Зара Долуханова

**За́ра Алекса́ндровна Долуха́нова** (*Заруи́ Агасьевна Макаря́н/Макарья́н*, кияүдә — *Долуханя́н*; 15 март 1918, Мәскәү — 4 декабрь 2007, шунда ук) — совет, әрмән   һәм Россия  камера  җырчысы  (колоратур меццо-сопрано).

СССРның халык артисты (1990). Ленин премиясе (1966) һәм икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) лауреаты, Ватан алдындагы казанышлары өчен IV дәрәҗә ордены (2003).

## Биографиясе
Зара Александровна Долуханова Мәскәүдә Агасия Маркович һәм Елена Гайковна Макарьян гаиләсендә туган.

1933—1938 елларда  Гнесиннар исемендәге Өченче күрсәтмә дәүләт музыка техникумында (хәзер Гнесиннар исемендәге музыка училищесы) В.М.Беляева-Тарасевичта скрипкага укый. Техникум тәмамламый.

1939 елдан-А.А. Спендиаров исемендәге Әрмән опера һәм балет театры солисткасы, анда барлык куелышларда да беренче партияләрне җырлый.
 
Тиздән, опера сәхнәсен калдырып, концерт җырчысы буларак чыгыш ясый башлый. 1944 елдан — Бөтенсоюз радио һәм телевидение солисты, 1959 елдан-Мәскәү филармониясе солисты.

Дж.Россинидың шул ук исемдәге операсының беренче совет постановкасында *Золушка*  партиясен һәм аның  «Севильский цирюльник» операсында үзенчәлекле  *Розина* партиясен башкара.  *Керубино* (Свадьба Фигаро Моцарта), *Дениза* («Свадьба при фонарях» Ж. Оффенбаха) партияләрен, Дж.Россинидың   «Итальянка в Алжире» Дж. Россини операсында партиялар башкара.1969 елда  Дж. Пуччининың «Сестра Анджелика» операсының концерт башкарыуында  *Анджелика*  партиясе белән чыгыш ясый. 

Исполняла әсәрләр И. С. Бах, Г. Ф. Генделя, Дж. Верди, С. В. Рахманинов, К. Дебюсси, Ф. Пуленка, Г. В. Свиридова, С. С. Прокофьева, . Ф. Шуберта, Р Шумана, X. Вольфа, Г. Малера, Д. Д. Шостаковича, Р К. Щедрина, . М. Л. Таривердиева һәм башка бик күп композиторлар.

И.С. Бах, Г. Ф. Гендель, Дж. Верди, С. В. Рахманинов, К. Дебюсси, Ф. Пуленко, Г. В. Свиридов, С. С. Прокофьев, Ф. Шуберт, Р. Шуман, Х. Вольф, Г. Малер, Д. д. Шостакович, Р.К Щедрина, М. Л. Таривердиев һәм башка күп кенә композиторларның әсәрләрен башкара. Гастрольләргә күп чыга (Румыния, ГДР, Италия, Франция, Великобритани я, Греция, Аргентина, Чехословакия, Венгрия, США, Польша, Югославия, Япония, Израиль, Новая Зеландия и др.). Европа, Төньяк һәм Көньяк Америка, Азия, Австралия һәм Яңа Зеландия иң яхшы концерт залларында җырлый. Дөньяның күпчелек эре музыка үзәкләрендә концертлар даими һәм зур уңыш белән уза.

1957 елда Гнессиннар исемендәге Музыка-педагогия институтын тәмамлый  (хәзер Гнесиннар исемендәге Россия музыка академиясе).

1972 елдан бирле Гнесиннар исемендәге  Музыка-педагогия институтында укыта.  (1983 елдан-профессор, 1980-1985 елларда-соло  җырлау кафедрасы мөдире).

Ул музыка конкурсларының жюри эшендә  актив катнашкан. 

РФ театр әһелләре Берлеге әгъзасы (1977).

1990 елдан 1995 елга кадәр чорда Мелодия», «Monitor», «Austro Mechana» и «Russian Disc» фирмалары  сигез компакт-диск чыгара.

Башкару эшчәнлегеннән тыш, рәсем сәнгате белән дә мавыга.

2007 елның 4 декабрендә Мәскәүдә 90 нчы яшендә вафат була. Мәскәүнең Әрмән зиратында җирләнгән.

Калининградта «Янтарный соловей» Халыкара вокалчылар конкурсы 2007 елдан Зара Долуханова исемен йөртә.

### Гаиләсе

* Беренче ире-Александр Павлович Долуханян (1910-1968), әрмән совет композиторы, Әрмән ССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1958).
** Улы-Михаил Долуханов.
** Икенче ире-Игорь Яковлевич Ядров (1927-1998), архитектор
** Улы-Сергей Ядров. Оныгы Александр.
* Апасы-Дагмара Александровна (1916-2016), җырчы, СССРның халык артисты Павел Герасимович Лисицианның (1911-2004) хатыны.

## Бүләкләре һәм исемнәре

* II Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивалендә (Будапешт, 1949)  1нче премиясе
* Ёрмён ССРның атказанган артисты (1952)
* Әрмән ССРның Халык артисты (1955)
* РСФСР Халык артисты (1956)
* ССРБның Халык артисты (1990)
* Икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1951) —концерт-башкару  эшчәнлеге өчен
* Ленин премиясе (1966) —концерт-башкару  эшчәнлеге өчен(программасы 1963-1965)
* Роберт Шуман (1975, ГДР)  премиясе
* «Ватан алдындагы хезмәтләре өчен» ордены,  IV дәрәҗә (2003)
* «Сидәм  үзләштерү целинных җирләрне үзләштерү өчен»  медале (1956)
* «Шахтер даны» билгесе,  II дәрәҗә (1961)
* «Владимир Ильич Ленинның  100 ел тулу уңаеннан  фидакарь хезмәт өчен» (1970) медале
* «Хезмәт ветераны»  медале (1984)
* «1941-1945елларда .Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 50 еллыгы, » (1995) медале 
* «Мәскәүнең  850-еллыгы истәлеге  уңаеннан»  медале (1997)
* 1956 елда П. Робсон җырчыга Бөтендөнья тынычлык тарафдарлары хәрәкәтенең ун еллыгы уңаеннан «халыклар арасында тынычлыкны һәм дуслыкны ныгыту эшенә күренекле өлеш кертүе өчен " Бөтендөнья советы тарафыннан бирелгән Мактау грамотасын тапшырды»
* Казахстан ССР Югары Советы Президиумы грамотасы (1964)
* Белоруссия ССР Югары Советы Президиумы грамотасы (1965)
* Удмурт АССР Югары Советы Президиумы грамотасы (1979)
* Әрмән ССР Югары Советы Президиумы грамотасы (1984)
* Вокал сәнгатен һәм педагогик эшчәнлекне үстерү өчен мактау грамотасы (Гнесиннар исемендәге ГМПИ буенча 245 номерлы приказ). Гнесиннар, 1988)
* Социаль җырлау кафедрасы профессорының педагогик эшчәнлеге өчен рәхмәт хаты (Гнесиннар исемендәге ГМПИ буенча 253 нче приказ). 1993)
* Иҗади һәм педагогик эшчәнлеге өчен Мәскәү Хөкүмәтенең Мактау грамотасы (1998)
* РФ Мәдәният министрлыгының «Алтын Аполлон» һәм «музыкаль мөнәсәбәтләр» Истәлек билгесе (1998)
* «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгының мактау билгесе (1999)
* "Рус башкару сәнгате» фонды премиясе (2002))
* «Bella voce» студентлар вокалчылары конкурсында җиңүчене профессиональ яктан әзерләгән өчен бүләкләү (2003)
* Безнең Галактика йолдызларының берсенә " Зара» исемен бирү турында № 125 боерык (2003)
* «Сәнгатьтәге казанышлары өчен " грамотасы (2007)
*

## Фильмография

* 1965 — Любимая — *певица*





## Әдәбият

* *О. Черников*. Рояль и голоса великих. Серия: Музыкальная библиотека. Издательство: Феникс, 2011 г. Твердый переплет, 224 стр. ISBN 978-5-222-17864-5

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Незабываемые голоса. Зара Долуханова (Концерт 1971 года) (неопр.).  Телеканал «Культура». Дата обращения 18 февраля 2017.
* 90 лет со дня рождения Зары Долухановой (неопр.).  Телеканал «Культура» (15 марта 2008). Дата обращения 18 февраля 2017.
* «Острова». Зара Долуханова (неопр.).  Телеканал «Культура». Дата обращения 18 февраля 2017.
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Әрмәнстан ССР халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Төркем:Русия җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:4 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:15 март көнне туганнар
Төркем:Шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Атказанган артистлар