open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Самуил Брауде

**Самуил Брауде** (,  — , ) — һөнәри берлек һәм хуҗалык эшлеклесе. 1917-1918 елларда Казан Совет эшче-керәстиян җөмһүриятенең һөнәри берлекләр шурасы рәисе, КСЭКҖ хезмәт халык комиссары; 1918 елдан Казан губернасының Халык хуҗалыгы шурасы рәисе. 1919 елдан Мәскәүдә һөнәри берлек һәм мәхкәмә эшендә.
## Искәрмәләр
Александр Бредихин

**Александр Бредихин** (,  — , ) — химик, химия фәннәре докторы (1993), профессор. 1976 елдан РФА КФҮнең Органик һәм физик химия институтында, 2003-2008 елларда директор урынбасары. Хезмәтләре органик химиягә, электрон төзелеш теориясенә, конформацион анализга карый.
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Борис Гафуров

**Борис Аппау улы Гафуров** ( рус. Борис Аппаувич Гафуров) 1954 елның 9 маенда Чүпрәле районы Иске Ишле авылында колхозчы гаиләсендә туган. Хәзерге вакытта бик танылган эшмәкәрче, Чынлы авылы рәисе.

## '''Биографиясе:'''
Иске Кәкерле урта мәктәбен тәмамлап, Казан дәүләт педагогика институтының  химия-биология факультетында укыган. Иске Кәкерле урта мәктәбендә директор урынбасары вазифасын үти һәм балаларга химия, биология фәннәрен укыта. Аннары Шланга һәм Иске Ишле мәктәпләрендә директор вазыйфасын үти, партия райкомында инструктор, район киночелтәрендә директор вазифасын үти.  1984 елда “Цильна” колхозына партоешма секретаре һәм хуҗалык рәисе урынбасары итеп җибәрелә. 1989 елда аны шушы хуҗалыкның рәисе итеп сайлыйлар.

## '''Борис Аппаувич җитәкче булган оешмалар:'''
ООО "ПРОГРЕСС" 

*Үсемлекчелек белән тиңдәш килгән терлекчелек ( катнаш авыл хуҗалыгы)
* Дәрәҗә: Директор

* Татарстан Республикасы
* Теркәлү вакыты: 29.12.2014

* ОГРН: 1141673033182
* ИНН: 1617005811

ССПК "ПРОГРЕСС" 

* Үсемлекчелек белән тиңдәш килгән терлекчелек ( катнаш авыл хуҗалыгы)
* Дәрәҗә: Председатель

* Татарстан Республикасы
* Теркәлү вакыты: 11.02.2008

* ОГРН: 1081672000300
* ИНН: 1617003780

ООО "ЦИЛЬНА" 

* Катнаш авыл хуҗалыгы
* Дәрәҗә: Директор

* Татарстан Республикасы
* Теркәлү вакыты: 25.02.2004

* ОГРН: 1041639600287
* ИНН: 161700287

## '''Чыганаклар:'''
https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/32356/%D0%93%D0%B0%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2

https://egrulinfo.com/1173212-gafurov-ba/

https://www.rusprofile.ru/person/gafurov-ba-161700373804
Рәхмәтулла мәчете

**Рәхмәтулла мәчете** — Казанның Авиатөзелеш районындагы Годовиков һәм Симонов урамнары чатында урнашкан мәчет.

Төзелеш 2019 елда башланган. Мәчет өчен җир шәһәр башкарма комитеты тарафыннан 2011 елдан мәчете мәхәлләсенә арендага бирелгән. Рәсми рәвештә «Рәхмәтулла» мәчете 2021 елның 19 июлендә ачыла.

Мәчет 150 кеше сыйдырышлы. Мәчет проекты авторларының берсе — Искәндәр Насыйров.

Мәчетнең имам-хатыйбы — Рөстәм Ясәвиев. Ул шулай ук «Өмет» мәчетендә имам булып тора.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казанда җирле халык мәчет төзелешенә каршы чыкты. Азатлык радиосы сайты. 21 май 2019
* Казанда җирле халык «Рәхмәтулла» мәчете төзелешен мәхкәмәгә шикаять иткән Азатлык радиосы. 25 октябрь 2019

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләрТөркем:Казан мәчетләре
Коди Амман Гыйбадәтханәсе

**Коди Амман Гыйбадәтханәсе** Тханджавур-Кумбаконам юлында Тханджавур шәһәрчегенннән 2 км ераклыкта, Сунган Тһидалда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Искәрмәләр

* http://www.thanjavurpalacedevasthanam.com/TP301_temple.html 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Шактизм
Мешари

**Мешари** (алб.  Meshari) — албан телендә беренче басма китапның исеме. Хәзерге вакытта бердәнбер нөсхәдә бар.

## Тарих
Китап якынча 1555 елда Венециядә католик епискобы Гён Бузуку тарафыннан бастырыла. Мешари 1740 елда табыла, бераздан аның турында мәгълүматлар югала. 1910 елда китапның күчермәсе католик епископ Лузи Скирои тарафыннан табыла. 1930 елда китап фотокопиясе ясала һәм 1968 елда китап галимнәр шәрехләре белән бастырыла.

Хәзерге вакытта китапның төп нөсхәсе Ватикан китапханәсендә саклана. Ватиканның нөсхәсе китапның титулы һәм беренче 16 бите юк.

## Тасвирламасы
Китап католик литургиясенә таянып, албан теленән тәрҗемә ителә, шуңа күрә китапның албанча исеме латинча гыйбадәт китабы Missale сүзеннән барлыкка килгән. Китапта шулай ук төп католик бәйрәмнәре Исемлеге, догалар, изге китаптан өзекләр һәм тридент катехизисыннан өзекләр бар. Китап күләме 188 бит тәшкил итә, аларның һәркайсы ике баганага бүленгән.

Китап албанның Төньяк (ГЕГ) диалектында  Ћ - кириллица хәрефен кулланып язылган.

## Басмалар

* Gjon Buzuku, Il Messale Giovanni di Buzuku. Riproduzione, traduzione trascrizione e a cura di Namik Ressuli. Città del Vaticano : Biblioteca Apostolica Vaticana, 1958
* Gjon Buzuku, Meshari I Gjon Buzukut : (1555). Botim kritik punuar nga Eqrem Cabej. Tirane : Universiteti shteteror. Instituti i historise e i gjuhesise, 1968.

## Кызыклы фактлар

* 2005 елда Македония Республикасы почтасы Мешаригә 450 ел тулу истәлегенә почта маркасы чыгарды.

## Искәрмәләр

## Чыганак

* Giuseppe Schirò, «Il Messale», in Dizionario Bompiani delle opere e dei personaggi, vol. V Isc-Mia, p.&nbsp;5526, Corriere della Sera, 2005, ISSN 1825-78870
* Eqrem Çabej, Gjon Buzuku dhe gjuha e tij. Prishtine : Rilindja, 1977
* Martin Camaj, Il Messale di Gjon Buzuku : contributi linguistici allo studio della genesi. Roma : Shejzat, 1960
* Buzuku dhe gjuha e tij. Redaksia Enver Hysa et al. Tirane : Akademia e shkencave e shqiperise. Institut i gjuhesise dhe i letersise, 2005

## Сылтамалар

* Meshari i Gjon Buzukut
* Тексттан өзек 

Төркем:Албания мәдәнияте
Евгений Четвергов

**Евгений Владимир улы Четвергов** (псевдоним — **Нуянь Видяз**; 1934 елның 30 марты, Ардатово районы, Мордва АССР) — совет галиме-агроном, эрзя һәм рус язучысы, «Эрзянь мастор» бәйсез гәзитнең баш мөхәррире.

## Биографиясе
Дубенка урта мәктәбен тәмамлаганнан соң (1952) Максим Горький исемендәге яшь тамашачы театрының Баку шәһәрендә  сәхнә эшчесе булып эшли. 1953 елдан-туган авылында клуб мөдире. 1954-1959 елларда-Пенза авыл хуҗалыгы институтының агрономия факультеты студенты.Алты ел эшләгәннән соң Мордовия Республикасының Ардат һәм Ковылкино районнары совхозларында агроном булып эшли (1965) һәм 28 ел дәвамында (1968-1996 еллар) университет укытучысы булып эшли. Гыйльми дәрәҗәсе — авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, доцент.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
Нуянь Видяз - «Масторава» милли хәрәкәтен оештыручыларның берсе (1989-1990 еллар), эрзянский телен коткару фондын оештыручы (1993), 1994 елдан — «Эрзянь Мастор»иҗтимагый-сәяси газетасының баш мөхәррире.

«Сятко», «Чилисема», эрзян һәм рус телләрендә «Себер утлары» журналларында басыла. Евгений Четвергов каласыннан түбәндәге китаплар чыкты: «Сиреневая Луны», «Велень вайгель» («авыл тавышлары»), «Сырнень чаволят», «Иень тюст» («Елның буяулар»), «Яңамо» («җимереклек»).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Е. В. Четвергов, гербицидлар — икмәк басуында. - 1980 Е. В. Четвергов, Слагаемые сыйфаты ашлык. - 1985  Вә айның йөрешенә урыннар билгеләдек. . Табигать турында хикәяләр. - 1989  Эрзянь Масторонь седейсэ. Аларның исемнәре үлемсез: Килангонь тешкст, нурька ине эрзятнде / Нуянь Видяз. - Саранск, 2007. - 86 с.

Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре кандидатлары
Төркем:Мордовия журналистлары
Ольга Вайсбеккер

**Ольга Вайсбеккер**, Ольга Петр кызы Вайсбеккер (*[[1972 ел]]ның [[3 сентябрь|3 сентябре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Салават (шәһәр)|Салават]]*) – музыкант (*балалайкачы*), Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры солисты. Татарстанның халык артисты (*[[2018 ел|2018]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 3 сентябрендә Башкортстан АССР Салават шәһәрендә Идел буе алманнары гаиләсендә  туган. Салаватта музыка мәктәбен (*балалайка сыйныфы, укытучысы Шамил Хәкимҗан улы Әмиров*), музыка укуханәсен (*укытучысы Ольга Николай кызы Гущина*), Казан дәүләт консерваториясен (*[[1997 ел|1997]], остазы Шәүкәт Сабир улы Әмиров*) тәмамлаган.
1993 елның сентябреннән (*Казан консерваториясенә керү имтиханнарын тапшыргач ук*), Анатолий Шутиковның «Родник» халык уен кораллары оркестрында уйный башлый. Шуннан бирле Татарстан Республикасы халык уен кораллары оркестры солисты (*балалайка-прима*).

Оркестр составында барлык балалайка төрләрен җыйнаган «Лепта» балалайка ансамблен оештыручы.

П. И. Чайковский исемендәге 1нче санлы Казан музыка мәктәбендә hәм 5нче балалар музыка мәктәбендә балалайка сыйныфында балаларга белем бирә.

Кызы Александра Казан консерваториясе каршындагы музыка мәктәбендә скрипка сыйныфында укый.

## Репертуар
Анатолий Шутиковның Халык уен кораллары оркестрында балалайканың гаҗәеп тиңдәш яңгырашын тудырган талантлы музыкант. Репертуарында 100 дән артык төрле юнәлештәге әсәр. Чит ил классик әсәрләрен, рус hәм татар халык көйләрен, татар композиторларының (*[[Салих Сәйдәшев]], [[Әнвәр Бакиров]], [[Александр Ключарев]] h. б.*) балалайка өчен эшкәртелгән әсәрләрен бердәй осталык белән башкара. Оркестр башкаруында «Полет шмеля» (Н. Римский-Корсаков), «Сказка о царе Салтане», «Болеро» (А. Шульман), «Камаринская» (Осиповлар эшкәртүендә), «Зәлидә» (А. Ключарев эшкәртүендә), «Су анасы» балетындагы (Ә. Бакиров) биюләр, Ф. Әхмәтов пьесалары,  Р. Яхин әсәрләре яңгыраганда балалайка-прима партиясен башкара. Бөтенроссия hәм халыкара конкурсларда катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2004 — Татарстанның атказанган артисты 
* 2018 — Татарстанның халык артисты

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *Дина Хакимова*.  Ольга Вайсбеккер и её прима-балалайка. «Казань», 2016, декабрь, с. 50-54.

## Сылтамалар

*  Ольга Вайсбеккер . Татар дәүләт филармониясе сайты
*   Р. Бакиров - Бию көе. Башкаралар Ольга Вайсбеккер hәм Иван Корепанов

## Моны да карагыз

Төркем:Музыкантлар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Педагоглар
Авангард (мәгънәләр)

**Авангард** ( — беренчел хәрби термины ул аңлатыла "алдынгы саклау") - күпмәгънәле белән атама.

## Сәгнать

Авангардчылык

## Топонимлар

### Русияда

Авангард (Иглин районы)

## Хәрби эш

## Спорт
Авангард (хоккей клубы)
Никул Эркай

**Николай Иркаев** (тәхәллүсе ) (22 майда 1906 елның, Курилово, Саранск өязе, Пенза губернасы — 15 июнь 1978 ел, Саранск, Мордва Автономияле Совет Социалистик Җөмһүрияте) — мордва совет шагыйре, прозаик, драматург, тәрҗемәче.

## Биографиясе
Иркаев Лазарь улы Николай Пенза губерниясенең Саранск өязенен Курилова авылында туа (хәзер — Мордовиянең Ромодан районы), эрзя крестьян гаиләсендә.

1927 елда Пенза партия мәктәбен, 1930 елда Бөтенсоюз журналистика Коммунистлар институтын тәмамлый. 1933 елда мордва мәдәнияте фәнни-тикшеренү институтында эшли.

Әдәби эшчәнлекне 20 нче еллар ахырында башлаган. «Мода окстомсь» («җир яңарды») исемле беренче шигъри җыентык 1932 елда Саранскида чыга, аннары очерклар һәм «Корентнэ наксадсть» («тамырлар сгнили») хикәяләр җыентыгы.   

1934 елдан башлап, «Якстере теште» (соңга — «Эрзянь коммуна»), «Совет артисты», «Полярная кочегарка» газетлар һәм "Сурань толт» журнал басмаларында эшләгән . Шул ук елда ул СССР язучылар берлеге әгъзасы була. Беренче СССР язучылар съездында катнашкан.

1936 елда мордва халкы тарихына багышланган «Моро Ратордо» («Ратор турында җыр») поэмасы нәшер ителә. 1930 нчы елларның икенче яртысында шулай ук «башка чокырга чыкма» пьесалары, балалар өчен әкиятләр һәм хикәяләр нәшер ителә.

Сугыштан соңгы елларда Иркаев «Литературная газета», «Литературная Россия», «Дружба народов" кебек үзәк газеталар һәм журналлар белән актив хезмәттәшлек итә»

1945 елда «Кочказъ лирика» («сайланган лирика»), 1952 елда — «Стихт ди поэмат» («шигырьләр һәм поэмалар»), 1959 елда — «Туннан сад» («Язгы бакча»), 1965 елда — «Теплынь» ("...") әсәрләре җыентыгы нәшер ителә.

Китерү Л. Иркаева:» Алешка «(1959),» Березовая су «(1963),» Новая родня "(1966), «хыял Митяевлар (1975),» Шураган " (1980).

1970 елда Иркаев СССР Югары Советы депутаты була.

1981 елда, язучы вафатыннан соң, аның «Күңел чишмәләре»дигән әсәрләренең тагын бер җыентыгы дөнья күрә.

Иркаев эрзә теленә рус һәм чит ил әсәрләрен тәрҗемә итә. Н. В. Гоголь, А. С. Пушкин, М. Горький, Тарас Шевченко, Дж. Г. Байрон, В. Маяковский һәм башка язучылар.

1986 елда Никул Эркай тууына 80 ел тулу уңаеннан Саранскида бер урам аның исемен йөртә.

## Исемнәр һәм бүләкләр
* Мордва АССРның атказанган шагыйре (1960) 
* Мордва АССР Дәүләт премиясе лауреаты (1975) 
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены  
* Хөрмәт Билгесе ордены  
* медальләр 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Репродукция язма. Н. Эркая (рәссам В. Д. Илюхин) сайтында Мордовия республика сынлы сәнгать исемендәге С. Д. Эрьзи.

## Әдәбият
* Всё о Мордовии: Энциклопедический справочник / сост. Н. С. Крутов, Е. М. Голубчик, С. С. Маркова. - Саранск: Мордов. кн. изд-во, 2005. - С. 290. - ISBN 5-7595-1662-0

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Ромоданово районында туганнар
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:Мордовия драматурглары
Төркем:ССРБ драматурглары
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:Мордовия шагыйрьләре
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Саранскида вафатлар
Франг Барди

**Франг Барди** (алб. *Frang Bardhi*, лат. *Franciscus Blancus*, 1606, Каллмет — 1643) - албан католик епискобы,беренче албан *Dictionarium latino-epiroticum* сүздегенең авторы.Римда 1635 елда бастырылган беренче  Албания  дизайнеры (Dictiontinum latino-epidrotic) буларак, Албания әдәбиятының башлангыч авторлары арасында аерылып тора.1635—1644 елларда Яңа Ипешкев булып хезмәт итә.

## Биография
Франг Барди 1606 елда төньяк  Албаниядә, Калмәт авылында, тарихи өлкәдә Задримда, Ятып кала шәһәрендә туа. Ул олуг гаиләдән чыга. Аның гаиләсе Венеция Республикасы гражданнары була . Франг Барди узенең шушы гаиләдә  туы белән горурланган ,чөнки аның гаилә әгьзалары Осман илбасарларына буйсынмаган халык була.

Барди,теологияне  Италиядә өйрәнә.Урбанның әтисе 1636 елның 17 декабрендә, аны Сапы һәм Сәрдә  епархиясенең  епискобы  итеп билгели.

1637 нче елдан Конгрция вереда  узенең эпархиясен  тасвирлады. Хәзерге вакытта ул Осман экспансия вакытларын чагылдырган документ булып тора.

1635 нче елда Франг Барди  Римда , тарихта беренче булган  албан сүзлеге  Dictionarium latino-epiroticum чыгара, ул 5640 статьядан  тора. Шулай ук Геогрий Скандербегның  биографиясен яза. Анда Скандербегның  килеп чыгышын  хорват католигы Иван- Томко Мрнавич белән 1631 нче елда тасвирлый.

Аның кушымтасында 113 мәкаль, фраз һәм  исемлектән торган исемлек бар, аларның кайберләре башка телләрдән албан теленә тәрҗемә итәләр, өстәвенә, аларның күбесе албан фольклорыннан җыелган.

## Сочинения

* Georgius Castriotus Epirensis, vulgo Scanderbegh. Per Franciscum Blancum, De Alumnis Collegij de Propaganda Fide Episcopum Sappatensem etc. Venetiis, Typis Marci Ginammi, MDCXXXVI (1636).
* *Dictionarivm Latino Epiroticvm* per R. D. Franciscvm Blanchvm

## Чыганаклар

* Robert Elsie: Albanian Literature. An Overview of its History and Development. In Österreichische Osthefte 17(2003), Sonderband Albanien. стр. 243—276
* Zija Xholi: Pesë mendimtarët më të vjetër të kulturës sonë kombëtare: M. Barleti, Gj. Buzuku, P. Budi, F. Bardhi, P. Bogdani. Tirana 2003. 
* *Albanian Literature*, Section 1.6, by Robert Elsie, стр 24-27

## Искәрмәләр

Төркем:Албания
Төркем:Албания әдәбияты
Төркем:Албания телләре
Төркем:1643 елда вафатлар
Төркем:1606 елда туганнар
Василий Коломасов

## Биографиясе
Василий Максим улы Коломасов — крестьян улы. 1933 елда Мордовия партия мәктәбендә укый, аннары «Эрзянь коммуна» газетасы редакциясендә, «Сятко» («Чаткы») журналының әдәби хезмәткәре, «Молния» колхозы рәисе булып эшли.

Мордва укытучылар институтының читтән торып уку бүлеген тәмамлаган.

Бөек Ватан сугышы ветераны. 1943 елда каты яралана һәм демобилизацияләнә. 1956 елда Саранскка күчеп китә, мордва китап нәшриятында эшли. Гомеренең соңгы елларын (1970-1987) Молния бистәсендә үткәрә.

## Иҗаты
1931 елда шагыйрь буларак дебют ясый.

Әдәбиятка прозаик һәм драматург буларак килеп керә. Хатларның юмористик манерасы аның беренче әсәрләрендә — «Прокопыч» хикәясендә (1935) һәм «Яхим Лавринов» повестендә (1936) ачыклана, алардан язучының төп хезмәте үскән «Лавгинов» романында (1941-1956). Романның төп темасы-мордва авылын коллективлаштыру, колхоз коллективында крестьяннарны яңадан коралландыру. Роман хаклы рәвештә мордва әдәбиятының алтын фондына керде. 1962 елда "Лавгинов» сәхнәләштерелә һәм телевидение аша күрсәтелә. Роман рус телендә дә (1959) язучы Л. Елисеевны тәрҗемәсендә басылып чыга.

## Сайланма әсәрләр

* «Яхим Лавгинов» (повесть, 1936)
* «Прокопыч» (пьеса 1940)
* «Норовава» (Драма, 1945. 1946 елда Мордва драма театры сәхнәсендә куела.)
* «Каракужонь туй» (пьеса, 1960)
* «Пайстомо пиштяка» («Бәхетсезлек очрагы» хикәясе, 1956),
* «Кавто церынеть» («Ике малай» хикәясе, 1957),
* «Телень ки» («Кышкы юл» хикәясе, 1984) һ. б.

Болгар язучылары әсәрләренең эрзян теленә тәрҗемәче буларак билгеле. В. Гоголь «Ревизор», Г. Гейне язган кайбер шигырьләр, М. Шолоховның «Кеше Язмышы» хикәясе һ. б.

## Сылтамалар

* Коломасов, Василий Максимович

Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Русия драматурглары
Төркем:Ардатов районында туганнар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Сембер губернасында туганнар
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Төркем:ССРБ язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:ССРБ язучылары
Кокилешварар Гыйбадәтханәсе

**Кокилешварар Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамилнадның Тханджавур районында Тхируккожамбамда урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Бу гыйбадәтханә Шива Ходаена багышланган.

## Әһәмияте

Гыйбадәтханәгә мактаулар "Тхеварам"да Шайвит изгеләр Тхирунавуккарасар һәм Самбандар тарафыннан җырланган булганнар.

## Риваять

Һинду риваяте буенча Чандан дигән шәхес Индра каһәре нәтиҗәсендә сандугач (*кокила*) буларак янә туган булган. Ул Шива Ходаена медитацияләгән һәм биредә элеккеге формасын янә алган.

## Хасиятләр

Төп пот булып *[[Шивалинга]]* тора. "Шивалинга"да сыер тояк эзләре бар. Гыйбадәтханә Тхирувадутхурай Адхинам идарәсендә.

## Искәрмәләр

* http://temple.dinamalar.com/en/new_en.php?id=388

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Авангардчылык

**Авангардчылык** яки авангард – сүрәтләү чаралары һәм формалар эзли торган  юнәлешләрнең гомуми исеме.

Авангард - катлаулы һәм күпкырлы күренеш. Аның чикләре һәм сыйфатлар төрле теоретиклар төрлечә тасвирлана. Бу терминны сәнгатьтә бер төркем мәктәпләр һәм юнәлешләр аерып тора, кайвакыт капма-каршы идеяле нигез һәм эстетик программа бар. Шуңа да карамастан, бу күренеш ия кайбер эчке бердәмлек һәм гомуми шартлар дөнья сәнгать тарихыдан аерылып торган.

## Гомуми бәяләмә һәм тарих

Авангардчылык барлыкка килүгә пост-классик фәлсәфә зур йогынты ясады ( Ф. Ницше, К. Маркс, С. Кьеркегор, В. Дильтей, А. Бергсон, О. Конт), ягъни шул фәлсәфәсе, кайсы дөньяда кешенең урыны һәм өлешчә "кеше" төшенчәсен  үзгәртте. Мәгариф таралуга һәм массакүләм мәдәният формалаштыруга китергән социаль үзгәрешләр шулай ук авангард ка сизелерлек йогынты ясады. Авангард формалаштыруга йогынты ясаган башка тышкы факторлар булып сәнәгатьләштерү һәм фәнни-техник прогресс, һәм алар китергән иҗтимагый үзгәрешләр тора.

## Сынлы сәнгатьтә авангардчылык
### Хәрәкәтләр
*Футуризм
*Экспрессионизм
*Кубизм
*Супрематизм
*Конструктивизм
*Орфизм
*Дада
*Сюрреализм
*Лучизм
*Де Стәйл

#### «Икенче авангардчылык»

*Абстракт экспрессионизм
*Вена акционизм
*Ситуационизм
*Минимализм
*Поп-арт
*Оп-арт
*Концептуализм
*Ташизм
*Нонконформизм
*Лирик абстракционизм

## Мигъмариятта авангардчылык
### Хәрәкәтләр
*Конструктивизм
*Рационализм
*Функционализм
*Экспрессионизм
*Футуризм
*Де Стәйл
*Интернациональ стиль

## Әдәбиятта авангардчылык

## Музыкада авангардчылык

## Театрда авангардчылык

## Кинематографта авангардчылык

## Казан сәнгатендә авангардчылык

Казан сәнгатендә авангардлык юнәлешләре үсеше фәкать 1910 еллар ахырыннан гына башланып, 1930-елларга кадәр дәвам итә. Казан авангардын, кыска гына вакыт эчендә һәм авыр шартлар- да, рус һәм Европа авангарды формаларының үзара йогынтысы белән һәм шуларның синтезын татар милли традицияләре белән баетып үстерелгән, үзенә генә хас төсмерләргә ия тулы бер күренеш дип бәяләргә мөмкин. «Көнбагыш» («Подсолнечник»), «Җайдак» («Всадник»), «ТатЛЕФ», «СулФ» иҗади берләшмәләре рәссамнарының сакланып кал- ган әсәрләре аларның Европа сәнгате авангарды яулаган иң яңа казанышларны үзләштерүен күрсәтә. Казан «Сул фронт»та - рафдарлары рәсем сәнгатендә, станок һәм китап графикасында, плакат һәм театраль декорация сәнгатендә югары нәтиҗәләр яулыйлар, монда аларның эксперименталь театрлар, шагыйрьләр һәм язучылар, әдәби һәм сәнгать әсәрләре тәнкыйтьчеләре белән якыннан хезмәттәшлеге дә зур роль уйный, чөнки алар иҗади хезмәтләрне тикшереп бәялиләр, җитешсезлекләрне ачыктан-ачык күрсәтәләр, кыскасы, яңа теле табарга ярдәм итәләр. Танылган вәкилләре К.К. Чеботарев, В.Э. Вильковиская, Г. Кутуй, И.А. Никитин, Ф.Ш. Таһиров,  Б.И. Урманче һ.б.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Модернизм
Төркем:Заманча сәнгать
Дритеро Аголы

**Аголы**  **(алб. Dritëro Agolli; 13 октябрь 1931 — 1 февраль 2017****)** — албан шагыйре, прозаик, дәүләт эшлеклесе, албан  язучылар һәм рәссамнар лигасы президенты (1973-1992).Ленинградта укыган, нигездә шигырьләр язган, ләкин кыска хикәяләр, эссе, пьеса һәм роман авторы буларак та билгеле.

## Биография
Крестьян гаиләсендә  Менкуляс  авылында дөньяга килә. Италиянең Албания оккупациясе вакытында тугыз яшендә антифашист хәрәкәтендә катнашкан.1952 нче елда  Гирокастрена мәктәбен тәмамлый.Укуын Ленинград дәүләт университетының сәнгать факультетында дәвам итте. Албаниягә кайткач, журналист булып «Зери һәм популлит» газетасында 15 ел эшли . Албания парламентына сайлана

## Шигърият
Шигырьләр бастыра башлаганнан  соң,Аголлига  уңыш килде.Тамашачылар беренче тапкыр «Në rrugë dolla», «Hapat e mija në asfalt» («Минем аякларым асфальтта», Тирана, 1961) һәм «Shtigje malesh dhe trotuare» («тау сукмаклары һәм тротуарлар», Тирана, 1965) җыентыклары ярдәмендә таныштылар.Аның стиленең нигезе,шагыйрь беркайчан да онытмаган, крестьян тамырлары белән элемтә.

## Проза
Прозаик буларак, үзен «Komisari Memo» («Комиссар Мемо», Тирана, 1970) романыннан соң тәкъдим итә.Китап 1975 елда инглиз теленә тәрҗемә ителә. Икенче романы, «Njeriu me top» (Тирана, 1975) инглиз телендә 1983 елда чыккан.Ике китап та, берничә төрле ысул белән, Икенче бөтендөнья сугышы вакытында албан партизан көрәшен тасвирлаган.

Ике романнан соң, Аголли партизаннар турында башка темаларга берничә әсәр яза. 1972 елда дәүләт оешмасының компетентсыз хезмәткәренә багышланган «Shkëlqimi dhe rënja e shokut Zylo» сатирик романы басыла. Мәсәлән, Рус елъязмалары язуы буенча, 1155 елда Хопер елгасы буенда Рязань кнәзлеге руслары белән татарлар  арасында сугышлар булганлыгын яза.  Аны беренче чиратта көнчыгыш Ауропа укучылары яхшы кабул итте, алар өчен тудырылган төп герой  аңлаешлы иде.

Проза җыентык инглиз телендә 1985 елда Тиранада дөнья күрә. Аңа 16 хикәя кергән була.

Ул  җыентыкның берсе,213 битле  «Zhurma e ererave të dikurshme (үткәндәге җилләр шау-шуы, Тирана, 1964)  аны тарату тыелган, ә тираж юк ителгән.

## 1990 ел
1990 елларда Дритеро Аголли гуманизм һәм ихласлыгы белән аерылып торган, бу чордагы албан әдәбиятына хас булмаган күп әсәрләр иҗат итә.Ул берничә шигырьләр җыентыгы бастыра. 1992-2001 елларда Албания Социалистик партиясе әгъзасы була.

## Албан әдәбиятына йогынтысы
Аголли коммунистик номенклатура лидерларының берсе булса да, ул диктатура төшкәннән соң җәмгыятьнең һәм әдәби мохитнең хөрмәтле әгъзасы булып кала.Аны элеккегечә Албаниядә киң укыйлар.1990 еллар башында ул парламентта берничә ел эшли.

## Искәрмәләр


Төркем:13 октябрь көнне туганнар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:1 февраль көнне вафатлар
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:Албаниядә туганнар
Төркем:Тиранда вафатлар
Кече (баш киеме)

**Кече** (алб. qeleshe, пlis, qylaf) — албан милли баш киеме рәвешендә кырсыз ак төстәге калфак. Албаннар торган территорияләрдә киң таралган һәм хәзерге вакытта албанның халык костюмы бер өлеше булып тора.

## Этимология

Албан теле буенча: def. sin. qeleshja яки plisi, indef. pl. qeleshe яки plisa, def. pl. qeleshet яки plisat.

Баш киеме стиле иллирийский баш киеме белән охшаш.

Qeleshe дигән исем албанның «йон» (lesh) сүзеннән килеп чыккан; plis — протоалбанск *p(i)litja сүзеннән, Германия filiz, латин pellis, грек πλος pilos һәм шулай ук пилос сүзе кебек билгеле.

## Тышкы кыяфәте

Кече албан тауларының традицион костюмы бер өлеше булып тора һәм Албаниянең милли символларының берсе буларак карала. Осман чорында ак калфак, ак феск кебек үк, албан халкының, бигрәк тә мөселманнарның үз-үзләрен тотышын характерлый.

Албанияның көньягында (тоски) шапка югарырак, бигрәк тә Гирокастра һәм Влерага якын, моннан тыш, Myzeqe районыннан кала. Көньяк Албаниянең кайбер төбәкләрендә башлыкның бер өлеше чыгып тора. Гадәттә, бер баш киемен җитештерү өчен гадәти ак төстәге йонлы киезнең бер кисәге дә җитә.

Круя шәһәре кече җитештерү урыны буларак аеруча билгеле.. Тиран районда туй тантанасы вакытында ир-атлар шушы баш киемен кия.

## Галереясе

Файл:Plisi 002.png|Ярымферик кече (шулай ук ).
Файл:Plisi 001.png|Чапкынга охшаган яссы кече
Файл:The symbol of Albanians.JPG|Кеченең төрле төре
Файл:Mjeshtri i plisave.jpg|Гаскәрче.
Файл:Nopcsa Ferenc in shqiptar warrior costume, cca 1913.tif|Төньякалбан костюмында, Ференц Нопча, 1913 ел.
Файл:Lahut, fyell, çifteli.tiff|Албанның музыкаль триосы, Хас округы.


## Шулай ук карагыз

* Албанияның мәдәнияты
* Баш киемнәр исемлеге 
* Пилос
* Opinga
* Косово милли киеме

## Искәрмәләр

Төркем:Албания мәдәнияте
Герменевтика

**Герменевтика**( – «Аңлатма осталык»)

* Текстларны аңлау һәм аңлату осталыгы
* XX гасыр фәлсәфәсендә һәм гуманитар фәннәрендә юнәлеш. Заманча иҗтимагый фәннәрдә иң мөһим методологияләрнең берсе.

## Герменевтика -  фәлсәфә hәм гуманитар фәннәр
Текстларны аңлату, аларны шәрехләү принциплары турындагы методология. Ул гуманитар фәннәрне өйрәнүнең методологик нигезен тәшкил итә һәм авторның укучы белән аралашу-бәйләнеш характерын билгели. Фән буларак, герменевтика ХIХ йөздә Ф. Шлейермахер, В. Дильтей хезмәтләренә нисбәтле барлыкка килә. ХХ йөздә Һ. Гадамер, Г. Шпет, М. Бахтин тарафыннан үстерелә. Әлеге фән, әдәбият һәм сәнгатьтә аңлашылмаучылыктан бигрәк, аңлау процессына йөз тота. Әдәби әсәр текстында һәрвакыт ике башлангыч яши, берсе – билгеле бер кагыйдәләргә нигезләнү, икенчесе – авторның үзенчәлегенә бәйле, алардан читләшү. Шуңа күрә әсәрне аңлау өчен әлеге кагыйдәләрне белү генә җитми, бәлки авторның сүз, фикер сөрешен тоемлау максатында аның роленә керү сорала. Ул исә «дивинация» дип аталган күренешкә китерә, ягъни текстны яңача аңлатуга, авторны тулырак ачуга бәйле һәм, иң мөһиме, бер акт белән генә тәмамланмыйча, ә төрле дәрәҗәдә кабатланыпторучы процесс тудыра. Аны Ф. Шлейермахер «герменевтик түгәрәк» термины белән атый.

## Танылган галимнәр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфә
Мимоза Әхмәти

**Мимоза Ахмети** (алб. * Mimoza Ahmeti*, 1963 ел, Круя) — албан язучысы.

## Биография
1980 еллар уртасында басылып чыга башлый. Дилириум (1994) җыентыгыннан соң җәнҗаллы популярлык казана. Феминист авышлыгы белән үзенең новеллаларын һәм романнарын яза.

2001 елда җирле сайлауларда Демократик партия исемлегендә катнашып, җиңелә.

Ике баласы бар. Вегетарианка.

## Әсәрләре
**Шигырьләр**

* Сак бул!/Bëhu i bukur! (1986)
* Иртәгесе көн турында  тулырак/Подробности завтрашнего дня/ Sidomos nesër ( 1989)
* Делириум/ Delirium (1994)
* Серкәләнү/Цветочное опыление/ Pjalmini i luleve ( 2002)

### Проза

* Матур тарих/Arkitrau: një histori të bukurish (1993)
* Координаөияле абсурд/Скоординированный абсурд/ Absurdi koordinativ (1996)
* Галлюциноген хатын-кыз/Галлюциногенная женщина/ Gruaja haluçinante: roman (2006)
* Мин сине яратам ,Adlia /Ich liebe dich, Adlia: love story ( 2009)

## Башка телләрдәге басмалар

### Француз теле

* Ça va Albanie? Paris,  (1998)
* L’absurde coordinatif. Paris,( 2002)

### Алман теле

* Milchkuss: Roman. Salzburg,(2009)

### Испан теле

* Delirium, 1994. Málaga (2002)

### Итальян теле

* Il mio grido. Lecce, (1993)

## Икърар
Италия радиосы һәм телевидениесе (RAI) оештырган Сан-Ремода шигърият фестивале премиясе (1998).Ахмети Мимоза шигырьләре  һәм кыска прозасы хәзерге заман албанның сүзлек антологиясенә керде һәм Аурупаның  төп телләренә кучерелде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Resuli K. Pse m’i dogji librat mimoza ahmeti? Tiranë: Ballkani, 2009

## Сылтамалар

* Биография, тексты на сайте ''Другие голоса''
* Биография, тексты на сайте ''Албанская литература в переводе''
* Краткая биография, тексты on line

Төркем:Албания мәдәнияте
Төркем:Албания халыклары
Төркем:Албаниядә туганнар
Төркем:Язучылар
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:1963 елда туганнар
Русиянең эчке сәясәте

**Россиянең эчке сәясәте** - дәүләтнең, аның структураларының һәм институтларының гамәлдәге социаль-сәяси корылыш саклап калуга яки реформалауга, сәяси системаны модернизацияләүгә, икътисадны үстерүгә һәм социаль проблемаларны хәл итүгә юнәлдерелгән эшчәнлеге.

## Сәясәтнең эчтәлеге
Россиянең эчке сәясәте җәмгыять тормышының барлык өлкәләрен (сәяси, икътисадый, социаль, мәдәни) колачлый һәм күп юнәлешләрне үз эченә ала: бизнес, энергетика, табигать ресурслары, финанслар һәм салымнар, хәрби көчләр, хокук тәртибен саклау, мәгариф, сәламәтлек саклау, демографик вәзгыять, милли төзелеш һ.б.

СССР таркалганнан соң, 1990 елларда төрле кризис шартларында, Россия эчке сәясәтенең төп бурычлары яңа сәяси система булдыру һәм илдәге социаль-икътисади хәлне яхшырту иде. Бу максатларга ирешү өчен дәүләт системасын ныгытуга юнәлдерелгән эчке сәясәт алып барылды. Илдәге иҗтимагый-сәяси вәзгыятьне стабильләштерү Россия эчке сәясәтенең уңай нәтиҗәсе булды. Шул ук вакытта төрле массакүләм мәгълүмат чаралары һәм сәясәт эшлеклеләре (чит ил һәм Россия) Дәүләт сәяси курсын тәнкыйтьлиләр, хөкүмәт эшчәнлегенең тискәре нәтиҗәләрен күрсәтә башлыйлар: граждан хокукларын, ирекләрен һәм демократик институтларны кысу, гражданлык җәмгыятен бетерү.

Россия Конституциясе нигезендә, Россия Федерациясе Президенты дәүләтнең эчке сәясәтенең төп юнәлешләрен билгели. Президент Федераль Җыелышка илдәге хәл һәм дәүләтнең эчке сәясәтенең төп юнәлешләре турында еллык юлламасы белән мөрәҗәгать итә. Президентка эчке сәясәт уздыруда ярдәм итү өчен дәүләт башлыгы каршында консультатив функцияләрне гамәлгә ашыручы Дәүләт Советы — институты булдырылды.

## Тышкы сылтамалар
* 2000-2008 елларда Россиянең эчке сәясәте
* Россия эчке сәясәтендә Президентның роле
* Россия эчке сәясәтенең төп юнәлешләре 
* Россиянең эчке сәясәтен мәгълүмати яктырту

Төркем:Россия Федерациясендә сәясәт
Дачиада

**Дачиада** (рум. *Daciada*) - һәр ике ел саен Румыния Социалистик Республикасында яшьләр арасында массакүләм спорт ярышлары. Аларның максаты массакүләм спортны үстерү һәм яшьләрне спорт белән шөгыльләнүгә җәлеп итү иде. Барлыгы шундый алты ярыш узды: беренче Дачиада 1977-1978 елларда булды, анда алты миллион кеше катнашты (2 мең спортчы-профессионаллар хокукына лаек булды). Соңгы Дачиада 1989 елның кышында була. Ярышларны уздыру 1989 елгы Румын революциясеннән соң туктатыла.

## Тарих

Ярышларны Румыния Социалистик Республикасы Президенты Николай Чаушеску оештырган. Ярышларның исеме борынгы Дакия провинциясе хөрмәтенә алынган, мифология һәм мәдәният 1970-1980 елларда дәүләт идеологиясенең аерылгысыз өлеше — коммунизм һәм Румыния милләтенең кушылмасы булган. Ярышлар 1977 елдан башлап төрле предприятиеләрдә, мәктәпләрдә, университетларда, хәрби частьләрдә, шәһәрләрдә һәм жудецларда үткәрелә башлады. Март аеннан октябрь аена кадәр җәйге Дачиадалар, ноябрь аеннан февраль аена кадәр кышкы Дачиадалар үтте. Финаллар һәр ике ел саен үткәрелде.

Дачиадалар мәктәпләрдә спортны үстерде, барлык яшь категорияләре өчен дә ярышлар уздырды, укучыларны спорт белән шөгыльләнүгә рухландырды һәм, әлбәттә, төрле Румыния җыелма командаларына (шул исәптән Олимпия уеннарына да) сайлап алулар да узды. Дачиадалар үткәрү кысаларында хөкүмәт дәүләт корпорациясенә спорт комплекслары, стадионнар төзү, шулай ук төбәк дәрәҗәсендә спорт клублары ачуны да керткән. Хәзерге Румыниядәге спорт комплексларының күбесе Дачиадалар үткәргән вакытта төзелгән.

Дачиадада катнашучылар арасында Олимпия уеннары призерлары һәм чемпионнары, шулай ук дөнья һәм Европа чемпионнары: Николаэ Влад (1984 елгы Олимпия уеннары чемпионы) һәм Траян Чихэрян (1992 елгы Олимпия уеннарының бронза призеры), Мария Пуйкэ (1984 елгы Олимпия уеннары чемпионы), Элла Ковач (1991 елгы дөнья чемпионатының бронза призеры), Алина Астафей (1992 елгы Олимпия уеннарының көмеш призеры) һәм Паула Иван (1980 елгы Олимпия уеннары чемпионы), ишкәкче Санда Тома (2000 елгы Олимпия уеннарының бронза призеры), дзюдочы Василиса Пушкашу (1988 елгы Олимпия уеннары чемпионы).

2013 елда яшьләр эшләре һәм спорт министры Николай Бэничою яшьләрне спорт белән шөгыльләнүгә рухландыру өчен Дачиаданы яңартырга тәкъдим итте.

## Шулай ук карагыз

*Олимпия уеннары
*Бадминтон
*Баскетбол
*Волейбол

Төркем:Спорт бәйгеләре
Төркем:Спорт оешмалары
Төркем:Румыния
Рәисә Нуриева

**Рәисә Нуриева**, Рәисә Сәлмән кызы Нуриева (*[[1940 ел]]ның [[5 март]]ы, [[ССРБ]], [[Үзбәк ССР]], [[Ташкәнт]] — [[1999 ел]]ның [[10 декабрь|10 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — җырчы (*меццо-сопрано*), А. Нәваи исемендәге Үзбәк опера һәм балет театры һәм Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры солисты (*[[1969 ел]]дан*), Татарстан АССР атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Урта Азиядә туган. Ташкәнтта  А. Нәваи исемендәге Үзбәк опера һәм балет театрында () җырлый. 1960-елларда Ташкәнтка гастрольләргә килгән Мөнирә Булатова Р. Нуриеваның Үзбәк опера һәм балет театрында спектакльдә җырлаганын күреп, Казанга чакыра.

1969 елда Казанга килеп, Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театрына эшкә урнаша, әлеге театрда опера спектакльләрендә *меццо-сопрано* партияләрендә чыгыш ясый башлый. Казан сәхнәсендә беренче адымнарын дирижер Фуат Мансуров кул астында башлап җибәрә. Театрда барган опера, оперетта, музыкаль комедияләрдә, балалар өчен спектакльләрдә артистлык сәләте тулысынча ачыла. Трагик рольләрне дә, көлкеле рольләрне дә бердәй уңыш белән башкара. Бигрәк тә операларда ана рольләрен зур тәэсир көче белән, тамашачыны ышандырырлык итеп уйный. Әмма театрда ул чорда 6-7 меццо-сопрано тавышлы җырчы булу сәбәпле, аңа һәрваыт төп партияләр бирелми, икенче составта күбрәк чыгыш ясарга туры килә. Театрның татарча спектакльләрендә бик теләп катнаша. Урта Азиядә туып-үсеп, Ташкәнтта театрда үзбәк телендә җырлагач, Казанга килгәндә туган татар телен камил белми, әмма үз өстендә тырышып эшләп, тиз арада татар композиторларының якын дустына әйләнә. Рөстәм Яхин аның тавышы өчен махсус «Туган ягым» җырын (*[[Рамазан Байтимеров]] сүзләренә*) яза. Сара Садыйкова аның өчен җырлар иҗат итә, Р. Нуриева композиторның «Кияүләр», «Мәхәббәт җыры» музыкаль комедияләрендә бик яратып катнаша.

А. Алиш исемендәге пионерлар сараенда, соңрак И. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка укуханәсендә балаларны һөнәри җырчы булырга өйрәтә. Театр әһелләре берлеге уполномоченные буларак, театр артистларына шәхси тормышларында ярдәм итә.

## Кайбер партияләре
* *Азучена* — «Трубадур» Верди
* *Сузуки* — «Мадам Баттерфляй» Пуччини
* *Лотта* — «Ярканат» Штраус
* *Любаша, Дуняша* — «Патша кәләше» Н. Римский-Корсаков
* *Лауретта* — «Монастырьда язылышу» Сергей Прокофьев
* *Тугъзак* — «Алтынчәч» Нәҗип Җиһанов
* *Хәят* — «Җәлил» Нәҗип Җиһанов
* *Хәмидә* — «Кара йөзләр» Бату Мулюков
* *Гыйльми* — «Башмагым» Җәүдәт Фәйзи
* *Миңниса* — «Җиһангир» Рәшит Гобәйдуллин һ. б.

## Гаиләсе
Ире Рудольф Субботин, геолог, хатынының җырчы карьерасы өчен гаиләсе белән Казанга күчә. Уллары Сергей, кызлары Катя (Хәдичә).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Рәмзия Такташ|Р. И. Такташ]]*. Счастливый дар Раисы Нуриевой. «Казань», 2016, декабрь, с. 70-71.
# *[[Клара Таҗиева|К. С. Тазиева]]*. Я петь могу, я петь хочу, я буду петь всегда. «Казань», 2016, декабрь, с. 72-74.

## Сылтамалар

* Җырлый Рәисә Нуриева

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар опера җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Үзбәкстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Григорий Агейкин

Агейкин Петр улы Григорий (1 декабрь 1924 — 1 декабрь, 2007) — эрзян һәм рус шагыйре, язучы.

## Биографиясе
Агейкин Григорий 1 декабрь 1024 нче елда Кочкурово авылында (хәзерге  Кочкурово районы үзәге, Мордовия). Крестьян гаиләсендә икенче бала. Уку вакытында мәктәптә тырышып мордва теле белән шөгыльләнә, 6 класта беренче шигырен яза, ул мәктәп стена газетасында басыла; язучы И. П Кривошеев белән курешкәндә,  иҗатка омтылыш өчен хуплау алды.  Тиздән Григорий шигерләре "Сятко" газетасында басыла.

## 1941 елда
Агейкин Бөек Ватан сугышына чакырыла. Разведкада хезмәт итә, Смоленск төбәгендә сугышка катнашты, Украинада хэм Белоруссияда, Молдавия, Румыния, Венгрия, Австрия һәм Болгарияда (Кызыл Байрак ордены һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалеры). 1947 нче елнын апрелендә ватанына кайтты. Партия мәктәбен һәм Мордовия дәүләт университетын, филология факультетын тәмамлады. "Мордовия советы" һәм " Эрзянь коммуна"  газетасында эшләде, һәм "Пионерэнь вайгель" ("Пионер тавышы") журналында редактор булып эшләде,шуның аркасында балалар өчен әсәрләр яза башлаган. Агейкин газетасында Мордовиянең булачак атаклы язучыларыда: А. Моро, А. Лукьянов һәм Е. Пятаев басылды. Тиздән өч басманың барысы да «Советская Мордовия» басмасына берләштерелә, анда эрзә, мукшы һәм рус телләрендә мәкаләләр һәм әсәрләр басытыра. «Эрзянь коммуна» газетасы яңадан чыга башлауга шунда эшен дәвам итә.

Агейкин халыклар дуслыгына, туган як матурлыгы, хезмәт һәм мәхәббәт темасына багышланган күп кенә әсәрләрне бастырып чыгарган. Балалар өчен хикәяләр һәм шигырьләр авторы, баллада, очерклар, фельетоннар һәм юморескалар авторы буларак билгеле.

Вафат булды 1 декабрь, 2007 ел.

## Библиография

### Җыентыклар

* «Вишка ялгинеть» (*Кечкенә дуслар*, 1958)
* «Сырнень тештинеть» (*Алтын йолдызчыклары*, 1959)
* «Седей вайгель» (*Голос йөрәк*, 1964)
* «Боря — космонавт» (1967)
* «Кие киде җырлады?» (*Кем кемнән курка?*, 1976)
* «Лемзеркай» (Шомырт, 1980)

### Хикәяләр

* «Калавтозь кире» (*Размотанный клубок*)
* «Топтыга»
* «Максим»
* «Селмов оят» (*Крылатые друзья*)
* «Туз»
* «Янгын»
* «Перець» (*Борыч*)
* «Иля кадново ялгасто» (*Түгел отставай от дуслар*)
* «Баян»
* «Паро тев» (*Яхшы эш*)
* «Тундонь валске» (*Язгы иртә*)

## Әдәбияты

* [Поэзия минем күңел... // Авыл газетасы, № 50, 10 декабрь, 2014 ел](https://web.archive.org/web/20160802084655/http://selo13.ru/%E2%84%96%2050%20(%2010%20%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0%D0%B1%D1%80%D1%8F)_2.pdf)
* Вакыт һәм вакыйгалар. 2014: библиографик библиографик күрсәткече / Нац. б-бљек аларга. А. С. Пушкин Респ. Мордовия; [төз. А. Н. Маланьчева]. — Саранск, 2013. — 148 белән
* Әдәбият елында кочкуровцы укыйлар әсәрләре үзләренең якташлары-язучы

Төркем:Саранск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Эрзә язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Саран өязендә туганнар
Яков Кулдуркаев

**Кулдуркаев Яков** (22 октябрь, 1894 — 28 июль 1966) —  эрзә  совет шагыйре һәм язучысы. «Эрьмезь» поэмасы авторы.

## Биографиясе
Яков Яков улы Кулдуркаев  22 октябрь 1894 елның авылда Лобаски (, хәзерге Әтәш районы Мордовия Республикасы) крестьян гаиләсендә туа.

1903-1906 елларда авыл башлангыч мәктәпкә йөри. 1912 елда Саранск реаль училищесын тәмамлый. Себергә юл тотты, анда Амур тимер юлында табельщик булып эшләгән.

1915 елда армиягә алына, Беренче бөтендөнья сугышында катнаша, контузия ала. Соңрак Кызыл Армия сафларында Гражданнар сугышында катнаша. Фронттан кайткач, 1923 елда Мәскәүдә счетоводлар курсларына укырга керә, аларны тиздән тәмамлый. Хисапчы, бухгалтер, ревизор булып эшли.

1938 елда «халык дошманы» буларак репрессияләнә. Соңыннан Коми АССР, Түбән Новгород һәм Джамбул өлкәләре лагерьларында эштән чыккан. 1958 елда реабилитацияләнә.

Яков Кулдуркаев 1966 елның 28 июлендә вафат була, Лобаски авылында җирләнә.

## Иҗаты
Кулдуркаев сүзләре бунча, аның Беренче әдәби әсәрләре 1910 елга карый. Аның иҗатына мордва халык фольклоры йогынтысы, шулай ук язучылар Ф. М. Чесноков, П. С. Глухова һәм А. М. Морозов белән танышу да йогынты ясады.

1928 елда Кулдуркаев үзенең «Эрьмезь» поэмасының беренче башлыкларын «Якстере теште» газетасында бастыра, ә 1935 елда поэманың тулы басмасы чыга. Поэмада XIII гасыр мордва халкының үткәне сурәтләнә. Шагыйрь А.М. Моро Кулдуркаев иҗаты турында шулай дип бәя бирде:

Төрмәдән кайтканнан соң Кулдуркаев үз әсәрләрен эшләп бетерергә алына, әмма ахыргы вариантны чыгарырга өлгерми. Ул 1980 нче елларда гына бастырыла. Кулдуркаев әсәрләре балалар өчен: «Сенксь» поэмасы («Челән»), «Андямо» хикәясе һәм башкалар.

## Хәтер
Колдуркаев хөрмәтенә Лобаски авылында шагыйрьнең туган ягында урам исемләнде.

## Төрле формадагы конденсаторлар

## Әдәбияты

* Язучылар Мордовия : биографик белешмәлек / төз.: Т. С. Баргова, Е. М. Голубчик. — Саранск : Мордов. кн. изд-во, 2004.

Төркем:Репрессияләнгән эрзәләр
Төркем:Русия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Василий Радаев (1901)

**Радаев Иван улы Василий** , тәхәллүсе: **Радин-Аловский** (1901-1989) — эрзә язучысы һәм шагыйрь.

## Биографиясе
Василий Иван улы Радаев 1901 елның 26 февралендә (11 март) Алово авылында (хәзер Никольск районы, Пенза өлкәсе) крестьян гаиләсендә туган. ЭККАга хезмәткә чакырылганчы мәдәният хезмәткәре булып эшли. 1925 елда Пенза совпартшколында белем ала. Соңрак колхоз рәисе, «Якстере колхоз» район газетасы редакторы булып эшли. 1932-1942 елларда «Эрзянь Коммуна», «Красная Мордовия», Мордовия Язучылар берлеге идарәсе редакцияләре хезмәткәре. 1938 елдан СССР СП әгъзасы.

Бөек Ватан сугышы ветераны. 1942 елдан фронтта. Мордва шагыйре Артур Моро белән НКВДның 20нче укчылар бригадасы «Ватан өчен алга" газетасын чыгара.

Сугыш тәмамланганнан соң,  «Эрзянь Коммуна», «Советская Мордовия», Мордовия радиотапшырулар һәм телевидение редакцияләрендә хезмәт куя. 1962 елда пенсиягә чыга.

1989 елның 23 августында Саранскида вафат була.

## Иҗаты
Шигырь җыентыклары, хикәяләр, повесть һәм романнар авторы. Балалар һәм яшүсмерләр өчен берничә тарихи әсәр, китаплар язган.

1930 елда дебюты була. «Од пингень вий» («Яңа вакыт көче») поэзиясенең беренче җыентыгы 1933 елда чыга.

Прозаның беренче җыентыгында — «Искелькс Омбониесы» («икенче адым», 1947) хезмәт кешеләре, колхоз авылы тормышын күрсәтә.

"Подставной кияү» хикәясе «Огонек» журналында дөнья күрде, чех теленә тәрҗемә ителде һәм Прагада «Кветы»әдәби журналында басылып чыкты. 1978 елда Саранская телевидение студиясе әлеге әсәр буенча спектакль күрсәтте.

Барлыгы язучының 15 проза китабы чыгарылган.

## Сайланма әсәрләр

* «Велень евтнемат» («Авыл хикәяләр», хикәяләр җыентыгы, 1958)
* «Кайга» (җыентыгы, 1961)
* «Сиведезь кияү» (хикәя, «Подставной кияү», 1957)
* "Морза әкиятләре" (1983)

; Балалар өчен китаплар

* «Алешкин җәй», 1979
* «Колмо ялгат» (повесте, «Три товарища: повесть турында мальчишках»),
* «Наташа ды сонзэ оянзо» (хикәяләр җыентыгы «Наташа һәм аның дуслар»),
* «Заботиця эйкакшт» (хикәяләр җыентыгы «Кайгыртучан балалар»),
* «Част» (хикәяләр җыентыгы «Сәгать»),
* «Раужо озяз» (хикәяләр җыентыгы «Кара воробей»)

Тәрҗемә эшчәнлеге белән шөгыльләнгән, аларга мордва язучыларының кайбер әсәрләре тәрҗемә ителгән.

## Әдәбият

* Мордовия. Кто есть кто. Энциклопедик сүзлек—белешмәлек. — Ульяновск, 1997. — С. 337.

## Сылтамалар

Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Пенза өлкәсендә туганнар
Төркем:Күмәк хуҗалык җитәкчеләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Александр Доронин

Доронин Макар улы Александр (1947 елның 7 гыйнвары р., хәзерге вакытта Олы Тигәнәле районы Петровка авылы, Мордовия Республикасы) — эрзә прозаигы, шагыйрь, публицист, журналист, баш мөхәррир.

1984 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы.

А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтын тәмамлаган (Мәскәү, 1973).

Эрҗән телле «Сятко» (*Чаткы*) журналының баш мөхәррире булып эшли.

Мордовия Республикасы Язучылар берлеге рәисе 2000 елдан бирле.

Зур прозаик әсәрләрнең авторы, шул исәптән «Кочкодыкесь — нармунь» («Бытбылдык — кыр кошы», 1993), «Баяган сөләйть» («Чаңнар күләгәсендә», 1995). Рус, мари, чуаш, удмурт телләренә тәрҗемә ителгән.

## Әдәбияты

* «Мордовия. Кем бар, кем». Энциклопедик сүзлек. Саранск, 2000. Літ.: Зиновьев. Н. В. һ. б. Штрихи к портретам // Хәзерге мордовская әдәбияты. 60-80-нче елларда: 2 ч.-Саранск, 1993.-Ч. 2;
* Имяреков М. Г. Писательсь һәм эряфсь. Мокшерзянь писательхнень творческяй портретсна.-Саранск, 1992.

## Сылтамалар

* http://sp.voskres.ru/news/narod.htm 
* http://www.ugraina.org/encyclopedy/1044/1054/3074.html 

Төркем:Олы Игнатово районында туганнар
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Эрзә язучылары
Дмитрий Таганов

**Дмитрий Таганов** (), **Митё Таганонь** — эрзә шагыйре.

## Биографиясе
Дмитрий Анатолий улы Таганов 1971 елның 2 гыйнварында Искеборискино авылында (Ырынбур өлкәсенең Северный районы) туа. 9 яшендә Түбән Камага күчеп, урта мәктәпне тәмамлаган. 1990 елда Богырыслан медицина училищесын тәмамлый, аннары Ырынбур дәүләт медицина университетына «Дәвалау эше» юнәлеше буенча укырга керә, «Анестезиология — реанимация» белгечлеге ала. Уку вакытында 1992 елдан В.И. Даль исемендәге өлкә әдәби берләшмәсендә булып, Саранскиның «Сятко» («Чаткы») журналында һәм «Оренбуржье»газетасында беренче шигырьләр җыентыгын бастырып чыгара. 1998 елда Оренбург медицина институтын тәмамлый, Оренбург һәм Бугуруслан хастаханәләрендә эшли башлый. 2001 елдан Дмитрий Таганов Бөгелмә үзәк район хастаханәсенең реанимация бүлеге мөдире булып тора.

Таганов Россия Язучылар берлегендә тора. Аның шигырьләре «Чилисема», «Странник», «Дон», Оренбургның «Гостиный двор», «Эрзянь правда», «Эрзянь мастор», «Кичке Оренбург», «Южный Урал», «Оренбуржье», «Оренбург атналыгы», «яңа буын» һ.б. журналларда басылып чыккан. Тагановның шигырьләре «Красный угол», «җырлы Яшьлек кире кайта», «Вещий Боян оныклары» (Оренбург), «мәхәббәт турында — кельгомать колга — Вечкемадо» (Саранск шәһәре), «Пӧсь öö» (кайнар төн, Таллинн) җыентыкларына керде. Теганов эрзянның «Сола вал» («назлы сүз», Саранск, 1997) һәм «Седейсэ тарка» («йөрәгендә урын», 2009) шигырь җыентыкларында дөнья күрә. Русчага шигырьләрне Евгений Семичев, Диана Кан һәм Людмила Эсаулова (Семичев тәрҗемәләре 2008 елда Самараның «Аргуван» җыентыгында чыккан) тәрҗемә иткәннәр.

## Сылтамалар

* Мәгълүмат үзәге «Фин-Угория». Турында авторе (Дмитрий Таганов)
* Язучылар берлеге, Россия. Таганов Дмитрий Анатольевич
* ДМИТРИЙ ТАГАНОВ — ... УКРАИНАЛЫ?  
* Бите сайтында Бугурусланской район хастаханәсенең 

Төркем:XXI гасыр шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Анестезиологлар
Төркем:Северный районында туганнар
Андрей Куторкин

**Куторкин Андрей Дмитрий улы** тәхәллүсе: **А. Ендол** (1906 елның 12 августы, Сембер губернасы-1991 елның 12 мае, Саранск) - эрзә шагыйре, прозаик.

## Биографиясе
Туган урыны-Алатыр өязенең Студенец авылы (хәзерге вакытта Чуаш Республикасының Напольное Порец авылы составында).

1934 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы, совет язучыларының 1нче Бөтенсоюз съезды делегаты була.

## Эш
Раужо палмань» (кара багана, 1934),

» Ламзурь " (стихларда роман, 1941, аның мотивлары буенча беренче Морд булдырылды. опера),

» Кит ки лангсо умарина " (Большак янында алмагач, 1958),

"Татар-информ» мәгълүмат агентлыгы

## Бүләкләр һәм исемнәр:
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнгән (22.08.1986)

2 " Почет Билгесе «ордены (09.01.1950; 23.03.1976)

медальләр

Мордва АССРның атказанган язучысы (1966)

мордва АССР халык язучысы (1984)

мордва АССР Дәүләт премиясе лауреаты (1987)

## Сылтамалар

* Мәкалә Чуаш энциклопедиясе
* Биографические мәгълүматлар 
* Патриарх мордва әдәбияты

## Төрле формадагы конденсаторлар

Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Мордовия язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Эрзә шагыйрьләре
Төркем:Алатыр өязендә туганнар