open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гыйбадәт (Ислам)

**Гыйбадәт** (, укыла: *әл-гыйбәдә* - *табыну*, лексик яктан - *түбәнчелекле булу*, *буйсыну*, *баш ию*) — Ислам тәгълиматы буенча, Аллаһ Тәгалә кушкан яки хуплаган гамәлләрне башкару, һәм Аллаһ тыйган гамәлләрдән качу дигән мәгънәгә ия булган Ислам төшенчәсе.

## Мәгънәсе
 

Гыйбадәтнең мәгънәсен бер сүз белән әйткәндә, ул – «коллык кылу». Ислам буенча, әлбәттә, бер Аллаһ Тәгаләгә генә кол булу тиешле. Чөнки кешеләрне барлыкка китергән, тәрбияләп торган, соңрак алардан җавап алачак бердәнбер зат - Аллаһ Тәгалә. Мөселман Аллаһтан башкага кол булудан саклана, бер Аллаһны гына тулы Хуҗа һәм гыйбадәткә лаеклы дип белә.
Мөселман ничек Аллаһ Тәгаләгә коллыгын күрсәтергә тиеш? Болар Коръәннән, Мөхәммәд галәйһиссәләм сөйләгән хәдисләрдән билгеле. Менә кайберләре:
Яшерен рәвештә үтәлә торган гыйбадәтләр: 
өметләнү, ярату, курку, сабыр булу, тәвәккәлләү, инану, шөкер итү, ризалык һәм канәгатьлек хисләре белдерү кебек. 
Ачык рәвештә кылынган гамәлләр һәм сүзләр: 
намаз, ураза, садака, хаҗ кылу, зикер әйтү, дога кылу, дәгъват кылу, изгелеккә өндәү, начарлыктан тыю, кешегә ярдәм итү, белем алу яки тарату кебек.

## Гыйбадәт шартлары

Гыйбадәт кабул булсын өчен шартлар: 

* Ихласлык.
Ягъни, гыйбадәтне Аллаһның ризалыгын өмет итеп кылу. Башка максат белән гыйбадәт кылу - кече ширек. Мөхәммәт пәйгамбәр хәдисендә килә: «Яшерен теләк белән рия ширектер». Яшерен теләк дип ниндидер бер дөньяви максатларны күз алдында тотып гыйбадәт кылуга әйтелә. Рия дип, гыйбадәтне һәм башка эшләрне кешеләргә күрсәтү өчен кылуга әйтелә. Хәдиснең мәгънәсе шул: әгәр гыйбадәт кылудан булган ният нинди дә булса дөньяви максатка ирешү, яки кеше күзенә яхшы булып күренү, башка затның игътибарын үзенә юнәлтү икән, бу нәрсә Аллаһы Тәгаләгә ширек кату белән бәрабәр була. «Аллаһы Тәгалә: «Мин ширек кылучы кешеләрнең ширекләренә бер дә мохтаҗ түгел. Кем бер гамәл кылса, ул гамәлендә Минем белән Миннән башканы тиңдәш кылса, Мин аның гамәлен дә, узен дә ташладым» - дип әйтә» (кодси хәдис). Бу хәдистәге «ширек»нең мәгънәсе «рия».

* Пәйгамбәргә иярү, гыйбадәтнең сөннәттән булуы.
Ягъни ниндидер гамәл Мөхәммәд галәйһиссәләм тарафыннан өйрәтеп калдырылган булса гына гыйбадәттән санала, әгәр киресенчә икән, ул гамәл бидгать дип атала. Мөхәммәд галәйһиссәләм хәдисендә килә: «Без кушмаган эшне эшләгән кешенең гамәле кире кагылыр (кабул булмас)». Икенче бер хәдистә: «Һәр яңалык бидгать, һәр бидгать адашу», - диелә.

## Гыйбадәт чыганакалары

Гыйбадәтнең өч нигезе бар:

* **Сөю** – Аллаһ Тәгаләгә карата сөю, ярату хисе,
* **Өмет** – Аллаһ Тәгаләнең рәхмәтенә, шәфкатенә өметләнү, җәннәтенә керергә омтылу,
* **Курку** – Аллаһ Тәгаләнең ачуын чыгарудан курку, Аның газабыннан саклану.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Гыйбадәт (урысча) 

## Шулай ук карагыз

* Ширек
* Сөннәт
* Рия

Төркем:Ислам төшенчәләре
31 июль

**31 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның утыз беренче көне. Ел ахырына кадәр 153 көн кала.

#### 
###### 
* ***[[Африка]] [[хатын-кыз]]лары көне*** ().

###### 
*  Конго — инкыйлаб башлану көне.
*  — ***тынычлык ялкыны көне*** ().
*  — ***каһарманнар көне*** ().
###### 
*  /  — ***Гавайлар байрагы көне*** (, ).
*  — Югары гаделлек махкәмәсенең Trinity утырышлары (9 июнь-31 июль) тәмамлана.
*  — ***Казначейлык көне*** ().

## 
* 1498 — Колумбның өченче экспедициясендә Тринидад утравы ачыла.
* 1954 — тарихта беренче тапкыр итальян альпинистлары Гималайларның Чогори тавына менәләр (дөньяның биеклеге буенча икенче тавы).
* 1965 —  телевидениесендә тәмәке рекламасы тыелган.
* 1967 — Нижнекамскнефтехим берләшмәсе беренче продукциясен бирә.

## 
 
* 1768 — Прасковья Жемчугова, 
* 1833 — Илья Борщов, 
* 1848 — Робер Планкетт, француз композиторы.
* 1885 — Алексей Башкиров, 
* 1892 — Василий Яблоков, математика галиме, Казан университеты профессоры. 
* 1893 — Алексей Башкиров, тарих галиме, археология һәм этнография белгече, профессор. 
* 1905 — Анастасия Жузе, география, гидробиология һәм палеонтология белгече.
* 1912 — Хәбиб Габдуллаев, геология галиме, петрология белгече, академик.
* 1914 — Луи де Фюнес, француз киноактеры, комик, режиссер, сценарист.
* 1926 — Мидхәт Габбасов, геология галиме, нефть һәм табигый газ җитештерү белгече, профессор.
* 1928 — Талмас Гарипов, 
* 1929 — Юрий Давыдов, 
* 1935 — Виталий Корнилов, 
* 1937 — Эдита Пьеха, эстрада җырчысы, ССРБ халык артисты (1988).
* 1938 — Рифкать Баһаветдинев, 
* 1939 — Альберт Бикмуллин, 
* 1939 — Валерий Сальников, 
* 1944 — Роберт Мөртон, 
* 1945 — Леонид Якубович, 
* 1957 — Владимир Щепин, 
* 1962 — Алексей Ионкин, 
* 1965 — Джоан Роулинг, инглиз язучысы, Гарри Поттер турында китаплар авторы.
* 1971 — Филүз Казакбаев, 
* 1986 — Золтан Келемен, 
* 1993 — Вилфредо Леон,

## 

* 1784 — Дени Дидро, француз язучысы, мәгърифәтче, фәлсәфәче.
* 1875 — Эндрю Джонсон, 
* 1920 — Яков Богородский, 
* 1927 — Иван Попов, 
* 1931 — Евгений Будде, 
* 1936 — Гыйбадулла Алпаров, хәзерге татар грамматикасына нигез салучыларның берсе, профессор.
* 1942 — Иван Григорьев, 
* 1944 — Антуан де Сент-Экзюпери, мәшһүр француз язучысы.
* 1944 — Борис Варнеке, 
* 1953 — Николай Зелинский, химия галиме.
* 1958 — Гавриил, 
* 1964 — Хәлил Насретдинов, совет чорының ислам эшлеклесе.
* 1967 — Рихард Кун, 
* 1980 — Роман Мамаев, мари совет дәүләт эшлеклесе.
* 1990 — Алексей Полак, 
* 1992 — Әнвәр Галиханов, 
* 1993 — Габдрахман Кадыйров, спортчы, 6 тапкыр дөнья чемпионы.
* 1999 — Игнатий Дятлов, 
* 2006 — Ләйлә Байтирәкева, 
* 2009 — Рәис Бохараев, 
* 2013 — Евгений Копосов, 
* 2016 — Фазыл Искәндәр, язучы.
* 2017 — Жанна Моро, француз кино актрисасы.
* 2018 — Флера Тарханова, 
* 2020 — Гайнислам Ибраһимов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:31 июль
Бенин

**Бени́н** (фр. *Bénin*), **Бени́н Җөмһүрияте́** (фр. *République du Bénin*, 1975 елга кадәр **Дагоме́я**) — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Бенин култыгына чыга. Төньякта Буркина Фасо һәм Нигер, көнчыгышта Нигерия, көнбатышта Того белән чиктәш. Башкаласы Порто-Ново, ләкин хөкүмәт илнең иң зур шәһәре Котонуда урнаша.

## Диннәр
2013 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Бенин халкының (12, 8 млн кеше, 2020 елгы бәяләү буенча) 48,5 % ы ― христианнар, 27, 7 % ы ― мөселманнар , 11,6 % ы ―  тарафдары.
* Бенинда ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Бенин
Шигърият

**Шигърият** ( сүзеннән) – сүзләрнең гади сөйләмгә хас булмаган рәвештә ритмы, яңгырашы буенча билгеле бер тәртипкә китерелгән хәле. Сүзләрне шундый хәлгә китерүгә нигезләнгән нәфис әдәбиятның бер тармагы.

## Төзелеше
Шигърият үз эченә лирика һәм лиро-эпик әдәби төрләрне берләштерә. 

## Тарих
Башлангыч дәвердә шигъри сөйләмгә нигезләнгән әсәрләрнең барысын да кертәләр. Аерым әдәби төр буларак проза бары тик XVIII-XIX гасырлар чикләрендә генә аерылып чыга. 

XXI гасырда шигърият актуаль булып кала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татар әдәбияты: Теория. Тарих / Заһидуллина Д., Закирҗанов Ә., Гыйлаҗев Т. — Казан, 2004.
* Әдәбият белеме: Терминнар һәм төшенчәләр сүзлеге. — Казан: Мәгариф, 2007.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Шигърият
3 август

**3 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 150 көн кала.

#### 
###### 
* : 
** ***Бөтендөнья [[Күкрәк сөтен имезү|күкрәк сөте белән имезүне]] популярлаштыруга багышланган атналыгы***ның өченче көне ().
** Латин Америкасында - ***Халыкара [[гаилә]] планлаштыру көне*** (). 
###### 
*  — ***Милли [[байрак]] көне*** ().
*  — ***Колонизация вакытында җафа чиккәннәрне искә алу көне*** (, ).
*  Нигер — ***[[бәйсезлек]] көне*** (, ).
*  — ***[[Хәрби көчләр]] көне*** (, ).

###### 
* / — ***Капоэристлар көне*** (,).
*  Нигер — ***[[Агачлар утырту көне]]*** ().

## 
* 1783 — дәге Асам вулканы ату нәтиҗәсендә 35 мең кеше һәлак була.
* 1914 —  гә сугыш игълан итә.
* 1946 — ның Милли баскетбол ассоциациясе нигезләнә.
* 1950 — ның Иминлек Шурасы нең БМОга керүенә каршы тавыш бирә.
* 1979 — дә хәрби көчләр белән хөкүмәт бәреп төшерелә.
* 2002 — дә үлем җәзасы кире кагыла.

## 
 
* 1808 — Һәмилтон Фиш, 
* 1845 — Владимир Витевский, 
* 1867 — Стэнли Болдуин,  сәясәтчесе, премьер-министр.
* 1872 — Алексей Борисяк, 
* 1884 — Александр Маковельский, 
* 1891 — Александр Максимов, 
* 1904 — Рәфгать Фәйзуллин, 
* 1905 — Борис Курчатов, 
* 1915 — Борис Плотников, 
* 1920 — Филлис Джеймс, инглиз язучысы.
* 1927 — Равил Балтанов, татар галиме, философ һәм социолог.
* 1931 — Владимир Трусенёв, 
* 1935 — Мария Биешу, 
* 1943 — Швеция принцессасы Кристина, 
* 1945 — Джон Мусин, 
* 1945 — Лима Кустабаева, режиссер, педагог, РФ халык артисты (1996).
* 1946 — Рамил Зәбиров, 
* 1952 — Игорь Лим, 
* 1952 — Премик Рассел Таббс, 
* 1959 — Коичи Танака, 
* 1964 — Тәнзилә Дәүләтбирдина, 
* 1971 — Айдар Сәлимгәрәев, Татмедиа җитәкчесе (2019 елдан).
* 1977 — Асет Вацуева, 
* 1984 — Миле Единак, 
* 1986 — Дарья Домрачева,

## 

* 1783 — Иероним, 
* 1884 — Поль Абади, француз архитекторы.
* 1907 — Сергей Шпилевский, 
* 1910 — Владимир Пискорский, 
* 1937 — Гобәйдулла Кушаев, 
* 1937 — Ибраһим Борнашев, 
* 1937 — Муса Йосыпов, сәясәтче, сул эсер, журналист, Татар педагогия институты һәм Татар дәүләт академия театры директоры.
* 1937 — Нигъмәт Хәким, лингвист (тюрколог, урал-алтайчы), фольклорчы, «Идегәй» дастанын туплаучы.
* 1937 — Сафа Борһан, журналист. 
* 1942 — Рихард Вилштеттер, 
* 1948 — Розика Швиммер, 
* 1949 — Игнотус, 
* 1967 — Владимир Баранов, ботаника галиме, Казан университеты профессоры. 
* 1968 — Габделмәңгыйм Әминов, КДУ, КАИ профессоры.
* 1968 — Константин Рокоссовский, Совет һәм Польша гаскәр башлыгы.
* 1968 — Фазыйл Шаһимәрданов, 
* 1986 — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
* 1993 — Сергей Лаптев, география һәм гидрология галиме, профессор.
* 1994 — Иннокентий Смоктуновский, 
* 2003 — Рәшит Хәмәдиев, 
* 2008 — Александр Солженицын, язучы.
* 2009 — Әмир Истамголов, 
* 2010 — Әсхәт Мокатанов, 
* 2010 — Равилә Борнашева, 
* 2012 — Рауза Кастрова, Мәскәү татарларының җәмәгать эшлеклесе.
* 2016 — Всеволод Березин, 
* 2018 — Валентина Дорофеева,
* 2025 — Тәлгать Мусабаев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:3 август
4 август

**4 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 149 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Бөтендөнья [[Күкрәк сөтен имезү|күкрәк сөте белән имезүне]] популярлаштыруга багышланган атналыгы***ның дүртенче көне ().
###### 
*  Буркина Фасо — ***[[инкыйлаб]] көне*** (, ).
*  Кук утраулары — ***[[конституция]] көне*** (, җирле маорича *Te Maevea Nui Celebrations*).
###### 
*  —  ***[[Яр буе|Яр буйларын]] саклау гаскәрләре көне*** ().
*  — ***[[Ипи]] пешерүчеләр көне*** ().
* : 
** ***Журналист һәм коммуникация специалистлары көне*** ().
** ***Янгын сүндерүчеләр көне*** ().
*  — ***Словак мәдәнияте оешмасы көне*** (, ).

## 
* 1902 — Темза астында җәяү күчү тонеле ачыла.
* 1914 —  на сугыш игълан итә.
* 1962 — апартеидка каршы чыккан Нельсон Мандела төрмәгә утыртыла. Анда ул 28 ел үткәрәчәк, аннары нең президенты булып сайланачак.

## 
 
* 1817 — Фредерик Теодор Фрилиңһайзен, 
* 1843 — Павел Ковалевский, 
* 1851 — Эраст Салищев, 
* 1854 — Мария Заньковецкая, 
* 1855 — Константин Мережковский, 
* 1859 — Кнут Һамсун, 
* 1880 — Леонид Клюев, 
* 1888 — Александр Цулукидзе, 
* 1888 — Милан Стоядинович,
* 1890 — Габделхаликъ Садриев, татар драматургы.
* 1890 — Емельян Маленков, 
* 1901 — Луи Армстронг, АКШ джаз быргычысы.
* 1901 — Магдалина Покровская, 
* 1911 — Мария Замова, 
* 1915 — Дмитрий Брыскаев, 
* 1916 — Фаиз Вахитов, 
* 1921 — Антонина Усова, 
* 1924 — Әнвәр Бәширов, 
* 1924 — Галина Золотова, 
* 1932 — Айрат Ишмөхәммәтов, 
* 1934 — Булат Рәфыйков, башкорт язучысы.
* 1935 — Индус Шәкүров, ТАССР атказанган табибы.
* 1937 — Рәшит Госманов, 
* 1940 — Энгель Таһиров, татар галиме, тарих фәннәре докторы.
* 1943 — Равил Фәйзуллин, татар шагыйре.
* 1946 — Ләлә Кузнецова, 
* 1946 — Рамазан Габделлатыйпов, Рәсәй дәүләт эшлеклесе, гамәлдәге Дагстан башлыгы.
* 1947 — Юрий Игнатьев, 
* 1949 — Александр Корчёнов, 
* 1949 — Марис Нәзиров (*1949-2013*), татар шагыйре, Башкортстан татар язучылары берләшмәсе җитәкчесе.
* 1952 — Людмила Ескина, 
* 1960 — Сейтабла Меметов, 
* 1961 — Барак Обама (*Barack Hussein Obama, Jr.*), ның 44нче президенты.
* 1962 — Владимир Кудашев, 
* 1966 — Дмитрий Быков, 
* 1970 — Александр Соколов, 
* 1976 — Леван Силагадзе, 
* 1981 — Габриел Ац, 
* 1986 — Артём Косов, 
* 1989 — Яков Селезнёв, 
* 1992 — Тимур Сафин, 
* 1997 — Екатерина Рябова, балалар өчен Евровидение 2009 халыгара җыр конкурсында катнашучы.

## 

* 1862 — Габделвахит Сөләйманов, Ырынбур Мөселманнар Диния нәзаратының III мөфтие (1840-1862). 
* 1875 — Ганс Христиан Андерсен (*Hans Christian Andresen*), дат язучысы, шагыйрь һәм әкиятче.
* 1922 — Николай Белелюбский,
* 1942 — Владимир Кривош-Неманич, словак телләр белгече, тәрҗемәче, этнограф.
* 1944 — Вера Оболенская, 
* 1956 — Григорий Шайн, 
* 1969 — Владимир Никитин, 
* 1989 — Наил Ахунов, 
* 1991 — Сергей Целищев, 
* 2002 — Юрий Жигалко, 
* 2004 — Юлиана Яхнина, 
* 2008 — Кузьма Абрамов, 
* 2015 — Фәнзаман Баттал, сатирик татар язучысы.
* 2020 — Мәхмүт Нигъмәтҗанов, музыка өлкәсендә беренче татар профессоры.
* 2021 — Шамил Шәйдуллин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:4 август
Мәдинә

**Мәдинә** (, яки *المدينة*) — Согуд Гарәбстанының Хиҗаз өлкәсендә урнашкан шәһәр. Халкы 1,3 млн кеше.

## Тарих
### Исламга кадәрге чор
Хәзерге Мәдинә шәһәре урнашкан җирдә б.э.к. 6 гасырда ук кешеләр яшәве билгеле булган Ясриб -шәһәр була. Б.э. II гасырында бу җирләргә Рим империясенең яулап алуларыннан качкан яһүдиләр күчеп килә.

### Һиҗрәт
622 елда Мөхәммәт пәйгамбәр һәм мөһаҗирләр Мәккә шәһәреннән Мәдинәгә күчеп киләләр. Бу вакыйга *Һиҗрәт* буларак билгеле.

center|thumb|750px| Мәдинәдә Пәйгамбәребез мәчетендә Көн Батышының күренеше

Төркем:Согуд Гарәбстаны шәһәрләре
Төркем:Мәдинә
Фәтва

**Фәтва** (бор. тк. *ača*) – Исламда мөфтинең шаригать мәсьәләләр буенча карары яки фикере. 

## Чыгарылуы
Мөфти мөстәкыйль рәвештә канун чыгармый, ә бәлки Коръән, Сөннәт, Иҗмаг һәм Кыяс яки үзеннән өстен торган дин һәм хокук белгечләренең фәтвасына таянып эш итә. Кайчакта фәтвалар голәма яки фәкыйһларның килештерелгән уртак фикере төсендә дә иглан ителә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
* Хәнәфи мәзһәбе буенча фәтвалар

 

## Шулай да карагыз

* Дин белеме
* Теология

Төркем:Ислам
Илһам хан

300px|мини|уңда|Казан ханлыгы

**Илһам хан** - 1479-84, 1485-87 елларда Казан ханы. 1482 елда Мәскәү дәүләте белән солых төзи. 1485 елда Мөхәммәт-Әмин хан тарафыннан куыла. Хакимиятне нугай гаскәре ярдәмендә кире кайтарса да, Иван Өченче гаскәрләре аны тәхеттән төшерә. Рус дәүләтендә. сөргендә, Вологда шәһәрендә үлә.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар

Төркем:Казан ханнары
Мәдинә Маликова

**Мәдинә Габделхак кызы Маликова** — күренекле татар язучысы, драматург. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[2017 ел|2017]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1935 елның 5 августында Сарман районының Мортыштамак авылында туа. Шушы авылда җидееллык мәктәпне тәмамлый.

1949-1959 елларда ул Минзәлә педагогика училищесында , Казан дәүләт педагогика институтында укый. Аннан соң «Чаян» журналында корректор, “Азат хатын” журналында әдәби хезмәткәр һәм шул ук журналның җаваплы сәркатибе булып эшли.

Мәдинә Маликованың әсәрләре аның 20 гә якын китабына тупланган. Алар арасында “Юлдашлар”, “Казан каласы — таш кала”, “Кар сулары”, “Егетлеккә бер адым” исемле хикәя һәм повесть җыентыклары, “Шәфкать”, ”Басып сайрар талы бар”, “Фидая” исемле роман китаплары бар.

Соңгы елларда аның “Алтын ятьмә”, “Оҗмах балалары”, “Мендем биек тауларга” исемле роман, пьеса, повесть, хикәяләре, детектив жанрда язылган әсәрләре тупланган китаплары басылып чыкты.

Мәдинә Маликова 1993 елдан Бөтентатар “Кызыл Хач” җәмгыяте президенты да.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөсәен Ямашев премиясе (*[[1980 ел|1980]]*).
* Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе — «Арыш тәме» китабы  (Казан: «Ихлас», 2014) өчен (*[[2017 ел|2017]]*)

## Шулай ук карагыз

  
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* МАЛИКОВА МӘДИНӘ. Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек. 2 томда. Р.Н.Даутов һәм Р.Ф.Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияте, 2009. 
* Татар язучылары электрон белешмәлек: МӘДИНӘ МАЛИКОВА
* 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Awıl

Image:Main street of the village of Castle Combe, Wiltshire, England.jpg| Castle Combe awılınıñ töp uramı, Wiltshire, Angliä
Image:masouleh.jpg|Masouleh awılı, Gilan töbäge, İran
Image:KippelLötschental WoodenHouses.jpg| Eswiçrä tawları arasında yatuçı Lötschental üzänendäge awıl

**Awıl** keşelärneñ bergä yäşi torğan urınnarınıñ ber töreder. Xalıq sanı berniçä distädän berniçä meñgä qädär bula ala. Kübesençä awıl tirä-yünendä, yäğni tabiğät qoçağında urnaşa. Awıl ğädättä küçemsez, qaywaqıt isä küçemle dä bula ala.. Tağın ber ayıra torğan üzençälege - keşelärneñ yäşägän yortlarnıñ ber-bersenä yaqın toruları, yäğni tirä-yün buylap taralğan kileş tormawları.

Awıl - natural' xucalıq belän yäşägän cämğiätlärneñ ğädäti toru forması. İske zamannarda Şähär häm qalalarda xalıqnıñ sanı bik kim bulğan, ä alarda yäşägän xalıqnıñ öleşe bik az ide. Sänäği inqilab säbäple keşelär küpläp şähärlärgä küçä başlıylar häm awıllarda yäşäwçelärneñ sanı kimi bara.

## Awıl xalqı
1926 yıldan 1989 yılğa qädär Räsäyneñ awıl xalqı sanı 76 millionnan 39 millionğa qädär kimede. Monıñ säbäpläre - kollektivizatsiä (kolxozlaştıru), urbanizatsiä (şähärlärgä küçü) häm İkençe Dönya suğışı bulıp tora. Bügen awıl xalqı sanınıñ kimüe aqrınlaşqan, läkin tuqtamağan. Berençe çiratta keçkenä awıllar xalqın yuğalta. 1959 yılda 500dän äzräk keşelek awıllarda awıl xalqınıñ yartısı yäşägän, bügen isä - öçtän bere genä.

Räsäyneñ awıl xalqı sanı:

İnguşetiädäge Ordjonikidzevskaya awılı - Räsäydä iñ zur awıl toraq urını häm dönyanıñ iñ zurlarınnan berse. Awıl xalqı sanı 65.1 meñ täşkil itä, bu urta zurlıqtağı şähärgä turı kilä.

Awıl keşeläreneñ kübese awıl xucalığı belän şöğellänä, üze häm ğäiläse öçen azıqnı üze üsterä.

Awıllarda yış qına awıl xucalığı produktları eşkärtü eşlätmäläre tözelä: tegermännär, ağaç kisü h.b.

## Etimologiä

Tatar telennän başqa tellärdä *awıl* terminı İdel-Ural häm Kavkaz töbäklärendä urnaşqan möselman xalqı yäşägän awıl toraqları öçen qullanıla.

## İskärmälär

## Tışqı sıltamalar

* Information about villages in India from GloriousIndia
* Information on all villages in the UK 
* Planning A Village 
* Types of villages (anthropogenic biomes) 

Төркем:Торак пункт
Төркем:Авыллар
Авыл

**Авыл** — авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнүче халык яши торган торак пункт төре.

## Этимологиясе

Авыл – татар-кыпчак сүзе. Борынгы төркичәдә агыла - киртәләп алынган урын, кура, табыр сүзеннән.

## Төрләре

Зуррак авылларны элегрәк гарәпчә сүз белән карья дип тә атаганнар, ә башкорт якларында авылны, җәйләүдән аерып, ызма дип тә йөрткәннәр.

Авыл термины бигрәк тә үзбәк һәм таҗик телләренә хас «кышлак» мәгънәсендәге сүзгә туры килә.

Украинада авыллар хутор һәм станица дип атала. 

Рус телендәге село термины чиркәүле зур авылны белдерә. Татар сөйләмендәге сала рус теленнән кергән (аеруча мишәр теленә хас сүз, караим телендә дә бар).

Зуррак авылдан бүленеп чыккан торак пунктлар «Яңавыл» дип йөртелә. Рәсми чыганакларда русча «выселки», «починок» (татар «пучинкә») терминнары очрый.

Кавказда авыллар ныгытма белән уратыла торган булса, төркиләрдә баштагы чорда ул күчмә тораклык булып саналган.

## Чыганаклар

* Татар топонимиясе: халкыбызның географик атамаларында – терминнар / Ф.Г. Гарипова. – Казан: ТӘһСИ, 2017. – 456 б. ISBN 978-5-93091-244-9.

Төркем:Торак пункт
Төркем:Авыллар
Энгель Таһиров

**Энгель Риза улы Таһиров** — күренекле татар галиме, тарих фәннәре докторы, профессор, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе. Шулай ук ул Россия Гуманитар фәннәр академигы, ЮНЕСКОның халыкара мәдәният институты ректоры, ЮНЕСКО эшләре буенча Татарстанда Комиссия әгъзасы һәм Татарстанның Иҗтимагый палатасы әгъзасы.

Ул 1940 елның 4 августында Татарстанның Лениногорск районы Иске Шөгер авылында туа. 1967 елда Казан дәүләт университетын тәмамлап, тарих белгечлеген ала. 1973 елда кандидатлык диссертациясен яклый. 1981 елда Казан мәдәният һәм сәнгать институтының проректоры итеп билгеләнә. 1989 елны докторлык диссертациясен яклый һәм Казан финанс-икътисад институтында тарих, политология һәм хокук кафедрасы мөдире булып эшли башлый.

Энгель Таһиров — дистәдән артык монография авторы. Аның гыйльми хезмәтләре татар халкы һәм Татарстан тарихы; милләтләр, диннәр, цивилизацияләр, мәдәниятләр арасында тынычлык, килешү һәм дуслык; яшьләр һәм җәмгыять өлкәләренә карый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:ССРБ тарихчылары
Төркем:Россия тарихчылары
1585 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 14 октябрь — Генрих Шютц, алман композиторы, музыкант.

## Вафатлар

* 6 август — Ермак, Себер ханлыгын басып алучы.

*
Төркем:Еллар
Манара

**Манара** (бор. тк. *ükek (~өкәк)*) — мәчет бинасы өстенә яки янына төзелгән башня, мөәзин аңа менеп азан әйтә, мөселманнарны намазга чакыра. 

Манаралар 12 гасыр ахырында төзелә башлаган. Самаррада 9 гасырда төзелеп, хәзергәчә сакланган Мәлвия манарасы иң борынгылардан санала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Минарет — Архитектура сүзлегендә мәкалә
* Кем ул мөәзин?
* Нәрсә ул намаз??

## Моны да карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Дини корылмалар
Төркем:Ислам архитектурасы
6 август

**6 август** — Милади тәкъвимендә сигезенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 147 көн кала.

#### 
###### 
* Атом коралын тыю өчен халыкара көрәш көне.
*  — ***Бөтендөнья [[Күкрәк сөтен имезү|күкрәк сөте белән имезүне]] популярлаштыруга багышланган атналыгы***ның алтынчы көне ().
###### 
*  Боливия — ***Бәйсезлек көне*** ().
*  Ямайка — ***Бәйсезлек көне*** ().

###### 
* ***[[Атом-төш энергиясе|Атом-төш]] [[сугыш]] коралларын тыю өчен көрәш көне*** ()
* ***"Бөтендөнья табиблары тынычлык өчен" көне*** ()
*  — ***[[Авыл хуҗалыгы]] өлкәсендәге гамәли фәннәр көне*** ().
*  /  Богота — ***Богота карнавалы***ның икенче көне ().
*  — ***Диетологлар көне*** ().
*  — ***[[Россия Федерациясе Кораллы Көчләре]]нең [[тимер юл]] гаскәрләре көне*** ().
*  /  — ***Хиросима [[хәтер көне|тынычлык хәтеренә]] багышланган [[мөрәсим]]е*** (, ).

## 
right|150px|thumb|Һирошимага ташланган бомба
* 1806 —  таркала.
* 1896 — Мадагаскар француз колониясе булып игълан ителә.
* 1905 — нең Дәүләт Думасын оештыру турында канун чыга.
* 1940 —   составына керә.
* 1945 —  атом бомбасы белән ның нең күпчелек өлеше бетерелә.
* 1965 — дә «The Beatles» төркеменең «Help» исемле дүртенче альбомы чыга.

## 
 
* 1809 — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.
* 1839 — Матвей Болдырев, 
* 1863 — Владислав Ротерт, 
* 1873 — Сергей Казаков, 
* 1881 — Александер Флемиң, 
* 1901 — Анатолий Жуков, 
* 1907 — Александр Соловьёв, 
* 1919 — Григорий Володин, 
* 1927 — Вәфир Тайсин, 
* 1928 — Энди Уорхол, АКШ рәссамы, язучы, кинорежиссёр.
* 1933 — Иван Давыденко, 
* 1933 — Ләбиб Ибраһимов, 
* 1934 — Әхмәт Рәхимов, 
* 1935 — Зирәк Бикмөхәммәтева, 
* 1936 — Әбүзәр Гаянов, 
* 1936 — Миңнесәгыйрә Таҗиева, 
* 1939 — Харис Исхаков, 
* 1941 — Рифкать Исрафилов, театр режиссеры.
* 1949 — Виктор Рукавишников, 
* 1951 — Нина Хрящева, 
* 1953 — Равил Кәримов, банкир.
* 1968 — Андреа Тринкьери, 
* 1983 — Виктория Чмилите-Нильсен, 
* 1983 — Робин ван Перси, нидерланд футболчысы, һөҗүмче.
* 1983 — Роман Доброхотов, 
* 1984 — Максат Байжанов, 
* 1987 — Сергей Кисляк, 
* 1990 — Шота Бибилов, 
* 2000 — Раил Абдуллин,

## 

* 1585 — Ермак, Себер ханлыгын басып алучы.
* 1660 — Диего Веласкес, испан рәссамы.
* 1774 — Иван Грязнов, 
* 1803 — Гавриил Каменев, 
* 1820 — Джон Грэхам, 
* 1876 — Сергей Шипов, 
* 1925 — Григорий Котовский, Россиядә ватандашлар сугышы каһарманы.
* 1930 — Алексей Кулябко, 
* 1939 — Михаил Кроль, 
* 1942 — Стефания Вильчинская,
* 1942 — Януш Корчак, язучы, табиб.
* 1944 — Леон Чвәтопелк-Мирски, 
* 1976 — Мария Клёнова, 
* 1978 — Павел VI, Рим папасы.
* 1986 — Анатолий Смородинцев, 
* 1990 — Бакый Урманче, татар һөнәри сынлы сәнгатенә нигез салучы, рәссам, график, скульптор һәм архитектор.
* 1999 — Рита Сакеллариу, 
* 2010 — Валерий Казаков, 
* 2015 — Андрей Пахомов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 август
Әнәс ибне Мәлик

**Әнәс ибне Мәлик ибн Нәдар әл-Хәзраҗи әл-Әнсари** (, радыйаллаһу ганһу) - Мөхәммәд пәйгамбәрнең (саләллаһу галәйһи уәссәләм) сәхабәләреннән берсе, аның хезмәтчесе. Пәйгамбәр галәйһиссәләм аңа Әбу Хәмзә куниятен бирә. 2286 хәдис тапшыруы белән дә билгеле.

Мәдинәдә туа. Хиҗрәттән соң, Әнәснең әнисе Умм Суләйм аны Мөхәммәдкә (саләллаһу галәйһи үәссәләм) хезмәтчесе итеп алуын сорый. Шуннан соң, Әнәс ибн Мәлик пәйгамбәрнең хезмәтләрен үти һәм шул ук вакытта дин белеме дә ала башлый. Бу вакытта аңа 10 яшь була. Беренче хәлиф Әбу Бәкер (радыйаллаһу ганһу) вакытында, Бәһрәйнгә зәкәт җыючы буларак җибәрелә. Әбу Бәкер үлеменнән соң, Мәдинәгә кайта. 
Гомәр (радыйаллаһу ганһу) хәлифәлеге чорында мөселман хокукы мәсьәләләре белән шөгыльләнә башлый. Күпмедер вакыттан соң, ул Бәсрага күчә, анда халыкны Ислам нигезләренә һәм мөселман хокукына өйрәтә башлый. Фарсыларга каршы сугышларда, Тухтар шәһәрен алуда катнаша. Хәлифәттә фетнә башлангач, ул каршы якларның берсенә дә кушылмый. Динилеге, Аллаһтан куркулыгы белән аерылып торган. Хәсән әл-Басри, Сөләйман Тамри, Кәтәдә, Мөхәммәд ибне Сирин әл-Әнсари, Сәет ибне Җубәйр кебек билгеле табигыйннәр аның укучылары булалар. 
 
Пәйгамбәр (саләллаһу галәйһи уәсәләм) Әнәс ибне Мәлик өчен (радыйалаһу ганһу) «Йә Аллаһ! Аның балаларын һәм милкен арттыр, аңа озын гомер бир һәм хаталарын кичер» дип дога кыла. Әнәс бин Мәлекнең (радыйаллаһу ганһу) 80 улы һәм 2 кызы була, аның бакчасы елга ике тапкыр уңыш биргән. Ул Бәсрадан 4 чакрым ераклыктагы Таиф җирлегендә 103, башка чыганаклар буенча 107, 110 яшендә үлә һәм шунда ук күмелә.

## Шулай ук кара
* Сәхабә
* Мөхәммәд (саләллаһу галәйһи уәссәләм)

## Чыганак
* Academic.ru 
* Әнәс Ибн Мәлик 
* Рус Википедиясе 
Төркем:СәхабәләрТөркем:Ислам дине әһелләре
Зәкят

**Зәкәт**, яки **зәкят** (, искер. ) - Исламда шәригать буенча билгеләнгән бер дәрәҗәдә байлыгы булган кешедән фәкыйрьләр, ятимнәр һәм исламны җәелдерү өчен җыелучы салым. Зәкәт сүзенең тәрҗемәсе *чистарыну, арту* мәгънәсенә туры килә. Исламның биш баганасының берсе.

## Зәкят маллары

# Акча 
# Хайван
# Сәүдә малы 

Шушы өч төрле малдан башка йорт-жирләр, кием-салым, китаплар, савытлар һәм башка мәгыйшәт кораллары кебек нәрсәләр бирелергә мөмкин.

## Нисаб

* Алтынның нисабы 20 мискаль.
* Көмешнең нисабы 140 мискаль.
* Сарык һәм кәжәнең нисабы 40 баш.
* Сыерның нисабы 30 баш.
* Атның нисабы, бересе байтал булмак шарты белән, 2 баш.
* Дөянең нисабы 5 баш.
* Сәүдә малының нисабы көмеш кадәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Салымнар
Төркем:Исламның биш баганасы
Тукай мәйданы (метро станциясе)

**«Тукай мәйданы» метро станциясе** () — «Кремль» һәм «Сукно бистәсе» станцияләре арасында урнашкан Казан метросының станциясе. Шәһәр үзәгендә урнашкан. Станция **[[Тукай мәйданы (Казан)|Тукай мәйданы]]** янында булу сәбәпле шулай аталган.

Станция 2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы белән ачыла.

«Тукай мәйданы» — 12 колонналы, 1 утраулы платформадан торган станция. Шәһәргә берничә урында чыгарга була — Тукай мәйданы, «Кольцо» сәүдә үзәге, Петербург урамы.
* Метро станциясендәге панноларны Озад Хәбибуллин җитәкчелегендәге иҗат төркеме эшләгән.

## Моны да карагыз
* Казан метросы
* Габдулла Тукай

## Сылтамалар
* Фотосурәтләр 

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Судак

**Судак**:
* **[[Судак (шәһәр)]]** — Кырымдагы шәһәр.
* **[[Судак (елга)]]** — Кырымдагы кечкенә елга.
«Kreml» metro stantsiəse

**«Kreml» metro stantsiəse** (Urısça: *Кремлёвская*) — Qazan metrosınıñ tönyaq oçındağı soñ stansiəse. Şəhər üzəgendə, Qazan Kremle həm Yərminkə məydanı yanında, Bauman həm Profsoyuznaya uramnarı başında urnaşa. Arxitektorları — R. Nurgalieva həm S.Mamleyeva. Rəssamı — N. Xaziaxmetov.

Stansiə 2005 yılnıñ 27 avgustında berençe metro sızığı belən açıla.

## Arhitektura
"Kreml" — ber tüşəmle say ber platformalı stantsiə. İke vestibüle bar, berse könyaqqa, Bauman uramına çığa, ikençese tönyaqqa, Kreml həm Yərminkə məydanına çığa. Könyaq vestibülendə bulğan ike eskalator xalıq ağımı kim bulu səbəple waqıtlıça eşləmi tora. Tönyaq vestibülennən tışqa ike çığış bar, berse Bolaqqa yaqınraq urnaşqan, ikençese Kreml yanında Bauman uramınıñ ike yağına çığa. Stantsiə arxitekturasında Qazan Kremle motivları kürenə, diwarlar mozaik belən yasalğan xalıq awız icatı sürətləre belən bizəlgən. Stantsiə diwarları çın taşlardan salınğan, mərmər belən qaplanğan.

Platformanıñ urtasında 5 beton manara quyılğan. Manaralarda tişeklər bar, alar tötenləngən pıyala belən qaplanğan, eçtən yaqtırtıla. Manaralarnıñ öste pıyaladan yasalğan figuralar belən bizəlgən. Urtadağı manara Söyembikä manarası stilendə yasalğan. İkeseneñ östendə Qazan xanlığı çorı mavzoleyləre tora, tağı ikeseneñ östendə məçet manaraları tora. Platformadağı manaralar tirəli ağaç eskəmiələr quyılğan.

## Monı da qarağız
* Qazan Metrosı
* Qazan Kremle

## Sıltamalar
* Фотосурәтләр 

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Кремль (метро станциясе)

**«Кремль» метро станциясе** (рус. *Кремлёвская*) — «Тукай мәйданы» һәм «Кәҗә бистәсе» станцияләре арасында урнашкан Казан метросының пассажирлар утырту станциясе. Шәһәр үзәгендә, Кирмән тавы итәгендә урнашкан.

2005 елның 27 августында беренче метро сызыгы («Горки» — «Кремль»)  белән ачыла.

Станция Казан Кирмәне янында, Профсоюз һәм Бауман урамланың башында урынлашкан. Станцияндән ике вестибюль — көньяк һәм төньяк чыга. Көньяк чыгу пассажир саның аз булу сәбәпле бәрәмнәрдә генә ачыла. Төньяк чыгу Уң Булак урамына һәм Меңеллык мәйданына чыга.

«Кремль» — бер утыру платформасы, сай тирәнлектә яткан станция. Аның эчке бизәлешендә Казан Кирмәне архитектурасы чагылыш тапкан, түшәм һәм ныгытма диварлары кебек ясалган нәкышь төрле мозаика белән бизәләнгән.
* Метро станциясен бизәүне Озад Хәбибуллин җитәкчелегендәге иҗат төркеме эшләгән.

## Моны да карагыз
* Казан метросы
* Казан Кирмәне

## Сылтамалар
* Фотосурәтләр 
* «Метроэлектротранс» сайтында «Кремль» станциясе 
* «Казанский метрополитен» сайтанда  «Кремль» станциясе 
* «Мир метро» сайтында «Кремль» станциясе 
* «К-метро» сайтында «Кремль» станциясе 
* Станциянең 3D-стерео күренеше  

Төркем:Казан метрополитены станцияләре
Иерусалим

**Кодүс** яки **Иерусалим** ( *Йерушала́им*,  *әл-К̣удс*) - Якын Көнчыгышта урнашкан борынгы шәһәр. Халкы якынча 770 000 кеше, мәйданы 125 км². Халкының 65% - яһүдиләр, 32% - мөселманнар, 2% - христианнар, 1% - башкалар.

## Тарих
Иерусалимда археологик казу эшләре 1864 елда башлана һәм бүгенге көндә дә дәвам итә. 
* Б.э.к. V-IV мең еллык - кеше яшәвенең беренче билгеләре.
* Б.э.к. XIX гасыр — Мелхиседек патшаның идарәсе заманы.
* Б.э.к. 1000 ел — б.э.к. VI гасыр — Исраил һәм Яһүд патшалыклары заманы.
* Б.э.к. 598 ел — Вавилон патшасы Навуходоноср шәһәрне яулап ала.
* Б.э.к. 586 ел — Сөләйман гыйбадәтханәсе вавилонлылар тарафыннан җимерелә.
* Б.э.к. 516 — 70 ел — Икенче гыйбадәтханә чоры.
* 70 ел — Яһүдләр күтәрелеше һәм Икенче гыйбадәтханәнең римлылар тарафыннан җимерелүе.
* 6 ел — 638 ел — Рим һәм Византия идарәсе.
* 638 ел — шәһәр гарәпләр тарафыннан яулап алына.
* 638 ел — 1300-еллар - гарәпләр идарәсе.
* 1099 ел 7 июнь — Беренче тәре явы нәтиҗәсендә Иерусалим тәре йөртүчеләр тарафыннан басып алына.
* 1187 елда Мисыр һәм Сүрия солтаны Сәләхетдин Әюби тәре йөртүчеләрнең гаскәрен тар-мар итеп Иерусалим шәһәрен азат итә.
* 1300-еллар - 1917 ел — Мәмлүкләр һәм Госманлылар идарәсе.
* 1917 ел — 1948 ел — Британия мандаты чоры.
* 1948 ел — 1967 ел — Иерусалим Үрдүн һәм Исраил арасында бүленгән.
* 1967 ел — Алты көнлек сугыш нәтиҗәсендә бөтен Иерусалим Исраил кулына күчә. БМО тарафыннан шәһәрнең көнчыгыш өлешендә Исраилнең хакимияте танылмый.

thumb|center|800px|Иерусалимның таудан күренеше



Төркем:Иерусалим
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Рәҗәп Таййип Әрдоган

**Рәҗәп Таййип Әрдоган** (26 февраль, 1954 ел, Истанбул) — Төркиянең премьер-министры (*[[2003 ел]]ның [[14 март]]ы - [[2014 ел]]ның [[28 август]]ы*), Төркиянең президенты (*[[2014 ел]]ның [[28 август]]ыннан*). AK Партиянең җитәкчесе.

## Биография
### Тууы
Ата-анасы чыгышлары буенча Төркиянең Ризә төбәгендәге Гүнәйсу районыннан. 1954 елның 26 февралендә Истанбулда дөньяга килә. 2004 елның 11 августында Грузиягә сәфәре вакытында ата-анасының Батумнан күченгән грузин гаиләсе булганлыгын әйтә.

### Белеме
1973 елда Истанбул имам хатыйблар лицеен тәмамлый. Ул елларда имам хатыйб лицейларын тәмамлаучыларга югары белем алыр өчен имтиханнарга керү рөхсәте булмау сәбәпле ул шулай ук Әюп лицеенда да имтиханнар тапшыра һәм аны бетергән булып та санала.

1981 елда Мармара университетының икътисад һәм сәүдә белеме факультетын тәмамлый.

## Сәяси эшчәнлеге
1984 елда Әрдоган Истанбулның Бәйоглу районындагы Иминлек фиркасе бүлегенең рәисе, 1985 елда - партиянең Истанбул бүлегенең рәисе була.

1994 елда Истанбул мэры буларак сайлана.

2001 елның июль аенда Әрдоган Бинали Йылдырым белән бергә Гаделлек һәм алгарыш партиясен кора.

2003-2014 елларда Төркия премьер-министры вазифасын үти.

2014 елның 28 августыннан 51.79% тавыш белән Рәҗәп Таййип Әрдоган гражданнарның туры сайлавы аша Төркия президенты вазифасына сайланды.

2017 елның 16 апрелендә узган референдумда «*Сез илнең президент идарәсенә күчүен телисезме ?*» дигән сорауга сайлаучыларның 51,41 проценты уңай җавап бирде. Референдум нәтиҗәләре буенча, илдә хакимиятнең күп өлеше президентка күчә.

2017 елның 21 маенда Гаделлек һәм тәрәккыят (''алгарыш, үсеш'') фиркасенең чираттан тыш узган корылтаенда фирка рәисе итеп сайланды. Эрдоган бердәнбер намзәт булып, 1470 делегатның 1414е аның өчен тавыш бирде. Эрдоганга кадәр премьер-министр Бинали Йылдырым фирка рәисе иде.

2018 елның 24 июнендә вакытыннан алда узган президент сайлауларында сайлаучыларның 52.59% тавышын җыеп, янәдән нең президенты булып сайлана. Бер үк вакытта дәүләт башлыгы да, хөкүмәт башлыгы да булып тора.

2018 елның 9 июлендә яңадан президент вазифасына керешә. Президент буларак, югары вазифалы затларны билгели, парламентны тарата ала һәм гадәттән тыш хәл кертү турында игълан итә алачак.

Рәҗәп Таййип Әрдоган - Мәскәү дәүләт халыкара мөнәсәбәтләр институтының Шәрәфле Докторы (2011) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Төркия сәясәтчеләре
Төркем:Төркия премьер-министрлары
Төркем:Төркия президентлары
Төркем:Гейдар Алиев ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
1602 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 8 август — Жиль Роберваль, француз математигы, астроном һәм физик.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Ханбалык

**Ханбалык** яки **Пекин**, **Бейҗиң** () — Кытай Халык Җөмһүриятенең башкаласы.

Халык саны якынча 18 млн тирәсе. Төп халыклар - ханьнәр — 96%, манджурлар — 2%, дуңганнар — 2%, монголлар — 0,3% һ.б.

## Архитектура
Пекинда урнашкан *Күк сарае*на, тарих раславынча, (Тянь Тань) 1420 елда нигез салына. Шунда ук мәшһүр *Кайтаваз стенасы* – бу урында пышылдап әйткән сүзләрне 64 метрдан ишетергә мөмкин. Ә менә һәр почмагы сер саклаган Гугун сарае, һичшиксез, таң калдыра. Пекинның нәкъ уртасында – 72 гектар җирдә урнашкан Гугун император сарае 9999 бүлмәдән тора. Дөнья могҗизаларының берсеннән саналган Сарайда 1000 000 экспонат урнашкан. Бүген Гугун – КХРның иң зур күргәзмәсе. Бөек һәм гаҗәеп кул осталары кытайларның бу күргәзмәдә бер сәнгать әсәрен бирелеп карау өчен, ким дигәндә, ярты сәгать вакыт кирәк. Һәм оста куллар тудырган сәнгать әсәрләренең анда иге-чиге юк. Пекинның икенче бер истәлекле һәйкәле – Күк гөмбәзе сарае. Ул Кытай башкаласы Нанкиннан Пекинга күчерелгәч, яки 15 нче гасыр башында төзелә. Гасыр ярым күпсанлы үзгәртеп төзүләрдән соң, сарай бүгенге төсен ала. Даос дине буенча корбаннар китерү өчен тәгаенләнгән Сарай Күк һәм Җиргә багышлап төзелә. Җиһан белән кешеләр арасында гармонияне тоту ышанычы тапшырылган император елына өч тапкыр бу йоланы үзе башкара. Ихэюнань паркында урнашкан императорларның Җәйге сарае Кытай башкаласы кунакларын бик тәэсирләндерә. Гугун һәм Ихэюнань – бербөтеннең ике яртышары, аларны бер-берсеннән аерып карау мөмкин түгел. Җәйге сарай Кышкысы кебек үк заманында гади халык өчен ябык була. Цин династиясе императорлары анда эссе һәм тынчу җәйге айларны үткәрә.


Beijing-08-Hochhaeuser-2012-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-24-Menschen-Blumenkorb-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Mittagstor-14-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Mittagstor-18-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-40-Hof3-Opfernde-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-34-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-090-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-14-Garkueche-2012-gje.jpg
Beijing smog comparison August 2005.png|Пекинда смог


## Искәрмәләр

Төркем:Кытай шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Кытай төбәкләре
Төркем:Пекин
Бөекбритания административ-территориаль бүленеше

**[[Бөекбритания]]** дүрт административ-сәяси (тарихи) өлештән тора:
* Англия (39 графлык, 6 метрополитен графлыгы һәм Зур Лондон),
* Велс (9 графлык, 3 шәһәр, һәм 10 шәһәр-графлык),
* Шотландия (32 өлкә),
* Төньяк Ирландия (26 район).

thumb|250px|left|Бөекбритания административ бүленеше
thumb|250px|left
Дөньяның җирле халыкларының халыкара көне

**Дөньяның җирле халыкларының халыкара көне** (ингл. *International Day of the World’s Indigenous*, исп. *Día International de las Poblaciones Indígenas*, фр. *la Journée internationale des populations autochtones*, рус. *Международный день коренных народов мира*) — һәр ел 9 август көнне билгеләнгән халыкара көн. 1994 елда БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан кабул ителгән резолюция буенча билгеләнә.

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Халыклар
Төркем:9 август
Наип Лаисов

**Наип Хәбибназар улы Лаисов** — күренекле татар галиме, филолог, әдәби тәнкыйтьче. Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе (''ТАССР'') язучылар берлеге әгъзасы (*[[1984]]*). Алабуга педагогика институты (*[[2011 ел]]дан [[КФУ]] Алабуга институты*) ректоры (1989—2000).

## Тормыш юлы

Ул 1935 елның 10 августында Татарстанның Актаныш районы Түбән Яхшый авылында колхозчы гаиләсендә туа. Башлангыч белемне туган авылы мәктәбендә ала, аннары, күрше Олы Имән авылындагы җидееллык мәктәпне тәмамлап, 1950-1954 елларда Минзәлә педагогика училищесында  укый. 1954 елның көзеннән 1957 елның июленә кадәр Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1957-1962 елларда Наип Лаисов — Алабуга педагогика институты студенты. Институтның рус-татар филологиясе бүлеген тәмамлаганнан соң, аны рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында эшләргә калдыралар. Шунда ул 1967 елның көзенә кадәр башта ассистент, соңыннан өлкән укытучы булып эшли.

1967-1970 елларда Наип Лаисов Казан дәүләт университетының татар әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укый һәм, аны уңышлы тәмамлагач, кандидатлык диссертациясе яклап, яңадан Алабуга педагогика институтындагы эшенә кайта: рус һәм чит ил әдәбияты кафедрасында өлкән укытучы, доцент, филология факультетында декан урынбасары (1971-1974) һәм декан (1974-1980) вазифаларын башкара. 1980 елның сентябрендә ул институтның укыту эшләре буенча проректоры итеп билгеләнә. 1989—2000 елларда институт ректоры.

Наил Лаисов язучы буларак әдәбият белеменә караган фәнни хезмәтләре һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре белән билгеле. Аның Тукай иҗатының лирик-эстетик хасиятләрен ачуга, анализлауга багышланган “Лирика Тукая (вопросы метода и жанра)” исемле монографиясе (1976) һәм Мөхәммәт Мәһдиев, Ф.Ганиевлар белән берлектә язган “Әдәбият теориясе” дәреслек китабы (1979) матбугатта уңай бәя алды. Әдәби тәнкыйть өлкәсендә Наил Лаисовны күбрәк шигърият проблемалары кызыксындыра. Аның Муса Җәлил, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Ренат Харис, Марс Шабаев һәм башка шагыйрьләр иҗаты турындагы мәкаләләре теоретик яктан нигезле, дәлилле һәм заманча гомумиләштерүләре белән кызыклылар.

## Хезмәтләре
# Әдәбият теориясе: сәнгать төре һәм идеология формасы буларак матур әдәбият / соавт. М. Мәһдиев, Ф.Ганиева. - Казан: Татар.кит.нәшр., 1979. - 88 б.
# Габдулла Тукай: тормышы һәм иҗаты турында очерк. - Казан:Татар.кит.нәшр., 1985. - 86 б.
# Әдәбият теориясенә кереш. (коллектив). - Казан:Татар.кит.нәшр., 1987. - 302 б.
# Лирика Тукая / пер. с татар. - Казань: Тат.кн.изд-во, 1976. - 166 с.
# Русско-татарские литературные связи. -Елабуга, 1994. - 30 с.
# Поэзия Тукая - в русских переводах. - елабуга, 2002. - 60 с.
# Татар язучылары - Алабугада // Монография. - Алабуга, 2008. - 152 б.

## Сылтамалар
* Н.Х. Лаисов КФУ сайтында 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Габдулла Тукай
Төркем:Минзәлә педагогия көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Алабуга дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Ректорлар
Монблан

right|300px|thumb
**Монбла́н** (фр. *Mont Blanc*, итал. *Monte Bianco*, туры тәрҗемәдә «ак тау») — Көнбатыш Аурупаның иң биек булган кристаллик таулар массивы. Көнбатыш Альпларда, Франция һәм Италия чикләрендә урнашкан. Биеклеге — 4 810 м. Озынлыгы 50 км. Альпинизм үзәге булып тора.

Монблан астында Франция белән Италияне берләштергән 11,6 км озынлыклы автомобиль туннеле уза.

Массивның ике ягында да эре курортлар урнашкан: француз ягыннан Шамони, итальян ягында исә Курмайор.

Беренче тапкыр Монбланга Жак Бальмат һәм табиб Мишель Паккар 1786 елның 8 августында менәләр.

550px|thumb|center|Француз ягыннан Монблан массивына күренеш

Төркем:Аурупа таулары
Төркем:Франция географиясе
Төркем:Италия географиясе
Төркем:Альплар
Төркем:Тау массивлары
Жиль Роберваль

**Жиль Роберваль** (фр. *Gilles Personne de Roberval*; 1602 елның 9 августы — 1675 елның 27 октябре) — күренекле француз математигы, астроном һәм физик. Чын исеме **Жиль Персонье**.

Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Төркем:Математиклар
Йоханнес Линнанкоски

**Йо́ханнес Ли́ннанкоски** (чын исеме **Ви́хтори Йо́хан Пе́лтонен**, фин. *Johannes Linnankoski, Vihtori Johan Peltonen*, 1869 елның 18 октябре, Аскола, Финляндия — 1913 елның 10 августы, Һелсинки, Финляндия) — фин язучысы, журналист һәм тәрҗемәче. Аның әсәрләренең төп тематикасы — гаеп, җәза һәм иске һәм яңа арасында «мәңгелек көрәш».

## Иң мәшһүр әсәрләре
* Ikuinen taistelu (Мәңгелек көрәш) (драма, 1903)
* Laulu tulipunaisesta kukasta (Ут төсле кызыл чәчәк турында җыр) (роман, 1905)
* Taistelu Heikkilän talosta (Хейккиль йорты өчен көрәш) (новела, 1907)
* Pakolaiset (Күчечүләр) (роман, 1908)
* Simson ja Delila (Самсон һәм Далила) (драма, 1911)

Төркем:Фин язучылары
Төркем:Финляндия язучылары
Аллаһның 99 исеме

**[[Аллаһ]]ның 99 исеме** — Коръән һәм сөннәттән алынгын Аллаһ тәгаләнең 99 исеме. Мөхәммәт ﷺ әйткәнчә, бу исемнәрне белүче кеше җәннәткә керер. Аллаһның 99 исеме "Исми әгъзам догасы"нда санала:

  

## Исемлек

## Моны да карагыз
* Зәрдөштлектә Ходайның 101 исеме

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Коръән
Гарри Поттер турындагы романнар сериясе

**«Га́рри Поттер»** () — инглиз язучысы Джоан Роулингның дөньякүләм мәшһүр булган романнар сериясе. Җиде китаптан торучы сериядә Гарри Поттер исемле тылсымчы егет тормышы сурәтләнә. Бөтен җиде китап бестселлер булып санала һәм күп телләргә тәрҗемә ителгән, ләкин роман татар теленә тәрҗемә ителмәде. Беренче китап 1997 елның 26 июнендә чыкты, соңгысы исә 64 телдә **325 миллион тираж** белән чыкты (инглиз телендә 2007 елның 21 июлендә).

## Гарри Поттер турында китаплар
* Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы
* Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә
* Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны
* Гарри Поттер һәм Ут кубогы
* Гарри Поттер һәм Феникс ордены
* Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә
* Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

## Гарри Поттер турында фильмнар
* Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы
* Гарри Поттер һәм яшерен бүлмә
* Гарри Поттер һәм Азкабан тоткыны
* Гарри Поттер һәм Ут кубогы
* Гарри Поттер һәм Феникс ордены
* Гарри Поттер һәм катнаш канлы шаһзадә
* Гарри Поттер һәм Әҗәл бүләкләре

## Тарих
Беренче китап идеясе язучыга 1990 елда килә. Пуез тукталганнан соң аңа күзлекле кечкенә малай күренә, һәм, кайткач, Роулинг яза башлый. Беренче китап озак язылу сәбәпле, язучының тормышында күп вакыйгалар була, һәм алар китап вакыйгаларына да тәэссир итә, мәсәлән, Гарри Поттерның әти-әнисе үлеме Роулингның әти-әнисе үлеменә бәйле.

Озак вакыт буенча нәшриятлар китапны кабул итмиләр, һәм 1995 елда зур булмаган «Блумсберри» (ингл. «*Bloomsbury*») нәшрияты китапны кабул итәргә ризалыгын белдерә. Китап 1997 елның 26 июнендә дөнья күрә.

Китап зур популярлык яулагач, Джоан Роулинг аның дәвамнарын яза башлый. Алар да зур тиражлар белән тарала. Барлыгы китап 64 телгә тәрҗемә ителгән, әлегә алар арасында татар теле юк.

## Пародияләр
* Порри Гаттер
* Барри Троттер

## Пьесалар
* Vk.com: Һарри Поттер һәм Ләгънәтле бала тексты 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең популярлык серләре 


Төркем:Китап серияләре
Төркем:Әдәби әкиятләр
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Өхед сугышы

**Өхед сугышы** (гар.غزوة أحد, транслит. Ġazwat ʾUḥud) - Һиҗрәтнең өченче елының 3 нче шәүвәл аенда (625, 23 нче март) Мөхәммәт пәйгамбәр җитәкчелегендәге мөселманнар һәм Әбу Суфьян җитәкчелегендәге корәешләр арасында килеп чыккан сугыш. Өхед тавындагы сугыш корәешләнең Бәдер сугышында җиңелүләре өчен реванш булып тора.

Мөшрикләр 3 мең кешедән, шул ук сандагы дөядән һәм 200 аттан торган гаскәр җыялар. 700 сугышчының көбә киеме була. Байрак тотучы итеп Габдед-Дар нәселе сугышчыларын билгелиләр. Гаскәрләр юлга кузгала һәм Мәдинә тирәсенә җитә. Өхед һәм Гәйнәйн таулары янында лагир булып урнашалар. Бу вакыйга 16 нчы шәүвәлдә җомга көнне була.

Мөхәммәд әйгамбәр , корәешләрнең гаскәрләре якынлашуын белгәч, шәһәр тирәсенә күзәтчеләр урнаштыра, ә алар Гәйнәйн һәм Өхед таулары янына килеп туктагач, кешеләрне киңәшмәгә чакыра. Мөхәммәд пәйгамбәр шәһәр җирләреннән китмичә генә сакланырга кирәк дип уйлый, ләкин ул яшьләрнең сүзләре белән килешә һәм ачык җирдә сугышырга карар кыла.

Мөселманнар гаскәре өч төркемгә бүленә: мөһәҗирләр, гәусиләр һәм хәзрәҗиләр. Мөһәҗирләрнең байрагын Мусгәб ибне Гумәйр, гәусиләрнекен - Усәйд ибне Худәйр, ә гәусиләр әләмен - әл-Хәббәб ибнел-Мунзир тотып бара. Габдулла ибне Үбәйй 300 кешесе белән гаскәрләрне ташлап киткәч, мөселман сугышчыларының саны 700 кала.

Мөхәммәд пәйгамбәр Габдулла ибне Җубәйр әл-Әнсари җитәкчелегендә 50 укчыны Өхед тавы битенә урнаштыра. Аларга мөселман гаскәрләренең тылын сакларга һәм, сугышның ничек баруына карамастан, урыннарын ташламаска әмер бирелә.

Гаскәрләр очраша. Мөшрикләрнең байрак тотучысы Тальхә Әбу Тальхә, алга чыгып, мөселманнарны бергә-бер сугышуга яшә. Аңа каршы Зубәйр ибнел-Гәввам чыга һәм җиңүгә ирешә. Шунан соң кайнар сугыш тотына. Корәешләрнең атлы гаскәре белән җитәкчелек итүче Хәлид ибнел-Вәлид өч тапкыр мөселманнарның тылына чыгарга тели, ләкин Өхед тавы битендә урнашкан укчылар моңа юл куймыйлар.
Мөселманнар корәешләрнең әләм тотучыларына төп игътибарны юнәлтәләр: алардан 11 кеше үтерелә һәм байрак җиргә төшә. Шуннан соң мөшрикләрне бөтен яклап кысу башлана. Бигрәк тә Әбу Дуҗҗәнә һәм Хәмзә (радыйаллаһу ганһумә) аерылалар.
Корәеш гаскәрләре кача, ә мөселманнар аларны эзәрлекли башлый.

Бу вакытта, мөселманарның җиңүләрен күреп, укчыларның күбесе әмерне боза һәм Өхед тавы битеннән төшә башлый. Моның белән Хәлид ибнел-Вәлид файдалана һәм, калган 10 укчыны үтереп, мөселман гаскәрләренең тылына чыга, аларны әйләндереп ала башлый. Качучы мөшрикләр кире борылалар, ә мөселман гаскәрләре кача башлый.

## Искәрмәләр

## Чыганак
*Рус википедиясе
*Ислам-инфо.ру сайты 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Сугышлар
Төркем:Ислам
Халид ибн Вәлид

**Халид ибн Вәлид** (, радыйаллаһу ганһу, 592, Мәккә — 642) — Мөхәммәд саләлллаһу галәйһи үә сәләмнең сәхабәләреннән берсе, хәрби башлык, әйбәт сугышчы булу сәбәпле, аңа Сәйфуллах (Аллаһының кылычы) кушаматы бирәләр. 

Халид ибн Вәлид Мәккә шәһәреннән, Корәеш кабиләсеннән була. Башта ул Исламга каршы була, 625 елда Өхед сугышында мөселман гаскәрләрен җиңә. Соңрак ул Ислам кабул итә. 

Халид ибн Вәлид – бер тапкыр да җиңелмәүче хәрби башлыкларның берсе. Ул 43 хәрби бәрелешне алып бара. Аның гаскәрләре мобильлелек, кискенлелек һәм курку белмәслекләре белән аерылып торганнар. Хәрби казанышлары арасында төньяк Сүрияне Ислам хөкеме астына китерү. Бәрелешләрнең берсендә ибн Вәлид белән Әл-Гобәйдә Хәләб шәһәрен яулап алалар.

## Әдәбият
* Stephan und Nandy Ronart: *Lexikon der Arabischen Welt.* Artemis Verlag, 1972
* Gabriel, Richard A.- Metz, Karen S., *A short history of warfare* Carlisle Barracks, Pennsylvania, 1992

Төркем:Хәрби башлыклар
Төркем:Сәхабәләр
30 ел (б. э. к.)

**30 ел (б. э. к.)** ел —

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар
* 12 август — Клеопатра, Мисыр патшабикәсе.

Төркем:Еллар