open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нечаев

**Нечаев** — фамилия.
* Александр Нечаев (1779—1851), православ дин эшлеклесе.
* Алексей Нечаев (1864—1915), геолог, палеонтолог.
* Олег Нечаев (1971), футболчы (һөҗүмче).
----
* Ия Нечаева (1959), лингвист, филология фәннәре кандидаты.
* Тамара Нечаева (1922—2003), сынчы, РСФСРның атказанган рәссамы.

Төркем:Фамилияләр
Метеоризм

Ашкайнату юлларында газлар ясалып, аларның эчәклектә җыелуы нәтиҗәсендә эч күбенү медицинада метеоризм дип атала. Эч күбенү белән бергә корсакта авырлык тойгысы, ә кайвакыт көчле авыртулар барлыкка килә, эчтән газ чыкканнан соң гына хәл җиңеләя.

Метеоризм еш кына кечкенә балаларны интектерә. Аларның ашказаны-эчәклек трактында фермент ясау системасы тулысынча формалашып^ бетмәгән була. Бу хәл олы яшьтәге кешеләр өчен дә ят түгел, аларның фермент ясау процесслары киресенчә кимү ягына таба бара. Кайвакыт 5 метеоризм яшь кешеләрдә дә күзәтелә. Белгечләр эчәклек газлары ясалуны табигый процесс дип карый. Углекислоталы газ нечкә эчәклекнең югары өлешендә үк ясала башлый, тик аның актив ясалу урыны булып юан эчәклек санала. Газ эшкәртелә башлаган ашамлык продуктларга юан эчәклектәге микрофлораның тәэсире аркасында барлыкка килә. Норма буларак, процесс барышында сәламәт кешеләрдә уртача 0,5-1,5 л газ куыкчыклары барлыкка килә, алар үзләреннән-үзләре суырылалар һәм бернинди дә борчу тудырмыйлар. Кызганычка каршы, бүген бик аз кешеләр генә сәламәтлек белән мактана ала. Шунлыктан метеоризм күренешләре, дөрес тукланмау сәбәпле, урта яшьтәге кешеләрне дә шактый борчый. Безнең бик күпләребез ашык-пошык — бернинди режимсыз, юл өстендә генә ашап йөри. Бу хәл бизнес белән шөгыльләнгән 1 кешеләр арасында аеруча еш күзәтелә, фаст-фуд (гамбургер, пицца һ.б.) ашап, газлы сулар эчеп йөрүче яшүсмерләр дә метеоризмнан интегә.

Метеоризм ашказаны-эчәк трактындагы берничә куркыныч авыруның симптомы да булырга мөмкин. Шундый авырулардан юан эчәк, ашказаны асты бизе, үт куыгы ялкынсынулары һәм ярсыган эчәк синдромы очракларында метеоризм җәфалый. Мондый вакытта төп авыруны дәваларга кирәк. Гастроэнтеролог-табиб тирәнтен тикшерүләр уздырып, анык диагноз куйганнан соң дәва билгели ала.

Метеоризм клетчаткага бай, әчетү матдәләре күп булган яшелчә, җиләк-җимешләр ашаганда аеруча еш күзәтелә. Мондый ашамлыкларга бакча борчагы, кәбестә, бәрәңге, алмалар, виноград, грушалар керә. Боларны : ашагач, эч күбенүен сизсәгез, киләчәктә үз рационыгызда мондый ризыкларны бераз киметергә кирәк булыр. Сыра, куас кебек эчемлекләр , белән мавыккан кешеләрнең эчендә күп газ ясалу интектерергә мөмкин. Бу күңелсез хәлдән котылу өчен, дөрес туклану режимы оештырырга һәм хәрәкәтчән тормыш алып барырга кирәк. Халык медицинасы метеоризм белән интеккән кешеләргә петрушка тамырлары төнәтмәсе эчәргә киңәш итә. Ул болай әзерләнә. 1 аш кашыгы коры чималга (петрушка тамырларына) ярты стакан кайнаган су салалар һәм 1,5-2 сәгать буе төнәтәләр. Сөзеп, 1 әр аш кашыгы күләмендә ашарга 30 минут кала эчәләр. Дару үсемлекләре җыелмасыннан төнәтмә ясарга була. Аның өчен 2 өлеш дару ромашкасы чәчәкләре, 2 өлеш борыч бөтнек яфраклары, 2 өлеш укроп орлыклары, 3 өлеш миләш җимешләре, 1 өлеш песи үләне тамыры алырга кирәк. Төнәтмәне болай әзерлиләр: 2 балкашык катнашмага 1 стакан | кайнар су салып, 1 сәгать буе төнәтәләр һәм сыгалар. Көненә 2 тапкыр стаканның өчтән бер өлеше күләмендә ашар алдыннан эчәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Гастроэнтерология
Александр Бондарь

**Александр Бондарь** (27 май, 1955 ел, Россия физигы, Россия Фәннәр Академиясе академигы (2019).

## Биография
Алекса́ндр Евге́ньевич Бо́ндарь 1955 елның 27 маенда  Чиләбедә туган.
1977елда Новосибирск дәүләт университетын тәмамлый, 1977 елдан башлап СССР Фәннәр академиясенең Себер филиалының атом-төш физикасы институтында стажер-тикшеренүче, өлкән лаборант, кече фәнни хезмәткәр, фәнни хезмәткәр, өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.

1994 елдан  сектор мөдире, 1999 елдан лаборатория мөдире, 2003 елдан - баш фәнни хезмәткәр  . Фәнни эш буенча ИЯФ директоры урынбасары  .

## Фәнни эшчәнлеге

* 1994 елдан физика-математика фәннәре кандидаты (диссертация темасы:«Системы регистрации рассеянных электронов детекторов МД-1 и КЕДР»)
* 2003 елдан физика-математика фәннәре докторы (диссертация темасы: «Изучение нарушения CP-чётности в распадах B-мезонов в эксперименте Belle»)
* 2003 елдан Россия Фәннәр академиясенең  әгъза-корреспонденты (Физика фәннәре бүлеге, атом-төш  физикасы секциясе).

РФАнең ике диссертация советы әгъзасы булып тора, Россия Фәннәр академиясе академигы, ИЯФ гыйльми советы әгъзасы, Россия Фәннәр академиясе СО ның физик-техник фәннәр буенча берләштерелгән гыйльми советы әгъзасы, ЦЕРНфәнни планлаштыру Советы әгъзасы (2005).

## Укыту эшчәнлеге
Ул Новосибирск дәүләт университетының физика факультетында укыта: 1992 елдан физика кафедрасында ассистент, 1996 елдан доцент, 2007 елдан - физика кафедрасында профессор.

2010 елдан 2020 елга кадәр НГУның физика факультеты деканы 

## Кайбер басмалары
Фәнни журналларда 300 дән артык мәкалә авторы.  Индекс Хирша 71  бар.

Төп басмалары:
* Бондарь А. Е., Грошев В. Р. и др. Пропорциональная камера с линией задержки для измерения координат с высокой точностью. Международное совещание по методике проволочных камер. Дубна, 1975.
* Блинов А. Е., Бондарь А. Е. и др. Измерение поляризации в накопителе методом рассеяния синхротронного излучения на встречном пучке // Труды 8-го совещания по ускорителям заряженных частиц. Протвино, 1982. Т. 2.
* Abe K., Bondar A. et al. Observation of large CP violation in the neutral B meson system // Phys. Rev. Lett. 2001. № 87. Р. 091812.
* Aulchenko V. M., Bondar A. E. et al. Measurement of the pion form-factor in the range 1,04 Gev to 1,38 GeV with the CMD-2 detector // JETP Lett. 2005. № 82. Р. 743—747; Pisma Zh. Eksp. Teor. Fiz. 2005. № 82. Р. 841—845.
* Poluektov A., Bondar A. et al. Measurement of phi (3) with Dalitz plot analysis of B+ → D (*) K (*) + decay // Phys. Rev. 2006. D. 73. Р. 112009.
* Бондарь А. Е., Пахлов П. Н., Полуэктов А. О. Наблюдение СР-нарушения в распадах В-мезонов // УФН. 2007. Т. 177. № 7. С. 697—720.
## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
* 
* Статья в справочнике СО РАН
* Историческая справка на сайте Архива РАН
## Искәрмәләр

Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Чиләбедә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1955 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Өч тармаклы нерв невралгиясе

Өч тармаклы нерв невралгиясе—ул үзәк нерв системасы белән бәйләнештә торган нервның бер яки берничә тармагы уза торган зонада үтә көчле авырту барлыкка килү белән характерлана торган авыру. Авырту — чакмалы зона ; (курковая) тиресенә кагылганда барлыкка килә. Иреннәр, ирен-борын арасы, борын биле, каш арасы тиресенең аерым өлешләренең чакмалы зонасына җиңелчә тиеп алу да авырту өянәге тудырырга, ә бармак белән нык басканда, авырту югалырга мөмкин.

Чир 40 яшьтән өлкәнрәк (күбесенчә 60 яшьтән соң) кешеләрдә, ешрак хатын-кызларда күзәтелә.

Авыруның еш очрый торган сәбәбе — өч тармаклы нервның артерия һәм веналар белән арткы баш сөяге чокырында кысылуы һәм тамырлар аномалиясе (тамырлар бормасы нерв тармагын кысканда). Өч тармаклы нервның сөяк каналлары аша чыгучы тармагы (соңгыларының тараюы ялкынсыну процесслары, кариес, борын яны куышлыгының ялкынсынуы (синусит) нәтиҗәсендә була) кысылу невралгиягә китерергә мөмкин. Кайбер очракта авыру шеш белән кысылудан яки таркау склероз тәэсиреннән була. Нәтиҗәдә нервның периферик өлеше — тармагы яки тамырчыгы зарарлана. Кысылу факторы һәм шактый озак ярсу баш миендә ярсыган нейрон системасын барлыкка китерә.

Невралгиянең клиник картинасы. Яңакта, өске һәм аскы казналыкта, сирәгрәк каш арасында 2 минутка кадәр дәвам итә торган, күбесенчә бер яклы (4 % очракта ике яклы) көчле авырту барлыкка килә. Өянәк чакмалы зонада башланып китә. Ашау, сөйләшү, салкын һавага чыгу бик көчле авырту барлыкка килүгә китерә. Тыныч вакытта өч тармаклы нервның чыгу урыннарында (күз чокыры өсте, күз чокыры асты, ияк ноктасы) авырту сизелү невралгия булуга ишарәли. Гадәттә, процесс өч тармаклы нервның бер яки ике тармагы зарарлану белән чикләнә.

Өстәмә билгеләре. Чирнең симптомнары төнлә нык сизелми. Авырту синдромы уң якта ешрак күзәтелә. Өянәк булганда, бит кызарып чыга. Күздән яшь ага. Төкерек бик күп бүленеп чыга. Авырткан урында яндыргандай кыздыра. Авырту берничә секунд дәвам итә һәм бераз тынычланып тора.  Авыруга китергән сәбәпне ачыклау өчен колак-борынны, авыз куышлыгын, казналыкларны тикшерәләр. Махсус тикшерү методларыннан компьютер, магнит-резонанс томографиясе башның кечкенә ми-күперчек тирәсендә шеш симптомнары түгел икәнне расларга мөмкинлек бирә.

Диагноз куйганнан соң, белгечләр дәва билгели. 70 % очракта авырту син­ дромын карбамазепин даруы киметергә мөмкин. Теләгән нәтиҗәгә ирешеп булмаса, кысылуны киметү өчен хирурглар V пар нерв чыга торган урында оптик чаралар һәм махсус инструментлар кулланып, операция ясыйлар.

Болардан кала, блокада ясау, нервны җимерү, диатермокоагуляция, югары ешлыклы нурланыш куллану һәм башка ысуллар бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Неврология
Нейродерматит

Аллергиягә бәйле атопик дерматитны хәзерге вакытта нейродерматит дип йөртәләр. Бу — нәселдән килә торган системалы патология. Кагыйдә буларак, ул бала вакытта барлыкка килеп, пациентларның 50 % ында 15 яшьләр тирәсендә тулысынча уза. Кайбер авыруларда гына бу процесс гомер буе барырга мөмкин.

Туры кояш нурларының тәэсире авыр булса да, җәй көннәрендә авырулар үзләрен яхшырак хис итә. Нейродерматиттан җәфаланучы авыруларга күз читләрендә тиренең пигментлы булуы, хейлит авыруы (иреннәрнең кызыл каймасы ялкынсыну) һәм заеда (авыз чите бозылу), тире инфекцияләренә бирешүчәнлек (эренле, гөмбәчекле) характерлы. Аллерген белән контакт булганда, стресс вакытларында процесс катлауланырга мөмкин. Авыру­ ларның 90 % ында эчке органнар чирләре, еш кына ашказаны-эчәк тракты бәйле чирләр: гастрит, холецистит, үт юллары дискинезиясе, хроник панкреатит, юан эчәк ялкынсынуы, еш эч кибү күзәтелә.

Нейродерматитны уңышлы дәвалау өчен, беренче чиратта төп авыруларга игътибар юнәлтергә кирәк. Дәвалау процессын табиб кына алып барырга тиеш. Авыруларга иммуномодуляторлар, аллергиягә һәм кычытуга каршы чаралар тәкъдим ителә. Тышкы яктан тирене йомшарта, тукландыра торган кремнар, кычытуны бетерүче «боламык», эренле шешләр-чуаннар вакытында микробларга каршы чаралар кулланыла. Мондый авыруларга дәфнә яфрагы, солы, арпа ярмасыннан, җитен орлыкларыннан ясалган гомуми һәм урынлы ванналар яхшы тәэсир итә.

Махсус шартлар тудыру мөһим. Авыру яши һәм эшли торган торакта яхшы һава алмашы таләп ителә, 4-5 көнгә 1 тапкыр дымлы җыештыру уздырырга кирәк. Төп дошман — тузан белән көрәшү өчен, бүлмәдә 40 % тан да түбән булмаган дымлылык сакланырга тиеш. Авыру яшәгән бүлмәдән тузан җыя торган келәмнәрне, телевизор, компьютерны чыгару яхшы, бигрәк тә процесс катлауланган вакытта. Киемнәрне, китапларны ябык шкафта сакларга кирәк. Диварга юыла торган обойлар ябыштыру кулай һәм ал арны дымлы җыештыруга түзә торган итеп буяп кую яхшы.

Драпировкаларны, пәрдәләрне, япкычларны җиңел тукымалардан тектерү сорала. Мендәрләрдәге кош каурый-мамыкларын синтепонга алыштыру әйбәт. Өс киемнәрен һәм урын-җир кирәк-яракларын синтетик юу чараларын кулланмыйча юып, яхшы итеп чайкау нәтиҗәле.

Бүлмә гөлләреннән баш тартырга туры килер! Бигрәк тә нәүрүз чәчәге (при­ мула) белән яран (герань) куркыныч. Шулай ук өйдә эт-мәче асрау, аквариум, кошлар тоту зыянлы. Ашау рационыннан цитруслыларны, төрле чикләвек­ ләрне, кош итен, балык, диңгез продуктларын чыгарырга туры килер. Бар төр консервлар, каһвә, шоколад, ысланган ашамлыклар, серкә һәм башка тәмләткечләр, гөмбәләр, баклажан, томатлар, җир җиләге, йомыркалар, бал, сөт, сөт-майга изелгән камыр кулланырга киңәш ителми. Бәлки, бу чикләүләр бик кырыс күренер, ләкин авырудан котылыр өчен түзәргә кала.

Бәхеткә каршы, авыруның җиңелүенә өмет бар, бу чикләүләрне бар , тормыш итү вакытында үтәргә туры килмәс, чөнки нейродерматит күпмедер вакыттан соң чигенә башлый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Дерматовенерология
Ядкарь Ваһапов

Ядкарь Ваһапов (15 октябрь, 1929, Урмышлы, Бөгелмә кантоны, ТАССР, РСФСР, СССР - 1 март 1981, Төмән, Төмән өлкәсе, РСФСР, СССР ) -  Социалистик Хезмәт Герое (03.30.1971).

## Биография
Ядкарь Сәхап улы Ваһапов 1929 елның 15 октябрендә ТАССРның Бөгелмә кантоны Урмышлы авылында туган (хәзерге Татарстан Республикасының Лениногорск районы) туган. Милләте - татар.
## Хезмәт эшчәнлеге
1950-1958 елларда ул 2нче бораулау конторасының балта остасы, вышкомонтаж конторасының, «Татбурнефть»трестының,  «Бугульманефтегазразведка» трестының  балта остасы.

1958-1964 елларда - «Татбурнефть» трестының вышкомонтаж конторасы бригадиры. Татарстан АССРда нефть ятмаларын уңышлы үзләштергәне өчен, Хөрмәт Билгесе ордены белән бүләкләнә.

1964-1974 елларда - Шаимск бораулау конторасы, Түбән Варта вышкомонтаж конторасы, Главтюменнефтегазның 1 нче номерлы Түбән Вартовск вышкомонтаж идарәсе РИТС өлкән инженер-технологы.

1966 елның 23 маенда нефть чыгару буенча җидееллык план биремнәрен уңышлы үтәгән һәм Төмән өлкәсендә нефть чыгару сәнәгатен үстерүдәге казанышлары өчен Ленин ордены белән бүләкләнә.

Сигезенче бишьеллыкның шәхси Социалистик бурычларын һәм план биремнәрен вакытыннан алда үтәгән (1966-1970). 

1971 елның 30 мартында СССР Югары Советы Президиумы Указы белән «нефть чыгару буенча бишьеллык план биремнәрен үтәүдә һәм эштә югары техник-икътисадый күрсәткечләргә ирешкән  күренекле хезмәтләре өчен» Социалистик Хезмәт Герое исеменә лаек була,*"* Урак  һәм Чүкеч" алтын медале һәм Ленин ордены белән бүләкләнә  1981 елның 1 мартында Төмәндә вафат була. Червишево зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Чыганаклары
* «Профессионалы нефтегазовой отрасли. Книга 3» — М.: ЗАО "Издательство «Нефтяное хозяйство», 2005. — 496 с.
* Вагапов Ядкар Сахапович (р. 1929)
* Нефть Сибири. — М.: Недра, 1973. С. 214.
* Герои Самотлора
## Сылтамалар

* 
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Төмәндә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:1 март көнне вафатлар
Төркем:Лениногорск районында туганнар
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:15 октябрь көнне туганнар
Холи (төркем)

«**Холи**» — 80 нче елларның икенче яртысында Казан шәһәреннән танылган рок-төркем.

## Тарих
Төркем 1985 елның февралендә барлыкка килә һәм беренче тапкыр Казан рок-клубы оештырган тыңлауларда чыгыш ясый. Төп состав: Дэвид Панов (вокал, акустик гитара), Артур Мостафин (бас, бэк-вокал), Максим Журавлев (гитара, бэк-вокал), Гленн Казаков (перкуссия). Төркем лирикага, имиджга һәм башкаруга зур игътибар биреп, көйле рок һәм балладалар уйный. 1987 елда "Холи" ул елларның иң зур рок-фестивалендә, Подольск шәһәрендә  рок-музыка бөтенсоюз фестивалендә чыгыш ясый.

«Кто есть кто в советском роке» энциклопедиясе авторлары фикеренчә, төркемнең популярлыгын музыка белән генә түгел, "Холи" рок-мәдәният элементы булырга тырышканлыгы белән дә, символлар, имидж, үз сейшеннарының аерым атмосферасын булдыру һәм башкалар белән дә аңлатырга мөмкин. Төркем хәтта "Ауди Холи" фанзин да чыгара (интернет булмаганда веб-сайт алыштырган җанатарлар өчен журнал), 80 нче еллар ахырына ул яшерен даирәләрендә рок-мәдәният турында шактый танылган үзнәшр журналына әверелә.

1987 елда төркем магнит чыганакларында 8 җыр белән «Холи в натуре» дебют мини-альбомын чыгара: «Те, которые едят бобы», «Мэри», «Гномы», «Больница», «Между ножом и вилкой», «У края пропасти», «Белая горячка», «Иезуиты». «Аврора» журналы рецензиядә билгеләп үткәнчә, «Холи „—илнең бөек һәм куәтле рок-хәрәкәтенең иң борынгы асылларының берсе“. 1988 елда төркем татар дәүләт телевидениесе студиясендә режиссер Шамил Фәттаховның шоу өчен 10 җыр яза. Язма «У края пропасти» альбомы буларак билгеле булды.

Ул чорда иң танылган "Холи" җырларының төп өлешен Дэвид Панов язган. 1988 елның декабрендә ул төркемдән китә һәм музыка белән шөгыльләнүдән туктый.  Артур һәм Макс берникадәр вакыт иске исем астында чыгыш ясавын дәвам итә, әмма тиздән «Холи» «Крокодилли» һәм «Макса и Ко»га таркала.

## Дискография

; Холи
:

* «Холи В Натуре» (Live г. Н.Новгород), 1987;
* «У Края Пропасти», 1988;
* «Мы Не Мы», 1991;
* «Хуже, Чем Плохо», 1993;
* «Трагедии Агаты N-ской», 1994.

; Крокодилли (Артур Мостафин)
:

* «Посидим с Крокодилли», 2001;
* «Солнце В Кедах», 2009.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның музыкаль коллективлары
Балалар патшасы

**Балалар патшасы** — 2009 елда Казанда барлыкка килгән Россия рок-төркеме.  Үзен панк-рок һәм электрон музыка чигендә эшләүче психоделик проект буларак таныта.

## Тарихы
«Балалар патша» төркеменә нигез салучылар-вокалчы Фидаил («Фидәй») Хөсәенов һәм лидер-гитарачы Илдар «Пого» Гыймадиев, Казанның «12 маршрут»андеграунд панк-төркеменең элеккеге катнашучылары.  Яңа коллективның яңгыравы психоделик характерга ия була һәм эксперименталь рок ягына шактый катлаулана.   Яңа коллектив яңгырады психоделик характеры һәм шактый катлаулана, ә композицияләрдә акустик (флейта, скрипка) һәм электрон инструментлар актив кулланыла башлый. Музыкантлар үзләренең яңа стиленә «Волна» исемен бирәләр. Концерт чыгышларында төркем, сюрреалистик костюмнар һәм якты музыкаль эффектлар кулланып, перфоманс элементларын актив куллана башлый.

2012 елда «Балалар патшасы» БДБ илләрендә Emergenza музыкаль марафонының финал өлешендә чыгыш ясый, ул 1 июльдә Мәскәүнең «Б2» клубында уза. Төркем шулай ук "Окна открой"  (2014 һәм 2015) һәм «Доброфест» (2015) Россия рок-фестивальләрендә катнаша.

2014 елда Төркемнең «Волна» дип аталган дебют альбомы чыга. Альбом хәзерге Россия альтернатив музыкасына махсуслашкан «Капкан» Россия лейблында дөнья күрә. Альбомны тәкъдир итү 2014 елның 21 февралендә Казанның «China-Town Cafe»ында уза.

Төркем композицияләрен «Наше радио» һәм «Свое радио» радиостанцияләре эфирында ишетергә мөмкин.. Трекларның берсе «Бомба-Питер» компаниясе төзегән "Охота-45" җыентыгында тәкъдим ителгән.

## Дискография

* 2014 — Волна

## Төп состав

* Фидаиль Хусаинов — вокал
* Ильдар Гимадиев — лидер-гитара, электроника, бэк-вокал
* Никита Цыпленков — бас
* Руслан Хисамов — флейта
* Динар Шайдуллин — барабаннар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
*
* 
* Информация о группе на сайте сборника «Охота»
Төркем:Казанның музыкаль коллективлары
Төркем:2009 елда барлыкка килгән музыкаль төркемнәр
Идел буенда Исламның кабул ителүенең 1100 еллыгы

**Идел буенда исламның кабул ителүенең 1100 еллыгы** - Идел буе Болгары дәүләтенең Ислам динен рәсми кабул итүенең 1100 еллык юбилее белән бәйле Россиядә 2022 елда төрле бәйрәм чаралары. 1989 елда ислам динен кабул итүнең һиҗри календарь белән санап 1100 еллыгы бәйрәм ителгән иде, 2022 елда бу юбилей Милади календарь нигезендә бәйрәм ителә.

Болгар дәүләтенең ислам кабул итүенә зурлап билгеләп үтү турында 2021 елның ноябрендә Россия президенты Владимир Путин белән очрашу вакытында Россия мөфтиләр шурасы рәисе Равил Гайнетдин әйткән иде. Путин бу тәкъдим белән килеште һәм юбилейны "дәүләт дәрәҗәсендә" уздыруның хуплады һәм оештыру комитеты билгеләргә кирәк диде.

Юбилейның оештыру комитеты җитәкчесе – Россия хөкүмәте рәисе урынбасары Марат Хөснуллин. Республиканың оештыру комитетын Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов җитәкли.

## Юбилейның төп чаралары
* Казанда Җәмигъ мәчетенә нигез ташы салу. 
* Уфадагы Россия ислам университетының яңа комплексын ачу.
* Түбән Новгородта тарихи Ярминкә мәчетенә нигез ташын салу.
* Сембердә Болгар чорына караган тарихи-мәдәни комплексны ачу.
* Касыймда Сөембикә ханбикәгә һәйкәл ачу (*[[10 июнь]]дә ачу тантанасы узган*).
* Казандагы тарихи "Мөхәммәдия" мәдрәсәсендә төзекләндерү эшен тәмамлау.
* Болгарда транспорт һәм инфраструктура мәсьәләсен хәл итү.
* Россия халыкларының милли әдәбият фестивален үткәрү.
* Болгар чорына караган язма ядкәрләрне барлап китап итеп бастыру һәм тәкъдим итү.
* Инкыйлабка кадәрге татар дин галимнәре хезмәтләрен бастыру.

## Сылтамалар
* Исламны кабул итүгә 1100 ел. "Бу бәйрәмнән файдаланырга кирәк" Азатлык радиосы сайты, 13 гыйнвар 2022

Төркем:Юбилейлар
Төркем:Татарстанда Ислам
Төркем:Россиядә ислам
Александр Ларюшин

**Александр  Ларюшин** (22 ноябрь, 1938 ел) - Совет һәм Россия галиме һәм сәнәгатьчесе, профессор, техник фәннәр докторы (1996), Электр фәннәре академиясенең  әгъза-корреспонденты.

## Биография
Александр Иванович Ларюшин 1938 елның 22 ноябрендә Рязань өлкәсенең Сасово шәһәрендә туган.

Ульяновск политехник институтын тәмамлый (хәзерге Ульяновск дәүләт техник университеты, белгечлеге - радио инженер).

1996 елда "Принципы построения, создание и внедрение многофункциональной лазерной техники" дигән темага докторлык диссертациясен яклый.

1959 елдан Ульяновск радио трубасы заводында эшли: мастер, өлкән технолог, цех  начальнигы; 1972 елдан - яңа техника буенча баш инженер урынбасары; 1976 елдан - ул төзегән квант электроникасының тәҗрибә-конструкторлык бюросы начальнигы; 1979 елдан - җитештерү буенча директор урынбасары.

1986 елдан Казанда эшли: «Элекон " ҖБ генераль директоры, электр тоташтыргычлары буенча МЭП баш конструкторы.

1990 елдан - Элекон НПО генераль директоры. 1997 елдан башлап ул җитештерү буенча директор урынбасары булып эшли.Бер үк вакытта Казан энергетика университетында эшли: "Сәнәгать электроникасы" кафедрасы доценты (1988), "Сәнәгать электроникасы" кафедрасы профессоры (1995), «Медик-биологик электроника " кафедрасы мөдире ( 1996).

1998 елдан башлап Мәскәү энергетика институтының «Светотехника» кафедрасы профессоры.

Күп хезмәтләр    һәм берничә патент  авторы .

## Бүләкләре

* "Хөрмәт Билгесе" ордены һәм медальләр 
* СССР Дәүләт премиясе һәм РФ Хөкүмәте премиясе лауреаты.
* РСФСРның атказанган  машина төзүчесе . Татарстан Республикасының атказанган машина төзүчесе.
* Электрон сәнәгать министрлыгының атказанган хезмәткәре. 
* Россия Федерациясенең мактаулы радисты. СССР уйлап табучысы.
* СССР сәламәтлек саклау отличнигы.

## Искәрмәләр (үзгәртү)

## Сылтамалар

** СОЗДАНИЕ И РАЗВИТИЕ В НИИ «ПОЛЮС» ПРОМЫШЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА ЛАЗЕРНОЙ ТЕХНИКИ 
** Как создавался НТС при Главном конструкторе подотрасли МЭП в 1980-х годах 

Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Сембер югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:РФ хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1938 елда туганнар
Төркем:22 ноябрь көнне туганнар
Ильинка сызасы

**Ильинка сызасы** () — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районында Ильино авылыннан 1,5 км көньяк-көнчыгышка таба урнашкан региональ әһәмияттәге табигать һәйкәле.

## Тасвирлама
Табигать һәйкәле сыза участогы булып тора,  аның югары грунт һәм өске дымлылану шартларында  өске һәм сфагнум сазлыклары  өчен хас булган биоценозлар формалашкан.  Ачык сөзәклекләр, нигездә, болын үсемлекләре белән капланган, һәм бары тик көнбатыш сөзәклектә генә чыршы һәм имән агачларыннан үсеп утырган ылыслы-киң яфраклы зур булмаган  полоса бар.

Ильинка сызасы территориясендә Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән үсемлекләрнең сирәк төрләре үсә: плаун, розмарин яфраклы тал, гади  золототысячник, сазлык шейхцериясе, йомыркасыман болотница. Шулай ук үсемлекләрнең аркто-бореаль төрләре комплексы белән күрән-бореаль, куак- сфагнум, һәм сфагнум-каен  үсемлекләр бергәлекләре  зур әһәмияткә ия.

Сыза фаунасы  6 төр амфибия, 31 төр кош, 11 төр имезүчеләр белән тәкъдим ителгән. Төбәкнең Кызыл китабында тәкъдим ителгән хайваннар арасында кыза, колакчын ябалак, һөд, Брандт тычканы, бөҗәкләрдән махаон очрый..

Объект фәнни-танып белү әһәмиятенә ия —  монда студентларның укыту-кыр практикалары уза.

## Барлыкка килү тарихы
Ильинка сызасы Татарстан АССР Министрлар Советының «Табигать объектларын табигать һәйкәлләре дип тану турында» 1981 елның 20 июлендәге 409 номерлы карары нигезендә төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле статусын ала

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сводный список особо охраняемых природных территорий Российской Федерации : Ч. 2 : Приволжский федеральный округ, Уральский федеральный округ, Сибирский федеральный округ, Дальневосточный федеральный округ. / Н. А. Потапова и др.. — Москва: ВНИИприроды [и др.], 2006. — 363 с. — .
* 
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Илдар Мәрхәбин

**Илдар  Мәрхәбин** - СССР Кораллы Көчләре рядовое, Әфганстан сугышында катнашучы, Кызыл Йолдыз ордены иясе (үлгәннән соң), хезмәт вазыйфаларын башкарганда һәлак булган.

## Биография
Илдар Илгиз улы Мәрхәбин 1966 елның 3 сентябрендә Татар автономияле Совет Социалистик Республикасының Питрәч районы Кызыл-Яшьләр авылында туган. Мәктәпне тәмамлагач, ул ТАССРның Биектау районы Усад авылындагы 93 нче урта һөнәри училищесына укырга керә . Тракторчы белгечлеген алгач, П. М. Гаврилов.исемендәге колхозда эшли. 

1984 елның 28 октябрендә ТАССРның Питрәч районы  хәрби комиссариатыннан Мәрхәбин СССР Кораллы Көчләрендә хезмәт итәргә чакырыла. Танк гаскәрләрендә хезмәт итә, танк йөртүче-механик белгечлеген ала  .

1985 елның апрелендә рядовой  Мәрхәбинне Әфганстан Демократик Республикасына Совет гаскәрләренең чикләнгән континентында хезмәт итәргә җибәрәләр. 70 нче аерым гвардия мотоукчылар бригадасы танк батальонының 1 нче танк ротасы танкында механик-шофер булып хезмәт итә.

1986 елның 23 маенда  «яшел зона» аша колоннаны озата бару буенча чираттагы биремне үтәү барышында Кандагар провинциясендә аның танкы сафтан чыга, яна. Мәрхәбин яраланган иптәшләрен ташламый һәм аларны янып торган танктан  чыгара, ләкин ул үзе нык  яралана, үлә .

Ул Татарстан Республикасының Питрәч  районы Кызыл-Яшьләр авылы зиратында күмелгән  .

СССР Югары Советы Президиумы указы белән рядовой  Илдар Илгиз улы Мәрхәбингә үлгәннән соң Кызыл Йолдыз ордены бирелә  .

## Хәтер

* Татарстан Республикасының  Питрәч авылында бер урам  Мәрхәбин исемен йөртә .
* Мәрхәбин  хөрмәтенә  ел саен милли көрәш буенча ярышлар үткәрелә .
* ВЛКСМның Питрәч райкомы бюросы карары белән 23 май ел саен Илдар Мәрхәбинны искә алу көне дип игълан ителгән.

## Бүләкләре
Кызыл йолдыз ордены

## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әфганстанда вафатлар
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:23 май көнне вафатлар
Төркем:Питрәч районында туганнар
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:3 сентябрь көнне туганнар
Степан Константинов

**Степан Андрей улы Константинов** (15.04.1925; ТАССР, Кайбыч районы, Тәрбит — 21.09.2010; Амур өлкәсе, Зея районы) — Амур өлкәсе Зея районы укытучысы, Бөек Ватан сугышы ветераны.

## Биографиясе
1925 елның 15 апрелендә Татарстан АССРның Кайбыч районы Тәрбит авылында туган. Гаиләсе белән 1930 елда авылдан Амур өлкәсе Зея районы Дамбукин авыл советы Петропавловск авылына сөргенгә сөреләләр. Бомнак урта мәктәбенең 9 сыйныфын тәмамлый.

1943 елның ноябрендә Совет Армиясе сафларына Зей РВК тарафыннан алына. Ерак Көнчыгыш фронты составында Бөек Ватан сугышында катнаша. 1943 елның 18 декабреннән Муданцзян елгасында понтонер булып хезмәт итә. 1945 елның 19 мартыннан радиотелеграфист була. 1945 елда яралана. Госпитальдән соң фронтка кайта. Запаска 1950 елның 28 гыйнварында китә.

Сугыштан соңгы елларда физика укытучысы, аннары Зея районы Гулик авылында мәктәп директоры булып 35 елдан артык эшли.

2010 елның 21 сентябрендә вафат була.

## Бүләк һәм премияләре
* «Японияне җиңү» медале, 30.09.1945
* «Совет Армиясе һәм флотына XXX ел» медале, 22.09.1949

## Искәрмәләр

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашкан татар шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Зея районы
Йомагулов

**Йомагулов** () ― фамилия.
* Илшат Йомагулов (1932—2007), актер, драматург, БАССР (1976) һәм РСФСР (1979) атказанган артисты. 
* Харис Йомагулов (1891—1937), Башревком рәисе (1919—1920).
----
* Рәбига Кушаева (Йомагулова) (1901—1937), хатын-кыз хәрәкәте эшлеклесе. Харис Йомагуловның сеңлесе.

Төркем:Фамилияләр
Кушаев

**Кушаев** ― фамилия.
* Габбас Кушаев (1912—1967), журналист. ТАССР Журналистлар берлеге идарәсенең җаваплы секретаре (1965―1967 ).
* Гобәйдулла Кушаев (1902—1937), журналист. «Кызыл яшьләр» мөхәррире (1920―1922). ВЛКСМ Башкортстан өлкә комитеты 1нче секретаре (1922―1924). 
* Хафиз Кушаев (1888—1937), БАССР ҮБК 3нче рәисе (1922—1929).
----
* Рәбига Кушаева (1901—1937), хатын-кыз хәрәкәте эшлеклесе. Х. К. Кушаевның хатыны.
* Таңсылу Кушаева (1925―1996), балет биючесе, педагог, РСФСР атказанган артисты (1956). Х. К. Кушаевның кызы.
## Моны да карагыз
* Кушаев утары

Төркем:Фамилияләр
Николай Марков

**Николай Иванович Марков** (1936 елның 18 гыйнвары, Казан, ССРБ — 2020 елның 22 августы, Казан, Россия) — совет футболчысы һәм туплы хоккей уенчысы, сул сакчы. Казанның «Рубин» командасы өчен 350дән артык матч уйнаган. ССРБ спорт мастеры.

## Тормыш юлы
Николай Марков 1936 елның 18 гыйнварында Казанда туган. Казанның «Спартак» стадионының спорт секциясендә тәрбияләнүче, тренер — Константин Сундатов. Балачагында һәм яшьүсмер чагында футбол белән генә түгел, туплы хоккей белән дә шөгыльләнә, анда җирле «Крылья Советов» командасында олылар спортында беренче адымнар ясый башлый. 1956—1958 елларда армиядә хезмәт иткән вакытта ОДО (Петрозаводск) өчен футбол һәм туплы хоккей уйный.

1959 елда Казанга әйләнеп кайта һәм җирле «Искра» командасына кушыла (соңрак «Рубин» дип үзгәртелә). Шунда ук төп составка керә һәм сул сакчы урынын ала. 11 сезон дәвамында команда капитаны була. Бу вакыт эчендә ССРБ беренчелекләрендә беренче һәм икенче лигаларда 357 матч, ә барлык турнирларда 386 матч уйный. Чемпионатта «Рубин» өчен матчлар саны буенча клуб тарихында өченче урынны били, ә Кубок матчларын исәпкә алып, Валерий Мартыновтан гына калышып (408), икенче урынны били. 1965 елда үз клубы белән «Б» классы командалары арасында РСФСР беренчелегенең көмеш призёры була.

Уен карьерасын тәмамлагач, 1970—1971 һәм 1978—1988 елларда Николай Марков «Рубин» командасы башлыгы вазыйфасында эшли. Соңрак урта мәктәптә физкультура укытучысы булып эшли.

2020 елның 22 августында Казанда вафат була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль FootballFacts.ru сайтында
* Николай Марков: Сейчас в футболе нет страсти 

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:22 август көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:18 гыйнвар көнне туганнар
Колотинский

**Колотинский** — фамилия.
* Николай Колотинский (1867—1927), хокук белгече, профессор.
* Сергей Колотинский (1869—1921), психиатр, хакыйкый дәүләт киңәшчесе.
----
* Елена Колотинская (1923—1996), юридик фәннәр докторы, профессор.

Төркем:Фамилияләр
Мордвасу (Идел кушылдыгы)

**Мордвасу** —  Россиядә елга, Татарстан буенча ага. Иделнең уң кушылдыгы.

## Тасвирлама
Югары Ослан районының көньягындагы урман массивында, Брек авылыннан көньяк-көнбатышка таба 3,5 км ераклыкта башлана. Кама Тамагы районының төньягында дулкынлы җирлек сызалары белән кискәләнгән урманнан чыгып, көньяк-көнчыгышка таба ага Тәмте авылында Куйбышев сусаклагычына коя.

Чыганакның биеклеге — диңгез өсте тигезлегеннән 180 м. Тамакның биеклеге — диңгез дәрәҗәсеннән 53 м. 

Елга үрендә вак буалар бар. Уртача агымда элеккеге җиңнәр эзләре бар.

Елганың иң аскы өлешендә уң якта төп кушылдыклар — Шарманка һәм Черемиска кушылаref name="N-39-14" />.

### Характеристика
*Кайбер чыганаклар буенча, Шарманка белән кушылган вакытта Мордвасу төп елга түгел, ә Шарманкага коя. Түбәндә Мордвасу характеристикасы елга башыннан алып Шарманка белән кушылуга кадәр булган елга кисемтәсе өчен китерелгән.*

Су җыюның урманлыгы 20 % тәшкил итә. Туклану катнаш, нигездә кар суы. Җир асты туклану модуле 0,1 л/(с=км). Еллык бассейнның уртача еллык катламы — 76 мм, ташкынның катламы — 60 мм. Язгы ташу гадәттә март ахырында башлана. Ноябрь башында туңа. Шарманка белән кушылган урын алдында күпьеллык уртача су чыгымы-0,02 м3/с.

Су уртача язын каты (3-6 мг-экв/л), кышын һәм җәен каты (6-9 мг-экв/л). Гомуми минерализация 200—300 мг/л язын, 500—700 мг / л кышын һәм җәен.

### Торак пунктлар
Елгада ике торак пункт урнашкан:  тамагында Тәмте авылы  һәм югарыгы агымда Осинники бистәсе.  Бассейнда шулай ук аз халык яши торган Тукай, Ясная Поляна, Ирекле Хезмәт бистәсе (Кама Тамагы районы), Тәмте урманчылыгы бистәсе (Югары Ослан районы) урнашкан. Бассейнның гомуми халкы 1,8 мең кешедән аз гына кимрәк (2010).

## Су реестры мәгълүматлары
Россиянең дәүләт су реестры мәгълүматлары буенча, Түбән Идел бассейны округына карый, елганың су хуҗалыгы участогы — Казан шәһәреннән Кама Тамагы шәһәр тибындагы поселогына кадәр Куйбышев сусаклагычының Идел участогы. Елга бассейны — Идел Куйбышев сусаклагычының үрге агымыннан  Каспий диңгезе кушылган җиргә кадәр.

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды —110100112112100003403.

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Ослан районы елгалары
Төркем:Кама Тамагы районы елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Куйбышев сусаклагычына коючы Идел елгалары
Бәркләт (елга)

**Бәркләт** — Татарстанның  Әгерҗе районында елга,  Иж елгасының уң кушылдыгы.

Елга озынлыгы — 14 км су җыюның гомуми мәйданы 64,1 км2. Чыганак Можга калкулыгында Яңа Бәзәкә авылыннан  төньякка таба 2 км ераклыкта урнашкан. Бәркләт, Яңа Авыл, Бәркләт-Бадья һәм Көчек авыллары аша көнчыгышка таба ага, соңгысыннан төньяк-көнчыгышка борыла һәм тамагыннан уң яр буйлап 66 км ераклыкта Ижга коя. 

Яңа Авыл авылында зур буа бар. Түбән Көчек авылында  елганы  Әгерҗе — Кырынды — Менделеевск автомобиль юлы кисеп үтә. 

Елга бассейнында шулай ук  Иске Никольски бистәсе урнашкан.

## Гидрология
Елга катнаш, күбесенчә кар белән туклана. Октябрь азагы - ноябрь башында туңа, су басу, гадәттә, апрельнең беренче декадасында тәмамлана. Кама тамагында суның уртача чыгымы — 0,06 м3/с.

Су җыю территориясендә елга челтәренең ешлыгы —0 ,63 км/км², урманлылыгы — %. Еллык агым бассейнда 109 мм, шуның 82 мм язгы ташуга туры килә. Гомуми минерализация 200 мг/л, язгы ташуда  500 мг/л га кадәр.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлар буенча  Чулман су бассейны округына карый,  елганың су хуҗалыгы участогы — Иж елганың чишмә башыннан елга тамагына кадәр, елга бассейны — Чулманның  кушылдыклар бассейны  Агиделгә койганга кадәр. Елга бассейны — Чулман.

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды — 100101012111100027323.

## Искәрмәләр

Төркем:Иж кушылдыклары
Төркем:Әгерҗе районы елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Николай Собольщиков-Самарин

**Николай  Собольщиков-Самарин** — (чын фамилиясе Собольщиков; , Санкт-Петербург — 20 июль,1945, Горький) — совет һәм Россия театр режиссеры, актёр, антрепренер, укытучы, театр эшлеклесе. РСФСРның халык артисты (1934). Хезмәт Батыры. Ленин ордены белән бүләкләнгән.

## Биографиясе
Николай Иванович Собольщиков-Самарин 1868 елның 9 апрелендә (иск. 28 мартта) Санкт-Петербург шәһәрендә   креcтьян гаиләсендә туган.

Яшьтән үзешчән спектакльләрдә чыгыш ясый. 1883 елдан Санкт-Петербург һәм аның янындагы бистәләрнең клуб сәхнәсендә спектакльләрдә  катнаша һәм сәхнәгә куя.

1884 елдан Петрозаводск һәм Новгородта театрларда чыгышлар ясый. 1892 елда Петербургтагы Василеостров эшчеләр театрында актёр һәм режиссер була .

Шушы ук елның августында Түбән Новгородка кайтып китә, анда сәхнәдә чыгыш ясый һәм режиссура белән шөгыльләнә (1892-1899), бер елдан үз җитәкчелегендә Артистлар ширкәте оештыра.

1897 елда арендага яңа театр бинасы ала һәм антрепренер була.

1901-1907 елларда Сарытау һәм Казанда опера һәм драма театрлары оештыра, алар белән Россиянең төрле калалары буйлап гастрольләрдә йөри. Әстерханда антреприза тота, өч ел Дондагы Ростовта антрепренер булып хезмәт куя. Шулай ук Тверь, Ярославль, Екатеринодар, Самар, Сембер, Сары Чин һәм Одессада (1917-1924) эшли, соңгысында эшләгәндә революция башлана.

1917 елның язында Н. И. Собольщиков-Самарин Одессада революцион «Вронсобсам» сатира театры ача (В. М. Вронский белән берлектә), ә җәй — «Улыбка» парча театры оештыра. 1921 елда, интервентлар киткәч, Одесса театрының директоры һәм баш режиссеры итеп билгеләнә. 1924 елда Түбән Новгородка күчә, актер, режиссер, сәнгать җитәкчесе һәм консультант булып эшли.

Горькийда вафат  була. Бугровский зиратында җирләнгән

### Гаиләсе
Хатыны — Славатинская  Инна Евгеньевна (1929 елда вафат), кызы — Собольщикова-Самарина Антонина Николаевна (1892-1971).

## Хәтер
Н. И. Собольщиков-Самарин исемендәге премия — Түбән Новгород өлкәсендә иң мактаулы театр бүләге. Аны мәдәният үсешенә зур өлеш керткән  театр сәнгате әһелләренә бирәләр

## Искәрмә

## Сылтамалар

* 80-еллыгына Новгород дәүләт яшь тамашачы театры(недоступная ссылка)
* Некролог 

Төркем:9 апрель көнне туганнар
Төркем:1868 елда туганнар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:20 июль көнне вафатлар
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Россия театр режиссёрлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Россия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:Россиядә вафатлар
Кумырса

**Кумырса** — Татарстанда һәм Удмуртиядә елга,  Бимә (Иж бассейны) елгасыныңы сул кушылдыгы.

Елга озынлыгы 16 км, бассейн мәйданы 71,4 км². Сарапул калкулыгында халык аз яшәгән урыннарда ага.  Чыганагы Татарстанның Әгерҗе районындагы Яңа Чыкалды авылыннан көнбатышка таба 2,5 км ераклыкта урнашкан. Көнчыгышка таба ага, урта өлешендә Удмуртиянең Кыяс районының көньяк читеннән Кумырса авылы яныннан уза (елганың бассейнында башка торак пунктлар юк). Түбәнлекләрдә кабат Татарстан чикләрендә ага һәм һәм Исәнбай авылыннан 1,5 км төньякка таба (агымы буенча түбәнрәк) Бимә тугаенда сул як кушылдыкка коя

Төп кушылдык — Кече Кумырса  (озынлыгы 7,1 км), Кумырса авылы янында сулга коя.

Елганың тамак өлешендә Исәнбай — Кадыбаш автомобиль юллары кисеп үтә.

## Гидрологиясе
Елга катнаш, күбесенчә кар белән туклана. Ноябрь башында туңа, су басу, гадәттә, апрельнең беренче декадасында тәмамлана.  Тамагында уртача су чыгымы — 0,035 м3/с.

Бассейн территориясенең елга челтәренең ешлыгы  0,7 км/км², урманлылыгы 15 %. Еллык агым 105 мм, шуның 91 мм язгы ташуга туры килә. Гомуми минерализация 200 мг/л  язгы ташуда 500 мг/л га кадәр .

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлар буенча Чулман бассейны округна карый, елга су хуҗалыгы участогы — Иж елгасының  башыннан елга тамагына кадәр, елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агиделгә  койганга кадәр. Елга бассейны — Чулман.

Су объектының дәүләт су реестрындагы коды — 100101012111100027453.

## Искәрмәләр

Төркем:Әгерҗе районы елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Самарин

**Самарин** (Сама́рин) ― фамилия.
* Виктор Самарин (1912—1979), төзүче, «Башспецнефтестрой» тресты идарәчесе,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Павел Самарин (1895—1964), Чуаш АССР Халык Комиссарлары Шурасы рәисе (1930―1931).

## Кушма фамилияләр
* Николай Собольщиков-Самарин (1868—1945), театр режиссеры, актёр, антрепренер, укытучы, РСФСР халык артисты (1934). Хезмәт Батыры.
## Моны да карагыз
* Самарина, топоним.

Төркем:Фамилияләр
Александр Лазарев

**Александр Лазарев** :
* Александр Емельян улы Лазарев (1815—1877), юрист, Казан округ мәхкәмәсе рәисе (1870-1875).
* Александр Сергей улы Лазарев (1938—2011), кино һәм театр актеры, РСФСР халык артисты.
* Александр Алексей улы Лазарев (1958), физика-математика фәннәре докторы (2008), профессор (2010). 
* Александр Александр улы  Лазарев (1967), кино һәм театр актеры, А. С. Лазаревның улы.
Пеләмеш (елга)

**Пәләмеш** — Татарстанның  Әгерҗе районында елга, Бимә елгасының сул кушылдыгы (Иж бассейны).

Елганың озынлыгы 15 км (Олы Пеләмеш белән), бассейн мәйданы 57,9 км². Сарапул калкулыгы буенча ага. Олы Пеләмеш чыганагы Пеләмеш авылыннан  5,5 км төньяк-көнбатышка таба урнашкан. Югары агымда көньякка таба ага, аннары көнчыгышка таба борыла, югарыда телгә алынган авылдан 1 км төньякка таба уза һәм Кече Пелемеш белән авылдан 1 км көнчыгышка таба кушыла. (бассейнда башка торак пунктлары юк).  Кушылганнан соң елга Пеләмеш исемен йөртә. Сул яр буенча тамагыннан  36 км ераклыкта (Исәнбай һәм Бимә авыллары арасында уртада) Бимәгә коя. 

Төп кушылдыгы — Кече Пеләмеш (уң як, озынлыгы 7 км (Пәләмеш авылы аша ага). 

Елганың тамагы өлешендә Пәнҗәр — Исәнбай автомобиль юлы кисешә.

## Гидрологиясе
Елга катнаш, күбесенчә кар белән туклана. Ноябрь башында туңа, су басу, гадәттә, апрельнең беренче декадасында тәмамлана. Су җыю территориясендә елга челтәренең ешлыгы — 0,34 км/км², урманлык —26%.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматларе буенча  Чулман су бассейны округына карый,  елга су хуҗалыгы участогы — Иж елганың  башыннан елга тамагына кадәр, елга бассейны — Чулман кушылдыклары бассейны Агиделгә койганга кадәр.  Елга бассейны — Чулман.

Су объектының дәүләт су реестрындагы коды  — 10010112111100027446.

## Искәрмәләр

Төркем:Әгерҗе районы елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Григорий Садовников

**Григорий  Садовников** (23 апрель, 1912, Россия империясе   Казан губернасы  Тәтеш районы  Чуаш Чурапаны авылы — 22 июль 1987,  Красноярск крае, Әчинск  районы,  Яңа Ильинка авылы) —  Бөек Ватан сугышында катнашучы, Дан орденының тулы кавалеры.

## Биография
1812 елның 23 апрелендә Казан губернасының Тәтеш өязе  Чуаш Чурапаны  авылында  крестьян гаиләсендә туган (хәзер — Татарстан Республикасының Тәтеш районы).

1940 елда Ульяновск педагогия  училищесын  "физик-математик" белгечлеге буенча тәмамлый.  1941 елның сентябренә кадәр, фронтка чакырылганчы, мәктәптә укыта. Харьков пехота мәктәбен тәмамлый. Клинны азат итүдә катнаша, анда күрсәткән батырлыклары өчен, Кызыл Йолдыз ордены белән бүләкләнә һәм вакытыннан алда КПССка кабул ителә.

Алга таба өлкән сержант булып сапер батальоны белән җитәкчелек итә. 1944 елның 25-26 март төнендә Великий  елгасы аша понтон күпер төзү белән җитәкчелек итә. Бу операция өчен III дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1944 елның җәендә Григорий Садовников җитәкчелегендәге сапер батальоны Айвиексте  елгасы аша Плавиняс торак пункты янында күпер төзү йөкләмәсе ала. Григорий Садовников, капма-каршы яр белән элемтәне җайга салу бурычын алгач, тешләре белән телефон кабелен кабып, елга аша йөзеп чыга. Бу боерыкны уңышлы башкарганы өчен, II дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елның 21 мартындаХайлигенбайлны  (бүген — Калининград өлкәсе Мамоново шәһәре) алуда катнаша.  Бу сугыш вакытында ул яралана. Кенигсбергны яулап алуда катнашкан өчен, I дәрәҗә Дан ордены белән бүләкләнә.

1945 елда демобилизацияләнә. Төмәндә яши, аннары Әчинск  районының Яңа Ильинка авылына күченә, анда җирле «Ястребовский» колхозында слесарьлар бригадиры булып эшли.

## Бүләкләре

* Дан ордены (өч тапкыр: III дәрәҗә (29.02.1944), II дәрәҗә (20.08.1944), I дәрәҗә (29.05.1945)
* Кызыл Йолдыз ордены (ике тапкыр)
* Ватан сугышы ордены, I  дәрәҗә.

## Әдәбият

** 
** 
** Чувашская энциклопедия

## Сылтамалар

** Биография, Министерство обороны Российской Федерации
** Садовников Григорий Данилович — полный кавалер ордена Славы

Төркем:Дан орденының тулы кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Красноярск краенда вафатлар
Төркем:1987 елда вафатлар
Төркем:22 июль көнне вафатлар
Төркем:Тәтеш өязендә туганнар
Төркем:Тәтеш районында туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:23 апрель көнне туганнар
Садовников

**Садовников** (Садо́вников) ― фамилия.
* Владимир Садовников (1928—1990), ракеталар конструкторы, ике тапкыр  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1976, 1981).
* Георгий Садовников (1932—2014), балалар язучысы, кино сценаристы.
* Григорий Садовников (1912―1987),  Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1944, 1945).

Төркем:Фамилияләр
Салман

**Салман** ― күп мәгънәле сүз.
## Топоним
### АКШ
* Салман, Айдахо штаты шәһәре.
### Россия
;Татарстан
* Салман, Әлки районы авылы.
* Салман, Тәтеш районы авылы.
;Пенза өлкәсе
* Салман, Исса районы авылы.
;Сембер өлкәсе
* Салман, Сембер районы авылы.
### Төркия
;Көнчыгыш Анатолия бүлгесе
* Салман, Битлис иле Мутки илчесе авылы.
;Карадиңгез бүлгесе
* Салман, Чорум иле Сунгурлу илчесе авылы.
* Салман, Кастамону иле Шенпазар илчесе авылы.
* Салман, Орду иле Аккуш илчесе мәхәлләсе.
## Гидроним
* Салман, елга, Актай кушылдыгы.

Төркем:Топонимнар
Валерий Мартынов

**Валерий Юрьевич Мартынов** (1954 елның 23 декабре, Казан, ССРБ) — совет һәм Россия футболчысы, сакчы, тренер.

## Тормыш юлы
Валерий Мартынов 1954 елның 23 декабрендә Казанда туа. Казанның «Электрон» спорт клубы тәрбияләнүчесе (тренеры — А. Г. Мортазин). 1973 елда беренче тапкыр «Рубин» гаризасына кертелә, әмма бер генә матч та уйнамый. 1974—1976 елларда, КФК ярышларында Новосибирск «Звезда»сы өчен чыгыш ясап, хәрби хезмәт үтә. 1977 елда «Рубин»га әйләнеп кайта һәм команданың төп сакчысы була.

1979 елда Куйбышев «Крылья Советов»ына күчә. Югары лигада дебют матчы 1979 елның 2 апрелендә Алма-Атада җирле «Кайрат»ка каршы уенда була. 1979 ел сезонының беренче әйләнешендә Куйбышев клубы өчен барлыгы 12 матч уйный һәм июль аенда командадан китә. «Крылья Советов» сезон нәтиҗәләре буенча югары лигадан төшеп кала.

1979 елгы сезон барышында «Рубин»га әйләнеп кайта, анда киләсе биш ел чыгыш ясый. 1985 елда бер сезонга «Крылья Советов» а әйләнеп кайта, аннары тагын дүрт ел «Рубин» өчен чыгыш ясый. 1990 нчы елларның беренче яртысында Ижауның «Зенит» һәм «Газовик» клубларында берничә ел уздырган. 1995 елда чираттагы тапкыр «Рубин»га әйләнеп кайта, сезон тәмамлангач, 41 яшендә профессиональ карьерасын тәмамлый.

«Рубин»да барлыгы 12 сезон уздырган, СССРБ һәм Россия беренчелекләрендә уздырылган матчлар саны буенча команда рекордчысы булып тора (393), бу вакыт эчендә 28 гол кертә. «Бизнес-Газета» версиясе буенча XX гасыр «Рубин»ның символик җыелма командасына кертелә. Барлык командаларда карьерасы дәвамында профессионаллар (осталар) ярышларында 600дән артык матч уйный.

1989 елда «Рубин»да уйнаучы тренер була. Уен карьерасын тәмамлагач янә «Рубин»да, шулай ук «Автомобилист» (Ногинск), «Навбахор», «Елец» клубларының тренер штабларында эшли, аларның күбесендә Игорь Волчокны ассистацияли. Ул шулай ук «ННПЗ» (Түбән Кама), «Искра» (Казан), «КАМАЗ-2» (Чаллы), «Вахитов районы (Казан) балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе» һәвәскәрләр клублары белән эшли.

## Шәхси тормыш
Хатыны — Татьяна. Кече кызы — Яна (1988 елда туган), йөзүче, берничә тапкыр Россия чемпионы, Бөтендөнья Универсиадасы чемпионы, дөнья һәм Европа чемпионатлары призёры, өлкән кызы — Марина, йөзү буенча спорт мастеры.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль FootballFacts.ru сайтында
* Валерию Мартынову — 62!

Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:23 декабрь көнне туганнар
Салман (Актай кушылдыгы)

**Салма́н**— Татарстанда елга, Актай елгасының сул һәм иң зур кушылдыгы.

## Тасвирлама
Елганың озынлыгы 27 км, су җыю мәйданы 199 км². Әлки районының төньяк-көнбатышында ачык тигезлек буйлап ага,  тамагы өлешендә Алексеевск районы белән чиктәш җирдә ага.

Чыганагы Абдул-Салманы авылыннан көньякка таба .Югары урыннарда төньякка таба ага, Иске Салман авылыннан төньяк-көнчыгышка таба борыла. Актайга Гурьевка авылыннан бераз югарырак коя.

Төп кушылдык — Нократ (уң). Бассейнда бик күп вак акмый торган күлләр бар.

Сигез авыл аша ага: чишмә башыннан — Абдул-Салманы, Иске Салман, кушылган авыллар Яңа Салман/Салман, Түбән Салман, Анины Салманы, Хлебодаровка, Демидовка. Бассейнда барлыгы 1,3 мең кеше яшәгән 11 торак пункт урнашкан (2017).

Елганы  Базарлы Матак — Болгар  һәм 16К-0121 Алексеевское — Югары Колок  автомобиль юллары кисеп үтә.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматлар буенча  Түбән Идел бассейны округына карый, елганың су хуҗалыгы участогы — Куйбышев сусаклагычының Кама участогы Чулман тамагыннан  Чишмә һәм Идел елгаларыннан башка Кама Тамагы шәһәр тибындагы поселокка  кадәр. Елганың елга бассейны —Куйбышев сусаклагычыннан башлап Каспийга койган җиргә кадәр Идел.

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды — 110100003122100004474.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча елгалар
Төркем:Әлки районы елгалары
Төркем:Актай кушылдыклары