Зюзя

**Зюзя** (, , ) — белорус мифологиясе персонажы, Украин Полесьесында һәм календарь йолаларында да билгеле, кышның салкынлыгын гәүдәләндерүче мифик зат. Зюзя сүзе гади халык телендә «ялкау, исерек, юеш кеше» дигәнне аңлата, кайбер белорус һәм көнбатыш — рус сөйләмнәрендә салкынның диалект атамаларының берсе.

## Тасвирлама
Ул озын буйлы, озын сакаллы, ялан аяклы, ак тун кигән, эшләпәсез, тимер казыклы, аксыл төстәге киемле таза, юан бабай булып чыга. Чәч һәм озын сакал бәс белән капланган, яки мыек һәм сакал урынына маңкалар чыккан.

Палесьеда чәчсез — пеләш, сакаллы бабай итеп сурәтләнә, ул кар өстендә яланаяк йөри.

Зюзя кышның күп өлешен урманда үткәрә, әмма кайвакыт авылларга килә һәм анда көчле салкыннар китерә дип ышаналар. Ачуы чыгып, Зюзя агач төпләренә казыгы белән суга, һәм шуннан соң салкын башлана.

Раштуа бәйрәмендә аңа куццянең (бодай, арпа, сирәгрәк дөге бөртекләреннән бал яки шикәр кушылган ботка, кайвакыт киптерелгән җиләк — җимеш (йөзем), чикләвек, мәк тә кушылган ботка) бер өлешен калдыралар. Зюзя ишегалдында куцця өстәлдә дигәннәр. Ул шулкадәр рәхимсез булмасын өчен, һәм, ешрак хуҗа, тәрәзәдән беренче кашыкны аңа ыргыткан да: салкын, бар, куцця аша, дигән.

«Зюзя» сүзенең семантикасы «зюзеть» (суыктан кату, туңу) фигыленнән килеп чыккан. Ул кышкы салкыннарны, шулай ук Раштуадан язгы көн белән төн тигезлегенә кадәр календарь чорын символлаштыра. Павел Шпилевский нигезсез рәвештә зюзяны белорус мифологиясендә Кыш алласы дип атаган. Риваятьләр буенча, Зюзя озын сакаллы бабай булып күренә, ул урманда яши, баш киеме кимичә, ак төстәге сырлы кием киеп яланаяк йөри. Кулында зур тимер күсәге бар. Аның сулышыннан давыл һәм буран күтәрелә.

«Как зузи» (Зузя кебек), мөгаен, эчкечеләргә караган, чөнки аларның кызыл борыннары Зюзяның кызыл борынына охшаш булган. Зюзя сүзенең мәгънәсе исерек, пычрак, пычрак кеше, аны дуңгыз белән чагыштыралар. Сүз «зю-зю», «зюсь-зюсь», «зюрь-зюрь» аралыкларыннан барлыкка килгән. Бу мәгънә белән «пьян как Зюзя» (Зюзя кебек исерек) һәм «назюзюкался» (зюзюкланган), шулай ук «и сам он зюзя зюзей» (үзе дә зюзалар зюзасы) — сәләмә, зарарсыз гади кеше яки пычрак киенгән кеше турында фикер дигән сүзләр бәйле.

Палесье төбәгендәге рус, беларус, украин сөйләшләрендә «зюзя» салкын, суык дигәнне аңлата.

Е. Е. Левкиевская фикеренчә, Зюзя, мөстәкыйль персонаж буларак, мәҗүсиләргә билгеле булмаган бүлмә мифологиясе уйлап табуы булып тора.

Кыш Бабайга охшавына карамастан, Зюзя Яңа елга бүләкләр бирүче тылсымчы булмый кала. XX гасырда барлыкка килгән бу функциядә аны рус Кыш бабае алмаштыра. Витебск өлкәсенең Попост районы «Прудники» урман хуҗалыгында «В гостях Зюзи Поезернего» лозунгысы астында туристик чаралар оештырыла, алар Белоруссиядә популярлаша бара.

## Әйтемнәр
Беларусларда Зюзя белән бәйле «Зюзя өйдә, ә бүлмәдә көлтә юк…» («Зюзя ў хаце, а тут ужо ні снапа на палаце…»), «Зюзя ишегалдында — өстәлдәге кутья» («Зюзя на дварэ — куцця на стале»), «Кыш салкын булса, җәй коры булачак» («Калі ж зіма была марозная, то летам будзе засуха») дигән әйтемнәр сакланган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. : БелЭн, 1998. — Т. 7. — 604 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0035-8. — ISBN 985-11-0130-3 (т. 7).
* Зюзя // Этнаграфія Беларусі. Энцыклапедыя / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989. — С. 216. — ISBN 5-85700-014-9
* Міфалогія беларусаў: энцыклапедычны слоўнік / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мн.: Беларусь, 2011. — 607 с.: іл. ISBN 978-985-01-0903-3

## Сылтамалар
* slounik.org — Міфы Бацькаўшчыны
* Зюзя Паазерскі зменіць месца жыхарства

Төркем:Украин мифологиясе
Төркем:Рус мифологиясе
Төркем:Беларус мифологиясе
Төркем:Славян мәдәнияте
Төркем:Яңа ел персонажлары
Төркем:Әлифба буенча персонажлар