Миңгәрәй Сәгыйдуллин

**'
**Миңгәрәй Сәгыйдуллин*', Миңгәрәй Сәгыйдулла улы Сәгыйдуллин (*1900-1938*) — [[КПСС|фирка]] эшлеклесе, тарихчы-галим, публицист, [[КПСС|РКП (б)]] әгъзасы (*1920 елдан*).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1900 ел]]да [[Уфа губернасы]] [[Минзәлә өязе]] (хәзерге [[Тукай районы]]) [[Югары Суыксу]] [[авыл]]ында туган. [[1915 ел]]ның [[көз]]ендә авыл җыены карары белән [[укытучы]] ярдәмчесе итеп билгеләнә. [[1917 ел]]ның җәендә кыска сроклы мөгаллимнәр курсларында була. [[1920 ел]]да [[КПСС|фиркагә]] кабул ителә, авыл шурасы рәисе итеп сайлана. [[Минзәлә кантоны|Минзәлә кантон]] комитеты [[татар теле]]ндәге «*Окна РОСТА*»ны мөхәррирләү эшен тапшыра. [[Мәскәү]]дә Я.М. Свердлов исемендәге Коммунистик университетны тәмамлагач,  [[Казан]] [[шәһәр]]енең Елга аръягы район комитеты сәркатибе һәм  [[КПСС|ВКП (б)]]ның [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитетының]] бүлек мөдире итеп билгеләнә..

== Казанда ==
[[1925 ел]]да [[КПСС|ВКП (б)ның]] [[КПССның Татарстан өлкә комитеты|Татарстан өлкә комитетының]] беренче сәркатибе булып [[Иван Морозов|И. Морозов]] эшләгән чорда [[ТАССР]] җитәкчеләренең күбесен «*суллар*» булып исәпләнүчеләр тәшкил итә. Башта үгетләү-пропаганда бүлеге мөдире, соңрак оештыру бүлеге, матбугат бүлеге җитәкчесе булып эшләгән Сәгыйдуллин да шулар исәбендә була.
[[1926 ел]]да [[Урта Азия]]дә ([[Үзбәкстан ССР]]) аз гына вакыт фирка эшендә булганнан соң, [[1927 ел]]дан башлап гомерен фәнни-тикшеренү һәм журналистлык эшчәнлегенә багышлый.

[[1929 ел]]да «*Кызыл Татарстан*» [[газета]]сында басылган «*Ялагайлар токымы*» дигән сәяси памфлетында җитәкче хезмәткәрләр арасындагы ялагайлыкны, аларның югарырак җитәкчеләр алдында тәлинкә тотуын, үзләренә буйсынган кешеләргә карата тупаслыгын каты тәнкыйтьли. Әлеге хезмәт [[КПСС|ВКП (б)]] өлкә комитетының [[1929 ел]] [[20 август]] махсус карары белән гаепләнә, авторы «соңгы кисәтү» ала. М. Сәгыйдуллин [[Казан]]ны ташлап китәргә карар кыла. [[1929 ел]] азагында аны [[Ростов]]ка журналистлык эшенә күчерәләр. [[1930 ел]]да [[Мәскәү]]дә Кызыл профессура институтының фәлсәфә бүлегенә укырга керә.

== Сәяси золым ==
Авыл хуҗалыгының таркалу-көчсезләнүен дошманнарның яшерен мәкерле эшләренә кайтарып калдырырга маташу өчен «Крестьяннар иттифагы» дигән провокацион эш барлыкка килә. Әлеге оешманың җитәкчеләре итеп [[Галимҗан Әминов]], [[Гыйлемдар Баембәтов]], Миңгәрәй Сәгыйдуллин табыла. [[1932 ел]]ның [[декабрь|декабрендә]] [[Мәскәү]]дә, [[Казан]]да һәм [[Уфа]]да «иттифак»чыларны кулга ала башлыйлар. [[Газета]]ларда «*сәгыйдуллинчылык*»ка каршы киң фаш итү кампаниясе башлана. [[1932 ел]]ның  [[21 декабрь|21 декабрендә]] М. Сәгыйдуллинны кулга алалар. ОГПУ коллегиясе [[10 май]] карары белән аны атарга хөкем итә. Иң югары җәза 10 ел төзәтү-хезмәт лагере белән алмаштырыла. [[Мәскәү]]-[[Идел]] каналы төзелешенең төп базасы булган Дмитровлагта (*татарча канал газетасы мөхәррире*), соңрак Соловкида  (*Стаханов хәрәкәте буенча инспектор*) срогын тутыра. Хатынын, «[[Азат хатын]]» журналы мөхәррире [[Шәмсия Азанова]]ны,  «*халык дошманы белән элемтәдә булган өчен*» кулга алалар, [[1944 ел]]га кадәр лагерьда тоталар.

М. Сәгыйдуллин ярдәм сорап [[Максим Горький]]га мөрәҗәгать итә. «*Эшне яңадан карау өчен бернинди дә нигез юк*» дигән җавап алына .

== [[Сталин репрессияләре|Репрессия]] ==
[[1938 ел]]ның [[10 май|10 маенда]] [[ССРБ]] югары суды хәрби  коллегиясе «*кораллы фетнә, шулай ук фирка һәм хөкүмәт җитәкчеләренә һәм Сталинның үзенә каршы террорчылык акты хәзерләүдә*» гаепләп, атарга хөкем итә. [[1957 ел]]да исеме акланмый кала.
[[1969 ел]]да гына аклана.

== Китаплары ==
# Татар хезмәт ияләре Бөек Октябрьга бару юлында. К.: Истпарт, 1927.
# Вәисовлар хәрәкәтенә карата. К., 1930.

== Әдәбият ==
# Симонов А. Журналистика как поступок. М., 2004.
# Гинзбург Е.С. Крутой маршрут. 1990. С. 48-52; 
# Литвин А. Мингарей Сагидуллин и "сагидулловщина". *Китапта'': Литвин А. Без права на ошибку. Казань, 1994. С. 139-151;

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.
# Татарская энциклопедия. Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14
# Возвращенные имена. Документальные очерки. – Казань, 1990
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-00652-3
# Шайдуллин Р.В. Сагидуллин Минегарей Сагидуллович // Татарская энциклопедия / гл. ред. М.Х. Хасанов. – Казань, 2011. – С. 189-190.

## Сылтамалар
*  М.С. Сәгыйдуллин  «Милләттәшләр» сайтында
*   ССРБда сәяси золым корбаннары исемлеге
* Татарский «Бухарин» 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Мөхәррирләр