open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Димитарлау мәчете

**Димитарлау мәчете**, рәсми исеме **Нуретдин мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  составындагы Димитарлау (Дөмәй Тарлавы) авылында 2005 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
1870 ел мәгълүматлары буенча, Димитарлауда мәчет, мәктәп булган (1913 елда анда 80 шәкерт белем алган).   

1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Уфа губернасының  Минзәлә өязе Әлмәтмулла волосте Димитарлау (Дөмәй Тарлавы) авылында 967 кеше (506 ир-ат һәм 461 хатын-кыз) яшәгән, барысы да мөселманнар.

XX гасыр башында авылда мәчет һәм мәктәп эшләгән. 

Беренче җәмигъ мәчетендә имамнар:
* 1858 елдан ― Фәйзулла Зәйнулла улы
* Габделҗаббар Искәндәр улы (1779―1847)
* 1859 елдан ― Шәрифулла Хәбибулла улы
* 1910 елдан ― Хөснелгата Шәрифулла улы Хәбибуллин (1885―1921)
* 1922 елдан ― Зарифулла Габдулла улы (шул ук елны Бөгелмәгә күчерелгән) 

Икенче җәмигъ мәчетендә имамнар:
* 1893 елдан ― Габделҗәлил Габделлатыйп улы (1868 елгы, Сарманда туган). 1893 елның 14 гыйнварында Ырынбур мөселман диния нәзарәтендә имтихан тотып, имам-хатыйп һәм мөгаллимлеккә рөхсәт (указ)  алган.
* 1895 елдан – Зиннур Нәҗметдин улы (1871 елгы), азанчы һәм мөгаллим.

1912 елда төзелгән өченче җәмигъ мәчетендә имамнар: 
* 1913 елдан ― Мөхәммәтнәҗип Гайнулла улы Гайнимөхәммәтов (1885 елгы)
* 1915 елдан ― Хәкимхан Мөхәммәтвәли улы Зөбәеров

Димитарлау мәчете азанчысы Каюм карый Абдулла улы Моратшин (1885 елда *хәзерге* Мөслим районы Баланлы авылында туган) 1931 елның 2 апрелендә кулга алынган һәм 8 елга ирегеннән мәхрүм ителүгә хөкем ителгән, 1989 елда акланган. Мөтәвәли Нуретдин Хисаметдинов (1866 елда Димитарлауда туган) 72 яшендә 1938 елның 7 июлендә 7 елга ирегеннән мәхрүм ителгән, 1992 елда акланган. 

ТАССР Югары Советы президиумының 1939 елның 23 июнендәге № 41-1340 указы нигезендә авылда  мәчет ябыла, район Советы башкарма комитеты карамагына мәктәп итеп файдалану өчен тапшырыла. 

## Яңа бина
2005 елда кызыл кирпечтән салынган яңа бер катлы мәчет сафка баса. Мәчеткә «Нуретдин»  исеме бирелгән. Мәчет төзелешенә Сарман районы башлыгының беренче урынбасары булып эшләгән авылдашлары Ләис Һадиевич Нуретдинов (1957 елгы)  үз  өлешен керткән. Бина газ  белән җылытыла. Гыйбадәт залы ~40 кеше сыйдыра. Манарасы бинага керү юлы өстендә.  Имамнар:
* 2005―2011 елларда ― Рәмзи хәзрәт Корбанов
* 2011 елдан ― Газизҗан хәзрәт Хәбибҗанов 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 79-80нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 60-61, 95нче бит.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2005 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Николай Янков

**Николай Янков**, Николай Христов Янков — Болгария дипломаты. 2018 елның 10 июненнән Болгария Җөмһүриятенең Әзербайҗан Республикасындагы гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе сыйфатында аккредитацияләнгән. 2019 елның 1 апреленнән Төркмәнстанда (штаб-фатиры Бакуда) гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илче сыйфатында аккредитацияләнгән. 2012 елның июленнән 2016 елның июленә кадәр ул Болгария Җөмһүриятенең Әфганстан Ислам Республикасындагы гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илчесе булган.

## Тәрҗемәи хәле

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике улы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Илчеләр
Төркем:Дипломатлар
Төркем:Болгария дипломатлары
Kazimej Ostrovskiy

**Kazimej Ostrovskiy**, Kazimej «Kaçu» Ostrovskiy (pol. *Kazimierz "Kachu" Ostrowski*; *[[14 fevral]] [[1917 ел|1917]], [[Берлин|Berlin]] — [[12 iyül]] [[1999 ел|1999]], [[Гдыня|Gdınä]]*) — Po'lşa rässamı häm pedagogı, professor (1981).

## Tärcemäi xäle
1920 yıldan Poznan'da, 1934 yıdan Gdınäda yaşägän. İkençe bötendönya suğışı waqıtında Ştuttxof kontslagerendä totqın bulğan.

1946 yılda Sopot däwlät yuğarı plastik sänğät mäktäbenä uqırğa kergän. 1952 yılda anı tämamlağan. Professorlar Artur Naxt-Samborskiy häm Yatsek Julavskiynıñ şäkerte.

1949 yılda Fransiä xökümäte stipendiäse alğan. Parijda Fernan Leje ostaxanäsendä uqığan.

1950 yılda Pol'şağa qaytqan.

1964—1987 yıllarda Gdan'sk şähäreneñ Däwlät yuğarı näfis sänğät mäktäbendä räsem sänğäte uqıtqan. 1981 yıldan ğädättän tış professor. 1981—1984 yıllarda — räsem sänğate häm grafika fakultetı dekanı.

İldä häm çit illärdä 60tan artıq şäxsi häm kollektiv kürgäzmälärdä qatnaşqan.

## İstälek
Gdınäda rässam yaşägän yortta 2006 yılda bronza memorial taqta urnaştırılğan.

2002 yılda Gdan'skida Kazimej Ostrovskiy isemendäge premiä buldırılğan.

## Sıltamalar

* Kazimierz Ostrowski (1917—1999)
Төркем:Берлинда туганнар
Төркем:Польшада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:XX гасыр Польша рәссамнары
Төркем:Польша педагоглары
Төркем:Latinça
Эрзә халкы конгрессы

**Эрзә халкы конгрессы** () — Россиядә эрзәләрнең милли оешмасы.

Конгресс Россиядә эрзә теленең хәлен «бик дискриминацион» дип бәяли, «мордва» атамасын кимсетүле дип саный, аерым эрзә автономиясе булдыруны таләп итә.

2014 елның декабрендә конгресс башкарма комитеты эрзәләрне Украинадагы сугышта катнашудан тыелырга чакырган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Газета "Эрзянь Мастор" 

Төркем:Мордовия
Төркем:Эрзә милли хәрәкәте
Төркем:Россия иҗтимагый оешмалары
Берлек (оешма)

**«Берлек»** () — нугайлар мәнфәгатьләрен яклаучы Россия иҗтимагый оешмасы. 1989 елның декабрендә нугай халкы съездында оештырылган. Нигез салучыларның берсе — Б. А. Кельдасов.

Ставрополь краенда, Дагстанда, Әстерхан өлкәсендә, Карачай-Чиркәсиядә һәм Чечняда яшәүче нугайларны берләштерүне үз максаты итеп куя.

2010 елның февраленә оешма башкарма комитеты рәисе — Янгурчи Аджиев.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

Төркем:Россия иҗтимагый оешмалары
Төркем:Дагстан сәясәте
Төркем:Русия халыкларының милли хәрәкәтләре
Мсвати III

**Мсвати III** (, башта **Махосетиве**, *Милләтләр патшасы* дип аталган, , шулай ук **Нгвеняма** (*Арыслан*) дип атала, (), нәсел. *[[19 апрель]], [[1968 ел|1968]], [[Манзини]], [[Эсватини|Свазиленд]]*) — 1986 елның 25 апреленнән Эсватини патшасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Свазиленд
* Mswati III
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1968 елда туганнар
Төркем:19 апрель көнне туганнар
Казимеж Островский

**Казимеж Островский**, Казимеж «Качу» Островский (; *[[1917 ел]]ның [[14 февраль|14 феврале]], [[Берлин]] —* *[[1999 ел]]ның [[12 июль|12 июле]], [[Гдыня]]*) — Польша рәссамы һәм педагогы, профессор (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1920 елдан Познаньда, 1934 елдан Гдыняда яшәгән. Икенче бөтендөнья сугышы вакытында Штуттхоф концлагерендә тоткын булган.

1946 елда Сопот дәүләт югары пластик сәнгать мәктәбенә укырга кергән. 1952 елда аны тәмамлаган. Профессорлар Артур Нахт-Самборский һәм Яцек Жулавскийның шәкерте.

1949 елда Франция хөкүмәте стипендиясе алган. Парижда Фернан Леже остаханәсендә укыган.

1950 елда Польшага кайткан.

1964—1987 елларда Гданьск шәһәренең Дәүләт югары нәфис сәнгать мәктәбендә рәсем сәнгате укыткан. 1981 елдан гадәттән тыш профессор. 1981—1984 елларда — рәсем сәнгате һәм графика факультеты деканы.

Илдә һәм чит илләрдә 60тан артык шәхси һәм коллектив күргәзмәләрдә катнашкан.

## Истәлек

* Гдыняда рәссам яшәгән йортта 2006 елда бронза мемориаль такта урнаштырылган.
* 2002 елда Гданьскида Казимеж Островский исемендәге премия булдырылган.

## Сылтамалар

* Kazimierz Ostrowski (1917—1999)

Төркем:Польша педагоглары
Төркем:XX гасыр Польша рәссамнары
Кшуманцянь Пиргуж

**Кшуманцянь Пиргуж** (; чын исеме — *Григорий Дмитриевич Мусалёв*; *[[1940 ел|1940 елның]] [[19 ноябрь|19 ноябре]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Мордва Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Мордва АССР]], [[Ташто Кшуманця]] — [[2024 ел|2024 елның]] [[22 август|22 августы]]*) — эрзә милли хәрәкәте эшлеклесе, хокук яклаучы. 1999 елдан 2019 елга кадәр эрзә халкының инязоры.

## Тәрҗемәи хәле
Өч абыйның иң яшьсе. Әтисе — Дмитрий Мусалёв, Икенче бөтендөнья сугышында катнашучы, Сталинград янында сугышкан, 1943 елда Харьков янында һәлак булган. Әнисе — колхозчы.

1958 елда Олы Игнат урта мәктәбен тәмамлаган, аннары анда лаборант булып эшләгән. 1959—1962 елларда ССРБ армиясендә хезмәт иткән.

Мордовия университетының физика-математика факультетын тәмамлаган, шуннан соң анда математик-программист булып эшләгән.

### Иҗтимагый эшчәнлеге
1980 еллар ахырыннан эрзәләр милли хәрәкәтендә катнаша. Егерме ел эрзә телен коткару фондын җитәкли. «Эрзянь Келень чи» () милли бәйрәмен оештыручыларның берсе, аның даими җитәкчесе булып тора.

Кшуманцянь Пиргуж «Раськень Озкс» ритуаль-йола бәйрәмен үткәрүне яңарткан. Беренче «Раськень Озкс»ны уздыруга 5 көн кала, гыйбадәт кылуны оештыручы буларак, Россия хакимияте тарафыннан кулга алынган. Милиция Кшуманцянь Пиргуждан бәйрәмне үткәрүне гамәлдән чыгаруны таләп иткән, әмма эрзә эшлеклесе хезмәттәшлек итүдән баш тарткан.

Пиргуж — «Велень озкс» республика еллык бәйрәмен оештыручы һәм җитәкчесе. Ул Ташто Кшуманця авылында 1990 елдан июльнең икенче шимбәсендә үткәрелә.

1994 елдан «Эрзянь Мастор» газетасын чыгаруда һәм таратуда катнаша.

Мусалёвка Саранскида эрзә милли батыры Пургазга һәйкәл кую идеясе карый. Әмма һәйкәл әлегә кадәр төзелмәгән.

Ай саен Мордовия районнары буйлап мәгърифәтчелек эше һәм эрзә әдәбиятын тарату өчен йөри. 6-нчы Фин-угыр халыклар бөтендөнья конгрессында эрзә халкы делегаты  (2012 ел).

2003 елда Киевда һәм Ровнода Халыкларның Большевикларга каршы Блогы оешуның 60 еллыгын бәйрәм итүдә катнашкан.

Күп санлы резонанслы мәкаләләр һәм РФ үзәк хакимиятләренә җирле халыкларны җәберләү темасына мөрәҗәгатьләр авторы. Эрзәләрне рыслаштыру сәясәтен тәнкыйтьли.

Хокук яклау эшчәнлеге өчен көч структуралары тарафыннан берничә тапкыр эзәрлекләүләргә дучар булган. Җирле матбугатта активистны дискредитацияләү кампаниясе башланган.

2019 елның җәендә Украинада эрзә диаспорасы вәкиле Сыресь Боляеньны Инязор вазифасына ачыктан-ачык ярдәм иткән. Үз позициясе аркасында Мордовия Республикасы Мәдәният министрлыгы тарафыннан басым кичергән. Республика хакимиятләре вәкилләре Кшуманцянь Пиргуждан Сыресь Боляеньга ярдәм итүдән баш тартуны таләп иткән, әмма моңа ирешә алмаганнар. Инязор Сыресь Боляень инаугурациясе тантанасында катнашкан.

## Моны да карагыз

* Боляень Сыресь

## Искәрмәләр

Төркем:XXI гасыр хокук яклаучылары
Төркем:Эрзә милли хәрәкәте
Сотша Дламини

**Сотша Эрнест Дламини** (; 27 май, 1940, Манакаяне, Свазиленд протекаты — 1978 елның 7 феврале, Нхлембени, Свазиленд) — Свази полициясе һәм дәүләт эшлеклесе, Свазиленд Премьер-Министры (1986 — 1989).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Демократия һәм Тинкундла тинкеринглары өчен басым (1986–1999). EISA Свазиленд :. Август, 2008. Archiviert vom Оригиналь am 7. Март 2013. Абгеруфен 27 яшь. Октябрь, 2010.
* https://es-la.facebook.com/TheNationMag/photos/former-prime-minister-sotsha-dlamini/1275907069113105/
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:7 февраль көнне вафатлар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Караңгы фэнтези

**Караңгы фэнтези** () — сәнгать әсәрләре ас жанры, үз эченә куркыныч һәм готика элементларын ала, андагы вакыйгалар традицион фэнтези антуражында бара.

## Атама тарихы

*Dark Fantasy* сүзе беренче тапкыр 1973 елда кечкенә фэнзин исеме буларак барлыкка килгән. 1980 еллар башында бу терминны Америка нәширләре аудиторияне җәлеп итү өчен куллана башлаган. 1987 елда Джек Уильямсон караңгы фэнтезине мистик әдәбият аерым төре итеп билгеләгән. 1991 елның июнендә *[[Locus (журнал)|Locus]]* журналы күзәтүчесе Фарен Миллер бу жанрны традицион фэнтези антуражында барган хоррор һәм готика элементлары белән тарих дип билгеләгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Dark Fantasy / J. Clute // The Encyclopedia of Fantasy / Ed. by J. Clute and J. Grant. — London : Orbit, 1997. — .
* *Гоголева С. А.* Влияние готического романа на жанр фэнтези и его роль в становлении жанра // Природные ресурсы Арктики и Субарктики. — 2007. — № 3.
* *Лебедев И. В.* Жанр фэнтези и авантюрно-приключенческая литература // Rhema. Рема. — 2014. — № 3.
* *Невский Б.* Жанры. Тёмное фэнтези // Мир фантастики. — июль 2005. — № 23.
* *Snyder L. A.* On Dark Fantasy (англ.). sff.net (20 февраля 2006). 
*
Төркем:Караңгы фэнтези
Төркем:Фэнтези ас жанрлары
Ахун (вазыйфа)

**Ахун** (;  «остаз») ― Азәрбайҗанда, Иранда һәм Россия империясендә югары дәрәҗәдәге мөселман галиме вазыйфасы, гарәп казые аналогы. Ахун ― муллалардан, мөхтәсибләрдән югарырак рухани дәрәҗә, аерым төбәкләрдә руханилар башлыгы.

1788 елга кадәр ахуннар даругалар (өлкәләр) һәм шәһәр җәмгыятьләре руханилары башлыклары булган һәм нәкъ менә алар аша патша хакимияте имамнар белән хезмәттәшлек иткән.

Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең  беренче өч мөфтие дә (Мөхәммәтҗан Хөсәенов, Габдессәлам Габдерәхимов, Габделвахит Сөләйманов) элек ахуннар булган. Ахун вазыйфасы еш кына конкрет ыруг һәм (яки) төбәк белән бәйле булган. Мәсәлән, Уфа шәһәренең беренче җәмигъ мәчете мәхәлләсе һәм шәһәрнең ахун вазыйфасы традицион рәвештә Түбән Новгород өлкәсеннән чыккан кешеләр белән бәйле булган.

XIX гасыр уртасына кадәр  кенәзлеге (хәзерге , 2010 елга кадәр *Төньяк-көнбатыш чик буе провинциясе* территориясендә) андагы ахуннар тарафыннан идарә ителгән, алар арасында иң танылганы Абдул Гафур (*Abdul Ghafur*) (1794–1877) булган. Аның бөтен Урта Көнчыгыш буенча танылуы һәм шуннан килеп чыккан Британия халкы арасында аңа карата кызыксыну, аның үзе һәм аның туган кенәзлеге турында белемнәрнең аз булуы белән бергә,  «Akond of Swat» (Сват ахуны) дигән танылган шигырендә чагылыш тапкан.

«Ахун» (, кайчакта 阿衡, 阿洪; пиньинь: *āhōng*) сүзе белән үз имамнарын уйгырлар һәм Кытай мөселманнары (, ) атый. «Ахун» () шулай ук Фирганә уйгырларының үзбәкчә атамасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам терминнары Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре Төркем:Русиядә ислам Төркем:Иран титуллары
Джеральд Уизем

**Джеральд Уизем**, Джеральд Бересфорд Уизем (; *[[1927 ел]]ның [[13 декабрь|13 декабре]], [[Бөекбритания]], [[Уэст-Йоркшир]], [[Һәлифәкс (Бөекбритания)|Һәлифәкс]] — [[2014 ел]]ның [[26 гыйнвар]]ы*) — гамәли математика өлкәсендә Америка галиме.

## Тәрҗемәи хәле
1953 елда Манчестер университетын тәмамлаган (Ph.D.), сэр Джеймс Лайтхиллның шәкерте.

1959—1962 елларда Массачусетс технология институтының математика кафедрасында укыткан. 1962 елда Калифорния технология институтына күчкән. 1967 елда гамәли һәм исәпләү математикасы белгечлеген оештырган.

## Бүләкләр һәм исемнәр

* 1959 елдан Америка сәнгать һәм фәннәр академиясе әгъзасы.
* 1965 елда Патша җәмгыяте әгъзасы итеп сайланган.
* 1980 елда Гамәли математика буенча Норберт Винер премиясе.

## Библиография

* Сызыклы һәм сызыксыз дулкыннар. М.: Мир, 1977. 624 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Механиклар
Төркем:АКШ механиклары
Төркем:Массачусетс технология институты укытучылары
Төркем:Калифорния технология институты хезмәткәрләре
Төркем:Лондон патша җәмгыяте әгъзалары
Төркем:Америка сәнгать һәм фәннәр академиясе әгъзалары
Төркем:Манчестер университетын тәмамлаучылар
Төркем:Массачусетс технология институтының Фәннәр мәктәбе укытучылары
West Tower

**West Tower** () — Ливерпуль үзәгендәге 40 катлы күктерәү.

## Характеристикасы
Бина Ливерпульнең иң биек бинасы булып тора. Манара бердәм архитектура стилендә төзелгән — модернизм.

Беренче дүрт катны «Beetham» компаниясе биләп тора. 5-нче каттан 33-нче катка кадәр затлы апартаментлар бар. 34-нче катта панорама рестораны урнашкан. Манараның калган катларын (6 катны) пентхауслар биләп тора.

Бинаны төзү компаниягә 35 000 000 Стерлиң фунтына төшкән.

## Галерея

Файл:West_tower_construction.jpg|2007 елның мае
Файл:Westtowerlpool.jpg|Мерси елгасыннан манарага күренеш
Файл:Pier_Head_and_Commercial_District,_Liverpool.jpg|Мерси елгасыннан манарага күренеш
Файл:West_Tower_Night.jpg|Төнлә манара
Файл:Liverpool_Commercial_District.jpg|Сәүдә районындагы манара


## Моны да карагыз

* Бөекбритания иң биек биналары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Ливерпуль биналары һәм корылмалары
Төркем:Ливерпуль күктерәүләре
Төркем:Күктерәү
Төркем:Англия күктерәүләре
Фриц Натан

**Фриц Натан** (; *[[1891 ел]], [[Алман империясе]], [[Бинген (Рейнланд-Пфальц)|Бинген]] — [[1960 ел|1960 елның]] [[3 ноябрь|3 ноябре]], [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]], [[Нью-Йорк]]*) — Алмания һәм АКШ архитекторы.

## Тәрҗемәи хәле
Фриц Натан Алманиядә яһүд гаиләсендә туган. Мүнхен һәм Дармштадт технология институтларында укыган. Майндагы Франкфуртта яшәгән һәм эшләгән. Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан. Нацистларга кадәрге Алманиядә төп алман архитекторларының берсе булган. 1938 елда нацистлардан Голландиягә качкан, ләкин 1940 елда яңадан иммиграциягә китәргә мәҗбүр булган, бу юлы АКШка. Монда ул үзенең икенче карьерасын башлаган. Синагогалар, яһүд иҗтимагый үзәкләре, сәнәгать һәм торак объектлар проектлаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «German Jewish Architects Before and After 1933: The Lexicon.» by Myra Warhaftig, Berlin, 2007
* Статья: Забытые евреи архитекторы в нацистской Германии
* Статья о Ф. Натане на сайте института Center for Jewish History 
* 
Төркем:Алмания архитекторлары
Төркем:АКШ архитекторлары
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Ивановка (Азнакай районы)

**Ивановка** () ― Татарстан Республикасы Азнакай районында бетерелгән торак пункт. 1930 елдан Бөгелмә районы, 1965 елдан Азнакай районы  караган. 1930 елда халык саны 162 кеше, руслар. 1978 елда соңгы кеше авылны ташлап киткән.

## География
Хәзерге Татарстан Республикасы Азнакай районы территориясендә, Чемодурдан 5 км, Актүбә эшчеләр бистәсеннән ~10 км, Азнакай шәһәреннән көньякка таба ~20 км, Бөгелмә тимер юл станциясеннән – 29 км ераклыкта урнашкан булган. 
## Административ бүленеш
1920 елга кадәр Самар губернасы Бөгелмә өязе Микулино волостена караган, 1920 елдан ТАССР Бөгелмә кантоны, 1930 елдан Бөгелмә районы,  1965 елдан Азнакай районы Чемодур авыл советы составында булган.
## Демография

Төп милләтләр: руслар. 
## Шәхесләр

## Тарих
Ивановка авылына 1809 елның 27 апрелендә Иван Алексеевич Пупин җитәкчелегендә нигез салынган. Авыл атамасы әлеге кеше исеменнән ясалган. Авылда ул вакытта 35 кеше яшәгән. 1901 елда авыл 30 шәхси хуҗалыктан торган. Дмитриев, Егоров, Мальцев, Слесарев, Феоктистов фамилиясен йөрткән гаиләләр күп  булган.
1930-елларда авылда күмәк хуҗалык оештырыла. Терлекчелек, игенчелек белән көн иткәннәр. Сыер, ат, сарык асраганнар. Басуларда күпчелек арыш, бодай, борчак үстерелгән. Колхоз бухгалтеры булып Александр Сачков эшләве мәгълүм. Колхозда техника булмау сәбәпле, барлык эшләр ат һәм кул көче белән эшләнгән. Авыл янәшәсендә *Проточный ключ* инеше аккан, яшелчәгә сибәргә суны шуннан алганнар.
Авыл Бөгелмәгә илтүче «олы юл» өстендә утырган. Тирә-як районнар (Тымытык, Мөслим, Азнакай) кешеләре Бөгелмәгә икмәк илткәндә яки ит комбинатына тапшырырга сыер-сарык, каз яки дуңгыз көтүләре куып барганда, чират көтеп, авылда ялга туктаган, алар өчен авылда *постоялый двор* булган (хуҗасы Петр Феоктистов).
Авылда I класстан IV класска кадәр белем бирүче башлангыч мәктәп эшләгән.
Колхозларны эреләндерү башлангач, 1957 елда Ивановка күмәк хуҗалыгын Бөгелмә районы «Сокольский» совхозына (үзәге Чемодур) кушалар (Алфёровка, Тетвель авыллары белән бергә). Терлекләрне үзәктәге Чемодур авылына күчергәч, авылда эш калмый, халык 5 әр км барып-кайтып Чемодурга эшкә йөрергә мәҗбүр була. Әкренләп авыл халкы зуррак авылларга тарала башлый: Владимировка, Бернче Май, Чемодурга, кайберләре  Актүбә, Җәлил бистәләренә, Бөгелмәгә күчеп китә. 1978 елда соңгы кеше авылны ташлап киткән.
Авылның ташландык христиан зираты сакланган. 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ивановка  // Азнакай. Хәтер түрендәге авыллар (җыентык; авторлар коллективы, төзүче М. М. Гарипов). К.: Идел-Пресс, 2016, 303-304нчы  бит.
* Ивановка // Исчезнувшие населённые пункты Республики Татарстан: справочник / под ред. Р.В.Шайдуллина. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 320 с. ISBN 978-5-902375-13-5
## Сылтамалар
*    Ивановка. Татарстан Республикасының югалган торак пунктлары
## Моны да карагыз
* Бугаевка
* Фаевка 
* Шкаповка 

Төркем:Азнакай районының торак пунктлары 
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Яңа Әхмәт мәчете

**Яңа Әхмәт мәчете**,  рәсми исеме **Һидәят мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  составындагы Яңа Әхмәт (Яңа Әхмәтабыз) авылында 1996 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет).  Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәтенең «Һидәят» мәчете мәхәлләсе карамагында. 

## Тарих
Яңа Әхмәтабыз (Яңа Әхмәт) авылында 1848 елда мәчет, 1905 елда мәдрәсә булуы теркәлгән. 

«1870 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә (; 1877 елда басылган) торак пункт Уфа губернасының Минзәлә өязе 2нче станының Яңа Әхмәт (Яңа Әхмәтабыз) авылы буларак искә алына. Минзәлә елгасы янында, Бөре – Мамадыш коммерцияле трактының сул ягында, өяз шәһәре Минзәләдән 58 чакрым һәм Александровка (Карамалы) авылындагы становой фатирыннан 18 чакрымда, волость  үзәге Сарманнан 3 км төньяктарак урнашкан. Авылда 83 йортта 502 кеше (типтәрләр, 251 ир-ат һәм 251 хатын-кыз) яшәгән, мәчет, су тегермәне булган.

XX гасыр башында авылда мәчет һәм мәктәп булуы турында искә алына.

;Билгеле имамнар:
* Биктимер Рәхмәтулла улы (1791 елгы), указлы мулла, ике остабикәсе булган.
* Нигъмәтулла Рәхмәтулла улы (1788―1833), указлы мулла. Уллары: Шәрәфетдин 1840 елдан Тауларда, Габдулла һәм Гобәйдулла Иске Теләнчедә яшәгән.
* 1852 елдан ― Гыймазетдин Мөхәммәтрәхим улы Бәширов, имам-хатыйп; Хәйбулла Нигъмәтулла улы, мөгаллим, азанчы.

1868 елда авылда җәмигъ мәчете төзелүе билгеле. Җәмигъ мәчетендә имамнар:
* 1875 елдан ― Шәйхелислам Хәбибрахман улы (1849―1918), имам, 1913 елдан ахун; Исмәгыйль Төхфәтулла улы Солтанморатов (1833–1904), мөгаллим, азанчы.
* 1891 елдан ― Әхмәтхарис Гыймазетдин улы (1854―1921), имам-хатыйп; Гарәфетдин Мифтахетдин улы (1865 елгы, Бикәсазда туган), азанчы, 1905 елдан имам.
* 1921 елдан ― Хуҗаәхмәт Шәйхелислам улы Ихсанов, имам; Шәйхеразый Мөхәммәтхәйдәр улы (1892 елгы), азанчы.

ТАССР Югары Советы президиумының 1939 елның 23 июнендәге № 41-1374 указы нигезендә авылда мәчет ябыла, район Советы башкарма комитеты карамагына мәктәп итеп файдалану өчен тапшырыла. Мәчетне ябу турында указ һәм акт Хәйрулла Сәгыйдуллинга тапшырылган. 
 
## Яңа бина
1996 елда авылның Карл Маркс һәм Муса Җәлил урамнары чатында кирпечтән салынган  яңа бер катлы мәчет сафка баса. Мәчеткә «Һидәят» исеме бирелгән ( *һидәят* – «туры юлга керү, дөрес юл эзләү теләге»). Мәчетнең гыйбадәт залы 50-60 кеше сыйдыра, газ белән җылылытыла, тәһарәтханәсе бар. Манарасы керү юлы өстендә урнашкан. Имамнар:
* 1996―2003 елларда ― Фәйзрахман хәзрәт  Хөсәенов
* 2003―2008 елларда ― Вәдүт хәзрәт Әхмәтшин
* 2008―2017 елларда ― Котдус улы Сөббух хәзрәт Әхтәмов
* 2017 елдан ― Эльмир улы Илфар хәзрәт Габдуллин.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 81нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 57, 91нче бит.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1996 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Хилми Форкс

**Хильми Олейник**, Хильми Кочевич Олейник (*[[1994 ел|1994 елның]] [[18 июнь|18 июне]], [[Россия|РФ]], [[Краснодар]]*), **Хилми Форкс** () буларак күбрәк танылган — Россия трансгендер треш-блогеры һәм тиктокеры. Әхлаксыз, эпатажлы һәм провокацион тәртибе белән танылган.

## Тәрҗемәи хәле
1994 елның 18 июнендә Краснодарда туган. Аның әти әнисе Чернобыльдән. Әтисе гаиләдән иртә киткән, әнисе алкоголизмнан интеккән. Хильмига 10 яшь булганда, аның әнисен ата-ана хокукыннан мәхрүм иткәннәр, ә үзен балалар йортына урнаштырганнар. Ул анда балигъ булганчы булган. 

Үзенең блогерлык эшчәнлеген 2014 елда YouTube'та роликлар урнаштырып һәм параллель рәвештә Instagram'да блог алып барып башлаган. Беренче популярлык дулкынын 2020 елда карантин башланганнан бирле алган. Шул вакытта ул TikTok'та трансгендер блогер Даша Корейка, ә соңрак фуд-блогер Молли Молоко белән бергә видеолар урнаштыра башлаган.

Бу социаль челтәрдәге ике аккаунтны блоклаштырудан соң, Telegram'да шәхси канал актив алып бара башлаган. Ул төрле треш-контент бастырып, Telegram'да популярлык яулый башлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия тиктокерлары
Төркем:Россия блогерлары
Төркем:Трансгендер һәм транссексуаль хатын-кызлар
Төркем:Блогерлар
Рус сәнгате музее (Нью-Джерси)

**Рус сәнгате музее / MoRA** () — 1980 елда Джерси-Сити шәһәрендә ачылган заманча рус сәнгате музее.

Музей урнашкан көрән таштан төзелгән тарихи бина реконструкцияләнгән һәм 2010 елда яңадан кунаклар өчен ачылган.

## Тарихы
Музей рус сәнгатенә һәм, аерым алганда, ССРБ нонконформист сәнгатенә багышланган. 1980 елда *CASE Museum of Contemporary Russian Art* буларак төзелгән (исеме совет эмигрантларын абсорбцияләү комитеты аббревиатурасын үз составына керткән — **''C**ommittee for the **A**bsorption of **S**oviet **E**migres'').

Музейның аерым игътибары рус сәнгатенә һәм мәдәниятенә, беренче чиратта XX һәм XXI гасырлар сәнгатенә һәм мәдәниятенә юнәлтелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* MoRA күргәзмәләр сайты
* Two Different but Complementary Painting Styles Featured in Museum of Russian Art’s Current Exhibition

Төркем:Музейлар
Төркем:1980 елда нигезләнгән музейлар
Төркем:Нью-Джерси музейлары
Төркем:АКШ сәнгать музейлары
Төркем:Заманча сәнгать музейлары
Марк Филлипс

**Марк Филлипс**, Марк Энтони Филлипс (; *[[1961 ел|1961 елның]] [[5 октябрь|5 октябре]], [[Җорҗтаун (Гаяна)|Джорджтаун]]*) — Гайана сәяси эшлеклесе, отставкадагы хәрби офицер. 2020 елның августында Ирфаан Али президентлыгы вакытында ил премьер-министры булган. 2013 елдан 2016 елга кадәр Гайана саклану көчләре штабы начальнигы булган.

## Тәрҗемәи хәле
Марк Филлипс Гайана Университетында дәүләт идарәсе өлкәсендә бакалавр дәрәҗәсен алган. Шулай ук Мадре һәм Маэстра папа католик университетында дәүләт секторы белән идарә итү өлкәсендә магистр дәрәҗәсен алган. 1981 елның сентябрендә Сандхёрсттагы Патша хәрби академиясен тәмамлаган.

2020 елгы гомуми сайлауларда Гайана халык прогрессив фиркасеннән Ирфаан Али белән бергә катнашкан. 2020 елның 2 августында Гайана премьер-министры итеп билгеләнгән. Шулай ук беренче вице-президент булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Рүти-бай-Риггисберг

**Рюти-бай-Риггисберг** () — Швейцариянең Берн кантонындагы элеккеге коммуна. 2009 елның 1 гыйнварыннан Риггисберг коммунасы составына кергән.

Зефтиген округы составына кергән. Халык саны 415 кеше тәшкил итә (2006 елның 31 декабрендә). Рәсми код — *0882*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
Төркем:Административ берәмлекләр
Төркем:Берн кантоны торак пунктлары
Төркем:Берн кантоны бетерелгән коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Алтай крае байрагы

**Алтай крае байрагы** () — Россия Федерациясенең Алтай крае символы.

Байрак 2000 елның 6 июлендәге Алтай крае законы белән расланган. Байрак нигезенә 1954 елгы РСФСР байрагы салынган.

## Моны да карагыз

* Алтай крае муниципаль берәмлекләренең байраклары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Алтай крае байраклары
Төркем:2000 елгы байраклар
Төркем:Байраклар
Төркем:Бодай башагы сурәтләнгән байраклар
Төркем:Россия регионнары байраклары
Азамат Айталиев

**Азамат Айталиев**, Азамат Муса улы Айталиев (*[[1989 ел]]ның [[30 апрель|30 апреле]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Әстерхан]]*) — хореограф, блогер, «Страна детства» ярдәм һәм үсеш үзәге генераль директоры.

## Тәрҗемәи хәле
Азамат Муса улы Айталиев 1989 елның 30 апрелендә Әстерханда туган. Аның әти-әнисе һәм балачак еллары турында бернинди мәгълүмат юк. Балачагын туган шәһәрендә үткәргән. Айталиев биюгә мәхәббәтен балачакта ук күрсәтә башлаган. Ул өйдә импровизацияләнгән чыгышлар оештырган, ә мәктәптә концертларда һәм флешмобларда катнашкан. Мәктәпне тәмамлагач, Азамат МДМИның хореография факультетына укырга кергән. Югары белем турында дипломны егет эстрада биюе юнәлеше буенча алган. Шуннан соң профессиональ эшчәнлеген үстерә башлаган.

2010 елда Әстерханда «Страна детства» халыкара хәрәкәтенә нигез салынган. Азамат Айталиев генераль директор вазифасын башкара. «Модалы хөкем» программасында кунакта булган. 2021 елның апрелендә Айталиев интернетта киң танылу алган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әстерханда туганнар
Төркем:Хореографлар
Төркем:Блогерлар
Җәүдәт Йылмаз

**Җәүдәт Йылмаз** (; *[[1967 ел|1967 елның]] [[1 апрель|1 апреле]], [[Төркия]], [[Бингөл]]*) — Төркия сәясәтчесе, 2023 елның 3 июненнән Төркия вице-президенты. Элегрәк ул 2011 елдан 2015 елга кадәр һәм яңадан 2015 елдан 2016 елга кадәр үсеш министры вазифасын биләгән.

## Тәрҗемәи хәле
Җәүдәт Йылмаз 1967 елның 1 апрелендә Төркиянең Бингөл шәһәрендә туган.

1983 елда Бингөлдә урта мәктәпне тәмамлаган. 1988 елда  икътисад һәм дәүләт идарәсе административ фәннәре факультетын тәмамлаган. 1989 елда ул Дәүләт план оешмасында эшли башлаган.

1992 елдан 1994 елга кадәр периодында Йылмаз Кушма Штатларга киткән һәм  халыкара мөнәсәбәтләр факультетын тәмамлаган. Билкент университетының политология һәм дәүләт идарәсе факультетында Йылмаз докторлык дәрәҗәсен алган. 2003 елда Йылмаз Европа берлеге белән мөнәсәбәтләр буенча Генераль директоратка билгеләнгән.

2007 елгы сайлауларда Йылмаз Бингөлдән депутат итеп сайланган. 2009 елның 1 маенда ул Рәҗәп Таййип Әрдоганның икенче кабинетында дәүләт министры итеп билгеләнгән. 2011 елның 6 июлендә Йылмаз Әрдоганның өченче кабинетында үсеш министры булган.

2023 елның 3 июнендә Төркия вице-президенты итеп билгеләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Якын Көнчыгыш техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Денвер университетын тәмамлаучылар
Төркем:Билкент университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Али Кәмал

**Али Кәмал** (; *[[1867 ел]], [[Истанбул]], [[Фатих]] — [[1922 ел|1922 елның]] [[6 ноябрь|6 ноябре]], [[Измит]]*) — Госман сәясәтчесе, публицисты һәм шагыйре. 1919 елда берничә ай эчке эшләр министры булган. Аны  вакытында милләтчеләр үтергәннәр.

Али Кәмалның беренче хатыны инглиз булган. Британия сәясәтчесе Борис Джонсонның карт бабасы.

## Тәрҗемәи хәле
Али Кәмал 1867 елда Истанбулда туган. Әнисе — чыгышы буенча чиркәс.

Кемаль журналист булган һәм чит илләргә күп сәяхәт иткән. Үзенең либераль карашлары аркасында ул берникадәр вакыт солтан Габделхәмит II идарә иткән вакытта сөргендә яшәгән. Швейцариядә ул инглиз-швейцарияле Винифред Брун белән танышкан. 1903 елда Лондонда аңа өйләнгән.

1908 елгы яшь төрекләр инкыйлабыннан соң Али Кәмал Истанбулга кайткан. Ул иҗтимагый-сәяси тормыш танылган фигураларының берсе булган. Ул Бердәмлек һәм прогресс комитеты сәясәтен либераль позициядән тәнкыйтьләгән. «Икдам» либераль газетасының мөхәррире һәм Азатлык һәм килешү фиркасе лидерларының берсе булган. 1909 елдагы контр-кискен борылыш уңышсыз омтылышына китергән конфликт үзәгендә булган. Илдән яңадан китәргә мәҗбүр булган.

Али Кәмал киләсе елларын Англиядә ул вакытта вафат булган хатыны гаиләсе белән үткәргән. 1912 елда ул Истанбулга кайткан. 1919 елның маенда ул Дамад Ферид-паша хөкүмәтендә эчке эшләр министры булган. Париж тынычлык конференциясендә Госман вәкилләренең берсе булган. Җәй көне үз вазифасыннан киткән.

,  һәм әрмәннәр геноцидын иң актив тәнкыйтьләүчеләрнең берсе. Бәйсезлек өчен сугыш башында Али Кәмалны милләтче Госман җәмәгать эшлеклеләре бик яратмаган. 1922 елның 4 ноябрендә ул башкала урамында милләтчеләр тарафыннан урланган. Алар аны хыянәт итү өчен хөкем итәр өчен үзләре контролендә булган Әнкарага алып китәргә теләгәннәр. 6 ноябрьдә Измитта генерал Нуреддин Ибраһим-паша оештырган халык төркеме Али Кәмалны үтергән.

## Искәрмәләр

Төркем:Төркия журналистлары
Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Айла Алган

**Айла Алган** (; *[[1936 ел]]ның [[25 октябрь|25 октябре]], [[Истанбул]]*) — Төркия театр һәм кино актрисасы һәм җырчысы.

## Тәрҗемәи хәле
Айла Алган Истанбулда туган. Балачагын Франциядә үткәргән, анда  һәм Versailles Lycee'да укыган. Шуннан соң ул АКШка күчеп киткән, анда Нью-Йорк актёрлык студиясенә актриса сыйфатында эшкә кергән. Соңрак ул Төркиядә Тел һәм мәдәният үзәгенә кушылган һәм театр актрисасы һәм укытучы булып эшләгән. Кино һәм театрдан соң ул җырчы карьерасын башлаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Alya Algan's Discogs profile
* Ayla Algan at Last.fm
* Ayla Algan's SinemaTürk profile

Төркем:Төркия актрисалары
Төркем:Төркия җырчылары
Иван Золо

**Иван Глизана**, Иван Сергей улы Золочевский (*[[2004 ел|2004 елның]] [[29 июль|29 июле]], [[Россия|РФ]], [[Мәскәү]]*), **Иван Золо** буларак күбрәк танылган, — Россия тиктокеры.

## Тәрҗемәи хәле
2004 елның 29 июлендә Мәскәүдә туган. Гаиләдә бердәнбер бала. Мәктәптән буш вакытта уктан ату белән мавыккан. Шулай ук ул сәнгать белән мавыккан һәм еш кына музейларга йөрәгән. Иванның әтисе сүзләренчә, балачакта малайга күз кабагыда ике операция ясаганнар. Наркоз баш мие белән проблемалар тудырган.

TikTok аккаунтын Иван 2020 елның сентябрендә ачкан. Үз видеоларында Иван караоке җырлаган, бии иде, интернет-челленджлар башкарган. 2021 елның җәендә аның берничә мең язылучысы булган.

2021 елның көзендә Иван блогер Некоглай белән танышкан. Некоглай аңа берничә уртак эфир үткәрергә тәкъдим иткән. Берникадәр вакыттан соң Некоглай Иванга Twitch'та уртак стримнар ясарга тәкъдим иткән. Аларның беренче эфиры 5 меңгә якын кулланучыны җыйган. Әмма инде өченче стрим 50 мең кешедән артып киткән. Стримнарда Некоглай Иванны шактый тупас итеп шаярткан.

Некоглай белән тандем Иванга популярлык китергән: 2021 елның декабренә Иванның TikTok'та 1 миллион язылучысы булган. Декабрь башында Золо, Некоглай һәм Эвелон, тагын бер твичер, Twitch'та уртак стрим үткәргәннәр. Өч блогер белән стрим 2021 ел ахырына Twitch рус телле сегментында рекордлы булган — пик вакытында аны 125 меңнән артык кулланучы күзәткән.

2022 ел алдыннан Золо «Белый снег» дип аталган беренче соло трегын чыгарган.

2021 ел ахырында Иван Золо һәм аның гаиләсе һәм Некоглай арасында конфликт булган. Иван һәм Некоглайның уртак эфиры декабрь ахырында 260 мең тамашачы җыйган.

2022 елның гыйнвар башында Золо һәм Некоглай татулашканнар һәм Twitch'та караулар рекордын яңартканнар. Аларның трансляциясен 500 меңнән артык кеше караган.

Моннан тыш, Иван Асхаб Тамаевның YouTube-шоусында да күренгән.

2022 елның февраленә аның TikTok'та язылучылар саны 3,7 млн кулланучыга җиткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Блогерлар
Төркем:Стримерлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Ксения Строилова

**Ксения Строилова**, Ксения Игорь кызы Строилова (*[[1992 ел]], [[Риддер|Лениногорск]]*) — Казакъстан тау чаңгычысы, халыкара класстагы Казакъстан Республикасы спорт мастеры.

## Тәрҗемәи хәле
2011 елгы кышкы Азиадада ике бронза медаль яулаган — тизлек белән төшүдә һәм суперкомбинациядә.

## Сылтамалар

* Наши чемпионы
Төркем:Спортчылар
Төркем:Тау чаңгычылары
Паулин (277 елгы консул)

**Паули́н** () — III гасырның икенче яртысындагы Рим дәүләт эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Паулинның император Проб белән бергә 277 елда ординар консул вазифасын биләгәне билгеле. Аның тормышы һәм карьерасы турында бернинди мәгълүмат та сакланмаган. Паулинны 283 елгы Африка проконсулы Луций Юлий Паулин белән тиңләштерү мөмкин.

## Әдәбият

* *Jones A. H. M.* Paulinus 2 // Prosopography of the Later Roman Empire (англ.) / A. H. M. Jones, J. R. Martindale, J. Morris. —  [2001 reprint]. — Cambr.: Cambridge University Press, 1971. — Vol. I: A.D. 260–395. — P. 676. — .
*

Төркем:III гасыр Рим консуллары
Иван Шишков

**Иван Шишков**, Иван Димитров Шишков (, *[[1963 ел|1963 елның]] [[14 сентябрь|14 сентябре]], [[Болгария]], [[Sofiä|София]]*) — Болгария архитекторы.

## Тәрҗемәи хәле
Иван Шишков 1963 елның 14 сентябрендә Софиядә туган булган.
1990 елда Софиядә Югары Архитектура һәм төзелеш институтында архитектура белгечлеге буенча магистр дәрәҗәсенә ия булган.
"Интерпроект" һәм "Софпроект"та проектант буларак эшләгән. 1992 һәм 2000 еллар арасында чорда Драгоман общинасында "Банкя" районында, ә 2008 елдан 2021 елга кадәр "Триадица" районында баш архитектор булган. 1996 һәм 2006 ел арасында территориядә кору буенча община эксперт киңәшмәсе әгъзасы, ә 2007 елдан 2015 елга кадәр Башкала община киңәшмәсендә территориядә төзекләндерү һәм торак буенча комиссиядә эксперт.
2021 елда президент Румен Радев хөкүмәте вакытында Региональ үсеш һәм төзекләндерү министрлыгында киңәшче һәм министр урынбасары.

2022 елның 2 августыннан Глеб Донев хөкүмәтендә Региональ үсеш һәм төзекләндерү министры.

## Искәрмәләр

Төркем:Архитекторлар
Төркем:Болгария архитекторларыТөркем:Болгария министрларыТөркем:Архитектура, төзелеш һәм геодезия университетын тәмамлаучылар
Сарысаз-Тәкермән мәчете

**Сарысаз-Тәкермән мәчете**, рәсми исеме **Мөхәммәд мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  керүче  Сарысаз-Тәкермән авылында 1994 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
XIX гасыр башында авылда мәчет булган. Билгеле дин әһелләре:
* Рахманкол Сәиткол улы (1818 елда вафат), указлы азанчы.
* 1836 елдан ― Фәтхулла Фәйрүш улы Фәйзуллин, азанчы.
* 1847 елдан ― Камалетдин Сараев, имам-хатыйп, мөгаллим.
* 1858 елдан ― Ибраһим Сәгъдетдин улы, имам.
* Рәхмәтулла Җиһаншин, имам, мөгаллим.

1855 елда җәмигъ мәчете төзелгән. Дин әһелләре:
* 1886 елдан ― Мөхәммәтхафиз Камалетдин улы (?―1920), имам-хатыйп, мөгаллим.
* 1896 елдан ― Мөхәммәтсабир Мөхәммәтгали улы, азанчы.
* 1918 елдан ― Хуҗиислам Миңнехан улы (?―1920), азанчы.
* 1921 елдан ― Әхмәтзәки Мөхәммәтгәрәй улы (1893, Юлтимер ― 1937), имам.
 
1920 елга кадәр Уфа губернасы Минзәлә өязе Нөркәй волостена кергән Тәкермән авылында 1870 елда мәчет һәм мәктәп булуы турында искә алына.

1859 елда авылда 824 ир-ат, 1902 елда 619 ир-ат теркәлгән. XIX гасыр уртасыннан авылда мәчет, 1870 елдан аның янында мәктәп булуы билгеле, 1905 елда авылда 2 мәчет теркәлгән. 

1902 елда Уфа губерна идарәсе авылда тагын бер мәчет төзергә рөхсәт биргән. Дин әһелләре:
* 1903 елдан ― Габделкотдус Сәлахетдин улы, имам; Әгъләметдин Гыйззәтулла улы, азанчы.

1877 елда басылган «1870 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә («Список населенных мест по сведениям 1870 года») авылда мәчет, мәдрәсә булуы теркәлгән. 

«1906 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә («Список населенных мест по сведениям 1906 года») авылда 2 мәчет булуы  теркәлгән. 

## Яңа бина
1994 елда яңа бер катлы таш мәчет сафка баса. Мәчеткә «Мөхәммәд» исеме бирелгән. Бина газ белән җылытыла. Гыйбадәт залы ~60 кеше сыйдыра. Манарасы бинаның түбәсендә. Җир участогы белән бергә мәйданы 615 кв.м. Имамнар:
* 1994―2012 елларда ― Нәсәд хәзрәт, имам.
* 2012 елдан ― Әсхәт хәзрәт Габдрахманов, имам.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 79-80нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 42-43нче бит.

## Сылтамалар
*  Сарысаз-Такерман (Сарысаз Тәкермән).  Институт Татарской Энциклопедии

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Флүрә Әлибәкова

**Флүрә Әлибәкова**, Флүрә Мөдәрис кызы Әлибәкова (*[[1959 ел|1959 елның]] [[19 июль|19 июле]], [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]], [[Бөрҗән районы]], [[Байназар (Бөрҗән районы)|Байназар]]*) — Бөрҗән районы үзәк хастаханәсе педиатры, Башкортстан Республикасының атказанган табибы.

## Тәрҗемәи хәле
Флүрә Мөдәрис кызы Әлибәкова 1959 елның 19 июлендә Башкорт АССР Бөрҗән районы Байназар авылында туган. 1985 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлаганнан соң, Бөрҗән район үзәк хастаханәсендә педиатр, балалар кардиологы булып эшли.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының сәламәтлек саклау алдынгысы (2004)
* Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2018)

## Әдәбият

* Алибакова Флюра Мударисовна // Бурзянская энциклопедия / гл. ред. Г. М. Манапов. — Уфа: НИК Башкирская энциклопедия, 2022. — С. 53. — 640 с. — .

Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт АССРның атказанган табиплары
Төркем:Башкортстанның атказанган табиплары
Төркем:Табиблар
Иске Имән мәчете

**Иске Имән мәчете**, рәсми исеме **Иман мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  административ үзәге Иске Имән авылында 2000 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
Иске Имән авылына 1596 елда нигез салынган.

XIX гасырның беренче яртысында Имән (Катысаз, Катысаз Имән) авылында мәчет булуы һәм анда 1808 елда туган Шаһиәхмәт Рәим улы Абышевның имам вазыйфасын башкаруы тарихта билгеле. Ул 1830 елда Иске Әхмәтабыз авылы мәчетенә күчерелгән.

1848 елда Имән авылында 2 мәчет булуы теркәлгән. Авылдан күченүчеләр 1880-елларда Иске Кәшер волостенда Яңа Имән авылын барлыкка китергәч, торак пунктны Иске Имән дип атый башлаганнар.   

1920 елга кадәр Уфа губернасы Минзәлә өязе Нөркәй волостена кергән Иске Имән авылында 1870 елда мәчет һәм мәктәп булуы турында искә алына.

1893 елда авылда икенче мәчет (җәмигъ мәчете) төзелгән. Мәчет каршында 1895 елда мәдрәсә ачылган. Анда авылдан 15, күрше авыллардан 55 шәкерт укыган. 2 мөгаллим укыткан. Билгеле дин әһелләре:
* Корманай Рәим улы Абышев (1787 елгы), имам. 1820 елдан Боламык авылы мәчете имамы.
* Габделҗаббар Мөхәммәтрәхим улы (1799 елгы), имам.
* 1867 елдан ― Габделбадыйк Ибнеәмин улы (1839 елгы), азанчы, мөгаллим.
* 1871 елдан ― Шәмсемөхәммәт Әлмөхәммәт улы Зәйсанов (1843 елгы), имам-хатыйп, мөгаллим.
* 1880 елдан ― Шаһимәрдан Габделкаһир улы (1845―1904), имам-хатыйп, мөгаллим.
* Миргазиян Мәрдан улы Мәрданов (1889 елда Иске Имәндә туган), имам.
* 1907 елдан ― Мөхәммәткамил Шәмсемөхәммәт улы, имам. 
* 1913 елдан ― Әхмәтхарис Хөснимөхәммәт улы, азанчы.

1877 елда басылган «1870 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә («Список населенных мест по сведениям 1870 года») авылда 182 хуҗалыкта 968 кеше яшәве,  мәчет, мәдрәсә булуы теркәлгән. 

«1906 ел мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлеге»ндә («Список населенных мест по сведениям 1906 года») авылда 1 мәчет булуы  теркәлгән.

Авыл мулласы Миргазиян Мәрдан улы Мәрданов 1931 елның 27 апрелендә кулга алына, 14 июньдә «*кулаклар төркемендә булу, активны куркытуда*» гаепләнеп, үлем җәзасына хөкем ителә, 11 июльдә Казанда атыла, гаиләсе (4 баласы) сөргенгә җибәрелә. 1989 елда аклана.

## Яңа бина
2000 елда яңа бер катлы таш мәчет сафка баса. Мәчеткә «Иман» исеме бирелгән. Бина газ белән җылытыла, су кертелгән.  Гыйбадәт залы ~60 кеше сыйдыра. Манарасы бинаның түбәсендә. Имамнар:
* 2000 елдан ― Нәкыйп хәзрәт Халиков, имам.
* Хәзерге вакытта ― Нәзир Сабир улы Гарипов, имам.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 77нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 45, 84нче бит.

## Сылтамалар
* Старый Имян (Иске Имән).  Институт Татарской Энциклопедии

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2000  елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Шишков

**Шишков**, Шишк**о́**в ― фамилия.
* Александр Шишков (1799—1832), язучы, тәрҗемәче.
* Александр Шишков (1988—2002), Россия Федерациясе Герое. 
* Виктор Шишков (1924—1999), Советлар Союзы Герое.
* Вячеслав Шишков (1873—1945), язучы, инженер.
* Иван Шишков (1963), архитектор.

## Моны да карагыз
* **[[Шишкин]]**
Төркем:Фамилияләр
Чавдар Георгиев

**Чавдар Георгиев**, Чавдар Христов Георгиев (*[[1979 ел|1979 елның]] [[9 октябрь|9 октябре]], [[Болгария Халык Республикасы]], [[Күстәндил]]*) — Болгария архитекторы. 2023 елның 9 июнендә Николай Денков хөкүмәтендә мәдәният буенча министр урынбасары итеп билгеләнгән булган.

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 9 октябрендә Күстәндилда туган булган. 1998 елда «Др. Петър Берон» Кюстендил тел гимназиясен тәмамлаган. 2004 елда Архитектура, төзелеш һәм геодезия университетында магистратура тәмамлаган һәм Афинада алты айлык махсуслашу узган.
Күпсанлы архитектура бүләкләре иясе, шулар арасында «Цари Мали град» антик комплексын янә төзекләндерү проектында «Главболгарстрой-Инженеринг» ЕАД-да башкаручы мөдир буларак «Сграда на годината» бүләге (2013 ел), 2019 елда «Кунакханәләр һәм ял итү комплекслары» төркемендә «Белчински извор» (Белчински бани) спа комплексы белән «Георгиев Дизайн Студио»да идарәче буларак, 2022 елда «Иҗтимагый инфраструктура сәламәтләндерү» төркемендә «Үзәк Банкя минераль мунчасы» янә төзекләндерү проекты белән «Георгиев Дизайн Студио»да идарәче буларак (2022 ел), һ. б. «Банкя үзәк минераль мунчасы» (Банкя) проекты өчен «Болгария архитектура бүләге» иясе.
Кюстендилның ихтирамлы гражданы атын казанган.

## Искәрмәләр

Төркем:Архитекторлар
Төркем:Болгария архитекторлары
Майкл Һеннел

**Майкл Һеннел** (; 1940 елның 9 сентябре) — программа тәэминатын сынау даирәсенә әйдәп баручы кертем ясаган Бөекбритания компьютер галиме.

## Тәрҗемәи хәле
Майкл Һеннел Англиядә Ливерпуль Университетында математик фәннәр профессоры булган.
Программа тәэминатында әйдәп баручы роль өлеше буларак Һеннел әфәнде программа тәэминатын сынау даирәсендә төп әйдәп баручы *[[Software Testing, Verification & Reliability|Software Testing, Verification and Reliability]]* журналының мөхәррирләр идарәсенең әгъзасы булган.
Һеннел әфәнденең академик өйрәнүе башта атом-төш физикасында булган, йомгакта катлаулы атом-төш математика белән эш итү өчен исәпләү фәнен куллану булган. Бу эштә шуларга йогынты ясаган математик китапханәләрнең сыйфатына бәяләмә бирү профессор Һеннелны программа тәэминатын сынау дөньясына китергән, аеруча сынау бирелгән мәгълүматы эффективлыгын санда чагылдыру өчен статик код анализы кулланылышына, бу «Сызыкча код дәвамлыгы һәм сикерү» концепциясе үсешенә китергән.
1975 елда профессор Һеннел санлы программа тәэминатын анализлау өчен ясалган программа тәэминатын коммерциализацияләү өчен Liverpool Data Research Associates Ltd. ширкәтен нигезләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Программистлар
Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар
Яшь төрекләр инкыйлабы

**Яшь төрекләр инкыйлабы** () — 1908 елгы Госман империясендә инкыйлаб. Аның максаты — солтан Габделхәмит IIне бәреп төшерү һәм конституцияне торгызу. Инкыйлабны «Берләшү һәм прогресс» яшь төрек оешмасы җитәкләгән.

## Фетнә барышы
3 июльдә Македониянең Ресен шәһәрендә майор Әхмәт Ниязи-бей җитәкчелегендә фетнә булган. 6 июльдә фетнәне Әнвәр-паша күтәргән, ә киләсе берничә көндә Македониядәге төрек хәрби частьләренең күбесе баш күтәргән. Аларга җирле албаннар һәм македоннар ярдәм иткән. 23 июльдә баш күтәрүчеләр Сәләник һәм Битолага кергән. Бу шәһәрләрдә митинглар җыелган. Аларда революционерлар берьяклы рәвештә 1876 елгы конституцияне торгызуны игълан иткәннәр. Нәтиҗәдә, Габделхәмит II конституцияне рәсми дәрәҗәдә торгызырга һәм парламент җыярга ризалашкан.

1909 елда солтан тарафдарлары фетнә күтәргәннәр, кыска вакытка аның абсолют хакимиятен торгызганнар. Ләкин ул Македониядән килгән хәрби частьләр тарафыннан бастырылган. Бу очрактан соң парламент Габделхәмитне хакимияттән мәхрүм иткән һәм яңа солтан итеп Мәхмәт V сайлаган. Әмма яшь төрек хәрәкәте вакыт узу белән популярлыгын югалткан, ә Әнвәр-пашаның 1913 елгы дәүләт кискен борылышыннан соң конституция үз әһәмиятен югалткан.

## Моны да карагыз

* Яшь төрекләр
* Әнвәр-паша
* Әхмәт Ниязи-бей

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Алиев Г. З.* Турция в период правления младотурок. — М.: Наука, 1972. — 388 с. — 4200 экз.
*

Төркем:Госман империясе тарихы
Төркем:Төркиядә инкыйлаблар
Төркем:1908 елгы конфликтлар
Төркем:1908 елның июле
Джон фон Нейманн

**Джон фон Нейманн** (, ; *[[1903 ел|1903 елның]] [[28 декабрь|28 декабре]] — [[1957 ел|1957 елның]] [[8 февраль|8 феврале]]*) — Маҗарстан һәм Америка Кушма Штатлары математигы, физигы, компьютер галиме, инженер һәм универсаль галим булган. Фон Нейманн математиканы, физиканы, икътисадны, компьютер белемен һәм статистиканы кертеп күп даирәләргә кертем ясаган.
Ул саф һәм кулланылышлы фәннәрне берләштерә торган булган. Фон Нейманн 150-дән артык хезмәт нәшер иткән: якынча 60-ы саф математика буенча, 60-ы кулланылышлы математика буенча, 20-се физика буенча һәм калганы махсус математика темалары һәм нә-математик темалар буенча.
Джон фон Нейманн Будапештта туган булган.
Яһүди гаиләсеннән булып, маҗар телендә сөйләшкән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча галимнәр