Гомуми чагыштырмалылык теориясе

**Гомуми чагыштырмалылык теориясе** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Гомуми_чагыштырмалылык_теориясе Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse]*, ) - геометрияле тартылу теориясе, Махсус чагыштырмалылык теориясен үстерә. 1915-1916 елда Альберт Эйнштейн тарафыннан бастырылган.

## Гравитациянең [[Исаак Ньютон|Ньютон]] теориясен үзгәртү кирәклеге
Классик Ньютон тартылу теориясе буенча тартылу көче - ерак тәэсирле һәм бер мизгелдә һәрбер ерак ноктада тәэсир итә. Бу Махсус чагыштырмалылык теориясенә каршы килә, чөнки анда галәмдә иң зур тизлек - яктылык тизлеге була. Ньютон гравитациясе - инвариантлы түгел: табигать кануннары төрле хисап системаларында төрлечә баралар. Шуңа күрә Эйнштейн яңа теорияне - табигать кануннары һәр хисап системасында инвариантлы булсын өчен теорияне эзли башлаган. Нәтиҗәсендә Гомуми чагыштырмалылык теориясе барлыкка килгән.

## Тасвирлама
Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча бөтенесе гравитация эффектлары көч яки кыр булып тәэсир итешү түгел, ә фәза-вакытның деформациясе сәбәпле барлыкка килә. Фәза-вакытның деформациясе масса-энергия булганлыктан килеп чыга.

Гомуми чагыштырмалылык теориясе буенча фәза-вакытның кәкрелеге аның эчендә матдәгә бәйле.

Гомуми чагыштырмалылык теориясе - күп тәҗрибәләрдә дөресләнгән, хәзерге вакытта иң уңышлы гравитациянең теориясе булып тора.
## Фаразларын дөресләнү

Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразлары:
* вакытның гравитацион әкренәйтеше, 
* гравитацион кызыл күчеш, 
* гравитацион кырда сигналның тоткарланышы
- соңрак тәҗрибәләрдә дөресләнгән, 
* читләтеп әле - гравитацион нурланыш. 
* Күп күзәтүләр Гомуми чагыштырмалылык теориясенең фаразы - кара тишекләр булуына күрсәтәләр.

Ләкин Гомуми чагыштырмалылык теориясе Квант теориясе белән  бәйләү омтылышлары уңышлы булмаган һәм күп галимнарның хыялы: Гомуми чагыштырмалылык теориясе - Квант теориясенең классик чиге булуы - гамәлгә ашмаган.

## Төп нигезләре
Гомуми чагыштырмалылык теориясе нигезләре
* Инертлы масса (Икенче Ньютон канунында) гравитацион массасына тигез.
* Инертлы масса гравитацион массасына тигез булуы сәбәпле, җисемнәр кәкрәнгән фәза-вакытның геодезик сызыклары буенча хәрәкәт итәләр.
* Дүрт үлчәнешле фәза-вакытта интервал 10-компонентлы метрик тензор белән билгеләнә, бу интервал ярдәме белән геодезик сызыклар табыла.
* Фәза-вакытның кәкрелеге аның метрикасы - метрик тензор белән билгеләнә.

## Математик нигезләре - Эйнштейн тигезләмәсе
Эйнштейн тигезләмәләре кәкрәнгән фәза-вакытта булучы матдә үзлекләре фәза-вакытның кәкрелеге белән бәйлиләр.

(тигезләмәдә: сул якта - геометрия (дүрт үлчәнешле фәза-вакыт), уң якта - матдә)

: R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},

биредә ~R_{\mu\nu} — Риччи тензоры (фәза-вакытның кәкрелеге тензорыннан килеп чыккан  
~R_{\rho \mu \sigma \nu} )
: R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},
~R — скаляр кәкрелек,  ~g^{\mu\nu} - метрик тензор, һәм Риччи тензоры
: R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},
~\Lambda — космологик даимие, ~T_{\mu\nu} - энергия-импульс тензоры, ~\pi — Пи саны, ~c — вакуумда яктылык тизлеге, ~G — Ньютон гравитацион даимие.

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Эйнштейн тензоры

\varkappa={8 \pi G \over c^4} — Эйнштейн гравитацион даимие.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*    Герман Вейль. Пространство. Время. Материя. Лекции по общей теории относительности. — М.: Изд-во УРСС научной и учебной литературы, 2004. 455 с.
*    Дирак П. А. М. Общая теория относительности М.: Атомиздат, 1978.
*    Фок В. А. Теория пространства, времени и тяготения / 2-е изд. М.: ГИФМЛ, 1961.
*    Толмен Р. Относительность, термодинамика и космология М.: Наука, 1974.
*    Пенроуз Р. Структура пространства-времени М.: Мир, 1972.
*    Мизнер Ч., Торн К., Уилер Дж. Гравитация. М.: Мир, 1977. Том 1 Том 2 Том 3
*    Хокинг С., Эллис Дж. Крупномасштабная структура пространства-времени М.: Мир, 1977.
*    Визгин В. П. Релятивистская теория тяготения (истоки и формирование, 1900—1915). М.: Наука, 1981. — 352 c.
*    Визгин В. П. Единые теории в 1-й трети ХХ в. М.: Наука, 1985. — 304 c.
*    Р. Ф. Фейнман, Ф. Б. Мориниго, У. Г. Вагнер. Фейнмановские лекции по гравитации / Пер. с англ. А. Ф. Захарова. М.: Янус К, 2000, 296 с. ББК 33.313, Ф 36, УДК 530.12, ISBN 5-8037-0049-5.
*    С. Вейнберг. Гравитация и космология / Пер. с англ. В. М. Дубовика и Э. А. Тагирова, под ред. Я. А. Смородинского. Волгоград: Платон, 2000. 696 с. ISBN 5-8010-0306-1.
[

Төркем:Фундаменталь тәэсир итешүләр
Төркем:Физика төшенчәләре