Шаһин

**Шаһин** (; ) — лачын кошлар семьялыгына керүче ерткыч кош. Антарктидадан тыш барлык континентларда таралган. Ала карга зурлыгында, аркасының караңгы-соры төсе, чуар ачык төсле түше һәм башының өске өлешендәге кара төсе, кара "мыеклары" белән аерылып тора. Зурлыгы һәм төсенә карап 17ләп астөрен билгелиләр. 

Дөньядагы иң тиз кш һәм шул ук вакытта иң тиз хайван да.. Белгечләр бәяләгәнчә, ау вакытында 322 км/сәг, яки 90 м/с  тан артык тизлекә ирешә ала. Горизонтальнь очышта керәшәдән калыша. Ау вакытында биеклектә утыра яки һавада йөзә, корбанын күрүгә аннан өскәрәк менә дә, зур тизлектә аска омтыла, түшенә кыскан аяклары белән аңа суга. Тырнаклары белән бәрү шулкадәр көчле булырга мөмкин ки, аның тәэсиреннән шактый эре кошның да башы очып төшәргә сәләтле.

Урта зурлыктагы кошларны - күгәрчен, сыерчык, үрдәк һәм башка су кошларын, сирәк кенә вак имезүчеләрне аулый. Җенси җитлеккәнлеккә 2 яшьтә ирешәләр, парлары гомер буена саклана.. Ташлы кыяларда, сирәгрәк мүкле сазларда, биек биналарның түбәләрендә, күперләрдә оялый.

Электән сирәк кошлар булып саналганнар. Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң болай да сирәк кошларның саны сизелерлек кими башлый. Бу хуҗалыкта ДДТ һәм башка бөҗәк үтерү матдәләре куллану нәтиҗәсендә килеп чыга. Әлеге агулар йомырка үсешенә тискәре йогынты ясый. 1970-нче елларда бу агуны тыйгач, экологик программалар барлыкка килгәннән соң, күп өлкәләрдә лачыннар саны торгызыла башлый. 2нче категорияле төр буларак Россиянең Кызыл китабына кертелгән һәм СИТЕС Конвенциясенең беренче кушымтасын әлеге кошлар белән сәүдә итүне бөтен дөньчда тыя. .

Татарстан территориясендә 3–5 пар оялый. Миграция чорында 20–30 кош була. ТРның Кызыл китабына кертелгән. 

## Тасвирлау

Шаһин - эре лачын: аның тәне озынлыгы 34—50 см, канатлары җәеме 80—120 см тәшкил итә. Башка ерткыч кошларныкы кебек үк, ана кошлар ата кошлардан эрерәк, аларның авырлыгы 910—1500 г, ә ата кошларныкы 440—750 г.  Төсләре ата һәм ана кошларныкы берүк (сирәк очрый торган *F. p. madens* кына искәрмә).

Тән төзелеше актив ерткыч кошларына хас булганча нык - каты һәм кабарынкы мускуллы киң түш, очлы, бөгелгән көчле бармаклар, кыска ураксыман томшык. Олы кошларның сырты, канатларын һәм койрык өстен кертеп, караңгы-соры, сизелер-сизелмәс кара аркылы буйлар белән. Канат очлары кара.. Түш, корсак ягы аксыл, яшәү өлкәсенә карап, ул аксыл-соры, алсурак, җирәнрәк, нәзек кенә көрән йә кара аркылы чуар буйлы булыра мөмкин. Түшендә тамчысыман таплар. Койрыгы чагыштырмача озын, тар, очы йомры. Койрыгының аскы өлеше кара, очында кечкенә ак сызыгы бар. Башы һәм "мыеклары" кара, муены ак яки җирәнрәк. Күзләре зур, кабарынкы, сары төстәге тире боҗрасы белән каймаланган. Томшык алды сары, томшыгы һәм аяклары кара. Томшык өстендә корбанының умырткасын тешләү өчен тешчекләр бар. Аягының эчке бармагы тышкысыннан озынрак, урта бармагы бәкәленнән озынрак.

Яшь кошларның төсләре андый ук аклы-каралы түгел. Аркалары җирән каймалар белән, көрән. Түүшләре аксыл, буй-буй чуарланган (олы кошларның сызыклары аркылы юнәлештә). Томшык алды зәңгәрсу-соры, аяклары сары.

## Тавышы
Үрчү сезоныннан тыш чорда гадәттә тавышсыз. Җыры - аралашу һәм игътиҗар җәлеп итү өчен булган кискен, каты, өзек  «кьяк-кьяк-кьяк» или «кииик-киик-кииик» дип кычкыру. Борчылган вакытында тупас һәм кызу «кра-кра-кра» авазын чыгара. Парлашу чорында ата һәм ана кош «ии-чип» авазларын чыгара алалар.

## Эволюция һәм систематик урыны
Шаһин лачын кошлар семьялыгының лачын ыругына керә, аның иң якын туганнары булып шоңкар (*Falco rusticolus*), әтәлге (*Falco cherrug*), лаггар (*Falco jugger*), урта диңгез (*Falco biarmicus*) һәм мексика (*Falco mexicanus*) лачыннары санала,,  еш кына аларны бер төркемгә берләштерәләр. Бу кошларның эволюцион тармаклануы соң миоцен яисә иртә плиоценда, якынча 5-8 миллион ел элек башланган дип исәпләнә.  Төркем үз эченә ңа һәм Иске Дөнья төрләрен җыйгага, аларның тармаклану үзәге булып Көнбатыш Ауразия яки Африка исәпләнә. Төркемнең лачыннарга мөнәсәбәте әле өйрәнелеп бетмәгән, катлауландыручы фактор булып төрләр арасындагы гибридизация тора. . Мәсәлән, вольер шартларында урта диңгез лачыны белән гади лачынны катнаштыру нәтиҗәсендә туган кошлар ике төрнең дә сыйфатын җыя: алар гади лачынның ау осталыгы һәм урта диңгез лачынының чыдамлыгына ия булалар.

## Атамасы
*Falco peregrinus* фәнни атамасын инглиз орнитологы Мармадюк Танстелл (*Marmaduke Tunstall*) бирә. Ул 1771 елда *Ornithologia Britannica* хезмәтендә шаһиннең систематикадагы урынын билгеләгән беренче галим. Латин телендәге *falco* сүзе *falx* («урак») сүзеннән килеп чыга, бу кошның очу вакытындагы канат рәвешенә бәйле. Төр атамасы *peregrinus* латинчадан "дөнья гизүче" лигәнне аңлата, кошның таралуы һәм яшәү рәвешен тасвирлый. Европа телләрендә атаманың охшаш мәгънәләре саклана: , , , ,  һ.б.

Татарча атамасы гарәп һәм фарсы телләрендәге شاهين сүзеннән килеп чыга, бу телләрдә шаһин сүзе лачын дип тәрҗемә ителә.

## Искәрмәләр
Төркем:Лачыннар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Кошлар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология