Исмәт Инөнү

**Исмәт Инөнү**, Мостафа Исмәт Инөнү (*[[1934 ел]]га кадәр* **Мостафа Исмәт-паша**),  (*[[1884 ел]]ның [[24 сентябрь|24 сентябре]], [[Госманлы империясе]], Смирна ([[Измир]]) — [[1973 ел]]ның [[25 декабрь|25 декабре]], Әнкара*) — Төркиянең дәүләт һәм хәрби  эшлеклесе,  Төркиянең Мостафа Кемаль Ататөректән соң сайланган икенче президенты  (*[[1938]]*—*[[1950]]*),  премьер-министры (* [[1923 ел|1923]] — [[1924 ел|1924]], [[1925 ел|1925]] — [[1937 ел|1937]], [[1961 ел|1961]] — [[1965 ел|1965]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1884 елның 24 сентябрендә Госманлы империясенең Смирна (*хәзерге* Төркиянең Измир) шәһәрендә юрист гаиләсендә (*әтисе [[көрдләр|көрд]], әнисе [[төрек]] милләтеннән*) туган. Сивас башлангыч хәрби мәктәбен (*[[1892 ел|1892]]*),  Истанбулда югары мөһәндисханәне (*инженерлар мәктәбе, [[1897 ел|1897]]*), югары артиллерия мәктәбен (*[[1903 ел|1903]]*), Госманлы империясе генераль штабының академиясен (*[[1906 ел|1906]]*) «*капитан*» дәрәҗәсендә тәмамлаган.

Хәрби хезмәтенең беренче елларында «Яшь төрекләр» хәрәкәтенә кушыла.

Балкандагы икенче сугыш (*[[1912 ел|1912]]-[[1913 ел|1913]]*) вакытындагы һәм Йәмәндәге сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.

Беренче бөтендөнья сугышында Госманлы империясенең Сүриядәге 4нче армиясе белән җитәкчелек итә.

1918 елда Госманлы империясе җиңелүеннән соң, Мостафа Кемаль Ататөрек белән якыная, Анатолиядәге төрек милли каршы тору хәрәкәтенә кушыла.

1919-1922 еллардагы  грек — төрек сугышы ( — «Кече Азия  кампаниясе»),  — «Төрек-грек  фронты») вакытында төрек армиясенең штаб башлыгы, Көнбатыш фронт сәргаскәре.

1921 елның 10 гыйнварында һәм 1921 елның 31 мартында аның кул астындагы төрек гаскәре Инөнү авылы янында грек гаскәрен җиңә (1934 елда Төркиядә фамилия алу башлангач, шул җиңүләр хөрмәтенә Инөнү авылы атамасын үзенә фамилия итеп алган).

1922 елның яз-җәендә төрек гаскәрләренең генераль һөҗүм итүен оештыру белән җитәкчелек итә.

Төркиянең югары милли җыелышы хөкүмәте исеменнән Мудания солыхына (*[[1922 ел|1922]]*) кул куя.

Төркиянең тышкы эшләр министры вазифасында Лозанна конференциясендә (*<small>[[:en: Conference of Lausanne|en]]</small>*) (*[[1921 ел|1921]]-[[1922 ел|1922]]*) Төркия делегациясе белән җитәкчелек итә, Антанта дәүләтләренең Төркия таләпләрен үтәүгә риза булуларына ирешә.

1923-1924, 1925-1937 елларда Төркиянең республика хөкүмәте премьер-министры, илне үзгәртеп кору эшендә һәм көчле авторитар хакимият булдыруда Мостафа Кемаль Ататөрекнең уң кулы була. Мостафа Ататөрек вафатыннан соң, Төркия президенты һәм Төркия халык республика фиркасе (ТХРФ) генераль рәисе.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында берьякка да кушылмау сәясәте алып бара (башта Алмания белән дуслык һәм һөҗүм итешмәү килешүе төзи, аны чимал һ.б. белән тәэмин итә; Алмания һәм Япониягә каршы сугышны Төркия 1945 елның февралендә генә игълан итә, ләкин бернинди сугыш хәрәкәтләре башламый).

1945 елда илдә кайбер демократик үзгәрешләр кертергә ризалык бирә һәм күп фиркалеккә күчүне тәкъдим итә.

1950 елгы сайлауларда ТХРФ җиңелгәч, Төркия парламентында оппозиция җитәкчесе.

1960 елның 27 маенда булган хәрби түнтәрелеш, 1961 елда илнең яңа конституциясе кабул ителү, ТХРФнең сайлауларда җиңүе янәдән хакимияткә килергә мөмкинлек ача. 1961-1965 елларда 3 коалицион хөкүмәтне җитәкли.

1965 һәм 1967 елгы сайлауларда ТХРФнең җиңелүе һәм фирка эчендә көрәш кискенләшүе нәтиҗәсендә, 1972 елның маенда ТХРФ рәислеген Бүләнт Әҗәвиткә тапшыра. Сәяси эшчәнлектән 1972 елда гына туктый.

1973 елның 25 декабрендә Әнкарада вафат.

Инөнү исеме Измит һәм Малатиядәге стадионнарга бирелгән.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 11 (Из-Ис). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-342-2

## Әдәбият
# Kazım Karabekir. İttihat ve Terakki Cemiyeti neden kuruldu, nasıl kuruldu, nasıl idare olundu. İstanbul, 1982.
# Feroz Ahmad. The making of modern Turkey. London, 1993.
# Ушаков А.Г. Феномен Ататюрка. Турецкий правитель, творец и диктатор. М., 2002.

## Сылтамалар
*  Биографиясе Инөнү фонды сайтында 
*  Британника белешмәлегендә

## Искәрмәләр

 

Төркем:Төркия президентлары
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре