Гаруз

**Гаруз** (, ) —  кануннарга нигезләнгән гарәп-фарсыларда һәм төрки халыкларда таралыш алган шигърият гыйлеме. Гарәпләр тарафыннан ул "Шигърият гыйлеме" (, ) дип күп очракта исемләнә. Татар халкы Урта гасырлар шигъриятенең күпчелек үрнәкләре гаруз метрында иҗат ителгән.
## Тарих

Гаруз шигырь системасы беренче булып күчмә гарәпләрдә барлыкка килә. Системаның теоретик нигезләре VIII гасырда борынгы гарәп әдәбият галиме һәм филологы  тарафыннан "Гаруз" (, ) китабында  тасвирлана. Китап бүгенге көнгә кадәр сакланмаган. Әкренләп гаруз таҗик-фарсы классик шигъриятендә киң таралыш алган, әмма анда таҗик-фарсы теле зәвыкларына яраклаштырылган. X-XII йөзләрдә гаруз кануннарында Гомәр Хәйямнең шигырьләре һәм Фирдәүсинең "Шаһнамә"се барлыкка килә.

### Төрки гаруз
XI гасырда фарсы шигърияте йогынтысында төрки гаруз формалашуы башлана. Гомумтөрки дөньясындагы беренче гаруз кануннарына нигезләнеп язылган әсәр караханидлар шагыйре Йосыф Баласагуниның "Котадгу белег" (Игелекле белем) әсәре булуы фараз. Төрки гаруз XIV-XV йөзләрдә киң таралыш ала: Саккаки, , , Әлишер Нәвои,  иҗатында кулланыла. Идел буе регионында төрки гаруз кануннарында беренче булып Котбның "Хөсрәү вә Ширин", Хәрәзминең "Мәхәббәтнамә", Хисам Кятибның "Җөмҗөмә солтан", Сәйф Сараиның "Гөлестан бит-төрки", "Сөһәел вә Гөлдерсен" әсәрләре иҗат ителә. Төрки гаруз бәхерләрендә иҗат ителгән киң талалган әсәрләрнең берсе "Кисекбаш" китаби дастаны.

Казан ханлыгы чорында Мөхәммәдьярнең "Төхфәи-мәрдан" (*Егетләр бүләге*) һәм "Нуры содур" (*Күкрәкләр нуры*) әсәрләре, Кол Шәрифнең һәм Өмми Камалның аерым шигырьләре дә төрки гаруз традициясенә карый.

Утыз Имәни, Әбелмәних Каргалый, Һибатулла Салихов, Габделҗаббар Кандалый, Шәмсетдин Зәки, Гали Чокрый, Акмулла әсәрләре аша төрки гарузның борынгы традицияләре Габдулла Тукай, Дәрдемәнд, Мәҗит Гафури, Шәехзадә Бабич иҗатында дәвам таба.

## Тасвирлама

# Гарузда ике төркем иҗек кулланыла: озын (—) һәм кыска (U) иҗекләр.

2. Иҗекләр нигезендә 8 афаилләр, ягъни "вәзен төрләре", төзелә:U — —      فعولن    [faʿūlun]

— U —      فاعلن    [fāʿilun]

U — — —    مفاعيلن  [mafāʿīlun]

— U — —    فاعلاتن   [fāʿilātun]

— — U —    مستفعلن  [mustafʿilun]

— — — U    مفعولات   [mafʿūlātu]

U — U U —  مفاعلتن  [mufāʿalatun]

U U — U —  متفاعلن  [mutafāʿilun]3. Афаилләр тоташуы нигезендә төп бәхер-үлчәмнәр (метрлар) барлыкка килә.

### Гаруз үлчәмнәре

## Татар шигъриятендә
Татар шигъриятендә иң кулланган бәхер-үлчәмнәр булып *рамәл* белән *һазәҗ* һәм алардан кала өлешчә *рәҗәз* белән *мөтәкариб* санала. Афилләргә музыкаль басымнар хас. Алар *рамәл* бәхерендә беренче иҗеккә, *һазәҗ* бәхерендә икенче иҗеккә куела.

1. Рамәл бәхеренә мисал (**калын шрифт** белән кыска иҗекләр күрсәтелгән, музыкаль басымнар **<nowiki/>**' белән күрсәтелгән):

И́ **ту**ган тел! | Һә́р**ва**кытта | я́р**дә**мең бер=лә́н **си**нең,

Ке́ч**ке**нәдән | а́ң**ла**шылган | ша́т**лы**гым, кай=гы́м **ми**нем.

Габдулла Тукай, "И туган тел".2. Һазәҗ бәхеренә мисал:**Кү**зе́ңне йом, | **ки**рә́кмәс, кыйл=**ма** тә́дбир,

**Мө**ка́тдәрдә | **я**зы́лган шуй=**лә** тә́къдир.

Мәҗит Гафури, «Тәкъдир”

## Чыганаклар

* Аруз // Словарь литературоведческих терминов / Ред.-сост.: Л. И. Тимофеев и С. В. Тураев. — М.: «Просвещение», 1974. — С. 22. — 509 с. — 300 000 экз.
* Бакиров М.Х. Татарский фольклор: монография / Марсель Бакиров – Казань : Ихлас, 2012. – 399 с.; .
* Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - ISBN 5-85401-082-8.
* Замалиев А.М. Татарское стихосложение: типологические и национальные особенности: диссертация ... кандидата филологических наук: 10.01.02 / А.М. Замалиев. – Казань, 2011.
* Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016.
* *Фролов Д. В.* Классический арабский стих. М.: Наука, 1991.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Татар әдәбияты
* Татар шагыйрьләре
* "Шаһнамә"



Төркем:Гарәп мәдәнияте
Төркем:Шигърият
Төркем:Шәрык әдәбияты