open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әрә

**Әрә**  — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы борынгы татар авылы.
## Географиясе
Әрә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 62 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 30 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Старосталар
* Әлмәмәт Тәбән улы (الممت تبن اوغلی) 1719 елда.
* Җантирәк Җәмкә улы (جن تیراك جمکا اوغلی) 1723 елда.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 73 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 90,41%,
үзбәкләр — 8,22%,
башка халыклар — 1,37%.

## Танылган шәхесләр

* Мөхәммәтхан Фазлуллин, профессор
* Газиз Айдарский, Мәскәү эшче татар театрына оештыручы режисссер.
* Вафа Сафин (1919), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Фәүзи Йосыпов (1926―1982), травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы (1973).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Авыл ӘРӘ / село ТУГАЕВО Зеленодольского р-на РТ
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Туймәт

**Туймәт** — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл. 
## Географиясе
Туймәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 191 чакрым, ә район үзәге Чирмешәннән төньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 450 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,56%,
башка халыклар — 1,56%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,89%.

## Танылган шәхесләр

* Габбас Гыйматдинов (1925-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Сәяс Гыйматдинов
* Ильяс Галимов (1976—2020), спортчы (*[[билбаулы көрәш]]*).
* Әхмәдулла Шәфигуллин (1905―1971), физика-математика фәннәре докторы (1948), профессор (1948), 1949―1955 елларда КДУ проректоры. ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1954).
* Марат Гатин (1976), тарихчы, фән кандидаты, КФУ доценты. Әнисе Нурсинә Габсәләм кызы ― Туймәтнеке.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Туембаш

**Туембаш** — Татарстан Республикасының Кукмара районындагы авыл.
## Географиясе
Туембаш Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 121 чакрым, ә район үзәге Кукмарадан төньяк-көнбатышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

Авыл Киров өлкәсе белән чик буенда, Кукмарадан 12 километр төньяктарак урнашкан.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 517 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,81%,
башка халыклар — 0,19%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Тарих
Инкыйлабка кадәрге чыганакларда *Ураскино* буларак та телгә алына. XVIII — XIX гасыр башында авыл халкы дәүләт керәстияннәре категориясенә кергән, игенчелек һәм терлекчелек белән шөгыльләнгән. 1859 елда мәчет искә алына. 20 йөз башында авыл җәмәгатенең имана җире 1604 дисәтинә тәшкил итә. 1920 елга кадәр Вәтке губернасының Малмыж өязе Күкшел вулысына керә. 1920 елдан ТАССРның Арча, 1928 елдан - Мамдыш кантунында. 1930 елның 10 августыннан - Кукмара, 1963 нең 1 февраленнән - Саба, 1965 нең 12 гыйнварыннан яңадан Кукмара районында.
## Инфратөзелмә
Сарыкчылык үсеш алган. Тулы булмаган урта мәктәп, мәдәният йорты, китапханә. Мәчет.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Тулбай

**Тулбай** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл. 
## Географиясе
Тулбай Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 123 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан төньяк-көнбатышка таба 31 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 176 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,16%,
башка халыклар — 2,84%.

## Авыл җирлегендә туган күренекле кешеләр

* Шәйхи Маннур — татар язучысы.
## Мәдәният
* Шәйхи Маннур музей-китапханәсе
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түлешкә (Саба районы)

**Түлешкә** — Татарстан Республикасының Саба районындагы поселок.
 
## География
Түлешкә (русча Тулушка) - Саба районында авыл. Ул Яңа Мичән, Түбән Симет, Олы Шыңар hәм Мингер авыллары арасында бик матур урында урнашкан. Авылның 3 ягында инеш елгалары ага, тирә-якта таулар, агачлыклар, чыршы, нарат посадкалары, Кәтри таллыгы. Мичән тауы астыннан салкын чишмәләр агып чыга. Ул чишмә сулары тирә-якта иң чиста сулардан санала. 1985-95 елларда авыл халкы хуҗалыкларын таратып төрле якка китә, авыл таркалу хәленә җитә. Бүгенге көндә авыл матурланып килә 
=

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 100%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Рөстәм Зарипов (1952), шагыйрь, блогер. ТР язучылар берлеге әгъзасы (2005 елдан).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Тымытык

**Тымытык** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл. 
## Географиясе
Тымытык Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 278 чакрым, ә район үзәге Азнакайдан төньяк-көнчыгышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Тымытык — Юрми волосте башкортларының авылы. Типтәрләрне «асаба башкортлар бер нинди килешүсез 150 йылга (кире) керткән», ягъни 1684-1690 елларда.
1783 елда 5-нче типтәр командасында 97, 1795 елда 92 типтәр була.
Россия империясе законнарына яраклы, 1-4 ревизия сказкаларында башкортлар исәпкә алынмый, арытабан үз теләкләренә яраклы гына исәпкә алына (5нче ревизиядә өлешчә исәпкә алына). 1795 елдан башлап гомум исәпкә кертеләләр.
1795 елда 88 башкорт ревизия сказкасы исәбенә алына, шулай ук 95 типтәр, 99 ясаклы татар, 39 хезмәтле татар теркәлә. 1816 елда 17 йортта 92 башкорт ир-аты исәпләнә, 64 типтәр, 97 дәүләт крестьяны, 17 кердәш башкорт була. 1834 елда 99 башкорт ир-аты; 87 типтәр, 1850 елда 127 башкорт, 120 типтәр, 131 дәүләт крестьяны, 31 кердәш башкорт теркәлә; 1859 елда башкорттар — 164, типтәрләр — 140, дәүләт крестьяннары — 164, кердәш башкортлар — 53.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1094 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 82.54%,
башка халыклар — 2.56%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 14.90%.

## Административ-территориаль корылыш
1920 елда авыл яңа оештырылган Татарстан АССРның Бөгелмә кантоны составына керә. 1930 елдан — Тымытык районы, 1935 елдан — Азнакай районы, 1935 елдан — Тымытык районы, 1958 елдан — Азнакай районы, 1963 елдан — Әлмәт районы, 1965 елдан — янә Азнакай районы составында була.
1930—1931 һәм 1935—1958 елларда — Тымытык районы үзәге.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Рәшит Зәкиев (1937), язучы һәм журналист.
* Фәрит Зәкиев (1952), нефтьче.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
*
Торым

**Торым**, **Турминский** — Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан авыл.
## Географиясе
Торым Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 92 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
16 гасырда нигезләнгән. Авылда тарихи истәлек булып Изге Троицк чиркәве, земство мәктәбе санала.
Авылда тарихи-мәдәни мирас истәлеге булган алпавыт А.Е.Лебедев йорты сакланган.
## Халык саны

Милли составы (2010): руслар — 60%, татарлар (22%), чуашлар (17%).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 162 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 71,60%,
татарлар — 16,67%,
чуашлар — 10,49%,
башка халыклар — 0,62%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,62%.

## Танылган шәхесләр

* А. И. Евдокимова (1907–1998) – колхозчы, Социалистик хезмәт Герое, ТАССР Югары Советы депутаты (1951–1955 елларда);
* Н. К. Краснов (1928 елда туган) – авыл хуҗалыгы предприятиесе җитәкчесе, ТАССРның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре, Хезмәт Кызыл Байрагы, “Почёт билгесе” орденнары кавалеры;
* И. М. Фёдоров (1924–1971) – сержант, Советлар Союзы Герое, Бөек Ватан сугышында катнаша,  Апас шәһәр тибындагы поселогында аның бюсты куелган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәгариф
Турминский башлангыч мәктәбе
## Моны да карагыз
*Чуаш Торымы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Торыш (Казакъстан)

**Торыш** () — Казакъстанның Маңгыстау өлкәсе‎ндә урнашкан авыл.

## Климаты
Биредә климат континенталь. Гыйнварның уртача температурасы -11 — -13 °С, июль +22 — +24 °С. Уртача еллык явым-төшемнәр саны 350-400 мм, аларның төп күләме март-май һәм ноябрь-декабрь чорларына туры килә. Җилләр розасында төньяк-көнчыгыш (34 %) һәм төньяк (16 %) җилләр өстенлек итә. Тотрыклы кар катламы ноябрьнең соңгы декадасында формалаша һәм мартның икенче декадасында тәмамлана.

## Халык саны

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9.

## Әдәбият
* Есназарова У. А. Физическая география Казахстана. — пятое, переработанное. — Алматы, Казахстан: АЛМАТЫ 2016, 2916. — С. 4, 51, 46, 8. — 247 с.
* Жетісу. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2004. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3.

Төркем:Казакъстан торак пунктлары
Төркем:Маңгыстау өлкәсе‎ торак пунктлары
Тутай (Апас районы)

**Тутай** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 215 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98.14%,
башка халыклар — 1.86%.

## Танылган шәхесләр

* Фәүзия Һилалова (1928-1991), мәгариф эшлеклесе.
* Сәфиулла Гобәйдуллин (1929), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Сара Садыйкованың әнисе Бибигайшә Әхмәдиша кызы Тутайда туган.
## Мәдәният
* 1992 елда Сара Садыйкова музее ачылган. 2006 елдан яңа бинада.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Тыңламас (Актаныш районы)

**Тыңламас** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Тарих
  Фәнгә мәгълүм тарихи документларда 1722 елдан искә алына, әмма авылның XVII гасыр ахырында нигезләнү ихтималы шик уятмый. 1467-1478елларда идарә иткән Казан хакиме Ибраһим хан тарафыннан Котлыгыш бигә бүләк ителгән бер ярлык булган. Әлеге ярлык нигезендә Котлыгыш бигә Тыңламас авылы янәшәсендәге җирләр бүләк ителгән. Ә бу төбәк- Сөн елгасының Агыйделгә килеп кушыла торган җирләребит! Истәлекләрдә Тыңламас авылы иң әвәл тугыз гаилә килеп нигезләгән, дип искә алына. Бер гаилә башлыгы Мәгъдән исемен йөрткән. Аның дәвамчылары соңрак шул ук Сөн елгасының югарырак агымына, Аккүз авылына күчеп утырганнар. Әмма югарыда телгә алынган ярлык кына Тыңламасның барлыкка килүен XV гасырга бәйләү мөмкинлеге бирми.
  XVIII-XIX гасырларда авыл халкы асаба һәм типтәр катлауларына бүленә, өч басулы системага нигезләнгән игенчелек, терлек үрчетү, киездән төрле әйберләр җитештерү, умартачылык белән шөгыльләнә, тиредән кием-салым тегә, Сөндә балык тота. 1773-1775еллардагы Крестьяннар сугышында тыңламаслылар Е. И. Пугачев явында катнашалар. XIX гасыр башында авыл ике мәхәлләдән тора, ике мәчет була. 1906 елда Тыңламаста 166 хуҗалыкта 808 кеше яши. 1920 елга кадәр Уфа губернасы Минзәлә өязенең Актаныш волостена керә. Авыл халкы 1917 елгы Октябрь революциясе һәм 1918 елның гыйнварында совет хакимияте урнашу, Гражданнар сугышы һәм сәнәкчеләр фетнәсе белән бәйле вакыйгаларның шаһитлары була; 1921-1922 еллардагы ачлык чорында шактый кими, күпләр чит якларга китеп баралар.
  1930 елдаТыңламаста “Изаил” күмәк хуңалыгы оештырыла, колхозның беренче рәисе булып Малик Фәттахов сайлана, бераздан аны Зәки Ханнанов алыштыра. 1933 елда беренче трактор кайтарыла. 1937 елда уку өе ачыла. 1938 елда ике мәчетнең дә манарасын кисәләр, биналарын сүтеп, мәктәп һәм клуб итеп салалар.
  Бөек Ватан сугышында 56 ир-егет яу кырында ятып кала.
1958 елда “Изаил” миллионер колхозлар исәбенә керә.
  1968 елда “Изаил” колхозы Ленин исемендәге колхозга кушыла.
## 

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 229 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,56%,
башка халыклар — 0,44%.

## Танылган кешеләр

* Айгөл Шәкүрова, драма актрисасы, Камал театры артисты.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Турай

**Турай** — Татарстан Республикасының Менделеевск районындагы авыл.
## Географиясе
Турай Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 217 чакрым, ә район үзәге Менделеевскидан төньяк-көнчыгышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 435 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 89,66%,
урыслар — 10,34%.

## Авыл белән бәйле шәхесләр

* Сания Исмәгыйлева (1932―2020), АДПИ профессоры. ТАССР атказанган укытучысы (1988).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Төбәк (Башкортстан)

**Төбәк** — Башкортстанның Авыргазы районында урнашкан татар авылы.
ᴨyчᴛьı индексы — 453489, 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 176 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан җɵмһүрᴎятсының муниципаль берәмлекләр сәвиты.

Төркем:Башкортстан авыллары
Төбәк-Чокырча

**Төбәк-Чокырча** — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.
## Географиясе
Төбәк-Чокырча Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 60 чакрым, ә район үзәге Арчадан көньяк-көнчыгышка таба 3 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 601 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 45.42%,
урыслар — 42.93%,
таҗиклар — 6.82%,
башка халыклар — 4.66%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.17%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түке

**Түке** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Географиясе
Түке Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 279 чакрым, ә район үзәге Актаныштан көньяк-көнбатышка таба 36 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.
## Халык саны
2010 елда авылда 417 кеше яшәгән.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 299 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99%,
башка халыклар — 0.67%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.33%.

## Күренекле кешеләре

* Ногман Хәмитов (1790—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә 1813-1814 еллардагы походларында катнашучы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Теләче

**Теләче** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы торак пункт, Теләче районының үзәк авылы. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).
## География
Казаннан 78 километр көнчыгыштарак урнаша.
### Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Халык

Милли состав (2002): татарлар – 86,7%, руслар – 12,2%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3928 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 86,94%,
урыслар — 11,71%,
башка халыклар — 0,79%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,56%.

## Шәхесләр

## Мәдәният
* Туган якны өйрәнү музее
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төбәк Черкене

**Төбәк Черкене** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл. 
## Географиясе
Төбәк Черкене Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 86 чакрым, ә район үзәге Апастан көньяк-көнбатышка таба 10 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 117 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 81,20%,
урыслар — 12,82%,
татарлар — 5,13%,
башка халыклар — 0,85%.

## Танылган шәхесләр

* Семен Никитин (1921-1968), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Уба

**Уба** — Татарстан Республикасының Баулы районындагы авыл. 
## Географиясе
Уба Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 309 чакрым, ә район үзәге Баулыдан төньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 415 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 81,20%,
урыслар — 12,29%,
башка халыклар — 6,51%.

## Шәхесләр

* Галимҗан Әхмәдиев (1925―1999), Татарстанның көнчыгышында нефть производствосын оештыручы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Түреш (Мөслим районы)

**Түреш** — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 35 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,14%,
башка халыклар — 2,86%.

## Танылган шәхесләр

* Гегель Гәрәев (*[[1937 ел|1937]]*) — химия фәннәре докторы.
* Харрас Әюп (1946—2008), шагыйрь, журналист.
* Мөҗәһит Әхмәтҗанов (1950), укытучы, шагыйрь.
* Наил Әюпов (1936—2008), Камал театры актеры.
* Ләбиб Лерон (1961), язучы, журналист.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үзәк (торак пункты)

**Үзәк** — Татарстан Республикасының Теләче районындагы поселок.
## Географиясе
Үзәк Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 73 чакрым, ә район үзәге Теләчедән көньяк-көнчыгышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 945 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 92,06%,
урыслар — 7,09%,
башка халыклар — 0,85%.

## Танылган шәхесләр

* Гөлбикә Кәримова (1938), Социалистик Хезмәт Каһарманы, ССРБ Дәүләт премиясе иясе.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Удельное Нечасово

**Удельное Нечасово** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
## Географиясе
Удельное Нечасово Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 103 чакрым, ә район үзәге Тәтештән көньяк-көнбатышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 88 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 96,59%,
башка халыклар — 3,41%.

## Танылган шәхесләр

* Александр Иван улы Силантьев (1946 елның 1 июле), табигатьне куллану өлкәсендә күзәтчелек итү федераль хезмәтенең Мари Ил буенча идарәсе башлыгы (*[[2002 ел|2002]]-[[2011 ел|2011]]*), РФ атказанган экологы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Уразмәт

**Уразмәт** — Татарстан Республикасының Мөслим районындагы авыл.
## Географиясе
Уразмәт Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 286 чакрым, ә район үзәге Мөслимнән төньяк-көнчыгышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 188 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,40%,
башка халыклар — 1,06%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,53%.

## Танылган шәхесләр

* Фәрит Гыйльми (1947-1993), язучы.
* Борис Тимеркәев (1950), галим-физик, Байсарда туган, Уразмәттә үскән.
* Илдархан Галәветдинов (1936), галим-математик, КДПИ проректоры.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урал (Зәй районы)

**Урал** () – Татарстан АССР Зәй районы Александр Бистәсе авыл советына караган, 1983 елда юкка чыккан торак пункт (авыл).
## География
Авыл Урман Зәе (Ирнә) елгасының сулъяк кушылдыгы булган Урал инеше ярында, Зәй — Александр Бистәсе — Бохарай автомобиль юлыннан 4 км эчтәрәк, Зәй тимер юл станциясеннән 16 км ераклыкта урнашкан. Координаталары: киңлек 55.204256, озынлык 52.086225.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Демография

Төп халык – руслар.
## Шәхесләр

## Тарих
Яңа торак пункт 1926 елда Александр Бистәсе авылыннан аерылып чыккан крестьяннар тарафыннан нигезләнгән.
Күмәк хуҗалыклар төзелә башлагач, авылда 1930—1931 елларда «Урал» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла. Артельгә 22 хуҗалык берләшә, аларга 300 га авыл хуҗалыгы җире, шул исәптән 234 га сөрүлек җирләр бүленеп бирелә.
Бөек Ватан сугышы фронтларына (1941—1945 еллар) авылдан киткән 22 кеше әйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган).
1930 елдан авыл Акташ районына, 1948 елдан Зәй районына, 1963 елдан Чаллы районына, 1986 елдан Зәй районына караган.
1950 елда, колхозларны эреләндерүнең беренче дулкынында, 4 күмәк хуҗалыктан – «Новая жизнь», «Пролетарий» (Александр Бистәсе), «Красный Яр» (Красный Яр), «Урал» (Урал) бер эреләндерелгән колхоз – «Кызыл партизан» (үзәге Александр Бистәсе) төзелә.
1951 елда, укучы балалар саны азаю сәбәпле, авылдагы башлангыч мәктәп ябыла.
1958 елда «Кызыл партиза»н колхозына «2нче бишьеллык» (Киселевка) һәм «3нче бишьеллык» (Просвет) колхозлары кушыла.
1970 елда «Кызыл партизан» колхозы шул ук исемдәге совхоз итеп үзгәртеп корыла. Мөстәкыйль хуҗалык итү мөмкинлеге калмагач, авыл халкы тарала башлый. Авыл кешеләренең күпчелеге Зәй шәһәренә китеп төпләнә. Бер өлеше кире Александр Бистәсенә әйләнеп кайта, бер өлеше якындагы шәһәрләргә, шул исәптән Түбән Камага, Әлмәткә һ. б. күчеп китә.
1983 елда авыл яшәүдән туктый .
## Әдәбият
* Урал. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 236-237.
## Сылтамалар
* История поселка Урал.  «Татары без границ»
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Уразлы (Кама Тамагы районы)

**Уразлы, Уразавыл** — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 62 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,77%,
башка халыклар — 3,23%.

## Танылган шәхесләр

* Кәрибулла Хәйруллин (1894-?), Татар инкыйлаби трибуналы рәисе (1921-1923),  ТАССР Югары мәхкәмәсе рәисе (1923-1925).   
*Ислам Беляев (1926-1986), шагыйрь, журналист.
*Зөфәр Рәмиев (1938) , әдәбиятчы,  филология фәннәре докторы, профессор, ТР Дәүләт премиясе лауреаты
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урмышлы

**Урмышлы** — Татарстан Республикасының Лениногорск районындагы авыл.
## Географиясе
Урмышлы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 212 чакрым, ә район үзәге Лениногорскидан төньяк-көнбатышка таба 38 чакрым ераклыкта урнашкан.

Авыл һәм аның территориясе аркылы ике елга ага: Нократ һәм Елховка елгалары. Авыл читен узгач Яңа Елхово авылыннан төшүче Елховка Нократга коя, ә хуҗалык территориясен узгач Нократ Шушмага коя. Нократ елгасы көньяк-көнчыгыш юнәлешкә таба ага. Аның үзәне авыл читләрендә 100-200 метр киңлектә, урыны белән 300 метрга җитә.Үзән буйлап микрорельефның ачык беленеп торган күтәренке формалары күренә. Елга үзәне өлешчә сазланган һәм куаклыклар белән капланган. Киңәйгән урыннары авыл һәм ферма маллары өчен кәтүлек итеп файдаланыла. Елховка елгасы төньяктан көньяк юнәлешкә таба ага. Нократ елгасыннан ике тапкыр кечерәк бу елга. Елга үзәне 100-150 метр киңлектә. Авылга җитәргә 1,5 км кала ераклыкта буа төзелгән. Элек колхоз кырларын су белән тәэмин итәр өчен төзелгән булса, хәзер авыл халкының иң яраткан ял итү һәм балык тоту урыны булып тора. Буа буйлап уң яклап наратлар утыртылган. Шулай ук ике як ярда да тал агачлары үсеп утыра. Нократ һәм Елховка елгалары апрель ахырлары-май башларында нык ташыйлар һәм Урмышлы халкына бәла-казалар китерәләр, чөнки нәкъ менә шушы елгаларның үзәнендә 25 йорт урнашкан. Иң көчле ташулар соңгы елларда 1984 һәм 2010 елларда булган.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 421 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,67%,
башка халыклар — 3,33%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Орнашбаш

**Орнашбаш** — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.
## Географиясе
Орнашбаш Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 52 чакрым, ә район үзәге Арчадан төньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 244 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96.72%,
башка халыклар — 3.28%.

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Зөләйха Богданова (1886-1950), драма артисты, театр режиссеры. Хезмәт Батыры (*[[1926]]*).
* Илдус Галиуллин (1934-2009), кинооператор, кинорежиссёр.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урман (Яшел Үзән районы)

**Урман** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районында урнашкан авыл.
## Халкы
2010 елда авылда 19 кеше яшәгән, күпчелек халыкны чуашлар алып тора (78%), татарлар - 22%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 75%,
татарлар — 25%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урманай

**Урманай** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы торак пункт. Район үзәге Азнакай дан 25 км ераклыкта урнашкан. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).Авылда урта мәктәп, балалар бакчасы, мәдәният йорты, элемтә бүлеге эшләп килә. 
## Географиясе
Урманай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 289 чакрым, ә район үзәге Азнакайдан көньяк-көнчыгышка таба 18 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 556 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.48%,
башка халыклар — 2.52%.

## Шәхесләр

* Гариф Галиев (1903-1985), язучы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үрнәк (Норлат районы)

**Үрнәк** — Татарстан Республикасының Норлат районындагы поселок.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 135 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,52%,
башка халыклар — 1,48%.

## Шәхесләр
* Татарстанның атказанган артисты (2020) җырчы Сиринә Зәйнетдинованың (1984) әти-әнисе туган авыл.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урсай (Азнакай районы)

**Урсай** — Татарстан Республикасының Азнакай районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 537 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91.06%,
урыслар — 5.77%,
башка халыклар — 2.61%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.56%.

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Әнвәр Шәрәфиев (1935―2024) — композитор, педагог. Татарстанның халык артисты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урсала

**Урсала** — Әлмәт шәһәренең микрорайоны, 2008 елга кадәр мөстәкыйль торак пункт.

Почта индексы — 423408.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Дин

### Православие
### Ислам
* Нурсала мәчете
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Әлмәт
Урсалбаш

**Урсалбаш** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Географиясе
Урсалбаш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 241 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән төньяк-көнчыгышка таба 26 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 338 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,63%,
башка халыклар — 2,07%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,30%.

## Авылда туган күренекле шәхесләр

* Мотыйк Әхмәдуллин (*1910-1974*), Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ырыс

**Ырыс** (**Үрсу**) — Татарстан Республикасының Минзәлә районындагы авыл.
## Географиясе
Ырыс Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 235 чакрым, ә район үзәге Минзәләдән төньяк-көнбатышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 254 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,09%,
башка халыклар — 5,91%.

## Шәхесләр

* Фәнзаман Сәетбатталов (*[[Фәнзаман Баттал]]*, 1939―2015), язучы, журналист. Фатих Хөсни, Гамил Афзал премияләре лауреаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Урыссу

**Урыссу** шәһәр сыман бистәсе — Татарстан Республикасының Ютазы районы үзәге. Казаннан 380 км ераклыкта, Ык суының сл ярында урнашкан.
Урыссу бистәсе 1945-46 елларда Урыссу ГРЭСы төзелү сәбәпле барлыкка килә. Бистәгә якындагы Урыссу (хәзерге Иске Урыссу) дигән татар авылы исеме кушыла. Ырыс-су иске татар теллэренден муллык, бэрэкэтле су мэгнэсе белэн килэ. Соңгы вакытта халык саны кимүгә таба бара. 
## Халык

Халыкның 71% — татарлар, 25% — урыслар тәшкил итә. Шулай ук чуашлар, арлар, алманнар бар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 10520 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 60,29%,
урыслар — 34,30%,
башка халыклар — 4,26%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,16%.

## Транспорт
Урыссу аша Куйбышев тимер юлы, берничә төбәк һәм район дәрәҗәсендәге автомобиль юл уза. Ык аша салынган күпер Урыссуны Башкортстан ягындагы Октябрьски белән тоташтыра. Бистәдә күпсанлы җитештерү ширкәтләре эшләп килә: , Казан «Элекон» заводының бүлекчәсе «Электросоединитель» заводы, химия заводы, бемит заводы, Урыссу ГРЭСы (*[[2016 ел]]да ябылган*) һ.б.
## Мәгариф
Урыссуда 1 урта мәктәп, 2 төп мәктәп, 1 гимназия, сәламәтлеге чикле балалар өчен 1 мәктәп-интернат, балалар сәнгать мәктәбе, «Олимп» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе, 7 балалар бакчасы эшли (*[[2017 ел|2017]]*).
## Шәхесләр
* Рөстәм Курамшин (1960—2011), рәссам.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Усад (Биектау районы)

**Усад** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1302 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 68,51%,
урыслар — 29,65%,
башка халыклар — 1,77%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,08%.

## Мәдәният
* 2025 елның сентябрендә авылда Рөстәм Яхин исемендәге сәнгать мәктәбе ачылган.
## Шәхесләр

* Ландыш Ибәтуллина - Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты (2016 елдан).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Усад (Лаеш районы)

**Усад** — Татарстан Республикасының Лаеш районындагы торак пункт. Сталбишчы авыл җирлгенә карый. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 7388 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 49,27%,
татарлар — 46,21%,
башка халыклар — 3,34%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,18%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Усы (Актаныш районы)

**Усы** — Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 252 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,60%,
башка халыклар — 0,40%.

## Шәхесләр

* Әхмәдулла Әхмәтгалиев (1931-2005), төбәк тарихчысы, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980).
* Рифкать Закиров (1938―2007), шагыйрь, җырлар авторы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Утар-Аты

**Утар-Аты** — Татарстан Республикасының Арча районындагы авыл.
## Географиясе
Утар-Аты Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 52 чакрым, ә район үзәге Арчадан төньяк-көнбатышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.5&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 340 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97.35%,
башка халыклар — 2.35%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0.29%.

## Авылда туган күренекле кешеләр

* Нәгыймә Таҗдарова — драма актеры, РСФСР атказанган, ТАССР халык артисты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үтәмеш (Апас районы)

**Үтәмеш** — Татарстан Республикасының Апас районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 111 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 90,99%,
урыслар — 9,01%.

## Тарихы
Риваятьләргә караганда, борын – борын заманда Үтәмеш исемле кеше Бия елгасы буенда хатыны белән уңдырышлы һәм мул җирләрдә төпләнергә уйлаган. Менә шуннан соң бу авыл Үтәмеш исемле булып кала.
## Мәчет
Авыл мәчете 1995 елда төзелә. Аны төзүдә район башлыгы, авыл халкы өлеш кертә. 
## Мәктәп
Мәктәп 1998 елны төзелгән. 
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Үтәмеш (Тәтеш районы)

**Үтәмеш** — Татарстан Республикасының Тәтеш районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 168 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 95,83%,
башка халыклар — 4,17%.

## Танылган шәхесләр

* Сәет Габбасов (1925-2007), Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* Фатыйх Хәлил улы Минушев, ТАССР авыл хуҗалыгы министры (*[[1967 ел|1967]]-[[1971 ел|1971]]*).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Өтәшкә

**Өтәшкә** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Өтәшкә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 54 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 169 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 71,60%,
татарлар — 23,67%,
башка халыклар — 4,73%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Федоровский

**Федоровский** — Татарстан Республикасының Аксубай районындагы поселок.
## Географиясе
Федоровский Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 159 чакрым, ә район үзәге Аксубайдан көньяк-көнчыгышка таба 11 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.6&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 175 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 49.14%,
урыслар — 32.57%,
татарлар — 16%,
башка халыклар — 2.29%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Хуҗа Хәсән

**Хуҗа Хәсән** — Татарстан Республикасының Кайбыч районындагы авыл. Хуҗа Хәсән авыл җирлеге үзәге.
## Географиясе
Хуҗа Хәсән Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 93 чакрым, ә район үзәге Олы Кайбычтан көньяк-көнбатышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

Олы Кайбыч авылыннан 26 км көнбатыштарак, Чуашстан белән чик буенда, Гөбенәнең кушылдыгы Инеш елгасы ярында урнашкан.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
1619 елдан билгеле.
18 гасырда авыл халкы чукындырыла. 1710 елда башта авыл ике җирдә була, икесендә дә 2-3 гаилә чукындырылган. Чукынудан качып китүчеләр бүгенге Апас районы Күкшем авылын нигезли, бер өлеше хәзерге Буа районы Бик-Үти авылына күченә.
Чукындырылган татарларның бабалары арасында нугайлар да булырга охшый. Хуҗа Хәсән авылында язып алынган бер риваять буенча, ул авылны  Идел буе Болгарына Аксак Тимер һөҗүменнән соң хәзер Чистай төбәге нугайлары (мишәрләре) нигезләгән дип уйланыла, алар Улыби-Ульби нәселеннән була. Шул ук вакытта Казанны саклаучы нугайлар башында Улы би торуы билгеле.
Авылның атамасы да беренче нигезләүче — Хуҗа Хәсән дигән кеше белән бәйле.
## Халык саны

Авылның төп халкын татарлар — 94%, чуашлар — 5% һәм руслар — 1% тәшкил итә (2017).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 537 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 91,25%,
чуашлар — 5,59%,
башка халыклар — 3,17%.

## Күренекле кешеләре

* Владимир Мироваев — үзешчән композитор, җырчы, шагыйрь, баянчы.
* Вячеслав Данилов — тарихчы, икътисадчы.
* Алексей Макаров — Татарстан Республикасы Кайбыч районы башкарма комитеты җитәкчесе.
* Иван Капитонов (1965 елда туган) — рәссам, РФ Рәссамнар берлеге әгъзасы.
## Дин
Авыл халкы XVIII гасырга кадәр ислам динен тоткан, авылда мәчет эшләп торган. XVIII гасырда авыл халкы көчләп чукындырыла, мәчет хәзерге Яшел Үзән районы Айдар авылына күчерелә.
## Мәгариф
1926 елда авылда башлангыч мәктәп ачыла, 1948 елда – җидееллык, 1962 елда – тулы булмаган урта, 1989 елдан Хуҗа Хәсән урта мәктәбе дип үзгәртелә.
## Мәдәният

Авылда Тау иле керәшен татарлары музее эшли. Мәдәният йорты, китапханә, спорт мәйданчыгы, фельдшерлык пункты бар.
## Икътисады
Халкы күбесенчә кырчылык, терлекчелек белән шөгыльләнә.
## Моны да карагыз
* Хуҗа Хәсән мөселман зираты
* Хуҗа Хәсән кабере
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Кайбыч районы керәшен татар авыллары
Харнавар-Шигали

**Харнавар-Шигали** (, ) — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл. 
## Географиясе
Харнавар-Шигали Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 141 чакрым, ә район үзәге Иске Дрожжанодан төньяк-көнчыгышка таба 14 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 118 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 92,37%,
урыслар — 5,08%,
башка халыклар — 2,54%.

## Танылган шәхесләр

* Петр Юхвитов (1918-1944), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Сихтермә

**Сихтермә** (), *тарихи исеме* Сихтермә, *1981 елдан* ― Хузангай, *2004 елдан* ― Сиктерме-Хузангай, *2022 елдан* ― Сихтермә ) — Татарстан Республикасының Әлки районындагы авыл.
## Географиясе
Сихтермә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 124 чакрым, ә район үзәге Базарлы Матактан көньяк-көнбатышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 357 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 65,55%,
урыслар — 26,05%,
татарлар — 5,88%,
башка халыклар — 1,96%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,56%.

## Шәхесләр

* Педер Хузангай (1907―1970), Чуаш АССР халык шагыйре.
* Геннадий Сарандов (1934―2003), рәссам-график.
## Мәдәният
* Педер Хузангай музее
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Педер Хузангай
Салкын Чишмә (Төги авыл җирлеге)

**Салкын Чишмә** () ― Татарстанның Зәй районы Төги авыл җирлегенә караучы, юкка чыгу стадиясендәге торак пункт (авыл). 2012 елдан авылда даими яшәүче юк.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## География
Салкын Чишмә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 181 чакрым, ә район үзәге Зәйдән көньяк-көнбатышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

Авыл Чишмә бассейны Батрас елгасының сулъяк кушылдыгы Салкын Чишмә инеше буенда,  Зәй тимер юл станциясеннән көньяк-көнбатышка 30 км ераклыкта, Зәй ― Төги автомобиль юлыннан 1,5 км эчтәрәк  урнашкан . Координаталар: киңлек 55.166382, 51.753556.
## Демография

Төп халык – руслар.
## Шәхесләр

## Тарих
Авылга 1927 елда Олы Батраста чыккан янгында авылның яртысы (50 дән артык йорт һәм хуҗалык) янып беткәннән соң, күченеп утырган крестьяннар нигез салган. Йортлары янган 36 гаилә Салкын Чишмә инеше буендагы җирләрдә яңадан нигез салырга ризалаша. Авылга исем инеш исеменнән алып куелган. Беренче күчеп утыручылар тарихта билгеле: И. Тихонов, Г. Ерундов, Д. Ерундов, Н. Мельников һ. б.
1927 елдан авыл Татарстан АССР Чаллы кантоны Зәй волосте, 1930 елның 10 августыннан – Акташ, 1944 елның 19 февраленнән – Ямаш, 1956 елның 7 декабреннән – Акташ, 1959 елның 26 мартыннан – Зәй, 1963 елның 1 февраленнән – Әлмәт, 1972 елның 1 ноябреннән Зәй районнары составында .
 
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1931 елда авылда «Красный двигатель» колхозы оештырыла (беренче рәисе Я. Александров).
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) фронтка авылдан киткән 9 кеше әйләнеп кайтмаган (һәлак була яисә хәбәрсез югала, шул исәптән колхозның беренче рәисе Я. Александров) .
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1951 елның апрелендә «Красный двигатель» (Салкын Чишмә), «Красная Зорька» (Водоохранный), «Пятилетка» (Соколка), «Товарищ» (Новая) авыл хуҗалыгы артельләрен районның «Энгельс» күмәк хуҗалыгына (Алексеевка) кушалар . 1959 елда Энгельс исемендәге күмәк хуҗалык (Алекссевка) «Пролетарий» (Төги) колхозы белән кушыла, Энгельс исемен соңрак 10 авылны, шул исәптән Салкын Чишмәне, берләштерүче «Рассвет»ка алыштыралар (үзәге Төги авылы) . Эреләндерелгән колхозларның беренче рәисләре булып И. П. Маланкин, Н. Я. Бабатов эшли.
1993 елда 2 хуҗалыкта 4 кеше яшәгән. 2012 елдан авылда даими яшәүче юк.
## Әдәбият
* Холодный Ключ, поселок Тюгеевского сельского совета. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 246.
## Сылтамалар
* История деревни Холодный Ключ (Салкын Чишмә).  Татары без границ.
*  Салкын Чишмә. Tatarica. Татар энциклопедиясе
## Моны да карагыз
* Салкын Чишмә (Бохарай авыл советы)
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Утар (Балык Бистәсе районы)

**Утар** — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 57 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 77,19%,
урыслар — 14,04%,
таҗиклар — 8,77%.

## Шәхесләр

* ТР атказанган артисты Зөлфия Вәлиеваның (*[[1973 ел|1973]]*) әтисе Наилнең туган авылы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Чепья

**Чепья** — Татарстан Республикасының Балтач районындагы авыл.
## Географиясе
Чепья Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 110 чакрым, ә район үзәге Балтачтан төньяк-көнчыгышка таба 21 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1938—1958 елларда — ТАССРның Чепья районы үзәге.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1583 кеше яши, шул исәптән:
удмуртлар — 48,26%,
татарлар — 45,93%,
башка халыклар — 5,62%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,19%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.6&nbsp;°C.

## Мәдәният
* «Халыклар дуслыгы» музее
## Шәхесләр

* Армандо Диамантэ (*Альберт Нәбиуллин*, 1972), «Мастеровые» театры директоры, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2023).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.