open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saqlanu

**Saqlanu** - xärbi eşendä tübändägeçä mäğnälär bilgeli:
* Däwlätneñ qorallı saqlanuınıñ säyäsi, iqtisadi, xärbi, ictimaği, xoquqıy häm bütän çaralar.
*  Qorallı köçlärneñ saqlaw suğışçan xäräkätläre. Köndäş  höcümen tuqtaw maqsatı belän qullanıla.

## Tarixi misallar

* Sevastopol' saqlanuı (1854-1855)
* Port-Artur saqlanuı
* Mäskäw saqlanuı
* Leningrad saqlanuı

## Saqlanu törläre

* ğomumi ğäskär saqlanu
* hawa höcümenä qarşı saqlanu
* ğäläm höcümenä qarşı saqlanu
* tank höcümenä qarşı saqlanu
* artilleriä höcümenä qarşı saqlanu
* köymä höcümenä qarşı saqlanu
* başqa

## Ädäbiät
*    Временный полевой устав Красной Армии (ПУ-36), 1936 год;
*    Полевой устав РККА (ПУ-39), 1939 год.;
*    Полевой устав Красной Армии (ПУ-40), 1940 год;
*    И. М. Токарев, «Тактический справочник по германской армии» — М.: Военное издательство НКО СССР, 1940 год. — 80 стр;
*    Проект полевого устава Красной Армии (ПУ-41), 1941 год;
*    Военный энциклопедический словарь (ВЭС), Москва (М.), Военное издательство (ВИ), 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
*    Большая советская энциклопедия (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «Советская энциклопедия» в 1969—1978 годах в 30 томах;
*    Советская военная энциклопедия / под ред. Н. В. Огаркова. — М.: Воениздат, 1978. — Т. 5. — 686 с. — (в 8-ми т). — 105 000 экз.;
*    К. М. Чирков, «Мотострелковый взвод в бою», 1966 год;
*    Боевой устав Сухопутных войск (БУСВ), часть II (батальон, рота), М., Военное издательство, 1989 год;
*    Учебник, «Подготовка офицеров запаса Сухопутных войск», М., Военное издательство, 1989 год;
*    «Командир подразделения в бою», М., 1990 год;
*    Наставление по войсковому тылу, М., Воениздат (ВИ);
*    Под редакцией: В.А. Золотарева, В.В. Марущенко, С.С. Автюшина. Во Имя России: Российское государство, армия и воинское воспитание / учебное пособие по общественно-государственной подготовке (ОГП) для офицеров и прапорщиков Вооружённых Сил Российской Федерации. — М.: "Русь-РКБ", 1999. — С. 336 + вкл.. — ISBN 5-86273-020-6

Төркем:Тарих
Төркем:Кораллы көчләр
1-нче армия (Алман империясе)

: *[[1-нче армия (Вермахт)|Икенче бөтендөнья сугышының 1-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз * 
**1-нче армия** () – Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегерәк, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).

## Беренче бөтендөнья сугышы
Алман империясе хәрби идарәсе Шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә, һәм Бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Алманиянең алдынгы хәрби төркеме Чик буе сугышта тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

### Сугыш хәрәкәтләре
1-нче армия Көнбатыш фронтында урнашкан. 1-нче армия Брюссельны басып алган, Чик буе сугышта катнашкан. 

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Александр фон Клюк (1914—1915)
* Макс фон Фабек (1915—1916)
* Фриц фон Белов (1916—1918)

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания армияләре
Төркем:1914 елны оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1919 елны таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Новороссийск

**Новороссийск** (, ) — Россия шәһәре, Краснодар краеның халык саны буенча өченче шәһәр.

Халык саны — 241 788 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 298 068 кеше.

## География
Шәһәр Кара диңгезнең туңмый торган тирән сулы Цемес бухтасы яры 25 километр буйлап сузылган, Краснодардан 136 километр ераклыкта урнашкан.
Новороссийск — эре транспорт үзәге. Шәһәрдә Россиянең һәм Кара диңгездә урнашкан иң эре порты урнаша; Краснодар — Новороссийск тимер юлының соңгы пункты, шоссе юллары төене. Россия хәрби-диңгез флотының базасы.
### Климат



### Сәгать поясы

Новоросийск халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Тарих

Новороссийск 1838 елда Суҗук-Кале исемле төрек ныгытмамсы калдыклары урынында нигезләнгән. 1853—56 еллардагы Кырым сугышы вакытында инглиз-француз эскадрасы тарафыннан җимереп бетерелә; 1860 елда юкка чыгырыла.

1866 елда торгызыла, шәһәр статусын ала һәм яңа оешкан Кара диңгез округының административ үзәге итеп билгеләнә. 1896 елдан — Кара диңгез губернасының административ үзәге.

Шәһәрнең алдагы үсеше Екатеринодар — Новороссийск тимер юлы (1888 елда төзелә) һәм диңгез порты төзелеше (1896) белән бәйле.

Ватандашлар сугышы вакытында шәһәр каты сугышлар аренасы булып торган.

Бөек Ватан сугышы вакытында шәһәрнең өлеше алман-фашист гаскәрләре тарфыннан алынган (сентябрь 1942). 1943 елның 4 февраленә карышы төндә, Станичка бистәсе янында (Новороссийскидан көньяграк) диңгезчеләр десанты төшкән һәм плацдармны алган (соңрак — "Кече Җир", (*Малая Земля*)). 1943 елның 16 сентябрендә азат ителә.

1973 елда шәһәргә каһарман шәһәр дәрәҗәсе бирелә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 86,0%, әрмәннәр — 4,3%, украиннар — 3,6%, татарлар — 1,3%.

## Административ бүленеш
Новороссийск 5 районга бүленә:
* Үзәк районы
* Көнчыгыш районы
* Көньяк районы
* Новороссийск районы
* Диңгез буе районы
## Галерея

Политех Новороссийск.jpg|
Novorossiysk.jpg|
Anapskoye Highway, Novorossiysk, Russia.jpg|Шәһәр урамнарында
Novo-2010-03-11.jpg|

### Панорама

## Кардәш шәһәрләр
*  Плимут (Бөекбритания)
*  Ливорно (Италия)
*  Вальпараисо (Чили)
*  Хихон (Испания)
*  Гейнсвилл, (АКШ)
*  Варна (Болгария)
*  Пула (Хорватия)
*  Констанца (Румыния)
*  Самсун (Төркия)
*  Тум (Россия)
*  Гавар (Әрмәнстан)
*  Ново-Место (Словения)
*  Берис (Беларус)
*  Дурбан (КАҖ)
*  Тир (Ливан)
## Кызыклы фактлар
1797—1802 елларда *Новороссийск* исемен Украинадагы Днепр шәһәре йөрткән.
## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Aq Bars Aero

**Aq Bars Aero** (**«AK BARS AERO»**) - Tatarstan Cömhüriätendä urnaşqan Rusiä töbäktäge hawa şirkäte. Elekke iseme - AAC "Bögelmä Hawa Yulları".

Hawa şirkäte regulär häm çarter passajir oçışların Rusiä häm çit illär buyınça yasıy.

Aq Bars Aero - Tatarstan Xökümäteneñ räsmi taşuçısı.

Hawa şirkäteneñ idäräse Tatarstan Cömhüriäte  Bögelmä şähärendä urnaşa.

Hawa şirkäteneñ boralaq filialı Qazan Xalıqara hawa alanında urnaşa.

Şirkätneñ xucası - "Aq Bars" xoldingı.

## Tarix

1953 yılda - Bögelmä hawa şirkäte nigezlänä. Bögelmä häm Qazan arasıdağı An-2, Po-2 oçqıçında oçışlar başlana.

1993-2005 yıllarda - AAC "Bögelmä hawa şirkäte"

2005-2009 - AAC "Bögelmä hawa şirkäte" Aq Bars xoldingına kerä.

2010 - yaña isem - AAC "AQ BARS AERO".

2011 yıldan  "AQ BARS AERO" xalıqara oçışlarnı yasıy başlıy.

## Oçqıçlar

2013 yılnıñ aprelenä 34 hawa sudnosı bar:

*14 x Bombardier CRJ-200LR (VQ-BHF, VQ-BHG, VQ-BHH, VQ-BHI, VQ-BHJ, VQ-BJZ, VQ-BLZ, VQ-BOP, VQ-BOM, VQ-BOQ, VQ-BOU, VQ-BOL, VQ-BOJ, VQ-BOT)
*5 Yak-40 RA-88165, RA-87447 (VIP), RA-87494 (VIP), RA-87938 (VIP), RA-87908 (VIP)).
* 2 x Bombardier Challenger 604 (RA-67216, RA-67228)
1 x Bombardier Challenger 605 (RA-67227)
1 x Bombardier Challenger 850 (RA-67232)
1 x Diamond DA42NG (RA-01719)

## Boralaqlar

*    4 x Robinson R44 (RA-04151, RA-04160, RA-04148, RA-04288)
*    3 x Bell 407 (RA-01892, RA-01897, RA-01896)
*    2 x Vb-8VND-1 (RA-25577, RA-27011)
*    1 x Eurocopter EC 135 (RA-04850)

## Töp oçışlar
* Mäskäw
*Qazan
*Bögelmä
*Tübän Qama
*Pitırbur
*Baqı
*Soçı
*Krasnodar
*Ästerxan
*Çiläbe
*Novosibirsk
*Kiev
* Münxen

## Päräwezdä

* Aq Bars Aero

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Россия ширкәтләре
Николаевск (Волгоград өлкәсе)

**Николаевск** () — Волгоград өлкәсендәге кече шәһәр, Николаевск районының административ үзәге.

Халык саны — 15 081 кеше (2010).
## География
Шәһәр Идел елгасының сул ярында, Камышлыдан каршы ярында, Волгограддан 190 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
1747 елда *Дмитриев* утары (хуторы) буларак нигезләнә. 1794 елда *Николай бистәсе*нә үзгәртеп корылган.

1919—1928 елларда — Царицын губернасының Николаевск өязе үзәге.

1936 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1967 елда — шәһәр статусы бирелә.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 90,6%, татарлар — 1,8%, казакълар — 1,7%, украиннар — 1,4%, алманнар — 1,1%, кореялылар — 1,0%..

## Икътисад
Май заводы, консерв заводы, кирпеч заводы,  фабрикасы.

## Шәхесләр
* Николай Гусаров (1905-1985), Беларус КФ ҮК беренче сәркәтибе (1947-1950).

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Сабан тургайлары

**Сабан тургайлары** () — тургай кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

Чыпчыктан бераз зуррак. Орлыклар һәм бөҗәкләр белән тукланалар.

## Төрләр
* Сабан тургае (*Alauda arvensis*)
* Япония тургае (*Alauda japonica*)
* Һиндстан тургае (*Alauda gulgula*)
* Расо тургае (*Alauda razae*)

## Галерея

Файл:Alauda arvensis 2.jpg|Сабан тургае
Файл:Alauda japonica Fauna Japonica.jpg|Япония тургае
Файл:Oriental Skylark (Alauda gulgula) in AP W IMG 4084.jpg|Һиндстан тургае
Файл:Razo lark.jpg|Расо тургае


Төркем:Тургай кошлар
Краснодар крае

**Краснода́р крае́** – Россия Федерациясенең Европа өлеше субъекты, Көньяк федераль округы составына керә.

Край үзәге – Краснодар шәһәре.

## География
### Географиик урынлашу
Край Россия көньягында, Төньяк Кавказының көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан. Ростов өлкәсе, Ставрополь крае, Карачай-Чиркәс Республикасы, Адыг Республикасы һәм тулысынча танылмаган Абхазия белән чиктәш. Диңгез аша Кырым Җөмһүрияте белән чиктәш.

Край төньяк-көнбатыштан Азак диңгезе белән, төньяк-көнбатыштан Кара диңгез белән юыла. Край территориясе төньяктан көньякка 327 километрга, көнчыгыштан көнбатышка 360 километрга сузылган. Чикләр озынлыгы — 1540 км, яр буе сызыгының озынлыгы — 750 км, мәйданы 75 485 км² тәшкил итә.
### Сәгать поясы

Краснодар крае халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.
### Рельеф
Кубань елгасы крайны ике өлешенә бүлә: тигезле төньяк (Кубань-Азов буе түбәнлеге, территориясенең 2/3 өлеше), һәм таулы һәм тау алдындагы көньяк өлешенә (территориясенең 1/3 өлеше). Иң биек ноктасы — Цахвоа тавы (3345 м).
### Климат
Климат күбесенчә уртача континеталь, Кара диңгез буенда (Анападан Туапсега алып) — ярымкоры Урта диңгездәге климаты, Туапседан төньяграк —  субторпик климаты.

Гыйнварның урта температурасы — -5…+6 °С, июльнең урта температурасы — +22…+24 °С.
## Тарих
Краснодар крае 1937 елның 13 сентябрендә Азак-Кара диңгез крае составыннан аерылып чыгару юлы белән барлыкка килгән.

1991 елдан край составыннан Адыг автономияле өлкәсе чыгарыла һәм Адыг республикасына үзгәртеп корыла.
## Халык
Халык саны буенча Краснодар крае Мәскәү һәм Питырбурдан генә артта кала.

### Милли состав

### Эре шәһәрләр

## Административ бүленеш
### Шәһәр округлары
: I. Краснодар
: II. Новороссийск
: III. Геленҗик
: IV. Горячий Ключ
: V. Сочи
: VI. Армавир
: VII. Анапа

### Районнар
# Абинск районы
# Апшеронск районы
# Белая Глина районы
# Белореченск районы
# Брюховецкая районы
# Выселки районы
# Гулькевичи районы
# Динская районы
# Ейск районы
# Кавказ районы 
# Калининская районы
# Каневская районы
# Кореновск районы
# Кызыл Армия районы
# Крыловская районы
# Крымск районы
# Курганинск районы
# Кущёвская районы
# Лабинск районы
# Ленинградская районы
# Мостовской районы
# Новокубанск районы
# Новопокровская районы
# Отрадненская районы
# Павловская районы
# Приморско-Ахтарск районы
# Северская районы
# Славянск районы
# Староминская районы
# Тбилисская районы
# Темрюк районы
# Тимашёвск районы
# Тихорецк районы
# Туапсе районы
# Успенское районы
# Усть-Лабинск районы
# Щербиновская районы

## Танылган шәхесләр
* Людмила Марченко (1940-1997) - кино һәм театр артисты.

## Искәрмәләр

*
Ğädälät

**Ğädälät** yä **Mäxkämä eşçänlege** (yüstitsiä) -  däwlätneñ xoquq saqlaw häm xoquq qullanu eşçänlege näticäsendä mäxkämä xäkimiäte ütälä.

## [[Rusiä]] Ğädäläte

* Ğädälät mäxkämä (maxsus däwlät organı, xökemdar (sudiä) yözendä) tarafınnan ğına ütälä 
* Xökemdarlar häm xalıqçan utırışçı (prisäjnıy utırışçı) maxsus xoquqıy statusına iä.
* Watandaşlar, kontitutsion, cinäyät, administrativ, arbitraj eşlären tikşerü näticäsendä ğälämät ütälä.
* Ğälämät ütälü aktları härkemgä dä mäcbüri bula.

## Ğädälätneñ demokratik nigezläre
* Xoquqlılıq - mäxkämä xäkimiäte Konstitutsiä buyınça ütälä
* Mäxkämä sistemasınıñ berdämlege
* Xökemdarlar statusınıñ berdämlege
* Xoquq aldında barısı tigez bula
* Ğädälät mäxkämä tarafınnan ğına ütälä
* Watandaşlar xoquqların, azatlığın saqlaw
* Şäxes iminlege
* Yaqlarnıñ bäxäsläşüe
* Ğädälät yärdämen alu xoquqı
* Mäxkämä tele. **Tatarstan Cömhüriätendä Mäxkämä eşçänlege  [[tatar]] häm  rus  telendä ütälä.**
* Ğädälät ütäleşendä watandaşlar qatnaşuı
* Ğäyepsezlek prezumptsiäse

## Sıltamalar
*Амнистия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Justice for the World 
* United Nations Rule of Law: Informal Justice , on the relationship between informal/community justice, the  rule of law  and the  United Nations 
* Video:Balkan Justice YouTube
* Justice: What's The Right Thing To Do? , a series of 12 videos on the subject of justice by Harvard University's Michael Sandel, with reading materials and comments from participants.

Төркем:Хокук
Төркем:Гадәләт
Тихорецк

**Тихорецк** () — Краснодар краенда урнашкан шәһәр, Тихорецк районының админстратив үзәге.

Халык саны — 61 825 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 63 297 кеше.

## География
Шәһәр Кубань-Азак буе түбәнлегендә, Краснодардан 136 километр төньяк-көнчыгышрак урнашкан. Тимер юллар төене.

## Тарих
1874 елда *Тихорецкая* станциясе янындагы бер үк исемле утар (хутор) буларак нигезләнә.

1926 елда **Тихорецк** шәһәренә үзгәртеп корыла. 1961 елда край буйсынудагы шәһәрләр төркеменә кертелә.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 94,0%, украиннар — 2,0%, әрмәннәр — 1,5%.
## Икътисад
Машиналар төзү заводы, нефть-газны эшкәртә торган җиһазланы җитештерү заводы, азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре, тегү фабрикасы.
## Югары уку йортлары
* Кубань дәүләт университетының филиалы
## Галерея

Coat of Arms of Tikhoretsk (Krasnodar krai) (1970).png|Иске герб

## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Ğäyepsezlek prezumptsiäse

**Ğäyepsezlek prezumptsiäse** (latinçä *praesumptio innocentiae*) - mäxkämä eşläreneñ başqaru töp nigezläreneñ berse: **"keşeneñ ğäyeben isbatlamağan çağında, keşe ğäyepsez bulıp sanala".**

Ğäyepsezlek prezumptsiäse - Xoquq tarmağında demokratiäneñ töp qazanışı bulıp sanala.

Rusiä cinäyät xoquqlarında ayırım 14-nçı mäqälä bar. Rusiä Cinäyät xoquqı kodeksında bulğan "Ğäyepsezlek prezumptsiäse" härber däwlät organnarı ütäleşenä öçen mäcbüri bula.

## Sıltamalar

Rusiä Konstitutsiäse, Cinäyät xoquqı kodeksı, 49-nçı mäqälä 

Törkem:Гадәләт

Төркем:Хокук принциплары
Төркем:Хокук
2-нче армия (Алман империясе)

: *[[2-нче армия (Вермахт)|Икенче бөтендөнья сугышының 2-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз * 

**2-нче армия** () – Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (гомумгаскәр армиясе).

## Беренче бөтендөнья сугышы
Алман империясе хәрби идарәсе Шлиффенның стратегик максаты буенча эш итә, һәм Бельгиялеләрнең каршылыгын сындыра-сындыра, Алманиянең алдынгы хәрби төркеме Чик буе сугышта тиз-тиз Франция—Бельгия чигенә таба хәрәкәт итә.

### Сугыш хәрәкәтләре
Сугышның башыннан бирле 2-нче армия Көнбатыш фронтта сугышты. 

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* Карл фон Бюлов (1914–март 1915)
* Фриц фон Белов (1915—1916)
* Георг фон дер Марвиц (1916–1918)

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания армияләре
Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1919 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Yarlıqaw

**Yarlıqaw**  yä **Amnistiä** (grekçä αμνηστια — Yarlıqaw) - däwlät organı qararı buyınça cinäyätçene cäzadan tulısınça yä öleşçä azat itelü, cäzanı yomşartu yä tuqtatu.

Yarlıqaw kiçerüdän ayırması: yarlıqaw ayırım şäxeslärgä qarata ğına tügel, ä cinäyätçelärneñ böten törkemenä qarata qullanıla.

Küp illärdä, şul isäptän Rusiädä yarlıqaw   bäyrämnär, yübileylär waqıtqa iğlan itelä.

## İskärmälär

## Sıltamalar
*Амнистия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Хокук
Төркем:Гадәләт
Серафимович (шәһәр)

**Серафимович** () — Волгоград өлкәсенең иң кече шәһәре, Серафимович районының административ үзәге.

Халык саны — 9 368 кеше (2010).
## Исем чыганагы
Шәһәр биредә яшәгән язучы Александр Серафимович (1863—1949) хөрмәтенә аталган.

## География
Шәһәр Дон елгасының уң ярында, Волгоградтан 260 километр төньяк-көнбатышрак урнашкан.
## Тарих
1589 елда Донга Медведица елгасы кушылу урынында *Усть-Медведицкая* станицасы буларак нигезләнгән.

XIX—XX гасыр башында — Дон Гаскәре өлкәсенең Усть-Медведицкая округының үзәге.

1933 елда **Серафимович** шәһәренә үзгетеп корылган.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 95,4%, украиннар — 1,2%.
## Икътисад
Май заводы.
## Галерея

Кинотеатр Дон.jpg|«Дон» кинотеатры
Воскресенская церковь в Серафимовиче.jpg|Воскресение чиркәве

## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
3-нче армия (Вермахт)

: *[[3-нче армия (Алман империясе)|Беренче бөтендөнья сугышының 3-нче алманнар армиясе]] белән чуалмагыз*

**3-нче армия** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Тарих

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре
* артиллерия генералы Георг фон Кюхлер

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
3-нче армия (Алман империясе)

: *[[3-нче армия (Вермахт)|Икенче бөтендөнья сугышының 3-нче алманнар армиясе]] белән бутамагыз * 

**3-нче армия** () – Беренче бөтендөнья сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (гомумгаскәр армиясе).

## Беренче бөтендөнья сугышы

### Сугыш хәрәкәтләре

## Командирлар
### Армиянең сәргаскәре

## Әдәбият
* Hermann Cron: *Geschichte des Deutschen Heeres im Weltkriege 1914–1918.* Siegismund, Berlin 1937 (*Geschichte der Königlich Preußischen Armee und des Deutschen Reichsheeres* 5).

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында Алмания армияләре
Төркем:1914 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1919 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
Александр Серафимович

**Александр Серафим улы Серафимович** (чын фамилясе — *Попов*) — рус совет язучысы, беренче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты.

## Биография

Александр Серафимович 1863 елның 7 (19) гыйнварында Нижнекурмоярская станицасында (хәзер Ростов өлкәсенең Цимлянск районына карый) полк казначысы, Дон гаскәре есаулы гаиләсендә туган.

1883 елда Петербург университетының физик-математик факультетына укырга килгән; революцион студенлары арасында ул марксизм идеяләре белән танышты. инкыйлаби хәрәкәтендә һәм Александр III-ны үтермәкче булу сәбәпле Попов өч елга Архангельск губернасына сөргенгә җибәрелә. Анда ул *Серафимович* псевдонимы астында беренче хикәяне яза.

1890—1892 елларда Усть-Медведицкаяда, 1892—1902 елларда — Новочеркасскида яши, 1902 елда Мәскәүгә күчеп киткән.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында «Русские ведомости» гәзитендә фронт корреспонденты булып эшли. 1918 елда бәлшәвикләр фикасенә керә.

1926—1929 елларда — «Октябрь» журналының баш редакторы. 1934 елда ССРБ язучылар берлегенең идарә президиумына сайланыла.

1949 елның 19 гыйнварында вафат булган. Мәскәүнең Новодевичье зиратында күмелгән.
## Төп әсәрләр
* «Железный поток»
## Бүләкләр
*  Беренче дәрәҗә Сталин премиясе
*  Ленин ордены
*  Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
*  Хөрмәт Билгесе ордены
*  «1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында данлы хезмәт өчен» медале.
## Истәлек
Серафимович исемен Волгоград өлкәсендәге шәһәр, Волгоград дәүләт педагогика университеты йөртә. Шуның өстәвенә, Серафимович хөрмәтенә аталган урамнар да бар (Казан (Авиатөзелеш районы), Мәскәү, Белгород, Воронеж, һ.б.)
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Сайт города Серафимович и о писателе А. С. Серафимовиче 

Төркем:Рус язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Батайск

**Батайск** () — Ростов өлкәсендәге шәһәр, Ростов өлкәсенең халык саны буенча алтынчы шәһәр. Тындагы Ростовның иярчен шәһәре.

Халык саны — 111 856 кеше (2010).
## Исем чыганагы
Батайск атамасы *«Батыйсу»* исемле кече елга исеменнән чыккан.
## География
Шәһәр Койсуг елгасында, Тындагы Ростовдан 15 километр көньяктарак урнашкан. Тимер һәм автомобил юллар төене.
## Тарих
1779—1780 елларда казаклар тарафыннан нигезләнә.

1925 елда шәһәр тибындагы бистә, ә 1938 елда — шәһәр статусы бирелә.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 27 июле) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 7 февралендә азат ителә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Монтаж әзерләнмәләре заводы, энергомеханика заводы, тимер-бетон күпер корылмалары заводы, кирпеч заводы. Җиңел һәм азык-төлек сәнәгатьләренең ширкәтләре.

Төзелеш җиһазларын ремонтлау, автокраннарны, автотагылмаларны җитештерү һәм ремонтлау ширкәтләре.

Батайск — Ростов сәнәгый төененең тимер юл йөкләрен сортлау үзәге. Россия көньягында металл ватыкларын җыя торган иң эре пункты.
## Югары уку йортлары
* Россия дәүләт иҗтимагый университетының филиалы
* Ростов дәүләт икътисади университетының филиалы
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Суровикино

**Суровикино** () — Волгоград өлкәсендәге кече шәһәр, Суровикино районының административ үзәге.

Халык саны — 20 527 кеше (2010).
## География
Шәһәр Тынга Чир елгасы кушылган урын янында, Волгоградтан 155 километр көнбатышрак урнашкан. Идел буе тимер юлының *Суровикино* станциясе.
## Тарих
1900 елда бер үк исемле тимер юл станциясе янындагы бистә бкларак оешкан. Станция казаклар Степан һәм Фома Суровикиннар тарафыннан 1744 елда нигезләнгән күршедәге хутор исеме буенча аталган.

1966 елдан — шәһәр.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 90,3%, украиннар — 2,7%, татарлар — 1,5%, казакълар — 1,0%.

## Икътисад
Сөт-консерв комбинаты, яшелчә-консерв заводы, тимер-бетон әйберләр заводы.
## Югары уку йортлары
* Волгоград эшкуарлык институтының филиалы
## Искәрмәләр

Төркем:Волгоград өлкәсе шәһәрләре
Аксай (Ростов өлкәсе)

**Аксай** () — Ростов өлкәсендәге шәһәр, Аксай районының административ үзәге.

Халык саны — 41 984 кеше (2010).
## Исем чыганагы
Аксай атамасы «ак су» сүзләреннән чыккан.
## География
Шәһәр Аксай елгасының Тынга кушылган урында урнашкан. Көнбатышта Тындагы Ростов белән чиктәш. Төньяк Кавказ тимер юлының *Аксай* станциясе.

## Тарих
Дон казаклары тарафыннан нигезләнгән. Беренче тапкыр 1570 елда *Усть-Аксайская* исеме астында телгә алына.

1936 елдан Аксай районы үзәге булып тора.

1957 елда шәһәргә үзгәртеп корыла.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 89,8%, украиннар — 3,0%, әрмәннәр — 2,5%, әзериләр — 1,6%.

## Икътисад
Аксай — Ростовның сәнәгый иярчен шәһәре.

"Химпродукт" җитештерү берләшмәсе. "Аксайкардандеталь" заводы, консерв, пыяла заводлары һ. б. Идел-Дон елга пароходчылыгы флотының ремонт-файдалану базасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Tulpar Air

**Tulpar Air** - Tatarstan Cömhüriäte Qazan şähärendä urnaşqan hawa şirkäte.

## Tarix

2004 yılda "Atlas" boralaq hawa şirkäte belän berläşterü näticäsendä oyıştırılğan.

Eşlek häm boralaq taşuları belän başta şöğellänä.

Tulpar hawa şirkäte Challenger 300 oçqıçı belän qullana başlağan Rusiäneñ berençe hawa şirkäte.

Tulpar oçqıçları Qazan, Bigeş, şähärlärendä urnaşalar.

## Oçqıçlar

* BD-700 Global Express - 1
* CL-300 Challenger-300 - 2

## Oçışlar

* Tulpar Air 

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Русия ширкәтләре
Новочеркасск

**Новочеркасск** () — Ростов өлкәсендәге шәһәр, Дон казаклыгының башкаласы.

Халык саны — 169 039 кеше (2010).
## География
Шәһәр Аксай елгасы уң ярында, аңа Тузлов (Тозлы) елгасы кушылу урынында, Тындагы Ростовдан 40 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк Кавказ тимер юлының *Новочеркасск* станциясе.
### Климат
Новочеркасск уртача континенталь климаты зонасында урнашкан. Уртача еллык күрсәткечләре: Уртача еллык температура — +8,9&nbsp;°C, Уртача еллык һава дымлылыгы — 77%. Явым-төшемнәр саны — 605 мм.

Кыш җылы, иң салкын периоды — гыйнвар ахыры-февраль башы; җәй эссе, дәвамлы һәм корылыклы.



## Тарих

1805 елда Дон гаскәренең яңа башкаласы буларак атаман Матвей Платов тарафыннан нигезләнә.

1856 елда Новочеркасск шәһәрендә 10 чиркәү, 3125 йорт һәм 218 лавка (кибет) исәпләнгән.

Россия ватандашлар сугышы вакытында — большевикларга каршы булган казаклыгы үзәге.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 25 июле) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. Алман оккупациясе вакытында — вермахт ягында сугышкан казак частьләрнең оештыру үзәге. 1943 елның 13 февралендә азат ителә.

1962 елда биредә бәяләр арттыруга каршы эшчеләрнең демонстрациясе корал белән бастырыла.

## Халык

### Милли составы

## Икътисад
Новочеркасск — Ростов өлкәсенең эре сәнәгый үзәге.

Сәнәгатьнең төп тармаклары — химия һәм машиналар төзү. Электровозлар заводы, магнитларны җитештерү.

Машиналар төзү заводы, нефть машиналар төзү заводы, станоклар төзү заводы, электод заводы, синтетик матдәләр заводы, химик заводы, силикатлы кирпеч заводы, һ.б.  сәнәгатенең ширкәтләре.

Новочеркасск тирәсендә — Новочеркасск .

## Югары уку йортлары
* Новочеркасск дәүләт мелиорация академиясе
* Заманча һуманитар акдемиясенең филиалы
* Советлар Берелге Маршалы В.Д. Соколовский ис. Новочеркасск югары хәрби-командирлык элемтә училищесы
* Көньяк Руия дәүләт техника институты (Новочеркасск политехника институты) 
## Галерея

File:Вокзал Новочеркасск.JPG|Вокзал
|
Cossacks museum.JPG|Дон казаклары музее
Атаманский дворец.jpg|Атаман сарае
Новочеркасский электровозостроительный завод.JPG|Электровозлар төзү заводы бинасы


## Танылган шәхесләр
* Макар Лукин (1905-1961), Социалистик Хезмәт Каһарманы, Казандагы 16 санлы завут директоры (1942-1946)

## Шулай ук карагыз
* Дон казаклыгы
* Старочеркасск
## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Волгодонск

**Волгодонск**, **Иделтын** () — Россия шәһәре, Ростов өлкәсенең халык саны буенча дүртенче шәһәр.

Халык саны — 170 841 кеше (2010).
## География
Шәһәр Тын елгасының (Цимлянск сусаклагычы) сул ярында, Цимлянск ГЭСы плотинасы янында, Тындагы Ростовдан 190 километр көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк Кавказ тимер юлының *Волгодонская* станциясе. Елга порты.

### Климат
Новочеркасск уртача континенталь климаты зонасында урнашкан.

Кыш җылы һәм аз карлы; җәй эссе һәм кояшлы.



## Тарих
Волгодонск 1950 елда Идел-Тын каналны һәм Цимлянск ГЭС-ны төзүе сәбәпле нигезләнгән.

1956 елдан — шәһәр.

2001 елда Ростов АЭС-ы эксплуатациягә бирелгән (элек *Волгодонск АЭС* исемен йөрткән, төзелеше 1977 елда башланган) — бу 1986 елгы Чернобыль һәлакәтеннән Россиядә беренче эксплуатациягә бирелгән атом электрстанциясе.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Волгодонск — Ростов өлкәсенең сәнәгый үзәге.

Энергетик машиналар төзү ширкәтләре: «Атоммаш» ҖБ, «Энергомаш» заводы, химия комбинаты. Радиотехник аппратурасы заводы, тәҗрибә-эксперименталь заводы.

Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре. Төзү материалларны һәм корылмаларны җитештерү.
## Галерея

Волгодонск. Жилые кварталы новой части города.JPG|Шәһәр күренеше
Здание администрации Волгодонска и городской Думы.JPG|Администрация бинасы
Храм Рождества Христова в Волгодонске.JPG|Чиркәү
Волгодонск. Начало проспекта Строителей.JPG|

## Искәрмәләр

Төркем:Ростов өлкәсе шәһәрләре
Ләкләк кошлар

**Ләкләк кошлар** () — ләкләксыманнар отрядының кошлар гаиләлеге. Алты ыругыны һәм 19 төрене эченә ала.

Кошлар тропиклар һәм субтропиклардан тыш уртача зоналарда очрыйлар. Аурупада тик ике төре оялыйлар — ак ләкләк (*Ciconia ciconia*) һәм кара ләкләк (*Ciconia nigra*).

## Ыруглар
* Ачык авызлы ләкләкләр (*Anastomus*)
* Ләкләкләр (*Ciconia*)
* Ияр томшыклы ябиру (*Ephippiorhynchus*)
* Ябиру (*Jabiru*)
* Марабу (*Leptoptilos*)
* Томшыклы ләкләкләр (*Mycteria*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ләкләксыманнар
Челән кошлар

**Челән кошлар** () — ләкләксыманнар отрядының кошлар гаиләлеге. Томшыклары озын, балтырлары күбесенчә каурыйсыз була. 66 төре киң таралган. Ояларын агачларда яки камышлыкларда коралар. 

Татарстанда 4 төре очрый: зур күлбога, кече күлбога, соры челән, зур ак челән.

## Ыруглар
***Tigrisomatinae'' асгаиләлеге'''
* [[Каратомшыклар]] (''Cochlearius'')
* [[Юлбарыс челәннәре]] (''Tigrisoma'')
* ''Tigriornis''
* [[Урман челәннәре]] (''Zonerodius'')

***Botaurinae* асгаиләлеге*'
* Зебра челәннәре (*Zebrilus*)
* Кече күлбогалар (*Ixobrychus*)
* Күлбогалар (*Botaurus*)

**''Ardeinae'' асгаиләлеге**
* † *Zeltornis*
* Кваквалар (*Nycticorax*)
* Япония күлбогалары (*Gorsachius*)
* Яшел кваквалар (*Butorides*)
* Агами (*Agamia*)
* Көньяк Америка кваквалары (*Pilcherodius*)
* Буа челәннәре (*Ardeola*)
* Мисыр челәннәре (*Bubulcus*)
* † *Proardea*
* Челәннәр (*Ardea*)
* Сызгырулы челәннәр (*Syrigma*)
* Ак челәннәр (*Egretta*)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ләкләксыманнар
444 ел (б. э. к.)

**444 ел (б. э. к.)** — безнең эрага кадәр V гасырга кергән ел.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
430 ел (б. э. к.)

{{Ел өчен навигация|-430
= Вакыйгалар ==

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Кропоткин (шәһәр)

**Кропоткин** () — Краснодар краенда урнашкан шәһәр, Кавказ районының админстратив үзәге.

Халык саны — 80 743 кеше.

## Исем чыганагы
Шәһәр анархизм теоретигы һәм геоеграф Пётр Кропоткин (1842—1921) хөрмәтенә аталган.
## География
Шәһәр Кубань-Азак буе түбәнлегендә, Кубань елгасының уң ярында, Краснодардан 136 километр төньяк-көнчыгышрак урнашкан. Тимер юллар төене (*Кавказская* станциясе).
## Тарих
1879 елда *Романовский* утары (хуторы) буларак нигезләнгән.

1921 елда *Кропоткин* шәһәренә үзгәртеп корылган. 1924 елдан (1943—1956 еллардагы тәнәфес белән) Кавказ районы (1943 елга кадәр — Кропоткин районы) үзәге булып тора.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 4 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 28 гыйнварында азат ителә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Кропоткин — Краснодар краеның азак-төлек сәнәгате үзәкләрненнән берсе: май экстрактлашыру заводы, консерв заводы, сөт заводы, сыра кайнату заводы, тикомбинат, икмәк комбинаты.

Химия заводы. Көнкүреш химия заводы. Тимер-бетон әйберләр заводы, "Элеватормельмаш" заводы, агач эшкәтүче станоклар заводы.

## Югары уку йортлары
* Карачай-Чиркәс дәүләт университетының филиалы
* Кубань дәүләт университетының филиалы
* Мәскәү дәүләт ачык университетының филиалы
* Ростов дәүләт элемтә юллары университетының филиалы
* В. Д. Чурсин ис. Ставрополь институтының филиалы
* Кубань халыкара эшкуарлык һәм менеҗмент институтының филиалы
## Галерея

Kropotkin railway station.jpg|Вокзал
Kropotkin (koleso obozrenia).JPG|Шәһәр күренеше


## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Ләкләкләр

**Ләкләкләр** () — ләкләк кошлар семьялыгының кошлар ыругы.

Ләкләкләргә озын шәрә челтәрле тире белән аяклары хас. Томшыгы озын, туры, конуссыман. Алдагы бармаклар киң йөзү ярысы белән тоташтырган, бармаклар кыска, алсу тырнаклар белән. Башы һәм муенының кайбер урыннарда шәрә тире.

Аурупада ике төре очрыйлар: кара (*С. nigra*) һәм ак (*С. alba*); беренчесе кара-көрән каурыйлар белән капланган; икенчесе канатларыннан тыш ак каурыйлар белән капланган, томшыгы һәм аяклары кызыл. Күчмә кошлар, Урта Аурупага февраль һәм март айларында очып киләләр. Аурупадан тыш көнчыгыш ярымшарның башка урыннарда очрыйлар.

## Төрләр
* Кара ләкләк (*Ciconia nigra*)
* Ак корсаклы ләкләк (*Ciconia abdimii*)
* Ак муенлы ләкләк (*Ciconia episcopus*)
* Малайя йонлач муенлы ләкләк (*Ciconia stormi*)
* Америка ләкләге (*Ciconia maguari*)
* Ак ләкләк (*Ciconia ciconia*)
* Кара томшыклы ләкләк (*Ciconia boyciana*)

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Ләкләк кошлар
Ләкләксыманнар

**Ләкләксыманнар** () — кошлар отряды. Озын аяклы һәм озын муенлы, уртача һәм зур гәүдәле кошлар. Ләкләксыманнар күп вакыт төркемләп оялыйлар. Бер теше бер иркәк белән торалар. Төрле вак хайваннар белән тукланалар. Күчмә кошлар.

Татарстанда 6 төре очрый: ак ләкләк, кара ләкләк, зур күлбога, кече күлбога, зур ак челән, соры челән.

## Семьялыклар
* Челән кошлар (*Ardeidae*)
* Китбаш кошлар (*Balaenicipitidae*)
* Ләкләк кошлар (*Ciconiidae*)
* Чүкечбаш кошлар (*Scopidae*)
* Ибис кошлар (*Threskiornithidae*)

Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Яңа аңкау кошлары
Казбек Гыйззәт

**Казбек Гыйззәт** – фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1979), профессор (1985). ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1986).

## Тәрҗемәи хәле
Артист һәм драматург Таҗи Гыйззәтнең уртанчы улы Казбек Таҗи улы Гыйззәтев Сембер (Ульяновск) шәһәрендә туа. 1929 елда гаилә Казанга күчеп килә, Казбекның әтисе  Татар академия театрында артист булып эшли.

Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе Казбек Гыйззәтов 88 яшендә үлә..

## Гаиләсе
Хатыны (*1951 елда өйләнешкәннәр*) Фирдәүс Гыйният кызы, шәфкать туташы. Кызлары:
* Гүзәл (1952), инглиз теле белгече, фән докторы. Ире Рөстәм, теш табибы.
* Гөлназ (1956), КФУ доценты. Ире Илнур, төзелеш оешмасында эшли. Кызы Динара.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Adiplar.narod.ru онлайн энциклопедиясенән
* Отец, каким я его помню…  // Республика Татарстан. Дата: 12.02.2015. Выпуск: №19 (27824)

## Моны да карагыз

Төркем:Татар фәлсәфәчеләре
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Таҗи Гыйззәт
Чүти

*Чүти - Татарстанның Кайбыч районы составына керүче татар авылы.
*Чүти - Татарстанның Лениногорск районы составына керүче татар авылы.
*Чүти - Чуашстанның Янтык районы составына керүче чуаш авылы.

Шулай ук кара:
* Яңа Чүти — Баулы районындагы татар авылы.
Олы Мәйгәште

**Олы Мәйгәште** — Башкортстандагы гидроним.

*Олы Мәйгәште (Кага кушылдыгы)
*Олы Мәйгәште (Агыйдел кушылдыгы)

Төркем:Гидронимнар
Аргун (шәһәр)

**Аргун** (, ) — Чечнәда урнашкан шәһәр, республиканың халык саны буенча бишенче шәһәре.

Халык саны — 29 528 кеше.

## География
Шәһәр Чичән (Грозный) тау алдынгы тигезлегендә, Аргун елгасында, Грозныйдан 16 километр көнчыгышрак урнашкан. Тимер юл станциясе.

## Тарих
XVIII гасырда нигезлнәнгән.

Чечен халкы депортациясеннән соң авылга *Колхозное* исеме кушылган. ЧИАССР торгызылудан соң **Аргун** (елга исеме буенча) исеме кушыла.

1962 елда — шәһәр тибындагы бистә, 1967 елда — шәһәр статусы бирелә. Чечен сугышлары вакытында зур зарар күргән.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Азык-төлек сәнәгате өчен җиһазларны җитештерү заводы, шикәр заводы. Ит комбинаты. Йортлар салу комбинаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Чечня шәһәрләре
Lockheed F-117 Nighthawk

**Локхид F-117 «Найт Хок»** () — АКШның бер урынлы, тавыш тизлегенә кадәр очучы тактик штурмовик очкычы.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча корал
Төркем:Бомбага тотучылары
Вәрәш

**Вәрәш** — Агыйдел һәм Чулман бассейнарындагы гидроним һәм топоним. 
Атама фин-угыр телләреннән кергән: ар телендә *инеш, кечкенә елга*ны аңлата, венгр телендә - *кала, шәһәр*. 
*Елгалар*
* Вәрәш (Бүә кушылдыгы)
* Вәрәш (Гәрә кушылдыгы)
* Вәрәш (Ык кушылдыгы)

*Авыллар*
* Вәрәш — Яңавыл районындагы авыл.

Шулай ук кара:
* Будья Вәрәш — Яңавыл районындагы авыл.
* Вәрәшбаш — Мөслим районындагы авыл.
* Иске Вәрәш (мәгънәләр)
* Яңа Вәрәш — Яңавыл районындагы авыл.

Төркем:Гидронимнар
Ейск

**Ейск** () — Краснодар краенда урнашкан шәһәр, Ейск районының админстратив үзәге. Нигезләнүдән үк диңгез порты булып тора.

Халык саны — 87 771 кеше, буйсындырылган торак пунктлары белән — 97 176 кеше.
## География
Шәһәр Азак диңгезенең Таганрог култыгы яры буенда, Ея елгасы тамагы янында, Краснодардан 247 километр төньяк-көнбатыштарак, Тындагы Ростовдан 172 километр көньяк-көнбатыштарак урнашкан. Тимер юл станциясе.
## Тарих

1848 елда яңа нигезләнгән диңгез порты янындагы шәһәр буларк нигезләнгән. 1853—56 еллардагы Кырым сугышы вакытында инглиз эскадрасы һөҗүменнән зур зыян күргән.

1856 елда Ейскида 1250 йорт һәм 50 лавка (кибет) исәпләнгән.

Ростов-Владикавказ тимер юлы һәм Новороссийск порты төзелешеннән соң Ейскның әһәмияте төшә. 1924 елдан Ейск районы үзәге булып тора.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 9 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 5 февралендә азат ителә.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Полиграфия машаналары заводы, суднолар ремонтлау заводы.

Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре: иткомбинат, сөт заводы, консерв заводы, ашлык продуктлары заводы, сыра заводы, шәраб заводы, балык колхозы, кондитер фабрикасы, икмәк заводы, -элеватор комбинаты. Тегү фабрикасы, өй җиһазлары фабрикасы, аяк киеме фабрикасы. Төзү матераиллары заводы.
## Югары уку йортлары
* В. М. Комаров ис. Ейск югары хәрби авиация институты
## Галерея

Ейск ГДК.jpg|Мәдәният йорты
Россия, Ейск, Дом Тохова, улица Мира 147.JPG|
Вокзал (Ейск).jpg|Вокзал
Ейск улица Свердлова.jpg|Свердлов урамы

## Искәрмәләр

Төркем:Краснодар крае шәһәрләре
Bällür tön

**Bällür tön** (almança  *(Reichs-)Kristallnacht*) - natsist Almaniädä häm Avstriä öleşendä 1938 yılnıñ 9-10 noyäberendä yähüdlärgä qarşı SA qorallı törkemnäre häm alman watandaşları tarafınnan oyıştırılğan höcümnär.

Höcümnär näticäsendä uramnar yähüdlär kibetläreneñ (sinagoga, binalar) watılğan täräzäläreneñ qaypılçıqları belän qaplanğan bulğan (*watılğan bällür kebek*). 

Natsistlar *Bällür tön* säbäplären 9 noyäberdä Polşa yähüde alman diplomatı Ernst Grinşpan'nı Parijda ütergäne belän añlatqannar.

Bällür tönnän soñ natsist xakimiäte tarafınnan yähüdlärgä qarşı aldağı cäberlär, ezärläwlär başlanalar. 

Bällür töne natsist Almaniä rasaçıl säyäsäteneñ häm Holokost başı bulıp sanala.

Hitler üze yähüdlärgä qarşı höcümnär turında ämerne  birgän. Bällür tönne oyıştıruçılar şulay uq Göbels, Heydrix, Himmler bulğannar.

## Ädäbiät

*Ночь сожженных синагог, 75 лет спустя 
*Дортмунд. Синагога, разоренная в Хрустальную ночь  
* Events Leading Up to Kristallnacht - What led to the Night of Broken Glass? , by The Center for Holocaust and Humanity Education
* ''Voices on Antisemitism'' Interview with Susan Warsinger  from the United States Holocaust Memorial Museum
* ''Synagogues Memorial institute'' in Jerusalem 
* It Came From Within... 71 Years Since Kristallnacht - Online exhibition from Yad Vashem, including survivor testimonies, archival footage, photos, and stories
* "At 7:00 in the morning I was a student, and at 5:00, I was a criminal"  - An interview with the survivor Miriam

Törkem:Икенче бөтендөнья сугышы
Törkem:Һолокост
Төркем:1938 ел
Төркем:9 ноябрь
F-117

* **[[Lockheed F-117 Nighthawk]]** — АКШның бер урынлы, тавыш тизлегенә кадәр очучы тактик штурмовик очкычы.
* **[[F-117A Nighthawk Stealth Fighter 2.0]]** — F-117 хәрби очкычның авиасимуляторы.
Гудермес

**Гудермес** (, ) — Чичәнстанда урнашкан шәһәр, республиканың халык саны буенча дүртенче шәһәре.

Халык саны — 45 643 кеше.
## География
Шәһәр Чичән (Грозный) тау алдынгы тигезлегенең көнчыгышында, Белка елгасыда, Грозныйдан 40 километр көнчыгышрак урнашкан. Тимер юл станциясе.
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.

1929 елда — шәһәр тибындагы бистә, 1941 елда — шәһәр статусы бирелә. Чечен сугышлары вакытында зур зыян күргән.
## Халык

### Милли состав

## Галерея

Ворота в Гудермес.jpg|Гудермес капкалары
Мечеть в городе Гудермес.jpg|Мәчет
Гудермес-сити.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Чечня шәһәрләре
Моздок

**Моздок**, **Мәздәк** яки **Мазлык** (, , ) — Төньяк Осетия республикасындагы шәһәр, Моздок районының админитратив үзәге.

Халык саны — 38 748 кеше.
## География
Шәһәр Терек-Кума түбәнлегенең көньяк кырыенда, Терек елгасының сул ярында, Владикавказдан 92 километр төньяктарак урнашкан. Тимер юл станциясе, автомобил юллар төене.

## Исем чыганагы
«мэз дэгу» сүзләре чиркәсчәдән *"кара урман"* дигәнне аңлата.
## Тарих
Шәһәр рус  күчкән һәм праваслау динен кабул иткән кабарда кенәзе Кургока Кончокин (чукынганнан соң — Андрей Иванов) тарафыннан 1763 елда ныгытма буларак нигезләнгән.

1785 елдан — Кавказ наместниклыгының өяз шәһәре. 1822 елдан — Кавказ (1847 елдан — Ставрополь) өлкәсненең Моздок өязе үзәге. 1863 елда Терек өлкәсе составына күчерелә. 1897 елда — Терек өлкәсе Пятигорск округының өяз үзәге булмаган шәһәр.

19-20 гасырла рубежында — бистә, 1920-еллардан яңадан шәһәр. 1944 елда Ставрополь крае составыннан Төньяк Осетияга күчерелә.

Бөек Ватан сугышы барышында (1942 елның 25 августы) шәһәр алман-фашист гаскәрләре тарафыннан басып алына. 1943 елның 3 гыйнварында азат ителә.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Азык-төлек сәнәгатенең ширкәтләре: иткомбинат, сөт заводы, сыра капйнату заводы, шәраб заводы.

Гардиналар фабрикасы, кирпеч заводы.

## Шәхесләр
* Габдерахман Терегулов (1897-1938), ССРБның Кашгар шәһәрендәге консулы (?-1937).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Историческая информация о городе Моздок 

Төркем:Төньяк Осетия шәһәрләре
Авиация тарихында 1939 ел

1939 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 27 гыйнвар — АКШ авыр истребителе һәм эзләү очкычы Lockheed P-38 Lightningның беренче очышы.
* 1 апрель — Японнарның палуба истребителе Mitsubishi A6M Zeroның беренче очышы.
* 2 октябрь - штурмовик Ил-2 прототипы ЦКБ-55 очкычының (Сергей Ильюшин) беренче очышы.
* 22 декабрь — Владимир Петляков очкычы "100", Пе-2 прототипының беренче очышы булган (Очучы-сынап караучы Пётр Стефановский)

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1939 ел
Mitsubishi A6M Zero

**Mitsubishi A6M Zero** (*«A» — [[истребитель]]; «6» — модель; «M» — Mitsubishi*) — Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында кулланылган Япония җиңел палубалы истребителе. 1940-1945 елларда чыгарылган.

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар

* Mitsubishi A6M Zero на '''airwar.ru'''
* Тринадцатая база: Мицубиси A6M Рейзен
* Mitsubishi A6M2 Zero-Sen Rene J. Francillon  — Aircraft profile 129, 1969 год Перевод А. Плахова, редакция В. Моисеева
* Японские палубные истребители 
* Хорикоши Д., Окумия М., Кайдин М. «Зеро!» (Японская авиация во Второй мировой войне) 

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Төркем:Mitsubishi очкычлары
Киров өлкәсе татарлары

**Киров өлкәсе татарлары** - Русияның Киров өлкәсендә яшәүче татарлар.

Татарларның күпчелеге Киров шәһәрендә (4455), Нократ Аланы (8669), Сосновка, Малмыж, Красная Поляна (4300) һәм Көлмез (2000) бистәләрендә яши.

Нократ Аланы районының Иске Пенәгәр  (1234), Урта Шөн (1021), Түбән Шөн (816), Сасмак (520), Ямул (321) авыллары, Малмыж районының Иске Йөрек (797), Яңа Смәел (582), Таң (433) авыллары зур татар авылларыннан санала.

Моннан тыш, татарлар Малмыж районының рус авыллары Калинино (1165), Рожки (381), Әҗем (364), Константиновкада (320) яши.

Нократ Аланы һәм Малмыж районының зур авылларында мәдәният йортларында үзешчән иҗат коллективлары эшли. 15 елдан артык “Кояш”, “Идел” вокал ансамбльләре уңышлы эшләп килә. Яңа гына “Мирас” ансамбле оештырылган.

2011 елның 26 октябрендә “Киров өлкәсе татарларының төбәк милли-мәдәни мохтарияте” булдырыла. Аның составына Нократ Аланы, Кирово-Чепецк, Көлмез, Малмыж районнары җирле  милли-мәдәни мохтариятләре һәм төбәк “Яшьлек” иҗтимагый оешмасы керә.

Кировта дини оешма буларак 32 мәхәллә эшли. “Нократ мөфтияте” төбәк мөселманнары Диния нәзарәте эшләп килә.

Татар телендә 1506 экземплярда “Дуслык” газеты чыгарыла. Газета  бюджет һәм татар эшмәкәрләре хисабына нәшер ителә.

Малмыж һәм Нократ Аланы районнарында 6 татар мәктәбе эшли, ике мәктәптә татар теле предмет буларак укытыла.
#### Татарлар өлеше

ImageSize  = width:850 height:330
PlotArea   = left:75 right:20 top:25 bottom:25
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = late
Colors =
  id:linegrey2 value:gray(0.9)
  id:linegrey value:gray(0.7)
  id:cobar value:rgb(0.2,0.7,0.8)
  id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6)
DateFormat = yyyy
Period     = from:0 till:2000000
ScaleMajor = unit:year increment:200000 start:0 gridcolor:linegrey
ScaleMinor = unit:year increment:40000 start:0 gridcolor:linegrey2
PlotData =
  color:cobar width:50 align:left
  bar:1959 from:0 till:1916493
  bar:1959 color:cobar2 from:0 till:41208
  bar:1979 from:0 till:1666923
  bar:1979 color:cobar2 from:0 till:44900
  bar:1989 from:0 till:1694008
  bar:1989 color:cobar2 from:0 till:45666
  bar:2002 from:0 till:1503529
  bar:2002 color:cobar2 from:0 till:43415
  bar:2010 from:0 till:1305727
  bar:2010 color:cobar2 from:0 till:36457
PlotData=
  textcolor:black fontsize:S 
  bar:1959 at: 1916493 text: 1,916,493 shift:(-14,5)
  bar:1959 at: 41208 text: 41,208 shift:(-45,5)
  bar:1979 at: 1666923 text: 1,666,923 shift:(-14,5)
  bar:1979 at: 44900 text: 44,900 shift:(-45,5)
  bar:1989 at: 1694008 text: 1,694,008 shift:(-14,5)
  bar:1989 at: 45666 text: 45,666 shift:(-55,5)
  bar:2002 at: 1503529 text: 1,503,529 shift:(-17,5)
  bar:2002 at: 43415 text: 43,415 shift:(-55,5)
  bar:2010 at: 1305727 text: 1,305,727* shift:(-17,5)
  bar:2010 at: 36457 text: 36,457 shift:(-55,5)


* Милләтне әйтмәгән кешеләрне исәпләмичә

## Шулай ук карагыз

* Нократ татарлары

## Чыганаклар
* Киров өлкәсе татарларының төбәк милли-мәдәни мохтарияте. Киров өлкәсе татарлары.

Төркем:Киров өлкәсе
Төркем:Татарлар
İstrebitel

**İstrebitel** yä **Oçqıçnı beterüçe** - hawa tämeklären yuq itü öçen qullanıla torğan xärbi oçqıç.

Hawada doşmannar östendä östenlekne ireşü öçen häm bombağa totuçı, yök, watandaşlar oçqıçların ozata baru öçen, cirle obyektlarnı saqlaw öçen qullanıla.

Sirägräk cirle häm diñgezle obyektlarğa höcüm itü öçen qullanıla.

İstrebitel saqlanu qorallı köçlärenä qarıy.

Kiläçäktä pilotsız istrebitellär qullanılaçaq dip farazlana.

## İstrebitellär törläre

* **Front istrebitele**
* **Eläkterep aluçı istrebitel**
* **Paluba istrebitele**
* **Küp maqsatlı istrebitel** (istrebitel-bombağa totuçı)

## Sıltama
*Сравнение истребителей Второй мировой войны

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Bombağa totuçı

**Bombağa totuçı** - cirle, cir astındağı, diñgezle, diñgez astındağı obyektlarnı bombalar häm raketalar qoralları yärdämendä yuq itü öçen qullanıla torğan xärbi oçqıç.

Berençe Bötendönya suğışında qullanıla başlıy.

## Bombağa totuçı törläre

* **Strategik bombağa totuçı** - strategik obyektlarnı (küperlär, zavodlar, portlar, skladlar h.b.) yuq itü öçen qullanıla. Xäzerge waqıtta strategik bombağa totuçı oçqıçlar atom-töş qoralı belän qorallana. Öç ildä genä bar: 
#Rusiä: Tu-160, Tu-95, Tu-22M3,  
#AQŞ: B-52, B-1B, B-2, 
#Qıtay: H-6 (Tu-16 igezäge).
* **Taktik (front) bombağa totuçı**
* **Şturmovik (Höcüm itüçe oçqıç)**
* **Pikegä kitüçe (çumuçı) bombağa totuçı**
* **İstrebitel-bombağa totuçı**

## Sıltama

* Боевая техника и оружие. 1939—1945. Коллектив авторов. — М.:Воениздат,2001.
*    М. В. Зефиров Асы второй мировой войны. Британская империя. — М.:Изд. «Аст»,2004.
*    Ильин В. Е.,Левин М. А. Бомбардировщики.-М.:Виктория,АСТ,1996.
* Бомбардировщик на airwar.ru
*  ''Лен Дейтон'' '''Бомбардировщик'''

Төркем:Очкычлар
Төркем:Авиация
Mitsubishi 1MF

**Mitsubishi 1MF** (*шулай ук* Type 10) — 1920-еллардагы Япониянең палубалы истребителе.  Бөекбритания инженеры Герберт Смит тарафыннан «Мицубиси» фирмасына проектлаштырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* IJN Hosho and her aircraft
* Virtual Aircraft Museum 
* A Successful Aircraft Disposal Company Modification. — Aviation History, February 22, 1923, р. 101.

Төркем:Mitsubishi очкычлары
Mitsubishi A5M

**Тип 96, A5M** () — Япон җиңел палуба истребителе. Бөекбритания инженеры Герберт Смит тарафыннан «Мицубиси» ширкәтендә эшкәртелгән.

## Әдәбият
* *Мицубиси A5M*. — М.: Авиаколлекция, выпуск № 4, 2006.
* T.Yanuszewsky. *Mitsubishi A5M Claude*. — Mushroom — Yellow Series #6107, 2003. ISBN 83-917178-0-1
* *Mitsubishi A5M Type 96 Carrier Fighter*. — Famous Airplanes of the World, выпуск № 27.

## Сылтамалар
* A5M на www.airwar.ru

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Төркем:Mitsubishi очкычлары
Төркем:Палубалы очкычлар
Ойкасы

* Ойкасы (Әлек районы) — Чуашстанның Әлек районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Зур Сөндер авыл җирлеге) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Ильинка авыл җирлеге) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Турай авыл җирлеге) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Ормар районы) — Чуашстанның Ормар районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Урнар районы) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Чуел районы) — Чуашстанның Чуел районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Лапсар авыл җирлеге) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Вурман-Сюктер авыл җирлеге) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан торак пункт.
* Ойкасы (Ядернә районы) — Чуашстанның Ядернә районында урнашкан торак пункт.