open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илдус Нәфыйков

**Илдус Нәфыйков**, Илдус Сәет улы Нәфыйков,  (*1960 елның 12 июне, ТАССР, Куйбышев районы,  [[Кузнечиха]]*) — Марий Эл прокуроры (2023 елдан), Татарстан Республикасы прокуроры (*2013―2023*). РФ прокуратурасының шәрәфле хезмәткәре, 2нче класслы юстиция дәүләт киңәшчесе (*[[2017 ел|2017]]*). Юридик фәннәр кандидаты. ТР атказанган юристы.

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 12 июнендә ТАССР Куйбышев районы (*хәзерге* Спас районы) Кузнечиха авылында туган. Әтисе Сәет-Мөхәммәт Әмин улы, Куйбышев районы авыл хуҗалыгы идарәсе баш зоотехнигы. Туганнары — Дамир (*эшмәкәр, [[Яр Чаллы]]*), Лилия (Шувалова) (*баш бухгалтер, [[Сембер]]*).

«*Хокук белеме*» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлаган (*[[1983 ел|1983]]*). Инглиз телен камил белә.

## Хезмәт юлы
* 1977-1978 елларда Куйбышев АТП слесаре.
* 1983-1986 елларда Брежнев шәһәренең Комсомол районы прокурорының өлкән ярдәмчесе.
* 1986-1988 елларда Брежнев шәһәре прокуратурасының өлкән тикшерүчесе.
* 1988-1990 елларда КПССның Яр Чаллы шәһәр комитетының идеология бүлеге инструкторы.
* 1990-1995 елларда Яр Чаллы шәһәре прокурорының урынбасары, 1995-1996 елларда беренче урынбасары.
* 1996-2000 елларда Түбән Кама шәһәре прокуроры.
* 2000-2007 елларда Яр Чаллы шәһәре прокуроры.
* 2007-2013 елларда Казан шәһәре прокуроры.
* 2013-2023 елларда ТР прокуроры.
* 2023 елның сентябреннән Марий Эл прокуроры..

## Китаплары
* *Арские (каринские) князья и деревня Салауш (Салагыш) Агрызского района РТ* (*автордаш*)
* *Теневая экономика и организованная преступность в условиях крупного города*

## Башкарган эшләре турында
*  Who is mr Нафиков  
*   Әңгәмә. «''Казанские ведомости''», 14.11.2013

## Бүләкләре
* Казанның 1000 еллыгы истәлегенә медале 
* РФ прокуратурасының 290 еллыгы медале
* РФ генераль прокуроры бүләк иткән корал
* РФ генераль прокурорының мактау грамотасы һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ТР прокуратурасының рәсми сайты 
* ТР эшлекле үзәге сайты 
* Биографиясе Бизнес Online газетасында

## Моны да карагыз

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хокук белгечләре
Төркем:Татарстан прокурорлары
Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Татарстанның атказанган юристлары
Иван Смирнов (1899)

**Иван Смирнов** (, Нурма, Чар өязе, Казан губернасы, Рәсәй империясе—1938, Мәскәү, ССРБ) — мари совет дәүләт эшлеклесе, Рәсәй ватандашлар һәм совет-поляк сугышларында катнашучы.

Чар өяз земствосында, укытучы (?-?), инструктыр-оештыручы, Краснококшайск өяз халык мәгарифе бүлеге мөдире (1918-?), РК(б)Ф Краснококшайск өяз комитеты җаваплы сәркәтибе (1920-1921), Мари мохтар өлкәсе инкыйлаби комитеты әгъзасы (1921), РК(б)Ф Мари өлкә бюросы сәркәтибе (1921), РК(б)Ф ҮК агитция һәм пропаганда бүлегендә (1921-?), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1923-1924), Мәскәүдәге Мари мохтар өлкәсе вәкиллегендә, РСФСР финанслар халык комиссарлыгы җирле бүтжит бүлеге башлыгы. (1924-193?), кулга алынган һәм атып үтерелүгә хөкем ителгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Александр Эшкинин

**Александр Эшкинин** (, Чодраял, Чар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Казан, Татарстан АССР, ССРБ) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Петроград хәрби-инженер техникумында (1919), БК(б)Ф ҮК каршындагы өяз фирка эшчеләре курсларында (1924-1925), Бөтенсоюз план академиясендә (1931-1933) укыган. Балтыйк флоты матросы (1916-?), РКЯБ Мари өлкә комитеты сәркәтибе (1921-1922), БК(б)Ф Мари өлкә комитеты агитация-пропаганда бүлеге мөдире (1922-1923), БК(б)Ф Сернур кантун комитеты сәркәтибе (1923-1924), Таулы мари педагогия техникумы уку бүлеге мөдире (1925-1927), Мари өлкә башкарма комитеты рәисе (1929-1931), БҮБКдә Мари мохтар өлкәсенең даими вәкиле (1931-1932), Мари мохтар өлкәсе дәүләт план комиссиясе рәисе (1933-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Xristian Çirkäwe

**Xristian Çirkäwe** (yunança *Κυριακόν* - "Allahındağı") - Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı bularaq Ğäysä Mäsixkä inanu belän berläşterelgän xristiannar dini cämğiäte.

Xristian din belemendä Çirkäw - Ğäysä Mäsixneñ mistik täne sanala, şulay uq xristian cämäğätlär berlege dip yörtelä.

İncil kitabında "çirkäw" süze öç töşençä bilgeli:
* Bötendönya Çirkäwe - üle dä tere xristiannarnıñ berdämlege
* nindider toraq noqtasında xristiannar cıyılşı
* yort çirkäwe yäki keçe çirkäw

Berdäm xristian cämäğäte tarqalğannan soñ, tağı yaña töşençälär östälgän: çirkäw - konfessiä bularaq:
*Katolik çirkäw
*Pravoslav çirkäwe (Ortodoks çirkäw)
*Protestant çirkäw h.b.

## Şulay uq qarağız
* Millät
* Ömmät yäki *[[din]]i millät*
* Ähle İslam yäki *[[möselman]] ömmäte*

## Ädäbiät
*Васильева Е. Н. Церковь с точки зрения ортодоксального и неортодоксального богословия // Альманах современной науки и образования. Тамбов: «Грамота», 2007. № 2 (2): История, антропология, археология, этнография, краеведение, философия, теология, культурология, политология, юриспруденция и методика их преподавания. — С. 118—120.
*Васильева Е. Н.. Церковь и секта: развитие научных представлений. — Saarbrucken: LAP Lambert Academic Publishing, 2011. — 183 с.

Төркем:Христианлык
Иван Петров (1893)

**Иван Петров** (, Түбән Шеңшә, Чар өязе, Казан губернасы, Россия империясе—, Казан, Татарстан АССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — мари совет дәүләт эшлеклесе.

Укытучы (1911-1914), Балтыйк флоты матросы (1914-1917), укытучы, Краснококшайск өяз халык мәгарифе бүлеге мөдире, Краснококшайск өяз шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1917-1919), РК(б)Ф Краснококшайск өяз комитеты сәркәтибе (1919), Полтава губернасында фирка эшендә (1920), Мари мохтар өлкәсе инкыйлаб комитеты рәисе (1921), РК(б)Ф Мари өлкә бюросы рәисе (1921), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1921-1923), РК(б)Ф ҮК карамагында (1923), Вологда губерна шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1923), БҮБК президиумында Мари мохтар өлкәсе вәкиле (1925-1927), Мари өлкә җирле хуҗалык бүлеге мөдире (1927-1928), Мари өлкә эшче-керәстиян инспекциясе башлыгы (1928), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1928-1929), Түбән Новгород (Горьки) край шурасы башкарма комитеты рәисе урынбасары (1929-1934), Мари мохтар өлкәсе өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1934-1937), кулга алынган (1937), атып үтерелгән (1938).
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Яһүд теле

**Яһүд теле**, *иврит, гыйбрани теле*, עברית, עִבְרִית, уку: [`ıv'ʁıt] (Ivrit, иврит)  — яһүд халкының милли теле; Израилдә рәсми тел. Иврит теле хәрефләре, латин һәм грек хәрефләре белән беррәттән кайвакыт халыкара математика билгеләмәләре буларак кулланыла. Хәзерге Иврит теле Израиль Дәүләтенең сөйләм һәм рәсми теле буларак XX гасырда торгызылган һәм җайлаштырылган булган. Иврит хәзер сөйләшелә торган ике төньяк-көнбатыш семит телләренең берсе булып тора, икенчесе - арамей теле.
## Хәрефләр
Яһүд әлифбасы 23 хәрефтән тора.

## Чыганаклар
* Берлин И. Язык еврейский // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.

Төркем:Семит телләре
Төркем:Яһүд теле
Урта Азия көтүче эте

**Урта Азия көтүче эте** яки **Түбет** (казакъча *төбет*, түбә эте сүзеннән), еш кына **Алабай**, **Үзәк Азия овчаркасы** — Үзәк Азиянең төбәкләреннән чыккан борынгы эт токымы. Күп кенә Урта Азия халыкларында таралган, ясалма селекция ярдәмендә чыгарылмаган, асаба эт.

Көтүче тарафыннан файдаланыла, шулай ук сакчы һәм каравыл хезмәте өчен кулланыла.

## Атама

Еш кына әлеге токым алабай дип йөртелә, ләкин алабай - кушамат һәм тик ала төсле этне тасвирлый.

Казакъ далаларында көтүчеләр күптән кулланылган һәм түбәт (каз. төбет) дип йөрткән, ягъни түбәдә утырган эт.

Урта Азия овчаркасы - типик молоссоид, 4 мең ел дәвамында Кытайдан, Каспий диңгезенә, Көньяк Уралдан Әфганстанга кадәр формалашкан.

Әлеге токымда күчмә халыкларның төрле көтүче этләре каны һәм Месопотамия сугышчан этләре каны кушылган. Тибет мастифына кардәш булып тора.

Түбет көтү, кәрваннар, хуҗа йорты саклау өчен кулланылган.

## Халәт

Төрекмәнстанда әлеге токым **төрекман бүре басучы эте** дип атала һәм милли байлык булып санала, илдән чыгару тыелган.

Үзбәкстанда әлеге токым бүребасар дип атала һәм көтү  бүредән, шакалдан саклау өчен кулланыла.

1930 елда ССРБда бу токым белән актив эш башлана.

## Тасвир

Түбет - зур, массив, киң эт. Кара, ак, соры, көрән, сары, ала төсле була ала.

Урта Азия көтүче эте беренче чиратта территория саклый (алман овчаркасы хуҗаны саклый), хуҗа яки милек өчен тик ачык куркыныч очрагында һөҗүм итә, нейтраль территориядә кешегә лояль.

Урта Азия көтүче эте алман овчаркасыннан бәйсезрәк, начаррак өйрәтелә, үзе карар итә. Мәсәлән, ят песи территориягә килгән очракта алман овчаркасы аңа һөҗүм итә, Урта Азия көтүче эте һөҗүм итмәс, чөнки песи хуҗага һәм милеккә зыян китерә алмый.

Урта Азия көтүче эте - флегматикка охшаш, алман овчаркасыннан аерылмалы буларак хуҗаның игътибарын эзләми, кайбер эшлекле кешеләр аңа нибары 20 мин көндә игътибар бирә һәм шуны җитә, әлбәттә алман овчаркасы шактый күбрәк игътибар таләп итә.

Нәкъ шундый сәбәпләрдән Урта Азия көтүче эте 2011 елда Россиядә иң популяр эт токымы булып чыккан. Түбет хосусый милек, йортлар, дачалар, коттеджлар, бакчалар яхшы саклый.

Катлаулы холыкка ия, шуңа күрә армиядә, полициядә, төрмәләрдә кулланылмый.

Төрки илләрдә бик популяр.

Яшерен эт сугышларында еш кулланыла.

## Әдәбият

*Калинин В. А., Иванова Т. М., Морозова Л. В. Отечественные породы служебных собак азиатского происхождения. — М.: Патриот, 1992. — 190 с. — ISBN 5-7030-0603-1.
*Е. Мычко Среднеазиатская овчарка // Мой друг собака : Журнал. — М.: ООО «Издательство Энимал Пресс», 2012. — № 2. — С. 16-19.
*Среднеазиатская овчарка // Собачий остров : журнал. — СПб: Благотворительный фонд "Верность", 2012. — № 2(16). — С. 10-13.
* Стандарт FCI № 335 в редакции от 23.05.2003 
* Рассказы и статьи о породе
* Статьи о породе 
* История породы алабай 
* Иванова Т. О. Доклад «О некоторых проблемах в вопросах сохранения породы »
* Ахмад Салпагаров. Из истории кавказских (карачаевских) и азиатских овчарок
* Алабай история породы, стандарт породы, фото 
* Энциклопедия «Породы собак». «Алабай — Среднеазиатская овчарка»

Төркем:Әлифба буенча этләр токымнары
Төркем:Көтүче этләре
Яндекс.Браузер

**** — "Яндекс" ширкәте тарафыннан Chromium гизгеченә нигезләнеп ясалган интернет-гизгеч. Беренче тапкыр 2012 елда Yet another Conference исемле технологик конференциядә тәкъдим ителә.

Рунеттта өстәл компьютерлары базарында кулланучылар саны буенча икенче урында тора. Булган мәгълүматларга караганда, 2016 елның октябрь аена гизгечнең рунеттагы өлеше 9,7 % тәшкил итә.
## Искәрмәләр

Төркем:Алфавит буенча программа тәэмин итү
Хәрби эш

**Хәрби эш**  — дәүләтнең хәрби көчләренең төзелеше, әзерлеге, алар белән тыныч чорда һәм сугыш вакытында идарә итү, шулай ук халыкны сугыш була калса дип әзерләү буенча теоретик һәм практик мәсьәләләрне үз эченә алган җыйма һәм җыелма атама.

Тар мәгънәдә — хәрби хезмәткәрләр һәм армиядә хезмәт итәргә тиешлеләргә үзләренең хәрби бурычын уңышлы булдыру өчен кирәкле белем, осталык һәм күнекмәләр системасы.

## Чыганаклар
* «Военный энциклопедический словарь.» — М.: Военное издательство, 1984.

Төркем:Хәрби эш
Антуан Арно

: *Әтисе Антуан Арно (юрист) һәм бертуганының улы Антуан Арно (1616-1698) белән бутамагыз.*

**Антуан Арно** (6 февраль 1612 – 8 август 1694) — француз католик дин әһеле, фәлсәфәче һәм математик. Порт-Рояль монастырендә формалашкан Янсенист төркемендә әйдәп баручы зыялыларның берсе һәм патристикада тирән белемгә ия кеше була.

## Тормыш юлы

Антуан Арно Парижда Арнолар гаиләсендә туа. Гаиләдә егерменче һәм төпчек бала. Сорбоннада теология укый. Анда ул зур уңышларга ирешә, һәм соңрак Порт-Рояль монастыренең рухи җитәкчесе һәм лидеры Vergier де Hauranne белән танышканчы эштә зур уңышларга ирешеп Янсенизм белән кызыксына башлаган була.

## Төп әсәрләре

* **' Paris : A. Vitré, 1643. Тулы текст, шул заман француз телендә<span> </span>: 
<div class="cx-template-editor-source-container" dir="ltr" style="display: none;" lang="en"><div class="cx-template-editor-source"><div class="cx-template-editor-title" title="Indicate that a given span of text belongs to a particular language. Allows browsers to correctly present and pronounce foreign languages.">Lang</div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="1" class="cx-template-editor-param-key">Language tag</span><span data-key="1" title="A language tag, or an ISO 639 language code." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" style="position: relative;">fr</div></div><div class="cx-template-editor-param"><div class="cx-template-editor-param-title"><span id="2" class="cx-template-editor-param-key">Text</span><span data-key="2" title="The text belonging to the language specified." class="cx-template-editor-param-desc"></span></div><div class="cx-template-editor-param-value" data-key="2" style="position: relative;">De la fréquente communion où les sentimens des Pères, des papes et des Conciles touchant l'usage des sacremens de pénitence et d'Eucharistie sont fidèlement exposez.</div></div></div></div>
* **'. Paris : Prault fils l'aîné, 1754. Тулы текст, шул заман француз телендә : 
LangLanguage tagfrTextGrammaire générale et raisonnée contenant les fondemens de l'art de parler, expliqués d'une manière claire et naturelle
* **. Paris : G. Desprez, 1683. Тулы текст, шул заман француз телендә : 
LangLanguage tagfrTextLa logique ou l'art de penser contenant outre les règles communes, plusieurs observations nouvelles, propres à former le jugement

## Мәкалә чыганагы

* Инглиз Википедиясе

## Беренчел чыганаклар һәм искәрмәләр

Төркем:1612 елда туганнар
Төркем:1694 елда вафатлар
Төркем:XVII гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Франция фәлсәфәчеләре
Төркем:Париж университетын тәмамлаучылар
Төркем:Математиклар
Кыек юлдан

**«Кыек юлдан»** () –  ширкәте төшергән телевизия сериалы.

Беренче булып  каналында күрсәтелгән.

 сериялек сериал  фасылдан тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  − сериалның IMDb сайтындагы бите.
Әллүки (әдәби берләшмә)

**«Әллүки»** ― Казан дәүләт университетында (2009 елның 21 октябреннән ― Казан (Идел буе) федераль университетында) укучы студент яшьләрнең әдәби иҗат берләшмәсе. Егерменче гасырның илленче елларында барлыкка килеп, сиксәненче елларында тукталган берләшмә, 2003 елның сентябрендә шагыйрь Ленар Шәех инициативасы белән яңадан оеша.

## Тарих

1944 елның сентябрендә КДУның тарих-филология факультеты каршында татар теле һәм әдәбияты бүлеге ачыла. Әлеге бүлек студентларыннан оештырылган түгәрәктән башланган иҗат берләшмәсенең исеме Габдулла Тукайның «Милли моңнар» шигыре сүзләренә татар халык көенә салынган җыр хөрмәтенә «Әллүки» дип атала.

## Яңадан оешу
2003 елның 24 сентябрендә шагыйрь, университетның татар филологиясе һәм тарихы факультеты студенты Ленар Шәех инициативасы белән факультет кысаларында яңадан оеша. Иҗат берләшмәсенең язучылар ягыннан җитәкчесе Галимҗан Гыйльманов, студентлар ягыннан җитәкчесе Ленар Шәех була. Соңрак иҗат берләшмәсенең студентлар ягыннан җитәкчеләре Рифат Сәлах, Булат Ибраһим була.

## «Тәрәзә» газетасы

Әдәби-иҗат берләшмәсе тарафыннан 2003 елда «Тәрәзә» газетасы оештырыла. Баш мөхәррире ― Ленар Шәех, 2010 елдан ― Булат Ибраһим. Газетада университет хәбәрләре белән беррәттән әдәби берләшмә әгъзалары булган КДУ студентларының иҗат үрнәкләре (шигырьләр, хикәяләр һәм кечкенә драма әсәрләре) басыла. 2011 елда газетаның соңгы саны чыга. Казан дәүләт университеты федеральләшү нәтиҗәсендә татар студентлары өчен «Дарелфөнүн» газетасы чыгарыла.

## Хәзерге вакыт
Хәзерге вакытта (2021) Әллүкине язучы, галимә Халисә Ширмән, студентлар ягыннан Салават Кадыйров җитәкли.

Ярты гасырдан артык вакыт эчендә яшь иҗатчыларның төп очрашу урыны үзгәрми. Бихисап шагыйрь һәм язучы Казан (Идел буе) федераль университетында каләмнәрен ныгыта, фикердәшләр таба. «Әллүки»челәр рәтенә кергән яшьләр иҗади кичәләр, остаханәләр, бер-берсенең иҗаты буенча фикер алышу оештыра. Берләшмә тарафыннан оештырылган чараларга танылган язучылар, шагыйрьләр, каләм осталары журналистлар чакырыла. «Әллүки»челәр үзләре дә Язучылар берлегенә сәяхәт кыла. «Әллүки»челәрнең иҗат үрнәкләре «Идел», «Ялкын», «Казан утлары», «Сөембикә» журналларында, «Шәһри Казан», «Ватаным Татарстан» газеталарында дөнья .

Хәзерге «Әллүки»челәрнең күбесе ― КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты студентлары, аз гына башка бүлекләрдән дә катнашучылар бар. Пандемия сәбәпле, 2020―2021 ел очрашулары онлайн формада уза. «Әллүки»челәр иҗат үрнәкләрен социаль челтәрләргә куя башлый, бер-берсенең иҗатын шуннан күзәтеп бара.
## Әдәбият
* «Әллүки» «Тәрәзә»сеннән киң әдәбият офыкларына очыш. Журнал «Мәгариф» (1 февраля 2017).
* «Әллүки». // *Сәрбиназ Шәйхелова*. Яшьләр, җыелабыз! «Идел», 2021 ел, июнь, 14-15нче бит.

## Сылтамалар
## Искәрмәләр


Төркем:Казан дәүләт университеты
Төркем:Әдәби оешмалар
Төркем:Иҗат берләшмәләре
Әллүки (журнал)

**«Әллүки»** — татар телендә Уфада айга бер тапкыр чыгучы балалар республика журналы.

## Нәшир итү

2004 елның гыйнварыннан нәшер ителә. Нәшире — «Кызыл Таң» газетасы мөхәрририяте ДУП.
* *Баш мөхәрир* — Фаил Фәтхетдинов
* *Баш мөхәррир урынбасары* — Төхбәтуллина Юлия Хәким кызы
* *Бүлек мөхәррире* — Бәдертдинова Ләйсән Зимфер кызы
* *Техник мөхәррир* — Ахунов Айрат Марат улы
* *Хәбәрче* — Зәкиев Айдар Мидхәт улы
* *Рәссам* — Әлфия Шәфыйкова

## Контент
Мәктәпкәчә яшьтәге һәм кече яшьтәге мәктәп балалары өчен чыгарыла.

Абүнәчеләргә һәм «Уфа-печать» киосклары аша таратыла.

## Сәхифәләре
* Нәни йолдызчыклар
* Тылсымлы пумала
* Үзем дә булдырам
* Мин иҗат итә беләм!
* Шәп! фотобәйгесе
* Балачак илендә (*балалар бакчалары турында*)
* Мин-укучы! (*мәктәп тормышы яктыртыла*)
* Күркәм чаралар
* Әкиятме? Әкият!
* Мин яшәгән дөнья
* Уйлап кара
* Күңелле дәрес
* «Күпбеләм» илендә
* Сәләтле дусларыбыз
* Хатлар яздым утырып
* Җәйге ял

## Тираж
«Кызыл таң», «Өмет», «Атна» газеталары, «Тулпар», «Әллүки» журналларының гомуми тиражы — 120 мең.

## Бүләкләре
Журнал ике тапкыр Бөтенроссия басмалары күргәзмәсендә «Матбугатның алтын фонды» Мактау билгесенә лаек булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Басма турында 
* Әллүки 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
Фәйзуллин

**Фәйзуллин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Фәйз» (*«җиңүче», «теләгенә ирешүче»*) исеменнән ясалган.
* Алмаз Фәйзуллин (1968), 2013 елдан РФ Президенты администрациясенең җаваплы хезмәткәре. Р, Г. Фәйзуллинның улы.
* Әбүзәр Фәйзуллин (07.04.1964), баянчы, ТР атказанган артисты (1997).
* Әхмәт Фәйзуллин (*[[Әхмәт Фәйзи]]*, 1903-1958), язучы, Тукай бүләге иясе (1958).
* Габделбарый Фәйзуллин (*[[Барый Болгарский]]*, 1884-1927), Сәйяр, Буа, Камал театрлары артисты, Хезмәт Батыры (1926).
* Габдулла Фәйзуллин (1929), БАССР Хәйбулла районы тракторчысы,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1967). 
* Җәүдәт Фәйзуллин (*[[Җәүдәт Фәйзи]]*, 1910-1973), композитор, Тукай бүләге иясе (1966).
* Җиһанша Фәйзуллин (1904-1985), Советлар Берлеге Каһарманы (1945), сержант.
* Заһид Фәйзуллин (*[[Заһид Фәйзи]]*, 1933-2013), язучы, инженер.
* Ильяс Фәйзуллин (15.08.1950), рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Ирек Фәйзуллин (1962), ТР министры (2010-2018), ТР атказанган төзүчесе.
* Искәндәр Фәйзуллин (1911-1988), ерак араларга йөзүче, тренер, табиб.
* **[[Мидхәт Фәйзуллин]]**:
** Мидхәт Фәйзуллин (1908—1990), табиб, фән докторы, профессор.
** Мидхәт Фәйзуллин (1925—1988), газ белән эретеп ябыштыручы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971) (*[[Ишембай]]*).
* Мирхәйдәр Фәйзуллин (*[[Мирхәйдәр Фәйзи]]*, 1891-1928), драматург.
* Равил Фәйзуллин (04.8.1943), шагыйрь,  Тукай бүләге иясе (1978).
* Рөстәм Фәйзуллин (*[[Рөстәм Акъегет]]*, 1951—2020), шагыйрь. Р. Фәйзуллинның энесе.
* Фәнил Фәйзуллин (1942), фәлсәфә фәннәре докторы (1983), профессор (1984). БР ФА академигы (1991). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1985). 
* Харис Фәйзуллин (*[[Харис Фәйзи-Чистапули]]*, 1871-1933), Хөсәения мәдрәсәсе мөгаллиме, «Әхбар» газетасы нәшире, Җ. Фәйзинең әтисе.
* Хәниф Фәйзуллин (1921-1943), Советлар Берлеге Каһарманы (1944, *вафатыннан соң*), өлкән лейтенант.
----
**[[Фәйзуллина]]**
* Мәрзия Фәйзуллина (*Тәрҗеманова*, 11.06.1930), шагыйрә.
* Маһинур Фәйзуллина, АДПИ доценты, татар хатын-кызларыннан беренче филология фәннәре кандидаты.
* Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
* Гәүһәр Фәйзуллина (1924-1987), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* Фәридә Фәйзуллина, җырчы, ЧР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Ләйсән Фәйзуллина, Камал театры артисты.
* Алсу Фәйзуллина, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2008 елдан), Татарстан Республикасы Театр әһелләре берлеге әгъзасы.
----
* **[[Фәйзи]]**
## <small>Искәрмәләр</small>


Төркем:Фамилияләр
Әллүки (мәгънәләр)

**Әллүки** — күп мәгънәле сүз.
* «Әллүки» — татар халык җыры.
* Әллүки — КФУ әдәби иҗат берләшмәсе.
* «Әллүки» — татар балалар журналы (*[[Уфа]]*).
* «Әллүки» («Aloukie») — Зөлфия Камалова дискы (*[[1999 ел|1999]]*).
* «Әллүки» — Рада Нигъмәтуллина ясаган сын (*скульптура*).
Анимация (төркем)

**АнимациЯ** — 2000 елда Чистай шәһәрендә оешкан рок-төркем. Лидеры — Константин Кулясов.

Төркем:Алфавит буенча музыкаль коллективлар исемлеге
Ринат Гобәйдуллин (1951)

**Ринат Гобәйдуллин** – композитор, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, «Сердәш» ансамбле җитәкчесе, Чаллы шәһәренең "Энергетик" Мәдәният йорты сәнгать җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәл
Ринат Шәрип улы Гобәйдуллин 1951 елда Баулы районы Иске Урыссу авылында туа. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Лениногорск шәһәре музыка-педагогия училищесында укый. 1976 елда Чаллы каласына күченә. Шунда “Сердәш” ансамблен оештырып җибәрә. 1980 елларда Казан дәүләт педагогия институтының музыка факультетын тәмамлый.

Ринат Гобәйдуллин оештырган "Сердәш" ансамбле Татарстанда беренче "яшь йолдызлар мәктәбе" буларак билгеле. Композитор тырышлыгы белән Габидулла Хөрмәтуллин, Резеда Шәрәфиева, Равил Галиев, Рәсүл Салихов һәм башка җырчылар зур сәхнәгә чыкты.

Гобәйдуллин 200 ләп җыр һәм Минзәлә, Әлмәт, Ырынбур, Уфада 11 спектакльгә музыка иҗат иткән шәхес. Иң билгеле җырлары — “Бир кулыңны, гүзәлем”, "Чаллы сириннәре", “Күңелеңә авыр алма”, “Күчмә кошлар”. Һәм, әлбәттә, композитор иҗатының иң югары ноктасы булган һәм “визит таныклыгы” булган “Ноктюрн“ музыкаль пьесасы.

2017 елның 8 гыйнварында кинәт вафат була. Ринат Гобәйдуллин кабере туган ягында — хәзерге Ютазы районы Иске Урыссу авылында.
## Хәтер
* 2024 елның 8 ноябрендә Ютазы районы Иске Урыссу авылында мемориаль такта ачылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Композитор Ринат Гобәйдуллин мәңгелек йортка күченде 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Уракчы кыз (мәгънәләр)

**Уракчы кыз** — күп мәгънәле гыйбарә.
* «Уракчы кыз» — татар халык җыры.
* «Уракчы кыз» — Сәет Шәкүров пьесасы.
* «Уракчы кыз» — Әтнә театры куйган спектакль (*беренче куелыш [[1966 ел]]да*).
* «Уракчы кыз» — рәссам К. Васильев (*[[1942 ел|1942]]-[[1976 ел|1976]]*) картинасы (). Рәссамнар А. Венецианов, К. Маковский, Малевичның да шул исемдәге картиналары бар.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Уракчы — топоним.
Уракчы (мәгънәләр)

**Уракчы** — топоним.
* Уракчы — Балык Бистәсе районындагы авыл.
* Уракчы — Чистай районындагы авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Кызыл Уракчы — Алексеевск районындагы авыл.
----
* Уракчы кыз (мәгънәләр)

Төркем:Топонимнар
Уракчы кыз (җыр)

**«Уракчы кыз»** — татар халык җыры. 1920 еллардан соң халык арасында киң таралыш алган.

## Тарих
Җырның сүзләре беренче иҗат ителгәнме, әллә көе беренче чыгарылганмы — белгечләр анык кына фикергә килмәгән.
 
*Бер версия буенча*, Нәкый Исәнбәтнең 1922 елда басылган «*Уракчы кыз*» шигыренә халык көй чыгарып, җырлый башлаган.

*Икенче версия буенча*, шигырь матбугатта чыкканчы ук, 1920 еллар башында көй булган инде. Халык әзер көйне башта «күчмә» (*ирекле, үзгәреп тора торган*) сүзләр белән җырлаган, соңыннан Н. Исәнбәтнең шигырен файдалана башлаган.

Соңрак чыккан татар җырлары җыентыкларында «*Яшьлек һәм мәхәббәт җырлары*» бүлегенә кертелгән, «*[[Нәкый Исәнбәт]] сүзләре, [[Җәүдәт Фәйзи]] көе*» дип күрсәтелә.

## Башкаручыар
Бу җыр Ришат Галиханов, Фәдис Ганиев, Фәния Халитова, Фәридә Кудашева, Мөнирә Булатова репертуарында урын алган.

## Җырның сүзләре


Ай урагың салып иңбашыңа,
Кояш нурларыннан нур алдың;
Кояш нурларыннан нур алдың да
Салкын чишмәләрдән су алдың.

Басма өстенә басып су алганда
Кулъяулыгың кемгә болгадың?
Талир тәңкәләрең чыңлаганда
Кем исеменә җырлар җырладың?

Әллә су буйлатып, ат уйнатып,
Сөйгән ярың ауга киттеме?
Әллә мылтык алып, кылыч тагып,
Дошманнарга каршы киттеме?

Әйтче, нидән шулай яшь егетләр
Гөл сибәләр синең алдыңа?
Йөзләрең шул синең таң кояшы,
Урагың да — туган ай гына.



## Әдәбият
# Җәүдәт Фәйзи. Халык җәүһәрләре. Күңелем кыллары. Казан: ТКН, 1987.

## Сылтамалар
* Татар җырлары

## Моны да карагыз
*  Җырны үзешчәннәр башкара (''видео, 2:14'')
* Татар халык җырлары

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Рутуллар

**Рутуллар** (үз аталышы: *Myhabyr*) — Кавказның җирле халыкларының берсе, борынгыдан бирле бүгенге Дагстан һәм Азәрбайҗан территорияләрендә яшиләр.

Саннары якынча 55 мең кеше.

Тарихи ватаннарыннан тыш шулай ук Казакъстанда, Украинада, Төркиядә, Сүриядә яшиләр.

## Сылтамалар
* '''Rutulia.com''' — Рутул сайты.

Төркем:Дагстан халыклары
Төркем:Кавказ халыклары
Ян Сыровый

**Ян Сыровый** (, Требиц, Моравия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — чехословакияле хәрби-дәүләт эшлеклесе.

Брүндагы югары сәнәгать мәктәбен бетергән (1908). Австрия-Маҗарстан гаскәрендә (1908-1909), Варшауда (Рәсәй) (1911-1914), Рәсәй гаскәре тәркибендәге Чех полкында, әфисир дәрәҗәсе бирелгән (1914-1917), Чех-словак корпусы командиры (1918-1919), Чех-словак гаскәре баш штабы командиры (1927-1933), Чехословакия кораллы көчләре генерал-инсипекторы (1933-1938), Чехословакия премьер-министры (1938), Чехословакия президнеты вазифаларын башкаручы (1938), Чехсловакия (Боһемия-Моравия протектораты) милли саклану министры (1938-1939), алман оккупациясе вакытында (1939-1945) өй сагы астында, чех хакимиятләре тарафыннан кулга алынган (1945), ватанга хыянәт итү өчен 20 ел төрмәгә хөкем ителгән (1947), азат ителгән (1960), төнге каравылчы (196?-1967), пинсәдә (1967). 
## Искәрмәләр
Татар халык җырлары

* Ай, былбылым (җыр)
* Җырлар дәфтәре
* Порт-Артур (җыр)
* Тәфтиләү
* Уракчы кыз (җыр)
* Ырынбур (җыр)
* Фазыл чишмәсе (җыр)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Төркем:Татар халык җырлары
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Эмил Һаха

**Эмил Һаха** (,, Швайниц-ин-Бөмен, Боһемия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — чехословакияле дәүләт эшлеклесе, хокук белгече.

Будвайстагы һимнзияне, Праһадагы Карл универстиетын (1896) бетергән. Праһадагы Боһемия кыйраллыгы комитетында (1898-1916), Вена югары административ мәхкәмәсендә судья (1916-1918), Чехословакия югары административ мәхкәмәсе әгъзасы (1918-1919), Чехословакия ЮАМ рәисе урынбасары (1919-19??), Праһадагы Карл университетында доцент (1924-1929), Чехословакия ЮАМ рәисе (1925-1938), Чехословакия президенты (1938-1939), Боһемия һәм Моравия протектораты дәүләт президенты (1939-1945), ватанга хыянәт итүдә гаепләнеп кулга алынган (1945)Мәхкәмә карарын көткәндә төрмәдә вафат булган.
## Искәрмәләр
Милан Һоджа

**Милан Һоджа** (,, Сучань, Маҗар кыйраллыгы, Аустрия-Маҗарстан—, Клирвотер, Флорида, АКШ) — чехословакияле дәүләт эшлеклесе.

Банска-Бистрица, Шопрон, Сибиу һимназияләрендә, Вена һәм Будапешт университетларында белем алган. Маҗар кыйраллыгы парламенты депутаты (1905-1910), Словак милли фиркасе рәисе урынбасары (1906-1914), Чехословакия хөкүмәтенең Маҗарстандагы вәкиле (1918-1919), Чехословакия эчке эшләр министрлыгы дәүләт сәркәтибе (1919), Чехословакия парламенты депутаты (1918-1938), Чехословакия кануннар берләштерү һәм мәэмүри оештыру министры (1919-1920, 1926-1929), Чехословакия игенчелек министры (1922-1926, 1932-1935), Чехословакия мәгариф министры (1926-1929), Чехословакия президенты вазифаларын башкаручы (1935), тышкы эшләр министры (1935-1936), Чехословакия премьер-министры (1935-1938), Париждагы Словак милли шурасы рәисе (1939-1940), АКШта мөһаҗирлектә (1941-1944).
## Искәрмәләр
Эдвард Хәкимов

**Эдвард Морат улы Хәкимов** — татар галиме, философия фәннәре докторы (1993), профессор (1994) Россия фоторәссамнәре берлеге әгъзасы.

## Тормыш юлы
Эдвард Морат улы Хәкимов 1938 елда Чистай шәһәрендә туган. Әтисе — табиб, әнисе укытучы. Әтисе ягыннан бабасы Олы Тархан авылында мулла була, 1934 елда репрессияләнә, аталар. Казан дәүләт университетының геология факультетын тәмамлый. Көнбатыш Себердә эшләп кайтканнан соң, файдалы казылмалар кафедрасында аспирантурада укый. Кандидатлык диссертациясен яклагач укытучы булып эшли башлый. Докторлык диссертациясен фәлсәфә фәннәре буенча яза. Хәзерге вакытта Идарә, икътисад һәм финанслар институтының (*ИЭУП*) география һәм туган якны өйрәнү кафедрасы профессоры.

Фотограф буларак та танылган һәм фотографияләр дөньясы галим тормышында зур урын алып тора. Аның иҗади үзенчәлеген газета-журнал редакцияләрендә югары бәялиләр. Чын күңелдән яратып башкарылган эш Хәкимовка диплом-медальләр дә китергән. Ул Россия фоторәссамнәре берлеге әгъзасы.

## Сылтамалар
* «Студенттан профессорга һәм Россия фоторәссамнәре берлеге әгъзасына кадәр бик озак бардым» — Эдвард Хәкимов

Төркем:Геология-минералогия фәннәре кандидатлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Казан фоторәссамнары
Эдвард Бенеш

**Эдвард Бенеш** (, , Кошлан, Боһемия, Аустрия-Маҗарстан—, Сезимово-Усти, Чехословакия) — Чехословакия дәүләт эшлеклесе.

Праһадагы Карл университетында, Париж университетында һәм Париж сәяси-иҗтмагый фәннәр академиясендә укыган. Праһадагы тиҗарәт академиясендә укытучы (1909-1912), укытучы (Карл университеты, Праһа) (1912-1915), Чех-словак милли шурасы рәисе, Франсада мөһаҗиректә (1916-1918) , Чехословакия чит ил эшләре министры (1918-1935), Чехословакия премьер-министры (1921-1922), Милләтләр Лигасы шурасы әгъзасы (1923-1927), Милләтләр Лигасы генареаль ассамблеясе рәисе (1927-1928), Чехословакия президенты (1935-1938), Чехословакиянең сөргендәге президенты (1939-1945), Чехословакия президенты (1945-1948).
## Искәрмәләр

Төркем:Париж университетын тәмамлаучылар
Клемент Готвальд

**Клемент Готвальд** (, , Вишау, Моравия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — Чехословакия дәүләт эшлеклесе, Беренче бөтендөнья сугышында катнашучы.

Беренче бөтендөнья сугышына кадәр мибелче булып эшләгән. Аустрия-Маҗарстан гаскәрендә (1915-1918, дезертлаган), Чехословакия армиясендә (1918-1920), өстәлче (1920-1921), *«Pravda chudoby»*, *«Hlas ľudu»* коммунистик гәҗитләре мөхәррире (Банска-Бистрица, 1922-1925), Коммунистик интернационалның башкарма комитеты сәркәтибе (1935-1943), ССРБда мөһаҗирлектә (1938-1945), Чехия коммунистик фиркасе рәисе (1945-1953), Чехословакия хөкүмәте башлыгы (1946-1948), Чехословакия президенты (1948-1953).

## Моны да карагыз
* Злин (1949-1989 елларда *Готвальдов* исемен йөрткән).

## Искәрмәләр
Reks Tillerson

**Reks Weyn Tillerson** (inglizçä *Rex Wayne Tillerson*; quşamatı *Texas Ti-reksı*, 1952, Wiçita-Falls, Texas, AQŞ) —  AQŞ däwlät eşleklese häm eşquar (top-menecer), AQŞ Däwlät särkätibe (20.1.2017-13.3.2018). «ExxonMobil» digän neft şirkäteneñ baş idäräçese häm direktorlar şurasınıñ räise (1,1,2006 - 1,1,2017).

2016 yılnıñ 13 dekäberendä saylanğan AQŞ prezidentı Donald Tramp tarafınnan AQŞ Däwlät särkätibe wazifasına täqdim itelgän.

2012 yılnıñ 30 sentäberendä RF prezidentı Vladimir Putin "RF belän xezmättäşlekne üsterü häm nığıtu" öçen Tillersonnı "Duslıq Ordenı" belän büläk itä.

## Tormış yulı

1952 yılda Texas ştatında tuğan häm anda üskän.

1975 yılda Ostinnıñ Texas universitetın tämamlıy.

2001 yılda  *[[ExxonMobil]]* şirkätendä vitse-prezident itep bilgelänä.

2006 yıldan  *ExxonMobil* şirkäteneñ direktorlar şurasın citäkli.

1990 yıllarda "Saxalin-1" neft-gaz çığanaqların eşkärtüdä zur rol' uynıy. 2009 yılda sıyındırılğan gaz citeşterü buyınça 30 milliardlıq kileşü Qatar belän imzalıy.

2011 yılda Ğiraq qanunnarın bozıp, Ğiraq Kördistanında neft çığaru buyınça kileşügä qul quya.

2011 yılda Ekson (Exxon) Rosneft belän kileşü imzalıy häm RF Arktikasınıñ neft çığanağın eşkärtü röxsäten ala. Läkin bu kileşü 2014 yılda RFqa qarşı çikläwläwne kertügä kürä tuqtatıla.

Tillerson Rosneft başlığı İgor Seçin belän tanış.

Forbs jurnalı buyınça Tillersonnıñ *ExxonMobil* şirkäteneñ 2,6 mln. aksiä bar, 2015 yıl bäyäläre buyınça 240 mln dollar täşkil itä.

## Sıltamalar
* James Osborne. Exxon Mobil CEO Rex Tillerson an Eagle Scout to the core (англ.). Dallas News (September 2014). Проверено 20 декабря 2016.
* Sarah Forbes Orwig. Rex W. Tillerson (англ.). Encyclopedia Britannica (9 August 2013). Проверено 4 декабря 2016.
* Rex Tillerson to Retire, Darren Woods Elected Chairman, CEO of Exxon Mobil Corporation (англ.). Exxon Mobil (14 December 2016). Проверено 8 января 2017.
* Luke Harding and Hannes Munzinger. Leak reveals Rex Tillerson was director of Bahamas-based US-Russian oil firm (англ.). The Guardian (18 December 2016). Проверено 8 января 2017.
* Christopher Helman. Don't Presume That Tillerson Will Be Soft On Russia (англ.). Forbes (13 December 2016). Проверено 14 декабря 2016.
* Special Report: How Exxon helped make Iraqi Kurdistan (англ.). Reuters (3 December 2014). Проверено 11 декабря 2016.
* Julian Borger. Rex Tillerson: an appointment that confirms Putin's US election win (англ.). The Guardian (13 December 2016). Проверено 14 декабря 2016.

Төркем:АКШ эшмәкәрләре
Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Антонин Запотоцки

**Антонин Запотоцки** (, , Заколаны, Боһемия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — Чехословакия дәүләт эшлеклесе.

Таш юнучы (1898-1905), Чехословакия социал-демократик фиркасе Кладно бүлеге сәркәтибе, һөнәри берлекләр сәркәтибе (1907-1914), Аустрия-Маҗарстан гаскәрендә, Галиция, Италия һәм фронтларында сугышкан (1914-191?), ыстачкы оештыру өчен кулга алынган (1920), Чехословаки коммунистик фиркасе үзәк комитеты сәркәтибе (1922-1925), Чехословакия милли мәҗлесе депутаты (1925-1938), Чехословакия сәнәгый берлекләрнең үзәк бюросы генераль сәркәтибе (1929-1939), алман оккупациясе вакытында (1939-1945) Заксенһаузен концлагерендә, Чехословакия үзәк һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1945-1955), премьер-министр (1948-1953), президент (1953-1957).

## Хәтер
* 1957 елда Уфаның Ворошилов урамына Запотоцки исеме бирелгән.

## Искәрмәләр
Антонин Новотны

**Антонин Новотны** (, , Летнян, Боһемия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — Чехословакия дәүләт эшлеклесе.

Тимерче, слисер (1918-1935), Икенче бөтендөнья сугышы вакытында идәнасты коммунистик хәрәкәтендә, Маутһаузен концлагерендә (1941-1945), ЧКФ Праһа шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1945-1953), Чехословакия коммунистик фиркасе үзәк комитеты беренче сәркәтибе (1953-1968), Чехословакия президенты (1957-1968).
## Искәрмәләр
Людвик Свобода

**Людвик Свобода** (, , Һрознатин, Боһемия, Аустрия-Маҗарстан—, Праһа, Чехословакия) — Чехословакия хәрби-дәүләт эшлеклесе, генерал.

Белеме буенча агроном. Аустрия-Маҗарстан гаскәрендә (1915-1916, әсир төшкән), Чех-словак легионында (корпусында) (1916-1919), Чехословакия гаскәрендә (1920-1938), хәрби академия укытучысы (1931-1934), 1939 елдан ССРБда: интернланган (1939-1941), азат ителгәчтен Икенче бөтендөнья сугышының Көнбаташ фронтындагы сугышкан төрле чех хәрби берләшмәләр командиры (1942-1944), ЭККГ тәркибендәге 1 нче Чех-словак корпусы командиры (1944-1945), Чехословакия милли саклану министры (1945-1950), Чехословакия милли мәҗлесе депутаты (1948-1968), премьер-министр урынбасары (1950-1951), хәрби академия башлыгы (1955-1958), Чехословакия президенты (1968-1975).
## Искәрмәләр
Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе

**Ырынбур Татар укытучылар мәктәбе** (, ) — 1872 елдан башта  Уфа губернасы, 1877 елдан исә  Ырынбур губернасы административ үзәгендә эшләгән  дәүләт карамагындагы белем бирү учреждениесе, татар телле урта һөнәри уку йорты (көллият).

Максаты татарлар балаларын дөньяви фәннәргә һәм рус теленә укыта алачак мөгаллимнәрне әзерләү булган. *[[Мөселман]] татарлар арасында рус рухында [[аң]]-[[белем]] тарату һәм [[руслар|рус кавеме]] белән якынлаштыру өметләре акланмавы* сәбәпле 1890 елда ябыла.

## Нигезләнү
1872 елның 27 мартында “Татар укытучылар мәктәпләре турындагы Нигезләмә” игълан ителә. Шул нигезләмә буенча  Татар укытучылар мәктәбе 1872 елның 6 сентябрь көнендә Уфада ачыла. 

Мәктәпне оештыру мәшәкатләре мәгариф инспекторы булып эшләүче Вилһелм Радлов җилкәсенә төшә. Ул мәктәпнең финанс-матди өлешен кайгырта, укытучылар һәм укучыларны җыя. Мәктәп Уфаның хәзерге Гоголь урамында, 68 йортта урнашкан. Мәктәп каршында башлангыч белем бирүче уку йорты (*рус-татар училищесы*) оештырыла.

## Ырынбургка күчерелүе
1876 елда  граф  Ырынбур уку округында тикшерү уздыра. Министр мәктәп укучыларының рус телен белү дәрәҗәсе белән канәгать калмый. Моның сәбәбен мәктәпкә Уфа Диния нәзәраты һәм мөфти Сәлимгәрәй Тәфкилев йогынтысына бәйли. 

1877 елның ахырында мәктәп һәм училище Ырынбурга күчерелә.

## Ябылуы
1890 елда мәктәп ябыла. Укучылар Казан татар укытучылар мәктәбенә һәм Кызылъяр түбән авыл хуҗалыгы мәктәбенә күчерелә. 1890 елда Ырынбур уку округы попечителе биргән сыйфатлама буенча, мәктәп “үзен акламады”, чөнки “мөселман татарлар арасында рус рухында аң-белем тарату һәм рус кавеме белән якынлаштыру” өметләре акланмаган.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* Мәктәпнең беренче инспекторы (директоры) — Госман Саинов.
*

### Укытучылар

### Шәкертләр
18 ел эчендә мәктәптә 350 кешедән артык белем алды. Татар укытучылар мәктәбенә укучылар 16 яшьтән, социаль катламга карамыйча кабул ителгәннәр. 

Шәкертләре арасында Гайсә Еникеев (укуын тәмамлагач, ул шунда укытырга калдырыла), ахун, Дума депутаты Шакир Тукаев, аваз методына нигезләнгән беренче әлифба авторы Имаметдин Сәйфуллин булалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "Инородческие учебные заведения по подготовке учителей в Оренбургской губернии во второй половине Х1Х - начале ХХ в".
*  Ильдус Загидуллин. Исламский ритуал в правительственных учебных заведениях для мусульман Поволжья и Приуралья (вторая половина XIX – начало XX в.)

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1872 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татар телле урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Педагогика көллиятләре
Төркем:Уфа тарихы
Төркем:Уфа уку йортлары
Төркем:Ырынбур
Төркем:1890 елда ябылган уку йортлары
Aleksey Navalnıy

**Aleksey Anatoliy ulı Navalnıy** (4 iyün 1976, Mäskäw ölkäse — 16 fevral 2024, Xarp, Yamal-Nenets avtonomiäle okrugı) — RF säyäsätçese, cämäğät eşleklese, urıs millätçese. 2013 yılda Mäskäw merı saylawlarında 27,24% belän ikençe urın ala. "Rişwätçelek belän köräş waqıfı"na nigez salğan. Rişwätçelek turında mäqälälär belän tanılğan. Aeroflot şirkäteneñ direktorlar şurasınıñ elekke äğzası.

2010 yıldan "Kirovles eşe", "İv Roşe" (*"Yves Rocher"*) cinäyät eşlärendä şiklänelä. 2000-2007 yılda "Yabloko" (Alma) säyäsi firqäsendä bulğan, millätçelek eşçänlege öçen annan çığarılğan. 2007 yılda "Xalıq" urıs millätçelek-demokratik xäräkäten buldıra. 2006 yıldan birle "Urıs marşı" millätçelek yöreşendä  qatnaşa.

2008 yılda "Urıs milli xäräkäte"n oyıştıruda qatnaşa. Migrantlarğa qarşı kisken çığış yasıy. 2011-2012 "Sazlıq" protest xäräkätendä qatnaşa, "Berdäm Rusiä" firqäsen tänqitli. 2018 yılda RF prezidentı saylawlarında qatnaşaçağın belderä. Urıs millätçelek qaraşların yäşermi.

## Sıltamalar
*Ирина Мокроусова, Ирина Резник. Чем зарабатывает на жизнь Алексей Навальный. Расследования. «Ведомости» (13 февраля 2012).
*«Единая Россия» — партия воров и коррупционеров или честных, принципиальных патриотов? // Дебаты Алексея Навального с депутатом Госдумы от «Единой России» Евгением Фёдоровым в эфире радиостанции «Финам FM», Logo YouTube por Hernando.svg видеозапись дебатов , 21 февраля 2011
*http://sledcomrf.ru/region/tag/152  «Хроника преступлений Навального». Новости Следственного комитета РФ.

Төркем:Русия сәясәтчеләре
Төркем:Россия хәрби көчләренең 2022 елда Украинага кертелүенә каршы чыкканнары
Габбас Гыйматдинов

**Габбас Гыйматдинов** (8 февраль 1925, Туймәт, ТАССР, ССРБ — 2 гыйнвар 1997, Норлат) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1971 ел|1971]]*), ССРБ шәрәфле нефтьчесе (*[[1981 ел|1981]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Казан педагогия институтын (1962), Минзәлә авыл хуҗалыгы техникумын (1967) бетергән. СБКФ Беренче Май һәм Ямаш район комитетлары икенче сәркәтибе, Ямаш район шурасы башкарма комитеты рәисе (1954-1955), Шөгер район шурасы башкарма комитеты рәисе урыбасары (1956-1958), СБКФ Теләче (1958-1959), Саба (1959-1962) һәм Октябрь (1965-1987) район комитетлары беренче сәркәтибе.
Татарстан АССР Югары шурасы рәисе урынбасары (1974-1989).
Татарстан АССР Югары шурасы депутаты (1963-1989).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1971 ел|1971]]*)
* ике Ленин ордены (*[[1966 ел|1966]]*, *[[1971 ел|1971]]*)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (*[[1981 ел|1981]]*)
* Халыклар дуслыгы ордены (*[[1986 ел|1986]]*)
* 1нче һәм 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены (*[[1966 ел|1966]]*, *[[1985 ел|1985]]*)
## Хәтер
* 1997 елдан соң Норлат шәһәренең үзәк урамына исеме бирелгән.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# Герои Социалистического Труда и полные кавалеры ордена Трудовой Славы - наши земляки. Казань, 2003.
# Исмагилов И. Герои татарского народа. Казань, 2006.
# Гиматдиновы. Воспоминания. Очерки. Фотографии. Казань: Рухият, 2009.

## Сылтамалар
*  Габбас Гыйматдинов «Ил каһарманнары» порталында

## Искәрмәләр


Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
«Алтын Йолдыз» медале

**«Алтын Йолдыз» медале** — махсус аерымлык билгесе.
* «Алтын Йолдыз» медале — РФ дәүләт бүләге, РФ Каһарманының махсус аерымлык билгесе.
*  «Алтын Йолдыз» медале — ССРБ бүләге, Советлар Берлеге Каһарманына бирелгән.

Төркем:Бүләкләр
Густав Һусак

**Густав Һусак** (, , Пожоньһидегкун, Маҗар кыйраллыгы, Аустрия-Маҗарстан—, Братислава, Чехословакия) — Чехословакия дәүләт эшлеклесе.

Братиславадагы Коменский университеты студенты (1934-1938), Икенче бөтендөнья сугышы вактында идәнасты хәрәкәтендә, төрмәдә, Словакия эчке эшләр комиссары (1945, 1947-1950), Словакия транспорт комиссары (1945-1946), Словакия игенчелек министры (1948), «буржуаз милләтчелек»тә гаепләнеп кулга алынган (1950), азат ителгән (1960), Чехословакия премьер-министры урынбасары (1968-?), Чехословакия коммунистик фиркасе беренче сәркәтибе (1969-1987), Чехословакия президенты (1975-1989).
## Искәрмәләр
Иван Башкиров (1926)

**Иван Башкиров** — Советлар Берлеге каһарманы, сержант, укчы полк командиры.

## Тормыш юлы
Башкиров Иван Сергей улы 1926 елда Саба районының Завод-Нырты авылында туган.

Бөек Ватан сугышы фронтына 1944 елның июнь аенда алына. Бу вакытта совет гаскәрләре Беларуста һөҗүм сугышлары башлап җибәрергә җыеналар.
Иван Башкиров иң элек запастагы полкта пулеметчы осталыгын үзләштерә, ярты елдан соң инде фронтның алгы линиясендә була. Яшь солдат Ковель янындагы, Көнбатыш Буг ярларындагы һөҗүм операцияләрендә, Польша җирләрен фашистлардан азат иткәндә гитлерчыларның контратакаларын куркусыз кире кайтара. Иван Башкиров 1945 елның 15 гыйнварында Легьоново (Польша) шәһәре тирәсендә Висла елгасын кичеп, аның сул як ярында плацдарм яулаганда, үзенең пулеметы белән алга чыгып, совет гаскәрләре көчләрнең алга баруын тәэмин иткән. Варшава-Модлин шоссесы участогын яулауга булышкан. Аңа батырлыгы һәм тапкырлыгы өчен Батырлык өчен  медале, Кызыл Йолдыз ордены һәм сержант исеме бирелә. Иван Башкиров 487 нче укчы полкның (143 нче укчы дивизия, 47 нче армия, 1 нче Беларус фронты) пулемет расчеты командиры хезмәтен башкара.

1945нче елның 5 февралендә Дейч-Кроне шәһәре-крепосте (Валч шәһәре, Польша) өчен барган сугышларда һәлак була. Башкиров үзенең пулеметы белән бер җимерек йортка урнашып, чолганышны өзәргә җыенган гитлерчыларны бер-бер артлы юк итә. Пулемет кинәт тынып кала, патроннар бетә. Иван Башкировка бирелергә кушалар, ул кулына граната алып дошман өстенә ташлана.  Иван Башкиров шулай батырларча һәлак була.
Висланы кичү өчен барган сугышларда үзен аеруча күрсәткән Иван Башкировка үзе үлгәч, СССР Югары Советы Президиумы Указы белән 1945 елның 27 февралендә Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ленин ордены, III дәрәҗә Дан ордены, медальләр белән бүләкләнә.

## Мәңгеләштерү
Иван Башкиров исеме туган авылындагы мәктәпкә бирелгән. Саба районы үзәгендә бюсты куелган.

## Чыганаклар

## Әдәбият

## Сылтамалар
Башкиров Иван Сергеевич

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Җәлал Байяр

**Җәлал Байяр**, Мәхмүт Җәлал Байяр (*[[1934 ел]]га кадәр* **Мәхмүт  Җәлалетдин**),  (*[[1883 ел]]ның [[16 май|16 мае]], [[Госманлы империясе]],  Бурса иле, Умурбәй — [[1986 ел]]ның [[22 август]]ы,  [[Истанбул]]*) — Төркиянең дәүләт һәм сәяси  эшлеклесе,   Төркиянең Гыйсмәт Инөнүдән соң сайланган өченче президенты (* [[1950 ел|1950]] — [[1960 ел|1960]]*), премьер-министры (*[[1937 ел|1937]] — [[1939 ел|1939]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1883 елның 16 маенда Госманлы империясе Бурса иле Умурбәй авылында, 1877-1878 елгы Рус-төрек сугышы вакытында Плевнадан (*[[Болгария]]*) күчкән мәктәп мөдире Абдуллаһ Фәхми Әфәнде гаиләсендә туган. Мәктәпне тәмамлагач, Гемлик шәһәре (*хәзер* Бурса эчендә) судында, соңрак банкларда хезмәткәр булып эшли.

1908 елгы Яшь төрекләр инкыйлабында катнаша. «Бергәлек һәм алгарыш» комитетының Измир бүлекчәсен җитәкли.
 
1920 елның гыйнварында парламентка сайлана. Британия хәрби командованиесе парламентны куып тараткач, Әнкарага китә,  Мостафа Кемаль-паша белән якыная, Төркиянең Бөек милли мәҗлесендә Бурса вәкиле булып тора.

1921 елда икътисад министры итеп билгеләнә.

Лозанна конференциясендә (*<small>[[:en:Conference of Lausanne|en]]</small>*) (*[[1921 ел|1921]]-[[1922 ел|1922]]*) Исмәт Инөнү киңәшчесе буларак катнаша.

1924-1932 елларда үзе нигез салган *Төркия эш банкы*ның генераль директоры.

1937 елда илнең премьер-министры итеп билгеләнә. Ләкин Мостафа Кемаль Ататөрекнең вафатыннан соң, яңа президент И. Инөнү белән аңлашылмаучылык килеп чыга, хөкүмәткә каршы оппозициягә күчә. Бу чорда сәяси һәм икътисади карашлары үзгәрә. Икътисадта шәхси милекчелеккә өстенлек бирү, Төркия иҗтимагый тормышында дәүләтнең ролен киметү яклы була.

1946 елда А. Мендерес белән Төркиянең Демократик фиркасен (ТДФ) төзи. 1950 елгы парламент сайлауларында ТДФ җиңүгә ирешә. Мәҗлес (*парламент*) Җ. Байярны 3 мәртәбә Төркия президенты итеп сайлый (*[[1950 ел|1950]], [[1954 ел|1954]], [[1957 ел|1957]]*).

1960 елның 27 маенда булган дәүләт түнтәрелеше вакытында, ил конституциясен бозуда гаепләнеп, үлем җәзасына хөкем ителә. Үлем җәзасы гомерлек төрмә белән алыштырыла. 1964 елда, сәламәтлегенә бәйле, тоткынлыктан азат ителә. 1966 елда ярлыкана. 1974 елда барлык хокуклары кире кайтарыла.

1986 елның 22 августында Истанбулда 103 яшендә вафат була.

Маниса университетына исеме бирелгән.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1

## Әдәбият
# Kazım Karabekir. İttihat ve Terakki Cemiyeti neden kuruldu, nasıl kuruldu, nasıl idare olundu. İstanbul, 1982.
# Feroz Ahmad. The making of modern Turkey. London, 1993.
# Ушаков А.Г. Феномен Ататюрка. Турецкий правитель, творец и диктатор. М., 2002.

## Сылтамалар
*  Җәлал Байярга багышланган сайт

## Искәрмәләр

 

Төркем:Төркия президентлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре