open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алпавыт А. Е. Лебедев йорты

**Алпавыт А. Е. Лебедев йорты** () — Татарстанның Кайбыч районы Турминский авылында урнашкан алпавыт йорты, тарихи-мәдәни мирас истәлеге.

## Тарихы
XIX гасырның беренче яртысында классицистик стильдә төзелгән бина бүгенге көндә торак архитектурасы истәлеге булып санала. Әмма йорт XVIII гасыр ахырында, 1805 елда Турминское авылында чиркәү салдырган алпавыт Л. П. Есипов тарафыннан төзелергә дә мөмкин. Революциядән соң алпавыт үлә, утары аның кызлары кулына күчә. Революциядщн соң йорт тартып алына, бина большевиклар кул астында булган чорда талана. 1920 елдан алып, ягъни Совет хакимияте чорында бинада участок хастаханәсе, ике дистә урынга исәпләнгән стационар, операция бүлмәсе һәм бала тудыру йорты урнашкан була, 1999 елда хастахнә ябыла.

Бина хәзер тузган хәлдә, буш тора.

## Урнашкан урыны

Алпавыт йорты хәзерге Татарстанның Кайбыч районы Турминский авылы, Үзәк урам, 11 йорт адресы буенча урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районы истәлекле урыннары
Төркем:Татарстанда Россиянең мәдәни мирас объектлары
Чистай төрмәсе

**Чистай төрмәсе** (элеккеге *УЭ 148/Т-4*) — Чистайдагы (Татарстан) төрмә, Россиядә иң борынгы пенитенциар биналарның берсе.

2006 елдан (зур реконструкциядән соң) тутыру лимиты 522 кеше белән 5 нче региональ тикшерү изоляторы буларак эшли. Бу — Татарстанда иң заманча изолятор, ул заманча сак чаралары белән җиһазландырылган.

## Тарих
Төрмә 1855—1857 елларда төзелгән. Башта 350 тоткынны тоту өчен билгеләнгән. Шулай ук Ырынбур һәм Уралга этапланган хөкем ителүчеләр өчен күчмә төрмә буларак файдаланылган. Төп контингент — хөкем итү вакыты сөргенгә кадәр җитмәгән җинаятьчеләр.

Ватандашлар сугышы вакытында төрмә «кызыллар» һәм «аклар» тарафыннан актив кулланыла. 1918 елда «аклар» чех язучысы һәм комиссар Ярослав Гашекны кулга ала; берничә атнадан ул үзен башка кеше буларак биреп, төрмәдән чыга ала.

1920 һәм 1930 елларда Чистай «исправдом»ы тикшерү изоляторы буларак файдаланыла.

Бөек Ватан сугышы вакытында төрмәдә тоткыннарның саны бер мең ярымнан ике меңгә кадәр арткан, шул исәптән Идел буе немецлары һәм дезертирлар хисабына. Тоткыннарның күп булуы массакүләм авыруларга һәм үлемнәргә китергән: 1941 елның ноябреннән 1943 елның мартына кадәр генә 1023 кеше авырудан һәм ачлыктан үлә. Сугыш тәмамлануга ук төрмә махсус билгеләнештәге психиатрия хастаханәсе буларак үзгәртелә.

1953 елда төрмә кырыс һәм махсус режимлы төрмә буларак торгызыла. Тоткыннарның күпчелеген Украина милләтчеләре, шул исәптән Украина милләтчеләре оешмасы контрразведкасы башлыгы Роман Шухевичның әтисе, әнисе һәм сеңлесе булган.

1960 елдан башлап, төп контингентны «махсус режим»га хөкем ителгән җинаятьчеләр тәшкил итә.

1970 еллар башында төрмә тагын бер кат үзгәртеп корыла: «махсус режим» категориясе «көчәйтелгән режим» (элек хөкем ителмәгән, беренче тапкыр авыр җинаятьләр кылган гражданнар өчен) буларак үзгәртелә. Хөкем ителгәннәрне яңадан тәрбияләү өчен төрмәдә җитештерүне интенсив рәвештә үстерә башлыйлар. Төрмәдә мәктәп һәм ПТУ, шулай ук яңа торак корпус, казан һәм гаражлар барлыкка килә.

## Танылган тоткыннар
Чистай төрмәсендә «советка каршы чыгышлар» өчен 1970 еллар азагыннан һәм 1991 елга кадәр кулга алынганнар урнашкан. Танылган тоткыннар арасында:

* Марченко Анатолий Тихонович — диссидент, 1986 елда Чистайда вафат була.
* Огурцов Игорь Вячеславович — ВСХСОНга нигез салучы.
* Щаранский Натан Борисович — соңыннан Израильнең эчке эшләр министры.
* Мейланов Вазиф Сираҗетдин улы — совет диссиденты, язучы.
* Сендеров Валерий Анатольевич — совет диссиденты, математик.
* Смирнов Алексей Олегович — совет диссиденты, хокук яклаучы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:Чистай
Плещинский

** Плещинский** — фамилия.
*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Илларион Плещинский (физиолог) (1949-2012), физиолог, медицина фәннәре докторы, Казан дәүләт университеты профессоры

Төркем:Фамилияләр
Ак калфак (фольклор коллективы)

**Ак калфак** — Татарстанның Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында мәдәният йорты каршында оешкан фольклор коллективы.
## Тарихы
«Ак калфак» фольклор коллективы Иске Чәчкаб авылында авыл мәдәният йорты каршында 2015 елдан эшләп килә. Коллектив авылда узган чараларда чыгышлардан башлап халыкара бәйгеләрдә дә катнаша, шул исәптән Кырымда татар халык җырларын һәм гореф-гадәтләрен тәкъдим иткән.
2018 елның октябрендә Халыкара бәйге лауреаты була, фольклор коллективы Казанда узган «Этномириада» Халыкара традицион сәнгать мәдәнияте бәйгесендә «Фольклор ансамбльләр» номинациясендә икенче дәрәҗә лауреат дипломы белән бүләкләнә. Иске Чәчкаб коллективы анда балага исем кушу йоласын күрсәткән.
2020 елның 21 февралендә Чирмешән авылында узган ТАССРның 100 еллыгына багышланган милли мәдәниятләр фестивалендә катнаша.
## Искәрмәләр

Төркем:Иске Чәчкаб
Төркем:Фольклор башкаручылар
Төркем:Фольклор коллективлары
Төркем:Кайбыч районы мәдәнияте
Наумов

**Наумов** ― фамилия.
* **[[Алексей Наумов]]**
** Алексей Наумов (1863—1917), мәхкәмә һәм җәмәгать эшлеклесе, Самар губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
** Алексей Наумов (1972), футболчы (ярымсакчы), Санкт-Петербург «Зениты» капитаны (1993).
* Анатолий Наумов (1939), хокук белгече, профессор, РФ Генераль прокуратурасы академиясенең җинаи хокук дисциплиналары кафедрасы мөдире.
* Андрей Наумов (1891—1950), генерал-майор (1940).
* Кирилл (Наумов) (1823—1866), православие дин эшлеклесе, Казан Спас-Преображение кәшишханәсе идарәчесе (1863-1866).
* Пётр Наумов (1912—1991), кече сержант. Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышында катнашкан,  Дан орденының тулы кавалеры.
----
* Римма Наумова (1933—2013), биология фәннәре докторы (1985), профессор (1992). Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1993).

Төркем:Фамилияләр
Күрү хиазмасы

## Хиазманың  үткәрү юллары
Күрү нервларының җепселләре хиазма аша уза һәм  түбәндәге рәвештә оешалар. 

**1.  **   Аскы борын җепселләре хиазма аша астан һәм алдан уза. Бу аларны таралучы  гипофизар зарарлануларда саклаусыз итә, нәтиҗәсендә күрү кырының өске чигә  квадрантларында кимчелекләр барлыкка килә.

NB Аскы борын җепселләр әйләнеше күрү трактының арткы  катламнарында узу алдыннан контралатераль күрү нервына эләгә (алгы Вилибранд  тезе) шуңа күрә күрү нервының арткы өлешенә йогынты булганда зарарлана ала.

**2.   ** Өске борын җепселләре хиазма аша өстәрәк һәм арттарак уза, шуңа хиазмага  өстән йогынты ясаган ясалулар белән зарарлана (мәсәлән, краниофарингиома).  Күрү кырының аскы чигә квадрантларында үзгәрешләр өскедән күбрәк чагылса,  гипофиз аденомасы ихтимал түгел.

**3.  **   Макуляр җепселләр хиазма эчендә кисешә.

## Анатомия  вариантлары
Хиазма урнашуының  клиник яктан түбәндәге анатомия вариантлары була ала (рәс.21.24).

**1.    ** Үзәктәге урнашу (80% очрак) — хиазма ияр өстендә урнаша, шуңа күрә  гипофиздан үсүче шешләр беренче чиратта аңа йогынты ясый.

**2.    ** Алгы урнашу (10% очрак) — хиазма алда төрек ияре калкулыгы өстендә  урнаша, шуңа күрә гипофиз шешләре беренче чиратта күрү трактларына кагыла.

**3.    ** Арткы урнашу (10% очрак) — хиазма арттарак ияр арты өстендә урнаша,  шуңа күрә гипофиз шешләре беренче чиратта күрү нервларына йогынты ясый.

## Парахиазмаль  тамырлы төзелешләр
**1.    ** Каверноз синус иярдән латераль урнашкан, шуңа күрә гипофизның үсүче  шешләре каверноз синуска йогынты ясап III, IV һәм VI БМН интракраниаль  өлешләрен зарарлый ала. Үз чиратында, эчке йокы артериясе аневризмалары иярне  җимереп гипофиз шешен охшата ала.

**2.    **  Эчке йокы артерияләре каверноз синустан арттарак һәм өстәрәк борма ясый һәм  күрү нервлары астында ук урнаша (рәс. 21.25). Аннары алар хиазманың латераль  өлеше буенча асма күтәрелә. Алгы церебраль артериянең прекоммуникант  бүлекләре күрү нервлар һәм хиазманың алгы өслеге белән тыгыз бәйләнгән. Шулай  итеп, бу өлештә аневризмалар күрү нервын һәм хиазманы кыса ала.

## Хиазма зарарлану сәбәпләре
**1.   ** Шешләр. Гипофиз аденомасы, краниофарингиома, менингиома,  глиома, хордома, назофарингеаль шешләр һәм метастазлар.

**2.   ** Шеш булмаган ясалулар. Аневризма, Ратке кесәсе кистасы, фиброз дисплазия,  сфеноидаль синус мукоцелесы һәм пәрәвезсыман тышчаның цисталары.

3. Башка чирләр. Демиелинизация, ялкынсыну, җәрәхәт, нурлы некроз һәм васкулит.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Офтальмология
Төркем:Анатомия
Краниофарингиома

**Краниофарингиома** — гипофизның аяклары буенча Ратке  кесәсенең рудиментар калдыкларыннан әкрен үсүче шеш.

**1.    ** Күренешләре авыру яшенә бәйле:

а) балаларда гипоталамус функцияләре какшау өчен кәрләлек, җенси  үсеш тоткарлану һәм симерү еш күзәтәләр;

б) *өлкәннәрдә* гадәттә күрү  какшаулары һәм күрү кыры кимчелекләре үсеш ала.

**2.    ** Күрү кыры кимчелекләре комплекслы, күрү нервлары, хиазма яки күрү трактлары  җәлеп ителә.

•      Башлангыч  кимчелекләр гадәттә аскы чигә квадрантларында урнаша, чөнки шешләр хиазманы  өстән һәм арттан кыса һәм өске борын җепселләрен зарарлый (рәс. 21.30).

•      Кимчелекләр арта,  өске чигә кырларын җәлеп итә.

**3.    ** МРТ  тыгыз шешне  күрсәтә, ул Т1-эленмә томограммаларда изоинтенсив күренә (рәс. 21.31).  Т1-эленмә томограммаларда кистоз компонентлар гиперинтенсив күренә.

**4.    **  Дәвалау күбесенчә хирургик ысул белән, әмма хиазмага якынлыгы  шешнең тулысынча кисеп алуына комачауларга мөмкин. Операциядән соң  радиотерапия нәтиҗәле була ала, әмма кабатланулар ешлыгы өчен гомер буе  күзәтү кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Неврология
Балалар үлеменә каршы көрәш җәмгыяте (1909-17)

**Балалар үлеменә каршы көрәш җәмгыяте (1909-17)** — балалар үлеме сәбәпләрен һәм дәрәҗәсен өйрәнү, аңа каршы көрәш чараларын оештыру өчен Казан табиблары тарафыннан оештырылган хәйрия оешмасы. 
## Тарих
Русиядә XIX гасыр ахыры — XX гасыр башында,  прогрессив җәмәгать эшлеклеләренең, башлыча  табибларның ирекле берләшмәләре. Бу  җәмгыять әгъзалары  фабрика эшчәннәре балалары өчен попечительлек советы һәм күкрәк балаларын  сөт белән тәэмин итү пунктлары ("Сөт тамчылары") ача, санитария-гигиена әдәбиятын бастыруны оештыра һәм тарата.
Русиядә шушындый беренче оешма Екатеринбургта оештырыла.

Хәйриә оешмасы Казанда 1909—1917 елларда эшли.
Хәйрия оешмасы балалар азыгын тарату, балалар приютларына ярдәм күрсәтү кебек акциялар оештыра.
Эшчәнлек чорында җәмгыять балалар инфекциясен профилактикалау, аналар өчен консультацияләр буенча популяр брошюралар бастырып чыгара.
Җәмгыятьтә В. К. Меньшиков, Е. М. Ленский һәм башкалар эшләде.

Шулай итеп, Казанның фәнни җәмгыятьләре XIX-XX гасыр медицинасы үсешенә зур өлеш керттеләр һәм Казан медицина мәктәпләре үсешенә ярдәм итте. Казан Император Университетының медицина факультеты, Казан дәүләт медицина институты һәм Казан дәүләт медицина университеты Казанда медицина фәнни җәмгыятьләрен булдыруда һәм үстерүдә зур роль уйнады.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Общество борьбы с детской смертностью (1909—1917). Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

Төркем:Хәйрия оешмаларыТөркем:Русия медицина оешмаларыТөркем:Казан тарихы
Виталий Племенков

**Виталий Племенков** (1939 елның 31 октябре - 2021 елның 14 октябре) - Химия фәннәре докторы, профессор, А. М. Бутлеров исемендәге  Химия институтының медицина химиясе кафедрасы мөдире.

## Биографиясе
Виталий Владимирович Племенков 1939 елның 31 октябрендә Диңгез буе краенда туган.

1961 - Казан дәүләт университетын тәмамлый.

1961-1983 елларда  КДУның органик химия кафедрасында ассистент һәм доцент булып эшли.

1983-1998 елларда КДМУ биоорганик һәм биофизик химия  кафедрасы  мөдире

1968 - кандидатлык диссертациясен яклый.

1985 - докторлык диссертациясен яклый.

1985 - профессор гыйльми  исеменә ия була.

2007 елдан Иммануил Кант исемендәге Россия дәүләт университетында эшли.

2009 елдан ул химик синтез лабораториясен җитәкли.

2021 елның 14 октябрендә үлә  .
## Фәнни эшчәнлеге
230 басма эш авторы, шуларның 7се  монография һәм уку әсбабы. 
Фәнни кызыксынулары теоретик химия проблемалары белән бәйле (квант органик химия, органик катнашмаларның электрон һәм пространство төзелеше), органик химиядә физик ысуллар куллану, органик реакция механизмнары;  табигый һәм биологик актив кушылмалар химиясе.
Медик-студентлар өчен биоорганик химия буенча бик күп лекция курслары хәзерли,  укый.
12 дән артык фән кандидаты хәзерләгән. Тикшеренүләрнең төп юнәлеше булып, биологик актив субстанцияләрнең яңа төрләрен алу максаты белән, терпеоидларны функциональләштерү методларын эшләү тора. 
## Бүләкләре
1994-1996 - INTAS грантларына ия. 
1998 - INCO - COPERNICUS гранты. Ике программа да Мәскәү дәүләт университеты (Мәскәү), БДУ (Минск), Бангор университеты (Англия) һәм Геттинген университеты (Германия) тикшеренү коллективлары белән берлектә эшләнә. 

## Әдәбият

# Племенков В. В., Химия природных соединений, Казань., 2001.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Биография (мөмкин булмаган сылтама)
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Химия фәннәре докторлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:14 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:31 октябрь көнне туганнар
Төркем:Химиклар
Племенков

**Племенков** — фамилия.
*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Виталий Племенков (1939-2021), Химия фәннәре докторы, профессор, А. М. Бутлеров исемендәге  Химия институтының медицина химиясе кафедрасы мөдире.

Төркем:Фамилияләр
Татарстанны гыйльми өйрәнү җәмгыяте

**Татарстанны гыйльми өйрәнү җәмгыяте**— 1928 елның июль аенда оештырылган җәмгыят. ТАССРнын тарихын,  мәдәниятнен һәм халыкның көнкүрешен өйрәнү  оешмасы.
Татар автономияле совет социалистик республикасының (СНК ТАССР) халык комиссарлары Советының 1928 елның 12 сентябрендәге какары нигезендә Академия үзәгенең крайны өйрәнү бюросы бетерелә.

Татарстанны өйрәнү җәмгыяте республикада туган якны өйрәнү хәрәкәтенең төп координацияләү органына әйләнде. Җәмгыять оешуга III Бөтенроссия туган якны өйрәнү конференциясе (1927 ел) карарлары ярдәм итте. И.Ш.Рәхмәтуллин (Мәгариф халык комиссариатыннан), аның урынбасары – Н.-Б.З.Векслин (Дәүләт план комитетыннан), гыйльми секретарь – Р.Ш.Таһиров (Шәрекъ педагогика институтыннан) әзерлек эшләрен башкарды. Башта Татарстанны өйрәнү җәмгыяте Татар мәдәнияте йорты карамагында, 1930 елдан – Татар фәнни-тикшеренү икътисад институты карамагында булды.

Эшчәнлек чорында җәмгыят 11 шәһәрдә, шулай ук республика волостьларының кайберләрендә (Минзәлә, Чаллы, Зөя, Бөгелмә шәһәрләрендә, Лаеш, Кукмара, Тәмте, Әлки авылларында һәм башкаларда) җирле бүлекчәләр челтәр булдырды.

Җәмгыять белемнең төрле өлкәләрендәге эре белгечләр-галимнәр ярдәме белән җирле туган якны өйрәнүчеләр кадрларын әзерләү бурычын башкарды.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Общество изучения Татарстана. Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — 703 с., илл. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Гыйльми Үзәк
* Татарстан фәне
* Татарларны гыйльми өйрәнү җәмгыяте

Төркем:Татарстан тарихыТөркем:Гыйльми оешмалар
Зубарев

**Зубарев** — фамилия.
*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Андрей Зубарев (1987), хоккейчы (сакчы). Дөнья чемпионы (2014), КХЛ җиңүчесе (2017, «Салават Юлаев» составында).
* Вячеслав Зубарев (1959) - Россия эшкуары, «ТрансТехСервис»ка («ТТС») нигез салучы, җитәкчесе. 1999 - 2019 елларда Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

Төркем:Фамилияләр
Мозамбикта ислам

**[[Мозамбик]]та ислам** (, ) ― тарафдарлары саны буенча (христианлыктан соң) икенче урында торучы дин. Ил халкының (30,1 млн кеше, 2020 елга) 17,9 % ы  ― мөселманнар .
Мозамбик мөселманнарының күбесе  сөнниләр. Ислам дине җәмгыяте, нигездә, төп мозамбиклылардан, шулай ук Көньяк Азия (Һиндстан һәм Пакистан) ватандашларыннан һәм аз санлы Төньяк Африка һәм Якын Көнчыгыш мөһаҗирләреннән тора.

## Тарих
Ислам Мозамбикта гарәп сәүдәгәрләре белән бергә VIII гасырда барлыкка килә . Ислам иң беренче Көнчыгыш Африка яр буенда сәүдә шәһәрләрендә таралыш алган. X гасырда  (957–1513) нигез салынганнан бирле, ислам Мозамбикның яр буе полосасының төп диненә әверелә. XV гасырга солтанлык үзенең хакимлеген кыйтга эчендә,  кадәр урнаштыра.

1505 елда  җитәкчелегендә португалиялеләр отряды Килва солтанлыгын яулап ала. 1505 елда алар Софалада форт, 1508 елда  ныгытма, 1530-елларда Замбези елгасы ярында Сена һәм Тета фортларын төзегәннәр. 1558 елда Сан-Себастьян фортына нигез салына, анда Һиндстанга баручы суднолар тукталган. 1572 елга кадәр  территориясе белән Гоа губернаторы идарә иткән.

XVII гасыр урталарында Оман гарәпләре португалиялеләрне Һинд океанының көнбатыш өлешеннән кысрыклый башлый.  идарә иткән чорда Мозамбик ярының төньяк өлеше Оман солтаны биләмәләренә кушыла. Яр буе шәһәрләре коллар белән сәүдә итүче гарәп сәүдәгәрләренең Африканың эчке төбәкләренә һөҗүме вакытында терәк пунктларга әверелә.

Башта Мозамбик мөселманнары суфичылык тарафдары булса, Оман хакимлеге чорында гыйбадияләрнең көчле йогынтысы астында кала. 1600-елларда Мономотапада ватандашлар сугышы башланып китә, аның барышында Торвадан барлык мөселман сәүдәгәрләре куып чыгарыла. 

1752 елда Көнчыгыш Африкадагы Португалия биләмәләре рәсми рәвештә Мозамбик колониясе дип игълан ителә. Колония чорында Мозамбикта католиклык өстенлек итүче дингә әверелә. Колонизаторлар, мөселманнар азатлык таләп итүче хәрәкәт белән берләшмәсен өчен, дини төркемнәрне талаштыруга ирешә .
## Яңа заман
Португалиядә  буларак танылган хәрби түнтәрелештән соң, Мозамбик 1975 елның 25 июнендә бәйсезлек ала. Бәйсезлек алгач,  сул радикаль сәяси оешмасы илдә бердәнбер сәяси көчкә әверелә. ФРЕЛИМО марксистлары диннәргә дошманлык белән карый. Алар дини уку йортларын ябып, атеизм пропагандасын башлап җибәргән.

1989 елда Мозамбикта социалистик чор тәмамланганнан соң, мөселманнар үз диннәрен ирекле рәвештә тоту һәм яңа мәчетләр төзү мөмкинлегенә ия була. Шулай ук мөселман җәмәгатьчелеге вәкилләре парламентка сайлана. 

Мозамбикта Күвәйттан финанслана торган  әгъзалары актив эшли.  Мозамбик Ислам хезмәттәшлеге оешмасының актив әгъзасы булып тора.
## Моны да карагыз
* Африкада ислам
## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Мозамбикта ислам
Валентина Дорофеева

**Дорофеева Валентина Александровна** (24 июль, 1937 — 3 август, 2018) — совет нефть сәнәгате алдынгысы, ССРБ нефть сәнәгате министрлыгы «Әлмәтнефть» нефть -газ чыгару идарәсенең Тихонов товар паркында № 1 нефть әзерләү һәм нефть куу цехының өлкән операторы,Татар АССРы Әлмәт каласы, Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).

## Биографиясе
1937 елда Ырынбур өлкәсе Богырыслан районы Яңа Кудрино авылында туган. Бөек Ватан сугышы башлану алдыннан анасын югалта. Атасы фронтка китә һәм 1942 елда һәлак була. Валентина һәм аның сеңлесе ятим кала. Аларны атасының өч балалы бертуган апасы үз карамагына ала.

Мәктәпне тәмамлагач, Валентина Богырыслан нефть техникумына укырга керә. 1956 елда укуын тәмамлый. 1956 елның 1 августында «Әлмәтнефть» 1-нче нефтепромыселына нефть чыгару операторы булып хезмәт юлын башлый. Биредә 31 ел эшләп хаклы ялга чыга. 1963 елда Тихонов товар паркында операторлар звено җитәкчесе була. КПСС әгъзалыгына керә.

1976 елдан алып 1984 елгача № 1 НГДУ «Әлмәтнефть» производствосының нефтьне комплекслы әзерләү һәм куу цехында фирка оешмасы секретаре була.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1975 елның 21 апреле Указына яраклы III дәрәҗә Хезмәт даны ордены белән бүләкләнә.

ССРБ Югары Советы Президиумының 1981 елның 2 мартындагы Указына яраклы II дәрәҗә Хезмәт даны ордены белән бүләкләнә.

1986 елның 29 апрелендә нефть сәнәгате продуктын арттыру өчен социалистик йөкләмәләрне һәм планны үтәүдә күрсәткән казанышлары өчен ССРБ Югары Советы Президиумының 1986 елның 29 апрелендәге Указына яраклы I дәрәҗә Хезмәт Даны ордены белән бүләкләнә. Валентина Александровна Дорофеева Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Хаклы ялга 1987 елда чыга.

2018 елның 3 августында вафат булган.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* I дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (29.04.1986);
* II дәрәҗә Хезмәт даны ордены (02.03.1981);
* III дәрәҗә Хезмәт даны ордены (21.04.1975);
* «Нефть сәнәгате отличнигы» исемле күкрәк билгесе
* Х бишеллык ударнигы;
* ОАО "Татнефть"нең мактаулы нефтьчесе (2012).

## Хәтер

* Әлмәт шәһәренең Геройлар Аллеясында Дорофеева Валентина Александровнага бюст куела.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы — наши земляки. — Казань, 2003.
* *Ежова С. В.* Имя твоё — подготовщик. Набережные Челны, Новости мира, 2006.

## Сылтамалар

* 
Төркем:24 июль көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Ырынбур өлкәсендә туганнар
Төркем:3 август көнне вафатлар
Төркем:2018 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстанда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Хезмәт Даны ордены кавалерлары
Дорофеева

**Дорофеева** — фамилия.

* Валентина Дорофеева (1937—2008), совет нефть сәнәгате алдынгысы, ССРБ нефть сәнәгате министрлыгы «Әлмәтнефть» нефть -газ чыгару идарәсенең Тихонов товар паркында № 1 нефть әзерләү һәм нефть куу цехының өлкән операторы,Татар АССРы Әлмәт каласы, Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры (1986).
* Феврония Дорофеева (1935), сыер савучы (*[[Литва ССР]]*), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
## Моны да карагыз
* Дорофеев

Төркем:Фамилияләр
Алексия

Доминант ярымшарның (күбесенчә сулның) почмак бормасы язу сәләте өчен  җавап бирә.  Баш артының ике өлешеннән  күрү мәгълүматы сул почмак бормасына тапшырыла, уң якның җепселләре урта  сызык белән сөялсыман өлеш уры дәрәҗәсендә кисешә. **Алексия **(укый алмау)  гадәттә **аграфия **(яза алмау) белән бергә була һәм доминант ярымшарның почмак  бормасы зарарлануы өчен барлыкка килә.

Алексия аграфиягә бәйсез сул баш  арты өлеше зарарлану белән сөялсыман өлештә уң баш арты кабыгыннан сул почмак  бормасына барган җепселләр зарарланганда барлыкка килә ала. Клиник  күренешләре: уң яклы гомоним гемианопсия белән алексия, чөнки мәгълүмат уң  баш арты өлешеннән (сул күрү кырлары) сул почмак буразнасына җитә алмый.

NB Уң яклы гемианопсиядә уку сәләтен тикшерергә кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Неврология
Агнозия

Аскы баш арты-чигә өлкәсе зарарлануының киң колачлы клиник күренешләре  була ала. Ике яклы зарарлану **күрү агнозиясенә** китерә — күргән әйберне аңлый  алмау, шул ук вакытта тактиль билгеләү сәләте саклана. **Прозопагнозия **йөзне  билгели һәм аера алмаудан гыйбарәт. Бу өлкәдә шулай ук төсле күрү үзәге бар,  күрү кырының һәр яртысы контралатераль бирелгән, шуңа күрә бу өлкәнең  зарарлануы контралатераль (ми) гемиахроматопсия белән төс тоюны югалтуына яки  төснең чагыштырмача куелыгы кимүенә китерә ала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Неврология
Саташулар

## Күрү саташулары
Күздән беренчел күрү кабыгына кадәрге күрү юлының һәр дәрәҗәсендәге  патологиядә шактый күрү какшаулары күрү саташулары комплексына китерә ала. Бу  халәт (Шарль-Бонне синдромы) җиңеллек феноменыннан гыйбарәт, ул үзлегеннән  активлык белән формалашкан күрү саташулары комплексы күрсәткән күрүнең  ассоциатив өлкәләргә деафферентациягә карата икенчел була. Мондый саташулар  гадәттә ике яклы, беренчел ялгышудан соң аларны чын булмаганын аңлаучы гадәти  төгәлсез күрү белән авырулардагы саташулардан аермалы буларак ачык һәм  җентекле.
Саташулар эчтәлеге гадәттә күңелле, әмма борчый ала.

Күргәннең чын булмаганын аңлаучы авырулар еш алар булганы турында акылга зәгыйфь дип исәпләү куркынычлыгы өчен сөйләми, шуңа күрә анамнезны сак җыярга һәм кирәк булганда авыруны тынычландырырга кирәк.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Психиатрия
Татарлар миграциясе

**Татарлар миграциясе** — татарларның  зур төркем белән  зур араларга  бер төбәктән (дәүләттән) башка төбәккә күчерүе.
Татарлар — Россиянең Европа өлешендәге үзәк өлкәләрендә, Идел буе, Урал буе, Себер, Казахстан, Урта Азия, Синьцзян, Әфганстан һәм Ерак Көнчыгышта яшәүче төрки халык. Татарлар Көньяк һәм Төньяк Урал, Түбән Идел буе, Себернең яңа территорияләрен үзләштерүдә һәм хуҗалык эшләрендә актив катнашалар.  XVIII гасырның икенче яртысында, аларның Таврия губернасыннан һәм Прикубаньидан  Төркиягә миграциясе башланган.  Нәкъ менә шушы күренеш тулаем Россия буенча татар халкының чагыштырма санын киметүгә китергән.
## Миграция сәбәпләре

Миграцияләрнең сәбәпләре  дәүләт сәясәте, шулай ук конфессиональ, этник һәм икътисади процессларга бәйле. 
Татарлар миграциясе Алтын Урда чорында ук башлана. Баштарак рус һәм Литва җирләренә Алтын Урда һәм татар ханлыкларыннан чыккан йомышлы татарлар күченә. Казан ханлыгының Рус дәүләтенә кушылуы (1552) һәм аннан соңгы рус булмаган халыкларны христианлаштыру һәм аны көчләп чукындыру Урал буендагы Урта Идел буеннан зур күләмле татарлар миграциясенә китерә.

Казан татарларының күпләп күченүе аларның дәүләтчелеген юкка чыгарудан һәм Казан ханлыгын бетерүдән башланган. Шул вакытта ук алар көньяк Уралга күчә башлаган. XVI гасырның икенче яртысыннан татарлар зур төркемнәр белән Башкорт җирләренә өстәлгән җептярлар буларак күчә башлый. Урта Идел крестьяннарының Башкортстанга һәм Оренбург краена китүе XVII һәм XVIII гасырларда дәвам итә. XVI гасырның икенче яртысыннан башлап татарлар,  башкорт биләмәләренә салым түләү шарты белән, башкорт җирләренә күпләп күченә башлыйлар. Урта Идел крестьяннарының башкорт җирләренә һәм Ырынбур краена күченүе XVII һәм XVIII гасырларда дәвам итә.

Урал аръягында татарлар саны XVIII гасыр уртасына 89 мең кешегә җитә, гасыр ахырында  219,2 мең була. XIX гасыр азагында Урал аръягында, башлыча, 1 миллионнан артык татар яшәгән. XIX гасырның 2 нче яртысында буржуаз реформалардан соң Идел-Урал төбәгеннән күчеп килгән татарларның төп агымы Урта Азиягә һәм Себергә күченә. 
1920-30 елларда коллективлаштыру һәм индустриализацияләү барышында Идел буе татарларының бер өлеше Урта Азиягә, Донбасска һәм Россиянең башка төбәкләренә күченә. 1970-80 нче елларда татарларның Көнбатыш Себергә һәм Ерак Көнчыгышка, бигрәк тә нефть чыгаручы районнарга күченү башлана.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Милләттәшләр

Төркем:ТатарларТөркем:Татар тарихы
Валерий Кухарчук

**Кухарчук Валерий Владимирович** (туган 30 октябрь 1941 ел, ССРБ, Татар АССРы, Яшел Үзән районы, Зөя авылы) — ССРБ һәм Россия кардиологы, РАМНА әгъза-корреспонденты (2002), РФА әгъза-корреспонденты (2014).

## Биографиясе
1941 елның 30 октябрендә Татарстанның Яшел Үзән Свияжск авылында хәрби гаиләсендә туган.

1960-1963 еллар — Совет Армиясе сафында хезмәт итә.

1970 елда 2-нче Мәскәү медицина институтын «дәвалау эше» һөнәре буенча тәмамлый.

1975 елда — кандидатлык диссертациясе яклый, темасы: «Состояние коронарного русла, гемодинамики и сократимости миокарда при мерцательной аритмии».

1985 елда «Чрескожная транслюминальная ангиопластика в кардиологии — новый метод лечения больных реноваскулярной гипертонией и ишемической болезнью сердца» темасы буенч докторлык диссертация яклый.

1990 елдан — профессор дәрәҗәсе бирелә.

1983-2006 елларда — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология институтының гемодиализ һәм плазмаферез лабораториясе җитәкчесе, генераль директорның фән буенча урынбасары (1989 буенча 2006 елдан алып), әлеге вакытта — атеросклероз проблемалары институты бүлеге җитәкчесе.

2002 елда — РАМНА-ның әгъза-корреспонденты .

2014 елда — РФА әгъза-корреспонденты.

## Фәнни эшчәнлеге
Кардиология өлкәсе белгече.

1970 елда клиник практикага селектив коронар ангиографиясе ысулларын кертү буенча беренче эшләрне башлаучыларның берсе. Илдә беренче булып реноваскуляр гипертония авыруына бөер артериясенә тире аша баллонлы ангиопластиканы башкара.

1970 елда коронар ангиография селектив ысулларын клиник практикага кертү буенча беренче эшләрне башлаучыларның берсе. Реноваскулярлы бөер артериясе гипертониясе тире аша баллонлы ангиопластиканы илдә беренче булып башкара.

Ватанда һәм чит илләрдә 250-дән артык гыйльми мәкалә һәм медицина монографияләр авторы һәм автордашы.

Аның җитәкчелегендә 23 кандидатлык һәм 10 докторлык диссертацияләре якланган.

«Атеросклероз», «Атеротромбоз», «Кардиоваскуляр терапия һәм аны профилактикалау», «Кардиологияда рациональ фармакотерапия» журналларының редколлегияләре составына керә .

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Татарстанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:30 октябрь көнне туганнар
Кухарчук

**Кухарчук** — украин фамилиясе.

* Кухарчук Валерий Владимирович (1941 елда туган) - Совет һәм Россия кардиологы.
* Кухарчук Владимир Петрович (монахлыкта Паисий буларак билгеле; 1984 елда туган) - Украина православие чиркәве Житомир һәм Овруч епископы
* Кухарчук Илья Владимирович (1990 елда туган) - Россия футболчысы.
* Кухарчук Нина Петровна (1900-1984) - Советлар Союзы Коммунистлар партиясе башлыгы Никита Хрущевның хатыны.
* Кухарчук Олег Сергеевич (1954 елда туган) - Украинаның Верховная Рада халык депутаты.

Төркем:Фамилияләр
Иосиф Русецкий

**Иосиф Русецкий** (1891-1964) - совет невролог- вегетологы. Медицина фәннәре докторы (1925), профессор (1930), Казан ГИДУВ невропатологиясе һәм нерв авырулары клиникасының кафедра  бүлеге мөдире.  ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1940), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе  (1947).

## Биографиясе
Иосиф Иосифович Русецкий  1922 елдан Казан ГИДУВында, 1930-1964 елларда. нерв авырулары кафедрасын һәм клиникасын җитәкли  . 
1955-1957 елларда  Кытай Халык Республикасына фәнни командировкада була.
Русецкий исемен алган берничә симптомны тасвирлый  .
152 басма авторы, хәрәкәтләрне һәм рефлекс нерв эшчәнлеген өйрәнү белән бәйле 30 дан артык хезмәте бар. «К вопросу о содружественных движениях» темасына  докторлык диссертациясе  яклаган.
«Клинические методы исследования вегетативной нервной системы», «Вегетативные центры гипоталямической области большого мозга»  дигән монографияләре берничә тапкыр яңадан бастырыла   .

### Хезмәтләре
** Контрактуры конечностей / И. И. Русецкий. — Москва : Медгиз, 1954. — 136 с.
** Вегетативные нервные нарушения / И. И. Русецкий. — Москва : Медгиз, 1958. — 352 с.
** Краткое руководство по китайскому иглоукалыванию / И. И. Русецкий. — Казань : Таткнигоиздат, 1962. — 132 с.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* "Татар энциклопедик сүзлеге" Казан, Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясенең Татар энциклопедиясе институты, 1999.
* "Татар энциклопедиясе" Казан, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең татар энциклопедиясе институты, 2002-14

## Сылтамалар

* http://www.millattashlar.ru/index.php/Русецкий_Иосиф_Иосифович

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт медицина академиясе укытучылары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:1964 елда вафатлар
Төркем:1891 елда туганнар
Павел Маркин (1924)

**Маркин Павел Михайлович** (1924 — 1997) — совет һәм Россия сәнәгать эшлеклесе, Н. Д. Кузнецовның аркадашы.

## Биографиясе
1924 елның 12 июлендә ТАССРның Сахаровка авылында туган.

Мәктәпне тәмамлагач, 1941 елның гыйнварында М. В. Фрунзе исемендәге Ленинград хәрби диңгезе училищесына документларын тапшыра. Ул училищегә имтихансыз кабул ителә, әммә Бөек Ватан сугышы башлану белән бәйле, башка курсантлар белән беррәттән Ленинградны обороналау өчен истребительләр батальонына җибәрелә. 1942 елның июлендә 2-нче Әстерхан хәрби җәяүле училищесы курсанты була, лейтенант званиясе ала һәм укчылар взводының командиры сыйфатында Сталинград янында, 13-нче гвардия укчылар дивизиясенә җибәрелә, аның белән бөтен сугышны үтә.

1946 елның октябрендә демобилизацияләнә һәм Уфага килә. 1951 елда Уфа авиация институтын инженер-технолог һөнәре алып тәмамлый.

1952-1993 елларда 2-нче Дәүләт союз тәҗрибә заводында эшли (1982 елдан — «Труд» Куйбышев фәнни-җитештерү берләшмәсендә, 1990 еллар башыннан — Н. Д. Кузнецов исемендәге «Самар фәнни-техник комплекс» ачык акционерлар җәмгыятендә). Хезмәт юлын инженер-технолог булып башлый; 1961-1981 елларда — завод директоры, 1981-1989 елларда — заводы директоры - җитештерү буенча генераль директорның беренче урынбасары.

1997 елда вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* ССРБ-ның атказанган машиналар төзүчесе (1982).
* ССРБ Министрлар Советы премиясе лауреаты (1984, газ турбиналы двигательләрнең ышанычлылыгын һәм детальләр ресурсын арттыру өчен кораллар һәм өске йөзле сыек деформацияләү ысулларын эшләгән һәм сәнәгатькә керткәне өчен).
* Ленин ордены (1971),
* Октябрь Революциясе ордены (1976),
* Кызыл Йолдыз ордены (1966),
* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (1966),
* «Почет билгесе» ордены (1957)

## Чыганаклар

* Гордимся прошлым, строим будущее. УГАТУ 85 лет / сост. М. А. Филимонов; Уфимск. гос. авиац. техн. ун-т. — Уфа : РИК УГАТУ, 2017. — 379 с.

## Сылтамалар

* Незабываемый директор 

Төркем:12 июль көнне туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстанда туганнар
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Уфа дәүләт авиация техник университетын тәмамлаучылар
Маркин

**Маркин** — фамилия.
* Андрей Маркин — РФ дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Удмуртиядән 6-нчы чакырылыш РФ дәүләт думасы депутаты.
* Николай Маркин — Ватандашлар сугышында катнашкан кеше, Идел хәрби флотилиясен оештыруч.
* Павел Маркин  — совет һәм Россия сәнәгать эшлеклесе, Н. Д. Кузнецовның аркадашы.
Разумов

**Разумов** ― фамилия.
* Александр Разумов (1897―1987), химия фәннәре докторы (1958), профессор (1960), ТАССР (1965) һәм РСФСР (1972) атказанган фән һәм техник хезмәткәре.
* Евгений Разумов (1919—2017), КПСС Кемерово өлкә комитетының 2нче сәркатибе (1955-1960), КПСС ҮК әгъзасы (1986-1990).
* Михаил Разумов (*Арон Иосифович Арханцев*, 1894―1937), ВКП(б) Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1928―1933). 
## Моны да карагыз
* Разумов, кратер.

Төркем:Фамилияләр
Николай Воробьёв (1894)

**Николай Воробьёв** (1894 — 1967) — совет этнографы, географ, педагог, физик география профессоры (1934 елдан), музей хезмәткәре.

## Биография
Николай Иосифович Воробьёв 1894 елда Саратов губернасы Хвалынск шәһәрендә туган.

1914-1918 елларда Казан университетының физика-математика факультеты география һәм этнография кафедрасында белем ала. 1918 елда Казан университетын отличие белән тәмамлаганнан соң, Воробьев география һәм этнография кафедрасына ассистент булып эшкә кала.

1914 елдан ул экспедицияләрдә катнаша. 1915—1916 елларда Себердә һәм Ерак Көнчыгышта була, анда нанай халкы буенча кыйммәтле этнографик коллекция туплый.

1918 елдан Казан университетында (1934—1945 елларда профессор) укыта.

1922 елда ТАССР дәүләт музееның этнографик бүлеген оештыра һәм җитәкли, бер үк вакытта музейның табигый-тарихи бүлеген җитәкли, 1923-1934 елларда — Татарстан АССР үзәк туган якны өйрәнү музее директоры.

Республикада туган якны өйрәнү хәрәкәтен оештыруда актив катнаша. Казан педагогик институтының география факультетына нигез салучы һәм беренче деканы (1934-1945).

1945 елдан — археология һәм этнография секторы мөдире һәм СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының тел, әдәбият һәм тарих директоры урынбасары.

1946 елда татарлар һәм чуашлар арасында экспедицияне яңадан башлап җибәрә.

## Фәнни эшчәнлеге
Казан татарлары һәм чувашлар этнографиясе буенча төп әсәрләр авторы. Идел төбәге халыкларының этногенезын өйрәнә. Енисей һәм Уссури өлкәсен өйрәнү өчен, Красноярск краенда географик һәм этнографик тикшеренүләр алып бара.

## Хезмәтләре

* Казанские татары (этнографические исследования материальной культуры дооктябрьского периода). Казань, 1953
* Чуваши. Этнографическое исследование. Чебоксары, 1956.
* Очерки по географии Татарии. Казань, 1957
* Чуваши // Народы Европейской части СССР. М., 1964
* Поволжские татары // Там же;
* Татары Среднего Поволжья и Приуралья (Баш мөхәррир). М., 1967.

## Бүләкләр

* Ленин ордены
* «1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында фидакяр хезмәте өчен» медале.
* ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1945)
* ТАССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы
* Чуваш АССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы
* Мордовия АССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы.
* СССР географик җәмгыятенең мактаулы әгъзасы (1964).

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Әдәбият

* Большая российская энциклопедия
* *[[Евгений Бусыгин|Бусыгин Е. П.]], [[Николай Зорин|Зорин Н. В.]], Терентьева Л. Н.* **Н. И. Воробьев** // Советская этнография. 1968. № 1;
* *Бусыгин Е. П., Зорин Н. В.* **Н. И. Воробьев.** Казань, 2002.

## Сылтамалар

* Николай Иосифович Воробьев 

## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1967 елда вафатлар
Төркем:29 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:27 ноябрь көнне туганнар
Воробьёв

**Воробьёв** ― фамилия.
* Алексей Воробьев (1988), музыкант һәм актер, Евровидение 2011 җыр бәйгесендә Россиядән катнашучы.
* Виктор Воробьёв (1925—2006), рәссам һәм педагог.
* Владимир Воробьёв (1876—1940), православие дине эшлеклесе, протоиерей.
* Геннадий Воробьёв (1918—1939), музыкант, пианист һәм композитор.
* Георгий Воробьёв (1914—2002), икътисад фәннәре докторы, профессор. КПСС Удмурт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1957-1959).
* Евгений Воробьёв (1910—1990), прозаик, публицист һәм сценарист. Бөек Ватан сугышы ветераны.
* Николай Воробьёв (1894―1967), этнограф, географ, педагог, профессор (1934 елдан), музей хезмәткәре.
* Павел Воробьёв (1982), хоккейчы (һөҗүмче), Россия чемпионы (2001/02, 2002/03).
* Пётр Воробьёв (1908—1985), Советлар Берлеге каһарманы (1945).
## Моны да карагыз
* (4858) Воробьёв, астероид.

Төркем:Фамилияләр
Күзләрнең бердәм хәрәкәте

**Күзләрнең бердәм хәрәкәте** — күзләр бер якка бер үк вакытта  һәм тәңгәл барган бинокуляр хәрәкәтләр. Хәрәкәтнең өч төп төре бар: (а) саккадалы, (б)           салмак эзләү, (в) неоптик рефлектор. Саккадалы һәм эзләү хәрәкәтләре кабык һәм шулай ук баш мие кәүсәсе дәрәҗәсендә идарә ителә. Өстөш какшаулар караш параличына китерә, ул диплопия булмау һәм гадәти вестибуло-окуляр рефлекслар белән сыйфатлана

## Саккадалы хәрәкәтләр
**1.  ** Саккадалы  (төбәү) хәрәкәтләр функцияләренә каралган әйбернең фовеола өлкәсенә тиз урнашу яки  карашны бер әйбердән икенчесенә күчерү керә. Хәрәкәт рефлектор һәм  үзеннән-үзе башкарыла ала, аның ярсыткычы күрү кырына эләккән әйбер булачак.

2. Горизонталь саккадаларның үткәрү юллары премотор кабыктан башланып китә (фронталь күз кырлары).  Аннан җепселләр КПРФ урнашкан күзләрнең ятма хәрәкәтнең контралатераль  үзәгенә бара. Шулай итеп, һәр маңгай өлеше контралатераль саккадаларны башлап  җибәрә. Маңгай өлешен ярсыткан зарарланулар күзнең кире якка тайпылуына китерә  ала.

## Салмак  эзләү хәрәкәтләре
**1.   ** Эзләү  хәрәкәтләре функциясе саккадалы хәрәкәтләр белән урнашкан әйбергә карашны  төбәп тору санала. Фовеола янында әйбер хәрәкәте этәргеч була. Хәрәкәтләр  әкрен һәм салмак.

**2.    ** Үткәрү юллары баш арты өлешендәге перистриар кабыктан башланып китә.  Җепселләр аска бара һәм күзләрнең горизонталь хәрәкәтләренең ипсилатераль  үзәгендә КПРФ тәмамлана. Шулай итеп, һәр баш арты өлеше ипсилатераль якта  әйбернең тотып торуын идарә итә.(мәсәлән, окулоцефалик хәрәкәтләр һәм җылы этәргече).

## Оптик булмаган рефлекслар
**1.    ** Оптик  булмаган (вестибуляр) рефлексларның функциясе — баш һәм гәүдә торышын үзгәрткәндә күз торышын саклау.

**2.    ** Үткәрү юллары баш һәм муен хәрәкәте турында мәгълүматны тапшыручы  лабиринтлардан һәм муен мускулларының проприорецепторларыннан башланып китә.  Афферент җепселләр вестибуляр төшләрдә синапслар ясый һәм күзләрнең  горизонталь хәрәкәтләре үзәгенә КПРФ-ка уза.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Анатомия
Төркем:Офтальмология
Төркем:Неврология
Хроник көчәюче тышкы офтальмоплегия

Хроник көчәюче тышкы  офтальмоплегия птоз һәм әкрен көчәюче ике яклы күз хәрәкәтсезлеге белән  сыйфатланган төркемнәр чирләренә керә.
## Классификациясе
1.    Аерым өлкәннәрдә үсеш ала һәм иң уңай фаразга ия.

2.     Окулофарингеаль дистрофия яшүсмер яки иртә балачакта башлана, барышы уртача  авырлыкка ия. Йоткылык мускуллары хәлсезлеге һәм ябыгу белән сыйфатлана.

3.     Кернс-Сейр синдромы балачакта үсеш ала, аеруча авыр бара, тутлы  ретинопатия, йөрәк блокадасы һәм миопатия белән бергә бара (24  нче бүлекне кара).
## Ачыклау
1.    Птоз ике яклы һәм бәлки асимметрияле — гадәттә беренче  симптом (рәс. 21.53а). Хирургик төзәтү күзнең тигезләү торышын яхшырта ала,  әмма кабакның гадәти хәрәкәтчәнлеген кайтармый һәм мөгезкатлау җәрәхәтләнү  үсеше куркынычлыгы белән бәйле. Бәбәк какшаулары гадәттә юк.

2.     Тышкы офтальмоплегия яшүсмерлектә үсеш ала һәм гадәттә тәңгәл була. Ремиссия  һәм өзлегүсез көчәюче барыш белән сыйфатлана. Башта күзләрнең өскә хәрәкәте  бозыла (рәс. 21.53б), аннары күзләрнең ятма буенча хәрәкәте бозыла (рәс.  21.53в, г), шулай итеп күзләр хәрәкәтсез диярлек кала. Зарарланулар тәңгәл  булгач, диплопия сирәк барлыкка килә, әмма конвергенция җитәрлек булмагач  укыганда проблемалар була ала. Кайбер диплопия белән авыруларга хирургик  катнашу булыша.

NB ХКТО саккадалар — күз миастениясеннән аермалы буларак  якындагы әйберне караганда саккадалар   — әкрен.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Вертикаль караш парезы

Күз алмаларның вертикаль хәрәкәтләре күзләрнең вертикаль хәрәкәтләр  үзәгеннән чыга (ростралы интерстициаль МББ үзәге), ул урта мидә кызыл төштән  дорсаль урнаша. 

Үзәктән импульслар ике күзнең  вертикаль хәрәкәтләрен идарә иткән күз мускуллары төшләренә уза. Күзнең өскә  һәм аска хәрәкәте өчен җавап бирүче күзәнәкләр күзнең вертикаль хәрәкәтләр  үзәгендә катнашып урнашкан. Моңа карамастан өскә һәм аска караганда аерым  паралич үсеше мөмкин.

## Дорсаль урта ми Парино синдромы
1.      Билгеләре

•      Башлангыч күз торышы — туры (рәс. 21.52а).

•      Өскә караганда өстөш параличы (рәс. 21.52б).

•      Конвергенция какшавы (рәс. 21.52в).

•      Киң бәбәкләр белән яктылык һәм якынчалыкка диссоциацияле җавап.

•      Кабаклар ретракциясе (Коллиер симптомы).

•      Конвергенцион-ретракцион нистагм.

2.      Сәбәпләре

а) балаларда: сильвий суүткәргече стенозы, менингит, пинеалома (рәс. 21.52г);

б) яшьләрдә: демиелинизация, җәрәхәт, артериовеноз мальформацияләр;
в)  өлкәннәрдә: урта минең тамырлы зарарланулары, суүткәргеч тирәли  соры матдәнең күләмле зарарлануы һәм арткы баш чокырчыгы аневризмалары.
## Көчәюче  өстөш параличы
Көчәюче өстөш параличы (Стил-Ричардсон-Ольшевский  синдромы) — өлкән яшьтәгеләрнең авыр дегенератив чире, ул түбәндәге билгеләр  белән сыйфатлана.
•       Алдан күзләрнең аска  хәрәкәте начарланган карашның өстеш параличы.

•       Чир көчәйгәндә  күзләрнең өскә хәрәкәте бозыла.

•       Соңыннан күзләрнең  горизонталь хәрәкәте бозыла һәм карашның тулы параличы үсеш ала.

•       Псевдобульбар  паралич.

•       Экстрапирамидаль  регидлык, атаксияле йөреш, деменция.

•        Конвергенция параличы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Төркем:Неврология
Конкордия Гыйбадәтханәсе, Агридженто

**Конкордия Гыйбадәтханәсе** () ул Италиядә, Сицилиянең көньяк ярында Агриджентода (юнан телендә: Akragas) Валле деи Темпли (Гыйбадәтханәләр Үзәнендә) борынгы Грек гыйбадәтханәсе. Ул Сицилиядә иң зур һәм иң яхшы сакланган дорик стильдә гыйбадәтханә һәм гомумән бигрәк тә дорик стильдә иң яхшы сакланып калган Грек гыйбадәтханәләрнең берсе.
## Тасвирлама

Гыйбадәтханә безнең эрага кадәр якынча 440-430 елларда төзелгән булган. Алтыга унөч баганаларның яхшы сакланган перистазисы дүрт баскычның крепидомасында тора (үлчәмнәре: 39.42 x 16.92 м (129,3 футка 55,5 фут) һәм  8,93 м (29,3 фут) биеклектә. Селланың үлчәмнәре 28,36 метрга 9,4 м (93 футка 30,8 фут). Баганалар 6 м (20 фут) биеклектә һәм егерме флейта һәм гармонияле энтазис (баганаларның түбәләрендә тарая һәм уртада кубып тора) белән кисеп ясалган.
Ул якындагы Джуно гыйбадәтханәсе кебек таш кыяның тигез булмавын җиңеп чыгар өчен нык нигездә төзелгән. Ул шартлы рәвештә Рим гармония Алиһәсе Конкордия хөрмәтенә аталган.
Гыйбадәтханәне 6-ынчы гасырда христианнар базилика ясап куллана башлаганнар, ул Агридженто епископы тарафыннан Пётр һәм Павел апостолларына багышланган булган. Баганалар арасында пространство стена материалы белән тутырылган булган, бу аның классик Грек формасын үзгәрткән. Селла арасында бүлем булган төп бүлмә (анда борынгы заманда культ сыннары торырга мөмкин булган) һәм янәшәдәге бүлмә опистодомос җимерелгән булган һәм селла стеналары неф буйлап аркалар сериясенә киселгән булган. Христианнарның ремонты 1785 ел реставрациясе вакытында алып куелган булган. Башка чыганак буенча Торремуцца патшазадәсе алтарьны башка урынга күчерткән һәм 1788 елда классик бинаның реставрациясен башлаган.
2007 ел мәкалә авторлары буенча, ул "Парфеноннан кала, дөньяда иң яхшы сакланып калган дорик гыйбадәтханә".

## Галерея

File:Agrigento-Tempio della Concordia01.JPG
File:Concordiatempel Tempio della Temple of Concordia de la Concorde Tal der Tempel Valle dei Templi Agrigento Sizilien Foto Wolfgang Pehlemann DSC07490.jpg
File:Concordiatempelagrigent4.jpg
File:Valle dei Templi 3214.jpg


File:Charles Gore View of the Temple of Concord at Agrigentum.png|Чарлз Гор тарафыннан "Агриджентода Конкорд Гыйбадәтханәсе Манзарасы" (1777)
File:A View at Girgenti in Sicily with the Temple of Concord and Juno.tif|Чарлз Лок Истлэйк тарафыннан "Конкорд Гыйбадәтханәсе һәм Джуна белән Сицилиядә Джирдженти манзарасы" (як. 1818 ел)
File:Fig. 121 Temple of Concord at Girgenti.png|*Джирджентида Конкорд Гыйбадәтханәсе*, агач гравюрасы (як. 1885)

## Библиография
*  Barone, P. M.; Graziano, F.; Pettinelli, E.; Corradini, R. Ginanni (2007). "Ground-penetrating radar investigations into the construction techniques of the Concordia Temple (Agrigento, Sicily, Italy)". Archaeological Prospection. 14 (1): 47–59. doi:10.1002/arp.300.
*  Standish, Frank Hall (1837). The shores of the Mediterranean. Edward Lumley. pp. 132–133.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Италия биналары һәм корылмалары
Зиннәтулла Абдуллин

**Абдуллин Зиннәтулла Абдулла улы** () (1897—1943) — 112-нче Башкорт атлы дивизиясе штабында писарь вазифасын башкарган кызылармеец.

## Биографиясе
Зиннәтулла Абдулла улы Абдуллин 1897 елда Самар губернасы Бөгелмә өязендә (бүгенге Татарстанның Азнакай районында) туган.

1941 елда Эшче-крестьян Кызыл Армиясе сафларына хезмәткә алына. 112-нче Башкорт атлы дивизиясе штабында писарь булып хезмәт итә.

1943 елда хәбәрсез югала.

## Хәтер
Абдуллин Зиннәтулла Абдулла улының исеме Башкортстанда нәшер ителгән басмаларда һәм Татарстанда Бөек Ватан сугышында катнашучылар хөрмәтенә куелган һәйкәлдәге исемлеккә кертелгән.

## Сылтамалар

* Шаймуратовцы. Абдуллин Зиннатулла Абдуллович
* Абдуллин Зиннатулла Абдуллович
* РГБ: Память : Республика Башкортостан : Списки погибших в Велик. Отеч. войне 1941-1945 гг. / Редкол.: Аюпов М. А. (гл. ред.) и др. - Уфа : Китап, 1994 ISBN 5-295-00958-0

## Искәрмәләр

Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Азнакай районы
Төркем:1943 елда вафатлар
Төркем:Бөгелмә өязендә туганнар