open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түбән Мактама

**Түбән Мактама** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы шәһәр тибындагы бистә.
## Географиясе
Түбән Мактама Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 233 чакрым, ә район үзәге Әлмәттән көньяк-көнчыгышка таба 9 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Демография

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 9695 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 73,05%,
урыслар — 21,22%,
башка халыклар — 2,90%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 2,84%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Икътисады
Нефть һәм газ чыгару, эшкәртү.
## Дин

* «Марс» мәчете, 1996 елда ачылган.
* «Нурлы» мәчете, 2011 елда ачылган.
## Шәхесләр

* Марс Җәләтов (1939),  ТАССРның атказанган нефтьчесе.
* Азат Хәбибрахманов (1975),  «Татнефть» ААҖ генераль директоры урынбасары (2020 елдан).  лауреаты (2017). VI чакырылыш ТР ДШ депутаты.
* Әнәс Баһманов — инженер-механик. Техник фәннәр кандидаты.
* Ришат Гомәров (1960), рәссам, декоратив-гамәли сәнгать остасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Зәй

**Яңа Зәй** — Татарстан Республикасының Зәй районындагы элеккеге шәһәр тибындагы бистә. Бүгенге көндә Зәй шәһәре булып санала.
## Тарих
1978 елның 5 апрелендә Иске Зәй белән берләштерелеп Зәй шәһәре итеп үзгәртелә.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Евгений Давыдов (1967), совет һәм Россия хоккейчысы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ульянково

**Ульянково**

* Ульянково (Татарстан) — Татарстан Республикасының Кайбыч районында урнашкан авыл.

## Моны да карагыз

* Ульянково волосте
Yañarossiä däwläte

**Yañarossiä däwläte**  yäki **Yañarossiä Soyuzı**, **Yañarossiä Federativ Respublikası** (rusça *Государство Новороссия*, ukrainça *Новоросiя*) - 2014 yılnıñ 24 mayında Donetsk Xalıq Respublikası häm Lugansk Xalıq Respublikası berläşüe näticäsendä barlıqqa kilgän tanılmağan däwlät. Däwlät tözeleşe - Xalıq respublikalarınıñ Konfederativ Berlege .

Azaq diñgeze buyında urnaşa. Rossiä häm Ukraina belän çiktäş.

Faktik räweştä Yañarossiä başlığı - Donbass xalıq gubernatorı Pavel Gubarev bulıp tora.
## Tarix
* *Töp mäqälä [[Yañarossiä]]*
XVIII-XX ğasırda Qara diñgez könyaq buylarında Yañarossiä digän Rosiä eçendäge tarixi töbäk urnaşqan bulğan.

### Yañarossiä Soyuzı

2014 yılnıñ 24 mayında Ukraina könyaq-könçığış töbäkläreneñ syezdında Donetsk Xalıq Respublikası  premyer-ministrı Aleksandr Boroday häm Lugansk Xalıq Respublikası  başlığı Aleksey Karäkin Yañarossiä (Novorossiä) däwlätenä berläşü turında dokumentnı imzalıylar.

DXC xalıq gubernatorı Pavel Gubarev beldergänçä Yañarossiägä tağı altı ölkä (Dnepropetrovsk, Zaporojye, Ädis, Nikolayev, Xarkov, Xerson ölkäläre) quşıluı farazlana .

## Monı da qarağız
* Lugansk Xalıq Respublikası
* Donetsk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum
* Lugansk Xalıq Respublikası üzbilgelänüe turında referendum
* Yañarossiä

## Sıltamalar

* Донецкая и Луганская народные республики объединились в Новороссию. lenta.ru
*  ДНР и ЛНР  объединились в самопровозглашенное государство "Новороссия". novostimira 
* Луганская и Донецкая народные республики объединились в Новороссию. business-gazeta

## İskärmälär

Төркем:2014 ел
Төркем:Яңарусия
Төркем:Украина
Совет районы (мәгънәләр)

**Совет районы** — торак пунктлар исемлеге:

## [[Беларус]]
* Советский район (Гомель)
* Советский район (Минск)

## 
### Шәһәрләр районнары
* Советский район (Астрахань)
* Советский район (Брянск)
* Советский район (Владивосток)
* Советский район (Волгоград)
* Советский район (Воронеж)
* Советский район (Иваново)
* Советский районы (рус. *Советский район*) — Казанның көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.
* Советский район (Красноярск)
* Советский район (Махачкала)
* Советский район (Нижний Новгород)
* Советский район (Новосибирск)
* Советский район (Орёл)
* Советский район (Ростов-на-Дону)
* Советский район (Самара)
* Советский район (Томск)
* Советский район (Тула)
* Советский район (Улан-Удэ)
* Советский районы (, ) — Уфа шәһәре районнарының берсе.
* Советский район (Челябинск)
* Советский районы (Мари Ил) (, ) — Мари Илнең үзәгендә урнашкан административ берәмлеге.
* Советский районы (Хант-Манси автономияле округы) 
* Советский районы (Кырым)

## [[Украина]]
* Советский район (Макеевка)
Бенедикт XV

**Бенедикт XV** (, тәхеткә менгәнче – **Джакомо, делла Кьеза маркизы**, ; 1854 елның 21 ноябре, Пельи, Сардиния корольлеге – 1922 елның 22 гыйнвары, Рим) – 1914 – 1922 елларда 258 нче Рим папасы, атаклы католик эшлеклесе.
## Тормыш юлы
Джакомо делла Кьеза Генуяга бик якын урнашкан Пельи җирлегендә, 1854 елның 21 ноябрендә туган. Чыгышы буенча – аксөякләр нәселеннән, бу нәселдән бик күп чиркәү әһелләре чыккан («делла Кьеза» фамилиясе үзе дә, тәрҗемә иткәндә, «чиркәүнеке» дигәнне аңлата). Хокук һәм теологияне өйрәнгән. 1878 елда рухани дәрәҗәсен ала һәм папаның дипломатлар хезмәтенә эшкә керә. Озак вакыт дәвамында кардинал Рамполланың сәркатибе булып эшли. 1907 елда Пий X делла Кьезаны Болонья архиепискобы итеп билгели, ә 1914 елның 25 маенда ул кардинал була.

Пий X 1914 елда вафат була, аның үлеменнән соң, дөнья сугышы башлануга карамастан, 65 кардиналның 60ы конклавка килә. Дүрт көн барган фикер алышудан соң, 1914 елның 25 августында кардинал Джакомо делла Кьеза папа итеп сайлана. Ул Бенедикт XIV хөрмәтенә Бенедикт исемен ала. Өч кенә ай кардинал дәрәҗәсендә йөргән делла Кьезаны понтифик итеп сайлауның төп сәбәбе – аның сугыш шартларында бик тә кирәкле булган дипломатик тәҗрибәсе.

Сугыш чорында, ә бу сугышны папа «Аурупаның үз-үзен үтерүе» дип атый, Ватиканның дипломатик эшчәнлеге чикләнгән була, ләкин понтифик үзе дәүләт җитәкчеләренә тынычлыкка чакырып, Раштуа алдыннан утны туктатуны сорап, һ.б. үтенечләр белән мөрәҗәгать итә, әмма, гадәттә, бу үтенечләр кире кагылган.

Сугыштан соң, 1918 елда папа яңа Каноник хокук кодексын гамәлгә кертә. 1920 елның 5 августында Польшага карата мәрхәмәтле булуны сорап, Ходайга ялварырга өндәмә чыгара (ул вакытта Совет-поляк сугышы бара). Польша бәйсезлек алгач, Изге Тәхет аның белән дипломатик мөнәсәбәтләр кора.

1922 елның 22 гыйнварында папа вафат була. Үлеменең сәбәбе үпкә ялкынсынуы була.

Бенедикт XV католик тарихында тынычлык сөюче һәм тынычлык урнаштыручы папа буларак истә калган; 2005 елда Рим әрхәрәе итеп сайланган кардинал Йозеф Ратцингер, Бенедикт XVI исемен кабул иткәч, алдагы Бенедиктның – «тынычлык апостолы»ның эшенә хөрмәтен белдерде.

Төркем:Италия маркизлары
Төркем:Папа Чиркәү академиясен тәмамлаучылар
Войцех Ярузельский

**Войцех Ярузельский** () —  1981 елдан — ПХР Министрлары Советы рәисе һәм ПБЭФ ҮК беренче секретаре, 1989 елдан — Польша президенты.

## Тарих
### Антикоммунист
Иоанн Павел II коммунизм идеяләренә дә, хәзерге капитализмның начар якларына – халыкның сәяси һәм социаль рәнҗетелүенә – дә каршы көрәшкән кеше буларак билгеле.

Туган иле Польшага ул беренче тапкыр 1979 елда ук килә. Советларга буйсынган дәһри режим хакимиятендә яшәгән поляклар өчен ватандаш кешенең папалыкка сайлануы көрәшүгә һәм «Солидарность» хәрәкәтен барлыкка китерүгә рухи этәргеч була. «Аннан башка коммунизм бетмәс иде, бетсә дә, бу хәл күпкә соңрак һәм күпкә канлырак булыр иде», - Лех Валенсаның сүзләрен Financial Times Британия газетасы шулай җиткерә. Понтификат чорында Иоанн Павел II үз Ватанына 8 тапкыр кайта. 1983 елда коммунистлар папаның килүеннән оппозиция  файдаланыр, дип куркалар. Ләкин понтифик 1983 елда да, 1987 елгы сәфәрендә дә гаепләүләргә сылтау булдырмый. Оппозиция лидеры Лех Валенса белән ул шәхси очрашу гына үткәрә. Совет чорларында Польша җитәкчелеге папаның илгә килүенә ССРБның мөмкин булган реакциясен исәпкә алып кына рөхсәт бирә торган була. Ул вакыттагы Польша җитәкчесе Войцех Ярузельский исә папаны илгә кертеп, беренче чиратта поляк һәм ватанпәрвәр, соңыннан гына коммунист булуын күрсәтергә тели. Соңрак папа 1980-еллар ахырында Польшада хакимият алышынуының кан коюсыз гына башкарылуында зур роль уйный. Генерал Ярузельский белән әңгәмә нәтиҗәсендә, идарә тыныч юл белән Лех Валенсага тапшырыла, соңгысына исә папа демократик реформалар үткәрергә фатиха бирә.

Войцех Ярузельскийның мәхкәмәдә катнаша алмавы белдерелде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Совершенно секретно: Победы и поражения генерала Ярузельского
* Как Ярузельский не стал Пиночетом
* Биография бывшего президента Польши, генерала Войцеха Ярузельского
* Биография Войцеха Ярузельского на сайте президента Польши 
* Войцех Ярузельский: последний могиканин советского блока

Төркем:Польша генераллары
Төркем:Польша президентлары
Төркем:2014 елда вафатлар
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Ğadi mätrüşkä

**Ğadi mätrüşkä** (lat. *Oríganum vulgáre*) — mätrüşkälär ıruğına kergän üsemlek.

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Apostol Pavel

**Apostol Pavel** (**Sawl**, yähüdçä *שאול‎ (Şawl)*, yunança *Σαούλ (Saul)*, *Σαῦλος (Saulos), Παῦλος (Paulos)*; latinça *Paulus*) (5/10, Tars - 64/67, Rim) - Unike apostol sanına kermägän häm yäşlektä xristiannarnı ezärläwdä qatnaşqan apostol, şulay uq "mäcüsi apostolı" dip yörtelä.

## Eşçänlek
Pavel ellinistik üzäge **Kilikiä** başqalasında yähüd ğailäsendä tuğan. Anıñ yähüd iseme - **Sawl**, ätise - farisey bulğan, läkin Rim watandaşı. Şuna kürä Sawlnıñ ikençe latin iseme - Pavel bulğan. Yunança Pavel - *Παῦλος* - "keçe" digän süz,  Sawl näq Pavel isemen yaratqan: "min apostollarnıñ iñ keçese" dip äytkän.

### Qısuçı

İncil kitabı häm **İzge Aposrollar eşläre** kitabı buyınça Sawl (çığış iseme)  yäşlek çaqta xristiannarnı ezärlägän, xättä **Stefan cäfalanuçı**n qıynaşta qatnaşqan.

### Äyläneş

İncil kitabı buyınça 34 yäşlek Sawl Dimäşq qalasına taba barğanda kinät bilgesez tawış işetkän: **"Sawl! Sawl! Nik sin mine quasın?"** häm öç köngä suqırayğan.

Dimäşq şähärendä Sawl xristian keşese **Ananiä** tarafınnan tereltelgän häm çuqınğan.

Äyläneştän soñ Pavel xristian dinen tarata başlıy, öç apostol säfären yasıy.

### Xökem häm ülem

İerusalim şähärendä yähüdlär mäcüsilärne Söläyman Xramına kertkän öçen Pavelnı ğäyeplägän. Xökemnän soñ Pavel Rim şähärenä cibärelä häm küp ğazaplardan soñ üterelgän.

Rim watandaşı bulğanğa kürä Pavel täregä qadaqlanmağan bulğan, ä başsız qaldırılğan.

Üterü Neron idärä itkän çorda 64 yılda bulğan.

## Ädäbiät

* İncil kitabı häm **İzge Aposrollar eşläre** kitabı
*    Дэвид Ауни. Новый Завет и его литературное окружение. — СПб.: РБО, 2000. — ISBN 5-85524-110-6
*  Ален Бадью. Апостол Павел. Обоснование универсализма. — СПб.: Университетская книга, 1999. — ISBN 5-85133-062-7
*  Артоболевский А. Первое путешествие святого апостола Павла с проповедью Евангелия. Свято-Троицкая Сергиева Лавра, 1900;
*   Рудольф Бультман. Избранное: Вера и понимание. — М.: РОССПЭН, 2004. — ISBN 5-8243-0493-9
*  Джеймс Д. Данн. Единство и многообразие в Новом Завете. — М.: ББИ, 1999. — ISBN 5-89647-014-2
*   Епископ Кассиан (Безобразов). Христос и первое христианское поколение. — М.: ПСТБИ, 2003. — ISBN 5-7429-0106-2
*   И. А. Левинская. Деяния Апостолов. Главы I-VIII: Историко-филологический комментарий. — М.: ББИ, 1999. — ISBN 5-89647-033-9

Төркем:Апостоллар
Төркем:Вәгазьчеләр
Төркем:Христианлык
Төркем:Христиан изгеләре
I гасыр

**I (беренче) гасыр** — 1 елдан 100 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Шулай ук кара
I гасыр

*
II гасыр (б. э. к.)

**II (икенче) гасыр** — безнең эрага кадәр 101 елдан безнең эрага кадәр 200 елга кадәр дәвам иткән гасыр.

## Вакыйгалар

## Туулар

## Шулай ук кара
II гасыр (б. э. к.)

*
III гасыр (б. э. к.)

{{Гасыр өчен навигация|-2
= Туулар ==

## Шулай ук кара
III гасыр (б. э. к.)

*
Апостол Петр

**Апостол Петр** (, татарча кайбер вариантларда – **Рәсүл Петр**, **Рәсүл Петер**); якынча 67 елда Римда үлгән), христианлыкта – Гайсә Мәсихнең унике апостолының (шәкертенең) берсе. Католиклыкта беренче Рим папасы дип санала. 
## [[Инҗил]]ләрдә

Инҗил буенча, Петр Вифсаидада Иона (Юныс) исемле гади балыкчы гаиләсендә туган. Аның беренче исеме Симон (Шимун)  ( — Шимон). Петр исеме (Petrus,  – таш) Кифа дигән кушаматтан (арам. – таш) килеп чыккан, кушаматны исә аңа Гайсә биргән.

Симон гаиләле кеше була, ул бертуганы Андрей белән бергә балык тоткан. Петр һәм Андрейны очраткач, Гайсә болай дигән: *«Миңа иярегез! Мин сезне кешеләр тотучы итәрмен!»* (Маттай бәян иткән Изге хәбәр, 4:19).

Гайсә Мәсихнең укучысына әйләнгәч, Петер һәрдаим аның белән бергә йөри. Петр Гайсәнең иң яраткан шәкертләренең берсе булган. Мәсих бервакытны укучыларыннан Үзе турында фикерләрен сорагач, Петр Аның «Мәсих, тере Алланың Улы» дип әйткән. Моңа җавап итеп, Гайсә болай дигән:

Холкы буенча Петр бик тере һәм кызып китүчән булган: нәкъ менә ул, Гайсә янына килер өчен, судан барырга тели; нәкъ менә ул Гефсиман бакчасында баш каһин колының колагын кисә. Гайсә кулга алынган төнне Петер, Гайсә үзе алдан әйткәнчә, җебеп кала һәм, үзе өчен куркып, **әтәч кычкырганчы өч тапкыр Мәсихтән ваз кичә**. Әмма соңрак Петер ихлас күңелдән тәүбә итә һәм Ходай аны кичерә.
## Апостолларның эшләрендә
Апостол Петр Апостолларның эшләре китабының беренче өлешендә бик еш искә алына. Аның вәгазь сөйләүләре һәм бик күп кешене дингә кертүе тасвиралана. Иоппия җирлегендә Петр Тавифа исемле үлгән кызны терелтә.

42 елда Яһүдәя патшасы Һируд Әгрип I әмере буенча кулга алына һәм Иерусалим төрмәсенә ябыла, әмма берничә көннән соң качып котыла. 49 елда Иерусалимда узган Апостоллар җыенында катнаша.

Риваятьләр буенча, император Нерон христианнарны эзәрлекләгән вакытта, апостол Петр да җәзалап үтерелә. Бу вакыйга 64 елда (кайбер версияләр буенча 67-68 елларда) була. Аны асты-өскә китерелгән тәредә асып үтерәләр. 
## Табыну
Апостол Петрны православ һәм католик чиркәүләрендә хөрмәт итәләр. Изге апостол Петр һәм Павелның бәйрәмнәре игълан ителгән, католиклар аны 29 июньдә, ә правослаулар 12 июльдә үткәрә (халыкта ул Питрау бәйрәме буларак билгеле). Күпчелек чиркәүләрдә Петрны Рим католик чиркәвенә нигез салучы дип саныйлар (ә католик чиркәве аны беренче папа дип кабул итә). Санкт-Петербург шәһәре бу апостол хөрмәтенә аталган («Изге Петр шәһәре»).
## Шулай ук карагыз
* Quo vadis?
* Питрау бәйрәме

## Әдәбият

* Инҗил
*  Подземный некрополь Ватикана: как была найдена могила Святого Петра  

Төркем:Апостоллар
Төркем:Христиан изгеләре
Төркем:Вәгазьчеләр
Төркем:Бердәм Чиркәү изгеләре
Исаенки

**Исаенки** (, ) — Мари Илнең Сернур районында урнашкан авыл.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (87,5%), урыслар (12,5%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Сернур районы авыллары 12rus.ru сайтында

Төркем:Сернур районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Купсола

**Купсола** — берничә торак пунктларның исеме:

## Русия
* Купсола — Мари Илнең Куженер районында авыл.
* Купсола — Мари Илнең Медведево районында авыл.
* Купсола — Мари Илнең Морке районында авыл.
* Купсола — Мари Илнең Яңа Торъял районында авыл.
988 км (платформа)

**988 км** () — Горький тимер юлы Ижау бүлекчәсенең станциясе. Удмуртиянең Кизнер районы территориясендә урнашкан. Якындагы торак пункт — Ягул авылы.
## Моны да карагыз
* Ягул
Можга (станса)

**Можга** () — Горький тимер юлы Ижау бүлекчәсенең станциясе. Удмуртиянең Можга районы территориясендә, Можга шәһәре территорияседә урнашкан. 
## Тарих
Станция 1919 елда Казан—Екатерибург тимер юлы составында *Сюгинская* исеме астында файдалануга бирелгән.  Хәзерге исемен Бөек Ватан сугышы ахырыннан йөртә.
## Галерея

Mozhga. Russian city, Udmurtia region. Railroad station.jpg|2007 елда

## Моны да карагыз
* Можга
## Искәрмәләр
Әгерҗе (станция)

**Әгерҗе** () — Горький тимер юлы Ижау бүлекчәсенең станциясы. Татарстанның Әгерҗе районы территориясендә,Әгерҗе шәһәре территроиясендә урнашкан. Мөһим тимер юллар төене  (Казан, Екатеринбур, Ижау, Акбаш).

Тимер юл вокзалы белән бер үк бинада автобус вокзалы урнаша.
## Тарих
Әгерҗе станциясы 1919 елда Казан—Екатеринбур тимер юлы составында ачылган. 2003 елда яңа бинасы төзелгән.
## Галерея

Agryz_town%2C_Republic_of_Tatarstan%2C_Russia._Train_station_hall._Main_view.jpg|Вокзал бинасы
Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station. Main view at the area.jpg|Станция күренеше
Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station. Waiting hall main view.jpg|Көтү залы
Agryz town, Republic of Tatarstan, Russia. Train station. Waiting hall. Ticket-issuing office.jpg|Кассалар

## Моны да карагыз
* Әгерҗе
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан тимер юл станцияләре
Крюковцы

**Крюковцы** — торак пунктларның исеме:
 
## Русия
* Крюковцы — Киров өлкәсенең Мураши районындагы авыл.
* Крюковцы — Мари Илнең Яңа Торъял районындагы авыл.
Гагарин авыл җирлеге (Смоленск өлкәсе)

**Гагарин авыл җирлеге** — Смоленск өлкәсеның Гагарин районына керүче муниципаль берәмлек. Идарә үзәге — Клушино авылы. Әлегә муниципаль статусы  — муниципаль берәмлек (федераль классификатор буенча).

## Халык саны

### Советлар Берлеге Каһарманнары
*  Юрий Гагарин (Клушино авылы)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
[www.webcitation.org/6OjEC8tOs Оценка численности постоянного населения на 1 января 2014г.]

Төркем:Смоленск өлкәсенең авыл җирлекләре
Антоново

**Антоново** — топоним:

* **Антоново** (, ) — Мари Илнең Сернур районында урнашкан авыл.
* **Антоново** () — Свердловск өлкәсенең Артёмовский шәһәр округы составына керүче авыл.
Виловатово

**Виловатово** (, ) — Мари Илнең Таулы Мари районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чирмешләр (95,5%), урыслар (3,6%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Таулы Мари районы авыллары aʙoutmari.com сайтында 

Төркем:Таулы Мари районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле торак пунктлары
Мишкино

**Мишкино:**
## Русияның торак пунктлары
### Башкортостан
* Мишкино — Башкортстанның Учалы районында урнашкан авыл.

### Курган өлкәсе
* **[[Мишкино (Курган өлкәсе)|Мишкино]]** — поселок городского типа, административ үзәге Мишкинского района Курган өлкәсе.

### Ленинград өлкәсе
* **[[Мишкино (Ленинград өлкәсе)|Мишкино]]** — Ленинград өлкәсенең Тосно районында урнашкан авыл.

### Псков өлкәсе
* **[[Мишкино (Псков өлкәсе)|Мишкино]]** — деревня в Порховском районе Псков өлкәсе, Славковская волость.

### [[Удмуртия]]
* **[[Мишкино (Шаркан районы)|Мишкино]]** — Удмуртияның Шаркан районында урнашкан авыл.
* **[[Мишкино (Грахово районы)|Мишкино]]** — Удмуртияның Грахово районында урнашкан авыл.

## Шулай ук карагыз
* Мишкино авыл җирлеге
* Мишкә
* Мишкә районы
Апостол Варфоломей

**Варфоломе́й** (Нафанаи́л) (, , ) — Гайсә Мәсихнең унике апостолының (шәкертенең) берсе, исеме Инҗил аша билгеле.
## Инҗил буенча
Маттай (10:3), Марк (3:18) һәм Лүк (6:14) Инҗилләрендә һәм Апостолларның эшләре (1:13) китабында китерелгән апостоллар исемлекләрендә исеме искә алынган. Изге китапны өйрәнүчеләр фикеренчә, Яхъя Инҗилендәге (1:45-50) Нафанаил – ул Варфоломей үзе. Димәк, апостол Варфоломей – Гайсәнең иң беренче укучыларының берсе, ул иманга дүртенче булып килгән (Андрей, Петер һәм Филипптан соң).

Инҗилдә хәбәр ителгәнчә, Варфоломей тумышы белән Гәлиләядәге Кәнадан булган (Яхъя, 21:2). Мөген, ул апостол Филиппның туганы яки якын дусты булгандыр, чөнки нәкъ менә Филипп Варфоломейны Гайсә янына китерә, һәм апостол исемлекләрендә дә алар бергә языла. 
## Риваятьләрдә

Риваять буенча, Варфоломей, Филипп белән бергә, Кече Азия шәһәрләрендә дин тарату белән шөгыльләнә. Аның Һиндстанга баруы, Әрмәнстанда вәгазьләр сөйләве һәм Арташат калкулыгында апостол Яһүд Фаддей белән очрашуы хәбәр ителә (Әрмән чиркәве аларны үзенең нигез салучысы дип саный).

Мәҗүси каһиннәренең сүзенә ияреп, әрмән патшасының энесе, Астиаг, Албан исемле шәһәрдә Варфоломейны кулга ала. Аны башын аска куеп асалар, ләкин ул вәгазьләвен туктатмый. Шуңарга аны тәредән төшерәләр, тиресен туныйлар, ә аннары башын кисәләр. 
## Хөрмәт итү
Апостол Варфоломейны искә алу бу көннәрдә башкарыла:
* Католик чиркәве – 24 август,
* Православ чиркәве – 22 апрель (5 май), 11 (24) июнь (үлеме), 30 июнь (13 июль) (Унике апостол җыены), 25 август (7 сентябрь) (калдыкларын күчерү).
* Әрмән апостол чиркәвендә Варфоломей нигез салучы апостол буларак хөрмәт ителә, хәтер көннәре – 25 февраль һәм 8 декабрь.
## Шулай ук карагыз
* Варфоломей төне
## Сылтамалар

* Апостол Варфоломей // Православная энциклопедия 

Төркем:Христиан изгеләре
Төркем:Апостоллар
Төркем:Бердәм Чиркәү изгеләре
Чынлы (Сембер өлкәсе)

**Чынлы** () — Сембер өлкәсенең Чынлы районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә, район үзәге.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (42,8%), чуашлар (30,3%), татарлар (24,7%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Чынлы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Олы Нагаткино

**Олы Нагаткино** (, ) — Сембер өлкәсендә урнашкан сала, Чынлы районының административ үзәге.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чуашлар (54,3%), руслар (36,2%), татарлар (8,1%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Чынлы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Түбән Тимерчән

**Түбән Тимерчән** () — Сембер өлкәсенең Чынлы районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чуашлар (98,2%).

## Күренекле кешеләр
* Васся Анисси () - Беренче чуаш шагыйрәсе, мәгърифәтче.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Чынлы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
129-нчы укчы төмәне (1-нче формалаштыру)

**Ленин орденлы 129-нче укчы төмәне** () — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ укчы төмәне.

## Җитәкчеләр составы

## Сылтамалар
* Уланенков С. Соловьёва переправа. Смоленское сражение.
* Карта военных действий под Смоленском

Төркем:Бөек Ватан сугышы
Бәхтәй

**Бәхти** () — Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районында урнашкан сала.

## Географиясе
Район үзәгеннән 9 километр көньяк-көнбатыштарак, Арбалы елгасының югары агымында урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
18 гасырның башында барлыкка килгән. Элек Сарытау губернасы Хвалынск өязенә кергән.

1912 елда биредә 283 йорт, 1615 кеше, һәм ике мәчет булган.

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (95,6%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Иске Кулаткы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Зимничи

**Зимничи** () — Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Сарытау губернасының Хвалын өязенә караган.
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (100%).

## Шәхесләр

* Кәшшаф Әмиров
* Кәшшаф Патии
* Әхмәтвафа Бәхтияров

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Иске Кулаткы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Чуаш Кулаткысы

**Чуаш Кулаткысы** () — Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районында урнашкан сала.

## Географиясе
Иске Кулаткыдан 8 километр көньяк-көнчыгыштарак урнашкан.

### Сәгать поясы

## Тарих
Элек Сарытау губернасының Хвалын өязенә кергән.

1911 елда биредә 435 йорт, 2525 кеше, 1 чикәү, 2 мәктәп теркәлгән булган.

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чуашлар (72%), руслар (19%), татарлар (6,5%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Иске Кулаткы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Олы Кандал

**Олы Кандал** () — Сембер өлкәсенең Иске Майна районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (93,9%), татарлар (3,1%).

## Танылган шәхесләр
* Клавдия Чегодаева (1926-1997), Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Иске Майна районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Виктор I (папа)

**Виктор I** (; ? – 199) – 189 елдан 199 елга кадәр Рим епискобы, башлангыч христианлыкның дин эшлеклесе.
## Тормыш юлы
Туган елы билгесез, Төньяк Африкада туган, архидиакон булып хезмәт иткән. Әрхәрәй булып сайлангач, Пасханы үткәрү вакыты турындагы бәхәстә актив катнаша. 196 елда Римда чиркәү җыены уздыра, җыен Пасханы Бөек җомгадан соң килүче якшәмбе көнне үткәрү турындагы гадәтне гамәлгә кертә. Кече Азиядәге христиан чиркәүләре бу яңалыкларны кабул итми, шуңа күрә Виктор аларны диннән читләштерә. Бу адымы белән ул көнбатыш епископлыкларның каршылыгына юлыга, һәм нәтиҗәдә, Виктор читләштерү турындагы карарын туктата.

Римда гыйбадәт үтәүнең телен грекчадан латинчага күчерә. 199 елда вафат була, үлеменнән соң изгеләр рәтенә кертелә.
## Чыганаклар
* Гергей Е. История папства — М., 1996 
* Донини А. У истоков христианства — М, 1977 
* Pope St. Victor I (Catholic Encyclopedia) 

Төркем:Христиан изгеләре
Лабит

**Лабит** () — Сембер өлкәсенең Яңа Малыклы районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (87,8%), әзериләр (6,6%), руслар (5,5%).

## Шәхесләр

* Мәсгуть Гайнетдинов (1929), әдәбият белгече.
* Әхмәтгәрәй Рамазанов (1901-1979).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Яңа Малыклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Яңа Малыклы

**Яңа Малыклы** () — Сембер өлкәсендә урнашкан сала, Яңа Малыклы районының административ үзәге.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (39,8%), мордва (30,6%), чуашлар (11,4%), татарлар (10,3%), чегәннәр (5,4%).

## Шәхесләр
* Евгений Назайкинский (1926-2006), музыка белгече.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Яңа Малыклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Ягъкуб Зебедәй улы

**Ягъкуб Зебедәй улы (Зебедәй)** (, , , *Иаков Зеведеев* яки *Өлкән Иаков* дип әйтелергә мөмкин) – Гайсә Мәсихнең унике апостолының (шәкертенең) берсе, Яхъя Зебедәй улының (Иоанн Богослов) абыйсы. Фәлистыйнда туган, 44 елда Иерусалимда үтерелә. 
## [[Инҗил]]ләрдә
Инҗилдә Ягъкубның, аның әтисе Зебедәйнең һәм энесе Яхъяның балыкчы булуы хәбәр ителә. Мәсихнең бертуганнарны үзенә дәшүе Маттай (4:21) һәм Марк (1:19) Инҗилләрендә тасвирлана.

Бертуган Ягъкуб һәм Яхъяны Инҗилдә Зебедәй уллары дип атыйлар. Инҗилче Марк хәбәре буенча (Мк. 3:17), Гайсә аларны, холыклары аркасында, Воанергес (, Яңа Гаһедтә «күк күкрәү уллары» дип тәрҗемә ителүче арамей сүзе) дип атаган. Махсус әдәбиятта Ягъкуб Зебедәй улын, Ягъкуб Һалфай улыннан һәм «Ходай энесе», Кече Ягъкуб кушаматлы Ягъкубтан аерыр өчен, Өлкән Ягъкуб (Өлкән Иаков) дип йөртәләр.

Ягъкубның исеме Маттай (10:2), Марк (3:17), Лүк (6:4) Инҗилләрендәге апостоллар исемлекләрендә һәм Апостолларның эшләре китабында (1:13) искә алына.

Энесе Яхъя һәм апостол Петр кебек үк, Ягъкуб Гайсәнең иң якын шәкерте саналган. Петр һәм Яхъя белән бергә ул Яһир кызын үлемнән терелтүнең шаһите була. Бары алар гына Гайсәнең кыяфәте үзгәрүен һәм Җам турында дога кылуны күрә.

Гайсә яңадан терелгәч һәм күккә ашкач, Ягъкуб Апостолларның эшләре китабында искә алына. Ул, башка апостоллар кебек үк, Илленче көн бәйрәмендә Изге рух белән рухлана. Беренче христиан җәмәгатьләрен оештыруда катнаша. Апостолларның эшләрендә хәбәр ителгәнчә, аны Һируд Әгрип I кылыч белән үтерә. Бу вакыйга 44 елда булган дип исәпләнелә.
## Табыну
Католик чиркәвендә хәтер көне – 25 июльдә, ә православ чиркәвендә – 30 апрель һәм 30 июньдә (юлиан тәкъвиме буенча).

Риваятьләр буенча, апостолның үлеменнән соң, кемдер аның калдыкларын көймәгә салган һәм Урта диңгезгә агызып җибәргән. Могҗизалы рәвештә, бу көймә изге апостол элек вәгазь сөйләгән Испаниягә барып җиткән һәм Улья елгасының тамагы тирәсендә ярга терәлгән. 813 елда бу тирәдә яшәгән Пелайо исемле ялгыз монах, күктәге юл күрсәтүче бер йолдызга карап барып, бу көймәне таба. Ягъкубның калдыклары черемәгән була.Шул чорда ук апостолның Пиреней ярымутравында вәгазь сөйләве турында тарихи дөреслеккә туры килмәгән легенде барлыкка килә.

Изге Ягъкуб (Иаков) Реконкистаның һәм тулаем Испаниянең яклаучысы дип саналган.  Аны хаҗ кылучыларга ярдәм итүче изге дип уйлаганнар. XI гасырда Сантьяго-де-Компостелага (Ягъкубның сөякләре табылган урындагы чиркәүгә) хаҗ сәяхәте кылу Изге җиргә хаҗдан соң икенче урындагы сәяхәт дип санала башлый.

Чилиның башкаласы Сантьяго һәм Кубаның Сантьяго-де-Куба шәһәре апостол Ягъкуб Зебедәй улы хөрмәтенә аталганнар.
## Сылтамалар

* Иаков Зеведеев // Православ энциклопедиясе 

Төркем:Апостоллар
Төркем:Христиан изгеләре
Төркем:Башы киселгән кешеләр
Төркем:Бердәм Чиркәү изгеләре
Яңа Майна

**Яңа Майна** () — Сембер өлкәсенең Мәләкәс районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (67,4%), чуашлар (20,3%), татарлар (6,2%), мордва (3,7%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Мәләкәс районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Терентьевка

**Терентьевка** – топоним.

 
## Казахстан

 
## Россия

* Терентьевка —  () — Сембер өлкәсенең Мәләкәс районында урнашкан сала.
 
## Шулай ук карагыз
* Терентьевка — Россия территориясеннән агучы елга. Вологда өлкәсе, Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага.
Кәримә Нигъмәтуллина

**Кәримә Нигъмәтуллина** (3 апрель, 1984 ел, Мәскәү) — галим-математик, Мәскәү генераль планының фәнни-тикшеренү һәм проектлау институты директоры вазифасын үти (2013 елның 1 февраленнән).

## Биография
1984 елда Мәскәүдә зыялы гаиләдә дөньяга килә. Әтисе Роберт Нигъмәтуллин — физика-математика фәннәре докторы, Россия фәннәр академиясе академигы. Әнисе Венера Нигъмәтуллина – техник фәннәр кандидаты.

Кәримә өченче класста укыганда аның әтисенә АКШ коллегалары белән эш алып барырга тәкъдим ясыйлар. Нигъмәтуллиннар гаиләсе вакытлыча АКШга күченә. Анда Кәримә Albany Academy for Girls мәктәбенә укырга керә. Өлкән классларда физика буенча Кәримә эшләгән проект Нью-Йорк штатында иң яхшы дип табыла. Соңрак проекты Сан-Хоседа Intel International Science and Engineering Fair белән халыкара олимпиадасында катнашып беренче дүртлеккә керә.

Шушы уңышлары һәм Albany Academy мәктәбен медаль белән тәмамлау аңа Принстон университетында дәүләт хакына белем алу мөмкинчелеген бирә. Университеттан соң MIT аспирантурасын тәмамлый. Аспирантурада ул гамәли математика буенча диссертация яклый. Диссертация темасы буларак ул инфекцион чирләрнең таралуын модельләүне сайлый.

Параллель рәвештә Кәримә Бостонда консалтинг фирмасында эшли һәм MITда белем бирә.

2009 елдан алып 2012 елга кадәр АКШ Сәламәтлек саклау министрлыгы өчен математик, компьютер модельләр эшләп чыгару һәм программалар язу буенча проектка нигез салучы һәм аны җитәкләүче була.

2012 елның апреленнән — Мәскәү генераль планының фәнни-тикшеренү һәм проектлау институты мөдире урынбасары булып билгеләнә. 2012 елның 24 августыннан оешма мөдиренең беренче урынбасары була. 2013 елның 1 февраленнән оешма мөдире вазифаларын үти.

## Сылтамалар
* Нигматулина Карима Робертовна
* Исемнәре Кәримә... 

## Чыганаклар


Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Фән кешеләре
Төркем:Математиклар
Крестово-Городище

**Крестово-Городище** () — Сембер өлкәсенең Чардаклы районында урнашкан сала.

## Сәгать поясы

## Тарих
Авыл XVII гасырдан соңрак түгел элек булган (ихтимал, болгар) шәһәрлеге урнында нигезләнгән.
## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (87,2%), чуашлар (6,4%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Чардаклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Папау

**Папау** () — Сембер өлкәсенең Чардаклы районында урнашкан сала. Башта авыл Кече Колмаер йә Татар Колмаеры дип атала, XX гасыр башыннан Папау дип үзгәртелә.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (84,8%), руслар (9,9%), чуашлар (3%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 
*  Рөстәм Бихузин: "Туган авылым Папауның киләчәге өметле"

Төркем:Чардаклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Чуаш Колмаеры

**Чуаш Колмаеры** (, ) — Сембер өлкәсенең Чардаклы районында урнашкан сала. XX гасырның 20 нче елларына кадәр үз өченә хәзерге Татар Колмаеры авылын да алган.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: чуашлар (41,9%), татарлар (30,3%), руслар (18,8%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Чардаклы районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Авиация тарихында 2014 ел

2014 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
### Төгәл даталарсыз
2014 елга планлаштырылган:
* Бишенче буын япон эксперименталь Mitsubishi ATD-X Shinshin истребительның беренче очышы.

## Искәрмәләр

## Персоналар

### Вафат булдылар

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:2014 ел
Төркем:Һавада йөзү
Төркем:2014 елда транспорт
Пий X

Изге **Пий X** (; тәхеткә күтәрелгәнче – **Джузеппе Мелькиоре Сарто**, ; 1835 елның 2 июне – 1914 елның 20 августы) – 1903 елның 4 августыннан 1914 елның 20 августына кадәр идарә иткән 257 нче Рим папасы, атаклы католик дин эшлеклесе. 
## Тормыш юлы
Джузеппе Мелькиоре Сарто 1835 елның 2 июнендә, Тревизо тирәсендәге Риезе коммунасында, почта ташучы белән тегүче гаиләсендә туган. Тревизо һәм Падуя католик семинарияләрендә белем ала. 1858 елда аңа рухани саны бирелә, ул Венециядә хезмәт итә башлый. 1875 елда Тревизо семинариясенең ректоры итеп билгеләнә. 1884 елда Мантуя епискобы итеп куела. 1893 елда папа Лев XIII аңа кардинал дәрәҗәсен бирә һәм 1893 елда Венеция патриархы итеп билгели. 
### Папа Пий X
Лев XIII вафат булгач, конклавның – папа сайлауларының – барышы Краков архиепискобы кардинал Ян Пузинаның Австро-Венгрия императоры исеменнән кардинал Рамполла кандидатурасына вето салуы белән бозыла.  Бу вакытта Рамполла 31,  ә Сарто 5 тавыш җыйган була. Сайлаучыларның ветога бик нык ачулары килә, әмма алар император таләбенә буйсынырга мәҗбүр булалар. 1903 елның 4 августында 50 тавыш белән Австрия йогынтысына дучар булган Венеция патриархы – кардинал Джузеппе Мелькиоре Сарто – папа итеп сайлана. Тәхеткә утыру белән, Пий X кардинал Мерри дель Вальны Ватиканның дәүләт сәркатибе итеп билгели. Соңгысы исә яңа сайланган папага караганда сәяси яктан тәҗрибәлерәк була, дипломатияне яхшы белә. 
### Модернизм белән каршылык
Пий X чорында чиркәү эчендә яңалыкларны яклаучы модернизм хәрәкәте барлыкка килә. Модернистлар фикеренчә,католик идеологиясен яңартырга һәм аның эчтәлеген һәм телен XX гасыр кешенесең фикер йөртү рәвешенә яраклаштырырга кирәк була.  Пий X 1907 елның 8 сентябрендә тантаналы шартларда модернистлар хәрәкәтен фаш итеп сүгә. Тиздән хәрәкәт вәкилләрен эзәрлекләү башлана: модернизмга карата уңай карашта булган һәрбер рухани шик астында кала. Папаның кушуы белән махсус мәгълүмат һәм шикаятьләрне туплаучы оешма төзелә, ул биргән нәтиҗәләр буенча чиркәү инквизициясе «яңа еретикларны» җәзалый торган була. Пий X үлеме белән инквизиция ысулларына яңадан кайту сәясәте бик зәгыйфьләнә, әмма католиклыкны заманчалаштыру белән көрәшү II Ватикан җыенына кадәр дәвам итә.

Модернизм белән искиткеч активлык белән көрәшүче Пий X исемен Икенче Ватикан җыенының карарларын танымаучы Руханилар кардәшлеге йөртә. 
## Үлем һәм хәтер
Пий X 1914 елның 20 августында вафат була. Пий XII аны 1951 елда әүлияләр рәтенә, ә 1954 елда изгеләр сафына кертә.
### Папа тормышта
Ватиканга күчкәч тә, Пий X гади шәһәр кешесе гадәтләрен саклый. Арзанга сатып алынган сәгать куллана, гади каләм белән яза, еш кына каләмен ак сутанасының манжетларына сөртеп чистарта торган булган.

Пий X тарихта беренче булып кинофильм караган папа буларак истә калган. 
## Энциклика һәм буллалар
* Poloniae populum («Поляк халкы») – 1905 елның декабре;
* Pascendi Dominici Gregis – 1907 елның 8 сентябре.
* Sapiente concillo.

Төркем:Венеция патриархлары
Төркем:Католик изгеләре
Төркем:Римда вафатлар
864 км казармасы

**865 км казармасы** () — Сембер өлкәсенең Сембер районында урнашкан тимер юл казармасы.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: даими яшәүче халык юк.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Сембер районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Ундыр таулары

**Ундыр таулары** () — Сембер өлкәсендә, Иделнең уң ярында урнашкан калкулык. Көнбатышта Зөя елгасы, көнчыгышта Идел елгасы, төньякта Ундыр авылы, көньякта Сембер шәһәре белән чикләнә. Ундыр авылы хөрмәтенә аталганнар. Кайбер чыганакларда Городищи таулары аерылып күрсәтелә.

Янучан  ятмалары.
## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсе географиясе
Карлы кратеры

**Карлы кратеры** — Татарстан Җөмһүриятендә урнашкан метеорит кратеры.

Аның диаметры 10 км тәшкил итә, ә аның яше 5 ± 1 миллион ел дип бәяләнә. Кратер Буа шәһәреннән көнбатыштарак урнашкан һәм Карлы елгасы хөрмәтенә аталган.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://akuaku.ru/dostoprimechatelnosti/karlinskii-krater
Чуртан таулары

**Чуртан таулары** () — Татарстанның Тәтеш районында урнашкан калкулык. Көнбатышта һәм төньякта Кылна елгасы бассейны, көнчыгышта һәм көньякта Куйбышев сусаклагычы белән чикләнәләр. Куйбышев сусаклагычы эченә кереп торган тауларының кырый көньяк-көнчыгыш ноктасы *Көл борыны* исемен йөртә.

Чуртан таулары — Татарстанның барырга иң кыен булган урыннарның берсе. 
## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан географиясе
Комаровка

**Комаровка** — торак пунктлар һәм елгалар исемлеге.
 
## 
 Брест өлкәсе
: Комаровка — авыл, Брест районы.
 Минск өлкәсе
: Комаровка — авыл, Воложин районы.
* Комаровка — авыл, Логойск районы.
* Комаровка — бистә, Узда районы.
 Могилёв өлкәсе
: Комаровка — бистә, Быхов районы.
* Комаровка — авыл, Кричевский районы.
* Комаровка — авыл, Шкловский районы.
* Комаровка — Минскның Комаров базары.

## 
Диңгез буе крае
: Комаровка () — Кировский районында урнашкан авыл.
Сембер өлкәсе
: Комаровка () — Карсун районында урнашкан авыл.
: Комаровка () — Майна районында урнашкан авыл.
: Комаровка () — Сембер районында урнашкан авыл.
: Комаровка () — Яңа Спас районында урнашкан авыл.
Алферовская

**Алферовская** () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык
2010 елда биредә 0 кеше яшәве билгеле.

2010 елгы җанисәп буенча авылда кеше яшәми.

## Искәрмәләр

Төркем:Вельск районы торак пунктлары
Стрелка

Стрелка — орбиталь очыштан уңышлы кайтучы эт-космонавт 

## [[Топоним]]нар

### [[Гидроним]]нар

### [[Ойконим]]нар
* Стрелка — Амур өлкәсеның Зея районында урнашкан торак пункт. 
* Стрелка — Амур өлкәсеның Тында районында урнашкан торак пункт.
* Стрелка (Красноярск крае) () — Красноярск краеның Эвенкия районында урнашкан авыл.

## Шулай ук карагыз
* Стрелка-Чуня
* Чокыр Зур Стрелка
Семёновская

**Семёновская** — торак пунктлар һәм елгалар атамасы.

## 
Киров өлкәсе
: Семёновская  — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
Архангельск өлкәсе
: Семёновская  — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
: Семёновская — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
: Семёновская — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.

Елгалар
* Семеновская — Россия территориясеннән агучы елга. Кострома өлкәсе, Вологда өлкәсе, Ярославль өлкәсе биләмәләрендә ага.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Семёновская урамы
* Семён
* Семёновский
* Семёновское
* Семеновка
Тулма (елга)

**Тулма (Тувла)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Шеноша елгасының сул ярыннан 42 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 24 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Двина-Печора су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Вага елгасы. Кече елга бассейны — Төньяк Двина, Вычегда һәм Кече Төньяк Двиналар кушылган урыннан түбәнрәк, елга бассейны — Төньяк Двина.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 03020300212103000029220
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 103002922
* Бассейн коды — 03.02.03.002
* ГӨ буенча  — 03
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Архангельск өлкәсе елгалары
Карповская (Коми)

**Карповская** () — Коми Республикасының Луза буе районында урнашкан авыл.

## Климат
Карповская климаты уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Биредә кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: руслар (92%).

## Искәрмәләр

Төркем:Луза буе районы торак пунктлары
Төркем:Коми Республикасы торак пунктлары
Плесовская

**Плесовская** — топоним:
 
## 
* Плесовская () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
* Плесовская — Россия территориясеннән агучы елга. Вологда өлкәсе, Киров өлкәсе, Коми Республикасы биләмәләрендә ага.

## Искәрмәләр
Никифорово

**Никифорово** — топоним:
* Русиядә:
** Никифорово () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
** Никифорово () — Смоленск өлкәсенең Ельня районы составына керүче авыл.

## Шулай ук карагыз
* Никифорово авыл җирлеге
Чиябаш

**Чиябаш** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы авыл. 
## Географиясе
Чиябаш Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 111 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан төньяк-көнбатышка таба 35 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 258 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 94,19%,
шул исәптән керәшен татарлары — 71,71%,
урыслар — 5,81%.

## Дин
### Православие

* Керәшен чиркәве
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Якушевская

**Якушевская** —  Русиядә торак пунктлар атамасы:

## Архангельск өлкәсе
* Якушевская () — Вельск районындагы авыл, Шоноша авыл җирлеге.
* Якушевская () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
* Якушевская () — Архангельск өлкәсенең Коноша районы составына керүче авыл.
Пежма

* Пежма (авыл) — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче сала.
* Пежма (станция) — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче станция. 
* Пежма (Лекшма кушылдыгы) — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе , Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Пежма (Вага кушылдыгы) — Россия территориясеннән ага торган елга. Архангельск өлкәсе, Вологда өлкәсе биләмәләрендә ага.
Пежма (станция)

**Пежма** () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче станция.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Кыш озын, салкын, ә җәй кыска, гадәттә җылы, яисә салкынча. Кырау җәен дә күзәтелә. Җәй көне циклоннар активлыгы сүлпәнәя, көзен исә киресенчә, үсә, шуңа күрә дә явым-төшем күләме арта. Көз белән яз салкын.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Moscow Time Zone (MSK/MSD) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +4:00 гә тигез.

## Халык
2010 елда биредә 0 кеше яшәве билгеле.

2010 елгы җанисәп буенча авылда кеше яшәми.

## Искәрмәләр

Төркем:Вельск районы торак пунктлары
Тәтеш таулары

**Тәтеш таулары** () — Татарстанда, Иделнең уңъягында урнашкан калкулык. Көнбатышта Зөя елгасы, көнчыгышта Идел елгасы, төньякта Ундыр авылы, көньякта Сембер шәһәре белән чикләнәләр. Көнбатышта Үләмә елгасы, көнчыгышта Идел елгасы, төньякта Сөйки авылы, көньякта Кашка авылы белән чикләнә. Кайбер чыганакларда Тәтеш тауларының көнчыгыш өлеше Сөйки таулары булып исәпләнәләр; Монастырский авылы тирәсендә *Монастырский таулары* аерып күрсәтелә.

Тәтеш шәһәре хөрмәтенә аталган.

## Шулай ук карагыз
* Вшиха тавы

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан географиясе
Сөйки таулары

**Сөйки таулары** () — Татарстанда, Иделнең уңъягында урнашкан калкулык. Көнбатышта Үләмә елгасы үзәнлеге, көнчыгышта Идел елгасы, төньякта Ишем елгасы, көньякта Мордвасу елгасы белән чикләнә. Кайбер чыганакларда Сөйки таулары составына Тәтеш тауларының көнбатыш өлешен кертәләр. Сөйки тауларыннан төньяктарак Богородское таулары, төньяктарак — Тәтеш таулары урнашалар.
## Моны да карагыз
* Сөйки мәгарәләре
## Искәрмәләр
Козловская

**Козло́вская** — рус, поляклар һәм көнчыгыш славяннар фамилиясе; хатын-кызларның фамилия формасы  .

## лар
### 
* Козловская () — Архангельск өлкәсенең Вельск районы составына керүче авыл.
* Козловская

## Шулай ук карагыз
* Козловский
* Козловское
(1125) Кытай

**(1125) Кытай ** () — астероидлар баш билбавында урнашкан астероид. 1957 елның 30 октябрендә кытайлылар тарафыннан Нанкин  обсерваториясендә ачыла.

Астероидның вакытлыча атамасы булып башта *1957 UN* саналган.
## Тышкы сылтамалар
*
*

Төркем:Баш билбау астероидлары
Төркем:Әлифба буенча астероидлар
Майна (Сембер өлкәсе)

**Майна** () — Сембер өлкәсенең Майна районында урнашкан шәһәр тибындагы бистә, район үзәге.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (91,2%), чуашлар (3,2%), татарлар (2,6%).

## Шәхесләр
* Юрий Афанасьев (1934-2015), дәүләт эшлеклесе.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Майна районы торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Сембер өлкәсенең шәһәр тибындагы бистәләре
Төркем:Сембер өлкәсе район үзәкләре
Семеновка

**Семеновка** — исемдәш торак пунктлар:

## Топонимнар
### 
* *Семёновка* (Гызылкенд) — Имишли районында урнашкан авыл.

### 
* Семёновка — Гегаркуник марзада урнашкан авыл.

### 
 Гомель өлкәсе
* Семёновка — Гомель районында Терюхском сельсовете урнашкан авыл.
* Семёновка — Корма районында Коротьковском сельсовете урнашкан авыл.

### 
; Башкортостан
* Семеновка () — Мәләвез районында урнашкан авыл.
* Семеновка () — Чишмә районында урнашкан авыл.
; Мари Ил
* Семеновка (, ) — Звенигово районында урнашкан авыл.
* Семеновка (, ) — Советский районында урнашкан авыл.
* Семеновка (, ) — Мари-Төрек районында урнашкан авыл.
* Семеновка (, ) — Йошкар-Ола шәһәр округында урнашкан .
; Чиләбе өлкәсе
* Семеновка () — Октябрьское районы составына керүче авыл.
; Чуашстан
* Семеновка (, ) — Канаш районында урнашкан торак пункт.

## Елгалар
* Семеновка — Россия территориясеннән агучы елга. Киров өлкәсе, Түбән Новгород өлкәсе, Мари Ил биләмәләрендә ага.
* Семеновка — Россия территориясеннән агучы елга. Ростав өлкәсе, Волгоград өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Семёновка — Башкортстанда Ләүелга елгасының югары агымындагы исеме.
* Чокыр Семеновка () — Россия территориясеннән агучы елга. Волгоград өлкәсе, Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага.

## Искәрмәләр