open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алабуга районы гербы

**Алабуга районы гербы** — Татарстан «Республикасы Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб Алабуга муниципаль районы Советының № 59 карары белән 2006 елның 8 августында расланган .

Герб 2548 номерлы теркәү номеры астында Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 67 номерлы астында кертелде.

## Гербның тасвирламасы

«Чиратлаштырып көмеш гонтлар сибелгән кара очлыклы көмеш җирлектә, яшел җирдә — яшел яфраклы ике ботагы уңга тармакланган кара агач төбе һәм агач төбендә утыручы күтәрелгән канатлы, алтын күзле һәм томшыклы җете кызыл тукран».

## Герб символикасы

Алабуга районы гербы нигезендә Вятка наместниклыгының Алабуга шәһәре тарихи гербы алынган. Тарихи герб 1781 елның 28 маенда  расланган. Гербның тасвирламасы болай бирелә: «Въ верхней части щита гербъ Вятскій: въ золотомъ полѣ, изъ облака выходящая рука, держащая натянутый лукъ со стрѣлою, а надъ ней въ верхней части щита крестъ красный. Въ нижней — въ серебряномъ полѣ, сидящій на пнѣдятелъ, долбящій оный, ибо тамъ множество сего рода птицъ» «Калканның өске өлешендә: алтын җирлектә, болытлар арасыннан сузылган, ук белән җәя тоткан кул, аның өстендә көмеш җирлектә төп башында чукып утырган тукран». Район өчен тарихи гербны куллану шәһәр һәм район арасындагы бәйләнешне ассызыклый һәм Алабуга җиренең борынгылыгын, аның гореф-гадәтләрен билгели.

Гербның төп фигурасы — хезмәт сөюче, арымас, ныклык символы булган тукран. Алабуга гербының композициясе явызлык белән көрәш аллегориясен тәкъдим итә.

Геральдикадагы алтын ныклыкны, киң күңеллелекне, байлыкны, уңышны символлаштыра.

Геральдикадагы Көмеш чисталык, намуслылык, тынычлык, үзара хезмәттәшлекне символлаштыра.

Кызыл төс — хезмәт, батырлык, матурлык һәм тормыш символы.

Яшел төс — яз, шатлык, өмет, табигатьне һәм сәламәтлекне символлаштыра.

Геральдикадагы кара төс акыллылык, зирәклек, тыйнаклык, гаделлекне гәүдәләндерә.
## Герб тарихы
2006 елның 8 августында Алабуга шәһәре һәм Алабуга муниципаль районы гербы расланды. Район гербы шәһәрнең көмеш узышлар белән капланган кара тәмамлыгы белән аерылып тора.

Район гербы Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Салихов (Казан), Илнур Миңнуллин (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү) катнашында: Наилә Вәлиева (Алабуга), Рәйсә Сәлахова (Алабуга), Гөлзада Руденко (Алабуга), Ленара Мифтахова (Алабуга).

## Моны да карагыз
Алабуга районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча герблар
Төркем:Татарстан герблары
Төркем:Алабуга районы
Алабуга районы флагы

**Алабуга районы флагы** — Татарстан Республикасы «Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Флаг 2007 елның 29 мартында расланган  һәм 2007 елның 29 маенда, теркәү номеры 3188[2] белән, шулай ук Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелгән.

Флагны эшләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика Советы тарафыннан Россия геральдистлар Союзы белән берлектә башкарылды: Рамил Хәйретдинов, Радик Салихов, Илнур Миңнуллин, Константин Моченов, Кирилл Переходенко, Оксана Афанасьева; составында: Наил Вәлиев, Рабиса Сәлахова, Гөлзада Руденко, Ленар Мифтахов.

## Тасвирлама
 «Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, аскы чиге буйлап 6: тукыманың 1/6 өлешендәге яшел, һәрберсе тукыманың 1/45 өлешендәге, һәрберсе тукыманың 1/18 өлешен тәшкил иткән ике ак буй белән аралашкан өч кара буйга бүленгән, тукыманың яшел һәм төп — ак өлешләре өстендә кара-соры-яшел агач төбе, аның өстендә утырган сары күзле һәм томшыклы кызыл тукран сурәтләнгән туры почмаклы ак тукыма».
## Символиканы нигезләү
Флаг район гербын исәпкә алып эшләнгән, герб нигезенә Нократ наместниклыгы Алабуга шәһәренең тарихи гербы алынган, 1781 елның 28 маенда (8 июнь) расланган, аның тасвирламасы: «В верхней части щита герб Вятский: в золотом поле, из облака выходящая рука, держащая натянутый лук со стрелою, а над ней в верхней части щита крест красный. В нижней — в серебряном поле, сидящий на пне дятел, долбящий оный, ибо там множество сего рода птиц» «Калканның өске өлешендә: алтын җирлектә, болытлар арасыннан сузылган, ук белән җәя тоткан кул, аның өстендә көмеш җирлектә төп башында чукып утырган тукран»

Район өчен тарихи гербны куллану шәһәр һәм район арасындагы бәйләнешне ассызыклый һәм Алабуга җиренең борынгылыгын, аның гореф-гадәтләрен сүрәтли.
Флагның төп фигурасы — тукран — традицион хезмәт сөючәнлек, арымаслык, үҗәтлек символы.

Сары төс (алтын) ныклыкны, киң күңеллелекне, байлыкны, уңышны символлаштыра.

Геральдикадагы ак төс (Көмеш) чисталык, намуслылык, тынычлык, үзара хезмәттәшлекне символлаштыра.

Кызыл төс — хезмәт, батырлык, матурлык һәм тормыш символы.

Яшел төс яз, шатлык, өмет, табигатьне һәм сәламәтлекне символлаштыра.

Геральдикадагы кара төс акыллылык, зирәклек, тыйнаклык, гаделлекне гәүдәләндерә.

## Моны да карагыз
Алабуга районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:2006 ел байраклары
Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Алабуга районы
Фәрит Гафиятуллин

Фәрит Гафиятуллин 1970 нче елның 3 нче апрелендә Татарстанның Кукмара районы Зур Сәрдек авылында Сәрвәр апа белән Хәйдәр абый гаиләсендә 4 нче бала булып дөньяга килә. Башлангыч һәм урта белемне даны еракларга таралган Зур Сәрдек урта мәктәбендә ала. Мәктәпне "4" һәм"5" билгеләренә тәмамлаганнан соң, 1988 нче елда армия сафларына алына һәм шул елның 23 нче маеннан Әфганстан Республикасындагы 2099 № лы хәрби частьтә, Совет хәрби чикләнгән контингенты составында хезмәт итә. Механик-йөртүче булып хезмәт итә һәм ефрейтор дәрәҗәсен ала.  "Сугышчы-интернационалистка рәхмәтле әфган халкыннан" медале белән бүләкләнә. Солдат хезмәтен тәмамлап кайтканнан соң, Казан автотранспорт техникумына укырга керә. 1 нче курсны тәмамлаганнан соң, әлеге техникумдагы укуын калдырып И.В.Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятенә укырга керә. Укуын би уңышлы гына тәмамлагач, Татар Дәүләт җыр һәм бию ансамбленә эшкә урнаша. Соңрак Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый. Бүгенге көндә ул республикабызның йөзек кашы булган Татар Дәүләт җыр һәм бию ансамбленең әйдәп баручы  солисты. Үзенең кабатланмас моңлы тавышы белән халкыбыз күңеленә үтеп кергән Фәрит Хәйдәр улы Гафиятуллинга 2012 нче елның 15 нче декабрендә ТР Президенты указы белән Татарстан Республикасының Атказанган артисты дигән мактаулы исем бирелә. Фәрит әфәнденең тормыш иптәше Җәмилә ханым да ансамбльнең хор артисткасы. Аларның Резедә ,Миляуша хэм Лиля ,эч  кызлары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Рәмзия Хөсәенова

**Рәмзия Сабирҗан кызы Хөсәенова (Шәрәпова)** — гармунчы, җырчы, Зур Сәрдек халык театры артисты, нәфис сүз остасы, мәдәният оештыручысы, "Өзелмәсен кайтыр юлыгыз!" исемле китап авторы, Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).

## Тәрҗемәи хәле
Кукмара районының Чишмәбаш авылында 1963 елның 30 августында дөньяга килә. Әнисе - Марзия апа укытучы, әтисе - колхозда шофер булып эшли. Башлангыч белемне туган авылында ала һәм 4 нче сыйныфка Зур Сәрдек урта мәктәбенә укырга килә.  Данлыклы Зур Сәрдек мәктәбенең иң актив укучыларыннан берсе була ул - стена газетасы рәссамы, комсорг, үзешчән сәнгать артисты, укучылар комитеты рәисе. 1980 нче елда Рәмзия мәктәпне алтын медальгә тәмамлый һәм Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтына укырга керә. Укуын тәмамламый, 1981 нче елның җәендә, каникул чорында вакытлыча эшкә килгән җиреннән Зур Сәрдек авылы мәдәният йортының сәнгать җитәкчесе булып эшләп кала. Читтән торып Казан педагогика көллиятенең "Педагог-тәрбияче" бүлеген тәмамлый. 2002-2007 нче елларда читтән торып Казан Дәүләт Мәдәният һәм Сәнгать Университетының  “Иҗтимагый-мәдәни эшчәнлек” факультетын тәмамлый. 1992 нче елда "Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре" була. Рәмзия Хөсәенова 37 ел гомерен мәдәнияткә багышлый һәм 2018 нче елда лаеклы ялга китә. 2020 нче елда "Өзелмәсен кайтыр юлыгыз!" исемле шигырьләр һәм җырлар китабы чыгара. Бүгенге көндә Зур Сәрдек авылында остабикә-абыстай вазифасын башкара, авыл хатын-кызларына дини гыйлем бирә. Авыл тарихына багышланган материаллар туплап "Зур Сәрдек авылы" китабын яза. Мәдәният йортында урнашкан "Туган як" музеена җитәкчелек итә.

## Бүләкләр, премияләр һәм медальләр
* 1 нче һәм 2 нче Бөтенроссия Халык иҗаты фестивальләре лауреаты;
* "Җырлы Татарстан -1989" җыр конкурсы дипломанты;
* "Татарстанның иң яхшы сәнгать җитәкчесе" титулы иясе;
* "Хезмәт даны" гәзитенең Сәмигулла Кәримуллин исемендәге премиясе лауреаты;
* Татарстанның Дәүләт Гранты иясе (2010);
* "Мәдәнияттәге казанышлары өчен", "Татарстанның 90 еллыгы" медальләре иясе;
* Регионара "Идел-йорт" халык театрлары фестиваленең 3 нче дәрәҗә Лауреаты (2011);
* Татарстан Республикасының Атказанган мәдәният хезмәткәре
* "Өзелмәсен кайтыр юлыгыз!" исемле китап авторы (2020 нче ел, "Ак бүре" нәшрияты).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Савва Белоногов

**Савва Федорович Белоногов** (1895, Россия империясе - 1942, Советлар Союзы) — СССР НКВД урман саклау  бүлеге начальнигы, полиция майоры (1936).

## Биография
Белоногов Савва Фёдорович Казан губернасының Рождественка авылында 1895 елда туган. Милләте-рус. Белеме түбән, 1919 елдан РКП (б)  әгъзасы. 1919 елның октябреннән Кавказ фронтының хәрби-диңгез комиссиясе аерым бүлекнең гомуми өлеше башлыгы. 1920 елның сентябреннән губерна ЧК рәисе. 1924 елның июненнән-ОГПУ административ-оештыру идарәсе инспекторы. 1927 елның сентябреннән Урта Азия буенча ОГПУ вәкаләтле вәкиллегенең административ-хуҗалык бүлеге башлыгы.  1930 елдан-ОГПУ начальнигы ярдәмчесе, административ-инспекторлык бүлеге башлыгы. Аннары ГПУ ның Каракалпак автономияле өлкәсе бүлеге начальнигы. 1932 елның мартыннан башлап административ күзәтчелек һәм тышкы Хезмәт бүлеге башлыгы урынбасары, октябрьдән-ОГПУ баш милициясенең строй һәм тышкы Хезмәт бүлеге башлыгы урынбасары.  1935 елның июленнән СССР НКВД эшчеләре һәм крестьян милициясе төп дирекциясенең Тышкы хезмәт бүлеге начальнигы. 1936 елның мартыннан СССР НКВД эшче-крестьян милициясе Баш идарәсенең урман саклау бүлеге башлыгы (бергәлек буенча). 1937 елның июленнән ССРБ эчке эшләр халык комиссарлыгы эшче-крестьян милициясе Баш идарәсенең ОВИР начальнигы. 1938 елның августыннан СССР НКВД эшче-крестьян милициясе Баш идарәсенең Хезмәт һәм хәзерлек бүлеге башлыгы. 

1939 елның 3 гыйнварында ул кулга алынганга бәйле рәвештә СССР НКВД органнарыннан азат ителә.  1941 елның 3 сентябрендә 8 ел хезмәт лагерендә хөкем ителә. Ул 1942 елның 24 декабрендә Сарытау өлкәсендәге НКВД лагерендә үлә.

## Бүләкләр

* Үзбәкстан ССР Кызыл Байрагы ордены (1927 елның 31 декабре) 
* Чека-ГПУның мактаулы эшчесе (1934)
* Хөрмәт билгесе ордены (13 ноябрь, 1937) 

## Әдәбият

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Альманах «Россия. XX век»
* ЦентрАзия 
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Әлмәт районында туганнар
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБда вафатлар
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:24 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1895 елда туганнар
Краблар

**Краблар** яки **кыска койрыклы кыслалар** () — югары төзелешле унаяклы кыслалар. Җирдә дә, суда да яши алалар. Умырткасызлар, үләксә белән тукланалар.

## Төрләре
Үсешләре *метамарфоза* белән суда уза. 50 ләп төре билгеле. Күп кенә краблар промысел объекты булып исәпләнә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Ф.Г. Ситдыйков, Р.К. Зәкиев, А.Б. Халидов, И.Ш. Макалеев, Р.X. Фәйзрахманова, И. И. Рәхимов, Ф.Г. Иштирәкова.* Биологиядән русча-татарча аңлатмалы сүзлек: 10 000 чамасы сүз. // Сүзлек хәзерге биология фәненең төп тармаклары булган ботаника, зоология, анатомия, физиология, цитология, генетика, биохимия, эмбриология, биогеография, биотехнология һ.б. буенча белешмә ярдәмлекне тәшкил итә.. — Казан: Мәгариф, 1998. — бит 665.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Буынтыкаяклылар
Фердинант Шәехов

**Фердинант Галиәскәр улы Шәехов** яки **Фазыл Шәех** (19 март 1937, Иске Кызыл Яр, , , ,  - 2001, ??) — инженер, укытучы, шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәле

## Библиография
# Шәех Ф.Г. Егет сүзе. Шигырьләр.-Казан:Татарстан китап нәшрияты, 2003.
# Шәех Ф.Г. Туган якның бер талы. Шигырьләр. -Казан:Татарстан китап нәшрияты, 2003.
# Шәех Ф.Г. Дала тулпары. Шигырьләр.-Чаллы:Мәгърифәт,1996
# Шәех Ф.Г. Көзге күкрәү. Шигырьләр.-Казан:Татарстан китап нәшрияты, 1993.
# Фазыл Шәех. Сәяхәтче тиен (Балалар өчен шигырьләр), Алабуга, 2002

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# “Әдәбият белеме: Терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге.- Казан:Мәгариф, 2007. – 231 б.
# Галиуллин.Т.Н. Әдәбият – хәтер хәзинәсе.-Казан:Мәгариф, 2008.
# http://adiplar.belem.ru/shaeh.htm 
# http://www.fajdali.narod.ru/shaeh.htm
# https://lkelabuga.jimdofree.com/литературные-объединения/чулман/шәех-ф/ 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Рәфкать Шаһиев

**Шаһиев Рәфкать Шириаздан улы** — язучы, әдәбият белгече, укытучы. Филология фәннәре кандидаты (2001), доцент (2006), Р. Төхфәтуллин, С. Сөләйманова исемендәге әдәби премияләре лауреаты, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, Язучылар берлегенең Әлмәт бүлеге җитәкчесе (2014—2024).

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 2 октябрендә Татарстанның Әлмәт районы Кичучат авылында туа. Туган авылында сигезьеллык мәктәпне тәмамлый, 1984—1988 елларда Лениногорск педагогия училищесының рәсем сәнгате бүлегендә белем ала. Хезмәт юлын Әлмәт районы Яңа Нәдер урта мәктәбендә рәсем һәм сызым укытучысы буларак башлый. Укытучылык эшен, тәрбия эшләре буенча директор урынбасары буларак, районның Яңа Кәшер урта мәктәбендә дәвам итә. 1991 елда  Казан дәүләт университетының татар филологиясе, тарихы һәм Көнчыгыш телләре факультетына читтән торып укырга керә.

1992 елда Р. Шаһиевны Кичучат авылына  мәктәп директоры итеп билгелиләр. Анда татар әдәбиятыннан дәресләр алып бара.

2001 елда профессор Г. Ф. Саттаров җитәкчелегендә "Татарстанның көньяк-көнчыгыш Кама аръягы микротопонимиясе дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый.

2002 елда Рәфкать Шаһиев Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институтының татар филология факультетына мөдир итеп билгеләнә. 2006 елдан доцент, 2009 елдан укыту эшләре буенча проректор.

2014 елдан — Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы. Язучылар берлегенең Әлмәт бүлеге җитәкчесе (2014—2024).

2020 нче елдан «Әлмәт таңнары» газетасының баш мөхәррире.

## Бүләкләре
* 2002 — Мәгариф өлкәсендәге хезмәтләре өчен Р.Шаһиевка "Россия федерациясе гомуми белем мәктәбенең мактаулы хезмәткәре"дигән исем бирелә.
* 2003 — Әлмәт муниципаль районының Р.Төхфәтуллин исемендәге әдәби премиясе лауреаты.
* 2017 — «Сагыну исе» китабы өчен  елда С. Сөләйманова исемендәге әдәби премиягә лаек була.

## Китаплары

* Сагыну исе: хикәяләр, парчалар, моңсу хатирәләр (2017)
* Атамалар-тарих ачкычы(2004)
* Кечкенә генә кояш буласым килә…Т. Миңнебаев ядкаре(2005)
* Ризаэтдин Фәхреддин. Тормышы. Иҗади мирасы. Дәреслек хрестоматия(2005)
* Татар ономастикасы атасы Гомәр Фәез улы Саттаров(2008)
* Нефть төбәге микротопонимнары сүзлеге(2008)
* Хатларда кеше язмышлары… Р. Фәхреддиннең кызы Әсма һәм оныгы Арслан Шәрәф хатлары(2008)
* Риза Фәхреддин эзләреннән. Галимнең мемориаль музее һәм иҗатын фәнни өйрәнү лабораториясе(2014)
* Нур Әхмәдиевнең иҗади дөньясы(2017)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Шаһиев Р. Ш. Сагыну исе: хикәяләр, парчалар, моңсу хатирәләр.- Казан: Рухият, 2017.-160б.

## Сылтамалар
* https://intertat.tatar/news/tatar_world/01-10-2020/r-fkat-sha-iev-b-gen-professional-yazuchy-bulyp-gonorar-hisabyna-yash-g-n-keshe-yuk-5774995
* https://almet-history.tatneft.ru/personalii/u-ya/sh/shag-shaki/shageev-rafkat-shiriazdanovich?lang=ru
Раилә Маннанова

**Раилә Маннанова** — җырчы. 1996 елдан Райлә Маннанова – Җәлил бистәсендәге «Татнефть» җәямгыяте канаты астында оешкан киң билгеле «Сәйлән» төркеменең алыштыргысыз солисткасы.

Әлмәт районы Сөләй авылында туган.  

## Чыганаклар

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Әлмәт районында туганнар
Төркем:Шәхесләр:Сарман районы
Фатыйх Сәгыев

**Фатыйх Сәгыев** (1918 - 1990-еллар, Юртыш) — Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышы катнашучысы,  (1942-45), аннары  (1945-47) концлагерьларын үткән шәхес, авыл бригадиры.

## Тәрҗемәи хәле
1939 елда армияга китә.
1942 нче елның җәй айларыннан башлап Әркипләргә Фатыйх абыйдан (Гариф улы) хатлар килү туктала: Фатыйх сугышта хәбәрсез югала.
1945 нче елның 29 апрелендә рейхстатка һөҗүм итүче 79 нчы корпус гаскәрләре Берлинның Ратеноверштрассе һәм Турмштрассе урамнары чатына килеп җитәләр. Снарядлар шартлап хасил булган төтен эчендә биек кирпеч койма, аның өстендә берничә рәт тимерчыбык сузылган соры дүрт катлы ниндидер төрмә күренә. Бинаның болай да кечкенә тәрәзәләренә тимер рәшәткәләр куелган. Берлинның оператив картасыннан карагач, аның Моабит төрмәсе икәнлеге ачыклана. Аның эченә бәреп кергәндә тоткыннар калмаган була инде, җәлилчеләрнең төп оештыручыларын гильотина аша җәзалап үтергән булсалар, калганнарын илнең башка концлагерьларына күчергәннәр. Фатыйх абый 42 нче елдан сугыш беткәнче фашистларның барлык концлагерларын диярлек үз җилкәсендә кичергән, кырык үлемнән калып, Моабит төрмәсенә барып җиткән, хәтта Муса Җәлил концлагерьда вакытта да аларга аш-су таратучы булып йөргәнлеге мәгълүм. Сугыштан соң да аңа бәхет тәтеми, КГБ сеткасы аша үткәрелеп, кабат төрмә шулпа-баландасын эчәргә туры килә. Армиягә 1939 елда киткән булса, ул бары тик 1947 елда гына үз бусагасына аяк баса. Әсирлеккә төшкәнче үк совет солдаты буларак бик күп батырлыклар эшләгән, икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены белән бүләкләнгән булган.

## Сугыштан соңгы еллар
Колхозда төрле эшләрдә эшли, бригадир вазыйфасын да башкара, гаилә кора, менә дигән, берсеннән-берсе акыллы өч малай, өч кыз үстерәләр. Фатыйх абзый юка гәүдәле, бик пөхтә, эш сөючән кеше иде. Аларның лапас-кура тирәсендә ник бер чүп-чар булсын, бар да тәртиптә, ул бик пөхтә кеше иде. Фатыйх абый 1991 елда вафат, Юртыш зиратында җирләнде. Вафат булгач та җәлилчеләр турында бик күп китаплар язган Рафаил Мостафин: “Ник Фатыйх абыйны алданрак белмәдем икән. Ул бит Җәлил турында бик күп нәрсәләр белгән шаһит. Минем менә языласы әсәремнең дә бер өлеше шуңа күрә китек килеш калды”, - дип, үз-үзен тиргәгән вакыты истән чыкмый.

## Шулай ук карагыз
* Җәлилчеләр

## Чыганаклар
* Биектау хәбәрләрендә чыккан Рәис Саттаров мәкаләләрдә язылган иде
* Рәис Саттаровның туган як турындагы мәкаләләре Вятский Поляныда район газетасы (Звезда) редакциясендә китап килеш чыккан иде (2019 елда, издательский дом Южный) - Юртыш китапханәсендә һәм район үзәк китапханәсендә бар
Кояш Тимбикова укулары

**Кояш Тимбикова укулары** — язучы, публицист һәм җәмәгать эшлеклесе Кояш Тимбикова исемендәге Чистай шәһәренең 2 нче гимназиясендә узучы әдәби укулар. Укулар һәрберсе аерым исем белән, укучылар һәм укытучылар катнашында үткәрелә.  

## Тематика
Кояш Тимбикова туган ягына тугрылыклы, халкына игътибарлы була. Якташлары да аны һәрвакыт хөрмәт белән, горурланып искә алалар. Аның талантын, туган җиргә булган мәхәббәтен югары бәялиләр.

## Тарихы
* 2008-2009 нчы елларда укулар беренче тапкыр гимназия укучылары өчен оештырыла. 
* 2010 нчы елда мондый укулар гимназиябезнең Ресурслар Үзәге тарафыннан муниципаль район укучылары һәм укытучылары өчен татар һәм рус телләрендә үткәрелә.
* 2011 нче елда  Татарстан Республикасының мәгариф һәм фән министрлыгында  хуплау тапкач, Республика укулары итеп оештырыла. Әлеге укуларда 20 дән артык район укытучылары һәм укучылары катнаша.
* 2012 нче елда  укулар Кояш Тимбикованың тууына 75 ел буларак тантаналы рәвештә үтә.
* 2013 нче елда Кояш Тимбикова исемендәге укулар төбәкара укулар дәрәҗәсенә күтәрелә.

## Җыентыклар
Республика дәрәҗәсенә күтәрелгәннән соң, укучыларның һәм укытучыларның  эшләре җыентыкка  туплана, ел саен  һәрберсе  аерым исем астында бастырыла:

* 2011 — “Бәхетне без җыябыз мизгелләрдән...”
* 2012 — “ Сүз эзлибез “Сез кабызган сихри янгыннан...”
* 2013 — “ Кулларыбызга  китап алыйк...”
* 2014 — “ Сиңа әйтер сүзем бар...”  
* 2015 — “ Күңел җылысын кушып...”
* 2016 — “ Мәрҗән эзлим әсәр төпкеленнән...”
* 2017 — “ Кояшка йөз белән”
* 2018 — “Кояшлары белән якты туган ягым...”
* 2019 — “Туган ягым кояшы”

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Фәнни укулар
Евгений Перчков

**Евгений Александрович Перчков** —  СССР Кораллы Көчләре рядовойы, Әфганстандагы сугышта катнашучы, хезмәт вазыйфаларын башкарганда һәлак булган, Кызыл Йолдыз ордены кавалеры (үлгәннән соң).

## Биография
Евгений Александрович Перчков 1965 елның  17 сентябрендә Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасының  Питрәч районы  Норма авылында туган. Шул ук райондагы Пимерская сигезьеллык мәктәбен тәмамлаганнан соң, ул Татар АССРның Биектау районы Усад авылындагы 93 нче урта һөнәр училищесына укырга керә.  Трактор йөртүчесе белгечлеген алгач, ул П. М.Гаврилов  исемендәге колозда эшли.   Трактор йөртүчесе белгечлеген алгач, ул Киров колхозында  эшли. Район хәрби комиссариатына юллама алгач, ДОСААФның Казан техник мәктәбендә тягач йөртүчесенә укый .

1983 елның 1 октябрендә  Перчков  СССР Кораллы Көчләренә Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы Питрәч район хәрби комиссариаты тарафыннан чакырыла.  Тирмез  шәһәрендә белем алу курсын узып, шул ук елның декабрендә ул Әфганстан Демократик Республикасында совет гаскәрләренең чикләнгән контингенты составына хезмәт итү өчен җибәрелә. Мөҗәһәдләрнең Кораллы формированиеләренә каршы сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, ул 108 нче мотоукчылар дивизиясе составында өлкән укчы була. 

Ул барлыгы 12 хәрби операциядә катнашкан .  Шуларның соңгысында, 1984 елның 9 сентябрендә, рядовой Перчков  үзенең иптәшләре белән бергә торак пунктка мөҗәһәдләрнең зур кораллы формированиесенең һөҗүмен чагылдыра.  Бу сугыш арасында ул дошман минометыннан атылган якын шартлавыннан үтерелә .

Аны Татарстан Республикасының Питрәч авылы зиратына күмәләр  .

СССР Югары Советы  Президиумы Указы белән рядовой Евгений Александрович Перчков үлгәннән соң Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә .

## Хәтер

* Питрәч авылындагы урам Перчков хөрмәтенә аталган.
* Перчков истәлегенә Питрәчдә мемориаль таш куела .
* ВЛКСМның Питрәч райкомы бюросы карары белән 9 сентябрь Евгений Перчковны искә алу көне дип игълан ителә
* Перчковның шәхси әйберләре Питрәч районының туган якны өйрәнү музеенда саклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әфганстанда вафатлар
Төркем:1984 елда вафатлар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Питрәч районында туганнар
Төркем:1965 елда туганнар
Төркем:17 сентябрь көнне туганнар
Зур Сәрдек халык театры

**Зур Сәрдек авылы халык театры** — Кукмара районы Зур Сәрдек авылында урнашкан халык театры.

## Тарихы
1932 елда мәчетне клуб итеп үзгәрткәч аңа мәдәният йорты дип вывеска эләләр. Мәчет клуб итеп оештырылгач анда сәхнә көйләнә һәм беренче спектакльләр куела башлый. Казан артистлары, шул исәптән Фәйзи Биккинин да еш кына концертлар белән килә торган була. 

Зур Сәрдек мәдәният йортында эшләп килүче халык театрының тарихы, тамырлары белән ХХ гасырның 30-елларына барып тоташа. Танылган мәгърифәтче, Тукайның замандашы Сәгыйть Сүнчәләй нигез салган мәктәпкә укытырга килгән яшьләр, театр түгәрәге оештырып, кечкенә күләмле сәхнә әсәрләре сәхнәләштерә башлыйлар. Театр дөньясына әкеренләп авыл яшьләре дә тартыла.

2007 елның 19 январенда, ТР ММ №15 Приказы нигезендә, авыл яшьләре театрына халык исеме бирелә.

## Репертуар
Театр елдан-ел репертуарын яңарта: Туфан Миңнуллин, Фәнис Яруллин, Батулла, Әмир Камалиев кебек авторларның пьесаларын сәхнәләштерә.

## Коллектив
1985 елда коллективны Рәмзия Хөсәенова оештыра. Бүгенге көндә бу коллективны мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе булып эшләүче Нурфия Вагыйз кызы Фаттахова җитәкли. 

## Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:1985 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Татар театрлары
Төркем:Татарстан театрлары
Төркем:Кукмара районы
Төркем:Халык театрлары
Күз чишмәсе (Ятмас Дусай)

**Күз чишмәсе** — Кукмара районы Ятмас Дусай авылы буендагы чишмә, авылнын су чыганагы, талисманы һәм йөзек кашы.

## Урнашуы
Авылдан  бераз   читтәрәк,  элеккеге беренче нигез салынган Ятмас Дусай авылы урынында–нарат агачлары шаулаган текә яр куеныннан ургылып чыга. 

## Тарихы
Ятмас-Дусай авылы 15-16 гасырлар вакытында барлыкка килгән. Ятмас Дусай авылының беренче урыны иске Дусай бабай зираты каршында, әби патша юлының сул ягында урнашкан була. Ятмас Дусайны Әби патша да ят итмәгән.  Авыл юлыннан патшабикә  Екатерина II үзе узган дигән  риваять саклана, шуңа күрә бу юлны “Әби патша” юлы дип йөртәлэр. Тормыш дәвам итеп яшәп ятканда, авылда пожар чыгып күп йортлар яналар. Авыл халкын Завод Нырты авылындагы рус милләтле кешеләр куркытып, чукындыру белән яныйлар.  Шулай итеп, риваятьләр буенча Ятмас-Дусай авылы кешеләре, хәзерге без яши торган  яңа урынга , урман эченә кереп, күченеп яши башлыйлар .

Авыл кешеләре чишмәне инешкә агып төшкән шарлавыктан эзләп тапканнар. Риваятьләргә караганда, бу гаҗәеп сыйфатлы чишмә, 350 ел элек, Аллаһ йорты, мәчет урнашкан урыннан чыгуы белән дә, янәшәдә бакыр ятмалары булу белән дә аңлаталар.

## Үзенчәлекләре
Күз чишмәсе дип әйтүләре юкка түгел.Кеше башына охшаган чишмәнең ике урыныннан “күзләр булып”су тибеп чыга.Чишмәнең салкын,тәмле суының,күзләрне дәвалалау үзлегеннән тыш,барлык әгъзаларга шифасы бар дигән инану яши халыкта. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Татарстан чишмәләре
Газизулла Хәмидуллин

**Хәмидуллин Газизулла Зиннәтулла улы** - Бөек Ватан сугышы ветераны, клуб мөдире, партоешма җитәкчесе.
## Тормыш юлы
Хәмидуллин Газизулла Зиннәтулла улы 1927 нче елның 10 нчы августында Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылында, гади крестьян гаиләсендә туа. Әтисе Хәмидуллин Зиннәтулла Хәмидулла улы, әнисе Хәмидуллина Бибихалидә Таҗетдин кызы. Башта Иске Чәчкаб авылы башлангыч мәктәбендә 4 сыйныф укыганнан соң, алтынчы сыйныфка Кайбыч авылы мәктәбенә йөри башлый. 1941 нче елны алтыдан җиденче сыйныфка күчү өчен имтиханнар биреп йөргәндә сугыш башлануы турында игълан итәләр. 1939 нчы елны атлар ашатучы бригадага эшкә кергән була. Бу атлар сугышка әзерләнә торган булган. 1942 нче елда язгы чәчүгә чыга. 
1944 нче елның кышында Военкоматка чакыртып алалар һәм авылдан ун кешене, Подберезье авылына өйрәтүләргә җибәрәләр. Янәдән Военкоманка чакыртып, 15 нче декабрьгә таба сугышка китәргә әзерләнәләр. 415 нче полкның беренче ботальоны, беренче взводы, беренче ротасына эләгә. Озакламый Себер ягына алып китәләр. Новосибирскидан Кемерово шәһәренә. Сугыштан әйләнеп кайткач, 1951 нче елны клуб мөдире итеп куела. 37 ел клубта эшли. 1987 нче елда лаеклы ялга чыга. Пенсиягә чыккач, яңа клуб төзетүгә бик күп көч куя һәм 1987 нче елда яңа клуб салына. Шушы елларда ул партоешма җитәкчесе булып тора. Башка сугыш ветераннары белән җыелып, төрле авыллардан сугыш һәйкәлләрен карап йөриләр һәм Иске Чәчкаб авылында да сугышның 30 еллыгына авылда һәйкәл куйдыруга ирешәләр.
## Чыганак
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Филипп Мазилин

**Филипп Николаевич Maзилин** (6 гыйнвар, 1894, Дмитриевка авылы, Аксубай вулысы, Чистай районы, Казан губернасы, Россия империясе (хәзер Аксубай районы, Татарстан, Россия ) — 1 март 1944, Mормаль авылы, Стрешинский районы, Гомель өлкәсе, Белоруссия СССР, СССР (хәзерге Доброгошчанский авыл советы, Жлобин районы, Беларусия ) — Бөек Ватан сугышы катнашучысы 1-нче Беларус фронты, 161нчы ныгытылган территориясенең 13-нче пулемет һәм артиллерия батальонының авыр пулеметы командиры, өлкән сержант. Үз тәне белән дзот амбразурасын каплый.  Яшь буенча дзот амбразурасын үз гәүдәсе белән каплаган иң өлкән танылган сугышчы  .

## Биография
Мазилин Филипп Николаевич 1894 елда Татарстанның көньягында, Дмитриевка авылында туган. Гражданнар сугышы катнашучысы.  Колхоз төзелеше активисты  .

1942 елның 13 апрелендә ул Кызыл Армиягә алына һәм 161-нче ныгытылган район барлыкка килгән Сталиногорскка җибәрелә.

1943 елның апреленә кадәр Мәскәү оборона зонасы составында ныгытылган район Мәскәү оборонасында тора, 1943 елның 16 апреленнән Үзәк фронт составында (1944 елга 1 нче Белоруссия фронты) эшли.

1944 елның 1 мартында 161 нче ныгытма Мормаль авылына керү юлында Көньяк тимер юл позициясен яхшырту өчен тактик көрәш алып бара. 13 нче аерым пулемет һәм артиллерия батальоны каты чыбык койма һәм дзотлар белән окоплар белән уратып алынган мөһим биеклеккә күтәрелә.  Дзот пулеметыннан чыккан ут аркасында ике ротаның  алга китүе акрыная.  Танкка каршы гранаталар белән коралланып  каты яраланган сержант Мазилин, лейтенант Жуйков белән бергә дзотка якынлаша, ләкин алар дзотны юк итә алмый, аннары Жуйков һәм Мазилин берьюлы гәүдәләре белән дзотны  ябалар

Вакыйгаларның бераз башка версиясе дә бирелә, аның нигезендә Жуйковның гәүдәсе ыргытылганнан соң Мазилин тәне белән амбразураны яба.

Ул Советлар Союзы Герое исеменә тәкъдим ителә, тәкдим итү фронтның ныгыту районнары начальнигына кадәр хуплана, әмма фронт гаскәрләре приказы белән өлкән сержант Мазилин вафат булганнан соң Ленин ордены белән бүләкләнә.

Сугыш кыры янында җирләнә, соңыннан Мәскәү районының Малевичи авылында туганнар каберлегендә җирләнә.

Мормаль авылы читендә һәлак булган урында ике сугышчының барельеф сурәте төшерелгән стела һәм мәрмәр тактасы куелган. Ф. Н. Мазилин исеме белән  Мормаль авылындагы урам аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Наградной лист
* Информация из донесения о безвозвратных потерях
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1944 елда вафатлар
Төркем:1 март көнне вафатлар
Төркем:Аксубай районында туганнар
Төркем:Чистай өязендә туганнар
Төркем:1894 елда туганнар
Төркем:6 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Амбразураны гәүдәсе белән каплаган сугышчылар
Әлмөхәммәтов

Әлмөхәммәтов, *шулай ук* **Әлмөхәммәдов** — фамилия.
* Газиз Әлмөхәммәтов (1895—1938), музыка эшлеклесе, җырчы, композитор, БАССР халык артисты (1929).
* Мәҗит Әлмөхәммәтов (1904—1971), математик, фән докторы, КДПИ профессоры, ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1967).
* Рәшит Әлмөхәммәтов (1934), педагогия фәннәре кандидаты (1967), профессор (1988). СДПИ ректоры (1976―1989). БАССР атказанган укытучысы (1980), БР атказанган фән эшлеклесе (1994). 
## Моны да карагыз
* Әлмиев
## Шулай ук карагыз
* Әлмөхәммәт, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Татар Әхмәте торф сазлыгы

**Татар Әхмәте торф сазлыгы** — Татарстанның көньягында урнашкан, Әлки районындагы сазлык.

1985-нче ел азагыннан региональ әһәмияткә ия булган комплекслы табигый һәйкәл, ул фәнни мәгънәгә ия, аркто-бореаль үсемлек төрләренең көньяк ареалы ноктасы булып тора.

## Тасвирламасы

Ул Кече Чирмешәннең сул яры янындагы урман читендә, Татар Әхмәте авылы каршында урнашкан. Ул Кече Чирмешән тугае өстендәге беренче террасасында 15 гектарлы сазлык комплексы булып тора. Өч гектар чамасы мәйданын күл алып тора, 5 гектар сазлыклы мәйданга төшә, калганн мәйданын яфраклы урман били .

Сазлыктан төньяктан һәм көнбатыштан елга үзәне уза, елга аша сазлыкның төньяк кыры буйлап күпердән грунт юлы үтә. Көнчыгыш һәм көньякта сазлыклы урман (Мүк сазлыгы) җәелә. Территория Чуаш Кичүе авыл җирлегенә карый.

Минеротроф тибындагы сазлык (грунт туклануы), лимогенлы сазлык, агач-үлән һәм осок торфларыннан тора (торфның өске катламының таркалу дәрәҗәсе 25 % тан артмый, көлсулыгы 7,5%) .

Сазлыкта 50 дән артык үсемлек төре очрый, шулар арасында Татарстан Республикасының Кызыл китабына керә торган түбән каен (боз чоры реликты), розмарин яфраклы тал, киң яфраклы мамык үләне, яшел чәчәкле каешъяфрак, сазлык шөпшә күкеяше, сазлык билчәне һ.б.бар. Сазлык республикада Лёзель липарисы һәм бет үләне үскән бердәнбер урын булып тора. Сирәк очрый торган кош төрләре арасында шөпшә ашаучы һәм соры торна очрый  .

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сазлыклары
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Курса соры челән колониясе

**Курса соры челән колониясе** — Татарстан Республикасының Арча районы Урта Курса авылыннан төньяк-көнчыгышка Кисмәс елгасы үзәненең сул ягында урнашкан региональ әһәмияттәге зоология һәйкәле.

## Тарихы
Объект беренче тапкыр 1893 елда танылган рус зоологы Михаил Дмитриевич Рузский тарафыннан тасвирланган.

Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 1991 елның 23 июлендәге 313 номерлы карары белән 0,5 га мәйданлы авыл зираты территориясендә «соры челән Курса колониясе» аерым саклана торган табигый территория бүлеп бирелә.

## Тасвирламасы
Табигать һәйкәле авыл зиратының карт агачларында урнашкан соры челәннең (Árdea cinérea) зур колониясеннән гыйбарәт. 1991 елда биредә әлеге төр кошларның 60ка якын оясы (21 нарат, 5 чыршы, 6 каенда оялары билгеле) каргалар колониясе (120дән артык оя) һәм җырчы кош оялары белән бергә бүлеп бирелгән. Шулай ук Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән торымтай һәм колаклы өке да билгеләп үтелә. Зиратта борчылырлыкфактор аз, ә аның тирә-ягында шактый көчле (сөрүлекләр, печәнлекләр, юллар күп). 1958 елда биредә Әтәлге оялаган.
Урта һәм көнчыгыш өлешләрендә куаклар һәм үлән үсемлекләре бик нык үскән. Агачлардан аслы каен, нарат, чыршы, юкә, карама, өрәңге үсә. Урман буенда миләш, эт шомырты, аю баланы, кура җиләге үсә. Үләннәрдән өстенлек итә торган төрләргә кырлыган, ике йортлы һәм жгучая кычыткан, кырыкбуын үләне керә.

Тыюлык территориясе бик зур кыйммәткә ия. Фәнни яктан тыш, 100 еллык өйрәнү тарихы булган объект буларак та тарихи әһәмияткә ия. РФ һәм ТР законнарында билгеләнгән табигать һәйкәлен саклау режимын үтәү нигезендә сакланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации : Ч. 2 : Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. / Н. А. Потапова и др.. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — .
* Постановление Кабинета Министров Республики Татарстан от 23 июля 1991 г. N 313 "О признании природных объектов государственными охраняемыми природными территориями республиканского значения".

Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Арча районы
Альберт Рәхмәтуллин

**Альберт Илгизәр улы Рәхмәтуллин** — Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, Кайбыч районы башлыгы, Олы Кайбыч авыл җирлегенең 1 номерлы Чишмәле сайлау округы Советы депутаты.

## Биография
Аль­берт Илгизәр улы Рәхмәтуллин 1976 нчы  елның 20 октябрендә ТАССРның Апас районы Рус Бәрлебашы (хәзерге Татарстан Республикасы Кайбыч районы Бәрлебашы) авылында туган.

Урта мәктәпне туган авылында "4"ле һәм "5"ле билгеләренә генә тәмамлый. 1998 елда Н. Э. Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясен тәмамлый. Белгечлеге  буенча ветеринар табиб.

## Хезмәт  юлы
Хезмәт юлын «Кайбыч» совхозының  баш  ветеринар табибы буларак башлап җибәрә. 2004 елда, «Гөбенә» агрофирмасы оештырылгач, А. И. Рәхмәтуллин алты хуҗалыкны берләштергән шул оешманы җитәкли. Тиз арада ул алдынгылар сафына баса. Альберт  Илгизәр улы  социаль  өлкә объектларын төзекләндерүгә, аларда җылылык булдыруга күп көч куя. Мәктәпләр, балалар  бакчалары, клублар, мәдәният  йортлары, мәчет һәм чиркәүләр  матди ярдәм ала. Шулай ук өлкән яшьтәгеләрне, яшь гаиләләрне дә агрофирма ярдәменнән ташламый. Укытучылар, медикларның айлык эш хакына өстәмә түләүләр оештыра.

2012 елның 19 мартыннан хәзергә кадәр  Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы башлыгы — Кайбыч муниципаль районы Советы рәисе. 2012 нче елда авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗәгә лаек була.

## Хезмәт эшчәнлеге этаплары

13.07.1998-07.05.1999 Кайбыч районы «Кайбыч» совхозының өлкән ветеринар врачы.

08.05.1999-23.01.2000 Кайбыч районы дәүләт ветеринария оешмасының ветеринар врач — эпизоотологы.

24.01.2000-01.02.2004 Кайбыч районы дәүләт ветеринария оешмасының начальнигы.

01.02.2004- 18.03.2012 Кайбыч муниципаль районы «Гөбенә» Агрофирма"сы ҖЧҖнең генераль директоры.

2012 елның 19 мартыннан Татарстан Республикасы Кайбыч муниципаль районы башлыгы — Кайбыч муниципаль районы Советы рәисе.

## Гаилә хәле
Өйләнгән. Тормыш иптәше биология фәне укытучысы Эльмира Рәшит кызы белән 3 бала (1 кыз, 2 ул) тәрбияләп үстерәләр.

## Дәүләт бүләкләре

2005 ел — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале.

2006 ел — «Меценатның алтын Грамотасы» халыкара медале.

2008 ел — Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татцентр. Альберт Рахматуллин.

* Глава Кайбицкого муниципального района 

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Татарстанның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәрләре
Провал (күл, Татарстан)

**Провал күле** (*Зотеевка упкыны*) - Татарстанның Алексеевский районындагы сусаклагыч.

Татарстан Автоном Совет Социалистик Республикасы Министрлар Советы карары белән 1978 елның 10 гыйнварында  25нче номерлы һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты 2005 елның 29 декабрендәге 644нче карары белән  региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл булып танылган.

## Тарихы
Провал күле Алексеевск районында Зотеевка авылы янында урнашкан, революциягә кадәр ул Провальная Яма дип аталган. Моңа 1895 елгы күңелсез вакыйгалар йогынты ясаган. Авылның барлык корылмалары да 20 метр тирәнлектәге җир астына төшеп китә. Нәкъ менә шул урында карст күле барлыкка килә, аны Провал дип атыйлар. Яр буе линиясе овал формасын ала. Күлдә су болганчык, әмма иссез. 1978 елда күл табигый һәйкәлгә әйләнә.

## Географиясе
Провал күле - карст агымсыз сулыгы. Татарстанның Алексеевский районының Зотеевка авылы янында урнашкан. Резервуарның оваль формага ия. Күл озынлыгы 75 метрга кадәр, ә максималь киңлеге 60 метрга кадәр җитә. Көзге мәйданы - 0,30 гектар. Күлнең уртача тирәнлеге 3 метрга җитә. Күл 1895-нче елда 7 метр тирәнлектә, өске диаметры 70 метрга кадәр, биеклеге 20 метрга кадәр булып ясалган. Карст — су эшчәнлеге белән бәйле процессларның һәм күренешләрнең җыелмасы, тау токымнарын эшкәртүдә, эретүдә һәм тупланган материалны юып юуда чагыла. Шулай ук суда чагыштырмача җиңел эрелә торган тау токымнары — гипс, известняк (шул исәптән известь конгломератлары һәм брекчияләре), акбур (шул исәптән вак акбурсыман мергельләр), мрамор, доломит, ангидрит, таш тозы, шулай ук калий, калий-магний һәм башка тозлар булган урыннарда барлыкка килә торган рельефның үзенчәлекле рәвешләре.

## Гидрографиясе
Күлнең күләме 10 мең м³. Җир асты сулары белән тотрыклы рәвештә туена. Суы төссез һәм иссез, уртача минераллашкан, болганчык, ачыклыгы 35 см. Суның химик төре гидрокарбонатлы магний төренә карый.

## Чыганаклар
* Государственный реестр особо охраняемых особо охраняемых природных территорий Республики Татарстан. – АН Татарстана; Министерство охраны окружающей среды и природных ресурсов Республики Татарстана. – Казань: Магариф, 1998.
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Алексеевск районы
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Татарстан күлләре
Мирас (спорт-сәламәтләндерү комплексы, Әлмәт)

**Мирас** — Әлмәт шәһәрендә спорт-сәламәтләндерү комплексы. «Мирас» спорт-сәламәтләндерү комплексы эшчәнлеге спорт, физкультура-сәламәтләндерү һәм ял хезмәтләре күрсәтүгә юнәлдерелгән.

## Урнашуы
Әлеге спорт-сәламәтләндерү комплексы Әлмәт шәһәренең үзәгендә урнашкан. Адрес: Әлмәт шәһәре, Шевченко урамы 55.

## Тарих
Барлыкка килү тарихы: 2019 елның 19 ноябрендә Әлмәттә «Мирас»спорт корылмасы ачыла. Спорт-сәламәтләндерү комплексы 50 метрлы бассейннан, балалар бассейныннан, коры йөзү залыннан һәм тренажер залыннан тора. Комплексның гомуми мәйданы 12 мең кв. метр тәшкил итә.

12 мең кв. метрдан артык мәйданлы зур өч катлы комплекс төзелеше бер елдан аз гына күбрәк вакыт эчендә башкарыла. «Татнефть» зур финанс ярдәме күрсәтте, аның акчасына төп һәм балалар бассейннары касәләре, су чистарту һәм әзерләү системасы (су бөтен дөнья стандартларына туры килә), шулай ук якын-тирә территорияне төзекләндерү эшләре башкарыла.

Тантаналы чарада Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, Әлмәт муниципаль районы башлыгы Айрат Хәйруллин, «Татнефть» ГАҖ генераль директоры Наил Маганов, Татарстан Республикасы Президентының нефть сәнәгате мәсьәләләре буенча ярдәмчесе Шәфәгать Тәхаветдинов, Бөтенроссия йөзү федерациясе президенты, 4 тапкыр олимпия чемпионы, күп тапкыр дөнья, Европа һәм дөнья рекордсмены, СССРның атказанган спорт мастеры Владимир Сальников, ветераннар, шәһәр һәм районның мактаулы кешеләре, спортчылар һәм кунаклар-министрлыклар һәм ведомстволар җитәкчеләре, депутатлар һәм район башлыклары катнашкан.

## Бина
«Мирас» ның беренче катында өлкән буын кешеләре өчен махсус яшь гиподинамиясе вакытында хәлсезләнгән мускулларның төркемнәрен торгызуга һәм күнегүләренә басым ясалган тренажерлар сатып алынган. Залда бер үк вакытта 60 кеше шөгыльләнә ала.

Универсаль спорт залында баскетболчылар, волейболчылар, гандболчылар һәм мини-футбол уенчылары шөгыльләнә ала.

Халыкара стандартлар буенча төзелгән һәм иң югары дәрәҗәдәге ярышларны кабул итәргә әзер ун юллы зур бассейн. Бассейн ирекле йөзү, синхрон йөзү, су полосы, дайвинг һәм фридайвинг белән шөгыльләнү өчен билгеләнгән.

Кече бассейн 5 яшьтән алып 7 яшькә кадәрге балаларны йөзүгә өйрәтү өчен исәпләнгән.

## Комплекс хезмәтләре
*50 метрлы бассейн
*Балалар Бассейны
*Тренажерлар залы
*Актив озын гомер үзәге 
*Өстәл теннисы
*Волейбол
*Баскетбол
*Мини-футбол
*Балалар бүлмәсе
*Фин сауна
*Вело-студия
*Аква-аэробика
*Йөкле хатын-кызлар өчен Фитнес
*Йога
*Пилатес
*Зумба
*Фитнес 50+
*Дөрес туклану кафесы

## Чыганаклар
* Әлмәттә 50 метрлы бассейн ачылды 
* Татарстанның көньяк-көнчыгышында бердәнбер 50 метрлы йөзү бассейны Әлмәттә бер елдан аз гына артык төзелгән
* "Мирас — - бассейнга караганда күбрәк
* "Тере» сулы Бассейн һәм озын гомерле балалар бакчасы: «Мирас" әлмәтлеләргә нәрсә тәкъдим итәчәк» 
* Татарстан Президенты Әлмәттә яңа «Мирас " спорт комплексын ачты» 

Төркем:Татарстан спорт оешмалары
Төркем:Әлмәт
Төркем:Спорт оешмалары
Индус Мәрданшин

Мәрданшин Индус Хисмәтулла улы - 1937-2014,Азнакай- "СССР Эчке Эшләр министрлыгының иң яхшы хезмәткәре" исемен алган отставкадагы подполковник,шагыйрь, Татарстан Республикасы Язучылар берлегенең шәрәфле әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Индус Хисмәтулла улы Мәрданшин 	1937 елның 1 гыйнварында Азнакай авылында туган. Укып бетергәч, төзелештә эшләгән.1956 елдан хәрби хезмәттә булып, «Карусыз хезмәтләре өчен» медальләренең өч төренә дә, «	Милиция оешуга 200 ел», «Хезмәт ветераны» медальләренә,Татарстан эчке эшләр министрының мактау кәгазенә лаек була.2014 елда каты авырудан вафат була.Җәлил бистәсендә җирләнә.
## Иҗаты
Индус Мәрданшин 32 ел дәвамында җәмәгатьчелек тәртибендә үзе оештырган "Җәлил чаткылары" әдәби-иҗат берләшмәсен җитәкли. Шагыйрь, дистәгә якын китап авторы.50 гә якын җырларына көй язылган, аерым китаплар нәшер ителгән.Язган шигырьләре, җырлары "	Сарман",	Җәлил чаткылары", "Җилләр җилкәне", "	Әлмәт җырлый", "	Азнакай тамчылары", "Син дә шагыйрь, мин дә шагыйрь", "Чаткылардан кабынган ялкын", "Җиде җил дуеныныда", "Гөлстан - иҗатчылар учагы" китапларында, " Мәйдан ","Мәгариф", "	Сөенбикә " журналларында, төрле газета битләрендә дөнья күргән."Тамчы җыры" китабы өчен ТРның беренче Президенты	Минтимер Шәймиевнең истәлекле бүләге белән бүләкләнә.
## Искәрмәләр
1. Илһамлы Сарман.-Казан:Яз,2017.-352 б
## Тышкы сылтамалар
*  Әдипләр 
* Һәркемнең дә була үз көзе

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Азнакай районында туганнар‏‎
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:1937 елда туганнар‏‎
Зәй районы флагы

**Зәй районы флагы** — Татарстан Республикасы «Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Зәй районы флагы Зәй муниципаль районы Советының № 98 карары белән 2006 елның 26 декабрендә расланган .

Район флагы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 97 номерлы астында теркәлгән.
## Тасвирлама

«Киңлеге озынлыгына 2:3 нисбәттәге, хач рәвешендәге дүрт тигез — чиратлаштырып ике кызыл һәм ике яшел өлешләргә бүленгән туры почмаклы тукыма. Флаг сабы ягында яшел өлештә ак төргәк һәм каурый урнашкан, икенче яшел өлештә — сары тамга сурәте, кисешкән урында — нурлары тукыманың кызыл өлешләрендә генә күрсәтелгән алтын кояш дискы».

## Символиканы нигезләү
Зәй районы флагы символлар һәм аллегорияләр теле белән төбәкнең табигый, икътисадый һәм тарихи-мәдәни үзенчәлекләрен чагылдыра торган район гербы нигезендә эшләнгән.

Гербта үзәк фигура — кояш (яктылык, энергия, җылылык образы) районның үсеш алган энергетика комплексын, прогресска һәм чәчәк атуга омтылышны гәүдәләндерә.

Төргәк һәм каз каләме районның танылган язучылары, шагыйрьләре, мәгърифәтчеләре, фән, мәгариф һәм сәнгать эшлеклеләре исемнәре белән дан тоткан рухи мәдәниятенең бай традицияләрен гәүдәләндерә.

Борынгы төрки билге — тамга, буыннар дәвамчанлыгы, тарихи хәтер, патриотизм, төбәкнең тарихи-мәдәни мирасы турында кайгыртучанлык символы булып тора.

Яшел җирлекләр районның табигый байлыгын, авыл хуҗалыгы производствосын билгели.

Флагның кызыл һәм яшел төсләр кулланып чәчәк атуы район халкының күпмилләтле һәм күп конфессияле составын символлаштырып чагылдыра.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, хөрмәт һәм акыл символы булып тора.

Ак (көмеш) — чишмә суы чисталыгы, камиллек, вөҗданлылык, үзара аңлашу.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек һәм тормыш үсеше, өмет символы.

Кызыл төс — батырлык, көч һәм матурлык, бәйрәмне символтеле белән чагылдыра.

Символиканы эшләүче коллектив: Р.Хәйретдинов, Р.Салихов һәм И.Миңнуллин (Казан), К.Мочёнов һәм В.Мишин (Химки), О.Афанасьева (Мәскәү), Р. Фәрдиев, Г. Таҗетдинов һәм М. Хуҗин (Зәй).

## Моны да карагыз
Зәй районы гербы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России
*  Бушканец Г. М. Территориальная геральдика Татарстана. XVI—XX вв. Журнал «Гербовед» № 82. апрель, 2005.

Төркем:2006 ел байракларыТөркем:Әлифба буенча байракларТөркем:Татарстан байракларыТөркем:Зәй  районы
Башкала (Үзәк) Казан Автовокзалы

«**Башкала» Казан үзәк автовокзалы**-Казан шәһәренең үзәк автовокзалы.Бу Татарстан башкаласында иң борынгы һәм иң зур автовокзал.

## Территориаль урнашу
Казан шәһәренең Үзәк борынгы районында - Вахитов районында урнашкан. Аннан ерак түгел Казан шәһәренең елга порты урнашкан. Автовокзал тирәсендә шулай ук ике парк бар : Кәрим Тинчурин исемендәге парк һәм яңа өйләнешүчеләр паркы. Якындагы «Г. Тукай мәйданы» метро станциясенә кадәр 2,5 километр.(адрес: Девятаева урамы, 15). Автовокзал иң кирәкле шәһәрара һәм төбәкара юнәлешләргә хезмәт күрсәтә. Ул Казанны башка башкалалар, шулай ук Уралның эре шәһәрләре белән бәйли. Казан автовокзалыннан көн саен Яр Чаллы, Чистай, Түбән Кама шәһәрләренә шәһәрара рейслар җибәрелә. Бөгелмә, Әлмәт, Баулы, Уфа, Стәрлетамак, Ульяновск.

## Тарих
Казан автовокзалы бинасы 1964 елда төзелгән. 2001 елда автоматлаштырылган система гамәлгә кертелгән, аның ярдәмендә билетлар сату вакыты бер минуттан да ким түгел.Автовокзал өч катлы корылмадан гыйбарәт.

## Инфраструктура
Автовокзал үз эченә ала: саклау камералары, кабымлыклар һәм буфет, көтү залы, алты билет кассасы, медицина хезмәте күрсәтү пункты, киосклар һәм юл товарлары белән кибетләр, банкмат. Балалар белән пассажирлар өчен төзекләндерелгән ана һәм бала бүлмәсе бар. Вокзал яны территориясендә парковка каралган. «Башкала» үзәк автовокзалы кунакларга һәм транзит пассажирларга «Портал»кунакханәсенең уңайлы номерларында урнаштыруны тәкъдим итә. Кунакханә төп корпустан 200 метр ераклыкта урнашкан. Билетларны автовокзал кассаларында сатып алырга яки махсус сайт аша рәсмиләштерергә мөмкин. Автовокзал сайтында автобуста урнашкан урыннар турында һәрвакыт мәгълүмат бар.
## Чыганаклар
•1. Казан Транспорты

•2. КАЗАН АВТОВОКЗАЛЫ

•3. Пассажирлар ташу КПАТП АҖ-1974 елдан бирле шәһәрара пассажирлар ташу лидеры 

•4. Казанда «башкала " үзәк автовокзалы

•5. Шәһәр яңалыклары, анонслар, Казан вакыйгалары