open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гурукула

**Гуруку́ла** — Һинд дине мәктәбе, Мәктәп-интернат төрләренең берсе. Традицион рәвештә, студентлар яки укучылар үзләренең гурулары ашрамында яшәгән. Гурукула үзләренең иҗтимагый торышына карамастан бергә бертигез яшәгән урын. Алар гуруларыннан өйрәнгәннәр һәм аңа көнкүрештә хезмәт иткәннәр, аның киемнәрен юып, ризык пешереп һ.б.
Бу парампара дип аталган укытучыдан өйрәнчеккә белем тапшыру традициясе тарихи рәвештә Һинд диненең өлеше булып торган, ләкин соңрак башка Һиндстан диннәре тарафыннан үзләштерелгән. Алар аңа гуру-дакшина дип аталган иганә биргәннәр. Гуру-дакшина ашрамнан китәр алдыннан укучыларның гуруларына соңгы иганәсе булган. 
Һиндстанның Европа колонизациясе вакытына гурукуллар системасы берничә ерак авыл төбәктән башка практик рәвештә беткән булган. Мәсәлән, Кералада Наир хәрби кланы "калари" дип аталган хәрби гурукулларын тәэмин иткән.
Хәзерге вакытта Һиндстанда борынгы традицияне дәвам итүче гурукуллар күп. Һиндстан хөкүмәте укучылар гурукуллар барлыкка китерүдә финанс ярдәмен һәм төрле булышуны күрсәтә. Гурукулларны барлыкка китерүдә һәм тәэмин итүдә төп хөкүмәт оешма булып Удджайн шәһәрендә "Сандипани" булып тора. Бу оешма Кришнаның гурусы Сандипани риши хөрмәтенә аталган. Мәсәлән ул гурукул студентларына Санскрит университетларына керергә ярдәм итә.

Гурукуллар системасы шулай ук Һинд дине оешмалары һәм агымнары тарафыннан тәэмин ителә, мәсәлән, Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафыннан. Һиндстанда һәм аннан тыш Ананда Марги гурукуллары челтәре бар.
. Хәзерге гурукуланың башка мисалы булып Мадурайда Вивеканда Колледжы тора.

Вайшнав Сваминараян Хәрәкәте "Шри Сваминараян гурукул" халыкара иҗтимагый-рухи иганә оешмасын барлыкка китергән, аның бөтен дөнья буенча 14 филиалы бар. Һиндстанда Сваминараян Хәрәкәте гурукуллары Хайдарабадта, Андхра-Прадешта һәм Карнатака, Бангалорда бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Рамил Харисов

**Рамил Хәвис улы Харисов** (1977 елның 18 мае, ) — Россия Югары лигасында 2 матч уйнаган Россия футболчысы (ярымсакчы), РФ 3 нче лигасының «Үзәк» зонасы чемпионы (1997, Казан «Рубин»ы составында).

## Тормыш юлы
Рамил Харисов 1977 елның 18 маенда Казанда туа. Казанның Урицкий исемендәге спорт клубы тәрбияләнүчесе. 18 яшендә Яр Чаллы «КАМАЗ»ы дублендә чыгыш ясый башлый. 1996 елда Казанга әйләнеп кайта һәм өч сезон дәвамында «Рубин» өчен чыгыш ясый. Аның составында 1997 елда икенче дивизионның «Үзәк» зонасы җиңүче була. Алга таба «Автомобилист» (Ногинск) һәм «Алнас» (Әлмәт) өчен чыгыш ясый.

2001 елда Новороссийскның «Черноморец» командасына күчә. Премьер-лигада 2001 елның 11 июлендә Мәскәү «Спартагы»на каршы матчта, Лев Майоров урынына 66 нчы минутта алыштыруга чыгып, дебют ясый. Барлыгы «Черноморец» составында Премьер-лигада 2 матч һәм дублерлар беренчелегендә 16 матч уйный, голлар кертми. 2001 елның августында Әлмәт «Алнас»ына әйләнеп кайта.

Профессиональ карьерасы азагында «Строитель» (Уфа), «Содовик», «Газовик» (Ырынбур), «Динамо» (Киров) өчен икенче дивизионда чыгыш ясаган. 28 яшендә профессиональ карьерасын тәмамлый. Соңыннан Мурманскның «Север» һәм Казан командалары өчен һәвәскәрләр дәрәҗәсендә чыгыш ясаган. Шулай ук Казанның «Волга» һәм «Рубин» мини-футбол командалары өчен уйнаган.

Карьерасын тәмамлагач, Казанның 14 нче балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тренер булып эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Рафаил Йосыпов

**Рафаил Йосыпов** (Рафаил Мидхәт улы Йосыпов, ,  — , ) — Россия галиме, техник фәннәр докторы (1968), профессор (1974), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1984), РФАнең мөхбир әгъзасы, РФАнең Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштыру институты директоры (1991 елдан), 350 дән артык фәнни хезмәт авторы һәм автордашы, шул исәптән 17 монография һәм дәреслек, 12 уйлап табуы бар. Милләте буенча татар.
## Биографиясе
1958 елда А.Ф. Можайский исемендәге Ленинград хәрби-һава инженер академиясен тәмамлый (инженер-электрик); 1989 елдан СССР армиясендә хезмәт итә. 1964 елда А.А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетын тәмамлый (математика). 1968 елда техник фәннәр докторы дәрәҗәсе бирелә, 1974 елдан — профессор.

1958-1985 елларда, А.Ф. Можайский исемендәге хәрби академиядә хезмәт иткән Р. М. Йосыпов инженер (1958-1959), өлкән инженер (1959), фәнни хезмәткәр (1959-1960), адъюнкт (1960-1962), өлкән фәнни хезмәткәр (1962-1967), очу аппаратлары идарә итү системалары фәнни-тикшеренү лабораториясе башлыгы (1967-1970), ракета һәм космик аппаратлар белән идарә итү системалары кафедрасы башлыгы урынбасары (1970-1971), ракета-космик техникасын куллануның хәрби нәтиҗәлелеге кафедрасы башлыгы (1971-1976) вазифаларын башкара.
1976-1985 елларда -  аның катнашында төзелгән А.Ф. Можайский исемендәге хәрби инженер институтының мәгълүмат җыю һәм эшкәртү факультетында җитәкче.

1985-1986 елларда - СССР ГШШ оператив-стратегик тикшеренүләр үзәгенең стратегик операцияләрне модельләштерү юнәлеше башлыгы.

1991-2018 елларда - Россия Фәннәр академиясенең Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштыру институты директоры.

2018 елдан - Россия Фәннәр академиясенең Санкт-Петербург информатика һәм автоматлаштыру институтының фәнни җитәкчесе.

## Бүләкләре
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены (2005)
* РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1984)
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Юсупов Рафаэль Мидхатович на сайте «Личности Петербурга»
* 
* Директор СПИИРАН Р. М. Юсупов на сайте СПИИРАН.
* Юсупов Р. М. Краткий очерк научной, педагогической и научно-организационной деятельности

## Моны да карагыз
Равил Фазлыев

**Равил Фазлыев** (Равил Шәмси улы Фазлыев, ,  — , ) — СССР һәм РФ хоккейчесе (сакчы), СССР 1 нче лигасының Көнбатыш зонасы җиңүчесе (1990).
Рем Урасин

**Рем Урасин** (Рем Геннади улы Урасин, ,  — , ) — РФ пианисты, укытучы, ТРның халык әртисе.
Рәмир Хәйдәров

**Рәмир Хәйдәрев** (Рәмир Хәйдәрев, ,  — , ) — РФ хоккейчесе (сакчы), 2007-2008 елларда - Астана «Барыс»ы капитаны.
Рәшит Пономарёв

**Рәшит Пономарөв** (Рәшит Гариф улы Пономарөв, ,  — , ) — СССР һәм РФ шаһмат композиторы, инженер, Татарстанда шаһмат композициясенә нигез салучыларның берсе.
Ринат Байбәков

**Ринат Байбәкев** (Ринат Байбәкев, ,  — , ) — СССР, Канада һәм Берләшкән Кыйраллык рәссамы.
Рөстәм Сәетколов

**Рөстәм Сәетколов** (, ,  — , ) — РФ һәм Франция пианисты, Montecarlo World Masters бәйгесе җиңүчесе (? ел).
Баконг

**Баконг**  — Камбоджада Ангкор гыйбадәтханәләр комплексының Ролуос төркемнәренең гыйбадәтханәләрнең берсе.

Баконг 8-енче гасыр ахырында Джаяварман II тарафыннан нигезләнгән башкалада Харихаралайяда Шива Ходаена багышланган Индраварман Iнең дәүләт гыйбадәтханәсе. Баконг Ангкорның пирамида формасындагы культ биналарны төзегәндә укыла торган өлге булып торган. Башта Джаяварман III тарафыннан латериттан төзелгән, соңрак Индраварман I тарафыннан комташ белән өслеге капланган.   
Гыйбадәтханәнең тышкы стенасы 900 дан 700 метрга кадәр һәм үзенә ике канау һәм стеналардан өч концентрик корылма ала. Баконгның үзәгендә пирамида тора, ул биш ярустан тора һәм Меру тавының символы булып тора. Бу биш ярусның һәрберсе наглар патшалыгы, Гаруда, ракшасларны, якшларны һәм махараджларны күрсәтә.
Гыйбадәтханә нигезендәге стела аның Лингамын 881 елда изгеләштерүне тасвирлый.

## Әдәбият
* Maurice Glaize «Angkor»
* Michael Petrochenko «Angkor Temples»
* Claude Jacques, Michael Freeman «Angkor Cities and Temples».

## Сылтамалар
* http://angkor.cc 

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Рамил Вәлиев (1973)

**Рамил Вәлиев** (Рамил Камил улы Вәлиев, ,  — , ) — РФ футболчысы (капкачы), тренер, РФ 1 нче дивизионының көмеш призчысы (1994).
## Искәрмәләр
Руслан Галиәкбәров

**Руслан Галиәкбәрев** (Руслан Әлбирт улы Галиәкбәрев, ,  — , ) — РФ футболчысы (һөҗүмче), ҺФЛның «Урал-Идел буе» зонасының иң яхшы бомбардиры (2015).
## Искәрмәләр


Төркем:«Рубин» футбол клубы
Казакъстанда Һинд дине

**[[Казакъстан]]да [[Һинд дине]] тарафдарлары җәмәгате** күбесенчә җөмһүрият территориясендә яши торган Һиндстан һәм Непал чыгышлы кешеләрдән һәм Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте тарафдарларыннан тора. Казакъстанда шулай ук Брахма Кумарис, Сант мат, трансценденталь медитация, сахаджа-йога, Саи Баба, Шри Пракаш Джи тарафдарлары, адвайта, Шиваизм тарафдарлары бар.  Казакъстанда, Үзбәкстанда һәм Төркмәнстанда 2732 Һинд дине тарафдары яши. Күбесенчә алар һиндле студентлар һәм эшмәкәрләр. 2000-енче елларда массакүләм чараларда Казакъстан хөкүмәтләренең Алма-Ата тирәсендә Кришна гыйбадәтханәсен һәм Кришна җәмәгатен җимерергә карары турында халыкара гауга киң яктыртылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* {{Малтабаров, Бакытбек Амир уулу, Религия и социально-политические процессы в Кыргызстане, https://books.google.pt/books?id=2C8RAQAAIAAJ, Бишкек, Министерство образования, науки и культуры Кыргызской республики,
  
## Сылтамалар
* Video of demolition
* Video update on Hare Krishna persecution, May 2005 (YouTube)
*  International Religious Freedom Report 2006 Kazakhstan

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Казакъстанда дин
Кече архитектура формалары

**Кече архитектура формалары** (русча МАФ) — ландшафт архитектурасы һәм бакча сәнгатьтә архитектур корылмалары, җиһазлар һәм сәнгати-декоратив элементлар,  үз гади әгъзалар тәкъдим иткән һәм гомуми композиция архитектура ансамбле төзү өчен ярдәм күрсәтә.

Кайбер элементларнын җаваплы утилитар функцияләре юк һәм улар бары тик сәнгати-декоратив билгеләү өчен ярдәм күрсәтә.

Кече архитектура формалары архитектура ансамбльдә зур роль уйнарга ала.

Кече архитектура формалары арасында (хак): Таган (20443,50), Подвеска  белән таган (9355,50), Карусель (26 680,50) бар.


File:Zabor.jpg |
File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Morus nigra.Hedge.jpg | 
File:Харьков Хар.наб.8 Беседка Vizu2010.JPG | 
File:Athina Ogrod Narodowy 3.jpg | Пергола


Төркем:Архитектура
Валерий Әхмәтшин

**Валерий Әхмәтшин**, Валерий Васил улы Әхмәтшин (*[[1941 ел]]ның [[4 июнь|4 июне]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Сарман]]*) — үзешчән композитор, җырлар, романслар авторы, Алабуга мәдәният училищесы  (*хәзерге* Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллияте) укытучысы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле

1941 елның 4 июнендә Татарстан АССР Сарман районы үзәге Сарман авылында хезмәткәр гаиләсендә туган. Сарман урта мәктәбен  (*[[1958 ел|1958]]*), Алабуга мәдәният-агарту училищесын, Н. К. Крупская исемендәге Лениград мәдәният институтының оркестр бүлеген  (*[[1967 ел|1967]]*) тәмамлый.

## Хезмәт юлы
Алабуга мәдәният-агарту училищесын тәмамлагач, Мамадышта халык уен кораллары оркестры җитәкчесе.

Ленинград мәдәният институтын тәмамлагач, Алабуга мәдәният училищесындә укыта.

## Иҗаты
Ленинград мәдәният институтында укыган елларында (*[[1962 ел|1962]]-[[1967 ел|1967]]*), беренчеләрдән булып, татар эстрадасы өчен  җыр текстларына көйләр чыгара башлый. Иң зур танылу алган җыры булып «Чыгарсыңмы каршы алырга» (*[[Дамир Гарифуллин]] сүзләренә*) җыры исәпләнә, чөнки җыр, язылу белән үк, якташы Илһам Шакиров, Әлфия Авзалова, Флера Сөләйманова репертуарында яңгырый башлый.

Алабуга мәдәният училищесындә укыткан вакытта җырларга, романсларга көйләр язуын дәвам итә. Төрле елларда иҗат иткән 100дән артык әсәре — оркестр өчен, музыка уен кораллары өчен язылган әсәрләре, билгеле җырлары һәм романслары бар (мәсәлән, Рамил Чурагулов сүзләренә «Әрәмә  баланнары», «Сыерчыклар сайрый», «Бәгърем, тик син генә», «Здравствуй, Кама»  һ.б.).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Сарман (*төзүчесе* Тәлгат Исмәгыйлов). Казан: «АБАК» нәшрияты, 1998. ISBN 5-89423-067
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүчесе* Дамир Гарифуллин). 1нче  китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000.

## Сылтамалар

*   Елабуга поздравляет композитора В. В. Ахметшина с юбилеем. Портал «Елабуга многонациональная», 04.06.2011
* Алабуга мәдәният һәм сәнгать көллиятенең Вконтактедагы сәхифәсе
*  Елабужский колледж культуры и искусства на Казанской улице в Елабуге. chelny.zoon.ru , 31.07.2017 

## Моны да карагыз
* Вәсим Әхмәтшин

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Алабуга мәдәният училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Композиторлар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Музыкантлар
Йозак ачкычы

**Ачкыч** — йозакларны ача торган корал; йозакны ача, бикли, механизмнарны бора-бушата, көйли торган корал.

Көмеш (тимер, бакыр), агач, кавырсын ачкыч эшләү өчен материал булып тора.

Шудырмалы (регил) ачкычлар эшләү технологиясе ягыннан катлаулы ачкычлар булып тора. Шудырмалы ачкычлар йомры һәм яссы булырга мөмкин.

## Тарихы
Замоклар 6000 елдан артык кулланылган, беренче мисалларның берсе борынгы Ассирия башкаласы Ниневия хәрабәләрендә табылган.

Беренче ачкычлар, йозаклар белән бергә беренче цивилизациялар барлыкка килгәндә ук барлыкка килгән. Алар миларда һәм Тәүратта телгә алына. Фиргавен Рамсес II каберлегендә тарихчылар агач ачкыч таба.

## Искәрмә
Прасад

**Праса́да**, шулай ук **праса́д**, **праса́дам**, **прашад** (,  — «илаһи рәхимлек», «илаһи бүләк») Һинд динендә — гыйбадәтханәдә яки өй шартларында мурти (Ходай сынына) тәкъдим ителгән ризык һәм шуннан соң ышанучылар арасында рухи һәм изге бүләк, рухи иркенлек буларак таратыла. Һинд дине тарафдарлары тәкъдим итү йоласы процессында матди элементлар табыну объекты белән контактка кереп рухи хасиятләргә ия була дип ышаналар. Прасад һәм даршанны кабул итү изге урыннарга дини сәфәр кылуның һәм мандирларга зиярәт кылуның ике иң әһәмиятле мотивы булып тора. 
Прасад Ходай белән ышанучы арасында мәхәббәт һәм ихтирамга нигезләнгән махсус алмашу нәтиҗәсе булып тора. Мәсәлән, ышанучы чәчәкләр, җимешләр яки башка ризык тәкъдим итә - бу төрле элементлар тәкъдим ителгәнгә кадәр *бхога* яки *[[найведья]]* дип атала. Шуннан соң Ходай үзенең бер мурти шәкелендә "ләззәтләнә" яки аңа тәкъдим ителгәнне ашый һәм шуннан соң прасад ихтирам белән ышанучылар тарафыннан кабул ителә. 
"Прасад" төшенчәсе Һиндстан мәдәниятендә шулай ук юмартлык яки рәхимлек акыл кәефен аңлату өчен кулланыла. Бу куллану контекстында төшенчә классик Ведик әдәбиятыннан килеп чыккан бай һәм борынгы тарихка и, анда прасада Ходайның үзенең бер формасы яки шәкелендә, "дэвалар", "ришилар" һәм башка бөек шәхесләр тарафыннан кичерелгән кәеф буларак тасвирлана. Бу халәт кинәт туган, еш сәбәпсез юмартлык һәм рәхимле алкышлар тарату белән хаслана. Мондый акыл кәефе буларак прасадны аңлау Ведик әдәбиятның иң борынгы һәйкәлендә "Ригведа"да табарга була.

## Шулай ук карагыз
* Яшелчәләр һәм сөт нигезендә хәләвә
* Найведья
* Пуджа
* Абхишека
* Чаринамрита
* Панчамрита
* Аштаварана
* Евхаристия
* Пресуществление

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Klaus K. Klostermaier, A Concise Encyclopedia of Hinduism, https://books.google.ru/books?id=rVgRAQAAIAAJ, Oxford, Oneworld, 1998

Төркем:Һинд дине
Төркем:Прасад
Каптырма

**Каптырма**- ыргаклы һәм элмәкле 2-3 таралган торган башкорт, казакъ(), күп кенә көнчыгыш халыкларында традицион бизәве. Муен каптырма татарларда да булган. Кайвакыт асылма куела. 
Таралылар тура дүртмеш, овал, ромб, яфрак формасында, түгәрәк яки чәчәк рәвешендә булган.

Каптырма үсемлек бизәкләре -орнамент, гарәп язмасы белән бизәлгән, төрле затлы ташлардан (ахак, энҗе, фирәзә), төсле быяланан каш куелган. Буяу граверлау, чүкү, каралту, сыр, штамплау, көмеш яки алтынлау ысуллары белән төшерелгән. 
Каптырма елан, камзулларны беркетү һәм бизәү өчен файдаланылган, беләзек, кашмау, кәмәр һәм муенсаларга куела.

Башкортстанның төньяк, үзәк һәм көньяк - көнбатыш төбәкләрендә ука һәм кәсә, төрле зурлыктагы прәшкә һәм медальоннар ясалып, озын чулпылы аел белән бизәлгән, киң хәтфә яки постау тасма рәвешендәге муенга тагып йөртмәле үзенчәлекле каптырма (муен аел, яка чылбыры) ясаганнар.

Төркем:Милли киемнәр
Ютландия ярымутравы

**Ютла́ндия** (, : «Ют иле», )— Аурупалагы ярымутрау, Балтыйк һәм Төньяк диңгезеләрен бүлек. Төньякта Каттегат һәм Скагеррак бугазлары белән Скандинавия ярымутравыдан аерыла. Мәйданы якынча 40 мең км2. Ярымутрауның төньяк өлеше (2/3 ашуы) Дания, көньягы — Алмания (Шлезвиг-Гольштейн ере) чикләре составына керә. Дания өлеше 1920 елгы плебисцит сөземтәсендә зурайтыла.

XIX гасыр азагында Киль каналы төзелгәннән соң, фактик рәвештә утрау булып китә.

## Географиясе

Ярымутрау яр буйлары буйлап дюналар гади, алар кайвакыт комлы утраузар барлыкка китерә. Ютландиянең көнчыгыш ярлары нык ергаланган. Биеклеге 173 метрга кадәр. Рельефы тигез, урыны белән морена чыгышлы тәбәнәк балар бар. Гыйнварның уртача температурасы якынча 0&nbsp;°C, июльнең — +15&nbsp;°C. Еллык явым-төшем микъдары 600-800 мм. Ютландия нигезендә Киль каналы төзелгән. Урманнар ярымутрауның якынча 9 % каплый. Авыл хуҗалыгы, балыкчылык үскән.

1825 елгы су басу сөземтәсендә ярымутрауның төньяк очы Лим-фьорд белән Весел-Китү утравына аерым, әммә традицион рәвештә аның өлеше дип карала.

## Тарихы
Ютландия тарихи яктан Скания һәм Зеландия белән бергә Даниянең өч җиренең берсе булып тора. Моңа кадәр Клавдий Птолемейгә ярашлы ярымутрауда тевтоннар, кимврлар һәм гармунлар яшәгән.

Күп кенә инглизләр, сакслар, юллар һәм фризлар 450 елдан алып Ютландия Британ утрауларына күчкәннәр. Бәлки бу һуннарның походларына бәйле булгандыр, шулай да иң турысы бу адым даннарның килеп керүе аркасында булган, юллар һәм даннар арасында алышлар иң зур һәм канлы була.

Христиан франк императорларыннан саклану өчен даннар Данир («Дан стенасы») валын төзей, ул көньяк Ютландия буйлап Төньяк диңгезееннән Балтыйк диңгезенә кадәр үткән. Бөек Карл мәҗүси чакларны ярымутрауның иң көньяк өлешендә тар-мар итә һәм бу территориягә үзенең союздашлар бодричлар күчерә.

Балтыйк һәм Төньяк диңгезләре арасында транзитлы тизләтү максатында бөтен ярымутрау буйлап каналлар (мәсәлән XVIII гасыр азагында төзелгән "Eiderkanal" һәм 1875 елда ачылган Киль каналы) салынган.

Беренче дөнья сугышы чорында ярымутрау янында Ютландия алыш була ул тарихта иң зур диңгезе алышы дип исәпләнә.

## Дания өлеше

Ютландия өчен ют (юлдан) диалеклары гади булып тора, алар, бигрәк тә көнбатыш һәм көньяк диалектлары, стандарт дан теленән нык аерыла.

Ютландиянең Дания өлешендәге иң зур калалары: Оруч, Ольборг, Эсберг, Раннерс, Колдин, Хорен, Ай, Илькер, Фредери, Выборг, Хадерле.

Берничә кече алачыклар белән бергә Ору, Раннерс, Колдин, Орсен, Вайл, Федериция, Хадерле калалар Көнчыгыш Ютландия агломерациясен тәшкил итә. Административ рәвештә Ютландиянең Дания өлеше өч өлкәннән тора: Төнъяк Ютландия, Үзәк Ютландия һәм Көньяк Даниянең көнбатыш өлеше.

## Алмания өлеше

Ютландиянең көньяк 1/3 өлеше административ рәвештә Алманияның Шлезвиг-Гольштейн федераль ере биләмәләренә карый.

Тарихи яктан Ютландиянең көньяк сиге Айдер елгасы буйлап үткән, ул шулай ук Шлезвиг һәм Гольштейн герцоглары арасында чик булып торган.

Ютландиянең Алмания өлешендәге иң зур калалары: Киль, Любек, Фленсбург һәм Нойнер.

Төркем:Дания географиясе
Смольный бинасы

**Смольный бинасы** () — Санкт-Петербургта урнашкан йорт, архитектура комарткысы, Санкт-Петербург губернаторы резиденциясе һәм Санкт-Петербург хакимият органнары штаб-фатиры. XIX—XX башында йортта Смольный хатын-кызлар институты урнашкан. Октябрь революциясеннән соң йортта Ленсовет һәм КПССның шәһәр комитеты урнашкан.

## Исем турында
Санкт-Петербургка нигез салынганнан соң Смольный институты урынында Адмиралтик верфь һәм флот өчен кысаланы саклаганнар ().

Фирка җитәкчелеге резиденциясе. Смольныйның Октябрь революциясендәге әһәмиятен күрәстү максатларында 1925 елда йорт тирәсендәге территория төзекләндерелә, керү юлы пропилеяләр белән бизәлгән. 1934 елда Смольныйда Сергей Киров үтерелгән.


Файл:Смольный.jpg|Санкт-Санкт-Петербург, Смольный юлы, 1-нче йорт. Дж. Кваренги эше.Классицизм. 1790-1806.
Файл:Brodski lenin.jpg|еИ. И. Бродский, "«В. И. Ленин Смольныйда 1917 елда»", 1930 
Файл:Quarenghi smolny.jpg|Джакомо Кваренги. Смольный институт фасады (1806)


Төркем:Русия мәдәни мирасы объектлары
Төркем:Санкт-Петербург
Даннар

**Датчаннар** я** даниялеләр ** (үзатамасы )  — роман-герман халыкларына керүче, Дания hәм башка илләрдә яшәгән халык. Төп аралашу теле - Дания теле. Шулай ук данларның зур диаспоралары АКШ hәм Канада да бар.

Дөньяда барлыгы 5 миллионга якын даннар яши, алар арасында 4,5 миллионы - Даниядә.

## Тарих

Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Швеция халыклары
Төркем:Герман халыклары
Дания байрагы

**Дания байрагы** () —Данияныӊ төп дәүләт символларының берсе. Хәзерге рәвешендә 1972 елда кабул ителде. Өч зәңгәр леопард, патша таҗ һәм 9 кызыл йөрәкләрнән тора.
## Тарихы

Файл:Royal coat of arms of Denmark (1819–1903).svg|1819 — 1903
Файл:Royal Coat of Arms of Denmark (1903-1948).svg|1903 — 1948
Файл:Royal Coat of Arms of Denmark (1948-1972).svg|1948 — 1972


Төркем:Дания
Эмодзи

**Эмодзи** — бу символлар белән аралаша торган тел. Бу тел мессенджерларда, социаль челтәрләрдә кулланыла.

## Искәрмәләр
Себестьен Шакиров

**Себестьен Шакиров** (, ,  — , ) — татар чыгышлы Трансильвания рәссамы (график).

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Сергей Котов (1950)

**Сергей Котов** (Сергей Архип улы Котов, ,  — , ) — спортчы, тренер (алкалы хоккей), СССР чемпионы (1974), СССР чемпионатларының көмеш (1975) һәм бронза (1973, 1978) призчысы. РФ атказанган тренеры. 
## Искәрмәләр
Сергей Столбун

**Сергей Столбун** (Сергей Николай улы Столбун, ,  — , ) — СССР хоккейчесе (һөҗүмче), тренер, Урицкий ис. хоккей клубының капитаны (1970-еллар азагы - 1980-еллар башы).
Софи Эрһардт

**Софи Эрһардт** (, ,  — , ) — антрополог, раса теориясен өйрәнүче, Түбәнген университеты доценты (1950),.
Теодоро Шестаков

**Теодоро Шестаков** (, ,  — , ) — Аргентина табибы, җәмәгать эшлеклесе. Сан-Рафаэль шәһәре хастаханәләренең берсе аның исемен йөртә.
Валери Чепланова

**Валери Чепланова** (Вероника Валери кызы Чепланова, ,  — , ) — Алмания кино һәм театр актеры, җырчы.
Владислав Нургалиев

**Владислав Нургалиев** (Владислав Игорь улы Нургалиев, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Евгений Кацура

**Евгений Касура** (, ,  — , ) — СССР штангачысы, авыр атлетика буенча дөнья чепионатларының алтын (1966) һәм көмеш (1962) мидәлләре иясе, авыр атлетика буенча Европа чепионатларының алтын (1964, 1966) һәм көмеш мидәлләре иясе.
Әзһәр Габдуллин

**Әзһәр Габдуллин** (Әзһәр Хәниф улы Габдуллин, ,  — , ) — дирижёр, көйязар, музыка белгече, педагог, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1989), Казан консерваториясе профессоры (1992), ТДОһБТның хормейстеры (1958-1959), ТАССР җыр һәм бию әнсәмбленең сәнгать җитәкчесе (1967-1968), ТАССР Хор җәмгыяте идарәсе рәисе (1959-1975).

## Биографиясе
Әзһәр Хәниф улы Габдуллин 1923 елның 20 октябрендә ТАССРның Минзәлә районы Тауасты Байлар авылында туа. Әтисе урта мәктәп директоры булган.

1952 елда Казан консерваториясенең дирижер-хор факультетын (С. А. Казачков классы), 1955 елда П. И.Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваториясенең аспирантурасын тәмамлый. 

Сәнгать белеме кандидаты (1971) ("Татар халык җыры: тематикасы, жанрлары һәм халык башкаруының кайбер үзенчәлекләре»).

1955-1993 елларда Казан консерваториясендә укыта.

1957-1967 елларда - Татар академия театры дирижеры.

1958-1959 елларда - Татар опера һәм балет театры дирижеры һәм хормейстеры.

1967-1968 елларда - ТАССР җыр һәм бию ансамбленең сәнгать җитәкчесе.

1959-1975 елларда - ТАССР хор җәмгыяте идарәсе рәисе.

1983 елдан хор дирижеры кафедрасы профессоры.

1992 елдан - татар музыкасы кафедрасы профессоры.

Татар халык җырлары хорына, татар музыкаль фольклорына, музыкага һәм драматик спектакльләргә багышланган эшкәртмәләр авторы, репертуар җыентыкларын төзүче һәм мөхәррир.

Бөек Ватан сугышы ветераны.

1993 елда Казанда вафат була.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1989)
* "Батырлык өчен" медале
* "Японияне җиңгән өчен" медале

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999. — С. 8.
## Тышкы сылтамалар
* Казанская государственная консерватория им. Н. Г. Жиганова // Абдуллин Азгар Ханифович (1923—1993)
* В Казани почтут память Азгара Абдуллина
Чыгару җайланмасы

**Чыгару җайланмалары** ()&nbsp;— санлы машина кодларын эшкәртү нәтиҗәләрен кешегә үзләштерүне уңайлырак итү яки идарә итү объектының үтәү әгъзаларына йогынты ясау формасына әйләндерү өчен кулланыла торган периферия җиһазлары.

## График мәгълүматне чыгару җайланмалары
* Монитор (дисплей)
* Принтер
* Графиксалгыч (плоттер)
* Проектор

## Тавышлы мәгълүматне чыгару җайланмалары
* Санак эченә урнаштырылган динамик
* Баганалар
* Колакчыннар

## Башка мәгълүмате чыгару җайланмалары
* Уен контроллеры

## Кертү-чыгару җайланмалары
* Магнит барабан
* Стример
* Дискйөрткеч
* Каты диск
* Төрле портлар
* Төрле челтәр интерфейслары
Төгәл билгеләмәсе буенча, санакның «йөрәге» дип үзәк эшкәрткеч һәм  каралалар. Шушы комплекска карата эчке булмаган барлык операцияләр кертү-чыгару операциясе дип санала.

## Шулай ук карагыз
* Кертү-чыгару җайланмалары
* Кертү җайланмалары
Һадиуллин

**Һадиуллин** — фамилия.
* Илсур Һадиуллин (1964), ТР мәгариф министры урынбасары.
* Зәйнулла Һадиуллин (1926), «Таң»  (*[[Мамадыш районы]]*) рәисе.
* Изаил Һадиуллин (1939-1991), баянчы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Хәмбәл Һадиуллин (1934-1994), ТР атказанган төзүчесе.

Төркем:Фамилияләр
Сергей Абрамов (1959)

**Сергей Абрамов** (Сергей Михаил улы Абрамов, ,  — , ) — СССР һәм РФ хоккейчесе (капкачы), Халыкара хоккей лигасының иң яхшы капкачысы (1994, 1995).
Әлбирт Габдулов

**Әлбирт Габдулов** (Әлбирт Шәрхулла улы Габдулов, ,  — , ) — СССР спортчысы (спорт акробаты), спорт акробатикасы буенча дөнья кубокларының көмеш һәм бронза мидәлләре иясе (1987), спорт акробатикасы буенча Европа кубокларының көмеш һәм бронза мидәлләре иясе (1987).
Шамил Габдрәшитов (1933)

**Шамил Габдрәшитов** (Шамил Рәхим улы Габдрәшитов, ,  — , ) — СССР энергетигы, җәмагать эшлеклесе, Стәрлетамак җылылык электр станциясе директоры (1965-1968), «Башкирэнерго»ның генераль директоры (1971-1988), Башкорт энергетикасын үстерүгә зур өлеш керткән, аны җитәкләү чорында энергосистеманың куәте өч тапкырдан арткан. СССР Югары Советының 10-11 чакырылыш Милләтләр Советы депутаты (1979-1988). 20 дән артык публицистик китап авторы.
## Биографиясе
Шамил Рәхим улы Габдрәшитов 1933 елның 10 сентябрендә Казанда хезмәткәрләр гаиләсендә туа. Фәрганәдә яши һәм укый.

1956 елда Ташкентта инженер-җылылык энергетикасы белгечлеге буенча Урта Азия политехника институтын тәмамлый.

1956-1960 — «Ферганэнерго» РЭУДА өлкән инженер-көйләүче; 1960-1965 — көйләү төркеме җитәкчесе, аннары «Башкирэнерго» РЭУНЫҢ җитештерү-техник бүлеге башлыгы; 1965-1968 - Стәрлетамак ТЭЦ директоры; 

1968-1971 — төзелә торган, аннары файдалануга тапшырылган Карман ГРЭСы директоры; 

1971-1988 — «Башкирэнерго» РЭУ генераль директоры.»; 1988-1992 — «Ветроэн» НПО җитәкчесе; 

1994-1998 — «Башкирэнерго» ААҖ Директорлар советының өлкән референты; 

1995 — хәзерге вакытта «Башкирэнерго» ААҖнең Ветераннар Советын җитәкли.
## Җәмәгать эшчәнлеге
1978-1991 - КПССның башкорт өлкә комитеты әгъзасы; 1979-1988 — СССР Югары Советы депутаты.
## Иҗади эшчәнлек
1978 елдан Уфа дәүләт авиация техник университеты доценты. Берничә патент өчен уйлап табулары бар. «Гомуми энергетика» дигән берничә басылган уку әсбабы, 20 дән артык публицистик китап авторы.
## Бүләкләр һәм исемнәре
Октябрь Инкыйлабы ордены (1976);

Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1971);

Халыклар дуслыгы ордены (1981);

«Хөрмәт Билгесе» ордены (1985);

«СССРның Мактаулы энергетигы» (1983);

«ТАССРның Атказанган энергетигы» (1983).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
*
Михаил Агарков

**Михаил Агарков** (Михаил Михаил улы Агарков, ,  — , ) — хокук белгече, юридик фәннәр докторы, профессор, ватандашлар, сәүдә һәм банк хокукы проблемнарын өйрәнүче, МДУның ватандашлар хокукы кафедрасы мөдире (1945-1947).
Аверкий (Таушев)

**Аверки** (тугач бирелгән исеме **Александр Павел улы Таушев**, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сиракуз архиепископы (1953-1976).
Лидия Аверьянова

**Лидия Аверьянова** (Лидия Арсентий кызы Аверьянова, ,  — , ) — СССР спортчысы (академик ишү), СССРның атказанган спорт остасы (1984), дөнья (1983, 1985, 1986) һәм СССР (1983-1989) чемпионы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Николай Агафонов (1944)

**Николай Агафонов** (Николай Сергей улы Агафонов, ,  — , ) — СССР һөнәри футболчысы (ярымсакчы), тренер.
Айрат Гайнуллин

**'
**Айрат Гайнуллин''' (Айрат Марат улы Гайнуллин, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы), 4 мәртәбә икенче дивизион җиңүчесе (1997, 2000, 2003, 2007, Казан «Рубин»ы, Түбән Кама «Нефтехимигы», Чаллы «КамАЗ»ы һәм Түбән Новгород «Волга»сы составларында).
## Искәрмәләр
Николай Агафонов (1842)

**Николай Агафонов** (Николай Яков улы Агафонов, ,  — , ) — Казан тарихын өйрәнүче, библиограф, мөхәррир һәм нашир, Казан университеты каршындагы Археология, тарих һәм этнография җәмгыятенә нигез салучыларның берсе.
Эдуард Әкбәров

**Эдуард Илдус улы Әкбәров** (1964 елның 7 октябре, ) — ССРБ һәм Россия футболчысы (һөҗүмче), футбол хөкемчесе.

## Тормыш юлы
Эдуард Әкбәров 1964 елның 7 октябрендә Казан шәһәрендә туа. Казанның «Электрон» спорт клубы тәрбияләнүчесе, балачакта футболдан тыш хоккей һәм туплы хоккей белән шөгыльләнгән. 16 яшьтә «Рубин»га эләгә һәм яшь уенчылар өчен квота буенча икенче лига матчларында кырга чыга.

1984 елда армиягә алына һәм Киров «Динамо»сы өчен чыгыш ясый башлый, анда аны Мәскәү «Динамо» клубының тренерлары күреп ала һәм командага чакыралар. 1985 ел башында мәскәүлеләр составында Динамо турнирында җиңүче була һәм турнирның иң яхшы ярымсакчысы дип таныла. Рәсми матчларда кырга бер генә тапкыр — 1985 елның 30 июлендә Суперкубок матчында «Зенит»ка каршы матчта чыга.

Хезмәт тәмамланганнан соң Казанга әйләнеп кайта, аннары Воронеж «Факел»ы составында ике сезон уздыра. Воронеж клубы составында 1988 елның февралендә Бангладеш җыелма командасы белән Халыкара матчта хет-трик ясый.

1989 елдан башлап берничә ел дәвамында Винницаның «Нива» өчен чыгыш ясый. Аның составында 1992 елның 7 мартында Украина югары лигасының беренче сезонында «Кремня»га каршы беренче матч уйный. 1992 елның язгы сезонында югары лигада 7 матч уйный һәм команда белән бергә беренче лигага төшә, анда 1992/93 сезонының беренче яртысында чыгыш ясый. 1993 елның язында Чехословакиядә Гуменнедан «Хемлон» өчен уйный, ә 1993 елның августында югары лигага әйләнеп кайткан «Нива» өчен тагын бер матч уйнаган.

1994 елда Россиягә әйләнеп кайта һәм «Нефтехимик», «Рубин» һәм «Локомотив» (Лиски) өчен чыгыш ясый. 33 яшендә спорт карьерасын тәмамлый.

1990 һәм 2000 еллар чорында футбол матчлары хөкемдарлыгы белән шөгыльләнгән, икенче дивизион һәм дублёрлар турнирында эшләгән, соңрак мини-футбол һәм пляж футболы буенча матчларын хөкем итә. «Буран» (Воронеж) пляж футболы буенча команданың баш тренеры булып эшли.

## Шәхси тормыш
Өйләнгән, хатыны — Елена. Кызы Виктория теннис һәм бадминтон белән шөгыльләнә һәм һәвәскәрләр дәрәҗәсендә футбол матчларын хөкем итә.

Энесе Нияз шулай ук футболчы, кайбер командаларда абыйсы белән чыгыш ясый.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Төркем:Русия футболчылары
Төркем:ССРБ футболчылары
Александр Архангельский (1892)

**Александр Архангельски** (Александр Александр улы Архангельски, ,  — , ) — СССР авиаконструкторы, техник фәннәр докторы (1940), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1947), Социалистик хезмәт каһарманы (1947), Ленин (1957) һәм Сталин (1941, 1949, 1952) премияләре лауреаты.
Александр Алексеев (1910)

**Александр Алексеев** (, ,  — , ) — Франция рәссамы (график), китапбизәүче, аниматор, «энәле экран» уйлап табучысы.
## Искәрмәләр
Александр Задовский

**Александр Задовски** (Александр Васили улы Задовски, ,  — , ) — СССР күзәтчесе, майор (1935).
Александр Палюмбецкий

**Александр Палүмбецки** (Александр Иван улы Палүмбецки, ,  — , ) — хокукчы, хокук докторы, профессор (1845), яшерен киңәшче (1874), Харковь университеты риктыры (1849-1852, 1872-1873) һәм шул ук университетның юридик факультеты деканы (1862-18??).
Нияз Әкбәров

**Нияз Илдус улы Әкбәрев** (, ) — ССРБ һәм Россия футболчысы (ярымсакчы), тренер.

## Тормыш юлы
Нияз Әкбәров 1969 елның 16 мартында Казан шәһәрендә туа. «Электрон» спорт клубы (тренеры И. Я. Гибадуллин) һәм «Рубин» балалар һәм яшүсмерләр спорт мәктәбе (тренерлары Л. Качалич һәм В. Клещев) тәрбияләнүчесе.

Профессиональ футболчы карьерасын 1987 елда Брежневның «Турбина» клубында башлый. «Рубин» (Казан), ШВСМ-СКА (Куйбышев), «Нива» (Винница), «КАМАЗ» (Яр Чаллы), «Нефтехимик» һәм «Балаково» (Түбән Кама) өчен беренче һәм икенче лигада чыгыш ясаган.

2005—2012 елларда «КАМАЗ» футболчыларын әзерләү үзәге директоры булып эшли. 2012 елның гыйнварыннан — «Рубин» ФК яшь футболчыларны әзерләү үзәге җитәкчесе. 2012 елның июлендә Йошкар-Ола «Спартагы» баш тренеры була. Александр Ненашкин «Спартак»ны икенче лигага чыгара, әмма аның өчен мәҗбүри «Б» категориясе булмый, кирәкле категорияне алганчы, аның урынын Акбаров ала. «Рубин» (Казан) ФК яшүсмерләр һәм яшьләр командаларының өлкән тренеры булып эшли.

2018 елның маенда «Урал» ФК балалар-яшүсмерләр футболы департаменты башлыгы итеп билгеләнә. 2021 елның февралендә «Химки» ФК академиясе директоры вазифасына билгеләнә.

### Гаилә
Абыйсы — Эдуард футболчы, Нияз белән Винницаның «Нива» клубында уйнаган.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Россия футболчылары
Төркем:Россия тренерлары
Төркем:«Рубин» футбол клубы уенчылары
Андрей Адо

**Андрей Адо** (Андрей Дмитри улы Адо, ,  — , ) — СССР патофизиологы, иммунолог, биолог, медицина фәннәре докторы, Россия медицина фәннәре академиясе академигы, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1984), РФның атказанган фән эшлеклесе (1964). Дәреслекләр, кулланмалар авторы.
Төркем:Биологлар
Александр Бурмистров

**Александр Бурмистров** (Александр Олег улы Бурмистров, ,  — , ) — РФ хоккейчысы (һөҗүмче), дөнья чемпионатларының алтын (2014) һәм бронза (2016) медальләре, Гагарин кубогы (2018) иясе.
## Искәрмәләр
Александр Лурия

**Александр Лурия** (Александр Роман улы Лурия, ,  — , ) — СССР психологы, педагогия фәннәре докторы (1937), медицина фәннәре докторы (1943), профессор (1944), РСФСР педагогия фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1947), СССР педагогия фәннәре академиясенең хакыйкый әгъзасы (1967), СССРда нейропсихология фәненә нигез салучы.
Александр Нефедьев

**Александр Нефедьев** (Александр Николай улы Нефедьев, ,  — , ) — Россия империясе һәм СССР астрономы, астрометр, Пермь университетының астрономия профессоры, Үзбәк астрономия киңлек станциясенә нигез салучы һәм аның беренче директоры (1928—1929).

Төркем:Астрономнар
Татьяна Александрова

**Татьяна Александрова** (Татьяна Иван кызы Александрова, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән балалар язучысы.
Михаил Александров (1908)

**Михаил Александров** (Михаил Пётр улы Александров, ,  — , ) — «Иркутсклес» комбинаты башлыгы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957).
## Искәрмәләр
Александр Фадеев

**Александр Фадеев** (Александр Владимир улы Фадеев, ,  — , ) — СССР спортчысы (ялгыз фигуралы шуу), СССРның атказанган спорт остасы (1985), СССР (1983, 1985-1990), Европа (1984, 1987-1989) һәм дөнья (1985) чемпионы.
Александр Аросев

**Александр Аросев** (Александр Яков улы Аросев, ,  — , ) — инкыйлабчы, фирка эшлеклесе, Украина югары инкыйлаби трибуналы рәисе (1920-?), ССҖБның Литвадагы (1927-1928) һәм Чехословакиядәге (1929-1933) тулы вәкаләтле вәкиле, Бөтенсоюз чит илләр белән мәдәни бәйләнеш җәмгыяте рәисе (1934-1937).
Николай Александров (1908—1942)

**Николай Александров** (Николай Пётр улы Александров, ,  — , ) — ССРБ химигы, химия фәннәре  (1940), Сталин премиясе лауреаты (1941).
## Искәрмәләр

Төркем:Химиклар
Александр Алексеев (1978)

**Александр Алексеев** (Александр Алексей улы Алексеев, ,  — , ) — Беларус фотографы, икътисад фәннәре нәмзәте (2004), документаль фильмнар режиссеры.
## Искәрмәләр
Аркадий Алексеев (1946)

**Аркадий Алексеев** (Аркадий Владимир улы Алексеев, ,  — , ) — СССР һәм РФ океанологы, физика-математика фәннәре докторы, РФАның мөхбир әгъзасы (1997).
## Искәрмәләр
Алексей Панормов

**Алексей Панормов** (Алексей Александр улы Панормов, ,  — , ) — табиб, биохимик, медицина докторы (1889), Казан университеты профессоры һәм шул ук университетта медицина химиясе кафедрасы мөдире.
Вячеслав Алемасов

**Вәчеслав Алемасов** (Вәчеслав Евгени улы Алемасов, ,  — , ) — җылылык энергетикасы өлкәсендә галим, РФАның хакыйкый әгъзасы (1992), ТР ФАның шәрәфле әгъзасы (1992), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1970, 1974), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1984, 1991), СССР ФА КФ президиумы рәисе (1987-1991).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Вьетнамда Һинд дине

## Вьетнамда Һинд дине
Вьетнамда Һинд дине тарафдарлары булып элек Тямпа дәүләтендә торган тямнар булып тора, аларның төп диннәре булып Һиндстаннан китерелгән Шиваизм тармагы булган. Тямнар Үзәк Вьетнамда күп Һинд дине гыйбадәтханәләре төзегәннәр, аларның күбесе хәзер дә гамәлдә; иң әһәмиятле гыйбадәтханәләрнең берсе булып Мишон тора, ул ЮНЕСКО бөтендөнья мәдәни мирасының объекты булып тора.
Көньяк һәм үзәк яр буенда торучы якынча 50 000 тям Һинд дине тарафдарлары булып тора, аларның күбесе кшатрийлар кастасы вәкилләре булып тора, әмма берникадәр брахманнар да бар.
,. Башка 4000 Һинд дине тарафдарлары, аларның күбесе - тамиллар, тямнар яки катнаш Вьетнам-Һинд никахлары балалары Хошиминда торалар, анда алар Мариамман гыйбадәтханәсенә йөриләр. Иң күбе тямнар яши торган Нинтьхуан провинциясендә 32000 Һинд дине тарафдары-тямнар яши; ул провинциядә 22 авылның 15-се Һинд диндәгеләр яши торган.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Вьетнамда дин
Альберт Шварц

**Альберт Шварс** (Альберт Соломон улы Шварс, ,  — , ) — СССР һәм АКШ математигы, профессор (1961).

Төркем:Математиклар
Семён Альтшулер

**Семөн Альтшулер** (Семөн Александр улы Альтшулер, ,  — , ) — СССР физигы, физика-математика фәннәре докторы, профессор (1955), СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1976), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1970), КДУның назари физика (1954-1973) һәм квант электроникасы һәм радиоспектроскопия (1973-?) кафедралары мөдире.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Гавриил Алюнов

**Гавриил Алүнов** (, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, Бөтенрусия оештыру мәҗлесе депутаты (1918), Чуаш милли җәмгыяте идарәсе әгъзасы.

* Сергей Щербаков: Характер чувашского национального движения и его участники в 1917 году
Илсур Сафин

**Илсур Сафин**
* Илсур Сафин (11.08.1962, Апас), җырчы (*баритон*), ТР халык артисты .
* Илсур Сафин (ИлСаф, 09.05.1966, Чүпрәле), җырчы, ТР халык артисты.
Анатолий Белоножкин

**Анатоли Белоножкин** (Анатолий Иван улы Белоножкин, ,  — , ) — СССР һоккейчесе (һөҗүмче), СССР чемпионатларының көмеш (1971) һәм бронза (1969, 1974, 1976) призчысы, 1968 елгы Кышкы Универсиаданың алтын мидәле иясе.
Валентин Андреев (1940)

**Валентин Андреев** (Валентин Иван улы Андреев, ,  — , ) — СССР һәм РФ педагогы, педагогия фәннәре докторы, профессор, Россия мәгариф академиясенең хакыйкый әгъзасы (2007), РФның атказанган фән эшлеклесе (2002), КДУның педагогика кафедрасы мөдире (1994-2010).

## Хәтер
* 2023 ― Татарстанның Лаеш районы Олы Кабан авылында урнашкан урта мәктәпкә (*үзе бу мәктәпнең укучысы була*) академикның исеме бирелгән.
## Искәрмәләр
Николай Андреев (1892)

**Николай Андреев** (Николай Пөтр улы Андреев, ,  — , ) — СССР фольклорчысы, әдәбият белгече, филология фәннәре докторы, Ленинград дәүләт педагогика инсититуты прафисыры.
Николай Андреевский

**Николай Андреевски** (Николай Ефим улы Андреевски, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, яшерен киңәшче (1876), Харковь вице-губернaтьıры (1869-1870), Πиpeм (1870-1878), Кострома (1878-1884) һәм Казан (1884-1889) губернaтьıры.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
Андрей Миронов (1997)

**Андрей Миронов** (Андрей Сергей улы Миронов, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Агафонов

**Андрей Агафонов** (Андрей Фөдор улы Агафонов, ,  — , ) — СССР табибы, педиатр, медицина фәннәре докторы (1935), профессор (1935), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1940), Казан медицина институтының балалар авырулары кафедрасы мөдире (1933-1946), Казан ГИдУВының инфекция авырулары кафедрасы мөдире (1931-1946), Казанның 1 нче хастаханәсенең баш табибы (1918-1946), ТАССР сәламәтлек саклау халык комиссары урынбасары (1939), РСФСР сәламәтлек саклау министрлыгының Үзәк педиатрия институты директоры (1943-1944).
Василий Андреев-Бурлак

**Васили Андреев-Бурлак** (Васили Николай улы Андреев-Бурлак, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм актер.
Андрей Шпагонов

**Андрей Шпагонов** (Андрей Александр улы Шпагонов, ,  — , ) — Россия җинаятьчесе. 1992 елда ТР буенча махсус элемтә идарәсенә басып кереп, 67 ату коралын һәм 700 патрунын кулга төшерә. Идарәнең 9 хезмәткәре һәлак була, 1 кеше авыр тән җәрәхәтләре ала. Мәхкәмә карары буенча атып үтерелгән.
Андриан (Четвергов)

**Андриан** (Александр Геннади улы Четвергов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Рус иске гадәт праваслау чиркәвенең баш рухание (предстоятеле, 2004-2005), Казан һәм Нократ епискобы (2001-2004).
Анна Коробова

**Анна Коробова** (Анна Геннади кызы Коробова, ,  — , ) — РФ биатлончысы, РФның спорт остасы, Россия чемпионы (2008).
Антон Юркин

**Антон Юркин** (Антон Павел улы Юркин, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Беларус чемпионы (1995).
Антоний (Амфитеатров)

**Антони** (Яков Гавриил улы Амфитеатров, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, илаһият докторы (1848), Санкт-Петербург ФАнең шәрәфле әгъзасы, Киев руханилар академиясе риктыры (1841-185?), Чигирин (1858-1859) һәм Смоленск һәм Дорогобуж (1859-1866) епискобы, Казан һәм Зөя архиепискобы (1866-1879).
Александр Антонов

**Александр Антонов** (Александр Валентин улы Антонов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, РФ ДКХнең Коми Җөмһүрияте (2009-2011) һәм Татарстан (2011-2013) буенча идарәләре башлыгы.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
Фрума Арест

**Фрума Арест** (Фрума Абрам кызы Арест, ,  — , ) — СССР геофизигы, гравиметрия һәм гравиметрика картография өлкәләрендә белгеч, ТөрССРның атказанган геология күзәтчесе (1967).
Николай Аржанов

**Николай Аржанов** (Николай Николай улы Аржанов, ,  — , ) — Казан авиация заводының очучы-сынаучысы, СССР каһарманы (1957), СССРның атказанган очучы-сынаучысы (1961).
## Биография
1913 елның 25 февралендә (10 март) Кострома өлкәсенең хәзерге Кологрив районы Вокшево авылында туган.  Милләте - рус. Кологрив комсомол райкомында эшли. 

1937 елда Казан авиация институтының самолет төзү факультетын тәмамлый. 

1937-1941 елларда 124 нче авиазаводта (Казан) әйдәп баручы инженер, очу-сынау станциясе начальнигы  булып эшли. 

1941 елдан-22 нче авиазаводның очу-сынау станциясе начальнигы урынбасары (Казан). Самолетта очарга мөстәкыйль рәвештә  өйрәнә, һәм тиздән заводның транспорт авиаотрядында оча.

1944-1964 елларда-22 нче Казан авиация заводында очучы-сынаучы. Ззаводта җитештерелгән Ту-4 һәм Ту-16 беренче серияле бомбардировщикларны  сыный.  Шулай ук  түбәндәге серияле бомбардировщикларны : Пе — 2 һәм Ту-4 пешкәкле, Ту-16 һәм Ту-22 реактив, Ту-104 реактив пассажир самолетларын, шулай ук аларның модификацияләрен  сыный. 

Яңа авиация техникасын сынаганда күрсәткән батырлыгы һәм каһарманлыгы өчен очучы-сынаучы Аржанов Николай Николаевичка СССР Югары Советы Президиумының 1957 елның 1 маендагы Указы белән Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән Советлар Союзы Герое исеме бирелә (№ 11137).

Очучылык эшеннән  киткәннән соң, Казан авиация заводында инженер булып эшли. Казанда яши.

1976 елның 7 февралендә вафат була.
## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Советлар Союзы Героеның  «Алтын Йолдыз"  медале (№11137)
* Ленин Ордены (1957)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1948)
* Ике Кызыл Йолдыз ордены (1944, 1947)
* Медальләр
* СССРның атказанган очучы-сынаучысы (1961)
## Хәтер
Казанда  Арча зиратында җирләнгән.
## Әдәбият
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382.
* Симонов А. А. Заслуженные испытатели СССР. — М.: Авиамир, 2009. — С. 26. — 384 с. — ISBN 978-5-904399-05-4.
## Сылтамалар
 
Төркем: Ленин ордены кавалерлары
 Төркем: Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем: Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Вячеслав Аристов

**Вячеслав Аристов** (Вячеслав Василий улы Аристов, ,  — , ) — өлкәне өйрәнүче, библиограф, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1980), КДУ китапханәсенең кулъзямалар һәм сирәк китаплар бүлеге мөдире (1965-1992).
## Искәрмәләр
Евмений Аристов

**Евмений Аристов** (Евмений Филипп улы Аристов, ,  — , ) — табиб, анатом, медицина докторы (1834), Казан университетының анатомия кафедрасы мөдире (18??-1866), Казан университетының анатомия театрын оештыручыларның берсе.
## Искәрмәләр

Төркем:Биологлар
Төркем:Медиклар
Григорий Ардаров

**Григори Ардаров** (Григори Павел улы Ардаров, ,  — , ) — актер, режиссер, ТАССРның һәм РСФСРның халык әртисе (1939, 1954), Казан дәүләт академия рус Зур драма театрының сәнгать җитәкчесе һәм баш режиссеры (1944-1946).
Андрей Арендт

**Андрей Арендт** (Андрей Фөдор улы Арендт, ,  — , ) — табиб, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1857), Таврия губерна табиб башкармасы инспекторы.
Аркадий Шофман

**Аркади Шофман** (Аркади Семөн улы Шофман, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре дуктыры (1964), профессор (1965), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1983), Казан университетының гомуми тарих кафедрасы мөдире (1961-1986)
Арсений Алавкин

**Арсени Алавкин** (Арсени Наил улы Алавкин, ,  — , ) — Россия шаһматчысы, гроссмейстер (2010).
Артур Сәгадиев

**Артур Владимир улы Сәгадиев** (,  — , ) — фәлсәфәче, фәлсәфә фәннәре докторы (1987). Гарәп-мөселман фәлсәфәсендә караган фәнни хезмәтләр авторы.

## Тормыш юлы
Артур Сәгадиев 1931 елның 24 февралендә Казанда педагоглар гаиләсендә туа. Әтисе Сәгыйтҗан Сагадеев биология профессоры, әнисе Нәфисә доцент булган, икесе дә Казан педагогика институтында эшләгән. 1942 елның гыйнварында бер ай эчендә Артурның әтисе дә, әнисе дә тифтан үлә. Сагадеевлар белән дус булган профессор Владимир Векслер гаиләсе Артурны уллыкка ала, Артурга профессорның фамилиясен бирәләр (соңрак Артур әтисенең фамилиясен кире кайтара, янәдән Сәгадиев була, ләкин Владимир Иосифович Векслерга рәхмәт буларак «Владимирович» аталыгын калдыра). Мәскәүдә 5—10 сыйныфларда укыганда Векслерлар гаиләсендә яши. Аннан Казанга китә.

1954 елда Мәскәү көнчыгышны өйрәнү институтының Якын Көнчыгыш факультетын тәмамлый. Казан дәүләт университетының фәнни китапханәсендә эшли. 1956 елдан 1959 елга кадәр Мәскәү дәүләт университетының философия факультеты аспиранты. 1959 елдан 1970 елга кадәр — ССРБ Фәннәр Академиясенең фәлсәфә институтының Көнчыгыш илләре фәлсәфәсе һәм социология секторының өлкән фәнни хезмәткәре.

1964 елда «Якын һәм Урта Көнчыгыш халыклары эстетикасы (Урта гасыр дәвере)» темасы буенча фәлсәфә фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1965—1970 елларда ССРБ Фәннәр академиясенең фәлсәфә институтында өлкән фәнни хезмәткәр вазифасын башкара, шул ук вакытта МДУда философия факультетында эшли. 1970 елдан — ССРБ ФА иҗтимагый фәннәр буенча фәнни мәгълүмат институтының Азия Һәм Африка илләре бүлегенең баш фәнни хезмәткәре, 1992 елдан башлап Россия халыклар дуслыгы университетының фәлсәфә кафедрасы профессоры.

1987 елда «Көнчыгыш перипатетизм. Урта гасыр материализмы тарихыннан» темасы буенча фәлсәфә фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклый.

Артур Сәгадиевның ибн Рөшд, ибн Сина фәлсәфәсенә багышланган һәм «Көнчыгыш перипатетизм» һәм «Классик гарәп-мөселман фәлсәфәсе» фундаменталь хезмәтләренә югары бәя бирелә. 2009 елда «Мәрҗани» нәшрият йорты Сагадеевның «Bibliotheca Islamica» сериясендә тәрҗемәләрен һәм эшләрен яңадан нәшер итә.

1997 елның 22 гыйнварында вафат була. Митино зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Фәлсәфәчеләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:ССРБ фәлсәфәчеләре
Төркем:Русия фәлсәфәчеләре
Төркем:Фәлсәфә тарихчылары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү көнчыгыш телләре институтын тәмамлаучылар
Сания Афзаметдинова

**Сания Афзаметдинова** (Сания Юныс кызы Афзаметдинова, ,  — , ) — СССР архитекторы, УССР дәүләт премиясе лауреаты (1978).
Евгений Афинеевский

**Евгени Афинеевски** (, ,  — , ) — АКШ кино режиссөры, актер, сценарийче һәм продюсер.
Святослав Астафьев

**Святослав Астафьев** (Свәтослав Владимир улы Молоствов, ,  — , ) — СССР тиятыр һәм кино актеры, тиятыр режиссеры, РСФСРның атказанган әртисе (1956).
Афанасий (Соколов)

**Афанасий** (Андрей Григорий улы Соколов, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Чернигов (1831-?), Тверь (1832-1838) һәм Санкт-Петербург руханилар семинарияләре риктыры, Тум һәм Енисей епискобы (1841-1853), Иркутск һәм Нерчинск (1853-1856) һәм Казан һәм Зөя (1856-1866) архиепискобы.

## Искәрмәләр
Илдар Әхмәрев

**Илдар Әхмәрев** (Илдар Фирдинанд улы Әхмәрев, ,  — , ) — РФ хәрби эшлеклесе, 1 нче ранг капитаны, Каспи флотилиясе командиры (2014-2015).