open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Әрмәнстан атналыгы

**«Әрмәнстан атналыгы»** — Әрмәнстан, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Әрмәнстан турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Әрмәнстан атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Әрмәнстан һәм Әрмәнстан мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:**  30 март — 12 апрель 2024

**Кыйбла:** әрмән, инглиз Википедияләрендә Әрмәнстан турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
4 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Әрмәнстан ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Әрмәнстан атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Әрмәнстан ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Зари Элмасян en
* Кнарик Варданян en
* Карина Эвн en
* Александр Атабекян en
* Аветис Назарбекян en

### Мәдәният

* :en:Hrachya Ghaplanyan Drama Theatre
* :en:Sundukyan State Academic Theatre
* :en:Modern Art Museum of Yerevan
* :en:Silva Kaputikyan House-Museum
* :en:Near East Art Museum
Жанна Мари Дарре

**Жанна Мари Дарре** (; 1905 елның 30 июле, Живе, Арденны департаменты — 1999 елның 26 гыйнвары, Пор-Марли, Ивелин департаменты) — француз пианисты.

## Тормыш юлы

Жанна Мари Дарре Париж консерваториясен тәмамлый (1919), Изидор Филипп һәм Маргерит Лонг укучысы була. 14 яшендә дебют ясый, 16 яшендә беренче язмаларын ясый, 21 яшендә Поль Паре җитәкчелегендәге Ламурё Оркестры белән бер кич эчендә Камиль Сен-Сансның барлык биш фортепиано концертын башкара. Дарре бу программаны берничә тапкыр кабатлый, аны 1955 елда дирижёр Луи Фурестье белән яздыра һәм гомумән иронияле-хөрмәтле «мадам Сен-Санс» кушаматы белән билгеле була. Күбесенчә Аурупада чыгыш ясый, беренче тапкыр АКШта 1962 елда була (Карнеги-холлда Шарль Мюнш җитәкчелегендәге Бостон симфоник оркестры белән концерт).

Дарре репертуарының шактый зур өлешен француз музыкасы биләп тора, музыканы башкару турында аңа еш кына яшь чагында авторлар үзләре, шул исәптән Сен-Санс, Габриэль Форе, Морис Равель консультацияләр бирәләр; моннан тыш, ул яраткан Ференц Лист әсәрләре турында Дарре Листның шәкерте Иштван Томан белән киңәшләшә. Дарре язмалары арасында Сен-Санс концертларыннан тыш, француз таулысы Венсан д’Энди җыры темасына Симфония (Луи Альбер Вольф җитәкчелегендәге Ламурё Оркестры белән, 1931), Лист һәм Фридерик Шопен әсәрләре зур уңышка ирешә.

1958—1975 елларда Париж консерваториясе профессоры, күп еллар дәвамында шулай ук Ниццада җәйге мастер-класслар алып бара.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгатьләр һәм әдәбият француз ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:26 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:30 июль көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Элени Букура-Алтамура

**Элени Букура-Алтамура** (; 1821 ел, Спеце — 1900 елның 19 марты, Спеце) — XIX гасырның 2нче яртысындагы грек рәссамы. Шулай ук хәзерге Грециянең беренче профессиональ рәссамы буларак искә алына. Элени Букура-Алтамура грек язучысы Реа Галанакиның «Элени яки Беркем» романындагы әдәби персонажның һәм грек драматургы Костас Асимакопулосның *Урманда яшен — Ачык киңлек — Элени Алтамура* театраль трилогиясенең прототибы булып тора.

## Тормыш юлы
Элени Букура 1821 елда Спеце утравында туган. Бу елда Греция Азатлык сугышы башлана һәм Спеце, Идра һәм Псара утраулары белән бергә, революцион грек флотының өч ныгытмасының берсе була. Аның әтисе, Яннис Букурас, капитан һәм сугышта катнашучы була, ләкин грек дәүләте торгызылганнан соң Афинаның беренче театр меценаты була. Элениның рәсем сәнгатенә тартымлыгы балачактан ук күренә һәм әтисе кызының талантын күреп, аңа сәнгать мәктәбе укытучысы, итальян Рафаэлло Чекколины өйдә укытучы итеп яллый. Чекколиның тәкъдим хаты белән Элени 1848 елда Италиягә укырга китә.

Италиядә Элени Неапольдә һәм Римда рәсем сәнгатен өйрәнә. Италия академияләрендә хатын-кызларга укырга рөхсәт ителмәгәнлектән, Элени егет булып киенеп укый. Элени итальян рәссамы һәм революционер Франческо Саверио Алтамурага (1822—1897) гашыйк була һәм аның белән бергә яши, никахтан тыш өч бала таба: Иоаннис, София һәм Александр. Алтамур белән мөнәсәбәтләрен законлаштыру өчен, Элени католик динен кабул итә һәм аңа кияүгә чыга. Ләкин 1857 елда ире аны ташлап китә һәм сөяркәсе, инглиз рәссамы Джейн Бенхэм Хей белән китә, үзе белән кече улын Александрны ала.

Элени Букура-Алтамура улы Иоаннис һәм кызы София белән Грециягә кайта. Гаиләсен тәэмин итәргә тырышып, Афина хатын-кызларына рәсем сәнгате дәресләре бирә. 1872 елда кызы туберкулёз белән авырый. Кызына сәламәтрәк яшәү шартларын тәэмин итәр өчен, Элени туган утравына, абыйсының йортына күченергә мәҗбүр була. София 1872 елның ахырында 18 яшендә вафат була. Кызы үлгәч, Элени Афинага кайта.

1876 елда аның улы Иоаннис Алтамурас Копенһагенда укуын тәмамлый һәм Афинага кайта. Элениның шатлыгы озакка сузылмый. Тиздән Иоаннис туберкулёз белән авырый башлый һәм 1878 елның маенда үлә. Балаларының үлеме Эленины нерв төшенкелегенә китерә һәм акылдан яздыра. 60 яшендә Элени Спецега кайта, анда үзенең барлык эшләрен яндыра. Элени 1900 елда үлә, Спецеда Изге Анна зиратында күмелә. Соңрак аның калдыклары, шулай ук София һәм Иоаннис калдыклары, аларның токымнары тарафыннан Беренче Афина зиратында Букурас-Алтамурас гаиләсенең башка әгъзалары каберләре янында күмелә.

2011 елда грек кинорежиссёры Клеони Флесса Элени Букура-Алтамура тормышы турында документаль фильм төшерә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1900 елда вафатлар
Төркем:19 март көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:1821 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Греция рәссамнары
Биа Даву

**Биа Даву** (; 1932 ел, Афина, Греция —1996 елның 12 августы, Афина, Греция) — грек рәссамы.

## Тормыш юлы
Биа Даву 1932 елның октябрендә Афинада туган.

1952—1958 елларда Костас Илиадис ательесында рәсем сәнгатен өйрәнә, күпмедер вакыт аның ярдәмчесе булып эшли. Аннары дөнья буйлап күп сәяхәт итә, бу Давуның сәнгатьле индивидуальлеген формалаштыра.

Башта рәссам абстракт экспрессионизм һәм информализм стиленә омтылган композицияләр ясый. Аның беренче шәхси күргәзмәсе 1960 елда Афинада *Nees Morfes* галереясында тәкъдим ителә. Аның карьерасында кискен борылыш 1960 еллар ахырында ясала, ул әкренләп өч үлчәмле конструкцияләр өчен киндердән баш тарта. 1970 еллар башыннан ул математика һәм информатика белән танышып, техника һәм заманча технологияләр нигезендә тел аралашуының яңа формасын булдыру белән кызыксына башлый. Даву үзенең композицияләрен, аерым алганда *Serial Structures* ны, бинар система һәм Фибоначчи эзлеклелеге нигезендә ясый.

Биа Даву 1975 елда Эммануэль Мавроматис тарафыннан нигезләнгән *Processes-Systems* арт-төркеме әгъзасы була. Ул Грециядә 12 шәхси күргәзмә тәкъдим итә, нигездә *Desmos* арт-галереясы белән хезмәттәшлектә. Шулай ук алты грек күргәзмәсендә (*Pan-Hellenics*, 1957—1987), шулай ук башка күп кенә халыкара төркем күргәзмәләрендә һәм сәнгать ярминкәләрендә катнаша, алар арасында *Paris Biennale for Young Artists* (1961), *Biennale of Alexandria* (Мисыр, 1967), *Europalia* (Брюссель, 1982), Сан-Паулуда сәнгать биеннале (1987) һәм башкалар.

Даву Грециянең Сәнгать палатасы әгъзасы һәм Греция эстетик җәмгыяте әгъзасы була. 1962 елдан математик һәм рәссам Пантелис Ксагорарис белән никахта тора, аларның улы Зафос Ксагорарис була.

1996 елның 12 августында Афинада вафат була.

## Хәтер

* Биа Давуның соңгы шәхси күргәзмәсе аның үлеменнән соң 1996 елда Афинада *House of Cyprus* да тәкъдим ителә. Милли заманча сәнгать музее 2008 елда рәссамның зур ретроспектив күргәзмәсен оештыра.
* Рәссамның улы Афинадагы Милли заманча сәнгать музеена Биа Даву һәм аның ире белән бәйле 2000дән артык документтан торган архив тапшыра.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Bia Davou
* Bia Davou
* Bia Davou
* Davou Bia − Artworks

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Афинада вафатлар
Төркем:1996 елда вафатлар
Төркем:12 август көнне вафатлар
Төркем:Афинада туганнар
Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Греция рәссамнары
Катарина Ланнер

**Катарина Ланнер** (; 1829 елның 14 сентябре, Вена, Австрия — 1908 елның 15 ноябре, Лондон, Англия) — Австрия балеринасы һәм балетмейстеры.

## Тормыш юлы
Катарина Ланнер 1829 елның 14 сентябрендә Венада Австрия композиторы Йозеф Ланнер һәм аның хатыны Франциска Янс гаиләсендә туган. Вена дәүләт операсы каршындагы мәктәпне тәмамлый. 1845 елда Ам Кэрнтнертор театрында Антонио Геррасның «Анжелика» балетында дебют ясый. Катарина Ланнерның беренче әһәмиятле роле Даниэль Франсуа Эспри Оберның «Die Stumme von Portici» балетында Фенелла амплуасы була. Катарина Ланнерның башка уңышлы рольләре: Адольф Аданның «Жизель» балетында Мирта роле (1852), Поль Тальониның «Die verwandelten Weiber» балетында (1853) һәм Антуан Бурновильнең «Тореадор» балетында (1854).

1855 елда әнисе үлгәч, Ланнер Венадан китәргә карар итә һәм 1856 елда ук аңа уңыш китергән «Жизель»  балетында роль уйный. Карьерасының мөһим өлеше Дрезден һәм Һамбург кебек шәһәрләрдә уза. Катарина Ланнер Һамбург Шәһәр театрында балерина һәм балетмейстер буларак чыгыш ясый. Анда ул унга якын балет куйган. Алар арасында «Уриелла, төн җене» () (1862), «Севилья розасы» () (1862) һәм «Асмодей, яки сәяхәттә шайтан улы» () (1863).

Дүрт елдан соң Катарина Ланнер Һамбургны калдыра һәм Россия һәм Скандинавия буенча турнега китә, ә соңрак Бордо һәм Лиссабонга китә. 1872 елда Нью-Йоркта гастрольләрдә була. 1875 елда Лондонга күченә. Соңрак Бельгия, Баден-Баден, Париж, Копенһагенга һәм икенче тапкыр Америкага гастрольләргә бара. Ланнер җитәкчелегендә Лондонның Друри-Лейн музыкаль театрының барлык балетлары үтә. 1887 елга яңа Король театрының балетмейстеры була. 1897 елга кадәр Катарина Ланнер үз һөнәрен үзләштерә, шуннан соң анда даими эшкә кабул ителә. Король театрында эшләгәндә ул 33 балет куя һәм Лондонны дөнья балетының йөрәге буларак данлый.

1868 елдан Катарина Ланнер бию остасы Иоганн Баптист Альфред Карл Виктор Геральдини белән никахта тора. Соңрак аларның никахлары өзелә. Никахта өч кызы була: Катарина, Альбертина һәм София (соңрак танылган арфистка була).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Лондонда вафатлар
Төркем:1908 елда вафатлар
Төркем:15 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Венада туганнар
Төркем:1829 елда туганнар
Төркем:14 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Балет артистлары
Андромеда (мифология)

**Андромеда** () — грек мифологиясендә Эфиопия патшасы Кефей һәм Кассиопея кызы.

## Миф
Кассиопея бервакыт кызы Андромеда нереидлардан матуррак булуы белән мактангач, ачулы алиһәләр Посейдонга үч алуны сорап мөрәҗәгать итәләр, һәм ул Кефейның эшчеләренә үлем белән янаган диңгез җанварын җибәрә. Оракул Амон Кефей Андромеданы җанварга корбан иткәндә генә илаһның ачуы басылачагын игълан итә һәм ил халкы патшаны бу корбанга ризалашырга мәҗбүр итә. Кыяга богауланган Андромеда җанварга бирелгән.

Персей, аның матурлыгына сокланып, аны бу хәлдә күрә һәм әгәр Андромеда аңа кияүгә чыгарга риза булса, җанварны үтерергә ризалаша. Әтисе шатланып ризалык бирә, Персей Медуза Горгонаның йөзен җанварга күрсәтә һәм шуның белән аны ташка әйләндерә. Икенче юрама буенча, җанвар Гермес кылычы белән үтерелгән, шул ук кылыч белән Персей Медуза Горгонаны үтергән.

Кайбер авторлар аның маҗараларын Иоппага (ягъни Урта диңгез яр буендагы Яффуга) урнаштыралар.

Еврипид юрамасы буенча, әтисе дә, әнисе дә аны Ватанны ташлап Персей артыннан барырга мәҗбүр итә алмаганнар. Күпчелек авторлар фикеренчә, ул Микена патшабикәсе була һәм Персейдан берничә бала таба.

## Андромеда сәнгатьтә

Андромеда — Софоклның «Андромеда» пьесасы (фр. 126—129 Радт), Еврипидның, Кече Фринихның, Ликофронның, Ливий Андроникның, Эннийның һәм Акцийның «Андромеда» трагедияләре, шулай ук Антифанның «Андромеда» комедиясенең төп персонажы.

Антик вазаларда, стена рәсемнәрендә һәм барельефларда Персей батырлыгының шактый сурәтләре бар. Андромеда образына Яңа заман рәссамнары да мөрәҗәгать иткәннәр: Пьеро ди Козимо, Тициан һәм Рубенс, Шассерио һәм Доре.

Шул ук миф Корнельнең «Андромеда» (1650) драмасы һәм Люллиның «Персей» (1682) операсы өчен сюжет булып хезмәт итә.

Ариосто Персей һәм Андромеда турында сюжетны үзенең «Ярсулы Роланд» поэмасында куллана: аның бер эпизоды (Анжеликаны азат итүче Руджеро) Персей һәм Андромеда эпизодын тулысынча кабатлый. Ариосто сюжетына, үз чиратында, Энгрның иң танылган картиналарының берсе язылган.

Миф «Титаннар сугышы» (1981 һәм 2010 еллар) фильмнарының нигезенә салынган.

## Башкалар

* Афина Андромедага шул ук исемдәге йолдызлыкта йолдызлар арасында урын биргән.
* Андромеда хөрмәтенә кыңгыраулы чәчәкле вересковые гаиләсендәге үсемлекләр ыругы аталган (*Andromeda*; рус исеме — подбел).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча персонажлар
Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Иштаман

**Иштаман** (Черкашина) — Төмән өлкәсе Тубыл районында урнашкан авыл, Ушарово авыл җирлеге составына керә.

Иртеш һәм Тайма елгалары буенда урнашкан.

## Халык саны

Авылда 71 кеше яши. 1897 елда авылда 235 кеше яшәгән, шул исәптән 131 бохарлык татары, 103 себер татары, 1 идел буе татары.

## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл районы торак пунктлары
Талип Яруллин

**Талип Яруллин**, Талип Вагыйз улы  Яруллин (, *[[1963 ел]]ның [[9 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Куйбышев өлкәсе]], [[Куйбышев]]*) ― дин эшлеклесе, 2012 елдан Самар өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе (мөфти).

## Тәрҗемәи хәле
 
1963 елның 9 гыйнварында Куйбышев (1991 елдан Самар) шәһәрендә өч балалы дини гаиләдә туган. Совет чорында ук мөселманнар арасында зур абруй белән файдаланган әтисе Летфулла улы Вагыйз хәзрәт (1934―2020) 1983 елда (ул вакытта аңа 49 яшь) Куйбышев шәһәре гыйбадәт йортының имам-хатыйбы була, 1995―2012 елларда Самар өлкәсе мөфтие, 2012―2020 елларда ҮДН баш казые  булган 

Мәктәпне тәмамлагач, Куйбышев приборлар төзү техникумына укырга керә, әмма укуын тәмамламый, армиягә китә. 1982 елда Н. М. Шверник исемендәге Куйбышев приборлар төзү техникумын (2012 елда  кушылган) «Радио-прибор җайланмалары җитештерү» белгечлеге буенча тәмамлый. 1982, 1984―1993 елларда  (; 2009 елда ябылган) электр-вакуум җиһазларын сынаучы-көйләүче булып эшли. 1993―1995 елларда «Волга» сәүдә йортында хезмәт куя.

## Дин юлында хезмәт
1993―1996 елларда Куйбышев мәчетендә мөәзин.

1998 елда Казандагы Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге югары мөселман мәдрәсәсенә укырга керә. Анда дүрт ел читтән торып укый.

1998 елдан Самар мәчетендә имам, 2001 елдан имам-хатыйб. 2008 елдан читтән торып укып,  Казандагы «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаган.

2012 елның 26 сентябрендә узган Самар өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтенең V чираттан тыш съездында күпчелек тавыш белән Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы төбәк Диния нәзарәте рәисе (мөфти) итеп сайланган   .
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Федерация Советының Рәхмәт хаты ― *рухи-әхлакый традицияләрне үстерүгә, халыклар арасында тынычлыкны һәм татулыкны ныгытуга зур өлеш керткәне өчен*
* Самар өлкәсе губернаторының Мактау билгесе ― *халыклар дуслыгын ныгытуга керткән өлеше өчен*
* 2024 ― II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― *рухи һәм мәдәни традицияләрне саклауда һәм үстерүдә, халыклар арасында дуслыкны ныгытуда күрсәткән хезмәтләре өчен*
 
## Шәхси тормышы
Өйләнгән, өч бала тәрбияләгән: ике улы (гаиләле дин әһелләре) һәм кызы.

Энесе ― эшмәкәр, мөфти хатынының сеңлесенә өйләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Талип Вагизович Яруллин (Председатель ДУМ Самарской области). umma.halalguide.me
*   Гости студии ГТРК – Самара  муфтий Талип хазрат Яруллин и Гумар Батршин. YouTube видео, 27:16
* Персона. Талип Яруллин. Просто о самом главном. gl-media.com, 31.05.2022

Төркем:Россия дин әһелләре
Төркем:Мөфтиләр
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Zari Elmasän

**Zarui Elmasän** (; *Zari Elmasän, Zarui Elmasän-Vartän*; *[[1906 yıl]]nıñ [[12 oktäber]]e, [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Massaçusets]], [[Линн (Массачусетс)|Linn]] — [[1990 yıl]]nıñ [[6 fevral]]e, [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Калифорния (штат)|Kaliforniä]], [[Los-Anceles]]*) — ärmän çığışlı Amerika cırçısı, 1930 yıllardağı Holliwud müzikllarında, şul isäptän  üzeneñ tawışı belän bilgele.

## Biografiäse
1906 yılnıñ 12 oktäberendä AQŞnıñ Massaçusets ştatındağı Linn şähärendä ärmän emigrantları ğailäsendä tuğan. Soñraq ğailä Fresnoğa (Kaliforniä) küçengän.

Fresno däwlät kölliätendä, , İstman muzıka mäktäbendä häm Yaña Angliä Muzıka konservatoriäsendä uqığan.

## İcatı
Cırçı karyerasın 1929 yılda radioda başlağan. 1930 yıldan 1932 yılğa qädär San-Fransisko opera teatrında cırlağan. Annarı Los-Anceles teatrında. Şulay uq 1930- häm 1940-yıllarda Kaliforniädä çirkäwdä cırçı häm solist bulıp eşlägän.

Elmasän Holliwud müzikllarında vokal cırlağan, ämmä anıñ iseme titrlarda yış qına yuq. Anıñ tawışı mondıy müzikllarda yañğırıy: «Tere bulu bik matur» (*1933*), «Tıñlawsız Marietta» (*1935*), «Sezneñ öçen orxideyalär» (*1935*), «Menä romantika» (*1935*), «Böyek Zigfeld» (*1936*), «Çarli Çan operada» (*1936*), «Minem waqıtım» (*1937*), «Yöräk» (*1938*), «Altın könbatıştan qız» (*1938*), «Oz ile tılsımçısı» (*1939*) häm «Brodvey serenadası» (*1939*).

Şulay uq Los-Ancelestağı İzge Yakov Ärmän apostol çirkäwe xorınıñ muzıkal’ citäkçese häm «Dominant Music Club» xatın-qızlar professional’ muzıkantlar klubı äğzası bulğan.

İre belän bergä  äsäre buyınça ärmän telendä «Anuş» muzıkal’ melodramasında (1945) häm Armen Dikranännıñ «Anuş» operasında töşkän. Alar şulay uq «Ärmän cırları» dip atalğan plastinka çığarğannar.

1933 yılda Elmasännan anıñ icatın yaratqan dantist Leon Sivernı üterü turında soraw alğannar. Siver 1930 yılda Zariğa stipendiä birgän «Artistlar fondı»na nigez saluçı häm direktorı bulğan.

## Şäxsi tormışı
1942 yılda Nevada ştatınıñ Las-Vegas şähärendä kinorejissör Setrag Vartänğa kiäwgä çıqqan. Vartän 1986 yılda wafat bulğan. Elmasän 1990 yılda Los-Ancelesta 83 yäşendä wafat bulğan, ire yanında  cirlängän.

## İskärmälär

Төркем:12 октябрь көнне туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Линнда туганнар
Төркем:6 февраль көнне вафатлар
Төркем:1990 елда вафатлар
Төркем:Лос-Анджелеста вафатлар
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Көньяк Калифорния университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр опера җырчылары
Нурмиев

**Нурмиев** ― фамилия.
* Альберт Нурмиев (1973), «Татнефть» генераль директоры урынбасары.
*  (1980), биатлончы, дөнья чемпионы.
----
*  (1997), футболчы.
Альберт Нурмиев (1973)

**Альберт Нурмиев**, Альберт Әнвәр улы  Нурмиев (, *[[1973 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чиләбе өлкәсе]], [[Магнитогорск]]*) ― Татарстанның нефть сәнәгате эшлеклесе, 2023 елдан В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть»  генераль директорының сәнәгать төзелеше буенча урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елда Магнитогорск шәһәрендә туган. 1997 елда А. Н. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетын (КАИ) «машина төзелеше технологиясе» белгечлеге буенча тәмамлаган.

## Хезмәт эшчәнлеге
Хезмәт юлын «Татнефть»тә башлаган:
2006 елдан – «Татнефть» нефть һәм нефть продуктларын сату идарәсенең Нефть эшкәртү һәм нефть химиясе заводлары комплексы () төзелеш проектын координацияләү бүлегенең I категорияле инженеры.
 
2010 елдан ― Нефть эшкәртү һәм нефть химиясе заводлары комплексының  (КНПиНХЗ) катнаш гидрокрекинг җайланмасын төзү проектын гамәлгә ашыру идарәсенең әйдәп баручы инженеры, 2011 елдан ― финанс-икътисад хезмәте җитәкчесе.

2012―2016 елларда ― «Татнефть» ГАҖ Төзелеш проектларын гамәлгә ашыру идарәсенең () финанс-икътисад хезмәте җитәкчесе, 2016―2017 елларда ― идарә башлыгы урынбасары.

2017 елда «Татнефть» УРПС башлыгы итеп билгеләнә.

2023 елдан ― В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» генераль директорының сәнәгать төзелеше буенча урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2019 ― РФ Президентының Мактау грамотасы ― *хезмәттәге уңышлары һәм күпьеллык намуслы эше өчен* 
* 2021 ― «Ел җитәкчесе» республика конкурсының 2021 ел нәтиҗәләре буенча җиңүчесе ― «кадрлар потенциалын актив үстергән өчен»  номинациясендә
* 2024 ― II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлар» өчен ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:2 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Knarik Vardanän

**Knarik Vardanän**, Knarik Grigoryevna Vardanän (Vartanän; ; *[[1914 yıl|1914 yılnıñ]]  ([[7 dekäber|7 dekäbre]]), [[Räsäy imperiäse]], [[Ирәван губернасы|İrävan gubernası]], [[Panik]] — [[1996 yıl|1996 yılnıñ]] [[25 dekäber|25 dekäbre]], [[Ärmänstan]], [[Yerevan]]*) — ärmän sovet rässamı. Ärmän SSRnıñ atqazanğan rässamı (*1967*).

## Biografiäse
Knarik Vartanän 1911 yılnıñ 24 noyäberendä Panik awılında tuğan. 1933 yılda Leninakan tözeleş texnikumın (xäzerge Gömre däwlät texnik kölliäte) tämamlağan. 1933—1934 yıllarda  arxitektura ostaxanäsendä texnik-arxitektor bulıp eşlägän. 1938 yıldan 1941 yılğa qädär Yerevan sänğät uquxanäsendä uqığan. 1946 yıldan 1950 yılğa qädär  uqığan. Knarik Vartanännıñ diplom eşe bulıp «Suren Spandarän sörgengä yul totqanda» kartinası torğan. 1950—1952 yıllarda Mäskäwdä Ärmän mädäniäte yortınıñ räsem bülegendä uqığan.

1942—1944 yıllarda  baş rässam bulıp eşlägän. 1943 yıldan sänğät kürgäzmälärendä qatnaşqan. 1950 yılda SBKPqa kergän. 1950 yılda opera cırçısı D. M. Pogosänğa kiäwgä çıqqan.

Knarik Vartanän äsärläre kürgäzmäläre Yerevanda 1964, 1965, 1968, 1978, 1981 yıllarda, Leninakanda 1981 yılda,  1981 yılda  1982 yılda häm Tbilisida 1982 yılda uzdırılğan. Knarik Vartanännıñ eşläre Ärmänstan milli kartinalar galereyase häm başqa muzeylar cıyıntığında saqlana.

Knarik Vartanän portretların skulptor S. L. Stepanän (gips, 1939, Ärmänstan milli kartinalar galereyase) häm rässam A. T. Galents (may, 1957) başqarğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
Төркем:7 декабрь көнне туганнар
Төркем:1914 елда туганнар
Төркем:Ирәван губернасында туганнар
Төркем:25 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1996 елда вафатлар
Төркем:Ереванда вафатлар
Төркем:Әрмән ССРның атказанган рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ рәссамнары
Төркем:Әрмәнстан рәссамнары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Петер Пеллегрини

**Петер Пеллегрини** (, *[[1975 ел]]ның [[6 октябрь|6 октябре]], [[Чехословакия]], [[Банска-Бистрица]]*) ― словакияле сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, 2024 елның 15 июненнән Словакия президенты, 2018―2020 елларда Словакия премьер-министры, 2020 елдан «Глас» сәяси фиркасен оештыручы һәм лидеры, 2023 елдан Словакия парламенты рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 6 октябрендә Чехословакия (хәзерге Словакиянең) край үзәге Банска-Бистрица шәһәрендә туган.

Белеме буенча икътисадчы, Банска-Бистрицадагы  икътисад факультетында һәм Кошицедагы  
укыган.

Hiljo-Slovakia компаниясендә эшләгән, парламент депутаты ярдәмчесе булган.

## Сәяси карьерасы
2006 елда «Юнәлеш ― социаль демократия» партиясеннән  (парламент) депутаты итеп сайлана. Ике срок дәвамында икътисади сәясәт, мандатлар һәм иммунитет, шулай ук финанслар һәм бюджет комитетларында эшли.

2012 елдан 2014 елга кадәр ― Словакия Финанс министрлыгында дәүләт секретаре.

2014 елның июленнән (Душан Чаплович отставкага киткәннән соң) ноябренә кадәр премьер-министр Роберт Фицо җитәкчелегендәге хөкүмәттә Мәгариф, фән, тикшеренүләр һәм спорт министрлыгын җитәкли. Словакия Милли советы рәисе итеп сайланганнан соң вазыйфасыннан китә.

2014 елдан (отставкага киткән Павол Пашканы алмаштырып) 2016 елга кадәр Словакия парламенты рәисе була.

2016 елдан 2018 елга кадәр премьер-министр Роберт Фицоның инвестицияләр һәм мәгълүматлаштыру буенча урынбасары. 2018 елның 15 мартыннан (Роберт Фицо отставкасыннан соң) Словакия премьер-министры вазыйфаларын башкара.

2018 елның 22 мартында Словакия президенты Андрей Киска тарафыннан Словакия премьер-министры итеп билгеләнә.

2020 елгы Парламент сайлауларыннан соң «Юнәлеш ― социаль демократия» партиясеннән чыга һәм «Глас ― социаль демократия» партиясенә нигез сала.

2023 елгы Парламент сайлауларыннан соң, 25 октябрьдә оештыру җыелышында Милли Совет рәисе итеп сайлана, аның өчен 148 депутатның 131е тавыш бирә, ике бюллетень гамәлдә түгел дип таныла.

Туган теленнән тыш, чех, инглиз, немец һәм рус телләрен белә.

## Искәрмәләр

Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Матей Бел университетын тәмамлаучылар
Төркем:Кошице техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Словакия сәясәтчеләре
Төркем:Словакия президентлары
Sigva

**Sigva** (стилизацияләнгән: ) ― перистальтик насослар, насос җиһазлары һәм инъекция өчен махсус монтаж җайланмалары җитештерүче, су үткәрми торган һәм саклагыч материаллар, миномет насослары, битум җитештерүче Россиянең иң зур компаниясе. Компания 2008-нче елда оешкан, компаниянең җитештерү корылмалары Мари Эль Республикасында, Йошкар-Ола шәһәрендә, һәм сату офисы Мәскәүдә . Продукция Россия һәм БДБ илләренең әйдәп баручы транспорт компанияләре тарафыннан җибәрелә.

## Искәрмәләр
Carglass

**Carglass** — автомобиль пыялаларын ремонтлау һәм алыштыру белән шөгыльләнүче халыкара компания. Компания автомобиль пыялаларын ремонтлау һәм урнаштыру белән шөгыльләнүче Халыкара сервис үзәкләре челтәренең бер өлеше булып тора. Carglass  халыкара холдингының бүлендек компаниясе булып тора.

Компания Россиядә клиентларга хезмәт күрсәтүнең цифрлы технологияләрен кертү дәрәҗәсе буенча компанияләр төркемендә лидерлык позицияләрен биләп тора. 2014 елдан ул Россия төбәкләрендә Mobiscar бренды астында пыялаларны ремонтлау һәм алыштыру буенча хезмәтләр күрсәтә.

## Тасвирлама
Компания белән fuyao Glass, AGC, Pilkington, Saint-Gobain, Guardian Glass кебек компанияләр хезмәттәшлек итә. Автомобиль пыяласын җиткерү буенча төп партнер булып Fuyao Group компаниясе тора, заводларының берсе Калуга өлкәсендә урнашкан

Пыяла урнаштыру өчен материаллар һәм кораллар кулланыла, мәсәлән, Carglass өчен DOW Chemical компаниясе җитештергән Belron Fast Fit Plus эксклюзив клей.

Компания шулай ук Belron диагностик җиһазларын яктылык һәм яңгыр датчикларын калибрлау өчен, шулай ук барлык заманча автомобильләрдә ишек пыялаларының эш режимын төзәтү өчен куллана. Проект Belron өчен Hella Gutmann компаниясе тарафыннан эшләнгән. 2015 елдан 2022 елга кадәр компания Быков балалар йортында тәрбияләнүчеләргә «бергә без күбрәк булдыра алабыз»хәйрия проекты кысаларында ярдәм күрсәтә. Төрле ял чаралары, уртак акцияләр оештыру, балаларны һөнәри юнәлеш бирү өлкәсендә эш.

2014 елдан компания Africa Tikkun хәйрия проекты кысаларында Spirit of Belron хәйрия марафонында катнаша, 2002 елдан башлап күп еллар дәвамында Belron ана компаниясе тарафыннан оештырыла. 

Проект Көньяк Африка балаларына, яшьләренә һәм гаиләләренә мәгариф, сәламәтлек саклау, социаль тәэмин итү һәм туклану өлкәсендә ярдәм итүгә юнәлдерелгән. Бүгенге көндә 8,5 млн евро җыелган.

## Искәрмәләр
Искәндәр Насыйров

**Искәндәр Насыйров** — архитектор. Искәндәр Насыров 100дән артык мәчетнең проектын ясаган, шуларның 40ы төзелгән. Казан архитектура-төзелеш университетында укыган. 2018 елда Казандагы Солтан мәчетенең тарихы турында мәкәләсе чыкты. Арчаның мөселман зиратында җирләнгән.

## Проектлаштыруда катнашы булган мәчетләрнең исемлеге
* Рәхмәтулла мәчете (Казан)
* Утыз Имәни мәчете, Ал Таң мәчете (Казан)
* Сәләх мәчете (Казан)
* Әмәт бистәсе мәчете (Казан)
* Әтиләр мәчете
* Әхмәтсафа мәчете (Яңавыл авылы, Балык бистәсе районы)
* Тәскирә мәчете (Әлмәт)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мөселман архитекторы Искәндәр Насыйровны үзе проектлаштырган мәчеттә соңгы юлга озаттылар. Интертат. 11.04.2024.
* «Гордился им как своим шакирдом»: автор 40 мечетей Искандер Насыров умер в 39 лет. Альфред Мухаметрахимов. Бизнес-онлайн .

Төркем:Татар архитекторлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Карина Эвн

**Карина Хачатур кызы Акопян** (; ; 16 август 1997, Мәскәү, Россия) — **Карина Эвн** буларак билгеле Россия-Әрмәнстан җырчысы.

## Биографиясе
Акопян 1997 елның 16 августында Мәскәүдә әрмән гаиләсендә туа. Сигез яшендә ул N4 музыка мәктәбенә укырга керә, анда фортепианода уйнарга өйрәнә.

2013 елда Акопянан гнесинка каршындагы эстрада-джаз колледжына укырга керә. Шул ук елда ул үзенең беренче «Яңа гасыр йолдызлары» вокаль конкурсында катнаша һәм беренче урынны ала. Шул ук елда ул «Останкиноның алтын тавышы» конкурсында катнаша һәм тамашачылар симпатиясе бүләген ала.

2014 елда Акопян «Останкиноның алтын тавышы» конкурсында Гран-при ала. 2014 елның маенда ул X Factor Armenia проектында катнаша, ләкин чәчләре төшә башлагач, алга таба катнашудан баш тарта. Табиблар тоталь алопеция диагнозы куялар.

2015 елның маенда Эвн үзенең беренче синглын «I Cant Take More» чыгара. 2016 елда ул «light up», My Armenia", «Happy Birthday», «Свадебный вальс», «Армения наша», «Россия» һәм «Разбитая мечта» җырларын чыгара.

2017 елда «Bad Boys Bluw» төркеменең элеккеге солисты Кевин Маккой белән Evnның беренче дуэт җыры тәкъдим ителә, ә җырның премьерасы Дәүләт Кремль сараенда була.ref name="amazon"> Шул ук елда iTunes чартларына кергән «Лето» һәм «Все зашибись» сингллары чыгарыла.

2018 елда «I Wish You» һәм «Origami Heart» җырлары чыгарыла. 26 майда ул «Fusion of Words» хип-хоп фестивалендә катнаша һәм икенче урын ала.

2019 елда Эвн ТНТда «ПЕСНИ» проектының икенче сезонында катнаша. Проектны Баста һәм Тимати продюсерлык итә. Проектта ул беренчел кастинг этабын һәм тагын 2 этапны уза.

Евровидение-2020 җыр конкурсында Әрмәнстан исеменнән чыгыш ясау хокукында конкурсның 12 финалистларының берсе була.

## Искәрмәләр

Төркем:Әрмәнстан җырчылары
Төркем:Россия җырчылары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Латвия атналыгы

**«Латвия атналыгы»** — Латвия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Латвия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Латвия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Латвия һәм Латвия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 13 — 28 апрель 2024

**Кыйбла:** латыш, инглиз Википедияләрендә Латвия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
1 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Латвия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Латвия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Латвия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Тия Банга lv
* Луция Замайч lv
* Янис Плотниекс lv
* Янис Клидзейс lv
Кыйссаи Йосыф (китап)

**«Кыйссаи Йосыф»** ― Болгар-татар шагыйре Кол Галинең XIII гасырда иҗат ителгән поэмасы татар телендә күп мәртәбә тапкыр басыла.
## 1989 ел
1989 елда Татарстан китап нәшриятында басыла. Китапның тиражы - 100 мең данә.
## 2008 ел
2008 елда Казанның «Дом печати» нәшриятында татар телендә нәшер ителгән әдәби-нәфис басма.

Халкыбызның газиз бу китабы Русия Мөфтиләр шурасының матди ярдәме белән дөньяга чыга. Моның өчен нәшрият басманы әзерләүче белән берлектә Мөфтият рәисе шәйхелислам Равил хәзрәт Гайнетдингә һәм аның урынбасары Дамир әфәнде Гыйззәтуллинга кайнар рәхмәтләрен юллый. Ислам уку йортлары, мәдрәсә һәм көллият мөгаллимнәре вәшәкертләре, бу китапны кулга алгач, әлеге мөхтәрәм затларга хәер-догаларын кылсыннар.

Борынгы бөек шагыйребезнең шушы мөкатдәс дастаны нәшер ителгәнгә күп еллар үтте. Ул арада укучыларның яңа буыны үсеп җитте. Әлеге басма, киң катлау укучыларны күздә тотып, әсәрнең хәзерге әдәби телебезгә шигъри күчермәсен һәм русчага шигъри тәрҗемәне эченә ала. Шигъри күчермәне Нурмөхәммәт Хисамов, русчага тәрҗемәне Ленинград университеты профессоры Сергей Иванов эшләгән иде.

## 2013 ел
2013 елда Татарстан китап нәшриятында басыла. Китап мәшһүр шагыйрьнең тууына 830 ел тулу уңаеннан нәшер ителде. Китапның рәссамы - Булат Гыйльванов. Китапның тиражы - 5000 данә.
## Сылтамалар
Төркем:1989 ел китаплары  Төркем:2008 ел китаплары Төркем:2013 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Безнең гомер (китап)

**«Безнең гомер»** ― 2006 елда Казанның Татарстан китап нәшриятында татар телендә нәшер ителгән әдәби-нәфис басма. 

Әлеге китапка авторның төрле елларда язылган шигырьләре, әкияте һәм поэмасы тупланды.

## Чыганаклар
Безнең гомер: Шигырьләр, әкият, поэма/Фарсель Зыятдинов. - Казан:Татар. кит. нәшр., 2006. - 175 б.
Ипекәй (китап)

**«Ипекәй»** ― 2021 елда Казанның Татарстан китап нәшриятында татар телендә нәшер ителгән әдәби-нәфис басма. 
## Тарих
Айзирәк Гәрәева-Акчураның әлеге китабына әдәби-документаль бәяннары, хикәяләре, очерклары тупланды.

Әсәрләрдә бүгенге заман геройларының каршылыклы хис-кичерешләре, татар мөһажирләренең кызыклы, гыйбрәтле тормышы тасвирлана. Авторның максаты - татарларның гамәлле халык икәнен күрсәтү һәм укучыларга читтә яшәгән милләттәшләребезгә кагылышлы кызыклы мәгълүматларны җиткерү.

## Чыганаклар
Ипекәй: бәяннар, хикәяләр, очерклар/ Айзирәк Гәрәева-Акчура. - Татар. кит. нәшр., 2021. - 351 б.
Кыйтгалардан килә татар сүзе (китап)

**«Кыйтгалардан килә татар сүзе»** ― 2022 елда Казанның «Милләт» нәшриятында татар телендә нәшер ителгән әдәби-нәфис басма. Әлеге китапта чит илләрдә яшәүче милләттәшләребезнең татар рухы белән сугарылган иҗат үрнәкләре тупланган.

## Тарих
Китапны гамәлгә куючы һәм нәшер итүче ―  Фәния Хуҗахмәт. 

Тиражы ― 500 данә.

## Эчтәлек
Әлеге китап чит илләрдә яшәүче милләттәшләребезнең җирсү хисләре белән сугарылган иҗат үрнәкләре белән таныштыра. Бүгенге көндә чит илләрдә яшәп, үзләренең талантлары белән әдәбият үсешенә өлеш керткән татар телендә иҗат итүче милләтәшләребезнең мондый уникаль әсәрләр җыентыгы беренче тапкыр тәкдим ителә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарча китаплар
Аганин

**Аганин** ― фамилия. Борынгы кенәз һәм дворяннар *Аганиннар* нәселеннән килә.
* Айдар Аганин (1967), журналист, дипломат.
* Александр Аганин (1954), физика-математика фәннәре докторы. 
* Ибраһим Аганин (1923―1987), совет разведчигы.
* Рәшит Аганин (1924―2005), МГИМО профессоры. 
* Фәрит Аганин (1926―2019), дипломат.
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Шәмгун Саттаров

**Шәмгун Саттаров** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе. 1922-1923 тә ТАССР Баш суды рәисе. «Унбиш җитәкче хаты»на кул куйганнарның берсе. ТАССР юстиция халык комиссары урынбасары, ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбасары, Бандүк бистәсендә кәнсәләр эшчесе булып эшләгәнлеге билгеле. 1937 тә «милләтчел баш күтәрүчеләр оешмасында катнашучы» дип кулга алына, тик 1940 та акланып иреккә чыгарыла. Алдагы язмышы билгесез.
## Искәрмәләр
Кәрибулла Хәйруллин

**Кәрибулла Хәйруллин** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе. 

## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсеннән. 

## Хезмәт юлы
* 1917 дә Сызран шәһәрендә: мөселман хәрби-граждан комитеты рәисе, шәһәрнең ВКП(б) комитеты әгъзасы. 
* 1918 дә Ырынбур партизан отряды командиры, иреклеләр отряды командиры, 1 нче бөтенбашкорт съезды делегаты. 
* 1919-20 дә Ырынбур губернасында: губерна инкыйлаб комитеты әгзасы, губерна башкармасының хәрби бүлеге рәисе, губерна мөселман комиссариаты рәисе, губерна ЧКчында бүлек мөдире, татар иреклеләре полкы командиры. 
* 1920 дән Казанда: ТАССР юстиция халык комиссариатында ябылу урыннары бүлеге мөдире, ТАССР инкыйлаб трибуналында. 
* 1921-22 һәм 1923-25: ТАССР Баш суды рәисе. 

## Соңгы еллары
1937 дә кулга алына, «уң троцкийчеләрнең милләтчел террорчыл-диверсиячел оешмасында катнашучы» дип кулга алына, 1940 та Краснояр краена 5 елга сөрелә. Алдагы язмышы билгесез.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Репрессияләнгән башкортлар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Гариф Сәгыйтов

**Гариф Сәгыйтов** (,  — , ) — дәүләт эшлеклесе. 1919 дан РКП(б) әгъзасы. 1934-1937 дә ТАССР Баш мәхкәмәсе рәисе. 1937 тә «буржуаз милләтчеләр оешмасы катнашучысы» дип кулга алына, 1941 дә 8 елга хөкем ителә. 1941 дә саботажда гаепләнеп атылуга хөкем ителә.
## Искәрмәләр
Фёдор Токарев

**Фёдор Токарев** (,  — , ) — суд эшлеклесе. Эшчеләр гаиләсендә туган. 1915 тән Белорет металлургия заводында. 1928-1929 тә шул ук шәһәрдә халык судьясы. 1929 дан БАССР Баш Судында: әгъза, рәис урынбасары, махсус коллегия рәисе, рәис (1937-1943). 1943-1950 тә РСФСР Юстиция министрлыгының Чиләбе өлкәсе буенча идарәсе башлыгы. 1950-1954 тә ТАССР Югары Суды рәисе. 1954 тән соң РСФСР Юстиция министры урынбасары, РСФСР Югары Суды рәисе урынбасары.
## Искәрмәләр
Франц Друскис

**Франц Друскис** (,,  — , ) — хуҗалык эшлеклесе. Керәстиян гаиләсендә туган. 1914 тә 4 еллык шәһәр училищесын бетергәчтен тимер юлда эшли. Беренче бөтендөнья, аннан соң Гражданнар сугышларында катнаша. 1918-1933 елларда ВЧК-ОГПУда, Сызран-Вәзма, Ташкәнт, Рәзән-Урал, Мәскәү-Беларус-Балтыйк, Көньяк-Көнбатыш тимер юлларында юл-транспорт бүлекләре башлыгы. 1932-1933 тә УССР ГПУның транспорт бүлеге башлыгы. Көньяк-Көнбатыш (1933-1934), Байкал арты (1934-1937), Ерак Көнчыгыш (1937) тимер юллары башлыгы. 1937 дә халык дошманы дип кулга алына, тик 1939 дә тулысынча акланып иреккә чыгарыла. Шуннан соң янә Ерак Көнчыгыш тимер юлында эшли. 1940-1942 дә Казан-Бөгелмә тимер юлы төзелеше башлыгы. 1942 дән үлеменәчә Сызранда 62 нче төзелеш башлыгы.
Андрей Бочков

**Андрей Бочков** () – дәүләт-партия эшлеклесе. 1917-1921 дә Казанда: ВКП(б)нең Шәһәр (Городской) район комитеты 1 нче секретаре, Дәүләт Банкының Казан бүлеге комиссары, Казан шәһәр коммуналь бүлеге башлыгы, Казан губерна инкыйлаб трбуналы башлыгы, ТАССР эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары. 1921-1925 елларда Янәсәй губернасында: Янәсәй губерна Советы башкарма комитеты рәисе урынбасары, ВКП(б)ның Янәсәй губерна контроль комиссиясе башлыгы. 1925-? елларда Себер краенда: ВКП(б)ның край контроль комиссиясендә бүлек мөдире, рәис урынбасары.

1938 дән пенсиядә, 1954 тә үлә.
## Искәрмәләр
Наил Фәтхуллин (1936)

**Наил Фәтхуллин** (,  — , ) — төзүче инженер. 1960 та Казан төзүче инженерлар институтын бетергәчтен «Казаньхимстрой» трестында эшли: мачтыр, төзелеш-җыеп-урнаштыру идарәсенең җитештерү-техника бүлеге башлыгы урынбасары, трестның берләшкән һөнәри берлекләр комитеты рәисе. 1970-1975 тә Главтатстройның җитештерү-эш йөртү бүлеге башлыгы. 1975-1977 дә «Казаньпромстрой» трестының баш инженеры, 1977-1985 тә Главтатстрой башлыгы урынбасары. 1985-199? елларда «Казаньхимстрой» тресты идарәчесе.
Вил Саттаров

**Вил Саттаров** (,  — , ) — төзүче инженер, ТАССРның атказанган төзүчесе (1963). 1956 тә Казан төзүче инженерлар институтын бетергән. 1958 дән «Казаньхимстрой» трестында: 7 нче төзелеш-җыеп-уранштыру идарәсе (СМУ-7) инженеры, идарә башлыгы; 1970-1985 елларда трест идарәчесе. Тресттан киткәчтен беркадәр вакыт төзелеш белән бәйле оешмаларда эшләгән.
## Искәрмәләр
Юрий Баранников

**Юрий Баранников** (,  — , ) — төзүче инженер, ТАССРның атказанган төзүчесе (1984). Куйбышевта урта мәктәп бетергәчтен (1942) сугышка алына, шуннан соң ике ел Ерак Көнчыгышта хезмәт итә. 1952 дә Казан төзүче инженерлар институтын бетергән. 1952-1958 елларда «Удмуртстрой» трестында төзелеш эшләре җитәкчесе (прораб). 1958 дән Казанда: 40 нчы трестында бүлек башлыгы, 204 нче карамай эзләү идарәсендә баш инженер (1958-1961), 15 нче төзелеш-җыеп-урнаштыру идарәсе башлыгы (1961-1970), Казан шәһәр башкармасының капиталь төзелеш идарәсе башлыгы (1970-1985). Пенсиягә чыккачтын «Казграж­данпроект» институтында сектор башлыгы (1985-2007).

## Искәрмәләр
Казтрансстрой

**Казтрансстрой** (**''Каз**анский трест **транс**портного **строи**тельства'') — транспорт төзелеше оешмасы. 1954 нең 1 февралендә Әгерҗе–Канаш кишәрлегендә икенче юл төзү һәм Юдино тимер юл төенен үстерү максатарында Әгерҗе төзелеш-җыеп-урнаштыру идарәсе буларак барлыкка килә. 1955 тән хәзерге исемдә. Трест оешмалары Казан тимер юлы (1961 дән Горький тимер юлы) чикләрендә тимер юл белән бәйле объектлар, сәнәгать объектлары, торак һәм иҗтимагый-мәдәни объектлар төзү белән шөгыльләнгән.

Трест катнашы белән Мөрәм, Арзамас, Канаш, Казан, Юдино, Әгерҗе стансалары үзгәртеп корыла. Казанның төньяк вокзалы, Казан метросы объектлары, Казанда трамвай юллары, Мөрәм тимер юл уклары заводы, яңа локомотив деполары төзелә, иске деполарның кайберләре үзгәртеп төзелә.

1991 дә эченә 105 (Мөрәм), 184 (Әгерҗе), 228 (Ижау), 541 (Канаш), 543 санлы төзелеш-җыеп-урнаштыру пуезлары, 14 нче санлы баш ремонт-төзәту пуeзы (ГОРЕМ-14), торак конторасы, машиналаштыру һәм транспорт идарәсе, җитештерү предприятияләре комбинаты һәм ярдәмчел хуҗалык булган. Казанда совет сорында карамагында дистәләрчә торак йорт,  2 балалар бакчасы була.

1995 тә дәүләт предприятиесе базасында шул ук исемле ачык акционерлык җәмгыять барлыкка килә.

2016 да банкрот дип таныла.
## Искәрмәләр
Эстония гражданнары булмаганнар

**Эстония гражданнары булмаганнар** () — Эстония территориясендә яшәүче гражданлыклары булмаган кешеләр.

Бу кешеләрнең статусы Эстония Республикасының 1993 елгы «чит ил кешеләре турындагы» законы белән көйләнә. Граждан булмаганнарның күпчелеге Эстония территориясендә яшәгән һәм СССР таркалганнан соң аның гражданлыгын алмаган элеккеге СССР гражданнары.

Хәзерге вакытта баштагы граждан булмаганнарның күпчелеге Эстония гражданнары була, бер өлеше Россия яки башка ил гражданлыгын ала, калганнары апатридлар булып тора, рәсми эстон исеме «гражданлыгы билгесез булган затлар» ().

Эстония халкы арсында апатридлар өлеше даими кими. 2023 елның 1 гыйнварына булган мәгълүматларга караганда, Эстониядә апатридлар саны 64 297 кеше (халыкның 4,7 %) тәшкил итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Poleshchuk V.* Non-citizens in Estonia . Tallinn: 2004. ISBN 9985-9410-9-8
*  на 14 мая 2008 года
*  на сайте Департамента полиции и погранохраны МВД Эстонии
* 
* *Д. Е. Фурман, Э. Г. Задорожнюк* Притяжение Балтии (балтийские русские и балтийские культуры) // Мир России. 2004. Т. XIII. № 3. С. 98-130
* *[[Середенко, Сергей Николаевич|Середенко С.]]* Юбилей кражи гражданства  // «День за днём», 2012
* Эксперты: Интеграция строит гражданское общество // err.ee, 03.11.2010
* О политике Эстонской Республики в области интеграции и натурализации. Материалы Министерства народонаселения Эстонии. 
* НЕГРы не посинеют // delfi.ee — «Вести Дня», 25 ноября 2005
* Количество лиц без гражданства уменьшается, одна из главных причин — смерть // delfi.ee, 6 июня 2011
* ОБСЕ советует Эстонии упростить детям неграждан доступ к гражданству Эстонии // delfi.ee, 9 июня 2011
* МИД РФ: Россия призвала Эстонию преодолеть безгражданство // delfi.ee, 11 июня 2011
* 
* «Сегрегация как в ЮАР». Чем трудна жизнь русских в Эстонии // РИА Новости, апр 2019
* Материалы с тегом «Неграждане» в Postimees
Владимир Опокин

**Владимир Опокин** (,  — , ) — төзүче инженер, ТАССРның атказанган төзүчесе (1968). 1931 дә Себер тимер юл транспорты институтын бетергәннән соң тимер юл төзелешләрендә эшли. 1938 дә әрмегә алына, сугышта катнаша, сугыш беткәннән соң тагы ике ел Алманиядә хезмәт итә. 1947 дән соң Казанда. 1947-1953 дә ГИПроКино институтының Казан төркеме инженеры. 1953-1969 тә 14 нче (1 нче) трестында: партия комитеты секретаре (1953-58), трест башлыгы (1958-69). 1969-1980 дә Казан төзүче инженерлар институтының төзелеш икътисады һәм аны оештыру кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Николай Калашников

**Николай Калашников** (,  — , ) — төзүче инженер, РСФСРның атказанган төзүчесе (1989), техник фәннәр кандидаты (1996). 1952 тә Сарытау автомобиль юллары институтын бетергәчтен Себернең төрле төзелеш оешмаларында эшли. 1969 дән Татарстанда: «Татнефтепроводстрой» трестында баш инженер (1969-1970), идарәче (1970-1979). 1979-1991 дә Татстрой берләшмәсе башлыгы, 1997 гәчә шул оешма урынында барлыкка килгән акционерлык җәмгыять директоры. ТАССР ЮС 10-12 чакырылышлары депутаты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Владимир Даниличев

**Владимир Даниличев** (,  — , ) — төзүче инженер. 1935 дә Горьки төзүче инженерлар институтын, 1937 дә Ташкәнттә авиация белгечләре мәктәбен бетергән. 1937-39 дә Татстройтестның быш инженеры. 1939-41 дә ВКП(б) ҮК каршындагы Югары мартия мәктәбендә укыган, 1941 дә үз иреге белән сугышка китә. 1948-53 тә янә Казанда, «Казаньпромстрой» тресты идарәчесе. 1953 дән соң Түбән Идел якларында: 115 нче төзелеш тресты идарәчесе (1953-56), Сталинград өлкә төзелешлекләр сәнәгате идарәсе башлыгы (1956-57), «Саратовгазнефтепроводстрой» тресты баш инженеры (1957-58), Сарытау икътисад районы Төзелеш идарәсе башлыгы (1959), «Саратовхимтяжстройның» 1 нче төзелеш тресты баш инженеры (1959-60), «Главприволжскстрой»ның техник идарәсе башлыгы (1963-69), Сарытау йортлар салу комбинаты башлыгы (1969-73), «Главсредневолговодстрой»ның баш инженеры (1973-74). 1974-81 елларда Сарытау күптехника институтының төзелеш икътисады һәм аны оештыру кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Казан-Бөгелмә тимер юлы

**Казан-Бөгелмә тимер юлы** 1941 елда, сугыш алдыннан төзелә башлый. Аның маршруты Дербышки разъездыннан башланып, Биектау, Питрәч аша узып, Чулман елгасын Чистайдан 12 км читтә, Кубас авылы янында кичеп, Чистай, Каргалы, Яңа Чишмә, Кичү, Мәмәт, Писмән аша Бөгелмә янындагы Акбаш станциясендә Куйбышев тимер юлы белән тоташырга тиеш булган. Тулаем озынлык – 354 км. 17 кече, 3 урта күпер һәм Кама аша гаят зур (1200 м) күпер төзелергә тиеш булган. Дербышки, Чистай һәм Бөгелмә янында рельслар салына башлаган. Төзелеш эшләре сугыш башлангач та туктамый, 1942 елда гына туктатыла. Туфрак өеме Дербышкидан якынча Күн авылына кадәр җиткерелгән.

Төркем:Татарстан тимер юллары
Кәбир Мөхетдинов

**Кәбир Мөхетдинов** (,  — , ) — җылылык техникасы инженеры. 1920-елларның икенче яртысында Урта Азиядә. 1931 дә Ташкәнттә Урта Азия күптехника институтын бетергәчтен Куасай бистәсендә ДРЭС төзелеше башлыгы урынбасары. 1932-1934 елларда Казанның 1 нче ҖЭҮ төзелешендә. 1934-1942 елларда Казанның 2 нче җылылык электр үзәгендә, аның баш инженеры (1939-1941) директор ярдәмчесе (1941-1942). 1952-1966 елларда Воронежта: 1 нче ҖЭҮ, Яңа Воронеж атом электр станциясе төзелешләре башлыгы, Воронежның 2 нче ҖЭҮ директоры (1958-1966).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Хатыйп Миңнекәев

**'


**Хатыйп Миңнекәев''' (,  — , ) — җылылык техникасы инженеры, Казанның 1 нче ҖЭҮ баш инженеры, Казанның 2 нче җылылык электр үзәге директоры (1988-1992).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Сәмигулла Хәбибуллин

**Сәмигулла Хәбибуллин** (,  — , ) — партия эшлеклесе. 1919-23 тә Кызыл Әрмедә. 1923-28 дә Самар губернасының Богырыслан өязендә: 1923-24 тә Әсәкәй авыл советы рәисе, 1924-25 тә РКП(б)ның Солтангол вулыс комитеты секретаре, партиянең өяз комитетында пропагандист, инструктор. 1929-30 елларда Урта Идел өлкәсенең Байтуган районы башкармасында: инструктор, рәис. 1934-37 дә Иске Кулаткы районында ВКП(б) комитеты рәисе. 1937 дә кулга алына, 1938 дә 10 елга хөкем ителә. 1940 та вакытыннан алдан иреккә чыгарыла. Алдагы язмышы билгесез.
Хәнәфи Әхмәтов

**Хәнәфи Әхмәтов** (,  — , ) — партия эшлеклесе. ВКП(б)ның Николаевски район комитетының җаваплы секретаре (1930), партиянең Сызран шәһәр комитетында бүлеп бирү бүлеге мөдире (1930-31). 1932-33 тә  ВКП(б)ның Байтуган район комитетында җаваплы секретарь, 1937 дә ВКП(б)ның Кече Кандал район комитетының 1 нче секретаре. . 1937 дә кулга алында, 1938 дә 10 елга хөкем ителә. 1939 да вакытыннан алдан иреккә чыгарыла. Алдагы язмышы билгесез.
Пётр Старостин

**Пётр Старостин** (,  — , ) — археолог, ТР Дәүләт бүләге иясе (1994), тарих фәннәре кандидаты (1967). 1963-1988 һәм 1990-1997 ТӘһТИдә, 1988-1990 да КПИ проректоры. 1997 дән ТР ФА Тарих институтында, 1990-2004 тә бер үк вакытта ТР ФА Милли археология тикшеренүләре үзәге мөдире. Дәүләт бүләге ТРның археологик картасын эшләүдә-төзүдә катнашканы өчен бирелә.
## Искәрмәләр