open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nurulla mäçete

**Peçan Bazarı mäçete** (*Cidençe camiğ mäçet*, *Nurulla mäçete*), Qazanda Tatar dini arxitekturası istälege. *Bazar mäçete*, *Yunıs mäçete*, *Päçen bazarı mäçet*, *Baş mäçet*, *Aq mäçet* häm başqa isemnär belän atalıp yörgän. 1845-1849. yılarda säwdägär Ğ. M. Yunısov iğänäsenä arxitektor A. K. Loman proyektı belän tözelgän dip faraz itelä. 2 qatlı, zallı gömbäzle camiğ möçet, 3 qatlı silindrik manarası tönyaqqa işek östenä quyılğan. Bína bizäleşendä Urta Ğasır Bolğar häm Yaqın Köçığış arxitekturası alımnarı qullanılğan. 1929-1992. yıllarda eşlämi, toraq bularaq häm törle oyışmalar öçen faydalanıla. 1992. yıldan *Nurulla* mäçete dip isemlänä, üz wazífasın üti. 1990-1995 üzgärtep qorıla; 1929.da sütelgän manarası torğäzäla. (arxitektor R. W. Bilalov)
Солтан мәчете

**Солтан мәчете** (*Җиһанша бай мәчете*, *Кызыл мәчет*, *[[Госманов мәчете]]*, *Сигезенче мәчет*) — Казанда Татар дини архитектура һәйкәле. 1868 елда сәүдәгәр Җиһанша Госманов иганәсенә Болгар банияте үзенчәлекләре белән милли-романтик юнәлештәге эклектик формаларда төзелә.

## Архитектурасы
Бер заллы, ишек астында өч катлы манаралы, антресольле җәмигъ мәчете.

## Тарих
1931 елда мәчете ябыла. Манарасы 1990 елда торгызыла. 1994 елдан үз вазифаларын үти.

## Моны да карагыз
* Госмания мәдрәсәсе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:Казанның Габдулла Тукай урамы
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Олы Чирмешән

**Олы Чирмешән** елгасы, Иделнең сул кушылдыгы. Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгында, Келәүле район үзәге янында башлана, Сембер өлкәсендә Мәләкәс янында Куйбышев сусаклагычына коя. Озынлыгы 336 *км* (Татарстанда 160 *км*), бассейнының мәйданы 11 500 *км²*. Татарстанда төп кушылдыклары: Олы Сөлчә, Кече Чирмешән. Максималь су чыгымы 1660 *м³/с* (1979). Суының иң аз вакытындагы минеральләшүе 600-800 *мг/л*. Су юлы бормалы, тугае киң. Татарстанның табигать истәлеге (1978).

Төп кушылдыклары: сулдан — Тархан, Кармалы, Зур Әврәле, Аксумла; уңнан — Шәрле, Олы Сөлчә, Тимерлек, Кече Чирмешән, Тия.

Төркем:Татарстан елгалары
Harvard universitetı

**Harvard universitetı** - AQŞnıñ Kembric şähärendä (Massaçusetts ştatı) urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası. 1636 yılda eşen başlap cibärgän, häm AQŞnıñ iñ qart universitetı bularaq sanala. Yäş din ähele Harvard iseme universitetqa 1639 yılnıñ 13 martında birelä.

Harvard kitapxanäsendä 15 millionnan artıq kitap saqlana. Zurlığı buyınça ul dönyanıñ Böyekbritaniä (*British Library*), Kongress (*Library of Congress*) häm Fransiä Milli kitapxanälärennän (*Bibliothèque Nationale*) genä qalışa.

Harvard kitapxanäsendä tatar telendä yazılğan kitaplar da şaqtıy zur urın alıp tora. Monıñ belän berrättän tatar xalqınıñ tarixına bağışlanğan kitaplar da bar.

Harvard dönya universitetları arasında iñ zur "endowment" waqfına (fondına) iä. 2006 yılda anıñ küläme 29.2 milliard dollar täşkil itte.

Harvardta 2400 yaqın prafisır-uqıtuçı xezmät quya, 6,700 bakalavr häm 12,400 magistr belem ala. Universitetnıñ räsmi töse – qızğılt şämäxä.

Harvard universitetıniñ räsmi bite

Төркем:Үрмәле гөл лигасы
Төркем:Массачусетс
Төркем:Гарвард университеты
Ürmäle göl ligası

**Ürmäle göl ligası** (Үрмәле гөл лигасы). AQŞnıñ tönyaq könçığışında urnaşqan sigez xosusıy universitetnı berläştergän sport-ictimağıy oyışması. Oyışmanıñ töp mäğnäse – anı täşkil itkän wuzlarnıñ yuğarı däräcäle buluında häm sosial' elitizm tösmerlärenä iä buluında. 

Ürmäle göl liğäsı äğzaları AQŞnıñ aldınğı universitetların berläşterä:

Brown universitetı (Brown University) – 7,769 student
 
Columbia universitetı (Columbia University) – 19,694 student

Cornell universitetı (Cornell University) – 20,400 student

Dartmouth college (Dartmouth College) – 5,753 student

Harvard universitetı (Harvard University) – 20,042 student

Princeton universitetı (Princeton University) – 6,677 student

Pennsylvania universitetı (University of Pennsylvania) – 19,771 student

Yale universitetı (Yale University) – 11,483 student

## Sıltamalar
Ürmäle göl ligası

Төркем:Үрмәле гөл лигасы
Braun universitetı

**Brown universitetı** (Браун университеты). AQŞnıñ Rhode Island ştatınıñ Providence şähärendä urnaşqan xosusıy universitet. Brown universitetına nigez 1764 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça cidençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.

## Tarix
1763 yılda James Manning isemle Baptist din ähele Rhode Islandqa qolledj oyıştıru öçen cibärelä. 1764 yılnıñ 3 martında qolledj tözü turındağı Ustav qabul itelä. Ustawqa imza quyaçılar arasında John häm Nicholas Brownnar bula. Universitet näq menä alar iseme belän atala da. 
Ustav nigezendä universitetnıñ Trustı 36 äğzadan torırğa tieş bula. Şulardan yegerme ikese Baptist (Baptist), biş Duslıq (Friends), dürt Congregationalist (Congregationalist), häm bişese Episcop (Episcopalians) çirkäwlärenä qarağa tieş bula. 
1765 yılda James Manning, qolledjnıñ berençe prezidentı bularaq bilgelänä.

Brown universitetınıñ dewizı “In deo speramus” (Latinçadan, Allahı Täğälägä ömetlänäbez).

## Campus

Brown Providence şähärendä iñ zur cir biläwçe oyışma. Töp qampusnıñ 143 aqr bilämälerendä 235 bina urnaşqan. Şular arasında AQŞnıñ iñ zur qoloniäl çor qorılmaları tuplanması.

## Oyışma

College häm Mağistr mäktäbe universitetnıñ iñ zur berämleklärennän berse. Monda barlığı 100 dän artıq belgeçlek buyınça belem alıp bula. 2000gä yaqın qurs täqdim itelä. İñ popular belgeçleklär – Biologia, Tarix, Xalıqara mönäsäbätlär.

Watson Xalıqara mönäsäbätlär mäktäbe. Bu mäktäpne AQŞnıñ Sowet berlegendäge elekkege ilçese häm IBM qorporasiäse prezidentı Thomas Watson oyıştıra.

Warren Alpert Medisina mäktäbe. Medisina programması 1811 yılda başlanıp kitä.

## Keşelär

**Universitet prezidentları**

## Sıltamalar
Brown universitetıniñ räsmi bite

Төркем:Үрмәле гөл лигасы
Kolumbiä universitetı

**Kolumbiä universitetı** — AQŞnıñ Nyu York ştatınıñ Nyu York şähärendä Manhettenda urnaşqan xosusıy universitet. Kolumbiä universitetına nigez 1754 yılda salına. Ul AQŞnıñ yäş buyınça bişençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası. 
Kolumbiä universitetı AQŞ fänni oyışmaları arasında Nobel büläge lawreatları sanı buyınça berençe. Ul şulay uq jurnalistika, sänğät häm matur ädäbiät ölkälärendä mäşhür Pulitzer prizın birüçe oyışma.

## Tarix
Kolumbiä universitetı taríxın King College iseme astında 1754 yılda başlıy. Amerika Revolusia suğşınnan soñ ul Kolumbiä isemen ala. Şul däwer eçendä universitet 20 fänni mäktäpne üsterä. 
Universitetnıñ töp campusına nigez 1896 yılda salına. 
1893 yılda Kolumbiä university Press näşriätı tormışın başlıy. Bu näşriät Kolumbiä Ensiklopediäsın bastıru belän tanış. 
1902 yılda Nyu Yorknıñ gäzit eşmäkäre Сoseа Pulitser Universitetqa jurnalistika belgeçlegen açıp cibärü öçen şaqtıy zur külämdä aqça bülep birä. Jurnalistika mäktäbe berençe tapqır üz işkelären 1912 yılda açıp cibärä. Columbia Business mäktäbe 20nçe ğasır başında eşen başlıy. 
Kolumbiä universitetınıñ devizı “ In lumine Tuo videbimus lumen” (Latinçadan, Utta yaqtılıq kürergä tieşbez).

## Campus
Kolumbiä universitetınıñ campusı Manhettennıñ tönyaq-könbatışında, matur urında urnaşqan. Töp campus 32 aqr cir bili. Şulay uq universitet milkendä professorlar, yuğarı qursalr studentları öçen 7000 yaqın fatir da bar. 
Kolumbiä universitetınıñ kitapxanäsendä 9 millionğa yaqnı kitap urın alğan. Mäşhür kolleksiälär arasında arxitekturağa bağışlanğan kitaplar tuplanmasın atap bula.
Campusnıñ Fälsäfä binasında berençe FM radío alğıçı uylap tabılğan.

## Oyışma
# Fu isemendäge Başlanğıç İjenerlıq häm Ğämäli Fän mäktäbe (Fu Foundation School of Engineering and Applied Science)
# Columbia College
# Barnard College
# Columbia Business mäktäbe
# Columbia universitetınıñ terapevt häm xirurglar collegı (Columbia University College of Physicians and Surgeons)
# Yuğarı Jurnalistika mäktäbe (Graduate School of Journalism)
# Xalıqara häm Cäiğıyawí bağlanışlar mäktäbe (School of International and Public Affairs)
# Yuğarı Arxitektura mäktäbe (Graduate School of Architecture, Planning and Preservation) h.b.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Kolumbiä universitetıniñ räsmi bite

Төркем:Үрмәле гөл лигасы
Söläyman Yosıpov

**Söläyman Yosıpov** (Сөләйман Йосыпов). Cırçı, Tatarstannıñ atqazanğan artistı. Teläçe rayonınıñ  Alan awılında tua.

1948 yılda xärbi xezmätkä alınğaç, ul Belarusiä‎ xärbi oqruğınıñ cır häm biü ansamblendä cırlıy başlıy häm bik tiz arada tanılu yawlıy.1950 yılda xärbi xezmättän qaytqaç, anı Tatar däwlät cır häm biü ansamblenä eşkä alalar. S.Yosıpovnıñ yegerme yıllap ícatı şuşı danlıqlı kollektiv belän bäylängän. Töp solistlarnıñ berse bularaq, anıñ quätle, bärxet bas tawışı älege çorda küp säxnälärdän yañğırıy. Ansambl' belän ul Qıtay, Mongolia häm başqa çit illärdä ğastrollärdä qatnaşa. 1964 yıldan ul, estradağa küçep, üz briğädäsı belän eşli başlıy.

Söläyman Yosıpov, tatar xalqınıñ moñlı köylären, kompozitorlarnıñ äsärlären başqarıp, tatar cır sänğäteneñ sünmäs yoldızı bulıp balqıdı. Ul 2003 yılda bezneñ aradan kitep bardı. Tuğan awılında cirlände.

Төркем:Җырчылар
Gelnhausen

**Gelnhausen** şähäre Almaniada, Hessen federal ğirendä. Xaliq sanı – 22.291 keşe (2006).

thumb|center|750px|Gelnhausenníñ süräte. Räsemneñ urtasinda Maria çirkäwe kürsätelgän.

Төркем:Алмания шәһәрләре
Şämsetdin Zäki

**Şämsetdin Yäräxmät ulı Ğöbäydullin** (Шәмсетдин Ярәхмәт улы Гобәйдуллин). Şağıyr', ädäbi iseme Şämsetdin Zäki (Шәмсетдин Зәки)- Orenburg ğubernası Zäk suı buyındağı İşmät awılında tuğan. Şul yılğa isemenä nisbätle räweştä ul üzenä, şağıyr' bulğaç, “Zäki”digän täxällüs alğan. 

Tumıştan suqır bulğan bu şağıyrneñ biografiase bik ğıybrätle. Ul, xalıq mäqälendä äytelgänçä, “suqır küp kürer, küp yörer” digän keşelär törkemenä qarıy. Küze bötenläy kürmäsä dä, anda küzlelär dä tözätä almağan säğätlärne tözätü ostalığı bulğan. Ul başta Estärletamaq öyäze tatar mädräsälärendä, soñınnan Aşqazar-Balıqlı, Estärlebaş awıllarındağı ataqlı mädräsälärdä belem alğan, uqıtqan.

Şämsetdin Zäki - sufíçılıq qaraşların alğa sörüçe şağıyr'. Anıñ fälsäfäseneñ töp maqsatı - “xaqıyqätkä ireşü”. Şağıyr' üzeneñ şiğerlärendä “xaqıyqätne ezläwçe kyäfer - bozıqlıq artınnan yörüçe möselmannan xäyerleräkter”digän fikerdä tora.
Ul ğäräp, farsı tellären tatar tele kebek ük qämil belgän, här öç teldä şiğerlär ícat itkän.
Ş.Zäki 40 yäşendä xac säfärendäge yulda Tağanroğ şähärendä kinättän wafat bulğan.

Төркем:Шагыйрьләр
Шәмсетдин Зәки

**Шәмсетдин Зәки**, чын исеме **Шәмсетдин Ярәхмәт улы Гобәйдуллин** — XIX гасыр татар әдәбиятының күренекле вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле
Ул Ырынбур губернасы Зәк суы буендагы Ишмәт авылында туган. Әтисе Ярәхмәд белән бабасы Фаткулла шушы авылда муллалык вазифалары башкарган белемле кешеләр була. Зәк суы исеменә нисбәтле рәвештә ул үзенә, шагыйрь булгач, «Зәки» дигән тәхәллүс алган. Шагыйрь, халык мәкалендә әйтелгәнчә, «сукыр күп күрер, күп йөрер» дигән кешеләр төркеменә карый. Күзе бөтенләй күрмәсә дә, анда күзлеләр дә төзәтә алмаган сәгатьләрне төзәтү осталыгы булган. Ул Эстәрлетамак өязе татар мәдрәсәләрендә, шул исәптән Ашказар-Балыклы, Эстәрлебаш авылларындагы атаклы мәдрәсәләрдә белем алган, укыткан. 1844 елда Казанга барып, укуын Мөхәммәдкәрим бине Мөхәммәдрәхим мәдрәсәсендә дәвам итә.

30 яше тулганда Шәмсетдин Зәки, Зәк-Ишмәткә кайтып, мәдрәсә ача. Тиз арада даны еракларга таралып өлгергән мөгаллим шәкертләре белән Стәрлебашка күчеп тә эшли; Мифтахетдин Акмулланың остазы була. Шунда өйләнә. Авылдашлары соравы буенча кире туган авылына кайтып төпләнә.

Шәмсетдин Зәки — суфичылык карашларын алга сөрүче шагыйрь. Аның фәлсәфәсенең төп максаты — «хакыйкатькә ирешү». Шагыйрь үзенең шигырьләрендә «хакыйкатьне эзләүче кяфер — бозыклык артыннан йөрүче мөселманнан хәерлерәктер» дигән фикердә тора.

Ул гарәп, фарсы телләрен татар теле кебек үк камил белгән, һәр өч телдә шигырьләр иҗат иткән.

Ш. Зәки 1865 елның сентябрь азакларында ике иптәше белән хаҗ сәфәренә чыгып китә. Таганрог шәһәренә барып җиткәч, каты авыруга тарый һәм вафат була. Аны шунда мөселман зиратына җирлиләр.

Шагыйрь оныгы Галимәнең улы Шамил Әбдрәшитов Бөек Ватан сугышында кыю очучы булып таныла. 23 яшендә батырларча һәлак булган бу каһарманга Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ул яшәгән Ырынбур шәһәренең бер урамы Шамил Әбдрәшитов исемен йөртә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Игътибарга һәм ихтирамга лаек
* belem.ru Вакыйгалар 

Төркем:Татар шагыйрьләре
Pensilvaniä universitetı

**Pensilvaniä universitetı** (Пенсильвания университеты). Şulay uq, qısqartılğan Penn iseme belän dä atala. AQŞnıñ Pensilʻvaniä ştatınıñ Filadelphia şähärendä urnaşqan xosusıy, dinnär belän bäylänmägän, universitet.UlAQŞnıñ yäş buyınça dürtençe universitetı, Ürmäle göl ligası äğzası.

Университетнын oyıştırıp cibärüçe Bencamin Franklinnıñ küzallawı buyınça, bu uqu yortı kommersia häm cämäğeyät fännäre belän berrättän iğtibarnı klassikağa häm teologiagä dä yünälter dip kötelgän.

Xäzerge waqıtta 4,500 çaması prafisır-uqıtuçı 10,000 baqalawriat häm 10,000 mağistrlıq studentlarına xezmät kürsätä. Penn humanitar fännär buyınça iñ aldınğı universitetlarnıñ berse.

2007 yıl budjetı farazı buyınça, Penn Ürmäle göl ligası äğzaları arasında, iñ küp aqça sarıf itüçe bularaq tanılırğa mömkin. Barlığı 4.77 milliard dollar plannaştırılğan.

## Tarix

1740 yılda Filadelphianıñ bertörkem keşeläre, evangelist (Evangelist) Corc Waytfild atakay öçen doğa qılu binası salu maqsatı belän berläşälär. Läkin baştan uq finanslar probleması kilep tua. Şuña kürä dä oyıştıruçılar Bencamin Franklin taraflarına möräcäğät itärgä mäcbür bula. Franklin Trust äğzaların berläşterep, eşkä kereşä. 1751 yılda Akademia berençe studentların qabul itä. 
Penn AQŞta berençe medisina mäktäben oyıştırıp cibärä.

Pensilvaniä universitetınıñ dewizı — Legis sine moribus vanae (Latinçadan, Äxlaqsız qanunnar faydasız).

## Campus

Penn universitetınıñ arxitekturasında beryülı Oksford häm Kembric universitetları binalarınıñ elementların tabıp bula. Xäzerge kampus 269 aqr çaması cir bili.

## Akademiä

**Baqalawr däräcäsendä**
* Sänğät häm fän mäktäbe (The School of Arts & Sciences)
* İnjenerlıq häm Ğamäli fännär mäktäbe (The School of Engineering and Applied Science (SEAS)
* Şäfqät tutaşları mäktäbe (The School of Nursing)
* Wharton biznes mäktäbe (The Wharton School)

**Mağistr däräcäsendä**

* Annenberg kommunikasialär mäktäbe (Annenberg School for Communication)
* Mäğrifät mäktäbe (Graduate School of Education)
* Xoquq mäktäbe (Law School )
* Sänğät häm fänär mäktäbe (Graduate School of Arts & Sciences)
* Teş medisinası mäktäbe (School of Dental Medicine)
* Dizayn mäktäbe (School of Design)
* Wharton mäktäbe (Wharton School) h.b.

## Universitet rangları, däräcälär

* US News & World Report gäzite isäpläwençä, baqalawr belgeçlege buyınça 7 urın (2007)
* Newsweek – globäl universitetlar arasında unikençe
* Washington Monthly buyınça, Amerika millätenä kitergän fayda buyınça xosusıy yuğarı belem birü yortları arasında 13nçe.

## Keşelär

**Universitet prezidentları (soñğı ğasır)**

## Sıltamalar
Pensilʻvaniä universitetıniñ räsmi bite

Төркем:Үрмәле гөл лигасы
Чарльз Диккенс

**Чарльз Джон Һаффам Диккенс** (ингл. *Charles John Huffam Dickens*, 1812 елның 7 феврале, Лендпорт, Бөекбритания — 1870 елның 9 июне, Кент, Бөекбритания) — инглиз язучысы, XIX гасырның иң бөек прозаикларның берсе, гуманист, дөнья әдәбияты классигы.

## Иҗаты
### Төп әсәрләре
* Пиквик язмалары (The Pickwick Papers, 1836)
* Оливер Твист маҗаралары (The Adventures of Oliver Twist, 1837) 
* Николас Никкльби тормышы һәм маҗаралары (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1838) 
* Раштуа әсәрләре (1843) 
* Тормыш көрәше (The Battle of Life, 1846) 
* Дэвид Копперфильд (1849)
* Зур өметләр (Great Expectations, 1860)

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Инглизләр
Төркем:Бөекбритания язучылары
Çarlz Dikkens

**Çarls Dikkens** (ingl. *Charles Dickens*) – tanılğan ingliz yazuçısı. Viktorian çorına qarıy. 1812 yılnıñ fevrälendä, Böyek Britaniyaneñ Portsmut şähärendä dönyağa kilgän. 
Çarls Dikkens keçkenä yäştän yazu eşenä säläten kürsätä. Ğailäse xälle bulğanğa kürä, yäş yegetkä yaxşı belem alu mömkinçelege açıla. Yazuçı başlanğıç xoquq belem alsa da, tiz arada yazu eşenä kerep kitä, häm böten dönyağa tanılğan şedevrlarnı tudıra.

Çarls Dikkens 1870 yılnıñ 7 yünendä wafat.

### Äsärlär

* Pikwik yazmaları (The Pickwick Papers, 1836)
* Öliver Tvist macaraları (The Adventures of Oliver Twist, 1837) 
* Nikolas Niklbi tormışı häm macaraları (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1838) 
* A Christmas Carol (1843) 
* Tormış köräşe (The Battle of Life, 1846) 
* Däwid Köpperfild (1849)
* Zur ömetlär (Great Expectations, 1860)

Төркем:Язучылар
İske Taş mäçet

**İske Taş mäçet(e)** (*9. Camiğ mäçet*, *Zur Taş mäçet*), Qazanda Tatar xalqınıñ dini arxitektura istälege. Riwayätlär qarağanda, 1552. yılda Qazannısaqlawçılarnıñ tuğannar qäbere urınında, *zur iske taş* quyılğan cirdä urnaşqan häm 1802. yılda Ğabdulla Ütämişev iğänäsenä tözelgän. 1830. yıllar başında klassisism stilendä üzgärtep qorıla häm Alexander Schmidt proyéktı belän başqarılağn dip farazlana. 2 qatlı häm 2 zallı, tübäsendä 4 yaruslı manarası bulğan camiğ mäçet. 1930-1992. yıllarda mäktäp häm kelät itep faydalanıla. 1994. äwwälge maqsatlarında faydalanıla başlí.
Çikləwek Watuçı

**Çikläwek Watuçı** (*Щелкунчик*, *The Nutcracker*) - ike akttan torğan äkiäti balet. Pötr Çaykovskiy tarafınnan 1891-1892 yıllarda icat itelä häm E.T.A. Hoffmannıñ «Çikläwek watuçı häm tıçqan patşası» isemle äkiätenä nigezlängän.

Könbatış illärendä bu balet iñ danlıqlı baletlarınıñ berse bularaq sanala, säm ğädättä, Raştua bäyrämendä säxnäläşterelä.

Baletnıñ premyerası 1892 yılnıñ 18 dekäberendä Mariin teatrında ütä. Lev İvanov belän Marius Petipa – baletmeyster, Riccardo Drigo – dirijor wazıyfaların başqaralar.

Baletnıñ dönyaküläm şöhrät qazanuın ğadättä Mixail Barışnikov eşkärtüe belän bäylilär. Ul berençe tapqır 1976 yılda Kennedy Centerda quyıla.

## Balet

* Uvertüra
### Berençe akt
* Raştua çırşısın bizäw häm yaqtırtu säxnäse
* Marş
* Keçe Ğalop
* Drosselmeysternıñ uile häm büläklär öläşüe
* Däw äti säxnäse häm biüe
* Qunaqlar taralaşuı 
* Suğış
* Qışqı çırşı urmanı
* Qar börtelkäre biyüe

### İkençe akt
* Kereş
* Klara belän Patşa ulınıñ kilüe
* Divertissement
- Şokolat (İspan biüe)
- Kofe (Ğäräp biüe)
- Çäy (Qıtay biüe)
- Trepak (Rus biüe)
- Fleyta biüe
- Ginger Ana häm anıñ balaları
* Çäçäklär wälsı
* *Pas de deux*: Adagio (Şikärle sliva häm anıñ kavalerı)
- Berençe variatsiä
- İkençe variatsiä
* Final Vals häm Apofeoz

Төркем:Әлифба буенча балетлар
Төркем:Петр Чайковский
Pötr İlyiç Çaykovskiy

**Pötr İlyiċ Ċaykovski** (Rusċa Пётр Ильич Чайковский) - romantik ċorga qaragan rus kompozitorı.

Ċaykovski dönyakülәm ṡöhrәt qazana. Biograf yazuċı Anthony Holden assızıqlawınċa, Ċaykovskiga qәdәr rus muzıkası xalıq cırlarınnan hәm kapella yañgırawlarınnan torgan. Ṡulay uq Ċaykovski berenċe tapqır ċit il tıñlawċısın rus muzıkası belәn tanıṡtıra. Mәsәlәn, Mixail Glinka üz tormıṡında berdәnber tapqır ċit il konsertın Parijda birә.

## Tormıṡı
Pötr Ċaykovski 1840 yılnıñ 7 mayında xәzerġe Udmurtia respublikasınıñ Votkinsk ṡәhәrendә dönyaġa kilә. Ətise – İlya Petroviċ ṡaxta injenerı, әnise – fransuz tamırınnan bulġan Aleksandra Andreyevna Assier. Ċaykovski öyendә pianino tawıṡı tuqtamaġan. Pötr berenċe muzıka dәreslәren 5 yәṡendә baṡlıy. Öċ yıl eċendә ul notalarnı uqıtuċısı dәrәcәsendә uqıy alırday yuġarılıqqa kütәrelә.

1850 yılda Ċaykovski Sankt-Peterburgnıñ Xoquq mәktәbenә kerergә dip әzerlek klassların ala baṡlıy. 1858 yılġa xәtle ul ṡul mәktәpne tәmamlıy. Ṡunnan soñ ul Yustitsiә Ministrlıġına bilgelәnә. Bu eṡne ul öċ yıl dәwamında alıp bara.

1862 yılda Ċaykovski Anton Rubinstein qulı astında muzıka dәreslәren ala baṡlıy.

1891 yılda Ċaykovski konsertları belәn AQṠnı qolaċlıy. Carnegie Hall aċılu tantanasında ul Slavonic March әsәren baṡqara.

1893 yılda Ċaykovskiġa Cambridge universitetınıñ Muzıka fәnnәre doktorı dәrәcәse birelә.

Kompozitor 1893 yılda dönya quya.

## Ṡәxsi tormıṡ

Ozaq yıllar dәwamında Çaykovski icatın öyrәnüçelәr anıñ gomoseksual sıyfatların tikşerep kildelәr. Bu ezlәnülәr Sovet xökümәte waqıtında ber çiktәn ikençe çikkә taypıla. Lәkin, nәrsә genә bulsa da, 1870nçe yıllar tirәsendә Çaykovski ğailә qoru telәge belәn yana başlıy.

Ozaq yıllar buyınça Çaykovskiğa emotsianal yaqtan zur terәk bulıp Nadejda fon Mek tora. Bu xatın belәn ul berqayçan da oçraşmasa da, anıñ patornatı hәm finans yәrdәme belәn dönya kürә. Alarnıñ küpsanlı xatları Çaykovskineñ şәxsi tormışı turında bay mәğlümatnı açıqlıy.

## Töp әsәrlәr

* Romeo hәm Julliet
* Könbatıṡ Sonata
* 1812 yıl Uvertürası
* Slaw Marṡı
* Ċiklәwek Watuċı (The Nutcracker)
* Yevgeni Onegin
* Berenċe Pianino Konsertı
* İolanta

Төркем:Композиторлар
Amerika student atamaları

**Amerika student atamaları**. Dönyanıñ başqa illärennän ayırmalı bularaq, AQŞta baqalawriat studentların, uqu yılına qarap dürt törgä bülälär.

* Freshman /uqıla: Freşmen/ (tärcemä, Yaña Keşe) – berençe kurs studentları
* Sophmore /uqıla: Sofmor/ – ikençe kurs studentları
* Junior /uqıla: Cunior/ (tärcemä, Yäş keşe) –öçençe kurs studentları
* Senior (tärcemä, Olı Keşe) – soñğı (dürtençe) kurs studentları

Төркем:АКШ югары уку йортлары
The Wall Street Journal

[thumb|250 px|[2002]]
**The Wall Street Journal** Dow Jones & Company tarafınnan New York şähärendä näşer itelä torğan häm AQŞ tormışında ähämiätle urın totqan köndälek basma. Aziä häm Awropa bülekçäläre belän bergä 2 million nösxä bulıp çığa, 931,000 keşe gäcitne online yazdırıp uqıy.

Journal kübesençä iğtibarın AQŞ häm xalıqara biznes häm finans yañalıqları häm mäsäläre buyınça yaza. Gäcitneñ iseme New Yorknıñ töp finans üzäge – Wall Street uramı arqasında birelgän. Gäzit 33 Pulitzer bülägenä iä.

2007 yılnıñ 31 yüldä, ozaqqa suzılğan awır söyläşülärdän soñ, dönyanıñ iñ bay media-mağnatlarınıñ berse, Rupert Murdoch, The Wall Street Journal gäziten $5 milliardqa satıp alu turında Bancroft ğäiläse belän kileşügä ireşte.

## Sıltama

The Wall Street Journal basması

Төркем:Гәҗитләр
Дьюк университеты

мини|Китапханә
**Дьюк университеты** — АКШның Төньяк Каролина штатының Дарем шәһәрендә урнашкан хосусый университет. Дьюк университеты нигез 1838 елда салына. АКШның иң яхшы 15 университет исемлегенә керә.

Дьюк университетының девизы - “Eruditio et Religio.” (латинча: Белем һәм ышану).

## Сылтамалар

* Дьюк университеты

Төркем:АКШ югары уку йортлары
Blog

**Blog** (Блог). Tulı iseme – web blog, web saytlarnıñ ayırım ber töre. Blogtağı yazmalar xronologik tärtiptä tözelä. Bloglar, ğädättä, dönya xällärenä bağışlanğan fikerlärne tuplıy häm qatnaşuçılarğa yazmalarnı, şärexlärne qaldırırğa mömkinçelek birä. Küpmeder däräcädä, tözeleşe buyınça, blog elektron köndälekkä oxşaş, läkin ğädäti köndäleklärdän ayırmalı bularaq anda video, audio häm vizual' mäğlümatlarnı urnaştırırğa bula. Bloglarnı totuçı keşelär blogger dip atala. 

Soñğı yıllarda blog ayıruça kiñ taralış taptı. Mäsälän Technorati bloglarnı ezläw caylanması 2007 yılnıñ mayında 71 million blognı üz eçenä alğan.

## Tarix

Washington Post gäzite fikerençä, berençe blog Tim Berners-Lee tarafınnan 1992 yılda yañalıqlar turında bäxäsläşü maqsatı belän oyıştırılğan bulğan. Läkin 1996 yılda ğına bu tör web saytlar kiñ populyarlıq qazana. 

1999 yılda San Frantsisko şähärendä berençe blog portalı Blogger eşli başlıy. Soñınnan Bloggernı Google satıp ala

«Apple bloglarğa qarşı» xökem qararı näticäsendä Amerika Xakime bloggerlar jurnalistlar kebek mäğlümät çığanaqların faş itmäw xoquqına iä dip qarar çığara.

## Blog törläre

### Media törläre buyınça

* Video roliklarnı tuplağan blog – vlog 
* Internet sıltamalrnı tuplağan blog – linklog
* Fotolar blogı – photoblog
* Sänğät turında fiker alışu blogları – artlog

### Faydalanılğan cihaz buyınça
Käräzle telefonnar öçen maxsus eşlängän bloglar moblog dip atala

### Janr buyınça
Bloglar ayırım temalarğa bağışlanğan bulırğa mömkin. Şul isäptän 
* säyäxätçelär blogı - travel blog
* moda blogı- fashion blog
* xıyallar blogı- dream blog
* säyäsätçelär blogı – political blog h.b.

### Bloglarnı ezläw caylanması
Töp programmalar:
* Technorati, 
* Feedster 

## Bloglar häm başqa media

Bloglar kiñ taralğan sayın, keşelär alarnı mäğlümat alu öçen dä faydalana başlıylar. Küp kenä dönya gäzitläre üzläreneñ web saytlarında bloglarnı alıp baralar, alar küpmeder külämdä uquçılar belän aralaşu çarası bulıp tora. Şul uq waqıtta qayber häwäskär blogçılar üzlären traditsion media çaralarınnan ayırım kürä.

Bloglarnıñ möhim çağılışı – keçe tellärdä söyläşüçelärne berläşterü. Mäsälän, blogdar yärdämendä siräk oçrıy torğan Gaelic /Galık/ telendä söyläşüçelär xätta Qazaqstanda da tabıldı.
## Şäxeslär

Blognı alıp barunı küp kenä tanılğan artist, jurnalist, eşmäkärlär, fiker iäläre kiräk dip taba. 

Mäsälän, soñğı arada AQŞta Whole Foods şirkäte citäkçese John Mackeynıñ bloglarda artıq mäğlümatnı bastıru arasında kilep tuğan wäzğiät kiñ diskussiälänä.

## Sıltamalar

What a blog site

Blogger, İñ popular bloglar saytı

Livejournal, Rusiädä iñ tınlğan bloglar saytı

Klik Surat - Online Blog Generator  

Төркем:Сайтлар
Xevsureti

**Xevsureti** (Görceçä: ხევსურეთი) ul Könçığış Görcestanda (Gruziädä) tarixi ölkä, Olı Qawqaz sırtınıñ ike bitläwendä urnaşqan. *Xevsureti* ul Görceçä *üzännär ile* digän süz häm berençe tapqır 15. yözdä oçrí.
 
## Geografiä
Xevsureti Ardoti, Şatili, Arxoti häm Aragvi yılğaları üzännärendä, Mtsxeta-Mtianeti ölkäseneñ Duşeti rayonına kerä, Çeçniä belän çikläşä. Xevsureti mäydanı 1050 *km²*, qışqı xalıq sanı 3200 keşe. İñ zur awılar Barisaxo häm Şatili.

## Etnografiä

Başta Xevsureti, kürşendäge Pşavi belän, Pxovi iseme aldında yöri. Urta Ğasırlarda monda Görce patşalarğa qarşı Pxovi fetnäläre urın ala, läkin Pxovlar ciñelä. Şundí fetnälär näticäsendä Pxovida feodal sisteması urnaşılmí häm tawlılar tik ğädät buyınça yäşilär. Berniçä yıldan soñ tawlılar Xristianlıqnı qabul itälär. Patşağa ğına buysınıp, alar çiklärne saqlílar häm üzidärä itälär. 

20. yözdä dä Xevsurlar köbä kiep yörilär, kiemne tärelär belän bizälälär. Xevsurlarnıñ suğışçanlığı *Xevsuruli* ğäskär biüendä urın alğan.
 
Xevsurlar dinendä Görce Ortodoks Xristianlığı belän mäcüsilek quşılması sizelä. İzge urınnar *jvari* ("tärä"), *xati* (“ikona”) yä *salotsavi*-gä (“ğibädätxanä”) bülänälär. Din yolaları Sovet çorında da üzgärmilär. Läkin 1950. yıllarda Xevsurlarnı tawlardan küçerälär, küp awıllar buş qala. Soñğı yegerme yıl däwamında Xevsureti xalıq sanı kimi.

## Yolalar

Başqa taw ölkälärendä kebek, Xevsureti dä küp yolalar saqlana. Görce tele dä Urta Ğasırlar çorındağı Görceçägä oxşaş. Qan üçe 20. ğasırğa qädär saqlanğan. Muzıka da Urta Ğsırlar muzıkasına oxşaş. 

Xevsuretidä küp qälğä tözelgän, çönki borınğıdan alar Çeçen häm Kist tawlılarğa qarşı suğışalar. Şundí bäreleşlär Görce şağire Vaja-Pşavelanıñ *Aluda Ketelauri* poemasında yazıp alğan. İñ tanılğan Xaxmati, Axieli, Lebaiskari, Mutso, Şatili qälğäläre häm Gudani häm Anatori täreläre. 

*[[Encyclopædia Britannica]]* 1911. yılda yazğança, Xevsurlar arasında küp qızıq yola tapqan. Balanı tuu waqıtında xatın ayırım alaçıqta bula, ä ire yanında mıltıqtan ata. Tuudan soñ bala tabuçı ber ay alaçıqta yäşi, şunnan soñ bu alaçıqnı yanıp beterälär. *Sc’orproba* - tağın ber qızıqlı yola. Tuyğa qädär yäş par tön buyı bergä yatap alar, üz arasında qılıçnı urnaştırıp. Censi mönäsäbätlär kilep çıqsa, yegetne çäzalap üterälär.

## Päräwäzdä
* Legends of Khevsureti 
* Folk Art of Georgia - Broken
* ''Central Caucasian religious systems and social ideology...'' by Kevin Tuite and Paata Bukhrashvili 
* Mountain regions of Georgia 
* The country of Black Shields 
* Expedition to Khevsureti (in Georgian) 

Төркем:Гөрҗистан тарихы
Xosusıy universitet

**Xosusıy universitet** – däwlät qaramağınnan azat bulğan yuğarı uqu yortı. Xosusıy universitetlar Bangladeş, Qıtay, İndstan, Yapunstan, Miksikä, Portugaliä, AQŞta kiñ taralış tapqan. Xosusıy universitetlarda uqu öçen tüläw däwlät universitetlarına qarağanda şaqtıy zur.

Qayçaqta xosusıy universitetlar qısqa waqıt eçendä akademik däräcä alırğa mömkinçelek birä. Mäsälän, öç yıllıq programmanı ike yılda tämamlap bula. Bu toraq, uqu çığımanrın kimetergä mömkinçelek birä.

AQŞta iñ aldınğı universitetlarnıñ kübese - xosusıy universitet. Şul isäptän, Ürmäle göl ligası äğzaları.

Төркем:Югары уку йортлары
Бизе

**Бизе** — Польшаның Куявия-Диңгез буе воеводалыгы  гминаcында урнашкан авыл.

## Географиясе
Бизе Польшаның башкаласы Варшавадан төньяк-көнбатышка таба 154 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Куявия-Диңгез буе воеводалыгы торак пунктлары
Attila (opera)

**Attila (Атилла)**. Cuzeppe Verdi tarafınnan icat itelgän opera. Zaxarias Wernernıñ Attila, König der Hunnen ("Attila, Hunnar Patşası") äsäreña nigezlängän. Operanıñ premyerası Teatro La Feniçeta 1846 yılnıñ 17 martında ütä.

## Eçtälek
Opera prolog häm öç aqttan tora.
Cimerelgän Aquileia /Akilia/ şähärendä, Attila häm anıñ ciñelmäs urdası suğış äsirlärenen xatın-qız bulularına şaqqatalar. Alarnıñ liderı Odabella, nişläp Hun xatınnarı ğädättä öydä utıralar dip sorıy. Attila, bu xatınnıñ batırlığına soqlana häm teläsä nindi üteneçen başkaraçağın äy‏tä. Qız Attiladan, atasın ütergäne öçen üç alır öçen qılıç sorıy.

Roman (Rim) ilçese Ezio kilä häm imperiän bülü turında üz täqdimnären citkerä. Attila anı kire qağa. Säxnä sazlıq cirlegenä, Venetsiäneñ bulaçaq urınına küça. Attila haman Odabella turında uylana, läkin şähär tözeleşenä böten köçen quya.

## Sıltamalar
Libretto 

Төркем:Опера
U.S. News & World Report

frame|U.S. News & World Report

**U.S. News & World Report** AQŞnıñ atnalıq yañalıqlar basması. Başlıça United States News ismen yortä, soñınnan World Report basmasına kuşılu säbäple, isemen üzgärtä.

*U.S. News & World Report* Washington, D.C.'da urnaşqan. Töp köndäşläre - *[[Time]]* häm *[[Newsweek]]* basmaları.

1983 yıldan birle *U.S. News & World Report* Amerikanıñ iñ yaxşı kolledjlar ismelegen tözü belän mäşğül. Bu rankinglar Amerika yuğarı uqu yortlarına cibärelgän soraulıqlardan tozelä.

Төркем:Журналлар
Sınlı Sänğät Muzeyı (Boston)

**Sınlı Sänğät Muzeyı** (inglizçä *Museum of Fine Arts*) -  şähärendä *<small>()</small>* urnaşqan nıñ iñ ere muzeylarınıñ berse. Muzey, Nyu Yorktağı Metropolitan muzeyınnan qala, kolleksiäse buyınça Amerikada ikençe urında.

Muzeyğa nigez 1870nçe yılda salına. Xäzerge urınına isä muzey 1909 yılda küçä. 2000 yılda muzeynı kiñäytü planı iğlan itelä. Yaña binalar 2010 yılda açılır dip kötelä.

### Kolleksiä
* Misır artefaktları, sınnar, sarkofaglar, häm zärkän eşlänmäläre
* Frantsuz impressionistları eşlänmäläre, şul isäptän Paul Gaughin, Manet, Renoir, Sisley, Monet, Degas, Van Gogh, Cézanne h.b.
* 18nçe-19nçı ğasır Amerika sänğäte, şul isäptän John Singleton Copley, Winslow Homer, John Singer Sargent
* Morse kolleksiäse

### Sıltamalar
* Museum of Fine Arts'nıñ räsmi bite

Төркем:Сынлы сәнгать
Төркем:АКШ музейлары
İmpressionizm

**İmpressionism**19çı ğasırda barlıqqa kilgän sänğät ağımı. Başlıça *İmpressionistlar* dip Parista yäşägän räsem yasauçılarnı atıylar. Ağımnıñ iseme Claude Monet tarafınnan yazılğan *Impression, Sunrise* isemle kitabınan alına.

İmpressionistlarğa xas alımnar - utä kürenmäle pumala ezläre, açıq kompozitsiä, utqa basım yasau, xäräkät. Sınlı sänğät ölkäsendä *impressionizm* ağımınıñ barlıqqa kilüe, muzıkada häm ädäbiättä dä oxşaş ağımnarğa kiterä. 

Төркем:Тасвирый сәнгать
The Economist

**The Economist** (Tatarça: "İqtisatçı", Urısça: "Экономист") - ingliz telendä çığa torğan säyäsi, iqtisadi häm xalıqara yañalıklarğa bägışlanğan atnalıq basma. Ul "The Economist Newspaper Ltd" şirkäte tarafınnan Londonda çığarıla. 2006. yıl sannarı buençä atnalıq tirajı - 1 million nösxägä yaqın. Şulay itep, "The Economist" dönyanıñ in popular basmalar rätenä kerä.

"The Economist"nıñ maqsatı - "alğarışqa iltä torğan intellektual'lek häm täräqqiätne totqarlıy torğan samimi dorfalıq arasında bulğan köndäşlektä katnaşu". Basmada kübesença iqtisat, säyäsät, eşmäkärlek, finanslar, fän, texnologiyä häm sänğätkä qarağan yazmalarnı tabıp bula. "The Economist" dönyanıñ aldınğı qaraşlı keşeläre, liderlar arasında tirän ixtiram qazana.

Basma xezmätkärläre "The Economist"nı gäzit dip atasa da, ul atnalıq surätta, jurnal formatında çığa. 
1928 yıldan birle "The Economist"nıñ xıyssäläreneñ yartısı "Financial Times" gäzite qulında. Qalğan yartısına bäysez keşelär xuca. Basma citäkçelegeneñ bäysezlege, *Board of Trustees* yärdämendä buldırıla.

Basmanıñ qızıqlı yağı - berniçä Fikerlär-Uylanular (Op-ed) rubrikalarınıñ buluında. Härber Fiker-Uy rubrikası aerım ber ölkägä bağışlana:
* *Bagehot* (Böekbritaniyä) - zamanında basmanıñ redaktorı bulıp eşlägän Walter Bagehot isemele şäxesneñ istäleğenä atalğan. 
* *Charlemagne* (Awrupa) - Franklar imperiyäsen oeştıruçı Charlemagne patşa istäleğenä atalğan.
* *Lexington* (AQŞ) - Amerika Azatlığına Suğış başlanğan Lexington, Massachusetts töbäğe iseme belän atalğan.
* *Buttonwood* (finanslar) - zamanında *Wall Street* eşmäkärläre cíılırğa yaratqan *buttonwood* ağaçı iseme.

"The Economist" basmasın dönyada *Big Mac Index*`ın bastıruçı bularaq ta belälär. Bu indeks, törle illärdä satıla torğan *McDonalds Big Mac*`nıñ bäyälären çağıştıru yulı beläñ waluta kursın täğaenlärgä mömkinçelek birä.

## Redaktorlar
* James Wilson 1843–1857 
* Richard Holt Hutton 1857–1861[5]
* Walter Bagehot, 1861–1877[6]
* Daniel Conner Lathbury, 1877–1881[7]
* R. H. I. Palgrave, 1877–1883
* Edward Johnstone, 1883–1907[8]
* F. W. Hirst, 1907–1916
* Hartley Withers, 1916–1921
* Sir Walter Layton, 1922–1938
* Geoffrey Crowther, 1938–1956
* Donald Tyerman, 1956–1965
* Sir Alastair Burnet, 1965–1974
* Andrew Knight, 1974–1986
* Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
* Bill Emmott, 1993–2006
* John Micklethwait, 2006– xäzerge köndä

## Sıltamalar
The Economist basmasınıñ räsmi sähifäse

Төркем:Журналлар
Säğit Rämiev

**Rämiev Säğit Lotfulla ulı** (1880-1926), kürenekle şağir. 1906-1907. yıllarda *Tañ yoldızı* gäzeteneñ cawaplı möxärrire, *Tawış* gäzeten, *Tañ mäcmuğası* jurnalın oyıştıruçılarnıñ berse. Ğabdulla tuqaynıñ fikerdäşe. Rämiev icatınıñ nigezen romantik lirika täşkil itä. Tatar poeziäsenä söyläm tele intonasiälären kertä, milli şiğer tözeleşen yaña çaralar belän bayıta. İcatı: *Tañ waqıtı*, *Sin*, *Min*, *Keşe*, *Minutlar* isemle şiğerlär yañaça yazıla. Qayber şiğerläre Tatar poeziäse taríxında berençe tapqır Urıs telenä tärcemä itelä häm basıla. Lev Tolstoy, Anton Çexov icatınnan Tatar telenä tärcemälär. '

*Saylanma äsärlär* (1962), *Tañ waqıtı* (1980) isemle cíıntıqlar.
Төркем:Шагыйрьләр
Därdemänd

**Därdemänd** (**Rämiev Möxämmätzakir Möxämmäsadíq ulı**) (1859-1921), kürenekle şağir, altın priiskaları xucası. Därdemänd poeziäsenä fälsäfi tiränlek, obrazlılıq, tel-surätläw çaralarında näfislek, neçkä lirizm häm psixologizm xas: *Qorab*, *Büzlärem mana almadım*, *Bez*, *Xäyät*, *Widağ*, *Quandı il, qanat qaqtı mäläklär...*. tatar poeziäsenä zur yoğıntı yasıy. 

Abıysı Şakir Rämiev belän bergäläp *Waqıt* gäzeten, *Şura* jurnalın näşer itä, 1909-1918 *Waqıt* basmaxanäsen tota. 1. Däwlät Duması deputatı (1906).

*Därdemänd* (1929), *Saylanma äsärlär* (1959), *İsä cillär* (1980) cıyıntıqları.

## Monı da qara
*Rämievlär

Төркем:Шагыйрьләр
Nobel büläge

**Nobel büläge** (*Нобель бүләге*) — fänneñ meditsina häm fiziologiä, fizika, ximiä, ädäbiät häm solıx ölkälärendä birelä torğan dönyanıñ iñ möhim büläge. Ekonomika ölkäsendäge büläk 1968 yılda Şvetsiä üzäk bankı tarafınnan Alfred Nobel istälegenä bağışlap birelä. Berençe tapqır Nobel büläge 1901. yılda birelä başlıy. Nobel Solıx büläge küp belgeçlär tarafınnan säysi yaktan yoğıntığa birelgän dip täñqitlänä. Solıx bülägennän qala, Nobel büläkläre Stockholm şähärendä yıl sayın 10. Dekäberdä, Alfred Nobelneñ ülgän könendä tapşırıla. Härber büläk aluçı, ğädät buyınça, cıyılğan qunaqlar aldında leksiä belän çığış yasarğa tieş.

### Alfred Nobelneñ wasiäte

Nobel üzeneñ baylığınıñ 94%, yäğni 31 Şved kronasın, fondqa tapşıra. Nobel'neñ qaldırğan wasiäte tübändägedän ğibärät:

### Büläkläw tärtibe

Tieşle komitetlar Nobel büläge laureatların Öktäber ayında iğlan itä. Şunnan soñ, bülaklär tantanalı räweştä 10. Dekäberdä tapşırıla. Sönğı yıllarda banket Stockholm Şähär Sarayında ütä.

Büläk maksimum öç laureatqa birelä ala. Härber büläk altın medaldän, diplom häm aqçadan tora. Xäzerge waqıtta aqçalata büläkneñ zurlığı - $1 million çaması.

### Matematika buläge

Alfred Nobelneñ büläkne matemtiklarğa birmäw mäs'äläse buyınça törle fikerlär yöri. Nobel wasiäte praktik açışlar turında süz yörtä, ä matematika isä, praktik fännär rätenä kermi. İkençe säbäbe - 20. yöz başında Şvetsiädä inde matematika ölkäsendä zur bülakneñ buluı. Şulay uq, legenda räweşendä, Nobel xatınınıñ ber matematik belän bulğan mäxäbbäte atalsa da, bu legenda çınğa aşuı mömkin tügel, çönki Nobel berqayçan da öylänmägän bulğan.

### Qızıqlı mäğlümätlär
#### Nobel bülägen ike tapqır aluçılar

* Maria Skłodowska-Curie: Fizika 1903, radionurlanış açışı öçen; Ximiä 1911, çista radiumnı ayırğan öçen
* Linus Pauling: Ximiä 1954, hibrid orbital teoriä öçen; Solıx 1962, atom-töş sınawlarnı tuqtatu öçen alıp barğan köräşe öçen;
* John Bardeen: Fizika 1956, tranzistornı uylap tabu; Fizika 1972, ütäütkäröçänlek teoriäse (BCS teoriäse) öçen; 
* Frederick Sanger: Ximiä 1958, insulin molekulasının strukturasın açqan öçen; Ximiä 1980, virus nukleotidın tärtipkä kertü öçen.

#### Ğäilä büläkläre
Tarixta Curie ğäiläse biş Nobel bülägen alğan:

* Maria Skłodowska-Curie, Fizika 1903 häm Ximiä 1911
* Xäläl cefete Pierre Curie, Fizika 1903
* Qızları Irène Joliot-Curie, Ximiä 1935
* Kiäwläre Frederic Joliot-Curie, Ximiä 1935

## İskärmälär


## Sıltamalar
* Nobel büläge (ingl)
* Norwegiä Nobel Institutı (ingl)



*
Qol Ğäli

**Qol Ğali** (yaqınça 1183-1236), Bolğar-Tatar şäğire, Tatar yazma ädäbiätenä nigez saluçı, mäşhür *[[Qıyssai Yosıf]]* (1233) liro-epik poemasınıñ avtorı. Äsärneñ süjete Yosıf päyğämbär turında Täwrättä häm Qor'ändä bäyän itelgän qıyssadan alınğan. Äsär küp kenä ğomumkeşelek problemaların çağıldıra: yaxşılıq häm ğädellek yawız köçlär belän köräşe, keşelärneñ yaqtığa-bäxetkä, äxlaqi saflıqqa, kamillekkä omtılış h.b.

Poema Tatar xalqınıñ äxlağın tärbiäläwgä, añarda humanizm sıyfatların üsterügä, ädäbi teleneñ formalaşuına zur yoğıntısı yasağan. Tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä äsärneñ 200-dän artıq qulyazma nösxäläre häm küçermäläre tabıla. Kitap räweşendäge berençe basması şağir Utız İmäni äzerlägän fänni tekst 1839 yılda Qazanda dönya kürä (naşire - Räxmätulla Ämirxanov). Äsärneñ Qazanda çıqqan basmaları 80-nän artıp kitä, alar arasında F. Fasiev äzerlägän cıyılma tänqidi-fänni basması 1983 yılda näşer itelä.

Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Идел буе Болгары
Mongol tele

**Mongol tele**. Bu termin Mongoliäneñ Mongolları tele wä barça Mongol törkeme telläre añlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belän şulay uq borınğı ğomumi Mongol tele häm iske yazu Mongol tele añlana.

## Mongol tele tar mäğnädä
Mongollarnıñ, töp MR xalqınıñ wä Eçke Mongoliäneñ wä törle Qıtay regionlarında yäşi torğan ayırım törkemnärneñ tele. Töp dialekt buyınça yış *xalxa*mongol* yä ğadi *xalxa* atala.
Xalxa teleneñ ädäbiat normı häm MNR däwlät tele xälät bar. Anda söyläşüçelär sanı 2.3 mill. keş. çaması (1995). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäk törkemenä kerä. Anıñ beländer berättän könçığış da könbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağı ayırımlıklarnıñ nigezdä fonetik täbiğäte bar.

Mongoliä milli tele bularak ul Mongol xalıq revolütsiäsennän (1921) soñ xalxa dialektı buyınça tözelä başladı. 1943–nçe yıldan birle anıñ kirillik älifba buyınçağı yazuwı bar.

## Mongol telläre törkeme
Xalxa-mongol belän mongol yazuwı tele mongol telläre törkemenä kerälär. Bu törkem kiläçäk törkemnärgä bülenä: Tönyaq-Mongol telläre: burât, qalmıq, ordos, xamnígan, oyrat; Könyaq-Mongol telläre: dagur, şira-yugur, dongxiang, baoan, tu; mogol tele Äfgänstanda ayırımça bula. Bu tellär ber-bersenä bik yaqın.

Üz tözüwe buyınça, bolar agglütinativ tellär flektivlek elementläre belän bula. Küpçelek tellärdä (qalmıqtan häm burâttan başqa) şäxessez fiğil törlänüe sífatlı. Monnan tış morfologiä sferasında alarda süz alıştıruı häm süz eşäwe arasındağı ayırma yuq. Mäsälän, kileş formaları ber süzneke yaña süzlär kebek bula häm tağın ber tapqır kileş buyınça törlänä alalar. İälek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesle dä şäxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlär fiğil kebek törlänä alalar, dip täesir qaldıra. Süz törläre yomşaq ayırıla. Bolar: isem, fiğil dä üzgärmäüçe kicäkçälär. İsem dä sífat küpçelek tere tellärdä häm yazu tellärendä morfologikça tügel ä sintaksís funktsiäse belän genä ayırılalar.

Sintaksista spetsial bilgelänüçe aldında bilgeläwçe urını, cömlä axırında fiğil urını da bilgelänüçe wä bilgeläwçe kileş yä san buyınça kileşterü yuqlığı bula.

Төркем:Mongol tele
Төркем:Mongol telläre
Bella Äxmädullina

**Bella Äxät qızı Äxmädullina** (*Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина*) – tanılğan sovet şağiräse, XX yözneñ ikençe yartışında iñ zur yazuçılarnıñ berse. Rusiä yazuçılar berdämlege, Rus PEN-üzäge, A.Puşkin is. Sınlı Sänğät muzeye dusları berlege äğzası. Amerika sänğät häm ädäbiät akademiäse layıqlı äğzası.

## Tormış yulı
Bella Äxmädullina 1937 yılnıñ 10 aprelendä Mäskäwdä dönyağa kilä. Atası milläte buyınça tatar, anası – İtaliä çığışınnan bulğan. Mäktäp yıllarında uq şiğer yazu belän qızıqsına başlıy. 1960nçe yılda Ädäbiät institutın tämamlıy.

1964 yılda *“Живет такой парень”* (*Şundıy yeget yäşi*) filmında jurnalist rolendä uynıy.

Berençe şiğer cıyıntığı – “Qıllar” (*Струны*) 1962 yılda dönya kürä. Annan soñ “Yalqınsınu” (Озноб, 1968), “Muzıka däresläre” (Уроки музыки, 1970), “Şiğerlär” (Стихи, 1975), “Qarlı buran” (Метель, 1977), “Şäm” (Свеча, 1977), “Ser” (Тайна, 1983), “Baqça” (Сад, 1989). Soñğısı öçen avtorğa Sovet Berdämlege däwlät premiäse birelä.

Bella Äxmädullina icatında Görci teması zur urın alıp tora. Äxmädullina bertörkem görci şağirläreneñ äsärlären tärcemä itä.

Bella Äxmädullina qäläme astınnan berniçä zamandaşı - tanılğan şağirlärgä bağışlanğan istäleklär, A.Puşkin, M. Lermontov turında esselar çığa.

## Büläklär
* Sovet Berdämlege däwlät premiäse laureatı(1989)
* “Znamya”fondı laureatı (1993)
* “Nosside” laureatı (İtaliä, 1994)
* Triumf premiäse laureatı (1994)
* A.Tepfer fondınıñ Puşkin premiäse laureatı (1994)
* Rusiä Federatsiäse Prezidentı premiäse laureatı (2004)
* Xalıqlar duslıǧı ordenı (1984)
* III däräcä Watan aldındağı xezmätlär öçen orden laureatı (1997)
* II däräcä Watan aldındağı xezmätlär öçen orden laureatı (2007)

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Рус телле язучылар
Räsäyneñ altın xäzinäse

**Räsäyneñ altın xäzinäse**, 1918 yılnıñ Mayında däwlät fondında bulğan altın, kömeş, platina häm qimmätle käğäzlär Mäskäw, Tambov, Samara  saqlağıçınnan Qazanğa küçerelä. Qazan baş kütärgän Çex-Slovak korpusı ğäskäri berämlekläre häm KomUçníñ Xalıq Armiäse qulına küçkäç, Räsäy xäzinä-altınnarı zur öleşen başta Samarağa (1918, August), annarı Ufağa, Öktäberdä Omsk şähärenä ozatalar. Xäzinäneñ küpme bulğanlığı täğäyen mäğlüm tügel, isäp-xisap käğäzläre saqlanmağan. 1919. yılnıñ May ayında admiral Kolçak ämere belän isäpkä alınğan baylıqnıñ nominal qimmäte 651 532 117 sum 86 tien täşkil itä. Kuytun kileşüe näticäsendä Çex-Slovak korpusı citäkçelege Sovet xökümätenä xäzinäneñ 409 625 870 sum 86 tienen qaytarıp birä. Xäzinä 1920 yılnıñ May ayında qabat Qazanğa qaytırıla, RSFSR Däwlät bankınıñ Qazan bülegenä salıp quyıla, annarı şul yılnıñ azaqlarında Mäskäwgä küçerelä.

Төркем:Россия тарихы
Камил Мотыйгый

**Камил Мотыйгый** (**Төхфәтуллин Камил Мотыйгулла улы**, 1883—1941) — татар журналисты, җырчы (баритон), нәшир. 1883 елда Җаек шәһәрендә мулла, укытучы Мотыйгулла Төхфәтуллин гаиләсендә туа.

1905—1907 елларда «Әлгасрелҗәдид», «Уклар» журналларынының, «Фикер» гәҗитенең мөхәррире һәм нәшире. «Уралец» гәҗитенең нәшире. «Яңа тормыш» гәҗитен оештыручылардан.

1909—1917, 1925—1929 елларда концерт эшчәнлеген алып бара.

## Гаиләсе
Хатыны Зарифә, кызы Рәисә, уллары Дәүләт (опера җырчысы, театр факультетын тәмамлаган), Рәфкат, Хәмит (опера җырчысы; Хәмитнең хатыны Хөснурый, кызы Надия).

## Шулай ук карагыз


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Милләттәшләр «Камил Мотыйгый»

Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Габдулла Тукай
Белла Әхмәдуллина

**Белла Әхәт кызы Әхмәдуллина** (1937 елның 10 апреле — 2010 елның 29 ноябре) — күренекле Россия шагыйрәсе, язучы һәм тәрҗемәче. 1988 елдан Рус ПЕН-үзәге әгъзасы. Совет хакимияте чорында Белла Әхмәдуллина исеме тыелган иде.

Әтисе милләте буенча татар. 2007 елда Казанга булган соңгы сәфәре вакытында шагыйрә гомер буе үзенең татар булганын тоеп яшәгәнен белдерде.

Ул 2010 елның 29 ноябрендә вафат була.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар тәрҗемәчеләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Рус телле шагыйрьләр
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Robert Niğmätullin

**Robert İskändär ulı Niğmatulin** (*Роберт Искәндәр улы Нигмәтулин*) – tanılğan tatar ğälime, Rusiä Fännär Akademiäse şäräfle äğzase (akademik).

Fizika-matematika fännäre doktorı. Lenin komsomolı premiäse iäse. 1983nçe yılda gaz-sıyıqça matdälärendäge dulqınlı dinamika ölkäsendäge xezmätläre öçen Sovet Berdämlege däwlät premiäse belän büläklänä. 2000 yılda Dan ordenına layıq bula. 200 artıq fänni yazmalar avtorı, şularnıñ sigeze – kitaplar, 21 avtorlıq turındağı tanıqlıqqa (patent) iä.

RFAneñ P. Şirşov isemendäge okeanologiä institutı direktorı.

## Sıltamalar

* P.Şirşov is. Okeanologiä institutınıñ räsmi bite

Törkem:Tatar akademikları
Räşid Sönniev

**Räşid Ğäli ulı Sönniev** (*Рәшит Гали улы Сөнниев*) – tanılğan Räsäy ğälime, cämğiät eşleklese. Tatar millätennän. Üzbäk Sotsialist Cömhüriäteneñ Taşkent şähärendä 1943 yılnıñ 1çe martında dönyağa kilä. Räşid Sönniev – Rusiä Fännär Akademiäseneñ şäräfle äğzası.

2017 yılda *Clarivate Analytics* şirkäte astrofizik Räşit Sünäyevne Nobel bülägen birelergä mömkin ğalimnär isemlegenä kertkän.

## Tormış yulı
Räşid Sönniev Mäskäw fizika-texnika institutın häm Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy. Fizika-matematika fännäre doktorı (1973), MFTI porfessorı (1974). Ul Rusiä Fännär Akademiäseneñ yuğarı energiä  bülegen citäkli, Ğäläm tikşerenüläre institutınıñ äydäp baruçı fän xezmätkäre. Şulay uq, Maks Plank Astrofizika institutı direktorı (Garhing, Almaniä).

Ya. Zeldoviç belän xezmättäşlekltä ‘’Sönniev-Zeldoviç effektı’’ isemle teoriä avtorı. Bu teoriä nigezendä, Ğälämdä relikt nurlanışı elektronnar tä'sire astında waqıt ütü belän tarala.

N. Şakura belän berlektä R. Sönniev matdälärneñ qara tişekkä töşüe häm ikele sistemanıñ (ber yoldız qara tişek yäki neytron yoldız bulğanda) köçle rentgen nurlanışı astında barlıqqa kilgän akkretsion disklar modelen eşli.

Räşid Sönniev Mir orbital kompleksına kergän “Kvant” module tözegän häm anıñ belän idarä itkän  törkemne citäkli. Bu modul yärdämendä 1987 yılda berençe tapqır ör-yaña yoldıznıñ rentgen nurlanışı yazıla. Xäzerge waqıtta R. Sönniev bülege ‘’Spectrum-X-Gamma’’ isemle xalıqara astrofizika proyektın äzerläwdä qatnaşa. Ber ük waqıtta ul Garhingta Awropa kosmik agentlığınıñ ESA Planck kosmik appartın Ğälämgä cibärü eksperimentları östendä eş alıp bara.

## Büläklär
*Bruno Rossi Prizı (1998)
*Royal Astrnomical Society’nıñ altın medale (1995)
*Bruce medale (2000)
*Rusiä däwlät premiäse (2000), 1990-1998 yıllarda Granat astrofizika observatoriyäsendä alıp barılğan qara tişeklär häm neytron yoldızlarnı rentgen häm gamma nurlanış yrdämendä öyränülär öçen
* RFAneñ A. Fridman premiäse (2002)
* Heineman Prize (2003)

Төркем:Физиклар
Төркем:Mäskäü fizika-texnika institutı
Төркем:Tatar akademikları
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Rusiä Fännär Akademiäse

250px|thumb|РАН (RAN)
**Räsäy Fännär Akademiäse** (*Россия Фәннәр Академиясе*) – Räsäyneñ milli fännär akademiäse. Qısqaça - RFA. RFA eçenä Rusiäneñ törle töbäklärendä urnaşqan küpsanlı fän oyışmaları kerä. 2005 yılda RFAdä 500 yaqın tulı äğza bulğan. Akademiäneñ bäs ofisı Mäskäwdä.

RFA 9 fänni tarmaqtan tora, 13 cirle bülekkä bülengän. RFAdä küptörle kiñäş organnarı, komissiälär urın alğan.

## Sıltamalar

* - Rusiä Fännär Akademiäseneñ räsmi säxifäse

Төркем:Россия Фәннәр Академиясе