open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Таҗи Гыйззәт музее (Әгерҗе)

**Таҗи Гыйззәт музее** () — Татарстанның Әгерҗе шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Әгерҗе районы мәдәни мирас һәм тарих музее филиалы. Драматург Таҗи Гыйззәтнең (*[[1895 ел|1895]]—[[1955 ел|1955]]*) тормыш юлы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих
Музей ачу тәкъдимен 2005 елда драматургның  улы – профессор, фәлсәфә фәннәре докторы Казбәк Таҗи улы Гыйззәтов әйтә.

ТР Әгерҗе районы башкарма комитеты җитәкчесе Ф. Г. Нуриев 2006 елның 18 декабрендә «*Әгерҗедә Таҗи Гыйззәт музеен оештыру турында*» 496нчы санлы карар кабул итә.

Шул карар нигезендә, 2007 елның августында Әгерҗе шәһәренең Таҗи Гыйззәт исемендәге (*[[2010 ел]]дан*) 3нче санлы урта мәктәбе бинасында музей ачыла.

## Тасвирлама
Казбәк Гыйззәтов һәм аның хатыны, шәфкать туташы Фирдәвес Гыйният кызы 2005 елдан башлап музейга күпсанлы фотосурәтләр, китаплар, Таҗи Гыйззәтнең шәхси әйберләрен тапшырып килә. Әлеге әйберләр музей экспозициясенең нигезен тәшкил итә. Музейны оештыруда Әгерҗе районы башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Равия Фәррахи кызы Лутошкина, рәссам Камил Мансур улы Мөхәммәтшин, китапханә хезмәткәрләре зур өлеш кертә.

Күргәзмәләрдә драматургның тормышы һәм иҗаты чагыла. Музейда язучының шәхси әйберләре дә саклана.

## Сылтамалар
*  Музей истории и культурного наследия Агрызского муниципального района РТ. Музеи России 
*   Таҗи Гыйззәт музее . Укучының (Нурислам Абдуллин) мәдәни көндәлеге 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Әгерҗе районы музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Таҗи Гыйззәт
Франция Республикасы гимны

“**Марсельеза**” җыры — Франциянең дәүләт гимны. “**La Marseillaise**” җырын француз халкында шагыйрь, драматург, җырчы һәм виолончельдә уйнаучы буларак танылган Клод-Жозеф Руже де Лиль (Claude Joseph Rouget de l'Isle) киеренке рухи күтәренкелек халәтендә бер төн утырып чыгып язган.

## Гимнның тарихы
Руже де Лиль бу җырны 1792 елның 26 апрелендә Эльзас провинциясенең Страсбург шәһәрендә Австриягә сугыш игълан итәр алдыннан язган. Җиде куплетлык текст башта “**Рейн армиясе өчен сугыш җыры**” (Chant de guerre pour l’armée du Rhin) дип аталган.
...Маршал Лүкнер (Lukner) җитәкчелегендәге һәм Рейн елгасы буенда тупланган армия хәлиткеч бәрелешкә әзерләнә. Иртә белән үк, җырны Страсбург шәһәрендә туып үскән майор Дитрих (Dietrich) исемле бер хәрби башлык өйрәнеп ала һәм, автор өе алдына чыгып, шунда җыелган халыкка җырлап күрсәтә. Берничә көннән соң җырны Милли Гвардия солдатлары алдында да башкаралар. Җыр шул төбәктә сугышучы француз гаскәрләрендә киң таралыш таба.
Ә “Марсельеза” исеме җырга шул елның 30 июлендә береккән: бу көнне Марсель шәһәреннән килгән солдатлар аны сафларга тезелеп ил башкаласы Парижга кергәндә җырлаганнар.
Җыр тиздән бик популяр булып киткән, аны Беренче Җөмһүриятнең барлык зур фестивальләрендә җырлый башлаганнар. 1793 елда Милли конвент, “Марсельеза” барлык иҗтимагый чараларда җырланырга тиеш, дигән карар чыгарган. Ә 1795 елның 14 июлендә, француз инкыйлабының өчьеллыгы уңаеннан, аны “француз милли җыры” дип раслаганнар. Шуның белән “Марсельеза” инкыйлабның башка бер символын — “**Гаскәрләр һөҗүме җыры**”ннан (Le Chant du Départ) өстенрәк булып киткән.
Ләкин Беренче Җөмһүриятнең сигезенче елындагы “Брүмер дәүләт түнтәреше” милли җырны читкәрәк этәргән, һәм 1800 елның 14 июлендә “Марсельеза” соңгы тапкыр җырланган. Аны “артык Якоби рухлы” дип тапканнар. Наполеон I империясе чорында (1804-1814 елларда) ул бөтенләй тыелган булган, аның урынына “**Империяне сәламләү өчен уяу булыйк**” (Veillons au salut de l'Empire) рәсми булмаган гимн рәвешендә кулланылган. Бу тыю “Бурбон яңарышы” дип аталган 1815-1830 елларда да үз көчендә калган. “Июль монархиясе” һәм Наполеон III империясе вакытында “Марсельеза” тыелмаган булган, ләкин рәсми чараларда җырланмаган һәм... “оппозициянең фетнәчел җыры” дип саналган. Кыска гомерле Икенче Җөмһүрият елларында (1848-1851) да “Марсельеза”га урын табылмаган. Өченче Җөмһүриятнең Депутатлар палатасы гына аны 1879 елның 14 февралендә кабат рәсми дәүләт гимны дип игълан иткән. Дүртенче һәм Бишенче Җөмһүрият инде милли гимнга кагылмаган. Һитлерчыл Виши режимы гына Икенче бөтендөнья сугышы вакытында (1940–1945 елларда) “Марсельеза”ны кулланмаган.

## Сүзләр
Бүген Франциядә беренче куплет (һәм кайвакыт дүртенче һәм алтынчы) һәм кушымта гына җырлана.
### Француз телендә

#### Башка язуларда

### Татарча сүзләре

## Искәрмәләр

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Франция
Тависуплеба (Азатлык)

**Тависуплеба** (, “Азатлык”) — Гөрҗистанның дәүләт гимны, 2004 елда кабул ителгән.
гимнның көе Захари Палиашвилиның (1871-1933) “Эңгер-меңгер чак” һәм “Абесалом һәм Этери” операларыннан алынган. Хәзерге заман гөрҗе шагыйре Давид Маградзе аның текстын гөрҗе классиклары Акаки Церетели, Григола Орбелиани һәм Галактион Табидзе иҗатыннан өземтәләр алып төзегән.

## гимн тексты
Петр Вагнер

**Петр Вагнер** (,  — , ) — геолог-минералог, медицина докторы (1831).  1840-1865 елларда Казан университетының минералогия һәм геогнозия кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

Төркем:Геологлар
Җәмал Вәзиева

**Җәмал Вәзиева** (,  — , ) — әдәбият белгече, филология фәннәре нәмзәте (1950). 1930-еллардан башлап Казан ветеринария һәм педагогика институтарында укыта. 19-20 гасырлардагы татар әдәбияты тарихы, татар балалар әдәбияты, татар әдәбиятын укыту ысулиятенә караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Экспрессионизм

**Экспрессионизм** ( - гәүдәләндерү) - сәнгать юнәлеше, башта сынлы сәнгатьтә һәм шигърият өлкәсендә Алманиядә барлыкка килгән. Соңрак экспрессионизм Музыканы, Архитектураны, кино, әдәбиятны һәм театрны кочаклый, күп кенә илләрдә барлыкка килә. Экспрессионистлар эмоциональ тәҗрибәсен тапшырырга омтылалар – матди дөнья түгел.

Күп кенә тикшеренүчеләр экспрессионизм турында Авангардчылыклы агымы дип сөйли. Әмма кайбер авторлар аны бүлеп бирә һәм экспрессионизм модернизмның юнәлеше буларак, Авангардчылыкка якын, ләкин аңа керми торган дип язалар.

## Төшенчәның килеп чыгышы
## Гомуми тасвирламасы
## Барлыкка килү
## Сынлы сәнгатьтә экспрессионизм
## Мигъмариата экспрессионизм
## Әдәбиятта экспрессионизм
## Сәнгатьнең башка төрләрендә экспрессионизм
## Әдәбият
### Инглизча
*The Routledge Companion to Expressionism in a Transnational Context. Edited by: Isabel Wünsche Print publication date:  August  2018 Online publication date:  August  2018 Print ISBN 9781138712553 eBook ISBN 9781315200088 https://www.routledgehandbooks.com/doi/10.4324/9781315200088
*Barron, S. German Expressionism: Art and Society, New York: Rizzoli. 1997.
*Benson, T. O.  Expressionist Utopias: Paradise, Metropolis, Architectural Fantasy, Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art. 2001.
*Elsaesser, T.  German Expressionist Prints and Drawings, The Robert Gore Rifkind Center for German Expressionist Studies, Vol. 2, Los Angeles: Los Angeles County Museum of Art. 1989.
*Murphy, Richard. Theorizing the Avant-Garde: Modernism, Expressionism, and the Problem of Postmodernity, Cambridge: Cambridge University Press. 1999.
*Pehnt, W. Expressionist Architecture, London: Thames and Hudson. 1979.
*Pehnt, W. Expressionist Architecture in Drawings, New York: Van Nostrand Reinhold. 1985.

### Русча
*Мурина Е. Б. Ранний авангард. Фовизм. Экспрессионизм. Неопримитивизм. М.: «Галарт», 2007 — 2008 г. ISBN 978-5-269-01053-3
*Сироткин Н. С. Русский и немецкий авангард с точки зрения семиотики Ч. С. Пирса. Материалы к теории метасемиотических систем. 2017. ISBN 978-5-4483-5742-8
*Терёхина В. Н. Экспрессионизм в русской литературе первой трети XX века: Генезис. Историко-культурный контекст. Поэтика. — М.: ИМЛИ РАН, 2009. — 320 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-9208-0315-3.

## Шулай ук карагыз
*Авангардчылык
*Абстракт экспрессионизм
*Нео-экспрессионизм
*Дада
*Постимпрессионизм

## Чыганаклар
Наилә Вазыйхова

**Наилә Вазыйхова** (,  — , ) — журналист, ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1994). 1966-1967, 1974-1978 елларда Казанның күптиражлы гәҗитләрендә эшләгән. 1978-?? елларда «Татарстан» ДТРКсында: мөхбир, мөхәррир, иҗтимагый-сәяси програмнарның әйдәп баручы комментаторы, иҗтимагый-сәяси програмнар бүлеге директоры (1998-?).
## Искәрмәләр
Соломон Вайс

**Соломон Вайс** (,  — , ) — стоматолог, медицина фәннәре докторы (1946), профессор (1947). 1938-1951 елларда Казан ГИДУВында һәм Казан стоматлогия институтында терапевтик стоматология кафедрасы мөдире. 1951 елдан Иркутск университетында бер үк исемле кафедра мөдире.  Хезмәтләре пульпа һәм тешнең каты тукымалары авыртуын сиздермәү ысулын булдыру, теш казнасы һәм авыз эчендәге лайлалы яры авыруларын дәвалауга карый.
## Искәрмәләр
Камил Баһманов

**Камил Баһманов** (,  — , ) — икътисадчы, икътисад фәннәре нәмзәте (1963), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1976). 1958-1986 елларда СССР ФА БФ Икътисади тикшеренүләр бүлеге хезмәткәре. Фәнни тикшеренүләре үсемлекчелекнең икътисади нәтиҗәлелеге мәсьәләләрен өйрәнүгә карый.
## Искәрмәләр
Граватаи

**Граватаи** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Риу-Гранди-ду-Сул штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Риу-Гранди-ду-Сул штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Санта-Мария (Риу-Гранди-ду-Сул)

**Санта-Мария** () — Бразилиянең Риу-Гранди-ду-Сул штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1797 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Борис Вайнер

**Борис Вайнер** (,  — , ) — язучы. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2024).

1978-1990 елларда «Вечерняя Казань» гәҗите хезмәткәре. Иҗаты: «Чагылыш» («Зеркальный вариант», 1984) исемле хикәяләр һәм «Без Барбос белән» («Мы с Барбосом», 1987) исемле шигырь җыентыклары. Муса Җәлил, Гомәр Бәшир, Роберт Миңнуллин, Нури Арслан әсәрләрен рус теленә тәрҗемә иткән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2020 — Державин премиясе — «Негде яблоку упасть!», «Алмазная гора» китаплары өчен.
* 2024 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе ― *балалар шигърияте, проза һәм драматургиягә, яшь укучыларны әхлакый-эстетик тәрбияләүгә, балалар өчен татар әдәбияты һәм фольклорының иң яхшы әсәрләрен тәрҗемә итүгә һәм популярлаштыруга, Татарстанның яшь талантларына иҗади ярдәм күрсәтүгә керткән күпьеллык өлеше өчен*.
## Искәрмәләр

Төркем:Державин премиясе лауреатлары
Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары
Александр Вайда

**Александр Вайда** (,  — , ) — милиция янарал-майоры (1998), ТРның атказанган эчке эшләр органнары хезмәткәре (2002).  1974 елдан ТАССР ЭЭМда; 1992-1995 елларда ТР ЭЭМның ведомстводан тыш сак идарәсе башлыгы; 1995-1998 елларда РФ ЭЭМда шул ук вазифада. 1998-2004 елларда ТР эчке эшләр министры урынбасары.
## Искәрмәләр
Миллениум (стадион)

**Миллениум** — Велснең Кардифф шәһәрендә урнашкан стадион.  өчен өй стадионы булып тора.

Стадион 2017 елда УЕФА Чемпионнар лигасы финалын кабул иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Стадионнар
Илгизәр Вәлиев

**Илгизәр Вәлиев** (,  — , ) — нейрохирург, ТРның атказанган табибы (1994). 1966 елдан Казанның Тернәкләндерү травмотологиясе һәм ортопедия фәнни-тикшеренү үзәгендә: нейорхирургия бүлеге мөдире (1975-1987), фән эшләре буенча директор урынбасары (1988-?). Хезмәтләре үзәк һәм периферия нерв системасы имгәнүләренә, нейротравматологиядә яна дәвалау ысулларын куллануга карый.
## Искәрмәләр
Ибраһим Вәлиев

**Ибраһим Вәлиев** (,  — , ) — корыч коючы. 1933-1945 елларда Свердлауның «Уралмаш», 1945-1959 елларда Омск машиналар төзү заводларында эшләгән. СССР Дәүләт премиясе иясе (1943).
## Искәрмәләр
Морзаһит Вәлиев

**Морзаһит Вәлиев**, Морзаһит Фәтхи улы Вәлиев (,  — , ) — фирка эшлеклесе, тарих фәннәре нәмзәте (1961). 1947-1951 елларда Ютазы районында журналист һәм административ эшендә. 1951-1952 елларда «Советская Татария» гәҗите мөхбире. 1952-1966 елларда фәнни-педагогик эштә. 1966-1984 тә КПССның Татарстан өлкә комитеты сәркәтибе. 1984-1988 елларда В.И.Ленин Үзәк музееның Казан филиалы директоры. ТАССР ЮШ депутаты (1967-1985).
## Искәрмәләр
Нәгыйм Вәлиев

**Нәгыйм Вәлиев** (,  — , ) — авыл хуҗалыгы предприятиясе директоры, авыл хуҗалыгы фәннәре нәмзәте (1971), РСФСРның атказанган зоотехнигы (1979). 1970-1993 елларда Питрәч районы «Кощаковский» терлекчелек совхозы директоры.
## Искәрмәләр
Казакъ акбашлы сыеры

**Казакъ акбашлы сыеры** (, ) — мөгезле эре терлекнең ит бирә торган токымы. XX гасырның 30–40 елларында Казакъ ССР, Оренбург һәм Волгоград өлкәрәнең хуҗалыкларында җирле казакъ һәм өлешчә калмык терлеген герефорд токымы белән кушылдырып барлыкка китерелгән. 1950 елда расланылган.

Төсе кызыл, төрле төсмерләре белән; башы, күкрәге, корсагы, аякларының аскы өлеше, койрыгының чугы ак төстә, кайвакыт җилкәсендә һәм койрык төбендә ак таплар очрыйлар. Җәен төк капламы кыска һәм шома, кышын хайваннар куе һәм озын йонлы булалар, кайберәүләре бөдрә йонлы. Үгезләрнең авырлыгы 850–1000, сыерларның — 500–550 кг. Тиз үсә торган терлек, 15–18 айга яшь терлек 450–470 кг авырлыгына җитә. Сугым чыгышы 55 % артыграк.

1985 елның 1 гыйнварда хуҗалыкларда 1453 мең баш бар иде. Казакъстанда, Түбән һәм Урта Идел буе төбәкләрендә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Луис Маклейн

**Луис Маклейн** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Искәндәр Вәлиев

**Искәндәр Вәлиев**, Искәндәр Габдрахман улы Вәлиев (,  — , ) — архитектор, инженер-төзүче, РСФСРның атказанган төзүчесе (1979).  1941-1944 елларда Казан авиация заводы архитекторы һәм бер үк вакытта СССР архитекторлар берлегенең Татарстан бүлеге рәисе. 1944-1959 елларда ТАССР МШның Төзелеш һәм архитектура эшләре идарәсе башлыгы; 1959-1975 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетында төзелеш бүлеге мөдире (1975-1983 елларда мөдир урынбасары). Вәлиев проектлары белән Казанда «Татэнерго» бинасы (1950), Дәрвишләр бистәсендәге мәдәният сарае (1955), Яшел Үзән (1949-1950) һәм Казан (1950-1952) шәһәрләрендәге торак йортлар, һ.б.н. төзелә.
## Искәрмәләр
Англия футбол премьер-лигасы

**Англия футбол премьер-лигасы** () –  елда нигезләнгән Англиянең иң югары футбол дивизионы.  такым катнаша; сезон  аенда башлана. Лиганың иң яхшы такымнары УЕФА Чемпионнар лигасында һәм УЕФА Европа лигасында катнашу хокукын ала; иң начар нәтиҗәләр күрсәткән такымнар исә  лигасына төшеп кала.
## Җиңүчеләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:УЕФА
Роже Барте

**Роже Барте** (, ,,  — , ) — окситан, франсуз һәм каталан телләрендә иҗат иткән язучы; 1940-елларда Монпелье университетында испан теле укытучысы. Роман телләрендә сөйләшә торган халыкларның бер федерациягә берләшү тарафдары булган; аның бу идеяләре **' (1950) һәм **' (1957) китапларында чагылыш таба. Франсуз-окситан (1970) һәм окситан-франсуз (1972) сүзлекләре авторы.

## Искәрмәләр
Герефорд сыеры

**Герефорд сыеры** (, ) — мөгезле эре терлекнең ит бирә торган токымы. XVIII гасырда Англиядә (Херефордшир графлыгында) җирле терлекне сайланыш белән барлыкка китерелгән.

Хайваннар мичкәсыман, тәбәнәк, киң һәм озын гәүдәсе, чыгынкы күкрәк асты, таза мускуллы иңбашлары белән. Төк капламы җәен кыска, кышын озын һәм бөдрә. Төсе куе кызыл, башы, җилкәсе, күкрәк асты, корсагы, аякларының аскы өлеше, койрыгының чугы ак төстә. Үгезләрнең тереләй авырлыгы 850–1000, сыерларның — 550–600 кг. Терлек сугымга яхшы симертә, югары сыйфатлы «мәрмәрдәй» ит бирә. Сугым чыгышы 60–65 %, кайвакыт 70 % кача. Хайваннар тиз үсәләр, чыдам, төрле табигый шартларга, озак көтүлектә асрауга, озын куалап күчерүгә яраклы.

Бөекбритания, АКШ, Канада, Австралия, Яңа Зеландия һ.б. илләрдә үрчетәләр. 1985 елның 1 гыйнварда Советлар Берлеге хуҗалыкларында 201,4 мең баш бар иде. Казакъ һәм калмык терлеген белән кушылдырып казакъ акбашлы токымы барлыкка китерелгән.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Рәфкать Вәлиев

**Рәфкать Вәлиев** (,  — , ) — инженер-электромеханик, СССР Дәүләт премиясе иясе (1981). 1962-1993 елларда Уфа приборлар төзү заводында: констркуторлык бюросы башлыгы (1975-1981, 1986-1992), цех башлыгы (1972-1975), баш конструктор урынбасары (1981-?), баш конструктор (1984-1986).
## Искәрмәләр
Рәмзи Вәлиев

**Рәмзи Вәлиев** (,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (1990), профессор (1992), ТРның атказанган фән эшлеклесе (1994). 1968 елдан Казан университетында, 1995-2005 елларда тарих факультеты деканы. Төп хезмәтләре Урта Идел буе төбәгенең 20 гасырның 1 нче чирегендәге иҗтимагый-сәяси тарихына, татар зыялыларына, Татарстанда Сталин чоры репрессияләренә карый.

## Биографиясе
Рәмзи Вәлиев 1937 елның 7 маенда Яшел Үзән районының Карашәм авылында Кәлимулла агай гаиләсендә дөньяга килә.
Уку йортын 1963 елда уңышлы тәмамлый. Һәм шундук Казан университетының ВЛКСМ комитеты секретаре вазифасына тәкъдим ителә, бер үк вакытта ул философия кафедрасы ассистенты итеп тәгаенләнә.

1970 елда аны Казан университетының СССР тарихы кафедрасының өлкән укытучысы итеп раслыйлар, тагын биш елдан ул доцент вазифаларын башкара башлый. 1992 елдан бүгенгәчә Р.К. Вәлиев – хәзерге заман Ватан тарихы кафедрасы профессоры. Хәзерге көндә дә Рәмзи Кәлимович – университетның Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм Шәрекъне өйрәнү институты Ватан тарихы кафедрасының әйдәп баручы профессорларыннан берсе.

1981 елда ул Казан университетының тарих факультеты деканы урынбасары итеп билгеләнде, 1995 һәм 1998 елларда ике тапкыр әлеге факультетның деканы булып сайланды.

Киң күләмдә танылган абруйлы галим буларак, 1990 елда Россиядәге 1917 елгы гомуммилли кризисны әтрафлы ачкан һәм анализлаган докторлык диссертациясе яклады, соңрак ул, баетылып, аерым монография рәвешендә дөнья күрде («Назревание общенационального кризиса и его проявление в Поволжье и на Урале в 1917 году», Казан, 1979). Бүгенге көндә без аны ике дистәгә якын монография һәм 300 дән артык фәнни, фәнни-популяр мәкалә авторы буларак беләбез.

## Фәнни тикшеренү әшчәнлеге
Тарихчы галим буларак, Рәмзи Кәлимович әтрафлы фәнни тикшеренү эшчәнлеге алып бара. Яшь чагында археологик казу эшләрендә катнашты, аны Лаеш районының Үкереч Колтык авылы янындагы археологик комплексны өйрәнү нәтиҗәләренә багышланган «Үкереч Колтык авылы янындагы археологик истәлекләр» («Археологические памятники у села Рождествено». Казан, 1962) хезмәте бар.

Галимнең төп эзләнүләре Урта Идел буе төбәгенең XX гасырның 1 нче чирегендәге иҗтимагый-сәяси тарихы, татар зыялылары, шул исәптән Борһанетдин, Гыйльметдин, Галимҗан һәм Шәһретдин Шәрәфләр язмышы, Татарстанда Сталин чоры репрессияләре мәсьәләләренә багышлана. Шуларның нәтиҗәсе буларак «Фаҗига» китабы дөнья күрә (Казан, 1996), ул ана телебездә басылган фундаменталь монография буларак фәнни даирәләрдә зур яңгыраш ала, җәмәгатьчелекнең игътибарын җәлеп итә.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (1994)
* Россия Федерациясенең атказанган югары мәктәп хезмәткәре (2006)
* Казан дәүләт университетының атказанган профессоры (2007)
* Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге (2011)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Р.В. Шәйдуллин - ТАРИХЧЫ ГАЛИМ, ОСТАЗ ҺӘМ ТАТАР ХАЛКЫНЫҢ МИЛЛӘТПӘРВАР УЛЫ

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
Жуис-ди-Фора

**Жуис-ди-Фора** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Минас-Жерайс штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Минас-Жерайс штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Револь Вәлиев

**Револь Вәлиев** (,  — , ) — юрист, юридик фәннәр докторы (2000), профессор (2001), ТАССРның һәм РФның атказанган юристы (1988, 1999). 1965-1976 елларда ТАССР Югары мәхкәмәсе әгъзасы. 1976-1994 елларда Казан юридик инситутында җинаи хокук һәм җинаи процесс кафедрасы башлыгы. 1994-? елларда КФУның халыкара һәм Европа хокукы кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Лондрина

**Лондрина** () — Бразилиянең Парана штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1934 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Рөстәм Вәлиев (1936)

**Рөстәм Вәлиев** (19 октябрь 1936, Троицк, Чиләбе өлкәсе, РСФСР, СССР — 9 февраль 2023 (86 яшь), Чиләбе, Россия) — рус телендә иҗат иткән язучы. Иҗаты: «Ата-баба йорты» («Отчий дом», 1972) повесте, Г.Тукайга багышланган «Дөнья гаме» («Заботы света», 1986), «Шәһәрләр җире» («Земля городов», 1990) романнары. Гаяз Исхакый, Әмирхан Еники әсәрләрен рус теленә тәрҗемә иткән.
## Искәрмәләр
Солтан Вәлиев

**Солтан Вәлиев**, Солтан Галимҗан улы Вәлиев (,  — , ) — астроном, физика-математика фәннәре докторы (1991), ТР ФА академигы (2000). 1966-1973 елларда Энгелһардт исемендәге астрономия күзәтүханәсендә; 1973-1987 елларда Кемерово университетында, югары математика кафедрасы мөдире (1983-1987). 1987-2012 елларда Сембер политехника университетында, 1992 елдан гамәли математика һәм информатика кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Үзбәк Вәлиев

**Үзбәк Вәлиев** (,  — , ) — физик, техник фәннәр докторы (2002). 1957-2??? Елларда СССР ХДФнең 14 нче институтында, 1969-1986 елларда лаборатория мөдире, бүлек башлыгы урынбасары.
## Искәрмәләр

Төркем:Физиклар
Фалес Вәлиев

**Фалес Вәлиев**, Фалес (*Фәлес*) Әхәт улы Вәлиев (,  — , ) — авыл хуҗалыгы предприятиясе директоры, ТАССРның һәм РФның атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1990, 1997). 1986-2000 елларда Зәй районы «Зәй» совхозы директоры; 1990-1992 елларда Зәй район шурасы, 1993-1995 елларда Зәй берләштерлгән шәһәр һәм район шурасы рәисе.

## Искәрмәләр


Төркем:Норлат районында туганнар
Абердин-ангус сыеры

**Абердин-ангус сыеры** (, ) — мөгезле эре терлекнең ит бирә торган токымы. Шотландиядә (Абердин һәм Ангус графлыкларында) җирле кара мөгезсез терлекне камилләштерү белән барлыкка китерелгән. 
Гәүдәсе озын һәм йомры, кыска аяклары белән, кыска муены иңбашы һәм башы белән тоймастан тоташа, бил һәм койрык төбе яхшы эшләнгән, бот мускуллары сикерү буынына хәтле төшә. Сөякләре юка, тиресе сәлперәйгән, юка, сузылма. Хайваннар мөгезсез. Төсе кара. Үгезләрнең тереләй авырлыгы 750–800, кайвакыт 1000 кг кадәр, сыерларның — 500–550 кг, кайвакыт 700 кг кадәр, печелгән бозауларның, симертү өчен ашаткач, 15–16 айда — 450–460 кг. Сугым чыгышы 60 % чамасы. Токым «мәрмәрдәй» ит белән аерылып тора.

Бөекбритания, АКШ, Канада, Яңа Зеландия, Аргентина, Австралия һ.б. илләрдә үрчетәләр. Советлар Берлегендә калмык терлеге белән кушылдырып үрчетәләр. 1985 елның 1 гыйнварда Советлар Берлеге хуҗалыкларында 68,1 мең баш бар иде. Волгоград, Оренбург өлкәләрендә, Ставрополь, Красноярск, Алтай крайларында, Казакъстанда, Украинада үрчетәләр

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Качыр

**Качыр** () — йорт хайваны, ат (бия) һәм ишәк (иркәк) кушылгагы.

Биядән гәүдәнең зурлыгын һәм тиз йөрүгә сәләтен, ата ишәктән исә чыдамлыкны һәм эшкә искиткеч сәләтне ала. Озак яшәүчән (40 яшькә кадәр), тамакка һәм асрауга талымсыз хайваннар. Гадәттә үрчемсез.

Эшкә сәләте буенча качырның йөк һәм җигем төрләрен аерыйлар. Йөк качырларының авырлыгы 300–400 кг, җигем — 400–600 кг тәшкил итә. Тарту көче авырлыгыннан 18–20 % тәшкил итә. Эшкә 2 яшеннән өйрәтәләр, 4 яшеннән тулы йөкләнеш белән эшлиләр.

Азия, Африка, Көньяк Европа, Төньяк һәм Көньяк Америка илләрендә үрчетәләр, Советлар Берлегендә — Кавказ Арты һәм Урта Азиядә.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Йорт хайваннары
Фуат Вәлиев (1918)

**Фуат Вәлиев** (,  — , ) — тарихчы, этнограф, тарих фәннәре докторы (1988), профессор (1990), ТАССРның атказанган фән эшлеклесе (1990). 1962-20?? елларда Казан архитектура-төзелеш университетының сәяси тарих кафедрасында. Хезмәтләре Себер татарлары тарихына һәм этнографиясенә карый.
## Искәрмәләр
Фуат Вәлиев (1921)

**Фуат Вәлиев** (,  — , ) — сәнгать белгече, архитектор, тарих фәннәре нәмзәте (1966), сәнгать белеме докторы (1984). 1947-1957 елларда «Татгипронефтьпроект» институтының архитектура-төзелеш бүлеге башлыгы. ТАССР МШ каршындагы Махсус фәнни-реставрация остаханәсендә баш архитектор (1957-1959). 1959-1969 елларда СССР ФА КФ Тел, әдәбият һәм тарих институтында. 1971-1981 елларда Мари политехника институты укытучысы. 1981 елдан ТАССР халыкка көнкүреш хезмәте күрсәтү министрлыгының баш рәссамы; 1982-1984 елларда ТАССР җирле сәнәгать министрлыгы киңәшчесе.
## Искәрмәләр
Шәүкәт Вәлиев

**Шәүкәт Вәлиев**, Шәүкәт Мирсәяф улы Вәлиев (,  — , ) — журналист, РСФСРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1981). 1954-1957, 1961-1968 һәм 1987-1991 елларда КПССның Татарстан өлкә комитетында. 1958-1960 һәм 1969-1987 елларда «Коммунист Татарии» журналында: икътисад бүлеге мөдире, баш мөхәррир (1969-1987).
## Искәрмәләр
Юныс Вәлиев

**Юныс Вәлиев**, Юныс Сибгатулла улы Вәлиев (,  — , ) — административ-хуҗалык эшлеклесе, ТАССРның атказанган төзүчесе (1983). 1966-1972 елларда «Главтатстрой» берләшмәсе башлыгы урынбасары, 1972-1983 елларда ТАССР МШ рәисе урынбасары. ТАССР ЮШ депутаты (1972-1985).
## Искәрмәләр
Рибейран-Прету

**Рибейран-Прету** — Бразилиядә урнашкан муниципалитет, Сан-Паулу штатына карый.

## Географиясе

Муниципалитет мәйданы — .

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Бразилия картасы
* Бразилия муниципалитетлары порталы

Төркем:Сан-Паулу штаты муниципалитетлары
Төркем:Бразилия муниципалитетлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Жван-Песоа

**Жван-Песоа** () — Бразилиянең Параиба штатында урнашкан шәһәр һәм .
## Тарих
1583 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Бразилия шәһәрләре
Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова

**Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова** (,  — , ) — сәнгать белгече, сәнгать белеме докторы (1998), ТРның атказанган фән эшлеклесе (2007). 1976-2001 елларда ТР ФАнең Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында, 2001 елдан ТР ФАнең Тарих институтында, баш фәнни хезмәткәр (2004). Татарстанның гамәли бизәлеш, монументаль-гамәли бизәлеш сәнгатенә, борынгы сәнгать тарихы һәм теориясе, хәзерге рәссамнар иҗатына караган хезмәтләр авторы.
## Биографиясе
1952 елда Казанда туган.

1974 елда Казан инженер-төзелеш институтының архитектура факультетын тәмамлый (хәзер Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты). Г. Ибраһимов исемендәге СССР Фәннәр академиясенең Казан филиалы (СССР КФАН) Тел, әдәбият һәм тарих институты аспирантурасында укуын дәвам итә . 1984-1985 елларда Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге СССР ФА Этнография институтында фәнни стажировка уза (җитәкчесе — С. И. Вайнштейн).

«Совет Татариясенең монументаль-декоратив сәнгате һәм аның халык традицияләре» (1980, сәнгать белеме кандидаты) темасына кандидатлык диссертациясен, шулай ук «Татарстанның декоратив сәнгате, милли гореф-гадәтләрнең чыганаклары, хәзерге заман үсеше тарихы» темасына докторлык диссертациясен яклый (1998, сәнгать белеме докторы).

1985-2001 елларда — СССР КФАНның Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының өлкән фәнни хезмәткәре, 2001-2004 елларда - әйдәп баручы фәнни хезмәткәр.

2001-2004 елларда Г. Ибраһимов исемендәге Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының әйдәп баручы фәнни хезмәткәре.

2004-2014 елларда - Ш. Мәрҗани исемендәге ТР ФА Тарих институтының иҗтимагый фикер тарихы һәм ислам белеме бүлегенең баш фәнни хезмәткәре. 2014 елдан бүгенге көнгә кадәр - шул ук институтның диннәр тарихы һәм иҗтимагый фикер бүлеге баш фәнни хезмәткәре.

2010-2014 елларда Казан инженер-төзелеш институтының архитектура теориясе һәм тарихы кафедрасы профессоры булып эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с.
## Тышкы сылтамалар
* Валеева-Сулейманова Гузель Фуадовна
* Гузель Валеева-Сулейманова: «В советские годы нельзя было говорить о мусульманском искусстве»
Томас Фрәнсис Баярд

**Томас Фрәнсис Баярд** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

Төркем:Илчеләр
Лотфи Вәли

**Лотфи Вәли** (,  — , ) — татар телендә иҗат иткән шагыйрь. Шигырьләре «Эшче» гәҗитендә, «Октябрь баласы», «Ударниклар» журналларында, «Чакыру» шигъри җыентыгында, «Каләмле ударниклар», «Туган ил» әлманахларында басыла.
## Искәрмәләр
Хәйретдин Вәли

**Хәйретдин Вәли** (,  — , ) — әдәби тәнкыйтьче.  Мәкаләләре Габдулла Тукай, Фәтхи Борнаш, Гадел Кутуй, Галимҗан Ибраһимов иҗатлары турында. Аеручы билгеле хезмәтләре: «Әдәби типлар механизмы», «Татар шигыре төзелеше» (икесе дә 1929) китаплары.
## Искәрмәләр
Калмык сыеры

**Калмык сыеры** () — мөгезле эре терлекнең ит бирә торган токымы. Токым якынча 380 ел элек калмык кабиләләре Монголиянең көнбатыш өлешеннән алып китерелгән терлеген озак камилләштерү белән барлыкка килде.

Төсе төрле төсмерле кызыл (кайвакыт сыртта ак тасма, гәүдәдә ак таплар белән), сирәк кенә җирән. Тән төзелеше нык һәм төзек хайваннар. Үгезләрнең авырлыгы 750–900, сыерларның — 420–500 кг. 
Терлек ашату һәм асрау шартларына талымсыз, кышлау утлавыкларын яхшы куллана, язын һәм көзен тиз симезә, җәйге корылыкта һәм озак кышлауда симезлеген озак югалтмый тора. 1,5 яшенә токымга асратылган бозауларның авырлыгы 400–450 кг, печелгәннең — 380–420 кг га җитә. Печелгән бозауларның, аранда симертү өчен ашаткач, 18–19 айда — 530 кг га җитә.  Сугым чыгышы 57–60 %. Ит югары тәм сыйфатларына ия була. Уртача еллык савымы 650–1000 кг, сөтнең майлылыгы 4,2–4,4 %.

1985 елның 1 гыйнварда хуҗалыкларда 392 мең баш бар иде. Русиянең Калмыкиядә, Ставрополь краендә, Ростов һәм Әстерхан өлкәләрендә, Казакъстанның Актүбә һәм Җамбыл өлкәләрендә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Мәсгуд Гайнетдин

**Мәсгут Гайнетдин** — әдәбиятчы-галим. Хезмәтләре борынгы татар әдәбиятына, Х.Туфан иҗатына багышланган. 

Мәсгут Гайнетдинов 1929 елда Куйбышев өлкәсенең Яңа Малыклы районы, Лабит авылында Вәлиәхмәт-мулла гаиләсендә дөньяга килгән. Вәлиәхмәтне хокуклардан мәхрүм итәләр, балалары белән өеннән куып чыгаралар, ләкин ул туган төбәген ташлап китми. Мәсгут ачлык-ялангачлыкны, кыерсытулар, талаулар, тентүләрне күреп үсә. Күршедәге Әбдери авылында җиде еллык мәктәпне тәмамлый. Камышлы татар педагогика училищесында белем ала. 1950 елда Мәләкәс укытучылар институтының, 1957 елда Ташкент педагогика институтының тарих бүлекләрен тәмамлый. Бер үзбәк кышлагында балалар укыта. 

1964 елда читтән торып Казан университетына аспирантурага керә. 1972 елда Х.Туфан шигъриятенә багышланган диссертациясен яклый (фәнни җитәкчесе — Зәет Мәҗит). 

1968 елда Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының әдәбият секторына лаборант итеп урнаша, тиздән өлкән фәнни хезмәткәр вазифасына җитә. Х.Хәйри, Нил Юзиев җитәкчелегендә алты томлы «Татар әдәбияты тарихы»н язуда катнаша. 

2000 елда XIX гасыр татар әдәбиятына багышланган докторлык хезмәтен яклый.

## Басылган китаплары
* Хакыйкать юлыннан. Казан, ТКН, 2001
* Гасырлар мирасы. Казан, ТКН, 2004
* Мәңге тоныкланмас көзгебез. Казан: Татар. кит. нәшр. 2006.
* Без белмэгэн Туфан. 2011
* Без элек тә без идек… Казан, Татарстан китап нәшрияты. 2014. ISBN: 978-5-298-02769-4
* Йосыф Акчура. Казан, Татарстан китап нәшрияты. 2015. ISBN 978-5-298-03036-6

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер өлкәсендә туганнар
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Ташкент педагогия институтын тәмамлаучылар
Романов сарыгы

**Романов сарыгы** () — мөгезле вак терлекнең тупас йон (тун) бирә торган токымы. Токым XVIII гасырда Ярославль губернасының Романов-Борисоглебск өязендә җирле сарыкларны сайланыш белән барлыкка китерелгән.

Беренче мәртәбе 1802 елда искә алына. Төньяк кыска койрыклы сарыкның төре дип исәпләнә. Әмма Романов-Борисоглебск өязендә 1565–1761 елларында Нугай Урдасыннан чыгучылар романов татарлары яшәгәннәр.

Башы зур түгел, чандыр, озынча, кәкре танаулы. Гәүдәсе йомры, мичкәсыман; җилкә, сырт һәм койрык төбе бер туры сызыкта булалар. Койрыгы кыска (8–10 см). Аяклары нык, туры, киң аерылып куелган. Кучкарлар һәм сарыклар мөгезле һәм мөгезсез булалар. Кучкарларның авырлыгы 65–75 (100 гә кадәр) кг, сарыкларның — 48–55 (80 гә кадәр) кг. Терлек үрчемне күп бирә (үрчемлелеге 230–250 %).

Йон капламы кыл һәм мамыктан гыйбарәт (1:4–1:10). Кылның нечкәлеге 65–85 мкм, мамыкның — 20–22 мкм. Яңа туган бәрәннәр кара төстә булалар, үскәч йон бурлы була (кыл кара төстә, мамык исә ак төстә). Танауда һәм колакларда ак гадәттә таплар булалар. Йонның сыйфаты бик югары. Йон елга 3 тапкыр кыркалар, кучкардан кыркылган йон микъдары 2,5–3,5 кг, сарыктан — 1,4–1,7 кг. Иң яхшы (җиңел, матур, җылы һәм шактый нык) сарык тиреләре яшь 5–6 айлы бәрәннәрдән булалар. Романов сарык тиреләре дөньядә иң яхшы дип исәпләнәләр һәм төрле тун эшләнмәләрен ясау өчен кулланалар.

1985 елның 1 гыйнварда хуҗалыкларда 456 мең баш бар иде. Россия Аурупа өлешенең төньяк һәм төньяк-көнчыгыш өлкәләрендә һәм Беларусиядә үрчетәләр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сарык токымнары
Сөләйман Вәлиев-Сульва

**Сөләйман Вәлиев-Сульва**, Сөләйман Ярулла улы Вәлиев (,  — , ) — актер һәм режиссер. Сәхнә эшчәнлеген Ырынбур шәһәрендә башлый. 1922-1923 елларда Ташкәнттә: театр технкумы мөдире, татар театр труппасы режиссеры; 1923-1924 елларда Ырынбур татар эшче-керәстиян театры режиссёры. 1924 елда ТАССР мәгариф халык комиссариатының сәнгать бүлеге мөдире. 1925-1926 елларда Акмәсҗит шәһәрендәге кырымтатар театрының баш режиссеры. 1926 елдан Татарстанда: 1928-1931, 1938-1941 елларда ТДАТ актёры һәм режиссёры; 1933-1935 елларда Мәскәүдәге Татар опера студиясе директоры, 1935-1938 елларда Казандагы татар эчше театры актёры һәм режиссёры. 1949-1955 елларда Татарстан республика күчмә театрының баш режиссёры. Сәхнәгә куйган төп спиктәкелләре: «Зәңгәр шәл» (1929, К.Тинчурин), «Отелло» (1933, В.Шекспир), «Сулган чәчәкләр» (1953, Җ.Җәббарлы).
## Искәрмәләр


Төркем:Тинчурин театры режиссерлары
Зиннәт Вәли

**Зиннәт Вәли** (,  — , ) — язучы. 1959-1970 елларда Татарстан китап нәшрияты мөхәррире, 1970-1976 елларда Татарстан китап сәүдәсе таварбелгече. Балалар өчен «Югалган алма» (1954), «Балан бәлеше» (1963) исемле хикәя жыентыклары, кешенең психологик кичерешләрен сурәтләгән «Юлларда» (1960), «Күктәге йолдызлар» (1965), «Исәнме, кызым!» (1967) дигән хикәя һәм повесть китаплары авторы.
## Искәрмәләр
Альберт Нурминский

**Альберт Нурминский**, Альберт Азат улы Шәрәфетдинов (Альберт Азатович Шарафутдинов, 1 март 1994 (25 яшь), Норма авылы, Балтач районы) — Русиядә Альберт Нурминский буларак танылу алган җырчы. Әтисе милләте буенча татар, ә әнисе рус. Татар һәм рус телләрендә җырлар башкаручы. «Татар җыры» фестивале лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле
Альберт Шарафутдинов 1994 елның 1 мартында Балтач районы Норма авылында туа. Әтисе-татар, әнисе-рус. Олы абыйсының исеме Тимур. Әтисенең машина сервисы була, ә әнисе район хастаханәсендә лор булып эшләде.

Күрше Балтач бистәсендә рус телле гимназияне тәмамлый. Мәктәпне тәмамлагач, Казан автотранспорт техникумына укырга керә. Уку вакытында бер ел РФ Хәрби-һава көчләренең авиация өлешендә хезмәт итә. Техникумны тәмамлагач, төзелеш институтына укырга керергә омтыла, әмма ике омтылыштан да уңыш казанмаган.

Балачактан 50 Cent, Эйкон һәм Эминем җырларын тыңлый. Унөч яшендә беренче җырын яза.

2017 елда «Мент на мине газует» җыры чыкканнан соң киң танылу ала. Җыр башта башкаручы "Вконтакте" челтәренә кертә. Соңрак, билгесез кеше үзенең авторлыгы астында башка цифрлы мәйданчыкларга кертеп, ул YouTube та 8 миллион карау җыя. Нәтиҗәдә, Нурминский җырга авторлык хокукларын кире кайтарып, Black Star студиясендә җырның яңа версиясен яза.

2019 елның 18 сентябрендә "Пацаны с улиц выбиваются в люди" дигән дебют студия альбомы чыга. Альбомны яклап, Россия буенча гастрольләр турына китә.
## Бизнес
Туган бистәсендә автосервис бар, Альберт әтисе юл-транспорт һәлакәтендә үлгәннән соң 2005 елда варис була.

## Дискография

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2025 ― «Татар җыры» фестивале лауреаты («Алтын Барс» премиясе)

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Гомәр Саттаров

**Гомәр Саттаров**  — күренекле тел галиме, Казан ономастика мәктәбенә нигез салучы, шагыйрь, публицист филология фәннәре докторы, Россия Гуманитар фәннәр академиясе академигы, күпсанлы гыйльми китаплар авторы.

## Тәрҗемәи хәле, эшчәнлеге
Гомәр Фәйзрахман улы Саттаров 1932 елның 2нче июлендә Яшел Үзән районы Мулла Иле авылында туа.

1950-1955 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә белем ала. Укуны тәмамлагач, Тубыл дәүләт педагогия институтында өлкән укытучы булып эшли.

1959-1962 елларда профессор М.З. Зәкиев җитәкчелегендә аспирантура үтә. 1962 елдан бүгенге көнгә кадәр Казан дәүләт университетының татар теле кафедрасында эшли.

1963 елда «Җирле диалект шартларында 5-8 класс укучыларының тел культурасын үстерү» дигән темага кандидатлык һәм 1975 елда «Татарстан АССРның антропонимнары» дигән темага докторлык диссертацияләре яклый.

1967 елдан доцент; 1981 елдан профессор;

1994-1999 елларда татар теле кафедрасы мөдире.

2020 елның 26 августында хастаханәдә вафат булган. Туган авылы Мулла Иле авылында дәфен ителгән.

Гомәр Фәез улы Саттаров берничә Мактау грамотасы, медальләр белән бүләкләнгән. Кол Гали исемендәге Халыкара премиясе лауреаты.

## Хезмәтләре

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
 
* http://adiplar.belem.ru/sattar1.htm 
* http://maydan.tatar/galim-gomer-sattarov-telne-saklauda-keshe-isemnere-zur-ehemiyatke-iya-dip-sanyj/
* http://old.kpfu.ru/tatnews.php?id=74&page=14
* https://intertat.tatar/madaniyat/tatar-isemn-re-belgeche-galim-gom-r-sattarov-min-tergech-usal-keshe/
* http://fajdali.narod.ru/sattar.htm
* http://sahne.ru/kheberler/4939 
* http://shahrikazan.ru/index.php/news/m%D3%99garif/hezmtlren-tulyirak-belsennr 
* http://op.imja.name/biografii/sattarov.html 
* https://www.twirpx.com/file/529751/
* http://1997-2011.tatarstan.ru/index.html%40s&node_id=1729&full=2032.html 
* https://infourok.ru/material.html?mid=60669 
* https://infourok.ru/proektnaya-rabota-po-tatarskomu-yaziku-tatar-isemnre-ni-syli-1126983.html

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Казан университеты профессорлары
Төркем:Татар теле галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Ноутбук

**Ноутбук** (ингл. &nbsp;notebook — блокнот, портативный ПК) — күчмә персональ компьютер, аерым корпусында, аның берләштерелгән типик компонентлар ШС кертеп, дисплей, клавиатураны һәм урнаштыру күрсәтмәләр (гадәттә, сенсорн панель яки тачпад), шулай ук аккумулятор батареясы. Ноутбуклар аерылып зур булмаган размерамлар һәм авырлыгындагы, вакыт автономияле эш ноутбук варьировать итә чикләрендә 2 15 сәгатькә кадәр.

Төркем:Ноутбуклар
Төркем:Санак
Фердинанд Вербист

**Фердинанд Вербист** (, ,  — , ) — галим, астроном, католик миссионеры. Император Каңси дәверендә Яурупа астрономиясенең Кытай астрономиясеннән өстенлеген исбат иткәчтен Пекин астрономия күзәтүханәсе директоры итеп билгеләнә (1670). Аның җитәкчелегендә күзәтүханә яңа эш кораллары белән җиһазландырыла. Кытай һәм латин телләрендә астрономия, католик дине нигезләренә караган хезмәтләр авторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Астрономнар
Симментал сыеры

**Симментал сыеры** (, ) — мөгезле эре терлекнең сөт һәм ит бирә торган токымы. Токым V гасырда Швейцариядә җирле һәм Скандинавиядән китерелгән терлеген яхшырту белән барлыкка килде.

Озак вакыт җирле терлекне Швейцариядәге симментал үгезләре белән үзләштереп кушылдыру аркасында төрле илләрдә симментал терлегенә якын токымнар барлыкка килгәннәр: Алмания һәм Австриядә — флекфи, Франциядә — монбельярд, Венгриядә — венгер ала һ.б. Россиягә симментал токымы XIX гасырның 2 яртысыннан башлап китергәннәр. Үгезләрне җирле терлек (соры украин, полесье, калмык, казакъ һ.б.) белән кушылдырганнар. Советлар Берлегенә симментал терлеген Швейцариядән тыш Алманиядән, Венгриядән һәм Австриядән  керткәннәр. Россиядә җирле терлекне симментал үгезләре үзләштереп кушылдыру аркасында симментал сыерның берничә төбәк төрләре барлыкка килгән (сычёвка, дала, украин, идел буе, урал, себер һәм ерак көнчыгыш).

Төсе сары, сары ала, кайвакыт кызыл ала; башы һәм койрыкның очы ак, борыны алсу, мөгезләре һәм төякләре аксыл балавыз төсендә. Үгезләрнең авырлыгы 800–1100 кг, сыерларның — 550–600 кг. Бозауларның авырлыгы, симертү өчен ашаткач, 12 айда 400–420 кг, 18 айда — 500–600 кг. Сугым чыгышы 58–62 %. Уртача еллык савымы 3500–4500 кг, сөтнең майлылыгы 3,8–3,9 %.

1985 елның 1 гыйнварда хуҗалыкларда 15 307 мең баш бар иде. Россия, Украина, Беларусия һәм Казакъстанда үрчетәләр. Токымны сыерларның яңа токымнарны (бестужев, кызыл тамбов, сычёвка) барлыкка китергәндә кулланылганнар.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Швиц сыеры

**Швиц сыеры** ( — «көрән мал», ) — мөгезле эре терлекнең сөт бирә торган токымы. Токым Швейцариянең таулы төбәкләрендә (Швиц () кантонында) Шәрекътән борын заманда алып китерелгән кыска мөгезле терлектән чыккан хайваннарны сайланыш белән барлыкка килде.

Төсе коба — сыек соры, куе көрән булырга мөмкин, сыртта җилкәдән койрык төбенәчә аксылрак; кара кучкыл борын тирәсендә аксыл төк капламы.

Токымда “сөткә-иткә”, “сөткә” һәм “иткә-сөткә” төрләрен аерыралар. АКШта уртача еллык савымы 5000 кг һәм сөтнең майлылыгы 4,5 % белән “сөткә” төрне барлыкка китергәннәр. Советлар Берлегендә мал күбесенчә “сөткә-иткә” төрдәге.

Үгезләрнең авырлыгы 800–950 (кайвакыт 1200 гә кадәр) кг, сыерларның — 550–600 (кайвакыт 800 гә кадәр) кг. Печелгән бозауларның авырлыгы, симертү өчен ашаткач, 1½ елда 500 кг. Сугым чыгышы 60 %. Уртача еллык савымы 3500–4000 кг, сөтнең майлылыгы 3,7–3,8 %.

1985 елның 1 гыйнварда Советлар Берлеге хуҗалыкларында 2460 мең баш бар иде. Русиянең үзәк өлкәләрендә һәм Төньяк Кавказда үрчетәләр. Җирле терлекне швиц токымы белән кушылдыру аркасында коба мал саны күбәйгән. Аның нигезендә сыерларның яңа токымнарны (кострома, алатау, лебедин, кавказ коба һәм карпат коба) барлыкка килделәр.

## Чыганаклар
* Сельскохозяйственный энциклопедический словарь (). — М.: Советская энциклопедия, 1989. — 718 с.

Төркем:Сыер токымнары
Бәкер

**Бәкер**:
## [[Топоним]]
* Бәкер — Бөгелмә районы авылы.
* Бәкер — Лениногорск районы авылы.
## Моны да карагыз
* «Бәкер» — санаторий.
## Шулай ук карагыз
* Бәкер — ир-ат исеме.

Төркем:Топонимнар
Каенлык (Биектау районы)

**Каенлык** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
 
## Тарих
1930-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 70%, руслар — 28%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 321 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 80,06%,
урыслар — 19,63%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,31%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Проект:Вики-яз — 2019/Бәяләү җәдвәле

**Мәкаләнең бәхәс битендә урнаштырыла**

Бу «Вики-яз — 2019» проекты чикләрендә бу мәкаләне бәяләү җәдвәле.

**Балл=Х/10=...**
Казый: 

Төркем:Проект:Вики-яз — 2019
Проект:Вики-яз — 2019/Бәяләү

## Мәкаләләр

## Катнашучы баллары

Төркем:Проект:Вики-яз — 2019
Һайер корпорациясе урамы (Яр Чаллы)

**Һайер корпорациясе урамы**, Haier корпорациясе урамы () — Татарстанның Яр Чаллы шәһәре Автозавод районында урнашкан урам.
Почта индексы 423800.
Кординатлары 55.717305°, 52.48799°.

## Тарих
2019 елның 23 маенда узган Яр Чаллы шәһәр шурасының XXXI утырышында Сәнәгать  Мотор  шәһәр читенә кадәрге өлешен  корпорациясе хөрмәтенә **Haier корпорациясе урамы** итеп атарга карар кабул ителә (*ике  каршы, бер битараф тавыш белән*). Әлеге тәкъдим белән Haier корпорациясе администрациясе үзе чыккан булган. Кытайның Haier корпорациясе 2016 елда Яр Чаллыда (*[[Татарстан]]*) суыткычлар җитештерүче завод ача. 
* 2018 елда Haier корпорациясе Яр Чаллыда 125 га мәйданны биләячәк сәнәгать паркы төзергә планлаштыруын игълан итә. Проектка керткән инвестиция күләме – 1 млрд доллар. Әлеге сәнәгать паркында 5 мең яңа эш урыны булдыру күздә тотыла
* 2019 елның сентябрендә кер юу машиналары җитештерүче завод ачу күздә тотыла.
* 2024 елга кадәр Яр Чаллыда  җирлегендә «Акыллы» () завод һәм көнкүреш техникасы һәм электроника җитештерүче 3 завод ачу планлаштырыла. Проектка керәчәк инвестиция күләме — 30 млрд сум.

## Кызыклы факт
Haier корпорациясе исеме белән аталган урамнар дөньяда өчәү булган — Төньяк Каролина штатында (*[[АКШ]]*), оешманың ватаны булган Циндао шәһәрендә (*[[Кытай]]*), Һиндстанда. Чаллыдагы урам — дүртенчесе.

## Сылтамалар
* *Наталия Гарипова*.  В честь корпорации Хайер назвали улицу в Набережных Челнах. chelny-izvest.ru, 23.05.2019 
*  Почтовый индекс Улица Промышленная г. Набережные Челны 
*  Haier корпорациясе урамы Яр Чаллы картасында

## Искәрмәләр


Төркем:2019 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Яр Чаллы урамнары
Рәшит Нәҗметдинев иҗатыннан

**Рәшит Нәҗметдинев — Михаил Таль** партиясе, ССРБнең 1961 елгы беренчелегендә, Бакы шәһәрендә уйналган.

**1.e4 c5 2.♘f3 d6 3.d4 c:d4 4.♘:d4 ♞f6 5.♘c3 e6 6.♗e2 a6 7.O-O ♛c7 8.f4 ♞bd7 9.g4**. Аклар “Сицилиан саклануы” башлангычының иң кискен вариантларыннан берсен сайлый. Көндәшләр төрле флангларда һөҗүм итәләр. (***I диаграмма***)
**9. ... b5 10.a3 ♝b7 11.♗f3 ♞c5 12.♕e2 e5?!** Биредә ***12. ... ♝e7*** йөреше саллырак һәм ышанычлырак дип санала. Шаһны рокировка ясап урнаштырмаган килеш үзәкне ача башлап, каралар үз өстенә зур йөкләмә алалар.
**13.♘f5 g6 14.f:e5 d:e5 15.♘h6 ♞e6 16.♗g2 ♝g7 17.♖:f6 ♝:f6 18.♘d5 ♛d8 19.♕f2 ♞f4 20.♗:f4 e:f4 21.e5 ♗:e5 22.♖e1 f6 23.♘:f6+ ♛:f6 24.♕d4 ♚f8 25.♖:e5 ♛d8 26.♖f5+ g:f5 27.♕:h8+ ♚e7 28.♕g7+ ♚e6 29.g:f5+**. (***II диаграмманы кара***) Каралар бирелде: ***29. ... ♚d6 30. ♘f7+ ♚c5 31.♘:d8*** йөрешләреннән соң, аклар караларның шаһын әсирлеккә төшерә: 29. ***...♜:d8 30.♕c7+ ♝c6 31.♕:c6+ ♚d4 32.♕c3 X***.
Бөек Ватан сугышы һәм Туган якны өйрәнү музее (Сарман)

**Сарманның Бөек Ватан сугышы һәм Туган якны өйрәнү музее** () — Татарстанның Сарман районы үзәге Сарман авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). 2006—2009 елларда — Татарстан Республикасы Милли музееның филиалы. Төбәктә яшәүче татарларның, шул исәптән керәшеннәрнең,  русларның көнкүреше, мәдәнияте һәм гореф-гадәтләре белән таныштыра.

## Тарих
Музейга 2006 елда Татарстан Республикасы Милли музееның филиалы - Сарманның туган якны өйрәнү музее буларак нигез салына. 2009 елда исеме «Бөек Ватан сугышы һәм Туган якны өйрәнү музее»на үзгәртелә, юридик зат булып теркәлә, үз уставы буенча эшли башлый. 2010 елның 9 маенда, Бөек Җиңүнең 60 еллыгын һәм Сарман районы оешуның 80 еллыгын бәйрәм иткәндә яңартылган бинаның яртысында (*элекке район пионерлар йорты*) рәсми рәвештә ачыла.

## Тасвирлама
Музей фондында 2 223 саклау берәмлеге. 315 саклау берәмлегеннән торган бай этнографик коллекция. Экспозиция мәйданы — 95 кв. м. Күргәзмәләр төбәкнең тарихы, район үсеше, Сарман җиренең үзенчәлекләре, табигый байлыклары белән таныштыра. Сарман янындагы «Бакыр базы» туристлар комплексын карау да музей вазифасына керә. Сугыш ветераннарына һәм тыл батырларына, Сарманның күренекле кешеләренә багышланган күргәзмәләр, район конкурслары, мастер-класслар үткәрелә. Сарман символикасы төшерелгән сувенирлар сатып алу мөмкинлеге булдырылган.

Музей үзенең эшчәнлеген ике юнәлештә алып бара: Бөек Ватан сугышы һәм Туган якны өйрәнү. Экспозицияләр дүрт залда: Сугышчан Дан залы, Хезмәт Даны залы, Туган якны өйрәнү залы, Мәгълүмати-күргәзмә залларында урнашкан. ТР милли музее, «Казан Кремле» тарихи-музей тыюлыгыннан күчмә күргәзмәләр килеп тора. Күпчелек күргәзмәләр үз фонды экспонатларыннан оештырыла.

Экспозициядә күпсанлы фотолардан торган стенд, алман солдатының җир астында ятып күгәргән тишек каскасы, штык-пычак, котелок, гильзалар, автомат, пулемет, сугыш чорына караган хәрби киемнәр, фронт хатлары, фронтовиклар хакындагы истәлекләр һ. б. күрсәтелә.
 
Советлар Берлеге Каһарманы Александр Казаковка аерым стенд багышланган.

## Экскурсияләр

* Туган як тарихы (*музей буенча гомуми экскурсия*).
* Сарман – туган ягым (*[[Сарман]] авылы буенча җәяүле экскурсия, шулай ук Сарман авылы тирәсендәге, ял итү зоналары булган «Кара-каршы», «Бүзат» чишмәләрендә һәм [[Бакыр Тау|Бакыр базы]] мәгарәсе-бакыр мәгъдәнлегендә булу каралган*)

## Әдәбият
# *[[Илсөяр Иксанова|Илсөяр Гарипова]], Гөлсинә Хәмидуллина*.  Биредә тарих җанлана, хәтер уяна. «Түгәрәк уен», 2017 ел, № 4. 26-27нче бит.

## Сылтамалар
*  Музейның рәсми төркеме. Вконтакте
*  Музей турында . Сарман районы порталы
* Музей сайты (''искесе, яңартылмый'')

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Сарман районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Бөек Ватан сугышы музейлары