауреаты (2012), ТР ДШ депутаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Максим Канунников

**Максим Канунников** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (һөҗүмче), Россия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Россия чемпионатларының алтын (2010, 2011/2012) һәм бронза (2009) призчысы, Россия кубогы иясе (2009/10).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Викторина Капитонова

**Викторина Капитонова** (, ,  — , ) — Россия балеринасы, Сүрих опера театры солисткасы.
Михаил Капустин

**Михаил Капустин** (, ,  — , ) — табиб, җәмәгать эшлеклесе, Казан һәм Варшава университетлары профессоры, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1898), Казан губернасыннан II һәм III чакырылышлар РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Искәрмәләр
Семён Капустин

**Семөн Капустин** (, ,  — , ) — РИ икътисадчысы, гәҗит мөхәррире, публицист, Польша патшалыгының халык эшләре комиссары (1864-1865).
Артурс Карашаускс

**Артурс Карашаускс** (, ,  — , ) — Латвия футболчысы (һөҗүмче), Латвия милли футбол җыелмасы әгъзасы, Латвия чемпионы (2010), Латвия чемпионатының  иң күп туп кертүчесе (2013).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Юрий Кардашенко

**Юри Кардашенко** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945), Яр Чаллының шәрәфле ватандашы (1985).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Андрей Кареев

**Андрей Кареев** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (капкачы).
Владимир Караваев

**Владимир Караваев** (, ,  — , ) — җәррах, Киев университетының медицина факультетына нигез салучыларның берсе, хакыкый яшерен киңәшче (1890).
Владимир Карасик

**Владимир Карасик** (, ,  — , ) — фармаколог, токсиколог, СССР медицина фәннәре академиясе академигы (1960), Ленинград педиатрия медицинасы университетының фармакология кафедрасына нигез салучы һәм аның беренче мөдире (1934-1964).
Владимир Кармилов

**Владимир Кармилов** (, ,  — , ) — физик, Пермь дәүләт университетының физика-математика факультеты деканы (1933-1934), Пермь медицина университының физика кафедрасы мөдире (1938-1954).

Төркем:Физиклар
Николай Каронин-Петропавловский

**Николай Каронин-Петропавловски** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм сәясәт эшлеклесе.
Павел Карпов

**Павел Карпов** (, ,  — , ) —  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).
## Искәрмәләр
Александр Карповцев

**Александр Карповцев** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ һоккейчесе (сакчы), Дөньячемпионы (1993), дөнья чемпионатының бронза призчысы (2005), Казан «Ак Барсы»ның тренеры (2008-2010).
Александр Карпухин

**Александр Карпухин** (, ,  — , ) — Россия баскетболчысы (сакчы), РФ Суперлигасы чемипоны (2008/2009, 2011/2012).
## Искәрмәләр
Лев Карташёв

**Лев Карташов** (, ,  — , ) — табиб, җәмәгать эшлеклесе, Сембер губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты, Абхаз АССРның атказанган табибы (1941).
Әлви Кәримов

**Әлви Кәримов** (, ,  — , ) — журналист, язучы һәм сәясәт эшлеклесе, Чечня президентының пресс-сәркатибе.
## Биографиясе
Чечен Республикасы Президенты матбугат секретаре, Чечен Республикасы Башлыгы һәм хөкүмәте мәгълүмат идарәсе башлыгы.
«Грозный» ЧГТРК спутник каналында «Диалоги» тапшыруының авторы һәм алып баручысы, аның кунаклары-Рамзан Кадыйров, Владимир Путин, Владислав Сурков, Валентина Матвиенко, Рәшит Нургалиев, Ирина Роднина, Жан-Клод Ван Дам, Жерар Депардье, Стивен Сигал, Александр Хлопонин, Максим Шевченко, Байсар Сайтиев, Андрей Бакланов, Сергей Фурсенко, Одес Байсултанов һәм башка танылган сәясәтчеләр, җәмәгать эшлеклеләре.
1999-1990 еллар ахырында — 2000 еллар башында актив хәрби хәрәкәтләр чорында Грозныйдагы вакыйгалар турында мәгълүмат биргән бердәнбер журналист була. 2002 елның 27 декабрендә ЧР Хөкүмәт йорты бинасы каршындагы теракт нәтиҗәсендә авыр яраланган.
2004 елда Кәримовка «Чечняның Мактаулы гражданины» исеме, 2010 елда — «Россия чемпионатының атказанган журналисты» исеме бирелә. Әхмәт Кадыйров ордены,  Почет ордены, «Чечен Республикасы алдындагы казанышлары өчен» һәм «Чечен Республикасында парламентаризмны үстерү өчен» медальләре белән бүләкләнгән. «Алтын каләм» халыкара конкурсының «Гран-при» иясе. «Журналистика» номинациясендә «Ел кешесе-2014» премиясе, Россия Журналистлар берлегенең «Кайнар линия» номинациясе премиясе (1996), «Журналист батырлыгы өчен» премиясе (2002), «"Интерфакс „ның иң яхшы хәбәрчесе»п ремиясе иясе.
## Чыганаклар
*
Карлос Эдуардо

**Карлос Эдуардо** (, ,  — , ) — Бразилия футболчысы (ярымсакчы), Бразилия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2009-2010), Россия чемпионатының бронза призчысы (2010), Россия кубогы һәм суперкубогы иясе (2012), Риу-Гранди-ду-Сул (2007) һәм Рио-де-Жанейро (2014) штатлары чемпионы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Григорий Карташевский

**Григори Карташевски** (, ,  — , ) — педагог, Беларус уку округы назыйры (попечителе, 1829-1836), яшерен киңәшче (1835), Россия империясе сенаты әгъзасы.
Башкортстан Республикасының милли әдәбият музее

**Башкортстан Республикасының милли әдәбият музее** (, ) - музей, 2000 елның 6 гыйнварында Уфа шәһәрендә ачыла. Аның составында 5 филиал: Мәҗит Гафури музее, Арыслан Мөбәрәков музее, Мөхәммәтсәлим Өметбаев музее, Мифтахетдин Акмулла музее, Шәехзадә Бабич музее.

Директорлар: 
* 2023 елга кадәр ― Гөлдәр Сабит кызы Моратова
* 2023 елның 1 февраленнән ― Айгөл Хөсәен кызы Зөлҡәрнәева 
* Миләүшә Каһарманова
* 2024 елның 11 декабреннән Зәки Әлибаев
## Филиаллар һәм аларның эшчәнлеге
Музей гыйльми, фәнни-тикшеренү эшләре алып бара, күргәзмәләр оештыра, агарту-пропаганда эшәнлеген тормышка ашыра, үз филиаллары һәм республиканың әдәби музейлары өчен методик үзәк булып тора, фәнни-тикшеренү экспедицияләре оештыра, конкурслар, викториналар һәм әдәби-музыкаль кичәләр үткәрә. Шәһәр һәм республиканың уку йортлары белән тыгыз хезмәттәшлек итә. Музей китапханәсе китаплардан, кулъязмалардан, язучыларның шәхси әйберләреннән, билгеле бер тарихи дәвер элементларыннан һәм тагын башка бик күп экспонатлардан тора.

### Мәҗит Гафури музее
Мәҗит Гафуриның мемориаль йорт-музее 1948 елда Уфада ачылган. Йорт шагыйрьгә Башкортстан АССР хөкүмәте тарафыннан башкорт һәм татар әдәбиятын үстерүдәге казанышлары өчен «Башкортстан АССР халык шагыйре» дигән мактаулы исем бирелү уңаеннан 1923 елда бүләк ителә. Музейның мемориаль залында Мәҗит Гафуриның һәм аның гаиләсенең шәхси әйберләре — шагыйрь гаиләсенең  куела.

### Арыслан Мөбәрәков музее
Белорет районының Асы авылында урнашкан.  Музейга 1994 елда нигез салына. Музейда өч экспозиция залы бар: беренчесе Асы авылы тарихына, ССРБ-ның һәм БАССР-ның халык артисты Арыслан Мөбәрәковның балачагына багышланган. Икенче зал — артистның театр эшчәнлеге турында сөйли. Өченчесе халык артисты гаиләсенә һәм туганнарына багышланган.

### Мөхәммәтсәлим Өметбаев музее
Музей 1991 елда шагыйрь һәм мәгърифәтче Мөхәммәтсәлим Өметбаевның туган илендә, Кырмыскалы районының Ибраһим авылында ачылган. Музей экспозициясе башкорт галименең тормышы һәм эшчәнлеге турында сөйли. Музейда галимнең кулъязма нөсхәләре, документларының күчермәләре, китаплары, шәхси әйберләре куелган.

### Мифтахетдин Акмулла музее
Музей 1981 елда Миякә районының Туксанбай авылында, шагыйрь һәм мәгърифәтче, башкорт шигърияте классигы Мифтахетдин Акмулланың тууына 150 ел тулу уңаеннан ачыла. Музейның тупланмасында шагыйрьнең шигырь җыентыклары, аның әсәрләреннән өзекләр, «Акмулла» журналлары бар. Шулай ук музейда төрле музыка кораллары куела, шагыйрь бу музыка коралларында бик яхшы уйный белгән.

### Шәехзадә Бабич музее
Музей Дүртөйле районы Әсән авылында күренекле шагыйрь Бабич Шәехзадә Мөхәммәтзакир улының тууына 100 ел тулу уңаеннан ачыла. Экспозицияда сынлы сәнгать, графика, сын әсәрләре, көнкүреш әйберләре, шагыйрьнең тормышы һәм иҗаты турында фотодокументаль материаллар, аның турында китаплар, портретлар, шулай ук Шәехзадә һәм аның гаиләсенең шәхси әйберләре бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортстан Республикасының милли әдәби музее 

Төркем:Башкортстан музейлары
Төркем:Әдәби музейлар