open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ирек Юлышев

**Юлышев Ирек Гали улы** (28 апрель 1934 ел — 2 ноябрь 2021 ел) — галим-агроном, югары мәктәп укытучысы. Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1989), профессор (1990). Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2009).

## Биографиясе
Ирек Гали улы Юлышев 1934 елның 28 апрелендә Свердловск өлкәсе (хәзерге Пермь крае) Барда районы Танып авылында туган.

1958 елда Пермь авыл хуҗалыгы институтына тәмамлый.

1958 елдан Киров өлкәсе Фален селекция станциясендә агроном-орлыкчы булып эшли. 1960 елдан Фален селекция станциясе директоры, ә 1962 елдан шушы ук станциянең директор урынбасары вазифаларын били.

1962 елның октябреннән 1968 елга кадәр Киров каласындагы Нократ авыл хуҗалыгы академиясендә укыта, бер үк вакытта 1964-1966 елларда лаборатория мөдире була.

1968-1972 елларда Мали Республикасының Халыкара политехник институтында эшли.

1972-1976 елларда Нократ авыл хуҗалыгы академиясендә укытучы булып эшли.

1976-1990 елларда Киров каласындагы Н. В. Рудницкий исемендәге Төньяк-Көнчыгыш авыл хуҗалыгы фәнни-тикшеренү институтында эшли:

* 1976-1984 елларда директор урынбасары вазифасын били,
* 1984-1987 елларда «Луч» фәнни җитештерү берләшмәсендә генераль директорның фәнни эш буенча урынбасары була,
* 1987-1990 елларда лаборатория мөдире.

1990 елдан Нократ дәүләт авыл хуҗалыгы академиясендә укыта, бер үк вакытта 1993-2008 елларда агрохимия һәм туфракны өйрәнү кафедрасы мөдире була.

## Фәнни эшчәнлеге
210 нан артык фәнни хезмәт һәм 13 уйлап табу  авторы. Фәнни эшчәнлеге гумусның трансформациясен, миграциясен һәм балансын, биоген элементларны, авыр металларны, туфракта төп туклану элементларын файдалануны тикшерү белән бәйле.

### Хезмәтләре

** Система удобрения в Горьковской и Кировской областях [Текст] / И. Г. Юлушев, С. Н. Юркин, кандидаты с.-х. наук. — Горький : Волго-Вят. кн. изд-во, 1970. — 167 с. (автордаш)
** Эффективность удобрений и окультуривания почв Северо-Востока Нечерноземной зоны РСФСР : Тр. НИИСХ Северо-Востока / ВАСХНИЛ, Отд-ние ВАСХНИЛ по Нечернозем. зоне РСФСР, НИИ сел. хоз-ва Северо-Востока им. Н. В. Рудницкого; [Науч. ред. И. Г. Юлушев, Н. Г. Суров]. — Киров : НИИСХ Северо-Востока, 1984. — 183 с.
** Прогнозирование эффективности известкования и применения фосфорных удобрений с учетом строения и свойств профиля дерново-подзолисных почв северо-востока Нечерноземной зоны РСФСР : диссертация … доктора сельскохозяйственных наук : 06.01.04. — Киров, 1989. — 488 с.
** Система применения удобрений в севооборотах. — Киров, 1999.
** Почвенно-агрохимические основы адаптивно-ландшафтной организации систем земледелия ВКЗП. — М., 2005.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Юлышев Ирек Гали улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Киров өлкәсендә вафатлар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:2 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Барда районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1934 елда туганнар
Төркем:28 апрель көнне туганнар
Павел Брюллов

**Павел Александрович Брюллов** (1840 елның 17 (29) августы, Павловск, Санкт-Петербург губернасы — 1914 елның 16 (29) декабре, шунда ук) — рус рәссамы һәм архитектор, рәссам-пейзажчы. Академик һәм Император сәнгать академиясе советы әгъзасы, Күчмә сәнгать күргәзмәләре берләшмәсе идарәсе әгъзасы, Император Александр III Рус музееның сәнгать бүлеге сакчысы. Император Сәнгать академиясенең архитектура профессоры Александр Павлович Брюлловның улы, танылган рәссам Карл Брюлловның туганы.

## Тормыш юлы
Павел Брюллов — Император сәнгать академиясенең архитектура профессоры Александр Павлович Брюллов һәм баронесса Александра Александровна фон Раль гаиләсендә дүртенче бала.

Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетын кандидат дәрәҗәсе белән тәмамлаган (1863).

1861 елдан 1864 елга кадәр Брюллов Император Сәнгать академиясенең архитектура бүлегендә К. А. Тон, А. И. Штакеншнейдер, А. П. Брюллов, Д. И. Гримма һәм А. И. Резанова сыйныфларында була.

Академиядә укыган вакытта «Рәсем ясауда уңыш өчен» ике кече һәм өч зур көмеш медаль белән бүләкләнә. 1864 елда Брюллов Академиядән архитектура буенча 3 нче дәрәҗә класслы рәссам исеме бирелү белән чыгарыла.

Академияне тәмамланганнан соң чит илгә китә; Италиядә, Франциядә, Англиядә яши. Парижда Милли сәнгать мәктәбендә француз рәссамы Леон Бонн сыйныфында була.

1870 елда академик күргәзмәдә куелган «Эштән соң» картинасы өчен Император Сәнгать академиясенең зур медале белән бүләкләнә.

1872 елдан алып 1914 елга кадәр — Күчмә сәнгать күргәзмәләре берләшмәсе экспоненты; 1874 елдан — Берләшмә әгъзасы, соңыннан Берләшмә Идарәсе казначее һәм әгъзасы итеп сайлана.

1883 елда Император Сәнгать академиясенең хакыйкый әгъзасы исемен ала, 1904 елдан — Академия Советы әгъзасы. 1897 елдан 1912 елга кадәр император Александр III Рус музееның сәнгать бүлеге сакчысы.

Беренче никахта — язучы Софья Константиновна Кавелинага, икенчесендә Маргарита Григорьевна Лихонинага (1861—29.03.1884) өйләнгән була.

## Галерея

Файл:Pavel Brullov 001.jpg|«Елга белән пейзаж» (1900)
Файл:Pavel Brullov 002.jpg|«Яз» (1875) *киндер, май*
Файл:Pavel Brullov 003.jpg|«Веранда. Алжир» (1882) *такта, май*
Файл:Pavel Brullov 004.jpg|«Диңгезгә юл. Алжир» (1883) *киндер, май*
Файл:Pavel Brullov 005.jpg|«Купальня» (1902) *картон, май*
Файл:Pavel Brullov 006.jpg|«Урман» (1914 кадәр) *картон, май*


## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1914 елда вафатлар
Төркем:29 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1840 елда туганнар
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Император сәнгать академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Нәзирә Шәрәфетдинова

**Нәзирә Шәрәфетдинова** ( — 2 июнь 1949 ел) — галим, югары мәктәп укытучысы. Медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2000). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2014), атказанган табибы (2002) һәм сәламәтлек саклау отличнигы (2006), Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2004).
РФ югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2025).

## Биографиясе
Нәзирә Хәмзә кызы Шәрәфетдинова — 1949 елның 2 июнендә Башкортстан Республикасының Октябрьский шәһәрендә туган.

1977 елда Башкорт дәүләт медицина институтын тәмамлый, 1982 елда — аспирантурада укый. 1983 елдан Башкорт дәүләт медицина институтында Сәламәтлек саклау һәм социаль гигиенаны оештыру кафедрасы ассистенты, 1993 елдан — өлкән укытучы, 1995 елдан — доцент. 1998 елның гыйнварыннан медицина фәннәре докторы. 2000 елдан «сәламәтлек саклау оештыру һәм җәмгыять саулыгы» кафедрасы мөдире вазифасына сайлана. 2007 елдан — җәмгыять саулыгы һәм сәламәтлек саклау оештыру сестринские менеджмент курс эшләре белән кафедрасы мөдире һәм бер үк  вакытта 2000—2003 елларда Башкорт дәүләт медицина университетының дипломнан соң белем бирү институтында директор урынбасары вазифасын башкара.

## Фәнни эшчәнлеге һәм хезмәтләре
Галимнең фәнни тикшеренүләренең төп юнәлешләре Башкортстан Республикасында халык саулыгы хәләтен өйрәнүгә, дәвалау-искәртү учреждениеләре эшенең  нәтиҗәлелеген күтәрүгә багышланган. Нәзирә Хәмзә кызы җитәкчелегендә 1 докторлык һәм 28 кандидат диссертациясе якланган. Җөмһүрият, Россия күләмендә уздырылган симпозиумнарда һәм конференцияләрдә актив катнаша.

600-гә якын фәнни хезмәт авторы.

** Медико-демографические показатели здоровья сельского населения в Республике Башкортостан. Өфө, 2010 (автордаш);
** Болезни системы кровообращения как причина формирования сверхсмертности городского населения. Өфө, 2013 (автордаш);
** Репродуктивное здоровье городских женщин: рождаемость, аборты, гинекологическая заболеваемость на примере г. Уфы. Өфө, 2013 (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* РФ югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2025)
* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2014);
* Башкортстан Республикасының атказанган табибы (2002);
* Башкортстан Республикасының сәламәтлек саклау отличнигы (2006);
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2004);
* «Россия галимнәре» интернет-энциклопедиясе катнашучысы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шәрәфетдинова Нәзирә Хәмзә ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Энциклопедия/ Известные ученые/ Шарафетдинова Назира Хәмзиновна 

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Октябрьскида туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:2 июнь көнне туганнар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Лесотода ислам

**[[Лесото]]да ислам**, Лесото корольлегендә ислам (, ) ― азчылык дине. Ил халкының (2, 1 млн кеше, 2018 елга бәяләү) ~0,2 % ы ― мөселманнар. 2000 елда Лесотоның мөселман халкы бөтен ил буенча 1 мең кеше, 2013 елда 3000 нән артык кеше тәшкил иткән. 

## Тарих
Лесото Конституциясе *дин тоту иреген* яклый, хөкүмәт тарафыннан әлеге хокук киң һәм тулаем саклана.

Бәяләүләр буенча, Лесото халкының 95 % ы ― христианнар  (католиклар ― 49,1 %, протестантлар ― 18,2 %,  ― 15,4 %, англикан чиркәве тарафдарлары ― 5,3 %, башка христианнар ― 1,8 %). Христиан булмаган (Ислам, җирле традицион, яһүд, Һинд һ. б.) диннәр тарафдарлары ил халкының 1,5 % ын, бернинди дин тотмаучылар 3,5 % ын тәшкил итә .

## Мөселманнар
Лесото мөселманнарының зур күпчелеге ― сөнниләр. Шигыйлар 1000, Әхмәдиячеләр 350 кеше исәпләнә .

Мөселманнар арасында Көньяк Азиядән (Һиндстан, Пакистан, Бангладеш һәм Шри-Ланка) чыгучылар күп. Көньяк Азия мөселманнары Лесотода бизнес һәм сәүдә белән шөгыльләнү максатында урнашып калган . 1900-елларда берничә гаилә  шәһәреннән (Көньяк Африка Республикасының  провинциясе) бирегә күчеп килгән. 

1966 елда ил Бөекбританиядән бәйсезлек алган. 

## Мәчетләр
Лесотода мәчетләр һәм гыйбадәт заллары (Jamaat Khana) ил башкаласы  шәһәрендә, Бутха-Бутхе провинциясендә һәм башка урыннарда (Jamaat Khana at Jackpot Market, Bus Stop Jamaat Khana, Pioneer Mall Jamaat Khana, Sekamaneng Islamic Centre Jamaat Khana, Osaman Masjid, Ha-Hoohlo Jamaat Khana) урнашкан.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Африкада ислам
Төркем:Лесотода ислам
Георгий Багатурия

**Георгий Александрович Багатурия** (1929 елның 22 марты, Мәскәү, ССРБ — 2020 елның 7 феврале) — совет һәм Россия философы, социаль философия буенча белгеч, дөньяда марксизм өлкәсендә әйдәп баручы белгечләрнең берсе. Философия фәннәре докторы, профессор. РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе.

## Тормыш юлы
Георгий Багатурия 1929 елның 22 мартында Мәскәүдә туган. 1952 елда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының фәлсәфә факультетын тәмамлый, мантыйк кафедрасы буенча специальләшә.

1952—1992 елларда — КПСС ҮК каршындагы марксизм һәм ленинизм институтының Маркс-Энгельс секторының фәнни хезмәткәре. Маркс һәм Энгельс иншаларының 50 томлы рус телле басмасын әзерләү буенча әйдәп баручы белгечләрнең берсе.

1972 елда «Марксизм тарихында "алман идеологиясенең" урыны» дигән темага фәлсәфә фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1981 елдан — Оригинал телендә Маркс һәм Энгельс иншаларының академик тулы җыелышын әзерләү төркеме җитәкчесе, әлеге басманың халыкара редакция комиссиясе әгъзасы.

1988 елда «Маркс һәм Энгельс эшләрендә тарихны матди яктан аңлау барлыкка килү һәм үстерүнең төп этаплары» темасына фәлсәфә фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1992 елдан — Россия яңа тарих документларын саклау һәм өйрәнү үзәгенең фәнни хезмәткәре.

М. В. Ломоносов исемендәге МДУның политология факультетының социаль-сәяси укытулар тарихы кафедрасы профессоры. «Сәяси өйрәнүләр тарихы: XIX гасыр—XX гасыр башы чит ил социаль-сәяси өйрәнүләре» дигән лекцияләрнең гомуми курсын, «Маркс һәм Энгельсның социаль-сәяси концепциясенә тәнкыйди анализ», «Диалектика методология буларак» махсус курсы укыган.

Маркс белеме, тарих һәм марксизм теориясе мәсьәләләре буенча 100 дән артык публикация, шул исәптән 3 укыту-методик кулланма авторы. Фәнни-педагогик эш стажы 50 елга якын. Биш фән кандидаты әзерләгән.

2020 елның 7 февралендә вафат була.

## Бүләкләр

* РСФСРның Атказанган фән эшлеклесе (мактаулы исем 1989 елда РСФСР Югары Советы Президиумы указы белән фәнни һәм педагогик эшчәнлектәге казанышлары өчен бирелә);
* М. В. Ломоносов исемендәге МДУ ректоры рәхмәте (2014 елның 24 февралендәге 108 номерлы приказ белән Мәскәү университеты файдасына күпьеллык нәтиҗәле фәнни-педагогик эшчәнлеге өчен һәм юбилее уңаеннан).

## Фәнни хезмәтләр

* Багатурия Г. А. Социально-политическая концепция Маркса и Энгельса. — М.: Издательство Московского университета, 2011. — 176 с.
* 
* Багатурия Г. А. Контуры грядущего. Избранные произведения / Под ред. А. Ю. Шутова, А. А. Ширинянца; Сост. А. А. Ширинянц; Подг. текстов Е. В. Бобровских при участии О. Д. Тальской и А. И. Волошина. М.: Издательство Московского университета, 2014. — 400 с. — (Библиотека факультета политологии МГУ). ISBN 978-5-19-010912-2

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 

Төркем:Русия фәлсәфәчеләре
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:7 февраль көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:22 март көнне туганнар
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Цистицеркоз

**Цистицеркоз** Cysticercus cellulosae үтеп керү белән бәйле, ул  дуңгызларның тасмалы гельминт Taenia  solium'ның личинка формасы. Дуңгыз - паразитның арадаш хуҗасы, кеше соңгы  хуҗасы, йоктыру АЭЮ ит, яшелчә һәм су белән T. solium цисталары эләгү белән  була.

1.    Чирнең системалы формасында үпкә, мускуллар  һәм баш ми еш зарарлана.

2.     Тикшерүләр. Күкрәк читлеге һәм мускуллар  рентгены (рәс. 24.35) кальцификацияләнгән цисталарны ачыклый.

## Офтальмологик күренешләре.
Башта патологик  барышка пыяласыман җисем һәм челтәркатлау җәлеп ителә.

Паразитар Cysticercus cellulosae инвазиясе  **цистицеркоз** дип атала (тасма Taenia solium суалчанының личинка  формасы, дуңгыз тасма суалчаны) (24 нче бүлекне *кара*).

**1.    ** Субконъюнктиваль цисталар Азия авыруларында еш очрый.

**2.    ** Алгы камерада ирекле йөзүче цистаны табып була (рәс. 14.30а).

**3.    ** Челтәркатлау  кубарылуы белән субретиналь циста (рәс. 14.30б). Личинка субретиналь аралыкка эләгә һәм  пыяласыман җисемгә чыга ала, анда ул эшләп чыгарган токсиннар чагылган  ялкынсыну җавапка китерә, бу сукырлыкка китерә ала.

**4.    **  Дәвалау личинканы хирургия ысулы белән кисеп алудан тора.  Субретиналь цисталарны транссклераль, ә интравитреальны  — трансвитреаль ысулы белән кисеп алып  була. Күз цистицеркозда албендазол белән медикаментоз дәвалау күрсәтелми,  чөнки үлгән паразит чагылган ялкынсынуга китерә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Бер яклы таралган аскискен нейроретинит

**Бер яклы таралган аскискен нейроретинит** хәрәкәтчән  субретиналь нематода белән сыйфатлана, бу калган яктан сәламәт авыруда бер  яклы күрү югалтуга китерә. Baylisascaris procyonis (янутның йомры суалчаны) һәм Ancylostoma canium (этнең кармаксыман суалчаны) тудыргычлар буларак  билгеләнде, ләкин, бәлки, башка суалчаннар да шундый ук клиник күренешкә  китерә ала.

1.    Әкренләп,  гадәттә үзәктәге яки периферия күрүнең шактый кимүе белән сыйфатлана.

2.      Билгеләре

•      Папиллит, ретиналь васкулит һәм тышкы челтәркатлауның  кабатланучы соргылт-ак чыганакларның кабатланучы тимгелләре (рәс. 14.31а).

•      Витреит.

•      Күрү нервы атрофиясе, челтәркатлау тамырлары тараю һәм  ЧТЭ таралган дегенерациясе (рәс. 14.31б).

•      Субретиналь җөйләнү (рәс. 14.31в).

3.     ЭРГ уртача үзгәргән.

4.     Дәвалау. Турыдан субретиналь нематоданың лазерлы коагуляциясен  башкаралар: башта аның хәрәкәтен чикләүче коагулянтларның әйләнмә рәтен  салалар, аннары эчендәге бөтен өлкәне киеренке коагуляциялиләр. Шулай ук  албендазолны системалы билгеләү мөмкин.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Хориоидеяның пневмоцистозы

Pneumocystis carinii — БИДС-та өзлегүләр һәм үлемнең төп сәбәбе саналган  оппортунистик паразит. Хориоидея зарарлануы үпкәдән тыш инфекция  диссеминациясенең мөһим билгесе була ала. Хориоидит белән күпчелек авырулар  превмоцисталы пневмонияне кисәтү өчен пентамидин ингаляциясе ала. Препаратны  системалы кабул итүдән аермалы буларак ингаляцияләр үпкәләрне генә саклый, бу  микроорганизмнарга таралырга мөмкинлеген бирә.

1.   Билгеләре 
•    Яссы  саргылт йомры чыганаклар, арткы котыпта тарала, еш ике яклы һәм витреит белән  бергә була (рәс. 14.32а).

•      Чыганаклар кушылып киң колачлы «географик» зарарлану  өлкәләрен ясый ала (рәс. 14.32б). 

•      Фовеа җәлеп ителсә дә күрү бераз гына кими.

2. Дәвалау. Триетоприм/сульфаметоксазол  вена эченә яки пентамидин парентераль.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
КИВ-микроангиопатия

**Ретиналь микроангиопатия** — БИДС белән авыруларда  ретинопатиянең иң еш формасы, 70% диярлек авыруларда очрый һәм CD4+  күзәнәкләр саны кимү белән бәйле. Була алган сәбәпләре: иммун комплекслар  утырмалары, челтәркатлау тамырлары эндотелиеның КИВ-инфекциясе, гемореология  какшаулары һәм челтәркатлау гемодинамикасы үзгәрүләре.

**1.   ** Билгеләре. Мамыксыман чыганаклар, кан савулар һәм капиллярлар  үзгәрешләр белән бергә бара ала (рәс. 14.33а).

**2.    **  Дифференциаль диагностика. Әлеге үзгәрүләрне башлангыч CMV-ретинит дип ялгыш уйлау  мөмкин, ләкин аннан аермалы буларак микроангиопатия гадәттә симптомсыз бара,  ә чыганаклар үзләре берничә атнадан соң юкка чыга.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
КИВ-ретинит

1.     Билгеләре

•      Алгы увеит һәм витреит.

•      Урта яки кырыйдагы перифериядә урнашкан зур булмаган  тигессез соргылт-ак яки саргылт чыганаклар (рәс. 14.33б). Чыганаклар әкренләп  зурая яки үзгәрешсез кала ала.

2.     Дәвалауны антиретровируслы препаратлар белән үткәрәләр, ләкин  ацикловир яки ганцикловир белән түгел. Фараз уңай.
## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Челтәркатлауның кискен некрозы

**Челтәркатлауның кискен некрозы** (ЧКН) — төрле яшьтә,  гадәттә беренче карашка сәламәт авыруда очрый алган сирәк авыр некрозлаучы  ретинит. Ир-атлар 2 тапкыр ешрак чирли. ЧКН — ике фазалы чир, яшь авыруларда  күбесенчә  herpes simplex вирусы, ә өлкән яшьтәгеләрдә  herpes zoster вирусы китереп  чыгара. Кайбер авырулар анамнезда HSV чыгарган күп еллар элек кичергән  энцефалитка күрсәтә, әмма кайвакыт энцефалит һәм ЧКН бер үк вакытта үсеш  алырга мөмкин.

1.    Төрле  авырлыкта гадәттә бер яклы зарарлану белән билгеләнә. Кайбер авыруларда чагылган күрү начарлану берничә көн  эчендә үсеш ала һәм авыртулар белән бара, шул ук вакытта башкаларда чир  сиздермичә чагылмаган күрү какшаулары белән, мәсәлән йөзеп йөрүче  томанланулар белән бара.

2.      Билгеләре

•      Алгы гранулематоз увеит һәм витреит барлык очракларда  очрый.

•      Периферия периартерииты белән әкренләп кушылган  челтәркатлауның күпсанлы тирән саргылт-ак инфильтратлары (рәс. 14.38а, б).

•      Челтәркатлауның бөтен калынлыгының көчәюче некрозы  (рәс. 14.38в).

•      Арткы котып гадәттә җәлеп ителми, шуңа тирә-яктагы  челтәркатлау некрозына карамастан күрү чагыштырмача югары озак кала ала (рәс.  14.38г).

Кискен үзгәрешләр  6-12 атна дәвамында гиперпигментланган кырыйлар белән үтә күренмәле некрозлы  челтәркатлауны калдырып юк була.

NB Дөрес дәвалау булмаганда икенче күз 30%  очракта гадәттә 2 ай дәвамында зарарлана, ләкин бу вакыт күбрәк тә була ала.

1.     Дәвалауны ацикловир белән башта вена эченә (10 мг/кг һәр 8 сәг.)  10-14 көн дәвамында, аннары эчкә 800 мг 5 тапкыр көнгә 6-12 атна дәвамында  үткәрәләр. Бу кискен некрозлы үзгәрешләр бетүен тизләтергә һәм икенче күз  җәлеп ителүе куркынычлыгын киметә, ләкин челтәркатлау кубарылуын кисәтми.  Кайбер авыруларда чир кабатлана, бу дәвамлы терапия сорый.  Кортикостероидларны системалы кабул итү авыр очракларда, аеруча күрү нервы  зарарланганда күрсәтелә; препаратны вирусларга каршы терапия башлаганнан бер  тәүлектән соң кабул итәргә мөмкин.

NB Ретинит таралышын булдырмауга юнәлгән  профилактикалы лазерлы коагуляциядән баш тарттылар диярлек.

2.    Фараз чагыштырмача уңайсыз. 60% авыруда азактагы күрү  үткенлеге челтәркатлау кубарылу, ишемияле оптик нейропатия һәм окклюзив  перифлебит өчен  6/60 артмый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Офтальмология
Төркем:Күз авырулары
Törekmänstanda Hind dine

Borynğy çorda Törekmänstan territorijäseneñ Hindstan sub-qyjtğasynda Harappa Tsivilzatsijäse belän bäjläneşe bulğany bilgele. Mohendƶо-Daro häm Harappa şähärlären açqan İngliz arheology Jon Marşall fikerençä Harappanıñ şul zaman räsemnärendä  Şiva (jäki Rudra) İlahy surätlängän bulğan.
Soñraq waqytta Hind dine Jefäk July aşa häzerge zaman Äfğanstan häm Üzäk Azijä cirenä ütep kergän. 
Tarihtan bilgele bulğança Merv şähäre Axämenid Däwläteneñ Margiana satrapijäseneñ (regionynyñ) üzäge bulğan. Axämenid Däwläteneñ ber dine bulyp Vedik Hind dine torğan. 
Häzerge zamanda Törekmänstanda Gaudia-Vajşnavizmny Halyqara Krişna Añy Cämğyjäte tarafdarlary däğwa itä. 
Törekmänstanda Hind dine tarafdarlary sany 1000-nän kimräk dip kursätelä.
## İskärmälär

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Төрекмәнстанда дин
Мөкамил Баянов

**Мөкамил Баянов** (14 декабрь 1929 ел) — галим-зоолог. 1961 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы, шул исәптән 1967-1971 елларда биология факультеты деканы, 1985-2000 елларда зоология кафедрасы мөдире. Биология фәннәре докторы (1984), профессор (1985). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2000).

## Биографиясе
Мөкамил Гаязетдин улы Баянов 1929 елның 14 декабрендә Башкорт АССРның Бәләбәй кантоныРәҗәп авылында туган.

1952 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтының ветеринария факультетын тәмамлый; 1952-1955 елларда Мәскәү ветеринария академиясендә аспирантурада укый.

1956 елда кандидатлык диссертациясе яклый. Башкорт дәүләт университетының зоология кафедрасында «Көньяк Урал су экосистемаларында гельминтлар» темасына докторлык диссертациясен башкара, 1983 елда Мәскәүдә К.И.Скрябин исемендәге Бөтенсоюз гельминтолог институты советында яклый.

1956 елдан Иркутск ветеринария фәнни-тикшеренү станциясендә, 1958 елдан — Иркутск авыл хуҗалыгы институтында эшли. 1961 елдан бирле БДУ‑да укыта: 1967-1971 елларда биология факультеты деканы, 1985-2000 елларда зоология кафедрасы мөдире.

Башкортстан Фәннәр академиясенең биология бүлеге һәм БДАУ диссертацион советы әгъзасы.

## Фәнни эшчәнлеге
Баянов Мөкамил Гаязетдин улының басылып чыккан  гыйльми хезмәтләре саны 180-нән артык, шул исәптән 4 монография автордашы. Гыйльми хезмәтләренең төп юнәлешләре:

Көньяк Урал гидробионтлары – су-саз кошлары, амфибияләр, балыклар һәм умырткасыз хайваннарның гельминтлары; төрле типтагы су ятмалары белән су агымнарында яшәгән бентик организмнар фаунасы; Башкортстан Республикасының орнитофаунасы; Башкортстан Республикасында хайваннарның сирәк төрләре.

«Башкорт АССР‑ның Кызыл китабы» («Красная книга Башкирской АССР»; 1987), «Башкортстан Республикасының Кызыл китабы» («Красная книга республики Башкортостан»; 2004) һәм «Башкортстанның хайваннар дөньясы» («Животный мир Башкортостана»; 1995) китаплары авторларының берсе.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* «Эшендәге яхшы уңышлары өчен» билгесе (1978),
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри  белем бирү хезмәткәре
* Урман рыцаре (2005).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://башгу.рф/ba/node/1396(недоступная+ссылка)
* http://баш.башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/content/article/8-statya/2081-bayanov-m-kamil-ayazetdin-uly 
* https://yeshlek.rbsmi.ru/articles/jubiljarzar/14-dekabr-/ 

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:14 декабрь көнне туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Чакмагыш районында туганнар
Төркем:Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:БДУ укытучылары
Любовь Ванчухина

**Любовь Ванчурина** (1 сентябрь 1952 ел) — галим-икътисадчы, югары мәктәп укытучысы. Икътисад фәннәре докторы (2000), профессор (2013), Россия икътисад фәннәре һәм эшкуарлык эшчәнлеге Академиясенең мөхбир әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган икътисадчысы (2008), Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (1998).

## Биографиясе
Любовь Ильинична Ванчухина 1952 елның 1 сентябрендә Уфа   шәһәрендә туган.

Уфа нефть институтында укый һәм аның икътисад факультетын 1974 елда тәмамлый. Шул ук елда институтта хезмәт юлын башлый. 1978 елдан  бүлек начальнигы булып, 1980 елдан  — баш бухгалтер, бер үк  вакытта 1998 елдан Уфа дәүләт нефть техник университетының бухгалтер исәбе һәм аудит кафедрасы мөдире булып хезмәт итә.

Ванчухина Любовь Ильиничнаның фәнни тикшеренүләре югары мәктәп икътисадына, катлаулы икътисад системалары белән идарә итүдә финанс чараларының роленә багышланган.

230 дан артык  фәнни хезмәт авторы.

## Фәнни хезмәтләре

** Россия на пути к рынку: экономика, государство, безопасность и качество. М., 2001 (автордаш);
** Основы внешнеэкономической деятельности. СПб., 2011 (автордаш);
** Формирование и реализация механизмов инновационного развития на нефтедобывающих предприятиях. Уфа, 2013 (автордаш).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ванчухина Любовь Ильинична // Башкорт энциклопедиясе—  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкортстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Россия галимнәре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:1 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Ринат Гыйззәтуллин (1949)

**Гыйззәтуллин Ринат Сәхи улы** (19 март 1949 ел) — галим-зоотехник., югары мәктәп укытучысы. Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (2005). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2010).

## Биографиясе
Ринат Сәхи улы Гыйззәтуллин 1949 елның 19 мартында БАССРның Стәрлебаш районы Стәрлебаш авылында туган.

1976 елда Башкортстан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый һәм шунда ук өлкән гыйльми хезмәткәр булып эшли башлый.

1985 елдан  Башкортстан терлекчелек һәм азык җитештерү фәнни-тикшеренү һәм проектлау-технологик институтында өлкән гыйльми хезмәткәр булып эшли.

1990 елдан шул ук институтта — бүлек мөдире.

1995 елдан Башкорт дәүләт аграр университетында эшли (бу елларда ул икенче урыннарда да эшләп ала): 2000 елга кадәр терлекчелек продуктлары җитештерү технологияләр кафедра мөдире, 2007 елдан — бүлек мөдире, 2009 елдан — укыта.

2001 елдан белән «Башптицепром» ДУАХП‑ның бүлек мөдире.

2004 елдан — «Идел-Урал агросәнәгать компаниясе» ЯСЙ‑ның баш технологы.

2005—2006 елларда Россия аграр университетында — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү авыл хуҗалыгы академиясендә укыта.

## Фәнни эшчәнлеге
Ринат Сәхи улы Гыйззәтуллинның фәнни хезмәтләре асрау технологияләре, ашату рационнары, токым сыйфатын авыл хуҗалыгы малларының продуктлылыгына йогынтысын һәм малчылыкта экология җәһәтеннән таза продукция алу мөмкинлеген өйрәнүгә багышланган.

100‑дән артык фәнни хезмәт авторы.

## Гыйльми хезмәтләре

** Повышение полноценности рациона молодняка крупного рогатого скота. Уфа, 1999.
** Интенсификация производства экологически безопасной говядины. М., 2005.
** Ресурсосберегающая технология разведения мясного скота и производства говядины. Уфа, 2013 (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2010).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Башкорт энциклопедиясе — Гыйззәтуллин Ринат Сәхи улы   2020 елның 5 август көнендә архивланган.

Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:19 март көнне туганнар
Гүзәл Булгакова

**Гүзәл Булгакова**  (7 август 1952 ел) — физик. Физика-математика фәннәре докторы (2000), профессор (2005). Россия Федерациясенең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2012).

## Биографиясе
Гүзәл Тәлгать кызы Булгакова 1952 елның 7 августында Уфа шәһәрендә туган.

1974 елда Башкорт дәүләт университетын  тәмамлый һәм шунда ук эшли башлый (1982 елдан  өлкән гыйльми хезмәткәр). 1985 елдан бирле — Уфа дәүләт нефть техник университетында, 2001 елның — Уфа дәүләт авиация техник университетында эшли.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге нефть һәм газ табу процессларын өйрәнүгә, фильтрлау теориясенең физик һәм гидродинамик нигезләрен үстерүгә, математик модель әзерләүгә бәйле. Г. К. Булгакова флюидларның релаксацион үзенчәлекләре беленгәндә стационар булмаган режимнарны, ике фазалы фильтрлау процессларындагы эффектларны тикшерә; бер төрле булмаган, структураланган мохитләрне фильтрлау модельләрен төзү; нефть һәм газ табуның технологик процессларын күзәтү һәм алар белән идарә итү мәсьәләләрен хәл итә.

2000 елда  «Неравновесные и нелинейные эффекты в процессах двухфазной фильтрации»  темасы буенча докторлык диссертациясен яклый.

120 дән артык фәнни хезмәт авторы, шул исәптән 42 үзәк матбугатта.

**Сайланма публикацияләр (үзәк һәм чит ил матбугатында бастырылган):**

** Неравновесные и нелинейные эффекты в процессах двухфазной фильтрации.// Доклады Академии наук. 1999. Том 366, № 6. С. 768—770. (автордашы: Хасанов М. М.)
** Нестационарные режимы неравновесной двухфазной фильтрации.// Прикладная математика и механика. 2000. Том 64, № 2. С. 293—298. (Автордашы: Калякин Л. А.)
** Нелинейные и неравновесные эффекты в реологических сложных системах.// Москва — Ижевск, Институт компьютерных исследований, 2003, 288 с.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри бирү хезмәткәре (2012).
* Башкортстан Мәгариф министрлыгы (2002) һәм Россия Федерациясенең Мәгариф һәм фән министрлыгы  (2006) Мактаулы грамоталары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Булгакова Гүзәл Тәлгать  кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Уфа дәүләт нефть техник университеты укытучылары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:7 август көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Физиклар
Евгений Екомасов

**Евгений Екомасов** (8 июнь 1958 ел) — галим-физик. 1980 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы. Физика-математика фәннәре докторы (2006), профессор (2010). Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2000), Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2011).

## Биографиясе
Евгений Григорьевич Екомасов 1958 елның 8 июнендә Приморье крае Анучино авылында туган. 1980 елда Башкорт дәүләт университетының физика факультетын тәмамлый һәм шунда ук эшкә калдырыла. Теоретик физика кафедрасы аспирантурасында укый. Кандидатлык диссертациясе 1991 елда Мәскәү дәүләт университетында («Физика магнитных явлений» темасы буенча), докторлык диссертациясе (Физика конденсированного состояния) 2005 елда Чиләбе дәүләт университетында яклый. БДУ-да 1980 елдан 1997 елга кадәр — доцент, 2006 елдан — профессор вазыйфасында. 2003 елдан — белем сыйфатын тикшерү бүлеге начальнигы.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге магнит күренешләре физикасына һәм каты җисем физикасына багышланган.

200 дән артык фәнни хезмәт авторы.

Халыкара һәм бөтенрусия фәнни конференцияләр катнашучысы. Башкортстан Республикасында физика буенча «Укучы-студент-аспирант-галим» өзлексез  әзерләү системасын оештыручыларның берсе, күп еллар физика буенча укучылар арасында җөмһүрият олимпиадалары, Уфа кубогы һәм МАН физика секциясенең жюри рәисе. Физика буенча БДУ-да үткәрелә торган 20-нән артык яшьләр фәнни конференцияләр һәм семинарлар оештыручысы.

## Төп гыйльми хезмәтләре

* Физика конденсированного состояния(автордаш)
* Физика твердого тела. 2001. К.43. Вып.7; Reversal process of a magnetic vortex core under the combined action of a perpendicular field and spin transfer torque (автордаш)
* Applied Physics Letters. 2013. Vol.102. Is.6.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау грамотасы (2008);
* Башкортстан Республикасының Фәннәр академиясенең Мактау грамотасы (2001);
* Башкортстан Республикасы Мәгариф министрлыгының Мактау грамоталары (2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011);
* Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы (2000);
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2011);
* Башкортстан Республикасының «Молодежная газета»сының «Премьера» әдәби конкурсы лауреаты (2009);
* Башкортстан Республикасы Президенты стипендиаты (2002-2003).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Екомасов Евгений Григорьевич // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россиядә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:8 июнь көнне туганнар
Ирина Зимняя

**Ирина Зимняя**  (17 март 1931 ел) — ССРБ педагогы һәм галим-психологы, психология фәннәре докторы (1974), профессор (1976), Россия Мәгариф академиясе (РМА) академигы (1995; 1993 елдан РМА мөхбир әгъзасы). РСФСР-ның атказанган фән эшлеклесе (1989).

## Биографиясе
1931 елның 17 мартында Мәскәүдә хезмәткәрләр гаиләсендә туа.

1954 елда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт чит телләр педагогия институтының Инглиз теле факультетын «рус теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге  буенча тәмамлый.

1954-1973 елларда — психология кафедрасында ассистент, өлкән укытучы, доцент, профессор, 1973-1990 елларда — Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт чит телләр педагогия институтының психология кафедрасы мөдире.

1990-2011 елларда — Мәскәү Корыч һәм эретмәләр институтының Югары белем сыйфаты институтында «мәгарифне  гуманлаштыру» секторы баш гыйльми хезмәткәре мөдире була.

1961 елда — сүзне  кабул итү мәсьәләсе темасы буенча кандидатлык диссертациясе, 1974 елда тыңлау һәм сөйләү психологиясе буенчаа докторлык диссертациясе яклый.

1993 елның 17 мартында А. И. Зимняя мөхбир әгъзасы итеп сайлана, ә 1995 елның 6 апреленнән — Россия мәгариф академиясенең академигы — Психология һәм яшь физиологиясе бүлекчәсендә тора. Фәнни кызыксынулары өлкәсе: психолингвистика, педагогик психология, чит ил телләрен өйрәтү психологиясе.

И. А. Зимняя гыйльми җитәкчелегендә 1997-2005 елларда Россиядә белем бирү системасында гомуми стратегия эшләнә. Ирина Алексеевнаның фәнни эшчәнлегендә сүз тудыру һәм сөйләмне кабул итүнең үзенчәлекле функциональ-психологик схемасы аеруча мөһим, аның сөйләм психологиясенә һәм психолингвистика сөйләмне «мәгънәви кабул итү» терминын кертүе хәзерге вакытта бу фәннәр теориясенең мөһим элементларының берсе булып тора.

## Мактаулы  исемнәре, бүләкләре

* Хөрмәт  Ордены (2007)
* «Хезмәт батырлыгы өчен» медале (1981)
* К. Д. Ушинский медале (1991)
* РСФСР-ның атказанган фән эшлеклесе (1989)
* Россия Федерациясенең  мактаулы югары һөнәри белем бирү  хезмәткәре (1994)

## Искәрмәләр

Төркем:17 март көнне туганнар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Психология фәннәре докторлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Рөстәм Исмаков

**Рөстәм Исмаков** (4 март 1958 ел) — тау инженеры. Техник фәннәр докторы (2007).

## Биографиаясе
Исмаков Рөстәм Әдип улы 1958 елның 4 мартында Уфада туган. 1980 елда Уфа нефть институтын «Нефть  һәм  газ скважиналарын бораулау» белгечлеге буенча тәмамлаганнан соң Уфада эшли. 1985 елда «Разработка композиционно-полимерной смазки и технологии её применения для улучшения показателей работы шарошечных долот»  темасына кандидатлык диссертациясе уңышлы яклый.

1986 елдан алып гыйльми-тикшеренү секторының начальник урынбасары, 1987 елда — начальник,, 1988-2007 елларда өлкән гыйльми хезмәткәр вазифасын башкара. 2006 елда  "Совершенствование геомеханического и триботехнического обеспечения работы системы «скважина — скважинная жидкость — инструмент» темасына докторлык диссертациясе яклый.

2009 елда — нефть һәм газ скважиналарын бораулау кафедрасы мөдире, 2014 елдан  фәнни һәм инновацион эшләр буенча проректор. Фәнни эшчәнлеге «скважина-скважинадагы сыекча-инструмент» системасының триботехник һәм геомеханик аспектларын, эшләү тотырыклыгын өйрәнүгә багышланган. Тикшеренүләренең нәтиҗәләре  Одопту-диңгезе яткылыгында (Сахалин утравы) вертикальдән үтә еракка чигенгән скважиналарны бораулауда файдаланылган.

130 дан артык фәнни хезмәт, шул исәптән вузлар өчен укыту‑методик кулланмалар, 12 уйлап табу авторы.. Өч фән кандидатын әзерләгән.

Диссертация советы әгъзасы, Россия Табигый фәннәр академиясенең (Идел-Чулман бүлеге) әгъза-корреспонденты.
## Мактаулы исемнәре
* Россия Федерациясенең мактаулы  нефтьчесе (1998)
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2015).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Исмаков Рөстәм Әдип улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Исмаков Рустэм Адипович 

Төркем:Башкортлар
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:4 март көнне туганнар
Майя Ишморатова

**Майя Ишморатова** (27 май 1966 ел) — галим-ботаник. 2007 елдан Башкорт дәүләт университеты укытучысы, физиология һәм гомуми биология кафедрасы мөдире. Россия Табигать фәннәре Академиясенең мөхбир әгъзасы, биология фәннәре докторы (2004), профессор (2011). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре, Башкортстан Республикасының мәгариф отличнигы.

## Биографиясе
Майя Мөнир кызы Ишморатова 1966 елның 27 маенда Уфа шәһәрендә туган.

1983-1989 елларда Башкорт дәүләт университетының биология факультетында белем ала.

Хезмәт эшчәнлеген 1989 елда Ботаника бакча-институтында башлый һәм дистә елга якын шунда эшли (өзеклек белән), шул исәптән 1998 елдан өлкән гыйльми хезмәткәр, 2004 елдан — төп гыйльми хезмәткәр, 2005 елдан — лаборатория мөдире.

1998-2004 елларда Башкорт дәүләт университетының Сибай институтында, 2007 елдан бирле Башкорт дәүләт университетында укыта, физиология һәм гомуми биология кафедрасы мөдире.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнеге популяцияләр биологиясе, геоботаника, интродукция, күзәнәкләр һәм тукымалар культурасы белән бәйле.

180-нән артык фәнни хезмәт авторы.

## Гыйльми хезмәтләре

* Родиола иремельскаяна Южном Урале. М., 2006;
** Семена травянистых растений: особенности латентного периода, использование в интродукции и размножении in vitro. Уфа, 2009 (автордаш);
** Орхидеи Башкирского заповедника и сопредельных территорий. Уфа, 2010 (автордаш);
** «Математическое моделирование динамики численности биологической популяции при изменяющихся внешних условиях на примере бурзянской бортевой пчелы (Apis mellifera L., 1758)», Матем. биология и биоинформ., 12:1 (2017) (автордаш).

Ишморатова М. М. түбәндәге гыйльми җәмгыятьләр әгъзасы:

* Бөтенрусия Анатомнар, гистологлар һәм эмбриологлар гыйльми җәмгыятенең Башкортстан бүлекчәсе;
* Халыкара морфологлар ассоциациясенең Башкортстан бүлекчәсе һәм Халыкара физиологлар ассоциациясенең Башкортстан бүлекчәсе

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре;
* Башкортстан Республикасы Мәгариф отличнигы;
* Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгының Мактау  грамотасы;
* Россия Табигать фәннәре Академиясенең мөхбир әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ишморатова Майя Мөнир кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Ишморатова Майя Мөнир кызы
* Ишморатова Майя Мөнир кызы   2019 елның 21 ноябрь көнөндә архивланган.
* Сотрудники кафедры физиологии и общей биологии 

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Тәнзилә Килдебәкова

**Тәнзилә Килдебәкова**   (15 март 1939 ел — 2 март 2015 ел), тел белгече, югары мәктәп укытучысы. Филология фәннәре докторы (1987), профессор (1990). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1999), Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2003).

## Биографиясе
Тәнзилә Әсхәт кызы Килдебәкова 1939 елның 15 мартында Уфа шәһәрендә туган.

1961 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый һәм шунда ук эшли башлый.

1965—1967 елларда Стәрлетамак педагогия институтында эшли.

1977—1978 елларда Монголиядә Улан-Батор университетында укыта.

1990—1995 елларда Башкорт дәүләт университетының гомуми һәм чагыштырма‑тарихи тел гыйлеме кафедра мөдире.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлегенең төп юнәлешләре: функциональ лингвистика, когнитив лингвистика, лексикография, контрастив лингвистика. Ул функциональ грамматика, тел функцияләре һәм номинация типологиясе мәсьәләләрен өйрәнгән; дөнья тел картинасын чагылдырган мохитләрнең функциональ‑семантик теориясе һәм когнитив сүзлектә рус теле, башкорт теле, инглиз теле, француз теле мисаллары нигезендә тел материалын җыю һәм бирү принципларын эшләгән.

«Рус теленең функциональ‑когнитив идеографик сүзлеге» («Функционально-когнитивный идеографический словарь русского языка», 2 бүлектә, 2007), «Рус теленең функциональ‑когнитив сүзлеге (Дөнья тел картинасы)» [«Функционально‑когнитивный словарь русского языка (Языковая картина мира)», 2011-13] проектының авторы һәм төп төзүчесе (Г. В.Гафарова белән бергә).

Утыздан артык ике телле (урысча‑башкортча, урысча‑инглизчә, урысча‑французча) когнитив сүзлекләр авторы.

## Гыйльми хезмәтләре

** Когнитивные аспекты лексической системы языка. Уфа, 1998 (авторд.).
** Теоретические основы и принципы составления функционально-когнитивного словаря. Уфа, 2003 (авторд.).
** Функциональный аспект словообразования русского языка. СПб., 2007 (авторд.).
* 200‑дән артык  фәнни хезмәт, шул исәптән вузлар өчен дәреслекләр һәм уку әсбаплары

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесее (1999).
* Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем  бирү хезмәткәре (2003).

## Шулай ук кара

* Проект:Башкорт ДУ/Исемлек

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Килдебәкова Тәнзилә Әсхәт кызы http://xn--80ab4e.xn----7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/6442-kildeb-kova-t-nzil-skh-t-y-y 

## Сылтамалар

* БДУ-ның Мактаулы профессорлары һәм докторлары http://www.bashedu.ru/ba/bdu-nyn-pochetly-professorzary-kham-doktorzary 

Төркем:Фән докторлары
Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2015 елда вафатлар
Төркем:2 март көнне вафатлар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:15 март көнне туганнар
Наилә Кирәева

**Наилә Кирәева**  (10 ноябрь 1948 ел — 25 ноябрь 2012 ел) — микробиолог, биотехнолог. Биология фәннәре докторы (1996), профессор (1998). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2006). Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2004).

## Биографиясе
Наилә Әхнәф кызы Кирәева 1948 елның 10 ноябрендә Уфа шәһәрендә күренекле башкорт язучысы һәм фольклорчы-галиме Кирәй Мәргәннең һәм Уфада билгеле булган балалар табибы Мәгафирә Кирәева гаиләсендә дөньяга килгән. Бабасы — атаклы башкорт чәчәне Нурмөхәмәт Йомран. 1966 елда Наилә Кирәева  урта мәктәпне алтын медальгә тәмамлый һәм Башкорт дәүләт университетының биология факультетына укырга керә.

1971 елда БДУ-ны тәмамлаганнан соң Биология институтында эшли. 1977 елда Н. Ә. Кирәева Казан университетының микробиология кафедрасы аспирантурасында кандидатлык диссертациясе яклый.

1977 елдан алып БДУ да укыта башлый. Бу вакыттан аның тормышы Башкорт дәүләт университеты белән тыгыз бәйләнә һәм гомеренең азагынача ул биохимия һәм биотехнология кафедрасында эшли, биредә ул ассистенттан профессорга кадәр хезмәт юлын үтә һәм университетның алдынгы укытучыларның берсе була.

1996 елда Санкт-Петербург технология университетында докторлык диссертациясе яклый,  темасы: «Микробиологические процессы в нефтезагрязненных почвах».

2012 елның 25 ноябрендә Уфада вафат була.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эшчәнлеге нефть продуктларының, пестицидларның һәм башка пычратучыларның тирә-як мохиттә микробиологик таркалуын өйрәнүгә багышланган. Нефть белән пычранган туфрак һәм су ятмаларын тергезүнең биотехнологик ысулларын эшли. Тирә-як мохитнең нефть белән пычранган  объектларына мониторинг ясар өчен биодиагностик күрсәткечләр һәм биотест-системалар сайлап ала.

500-гә якын фәнни хезмәт һәм 2 уйлап табу авторы.

**Төп гыйльми хезмәтләре:**

Микробиологические процессы в нефтезагрязнённых почвах. Уфа, 1994; Биологическая активность нефтезагрязнённых почв. Уфа, 2001 (авторҙаш); Микробиологическая рекультивация нефтезагрязнённых почв. М., 2001  (автордаш).

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2006);

Россия Федерациясенең мактаулы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2004).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Кирәева Наилә Әхнәф кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2012 елда вафатлар
Төркем:25 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Уфада туганнар
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:10 ноябрь көнне туганнар