open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Apple Inc.

**Apple Inc.** (,  *Әппл*) — танылган Америка корпорациясе, шәхси һәм планшет санаклар, аудиоплеерлар, телефоннар, программа белән тәэмин ителеш ясаучы һәм битештерүче компания. Санак җитештерүне  һәм бүгенгесе көндә булган барлык график интерфейслы операцион системаларны башлап җибәрүче варислар арасында беренче урында тора. Штаб-фатиры Калифорния штатының (АКШ) Купертино шәһәрендә урнашкан.

Үзенең эстетик бизәлешенә һәм Apple тарафыннан кертелә баручы барлык яңа технологияләр аркасында ул бик зур популярлыкка ия. Күбесенчә моның белән АКШ'та кызыксыналар.

## Эшчәнлеге
Компания үзенең продукциясен Apple Store аша сата (кибетләр саны 317 артып китә, алар: АКШ, Канада, Япония, Бөекбритания һәм башкка бик күп илләр буенча урнашкан).

Хезмәткәрләрне гомуми саны — 46,6 мең кеше (2010 ел).

### Продукциясе

Бүгенгесе көндә Apple Компаниясе чыгаручы җиңаз төрләре:
* iPod shuffle
* iPod nano
* iPod classic
* iPod Touch
* iPhone (IPhone 5)
* iPad
* Apple TV
* MacBook
* MacBook Pro
* MacBook Air
* Mac mini
* iMac
* Mac Pro
* Apple Cinema HD Display
* Apple LED Cinema Display
* Apple xServe

Шулак ук боларга ширкәт үзе үк өстәмә җиһазлар һәм алар өчен яраклы булган программа белән тәэмин ителеш тә чыгара. Шуларның иң яңасы:
** Mac OS X

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 

* Рәсми сайт
* Apple Россия

Apple
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:АКШ компанияләре
Төркем:Технология ширкәтләре
Сәет

**Сәет** ( — *әфәнде, башлык*) — мөселманнар арасында Мөхәммәт пәйгамбәрнең оныгы Хөсәен (пәйгамбәрнең кызы Фатыйма һәм Гали ибн Әбу Талибның улы) нәселеннән булган кешеләргә карата кулланылган хөрмәтле исем. Хөсәеннең бертуганы Хәсән нәселеннән булганнарга шәриф атамасы кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Ислам вазыйфалары
Шәриф

**Шәриф** ( — *югары, күркәм*) - мөселманнар арасында Мөхәммәт пәйгамбәрнең кызы Фатыйма аркылы булган оныгы Хәсән нәселеннән булган кешеләргә кулланылучы хөрмәтле атама.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам төшенчәләре
Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге

## [[Туган тел|Беренчел тел]] буларак кулланылган төп 10 иң күп кулланылган телләр

## [[Туган тел]]е дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 10 миллионнан артык булган телләр
2009 елда чыккан Encarta энциклопедиясе мәгълүматлары буенча төзелгән телләр исемлеге. Критерий — телне туган тел дип санаучыларның якынча саны (10 миллион кешедән күбрәк сөйләшкән телләр).

## Туган теле дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 5 белән 10 миллион тирәсе булган телләр

## Туган теле дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр саны 3 белән 5 миллион арасы булган телләр

## Сөйләшүчеләр саны 3 миллионнан күбрәк дип еш әйтелгән телләр
Some languages are widely cited as having more speakers than the sources for this article allow, due to discrepancies in the conception of language. Differences may be due to defining a language along ethnic lines rather than by degree of comprehension (Tibetan, Hmong), large numbers of L2 speakers who use the language on a daily basis (Swahili, Lingala), or a suspected but undocumented number (Chinese Sign Language). Numerous cases where estimates disagree without some such extenuating circumstance are not listed.

## Өстәмә телләр
:*The following are languages which were not properly sourced for where they were included, or which have not yet been added*

:Varhadi-Nagpuri  7.0
:Lambadi  6.0
:Mewati  5.0
:Mainfränkisch  4.9
:Domari  4.0
:Musi  3.9
:Mina  3.8
:Banjar  3.5
:Hassaniyya  3.1 [already counted under Arabic]
:Godwari  3.0
:Hunsrik  3.0

## Шулай ук карагыз

* Дөнья халыклары
* Киң таралган телләр исемлеге
* Википедияләр исемлеге
* Халыкара тел
* Linguistic demography
* Linguistic Diversity Index
* Lists of endangered languages (for languages with the fewest numbers of speakers)
* List of ISO 639-3 codes
* Lists of languages

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рус Википедиясе
* Инглиз Википедиясе

:Тел белеме

*
Төркем:Телләр исемлекләре
Халыкара туган тел көне

**Халыкара [[туган тел]] көне** — 21 февраль көнне билгеләнгән, ЮНЕСКО Генераль конференциясе тарафыннан игълан ителгән халыкара бәйрәм. Бөтен дөньядагы туган телләрне, аеруча азсанлы халыкларның телләрен, тануга, үстерүгә булышлык итү максатында, 1999 елның 17 ноябрендә ЮНЕСКОның генераль конферен­циясендә Халыкара туган тел көнен билгеләү турында карар кабул ителә. 2000 елның февраленнән башлап ел саен тел һәм мәдәниятнең төрлелегенә һәм күптеллелегенә ярдәм итү максатыннан дөньякүләм билгеләп үтелә.

Халыкара туган тел көне өчен нәкъ 21 февраль көнен сайлау очраклы түгел. 1952 елның 21 февралендә Пакьстанда бенгаль теленә дәүләт теле статусы таләп итеп көрәшкән 5 студент үтерелгән була. Соңрак илнең көнчыгыш өлеше Бангладеш дәүләтенә әйләнәчәк.

Татарстанда бу көнгә багышланган чаралар елдан-ел оештырылып килә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ЮНЕСКО сайтында туган тел көне 

Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Телләр
Төркем:21 февраль
Япон-рюкю телләре

**Япон-рюкю (япон) телләре** — Япон архипелагында һәм Рюкю утрауларында таралган телләр гаиләсе. Башка телләр гаиләсе белән генетик бәйләнешләре билгеле түгел. Хәзерге вакытта төп гипотеза булып япон телләренең Алтай телләренә керүе санала.

Гаиләгә керүче телләр:
* япон теле (日本語)
* рюкю телләре (琉球語)
** амами-окинава теле
** сакисим теле — Сакисима утраулары
** йонагун теле — Йонагуни утравы

## Шулай ук карагыз

Төркем:Авразия телләре

Төркем:Япония телләре
Корей теле

**Корей теле**&nbsp;— КХДҖ һәм Көньяк Кореядә яшәгән кореялылар теле. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 78 млн кеше. Шулай ук Кытайда, Япониядә, Россиядә, АКШта һ. б. илләрдә сөйләшүчеләр бар. Гомуми сөйләшүчеләр саны 78 млн. Күбесе галимнәр корей телен изолят телләр рәтенә кертә, ә кайберләре исә гипотезадагы Алтай телләренең бер теле дип саныйлар . Корей теле — җөмләне SOV тәртибендә төзүче агглютинатив телләр рәтенә керә .

## Тарих

Әүвәлдәге өч Корея патшалыкларының телләре булган пэкче, силла һәм когурё хәзерге корей теленә ясаган тәэсире һаман да бәхәсле булып тора, чагыштырмача алар арасындагы лексика һәм грамматика буенча охшашлыклар очраса да. Кайбер лингвистлар фикеренчә, бу телләр арасында нык аерманы когурё телендә табарга була, шуңа да аны кайберәүләр япон теленең якын туганы яисә башлангычы дип саныйлар. Силла телен исә киресенчә, корей теленең нигезе булып тора.

## Телнең үзатамасы
1945 елга кадәр «чосонмал» () яки «чосоно» () дип аталган, әлеге атама һаман Төньяк Кореяда кулланыла. Көньяк Кореяда «хангуго» () яисә, «хангуңмал» (); күбесе очракта бары «куго» (, «дәүләт теле») дип әйтәләр. Кореянең ике ягында да халыкта «урималь» (, «безнең тел») сүзе кулланыла.

## Язу

Кытай иероглифлары Кореяга Буддачылык белән бергә Прото–Өч Патшалык чорында безнең эрага кадәр 1-енче гасырда кертелгән булган. Алар корей теле өчен адаптацияләнгән булган һәм һанча буларак мәгълүм булган һәм мең ел буена корей телендә язу өчен төп язма булып калган, шулай ук соңрак уйлап чыгарылган төрле фонетик язмалар кулланылган, мәсәлән, иду язмасы, кугёл һәм һяңчһал. Күп привилегияле элита Ханҗа укый һәм яза белгән. Шулай да, күпчелек халык надан булган.
15-енче гасырда патша Сежоң Бөек хәзер һангыл буларак мәгълүм әлифба сызыклы язу системасын уйлап чыгарган.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Корей теле дәресләре 

*
Төркем:Казакъстан телләре
Төркем:Корея телләре
Театраль роман

**Мәрхүм язмалары (Театраль роман)** () - Михаил Булгаковның тәмамланмаган романы. Роман беренче зат исеменнән язылган, ул театр тормышы һәм язучылар дөньясы турында сөйли.  Беренче зат буларак Сергей Леонтьевич Максудов дигән зат катнаша.

Роман 1936 елның 26 ноябрендә языла  башлана. Ләкин ул  тәмамланмыйча  кала, ярты фразада өзелә һәм шул сәбәпле, аның төгәл исеме дә юк. 
## Сюжет
## Сылтамалар
* «Театраль роман» Максим Мошков Китапханәсендә 
* «Михаил Булгаков и Юрий Слёзкин» — статья Станислава Никоненко в «Независимой газете» 
*  "Записки покойника" в музее-квартире М.А.Булгакова (программа Радио801 о творческой работе проекта "Родная речь") 

Төркем:Михаил Булгаковның романнары
Төркем:Тәмамланмаган әсәрләр
Архангельск өлкәсе

**Арха́нгельск өлкәсе** — Россиянең төньяк Европа өлешендә урнашкан өлкә. Өлкә составына Ненец автономияле округы керә.

Өлкә үзәге – Архангельск каласы.

## География

### Чиктәшлек

Архангельск өлкәсе Көнбатыш Европа тигезлегенең төньягында урнаша. Ак, Баренц һәм Кара дингезләре белән юыла.

Архангельск өлкәсе территориясендә Россия, Европа һәм Евразияның кырый төньяк ноктасы — Флигели борыны һәм Европаның кырый көнчыгыш ноктасы — Флиссингский борыны урнаша. Өлкәнең мәйданы — 589 913 км²; мәйдан буенча Европа өлешендәге иң зур Россия субъекты һәм Европада иң зур провинция.

### Архипелаглар һәм утраулар
* Франц-Иосиф Җире
* Яңа Җир
* Колгуев утравы
* Соловец утраулары
* Виктория утравы

### Климат
Климат — уртача континенталь, төньяк-көнбатышта — диңгез климаты, төньяк-көнчыгышта — субарктик климат, Яңа Җирдә — арктик климат. Гыйнварның урта температурасы — -12...-18&nbsp;°C, июльнең урта температурасы — +8...+17&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300-550 мм.

### Гидрография
Төп елгалар — Төньяк Двина, Онега, Мезень, Печора. Өлкәдә ~2 500 күл бар; иң зур күлләре — Лача, Кенозеро, Кожозеро.

### Үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы
Архангельск өлкәсе күбесенчә тайга һәм тундра зонасына керә; Франц-Иосиф Җире, Яңа Җир һәм Виктория утравы арктик чүлләре зонасына керә.

## Административ бүленеш
### Шәһәр округлары

### Муниципаль районнары

### Торак пунктлар

## Өлкәдә туганнар

* Федор Абрамов (1920—1983) — рус язучысы;
* Николай Кузнецов (1904—1974) 
* Фирс Шишигин (1908—1985) — режиссер, СССРның халык артисты.
* Константин Бурков (1906—1964) ветеран;
* **[[Михаил Ломоносов]]** (1711—1765) - химик һәм физик.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Администрациянең рәсми сайты  
* Архангельск өлкәсе кануннары 

*
Российская газета

**«Российская газета»** () — Россия Хөкүмәтенең төп рәсми басмасы. Беренче саны 11 ноябрь, 1990 елда чыккан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

 

Төркем:Россия гәҗитләре
Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Дәрвишләр бистәсе

**Дәрвишләр бистәсе** () — Казанның Совет районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә. XVI гасырда Казансу һәм Киндерле елгалары янында Дәрвиш авылы (Дәрбишгали, Дербышки) урнашкан булган. Казан ханлыгында Дәрвиш Гали исемле дәүләт эшлеклесе булганлыгы мәгълүм. Шундый ук исем астындагы Әстерхан ханы булган.

Бистәдә
* 3 сәнәгый эшханә
* 2 элемтә эшханәсе
* 7 мәктәп
* 7 балалар бакчасы
* 3 сәламәтлек саклау учреждениесе
* 3 спорт корылмасы
бар.

## Истәлекле урыннар
* Сәетгалиев исемендәге мәдәният сарае
* «Ракета» стадионы

## Шулай ук карагыз
* Казан
* Казанның Совет районы
* Дәрвишләр станциясе
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.ukderb.ru/Istoriya
* http://www.kzn.ru/page796.htm 

## Сылтамалар

Төркем:Казан бистәләре
Россия Федерациясе хөкүмәте рәисләре

**Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисе** яки **Россия премьер-министры** — Россия Федерациясе Хөкүмәте башлыгы. Ул аның эшен җитәкли, төп максатларын билгели.

## Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисләре
* Борис Ельцин (6 ноябрь 1991 — 15 июнь 1992)
* Егор Гайдар (15 июнь — 14 декабрь 1992), в. ү.
* Виктор Черномырдин (14 декабрь 1992 — 23 март 1998)
* Сергей Кириенко (24 апрель — 23 август 1998); 23 марттан — в. ү. 
* *[[Виктор Черномырдин]]* (23 август — 11 сентябрь 1998)
* Евгений Примаков (11 сентябрь 1998 — 12 май 1999)
* Сергей Степашин (19 май — 9 август 1999), в. ү.
* Владимир Путин (16 август 1999 — 7 май 2000)
* Михаил Касьянов (17 май 2000 — 24 февраль 2004) в. ү. 
* *[[Виктор Христенко]]* (24 февраль — 5 март 2004)
* Михаил Фрадков (5 март 2004 — 14 сентябрь 2007)
* Виктор Зубков (14 сентябрь 2007 — 7 май 2008)
* Владимир Путин (8 май 2008 — 7 май 2012)
* Дмитрий Медведев (8 май 2012 — 16 гыйнвар 2020)
* Михаил Мишустин (16 гыйнвар 2020 —)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар


Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте
Россия Федерациясе Президенты

**Россия Федерациясе президенты** — Россия Федерациясенең иң югары дәүләт вазифасы, дәүләт башлыгы, Россия Федерациясе Конституциясенең гаранты.

## Россия президентлары

Россия Конституциясенең 92 мәддәсе буенча, әгәр президент үз вазифаларын үти алмаса, вакытлыча вазифаны үз өстенә Россия Федерациясе Хөкүмәте Рәисе ала.

## Россия Президентына буйсынган структуралар исемлеге
Министрлыкларга кермәгән Федераль агентлыклар һәм хезмәтләр, турыдан Россия Президентына буйсынган структуралар исемлеге:
# Россия Федерациясе Фельдьегер хезмәте
# Россия Федерациясе чит шәйләк хезмәте
# Россия Федерациясе федераль иминлек хезмәте
# Россия Федерациясе карауылдау федраль хезмәте
# Россия Федерациясе финанс мониторинг буенча федераль хезмәте
# Россия Федерациясе Президенты эргәһендә махсус програмалар буенча баш идаралығы
# Россия Федерациясе Президенты эштәр идаралыгы
# Россия Федерациясе монополияға каршы федераль хезмәте
# Россия Федерациясе статистика федераль хезмәте
# Кешенең именлеғе һәм сатып алыучылар хокуғын яклау өлкәсендә надзор буенча федераль хезмәте (Роспотребнадзор)
# Оборон заказ буенча федераль хезмәте (Рособоронзаказ)
# Алкоголь баҙарҙа көйләү буенча федераль хезмәте (Росалкогольрегулирование)
# Федераль таможня хезмәте (ФТС)
# Тарифлар буенча федераль хезмәт (ФСТ)
# Экологик, технологик һәм атом күзәтчелеге федераль хезмәте (Ростехнадзор)
# Россия Федерациясеның дәүләт сиген тәртиптә тотоу буенча федераль агентлык (Росграница)

## Россия президенты символлары


Файл:Standard of the President of the Russian Federation.svg|Россия Федерациясе президенты Штандарты 
Файл:Russia president emblem.jpg|Россия Федерациясе президенты билгесе
Файл:Red copy of the Russian constitution.jpg|Россия Федерациясе Конституциясенең махсус экземпляры


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Россия Федерациясе дәүләт органнары
Төркем:Россия Федерациясе Президенты
Шакур

**Шакур** (кыскартылган: **ША**гыйрь **КУР**банов, *чын исеме* **Алмаз Корбанов**) — рэп жанрында җырлар башкаручы татар җырчысы.

## Тормыш юлы
Алмаз 1985 елның 29 мартында Казан шәһәрендә дөньяга килә.

Алмаз Корбанов 18 гимназиядән тыш ике югары уку йортын да тәмамлый: 2007 елда Иҗтимагый Белем бирү Академиясен (элекеге Казан Иҗтимагый Юридик Институт) һәм 2008 елда Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Дәүләт һәм Муниципаль берәмлекләр белән идарә итү Академиясен.

Татар эстрадасына Шакур ялгыш кына кереп китә. Моңа кадәр ул рус рэпы белән шөгыльләнә һәм «Барс-Медиа» студиясенә үзенең бер җырын яздыру өчен килә. Җыр яздыручылар белән аралашып торганда, ул бер татар башкаручысының җырын рэп стилендә җырлап, пародия күрсәтә. Шул вакытны студиягә Фәрит Таишев очраклы кереп, Шакурга татар рэпы язып карарга тәкъдим итә.

2005 елда Шакур «Йолдызлар Фабрикасы»нда катнаша.

Шакурны татар эстрадасында «Дөнья тукта» җыры таныта, 2007 елда аңа клип төшерелә.

## Альбомнар
* «Мин көтәрмен» (2007 ел)
* «Явызлык фәрештәсе» (2009 ел)

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* «Күрше» сайтында Шакур
* Шакур сәхнәдән китәме?
* Я нужен для показухи? Абсурд!  
* Татар эстрадасы сайтында Шакур  

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Рэперлар
Африкаанс

**Африкаанс теле** (*Afrikaans*, элек **бур теле** дип аталган) — Көньяк Африка Җөмһүриятенең 11 рәсми телләрнең берсе булган герман теле. XX гасыр башына кадәр нидерланд теленең диалекты булып саналган. Шулай ук Намибия, Ботсвана, Лесото, Свазиленд, Зимбабве, Замбия кебек илләрдә таралган. Шулай ук Бөекбритания, Австралия һәм Яңа Зеландиядә африкаанс телендә сөйләшүче эмигрантлар бар. 2022 елның маенда Африка Көньяк Африка теленең туган теле буларак танылды.

Африкаанс теле якынча 6 млн кеше өчен туган тел. Телдә гомуми сөйләшүчеләр саны исә 10 млн. КАҖ һәм Намибия халкының күпчелеге өчен бу - төп аралашу теле.

## Язу
Африкаанс теленең язуы латин әлифбасына нигезләнгән. Өстәмә диакритик тамгалар кулланыла.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Африкаансча-русча онлайн сүзлек
Каталан теле

**Катала́н (валенси́й) теле** (үзатамасы *català*, *valencià*) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә кергән тел. Шул телдә Испания, Франция, Андорра һәм Италиядә сөйләшәләр. Берничә провинциядә рәсми тел халәтендә.

Дөнья буйлап каталан телендә 11 миллионга якын кеше сөйләшә. Испаниянең Каталония, Валенсия, Балеар утраулары һ.б. төбәкләрендә, Франция, Андорра, Италиядә кулланыла. Каталан теле Каталония, Валенсия, Балеар утраулары, Андорада рәсми статуска ия.

Тел IX гасырда формалаша башлады дип исәпләнә. Каталан теленең кулланылышы XV гасырда кысыла башлады, җитәкчелек күбрәк кастил (испан) телен кулланды, тел мәгарифтән чыгарылды. XIX гасыр башына каталан теле күпчелек кулланылыш даирәләрдән кулланудан туктады. Франко диктатурасы вакытында (1939-1975) Испаниядә каталан телен иҗтимагый урыннарда куллану тыелган булган.

Бүгенге көндә каталан телен куллану берничә оешма тарафыннан (Каталан тикшерүләре институты, Валенсия академиясе) идарә ителә. 1985 елда Termcat исемле терминология үзәге булдырылды, ул каталан телендә күпсанлы сүзлекләр чыгару, терминологияне үстерү белән шөгыльләнә. Телне үстерү һәм аның кулланышылыш киңәйтү белән шөгыльләнгән күпсанлы дәүләт һәм иҗтимагый оешмалар эшләп килә.

Каталан теле махсус тамгалар өстәлгән латин әлифбасын куллана.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Каталония бәйсезлеге турында 2017 елгы референдум

## Сылтамалар

* Diccionari Invers de la Llengua Catalana

Төркем:Каталан теле
Төркем:Испания телләре
Төркем:Франция телләре
Туфәйл ибн Гамр

**Туфәйл ибн Гамр әд-Дәүси** (гарәп. الطفيل بن عمرو الدوسي)- Мөхәммәднең (галәйһиссәләм)билгеле сәхабәләренең берсе. Ул Дәүс кабиләсенең Мәккәдән көньякта урнашкан тармагы башлыгы була. Шулай ук ул шагыйрь дә була.

## Биография

Мөхәммәд галәйһиссәләм пәйгамбәрлегенең 11 елында Туфәйл Мәккәгә килә. Бу вакытта Пәйгамбәр (с.г.в.) дә анда була. Корәешләр Туфәйлгә аны сихерче, туганлык җөпләрен өзүче итеп сурәтлиләр. Кәгъбә янына барганда, Пәйгамбәр галәйһиссәләм сүзләрен ишетмәс өчен, Туфәйл хәттә колакларына мамык тутыра. Мөхәммәд галәйһиссәләм намаз укыган вакытта, Туфәйл аның укыганнарының беразын ишетә һәм кызыксына башлый. Рәсүлүллаһ саләллаһу галәйһи үәссәләм аңа ислам турында сөйли, Ихлас, Фәләкъ сүрәләрен укый, һәм Туфәйл ислам кабул итә. Аның артыннан аның әтисе һәм хатыны мөселман булалар. Ул кабиләсен дә исламга чакыра, ләкин Әбу Һүрәйрадан башкалар тиз генә кабул итәргә теләмиләр. 
Туфәйл кабиләсен исламга чакырудан туктамый. Худайбия килешүе төзелгәннән соң (628 ел), ул Дәүс кәбиләсеннән 80 гаилә белән Мөхәммәд галәйһиссәләм янына Мәдинәгә килә. Туфәйл моннан соң гел аның янында була. Мәккәне ачканнан соң, Пәйгамбәр галәйһиссәләм рөхсәте белән Зүл-Кафайн потын яндыра, шунан соң аның кабиләсе ислам кабул итә.

Әбү Бәкер хәлиф булгач, диннән чыгучыларга каршы яулар башлана. Туфәйл улы Гамр белән ялган пәйгамбәр Мүсәйлимәгә каршы сугышка чыга һәм шунда вафат була.

## Чыганакалар
*Ислам-инфо сайты 

Төркем:Сәхабәләр
Дастан

**Дастан** ( фарсы **داستان** - хикәят) - Якын һәм Урта Көнчыгышта, Көньяк-көнчыгыш Азиядә таралыш алган лиро-эпик характердагы әсәр.

Дастан эчтәлегендә вакыйга-хәлләр уй-кичерешләр белән үреп бирелә. Эпик табигатьле дастаннар да очрый. Бу жанрдагы күпчелек әсәрләр шигырь белән язылган. Тезмә һәм чәчмә юллар катнашмасыннан төзелгән дастаннар да бар. Проза белән язылганнары да очрый. Дастаннарда, кагыйдә буларак, әкияти сюжетлар, легенда-риваятьләр эшкәртелә, хыялый һәм чынбарлык күренешләре, вакыйгалары үреп, үзара катнаштырып бирелә.

Дастан атамасы төрки һәм фарсы әдәбиятларында һәм фольклорында кулланыла. Ул кайвакыт хикәят термины белән янәшә дә йөргән. Хәзерге әдәбият белемендә элеккеге язма әдәбияттагы дастаннарны поэма дип атау да бар. Фольклорда дастан һәм эпос терминнары синоним рәвешендә дә кулланыла.

## Татар әдәбиятында дастаннар
Татар әдәбияты тарихында дастанчылык зур роль уйнаган. Бу әдәбияттагы роман жанрының да үсеп китүен әдәбият белгечләре дастаннардан килә торган традиция дип аңлаталар. Мисал рәвешендә әлеге әсәрләрне китерергә мөмкин: «Идегәй», Кол Галинең «Кыйсса-и Йосыф» поэмасы, Хисам Кятибнең «Җөмҗөмә солтан» әсәре , Сәйф Сараинең «Сөһәйл вә Гөлдерсен» дастаны, «Кузы Курпеш белән Баян Сылу», «Гайсә углы Амәт»,«Дастаны Бабахан», «Аксак Тимер», «Дәфтәре Чыңгызнамә» кебек әсәрләр. Мөәллифе буенча бүленәләр халык дастаннарына һәм мөэлифле дастаннарга. 

## Төркемнәре

### Борынгы әкияти-риваяти дастаннар

* Түләк яки Түләк вә Сусылу
* Йиртөшлек
* Алтаин Саин Сөмә

### Батырлык дастаннары

* Алпамша
* Ак Күбек
* Идегәй
*Гүр углы
* Җик Мәргән
* Чура Батыр хикәяте

### Мәхәббәт дастаннары

* Кузы Күрпәч белән Баян-сылу дастанның 23 версиясе Татарстан Фәннәр академиясендә Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институты архивында саклана. 1940-1970 елларда Себердә язып алынган.

### Китаби дастаннар

* Йосыф китабы - Кол Галинең "Кыйсаи-Йосыф" шигъри хикәясенә нигезләннеп килеп чыккан. Татар халкы арасында киң таралган дастаннарның берсе. 
* Сәйфелмөлек
* Бүз егет
* Ләйлә белән Мәҗнүн
* Таһир вә Зөхрә Сәйядинең "Бабахан дастанына" нигезләнгән татар халык дастаны.

## Чыганаклар
* 
* 
*
Габдуллаһ ибне Мәсгъуд

**Габдуллаһ ибне Мәсгуд** (гарәп.عبد الله بن مسعود ; ? - Һ. 32, 653) - Мөхәммәд галәйһиссәләмнең билгеле сәхабәләренең берсе, бөек ислам галиме, фәкыйһ. Беренчеләрдән булып ислам кабул итә.

Габдуллаһ ибн Мәсгуд фикһнең гыйрак мәктәбенә нигез салучысы булып санала. Ул Куфәдә кулланган фикһ ысуллары соңрак Әбү Хәнифә тарафыннан үстерелә, һәм бу ысуллар хәнәфи мәзһәбенең нигезенә ята. Ибне Мәсгуд ысулы аналогиягә нигезләнгән; бу ысул кыяс исемен ала.

## Тормыш юлы

Габдуллаһ яшүсмер чагында корәеш кабиләсе юлбашчыларының берсе - Гукбә ибне Әби Мугайтәнең кәҗә көтүен көткән. Бервакыт Мөхәммәд галәйһиссәләм һәм Әбу Бәкер аның көтүе янына киләләр һәм савымсыз яшь кәҗә сорыйлар. Кәҗә яшь булса да, Пәйгамбәр галәйһиссәләм өченсенә дә җитәрлек сөт сава. Бу вакыйгадан соң бераз вакыт үткәч, Габдуллаһ ислам кабул итә һәм Мөхәммәд галәйһиссәләмнән аның хезмәтчесе булырга рөхсәт ала.

Габдуллаһ ибне Мәсгуд, мөселманнарга каршы җәберләүләр башлангач, Хәбәшстанга күчә, ә аннары аннан Мәдинәгә. Бәдер, Өхед, Хандак, Хәйбәр, Хунәйн сугышларында Һәм Мәккәне ачуда катнаша. Мөхәммәд галәйһиссәләм вафат булгач, Хәлифәтне ныгытуда катнаша. Сүрия юнәлешендәге гаскәрләрдә Византиягә каршы сугыша. Аннары хәлиф Гомәр аны Куфә казые итеп билгели.

Ибн Мәсгуд һ. 32 елда 60 яшендә вафат була.

## Чыганаклар

* Ислам-инфо сайты
* Ислам энциклопедик сүзлеге 

Төркем:Сәхабәләр
Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2011

**Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе 2011** — тугызынчы Балалар өчен Eurovision җыр бәйгесе. 2011 елның 3 декабрендә, Әрмәнстан башкаласы Ирәванда үткәрелде.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
* Балалар өчен Яңа дулкын бәйгесе

## Сылтамалар
* Бәйге турында информация
* Әрмәнстанда Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесен үткәрү

Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Еллар буенча балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
Ксения Ситник

**Ксе́ния Миха́йловна Си́тник** (1995 елның 15 мае , Мозырь) — Белорусия җырчысы, Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2005 җиңүчесе.

## Дисклары
* 2006 ел — Без бергә
* 2010 ел — Ксения республикасы

## Шулай ук карагыз

## Сылтаулар
* Ксения Ситникка багыйшанган сайт
* Voteactors.ru сайтында Ксения Ситник 
* Kids' music-та Ксения Ситник 

Төркем:Мәшһүр балалар
Төркем:Белорусия җырчылары
Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах

**Әбу Губәйдә ибнел-Җәррах** (гарәп. أبو عبيدة بن الجراح; ? - һ. 13, 639) - Мөхәммәд галәйһиссәләм якын сәхабәләренең берсе, күренекле гаскәр башлыгы һәм сәясәт эшлеклесе. Тулы исеме: Әбу Губәйдә Гамир ибн Габдуллаһ ибнел-Җәррах әл-Фиһри әл-Курәйши (أبو عبيدة عامر بن عبد الله بن الجراح الفهري القرشي).

Әбу Губәйдә беренче мөселманнарның берсе була. Әбу Бәкер аны Госман ибне Гәффан, Зүбәйр ибнел Гәввам, Тальхә ибне Губәйдуллаһ, Габдеррахман ибне Гауф, Сәгъд ибне Әби Вәккас кебек билгеле сәхабәләр белән Пәйгамбәр янына алып килә, һәм алар барысы да ислам кабул итәләр.

Мөселманнарны җәберләүләр башлангач, бер төркем мөселманнар белән Әбу Губәйдә дә Хәбәшстанга күчәргә мәҗбүр була. Һиҗрәт вакыйгасыннан соң, Мәдинәгә күчәләр. Гамир ибн Габдуллаһ анда бөтен көче белән мөселман дәүләтчелеген ныгытуга булыша, ул вакыттагы барлык ислам сугышларында да катнаша. Бәдер сугышында, күпме генә аның һөҗүмнәреннән качарга тырышса да, мөшрикләр ягында булучы әтисе белән сугышырга мәҗбүр була. Шуннан соң, Пәйгамбәргә Мүҗәдәлә сүрәсенең 22 аяте иңә.

Өхед сугышында Әбу Губәйдә Мөхәммәд галәйһиссәләм янында калган ун сәхабәнең берсе була. Бәрелештән соң, Пәйгамбәрнең яңагына кадалган ике көбә боҗрасын тешләп тартып чыгара һәм шунда ике тешен югалта.

Мөхәммәд галәйһиссәләм үлгәннән соң, Гомәр аңа хәлифлеккә ант китерергә тели, ләкин Әбу Губәйдә Пәйгамбәр имам итеп билгеләгән кешедән (ягъни Әбу Бәкердән) өстенрәк түгеллеген әйтеп баш тарта.

Хәлифәттә Әбу Бәкер, аннары Гомәрнең киңәшчеләреннән берсе була. Иран һәм Византиягә каршы сугышларда катнаша. Гомәр аны Ярмук сугышында гаскәр башлыгы итеп билгели; мөселманнар византиялеләрне җиңәләр. Бу җиңүдән соң, Әбу Губәйдә Фәхл һәм Басанны, ә һ. 14 елда Димәшкъне ала. Аннары аның җитәкчелегендә Хомс, Иерусалим һәм Сүриянең башка шәһәрләре алына.

Әбу Губәйдә ибн Җәррах һ. 18 елда (Сүриядәге "гамауас" дип аталган чума эпидемиясе вакытында) 58 яшендә вафат була. Аны Иерусалим янында Бисан җирлегендә күмәләр, җеназа намазын Мугаз ибн Җәбәл укый.

## Чыганаклар

* Ислам-инфо сайты 
* Ислам энциклопедия сүзлеге 

## Сылтамалар
* ӘБҮ УБАЙДА ИБН ӘЛ-ҖАРРАХ 

Төркем:Сәхабәләр
Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы

**Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы** () — Россия Федерациясенең кешенең һәм гражданинның хокукларын, тәртип саклау буенча эшли торган федераль орган.

## Буйсынган оешмалар

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* РФ ЭЭМ рәсми сайты  
* Правовые акты изданные МВД РФ 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Төркем:Якиманка
Йолдызча зурлык

**Йолды́зча зурлык** — Җирдәге күзәтүче карашы буенча берәр объект яктылыгының үлчәмсез сан сыйфаты. Гадәттә күк җисемнәренә карата куллана. Йолдызча зурлык объектның физик хасиятләргә (яктылыкка), аңа кадәрге ераклыкка, күренмә почмакча зурлыкка һ.б. бәйле. Йолдызча зурлык объектның ялтыравының үлчәм берәмлеге булып тора. Йолдызча зурлык никадәр азрак булса, аның яктылыгы шулкадәр зуррак була.

Ике объектның күренүчән йолдызча зурлыгы:
: m_1 - m_2 = -2{,}5\, \mathrm{lg} \left( \frac{L_1}{L_2} \right)

биредә  — объектның йолдызча зурлыгы,  — яктыртучанлык  
## Билгеләмә
Күренмә йолдызча зурлыкның хәзерге төшенчәсе б.ч.к. II гасырда борынгы греклы астроном Гиппарх тарафыннан йолдызларга бирелгән зурлыкларга тәңгәл килү өчен куелган. Гиппарх бөтен йолдызларны алты зурлыкларга бүлде. Иң якты йолдызларны ул беренче дәрәҗә зурлыктагы йолдызлар дип атты, ә иң тоныкларны — алтынчы дәрәҗә зурлыктагы йолдызлар дип атты. Арадаш зурлыкларны ул калган йолдызлар арасында тигез бүлде.

## Кайбер объектларның йолдызча зурлыклары

## Шулай ук карагыз
* Иң якты йолдызлар исемлеге
* Яктыртучанлык

Төркем:Астрономия
Төркем:Исемлекләр:Фән
Роман телләре

**Роман телләре** ( «Рим») — һинд-аурупа телләр гаиләсенең италий телләре төркеменә кергән телләр һәм диалектлар төркеме. Генетик яктан роман телләренең «атасы» — латин теле. *Роман* сүзе исә латин телендәге *romanus* (римлы) сүзенә тоташа. Роман телләрендә сөйләшүче халыкларны роман халыклары дип атыйлар.

Роман телләрен, аларның килеп чыгышын, үсешен, классификациясен һәм башка аспектларын өйрәнүче фәнне романистика дип атыйлар (ул лингвистиканың бер өлеше).

Итальян, испан, молдав, португал, ретороман, румын, каталан һәм француз телләре төрле дәүләтләрдә рәсми телләр статусын йөртәләр.

## Шулай ук карагыз

*
Сәлмән әл-Фәриси

**Сәлмән әл-Фәриси** (гарәп.سلمان الفارسي) — Мөхәммәд пәйгамбәрнең билгеле сәхабәләренең берсе. Мөхәммәд пәйгамбәр аны бик хөрмәтләгән, хәтта аны үзенең гаиләсе (әһлүл-бәйт) әгъзасы итеп игълан иткән.

## Тормыш юлы

Сәлмән Иранда Исфаханнан ерак түгел булган Җәйй авылында туа. Исламга хәтле исеме Бузахшан улы Мабах була.
Аның әтисе зороастризм динендә була. Бервакыт Сәлмән христианнар белән очраша, һәм алар динен әйбәтрәк дип таба. Әтисенә сөйләгәч, әтисе аны богаулап куя, ләкин Сәлмән христианнар белән яшерен рәвештә элемтәдә тора. Сүриягә христианнар кәрваны барганын белгәч, алар белән качып китә. Анда берничә монахта хезмәт итә. Үләр алдыннан соңгы остазы аңа Гарәпстанда ахыргы пәйгамбәр киләчәген һәм аның кайбер билгеләрен әйтә. 

Шуннан соң Сәлмән әл-Фәриси гарәпләр кәрванына ияреп, Хиҗазга таба юнәлә. Кәрванчылар Сәлмән терлеге хисабына аны Гарәпстанга алып барырга ризалашалар, ләкин алар, сүзләренә хыянәт итеп, аны Вәди әл-Куррадагы яһүдигә саталар. Аннары әлеге яһүди аны Мәдинәдәге бәну курайза яһүдиенә сата. 

Һиҗрәттән соң, Сәлмән Мөхәммәднең христиан монахы сурәтләгән кешегә туры килүен күреп ислам кабул итә. Һ. 5 елга кадәр (акча түләп ирек алганчы) Сәлмән кол була, шуңа күрә Хандакка хәтле сугышларда катнаша алмый. Чокыр сугышында мөселманнарга 10 меңлек мөшрикләр гаскәренә каршы торырга туры килә. Мәдинәдә саклану позициясен алырга булалар, ләкин шәһәр ныгытылмаган булу сәбәпле, аны яклау бик авыр була. Әлеге хәлдән чыгу юлын Сәлмән күрсәтә: шәһәр тирәсен атлар чыга алмаслык чокыр белән әйләндереп алырга тәкъдим итә. Әлеге фикер Мөхәммәд пәйгамбәргә ошый. Чокыр казу нәтиҗәсендә мөшрикләр гаскәре һөҗүмен кире кайтаралар. 

Сәлмән әл-Фәриси һәрвакыт Пәйгамбәр пәйгамбәр белән була, ә аның үлеменнән соң, Әбу Бәкер хәлифәлеге вакытында Мәдинәдә кала. Гомәр хәлиф булгач, Сәлмән Иранга каршы сугышларда катнаша. Ул Сәгъд ибн Әби Вәккас җитәкчелегендәге гаскәрләрдә була. Сәлмән үзенең милләттәшләре исламга күчсен өчен күп тырыша. Иран башкаласы Мәдәинны алган вакытта, ул шаһның сарай сакчыларын бирелергә күндерә. Сәгъд ибн Әби Вәккас әлеге шәһәрне мөселман гаскәрләренең штабы итәргә уйлый, ләкин Гомәр уңайлырак урын сайларга әмер бирә, һәм Сәлмән белән Хузәйфә Мәдәиннән көньяктарак Ефрат ярында Куфә шәһәренә нигез салалар (һ. 17/638). Гомәр Сәлмәнне Мәдәин шәһәре башлыгы итеп билгели. Ул шунда һ. 36 елда 80 яшендә вафат була (кайбер чыганакларда башка даталар күрсәтелә).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ислам энциклопедия сүзлеге 
* СӘЛМӘН ӘЛ-ФАРИСИ 

## Сылтамалар

Төркем:Сәхабәләр
Лаура Омлооп

**Лаура Омлооп** (, 1999 елның 18 мае Берлар, Бельгия) — Бельгия җырчысы, 2009 елда Киевта (Украина) узган Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә 4 урынны яулаган. Йодль җырлау манерасы белән шөгелләнә.

## Шулай ук карагыз

* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2009

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайты 
* 
* 
* 

Төркем:Бельгия җырчылары
Төркем:Мәшһүр балалар
Төркем:Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә катнашучылар
Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия

Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия 8 тапкыр катнашкан. Иң яхшы нәтиҗә булып 2009 елда Лаура Омлоопның Zo verliefd (Yodelo) җыры тора. Ул 113 балл белән 4 урынны яулады.

2005 елда бәйге Бельгия шәһәрендә, Хассельтта үткәрелде.. Тамашаның алып баручылары - Марсель ван Тид һәм Морен Луис.

## Катнашучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Бельгия EscKAZ.com
Алексей Жигалкович

**Алексей Александрович Жигалкович** (18 әпpил 1996 ел, Минск) — белорус җырчысы, берничә халыгара бәйгеләр лауреаты ("Евровидение", "Алтын Цехин", "Славән базары-2006", "Без XXI-челәр").

## Биография
5 яшьтән җырлый, 9 яшьтән җырлар яза. 10 яшьтән Дәүләт музыка тиᴙтырында спᴎктәкелләрдә катнаша.

## Фотографияләр

File:Alixeiej Zhygalkovicz 02.jpg
File:Alixeiej Zhygalkovicz 03.jpg
File:Alixeiej Zhygalkovicz 01.jpg


## Шулай ук карагыз

* Андрей Кунец
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесендә Белорусия
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе 2007
* Балалар өчен Евровидение җыр бәйгесе
* Маша Новик
* Ксения Ситник
* Тамгалы исемлекнең элементы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* kidsmusic.net.ru 

Төркем:Минскта туганнар
Төркем:Белорусия җырчылары
Румын теле

**Румын теле** (үзатамасы *Limba română* [limba ro’mɨnə]) — румыннарның милли теле, роман телләренең берсе. Румыния халкының 90 % өчен туган тел.

Гомуми сөйләшүчеләр саны — 25 миллион кеше. Румыниядән тыш, румын теленең диалекты булып саналган молдав телендә Молдавиянең 78,4 % халкы сөйләшә. Шулай ук Украинаның Одесса һәм Черновиц өлкәләрендә сөйләшүчеләр бихисап. Европа Берлегенең рәсми телләре хисабына керә.

Румын телендә бай фәнни һәм матур әдәбият бар. Ләкин телне өйрәнү юнәлеше XVIII — XIX гасырларда гына башлана.
## Географик таралышы
Румын теле күбесенчә Үзәк Европада һәм Көньяк Аурапаның Балкан төбәгендә сөйләшелә, гәрчә румын телендә сөйләшүчеләр бөтен дөньяда бар, күбесенчә румыннарның эмиграциясенә һәм иммигрантларның кире килеп чыккан илләренә кайтуына күрә. Румын телендә сөйләшүчеләр дөнья халкының 0,5%-ын  һәм дөньяның роман телләрендә сөйләшүчеләрнең 4%-ын тәшкил итәләр.
### Икенче һәм чит тел буларак
Румын теле румын азчылыгы булган кайбер даирәләрдә укытыла, мәсәлән Сербиядә Войводинада, Болгариядә, Украинада һәм Венгриядә. Румын Мәдәни Институты (ICR) 1992 елдан бирле тел укытучылары өчен җәйге курслар оештырган. Шулай ук румын телен чит тел буларак румын булмаганнар бар, мәсәлән, Венгриядә Гьюлада Николаэ Балсеску Югары Мәктәбендә.
Румын теле чит тел буларак югары уку йортларында укытыла, күбесенчә Германия, Франция һәм Италия кебек илләрдә һәм шулай ук Америка Кушма Штатларында. Шуңа өстәп ул чит тел буларак дөньяның 43 илендә өйрәнелә.

## Диалектлар
Гадәттә румын телендә банат, кришан һәм валаш диалектлары аерыла. Кайбер галимнәр шулай ук арумын, мегленорумын һәм истрорумын телләрен румын теленең диалекты булып карыйлар, ләкин әлеге телләр хәзерге вакытта юкка чыгу дәрәҗәсендә.

Мунтения, Молдова, Марамуреш, Банат һәм Трансильвания сөйләшләре бер-берсеннән аерылмый диярлек.

## Язу
Румын теле латин әлифбасына нигеләнгән. Кайбер аерым районнарда яшәгән румынтеллеләр кирил графикасын куллана.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
* Молдав теле
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Dicționarul explicativ al limbii române» сүзлеге

Төркем:Румын теле
Төркем:Маҗарстан телләре
Төркем:Румыния телләре
Төркем:Молдавия телләре
Төркем:Сербия телләре
Имам әт-Тирмизи

**Имам әт-Тирмизи** (гарәп. الترمذي; һ. 209, 824 — һ. 279, 892)- танылган хәдисләр белгече, имам. Тулы исеме: Әбу Гайсә Мөхәммәд ибн Гайсә әт-Тирмизи.

Имам һ. 209(824) елда Амудәрья елгасының уң ярындагы, Әфганстанның төньяк чикләреннән ерак түгел булган Тирмиз шәһәрендә туа. Әлеге шәһәр Трансоксаниядә урнашкан була.

Мөхәммәд ибн Гайсә башлангыч белемне Хорасан шәһәрендә ала. Аның укытучылары арасында әл-Бухари белән Мөслим дә булалар. 

Әт-Тирмизи "әл-Җәмиг" исемлек хәдисләр җыентыгын төзи. Әлеге җыентык соңрак "Сүнән әт-Тирмизи" исеме ала. Әлеге җыентык имам исән вакытта ук абруй казана. Аны Хиҗаз, Гыйрак һәм Хорасан галимнәре уңай яктан бәялиләр. Әлеге хезмәт алты иң авторитетлы җыентыкларның берсе. 

Әт-Тирмизи хәдисләр эзләп күп сәяхәт иткән, Әхмәд ибн Хәнбәл, Әбу Дәвыд кебек галимнәр белән очрашкан. Имам бик яхшы хәтере һәм тәкъвалыгы белән аерылып торган. Гомеренең соңгы елларында, тәкъвалыктан күп елау сәбәпле, Тирмизи сукырая, ләкин хәдисләр эзләп сәяхәт итүдән туктамый. Ул "Сүнән"не сукыр килеш тәмамлый. 

Тирмизи һ. 279(892) елның 13 рәҗәбендә 70 яшендә вафат була.
## Моны да карагыз
* Хилйә
## Чыганаклар
* Имам ат-Тирмизи (урысча) 

Төркем:Ислам галимнәре
Күк җисеме

**Күк җисеме** (*астрономик объект*) — галәми киңлектә табигый рәвештә барлыкка килгән матди объект. Күк җисемнәре исәбенә кометалар, планеталар, метеоритлар, астероидлар, йолдызлар һ.б. керәләр. Күк җисемнәрене астрономия өйрәнә.

## Тасвир
Күк җисемнәренең зурлыклары төрле булалар. Иң зурлары — йолдызлар, иң кечкенәләре — метеоритлар. Күк җисемнәрене аларның хасиятларына карап системаларга берләштерәләр.

## Астрономик объектлар
Сардин теле

**Сардин теле** (шулай ук **сард теле**, үзатамасы *limba sarda*) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә караган тел. Күпчелек сөйләшүчеләр Италиянең Сардиния утравында яши. Гомуми сөйләшүчеләр саны — 1.85 миллион. Европа берлегенең региональ теле статусын йөртә.

Килеп чыгышы ягыннан сардин теленең тамырлары Сардиния утравында таралган латин теле диалектларына тоташа.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар

* Итальянча-французча-инглизчә-алманча-каталанча-сардинча сүзлек 

Төркем:Роман телләре
Төркем:Италия телләре
Истророман теле

**Истророман теле** яки **истриот теле** (үзатамасы *bumbaro* яки *rovignese*) — һинд-аурупа телләренең роман төркеменә кергән тел. Сөйләшүчеләр саны нибары 1—2 мең кешене тәшкил итә, тел юкка чыгучылар рәтендә тора.

XX гасыр уртасында әлеге телдә сөйләшүчеләр 6 торак пунктта яшәсә, хәзерге вакытта истророман телендә аңлаша алганнар фәкать Ровина һәм Водняна шәһәрләрендә яши.

Тел ике сөйләшкә аерыла — ровин һәм диньян сөйләшләренә. Пула, Пиран һәм Фажана сөйләшләре хәзерге вакытта юкка чыкканнар.

## Шулай ук карагыз

* Истрорумын теле

## Сылтамалар

* Истророман теле турында Ethnologue сайтында 

Төркем:Роман телләре
Төркем:Хорватия телләре
Тәүфикъ Әйди

**Тәүфикъ Әйди** (чын исеме **Тәүфикъ Рамазан улы Әйделдинов**) — татар язучысы, прозаик, публицист. Татарстанның атказанган мәдәният эшлеклесе, танылган язу­чы, «Йөртә безне язмыш­лар», «Кардәшләр кочагында», «Ягымлы моңнар» һәм башка әсәрләр авторы.

Ул 1941 елның 1 маенда Мәскәү өлкәсенең Кривандино районы Туголеевский Бор бистәсендә туа.

Бала һәм үсмер чагы Татарстанның Апас районы Түбән Балтай (1941—51; 1955—57), Олы Бакырчы (1954), Омск өлкәсенең Азов районы Төк (1951—53) авылларында уза. Татарстанда — татар, Себердә казакъ мәктәпләрендә укып, җиде класс белем алгач, 1957 елдан 1960 елга кадәр Алабуга китапханә техникумында укый, аннары өч ел Апас районының Урта Балтай авылында китапханә мөдире, 1962 елда Казанга килеп, төзелештә — ташчы, милиция бүлегендә — бригадир, «Оргсинтез» берләшмәсендә—слесарь һәм аппаратчы, мәктәптә — укытучы, Татарстан халык иҗат йортында — методист, газета-журнал редакцияләрендә — әдәби хезмәткәр һәм Татарстан Язучылар берлеге идарәсендә әдәби консультант булып эшли. 1973 елда, читтән торып укып, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлый. 1983—1985 елларда ул Мәскәүдә СССР язучылар берлеге каршындагы ике еллык Югары әдәби курсларда укый. 1985-1997 елларда «Казан утлары» журналы редакциясенең проза бүлеген җитәкли, 1997-1998 елларда «Татарстан» журналы баш мөхәрриренең урынбасары, 1998-2001 елларда «Аваз» исемле хосусый нәшриятның башкаручы директоры булып эшли.

Язучы 2001 елның 2 апрелендә Казанда вафат була.  Кабере Әлдермеш авылы зиратында.
## Хәтер
2023 елда Казанның Идел буе районындагы «Урман аланы» («Лесная поляна») торак массивындагы урамга исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Тәүфикъ Әйди // Рөстәм ГАЛИУЛЛИН. "Казан утлары" № 5, 2011.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Детектив язучылар
Төркем:Мәскәү өлкәсендә туганнар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Әхтәм Әминев

**Әхтәм Әминев** — татар язучысы, шагыйрь. Бөек Ватан сугышында һәлак була.

## Тәрҗемәи хәл
1918 елда Башкортстанның Миякә районы Әнәч авылында туа.

1933 елда җидееллык мәктәпне тәмамлый. 1934 елда Свердловск татар-башкорт педагогия техникумына укырга керә. Техникумда укыган елларында беренче шигырьләрен яза һәм Свердловскида чыга торган газеталарда бастыра.

1937 елда Әхтәм Әминев Казанга килә, 1941 елда педагогия институтының татар теле һәм әдәбияты факультетын тәмамлый.
Институтта укыган елларында Әхтәм Әминев шигырьләр яза, аларны әдәбият түгәрәгендә тикшерәләр, түгәрәк тарафыннан чыгарылган журналда урнаштыралар. Соңрак шул әсәрләре «Очкыннар», «Туган ил» дигән җыентыкларда, «Пионер каләме» журналында һәм «Яшь сталинчы», «Яшь ленинчы» газеталарында басыла.

Яшь шагыйрь 1941 елның декабрендә Бөек Ватан сугышына китә һәм политрук урынбасары булып хезмәт итә.

1942 елның апрелендә Көнбатыш фронтта Сухоничи-Мещовск юнәлешендә каты сугышлар барган вакытта Ә.Әминев снәрәт ярчыгы тиеп каты яралана, шул ярасыннан озакламый вафат була. Рәсми рәвештә исә, 20 апрельдә хәбәрсез югалган дип санала. 

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Наилә Ахунова

**Наилә Гарифҗан кызы Ахунова** — милләте буенча татар булган язучы, шагыйрә, рус телендә иҗат итә.

Ул 1959 елның 12 июнендә Татарстанның Әлмәт шәһәрендә туа. Аның әтисе — язучы, Гариф Ахунов. 1968 елда алар гаиләләре белән Казанга күчеп киләләр һәм ул 126 номерлы мәктәптә белем ала. Мәктәпне тәмамлагач Казан культура институтының библиотекарьлар әзерли торган факультетына читтән торып укырга керә. Уку белән бергә ул художник-оформитель булып эшли, Казан шәһәренең төрле библиотекаларында эшли, төрле конкурсларда катнашып беренче урыннарны ала. 1994-1997 елларда”Казанский медик”газетасының баш редакторы була. 1997 елда “Белая ворона” дигән әдәби бүлек оештыралар. ЛИТО да җитәкче, “Зонтик” журналының баш редакторы урынбасары булып та эшли.

Тәүге әсәрләрен ул 1970-еллар башында «Пионер» журналына җибәрә.Наилә Ахунова бик күп шигырьләр, әкиятләр авторы. Аның үзе язган “Здравствуй, Ёжик! Или Сами с усами пьеса-әкияте “Әкият” курчак театрында күп тапкырлар куела. (2003-2004),Хайку шигырьләре язу буенча Бөтенроссия конкурсы лауреаты (1998). Найлә Ахунованың “Далёкий свет”(1995), “Бабье лето”(1998), “Качели”(2004), “Махаон”(2008), “Голубые глаза луны”(2009), “Дом художника” (2009), “Ветер с Казанки” (2011), “Заметки на полях шляпы”(2011), “Заметки на веере”(2013), “Заметки на кленовых листьях”(2014) һәм башка китаплары дөнья күрде.

Ул 1997 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

Наилә Ахунова Казан шәһәренең М.Горький исемендәге әдәби премия лауреаты (2008), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2009), Саҗидә Сөләйманова исемендәге әдәби бүләк иясе (2014 ).

1998 елдан Казанда Вероника Тушнова исемендәге «Мәхәббәт асманы» (Галактика любви) фестивале уздыра.

Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2014).

Хәзерге вакытта гаиләсе белән Казан шәһәрендә яши, иҗатын дәвам итә.

## Гаиләсе
Әтисе ― Гариф Ахунов (Гарифҗан Ахунҗан улы Ахунҗанов, 1925―2000), татар язучысы, Тукай премиясе лауреаты (1972); әнисе Шәһидә Максудова (Шәһидә Габдрахман кызы Максудова, 1926―2009), язучы, тәрҗемәче. Бертуган абыйсы Рәшит Ахунов (Рәшит Гарифҗан улы Ахунов, 1953―2016), язучы, тәрҗемәче, ТР Тышкы икътисади элемтәләр министры (1995―1997).

Ире ― Борис Вайнер (1947), язучы, тәрҗемәче, Г. Державин (2020), С. Сөләйманова (2016) исемендәге, халыкара «Золотое перо Руси» (2013) әдәби премияләре лауреаты. Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе. Баласы: кызы, оныгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Рус телле шагыйрьләр
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатларыТөркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Төркем:Гариф Ахунов
Милли көрәш

**Көрәш**, **милли көрәш** (, , , )&nbsp;— төрки халыкларның милли спорт төре. Татар-башкортларда, чуашларда Сабан туе, Җыен һәм Акатуй бәйрәмнәренең мөһим элементы булып тора.

Көрәш&nbsp;— иң борынгы спорт төрләреннән берсе. Ул бигрәк тә төрки дәүләтләрдә киң таралган. Үзбәкстан, Кыргызстан, Монголия милли көрәше татар көрәшенә охшаш. Ләкин аларда аяк чалырга рөхсәт ителә, ә татар көрәшендә&nbsp;— тыела. Татар көрәшендәгечә кул көчен кулланып, көндәшне әйләндереп аркасына салу исә аларда юк.

Көрәш Россиядә милли спорт төрләре исемлегенә кертелгән. Бөтенроссия ярышларында җиңүчеләргә спорт мастеры исеме бирелә.
Koeraesh.jpg|
Көрәш.JPG|Сембер сабан туенда, 2012 ел

## Татарча көрәш Дөнья чемпионаты. Казан, 2011
Казан тарихында беренче тапкыр милли көрәш буенча дөнья чемпионаты узды. «Ак Барс» көрәш сараена Корея, Иран, Таҗикстан, Беларус, Молдова, Казакъстан, Кыргызстан, Үзбәкстан һәм башка илләрдән (барысы&nbsp;— 27 ил) 120 спортчы килде.

Көрәш биш авырлык категориясендә барды: 65, 75, 85, 100 һәм -нан артык. -га кадәрге категориядә Татарстан егете Руслан Нургалиев җиңде. Икенче урынны Кыргызстан спортчысы Мурзабәк Кочкоров алды, ә өченче урынга Таҗикстаннан Сухробчан Ериев лаек булды.

Тагын бер Татарстан егете&nbsp;— Казан спортчысы Лениз Абдуллин  кадәрге категориядә тагын бер алтын медаль алды, «көмеш» Молдова республикасыннан Юрий Малаяга эләкте, ә «бронза» Төркмәнстанга, Шохрад Мамедов белән бергә китте.

Россия җыелма командасы спортчысы Руслан Юсупов -га кадәрге категориядә иң көчлеләрдән булды. Икенче һәм өченче урыннар Беларустан Ринат Гафиятуллин һәм Молдова егете Игорь Бешляга эләкте.

Башкортстанның Федоровка районы батыры Рәдиф Акчурин  авырлыкта дөнья чемпионы булды. Көмеш медаль Монголия спортчысы Адиябәт Надианга тапшырылды, ә «бронза» Беларус батыры Дмитрий Смольскийга эләкте. -нан артык булган категориядә чемпион исеменә Ижаудан Таһир Хуҗигалиев лаек булды. Икенче урынны Таҗикстаннан Мурадҗан Туйгиев яулады, өченче урын Молдова спортчысы Сергей Радуканныкы булды.

Команда зачетында Россия җыелма командасы 250 очко җыйды, икенче урында&nbsp;— Беларус җыелма командасы (208 очко), өченче урында&nbsp;— Молдова җыелма командасы (177 очко).

## Сылтамалар
* http://www.youtube.com/watch?v=l1w-g2BQl0o — Ренат Ибраһимов башкаруында көрәшчеләр җыры.

## Чыганак
* «Сабантуй» газетасы 
## Моны да карагыз
* Чуаш көрәше
Төркем:Спорт төрләре
Төркем:Милли көрәш
Төркем:Татар милли спорт төрләре
Стивен Спилберг

**Сти́вен А́ллан Спи́лберг** (; 18 декабрь 1946 ел, Цинциннати, АКШ) — сценарист, продюсер һәм иң уңышлы американ режиссёрларның берсе.

## Яшь чаклары
Стивен Спилберг Цинциннатида (Огайо штаты, АКШ) инженер булып эшләгән Арнольд Спилберг һәм профессиональ пионист Лея Адлер гаиләсендә дөньяга килә. Гаиләдә Энн, Сью һәм Нэнси исемле тагын өч бала була. Стивенның балачагы Аризона һәм Нью Джерси штатларында уза.

Ата-анасы аерылышканнан соң ул әтисе белән Калифорния штатындагы Саратогага күченә. Аның өч бертуган сеңлесе әнисе белән Аризонада кала. 1965 елда Стивен Саратога Югары мәктәбен тәмамлый.

Беренче кыска фильмнарын ул 10 яшьләрендә әтисе бүләк иткән камерага төшерә.

## Карьера
Калифорниядә Стивен ике тапкыр Көньяк Калифорния университетының киномәктәбенә кереп карый, ләкин аны алмыйлар. Аннары ул техник колледжка керә, ял көннәрендә исә 20 минутлык «Эмблин» фильмын төшерә. Бу фильмга гаять югары бәя биргән Universal Pictures компаниясе 1969 елда аның белән «Төнге галерея» сериалының беренче эпизодын төшерүгә килешмә төзи.

Ике елдан ул «Дуэль» исемле тулы метражлы беренче фильмын төшерә.

## Фильмография
* 1959 — *The Last Gun* (Соңгы корал) 
* 1961 — *Fighter Squad* (Хәрби взвод) 
* 1964 — *Firelight* (Күктәге утлар)
* 1968 — *Amblin* (Эмблин)
* 1971 — *Duel* (Дуэль)
* 1974 — *The Sugarland Express* (Шугарленд экспрессы)
* 1975 — *Jaws* (Теш казналары)
* 1977 — *Close Encounters of the Third Kind* (Өченче дәрәҗә якын мөнәсәбәтләр)
* 1979 — *1941* (Мең тугыз йөз кырык беренче)
* 1981 — *Raiders of the Lost Ark* (Индиана Джонс: җуелган көймә эзләреннән)
* 1982 — *E.T. the Extra-Terrestrial* (Башка планетадан килгән)
* 1984 — *Indiana Jones and the Temple of Doom * (Индиана Джонс һәм язмыш сарае)
* 1985 — *The Color Purple* (Җете кызыл төс)
* 1987 — *Empire of the Sun* (Кояш империясе)
* 1989 — *Indiana Jones and the Last Crusade* (Индиана Джонс һәм соңгы тәре явы)
* 1989 — *Always* (Һәрчак)
* 1991 — *Hook* (Ыргак-капитан)
* 1993 — *Jurassic Park* (Юра дәвере паркы)
* 1993 — *Schindler’s List * (Шиндлер исемлеге)
* 1997 — *The Lost World: Jurassic Park* (Җөелган дөнья: юра периоды паркы)
* 1997 — *Amistad* (Амистад)
* 1998 — *Saving Private Ryan* (Гаскәр Райанны коткару)
* 2001 — *Artificial Intelligence: AI* (Ясалма зиһен)
* 2002 — *Minority Report* (Махсус фикер)
* 2002 — *Taken* (Урланганнар)
* 2002 — *Catch Me If You Can* (Булдыра алсаң, мине тотып кара)
* 2004 — *The Terminal* (Терминал)
* 2005 — *War of the Worlds* (Дөньялар бәрелеше)
* 2005 — *Munich* (Мюнхен)
* 2008 — *Fourth Installment of the Indiana Jones Adventures* (Индиана Джонс һәм бәллүр баш сөяге)

Төркем:АКШ режиссёрлары
Шотланд теле

* Шотланд (гэль) теле
* Шотланд теле (герман) яки инглиз-шотланд теле