open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Костянтынивка

**Костянтынивка** (, ) — Украинаның Донецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 4300 кеше (2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Костянтынивка Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1870 елда нигезләнгән.
## Халык



Милли состав (2001): украиннар — 59,3%, руслар — 37,7%, әрмәннәр 
— 1,0%, белоруслар 
— 0,5%.

Туган тел буенча , 2001: рус теле — 78,1%, украин теле — 21%.

## Танылган шәхесләр
* Нонна Мордюкова (1925-2008), кино һәм театр әртисе.

## Искәрмәләр

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Измаил

**Измаил** (Измайил, , , ) — Украинаның Одесса өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 68401 кеше (01.01.2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Измаил Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1812 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: рус теле — 74,2%, украин теле — 18%, болгар теле — 4,6%, румын/молда теле — 1,8%.
## Искәрмәләр

Төркем:Одесса өлкәсе шәһәрләре
Самар (Украина)

**Самар** (, ) — Украинаның Днипропетровск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 66280 кеше (2024).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Самар Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1672 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 80,9%, рус теле — 18,5%.

## Шәхесләр
* Наум Зеликман (1901-1938), БАССР эчке эшләр халык комиссары.

## Искәрмәләр

Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре
Смила

**Смила** (, ) — Украинаның Черкассы өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 68740 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Смила Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1542 елда нигезләнгән. 1773 елда Магдебург хокукы бирелгән. Икенче мәртәбә Польшане бүлү нәтиҗәсендә Россия империясе составына кергән, 1793 тә шәһәр статусы кабат расланган. 1793–1794 елларда өяз үзәге, 1797 дә шәһәр статусын югалткан. 1926 да шәһәр статусы кабат бирелгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 89,1%, рус теле — 10,1%.
## Кардәш шәһәрләр
*  Ньютон, АКШ
*  Ржев, Россия
*  Данилов, Россия
*  Кендзежин-Козле, Польша
*  Ватутино, Украина
*  Ковель, Украина
*  Ионава, Литва
## Танылган шәхесләр
* Владимир Мединский

## Искәрмәләр

Төркем:Черкассы өлкәсе шәһәрләре
Шептыцкый

**Шептыцкый** (, ) — Украинаның Львов өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 60799 кеше (2024).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Шептыцкый Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Шәһәр 1692 елда поляк магнаты Феликс-Казимир Потоцки тарфыннан нигезләнгән. Аның оныгы Франц-Салезий сарай төзегән һәм  сенә нигез салган. Беренче Польшане бүлү нәтиҗәсендә шәһәр Австрия империясенә күчкән. Беренче бөтендөнья сугышыннан соң яңа булдырылган Польша составында. 1951 елда ССРБ һәм Польша арасында төзелгән территория белән алмашу турында килешү буенча Кристинополь ССРБ составына күчкән, шәһәрнең халкы исә Польшагә депортацияләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 93,3%, рус теле — 6,3%.
## Галерея

Палац_Потоцьких_вул._Шашкевича%2C10.jpg|Потоцкиләр сарае
CzerwonogrodCerkiew.JPG|Изге  чиркәве
Василіянський монастир ..JPG|Василианнар кәшишханәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Львов өлкәсе шәһәрләре
Покровск (Донецк өлкәсе)

**Покровск** (Покровськ, , , 1934 елга хәтле — *Гришино*, 1938 елга хәтле — *Постышево*, 2016 елга хәтле — *Красноармейск*) — Украинаның Донецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 1350 кеше (2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Покровск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1875 елда нигезләнгән.
## Халык



Милли состав (2001): украиннар — 75,0%, руслар — 22,1%, белоруслар 
— 0,7%.

Туган тел буенча , 2001: рус теле — 59,8%, украин теле — 39,4%.
## Искәрмәләр

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Коломыя

**Коломыя** (Коломыя, , , ) — Украинаның Ивано-Франковск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 61350 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Коломыя Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1241 елда Галич-Волын кенәзенең "табыш шәһәре" буларак телгә алынган. Тоз чыгару үзәге буларак та мәгълүм булган. Шәһәрнең уңайлы географик урнашуы Польша, Маҗарстан, Византия, Генуя һәм Венеция факторияләре, Литва, Көнбатыш Европа илләре белән актив сәүдә алып баруга мөмкинлек биргән. 1359-1569 елларда Польша составында булган. 1445 дә Магдебург хокукы бирелгән. 1589  һәм 1620 елларда төрекләр тарафыннан җимерелгән. Беренче Польшане бүлү нәтиҗәсендә Австриягә күчкән. Беренче бөтендөнья сугышы дәверендә сугыш хәрәкәтләре зонасында. 1919 дан Польша составында. 1939 да, Молотов һәм Риббентроп пактына нигезләнеп ССРБ Польшагә бәреп кереп, Коломыяны басып ала. 1941-44 елларда алман оккупациясе астында. 1991 дән бәйсез Украина составында.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 93,1%, рус теле — 5%.
## Кардәш шәһәрләр
*  Андрыхув, Польша
*  Ныса, Польша
*  Рыдыуц, Румыния
*  Сигету-Мармацией, Румыния
*  Дрокя, Молдова
*  Мукачево, Украина
*  Мариуполь, Украина
*  Артёмовск, Украина
*  Кирмәнчек, Украина
*  Ильичевск, Украина

## Галерея

%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%8F._%D0%91%D1%8B%D0%B2%D1%88%D0%B8%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D0%BC_%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%86%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2..jpg|Элекке әфисәрләр йорты
Kolomea_Town_hall_Stara_doroga_1-6.JPG|Рәтүш бинасы


## Искәрмәләр

Төркем:Ивано-Франковск өлкәсе шәһәрләре
Борыспиль

**Борисполь** (Борыспиль, , ) — Украинаның Киев өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 60000 кеше (2024).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Борыспиль Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1015 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 88,4%, рус теле — 11,1%.

## Шулай ук карагыз
* Борыспиль һава аланы

## Искәрмәләр

Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре
Чыстякове

**Чыстякове/Торез** (Чистяково/Торез, , ) — Украинаның Донецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Фактик рәвештә «Донецк Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 56993 кеше (2014).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Торез/Чыстякове Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

## Тарих
1778 елда нигезләнгән.
## Халык



Милли состав (2001): украиннар — 50,8%, руслар — 45,1%, татарлар 
— 1,3%, белоруслар 
— 1,3%.

Туган тел буенча , 2001: рус теле — 81,8%, украин теле — 17%.
## Искәрмәләр

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Звягель

**Звягель** (Новоһрад-Волынськый, , , ) — Украинаның Житомир өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 55 086 кеше (2022).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Звягель Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1257 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 89,4%, рус теле — 10%.
## Шәхесләр
* Валерий Залужный (1973), генерал.
* Леся Украинка (1871) - шагыйрә, язучы, тәрҗемәче.

## Искәрмәләр

Төркем:Житомир өлкәсе шәһәрләре
Нововолынск

**Нововолынск** (, , ) — Украинаның Волын өлкәсенең Володымыр районында урнашкан шәһәр. Нововолынск шәһәр громадасының административ үзәге.

Халык саны — 53298 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Нововолынск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1951 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 94,5%, рус теле — 5,1%.
## Искәрмәләр

Төркем:Волын өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Нововолынск шәһәр громадасының торак пунктлары
Аккирмән

**Аккирмән** (тат. Аккирмән, Билһород-Днистровськый, , , , ) — Украинаның Одесса өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 50105 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Аккирмән Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
498 елда нигезләнгән.

Ногай һәм Наүрүз татарлары яшәгән шәһәр.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: рус теле — 54,5%, украин теле — 42,1%, болгар теле — 1,7%.
## Искәрмәләр

Төркем:Одесса өлкәсе шәһәрләре
Покров (Днепропетровск өлкәсе)

**Покро́в** (, 2016 елга хәтле — *Орджоникидзе*) — Украинаның Днепропетровск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 41152 кеше (2014).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Покров Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1883 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 66,9%, рус теле — 32,5%.
## Искәрмәләр

Төркем:Днипропетровск өлкәсе шәһәрләре
Сорокине

**Сорокине** (, ) — Украинаның Луганск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Фактик рәвештә «Луганск Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 44014 кеше (2014).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Сорокинк Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

## Тарих
1914 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: рус теле — 90,8%, украин теле — 8,5%.
## Искәрмәләр

Төркем:Луганск өлкәсе шәһәрләре
Ясынувата

**Ясынувата** (Ясынувата, , ) — Украинаның Донецк өлкәсенең Донецк районында урнашкан шәһәр. Ясынуваты шәһәр громадасының административ үзәге.

Фактик рәвештә «Донецк Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 35701 кеше (2014).

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Ясынувата Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1872 елда ыстанса буларак нигезләнгән. Шәһәр статусын 1938 елдан башлап йөртә.
## Халык



Милли состав (2001): украиннар — 68,9%, руслар — 28,7%, белоруслар 
— 0,6%.

Туган тел буенча , 2001: рус теле — 72,4%, украин теле — 27,2%.
## Искәрмәләр

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Ясынувата шәһәр громадасының торак пунктлары
Старокостянтынив

**Старокостянтынив** (, , ) — Украинаның Хмельницкий өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 29900 кеше (2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Старокостянтынив Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1561 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 92%, рус теле — 7,5%.

## Шәхесләр
* Борис Бай (1878-1942), архитектор.

## Искәрмәләр

Төркем:Хмельницкий өлкәсе шәһәрләре
Һлухив

**Һлухив** яки **Глухов** (, ) — Украинаның Сумы өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 19950 кеше (2024).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Һлухив Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
992 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 83,2%, рус теле — 16,5%.

## Танылган шәхесләр
* Михаил Разумов (*Арон Арханцев,* *[[1894]]-[[1937]]*) — РКП(б) Башкортстан өлкә комитетының җаваплы сәркатибе (*[[1924]]-[[1927]]*), ВКП(б)  Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (*[[1928]]-[[1933]]*).

## Искәрмәләр

Төркем:Сумы өлкәсе шәһәрләре
Добропилля

**Добропилля** (, ) — Украинаның Донецк өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 21850 кеше (2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Добропилля Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1840 елда нигезләнгән.
## Халык



Милли состав (2001): украиннар — 71,3%, руслар — 25,9%, белоруслар 
— 1,1%.

Туган тел буенча , 2001: рус теле — 61%, украин теле — 38,5%.
## Искәрмәләр

Төркем:Донецк өлкәсе шәһәрләре
Буча (шәһәр)

**Буча** (Буча, , ) — Украинаның Киев өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 51050 кеше (2025).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Буча Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1630 елда телгә алынган. 20 гасыр башында Буча аша Киев-Ковель тимер юлы үткәрелгән. 2006 дә шәһәр статусы бирелгән.

## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 88,2%, рус теле — 11,4%.
## Искәрмәләр

Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре
Трускавец

**Трускавец** (Трускавець, , , ) — Украинаның Львов өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Трускавец-экологик чиста зона. Якын-тирәдә ундүрт чыганаклы җир (Табигый Үз-үзе таркала торган) һәм җир асты (өслеккә чыгарылган) минераль сулар урнашкан:» Нафтуся«,» Юзя«,» Мария«,» София«,» Бронислава"," Карпаты «һәм башкалар;» тау воскысы " (озокерита) ятмасы Борислава шәһәрендә курорттан дүрт чакрым ераклыкта урнашкан. «Барбара» Трускавец тозы бар, аны югары минерализацияләнгән рападан (тоз эремәсеннән) чыгаралар.

Халык саны — 29386 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Трускавец Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1469 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 94,2%, рус теле — 5%.
## Искәрмәләр

Төркем:Львов өлкәсе шәһәрләре
Хуст

**Хуст** (Хуст, , , , ) — Украинаның Карпат арты өлкәсендә урнашкан шәһәр. Хуст районының һәм Хуст шәһәр громадасының административ үзәге.

Халык саны — 28600 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Хуст Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1329 елда нигезләнгән.
## Халык



Милли состав, 2001: украиннар — 89,3%, маҗарлар — 5,4%, руслар — 3,7%.

Туган тел буенча , 2001: украин теле — 90,2%, маҗар теле — 4,8%, рус теле — 4,1%.
## Искәрмәләр

Төркем:Карпат арты өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Хуст шәһәр громадасының торак пунктлары
Люботын

**Люботын** (, ) — Украинаның Харковь өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 21853 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Люботын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1650 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 85,3%, рус теле — 13,3%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Историческая информация о слободе Люботин 

Төркем:Харкау өлкәсе шәһәрләре
Стаханов

**Стаханов** — фамилия.
* Алексей Стаханов (1906-1977), шахтер, Социалистик Хезмәт  Каһарманы.
* Трофим Стаханов (1913-1986), комбайнчы, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
----
* Галина Стаханова (1940), кино һәм театр актрисасы.

## Топоним
* Стаханов (Кадиевка) — Украина / Луганск Халык Җөмһүриятендәге шәһәр.
* Стахановский — Киров өлкәсендәге авыл.

Төркем:Фамилияләр
Kvark

**Kvark** - Standart modeldä fundamental' kisäkçä, e/3 ğa qabatlı elektr qorğısına iä, irekle xalättä küzätelmi, läkin adronnar - protonnar häm neytronnar kebek köçle tä'sir iteşüdä qatnaşuçı kisäkçälär - sostavında kerä.

Älegä kvarklar strukturasız, noqta kisäkçeläre bulıp sanala, şuşı fakt 5*10−18 m masştabına qädär tikşerelgän.

Xäzerge waqıtta 6 tör (ğädättä "xuş is" dip yörtelä) kvark bilgele.

Köçle tä'sir iteşüneñ kalibrlaw taswirlaması öçen kvarklar östämä eçke sıyfatı - "tös"kä iä dip postulat itep alına.

Härber kvarkka - antikvark (kire kvant sannarı belän kisäkçä) turı kilä.

Adronnarnıñ eçke tözeleşe xaqında teoriäne 1964 yılda Gell-Mann häm Tsweyg täqdim itä.

## Üzleklär

Älegä añlamağan säbäplärdän kvarklar buınnarğa törkemlänä. Här buında ber kvark  +2/3e qorğısına iä, ikençese -1/3e qorğısına iä. Leptonnar da buınnarğa törkemlänä.

Kvarklar köçle, zäğif, elektromagnit, gravitatsion tä'sir iteşülärendä qatnaşa.

**[[Köçle tä'sir iteşü]] - [[gluon]]nar almaşınuı - kvarknıñ tösen üzgärtä ala, läkin "xuş ise"n üzgärtmi.**

**[[Zäğif tä'sir iteşü]] - kvarknıñ tösen üzgärtmi, läkin xuş isen üzgärtä.**

Köçle tä'sir iteşüneñ üzençälekle üzlekläre säbäple kvark bütän kvarklardan yıraqlaşa almıy, dimäk kvarklar irekle xalättä küzätelmi, bu küreneş konfaynment dip yörtelä.

Tik  kvarklarnıñ "tössez" qorılışı - adronnar yıraqlaşa ala. Yuğarı energiädä assimptotik irekle bula.

Kvarklarnıñ tä'sir iteşüe SU(3) - izospin üzgäreşläreneñ törkemenä qarata invariantlı bulıp qala dip farazı nigezendä kvarklarnıñ matematik apparatı yasalğan.

Kisäkçä 1968 yılda tabılğan.

Kvark süze Ceyms Coysnıñ *"Finnegans Wake"* kitabınnan alınğan, anda aqçarlaqlar qıçqıra: *«Three quarks for Muster Mark!»* - "Öç kvark Muster Mark öçen".

## Açıq sorawlar
Kvarklar turında çişelmägän sorawlar qala birä:
 
* Nik tik öç tös bar?
* Nik kvarkalrnıñ tik öç buını bar?
* Töslär sanı häm buınnar sanı tigez buluı oçraqlımı?
* Bu sannıñ fäzanıñ ülçäneşläre sanı belän tiñlege oçraqlımı?
* Kvarklarnıñ massaları şundıy zur büleneşe qaydan çığa?
* Kvark närsädän tora?

Kvarklar häm leptonnar arasındağı simmetriä kvarklarnıñ eçke tözeleşe xaqında faraz itä. Ul farazı buyınça kvarklar preonnardan toradır, läkin bu isbatlanmağan.

## Sıltamalar

*    Клоуз Ф. Введение в кварки и партоны. — М.: Мир, 1982. — 438 с.
*    Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*    Коккедэ Я. Теория кварков. — М.: Мир, 1971. — 341 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 3, 226-228, 362, 363, 366, 412, 414-416, 420, 421, 423, 425, 428, 561, 562, 571, 572, 574, 614. — 616 с.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
İzospin

**İzospin** yäki **izotopik spin** — adronnarnıñ eçke sıyfatlamaları - kvant sannarınıñ berse, adronnarnıñ qorğı xalätläre sanın bilgeli.

Mäsälän,  proton häm neytron (**nuklonnar**) izospinnıñ tigez absolüt zurlığına iä, läkin izospinnıñ törle proyektsiäse zurlığına iä. Ul - köçle tä'sir iteşüneñ izotopik invariantlığı üzlegen bilgeli.

Köçle tä'sir iteşüneñ qaraşı buyınça  proton häm neytron bertigez kisäkçeklär, häm bütän üzlekläre bik yaqın bula. Şuña kürä härber nuklon 1/2 izospinğa iä, tik izo-fäzada ike proektsiäse bar.

İzospin proyektsiäse  1/2 tigez bulğan oçraqta, nuklon protonğa äylänä, ä -1/2 bulğan oçraqta, nuklon neytronğa äylänä. (Ul kileşü elementar kisäkçälär fizikasında qabul itelgän, atom-töş fizkasında kire sannar - neytron +1/2).

1932 yılda Werner Heyzenberg izospin töşençäsen kertä.

Nuklonnar izodubletı (*I*=1/2) - proton häm neytron (*I<sub>z</sub>*=±1/2).

Pionnar izotripletı , \pi^+,\, \pi^0,\, \pi^-, I=1,  proekt. +1, 0, −1 .

**Köçle tä'sir uteşüdä izospin saqlana.**

## [[Kvark]]lar izospinnarı

Standart modeldä dulqınça funktsiälär izospin isäpkä alalar, öske spinlı proton öçen:

:\vert p\uparrow \rangle = \frac 1{3\sqrt 2}\left(\begin{array}{ccc} \vert duu\rangle & \vert udu\rangle & \vert uud\rangle \end{array}\right) \left(\begin{array}{ccc} 2 & -1 & -1\\ -1 & 2 & -1\\ -1 & -1 & 2 \end{array}\right) \left(\begin{array}{c} \vert\downarrow\uparrow\uparrow\rangle\\ \vert\uparrow\downarrow\uparrow\rangle\\ \vert\uparrow\uparrow\downarrow\rangle \end{array}\right)

öske spinlı neytron öçen:

:\vert n\uparrow \rangle = \frac 1{3\sqrt 2}\left(\begin{array}{ccc} \vert udd\rangle & \vert dud\rangle & \vert ddu\rangle \end{array}\right) \left(\begin{array}{ccc} 2 & -1 & -1\\ -1 & 2 & -1\\ -1 & -1 & 2 \end{array}\right) \left(\begin{array}{c} \vert\downarrow\uparrow\uparrow\rangle\\ \vert\uparrow\downarrow\uparrow\rangle\\ \vert\uparrow\uparrow\downarrow\rangle \end{array}\right)

## Sıltamalar

*    Ферми Э. Лекции о пи-мезонах и нуклонах. — М.: ИЛ, 1956. — 108 с.
*    Широков Ю. М., Юдин Н. П. Ядерная физика. — М.: Наука, 1980. — 727 с.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Көндәлек тормыш

**Көндәлек тормыш** —  кеше тормышы процессларыннан берсе, гади киң танылган вәзгыятьләр белән тулы булуы сәбәпле, шәхес тарафыннан рефлексияне, вәзгыять белән кызыксыну таләп итмәгән һәм катнашучыларның бер-берсе уйнаган рольләрен һәм мотивларын типологик (стереотипик) күзлегеннән кабул ителгә.

Көндәлек тормыш феномены социология, антропология, фәлсәфә һәм культурология кебек гуманитар фәннәр тарафыннан өйрәнелә.
## Социологик карашлар

Мәдәниятне өйрәнү белем тармагының төп төшенчәсе булган *көндәлек тормыш* шул ук арада социология фәненең махсус тикшеренүләр өлкәсе булып тора. Сүз кешеләр тормышы сыйфатына тискәре тәэсир иткән капитализм һәм сәнәгый инкыйлаб нәтиҗәсендә XIX гасыр язучылары һәм сәнгатькәрләре үз игътибарын эчке дөньяга юнәлтүләре аркасында, әсәрләрендә көндәлек тормыш вәзгыятьләренең элеккегә кадәргесенә караганда зуррак урынын алганы турында бара.  Бу караш белән килешмәүчеләр көндәлек тормышны тәсфирлаучы әсәрләрнең Борынгы Греция чорыннан бирле күп язылганын ассызыклый.

Көндәлек тормышны өйрәнүдә җенсият әһәмиятле фактор булып тора.  Кайбер теоретиклар хатын-кызларны көндәлек тормышның иң әһәмиятле вәкилләре һәм корбаннары буларак тасвирлый.  Көндәлек тормыш төшенчәсе еш негатив коннотациясен ташый һәм гадәттән-тыш мизгелләрдән үзенчәлеклелеге һәм аермасы булмавы белән аңлатыла.  Бар иҗтимагый төркемнәр вәкилләре тормышында урын алган чынбарлык.

## Күңел ачу

## Тел

## Шулай ук карагыз

* Шәхси тормыш
* Күңел ачу
* Иҗтимагый чынбарлык
* Көндәлек тормыш тарихы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Шюц А. Структура повседневного мышления

## Сылтамалар
* Вальденфельс Б. Повседневность как плавильный тигль рациональности 
* Всероссийские научно-практические заочные Интернет-конференции «Гуманитарные аспекты повседневности: проблемы и перспективы развития в XXI веке» Воронеж, 2011—2014 
Төркем:Шәхси тормыш
Adron

**Adron** yäki **Hadron** (bor. yunança *ἁδρός* - "ere", "massiv") - köçle tä'sir iteşüdä qatnaşuçı elementar kisäkçeklärneñ töre.

Adronnar köçle tä'sir iteşüdä saqlana torğan kvant sannarına iä - säyerlek, soqlanu, maturlıq, xaqlıq h.b.

Tösle qorğılı obyektlardan - kvarklardan häm gluonnardan adronnarnı tözü protsessı - **adronlaşu** dip yörtelä.

## Törkemnär

Adronnar ike töp törkemgä bülenä:
* **[[Barionnar]]** - öç tösle kvarktan tora, häm tössez qatnaşma bulıp tora. Küzätelä torğan matdä kübesençä näq barionnardan tora: nuklonnardan - atom töşläre. Şulay uq awırraq häm stabilsez kisäkçälär - hiperonnar barionnarğa qarıy.
* **[[Mezonnar]]** - ber kvark häm ber antikvarktan tora. Pionnar (π-mezonnar) häm kaonnar (K-mezonnar) häm awırraq kisäkçeklär mezonnarğa qarıy.

Soñğı waqıtta ekzotik adronnar tabılğan:
* Pentakvarklar (4 kvark häm 1 antikvark)
* ekzotik mezonnar

## Barionnar

Ğädättä barionnar (fermionnar) öç tösle kvarktan yäki öç tösle antikvarktan tora.
* **Nuklonnar** - atom töşeneñ kisäkçälär: protonnar, neytronnar.
*Hiperonnar -  Λ-, Σ-, Ξ- , Ω- kisäkçälär ber yäki kübräk s-kvarklardan tora, tiz tarqala häm nuklonnardan awırraq.
* Soqlanğan (c-kvarklardan tora) häm matur (b-kvarklardan tora) barionnar tabılğan.
*Pentakvark - biş tösle kvarktan tora (4 kvark häm 1 antikvark).

## Mezonnar
Ğädättä mezonnar (bozonnar) kvark häm antikvarktan tora - pion, kaon,  J/ψ-mezon h.b.

Atom töş köçläre modelendä nuklonnarara tä'sir iteşü mezonnar yärdämendä xasil bula.

Nul' spinlı mezonnar nonet ka kerä.

## Sıltamalar

*    Клоуз Ф. Введение в кварки и партоны. — М.: Мир, 1982. — 438 с.
*    Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*    Коккедэ Я. Теория кварков. — М.: Мир, 1971. — 341 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 3, 226-228, 362, 363, 366, 412, 414-416, 420, 421, 423, 425, 428, 561, 562, 571, 572, 574, 614. — 616 с.
*Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Зиһен

**Зиһен** (, ) дип кешеләргә һәм башка организмнарга хас була алган аң, тоемлау (аңга алу, үзләштерү), уйлау, фикер йөртү һәм хәтер кебек феноменнарга барлыкка килүенә мөмкинлек бирүче когнитив функцияләр җыентыгы атала.

Зиһеннең нәрсә икәнен аңлау һәм аның үзенчәлекләрен билгеләү буенча эшчәнлек фәлсәфи һәм дини төшенү, психологик һәм когнитив фән тикшеренүләре чикләрендә алып барыла.

## Шулай ук карагыз
* Акыл
* Аң (фәлсәфи төшенчә)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* C. D. Broad, *[http://www.ditext.com/broad/mpn/mpn.html The Mind and Its Place in Nature]*, 1925.
* ThinkQuest: Think.com, Oracle Education Foundation, Projects | Competition | Library , History of Artificial Intelligence.
* Loebner.net , Description by Turing of testing machines for intelligence.

Төркем:Когнитив фәннәр
Төркем:Метафизика төшенчәләре
Төркем:Зиһен
Төркем:Зиһен фәлсәфәсе
Нәни принц

**«Нәни принц»** () — аллегорияле хикәя, Антуан де Сент-Экзюпериның иң танылган әсәрләренең берсе.

Беренче тапкыр 1943 елның 6 апрелендә Нью-Йорк шәһәрендә бастырыла.

Китапта булган барлык рәсемнәрдә авторның үз эше, шуңадырмы, алар китап кебек үк, бик популяр. Шунысы кызык,бу гади генә иллюстрацияләр түгел, ә әсәрнең бер өлеше: автор үзе дә һәм әсәрдәге геройлар да, һәрвакыт сурәтләргә илтәләр, кайвакыт бәхәсләшеп тә алалар. Әлеге сурәтләр тел киртәләрен юкка чыгарырга ярдәм итәләр, ,барысына да аңлаешлы булган универсаль сурәтләү лексиконына әйләнә.*"Олы кешеләр дә кайчандыр бәләкәй булганнар бит, тик күбесе моны оныткан гына"* — Антуан де Сент-Экзюпери, әсәрнең башлам өлешеннән.

## Тарих
Экзюпери бу хикәяне Нью-Йорк шәһәрендә (АКШ) торганда яза башлый. Шуңа күрә дә, 1943 елда беренче нәшер юарманы «Рэйнал-энд-Хичкок» нәшрияте чыгара. Китап инглиз телендә була, тәрҗемәчесе буларак Катерина Вудсны куялар. Франциядә хикәя сугыштан соң гына, 1946 елда «Эдисьон Гаймар» нәшрияте бастыра.



National Museum of Ethnology, Osaka - Collection of "Le Petit Prince" in many languages.jpg|Япониядәге Милли Этнология музеенда «Нәни принц» хикәясенең тәрҗемәләр җыентыгы
Petit Prince, 1796, Dublin, Inverness, Quebec.jpg|Дублиндагы һәйкәл


## Татар телендә басылу тарихы
* 1978 елда Татарстан китап нәшриятында, Разил Вәлиев тәрҗемәсендә басылды.
* 2000 елда Мәгариф нәшриятында, Разил Вәлиев тәрҗемәсендә (үзгәрешләр белән) басылды. 95 бит, тиражы 3000, ISBN 5-7761-0842-X

## Сылтамалар
* Вавилон: Нора Галь, Избранные переводы. Маленький принц 
* Нәни принц - 319 телдә 
* «Маленький принц» на Lingwa de Planeta, с параллельным русским текстом 
* Особенности переводов «Маленького принца» на китайский, японский и вьетнамский языки 
* Әсәрнең татар теленә Разил Вәлиевның тәрҗемәсен укырга  (яки PDF форматында йөкләргә)

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Татарча китаплар
Витебск

**Витебск** (Вицебск, , , ) — Беларусның Витебск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 366299 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Витебск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
974 елда нигезләнгән дип исәпләнә. Беренче мәртәбә 1021 елда телгә алына. 1101 дән - кенәзлек үзәге, «варяглардан юнаннарга» юлында сәүдә үзәге. 1320 дән — Бөек Литва кенәзлегендә воеводалык үзәге. 1569 дан — Польша-Литва берлеге составында. 1597 дә Магдебург хокукы бирелә. 1772 дән Россия империясе составында, Витебск губернасы үзәге.
## Халык




## Шәхесләр
* Семен Альтшулер (1911-1983), физикачы.

## Искәрмәләр

Төркем:Витебск өлкәсе шәһәрләре
Гомель

**Гомель** (Һомел, , , ) — Беларусның Гомель өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 516976 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Гомель Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1142 елда нигезләнгән.
## Халык




## Танылган шәхесләр
* Мендель Хатаевич (1893-1939), ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы (*беренче*) сәркатибе (1925-1937)

## Искәрмәләр

Төркем:Гомель өлкәсе шәһәрләре
Барановичи

**Барановичи** (Баранавичы, , , ) — Беларусның Брест өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 178889 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Барановичи Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1871 елда нигезләнгән. Шәһәр үсешенә Смоленск — Брест тимер юлы төзелеше этәргеч бирә. 1881 дә Барановичи аша Вилнүс — Пинск, ә 1886 да Барановичи — Белосток тимер юллары үткәрелә. Беренче бөтендөнья сугышы дәверендә (1914-15) биредә  ирәге (ставкасы) урнашкан була. Беренче бөтендөнья сугышыннан соң Польша составында. 1939 дан ССРБ составында, ССРБ таркалганнан соң Беларус составында. 1939—1954 елларда — өлкә үзәге.
## Халык




## Кардәш шәһәрләр

* Һейнола (Финляндия)
* Штоккерау (Австрия)
* Гдыня (Польша)
* Феррара (Италия)
* Карлово (Болгария)
* Бяла-Подляска (Польша)

 Кинешма (Россия)

 Мытищи (Россия)

* Нововолынск (Украина)
* Елгава (Латвия)
* Жодино (Беларус)
* Полтава (Украина)
* Ейск (Россия)
* Накка (Швеция)

 

## Искәрмәләр

Төркем:Брест өлкәсе шәһәрләре
Полоцк

**Полоцк** (Полацк, , , ) — Беларусның Витебск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 85126 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Полоцк Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
862 елда нигезләнгән.
## Халык




## Шәхесләр

* Абрам Абкин (1903-1983), физик һәм химик.
* Полоцкидан Минскига баручы юл кырында Советлар Берлеге каһарманы В.Д. Халев һәм аның сугышчан иптәшләре  хөрмәтенә биек постаментка Т-34/83 танкы урнаштырылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Витебск өлкәсе шәһәрләре
Жлобин

**Жлобин** () — Белоруссиянең Гомель өлкәсе Жлобинский районында урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат уртача, җылы җәй һәм йомшак кыш хас. Гыйнварның уртача температурасы — минус 6,3–2,3&nbsp;°C, июльнеке — плюс 17,8–20,6&nbsp;°C. Кышын көньяк җилләр, җәен көнчыгыш һәм төньяк-көнчыгыш җилләр исә. Җилнең уртача тизлеге 3 м/сек. Еллык явым-төшем күләме 550—650 мм.

## Халык саны

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Минск: Белорусский Государственный Университет, 1974. — 448 с.

Төркем:Беларусия авыллары
Төркем:Гомель өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Жлобинский районы торак пунктлары
Кобрын

**Кобрын** (, ) — Беларусның Брест өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 52711 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Кобрын Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1287 елда Ипатьев елъязмасында телгә алына.

14 йөзнең башыннан Бөек Литва кенәзлеге составында, аның эчендәге Кобрын кенәзлеге үзәге була. 1569 елдан Польша-Литва берлеге составында. 1589 елдада Магдебург хокукы бирелә. Польшаны өченче мәртәбә бүлүдән соң Рәоссия империясе составында, Гродно губернасында өяз үзәге булып торган. 1921 елдан Икенче Польша Җөмһүрияте составында. ССРБ һәм Өченче рейхның Польшага уртак бәреп керүе (1939) нәтиҗәсендә шәһәр ССРБ составына кертелә. 1941-44 елларда алман оккупациясе астында. 1991 елдан Беларус составында.

## Халык



## Искәрмәләр

Төркем:Брест өлкәсе шәһәрләре
Слуцк

**Слуцк** (, , ) — Беларусның Минск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 62192 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Слуцк Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1116 елда нигезләнгән.
## Халык



## Шәхесләр
* Розалинда Мусина (1947), этнолог, тарих фәннәре кандидаты (1984).
## Искәрмәләр

Төркем:Минск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Слуцк
Сморгонь

**Сморгонь** (, , , ) — Беларусның Гродно өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 37321 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Сморгонь Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1503 елда нигезләнгән.
## Халык




## Танылган шәхесләр
* Яков Боярский-Шимшелевич (1890-1940), Татарстан АССР һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1926-1928).

## Искәрмәләр

Төркем:Гродно өлкәсе шәһәрләре
Лунинец

**Лунинец** (, , ) — Беларусның Брест өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 24220 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Лунинец Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern Eurupean Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1449 елда телгә алынган.

1540 та Полоцк воеводасы биләмәсе буларак телгә алынган. 1622 авыл хуҗасы аны ирләр монастыренә һәдия иткән. 1793 елдан Россия империясе составында. 1880-еллардан мөһим тимер юл төене.

## Халык



## Искәрмәләр

Төркем:Брест өлкәсе шәһәрләре
Малин

**Малин** — Румыниянең Бистрица-Несеуд жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Бистрица-Несеуд жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Tösle qorğı

**Tösle qorğı** - kvant xromodinamikasında gluonnarnıñ häm kvarklarnıñ kvant sanı. Bu elementar kisäkçälär elektr qorğıları kebek üzara tä'sir iteşä, läkin **elektr qorğıları ike tamğa**ğa iä, **tösle qorğılar öç tös**kä iä.

Tösle qorğılarnı **qızıl, yäşel häm zäñgär** dip yörtä, läkin bu köndälek tormıştağı küzätelä torğan töslär tügel. Här tösle qorğı öçen - antitös bar: anti-qızıl, anti-yäşel, anti-zäñgär.

Nuklonnardağı (p,n) bertigez kvant sannarlı kvarklar Pauli mäslägen bozmassın öçen kvarklar öçen tösle qorğı kertelgän. Şulay itep, kvant xromodinamikasında kvarklar Pauli mäslägen bozmıy.

Barionnar, mezonnar kvarklardan tora, kvarklar üz tösle qorğığa iä. Barionnar öç kvarktan tora, öç törle tös summası aq yäki tössez (tösle qorğısız) kisäkçekne buldıra.

Mezonnar kvark, antikvarktan tora, dimäk tösle häm antitösle qorğıdan, şuña kürä tağı tössez kisäkçä buldırıla.

Köçle tä'sir iteşü gluonnar almaşınuı yärdämendä xasil bula, gluonnar tösle häm antitösle qorğığa iä.

## Tös üzgärüe

Kvarklar arasında tä'sir iteşü gluonnar almaşınuı näticäsendä bara, häm kvarklarnıñ töse üzgärä:


Image:Quark_colourchange0.png|Kvarklarnıñ töse üzgärgänçä, barion qızıl, yäşel, zäñgär tösle kvarklardan tora
Image:Quark_colourchange1.png|Köçle tä'sir iteşüdä qızıl kvark qızıl-antiyäşel tösle gluonnı çäçep, yäşel kvarkka äylänä
Image:Quark_colourchange2.png|Yäşel kvark qızıl-antiyäşel gluonnı yotıp, qızıl kvarkka äylänä
File:Neutron QCD Animation.gif|Neytron tözeleşe: kvarklar tösle gluon-antigluon belän alıştıra häm üz tösen üzgärtä, şunıñ öçen neytron tarqalmıy.


## Sıltamalar

*    Клоуз Ф. Введение в кварки и партоны. — М.: Мир, 1982. — 438 с.
*    Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*    Коккедэ Я. Теория кварков. — М.: Мир, 1971. — 341 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 3, 226-228, 362, 363, 366, 412, 414-416, 420, 421, 423, 425, 428, 561, 562, 571, 572, 574, 614. — 616 с.
*Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Квант саннары
Эль

**Эль** — сыра төре. Арпа салатыннан югарыгы әчешү (верховое брожение) ысулы белән кайнатыла. Бөекбританиядә, Ирландиядә, АКШта, Бельгиядә һәм Милләтләр Дуслыгы илләрендә таралган.

XVIII гасырга кадәр эль колмаксыз кайнатыла торган булган. Хәзерге вакытта эль гадәттә кальций сульфатына бай судан һәм колмактан, лагер белән чагыштырганда югарырак температурада кайнатыла.

Эль бай эчтәлекле фрукт тәменә ия. Алкоголь күләме 3 % тан 12 % ка кадәр үзгәреп тора.

## Сортлар
* Җиңел эль (ингл. Mild ale)&nbsp;— йомшак арпа тәмле аз алкогольле эль, алкоголь күләме 3%—3,6%
* Аксыл эль (ингл. Pale ale)&nbsp;— аксыл салат нигезендә кайнатыла торган эльнең иң популяр төре.
** Биттер (ачы эль) (ингл. Bitter)&nbsp;— колмак күләме зур булган аксыл эль, нык ачы тәмле.
** Блонд (үтәкүренмәле эль) (ингл. *Blonde*)&nbsp;— кристалл төсле салат нигезендә кайнатыла торган эль (ингл. *Crystal malt*)
** Гәрәбә эле (ингл. *Amber ale*)&nbsp;— гәрәбә төсле акслы эль.
** Кызыл эль (ингл. *Red ale*)&nbsp;— кызгылт төсле аксыл эль, биттер белән охшаш тәмле.
** Һиндстан аксыл эле (ингл. India Pale Ale яки IPA)&nbsp;— биттерга охшаш аксыл җиңел эль, иң башта махсус Һиндстанга экспортлау өчен чыгарыла торган булган.
** 
* Алтын эль (ингл. *Golden ale*)&nbsp;— аксыл-алтынсу төсле яңа эль төре. Аксыл эльгә охшаш.
* Ярымкара (көрән) эль (ингл. Brown ale)&nbsp;— карасу-гәрәбә яки көрән төсле.
* Арпа шәрәбе (ингл. Barley wine)&nbsp;— «көчле» кара эле, алкоголь күләме 12% ка кадәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Сыра
Төркем:Алкогольле эчемлекләр
Төркем:Эчемлекләр
Xuş is (fizika)

**Xuş is** (inglizçä *flavour*) — kvark yäki leptonnı taswirlawçı kvant sannarınıñ räte.

Kvarklar sanına turı kilüçe 6 kvarknıñ xuş ise bar: *u, d, s, c, b, t*.

Kvarklar xuş ise köçle häm elektromagnit tä'sir iteşülärendä saqlana, läkin zäğif tä'sir iteşüdä saqlanmıy.

Säyerlek, soqlanu, maturlıq, xaqlıq digän kvarklarnıñ xuş isläre öçen: elektr qorğısı häm xuş ise bertigez tamğağa iä. Şuña kürä mezonnıñ xuş ise anıñ qorğısınıñ tamğağa tiñ.

Leptonnar xuş isläre - leptonnar sannarı: elektron, müon häm tau-lepton.

Leptonnar sanınıñ summası saqlana, läkin Standart modelneñ qayber kiñäymäsendä saqlanmıy, mäsälän neytrino tirbäneşlärendä saqlanmıy.

1970 yılda Gell-Mann häm Fritsş  *«Baskin-Robbins»* digän kafeda "xuş is" töşençäsen uylap çığara.

## Sıltamalar

*    Клоуз Ф. Введение в кварки и партоны. — М.: Мир, 1982. — 438 с.
*    Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*    Коккедэ Я. Теория кварков. — М.: Мир, 1971. — 341 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 3, 226-228, 362, 363, 366, 412, 414-416, 420, 421, 423, 425, 428, 561, 562, 571, 572, 574, 614. — 616 с.
*Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Төркем:Квант саннары
Вант күпере

**Вант күпере** - юл түшәме белән гади корыч трослар (вантлар) ярдәмендә тоташтырылган бер яки күбрәк пилоннан тора торган асылмалы күпер.

Күпернең бөтен озынлыгы буена сузылган төп тотып торучы тросларга беркетелгән юл түшәмен вертикаль трослары тотып тора торган асылмалы күперләреннән аермалы буларак, вант күперләрендә трослар турыдан-туры пилон белән тоташтырылган.

Вант күперләре өстенлекләренең берсе - юл түшәменең чагыштырмача хәрәкәтсезлеклеге, шуңар күрә аларны тимер юл кичүе сыйфатында кулланып була.

## Шулай ук карагыз
* Миллениум күпере

espèce de grosse caca

Төркем:Күперләр
Калуш (шәһәр)

**Калуш** (Калуш, , , ) — Украинаның Ивано-Франковск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 67559 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Калуш Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 1437 елда Польша составындаге шәһәр буларак телгә алына. Беренче Польшане бүлү нәтиҗәсендә шәһәр Австриягә күчә һәм Беренче бөтендөнья сугышына кадәр аның составында була. Беренче бөтендөнья сугышыннан соң яңа булдырылган Польша составында. ССРБ һәм Өченче рейхның Польшагә уртак бәреп керүе нәтиҗәсендә шәһәр ССРБ составына кертелә. 1941-44 елларда алман оккупациясе астында.

1991 дән бәйсез Украина составында.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 95,3%, рус теле — 3,2%.
## 

Kalush-2.jpg|Мәдәният йорты
%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88_3338738.jpeg|Тимер юл ыстанциясы
Греко-католицька церква Святого Архистратига Михаїла.jpg|Чиркәү

## Искәрмәләр

Төркем:Ивано-Франковск өлкәсе шәһәрләре
Җөплелек (физика)

**Җөплелек**- кайбер дискрет үзгәртүләрдә физик зурлыкның үз тамгасын саклау үзлеге (яки кире тамгасына үзгәртү үзлеге).  Аның микъдары +1 һәм -1 була ала:
: ,
биредә
*  — инверсиягә кадәр һәм инверсиядән соң физик зурлык;
*  —   зурлыкның җөплелеге.

Җөплелек квант физикасында әһәмиятле роль уйный, дулкынча функциянең төп сыйфатламаларының берсе була. Дулкынча функция тасвирлый торган кисәкчә (атом, төш) тиешле җөплелеккә ия.

Җөп зурлыклар уңай җөплелеккә ия, җөпсез зурлыклар - тискәре җөплелеккә ия.

Җөплелек - мультипликатив зурлык: хәрәкәтсез өлешләрдән торган системаның җөплелеге - өлешләренең җөплелеге тапкырчыгышына тигез.

## Төрләр
Физикада кулланыла торган җөплелек төрләре:
*Фәзаның җөплелеге P — фәзаның инверсиясенә туры килә:
:P: \begin{pmatrix}x\\y\\z\end{pmatrix} \mapsto \begin{pmatrix}-x\\-y\\-z\end{pmatrix}
**P-җөплелек  [[Көчле тәэсир итешү|көчле]] һәм [[Электромагнетизм|электромагнит тәэсир итешү]]ләрендә саклана, [[зәгыйфь тәэсир итешү]]дә сакланмый.**
* Вакытның җөплелеге T — вакытның инверсиясенә туры килә (вакытның агымы юнәлеше кире юнәлешкә үзгәрә):
:  T: t \mapsto -t.
* **[[Электр корылмасы|Коргы]]ның җөплелеге** C — коргының инверсиясенә туры килә (барлык кисәкчәләр атикисәкчәләргә алмашына). **C-җөплелек  [[зәгыйфь тәэсир итешү]]дә сакланмый**.
* Катнаш җөплелек CP — берьюлы коргы һәм фәзаның инверсиясенә туры килә. **CP-җөплелек  [[Көчле тәэсир итешү|көчле]] һәм [[Электромагнетизм|электромагнит тәэсир итешү]]ләрендә саклана, [[зәгыйфь тәэсир итешү]]нең кайбер процессларында сакланмый. Шуның өчен [[Галәм]]ебезнең башында матдә антиматдәне җиңгән (аннигиляциядән соң калган өлеш - Галәмебез булып тора)**
* G-җөплелек — нейтраль кисәкчәләрнең махсус параметры
*R-җөплелек (суперҗөплелек) R —  суперсимметрия инверсиясенә  туры килә (фермионнар  бозоннарга алмашына һәм киресенчә).
* Эчке җөплелек — фәзаның иверсиясендә дукынча функцияснең тамгасы үзгәрә-үзгәрмәве күрсәткече.

## Сылтамалар
*Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987.

Төркем:Квант механикасыТөркем:Физика төшенчәләреТөркем:Элементар кисәкчекләрТөркем:Квант саннары
Аcылмалы күпер

**Ачылмалы күпер** - хәрәкәтле өлешләр белән җиһазландырылган күпер. Кагыйдә буларак, ачылмалы күперләрне гадәттә көймәләр йөрешле елгалар яисә каналлар аша йортлар тыгыз салынган районнарда, җир өсте транспортны һәм көймәләр йөрешен башкача аерып булмаганда төзелә.

Өстенлекләре: көймәләр йөрешен тәэмин итәр өчен ачылмалык күпергә биек торыклар кирәкми (димәк, биек терәкләр һәм озын керү юллары да кәрәкми). Кимчелекләре: ачылмалы күпер механизмнары ремонтны һәм техник хезмәт күрсәтүне таләп итә; көймәләр үтеп барганда җирдән йөри торган транспорт күпердән үтә алмый.


MovableBridge tilt.gif|Бөгелмәле күпер
MovableBridge thrust.gif|Шудырмалы күпер
USS Ohio (SSBN-726) at Hood Canal Bridge.jpg|Шудырмалы понтон күпере
MovableBridge_transport.gif|Очучы борам
MovableBridge_fold.gif|Җелмалы күпер
Incheon_Airport5.JPG|Телетрап
Drawbridge.gif|Күтәрелмәле күпер
MovableBridge_draw.gif|Ачыла торган күпер
MovableBridge roll.gif|Чигенеп ачылмалы күпер (Шерцер күпере)
MovableBridge curl.gif|Чигенмәле күпер
MovableBridge_swing.gif|Ике тармаклы борылмалы күпер
Sulhamstead Tyle Mill swing bridge 2.JPG|Бер тармаклы борылмалы күпер
MovableBridge_lift.gif|Өскә күтәрелмәле күпер
MovableBridge table.gif|Өстәлсыман күпер
MovableBridge subm.gif|Су басмалы күпер


Төркем:Күперләр
SSRB däwlät iminlek komitäte

**SSJB dəwlət iminlek komitəse** ýəki **DIK** (rusça *Комитет государственной безопасности СССР,  КГБ СССР*, šulaý uq **KGB**) - 1954-1991 ýyllarda eš itkən SSJBneň dəwlət iminlegen tə'min itüče üzək dəwlət organy.

DIKneň töp wazifalaryna tyšqy küzləw, kontyrküzləw, operativ-ezləw eščənlege, SSJB dəwlət čiklaren saqlaw, Kömünistik firqəneň jitəkčeləren, SSJB Xöküməten saqlaw, xökümət elemtəsen tə'min itü, millətčelek, dissidenlek, jinəýətčelek, antišuraly eščənlegenə qaršy körəš itü kergən.

Šulaý uq DIK maqsatlarynda SBKF (*KPSS*) üzək komitəsen həm SSJB dəwlət xakimiýəten ilneň saqlanuwy, social-iqtisadi xaləte, tyšqy səýəsi, tyšqy iqtisadi eščənleklər həm dəwlət iminlegenə qağylyšly məğlümat belən tə'min itü bula.

SSJB DIK sistemasyna 14 jömhüriýətlek dəwlət komitəse, jirle dəwlət iminlege organnary, xərbi bülgelər dəwlət iminlege organnary, xərbi kontyrküzləw, ečke ğəskərlər iminlek organnary, čik ğəskərləre, belem birü həm fənni-tikšerenü oýyšmalary kergən.

1978 ýylğa qədər - ministrlyq xoquqly oýyšma bula.

1978-1991 ýyllarda - dəwlət komitəse.

## Šulaý uq qara
* NKVD

## Syltamalar
* Интервью с Николаем Леоновым — экс-руководитель аналитического управления КГБ, бывший замначальника сәвитской разведки, ᴙнарал-лейтенант 
* Кокурин A., Петров Н. Структура Центрального аппарата КГБ при СМ СССР: 1954—1960 , 1961—1967 
* Петров Н., Скоркин К. Ведомственные награды в ВЧК-КГБ 
* Контрразведывательный словарь ВШ КГБ СССР 
* Н. В. Петров «Десәтилетие архивных реформ в России»
* Список бывших сотрудников КГБ во власти и бизнесе в России (2002)
* Сайт документов КГБ, раскрытых в Прибалтике 
* КГБ против МВД — документальный фильм

Төркем:ССРБ