«Алаш» фиркасе

**«Алаш» фиркасе** (, ) — казакълар һәм кыргызларның   Россия империясендә һәм 1917 елда Россия республикасында, 1917-1920 елларда РСФСРда эшчәнлек алып барган сәяси либераль фиркасе.

## Тарих

 
1905 елда Уральскида конституцион-демократик фирканең (*[[кадетлар]]*) әгъзалары төркеме буларак оеша. 1913-1918 елларда Ырынбурда «Қазақ» () исемле газета нәшрият итә. 1917 елның 21-26 июлендә (*[[3 август|3]]-[[8 август]]та*) Ырынбурда узган I Корылтаенда фирка оешып бетә. Берничә төбәк төркемен берләштерә: үзәк (*[[Көнчыгыш]]*), көньяк (*[[Төркистан]]*) һ. б. Фирка әгъзалары — Әлихан Бүкәйханов, Миръякуп Дулатов, Мөхәммәтҗан Танышбаев, Мостафа Чукай, Ильяс Җансүгиров, Магҗан Җомабаев, Алтмышбай Калмәнов, Хәлил Дусмөхәммәтов, Мокыш Буштаев һ. б. «Алаш» атамасы казакъларның ораны, ал + ас (*[[ал төс|ал]], [[кызыл төс|кызыл]] кеше,  гайрәтле кеше*) кушма сүзеннән алынган

1917 елгы Октябрь инкыйлабыннан соң фирка Шуралар хакимиятенә каршы чыга, большевикларга каршы корал тотып көрәшәчәге турында белдерә. 1917 елның 5-13 декабрендә (*[[18 декабрь|18]]-[[26 декабрь|26 декабрендә]]*) узган II Корылтаенда фирканең программасы кабул ителә. Программага салынган төп фикер — киң мохтарият шартларында казакъ җәмгыятенең буржуазия строена эволюцион күчеше. Фирка шулай ук Россиянең федератив президент (*парламент*) җөмһүриятенә үзгәрүен таләп итә. Корылтайда казакъларның Алаш-Урда исемендә милли-территориаль мохтарияте оешу (*[[башкала]]сы –[[Симәй]], [[1920 ел]]га кадәр яши*) һәм автономиянең үз кораллы көчләрен (*милиция*) булдыру турында игълан ителә. Россиядә 1917-1922 елларда барган Ватандашлар сугышы елларында фирка гаскәре Александр Колчак, Александр Дутов гаскәрләре ягында була. 1919 елның азагында, Кызыл гаскәрнең казакълар җиренә басып керүе шартларында, фирка большевиклар белән сөйләшүләр башларга һәм Алаш-Урданың таралуы турындагы килешүне имзаларга мәҗбүр була. Киргиз (*[[казакъ]]*) инкыйлаби комитетының 1920 елның 9 мартындагы карары белән «Алаш» фиркасе (*фирка әгъзаларын ярлыкау шартларында*) таратыла. Амнистия игълан ителгән булуга карамастан, 1930 елларда фирка әгъзалары сәяси эзәрлекләүгә дучар була, «*Шуралар хакимиятенә каршы террористик оешмада катнашу*»да гаепләнеп, ССРБ югары мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән күбесе атып үтерелә.

## Галерея

Файл: Alikhan Bukeikhanov.jpg |Әлихан Бүкәйханов (*[[1886 ел|1886]]-[[1937 ел|1937]]*)
Файл: Stamps of Kazakhstan, 2010-29.jpg | Миръякуп Дулатов (*[[1885 ел|1885]]-[[1935 ел|1935]]*)
Файл: Tynyshpayev M.jpg | Мөхәммәтҗан Танышбаев (*[[1879 ел|1879]]-[[1937 ел|1937]]*)
Файл: Stamps of Kazakhstan, 2014-05.jpg | Ильяс Җансүгиров (*[[1894 ел|1894]]-[[1938 ел|1938]]*)
Файл: Kalmenev Alpyspay2.jpg | Алтмышбай Калмәнов (*[[1860 ел|1860]]-[[1937 ел|1937]]*)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 1 (А-Ан). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 5-85270-329-X

## Әдәбият
# *Аманжолова Д. А.* Казахский автономизм в России. История движения Алаш. М., 1994.
# *Нурпеисов К.* Алаш һәм Алашорда, Алма-Ата, 1995.
# «Алаш» қозғалысы. Алматы, 2008. ISBN 9965-32-715-7

## Сылтамалар
*    Казакълыкка икеләтә куркыныч янау: Алаш-Урданың күтәрелеше һәм аның үзгә казакъ юлы.  GeoHistory 

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Казакъстан сәяси фиркаләре
Төркем:Кыргызстан сәяси фиркаләре
Төркем:Россия тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Кыргызстан тарихы