open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әл-Мансур (мәчет, Саранск)

**Әл-Мансур** () ― Мордовия Республикасы башкаласы Саранск шәһәренең Пролетар районында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте составындагы Саранск шәһәре үзәк җәмигъ мәчете мәхәлләсе карамагында. 

## Тарих
Саранскида беренче мәчет XX гасырның 90нчы еллары ахырында ачылган. Ул шәхси секторда, Гончаров урамындагы 33нче йортта элеккеге балалар бакчасының бер катлы бинасында урнашкан булган. Шәһәр хакимияте бу бинаны җирле мөселман җәмгыятенә бушлай тапшыра. Республика башкаласы мөселманнарының намаз уку өчен үз бинасы барлыкка килә.

1995 елда Саранскида зур җәмигъ мәчете төзелә башлый. Мәхәллә әгъзалары ихтыяҗлары өчен шәһәрнең Пролетар районындв Терешкова һәм Титов урамнары чатында ике гектарга якын җир участогы бүлеп бирелгән. Әмма 2000-еллар башына төзелеш туктап калган һәм төзелеп бетмәгән бинаны җимерү куркынычы барлыкка килгән. 2000 елда Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте оештырылгач, төзелеш яңадан башланган.

«Әл-Мансур» ( ― җиңүче, ) исеме алган җәмигъ мәчете 2002 елда төзелгән. 2002 елның 24 августында мәчетнең кече манараларына ярымайлар урнаштырыла. Бу чарада катнашу өчен Россия мөфтиләре Равил Гайнетдин, Госман Исхакый, Мөкаддәс Бибарсов килгән.  

Мәчетне реконструкцияләү 2012 елда башкарылган, шул ук елның көзендә төп манара төзелеше буенча эшләр тәмамланган һәм манараның гөмбәзен урнаштыру гына калган. Гөмбәзне 42 метр биеклеккә урнаштыру өчен махсус автокран көтәргә туры килә. 2013 елның 29 ноябрендә җомга намазынан соң мөселманнар республиканың иң зур мәчете манарасына ярымайлы гөмбәзнең күтәрелүен күзәткәннәр.

Мәчет проектының авторы ― җирле архитектор Фәрит Казаков .

Планнарда парковканы модернизацияләү, янәшәдәге парк территориясен төзекләндерү, балалар мәйданчыгы һәм мини-футбол кыры төзү каралган.

## Тасвирлама
Ике катлы бина. Түбәдә 4 кече манара, бина янәшәсендә 42 метр биеклектә төп манарасы бар. Беренче һәм икенче катларда гыйбадәт заллары урнашкан. Каршы якта уку сыйныфлары, Диния нәзарәтенең административ бүлмәләре. Ритуаль юыну бүлмәсе мәчет янындагы ике катлы бинада урнашкан. Мәчет белән бер төстәге башка биналар (хуҗалык корылмалары һәм мәдрәсә) төзелгән. 

3500 кеше сыйдырышлы. Мәйданы: 1500 кв.метр. Янәшәдә мөселманнар өчен 2 гектар зурлыктагы парк зонасы төзелгән, автостоянка ачылган.

Саранск Үзәк Җәмигъ мәчете имамы ― Айса хәзрәт Юмаев.

## Кызыклы факт
Саранск шәһәренең икенче җәмигъ мәчете «Ускүдар» 2011 елның 2 июлендә ачылган. Бу мәчет Үзәк Диния нәзарәте (Тәлгать Таҗетдин) системасындагы Мордовия Республикасы төбәк Диния нәзарәтенә карый (мөфти Зәки Айзатуллин).

## Моны да карагыз
* Мордовия Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте
* Раил Асаинов (Абдульмалик хәзрәт Асаинов)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ислам в Мордовии. Информационно-аналитический портал мусульман Мордовии и Саранска

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мордовия мәчетләре
Төркем:2002 елда төзелгән мәчетләр
Xızı

**Xızı** (, ) — şähär, Äzerbaycannıñ Xızı rayonınıñ administrativ üzäge. Baqıdan 104&nbsp;km yıraqlıqta urnaşqan.

## Xalıq
1921 yılğı Äzerbaycan awıl xucalığı canisäbe näticäläre buyınça, Xızıda 803 keşe, kübesençä tatlar, yäşägän.

2023 yılnıñ 1 ğinwarına xalıq sanı 1 568 keşe täşkil itä.

## İqtisad
Şähär Abşeron-Xızı iqtisadi rayonı sostavında kerä.

Xızı keläm tuquwı belän dan tota.

## İstälekle urınnar
Şähärneñ tarixi istälekle urınnarı — Äzerbaycan dramaturgiäsenä nigez saluçı Cäfär Cabbarlı häm Äzerbaycan şağire  yort-muzeyları.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Xızı rayonı başqarma xakimiäteneñ räsmi saytı 

Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Роксана

**Роксана** ( Roxana; ; ; ; ; бор. иран **Raṷxšnā- «балкып торучы»*), якынча 342 б. э. к. — 309 б. э. к.) — Согд яки Бактрия принцессасы, Искәндәр Зөлкарнәйннең хатыны.

## Тормыш юлы
Роксана якынча б. э. к. 340 елда Бактрия һәм Согдиана сатрапы Бесска хезмәт иткән Оксиарт исемле җирле Бактрия түрәсе гаиләсендә туган. Искәндәр Зөлкарнәйн гаскәрләре якынлашканда Оксиарт хатыннарын һәм балаларын Согдиана Кыясы дип аталган басып алынмаслык ныгытмага җибәрә. Ләкин македониялеләр һөҗүме астында ныгытма б. э. к. 327 елда бирелә һәм анда яшәүчеләрнең барысы да, шул исәптән Оксиартның хатыннары һәм балалары да Искәндәр әсирләре булалар.

Рим тарихчысы Курций Искәндәр Роксананы әтисе 30 башка затлы кыз белән бергә патшаны күңел ачу өчен алып килгән мәҗлестә күргән дип яза. Искәндәр Роксанага өйләнә, патшаның иптәшләре яшерен ризасызлык белдерәләр. Никах шулай ук сәяси яктан файдалы була, чөнки ул Согдиана армиясен Искәндәргә тугрырак итә.

Роксана Искәндәрне Һиндстанга сәфәрдә һәм Вавилонга кайтуда (б. э. к. 326—324 ел) озата барган. Һиндстанда аларның беренче улы б. э. к. 326 елның ноябрендә туганда яки тугач үлгән. Походтан кайткач Искәндәр Фарс патшасы Дарий III кызы Статирага һәм патша канлы тагын бер фарсы кызына өйләнә.

Б. э. к. 323 елда Искәндәр кинәт вафат була, Роксана йөкле кала, тиздән аның улы туа, аны Искәндәр (Искәндәр IV) дип атый. Роксана һәм сабый Искәндәр таркалган империянең сәяси интригалары үзәгендә калалар. Роксана регент Пердикка хуплавы белән Статираны үтергән.

Пердикка үлгәч, Роксана улы белән Македониянең Амфиполь шәһәрендә Антипатр тәрбиясендә яши. Аның үлеменнән соң, версияләрнең берсе буенча, Роксанага һәм аның кечкенә улына уңышсыз һөҗүм ясала. Аны оештыруда Филипп III Арридейның хатыны Эвридика катнашкан дип фаразлана. Б . э. к. 318 елда Роксана улы белән Эпирга Искәндәр Зөлкарнәйннең әнисе Олимпиада янына качарга мәҗбүр була, б. э. к. 317 елда аның белән бергә гаскәр башында Македониягә керә. Македония сугышчылары Искәндәрнең әнисен, улын һәм хатынын күргәч, хакимиятне Олимпиадага тапшыралар, ул оныгы исеменнән патшалык итә. Бер елдан да кимрәк вакыттан соң Антипатрның улы Кассандр Олимпиаданы Пиднада чигендерә, аның янында улы белән Роксана да була.

Б. э. к. 316 елда Олимпиада диадох Кассандр тарафыннан җәзалап үтерелә, ә патша өстенлекләреннән мәхрүм ителгән Роксананы улы белән Амфиполь ныгытмасына биклиләр. Кассандр боерыгы буенча 14 яшьлек Искәндәр һәм аның әнисе Роксана б. э. к. 309 елда яшерен рәвештә үтерелгәннәр.

## Хәтер
Роксана хөрмәтенә 1891 елда ачылган астероид (317) Роксана дип атала.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
## Сылтамалар
* 

Төркем:Үзәк Азия тарихы
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Наҗар (Михайловское районы)

**Наҗар** — Алтай краеның Михайловское районында урнашкан авыл. Наҗар авыл советының административ үзәге һәм бердәнбер торак пункты.

## Тарихы
Авыл 1886 елда нигезләнгән. 1928 елда Наҗар авылы 196 хуҗалыктан торган, төп халкын украиннар тәшкил иткән.

Авылга 1951 елда бетерелгән Мәүлит авыл халкы күчерелә.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Михайловское районы торак пунктлары
Мәүлит (авыл)

**Мәүлит** — Алтай краеның Михайлов районындагы юкка чыккан авыл. Наҗар авыл советы составына кергән. 1951 елда юкка чыгарыла .

## Географиясе
Наҗар авылыннан 10 км төньяк-көнбатышка таба урнашкан була.

## Тарихы
1925 елда нигезләнә. 1928 елда Мәүлит бистәсе 68 хуҗалыктан торган, төп халкы — татарлар, башкортлар, украиннар. Себер крае Славгород округы Михайловское районы Назаров авыл советы составында була. Авылда мәчет тә булган. 1951 елда юкка чыгарыла, халык Наҗар авылына күчерелә.

## Халык саны

## Инфраструктура
Авыл хуҗалыгы үсеш алган була. Башта «Верный путь» колхозы эшләгән, соңрак «Путь к социализму» колхозының бүлеге булып калган.
## Моны да карагыз
* Мәүлет (авыл)
## Искәрмәләр

Төркем:Михайловское районы торак пунктлары
Ускүдар (мәгънәләр)

**Ускүдар** (): 
;Топоним
* Ускүдар (Истанбул, Төркия)
;Мәчет
* Ускүдар (Саранск, Мордовия, Россия)
Рухи-мәдәни үзәк (Саранск)

**Рухи-мәдәни үзәк**, 2024 елның 12 февраленә кадәр **Ислам мәдәни үзәге** () ― Мордовия Республикасы башкаласы Саранск шәһәрендә урнашкан, Мордовия Республикасы мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте карамагындагы шәхси оешма. 

## Тарих
Идел буе федераль округында беренче Ислам мәдәни үзәгенә 2014 ел башында нигез салынган (нигезләүче ― «Ислам мәдәнияте, фән һәм мәгарифкә ярдәм фонды» коммерцияле булмаган хәйрия фонды). Бу үзәк 2008 елда Мордовия Республикасы мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте (Мордовиядә өченче мөфтият) мөфтие итеп сайланган Фәһим Шәфиев җитәкчелегендә төзелген төп проектларның берсе була. Медиада әлеге үзәк ― «радикаль фикерләргә каршы көрәшүче мәркәз» булачак дип аталган.

2014 елның 21 апрелендә үзәк Мордовия Республикасы буенча Федераль салым хезмәте идарәсендә теркәлү үткән.

2018 елның 2 ноябрендә Мордовия Башлыгы  катнашында тантаналы ачылган.

2024 елның 12 февраленнән исемен алыштырган ― Рухи-мәдәни үзәк. .

## Максатлары
Үзәкне ештыручылар башта үз эшчәнлекләренең төп юнәлеше итеп татарлар, азәрбайҗаннар, Төньяк Кавказ һәм Урта Азиядән чыккан кешеләр яшәүче округ территориясендә традицион исламны саклау һәм үстерүне сайлаган.

Үзәкнең төп максатлары: ислам мәдәниятен, сәнгатен, фәнен һәм мәгарифен саклауга һәм үстерүгә юнәлдерелгән социаль-мәдәни функцияләрне гамәлгә ашыру; Россия халыклары арасында тынычлыкны, дуслыкны һәм татулыкны ныгытуга ярдәм итү; социаль, милли һәм дини конфликтларны булдырмау; Исламда радикализмга һәм экстремистик кәефләр формалаштыруга каршы тору; дини үзаң нигезләре буларак иманны һәм рухилыкны ныгыту; үсеп килүче буынга рухи-әхлакый тәрбия бирү, җәмгыятьтә һәм дәүләттә гаилә ролен ныгыту.

## Бүлекләр
Архитектура планы буенча, Ислам мәдәни үзәгендә өч функциональ блок каралган: мәгариф, мәдәни һәм ял итү. Биредә бай китап фонды булган китапханә, Ислам мәдәнияте музее, намаз бүлмәсе, 100 кешегә кадәр сыйдырышлы күп функцияле конференцияләр залы урнашкан. Үзәктә шулай ук уку-укыту аудиториясе, ашханә, балалар бүлеге эшли.

## Җитәкчелек
;Директор
* 2018 елдан ― Фәһим Фатих улы Шәфиев
* 2023 елның 27 октябреннән ― Фатих Ислам улы Шәфиев 
;Директор урынбасары 
* Шамил хәзрәт Сабитов, Мордовия Республикасы мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте мөфтие вазыйфаларын вакытлыча башкаручы 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Рәсми сайт
*   Духовно-культурный центр. Telegram
* Духовно-культурный центр ВКонтакте
* В Саранске открыли «Исламский культурный центр». RUTUBE видео, 3:35

Төркем:Саранск оешмалары
Төркем:2018 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Мордовиядә ислам
Кызыл Яр (Колыван районы)

**Кызыл Яр** — Новосибирск өлкәсе Колыван районында урнашкан чат татарлары авылы. Вьюн авыл советы составына керә.

## Географиясе
Авылның мәйданы — 26 гектар.

## Халык саны

1897 елда авылда 211 чат татары һәм 40 рус кешесе яшәгән.

## Инфраструктурасы
2007 елга мәгълүматлар буенча авылда социаль инфраструктура юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Колыван районы торак пунктлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Исландия атналыгы

**«Исландия атналыгы»** — Исландия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Исландия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Исландия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Исландия һәм Исландия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 19 февраль — 29 март 2024

**Кыйбла:** исланд, инглиз Википедияләрендә Исландия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
7 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Исландия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Исландия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Исландия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Төркия пиратларының Исландиягә һөҗүме en
* Исландия коммунистик партиясе en
* Исландия халык хакимлеге чорында en
* Исландия патшалыгы en

### Шәхесләр

* Сигүрдүр Гвүдмүндссон hu
* Гвүдмүндүр Гисласон Һагалин en
* Тор Вильһельмссон en
*Тоурбергүр Тоурдарсон is
*Һөйкүр Һильмарссон ru
*Йон Гнарр en
*
Sigurdur Gudmundsson

**Sigurdur Gudmundsson** (; *[[1833 yıl]]nıñ [[9 mart]]ı, Helluland — [[1874 yıl]]nıñ [[7 sentäber]]e, [[Reykyavik]]*) — İslandiä rässamı.

## Biografiäse
Sigurdurnıñ ätise Gudmundur Olafsson, ä änise Steynunn Petursdottir bulğan. Yäş çağında uq malay räsem yasarğa yaratqan. 1849 yılda äti änise anı Kopenhagenğa uqırğa cibärgän. Tizdän ul Daniä patşa näfis sänğät akademiäsendä buşlay uqıy alğan.

Anıñ üseşenä ul waqıttağı äydäp baruçı Daniä tänqitçese häm sänğät tarixçısı Nils Laurits Hoyen zur yoğıntı yasağan.

Sigurdur İslandiägä 1858 yılda qaytqan. Ul portretlar yasaw häm çirkäw zakazların ütäw belän kön kürgän, läkin sänğät yağınnan anı milli-romantik tematika qızıqsındırğan. Anıñ töp qızıqsınu sferalarınıñ berse traditsion island kiemnäre bulğan.

Sigurdur şulay uq  buldıruda häm eşendä möhim rol’ uynağan. Ul şulay uq başqala Reykyaviknı üsterüdä häm tözekländerüdä qatnaşqan.

Ul ozaq häm awır awırudan soñ 1874 yılnıñ 7 sentäberendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 

## Sıltamalar

* „Við listabrunn 19. aldar“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1973
* „Þrjú bréf frá Sigurði Guðmundssyni málara til Jóns Sigurðssonar forseta“; grein í ''Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1930-31''
* „Sigurður málari var jarðaður“; grein í ''Ísafold'' 1974
* ''Um íslenzkan faldbúning'' (útg. 1878) á Bækur.is 
* Upplýsingavefur um myndlist og myndhöfunda

Төркем:9 март көнне туганнар
Төркем:1833 елда туганнар
Төркем:7 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1874 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Исландия рәссамнары
Төркем:Исландия архитекторлары
Кара Борын (Колыван районы)

**Кара Борын** — Новосибирск өлкәсе Колыван районында урнашкан чат татарлары авылы. Новотроицк авыл советы составына керә.

## Географиясе
Авылның мәйданы — 19 гектар. Авыл сазлы урында, Колыван шәһәр тибындагы поселогыннан 42 километр төньяк-көнчыгышта, Ор-Симан урман дачасы читендә урнашкан. Авылдан көньякка 3 километр ераклыкта Об елгасы үтә, төньякка 3 километрга Минзәлә күле ята.

## Халык саны
Авыл халкы — 34 кеше (1996 ел). 2000 елга исәпләнгән мәгълүматлар буенча, авылда чатлар яши — алар Көнбатыш Себердәге татарларның җирле этник төркем, себер татарларының бер тармагы.

## Инфраструктура
Авылда 2007 елга мәгълүматлар буенча 1 сәламәтлек саклау учреждениесе һәм 1 мәгариф учреждениесе эшли.

## Күренекле урыннар
Авыл янында Уен елгасы буенда табылган археологик һәйкәл — кулай мәдәният каберлеге урнашкан. Кулай мәдәнияте (б. э. к. III гасыры — б. э. V гасыры) тимер гасырга карый. Күп табылдыклар булганга, бу җирләүләрнең берсенә Мисырдагы билгеле табылдыкка охшаш рәвештә Тутанхамон каберлеге дигән шаяртулы кушамат бирелә. Кабердә бронза сугыш пычаклары, тимер пычак, сөяк һәм бронза ук очлары, сөяк гарпуннар, ике бронза тасмалы йонлы башлык, хайваннарның сөяк фигуралары табылган. Хайваннар ясау борынгы халыкның дини культларының бер өлеше булган дип фаразлана.

## Искәрмәләр

Төркем:Колыван районы торак пунктлары
Достало, не хочу!!!

**«Достало, не хочу»** ( — туйдым, теләмим) — Ruslan Saberov панк-рок проектының 2023 елда чыккан икенче музыкаль альбомы

;Альбомның беренче өлеше:

* Обреченный Мир
# Intro
# Кукловод
# Моя любимая блондинка
# Волей-неволей
# Отпусти
# Смеются
# Твоя дорога
# Я Знаю

;Альбомның икенче өлеше:

* Достало, не хочу!!!
# Петербург
# Заметался пожар голубой
# Я ещё не закончил
# My Way
# Достало, не хочу!!!
# Сказка
# Мой эпилог (Studio Drums)

## Видеоклиплар
* Бер синглы өчен клип чыккан.

## Критика

Музыкаль тәнкыйтьчеләр инде альбом бик көчле һәм эмоциональ килеп чыккан, җырларның кушымталары җиңел истә кала дип ассызыклаганнар. Музыкант альбомны яздыруга бик җаваплы карый, альбом барлык соло альбомнарыннан яхшы яңгырый, иң яхшысы дип билгеләп үткәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Дискографияләр
Төркем:Рок
Төркем:Поп-панк альбомнары
Gudmundur Gislason Hagalin

**Gudmundur Gislason Hagalin** (; *[[1898 yıl|1898 yılnıñ]] [[11 oktäber|11 oktäbere]],  — [[1885 yıl|1885 yılnıñ]] [[26 fevral|26 fevrale]], *) — İslandiä yazuçısı, jurnalistı, möxärrire, biografı häm kitapxanäçese.

## Biografiäse
Gudmundur ğailäse başta  yäşägän, ämma soñraq  küçengän. Gudmundur urta belem alğan häm 1917 yılda  uqıy başlağan. 1918 yılda ul Reykyavikta, ä annarı  jurnalist bulğan, anda berniçä gäzit möxärrire bulğan. Ul 1924—1927 yıllarda Norvegiädä qalğan, läkin 1928 yılda  küçengän häm anda kitapxanäçe häm uqıtuçı bulıp eşlägän. 1965 yılda ul  küçengän.

Başqalar belän bergä ul 1945 yılda  nigez salğan.

## Sıltamalar

* Sérefni Morgunblaðið: Guðmundur G. Hagalín 
* Tilnefningar til bókmenntaverðlauna Norðurlandaráðs frá Íslandi
* Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs

* Höfundurinn og verk hans; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1998
* Guðmundur Gíslason Hagalín; grein í Morgunblaðið 1985

Төркем:10 октябрь көнне туганнар
Төркем:1898 елда туганнар
Төркем:26 февраль көнне вафатлар
Төркем:1985 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Исландия язучылары
Төркем:Биографлар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Altay Mämmädov

**Altay Mämmädov**, Altay Yosıf ulı Mämmädov (; *[[1930 yıl|1930 yılnıñ]] [[15 may|15 mayı]], [[SSRB]], [[Кавказ арты Социалистик Федератив Совет Республикасы|KaSFSR]], [[Äzerbaycan SSR]], [[Gäncä]] — [[2003 yıl|2003 yılnıñ]] [[15 iyül|15 iyüle]], [[Äzerbaycan]], [[Gäncä]]*) — prozaik, dramaturg, ädäbi tänqitçe, tärcemäçe, 1957 yıldan Äzerbaycan yazuçılar berlege äğzası, Äzerbaycannıñ atqazanğan mädäniät eşleklese (1971), filologiä fännäre kandidatı (1964), dotsent (1965).

## Biografiäse
Altay Yosıf ulı 1930 yılnıñ 15 mayında Gäncä şähärendä tuğan. Anda ul 4-nçe eşçe yäşlär mäktäben tämamlağan, ä 1943—1949 yıllarda säğätçe uquçısı, osta yärdämçese, osta bulıp eşlägän.

H. Zärdabi isemendäge  tel häm ädäbiät fakultetına uqırğa kergän (1949). Bu institutnı ul yaxşı bilgelär belän tämamlağan häm Äzerbaycan ädäbiätı tarixı kafedrasınıñ ölkän uqıtuçısı bulıp qalğan.

Student yıllarında «Kirovabad eşçese» gäzite möxärriätendä qorrektor, «Gäncä kommunistı» gäzite möxärriätendä ädäbi xezmätkär bulıp eşlägän (1951—1953).

Ädäbi eşçänlegen 1950 yılda «Ädäbiät gäzite»ndä basılğan «Eşçedän ğalimgä» oçergı belän başlağan. 1953 yılnıñ mayınnan «Kirovabad kommunistı» gäzite möxärriätendä cawaplı sekretar’ (1955), Äzerbaycan yazuçılar berlegeneñ Gäncä bülege räise (1962), H. Zärdabi isemendäge däwlät pedagogiä institutınıñ fänni eş buyınça prorektorı (1970—1974), bu institutnıñ Äzerbaycan ädäbiätı häm anı uqıtu metodikası kafedrası dotsentı (1974—2003) bulğan. Nizami şiğriät teatrınıñ sänğät citäkçese.

1959 yıldan altı tapqır Xalıq deputatlarınıñ şähär Sovetı deputatı itep saylanğan.

Anıñ äsärläre ispan, ingliz, ğäräp, farsı, macar, eston, tacik häm tamil tellärenä tärcemä itelgän.

Urıs telennän äzerbaycan telenä Abdukaxxar İbrahimovnıñ «Berençe avtobus», Otar İoselianinıñ «Telega äylänmäde» häm Vasiliy Şukşinnıñ «Tere keşelär» äsärlären tärcemä itkän.

2003 yılnıñ 15 iyülendä Gäncädä wafat bulğan.

## Büläkläre

* Äzerbaycan SSR Yuğarı Sovetınıñ Maqtaw ordenı
* Äzerbaycan Respublikası Prezidentınıñ şäxsi pensiäse

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Altay Yusifoğlunun (Məmmədov) şəxsi saytı  

Төркем:15 май көнне туганнар
Төркем:1930 елда туганнар
Төркем:15 июль көнне вафатлар
Төркем:2003 елда вафатлар
Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Әдәбият галимнәре
Төркем:XX гасыр драматурглары
Төркем:Азәрбайҗан драматурглары
Мәдинә Сакаева

**Мәдинә Сакаева**, Мәдинә Хасмагомед кызы Сакаева (, *[[1951 ел]]ның [[8 март]]ы, [[СССР]], [[Казакъстан ССР]],  [[Караганды өлкәсе]]*) ― совет һәм чечен язучысы, лирик әсәрләр: хикәяләр, балалар шигырьләре, әкиятләр авторы . 

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 8 мартында Казакъстан ССРның Караганды өлкәсендә туган. 1968 елда урта гомуми белем бирү мәктәбен тәмамлаган һәм «Туган тел һәм әдәбият укытучысы» белгечлеге буенча Кабарда-Балкар университетына укырга кергән, әмма язмыш ихтыяры белән университетны тәмамлый алмаган. Укытучы булырга дигән хыяллары тормышка ашмаса да, күпкырлы иҗаты аша үзенең укучыларын тапкан.

Урыс-Мартан районы Гойты авылында яши.

## Иҗаты
Шигърият белән мәктәп елларыннан ук мавыга. Өлкәннәр өчен дә, балалар өчен дә проза, поэзия әсәрләре яза. 

Әсәрләренең төп темасы ― әти-әнигә, Ватанга, туган телгә мәхәббәт.
 
Әсәрләре  (чечен теленнән «Әни»),  («Аргун елгасы»),  («Салават күпере»),  («Безнең кешеләр») республика журналлары битләрендә басылып чыга. 2024 ел башында «Нана, дийцахьа туьйра» китабы басылып чыккан. Анда балалар өчен шигырьләр, чечен телендә хикәяләр, әкиятләр һәм мәсәлләр кертелгән. Алар барысы да вайнах колориты белән сугарылган.

2024 елның мартында Яр Чаллыда нәшер ителүче «Мәйдан» журналында Мәдинә Сакаеваның Айгөл Әхмәтгалиева тәрҗемәсендә татар телендә шигырьләре басылган.

Чечен һәм ингуш халкының 1944 елдагы аянычлы язмышын (1944 елда чеченнар һәм ингушлар депортациясе) чагылдырган  (Онытырга боерылган) фильмында (режиссер Хусейн Эркенов, Грозный-фильм студиясе, 2014) төп рольләрнең берсен башкаручы буларак билгеле. 

## Бүләкләре
* 2024 ― Әбүзәр Айдамиров исемендәге медаль

## Шәхси тормышы
Улы.
Оныгы Айна Саидовна Исаева, җырчы, ЧР халык артисты .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *[[Айгөл Әхмәтгалиева]]*. Ерактагы якын кардәшләр. Мәдинә Сакаева. «Мәйдан»,  2024 ел, март, 85-86нчы бит.

## Сылтамалар
* Сакаева Мадина (Айза Барзанукаева) / Проза.ру

Төркем:Әлифба буенча язучылар 
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Чечен язучылары
Төркем:Чечен шагыйрьләре
Life and Death

**«Life and Death»** ( — тормыш һәм үлем) — Ruslan Saberov панк-рок проектының 2023 елның мартында чыккан беренче музыкаль альбомы

11 тректан торган Альбом 2023 елның март ахырында чыга.

Альбомга «What the F*ck for?», «Feeling», «Life and Death», «A Blatant Lie», «Knock and Noise», «F*cking Punk Rock, Yes It’s Pop», «Random», «Enemy», «Hey, Man, That’s F*cking Great», «.Bad Guy», «F*ck It All!» җырлары керә. Барлык җырларның да музыка, сүзләре, вокал авторы Руслан Саберов.

Дәвамы булып «Достало, не хочу!!!», ә 2024 елда проектның «З​д​е​с​ь и с​е​й​ч​а​с» альбомнары чыккан.

## Видеоклиплар
* Бер синглы өчен клип чыккан.

## Искәрмәләр

Төркем:Дискографияләр
Төркем:Рок
Төркем:Поп-панк альбомнары
«Крокус Сити Холлда» һөҗүм

**«Крокус Сити Холлда» булган террористик һөҗүм** — массакүләм атышлар һәм шартлаулар белән бергә булган террористик акт, һөҗүм 2024 елның 22 мартында, Мәскәү вакыты белән сәгать 20.00-да, Красногорскның Крокус Сити Холл концертлар залында булган. Дүрт һөҗүмче бинадагы кешеләргә ут ача, ким дигәндә 150 кеше үтерелә (шул исәптән өч бала) һәм 145-тән артык кеше яралана. Һөҗүм вакытында зал бинасы да яндырыла. Ике шартлау ишетелә. Россия Тышкы эшләр министрлыгы бу вакыйганы террор һөҗүме дип атый.

Бу һөҗүм соңгы, 20 елда Бесландагы террористик һөҗүмнән кала, Россиядә иң зур террористик һөҗүм була . 24 март Россиядә милли матәм көне дип игълан ителә.

Ислам дәүләте халыкара террористик оешмасының әфган бүлеге — Вилайат Хорасан террор һөҗүме өчен җаваплылыкны үз өстенә ала.

Һөҗүмдә катнашкан террористларның төгәл саны рәсми рәвештә билгеле түгел, ләкин беренчел мәгълүматларга караганда, биш булырга мөмкин, бәлкем күбрәк тә булгандыр . Мәгълүм булганча, 11 кеше кулга алынган, шул исәптән дүрт террорист.

## Искәрмәләр

Төркем:Россиядә күпләп кеше үтерүләр
Nina Dögg Filippusdottir

**Nina Dögg Filippusdottir** (; *[[1974 yıl]]nıñ [[25 fevral]]e, [[Reykyavik]]*) — İslandiä aktrisası häm prodüserı. Ul «» (2006), «» (2015), «» (2010), «» (2020) häm «» (2021) filmnarı belän bilgele.

## İrtä tormışı
Nina Reykyavikta tuğan. Anıñ äti-änise, Bilgya Şeving häm Filipp Gunnar Arnason, bik yäş bulğannar häm aña ike yäş bulğanda ayırılışqannar. Ul Reykyaviknıñ  rayonında üskän.

Aña 19 yäş bulğanda, ul ber yıl Daniädä  bulıp eşlägän. Ul anda aktörlıq mäktäbenä kerergä niätlägän ide, läkin bik mäşğül ikänen tapqan. Berniqädär waqıttan soñ İslandiägä qaytqan.

## Karyerası
Nina 2001 yılda  aktörlıq fakultetın tämamlağan. Anıñ sıynıfında aktörlar  häm  uqığannar, alar belän ul Vesturport teatr törkemendä tanışqan.

Filmnarda töşär aldınnan ul küp kenä pyesalarda töşkän.

Ul 2003 yılda  «Shooting Stars» berse itep saylanğan.

2021 yılda ul İslandiäneñ populär dramatik mini-serialı «Blackport»ta Harpa rolendä kürengän.

2023 yılda ul drama häm televideniegä kertkän öleşe öçen  belän büläklängän.

## Şäxsi tormışı
Nina muzıkant  ügi apası bulğan. Alar bik yaqın bulğannar, häm ul anı üzeneñ çın enese itep kürgän.

Ninanıñ anıñ partnörı, aktör häm prodüser  qızı (2006 yılda tuğan) häm ulı (2011 yılda tuğan) bar.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 

Төркем:1974 елда туганнар
Төркем:25 февраль көнне туганнар
Төркем:Исландия актёрлары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Лачын ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Näfrät

**Näfrät** — bilgele ber keşelärgä, äyberlärgä yäki ideyalärgä qarata köçle tiskäre emotsional’ reaksiä, ğädättä berär närsägä qarşı qarşılıq yäki ciränü belän bäyle. Näfrät yış köçle  häm  xise belän bäyle. Näfrät qaywaqıt mäxäbbätneñ qapma-qarşılığı bularaq qarala.

Näfrätneñ törle bilgelämäläre häm qaraşları täqdim itelgän. Fälsäfäçelär näfrätneñ asılın häm tabiğäten añlaw belän mäşğül bulğannar, şul uq waqıtta qayber dinnär anı uñay qarıylar häm bilgele ber tışqı törkemnärgä qarata näfrätne xuplıylar. Sotsial’ häm psixologik teoretiklar näfrätne  mäğnädä añlıylar. Näfrätneñ qayber cämäğät küreneşläre qaywaqıt tolerantlıqnı qäderlägän  mädäniätlär kontekstında qanun tarafınnan tıyıla.

Näfrät barlıqqa kilgän kontekstqa bäyle räweştä, törle cämğiätlär anı uñay, tiskäre yaki neytral’ itep qarıy ala.

## Toyğı
Toyğı bularaq näfrät qısqa waqıtlı yäki ozaqqa suzılırğa mömkin. Ul tübän intensiv bulırğa mömkin — «Min brokkolinı näfrät itäm» yäki yuğarı intensiv bulırğa mömkin: «Min böten dönyanı näfrät itäm». Qayber oçraqlarda näfrät tışqı tä’sirlärgä, mäsälän, köç qullanuğa, adaştıruğa yäki manipulätsiägä qarata öyränelgän reaksiä bulırğa mömkin.

## Din
Din yaña tarafdarlarnı cälep itü öçen çiktän tış äytemlär qullana ala, häm başqa dinnärgä yäki alarnıñ tarafdarlarına qarşı äytelgän bu çiktän tış äytemlär dini näfrät situatsiälärenä kiterergä mömkin.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *The Psychology of Hate* by Robert Sternberg (Ed.)
* *Hatred: The Psychological Descent into Violence* by Willard Gaylin
* *Why We Hate* by Jack Levin
* *The Psychology of Good and Evil: Why Children, Adults, and Groups Help and Harm Others* by Ervin Staub
* *Prisoners of Hate: The Cognitive Basis of Anger, Hostility, and Violence* by Aaron T. Beck
* *Becoming Evil: How Ordinary People Commit Genocide and Mass Killing* by James Waller
* *Ethnolinguistics and Cultural Concepts: truth, love, hate & war*, by James W. Underhill, Cambridge: Cambridge University Press.
* "Hatred as an Attitude", by Thomas Brudholm (in *Philosophical Papers* 39, 2010).
* *The Globalisation of Hate,* (eds.) Jennifer Schweppe and Mark Walters, Oxford: Oxford University Press.

Төркем:Нәфрәт
Төркем:Сөю
Төркем:Этиканың төп мәсьәләләре
Төркем:Тойгылар
Төркем:Агрессия
Byörn Sveynsson Byörnsson

**Byörn Byörnsson**, Byörn Sveynsson Byörnsson (; *[[1909 yıl|1909 yılnıñ]] [[15 oktäber|15 oktäbere]], [[Reykyavik]] — [[1998 yıl|1998 yılnıñ]] [[14 aprel|14 aprele]], [[Borgarnes]]*) — İkençe bötendönya suğışı waqıtında  İslandiä propagandistı häm prezident  ulı.

## Biografiäse
Byörn Byörnsson Sveynn Byörnsson häm anıñ xatını Corciä Hoff-Hansen ğailäsendä tuğan.  uqığannan soñ häm muzıkanı öyrängännän soñ ul Almaniägä kitkän, anda Hamburgta  filialında eş tapqan. Natsional-sotsializmnan soqlanğan ul 1941 yılda suğış başlanğannan soñ Waffen-SS äğzası bulğan. Xärbi korrespondent häm propagandist sıyfatında ul Sovetlar Berlegenä qarşı suğışta  sostavında qatnaşqan.  däräcäsenä ireşkäç, ul 1942 yılnıñ axırında Bad-Töltstağı  ofitserlar kurslarına cibärelgän berdänber island bulğan. Annarı ul  öçen propaganda materialları yazuwın däwam itkän häm 1943 yılda okkupatsiälängän Kopenhagenğa kilgän.  sıyfatında ul anda gäzit häm Almaniä radiostantsiäse belän citäkçelek itkän häm bergäläp SSqa ireklelär cıyu öçen cawaplı bulan; suğışnıñ soñğı etabında ul ikençe klass  alğan.

Byörn Byörnsson Daniädä suğış axırında qulğa alınğan. Anı 1946 yılda azat itkännär häm, küräseñ, ätise säyäsi basım yasağannan soñ, İslandiägä kire cibärgännär. Annarı ul AQŞ, Argentina häm Skandinaviädä biznesmen bulıp yäşägän. Soñraq ul avtobiografiäsen bastırğan häm ğömere buyı natsist rejimı ğämällärenä qatnaşın kire qaqqan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Ævi mín og sagan sem ekki mátti segja. Endurminningar Björns Sv. Björnssonar. Reykjavík 1989.
* Steingrímur St. Th. Sigurðsson: Ellefu líf. Saga um lífshlaup Brynhildar Georgíu Björnsson-Borger. Reykjavík 1983.

## Sıltamalar

* Aldo Keel: ''Der isländische SS-Mann'', in: NZZ 18. Juli 2013.
* Informationen zu Rängen und Auszeichnungen

* ''Sagan sem ekki mátti segja''; grein í Morgunblaðinu 1989 
* Björn Sveinsson Björnsson. SS Untersturmführer 

Төркем:15 октябрь көнне туганнар
Төркем:1909 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:14 апрель көнне вафатлар
Төркем:1998 елда вафатлар
Төркем:2 класс Тимер тәре кавалерлары
Төркем:Алмания журналистлары
Төркем:Хәрбиләр
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Альховка

**Альховка** ( — зирек агачы) — торак пунктлар атамасы.

* Альховка (Лидский районы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Лидский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Навагрудский районы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Навагрудский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Кличавский районы) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Кличавский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Горацкий районы) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Горацкий районында урнашкан авыл.
* Альховка (Чавуский районы) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Чавуский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Магилёвский районы) — Белоруссиянең Могилёв өлкәсе Могилёвский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Астравецкий районы) — Белоруссиянең Гродно өлкәсе Астравецкий районында урнашкан авыл.
* Альховка (Мядзельский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Мядзельский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Лагойский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Лагойский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Нясвижский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Нясвижский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Вилейский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Вилейский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Бярэзинский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Бярэзинский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Любанский районы) — Белоруссиянең Минск өлкәсе Любанский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Гомельский районы) — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Гомельский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Язненски авыл советы) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Мёрский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Кобрынский районы) — Белоруссиянең Брест өлкәсе Кобрынский районында урнашкан авыл.
* Альховка (Новапагосцки авыл советы) — Белоруссиянең Витебск өлкәсе Мёрский районында урнашкан авыл.
Höykür Hilmarsson

**Höykür Hilmarsson** (; *[[1986 yıl|1986 yılnıñ]] [[22 iyül|22 iyüle]], [[İslandiä]] — [[2018 ел|2018 yılnıñ]] [[24 fevral|24 fevrale]], [[Süriä]], [[Äfrin]]*), şulay uq **Şaxin Xösäyeni** psevdonimı belän bilgele — İslandiä anarxistı, säyäsi aktivistı.

## İslandiädä aktivist-anarxist
İslandiädä XXI ğasır anarxist xäräkäteneñ başlanğıçında torğan. İslandiädä qaçaqlar xoquqları öçen xäräkätne cäyelderüdä, şulay uq ekologik protestlarda möhim rol’ uynağan.

2009 yılda «» ( qarşı protestlar) waqıtında tanılu alğan. Ul waqıtta ul İslandiä parlamentı binasına menep, flagştoqta monopoliäle waqlap satu çeltäreneñ embleması —  belän bayraqnı kütärgän. Bu aksiä belän ul ilneñ çın xucaları biznesmennar häm bankirlar buluwın kürsätergä telägän.

2 atnadan soñ aktivist qulğa alınğan, ämmä protestlar barışında Höykür azat itelgän.

## Süriä Kördstanında irekle. Üleme
Höykür Hilmarsson 2017 yılda Süriägä  yağında suğışırğa kitkän.  Ğiraq aşa barıp citärgä berençe uñışsız omtılışında anı qulğa alğannar häm kire İslandiägä deportatsiälägännär. Ämmä soñınnan ul Yunanstan iptäşläre tarafınnan oyıştırılğan İnternatsionalist teläktäşlek öçen inqıylabi berlekkä (RUIS) — çit illärneñ  qaraşlı ireklelären berläşterüçe  anarxist bülekçäsenä quşıla alğan.

Şul uq yılda ul Räqqäne GŞİDtan azat itüdä qatnaşqan. 2018 yılnıñ 6 martında Törkiä matbuğatı Höykürnıñ 24 fevraldä Äfringä törek aviahöcüme näticäsendä üterelüe turında xäbär itkän.

## Şäxsi tormışı
Höykür İslandiä aktivistı häm yazuçısı Yeva Hauksdottirnıñ ulı bulğan.

## Monı da qarağız

* Lorentso Orsetti

## İskärmälär

Төркем:22 июль көнне туганнар
Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:24 февраль көнне вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Исландия анархистлары
Төркем:Сүриядә ватандашлар сугышында һәлак булучылар
Төркем:Анархистлар
Төркем:Анархо-коммунистлар
Dettifoss

**Dettifoss** ( []) — tönyaq-könçığış İslandiädä,  milli parkı territoriäsendä,  yılğasındağı şarlawıq. Awrupanıñ iñ qüätle şarlawığı dip sanala.

Dettifossnıñ kiñlege — yaqınça 100 m, bieklege — 44 m (Niagara şarlawığınnan 9 m keçeräk).

Şarlawıq  «» filmında töp ssenalarnıñ bersendä kürsätelgän.

## Galereya

Dettifoss Islandia.JPG
DettifossWithRainbow.jpg
Aerial View of Dettifoss 21.05.2008 15-53-09.JPG
Dettifoss 20150727.webm


## İskärmälär


## Sıltamalar

* Dettifoss on Flickr
* Dettifoss on World of Waterfalls
* Dettifoss on YouTube

Төркем:Шарлавыклар
Төркем:Исландия шарлавыклары
Флюра Абдуллина

**Флюра Абдуллина**, Флюра Галимҗан кызы Абдуллина (*[[1963 ел]]ның [[30 июль|30 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балык Бистәсе районы]], [[Кече Укмас]]*) ― Татарстан телевидениесе дикторы һәм журналисты, Татарстан — Яңа Гасыр  каналында «Татарлар» тапшыруына нигез салучы, анын 10 ел дәвамында алыштыргысыз  авторы һәм алып баручысы.  Казан кооператив институтының Дәрдемәнд исемендәге татар мәдәнияте үзәге җитәкчесе. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1963 елның 30 июлендә Татарстан АССР Балык Бистәсе районы Кече Укмас авылында туган.
 
Казан дәүләт университетының журналистика белгечлеген тәмамлаган.

Конкурс буенча Татарстан телевидениесенә кабул ителгән. 26 ел гомерен татар телевидениесенә багышлаган шәхес. «Чулпан»,  «Татарстан хәбәрләре» тапшыруларын алып барган.

10 ел дәвамында Татарстан — Яңа Гасыр каналында үзе исемен һәм идеясен уйлап тапкан (авторы булган) «Татарлар» мәгълүмати-танып белү программасының алыштыргысыз мөхәррире һәм алып баручысы булып эшләгән .

Хәзерге вакытта  Казан кооператив институтында (филиал) Дәрдемәнд исемендәге Татар мәдәнияте үзәге җитәкчесе вазыйфасында.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 ― ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (2023) 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ф. Абдуллина: «Кирәксез икәнеңне тойгач, эшләп булмый» (+ М.Айтуганова аңлатмасы). Ирек Мәйданы, 19.04.2013
*  Ф. Абдуллина Бөтендөнья татар конгрессы оешуга 30 ел тулуга багышланган тапшырулар циклы турында (видео)

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Телевидение дикторлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
2024 елгы UCI дөнья туры

**2024 елгы UCI дөнья туры** — UCI Дөнья туры велошоссе турнирының 14-нче сезоны.

## Сезонга күзәтү
2024 ел календаре 2023 елның сентябрендә карау өчен ачык була.

## Катнашучылар
Халыкара велосипедчылар берлеге (UCI) игълан иткән командалар исемлеге 2024 елда WorldTeams категориясендәге 18 команданы үз эченә ала, шул ук вакытта дөнья туры командалары составы 2023 ел белән чагыштырганда үзгәрмәгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Велоспорт
Джиро д’Италия 2024

**107-нче чыгарылыш Джиро д’Италия** — Италия юллары буенча шоссе Гранд — туры. Ярышлар 2024 елның 4-26 маенда UCI 2024 Дөнья туры кысаларында узачак.

## Катнашучылар
2024 елгы Джиро д’Италияга 22 команда чыгачак.

## Маршрут
2023 елның октябрь башында Гранд-турны оештыручылар Джиро д’Италия 2024 ярышларның беренче өч этабының маршрутын тәкъдим итәләр. Джироның 107 нче чыгарылышы 4 майда Туриннан төньяк-көнбатышка таба 8 километр ераклыкта урнашкан кечкенә коммуна Венария-Реаледа башлана. Бу җирлек үзенең «Ла Мандрия» сарай комплексы белән билгеле. 107 нче чыгарылыш маршрутының тулы тамашасы 13 октябрьдә Тренто шәһәренең театрында уздырыла. Ярыш директоры Мауро Вени сүзләре буенча, ярыш бик тамашалы булыр дип көтелә.

## Искәрмәләр
Һарун әл-Рәшид

**Һарун әл-Рәшид** — Габбасилар династиясеннән хәлифә (якынча 763—809 елларда яшәгән, 786 елда тәхеткә утырган). Аның чорында Гарәп хәлифәлегендә хуҗалык вә мәдәният зур үсешкә ирешелә. Шуның өчен әдәбиятта аның исеме гадел вә киң күңелле хөкемдар, тапкыр падишаһ, юмарт кеше сыйфатында итеп кереп кала. Аның исемен популярлаштыруга «Мең дә бер кичә» әсәре дә зур йогынты ясаган.

## Искәрмәләр
Антонио Гауди

**Антонио Гауди** — мәшһүр испан архитекторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Архитекторлар
Яңа Тура мәчете

**Яңа Тура мәчете** () ― 2024 елда Татарстанның Яшел Үзән районы Осиново авыл җирлеге Яңа Тура авылында ачылган ислам гыйбадәтханәсе. Үзәкләшкән дини оешма Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте Яшел Үзән шәһәре һәм Яшел Үзән районы мөхтәсибәте карамагында. Яңа Тура мәчете ― Яшел Үзән мөхтәсибәтедәге 48нче мәчет .

## Тарих
Яшел Үзән районы Осиново  керүче Яңа Тура авылында мөселман гыйбадәтханәсен төзү инициаторы булып «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаган Фәнис Йосыпов тора. Мәчет төзелеше өчен җир участогы 2017 елда ТР Рәисе Администрациясе җитәкчесе, ТР Рәисе каршындагы Мәдәниятне үстерүгә ярдәм фонды идарәсе рәисе Әсгать Сәфәров ярдәме белән бүлеп бирелгән.

Төзелеш эшләре 2020 елның сентябрендә башланган. 2022 елның 1 апрелендә манарага ярымай куелган.  2023 елның декабрендә төп төзелеш эшләре тәмамланган. Төзелешнең гомуми бәясе 55 млн. сум тәшкил иткән . Мәчетне төзү эшләре ТР Президенты каршындагы Мәдәниятне үстерүгә ярдәм фонды (башкарма директоры Нурия Һашимова) контролендә булган. Төзелешкә үз акчаларын керткән меценатлар арасында Ислам икътисады һәм зәкәт темасына багышланган хезмәтләр авторы Гөлнара Ковешникова, Мәскәү бизнесмены Морат Солтанов һ. б. бар.

2024 елның 14 мартында, Рамазан аенда, яңа мәчет ачылу тантанасында ТР Рәисе Рөстәм Миңнеханов, Татарстан мөфтие Камил Сәмигуллин һәм Яшел Үзән районы башлыгы, шәһәр мэры Михаил Афанасьев катнашкан.

## Тасвирлама
Мәчет манарасы керү юлы өстендә бастырылган өч катлы бинадан гыйбарәт, аның эчендә ир-атлар өчен ике намаз залы, антресоль катта хатын-кызлар өчен намаз уку урыны һәм балалар белән шөгыльләнү өчен бүлмә урнашкан. Бинаның фасады геометрик бизәк элементлары һәм традицион ислам рәсеме белән эшләнгән витраж тәрәзәләр белән бизәлгән.

Бинаның гомуми мәйданы 328 кв.м тәшкил итә, 250 намаз укучыны сыйдыра. Мәчет янындагы аерым бинада тәһарәтханә (юыну бүлмәсе) һәм котельная урнашкан.
 
Яңа мәчет төзелеше Ислам дини үзәген булдыруга башлангыч булып тора. Алга таба мәчет һәм якындагы күл янындагы территорияне төзекләндерү (территориянең гомуми мәйданы 3 га), балалар мәйданчыгы, балалар бакчасы, мәдрәсә, спорт комплексы, никах  үзәге, кунакханә-сәүдә комплексы, автомойка, парковка төзү, күл тирәсендәге яр буйларын төзекләндерү планлаштырыла.

Мәчетнең имам-хатыйбы Фәнис Йосыпов.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В селе Новая Тура Зеленодольского района при участии Раиса и Муфтия Татарстана открылась новая мечеть. ДУМ РТ, 14.03.2024

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Яшел Үзән районы мәчетләре
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Lorentso Orsetti

**Lorentso Orsetti** (; *[[1986 yıl|1986 yılnıñ]] [[13 fevral|13 fevrale]], [[İtaliä]], [[Флоренция|Florensiä]] — [[2019 ел|2019 yılnıñ]] [[18 mart|18 martı]], [[Süriä]],* **'), şulay uq **Orso** (italyança ''[[Аюлар|ayu]]'') häm **Tekoşer Piling*' bularaq bilgele, —  Süriä Demokratik Köçläre yağında suğışqan İtaliä [[Anarxo-kommunizm|anarxo-kommunistı]] häm [[Antifaşizm|antifaşistı]].

== Biografiäse ==
Orsetti hönäre buyınça şef-povar häm  bulğan häm [[Флоренция|Florensiäneñ]] törle restorannarında eşlägän. Ul , [[Көрдләр|körd xalqınıñ]] [[Ğiraq häm Şam İslam däwläte|Ğiraq häm Levant islam däwläte]] belän köräşüe häm  belän qızıqsınğan. Ul  sostavında İslam däwläte belän köräşkän İtaliä aktivistı häm [[Анархизм|anarxistı]] Paolo Andolina belän oçraşqan. 

2017 yılnıñ sentäberendä Orsetti [[Süriä|Süriägä]] kitkän, anda  (YPG) quşılğan. Süriägä kilep citkäç, ul anda kördlär yağında suğışqan berniçä İtaliä volontör- belän duslaşqan.

Xärbi äzerlek tämamlanğannan soñ Orsetti  oyıştırğan xärbi formalaştıruğa quşılğan, ä annarı   häm  cähadçılarına qarşı TİKKO häm AFFA (; Äfrindäge antifaşist köçläre) sostavındağı başqa internatsionalistlar belän bergä suğışqan. Bu waqıt eçendä ul berniçä tapqır frontqa Deyr-ez-Zaurğa kitkän. Başta ul Xacinnan çittä qatnaş bülekçä belän suğışqan. Bu bäreleş waqıtında GŞİD qamalışta bulğan şähärdän qaçarğa tırışqan. Bäreleş 3 kön däwam itkän häm şaqtıy zur qorbannarğa kitergän. Şunnan soñ ul Äl-Bağuzda GŞİD tulısınça tar-mar itelgänçe kampaniädä qatnaşuwın däwam itkän. Näq menä şuşı bäreleş waqıtında Lorentso Orsetti üterelgän.

Orsetti 2019 yılnıñ 18 martında, düşämbe irtäsendä, Süriäneñ  awılında bäreleştä häläq bulğan. Ul bu urında  Süriädä Ğiraq häm Levant islam däwläteneñ soñğı bastionına qarşı suğışqan.

Orsettinıñ gäwdäse 2019 yılnıñ iyünendä Florensiägä qaytarılğan häm Porte-Sante ziratında cirlängän.

== Xäter ==
Anıñ xörmätenä [[Парма|Parmadan]] yıraq bulmağan [[Берчето|Berçeto]] vokzalında kitapxanä atalğan.

2019 yılnıñ iyünendä [[Рим|Rimnıñ]]  şurası *Parco Nomentano* ictimaği parkın *Parco Nomentano Lorenzo Orsetti'' dip üzgärtkän.

2019 yılnıñ sentäberendä Florensiä munitsipalitetı uramğa anıñ xörmätenä isem birü plannarın raslağan. Bu täqdim sul munitsipal’ kiñäşçelär tarafınnan täqdim itelgän, aña qarşı uñ  çığış yasağan.

## Monı da qarağız

* Höykür Hilmarsson
* 

## İskärmälär

Төркем:1986 елда туганнар
Төркем:13 февраль көнне туганнар
Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:18 март көнне вафатлар
Төркем:Италия анархистлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сүриядә ватандашлар сугышында һәлак булучылар
Төркем:Анархо-коммунистлар
Төркем:Анархистлар
Dmitriy Tsvetkov (1890)

**Dmitriy Tsvetkov**, Dmitriy Pavloviç Tsvetkov (, ; *[[1890 yıl|1890 yılnıñ]] [[30 avgust|30 avgustı]], [[Räsäy imperiäse]], [[Sankt-Peterburg gubernası]],  — [[1930 yıl|1930 yılnıñ]] [[26 avgust|26 avgustı]], [[Estoniä]]*) — Räsäy häm Estoniä vod’ çığışlı lingvistı häm pedagogı. Vod’ tele buyınça belgeç.

## Biografiäse
Dmitriy Tsvetkov Sankt-Peterburg gubernasınıñ   awılında tuğan. Ul vod’ krestyannarı ğailäsendä ikençe bala bulğan. Anıñ ätise Pavel Grigoryeviç ike yıl ğına uqığan, ä änise Agafya İllarionovna uqıy-yaza belmägän.

1911 yıldan Berençe bötendönya suğışı başlanğançı Kareliädä eşlägän, ä 1914—1916 yıllarda Peterburg yuğarı mäktäbendä uqığan. 1918 yılda tuğan awılına qaytqan, anda mäktäp uqıtuçısı bulıp eşlärgä planlaştırğan, läkin ölgermi, çönki İngermanlandiä polkı tarafınnan mobilizatsiälängän. Watandaşlar suğışı waqıtında aqlar yağında suğışqan, häm suğıştan soñ Estoniädä qalğan, anda  awılındağı Väynolän mäktäbenä uqıtuçı bulıp urnaşqan häm anda urıs telen uqıtqan. Monnan tış,  uqığan.

Bäxetsez mäxäbbät arqasında üzenä atqan. İvangorodta cirlängän.

## Vod’ tele
Venekülädä Tsvetkov üz initsiativası belän vod’ telen öyränü belän şöğellängän. Ul vod’ grammatikasın, vod’ süzlegen buldırğan. Monnan tış, ul Anton Çexovnıñ «» xikäyäsen vod’ telenä tärcemä itkän, vod’ awıllarında cıyılğan keçkenä etnografik materialnı bastırğan, şulay uq 1924 yılda «Vod’ turında beraz söylärmen» mäqäläsen yazğan. Ul 1931 yılda Tartuda, Dmitriy ülgännän soñ uq basılıp çıqqan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Vatland.ru saytında Dmitriy Tsvetkov biografiäse häm «Vod’ turında beraz söylärmen» mäqäläse.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:30 август көнне туганнар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:26 август көнне вафатлар
Төркем:1930 елда вафатлар
Төркем:Эстониядә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Тел белгечләре
Төркем:Педагоглар
Яркәү (Омск өлкәсе)

**Яркәү** — Омск өлкәсе Усть-Ишем районында урнашкан авыл. Яркәү авыл җирлеге административ үзәге.

## Тарихы
Яркәү авылына 1882 елда нигез салына. 1926 елда авылда 31 хуҗалык булган һәм 149 кеше (башлыча — руслар) яшәгән . Яркәү административ яктан Себер крае Тара округы Эбәргүл авыл советы составына кергән. Соңрак күрше Эбәргүл һәм Илчебага авылыннан татарлар күченә.

## Географиясе
Авыл Омск өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешендә, Ишем тигезлеге чикләрендә, Иртеш елгасының сул ярында, районның административ үзәге Усть-Ишем авылыннан көнчыгыш-көнчыгышка (ESE) якынча 16 километр ераклыкта урнашкан. Абсолют биеклек — диңгез дәрәҗәсе өстеннән 56 метр.

### Сәгать билбавы
Яркәү авылы, бөтен Омск өлкәсе кебек, МСК+3 сәгать зонасында урнашкан.

## Халык саны

; Милли составы

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында татарлар 58 %, руслар — 40 % тәшкил итә.

## Инфраструктура
Авылда төп гомуми белем бирү мәктәбе, фельдшер-акушерлык пункты (Усть-Ишем ЦРБ структура бүлеге) һәм Россия почтасы бүлеге эшли.

## Урамнары
Авылның урам челтәре алты урамнан тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Ишемтамак районы торак пунктлары
Казанавыл

**Казанавыл** () — Омск өлкәсенең Большеречье районында юкка чыккан татар авылы. Криводаново авыл җирлегенә караган.

## Тарих
Авылга 1910 елда казан татарлары нигез салган. 1928 елда 61 хуҗалыктан торган, төп халкы татарлар булган. Авыл халкы XX гасырның икенчек яртысында күрше Криводаново авылына күченеп бетә, бүгенге көндә халкының 30%ын тәшкил итәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Омск өлкәсе татар авыллары
Мэри Бил

**Мэри Бил**, туганда **Крэдок** (; 1633 елның 26 марты, Барроу, Саффолк, Бөекбритания — 1699 елның 8 октябре, Пэлл-Мэлл, Лондон) — инглиз портретчысы, XVII гасырда Англиядә портрет осталарының берсе һәм ил тарихында беренче профессиональ хатын-кыз рәссам булып санала.

## Тормыш юлы
Мэри Бил 1633 елда Барроу авылында (Суффолк графлыгы) пуритан рухание Джон Крэдок гаиләсендә туган. Аның әнисе Дороти Мэрига 10 яшь булганда вафат була. 18 яшендә Мэри тукыма сатучы Чарльз Билга кияүгә чыга. Мэриның әтисе дә, ире дә буш вакытларында рәсем сәнгате белән шөгыльләнәләр; бу аңа Лондон рәссамнары даирәсенә керергә ярдәм итә. 1650—1660 елларда Мэри Бил башта Ковент-Гарден районында, ә аннары Флит-стрит районында урнашкан өй остаханәсендә заказ буенча картиналар яза.

1665 елда финанс кыенлыклары һәм Лондонда таралган чума эпидемиясе аркасында Биллар гаиләсенә Хэмпшир графлыгына күченергә туры килә. Биш ел дәвамында Мэри Бил Оллбрук авылында ике катлы авыл йортында яши һәм эшли. 1670 елда, башкалага кайткач, ул Пэлл-Мэллда остаханә ача; ире аңа буяуларны катнаштырырга һәм акча һәм заказларны исәпкә алырга ярдәм итә. Тора-бара аңа уңыш килә; Мэри күп кенә заказлар ала һәм аңа зур йогынты ясаган сарай рәссамы Питер Лели белән аралашуын яңарта. Билның соңрак иҗат иткән күп кенә рәсемнәре аның стиленнән үрнәк алу яки аның картиналарының турыдан-туры күчермәләре булып тора. Ире исәпләвенчә, 2 ел эчендә ул сиксән өч рәсем иҗат итә. Мэри Бил шулай ук укыта, һәм аның студентларының берсе, Сара Кутис, ахыр чиктә танылган рәссамга әверелә.

Мэри Билның иң танылган эшләре — «Ир портреты» (1680) һәм аның беренче автопортретларының берсе (1675). Аның кайбер портретларыннан гравюралар ясалган. Мэриның өч улының берсе, Кече Чарльз Бил (1660—1714), шулай ук рәссам була.

Мэри Бил 1699 елның 8 октябрендә алтмыш биш яшендә вафат була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Мэри Бил иҗат иткән портретлар

Төркем:Бөекбритания рәссамнар-портретчылары
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Лондонда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1699 елда вафатлар
Төркем:8 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Туу датасыз шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар