open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Воротынец районы

**Воротынец районы** () — Түбән Новгород өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Воротынец штб-ы.
## География
### Чиктәшлек

Район аша Идел елгасы ага.

## Тарих
1920 елга кадәр район җирләре Түбән Новгород губернасының Мәкәрҗә өязе, 1920—1929 елларда Түбән Новгород губернасының Лысково өязе составында булганнар.

Район 1929 елда төзелгән.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Воротынец|Воротынец шәһәр җирлеге]]**
# **[[Васильсурск|Васильсурск шәһәр җирлеге]]**
# Белавка авыл җирлеге
# Каменка авыл җирлеге
# Красная Горка авыл җирлеге
# Михайловское авыл җирлеге
# Огнев-Майдан авыл җирлеге
# Отары авыл җирлеге
# Семьяны авыл җирлеге
# Фокино авыл җирлеге
# Чугуны авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе районнары
Ак башлы комай

**Ак башлы комай** (*ак башлы сип*, ) — карчыга кошлар семьялыгының комайлар ыругыннан эре үләксә кошы.

Озын киң канатлары һәм киң койрык белән эре тазкара. Гәүдә озынлыгы 93–110 см, канатлар колачы 234–269 см. Тышкы күренеше тазкараларга хас — ак мамык белән капланган кечкенә баш, сузылган кәкре томшык, озынча каурыйдан яка белән озын муен, кыска түгәрәк койрык. Гәүдәнең төсе көрән, аскы яктан аксылрак җирәнсу төсмер белән.

Канат какмый очучы кош, тигез яссылыктан көчкә һавага күтәрелә. Төркемләрдә очрый.

## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Damir

**Damir** - tatarlarda häm başqa törkilärdä qullanıluçı isem.

İsem timer digänne anlata. Şulay uq rusçadan "DA zdravstvuyet MİR" (tatarçası - "yäşäsen tınıçlıq") digännän çıqqan digän fikerler dä bar.

Төркем:Татар исемнәре
Төркем:Башкорт исемнәре
Nürnberg xökeme

**Nürnberg xökeme** yäki **Nürnberg Xalıqara xärbi mäxkämäse** yä **Nürnberg tribunalı** - elekke natsist Almaniäse citäkçeläre östendä xalıqara mäxkämä xökeme. Nürnberg şähärendä (Almaniä) 1945-1946 yılda ütkärelgän. Natsist tärtibe waqıtında Nürnberg - natsist firqäseneñ başqalası bulğan.

1945 yılnıñ 20 noyäberennän 1946 yılnıñ 1 oktäbergä qädär **Xalıqara xärbi Nürnberg tribunalı**nda uzdırıla.

Nürnberg xökeme qararı buyınça *Hermann Wilhelm Göring, [[Риббентроп|Yoaxim fon Ribbentrop]], Wilhelm Keitel, Ernst Kaltenbrunner, [[Альфред Розенберг|Alfred Ernst Rozenberg]], Hans Frank, Wilhelm Frick, Yulius Streixer, Fritz Zaukel, Artur İnkvart, [[Мартин Борман|Martin Borman]] (üzennän başqa), Alfred Yodl* **ülem cäzası**na xökem itelä.

Tribunal qararı buyınça *SS, SD, gestapo oyışması, natsist firqäse* **cinäyätçel** bulıp sanala.

Natsist xökümäte häm wermaxt särğäskärlege Sovet ayırım qaraşqa qaramastan cinäyätçel oyışmalar bulıp sanalmağan.

Ğömerlek buyı törmägä *Rudolf Hess, Funk häm Erik Reder* xökem itelä.

15 yıllıq törmägä *[[Карл Дөниц|Karl Dönitz]]*  xökem itelä.

1946 yılnıñ 16 oktäberendä ülem cäzası başqarıla.

Hermann Wilhelm Göring törmädä ağu eçep ülgän.

## Sıltamalar
* Приговор трибунала
* Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 2-х томах. М. 1954
* Нюрнбергский процесс. Сборник материалов в 8-ми томах. М. 1991—1999
* Нюрнбергский процесс 1945-46 
* Спецпроект портала МГИМО "Нюрнбергский процесс: 65 лет с момента начала 
* Интервью с синхронным переводчиком в зале суда Т. А. Рузской 
* Уроки Нюрнберга 
* Полторак Аркадий Иосифович. Нюрнбергский эпилог (Мемуары)
* Международное уголовное правосудие: наказание за военные преступления.
* Нюрнбергский процесс 
* Фильм Нюрнберг: 40 лет спустя. (1986)
* С. Лебедева. Подготовка Нюренбергского процесса.  Издательство «Наука», М. 1975.

Төркем:Тарих
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Армияләрнең «Төньяк» төркеме

**Армияләрнең «Төньяк» төркеме** - (алман *Heeresgruppe Nord*) — Алман Кораллы көчләренең (вермахтның) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
1939 елның 1 сентябрьдә Алмания Польшага һөҗүм итә. 2 сентябрьдә Бөекбритания һәм Франция Алмания сугышны игълан иткәннәр; Икенче бөтендөнья сугышы башлана. 17 сентябрьдә көнчыгыштан Польшага Советлар Берлеге бәреп керә.

### Армияләрнең «Төньяк» төркемененнән армияләрнең «B» төркемен оештыру
**Армияләрнең «Төньяк» төркемен** Польшадан көнбатышка күчереп урнаштырылган һәм 1939 елның 12 октябрендә исемен алмаштырып армияләрнең «B» төркеме дип оештырылган.

1940 елның 18 декабрьдә Гитлер СССРга һөҗүм итү турындагы «Барбаросса» планны кабул иткән. Шул план буенча 1941 елның 22 июньдә ССРБ чикләр буенда өч армия төркеме (181 дивизия, шул исәптән 19 танк , 14 моторлаштырылган дивизия һәм 18 бригада), өч һава флоты булган.

### 1941 елның 22 июненә хәл

Гольдап—Мемель сызыгында фельдмаршал Вильгельм фон Лееб җитәкчелеге астында **армияләрнең «Төньяк» төркеме** (29 алман , 1нче һава флоты ярдәме белән) урнашкан. Аның составында  16нче *(ком. Эрнст Буш)* дивизия, 18-нче *(ком. Курт Вегер)* дивизия  һәм 4-нче танклар төркеме *(ком. [[Эрих Һөпнер|Эрих Гёпнер]])* берләштерелгән. 1941 елның 31 гыйнварында директива буенча, сәргаскәрлек аңа шундый бурычны бирде: Балтыйк буенда дошманның көчләрен кырып бетерергә, һәм Балтыйк диңгезнең портларны совет флотының терәк базаларсыз калдыру өчен яулап алырга. Балтыйк диңгезендә, армияләрнең «Төньяк» төркемгә ярдәмгә һәм Балтыйк флотына каршы хәрәкәтләр өчен алман сәргаскәрлеге якынча 100 кораб бүлеп биргән, шул исәптән 28 торпедалы катер, 10 миналы заградителе, 5 су асты көймәсе, сакчы кораблар һәм тральщиклар.

## Хронология
### 1939
1 сентябрьдән 5 октябрьга хәтле Армияләрнең «Көньяк» төркеме белән бергә Польшага басып керү генерал-полковник Герд фон Рундштедта командалаү астында  — «Вайс» операциясе.

### 1941
#### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
22 июньне. Шауляй юнәлешендә «Төньяк» армия төркеменең 4-нче танк төркеме Төньяк-Көнбатыш фронтының 8-нче армия саклауны ертты. Совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап, алман 41-нче моторлаштырылган корпусы Таурогенне басып алды, совет гаскәрләрен Дубиса елгасы артына алып ташлап. Эрих Манштейның 56-нчы мотокорпусы бер көн эчендә 80 км алга күчте, Каунастан төньяк-көнбатышрак районына чыкты һәм Арёгала янында Дубиса аша күперне басып алды.

#### Ленинград саклану операциясе
19 июльне «Төньяк» армия төркеме Ленинградка һөжүмне туктатты 18-нче армия Луга чигенә якынаюга кадәр һәм 4-нче танк төркеменең частьларын тәртипкә китерү өчен.

10 августны «Төньяк» армия төркеме гаскәрләре Новгород һәм Луга юнәлешенә һөжүмгә күчтә.

### 1943
Старая Русса операциясе

### 1944
* Балтыйк буе операциясе (1944)
* Нарва операциясе (1944)
* Таллин операциясе (1944)

## Командирлар
### Армияләрнең «Төньяк» төркеменәң сәргаскәрә
* Федор фон БокВильгельм фон Лееб Георг фон КюхлерВальтер МодельГеорг ЛиндеманЙоханнес ФриснерФердинанд ШёрнерЛотар РендуличВальтер Вайс

## Искәрмәләр

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Ташлык (Чатказ кушылдыгы)

**Ташлык** — Россия территориясеннән ага торган елга. Татарстанның Буа районы биләмәләрендә ага. Елга Чатказ елгасының уң ярына кушыла. Елга озынлыгы 9 км.

Төркем:Татарстан елгалары
Ак башлы гриф

**Ак башлы гриф** (*ак бугазлы Африка грифы*, ) — карчыга кошлар гаиләлегеннән эре ерткыч кош. Ак башлы грифлар төренә керә.

Африкада, Сахарадан көньякка таба киң таралган. Тәне озынлыгы - 75-80 см, канатын җәйсә 130-140 см-га да җитә ала. Авырлыгы 3-5 кг. Африка колаклы тазкарасына охшаган. Төсе - аклы көрән. Томшыгы зәңгәр, томшыгы очы кызыл.

Кеше яши торган урыннарда очрамый. Оясын агачларда кора. Үләксә, кош балалары, кәлтә еланнары, авыру хайваннар белән туклана.

## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Африка колаклы тазкарасы

**Африка колаклы тазкарасы** () — карчыга кошлар гаиләлегеннән эре ерткыч кош. Тазкаралар ассемьялыгына керә.

Африкада, Гарәбстан ярымутравында таралган. Тәне озынлыгы - 115 см, канаты 3 м-га кадәр җитә ала. Авырлыгы 10-14 кг. Ак башлы тазкарага охшаган. Төсе - кара-көрән. Томшыгы кара. Муенының ян-ягында колакка охшаш тән катламы бар.

Үләксә белән туклана.

Төркем:Тазкаралар
Африка ак янтыклы комае

**Африка ак янтыклы комае** () — карчыга кошлар семьялыгының комайлар ыругының төре. Кайвакыт аерым *Pseudogyps* ыругына кертелә.

Бу тазкара Африкада Сахрадан көньякка таба таралган. Гәүдә авырлыгы 4,2–7,2 кг, озынлыгы 94 см, канатлар колачы 218 см га кадәр. Үләксә белән туклана.

Төркем:Тазкаралар
Рүппел комае

**Рүппел комае** () — карчыга кошлар семьялыгының комайлар ыругыннан ерткыч кош. Алман зоологы Эдуард Рүппел хөрмәтенә аталган. 

Тазкара Африкада Сахрадан көньякка таба таралган. Гәүдә авырлыгы 4–5 кг, озынлыгы 65–85 см. Колонияләп яшиләр. Бер колониядә 10–1000 ләп оя була ала.

Бик зур биеклектә оча ала. Кошның 11 км биеклектә самолет белән бәрелеш вакыйгасы мәгълүм.

## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Һиндстан комае

**Һиндстан комае** () — карчыга кошлар семьялыгының комайлар ыругыннан эре ерткыч кош. Комайлар ыругына керә.

Тазкара Һиндстанның көнбатышында һәм Пакьстанның көньяк-көнчыгышында таралган. Элек бу төргә Һиндстанның көнчыгышында һәм Һинд-Кытай илләрендә торган тазкалар төркемнәрене дә кертелгәннәр, соңрак исә аерым Нечкә томшыклы комай () төренә аерып чыгарганнар.

Гәүдә авырлыгы 5,5–6,3 кг, озынлыгы 80–100 см, канатлар колачы 205–229 см.

Кызыл Китапка кертелгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Тазкаралар
Акыру

**Акыру** (*кычкыру, үкерү, шаулау*) — каты тавыш чыгаруга юнәлгән психомоторик активлык.

Хайваннарда акыру мәгълүмат бирү чыганагы булса, кешеләрдә ул стресска, уңайсызлыкларга реакция, организмның
эмоция белдерүе булып тора.

## Карагыз
*Пышылдау

## Чыганаклар
* :ru:Крик

Төркем:Физиология
Төркем:Тойгылар
Кара тилгән

**Кара тилгән** () — карчыга кошлар семьялыгының чын тилгәннәр ыругының ерткыч кош. Россия һәм Татарстанда очрый.

## Тасвир
Гәүдә озынлыгы 50–60 см, авырлыгы 800–1100 г, канат озынлыгы 41–51 см, канатлар колачы 140–155 см. Тешеләр иркәкләрдән бераз зуррак. Үсеп җиткән кошларның төсе: арка карасу көрән, түбә кайвакыт аксыл карасу таплар белән, чылгый каурыйлар карасу көрән, койрык каурыйлары көрән аркылы бизәк белән, корсак көрән еш кына җирәнсу төсмер белән. Томшык һәм аяклар сары. Төсле катлау аксыл-көрән яки сарылы-көрәнле.

Төркем:Чын тилгәннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Berençe çeçen suğışı

**Berençe çeçen suğışı** yä **İçkeriä bäysezlege öçen suğış** yä **Çeçen Cömhüriätendä RF konstitutsion tärtiben torğızu** — Rusiä ğäskärläre häm tanılmağan İçkeriä Cömhüriäte arasında 1994-1996 yılda bulğan suğış.

Suğış İçkeriädä häm Tönyaq Qawqaz qayber töbäklärendä bulğan.
## Tarix
1991 yılda Sovet Berlege tarqalğannan soñ bar elekke Sovet Cömhüriätläre üz bäysezlegen iğlan itälär, şul uq Çeçen Moxtari Cömhüriäte möstäqillegen iğlan itä.

Läkin Boris Yeltsin citäkçesendäge Rusiä xökümäte başqa Sovet cömhüriätlären irekkä çığarıp cibärep RSFSR eçendäge bulğan töbäklären azat itmi.

Rusiä xökümäte milli azatlıq xäräkäten ğäskärlär belän bastırırğa çişä.

1990 yılda ğomumçeçen kongressınıñ citäkçese Cäwhär Dudayev bulıp saylanğan. Ul töp maqsatın — bäysez Çeçenstan buldırırğa itep quyğan.

1991 yılda Dudayev Çeçenstan bätsezlegen iğlan itä.

1991-1994 yılda Çeçenstan çınında bäysez bula.

1993 yılda Çeçenstanda eçke säyäsi köräş başlana. Rusiä xökümäte şuşı köräştä uñışsız qısılırğa tırışa,  Dudayevka qarşı köçlären yaqlıy, läkin  şuşı oppozitsiä ciñelä.

### Suğış başlanuı

1994 yılnıñ 1 dekaberendä Rusiä hawa köçläre baş Çeçnä hawa alannarın bombağa tota.

11 dekaberdä Yeltsin 2169 nomerlı Ukaznı imzalıy, yağni Çeçenstanğa qarşı suğışnı iğlan itä.

31 dekaberdä Groznıy şähären qanlı höcüm başlana.

1994 yıldan 1996 yılğa qädär Berençe çeçen suğışı näticäsendä küp qorban belän Xäsäwyort şartnamäse imzalanğan. Rusiä ğäskärläre Çeçnädän çığalar, de fakto ciñelälär.

Berençe çeçen suğışı näticäsendä Çeçen Cömhüriäte İçkeriä çınında möstäqillekkä ireşä.

Berençe çeçen suğışınnan soñ Rusiä ğäskärläre Çeçenstannan kitälär häm Rusiädä küp terroristik aktlar bulğannar.

## Monı da qarağız
*İkençe çeçen suğışı

## Sıltamalar
* Россия и СССР в войнах XX века. Вооружённые конфликты на Северном Кавказе (1920—2000 гг.)  — подробная статистика потерь федеральных сил
* Первая чеченская война: миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.)

Төркем:Россия бәрелешләре
Төркем:Сугышлар
Бүреле

**Бүреле** — татар-башкорт яши торган төбәкләрдәге гидроним. 
Кара:
* Бүреле (Җаек кушылдыгы)
* Бүреле (Сакмар кушылдыгы)
* Бүреле (Саелмыш кушылдыгы)

Төркем:Гидронимнар
Täncin

**Täncin** (äyteleşe  )
(qıtayça: * 天津*, pinyin: *Tiānjīn*) - Qıtay Xalıq cömhüriäte şähäre, xalıq sanı buyınça öçençe qala. Üzäk baş idäräsendä şähär.

**Xalıq sanı buyınça dönyanıñ 5-nçe qalası.**

Xalıq sanı - 14 425 000 keşe (2009), mäydan - 11 943&nbsp;km², Eçke tulayım produkt - 750 mlrd. yuan'.

## Tarix

Mongol Yüän dinastiäse çorında (1271-1368) Täncin urınında toz çığaru citeşterüläre urnaşqan bulğan.

1368 yılda "**kük kiçüen saqlaw**" - *Tiäncinvey* dip yörtelä.

Nankin şähärennän Xanbalıq (*Pekin*) qalasına başqalanı küçerüdän soñ Täncin  tiz üsä häm Xanbalıq qapqasına äwerelä.

1858 yılda - ğädelsez **Täncin rus-qıtay traktatı**, 1885 yılda **Täncin şartnamäse** imzalanalar.

1900 yılda - İxetuan' kütäreleşe näticäsendä şähärgä çit il ğäskärläre kerälär.

1919 yılğa qädär Rusiä İmperiäse poçta bülege şähärdä urnaşa.

## Sıltamalar
* Räsmi sayt 

Төркем:Кытай шәһәрләре
Төркем:Кытай төбәкләре
Ğäräbstan diñgeze

**Ğäräbstan diñgeze** (ğäräpçä *بحر العرب‎‎*, farsıça *دریای عرب‎*, urdu *بحیرہ عرب,*, hindi *अरब*, somal. *Bada Carbeed*, inglizçä *Arabian Sea*) - Hind okeanı öleşe.

Könbatışta Ğäräbstan yarımutrawı, könçığışta Hindstan yarımutrawı belän çiklänelä.

Mäydanı - 3832 meñ km². Tiränlege - 5803 m.

Zur qultıqları - Ğädän qultığı, Oman qultığı, Kaç qultığı, Kambey qultığı.

Zur utrawlar: Sokotra, Lakkadivlar.

Hind yılğası kerä.

Töp portları: Mumbai, Qaraçı, Ğädän.

## İsem

Elegräk *Yäşel diñgeze*, *Ğädän diñgeze*, *Farsı diñgeze, Hind-Ğäräb diñgeze* dip yörtelgän.

## Sıltama
*Аравийское море // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Оман географиясе
Төркем:Йәмән географиясе
Төркем:Иран географиясе
Төркем:Пакьстан географиясе
Төркем:Сомали географиясе
Төркем:Һиндстан географиясе
Oman qultığı

**Oman qultığı** (ğäräpçä *خليج عمان‎‎ * — Khalīj ‘Umān, farsıça *دریای عمان‎* — Daryâ-ye ‘Omân) - Farsı qultığı häm Ğäräbstan diñgezen Ormuz buğazı aşa totaştıruçı qultıq.

Qultıq ozınlığı - 450 km, kiñlege - 330 km.

İñ zur tiränlege - 3694 m.

Qultıqnıñ könyaq yarı İranğa häm Paqstanğa iä, könyaq yarı - Omanğa häm Berläşkän Ğäräp Ämirleklärenä iä.

## Sıltamalar
*"The Countries and Tribes of the Persian Gulf" by Samuel Barrett Miles - 1966. p.&nbsp;148
*"The Life & Strange Surprising Adventures of Robinson Crusoe of York, Mariner". by Daniel Defoe. 1895. p.&nbsp;279

Төркем:Әлифба буенча култыклар
Төркем:Оман географиясе
Төркем:Берләшкән Гарәп Әмирлекләре географиясе
Төркем:Иран географиясе
Төркем:Пакьстан географиясе
Hind yılğası

**Hind** yä **İnd** yılğası (tibetçä *སེང་གེ།་གཙང་པོ *, qıtayça *印度河 Yìndù Hé*, päncäbiçä *دریاۓ سندھ Sindh*, puştu *اباسين‎ Abāsin*, urdu *دریائے سندھ*) - Könyaq Aziä zur yılğası, Gimalay tawlarında Qıtayda başı, İndiädä häm Paqstanda ağa.

Yılğa başı Tibet tawlığında urnaşa, tamağı - Ğäräbstan diñgeze tönyağında, Qaraçı şähäre yanında urnaşa.

Hind ozınlığı - 3180&nbsp;km, basseyn mäydanı - 960 800&nbsp;km².

Hind (Sindhu) - Veda Cideyılğalığı töp yılğası.

Yılğa çığanağı 5300 m diñgez östendä bieklektä urnaşa.

1000&nbsp;km artıq Qaraqorum tawları aşa ağa.

Sindhu iseme astında Gar-Dzangbo yılğası belän quğılu urınına qädär ağa, annan soñ Hind iseme astında.

Hind yılğası üzänlegendä qorı klimat.

## Qoyar yılğalar

## Sıltama
* WWF Global 200 Ecoregions — Indus River Delta

Төркем:Азия елгалары
Төркем:Кытай географиясе
Төркем:Һиндстан географиясе
Төркем:Пакьстан географиясе
İkençe çeçen suğışı

**İkençe çeçen suğışı** (Rusiädä räsmi räweştä: **Çeçenstanda kontrterroristik operatsiäse**) - Çeçen suğışınıñ ikençe öleşe, 1999 - 2000 yılda aktiv xärbi däwer, 2000 yıldan soñ pısqıp yanuçı nizağına äwerelä, älegä dä  konflikt däwam itä. Läkin 2009 yılnıñ 16 aprelendä KTO tärtibe yuqqa çığarıla.

## İke suğış arasında
1996 yılda *Xäsäwyort kileşüläre* imzalanğannan soñ 1996 yılda Çeçnädä xalıqara wäkilläre qatnaşqanda Aslan Masxadov prezident itep saylanğan.

Berençe suğıştan soñ Çeçenstanda küp qorallar qalğan häm qorallı törkemnär räsmi xakimiätne yış tanımağan. Prezident Masxadovnıñ böten Çeçenstan östendä tulı idäräse bulmağan.

Berkemgä buysınmıy torğan *qorallı törkemnär*, suğışçılar totıqlarnı alalar häm yolım aqçasın taläp itälär.

Qorallı terroristik oyışmalar häm radikal salafilär Könyaq Qawqazda tarala başlıylar.

## Suğış başlanuı

1999 yılda 7 avgustında Çeçenstannan Şämil Basayev citäkçelegendäge ayırım qorallı törkem Dağstan cirenä höcüm itälär. Alar tawlı rayonında radikal tärtipne urnaştırmaqçı bulalar.

Çeçnä prezidentı Aslan Masxadov Basayevnıñ höcümen ğäyeplägän.

Avgust ayında Rusiä köçläre çeçen suğışçılar belän suğışalar. Basayev köçläre Çeçenstanğa çigenergä duçar bulalar.

4-16 sentäberdä Mäskäwdä, Volgodonsk, Buynaksk şähärlärendä **toraq yortları şartlawları** bulğannar.

Şulay uq Räzän qalasında da yaña şartlaw äzerlängänen açıqlana, läkin şul şartlawlar äzerläwenä FSB köçläre "tikşerenülär" dip cawaplı bulğannar.

Läkin Rusiä xakimiäte barlıq teraktlarda Çeçenstan xökümäten ğäyeplägän häm Masxadovnıñ Basayevka qarşı tiskäre qaraşqa qaramastan Rusiä Masxadov citäklägän Çeçenstanğa qarşı yaña suğışnı başlıy.

23 sentäberdä Rusiä ğäskärläre Groznıy qalasın bombağa tota, 30 sentäberdä Çeçenstanğa kerälär.

2000 yılda Rusiä yağına Çeçenstan baş möftie Axmad Qadıyrov küçä, soñraq (05.10.2003)  ul Çeçenstan prezidentı itep saylana.

2002 yılnıñ 23-26 oktäberendä - **"Nord-Ost" Mäskäw spektaklendä totqınnı alu, 129 keşe wafat.**

2003 yılnıñ 5 dekäberdä - Yessentuki poyezdında terrakt, 41 keşe wafat.

2004 yılnıñ 6 fevralendä Mäskäw metrosında terrakt, 39 keşe häläq.

2004 yılnıñ 9 mayında - Groznıy stadionında terrakt, Çeçenstan prezidentı **Axmat Qadıyrov wafat bula**.

2004 yılnıñ 1-3 sentäberendä - **Beslan şähärendä terrakt, 334 keşe häläq, şul isäptän 186 - balalar.**

2005 yılnıñ 8 martında - 2-nçe İçkeriä prezidentı Masxadov Rusiä köçläre tarafınnan üterelä.

2006 yılda - Şämil Basayev üterelgän.

Soñğı waqıtta terroristik eşçänlek Çeçenstannan Dağstanğa küçerelä.

## Monı da qarağız
*Berençe çeçen suğışı

## Sıltamalar
* Вторая чеченская война: Победа, которой не было (февраль 2000 — октябрь 2002)
* Россия и СССР в войнах XX века. Вооружённые конфликты на Северном Кавказе (1920—2000 гг.) — подробная статистика потерь федеральных сил
* Первая чеченская война: миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март-июнь 1995 г.)

Төркем:Русия бәрелешләре
Төркем:Сугышлар
1356 ел

## Вакыйгалар
* Литва кенәзе Ольгерд Брянск, Ржев шәһәрләрен басып ала.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1356 ел
Төркем:Еллар
1245 ел

## Вакыйгалар
* 1225-1245 елларда Смоленск кенәзлеге Литвага каршы сугыша.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1245 ел
Төркем:Еллар
1395 ел

## Вакыйгалар
* Литва кенәзе Витовт Смоленскны басып ала һәм үз вәкилен шәһәрнең идарәчесе итеп куя.
* 15 апрель — Терек елгасы буендагы сугыш

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1395 ел
Төркем:Еллар
Кстово

**Кстово** () — Түбән Новгород өлкәседәге кече шәһәр, Кстово районының административ үзәге.

Халык саны — 66 641 кеше (2010).
## География
Шәһәр Идел елгасының уң ярында, <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М7</span> «Идел» магистраленда, Түбән Новгороддан 29 километр көнчыгыштарак урнашкан.
## Тарих
Беренче тапкыр XV гасырның башында *Кстовская* авылы буларак телгә алынган.

1950-елларда нефть эшкәртү үзәгенә әверелгән; монда нефть эшкәртү заводы, ТЭЦ, һ. б. предприяиеләр төзеләләр.

1954 елда шәһәр тибындагы бистә, 1957 елда — шәһәр статусы берелә.
## Халык

### Милли состав

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
1404 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1404 ел
Төркем:Еллар
Иксанова

**Иксанова** — фамилия. Татар теленә гарәп теленнән кергән Ихсан («*ярдәм*») исеменнән ясалган **Ихсанова** фамилиясенең фонетик варианты.
* Айсылу Иксанова, *2009 елдан  опера һәм балет театры (*Уфа*) режиссеры*.
* Илсөяр Иксанова, *шагыйрә*.
* Нәфирә Иксанова (1951), педагог, хор дирижеры, режиссер.  БР атказанган сәнгать эшлеклесе (2004) һәм атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).
----
* **[[Иксанов]]**
* **[[Ихсанов]]**

Төркем:Фамилияләр
Дифтерия

**Дифтери́я** (грекча diphtherion - юка тире, яры, кабык), токсиген коринебактерияләр китереп чыгаручы, инфекция үтеп кергән урында фибриноз ялкынсыну белән барган һәм күбесенчә йөрәк-тамыр белән нерв системасына зыян китерүче кискен йогышлы авыру. Күбесенчә балаларда була.

## Чыганаклар
Шувалова, Е.П. Инфекционные болезни: учебное пособие для вузов/ Е.П. Шувалова, Е.С. Белозеров, Т.В. Беляева, Е.И. Змушко; Под ред. Е.П. Шуваловой. - Ростов н/Д: Изд-во «Феникс», 2005. - 960 с.

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Кызыл тилгән

**Кызыл тилгән** () — карчыга кошлар семьялыгының чын тилгәннәр ыругының ерткыч кош.

Европа, Кавказ, Иран, Кече Азияда һәм Африканың төньяк-көнбатышында очрый. Сирәк төр, дөньяда 17–28 мең пар булып исәпләнә, болардан күбесенчә Франция, Германия һәм Испаниядә оялый. Россия җирләрендә аерым парлар Калининград өлкәсендә, Псков өлкәсенең көньяк-көнбатышында һәм, ихтимал, Кавказның Кара диңгез яр буенда очрый. Россия Кызыл китабына кертелгән.

## Тасвир

Урта зурлыктагы кош. Гәүдә озынлыгы 61–72 см, авырлыгы 900–1400 г, канат озынлыгы 47,5–53 см, канатлар колачы 175–200 см. Башы һәм муены аксыл соры. Күзләре гәрәбә төсендәге, тирәли сары таплар белән. Томшык нигездә сары, очында куе соры яки кара, үткен, бөгелгән. Гәүдәсе нәфис. Канатлары озын, канат какмый очу вакытында V-сыман сузылган. Койрыгы озын, сәнәксыман уемы белән, еш кына бөгелә. Каурыйлары җирәнсу коңгырт, беренче рәтендәге чылгый каурыйлары ак кара очы белән, икенче рәтендәге — куе соры. Аяклары ачык сары, кайвакыт җирдән яхшы күренәләр. Җенси аермалыклар күренмиләр.

## Яшәү рәвеше
Ау вакытында зур булмаган биеклектә канат какмый оча. Корбанны күреп тиз аска төшә һәм аны тырнаклый. Кайвакыт үләксә белән туклана.

Төркем:Чын тилгәннәр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Laperuz buğazı

**Laperuz buğazı** - Xokkaydo utrawı tönyaq qırıyı häm Saxalin utrawı könyaq oçı arasında buğaz. yapun häm Oxot diñgezlären totaştıra.

Buğaz ozınlığı - 93&nbsp;km, iñ tar öleşe kiñlege - 43&nbsp;km, urtaça tiränlege - 20–40 m, iñ zur tiränlege - 118 m.

Qışın boz belän qaplana.

1787 yılda frantsuz diñgez säyäxätçese **Jan Fransua de Laperuz** buğaznı açqan. Anıñ istälegenä buğaz atalğan.

Yapunstan yarında Vakkanay portı urnaşa.

Buğazda qıyalı utraw - **Qurqınıçlıq taşı** urnaşa.

## Sıltama

* Лаперуза пролив  //

Төркем:Әлифба буенча бугазлар
Төркем:Русия бугазлары
Төркем:Япония географиясе
Tän-Şän

**Täñre taw** yä **Tän-Şän** yä **Tyan Şan**   (qıtayça *天山山脈*, pinyin *Tiānshān shānmài*, uyğırça *Teñri tağ/Тәңри тағ*, qırğızça *Теңир-Тоо*, qazaqça *Тәңір тау*, üzbäkçä *Tyan Shan*) - Üzäk Aziädä, dürt illärdä - Qırğızstanda, Qıtayda, Qazaqstanda, Üzbäkstanda - urnaşqan taw sisteması.

## İsem

Törki tellärdä **Täñre taw** dip yörtelä. Zamanında biredä **Törki qahanlığı** urnaşqan, borınğı törki däwlätendä **Täñreçelek** dine taralğan bulğan, häm taw sistemasınıñ iñ zur tawı Xan-Täñre dip yörtelgän.

Qıtayça *Tän-Şän* - 天山 - **"kük tawları"** digän süz. Tän-Şän süze dönyada yışraq qullanıla.

## Taswir

Tän-Şän sistemasına 6000 m biegräk bulğan 30 taw tübäse kerä.

Şuşı tawlar dönyada iñ biek tawlar berse bula.

Tän-Şän iñ biek tawı - **Ciñü tübäse** (Tomur, **7439 m**) Qırğızstan häm Qıtaynıñ Şeñcan-Uyğır moxtari töbäge çigendä urnaşa.

Bieklek buyınça Tän-Şän ikençe tawı - **[[Хан Тәңре|Xan-Täñre]] (6995 m)** Qırğızstan häm Qazaqstan çigendä urnaşa.

Üzäk Tän-Şän: Esse-Kül taw çılbırı Esse-Kül küle belän, Narın, At-Başın häm Fergana taw çılbırı.

Könçığış Tän-Şän (4-5 meñ m bieklege): Tönyaq Eñelçek bozlığı, yılğalar: Narın, Çu, İli.

Tän-Şän ozınlığı (könbatıştan - könçığışqa) - 2500&nbsp;km.

## Tikşerenülär

Berençe Awrupanıñ Tän-Şän tikşerenüçese 1856 yılda **Petr Semönov** bulğan, üz xezmätenä öçen "**Semönov-Tän-Şänskiy**" titulına layıq bulğan.

## Ädäbiät
*Чупахин В. М. Физическая география Тянь-Шаня: (Природно-географические особенности, основные вопросы ландшафтного картирования и комплексного физико-географического районирования) / Академия наук Казахской ССР, Отдел географии. — Алма-Ата: Издательство Академии наук Казахской ССР, 1964. — 374 с. — 1300 экз. (в пер.)

Törkem:Таулар
Армияләрнең «Курляндия» төркеме

**Армияләрнең «Курляндия» төркеме** - (алман *Heeresgruppe Kurland*) — Алман Кораллы көчләренең (Вермахтның) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих

## Командирлар
### Армияләрнең «Курляндия» төркеменең сәргаскәрләре
* Хайнрих фон Фитинхофф 15.01.1945—10.03.1945
* Лотар Рендулич 12.03.1945—25.03.1945
* Карл Һилперт 25.03.1945—09.05.1945

## Армияләрнең «Курляндия» төркеменең сугыш составы
* 16-нчы армия
** 16-нчы армия корпусы
*** 81-нче җәяүле гаскәр төмәне
*** 21-нче кыр төмәне
*** 300-нче запас төмәне
** 38-нче армия корпусы
*** 122-нче җәяүле гаскәр төмәне
*** 329-нчы җәяүле гаскәр төмәне
** 6-нче СС армия корпусы
*** 12-нче танк төмәне
*** 19-нче СС гаскәре гренадер төмәне (латыш)
*** 24-нче җәяүле гаскәр төмәне
* 18-нче армия

## Искәрмәләр

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Боррелиоз

**Лайм чире (боррелиоз)** — кузгатучысы камчылы спирохета Borrelia burgdorferi булган инфекцион чир. Йоктыру каты кабырчыклы Ixodes гаиләлегендәге талпан чагу нәтиҗәсендә була (рәс.  24.26а, б). Инфекция чыганагы күп төрле имезүчеләр, аеруча боланнар була ала.  Чир Төньяк Америка, Ауропа һәм Азиянең уртача климат өлкәләрендә эндемияле  санала. Системалы күренешләре катлаулы, аларны шартлы рәвештә башлангыч һәм  соңлаганнарга бүләләр.

1. Башлангыч күренешләре талпан чакканнан берничә көннән соң тиредә үзенчәлекле  боҗрасыман зураючы таптан — хроник күчүче эритемадан (рәс. 24.26в) башлана,  бу гомуми симптомнар һәм лимфаденопатия белән бергә була ала.

Бу халәт берничә атна була ала һәм дәвалаусыз бетә. Өзлегүләр —  неврологик (баш мие нервлары парезы, менингит) һәм шулай ук йөрәк ягыннан  (үткәрүчәнлеге бозылу, миокардитлар) — башлангыч күренешләрдән 3-4 атнадан  соң барлыкка килә ала.

2.      Соңлаган  күренешләре. Эре буыннарның хроник артриты, полинейропатия һәм энцефалопатия.  Кайбер авыруларда тире йомшак консистенциягә керә, таплы була һәм нәтиҗәсендә  ялтыраучы атрофияле өлкәләр ясалуга китерә (хроник атрофияле акродерматит).

3.      Тикшерүләр.  ПЧҖ һәм ИФА.

4.     Кискен чорда дәвалауга доксициклин яки  амоксициллин эчкә кабул итү керә. Офтальмологик, йөрәк, буын яки неврологик  күренешләр белән авыруларга вена эченә цефтриаксон 2 г/тәү 14-28 көн  дәвамында кертү кирәк. Кисәтү буларак талпан чакканнан соң 72 сәг. эчендә  доксициклин билгелиләр.

NB Эндемияле районнарда саклану киемен һәм  репеллентлар куллану кирәк.

5.    Офтальмологик күренешләре. Вакытлы  фолликуляр конъюнктивит, кератит, эписклерит, склерит, увеит, орбиталь  мускуллар миозиты, күрү нервы невриты, күз йөртүче нервларның парезы һәм  кайтма Һорнер синдромы.

**Боррелио́з яки Лайм чире**, хроник күчүче эритема, иксод талпаннары боррелиозы, күптөрле клиник чагылышлар белән барган, күп очракта билгеле тәртиптә барган - беренчел җәрәхәт - эритема, үзәк һәм периферия нерв системасы, йөрәк һәм зур буыннар зарарлану сыйфатлары белән барган табигый-чыганаклы инфекцион, күпчелек очракта — трансмиссив чир. Авыруны китереп чыгара спирохета (Borrellij burgdorferi).

Лайм чире (боррелиоз) — камчылы спирохета Borrelia burgdorferi китереп чыгарган һәм төрле эре имезүчеләрдә, аеруча боланнарда паразитлык итүче Ixodes төрендәге каты кабырчыклы талпаннар тешләү белән күчүче инфекцион чир (24 нче бүлекне кара).

1. Увеит сирәк үсеш ала һәм алгы яки арадаш увеит, периферияле мультифокаль хориоидит, перифлебит һәм нейроретинит буларак билгеләнә ала.

2. Башка күренешләр. Фолликуляр конъюнктивит, эписклерит, кератит, склерит, күз мускуллары миозиты, күрү нервы невриты, күз йөртүче нервлар парезы, кайтма Һорнер синдромы.

3. Увеит дәвалавын кортикостероидлар белән башкаралар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Шувалова, Е.П. Инфекционные болезни: учебное пособие для вузов/ Е.П. Шувалова, Е.С. Белозеров, Т.В. Беляева, Е.И. Змушко; Под ред. Е.П. Шуваловой. - Ростов н/Д: Изд-во «Феникс», 2005. - 960 с.
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Армин

**Арми́н** (Arminum), (C10H14NO5P).  холин-эстеразага каршы көчле дару. Кызгылт-сары
сыеклык, суда һәм органик эреткечләрдә эри. 1:20 000—50 000 нисбәтендә офтальмологиядә күз
эчендәге басымны төшерү яки атропин мидриазын бетерү өчен кулланыла.

## Чыганаклар
* Ветеринарная медицина: Русско-татарский энциклопедический словарь / Авт.-сост.:
В39 Ф.Г.Набиев, Г.Ф.Кабиров, Г.3.Идрисов, М.X.Харисов; Под общ. ред. Ф.Г.Набиева.— Казань:
Магариф, 2010.— 495 с.

Төркем:Дарулар
Esse-Kül

**Esse-Kül**, şulay da **Essek-Kül**, **Issıq-kül** (qırğızça *Ысык-Көл*) - Qırğızstannıñ iñ zur küle, ağımsız, dönyanıñ iñ zur mäydanlı küllär isemlegendä 25-nçe urında, dönyanıñ iñ tirän küllär isemlegendä 7-nçe urında tora.

Cömhüriätneñ könyaq-könçığış öleşendä, Tän-Şän taw tözmäse arasında (Küngey (Könyaq) Alataw häm Terskey (Tönyaq) Alataw), **1609 m**  diñgez östendä bieklegendä urnaşa.

Ağımsız kül, 80 keçe qoyar yılğası bar, iñ zur qoyar yılğası -  Tüp, Cärğalan.

Kül su däräcäse üzgärüçän.

Külneñ suı tozlı, tozlılığı - 5,90 ‰.

Su küläme - 1738 km³, kül öslege mäydanı - 6236 km², yar sızığı ozınlığı - 688 km, urtaça tiränlege - 278 m, iñ zur tiränlege - 702 m.

Esse-Kül könçığıştan könbatışqa yıraqlığı - 182 km, könyaqtan tönyaqqa - 58 km.

Ütä kürenmälelek buyınça dönyanäñ ikençe küle (Baykaldan soñ).

## İsem

Kül qışın tuñmıy, şuña kürä *Esse-Kül* dip yörtelä (üzbäkçä *İssiq-Kül*).

Läkin ğalim E. Morzayev qaraşı buyınça isem **"İzge"** (ızıq) süzennän kilep çığa.

## Tikşerenülär

Qıtay qulyazmasında II üasırda b.e.q. "Je Xay" (**cılı diñgez**) bularaq telgä alına.

XIX ğasırda Räsäy ğalime **N.M. Prjevalskiy** Esse-Kül  tikşerä başlıy. Anıñ wäsiäte buyınça ul Esse-Kül yarında kümelgän.

## Turizm

Esse-Kül - Qırğızstan turizmnan keremnär töp çığanağı.

Sovet zamanında biredä zur turistik ağım bula. Älegä dä öleşçä saqlana.

Esse-Kül iñ yaratqan turist urınnarı - Çolpon-Ata, Qaraqul, Bosteri, **Tamğa** (tatarlar salınğan awıl).

Kübese Esse-Külgä kilüçe turistlar - Qazaqstannan, Qırğızstannan, Rusiädän.

## Mädäniättä
Böyek sovet, ğırğız yazuçısı Çıñğız Aytmatov Esse-Külgä küp äsärlärne häm iñ tanılğan povesten "Aq paroxod" bağışlağan.

## Ädäbiät
*    Кублицкий Г. И. По материкам и океанам: Рассказы о путешествиях и открытиях. — М.: Детгиз, 1957. — 326 с.
*    Узин С. В. Горячее озеро // Тайны географических названий / С. В. Узин; Художник Е. С. Скрынников. — М.: Географгиз, 1961. — С. 11-20. — 104 с. — 40 000 экз. (обл.)
*    Рукавишников Б. И. Озеро Иссык-Куль и хребет Терскей-Алатау. — М.: Физкультура и спорт, 1970. — 120 с. — (По родным просторам). — 25 000 экз. (обл.)

Törkem:Күлләр
Balxaş

**Balxaş** yä **Balqaş** (qazaqça *Балқаш*) - Qazaqstan könçığış-könyağında urnaşqan yartı töçe kül.

Zurlıq buyınça dönyanıñ ikençe kibmi torğan tozlı küle (Kaspiy diñgezennän soñ) häm iñ zur küllärneñ 13-nçe urında tora.

Kül tar buğaz belän ike öleşkä bülenä, könbatış öleşendä - töçe su, könçığış öleşendä - tozlı su.

Kül Qazaqstannıñ Almatı, Cambıl, Qarağanda ölkälärendä urnaşa.

Küldän könbatışta Betpaq-Dala çüle, tönyaqta - Qazaq Tawlığı (Sarıarqa), könyaqta - Çu-İli tawları urnaşa.

## İsem

Balxaş iseme tatar, qazaq, altay telendä "balqas" süzennän kilep çığa, "balqas" - "tümgäkle sazlıq" digän süz.

## Riwäyät

Borınğı riwäyät buyınça bay *Balxaş-sixerçe*neñ  güzäl *İli qızı* bulğan. İligä öyläner öçen küp kiäwlär kilgännär: Qıtaydan, Mongoliädän, Boxaradan. Läkin **İli** yarlı **Qaratal**-kötüçegä ğaşıyq bulğan.

Qaratal bäygedä otqan, läkin yarsulı Balxaş anı quğan. Balxaş qızı İli şunı belep tuğan öydän qaçqan häm ike söyüçe ike yılğağa äylängän.

Ämma İli ätise Balxaş ğaşıyqlar quşılmas öçen alar  arasında töşkän.

*Şulay itep Balxaş kübekle külenä äylänep ğaşıyq buluçı [[İli yılğası]]n häm Qaratal yığasın  mäñgegä büleşkän.*

## Ädäbiät
*Мариковский, П. И. Вокруг синего озера : (Повесть об озере Балхаш). — Алматы, 2000. — 295 с.
*Мариковский, П. И. Забытые острова [Оз. Балхаш]. — М.: Мысль, 1991. — 238 с. — ISBN 5-244-00563-4
*Остроумова, Л.П., Шапов, А.П. Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1995. — 269 с. — ISBN 5-286-01135-7
*Романова С. М., Казангапова, Н. Б. Озеро Балхаш — уникальная гидроэкологическая система. — Алматы: *Добровол. о-во инвалидов войны в Афганистане - Братство, 2003. — 175 с. — ISBN 9965-25-105-3
*Самакова А. Б. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. — Алматы: Каганат, 2003. — 583 с. — ISBN 9965-25-136-3
*Сапожников Д. Г. Современные осадки и геология озера Балхаш. — М., 1951.

Төркем:Күлләр
1130-еллар

**1100 нчы еллар** — 1130 елда башланган һәм 1139 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
### Русь
* 1132 елда, Мстислав - Владимир кенәзе үлгәннән соң, Русь берничә кенәзлегенә таркала: Новгород кенәзлеге, Владимир-Сүздәл кенәзлеге, Галич-Волын кенәзлеге, Чернигов кенәзлеге, Рязань кенәзлеге, Полоцк кенәзлеге, Смоленск кенәзлеге, һ.б.

Төркем:Унъеллыклар
Армияләрнең «A» төркеме

**Армияләрнең «A» төркеме** — (алман *Heeresgruppe A*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
### Төркемне оештыру. Көнбатышта кампания
1939 елның октябрендә Гаҗәп сугышы вакытында Рейнланд-Пфальцта 12-нче һәм 16-нчы армиялардан **армияләрнең «A» төркеме** оештырыла. 1940 елның май аенда, Францияга һөжүм итергә әзерләнгән чакны, төркемгә 2-нче белән 4-нче армияларны кушалар.

### 1943—1944 елның кыш-яз кампаниясе
1943—1944 елның кыш-яз кампаниясен Кызыл Армия Украинаның Уңъягында зур һөҗүм (Днепр-Карпаты опреациясе, 24 декабрь 1943 — 17 апрель 1944) белән башлый. Дүрт айлы һөҗүм нәтиҗәсендә алман «Көньяк» һәм «А» армияләр төркемнәре тар-мар ителәләр; Кызыл Армия Украина Уңъягын һәм кайбер көнбатыш өлкәләрен азат итәләр, ә көньякта ССРБ дәүләт чигенә чыгалар; 28 мартта, Прут елгасы аша чыккач, совет гаскәрләре Румыния территориясенә керәләр.

Һөҗүмдә 1-нче, 2-нче, 3-нче һәм 4-нче Украина фронтларның гаскәрләре, Кара диңгез флоты һәм Азак хәрби флотилиясенең кораблары һәм партизаннар катнашканнар; һөҗүм нәтиҗәсендә фронт 250—450 километрга көнбатышка, Ковель — Тернополь — Черновцы — Бельцы сызыгына күчкән.

## Командирлар
### Армияләрнең «Көньяк» төркеменәң сәргаскәрләре

## Армияләрнең «A» төркеменең сугыш составы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Великая война
* Генштаб.ру 
* Восточный фронт 
* Der angriff

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Лысково районы

**Лысково районы** () — Түбән Новгород өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Лысково шәһәре.
## География
### Чиктәшлек

Район аша Идел елгасы ага.

## Тарих
Район 1929 елда төзелгән.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 96,9%, чуашлар — 1,0%.
## Административ бүленеш
# **[[Лысково|Лысково шәһәр җирлеге]]**
# Берендеевка авыл җирлеге
# Валки авыл җирлеге
# Кириково авыл җирлеге
# Красный Оселок авыл җирлеге
# Леньково авыл җирлеге
# Трофимово авыл җирлеге
## Моны да карагыз
* Мәкәрҗә ярминкәсе
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе районнары
Ленск

**Ленск** (, ) — Россия шәһәре, Якутия Республикасы Ленск районының административ үзәге.

Халык саны — 24 955 кеше.

## География
Ленск Лена елгасының сул ярында, Лена буе платосында, Якутскидан 840 километр көнбатыштарак урнашкан. 
### Климат
* Уртача еллык температура — -5,4&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,6 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 71%



## Тарих
1663 елда Мухтуй исемле эвенк торлагы урынында нигезләнгән. 1730-елларда биредә почта станциясе ачыла.

XIX—XX гасырның башында — сәяси сөрген урыны.

Бистәнең үсеше Вилюй бассейнындагы алмаз чыганакларны ачу һәм эшкәртү белән бәйле. Шул чыганакларга иң якын Лена елгасында урнашкан урыны буларак, Мухтуя Мирный шәһәренең төзелеше өчен базасына әверелгән.

1957 елда эшчеләр бистәсе статусы бирелә. 1963 елда Мухтуя эшчеләр бистәсе **Ленск** шәһәренә үзгәртеп корылган.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 81,0%, украиннар — 4,7%, сахалар — 4,5%, татарлар — 1,5%.

## Икътисад
Эре порт.

"Якуталмаз" берләшмәсе, урман һәм агач эшкәртү сәнәгатенең предприятиеләре, төзү материаллар комбинаты, эре панельлы йортлар салу заводы. Азык-төлек сәнәгатенең предприятиеләре.
## Галерея


Файл: Ленск 2.jpg|
Файл: Ленск2.jpg|Ленск күренеше
Файл: Памятник Ямщикам(Тройка).jpg|Ямчыларга һәйкәл
Файл: Бульвар им. Ягнышева.jpg|Ягнышева бульвары


## Искәрмәләр

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Төркем:Ленск районы торак пунктлары
Ялгат

**«Ялгат»** () — Сембер өлкәсе эрзә газеты. 
 
2001 елның июлендә Сембер өлкәсе губернатор Владимир Шаманов боерыгы буенча оештырылган.

Газета материаллары эрзә һәм рус телләрендә чыгарыла.
## Искәрмәләр

Төркем:Эрзәчә гәҗитләр
Төркем:Сембер өлкәсе гәҗитләре
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
İli yılğası

**İli yılğası** (qazaqça *Іле*, qıtayça *伊犁河*) - Qazaqstannıñ Almatı ölkäsendä häm Qıtaynıñ Şeñcan-Uyğır moxtari töbägendä ağa toröan yılğa.

Almatı ölkäseneñ iñ zur yılğası.

Yälğa baüı Tän-Şändä (Qıtay) 3540 m bieklegendä urnaşa.

Yılğa ozınlığı - 1439&nbsp;km, 815&nbsp;km Qazaqstanda urnaşa (56,6).

Balxaş külenä quşa häm Balxaş suın töçe itep yasıy.

İli iñ biek üzäne Qıtayda 6345 m bieklegendä urnaşa (Agiäz tarlawığı).

İli yılğasında Qapçağay susaqlağıçı urnaşa.

## Qoyar yılğalar

İli iñ zur qoyar yılğaları: Qurtı, Qaskelen, Talğar, Türgen, Çiläk (qaz. Şelek), Şarın, Xorğos, Qaş, Künes h.b.

## Toraq punktları

İli yılğası buyında Qapçağay, Baqanas, Ğ olcah.b. toraq punktları urnaşa.

## Tarix

1729 yılda İli yılğasında qazaqlar häm conğarlar arasında zur bäreleş bulğan.

## Riwäyät

Borınğı riwäyät buyınça bay *Balxaş-sixerçe*neñ  güzäl *İli qızı* bulğan. İligä öyläner öçen küp kiäwlär kilgännär: Qıtaydan, Mongoliädän, Boxaradan. Läkin **İli** yarlı **Qaratal**-kötüçegä ğaşıyq bulğan.

Qaratal bäygedä otqan, läkin yarsulı Balxaş anı quğan. Balxaş qızı İli şunı belep tuğan öydän qaçqan häm ike söyüçe ike yılğağa äylängän.

Ämma İli ätise Balxaş ğaşıyqlar quşılmas öçen alar  arasında töşkän.
Şulay itep Balxaş kübekle külenä äylänep ğaşıyq buluçı  İli yılğasın häm Qaratal yığasın  mäñgegä büleşkän.
## Sıltamalar
* Рыбный мир Или 
* Долина Или

Төркем:Азия елгалары
Солтанай (мәгънәләр)

* Солтанай (Кушнаренко районы) — Башкортстанның Кушнаренко районында урнашкан торак пункт.
* Солтанай (Калтасы районы) — Башкортстанның Калтасы районында урнашкан торак пункт.
* Солтанай (Барда районы) — Пермь краеның Барда районында урнашкан торак пункт.
* Солтанай (Чиләбе өлкәсе) — Чиләбе өлкәсеның Коншак районында урнашкан торак пункт.
Келәүле районы

**Келәүле районы** () — Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Үзәге — Келәүле станциясе.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
1928 елга кадәр район җирләре Самар губернасының Бөгелмә һәм Богырыслан өязләренә кергәннәр иде. Район 1928 елның 15 июлендә барлыкка килгән. 1963 елда район бетерелә, территориясе Шонталы районы составына кертелгән. 1965 елда район төзәтелгән.

1991 елда район составыннан Камышлы районы аерылып чыгарыла.

## Халык

### Милли состав

## Район җирлегендә туган күренекле шәхесләр
* Радик Газизов (1973, Яңа Нарат), «Яктылык» мәктәбе директоры (2012 елдан, Самара).

## Административ бүленеш
# Келәүле авыл җирлеге
# Борискино-Игар авыл җирлеге
# Иске Байтирмеш авыл җирлеге
# Иске Маклавыш авыл җирлеге
# Иске Семенкино авыл җирлеге
# Иске Сосны авыл җирлеге
# Русское Добрино авыл җирлеге
# Урдалы (Назаровка) авыл җирлеге
# Усаклы авыл җирлеге
# Чёрный Ключ авыл җирлеге
# Яңа Сосны авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Самар өлкәсе районнары
Xuanxe

**Xuanxe** yä **Sarı Yılğa** (qıtayça *黃河, Huáng Hé*) - Qıtay yılğası, Aziäneñ iñ zur yılğalarınıñ berse. Xuanxe qıtayça "sarı yılğa" digän süz. Yılğa suında küp balçıq bulğanlıqqa kürä "sarı yılğa" dip yörtelä.

Sarı Yılğa töşkän diñgez şulay da Sarı diñgez dip atala.

Xuanxe yılğası basseynı - qıtay milläte barlıqqa kilüe urını bulıp sanala.

Xuanxe yılğası başı Tibet tawlığı könçığış öleşendä, 4000 m bieklegendä urnaşa.

Böyek Qıtay tigezlegendä 700&nbsp;km aralığında aqqannan soñ Sarı diñgezeneñ Boxay qultığına quşa.

Törle çığanaq buyınça yılğa ozınlığı 4670&nbsp;km - 5464&nbsp;km, mäydanı 745-771 meñ km².

Yılğa musson rejimına iä, su däräcäse üzgärüçän: 5m-20m (tawda).

Sarı Yılğası här yılda Lessolı platonınnan 1,3 mlrd. tonna duyının su yuıp awdara.

Taşqınğa qarşı 5000&nbsp;km. ozınlıqlı dambalar tözelgän.

Xuanxe basseynı eçärgä yaraqlı su belän 140 mln. keşe häm suğaru suı belän tä'min itä.

Xuanxe yılğasında 14 gidroelektrostantsiä urnaşa.

## Sıltamalar
*     Хуан-хэ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Муранов А. П. Река Хуанхэ (Желтая река). — Л.: Гидрометеорологическое из-во., 1957. — 88 с.

Төркем:Азия елгалары
Армияләрнең «B» төркеме

**Армияләрнең «B» төркеме** — (алман *Heeresgruppe B*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
### Төркемне оештыру. Көнбатышта кампания
Армияләрнең «B» төркеме 1939 елның 12 октябрендә оештырыла Польшадан көнбатышка күчереп урнаштырылган армияләрнең «Төньяк» төркемен () исемен алмаштырып.

1940 елның 16 августыннан армияләрнең «B» төркемен Көнчыгыш Пруссияга күчереп урнаштыру башланды.
ССРБга каршы кампанияны башлаган алдыннан ул исемен армияләрнең «Үзәк» төркеменә () алмаштырды.

## Командирлар
### Армияләрнең «B» төркеменәң сәргаскәрә
* генерал-полковник Федор фон Бок (12.10.1939-19.07.1940)
* генерал-фельдмаршал Федор фон Бок (20.07.1940-21.06.1941)
* генерал-фельдмаршал Федор фон Бок (09.07.1942-15.07.1942)
* генерал-полковник Максимилиан фон Вейхс (16.07.1942-31.01.1943)
* генерал-фельдмаршал Максимилиан фон Вейхс (01.02.1943-14.07.1943)
* генерал-фельдмаршал Эрвин Роммель (15.07.1943-19.07.1944)
* генерал-фельдмаршал Ханс Гюнтер фон Клюге (20.07.1944-17.08.1944)
* генерал-фельдмаршал Вальтер Модель (17.08.1944-17.04.1945)

## Армияләрнең «B» төркеменең сугыш составы
### 1940 елның май аенда
* Армияләрнең «B» төркеменең штабы
* 537-нче армияләрнең «B» төркеменең элемтә полкы
* 6-нчы армия — сәргаскәрә генерал-полковник Вальтер фон Рейхенау
* 18-нче армия — сәргаскәрә артиллерия генералы Георг фон Кюхлер
### 1942 елның август аенда
* Армияләрнең «B» төркеменең штабы
* 605-нче армияләрнең «B» төркеменең элемтә полкы
* 6-нчы армия — сәргаскәрә танклар гаскәре генералы Фридрих Паулюс
* 2-нче армия- сәргаскәрә җәяүле гаскәр генералы Ганс фон Зальмут
* 4-нче танк армиясе — сәргаскәрә генерал-полковник Герман Гот
* 8-нче армия — сәргаскәрә армия генералы Итало Гарибольди
* 2-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Густав Яни

### 1942 елның ноябрь аенда
* Армияләрнең «B» төркеменең штабы
* 605-нче армияләрнең «B» төркеменең элемтә полкы
* 6-нчы армия — сәргаскәрә танклар гаскәре генералы Фридрих Паулюс
* 2-нче армия- сәргаскәрә җәяүле гаскәр генералы Ганс фон Зальмут
* 4-нче танк армиясе — сәргаскәрә генерал-полковник Герман Гот
* 8-нче армия — сәргаскәрә армия генералы Итало Гарибольди
* 2-нче маҗар армиясе — сәргаскәрә генерал-полковник Густав Яни
* 3-нче румын армиясе — сәргаскәрә генерал-полковник Петре Думитреску
* 4-нче румын армиясе — сәргаскәрә генерал-полковник Константин Константинеску

### 1944 елның июнь аенда
* Армияләрнең «B» төркеменең штабы
* 605-нче армияләрнең «B» төркеменең элемтә полкы
* 7-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Фридрих Дольман
* 15-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Ганс фон Зальмут

### 1945 елның январь аенда
* Армияләрнең «B» төркеменең штабы
* 605-нче армияләрнең «B» төркеменең элемтә полкы
* 7-нче армия — сәргаскәрә җәяүле гаскәр генералы Эрих Бранденбургер
* 15-нче армия — сәргаскәрә җәяүле гаскәр генералы Густав фон Цанген
* 5-нче танк армиясе — сәргаскәрә танклар гаскәре генералы Хассо фон Мантойфель

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война 

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Мурино (Киров өлкәсе)

**Мурино** () — Киров өлкәсенең Суна районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (98%), татарлар (2%).

## Искәрмәләр

Төркем:Суна районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кырмыскалы (мәгънәләр)

* Кырмыскалы — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан торак пункт.
* Кырмыскалы (Стәрлетамак районы) — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан торак пункт.
* Кырмыскалы (Чиләбе өлкәсе) — Чиләбе өлкәсеның Коншак районында урнашкан торак пункт.
Армияләрнең «C» төркеме

**Армияләрнең «C» төркеме** — (алман *Heeresgruppe C*) — Алман Кораллы көчләре (вермахт) эчендәге гаскәрләрнең оператив-стратегик берләшмәсе.

## Тарих
## Төркемне оештыру. Көнбатыш фронт 1939—1940
1939 елның 26 августта Франкфурт-на-Майнеда армияләрнең «C» төркеме оештырыла. Оештырылган армияләрнең төркеме Көнбатыш фронтка урнаштырылган.

1941 елның 20 июнендә армияләрнең «Төньяк» төркеме () исемене алмаштырыды.

## Италия 1943—1945

## Командирлар
### Армияләрнең «C» төркеменәң сәргаскәрә
* Вильгельм фон Лееб
* Альберт Кессельринг

## Армияләрнең «C» төркеменең сугыш составы
### 1939 елның cентябрь ае
* Армияләрнең «C» төркеменең штабы
* 639-нчы армияләрнең «C» төркеменең элемтә полкы
* 1-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Эрвин фон Вицлебен
* 5-нче армия — сәргаскәрә инфантерия генералы Курт Либман
* 7-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Фридрих Дольман

### 1940 елның май ае
* Армияләрнең «C» төркеменең штабы
* 639-нчы армияләрнең «C» төркеменең элемтә полкы
* 1-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Эрвин фон Вицлебен
* 7-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Фридрих Дольман

### 1943 елның ноябрь ае
* Армияләрнең «C» төркеменең штабы
* 598-нчы армияләрнең «C» төркеменең элемтә полкы
* 10-нчы армия — сәргаскәрә генерал-полковник Генрих фон Фитингоф-Шеель
* 14-нче армия — сәргаскәрә генерал-полковник Эберхард фон Макензен

### 1944 елның август ае
* Армияләрнең «C» төркеменең штабы
* 598-нчы армияләрнең «C» төркеменең элемтә полкы
* 10-нчы армия — сәргаскәрә генерал-полковник Генрих фон Фитингоф-Шеель
* 14-нче армия — сәргаскәрә танклар гаскәрә генералы Йоахим Лемельзен
* Армия төркеме «Лигурия» — сәргаскәрә Италия маршалы Родольфо Грациани

### 1945 елның март ае
* Армияләрнең «C» төркеменең штабы
* 598-нчы армияләрнең «C» төркеменең элемтә полкы
* 10-нчы армия — сәргаскәрә танклар гаскәрә генералы Трауготт Херр
* 14-нче армия — сәргаскәрә танклар гаскәрә генералы Йоахим Лемельзен
* Армия төркеме «Лигурия» — сәргаскәрә Италия маршалы Родольфо Грациани

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Великая война

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Идәш

**Идәш** — татар-башкорт яши торган төбәкләрдәге гидроним. 
Кара:
* Идәш (Касмарт кушылдыгы) — Башкортстанның Зиянчура районындагы елга. 
* Идәш (Олы Кызыл кушылдыгы) — Башкортстанның Әбҗәлил районындагы елга. 
* Идәш (Сөн кушылдыгы) — Башкортстанның Бакалы районы
* Идәш (Чәрмәсән кушылдыгы) — Башкортстанның Бүздәк һәм Благовар районнарында ага.

Төркем:Гидронимнар
Равил Насыйров

**Равил Насыйров** () — физик, педагог, уйлап табучы, "Минута славы" телевизион тапшыру лауреаты.

## Тормыш юлы
1936 елда Ташкәнт шәһәрендә туа. Кемеровода Индустриаль-педагогик техникум тәмамлый, Сахалинда педагог булып эшли. Казанга күчә һәм Казан педагогия институтында физика укытучысы белгечлеген үзләштерә. 1986 елда пенсиягә чыга. 17 рационализаторлык таныклыгы һәм 10 уйлап табуга таныклыгы бар. Шулай ук уйлап табуга америка һәм кытай таныклыклары бар. Мәскәү күргәзмәләрендә 4 алтын һәм 4 көмеш медальләр ала. Шулай ук Польша, Германия, Болгария, Кипр, Токио күргәзмәләрендә катнашып, төрле бүләкләргә лаек була. 2007 елда "Минута славы" телевизион программада катнашып лауреат була.

## Иҗат
Равил Насыйровның физиканы популярлаштыру мәкаләләре "Техника-молодежи", "Наука и жизнь", "Изобретатель и рационализатор", "Юный техник" һәм башка журналларда бастырылды.

Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Россия физиклары
Төркем:Шәхесләр:Кемерово
Төркем:Шәхесләр:Сахалин
Төркем:Шәхесләр:Казан