open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Висагинас

**Висагинас** – Литвадагы шәһәр. Литва, Беларус һәм Латвия чикләре кисешкән тирәдә урнашкан. Висагинас – Литваның иң яшь шәһәре буларак, шәһәр статусын 1994 елда гына алган. Висагинас беренче чиратта Игналина атом станциясе белән бөтен дөньяга танылган. 
## Тарих
1975 елда Игналина атом станциясенең иярчен шәһәре буларак төзелә башланган. 1992 елга кадәр **Снечкус** исемен йөрткән.
## Халык

Милли состав: руслар — 55,0%, литвалылар — 15,0%, белоруслар — 9,7%, поляклар — 8,6%, украиннар — 5,4%, татарлар — 1,0%.
### Татарлар
Халыкның 86 процентын этник азчылыклар, шул исәптән татарлар тәшкил итә. Игналина атом станциясене планлаштыру һәм төзү 1970 нче елларда башлана һәм бүтән милләтләр белән бергә бирегә татарлар да килеп, эшкә урнаша.

Бүгенге Висагинас татарлары арасында татарстанлылар да шактый. 1997 нче елда Висагинас татарлары үз оешмаларын төзегәннәр.

Якшәмбе мәктәбендә татар теле укытыла. Висагинас татарларының «Мирас» коллективы. Ел да үткәрелүче Сабантуйларга Латвия, Польша, Эстония, Татарстан һәм башка илләрдән килүчеләр дә бар. Төрле кичәләр дә үткәрелә.

## Кардәш шәһәрләр
*  Обнинск (Россия)
*  Славутич (Украина)
*  Замбрув (Польша)
*  Сморгонь (Белорусия)
## Галерея

Visaginas001.JPG|
Visaginas-typical buildings 2004.jpg|
Visagino akmuo.JPG|
Elektrownia Ignalina.jpg|Иганалина атом электростанциясе

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Висагинас татарлары / Стокгольмдагы махсус хәбәрчебез Түркәр СОУККАН / – № 74 (11241), 20 декабрь, 2008 

Төркем:Литва шәһәрләре
Урта Шөн

**Урта Шөн** — Киров өлкәсе, Нократ Аланы районындагы татар авылы. Нократ кушылдыгы Аллавыкка Кәркәвеч суы койган җирдә урнашкан.

Киров өлкәсенең урманнары арасында, Нократ елгасы (мондагыча Идел) буенда, Татарстаннан ертылып калган өч татар авылы бар. Бер җирле хакимияткә кергән Түбән Шөн, Урта Шөн һәм Сасмакны бер яктан республика белән чик бүлеп торса, икенче яктан инде бетеп, нигезләре тузып баручы рус авыллары әйләндереп алган. Түбән Шөн уң якта булса, Сасмак авылы Урта Шөннең сул ягында. Өлкәдә иң зур авыл җирлеге.

Борынгы бабалары бирегә, чирмешләр арасына моннан әле 450 ел элек үк, Иван Грозныйның чукындыру сәясәтеннән качып килгән икән. Өч татар авылы бер хуҗалыкка берләшкән. Бүген ул “Нократ” дип атала. Районда иң алдынгы, аягында ныклап басып кала алган бердәнбер хуҗалык. 
Инвесторлар юк. Һәр кешенең үз җир биләмәләре бар, бер метр җир дә сатылмады. Үзләре җирне эшкәртмәгән кешеләр башкаларга яисә колхозга арендага бирә. Киресенчә, җир җитми, 6 мең гектар җирнең бер адымы да чәчелми калмый.
Халык печән әзерләп терлек асрый, суеп сата. Умартачылык, каз үстерү дә бар. Иң күбе яшелчә үстерү белән шөгыльләнәләр. Кешеләрдә тракторлар, авыл хуҗалыгы машиналары бик күп.

700 баш малы булган терлекчелек фермасы эшли. Сөтне эшкәртелә, кечкенә сөт заводы бар, пакетларга тутырып, якындагы шәһәр, авыл халкына сыйфатлы сөт саталар. Пилорама бар, төзелеш материалларын, бураларны ерак өлкәләрдән килеп алалар.

Урта Шөн авылындагысы урта мәктәп, Түбән Шөн авылындагысы тугыз еллык. Урта Шөн мәктәбендә 2010-11 елда 118 бала укыган.

Ике авылда да мәктәптә белем бирү татар телендә алып барыла. Бердәм дәүләт имтиханнары рус телендә. Аларны балалар рус авылларына барып бирәләр.

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Моны да карагыз
* Югары Шөн
* Түбән Шөн

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Толба-Шөн арасы Чакрым ярым барасы (“Нократ түгел, Идел ул...”; Укытуы – татарча, имтиханы – русча?!; Татар барда, көрәш яши) / Фирдүс ГЫЙМАЛТДИНОВ. Казан – Киров өлкәсе – Казан / – № 76 (10852), 24 июня, 2006 

Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Төркем:Нократ Аланы районы торак пунктлары
Түбән Шөн

**Түбән Шөн** – Киров өлкәсе, Нократ Аланы районына караган татар авылы. Урта Шөн авыл советына керә.

Түбән Шөн авылында 258 хуҗалыкта 765 кеше яши.

Түбән Шөн авылында тугыз еллык мәктәп эшли. Укыту татар телендә алып барыла. 2010-11 уку елында 54 бала укып йөрде.

## Халык
Халык саны динамикасы:

### Танылган шәхесләр

* Нурулла Баһрамов (1942―2025), 1990―1994 елларда Әгерҗе районы хакимияте башлыгы.
* Ләбибә Ихсанова — татар шагыйрәсе.
* Рафаэль Сибат — татар язучысы.
* Дамир Хәйруллин — татар артисты.
* Венера Ихсанова — татар журналисты.

## Моны да карагыз
* Югары Шөн
* Урта Шөн

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Төркем:Нократ Аланы районы торак пунктлары
Ак мәчет (Чаллы)

**Ак мәчет** — Чаллы шәһәрендә Энтузиастлар бульвары 12нче йорт адресы буенча урнашкан мәчет. 

Мәчет бинасын Чаллы шәһәре аксакаллары КамАЗ генераль мөдиренең социаль мәсьәләләр буенча урынбасары Илдус Закирҗановка мөрәҗәгать итү нәтиҗәсендә бүленеп бирелә. Тау мәчетеннән мәхәлләнең бер өлеше шунда күченә. Бу бинаны ремонтлап, манара куелып яхшы гына хәлгә китерелә. 1992 елның көзендә, Чаллы ит комбинаты белән килешү нигезендә, шәһәрдә беренче хәләл ит кибете ачыла, дини китаплар сатыла башлый. 

Мәчет бинасында мәдрәсә дә оештырыла. Ул [2000 ел]дан анда ир-егетләр укый. Мәдрәсәдә укыту төпле программа буенча алып барыла. Мәдрәсә халыктан кергән сәдакә исәбенә яши. Мәчет-мәдрәсә базасында [2003 ел]ны Татарстан Диния нәзарәте имамнарның белемен күтәрү институтын оештыра.

2006 елны намаз залы киңәйтелә. Хатын-кызлар өчен аерым намаз залы эшләнә. 

Мәчетнең гомуми мәйданы 2500 м², спорт залы, компьютер классы, кибет бар. Ак мәчет шәһәр мәчетләре арасында иң зур намаз залына ия булу сәбәпле, биредә балаларның республика күләмендәге Коръән уку ярышлары үтә. Корбан гаетендә мәчет территориясендә корбан чалулар оештырыла. 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Азат Йосыпов

**Азат Ваһап улы Юсупов** - "Шәһри Казан" газетасы журналисты.

1990 елның 18 июнендә Татарстан Республикасының Арча районы Түбән Аты авылында туа. 

1997-2007 елларда Түбән Аты урта мәктәбендә белем ала. 

2007 елда Казан дәүләт университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетына укырга керә. 

2012 елда Казан (Идел буе) федераль университетының Филология һәм сәнгать институтын тәмамлый.

2011-2014 еллларда "Шәһри Казан" газетасында эшли.

2012-2013 елларда армия сафларында хезмәт итә.

## Чыганаклар

Төркем:Татар журналистлары
Йолдыз Хәлиуллин

**Йолдыз Нури улы Хәлиуллин** — көнчыгышны өйрәнүче галим, татар дипломаты, публицист.

Ул 1936 елда Татарстанның Кызыл Яр авылында игенче гаиләсендә туа. Җидееллык татар мәктәбен тәмамлап, 1951 елда Казан механика-технология техникумына укырга керә. Яшь электромеханик Краснодардагы Камволь-туку комбинатына эшкә җибәрелә, ләкин тиздән аны Совет Армиясе сафларына алалар. Анда Йолдыз Хәлиуллин радиомеханик һөнәрен үзләштерә.

Армиядә хезмәт иткәннән соң Йолдыз Хәлиуллин Казан авиация институтына укырга керергә тели, әмма кайтышлый Мәскәүдә туктап, ССРБ тышкы эшләр министрлыгының дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтына укырга керә. 1964 елда ул бу институтны тәмамлый. 1978 елда ул ССРБ тышкы эшләр министрлыгының Дипломатик Академиясен дә тәмамлый. 1980 елда ул әлеге академиянең аспирантурасында «Пакъстанның икьтисадый дипломатиясе» темасына диссертация яклый. 1999 елда Йолдыз Хәлиуллин Евразия Халыкара икьтисад академиясенең әгьза-корреспонденты итеп сайлана.

Институтта укыганда дипломат урду, һинди, инглиз телләрен өйрәнә. Бераздан ул Индонезиядәге илчелеккә эшкә җибәрелә. Шул көннән башлап, Йолдыз Хәлиуллин кырык елга якын СССР тышкы эшләр министрлыгында, соңыннан яңа Россиянең чит ил эшләре министрлыгында дипломатик хезмәттә була. Тулаем алганда, ул илебезнең Индонезиядәге һәм Пакъстандагы, Румыниядәге һәм Бангладештагы, Непалдагы һәм Шри-Ланкадагы, шулай ук Кыргызстандагы һәм Казакъстандагы дипломатик вәкиллекләрендә 20 елга якын эшли.

## Сылтамалар
* Дипломат һәм публицист Йолдыз Хәлиуллин – татар өчен актуаль булган мәсьәләләр хакында

Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Татар дипломатлары
Лиллехаммер

center|260px|thumb|Лиллехаммерга көнбатыштан күренеш
**Ли́ллехаммер** () — Оппланн губернасында, Норвегиядәге шәһәр һәм коммуна.

Лиллехаммер шәһәре башкала Ослодан 176 чакрымда урнашкан. Гломма елгасының ике як яры буйлап мәһабәт таулар сузылып киткән. Шул тау битләрендә бер-берсенә сыенышып диярлек йортлар тезелешеп утыра. Халкы 25 меңләп кенә.

Лиллехаммерның үз университеты бар. Август ахырында, яңа уку елы башлангач, бу шәһәр студентлар исәбенә тагын 5 мең кешегә арта.

Шәһәрдә һәм коммунада иң яхшы спорт базалары, чаңгы курортлары, шәп трассалар, суперчаңгылар, тауга күтәргеч җайланмалар эшли. 1994 ел Кышкы Олимпия уеннары нәкъ менә шунда узган иде. Олимпия символы – тау битендә ясалган зур трамплин ерактан ук үзенә чакырып тора.

## Чыганак
* «Cоциализм» утравына сәяхәт (“Үз илем – дөнья кендеге”; Без кем дә, сез - кем?; Тормышка капиталистик караш; Кемгә нәрсә җитми бит) / Рәүфә Әүхәдиева / – № 29 (10415), 6 сентябрь, 2003 

Төркем:Норвегия шәһәрләре
Тәүбә мәчете

**Тәүбә мәчете**:
* Тәүбә мәчете (Яр Чаллы)
* Тәүбә мәчете (Югары Яркәй)
Magnum opus

**Magnum opus** () — теге яки бу язучының, рәссамның, композиторның һәм башка сәнгать әһеленең иң яхшы, танылган һәм амбициоз эше. Шулай ук теге яки жанрның яки сәнгать төренең *магнум опус*ы сүзтезмәсе кулланыла. 

Мәсәлән, күренекле татар драматургы Туфан Миңнуллин өчен магнум опус булып Әлдермештән Әлмәндәр пьесасы санала. 

## Шулай ук карагыз
* Бер китап язучысы

Төркем:Мәдәният
Дилә Булгакова

**Дилә Хәмзә кызы Бикмәтова**, псевдонимы **Дилә Булгакова** — татар шагыйрәсе.

Ул 1937 елның 11 июлендә Башкортстанның хәзерге Кырмыскалы районы Бозаяз авылында туа. Җиденче сыйныфка кадәр туган ягында белем ала, Стәрлетамак шәһәрендә урта мәктәпне, Уфада медицина училищесын тәмамлый. Хезмәт юлын Салават химия комбинатының санитар частенда шәфкать туташы булып башлый. Аннары Башкортстан Эчке эшләр министрлыгына караган дәвалау учреждениеләренә күчерелә. Сәламәтлек саклау өлкәсенә утыз җиде ел гомерен бирә.

Дилә Булгакова төп эшеннән буш вакытларында шигырьләр, нәсерләр, пьесалар, хикәяләр, юморескалар, балалар өчен әкиятләр иҗат итә. Аның әсәрләре татар, башкорт һәм рус телләрендә чыккан газета-журналларда басылып килә.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Дилбәр Булатова

**Дилбәр Данис кызы Сөләйманова**, тәхәллүсе **Дилбәр Булатова** (12 гыйнвар 1972) — Башкортстанда яшәп татар телендә иҗат итүче язучы, публицист. Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы. Илдар Юзеев исемендәге премия лауреаты (2021). Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2021). Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2025 елдан). 

## Биографиясе
Булатова Дилбәр Данис кызы 1972 елның 12 гыйнварында Башкорт АССР-ының Чакмагыш районы Кашкар авылында туган. Үзләрендә башлангыч мәктәптә белем ала, аннан соң Калмашбаш урта мәктәбендә укый һәм аны алтын медальгә бетерә. Башкорт дәүләт университеты филология факультетының татар-рус бүлеген кызыл диплом белән тәмамлый.

Мәктәптә укыган һәм студент елларында аның мәкаләләре «Игенче» район газетасында, шулай ук «Башкортстан пионеры», «Кызыл таң», «Өмет» газеталары битләрендә басылып чыга. Дилбәр Булатова район гәзите оештырган «Яшь хәбәрчеләр» түгәрәгендә актив катнаша. 1995 елда, Башкорт дәүләт университетын тамамлагач, аны «Толпар» яшьләр журналына эшкә чакыралар. Бүгенге көндә ул шушы журналда бүлек мөдире булып эшли.

1994-1996 елларда «Толпар» журналы оештырган хикәя конкурсында җиңеп чыга. 2001 елда Казан шәһәрендә үтә торган «Иделем акчарлагы» яшьләр конкурсында призга лаек була. 2005 елда Башкортстан «Китап» нәшриятендә «Яшьләр тавышы» сериясендә аның «Туй» дип исемләнгән хикәяләр җыентыгы дөнья күрә. Китапның авторы үзе язуынча: «Бу китапта минем тормыш юлымда бөтен күргән-ишеткәннәрдән хикәяләр сырлы. Безнең тормыш көндә бәйрәм, көндә туй түгел, әмма безгә — кешеләргә аның һәр мизгеле кадерле һәм әһәмиятле».

## Гаиләсе
Дилбәр Данис кызы Булатованың тормыш иптәше — Сөләймәнов Рим Кәрим улы Иске Балак авылында туып үскән. Уфа нефть университетын тәмамлаган, төзелештә эшли. Дилбәр Данис кызы һәм Рим Кәрим улы ике бала — кызлары Гөлназ һәм уллары Азаматны тәрбияләп үстерәләр.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 — Илдар Юзеев исемендәге премия
* 2021 — Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре.

## Китаплары
* Туй: Хикәяләр. Уфа, Башкортстан «Китап» нәшрияте, 2005. — 144 бит.
* Таяныч. Әдәби-публицистик язмалар Уфа, 2009. — 152 бит.
* Көлдән яралган гөл. Уфа, Башкортстан «Китап» нәшрияте, 2012.

## Әдәби җыентыклары
* Иделем акчарлагы: Казан, Яшьләр өчен республика мәгълүмат үзәге, 2003.
* Акчарлак: Альманах. Уфа, Башкортстан «Китап» нәшрияте, 2007.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанные и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар публицистлары
Төркем:Журналистлар
Төркем:Илдар Юзеев премиясе лауреатлары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Җәмилә Әхтәмова

**Җәмилә Рәфхәт кызы Әхтәмова** — татар шагыйрәсе, галимә.

## Тормыш юлы
Җәмилә Рәфхәт кызы Әхтәмова 1967 елнын 6 маенда Татарстанның Зәй районы Кадер авылында дөньяга килә. Бала чагы Тукай районының Иштирәк авылында үтә. Урта белемне Түбән Кама шәһәрендә ала. 1984 елда Татарстан Язучылар берлеге юлламасы белән Казан дәүләт университетының филология факультетына (әдәбият бүлегенә)  укырга керә. Биш ел буе М.Мәһдиев, А.Яхин, А.Әхмәдуллин, Р.Ганиева, Х.Миңнегулов кебек остазлары хозурында укып үзенең филологик белемен арттыра. Казан дәүләт университетын тәмамлагач, Татарстан Мәгариф министрлыгы юлламасы белән бер ел Лаеш районының Ташкирмән авылы мәктәбендә укытучы булып эшли. Аннары, Казанга кайтып, шәһәрдә татар гимназияләре ачу хәрәкәте эшләренә якыннан торып катнаша, ахырда шуларның берсендә — 3 нче гимназиядә (хәзер 16 нчы татар гимназиясе) ике ел балаларга татар теле һәм әдәбияты укыта.

1992-1993 елларда ул Казан татар дәүләт яшь тамашачылар театрында әдәби бүлек мөдире, «Мәгърифәт» газетасы редакциясендә хатлар бүлеге җитәкчесе булып эшли. Аннары, Татарстан Фәннәр академиясенең Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты сирәк китаплар һәм кулъязмалар бүлегендә аспирантура тәмамлый, «Йолдыз» газетасында әдәби тәнкыйть (1906-1918)» дигән темага кандидатлык диссертациясен яклый.

Җ.Әхтәмова — 1999 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Төп басма китаплары

* Хисләреңне җилгә чәчмә...: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1994. — 796. —3000 д.
* Мин китәрмен синнән...: шигырьләр / кереш сүз авт. Ф.Яруллин, Зөлфәт. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — 128 б. — 5000 д.
* Чәчләремдә кышның ак салкыны...: шигырьләр. — Казан: Полиграфия-нәшр. комбинаты, 2004. — 48 б. — 8660 д.
* Таң җебедәй сызылып сине сагынганда...: шигырьләр. — Казан: Матбугат йорты, 2005. — 47 б. — 15000 д.

## Файдаланган әдәбият

* Мәхмүтова М. «Мин китәрмен синнән...» // Шәһри Казан. — 2002. — 17 май.
* Фәхретдинова Ч. Кичер, Аллам, әгәр мөмкин булса, көч бир миңа... / Шәһри Казан. — 2004. — 9 гыйнв.
* Мәхмүдов Ә. Учларымда — уттай диңгез ташы... // Шәһри Казан. — 2005. — 12 авг.

Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Зәй районында туганнар
Төркем:Татарстан Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Заһирә Байчурина

**Заһирә Гали кызы Байчурина** — татар шагыйрәсе. 1890 елда Вятка губернасындагы Алабуга өязендәге Тирсә авылында (хәзер Татарстанның Әгерҗе районында)  мулла гаиләсендә туа. Башлангыч белемне туган авылында ала. Унбер яшендә ул Иж-Бубидагы кызлар мәктәбенә укырга керә. 1906 елда аны тәмамлый һәм туган авылына кайтып балалар укыта башлый. 1907-1917 елларда ул Уфа һәм Пермь шәһәрләре мәктәпләрендә эшли. 1918 елда Алабугага, аннан Казанга күчеп килә. 1923 елда "Шигырьләр мәҗмугасе" исемле китабы чыга. 1935—1939 елларда Казанда район Советына депутат итеп сайлана.  Сайланма шигырьләре 1959 елда чыккан «Ана сүзе» исемле китабына тупланган. Шагыйрә 1977 елның 26 декабрендә Махачкала шәһәрендә вафат.  
## Сылтамалар
* Заһирә Байчурина  Совет Татарстаны язучылары, 1986 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Идрис Багданов

**Идрис Багданов** — татар язучысы, журналист.

Ул 1886 елда Сембер губернасында туа. Тол калган әнисе тәрбиясендә үсә. Әтисе  иртә үлә, ләкин хәлле  кеше булганлыктан бердәнбер улын укытырлык мирас калдыра. Булачак әдип Казанда Укытучылар мәктәбен тәмамлый, соңыннан  Мәскәү университетының юридик факультетында укый. Ләкин күкрәк авыруы башланып, укуын ташларга мәҗбүр  була һәм Троицк якларына кымызга китә. Шунда урнашып, фабрика хуҗалары  булган Яушевлар конторасына эшкә керә. Аннары бераз Казан газеталарында эшли.

Идрис Багданов XX йөз башында үзенең пьесалары, аеруча «Помада мәсьәләсе» комедиясе белән таныла. Әлеге әсәре һәм «Зөләйха белән Фатыйма», «Югалган хатын» пьесалары 1908-1909 елларда аерым китап булып басылып чыгалар.

Багданов тәрҗемәче буларак Александр Пушкин һәм Лев Толстойның кайбер әсәрләрен татарчалаштырып бастыра.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Татар драматургиясе
Галимҗан Хөсәенов

**Галимҗан Хөсәенов** – күренекле совет спортчысы. СССР футбол буенча җыелма командасы уенчысы (1960-69), СССР атказанган спорт остасы (1967).

Галимҗан Салих улы Хөсәенов 1937 елның 27 июнендә Татарстанның Норлат (элекке Октябрь) районы Яңа Иглай авылында туа.

Галимҗан кечкенә чакта хәрби чиндагы Салих аганы гаиләсе белән Куйбышев шә­һәренә күчерәләр. Әтисе 41 яшендә вафат була. Галимҗан каладагы гидротехник техникумны тәмамлый.

1957-1960 елларда «Крылья Советов» (Самар), 1961 -1973 елларда «Спартак» (Мәскәү) командаларында уйный. Җирле “Крылья Советов“ команда­сының капитаны итеп тә сайлыйлар. Башта Галим­җанны атаклы ЦСКА командасы үзенә “кодалый”, әмма кечкенә гәүдәле (буе 164 см., авырлыгы 64 кг.) футболчы җитәкчеләргә ошамый һәм аны шунда ук Спартак кабул итеп ала. Ике тапкыр СССР чемпионы (1962, 1969). Өч тапкыр СССР кубогын ота (1963, 1965, 1971). Европа кубогының көмеш медале белән бүләкләнә (1964). 2010 елның 5 февралендә Мәскәүдә вафат була.

## Статистика

''Статистик материал www.national-football-teams.com буенча.
## Хәтер
* 2003 елның июлендә ТР Министрлар Кабинетының 01.07.2003 елгы карары һәм Нурлат районы һәм Нурлат шәһәре хакимиятенең 22.07.2003 елгы 833 номерлы карары нигезендә Норлат районының Урта Камышлы авылында Атказанган спорт остасы Галимҗан Салих улы Хөсәенов исемендәге спорт мәктәбе ачылган .

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Татар спортчылары
Габдессәлам бине Урай

**Габдессәлам бине Уразмөхәммәд** — XVIII гасыр татар шагыйре.

Габдессәлам Казан өязе Алат юлындагы Мәңгәр авылында (Арча районының Олы Мәңгәр авылы) дөньяга килә. 1746 елга кадәр ул күрше Ташкичү авылында укыта, биредә ул иҗат итә. Оренбург өязенең Татар Каргалысына күчеп китеп, анда мәдрәсәләр тота.

Габдессәлам иҗаты шактый үзенчәлекле. Аның шигырьләрендә төп урынны мәхәббәт темасы, иҗтимагый һәм дини мәсьәләләр били.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Идият Әширов

**Идият Мокыйм улы Әширов** — татар шагыйре.
## Тәрҗемәи хәле
Ул 1947 елның 9 декабрендә Пермь өлкәсенең Барда районы Сөҗән авылында сигез балалы зур гаиләдә туа. Башлангыч белемне туган авылында, урта белемне күрше Солтанай һәм Сараш мәктәпләрендә ала. 1967-1972 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. 

## Хезмәт юлы
Университетны тәмамлагач, туган якларына кайтып, Төнгүк авылы урта мәктәбендә тел-әдәбият укытучысы, Яңавыл мәктәбендә мөдир булып эшли. 

Өч елдан аны Яңавыл авыл шурасы рәисе итеп сайлап куялар.

1987 елның җәеннән башлап Барда районында җаваплы хезмәткәр-җитәкче вазифаларын башкара.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2021 елда  «Көзләр балкышы» шигырьләр җыентыгы өчен Саҗидә Сөләйманова исемендәге кызыксындыру премиясе бирелә .
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Хәмзә Габделвәлиев

**Хәмзә Габделвәлиев** () – татар 1нче гилдия сәүдәгәре.

## Тәрҗемәи хәл
Хәмзә Габделвәлиев 1840 елда Казан губернасы Мәчкәрә авылында туа. Ул XIX гасырның 60-80 нче елларындагы күченү шаукымына бирелеп, Урта Азиягә баручы кәрванга ярдәмчелеккә яллана да, Верный шәһәрендә яшәп ятучы абзасы (әтисенең бертуганы) Исхак янына юл тота. Үзе белән энесе Әхмәтгали һәм сеңлесе Галияне дә ияртә. Исхак Габделвәлиев 1875 елда Верный шәһәрендә I гилдияле бердәнбер сәүдәгәр булган. Хәмзәләр Исхак абзыйлары янына барып җитәләр, әмма анда тукталмыйлар, кәрванга ияреп, Ыссык күл сөзәклегеннән юлларын дәвам итәләр. Кәрван Аксу авылында туктый. Хәмзә Габделвәлиев шушы урында төпләнергә карар итә һәм үз гомерендә бүтән беркая да кузгалмый. Хәмзәнең эчке сиземләве көчле булган, күрәсең. Күп тә үтми, алар килгән юлдан бу якларга Н.М. Пржевальскийның 5 нче экспедициясе килеп төшә. Бу төбәктә тормыш җанланып китә. Әлеге урында, Кашгар чигендә, патша хөкүмәте ашыга-ашыга хәрби ныгытма төзегән. Каракүл (Каракол) шәһәренә нигез салынган.

Хәмзә Габделвәлиев башта бер сәүдәгәргә хезмәтче булып ялланган, эшли-эшли бераз акча җыйгач, үзе бер кечкенә кибет ачкан. Ул эшчән, зиһенле, тырыш булган, шуңа күрә эшләре дә алга киткән. Тиздән ул берничә зур кибет хуҗасына әйләнгән.

Бу төбәктә һөнәрчелек сәнәгате, мәдәният, көнкүреш үсешенә Каракүлнең I гилдия сәүдәгәре Хәмзә Габделвәлиев һәм аның энесе Әхмәтгали зур өлеш керткәннәр. Мәсәлән, Хәмзәнең күчемсез милеге 1907 елның 1 гыйнварына – 2120 сум алтын, энесенеке 1200 сум тәшкил иткән. Чагыштыру өчен: ул заманда шул төбәктә иң бай саналган сәнәгатьче сәүдәгәрләр Дмитрий Ильинның милеге – 7500 сум, Николай Бакинның – 4200 сум, Низмөхәммәтовның 6000 сум булган.

Каракүл шәһәрендә Русиядән килгән өч татар – Абдулкадыйр Милушев, Гали Кензин һәм Хәмзә Габделвәлиев үзара килешенеп сәүдә иткәннәр. Алар балаларын өйләнештереп, нәсел бәйләнешләрен ныгытканнар. Тирә-як сәүдәгәрләр бу көчле нәсел белән санлашмый булдыра алмаганнар.

Хәмзә Кыргызстанга Себердән килгән бер сәүдәгәр кызы Газизәбану Шаһиевага өйләнгән. Сигез балалары туган: Мөхәммәтҗан, Сабир, Шәриф, Габдулла, Гөлша, Нәгыймә, Әсмәбикә, Зиннәт. Хәмзә сәүдәгәр балаларына белем бирүне беренчел максат итеп куйган, моңа акчасын жәлләмәгән. Хәмзә балаларын башта мөселман, аннан соң рус мәктәбендә укыткан. Алар Габдулла Тукай, Пушкин әсәрләре белән бик иртә танышканнар. Шуңа күрә барысы да укымышлы булганнар, татарча, русча, гарәпчә укый-яза белгәннәр.

1909 елда 3800 сумга Хәмзә бай ике катлы сарай-йорт сатып алган. Икенче кат аерым кызлар өчен булган. Биредә 1904 елгы кызы Нәгыймә (*[[1904 ел|1904]]-[[1971 ел|1971]]*) буйга җиткән, Нәгыймәнең улы Чыңгыз Айтматовның (*[[1928 ел|1928]]-[[2008 ел|2008]]*) балачагы да шушы йортта үткән). 1913-1915 елларга аның “Галантерейные товары”, “Краски, лаки и олифа”, “Шерсть, волос и щетина” исемле кибетләр челтәре, күн заводы булганлыгы билгеле.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Бөек ана (Хәмзә Габделвәлиев;Нәгыймә) / Нурсөя ШӘЙДУЛЛИНА / – № 30 (11275), 14 март, 2009 

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Чыңгыз Айтматов
Көтү

**Көтү** — тотышлары буенча берләшкән хайваннар төркеме. Көтүгә гадәттә бер үк төр хайваннар керә.

Көтүдәге хайваннарга бергә яшәү, туклану, ял итү, саклану хас.

Авыл хуҗалыгы көтүләренә ясалма сайланып алынган авыл хуҗалыгы хайваннары төркемнәре керә. Көтү бу очракта бергәләп туклану өчен тупланыла. Сөт өчен үрчетелүче мэт, дуңгыз көтүләрен көтү генә диләр, ит өчен үрчетелүче мөгезле эре терлек көтүен - «гурт», сарык-кәҗә көтүен - «отара», ат көтүен - «табун» диләр.

## Моны да карагыз
* Прайд

Төркем:Хайваннар
Колаңгы станциясе

**Колаңгы тимер юл станциясе** (, элккеге исеме *Раз. No3*) — Зөя — Буа — Сембер тимер юлы өстендәге станция. Юллары саны — 3. Платформалары саны — 1. Станция коды — 249201.

Станция 1942 елда Волжлаг алманнары һәм җирле колхозчылар тарафыннан төзелгән. Төзелеш материалы булып Бөек Ватан сугышы башлангач төзүе туктатылган Байкал-Амур магистрале рельслары һәм шпаллары кулланылган.

Бүген бу станция Кайбыч районында урнашкан. Станция аша Казаннан көньякка йөрүче поездлар уза. Станция Колаңгы сөт комбинатына һәм икмәк кабул итү пунктына да хезмәт күрсәтә.

Railway Station Kulanga - Ways and office.jpg
Railway Station Kulanga - ticket office.jpg
Railway Station Kulanga - Ways and Platform.jpg

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча тимер юл станцияләре
Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Төркем:Кайбыч районы географиясе
Төркем:Кайбыч районы икътисады
Торонто

520px|thumb|left

**Торо́нто** ( ) — Канаданың иң зур шәһәре, Онтарио вилаятенең үзәк шәһәре. 
Торонто Канаданың Алтын дагасы — Онтарио күленең көнбатышы тирәсендә тупланган 7 миллионлы төбәкнең бер өлеше булып тора. Канада халкының якынча өчтән бер өлеше Торонтодан 500 чакрым тирәдә урнашкан. Торонтода илнең һәр алтынчы эш урыны тупланган. Торонтодан АКШ чигенә ерак түгел, ул күлнең аръягында башлана.

Торонто – дөньяда иң күпмилләтле шәһәрләрнең берсе. 2006 ел бөтен-Канада исәбен алу буенча, биредә яшәүчеләрнең 47 проценты Канададан читтә туган. 9,6% — Һиндстанда, 8,2% Кытайда, 5,6 процентшар – Италия белән Филиппинда, 1,3% Россиядә, 1,2% - Украинада.

Торонто телеманарасы карау мәйданчыгы булган дөньядагы иң биек телеманара – биеклеге 553 метр. Аны әле Гиннессның рекордлар китабына дөньяның иң биек корылмасы буларак та теркәп куялар. Манараны нибары өч ел (1973-1976) төзиләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Канада шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
BBC

right|150px|thumb|Ширкәт логотибы
**British Broadcasting Corporation**, кыскача **BBC** (*Британ тапшыру корпорациясе*), шулай ук **Би-би-си́** — Бөекбританиянең радио-, интернет- һәм теле-тапшыруларының хезмәте. Дөньяда иң зур медиа ширкәте. Ширкәттә якынча 23,000 кеше эшли.

BBC дәүләт ММЧы түгел, ул — иҗтимагый оешма. Ширкәт 1922 елда нигезләнә. 1932 елдан ул халыкара тапшыруларын башлый.

Британия эчендә BBC ширкәтенең 20 телеканалы бар. Шуннан тыш аның 14 радиостанция, берничә интернет-сайт, кырыкка якын журнал бар. Ширкәт чит телләрдә теле- һәм радио-тапшырулар алып бара.

Телеканаллар: BBC One, BBC Two, BBC Three, BBC Four, BBC News, BBC Parliament, балалар өчен CBBC һәм CBeebies. Шотланд телендә BBC Alba каналы эшли. Ширкәтнең чит телләрдә эшләгән телеканаллар да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 


Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Бөекбритания компанияләре
Төркем:Медиакомпанияләр
Могҗиза иясе Николай чиркәве (Арыслан)

**Могҗиза иясе Николай чиркәве ** () — Кайбыч районы Арыслан авылында урнашкан чиркәү.

Бер яклы агач корылма 1900-1901 елларда төзелә. 1902 елда таш янкормасы корыла. Корылма  материаллары Багай авылы чиркәвеннән алына.

Чиркәү җирле халык акчасына гына корыла. Ясау сәбәбе булып ярты авыл халкының дине булып торган иске обрәдлылыкка каршы тору була.

## Чыганаклар
* Николай Чудотворец чиркәве (Арыслан)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
BBC One

right|150px|thumb|Канал логотибы
**BBC One** (*BBC Бер*) — британ BBC ширкәтенең төп телеканалы. 1936 елның 2 ноябрендә *BBC Television Service* исеме астында тапшыра башлый. Телеканалның еллык бюджеты — 1,2 миллиард фунт стерлинг.

BBC One — Бөекбританиянең иң популяр каналы. Аны барлык тамашачыларның 20 %-ы карый.

## Шулай ук кара
* BBC
* BBC Two
* BBC World News

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:BBC
Төркем:Бөекбритания телеканаллары
Төркем:Инглиз телендә эшләүче телеканаллар
Петр һәм Павел чиркәве (Зур Колаңгы)

**Петр һәм Павел чиркәве** () — Кайбыч районы Зур Колаңгы авылында урнашкан чиркәү.

Чиркәү якынча 1801 елда төзелә башлый. Төп корылмасы исә - 1803 елда. 1868 елда кире төзелә.

Зур чиркәү иртә классицизм гадәтләре буенча ясалган. Чиркәүнең өске катлары инде югалган.

Гыйбадәтханә гади халык акчасына төзелә.

## Чыганаклар
* Петропавел чиркәве (Зур Колангы)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Владимир Изге Ана иконасы чиркәве (Багай)

**Владимир Изге Ана иконасы чиркәве ** () — Кайбыч районы Багай авылында урнашкан чиркәү.

Бер престоллы агач корылма 1901 елда эшләнә. Зур чиркәү борынгы рус зодчествосы элементларын үз эченә ала. Бүгенге көндә үзәк барабаны һәм башы җимерелеп югалган.

Чиркәү җирле халык акчасына төзелә.

## Чыганаклар
* Владимир Изге Ана иконасы чиркәве (Багай)

Төркем:Кайбыч районы чиркәүләре
Милад гыйбадәт йорты (Ульянково)

** Гайсә пәйгамбәр тууы гыйбадәт йорты** () — Кайбыч районы Ульянково авылында урнашкан гыйбадәт йорты.

Ульянковоның үз приходы 1724 елда ук билгеле, тик иске биналары сакланмаган. Бу бина исә 1999 елдан гыйбадәт йорты хезмәтен үти. Аңа кадәр ул мәктәп яны интернат йорты булып торган.

Гыйбадәт йортының үз рухание юк. Бу эшне Турминский авылы рухание башкара.

## Чыганаклар
* Гайсә пәйгамбәр тууы гыйбадәт йорты.

Төркем:Кайбыч районы гыйбадәт йортлары
Мөмкинлек

**Мөмкинлек** — тереклекнең һәр күренешендә булучы алгарышның бер юнәлеше. Аңлатучы сыйфатында да, булачак сыйфатында да була ала.

*Мөмкинлек* Аристотель хезмәтләрендә урын таба.

Рациональ юлдан караганда мөмкинлекне аңлату кыенлаша: һәр *мөмкинлектә* мөмкин түгеллек бар, «мөмкин түгеллекнең мөмкинлеге». *Мөмкинлек* танып белү белән аңлатылмый. Ихтималлыкны танып белү безнең *мөмкинлеккә* һәрвакыт йогынты ясамый. *Мөмкинлекне* өйрәнүгә яшәеш тә , сояшәеш тә йогынты ясамый.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Тоелу

## Сылтамалар
* Статья «Акт и потенция»  в Новой философской энциклопедии на сайте ИФ РАН
* Статья «Возможность» из философского энциклопедического словаря (2010) на http://dic.academic.ru

Төркем:Фәлсәфә
Тоелу

**Тоелу** (тоелып, күренеп китү) — чынлык чагылучы субъектив чынбарлык.

Тоелуга субъектның чынлыкны тоюы керә. Әгәр тоелу аң сферасында ятса - ул дөреслек төркеменә караячак, ятмаса - ялганга караячак.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Иллюзия
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Эпистемология
Нимесләр

**Нимесләр** — Башкортстанның Нуриман районында урнашкан татар авылы.
ᴨучтьı индексы — 452448, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 691 кешенең яшәве мәгълүм.
## Танылган шәхесләр

* Мифтахетдин Шәймөхәммәтов (1911―1979), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Ришат Исмәгыйлев (1920―2020), мәктәп директоры, Бөек Ватан сугышы ветераны, РСФСР атказанган укытучысы (1960).
* Флүр Исмәгыйлев (1944), галим. Р. С. Исмәгыйлевның улы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵᴍһүриятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Янгелде (Кузлаука районы)

**Янгелде** яки **Кармыш** (, ) — Чуашстанның Кузлаука районына керүче татар авылы. Авылда 2006 елга 493 кеше яши. Янгелде РСФСР һәм Татарстанның халык артисты Мөнирә Булатова, Советлар Союзы герое Мидхәт Салиховның һәм Дан орденының тулы кавалеры Ярхәм Бикчантаевның туган авыллары.

## Географиясе
Янгелде Кузлаукадан 13 км ераклыкта Буа елгасы ярында урнашкан. Диңгез өсте биеклеге 176 м.

## Тарихы

Янгелде авылы XVI гасырда чукындырудан качкан Тәтеш ягы казан татарлары тарафыннан нигезләнә, мөселманнар.

Авыл кешеләре Янгелдене **Кармыш** диләр. Кармыш ул авылны нигезләүче кеше булып тора.

## Бүгенге чор

Авылда мәктәп, почта, кибет, медпункт авыл советы администрациясе, «Янгелде» авыл хуҗалыгы кооперативы бар.

## Шәхесләр

## Транспорт
Район үзәге Кузлаука каласына 4 көнгә бер автобус йөреп тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Янгильдино на картах
* Географическая карта Чувашии.

Төркем:Кузлаука районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Янгелде

**Янгелде** — топоним:

* Янгелде — Татарстанның Апас районындагы авыл.
* Янгелде — Чуашстанның Козловка районындагы авыл.
* Янгелде — Чуашстанның Кызыл Четай районындагы авыл.
* Янгелде — Чуашстанның Чабаксар районындагы авыл.
Уразавыл

**Уразавыл** () – Кызыл Октябрь районының административ үзәге,  татар авылы. Пара елгасы буендагы авыл.

Яшәүчеләр саны — 2200, йортлар саны 1031. Кыш көне 1800 кеше яши, ачык йортлар саны - 850.
Бер-берсенә терәлеп торган Атяравыл, Актук, Кызылъяр, Куйсуы, Кадымавыл һәм Кызьмавыллар белән бергә үзенчәлекле төркем тәшкил итә. Совет чорыннан башлап Уразавыл – Түбән Новгород татарлары үзәге. Бүген монда тагын урыслар һәм мордвалар да яши.

Уразавылда һөнәри училище, Лукоян педагогик колледжының Кызыл Октябрь филиалы эшли.

Уразавыл татарлары дини һәм милли бәйрәмнәрне авыл клубында үткәрә. Бирегә Казан артистлары да гастрольләр белән еш килә.

2016 елның 16 июлендә туган яклары — Кызыл Октябрь районы үзәге Уразавылда Рәшит Ваһапов һәм Хәйдәр Бигичев һәйкәле ачылды.
## Галерея

Файл:Р.Ваһапов, Х.Бигичев һәйкәле.jpg|Уразавылда һәйкәлне ачу тантанасы. *[[2016]]*
Файл:Р.Ваһапов.jpg|Р. Ваһапов бюсты
Файл:Х.Бигичев.jpg|Х. Бигичев бюсты


## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сергач якларында (Уразавыл;Мәдәнә;Зур Рбишчә) / Гөлназ ГАЛИМҖАНОВА, Рәмилә ГАЗИЗУЛЛИНА. Түбән Новгород өлкәсе / – № 65-66 (11467), 1 июнь, 2010 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Мәдәнә

**Мәдәнә** () – Түбән Новгород өлкәсе Кызыл Октябрь районында татар авылы. Мәдәнә елгасы буендагы авыл. Сергачка кадәр 40 км, Уразавылга – 15.

## Тарих
Мәдәнә Түбән Новгород өлкәсенең иң яшь татар авылы. Монда беренче мәчет 1780 елларда төзелгән. Аның беренче имамы Габделкәрим Сәлимов.

Мәдәнәдә бүген 400 йорт бар. Күпчелек йортлар ике катлы. Каралты-кура, капка – бар да җиренә җиткереп эшләнгән. Урамнарга асфальт түшәлгән. Элек күпләп мал тотканнар. Хәзер терлекчелек икенче планда. Халык Мәскәүгә барып эшли. Яшьләр авылда калмый, калага ыргыла. Укырга яки эшкә. Мәскәү белән Мәдәнә арасы нибары 600 чакрым.

Мәдәнәнең 9 еллык мәктәбе бар. Ике катлы, бар яктан уңайлы зур мәктәптә 2010 елда 60 бала калган (күптән түгел 500ләп укучы булган). Мәктәптә компьютер классы, интерактив такталар, спорт инвентарьләре бар. 11 укытучы эшли. Уку, нигездә, рус телендә алып барыла. Һәр класс расписаниесендә татар теле һәм әдәбияты дәресләре бар. Әйтик, 5 класс атнага – 3 тапкыр татар теле, 2 тапкыр әдәбият, башка класслар – атнага 2 татар теле, 2 әдәбият дәресе укый.

1989-92 елларда Мәдәнә авылында Фәиз Гыйльманов зур мәчет төзетте. Ул хәзер “Мәдәнә” исемле дин-мәгъ­рифәт үзәгенә керә. Шунда ук мәдрәсә эшли. Беренче катта кунакханә номерлары һәм шушы төбәк тарихын чагылдырган музей бүлмәләре. Үзәк биләмәсендә әле мәдәният йорты һәм заманча хастаханәсе дә урнашкан.

## Шәхесләр

* Абдрахман Кумысников (1913—1985), балет артисты, балетмейстер, педагог.
* Халит Кумысников (1926—2018), театр тәнкыйтьчесе, сәнгать белгече. А. Л. Кумысниковның бертуган энесе.
* Илдар Шиһапов (1944), музыкант, артист һәм режиссер. Мәскәүдәге Татар мәдәни үзәгенең сәнгать җитәкчесе, Русиянең атказанган артисты.

## Галерея

## Сылтамалар
* Сергач якларында (Уразавыл;Мәдәнә;Зур Рбишчә) / Гөлназ ГАЛИМҖАНОВА, Рәмилә ГАЗИЗУЛЛИНА. Түбән Новгород өлкәсе / – № 65-66 (11467), 1 июнь, 2010 
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
«Туган як» (Нижгар өлкәсе)

**Туган як** – Түбән Новгород өлкәсе татар газетасы. Атнага бер, сигезбитлек итеп, 4 мең тираж белән чыгарыла.

Сугыштан соң өлкәдә ике татар район газетасы чыгып килгән. Кызыл Октябрь районында 1962 елга кадәр “Октябрь Коммунасы” һәм 1957 елның ноябрь аена кадәр атнага бер мәртәбә икешәр генә битле булып чыгарылган “Сталин байрагы” газеталары. Соңгысы Питрәксе районы газетасы.

1990 елның 22 декабрендә Сергачта татарларның өлкә конференциясе булып үтте. Анда Түбән Новгороддан, Дзержинсктан, татар районнарыннан килгән делегатлар “Туган як” газетасының беренче санын күрделәр. Газета делегатларны тәбрикләде һәм уңышлар теләде. Шуннан башлап өлкә “Туган як” татар мәдәнияте үзәге һәм “Туган як” газетасы бергә яшәп киләләр, кулга-кул тотынышып халыкны оештыру эшен башкаралар.
Газетага җан өрүчеләрдән редактор Рифат Ибраһимов (1990-1996), журналист һәм авторлар Сафа Мостафин, Олег Әндәрҗанов (2012 елның декабреннән - баш мөхәрир), Рәисә Каюмова, Наил Җәфәров, Наҗия Жиһаншина, Рәүф Абдуллин (1996-2012 елларда баш мөхәрир) булдылар.
 
Редакция каршында тарихчылар һәм төбәкне өйрәнүчеләр клубы һәм Әдәби клуб эшли. “Туган як” битләрендә Сергач-Түбән Новгород төбәгенең тарихы, күренекле шәхесләребез, истәлекле тарихи вакыйгалар турында йөздән артык язмалар, очерклар бастырылды, китаплар дөнья күрде. Шулар арасында Г.Орловның “Мещера. Мещеряки. Мишаре”, “Нижегородские татары: исторические очерки”, “Камка тарихы”, И.Булатовның “Урга. Прошлое и настоящее”, М.Хафизовның “Нижегородские татары: исторические очерки”, “Татар авылында фаҗига”, Р.Баязитов һәм В.Макарихинның “Нижегородские татары – мишаре в новое время”, Р.Ибраһимовның “Нижегородские татары” энциклопедик сүзлеге һәм башкалар.

## Чыганаклар
* “Туган як”ка 20 яшь!

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

Бу таблица метрополитеннар исемлеге битендәге мәгълүматларына нигезләнеп әзерләнгән. Илләрне метрополитеннарының озынлыгы, станцияләр саны һәм беренче метрополитен ачылу елы буенча төзеп була.

}||align="right"|147.5||align="right"|125||align="right"|1975
|-
|17||||align="right"|146.5||align="right"|89||align="right"|1987 
|-   
|18||||align="right"|141.8||align="right"|119||align="right"|1996
|-
|19||||align="right"|120.8||align="right"|91||align="right"|1960   
|-  
|20||||align="right"|217.7||align="right"|141||align="right"|1999
|-
|21||||align="right"|116.0||align="right"|148||align="right"|1995
|-
|22||||align="right"|105.7||align="right"|100||align="right"|1950
|-
|23||||align="right"|99.0||align="right"|114||align="right"|1959
|- 
|24||||align="right"|88.0||align="right"|71||align="right"|1968
|-   
|25||||align="right"|84.2||align="right"|104||align="right"|1966
|-
|26||||align="right"|80.55||align="right"|56||align="right"|1999
|-
|27||||align="right"|72.3||align="right"|54||align="right"|1869
|-   
|28||||align="right"|71.0||align="right"|52||align="right"|1979
|-   
|29||||align="right"|69.5||align="right"|84 ||align="right"|1976
|-   
|30||||align="right"|68.8||align="right"|56||align="right"|1983
|-   
|31||||align="right"|65.5||align="right"|53||align="right"|1987
|-   
|32||||align="right"|59.3||align="right"|54||align="right"|1974
|-     
|33||||align="right"|56.0||align="right"|49||align="right"|1996
|-   
|34||||align="right"|54.4||align="right"|54||align="right"|2010
|-    
|35||||align="right"|52.3||align="right"|74||align="right"|1913
|-   
|36||||align="right"|51.5||align="right"|42  ||align="right"|1984
|-     
|37||||align="right"|50.8||align="right"|68||align="right"|1969
|-   
|38||||align="right"|39.1||align="right"|29||align="right"|1977
|-     
|39||||align="right"|35.0||align="right"|17||align="right"|1973
|-   
|40||||align="right"|34.6||align="right"|23||align="right"|1967
|-   
|41||||align="right"|31.7||align="right"|40||align="right"|1896
|-   
|42||||align="right"|30.3||align="right"|25||align="right"|1984
|-   
|43||||align="right"|26.4||align="right"|22||align="right"|1966
|-   
|44||||align="right"|23.1||align="right"|21||align="right"|1995
|-   
|45||||align="right"|22.1||align="right"|17||align="right"|1982
|-
|46||||align="right"|20.5||align="right"|22||align="right"|2002
|- 
|47||||align="right"|20.5||align="right"|16||align="right"|1998
|-   
|48||||align="right"|14.5||align="right"|16||align="right"|2009
|-   
|49||||align="right"|13.4||align="right"|10||align="right"|1981  
|-    
|}

## Искәрмәләр

Төркем:Метрополитен
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Заһидулла Сюняев

**Заһидулла Сюняев** (*1929-2001*) – нефтехимик һәм нефть эшкәртүче галим. Техник фәннәр докторы, профессор (1970), Башкортстан фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы. БАССР (1967), РСФСР (1974) атказанган фән һәм техника эшлеклесе, Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән (1971).

## Тәрҗемәи хәл
Заһидулла Исхак улы Сюняев 1929 елны Мордовиянең Татар Виләзмәсе авылында дөньяга килгән. 1953 елда Мәскәүнең И.М. Губкин исемендәге нефть институтын тәмамлый. 1961-76 елларда нефть һәм газ технологиясе һәм эшкәртү кафедрасы мөдире, 1970-76 елларда Уфа нефть институтында ректор. 1976 елдан И.М. Губкин исем. нефть институтында кафедра мөдире

Гыйлми хезмәтләрендә нефть системаларының физик-химик сыйфатларының аларның дисперсияле төзелеше белән бәйләнеше теоретик фикерләре үстерелгән һәм “нефть системасының экстремаль халәте” төшенчәсе әйләнешкә кертелгән. Ул яңа нефть продуктларын ясау процессының интенсификациясе нигезләрен тәкъдим иткән (коелучан материалларның, кораб ягулыгы, пеклар һ.б. ябышуга һәм туңуга каршы профилактик чаралар).

10 китап, барлыгы 500 артык фәнни хезмәт, 30 авторлык таныклыгы авторы. Якынча 120 фән кандидатын һәм докторын әзерләп чыгарды. 
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
## Библиография
* Прикосновение: Сюняев Загидулла Исхакович : воспоминания коллег, друзей и родных. Альберт Ильич Владимиров. Интерконтакт, 2005.

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Ректорлар
Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Химиклар
Метрополитеннар исемлеге

Астагы таблица дөньядагы метрополитеннарның хезмәт иткән шәһәр буенча саннарын күрсәтә.

## Харита

; Урнашуы: Метрополитен хезмәт күрсәткән ил һәм аның шәһәрләре.
; Исеме: Метрополитенның инглиз телендәге исеме.
; Ачылу елы: Метрополитенның җәмагатчелеккә хезмәт күрсәтү өчен ачылу елы. Метрополитен системасының өлешләре олырак була ала - мәсәлән, җиңел рельс яки җир өсте рельс транспорты челтәрләренә караган эзекләре).
; Станцияләр: Челтәренә кергән станцияләр саны, сызыклары арасындагы трансфер станцияләре бер дип санала.
; Озынлыгы: Сызыкларның озынлыгы (км).
; Сызыклары: Аерым сызыкларның саны.
## Исемлек

   

## Шулай ук карагыз
* Илләрнең метрополитеннарының күрсәткечләре буенча исемлеге

## Искәрмәләр


## Чыганак

## Сылтамалар
* Light Rail and Metro Systems in Europe European Rail Research Advisory Council
* Public Transportation Fact Book American Public Transportation Association
* Metro List at CityRailTransit.com website
* Openstreetmap subway project


Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Мишәр дөньясы

200px|thumb|left

**Мишәр дөньясы** – Түбән Новгород өлкәсе татарлары газетасы, 2007 елның июнь аеннан чыга Газетны гамәлгә куючы — Түбән Новгород өлкәсе татарлары төбәк милли-мәдәни мохтарияте. Газетаның баш мөхәррире – Әнвәр Нәбиулла улы Камалетдинов.

Газета айга ике мәртәбә, 12 битле итеп нәшер ителә. Ул татар телендә басыла һәм Түбән Новгород өлкәсе территориясендә таратыла. Сан саен «Мишәр дөньясы» эчендә рус телендә 4 битле «Милләт» исемле кушымта чыга.

2008 елдан Түбән Новгород өлкәсендә язылу өчен индекс 14575.

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Иске Мочали

**Иске Мочали** – Түбән Новгород өлкәсе Пилнә районы татар авылы. Кече Мәдәнә суы өстенә урнашкан, Пилнә ш.т.б. кадәр 9 км ара. Яңа Мочали белән Яңа Мочали авыл советын тәшкил итә.

Мочали атлы ике авыл ул – берсе Иске Мочали, икенчесе – Яңа Мочали, бу авылларны бер елга гына аера. 2009 елда яңа, 35 млн сумга төшкән 72 метрлы күпер сафка басты. Эрбишча белән Мочали арасы – кыр юлы, бернинди әсфәлт җәелмәгән, аралары 7-8 чакрым. Мочали авылы Пилнә районына керә, шуңа күрә ике зур татар авыллары арасында таш юлы юк, хәттә үзләре бере–беренә килеп–китеп йөрсәләрдә.

Сугышта үлгәннәр саны – 202 ике авылга.

Элек ике авылга ике мәктәп булса, әле Яңа Мочалидә урта мәктәп бар.

Күмәк хуҗалык сакланган («Алга», рәисе – Х. Фәйзерахманов)

Предпприятиеләрдән «Пождепо» бар.
## Чыганаклар
* Мохаммят Миначев. АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ... Мочали 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Яңа Мочали

**Яңа Мочали** – Түбән Новгород өлкәсе Пилнә районы татар авылы. Кече Мәдәнә суы өстенә урнашкан, Пилнә ш.т.б. кадәр 9 км ара. Иске Мочали белән Яңа Мочали авыл советын тәшкил итә.

Мочали атлы ике авыл ул – берсе Иске Мочали, икенчесе – Яңа Мочали, бу авылларны бер елга гына аера. 2009 елда яңа, 35 млн сумга төшкән 72 метрлы күпер сафка басты.

## Мәгариф
Элек ике авылга ике мәктәп булса, әле Яңа Мочалидә урта мәктәп бар, бар дәресләр рус телендә укытыла, татар теле фән буларак керә. Яңа Мочали урта мәктәбендә 2010/11 уку елында 85 бала укып йөрде. Мәктәптә 16 укытучы эшли.

Яңа Мочали авылы хуҗалыгында СПК «Родина» 2400 гектар җир исәпләнә. Хуҗалык рәисе – мәчет имамы Фәйзрахман Шабанов. Орлык һәм фураж, печән-салам җитәрлек хәзерләнгән. Җәй көннәрендә монда 67 кешегә эш урыны бар.
## Танылган шәхесләр

* Абдуләхәт Аббасов (1929-1996) – контр-адмирал, Советлар берлеге каһарманы.
## Чыганак
* Мохаммят Миначев. АВЫЛЛАРГА БАРГАН ИДЕМ... Мочали 
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Төркем:Пилнә районы торак пунктлары
Мочали

**Мочали** яки **Мачали**, **Мочәли**  — топоним:

Тарихи мәгълүмәтләрдә расланганча Русиядә берничә Мочәли авылы бар:
* Мачали — Пенза өлкәсенең Каменка районындагы татар авылы.
* Мачали — Пенза өлкәсенең Вадинск районындагы татар авылы.
* Иске Мочали — Түбән Новгород өлкәсе Пилнә районындагы авыл.
* Яңа Мочали — Түбән Новгород өлкәсе Пилнә районындагы авыл.
* Иске Мәчәләй — Самар өлкәсе, Похвистнево районы татар авылы.
* Мочәли (Мунчәли) — Татарстан Республикасы Чүпрәле районында татар авылы.

Бу авылларның башлангычы булып Түбән Новгород өлкәсендәге Иске Мочәли авылы, аннан чыккан кешеләре тора дигән мәгълүматлар да бар тарихта. Чүпрәле районында урнашкан Мочәли (Мунчәли) авылы турында тарихи китап чыгару максатында бер төркем район активистлары, язучылар Түбән Новгород өлкәсе Пильнә районында урнашкан Иске һәм Яңа Мочәли авылларында, Самар өлкәсе Похвистнево районында урнашкан Мәчәләй авылында булып, материаллар туплаганда шундый фикергә килделәр. Бу авылларда башлыча Ц-клдаучы мишәр халкы яши, кешеләрнең күбесенең фамилияләре охшаш, ошаган кешеләр дә юк түгел. Бүгенгесе көндә шушы авылларда яшәгән милләттәшебез охшаш телебезне, гореф гадәтләребезне саклап яшиләр.

## Чыганак
* Похвистнево районының Мәчәләй авылы халкы башка төбәкләрдә яшәүче мәчәләйлеләр белән очрашачак!
Татар Моклокасы

**Татар Моклокасы** — Түбән Новгород өлкәсе, Спас районында татар авылы. 2008 елдан ул Маклаково авыл советы үзәге. Авыл советына тагын кечерәк 4 рус авылы керә.

## Халык

Татар Моклокасы элегрәк Түбән Новгород төбәгендә иң зур авылларның берсе була. Хәзер биредә 1250 кеше кеше яши. 800-гә якын хуҗалык исәпләнә. Кышын яшәүчеләр 800, ачык йортлары саны 600. Ә колхозлар күтәрелеш кичергән 70-80-нче елларда Моклокада 3 мең 500 кеше булган.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Зәки Гомәрев
* Шаһимәрдан Ильясов
* Шаһимәрдан Мөхәррәмов

## Медицина
Авылда беренче медцина ярдәме учреждение — табип амбулаториясе эшли, 1 терапевт, 4 урта медик персонал, кече медик персонал −2, йөртүче эшли. 15 урын, көн дә 25-30 кеше мөрәҗәгать итә. Кабинетлар: фельдшерская, хатын-кыз консультациясе, балалар кабул итү, процедуралар ясау, перевязочная. Амбулатория каршында даруханә бар.

## Мәгариф
Мәктәп зур: актлар залы, зур спорт залы, 16 уку бүлмәсе, 120 кешелек ашханә, 10 мең китаплы китапханә, кярханәләр. 0,5 га ярдәмчел хуҗалык.
Татар Моклокасы мәктәбенә урта мәктәп статусы 1936 елда бирелгән. Аның бүгенге ике катлы бинасы 1989 елда төзелгән. 2012/13 уку елында биредә райондагы дүрт татар авылыннан 113 укучы белем ала — Бозлаудан 11, Тукайдан 18, Ишавылдан 4. Аларны 2 автобус йөртә. Калган 80 укучы Татар Моклокасыныкы. Барлык класслар да бар. Иң зур класс — тугызынчы, анда 24 укучы. Биш кенә укучы булган 6 нчы класс иң кечкенә. Беренчегә быел тугыз бала килгән. 2013 елга беренче класска биш, 2014тә өч бала көтелә. Киләсе елларда да шулай гына. (Җитмешенче елларда укучылар саны 1200гә җиткән, дүртәр, бишәр параллель класслар булган). Районда бердәнбер булып калган татар мәктәбендә балаларга 21 укытучы белем бирә.

## Икътисад
Татар Моклокасы авылына көчле инвестор — Кучеров В. В. җитәкчелегендәге «Агро-1» оешмасы килде.
Атна саен базар уза.

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар авыллары
Рифат Мөхтәсип

**Рифат Мөхтәсип** — татар җәмәгать эшлеклесе, татар эмиграциясенең Төркиядәге күренекле вәкиле.

Ул 1924 елда Харбинда туа. Бала чагында ул гаиләсе белән Япония күченә, Токиода үсә, анда икътисад мәктәбен тәмамлый. 30 яшьләрендә, 1957 елда, Рифат Мөхтәсип Төркиягә килеп урнаша. Ул Бөекбританиянең İmperial Chemical Industries ширкәтенә урнаша.

Рифат Мөхтәсип Төркиядә 1960 елларда Япония һәм Кытайдан күчеп килгән татар яшьләрен бергә җыйган «Тукай яшьлек клубы»н ачып җибәрә. Ул — бу оешманың актив җитәкчелеген башкарган татар зыялысы. Соңыннан ул бу клубның «Казан төркиләре мәдәният һәм ярдәмләшү» оешмасы буларак дәвам итүендә зур роль уйный.

Шулай ук Мөхтәсип әфәнде әлеге оешманың 1971-1982 елларда Төркиядәге зур татар эшмәкәре Әхмәт Вәли Мәңгәрнең матди ярдәме белән «Казан» журналын чыгаруда актив катнаша.

Рифат Мөхтәсип 2010 елның 14 мартында вафат була. Ул Истанбулның Кильйос зиратында җирләнә.

## Сылтамалар
* Төркия татарларыннан Рифат Мөхтәсип вафат

Төркем:Татар наширләре
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар