open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Морза

**Морза** (шулай ук **мирза**,  *мирза*,  *‘әмир-задә* — бәк улы) — Алтын Урдада һәм татар ханлыкларында кулланышта булган титул. Морзалар татар дворянлыгының күпчелеген тәшкил иткәннәр.

Дәрәҗә буенча бу титул бәктән түбәнрәк. Бәк ыругында бер үк вакытта тик бер бәк булырга мөмкин, калганнары гади морзалар гына.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз
* Чабаталы морзалар
* Кенәз
* Морзалар хәбәрчесе

Төркем:Титуллар
Basqart

**Basqart** (*Paskart*), 13-14. yözlärdä İdel buyı Bolğarına çiktäş Ural-taw aldı töbägeneñ tarixi ataması. 13. yöz tarixi çığanaqlarda Böyek Macarstan (*Magna Hungaria*) bularaq ta telgä alına. Uğırlar () telendä söyläşüçe Basqart ile ıruğ-qäbiläläreneñ küpçelege soñraq möselman dinen qabul itkän, Tatar yäki Başqortlarğa quşılğan.

* Başqortostan

Төркем:Татарстан тарихы
Borhan Şähidi

**Borhan Şähidi** (1894-1989) - säyäsät häm däwlät eşleklese, tanılğan tatar säyäsätçese. Qazan gubernasınıñ Täteş öyäze Kişer Aqsuı awılında (bügenge Tatarstan) tuğan. Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ kürenekle säyäsät eşleklese.

## Tärcemäi xäle

Täteş öyäzendä tuğan. 1911 -1922 yıllarda Qıtaydağı Öremçe (Ürümqi) şähärendä Tatar säwdägärläre Ğäbdelcabbarovlarnıñ "Tän-Şän säwdä şirkäte" xezmätkäre.

1925-1929 yılda Şeñcan wiläyäte aftamabil yulları tözü assosiatsiäse citäkçese.

1929-1937 yılda  Şeñcan wiläyätene wälie (gubernatorı) qaramağında kiñäşçe-tärcemäçe.

1937 yılda Qazaqstannıñ Zaysan şähärendä Qıtay xökümäte konsulı.

1938-1944 yıllarda Qıtayda törmädä utıra.

1944-1947 yıllarda Öremçe wiläyäte wälie.

1947-1948 yıllarda  Nankindä Gomindançılar xökümäte äğzası.

1949-1955 yıllarda Şeñcannıñ waqıtlı xökümäte räise.

1955-1966 yıllarda  Bötenqıtay Möselmannarı Cämğiäte räise häm Qıtay Xalıq Cömhüriäteneñ Säyäsi-konsultativ Şurasında räis urınbasarı.

Qıtaydağı "Mädäni İnqıylab" çorında qabat törmädä utıra (1966-1976 yıllarda).

"Uyğırça-Qıtayça-Urısça löğät" häm "Şöncanda ütkän ille yıl" (1984) xezmätläre avtorı.

## Xäter
2005 yılda Qazannıñ Waxitov rayonındağı uramğa Borhan Şahidi uramı iseme birelgän.

## Ädäbiät
*http://tatmsk.tatarstan.ru/kto-vi-burhan-shahidi.htm  Кто вы, Бурхан Шахиди?
*  Улица Шахиди Бурхана 
*  Халиуллин Ю. Бурхан Шахиди 
* Дилетант.ru: Талейран из Туркестана
* Как понаехать в Китай: рецепт от Бао Эрханя

Төркем:Сәясәтчеләр
Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Biarmia

300px|мини|уңда|Ottarnıñ Biarmiäğa gizüe

**Biarmiä**, Könçığış Awrupanıñ Tönyaq-Könçığışındağı tarixi ölkä. 9-13. yöz Urıs çığanıqları häm Skandinaviä xalıqları riwäyätläre buyınça mäğlüm. 

Qayber belgeçlär Biarmiäne yäisä Biarmlandnı Aq Diñgez buyı ataması dip sanıy. Biarmiäne Aq Diñgez Dvina cire, "Böyek Perm" ölkäse häm İdel buyı Bolğarı belän tiñläwçelär dä bar. Biarmiädä Könçığış Fin qäbiläläre yäşägän, alarnıñ Vikinglär belän bäreleşe mäğlüm. Cirle xalıqnıñ Vikinglar, Bolğarlar häm Slavyannar belän säwdä itü üzäge urnaşqan dip uylanıla.

Төркем:Аурупа тарихы
Böyek Macarstan

**Böyek Macarstan** (*Magna Hungaria*), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswirlanğan borınğı watanı. Qayber tarixi çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswirlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skiflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş () citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä. 13-14. yözlärdä Awrupı säyäxätçeläre (Julian, Rubrouck, Carpini h.b.) Böyek Maçarstannı Ural aldı töbegendä dip bilgelilär. 19-20. yözlär Macar ğälimnäre (Vamberi, Cegledi, Gomboc, Nemet h.b.)  anı Tönyaq Qawqaz yäki Urta Aziağa bulğan dip, xäzerge zaman Urıs, Macar, Tatar ğälimnäre isä Könyaq Ural belän Çulman tamağı aralıqlarında urnaşqan dip farazlıylar. Könyaq Ural belän Çulman buylarında 7-14. yözlärgä qarağan, Böyek Macarstanğa yaqınlığı bulğan arxeologik kulturalar (Kuşnarenko, Postpetrogrom, Çiälek h.b.) saqlanğan, monda elek Macarlar qärdäş uğır telle Macar qäbiläläre yäşägän.
*Basqart

Төркем:Татарстан тарихы
Taşbasma

**Taşbasma** (*litografiä*)

# Yassı taş öslegenä buyaw belän töşerelgän yazudan basma alu, mondı yazunı bastıru ısulı Tatar xalqında "taşbasma" bularaq mäğlüm.
# Şul ısul belän basma ala torğa urın basmaxanä dip atala. Qazanda taşbasmanı berençe tapqır 1843. yılda Ş. Yäxin (q. Yäxin Ş. taşbasmaxanäse) qullana başlí. 1870. yıllardan şähärneñ küpçelek basmaxanäläre taşbasma qalıpları qullana. Şul waqıttan alar taşbasmanı (tipo-litografiä, lito-tipografiä) dip atala başlí.
Yuğarı Oslan

**Yuğarı Oslan** awılı, Yuğarı Oslan rayonı üzäge (1931 yıldan). Tatarstannıñ Könbatışında, Qazan timer yul stantsiäsennän 11 *km* Könbatıştaraq, İdelneñ uñyağında urnaşqan. 1575 yıldan mäğlüm. 1989 yılda 3788 keşe (urıslar – 72%, tatarlar – 21%), 2000 yılda 4251 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele – igençelek, terlekçelek; tözeleş şirkätläre, ikmäk kombinatı. Urta mäktäp. Gímnazía, 2 mädäniät yortı. Rayon üzäk xastaxanäse. *Nikolski* çirkäwe – 19. yözneñ berençe yartısı arxitektura istälege. Mäçet.
İske tatar ädäbi tele

**İske tatar ädäbi tele** (İske imlä:  ** ايسكى تاتار تلى **), qayber etnik qärdäş xalıqlarnıñ – tatar, başqort, öleşçä qazaq häm nuğaylarnıñ ğomumi yazma ädäbi tele. Bügenge tatar tele häm qırımtatar tele Altın Urda çorında formalaşqan İske tatar tele nigezendä kilep çıqqannar.

## Tarix
İske tatar ädäbi tele İdel buyı Bolğar däwlätendä häm Altın Urdada qullanılğan borınğı Törki ädäbi telneñ cirle variantı nigezendä barlıqqa kilä.

XI-XIV ğasırlarındağı ädäbi tel İske tatar ädäbi tele formalaşunıñ başlanğıç çorı itep qarala. Ul matur ädäbiatta (Qol Ğäli, XIII ğasır) xalıq awaz icatı äsärlärendä, dini ädäbiatta, qäber taşları yazmalarında kiñ çağılış taba.

İske tatar ädäbi tele Qazan häm Ästerxan xanlığı çorında formalaşıp betä häm 15. yözdän 19. yözneñ urtası qädär Tatar xalqınıñ törle ictimaği ölkälärendä qullanıla. Bu teldä Möxämmädyar poemmaları, (16. yöz), Mäwla Qolıy xikmätläre (17. yöz), Qadıyrğäli bäkneñ tarixi äsärläre (17. yöz başı), "Däftäre Çıñğıznamä" (17. yöz) häm başqa äsärlär yazıla. Ul çordan qalğan matur ädäbiat äsärlärendä, fänni ädäbiatta, ictimaği-publitsistik yazmalarda, räsmi eş qäğäzlärendä häm başqa janrdağı yazmalarda bolğar-qıpçaq söyläşenä häm uyğır-uğız tellärenä xas üzençäleklär saqlana. Bu – törki yazma traditsialarınıñ däwam itüe häm İdel buyında, ş.i. İdel buyı Bolğar däwlätwendä törle etnik qärdäş xalıqlarnıñ aralşuı häm quşılıp kitüe belän dä añlatıla.

İske tatar ädäbi tele Latıyf Cäläy, Mirfatıyx Zäkiev, Waxit Xaqov, Fazıl Fasiev, Fähimä Xisamova häm başqa ğälimnär tarafınnan öyränelä.

## İskärmälär


## Qara şulai uq
* Çağatay tele

Төркем:Татар теле
Төркем:Төрки телләр
İlham

**İlham (Ğäli) xan** *([[1450]] yıllar tiräse – [[1490]] yıllar tiräse)*, 1479-1487 yıllarda  *[[Qazan xannarı isemlege|xan]]ı*. İbrahim xannıñ ulı. 1482 yılda Böyek Mäskäw kenäzlege belän solıx kileşüen tözi. 1485 yılda Möxämmät-Ämin xan tarafdarları anı täxettän qualar. Soğraq Nuğay morzaları ğäskäre yärdämendä qabat Qazan täxetenä utıra. 1487 yılda, Mäskäwneñ böyek kenäze İvan III Qazannı yawlap alğannan soñ, İlham xan Vologda şähärenä sörgengä ozatıla. Täxetkä qabat Möxämmät-Ämin xan utırtıla.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Казан ханнары
Кадыйргали бәк

**Кадыйргали бәк** (, 16 йөз урталары – 17 йөз башы), Себер һәм Касыйм ханлыкларында дәүләт эшлеклесе, тарихчы. 
## Тормыш юлы
Кайбер раслаулар буенча, 1570-1580 елларда Себер ханлыгында карачы бәк вазифасын үти, Күчем ханның гаскәре белән җитәкчелек итә. Ярмак илбасарларына каршы көрәштә катнаша. 1587 елда урысларга әсир төшә, 1600 елдан Касыйм ханлыгына билгеләнгән Уразмөхәммәт сараенда карачы бәк. Уразмөхәммәдне Касыймга хан итү тантанасында аны алтын тәхеткә күтәреп утыртучы атаклы дүрт бәкнең уңнан беренчесе була. 
## Иҗаты
Аның бердәнбер билгеле әсәре: "Елъязмалар җыентыгы" («Җәмигы әт-Тәварих»). Ул кулъязманы рус шәркыятьчесе Н. И. Березин фәнни әйләнешкә кертә. Икенче кулъязманы татар галиме Гали Рәхим таба, ул Казан университетының фәнни китапханәсендә саклана. 
Китап өч өлештән тора: беренче өлеш Борис Годунов патшалык иткән заманга багышлана. Икенче өлеш — Рәшид әт-Дин "Җәмигы әт-Тәварих"ының компиляциясе. Өченче өлешкә Касыйм ханнарының тулы исемлеге кергән. Соңгы өлешенең төп максаты — Уразмөхәммәтнең Касыйм тәхетенә лаек булуын исбатлау.

## Әдәбият
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 — 703 с., илл
* Усманов М. А. Татарские исторические источники XVII-XVIII вв. – Казань, 1972.
* Кадыйргали бәк Җалаерлы. «Җәмигъ әт-тәварих» (халыклар тарихы җыентыгы). Казан: Иман нәшрияты, 2010.
## Сылтама


Төркем:Татар тарихчылары
Qarçıbäk

**Qarçıbäk** (çın iseme mäğlüm tügel) (?-1587), Seber Xanlığında qaraçıbäk, Küçüm xannıñ kiñäşçese häm yawbaşı. Qaşlıq şähäre yänäşäsendä, İrteş suı buyındağı Qaraçın qalada olıs idaräçese bulğan. 1582-1585. yıllarda Yermak basqınnarına qarşı köräşne oyıştıruçı bularaq tanıla. 1586. yılda Küäüm xan Qaşlıq täxetennän quıla, töxetkä Säyed xan utırtıla. Urıs basqınnarı D. Çulkov häm M. Meşçeryak otrádları belän bäräleştä Qaraçıbäk hälâq bulğan dip uylanıla. Qayber taríxçılar anı şul däwer şäxese Qadírğäli bäk belän tiñlilär.
Texel utırawında Görcälär fetnäse

**Texel utırawında Görcälär fetnäse** (1945. 4 aprel - 1945. 20 may) ( /tessel .../)- ul Holland Texel utırawında Sovet görci soldatları baş kütärü ide. Fetnä İkençe bötendönya suğışı waqıtında utrirawnı basıp alğan Almannarğa qarşı bula. Bu waqíğa qayçayta "Awrupıda soñğı suğış qırı" dip atílar.

Utıraw Alman Atlantik okeanı buyındağı saqlanu sızığı *[[Atlantik Walı]]nda* bik möhim bula. Utırawda bik küp köçle nığıtmalar urnaştırğan. Görcälär Görcästan SSR'dan Könçığış Frontında äsir bulğan soldatlar bulalar. Almannar alarnı konzlagerlärdä cíalar häm üz doşmannarğa qarşı suğışa möcbür itälär.. Soñraq batalyonda Almannarğa qarşı yäşeren oyışma eşli balí. Görcälärne Texel'gä Almannarğa buşırğa cibärälär.

1945. yılnıñ 4-5. Äpril tönendä alarğa Beläşmädäşlärneñ ozaqlamí töşerü toyılıp, Almannarğa qarşı fetnä başlílar, utırawında ciñep, 400 Alman ğäskärlären üterälär. Läkin utırawnıñ Köyaqta häm Tönyaqta bulğan flot batarílar basip ala almílar. Şul säbäple Almannarda utırawğa yañadan basıp alu mömkinlek qala. Almannar qorı cirdän bärep kerälär. Qatı köräşneñ berniçä atnadan soñ Almananr utırawnı üz kontrolenä alalar.

Bu suğış Texel'dä "Urıs suğışı" dit atílar. Yaqınça 800 Alman, 500 Görcälär, häm 120 Texel'lelär hälâq bulalar. Küp utarlar yandırıp beterelgän ide. Xätta Almannar Niederlandta häm Dänmarkta 5. Mayda häm Almanıada 8. Mayda qoral taşlílar, suğış däwam itä. Kanada gäskärlär 20. Mayda ğına suğış tuqtatalar.

Hälâq bulğan Görcälär Oudeschild yanında Hogeberg qäberlegendä kümerelgän. Görcälärdä bäxetle axır bulmí. Alarnı Sovet Berlegenä qaytırğa mäcbür itelälär. Stalin äsirgä birelgän ğäskärlären ğafu itmi, alar xíanätçelär bulıp sanalar. Sovet Berlegenä cibärelgän äsirlelärdan küp keşene cäzalap üterälär, başqalar Sovet lagerlärdä utıralar.

Bu waqíğada hälâq bulğan keşelär ğomum alğanda Den Berg utırawında kümerelgän. Bu suğışqa bağışlanğan kürgäzmä utırawdağı aéroportnıñ Aeronutik muzéyínda bar. 1953. yılda Hollandlılar Almannar qarşı suğışqan batırlarına häykäl quyğan.

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Berençe Bolğar patşalığı

**Berençe Bolğar patşalığı**, Balkan yarımutırawınıñ Tönyağında oyışqan borınğı feodal däwlät (681-1018.) 

Azaq diñgeze buylarındağı Böyek Bolğar däwläte  Asparux citäkçelegendä kilgän Bolğarlar tarafınnan cirle Slaván qäbiläläre yäşägän territoriädä oyıştırıla.

8. yöz başlarında patşalıq bilämäsenä Dunay yılğasınnan alıp İske Planina tawlarınaça häm İskır yılğasınnan alıp Qara diñgez buylarınaça cäyelgän cirlär kergän. Berençe başqalası - Pliska, 893 yıldan - Preslav şähärläre.

Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, mal asraw, hönärçelek. Patşalıq xalqı Bolğar aqsöyäkläre (*boil, bagain*) häm irekle igençelärdän (*slavánnar*) torğan. 

8. yöz urtalarında idaräçe ıruğlar (Dulo, Ukil häm Ugain) arasında täxet öçen barğan nizağ arqasında patşalıq köçsezlänä. Korum xan (803-814.) däwlätne yañadan nığıtuğa ireşä, Könçığışta Awar, Könyaqta Vizantiä ğäskärlären ciñep, Konstantinopolne qamap ala (811-814. yıllar). Warísı Omurtag xan (814-831) anıñ unışlı yawların däwam itä, Pannoniäne häm Makedoniäneñ ber öleşen yawlap aluğa ireşä. Çuqınğanda Boris I isemen alğan xan däwerendä, 865. yılda Xristianlıq däwlät dine dip belderelä. 

Däwlätneñ iñ qüätle çorı Simeon patşa waqıtında (894-927.) turı kilä. Annan soñ feodallarnıñ üzara köräşe, Vizantiäneñ daimi basımı häm kürşe  Macarlarnıñ yawları näticäsendä Berençe Bolğar patşalığı qabat köçsezlänä. 967.-971. yıllarda patşalıqnı yawlap alu öçen Rus kenäze Svätoslav belän Vizantiä imperatorı İoan Tsimisxiy arasında köräş başlana. 1018 yılda patşalıqnı Bízantia üzenä buysındıra.

## İskärmälär

## Ädäbiät

*Andreev, Jordan; Milcho Lalkov (1996). The Bulgarian Khans and Tsars (in Bulgarian). Abagar. ISBN 954-427-216-X.
*Zlatarski, Vasil N. (1918). Medieval History of the Bulgarian State, Vol I: History of the First Bulgarian Empire, Part I: Age of Hunn-Bulgar Domination (679–852) (in Bulgarian). Sofia: Science and Arts Publishers, 2nd Edition (Petar Petrov, Ed.), Zahari Stoyanov Publishers, 4th Edition, 2006. ISBN 954-739-928-4. (История на българската държава през средните векове. Том I., История на Първото българско царство. Част I. Епоха на хуно-българското надмощие (679–852), София 1918)
*Zlatarski, Vasil N. (1927). Medieval History of the Bulgarian State, Vol I: History of the First Bulgarian Empire, Part II: From Slavianization to the Fall of the First Bulgarian Empire (852–1018) (in Bulgarian). Sofia: Bulgarian Academy of Sciences, 2002. (История на българската държава през средните векове. Том I. История на Първото българско царство. Част II. От славянизацията на държавата до падането на Първото царство (852–1018)], София 1927)

Төркем:Дунай буе Болгары
Төркем:681 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:1018 елда юкка чыкканнар
Төркем:Беренче Болгар патшалыгы
Төркем:Аурупа империяләре
Төркем:Балканнар тарихи дәүләтләре
Mullanur Waxitov

**Waxitov Mullanur Mullacan ulı** (1885-1918.), säyäsät eşleklese. Qazanda 1905-1907. yıllardağı ínqílab (revolúsí) waqíğalarında qatnaşawçı. 1917. yılda Möselman Sosialistlar komitäten oyıştırıçı häm anıñ citäkçelärennän berse, *"Qızıl Bayraq" gäzete* möxärrire. 1918. yılda Märkäz (Üzäk) Möselman komissariatı citäkçese, RSFSRnıñ Millätlär Eşe buyınça xalıq komissariatı kollegiäse äğzası., Üzäk Möselman Xärbi kollegiäse räise. Qızıl Armí öçen möselman ğäskäri berämleklärne oyıştıruğa citäkçelek itä. Ber ük waqıtta 1918. yılnıñ Yülennän İdel buyında azıq-töläk tuplawçı ğädättän tış komissar wazífaların da başqara. 1918. yılnıñ Augustında Qazannı Aqlar höcümennän saqlaw könnärendä 2. Tatar-Başqort batalyonı komandire. Aq Çexlar qulına elägä häm atıp üterelä.

Төркем:Татарстан тарихы
Bolaq

**Bolaq**, elek Qaban külennän ağıp çıqqan häm Qazansuğä qoyğan ineş, xäzerge köndä Qazan üzägendä kanal. 
## Tarix
Ozınlığı 1550 *m*, kiñlege 24 *m*. Yırımnıñ yarların tözekländerü Qazan Xanlığı waqıtında başlana.

*[[Taşayaq]]* yärminkäse yanında köymälär öçen tuqtalışlar qorıla. 19. yözdä yırım turaytıla häm çistartıla, yarlarına öylär häm kelätlär tözelä, ağaç küperlär salına.

1907. yılda Lev Kazimiroviç Xrşçonoviç proyektı belän arklı taş küper tözelä. 1940-1950. yıllarda Ü.G. Alparov häm Y.Y. Brudniy proyektı belän Bolaq arqılı 5 timer-beton küper salına, timer räşätkälär quyıla, yarlarına çiräm tüşälä.

Kuybışev susaqlağıçı tözelü häm şähärneñ tübän öleşneñ su basu qurqınıçı tuu säbäple, 1955-1956 yıllarda Bolaqnıñ tübän öleşe kümelä häm Qazansu yılğasınnan saqlağıç damba belän ayırıla; Bolaqnı belän totaştıruçı 546 *m* ozınlıqtağı cir astı suütkärgeçe (*İdel-Bolaq kanalı*) tözelä.

Birge Qaban külennän Bolaqqa häm Bolaqtan Qazansu yılğasına sunı nasos stansiäläre suıtıp, Bolaqta su bieklegen tigezläp tora. Y.V. Grebnov proyektı belän 1986-1993. yıllarda Bolaq yarlarına beton salına.

## Küperlär
* Jarkov (saqlanılmağan)
* Lojkin
* Lebedev
* Romanov
* Degtäröv
* Baturin
* Bolaq

Төркем:Казан елгалары
Төркем:Россия каналлары
Bolğarlar

**Bolğarlar** (*Bulğarlar*), Törki qäbilälär törkemeneñ cıyılma ataması.

Berençe märtäbä Bolğarlar 5-6. yözlär Vizantiä çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär.

6-7. yözlärdä Bolğarlar *utriğur*, *kutriğur* dip Vizantiä çığanaqlarında iskä alına.

6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki qahanlığına buysınğannar.

630. yıllar tiräsendä Qubrat xan citäkçelenedä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla.

Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar, Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniägä (xäzerge Macarstan) häm Tönyaq İtaliägä küçep kitkän.

Vizantiä çığanaqları buyınça Qubrat xanınıñ ulı Qotrag cıtäkçesendä bolğarlarnıñ ber öleşe (kutriğurlar) **600 yılı***?* tiräsendä İdel buyına küçep kıtkännär. 7-8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän **Bolğarlar**, Bäräncärlär, Barsillar , Bilärlär, Sawirlar häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp, Urta İdel buylarına küçengännär.

9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, Bolğarlar İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ Urta İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar, Çuaş, Bisermän, Başqort h.b.) etnokultur tarixına zur yoğıntısı bulğan.

## Borınğı Bolğar tormışınıñ küreneşläre

Image:Bulgaria-Fanagoria-01.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-02.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-03.JPG
Image:Bulgaria-Fanagoria-04.JPG


## Monı da qara
* Bolğar tele
* Bolğar arxeologik mädäniäte

## Päräwezdä
* 
* Ж. Войников. ПРОИЗХОД И ПРЕСЕЛЕНИЯ НА ДРЕВНИТЕ БЪЛГАРИ (в търсене на нов поглед върху стария въпрос). 2012 г. ...(Ново!)

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Болгарлар
Wäisilär xäräkäte

**Wäisilär xäräkäte −** dini häm ictimaği-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı (XIX ğasırnıñ 2. yartısı - XX ğasır başı). Wäisilär xäräkäten nigezläwçe - Bahawetdin Wäisev.

__TOC__
## Tarix
Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. Bahawetdin Wäisev qulğa alınğaç ta (1884), aña iäwçelär sanı kimemägän. 1908 yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, Irınbur häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Aziädä Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşqança, Qor'änçä yäşäw, käferlär armiäsendä xezmät itmäw, salım tülämäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw. 1884 yılda Bahawetdin Wäisev häm başqa qayber citäkçeläre qulğa alınğannan soñ, bu xäräkättä qatnaşuçılar pülisä ezärlekläwennän qaçıp, yäşerten eş itügä küçälär. Şäkertlär häm xalıq arasında fikerdäşlär tuplaw tuqtalmıy. 1897 yılğa bilgelängän xalıq sanın isäpkä alu çarasına qarşı bulğan Wäisilär xäräkäte wäkillärennän 100dän artıq keşene patşa xökümäte qabat qulğa ala häm sörgengä cibärä.

1905-1907 yıllardağı inqilab (revolütsiä) waqıtında Wäisilär xäräkäte köçäyä, Äbu Zärr äl-Ğifari tormış ürnäge tiräsendäge *[[İslam]] sotsializmı* ruxında üzenä ber yañarış kiçerä. 1917 yılğı Oktäber inqıylabınnan soñ wäisilä Sovet xakimiäten yaqlayaçaqların belderälär. Rusiä watandaşlar suğışı barğanda Qızıl Ğäskär safında Wäisilär xäräkäte tarafdarlarınnan polk oyıştırıla. 1920-yıllarda wäisilär Çistay kantonında Yaña Bolğar awılına nigez salalar, şunda tuplanıp yaña şartlarda üzlärençä yäşärgä niätlilär. Ämma 1930-yıllardağı repressilär waqıtında başlap yözrüçeläre qulğa alınğaı, xäräkät tämam tarqala.

## Şulay uq qarağız
* Bolaq artı respublikası

## İskärmälär

## Çığanaqlar
* *Сенюткина О.* Ваисов и ваисовцы
* Алишев С., Мөлеков М., Вәисиләр тарихыннан “Казан утлары” 164-170 б., 1989.
* Вәисиләр һәм вәисичеләр хәрәкәте. Җыентык. Яшел Үзән, 2004.
* Вәлиев Р.К. Болак арты республикасы “Мирас” 7,8 б.,1997ю
* Вәлиев Р.К. “Өзелгән дога”, “Мирас” 8,9,11,12 б., 2002, 2003.
* Вәлиев Р.К. Фаҗига – Казан, 1996.
* Зеленодольский район: проблемы истории и культуры. Научное издание, Казань, 2003.
* Ижбулатов М.Р. “Мулла Илен һиндлылар да белә”, “Яшел Үзән”, № 75, 1996. 
* Сагидуллин М.К. “Истории ваисовского движения”. Казань, Татполиграф, 29 б.,1930.  
* Сәйфетдинов Р.Г. “Мулла иле моңнары”. Казан, 2010
* Проблемы истории и культуры. Научное издание, Казань, 2003.
* Сәйфетдинов Р.Р. “Гаделлек корбаннары”, “Яшел Үзән”, 2002.
* Сәйфетдинов Р.Г. “Яшел Үзәндә - Тукай эзләре”, “Яшел Үзән” газетасы, №7 – 8, 24.01.2006.
* Татар әдәбияты тарихы, II том, Казан, 1985.
* Усманова Д.М. Мусульманское “сектанство” в Российской империи – Казань, 2009.

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Ислам тарихы
İske imlä

**İske imlä**­, ul 1920. yılğa qädär Tatar telendä qullanılğan Ğäräp älifbasınıñ yuraması. İske Tatar ädäbi telendä dä qullanıla.

Tel-aldı suzıqlar (ıy, i (qısqa), e, ö, ü), süz urtasında xäreflär urınına xäräkälär belän bilgelängän häm bu Törki tellär arasında oxşaşraq imlânı tä'min itä ide. Süz başında wä axırındağı böten suzıqlar häm süz urtasındağı tel-artı (a, ı, o, u) suzıqlar xäreflär belän bilgelängän bulğan. Yaña imlâğa qarağanda, bu ozın ğömerle älifba Tatar tele öçen Ğäräp-nigezle älifbalar arasında yaxşıraq nigez täşkil itäder.

Bu älifbanı xäzerge köndә Qıtayda yäşägän häm iske tatar telendä söyläşkan tatarlar qullana.

## Misal
Kiläse tekst İske İmlä, Yaña İmlä, Zamanalif, Yañalif häm Kiril älifbası qullanıp çağıştıru öçen birelä. 

ایسکی املا­ — اول ۱۹۲۰. یلغه قدﺭ ﺗﺎﺗﺎﺭ ﺗلنده قوللانلغان عرب الفباسنڭ یورامه‌سی. ایسکی تاتار ادبی تلنده قوللانله.

تل-آلدی صوزقلر، سوز اورتاسنده حرفلر اورنینه حرکه‌لر برله بیلگوله‌نگان هم بو تورکی تللر آراسنده اوخشاشراق املانی تأمین ایته ایدی. سوز باشنده وه آخرنده‌غی بوتون صوزقلر هم سوز اورتاسنده‌غی تل-آرتی صوزقلر حرفلر برله بیلگوله‌نگان بولغان. ﻳﺎﯕﺎ املاگه قاراغانده، بو اوزون-عمرلو الفبا تاتار تلی اوچون، عرب-نیگزلی الفبالر آراسنده، یاخشیراق نیگز تشکیل ایته‌در.

بو الفبانی حاضرگی کونده قطایده یاشاگان هم ایسکی تاتار تلنده سویله‌شکان تاتارلر قوللانه.

Төркем:Татар әлифбасы
Konstantin Ton

thumb|right|Konstantin Thon
**Thon Konstantin Andreyeviç** yäki **Ton** (Urısça: *Константин Андреевич Тон*) (1794-1881), arxitektor, arxitektur akademige (1830), prafisır (1830).

Urıs eklektik (Urıs-Bízantía stile) yünäleşenä nigez saluçı. Thon proyektları belän Mäskäwdä Zur Kreml Sarayı (1838-1849, icadi törkem belän berlektä), Ğaysa Saqlawçı Çirkäwe (*Храм Христа Спасителя*) (1837-1883, saqlanmağan, 1990. yıllarda yañadan torğızıla) h.b.

Qazanda Gubernator sarayı (1845-1848) tözelä. Thon tarafınnan Gavriil Derjavin häykäleneñ arxitektura çişeleşe xäl itelä (20. yöz başında cimerelgän, 2004. Yılda yañadan torğızılğan).
Dmitriy Mendeleyev

**Mendeleyev Dmitri İvanoviç** (Urısça: *Менделеев Дмитрий Иванович*) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fanıñ möxbir äğzası (1876.).

thumb|Mendeleyev süräte

Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça (1869.) Ülçäw berämlege häm ülçäw buyınça Baş Pulatnı oyıştıruçı (1893.) häm anıñ berençe direktorı (xäzer Mendeleyev isemendäge metrologiä fänni-tikşerenü institutı). 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, prafisır (1865.). Ber ük waqıtta 1864-1872. Yıllarda Peterburg Texnologiä İnstitutında prafisır.

Fundamental xezmätläre ğomumi ximiä, ximik texnologiä, fizika, metrologiä, hawada oçu, meteorologiä, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarıy. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek (1861.), "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät (1868-1871. yıllarda 1. basma) autorı.

Tötensez darı tören uylap taba, berençe partiyası Bondúg awılındağı ximiä zavodında eşlänä, şunda ximik texnologiä buyınça konsultant bula.

Berençe Urıs ximiä cämğiäten oyıştıruçılarnıñ berse (1868., xäzer Mendeleyev isemendäge Räsäy ximiä cämğiäte). Dönyanıñ törle illärendäge 90nan artıq fännär akademise, fänni cämğiätlär, universitätlär, institutlar äğzası häm şäräfle äğzası.

101. ximik element, Aydağı krater, Kuril utrawlarındağı vulkan, su astı qíası anıñ iseme belän atala. Sovet berlege FA 1962. Yılda ximiä häm ximiä texnologísı ölkäsendä iñ yaxşı xezmätlärgä Mendeleyev isemendäge büläk häm altın medal buldıra.

Төркем:Химиклар
Meñ dä ber kiçä

**Meñ dä ber kiçä** (Ğäräpçä:كتاب ألف ليلة وليلة ; Farsıça: هزار و یک شب ), urta ğasırlar Ğäräp ädäbiäte yädkäre. Hind, Farsı häm Ğäräp folklorı motivlarına tayanıp 8 - 9 yözlärdä yaqınça yazılğan xikäyätlär cıyılması. Küp xalıqlarnıñ folklorına häm ädäbiätenä zur yoğıntısı yasağan tuplanma.

"Meñ dä ber kiçä" - Farsı patşası Şähriär häm anıñ xatını Şähäräzädä turında xikäyätlär cıyılması.

F. Xalidi tarafınnan Törekçädän Tatarça tärçemä itelä, 1897-1899. Yıllarda Qazanda 6 tomda basılıp çığa.

## Kitap eçtälege

Şähzenän üz xatının ışanıçzızlığın tabıp üz abıyına xäsrätne belderergä kilä. Tizdän Şähriär xatınınıñ tuğrızızlığın aça. Bertuğannar xiänätçelek öçen başta Şähzemän xatının, soñraq Şähriär xatının känizäklär belän üterälär. Şähriär bötenese xatınnar bozıq buluın añlap, här könne yaña xatın ala, ä tañ belän anı üterä. 

Läkin wäzir qızı ziräk Şäherezädägä öylängännän soñ şul qotoçqıç tärtip üzgärä. Şäherezädä här kiçen bik qızıq xikäyät söyli häm iñ qızıq urında üz xikäyäten söyläp tuqtata. 

Patşa xikäyät tämamı işetergä teläp:"irtägä anı üterä alam" dip uylap Şäherezädäne üterüen kiçekterä. Şulay meñ häm ber kiçä däwam itä. Soñ kiçädä Şäherezädä *meñ häm ber kiçä* waqıtında tuğan öç ulları belän kilä häm Şähriär "min sine küptän kiçerdem inde" dip üterüdän baş tarta. 

Şäherezädäneñ xikäyätläre başta Şäreqtä, soñraq böten dönyada zur xörmätlänü häm tanıtu aldı. Aladdin, Ali-Baba, Sinbäd-diñgezçe, Harun Är-Räşid - iñ tanılğan häm yaratqan Şäherezädä xikäyätläreneñ qaharmannarı.

## Tışqı sıltamalar
* Полная версия книги "1001 ночь" с комментариями  
* Английский перевод Эдварда Лэйна
* Халиф 1001 ночи: народная мечта. Программа «Эха Москвы» из цикла «Всё так»
* ''Борхес Х. Л.'' Переводчики «Тысячи и одной ночи» / Пер. И. Петровского 

Төркем:Әкиятләр
Bäk

**Bäk** (*bäy*, *bi*) (Urıslarnıñ *kenäz*, Ğäräplärneñ *ämir* däräcälärenä tiñ)
* Törki xalıqlarında ıruğ-qäbilä başlığı, soñraq ere aqsöyäklär titulı
* Altın Urda häm Tatar xanlıqlarında olıs, ölkä idaräçeläre däräcäse (olıs bäge, daruğa bäge), xan diwanı äğzası (bäklär bäge, qaraçı bäk). Bäk däräcäsenä näselle aqsöyäklär - morzalar bilgelängän
* xäzerge Tatar telendä keşe isemnäre quşımçası bularaq qullanıla: Ğälibäk, Änwärbäk, Bäkmorza, h.b.

Төркем:Титуллар
Maksim Gorkiy

thumb|right|Maksim Gorkiy
**Gorkiy Maksim** (Urısça: *Максим Горький* , *Maksim Ghor'kij*)(1868-1936), Urıs yazuçısı, cämäğät eşleklese, Sovet Berlege Yazuçılar berlege idaräseneñ berençe räise.

**Aleksey Maksimoviç Peşkov** bularaq tua. Ädip topmışındağı Qazan çorı (1884-1888) küp kenä äsärlärendä ' "Minem universitätlärem" ("Мои университеты", 1923), "Konovalov" ("Коновалов", 1897), "Yegerme altı ir häm ber xatın-qız" ("Двадцать шесть и одна", 1899), "Xuca" ("Хозяин", 1913) isemle xikäyälärendä taswírlana.

1940. yıldan Qazanda, 1979.dan Kama Tamağı rayonınıñ Krasnovidovo awılında Gorkineñ ädäbi-memorial muzéyları eşli.

Төркем:Язучылар
Oleg Lundström

**Oleg Leonidoviç Lundström** yäki **Oleg Lundstrem** (Urısça: *Олег Леонидович Лундстрем*; 2 aprel 1916- 14 oktäber 2005) - SSRB häm Räsäy kompozitorı, cazmen (jazzman), orkestr nigezläwçese häm citäkçese, dirijör.

RSFSRnıñ xalıq artistı (1984).

Qazandağı Lundstrem orkestrınıñ eşçänlege tatar sänğätenä zur öleş kertä.

Lundstrem orkestrı **dönyada iñ ozaq eşläwçe orkestr** bulıp tanılğan, şunı Ginnes rekordlar kitabında taswirlanğan.

## Tärcemäi xäle

Däw ätiseneñ ätise **Frans Lundström** Şvetsiädän Räsäygä küçenä häm Baykal artı töbägendä urman xucalığın citäkli.

Ätise Leonid - gimnaziä uqıtuçısı, 1921 yılda Yıraq Könçığış cömhüriäteneñ mädäni bülegen citäkli. 1921 yılda Könçığış Qıtay Timer Yulı şirkätendä uqıtuçı bulıp eşli başlıy häm Xärbin şähärenä küçä.

1932 yılda Oleg Lundstrem Xärbin politexnik istitutına kerä, ä 1935 yılda skripka klassı buyınça muzıkal' texnikumnı tämamlıy.

1934 yılda Oleg Lundstrem Qıtaynıñ Xärbin şähärendä Caz muzıkası kamera däwlät orkestrın oyıştıra. 1947 yılda orkestr tulı sostavında, ğailäläre belän Şanxay şähärennän SSRBğa, Qazanğa küçenä. Lundstrem orkestrı näq Qazannı saylıy, çönki monda konservatoriäse häm bay mädäni tormışı bula. Muzıkantlarğa Qazanda torırğa röxsät itelä.

Lundstrem orkestrı Ğabdulla Tuqay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäse belän xezmättäşlek itä, bu waqıtta filarmoniäneñ citäkçese Aleksandr Klüçarev caz orkestrına bik bulışa häm ezärlekläwdän qotqara.

Klüçarev täqdime buyınça O. Lundstrem tatar xalıq cırlarınıñ caz yuramaların icat itä.

1950 yılda Lundstrem caz orkestrı tatar kompozitorlarınıñ pyesaların cazça eşkärtä, häm bu variantlar tağı dan qazana, tatar muzıkal' sänğätenä zur öleş kertä.

1950 yılda Lundstrem orkestrı (big-bend) Mäskäwgä kitärgä röxsät ala, Qazanda qalğan muzıkantlar yaña djaz orkestrın nigezli.

1954-1956 yıllarda Qazan Zur Drama teatrınıñ muzıka bülege mödire häm dirijöre.

1956 yıldan Mäskäwdä Jazz muzíkasınıñ däwlät kamer orkestrı dirijöre. San-Marino xalıqara fännär akademiseneñ şäräfle fän doktorı (1993). Simfonik orkestr öçen äsärlär, caz kompozitsiälär avtorı.

2005 yılda Mäskäw yanındağı daçada ülä.

## Xäter
2017 yılda Qazannıñ İdel buyı rayonındağı Primawera bistäsendäge uramğa iseme birelde.

## Sıltamalar
* Официальный сайт оркестра Олега Лундстрема 
* http://history-kazan.ru/15332-vas-priglashaet-dzhazovaya-kazan Qazan tarixi xikäyäläre. Caz Qazanı
*http://www.lundstrem-jazz.ru/press/press_15.php  Олег Лундстрем. "Инженер, свихнувшийся на джазе"

Төркем:Джаз
Төркем:Россия композиторлары
Төркем:Дирижёрлар
Albert Eynştein

**Albert Eynştein** (1879-1955) — tanılğan ğalim, zamança teoretik fizikağa nigez saluçılarnıñ berse, Fizika ölkäsendä Nobel premiäse laureatı, cämäğät eşleklese. Almaniädä (1879 — 1893, 1914 — 1933 yıllar), Eswiçrädä (1893 — 1914 yıllar) häm AQŞda (1933 — 1955 yıllar) yäşi. Dönyanıñ yegermedän artıq universitetınıñ xörmätle doktorı, küpsanlı fän Akademiäläre äğzası.

Eynşteyn — 300dän artıq fänni eş, şulay uq fän tarixı häm fälsäfäse buyınça yaqınça 150 kitap häm mäqälä avtorı. Fizika ölkäsendä berniçä möhim teoriä eşläp çığara:
* Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse (1905 yıl).
** Anıñ qısaları eçendä — massa belän energiä arasındağı mönäsäbät qanunı (E=mc^2).
* Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse (1907— 1916 yıllar).
* Fotoeffekt häm cılısıyışlıqnıñ kvant teoriäse.
* Kvant Boze — Eynşteyn büleneşe.
* Fluktuatsiälär teoriäsenä nigez salğan broun xäräkäteneñ statistik teoriäse.
* İnduktsiälängän nurlanış teoriäse.
* Tirälektäge termodinamik fluktuatsiälärdä yaqtılıq taralışı teoriäse.

## Eynşten tigezlämäse gravitatsiä öçen

Eynşteyn tigezlämäläre käkrängän fäza-waqıtta buluçı matdä üzlekläre fäza-waqıtnıñ käkrelege belän bäylilär.

(tigezlämädä: sul yaqta - geometriä (dürt ülçäneşle fäza-waqıt), uñ yaqta - matdä)

: R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = G_{\mu\nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu\nu},

~R_{\rho \mu \sigma \nu} )
: R_{\mu \nu} \ = \ g^{\rho \sigma} \ R_{\rho \mu \sigma \nu},
~R — skalyar käkrelek,  ~g^{\mu\nu} - metrik tenzor, häm Riççi tenzorı 
: R \ = \ g^{\mu \nu} \ R_{\mu \nu},
~\Lambda — kosmologik daimie, ~T_{\mu\nu} - energiä-impuls tenzorı , ~\pi — Pi, ~c — vakuumda yaqtılıq tizlege , ~G — Nyuton ğravitatsion daimie .

G_{\mu\nu} = R_{\mu\nu} - {R \over 2}  g_{\mu\nu} - Eynşteyn tenzorı

\varkappa={8 \pi G \over c^4} —  Eynşteyn ğravitatsion daimie.

Төркем:Физиклар
Azatlıq radiosı

**"Azatlıq" radiosı**, *[[Radio Free Europe|İrekle Awrupa – Azatlıq]]* radiokompaniäseneñ Tatar, Başqort tellärendäge tapşıruları. AQŞ Congressı tarafınnan finanslana. Tatar-Başqort  redaksí 1953. yılda Tatar möhacirläre qatnaşında oyıştırıla. Direktorları: Şihap Niğmäti, Ğärif Soltan, 1989. yıldan Färit İdelle.

## Tarixı
Başta München, 1995. yıldan Praha şähärlärendä urnaşa.

## Tapşırular
Tapşırular qısqa dulqınnarda könenä 4 säğät alıp barıla, ozın häm FM dulqınnarında translyatsiälänä, İnternettä eçtälege birelä  (Radio Free Europe'nıñ Tatar-Başqort Xezmäte). Tapşırular Awrupa, Aziä illärendä häm Avstraliäda qabul itelä. 1996.dan Azatlıqnıñ Qazan wäkillege eşli (2000. yıldan direktorı – Rimzil Wäli).

Räsäydä Yekaterinburg, İjaw, Amurdağı Komsomolskidä (Komsomolsk-na-Amure), Mäskäw, Omski, Orenburg, Pitırbur, Samara, Tömän, Sember (Ulyanovsk), Ufa (Öfä) h.b. şähärlädä xäbärçelär üzäkläre oyıştırılğan; dönya xäbärläre, Tatar, Başqort, Qırım Tatarları tormışındağı ictimaği-säyäsi waqiğalr häm mädäniät yañalıqları yaqtırtıla.
Kinder

thumb|right|200px|Çäçüle kinder

**Kinder** (*Cannabis*), Kinderçälär ğäilälegennän beryıllıq ülän ıruğı. Tatarstanda çäçüle kinder süs häm may birä torğan üsemlek bularaq igelä. Narkotik bularaq, 1970. yıllardan çäçelmi.
thumb|right|200px Çäçüle kinder (cannabis sativa),Hind kindere (cannabis indica) häm Qırğıy kinder (cannabis ruderalis)
Kimäk Qağanlığı

**Kimäk Qağanlığı**, 10-13. yöz başlarında yäşägän Törki däwlätçelek.

Kimäk, Yämäk, Qıpçaq, Tatar, Bayandur, Länikäz, Aclad h.b. Törki ıruğıqäbilälärneñ cirlären berläşterü näticäsendä barlıqqa kilä. 12. yözdä bilämäse Könyaq Ural, İdel artyağı, Manğışlaq töbäklärenä häm Aral Diñgezeneñ Tönyaq-Könçığışına qädär cäyelgän. İdarä üzäkläre - Kimäk, Sangir h.b. Xalqı yarım küçmä terlekçelek, igençelek häm şähärlärdä hönärçelek belän kön kürgän.

Däwlät başında qağan (xan) torğan. 10-11. yözlärdä töp idaräçe ıruğ Tatar, 12-13. yözlärdä - İlbarilar (İlburi). Elegräk mäcüsilär (Täñreçelär), 11. yözdä Kimäk Qağanlığında Íslam dine tarala başlí. 10. yöz azaqlarında, Qıpçaqlarnıñ zur öleşe qağanlıqtan ayırılğaç, däwlät köçselänä. 11. yöz axırlarında, İlburi ıruğı xannarı idarä itkändä, tışqı säyäsättä canlanış küzätelä. İdel buyı Bolğarına (1183), Xaräzemgä (1152,1197) h.b. illärgä yaw-höcümnär oyıştırıla.

Mäğlüm idaräçelärre: Alıp Qara Uran, Alıp Derek, İnalçıq, Abarxan, Baçman. 13. yöz başlarında Kimäk Qağanlığı Monğollar tarafınnan yawlap alına häm cirläre Cüçi Olısına quşıla.
Эрнст Мулдашев

**Мулдашев Эрнст Рифкать улы** (1948) — офтальмолог, медицина фәннәре докторы (1995), профессор (1996), язучы.

1972 елдан Уфа Күз Авырулары Фәнни-Тикшеренү Институтында, 1982дән 10 хастаханәдә (Уфа), 1988дән "Күз микрохирургиясе" медицина фәнни-техник комплексы офтальмохирургиясе өчен трансплантантлар җитештерү лабараториясе мөдире, 1990 Бөтенсоюз Күз һәм пластик Хирургия Үзәге директоры. Хезмәтләре офтальмохирургия, пластик хирургия өчен яңа төп аллоплантлар эшләү, күрү системасы эшчәнлегенә аллоплантларның тәэсир итү механизмнарын өйрәнүгә карый. Кешелек дөньясының генофондын ачыклау өчен Һималайга, Тибетка экспедицияләр оештыручы. Фәнни-популяр китаплар авторы (мәсәлән, «Кемнәрдән без барлыкка килгән?» ).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Галимнәр
Төркем:Күз табиблары
Төркем:Башкортстан галимнәре
Xäzär Qağanlığı

**Xäzär Qağanlığı**, borınğı feodal däwlät.

7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Nigez saluçı il başlıqları Törki Aşina ıruğınnan bula. Başqalası Sämändär, İtil (8. yöz başınnan) şähärläre.

## Buysındırğan xalıqlar
7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bulğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären (Polán, Severán, Vátiç, Radimiç h.b.) üzenä buysındıra. 8. yöz – 10. yöz başında, Xäzär qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.

## Din
8. yözdä İslam däwlät dine bularaq qabul itelä; 8. yöz axırı – 9. yöz başında idaräçe däirälär Yähüd dinenä küçä başlıylar. 10. yözneñ ikençe yartısınnan qabat Íslam dinenä qaytalar. Şulay uq waqıtta qağanlıqta Xristianlıq häm Karaimça Yähüd dine tarata, Täñreçelek häm başqa Mäcüsilek tä saqlana.

## Xalıq
Qağanlıq xalqı küçmä terlekçelek, iegençelek, baqçaçılıq (yözem üstärü) h.b. belän şäğellänä. İtil, Bäläncär, Sämändär h.b. şähärlärdä hönärçelek, säwdä eşe alğa kitä. Könçığış Awrupa, Urta Asía, Qawqaz artı il-xalıqları belän säwdä elämtäläre urnaştırıla.

## Tarix
Ğäräplärneñ Qawqaz aldı häm Qara Diñgez buyı kiñleklärenä ütep kerü niäte belän başlağan yawları (653-765) Xäzär Qağanlığınıñ äkrenläp köçselenüenä kiterä. 735. yılğı zur ciñelüdän soñ idaräçe Aşina ıruınnan quyılğan qağannıñ däräcäse töşä, idarä Bolğar häm Xäzär aqsöyäkläre qulına küçä. 8. yöz axırı- 9. yöz başında Yähüd dine tarafdarı Obadia (Bulan qağan näselennän) täxetkä utıra häm Yähüdilär dine östänlek ala. Şunnan soñ Xäzär aqsöyäkläreneñ ul din belän kileşmägän ber öleşe, qänäğätsezlek belderep, baş kütärä. Ozaqqa suzılğan köräştä Obadia üz köndäşlären häm alarğa yärdämgä kilgän Macarlar ciñügä ireşä. Bu suğışlar häm Kiev kenäze Svátoslav I'neñ 964-965. yıllardağı yawları Xäzär Qağanlığın bölglenlekkä töşerä. 10. yöz azaqlarında Bäcänäk häm Uğız qäbiläläre Xäzär Qağanlığı cirlärenä basıp kergäç, däwlät bularaq ul yäşäwdän tuqtí. Tübän İdel buyındağı Saqsin şähäre häm Saqsi ölkäse küpeder waqıt möstäqıl yäşäwen däwam itterä.

## Monı qa qara:
* Kimäk Qağanlığı
* Xäzär tele
* Xäzärlär

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Татар дәүләтләре
Xäzär tele

**Xäzär tele**, Xäzär Qağanlığında yäşägän xalıqlarnıñ, qäbilälärneñ aralaşu tele. Borınğı bolğar tele belän bergä Oğur telläre törkemenä kerüçe borınğı Törki telläreneñ berse.

Xäzär tele turında mäğlümatlar bik az. Bolğar häm kürşr Fin-uğır xalıqları telläre belän ber-bersenä üzara täesir iteşep yäşi.

Tatarstandağı qayber toponimnar Xäzär telennän qalğan bulırğa tieş, dip farazlana.

Төркем:Төрки телләр
Qaşan bäklege

**Qaşan bäklege**, Bolğar bäklege. Monğol yawlarınnan soñ, 13. yözdä İdel buyı Bolğarınnan bülenep çığa. Altın Urda vassalı xoquqında yäşi. Üzäge - Qaşan şähäre. Xalqı igençelek, terlekçelek belän şöğellänä. Qala-qälğälärdä timer qoyu häm eşkärtü, baqır eremäläre qoyu, balçıq sawıt-saba yasaw h.b. hönärlär bula, säwdä itälär. 1391. yılda Urıs *uşkuynikları* (piratları), 1399. yılda Mäskäw ğäskärläre tarafınnan talana. 1438-1440. yıllardan Qazan Xanlığında.

Төркем:Татарстан тарихы
Lúbov Speranskaya

**Speranskaya (Stein) Lubov Lvovna** (Urısça:*Сперанская (Штейн) Любовь Львовна*) (1918-2010), teater rässamı. Tatarstannıñ xalıq rässamı (1998). Leningradta tuğan. 1949. yıldan Qazan Teater Mäktäbendä uqıta, ber ük waqıtta Qazan Qurçaq Teatrında baş rässam (1953-1957, 1970-1972). Töp eşläre: Tatar Filharmoniäseneñ Cır häm Biü ansamblenä kostüm eskizläre, B. Asafyevnıñ "Baqçasaray fontanı", Çaykovskinıñ "Aqqoş küle" spektakellärenä dekorasí häm kostüm eskizläre.
Suar bäklege

**Suar bäklege** – İdel buyındağı Bolğar bäklege.

Bäklek Sawirlar (Suarlar) belän cirle Törki häm Fin-Uğır qäbiläläre berläşüe näticäsendä, 940. yıllar tiräsendä barlıqqa kilä. Üzäge - Suar şähäre. Bäklek idaräçelärennän Ğabdulla bine Miqail, Talib bine Äxmäd, Mö'min bine Äxmäd isemnäre mäğlüm. 975. yılda Bolğar bäklege belän berläşä. 11-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarınıñ administrativ-territorial büleneş töbäge (ölkäse).

Төркем:Татарстан тарихы
Василий Блюхер

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  = |}}
|подпись      = }}
|стиль_текста = width:400px;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Годы&nbsp;службы
|текст10 = }}

|метка11 = Звание
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Роспись
|текст19 = }}

| стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** на [[Викисклад]]е</div>}}
}}
**Блюхер Василий Константин улы''' (, 1890-1938), Совет Берлеге Маршалы (1935). Беренче бөтендөнья сугышында катнаша. 1916 елда Казанда Остерман остаханәсендә эшли, Л. А. Смоляковның (Раскинның) революцион түгәрәге һәм РСДЭФ (РСДРП) әгъзасы. Гражданнар сугышында укчылар  командиры. 1921-1922 елларда Ерак Көнчыгыш Җөмһүриятенең Халык Революцион армиясе хәрби министры һәм башкомандующий (баш хәрби идарәчесе). ВКФ(б) (ВКП(б)) ҮК әгъзалыгына кандидат, БҮБК, Советлар Берлеге ҮБК әгъзасы, (1934-1938) ССРБ Югары Шурасы депутаты (1937). Репрессияләр чоры корбаны.

1918 елның 18 гыйнварында гына Василий Блюхер җитәкчелегендә кызыл лары Ырынбурны алганнар.

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Covanni Plano Karpini

**Karpini Giovanni de Plano** /karPİni djovanni de plano/, ul da *del Plan del Carpine*, (1182 —  1.04.1252), Frantsiskannar ordenı monaxı, säyäxätçe.

1245 yılda Rim papası Innocenti IV anı mäğlümat tuplaw maqsatında nä cirbärä. Carpini böyek qağanğa Papanıñ xatın tapşıra. Ul xatta Möselman xälifälegenä qarşı bergäläşep köräşü kileşüe tözü täqdim itelgän bula. Altın Urdada waqıtta Batu xan belän oçraşa, Qaraqorımda Ügädäy ulı Göyekneñ böyek qağan täxetenä utıru tantanasında qatnaşa (1246). İlçelek wazıyfasın ütägändä kürgännären tarixı yulyazma xezmätendä ("Libellus historicus") yazıp qaldıra. Anda Monğol İnperisenä bäyle bay mäğlümattan tış törle xalıqlar, ş.i. Bolğar, Qıpçaqlar turında da bäyän itelä.
## iskärmälär

Төркем:Татарстан тарихы
Sawirlar

**Sawirlar** (alar da *Sabirlar* häm *Suarlar*), Kaspiy diñgeze tirälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.

Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Vizantiä imperiäse üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Awarlar belän belän suğışa. :. yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki qahanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki qahanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.

Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar **Suarlar** iseme belän tanıla. Soñraq suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.

Xäzerge Çuaşlar üzlären Sawirlarnıñ (Çuaşça: *Сӑварсем*) toqımları buluların uylıylar. Xäzerge Marilar İdel-Ural Tatarların *Suas* häm Çuaşlarnı *Suasenmari* (*Suarlaşqan Marilar*) dip atıylar. Fin telendä soñğıları *Suaslanmari* dip atala.
## İskärmälär

* "Suarlar". ***[[Tatar entsiklopediäse]]***. Qazan: Tatarstan Respublikası Fännär Akademiäse Tatar Entsiklopediäse İnstitutı, 2002.

Төркем:Татарстан тарихы
Fizioterapiä

**Fizioterapiä** (Yunança: physis - tabiğat, therapeae - däwalaw), klinik meditsina ölkäse, keşe organizmına tabiği (su, hawa, cılılıq, yaqtılıq h.b.) häm yasalma (elektr ağımı, magnit qırı, ultrafiolet, radioaktiv nurlar h.b.) fizik faktorlarnıñ däwalaw tä'siren öyränä, şulay uq awırularnı däwalaw häm buldırmaw, bu faktorlarnı qullanu ısulların eşli.
Qıpçaq tele

** Qıpçaq tele** - başta VIII-IX ğasırlarda kimäklär belän bergä İrtış häm Altayda yäşägän qıpçaqlarnıñ üle törki tele. IX ğasırda qıpçaqlar, oğuzlarnı qısrıqlap, Könbatışqa taba dalağa küçä. Alğa taba XI ğasırda kipçäklärneñ ber öleşe İdel aşa küçep kitä häm diñgez artı dalalarına urnaşa, peçeneglarnı, torqlarnı, bolğarlarnı, xazarnı häm başqa törki kavemnärne qısrıqlap, qısrıqlap çığara. Duna häm İdel tübänlekläre arasında yäşägän qıpçaqlar — polovtsı digän borınğı rus çığanaqlarında, ä Yevropa häm Vizantiä çığanaqlarında-qumannar. Alarnıñ tele fändä polovetskiy bularaq bilgele. Polovets tele XIV ğasırnıñ «Qumaniqus Kodeksı» digän yazma istälektä, ul missionerlar tarafınnan Qıpçaq telen öyränü häm Altın Urda xalqın xristianlıq belän tanışu öçen bilgelängän. Urta ğasırlarda başqa tanılğan Qıpçaq tele Üzäk Aziä, Kavkaz häm Priçernoyı diñgez dalasınnan äsir-qıpçaqlar näsele bulğan Misır mamlyuklarınıñ tele bula. Mamlek-Qıpçaq tele XIII — XV ğasırlarda yäşägän, anda ğäräp xatı belän yazılğan berniçä häykäl qalğan. XIII ğasırdan başlap Qıpçaq telläreneñ törle telläre Altın Urdada aralaşu telläre bulıp sanala (yazma telneñ role, läkin könyaqtan kilep çıqqan qarşılıqlar — Xorezm-törki häm soñraq Çağatay telläre). Qıpçaq tele qırımtatar, qaraim, qırımçaq, qaraçay-balqar, qumıq, noğay, qazaq, qaraqalpaq, tatar, seber-tatar, başqort) telläre törkeme nigezenä yattı. Qayber tel belgeçläre qıpçaq teleneñ tarqaluın ike öleşkä bülä — könbatış häm könçığış. Qıpçaq häm borınğı qırğız (Yenisey-qırğız) qäbiläläreneñ üzara xezmättäşlege näticäsendä barlıqqa kilgän könçığış çığanaq söyläm tibı IX ğasırda uq ayırım telgä räsmiläşterelä. Könçığış Qıpçaq tele könyaq altay (XI — XIV ğasır), fergan-qıpçaq häm qırğız telläre (XV ğasırdan) xronologik ezleklektä tarqala.]. Aldağı ğasırlarda könbatış qırpaq arealı idel buyı-qıpçaq (XIII ğasır), polovets-qıpçaq (XI — XIII ğasırlar) häm noğay-qıpçaq (XIV — XVI ğasırlar) xronologik ezleklelegendä tarqala. 

## İskärmälär

## Çığanaqlar
* Э. Н., Благова Г. Ф. Мамлюкско-кыпчакский язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 75—116. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
* Чеченов А. А. Половецкий язык // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 110—116. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
* Тенишев Э. Р. Тюркоязычных древних памятников языки // Языки мира: Тюркские языки. — М.: Институт языкознания РАН, 1996. — С. 35—47. — (Языки Евразии). — ISBN 5-655-01214-6.
* Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Региональные реконструкции / Тенишев Э. Р.. — М.: Наука, 2002. — С. 216—338, 736—737.
Төркем:Төрки телләр
Yaña İqtisadi Säyäsät

**Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP)** (Urısça: НЭП – новая экономическая политика), 1921 Yılnıñ martında RKP(b)'nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; *[[Xärbi Kommunizm]]* säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: *[[prodrazvörstka]]nı* *[[prodnalog]]* (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.

## Şartlar

Qanqoyğıç Watandaşlar suğışınnan soñ Sovet Rusiäneñ iqtisadı bötenläy cimerelgän diärlek. Vladimir Lenin 1921 yılda Yaña İqtisadi Säyäsäten başlarğa mäcbür bula, xosusıy şirkätlär açıluı röxsät itelä.

## Üzleklär

Trest häm sindikatlar, kantun citeşterü berläşmäläre sisteması sänäğätne bazar mönäsäbätläre belän bäyli. 1922 yıl başında 10 trest (*Lesotrest, Metallotrest, Pişçetrest, Silikattrest, Tatvalenka, Tatşveytrest, Elektrotrest* h.b.); 7 kantun citeşterü berläşmäse (Alabuğa, Bua, Bögelmä, Mamadış, Spas, Çallı, Çistay) isäplänä. Qayber wağraq citeşterü şirkätläre elekke xucalarına qaytarıla. 41 ere sänäğät şirkäte arendağa, ş.i. 23e xosusí milek xucalarına birelä (1922). Däwlät, xosusí, kooperativ-kümäk säwdä itü törläe barlıqqa kilä. NEP töbäktä Berençe Bötendönya, Grajdannar suğışlarında cimerelgän xalıq xucalığın tiz arada torğızuğa, 1921-1922 yıllardağı açlıqnı, 1922-1923tä igen uñmaw säbäple kilep tuğan qıtlıqnı beterügä kiterä. 1920-yıllar axırında xalıq xucalığın industrializatsiäläşterü häm krestiän xucalıqların kümäkläşterü barışında NEP ğämäldän çığarıla.

## Qazanışlar

1921-1926 yıllarda sänäğät citeşterü indeksı 3 tapqırğa arta, awıl xuçalığı citeşterüe 2 tapqırğa arta häm 1913 yılğı kürsätkeçlärne 18%qa arttırıp ütägän. Sänäğät tawarları öçen kümärtäläp bäyäläre 26%qa kimegän.

Төркем:Икътисад
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Latinça