open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өйлә намазы

**Өйлә намазы** (**зоһер** —  *салат әз-зоһр*) – кояш түбә өлештән күчеп, шәүлә озынлыгы җисем озынлыгына тигез булган вакытка кадәр булган арада укыла торган көндезге намаз. Намаз 10 рәкәгатьтән тора: баштагы 4 сөннәт, 4 фарыз һәм ахыргы ике сөннәт. Җомга көнне өйлә вакытында җомга намазы укыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
 
## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз
Мөфти

**Мөфти** (гарәп.مفتي) – фәтва бирергә хокукы булган шәригать кануннарын яхшы белүче дин әһеле. Мөфтиләр мөстәкыйль рәвештә Коръән һәм хәдисләргә нигезләнеп карар чыгара алмыйлар, алар мондый хокукка ия мөҗтәһидләр хезмәтенә сылтарга тиешләр. Әгәр мөфти мөҗтәһидләрнең төрле карарларына юлыга икән, ул фәтваны шарт һәм вакыт таләпләренә туры китереп чыгара. Мөфти тәкъвалы (Аллаһтан куркучан) һәм белемле булырга тиеш, ул бу таләпләргә туры килмәсә, аның фәтвалары буенча эш итмиләр.

Русиядә мөфтиләр мөфтият җитәкчеләре булып торалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Ислам энциклопедик сүзлеге 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Ислам вазыйфалары
Исаак Ньютон

**Сэр Исаа́к Нью́тон** (, 1643 елның 4 гыйнвары – 1727 елның 31 марты) – инглиз физигы, математигы һәм астрономы. Классик физикага нигез салучылардан берсе.

Ньютонның тормышы туганнан алып вафатына кадәр тулаем очраклылыкларга бай булган, алар исә закончалыкларга һәм логик ачышларга китергән дип санала. Бөтен дөнья галимнәре бүген дә Ньютон-Лейбниц теоремасын, Ньютонның үзлелек законын, Ньютонның беренче, икенче, өченче законнарын, интерполяцион формулаларын файдалана, ә Ньютонның бөтендөнья тартылу законы турында әйтеп тормасак да була. Алмагачтан өзелеп төшкән алма Ньютонны җисемнәрнең ирекле төшүе турында фикер йөртергә этәргән дигәннәрендә, чыннан да, хаклык бар, дип искәртә Calend.ru.

## Астрономиягә кертеме
Күп еллар дәвамында җисемнәрнең, аерым алганда, Айның Җир тирәли һәм планеталарның Кояш тирәли хәрәкәтен өйрәнеп, Ньютон үтә дә кыю фикергә килә: “Галәмдәге барлык җисемнәр үзара бер-берсенә тартылалар”, - ди ул. Теләсә нинди ике җисем үзләренең массаларына туры пропорциональ һәм алар арасындагы ераклыкның квадратына кире пропорциональ көч белән бер - берсенә тартылалар.

Ньютонның төп ачышы – җисемнәрнең үзара тартылуы турындагы даһи фаразларында гына түгел, ул әлеге үзара тәэсирләрнең законын, дөресрәге, ике җисем арасындагы гравитация көчен исәпләү формуласын чыгаруга ирешә.

## Хәтер
Ньютон тарафыннан эшкәртелгән закончалыклар, теорияләр соңгы гасырлар дәвамында сизелерлек тулыландырылса да, галимнәр, тикшеренүчеләр, студентлар һәм аспирантлар, гомумән, фән һәм экспериментлар белән кызыксынучылар ел да 4 гыйнварда Ньютон көнен – бөек инглиз галиме туган көнне билгеләп үтә. Бу көнне Ньютонның Лондондагы Вестминстер аббатлыгында урнашкан каберенә кешеләр күпләп килә.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ньютон законнары
* Ньютон (берәмлек)

Төркем:Физиклар
Төркем:Астрономнар
Төркем:Инглизләр
6 декабрь

**6 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 25 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Испания — ***[[Конституция]] көне*** (, , ).
*  — ***Хатыннарга каршы җинаятьләрне һәм аларга каршылык күрсәтүне искә алу көне*** (, , ).
*  Финляндия — ***[[Бәйсезлек]] көне*** (, , ).
###### 
*  — ***Элемтә һәм мәгълүмати технологияләр министрлыгы хезмәткәрләре көне*** (, , ).
*  — ***Гаучолар милли көне*** (, , ).
* , , Көньяк , Төньяк  — ***Синтерклаас көне*** (, , , ).
*  — ***Авыл җирлекләрен үстерү көне*** (, , ).
*  — ***[[Прокуратура]] көне*** (, , ).
*  — ***Милли [[полиция]] көне*** (, , ).
*  — ***Төрек музыка сәнгате көне*** (, , ).
*  — ***[[Хәрби көчләр]] көне*** (, , )..
*  — ***Башкаласы  нигезләнүе көне*** (, , )..

## 
* 1534 — испан конкистадорлары Кито шәһәрен нигезлиләр.
* 1741 — Россия дәүләти системаны үзгәртү нәтиҗәсендә тәхеткә Елизавета Петровна килә.
* 1865 — АКШта коллык тыела.
* 1844 — Вашингтон һәйкәленә нигез ташы салына.
* 1909 — Сарытау университеты ачыла.
* 1998 — Венесуэла президентын сайлауларда Уго Чавес җиңү яулый.
* 2000 — Унунгексий, 116 нчы химик элемент ачыла.
* 2000 — Нефтекама шәһәрендә беренче НефАЗ автобусы җитештерелә.

## 
 
* 1421 — Генрих VI, Англия патшасы.
* 1841 — Фредерик Базиль, француз рәссамы.
* 1855 — Әбүбәкер Диваев, тюрколог, этнограф һәм фольклорчы галим.
* 1860 — Николай Курнаков, 
* 1883 — Иван Мещанинов, 
* 1888 — Хикмәт Биккинин, укытучы һәм дипломат.
* 1889 — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «*Республика Татарстан*» газетасының беренче мөхәррире.
* 1902 — Николай Четаев, 
* 1904 — Александр Введенский, 
* 1918 — Евгения Ивченко, 
* 1921 — Михаил Воронков, 
* 1926 — Фәрзәнә Абдуллина, 
* 1931 — Рөстәм Ибәтуллин, 
* 1931 — Сергей Крылов, 
* 1934 — Фёдор Кащеев, 
* 1938 — Галимҗан Нәфыйков, 
* 1939 — Юрий Коноплёв, 
* 1945 — Мөхәммәт Кашаев,
* 1948 — Ёсихидэ Суга,
* 1950 — Мансур Вәлиев, 
* 1951 — Рәисә Ибраһимова, 
* 1957 — Дамир Гобәйдуллин, 
* 1963 — Раушания Фәйзуллина, 
* 1964 — Марат Ганиев, велосипедта узышлары буенча дөнья чемпионы.
* 1968 — Садыр Жапаров, 
* 1983 — Дмитрий Макаров, 
* 1984 — София Герцогинясы, 
* 1985 — Лия Җәләлетдинова, 
* 1988 — Сандра Нурмсалу, 
* 1991 — Ясемин Адар, 
* 1994 — Айдар Нуриев,

## 
right|85px|Галимҗан Баруди

* 1785 — Китти Клайв, 
* 1810 — Геннадий, 
* 1874 — Варлаам, 
* 1906 — Николай Барсуков, 
* 1921 — Галимҗан Баруди, татар дин әһеле.
* 1930 — Сергей Пермяков, 
* 1937 — Александр Балин, 
* 1942 — Афанасий Селищев, 
* 1945 — Артур Марушевски, 
* 1956 — Бхимрао Амбедкар, 
* 1960 — Бруно Зернит, 
* 1965 — Артём Айдинов, КАИ студенты, Казан бандитлары кулыннан һәлак була.
* 1970 — Вячеслав Лобков, 
* 1978 — Томази Кереселидзе, милиция лейтенанты Чаллы җинаятьчеләре кулыннан һәлак була. 
* 1991 — Василий Радаев, 
* 1994 — Сергей Чумаков, 
* 2003 — Геннадий Анисович, 
* 2003 — Юрий Калинин, 
* 2006 — Хан Әхмәтев, 
* 2009 — Нина Минаева, 
* 2011 — Флёра Сафиуллина, татар тел галимәсе, филология фәннәре докторы.
* 2012 — Виктор Александров, 
* 2018 — Зинаида Яхимович,

#### 
* Көнбатыш Христианлык — ***Изге Николай көне*** (, , ).
========

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 декабрь
Яңа ел

**Яңа́ ел** – күп халыклар тарафыннан елның беренче көнендә уздырылучы бәйрәм.

Милади тәкъвимендә елның беренче көне – 1 гыйнвар – Рим императоры Юлий Цезарь тарафыннан б. э. кадәр 46 елда расланган.

## Хәзерге яңа ел
### Милади тәкъвиме
Күпчелек илләрдә яңа елны Милади тәкъвиме буенча 1 гыйнвар көнне каршылыйлар.

### Төрки яңа ел
Элек төрки халыклар яңа ел бәйрәмен 22 март көнне билгеләгәннәр (Нәүрүз). Хәзерге вакытта бу халыкларда яңа ел Хиҗри һәм Милади тәкъвимнәре буенча каршылана. Нәүрүз  табигатьнең яңаруын аңлата.

### Кытай яңа елы
Кытайда яңа ел бәйрәме 21 гыйнвар - 21 февральдән берсе көнендә була. Ләкин милли тәкъвим сирәк файдаланыла һәм кытайлылар баштан Милади тәкъвимендәге, ә аннары соң үз Яңа елны үткәрәләр.

## Россиядә һәм Татарстанда яңа ел бәйрәме
### Бәйрәмнең тарихы
Россия һәм Татарстанда яңа ел — рәсми бәйрәм һәм ял көне. XV гасырга кадәр Россиядә яңа ел 1 мартта башлана торган булган (Юлиан тәкъвиме). XV гасырдан башлап исә, яңа ел 1 сентябрьдә билгеләнә. 1700 елда Петр I әмере буенча, яңа елны башка Европа илләрендә кебек 1 гыйнвар көнне билгели башладылар. 2005 елдан башлап елның беренче өлешендә рәсми ял көннәре (башта 1-2 көн, соңарак 10 көн).
* 1699 елның 20 декабрендә император Петр I Россия империясендә елларны яңача исәпләүгә күчү һәм ел башлануны бәйрәм итүне 1 сентябрьдән 1 гыйнварга күчерү турында карар чыгара.
* Әлеге карар буенча, 1700 елның 1 гыйнварында өйләрне Гостиный дворда куелган үрнәк буенча нарат, чыршы ботаклары белән бизәргә кирәк була. Күңелләрне күтәрү өчен кешеләр бер-берсен Яңа ел белән һәм гасыр башы белән мәҗбүри котларга тиеш булалар.
* Кызыл мәйданда  уйнатыла, туплардан һәм мылтыклардан салютлар бирелә.
* Мәскәү кешеләре үз өйләре янында мушкеттан атарга һәм ракеталар очырырга тиеш булалар. 
* Рус православие чиркәвенең яңа елы 1 сентябрьдә билгеләнүе дәвам итә.
* 1917 елгы инкыйлабтан соң Раштуа һәм Яңа елны бәйрәм итү бетерелә.
* 1935 елда гына әлеге бәйрәм балалар бәйрәме буларак кире кайтарыла.
* 1937 елның гыйнвар башында Мәскәүнең Колонналы залыңда беренче тапкыр рәсми Чыршы утларын кабыза. 
* Әлеге вакыйга «Советлар берлеге» (*Советский Союз*) киножурналында күрсәтелә.
* Алдагы елда бөтен ил буйлап меңнәрчә чыршылар бизәлә.
* 1947 елның 23 декабрендә ССРБ ЮС президиумы указы белән 1 гыйнвар бәйрәм һәм ял көне итеп игълан ителә.

### Яңа ел чыршысы
250px|right

### Яңа ел персонажлары

Төп Яңа ел персонажлары - Кыш бабай һәм Кар кызы.

## Фотогалерея

Image:OperaSydney-Fuegos2006-342289398.jpg|Сиднейда яңа ел бәйрәме
Image:Taipei 101 2008 NewYear Firework.jpg|Тайваньда яңа ел бәйрәме


## Сылтамалар
* Мөселманнарны Яңа ел белән котларгамы?
## Искәрмәләр

Төркем:Вакыт
*
Төркем:Бәйрәмнәр
1950 ел

## Вакыйгалар
* 11 гыйнвар — Баулы, Лаеш, Шөгер район үзәкләре шәһәр тибындагы бистәләр итеп үзгәртелә. 
* 12 гыйнвар — ССРБда үлем җәзасы кайтарыла. 
* 8 март — ССРБ үзенең атом-төш коралы булуы турында игълан итте.
* 31 март — Далай-лама&nbsp;XIV кытайлар басып алган Тибеттан кача.
* 28 апрель — ССРБ Министрлар Советы карары белән Татнефть берләшмәсе барлыкка килә.
* 25 июнь — Төньяк Корея Көньяк Кореяга һөҗүм итә: Корея сугышы башлана.
* 3 август — БМО Иминлек Шурасы Кытайның БМО-га керүгә карша тавыш бирде.
* 21 октябрь — Кытай гаскәрләре Тибетны басып алалар.

## Туулар

* 13 гыйнвар — Владимир Федотов, баянчы, Тукай премиясе лауреаты (*[[2010 ел|2010]]*).
* 28 гыйнвар — Минсәлим Тимергазиев, Себер татарларының декоратив-гамәли сәнгате традициясендә эшләүче оста.
* 19 февраль — Георгий Ковтун, хореограф, Тукай премиясе лауреаты (*[[2015 ел|2015]]*).
* 21 февраль — Борис Тимеркәев, галим-физик.
* 25 февраль — Риф Гатауллин, композитор.
* 1 март — Тәлгать Нәҗмиев, татар язучысы, журналист.
* 1 март — Рашат Низамиев, татар язучысы, шагыйрь.
* 3 март — Рузия Мотыйгуллина, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 5 март — Рәфыйк Билалов, Татарстанның атказанган архитекторы. 
* 14 апрель — Ирек Сабиров, татар язучысы.
* 28 апрель — Владимир Иванов, Уфа археологы. 
* 10 май — Фаил Әхмәдиев, галим.
* 30 май — Рәниф Шәрипов, татар шагыйре.
* 6 июнь — Илдар Хәйруллин, актер, педагог, РФ атказанган (1999), ТР халык (1991) артисты..
* 9 июнь — Луара Шакирҗанова, артистка.
* 10 июнь — Госман Хәбибуллин, Казандагы Г. Тукай музееның беренче директоры. 
* 30 июнь — Зөләйха Хәкимҗанова, татар артисткасы.
* 1 июль — Камил Кәримов, татар язучысы.
* 15 июль — Римма Ибраһимова, татар җырчысы.
* 16 июль — Камил Монасыйпов, музыкант (*альт*).
* 12 август — Гамирҗан Дәүләтшин, татар галиме, тарихчы.
* 13 август — Маризь Кемаль, эрзя шагыйрәсе, язучы.
* 15 август — Ильяс Фәйзуллин, рәссам, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 19 август — Рубин Абдуллин, Казан консерваториясе ректоры.
* 25 август — Нух Якупов, татар галиме.
* 2 сентябрь — Шамил Хәмәдинуров, татар җырчысы. 
* 5 сентябрь —  Хафиз Салихов, министр.
* 13 сентябрь — Ринат Нәбиев, татар галиме, тарихчы.
* 20 сентябрь — Шамил Хисаметдинов, Олимпия чемпионы.
* 25 сентябрь — Шамил Тимербулатов, композитор.
* 14 ноябрь — Шамил Бариев, татар артисты.
* 15 ноябрь — Мөҗәһит Әхмәтҗанов, балалар шагыйре.
* 5 декабрь — Фәүзия Бәйрәмова, татар язучысы, җәмәгать эшлеклесе.
* 19 декабрь — Нияз Халитов, татар архитекторы.

## Вафатлар

* 13 гыйнвар — Галимҗан Шәрәф, милләт хадиме.
* 11 июнь — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* 24 август — Василий Гордов, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*), сәргаскәр.
* 27 август — Чезаре Павезе, итальян шагыйре.
* 25 ноябрь — Густав Рамстедт, швед лингвисты, дипломат.

Төркем:1950 ел
Төркем:Еллар
7 декабрь

**7 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 24 көн кала.

#### 
###### 
*  БМО – ***Халыкара граждан [[авиация]]се көне.*** (, ).
###### 
*  АКШ — ***[[Пөрл-Һарбор]] милли хәтер көне*** (, ).
*  — ***Спитак [[Җир тетрәү|җир тетрәвен]] искә алу көне*** (, , ).
*  — ***Милли каһарманнар көне*** (, , ).
###### 
*  — ***Илкүләм дикторлар көне*** (, , ).
*  — ***[[югары уку йорты|Югары уку йортларында]] укучылар көне*** (, , ).
*  Украина — ***Җирле [[үзидарә]] көне*** (, , ).
*  — ***[[Хәрби көчләр]] байрагы көне*** (, , ).

## 
* 1678 — Луи Хеннепин беренче аурупалы буларак Ниагар шарлавыгын таба.
* 1941 — Икенче бөтендөнья сугышы: Япония Пөрл-Һарбор портына хөҗүм ясый.
* 1956 — Казанның Идел буе районы барлыкка килә.
* 1988 — Әрмәнстанда җир тетрәү.
* 1990 — Горький өлкәсе татар газетасы «Туган як» чыга башлады. 
## 
 
* 903 — Әбу-л-Хөсейн Габд-ар-Рахман ибн Умар әс-Суфи, фарсы астрономы һәм математигы.
* 1598 — Джованни Бернини, итальян архитекторы, сынчы.
* 1842 — Николай Агафонов, 
* 1850 — Пётр Гладышев, 
* 1864 — Александр Реформатский, 
* 1871 — Әхмәт Беремҗанов, 
* 1880 — Ләбибә Хөсәения, татар кызлар мәктәбе мөдире.
* 1904 — Нәгыймә Айтматова, 
* 1905 — Фатыйх Бәхтиев, татар агроном, селекция белгече.
* 1909 — Борис Королёв, 
* 1910 — Екатерина Фурцева, 
* 1911 — Екатерина Анкинович, 
* 1912 — Илья Эвранов, 
* 1923 — Георгий Мушников, 
* 1928 — Ноам Чомский, АКШ тел белгече, теоретик.
* 1928 — Татьяна Алексеева, 
* 1929 — Владимир Беляев, 
* 1930 — Рәшит Фазлый, Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйре.
* 1930 — Пётр Чонкушов, 
* 1935 — Юрий Казанцев, 
* 1937 — Борис Бузыкин, 
* 1937 — Вадим Венедиктов, 
* 1938 — Нина Григорьева, 
* 1939 — Гайрәт Кадыйров, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 1941 — Фирдәвес Гарипова, татар тел белгече.
* 1952 — Әлфия Корбанова, 
* 1958 — Мари-Луиз Колейро Прека, 
* 1972 — Дара Ролинс, 
* 1984 — Марко Вуйин, 
* 1988 — Әндрү Гудлок, 
* 1992 — Алмас Гатауллин,

## 

* БЭК 4 — Цицерон, борынгырим сәясәтчесе, фәлсәфәче.
* 1906 — Эли Дюкоммен, Швейцария журналисты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1914 — Пётр Кротов, 
* 1921 — Георгий Тал-Морза, 
* 1926 — Шәкүр Рәхимов (*Шәкүр Карак*), атаклы ат карагы.
* 1937 — Габбас Дәүләтшин, 
* 1937 — Хәлил Терегулов, 
* 1937 — Шакир Төхвәтуллин, 
* 1956 — Решат Нури Гүнтекин,  
* 1972 — Зариф Закиров,  
* 1974 — Николай Ливанов, зоология галиме, профессор.
* 1974 — Николай Пестонов, 
* 1980 — Николай Мельников,  
* 1982 — Мәрван Җангиров,  
* 1985 — Салих Батыев, совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* 1992 — 
** Аркадий Эсхель,  
** Госман Хәбибуллин, Казандагы Г. Тукай музееның беренче директоры. 
* 2004 — Зузана Наварова, 
* 2006 — Әмир Нигъмәтҗанов, 
* 2009 — Аркадий Нестеров, 
* 2012 — Антон Геращенко, 
* 2014 — Борис Назаров,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:7 декабрь
Икенде намазы

**Икенде намазы** (**гасыр** —  *салат әл-ʿаср*) — төштән соңгы (кич алды) намазы. 4 рәкәгатьтән фарыздан тора. 4 рәкәгать сөннәт гайре мүәккәдә (даими булмаган сөннәт). Бу намаз Коръәндә телгә алына (2:238), һәм Әл-Гасыр исемле кечкенә сүрә бар. 

## Икенде намазын үтәү вакыты
Икенде намазы үтәлергә тиешле вакыт дәвере:
* Намазны башлау вакыты төрле мәзһәбләрдә бераз аерыла. Хәнәфи мәзһәбендә бу намаз, җисемнәрнең шәүләләре җисем биеклегеннән ике тапкыр артык һәм плюс төш вакытындагы шәүләсе озынлыгында булганда, башлана. Башка өч мәзһәб буенча, икенде намазы җисем шәүләсе җисем биеклеге плюс төш вакытындагы озынлыгында булганда башлана.

* Кояш баткач, Икенде вакыты бетә. Әмма кояш алсу яки кызыл-сары төскә кергәч, намаз уку мәкруһ санала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз
Ястү намазы

**Ястү намазы** (**гыйшаэ** —  *салат әл-ʿишаʾ*) — төнлә укыла торган намаз. Көндәлек мәҗбүри бишвакыт намазның соңгысы. 4 рәкәгать фарыздан һәм 2 рәкәгать сөннәттән тора.

## Ястү намазын уку вакыты
Кичке шәфәкънең юкка чыгуы белән башлана һәм таң атканчы дәвам итә. Төн уртасына кадәр уку әйбәтрәк санала, чөнки кайбер галимнәр моның мәҗбүри икәнлеген әйтәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз
Җомга намазы

**Җомга намазы** (**җомга** —  *намаз-е җом‘ә*,  *салат әл-җом‘әһ*) — җомга көн төштән соң укыла торган җәмәгать намазы. Өйлә намазы вакытында укыла. Кешеләр саны биш кешедән ким булмаска тиеш. Намаз азан укылганнан соң башлана. 4 рәкәгать намаздан соң, яңадан азан укыла. Шуннан соң имам җомга хөтбәсен укый, һәм икамәттән соң, 2 рәкәгать фарыз һәм 4 рәкәгать сөннәт намаз үтәлә һәм гомуми дога кылына.

*«Ий иман китереп ышанучылар, әгәр җомга көн җомга намазына азан әйтелсә, эшләрегезне вә сәүдәләрегезне куеп намаз укырга, вәгазь тыңларга ашыгыгыз. Бу эш сезнең өчен хәерледер. Әгәр бу эшнең файдасын белсәгез икән!»* (Изге Коръән, 62:9)

Мөхәммәд пәйгамбәр хәдисендә бу көн турында болай әйткән: «Җомга — көннәрнең хуҗасы [башлыгы]! Бу көн Ураза бәйрәме һәм Корбан бәйрәменнән дә хәерлерәктер», һәм шулай ук әйткән: «Кем җомга намазын өч тапкыр рәттән калдыра — аның йөрәге Раббысы тарафыннан ябылачак».

Җомга намазы ир-атлар өчен генә мәҗбүри. Хатын-кызлар, балалар, мосафирләр, коллар һәм физик яктан хәлсезләргә җомга намазы мәҗбүри түгел. Әгәр дә килсәләр, бу намаз алар өчен өйлә намазы буларак санала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Җомга намазы 
* Ирекле керүдән сакланган ябык урында җомга намазы  
* Җомга 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Намаз
Әхсән Баян

**'
**Әхсән Баян''' (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов) — татар әдибе, шагыйрь, прозаик һәм драматург, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1988), Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1999), Татарстан Республикасының халык шагыйре (2004).

## Биография
Әхсән Баянов 1927 елның 8 декабрендә Башкортстанның Илеш районы Әшмән авылында туган.  Аның нәсел шәҗәрәсе борынгы татар морзалары һәм дин әһелләре токымына барып тоташкан. 1943 елда күрше Ишкар авылында җидееллык мәктәпне тәмамлагач, берничә ел колхозда эшли, аннары 1947–1950 елларда район үзәге Югары Яркәйдәге Мәдәният йортында сәнгать җитәкчесе хезмәтендә була. Шунда, төп эшеннән аерылмыйча, урта мәктәпне тәмамлый. Бер ел авылда укытучылык иткәннән соң, 1951 елда Казанга килә һәм Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1956 елда университетны тәмамлаганнан бирле Әхсән Баянов озак еллар журналистика өлкәсендә эшли. 1956–1962 елларда «Социалистик Татарстан» газетасы редакциясендә башта хәбәрче, соңыннан әдәбият–сәнгать бүлеге мөдире, 1962–1966 елларда «Казан утлары» журналының җаваплы сәркатибе, 1977–1981 елларда исә шул ук журналның баш редакторы урынбасары вазифаларын башкара.

Әхсән Баянов шигырьләре республика матбугатында 1951 елдан күренә башлый. 1959 елда «Диңгез шавы» исемле беренче җыентыгы басылып чыга. Хәзерге көндә ул шигъри әсәрләре тупланган дистәдән артык китап авторы. Аның күп санлы лирик һәм фәлсәфи-публицистик шигырләре, балладалары, «Яшел мәйдан» (1957), «Диңгез шавы» (1958), «Мират»(1959), «Сез аңларсыз мине» (1963), «Сәяхәтнәмә» (1969), «Һәйкәл» (1970), «Кышкы чәчәкләр» (1974) кебек поэмалары бүгенге татар поэзиясе хәзинәсендә лаеклы урын алып торалар.

Әхсән Баян проза һәм драматургия жанрларында да нәтиҗәле эшли. Нигездә сугыш алды, сугыш вакыты һәм сугыштан соңгы авыл тормышы вакыйгаларына бәйләп, кешеләр арасындагы катлаулы мөнәсәбәтләрне чагылдырган «Яшьлегемне эзлим» (1966), «Дүрт монолог» (1968), «Тау ягы повесте» (1972), «Төлке тоту кыен түгел» (1975), «Тавыш – табигать бүләге» (1977), «Аязучан болытлы һава» (1978), «Аргы яр» (1979) повестьлары һәм «Ут һәм су» (1971), «Таш китап» (1981) романнары укучылар һәм әдәби җәмәгатьчелектә зур кызыксыну уята. 
Әдипнең «Күзләре нинди иде» һәм «Һәйкәл» исемле драмалары төрле театр сәхнәләрендә куелды, ә «Тау ягы повесте» буенча телевидение өчен өч серияле нәфис фильм дә эшләнде.

Әхсән Баян әдәби иҗат эшен җәмәгать эшләре белән тыгыз бәйләп бара. Ул 1974 елдан бирле Татарстан Язучылар берлеге идарәсе әгъзасы. Шулай ук озак еллар «Казан утлары» журналы һәм «Идел» әлманахы редколлегияләренең әгъзасы булып торды.

Әхсән Баян 2013 елның 8 маенда Татарстанның Кама Тамагы районында Җәмәки авылында тормыш иптәше (Багаутдинова Дания Боргановна) янына җирләнгән.

## Бүләкләр
Әдәбиятны үстерү өлкәсендәге хезмәтләре өчен Әхсән Баянов 1977 елда «Почет Билгесе» ордены белән бүләкләнде.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Әхсән Баянов 
* Әхсән Баян вафат
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар драматурглары
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Ахшам намазы

**Ахшам намазы** (**ахшам** —  *намаз-е ақшам*, **мәгъриб** —  *салат әл-мәғриб*) — кояш баткач укыла торган намаз.

Биш вакыт көндәлек намазның исәп буенча дүртенчесе. Намазлар Исламның биш баганасының икенчесен тәшкил итәләр. 5 рәкәгатьтән тора: 3 рәкәгать фарыз һәм аннары 2 рәкәгать сөннәт. 

Бу намазны уку вакыты бик кыска (бигрәк тә түбән киңлекләрдә). Рамазан вакытында ахшамга азан, авыз ачу вакыты җиткәнне күрсәтә.

Ахшам намазын уку вакыты:
* Башлану вакыты: Кояш тулысынча батканнан соң
* Тәмамлау вакыты: Күктән кызыллык китеп, тулы караңгылык җиткәч.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
 
## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Ислам төшенчәләре

Төркем:Намаз
Ихлас сүрәсе

**Әл-Ихлас сүрәсе** (*Кольһүаллаһ*)- Коръәндәге 112нче сүрә, 4 аятьтән тора. Бөтен галимнәр дә аны Мәккәдә иңгәнлеген әйтәләр. Татар халкы күбрәк бу сүрәне Кольһүаллаһ дип йөртә. Моннан тыш «Әт-Тәүхид» (Аллаһның барлыгы-берлеге хакында), «Сүрәтүт-Тәфрид», «Сүрәтүт-Тәҗрид», «Сүрәтүн-Нәҗәт», «Сүрәтүл-Виләйәһ» дип тә атыйлар.

**Иңү сәбәбе**:мөшрикләр Мөхәммәд галәйхис-сәлам янына килеп:«Йә Мөхәммәд! Безгә Раббыңның кемнән, кайсы нәселдән килеп чыкканлыгы турысында сөйлә әле!» – дип әйтәләр. Һәм бу сүрә моңа җавап булып иңә.

## Сылтамалар
* Әл-Ихлас сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 

## Сүрә


Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим.
  - **بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ**1. Куль һүәллаһу әхәд. - **قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ**

2. Аллаһүс-самәд. - **ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ**

3. Ләм йәлид үә ләм йүүләд. - **لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ**

4. Үә ләм йәкүл-ләһү күфүән әхәд. -  **وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ**


**Тәрҗемә:**


«Шәфкатьле Рәхимле Аллаһ исеме белән... -  **بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ**   
# Әйт:«Ул – Аллаһ – берәү генә! - **قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ**
# Аллаһ – мәңге булучы. - **ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ**
# Ул тудырмады да һәм тумады да, - **لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ**
# һәм һичбер нәрсә дә аңа тиң түгел». - **وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌۢ**


## Искәрмәләр



## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Төркем:Коръән сүрәләре
Фәләкъ сүрәсе

**Әл-Фәлә́къ сүрәсе́** (гар. *Таң*) – Коръәндәге 113нче сүрә, 5 аятьтән тора. Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс белән бергә) керә. Сүрә Мәккәдә иңгән, кайбер мөфәссирләр әйтүенчә – Мәдинәдә.

**Иңү сәббәбе**: Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәллам, яһүдләрнең сихерләре аркасында, авырып китә. Шуннан соң ике фәрештә аңа бозу әйберләре ташланган коены күрсәтәләр. Җәбраил фәрештә Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәлламгә Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төенне чишкән саен, аларны укып, Расүлуллаһ терелә.

## Сылтамалар
* Әл-Фәлә́къ сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла

Төркем:Коръән сүрәләре

## Сүрә


Бисмил-лә́һир-рахмә́нир-рахи́м.
Куль әгъу́зү би-раббиль-фәләко 1. миң шәрри мә́ халәко 2. үә миң шәрри гъа́сикыйн изә́ үәкаб 3. үә миң шәррин-нәффә́сә́ти филь-гъукаде 4. үә миң шәрри хә́сидин изә́ хәсәде 5.
 

**Тәрҗемә:**


«Шәфкатьле. рәхимле Аллаһ исеме белән...
# Әйт:«Таң Раббысына сыенамын,
# яратылган нәрсәнең явызлыгыннан,
# һәм дөньяны караңгы каплап алган вакыт явызлыгыннан,
# һәм төеннәргә өрүчеләрнең явызлыганнан,
# һәм көнләүченең көнчелегеннән».


## Искәрмәләр



## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Төркем:Коръән сүрәләре
Нәс сүрәсе

**Ән-Нәс сүрәсе́** (гар. سورة الناس, кешеләр) – Коръәндәге 114нче – соңгы сүрә, 6 аятьтән тора. Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләренә (Әл-Фәләкъ белән бергә) керә. Сүрә Мәккәдә иңгән(Әл-Фәләкъ белән бергә иңә), кайбер мөфәссирләр әйтүенчә – Мәдинәдә.

**Иңү сәббәбе**: Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәллам, яһүдләрнең сихерләре аркасында, авырып китә. Шунан соң ике фәрештә аңа бозу әйберләре ташланаган коены күрсәтәләр. Җәбраил фәрештә Мөхәммәд саләллаһу галәйхи үә сәлламгә Әл-Мүгаввизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төенне чишкән саен, аларны укып, Расүлуллаһ терелә.

## Сүрә


Бисмил-лә́һир-рахмә́нир-рахи́м.
Куль әгъу́зү би-раббин-нә́с 1. мә́ликин-нә́с 2. илә́һин-нә́с 3. миң шәрриил-үәсүә́силь-ханнә́с 4. Әлләзи́ йүәсьүисү фи́ судү́рин-нә́с 5. минәл-җиннәти үән-нә́с 6.
 

**Тәрҗемә:**


«Шәфкатьле. рәхимле Аллаһ исеме белән...
# Әйт:«Кешеләрнең Раббысына сыенамын,
# кешеләрнең падишаһына,
# һкешеләрнең илаһына,
# вәсвәсә салучының, качучының явызлыганнан,
# кешеләнең күкрәкләрен вәсвәсәләүчедән,
# җеннәрдән һәм кешеләрдән».


## Искәрмәләр



## Әдәбият

Һәфтияк шәриф тәфсире. – Казан: Раннур, 2003.

Төркем:Коръән сүрәләре
Нобель премиясе

200px|thumb|Нобель премиясе лауреатына бирелә торган медаль
**Но́бель пре́миясе** (швед. *Nobelpriset*, ингл. *Nobel Prize*) — данлыклы фәнни тикшеренүләр, зур ачышлар яки җәмгыятьнең һәм мәдәниятнең үсешенә зур өлеш керткән өчен тапшырылган, иң престиж халыкара премияләрнең берсе.

Премия белән оешмалар түгел, ә бары тик аерым шәхесләр генә бүләкләнә ала (Тынычлык өчен Нобель премиясеннән тыш). Нобель премиясе гомердә бер тапкыр гына тапшырыла ала һәм кеше вафат булганнан соң бирелми (2011 елда искәрмә ясалды).

Премияләр ел саен әлеге өлкәләрдә биреләләр:
* Физика — 1901 елдан, Швеция;
* Химия — 1901 елдан, Швеция;
* Физиология һәм медицина — 1901 елдан, Швеция;
* Әдәбият — 1901 елдан, Швеция;
* Икътисад — 1969 елдан, Швеция;
* Тынычлык — 1901 елдан, Норвегия.

## Тарих

Нобель премияләрен Альфред Нобель васыяте буенча тапшыралар. 1895 елның 27 ноябрендә төзелгән васыятьтә ул байлыгын биш өлешкә бүлеп, биш өлкәдә премияне тапшыруны яза. Аеруча, ул премия тапшырылган кешеләр милләте исәпкә алынырга тиеш түгел, дип ассызыклый.

1969 елдан бирле исә Швеция банкы карары буенча Нобель исемендәге икътисад өлкәсендә дә премия тапшырыла. Аны тапшыру шартлары башка Нобель премияләре белән тәңгәл.

## Нобель премиясе күләме

Нобель фонды 1900 елда бәйсез, табышсыз оешма буларак ачылды. Башлангыч капиталын 31 млн швед кронасын тәшкил итте. Беренче премияләрнең күләме 150 000 крона булды.

* 2003 елда — 1,35 млн. $
* 2004 елда — 1,32 млн. $
* 2005 елда — 1,3 млн. $
* 2006 елда — 1,47 млн. $
* 2007 елда — 1,542 млн. $
* 2008 елда — 1,399 млн. $
* 2009 елда — 1,45 млн.$
* 2010 елда — 1,5 млн. $
* 2011 елда — 1,4 млн. $

## Кызыклы мәгълүматлар
* Нобель премиясе математика өлкәсендәге казанышлар өчен бирелми.

## Шулай ук кара
* Шнобель премиясе
* Бальцан премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Нобель премиясенең барлык лауреатлары
* American Nobel Prize Winners 1901—2004
* Россия нобель премиясе лауреатлары  

bat-smg:Nuobele premėjė

*
Төркем:1901 елда барлыкка килделәр
1906 ел

## Вакыйгалар
* 21 гыйнвар — Казанда беренче чуаш гәзите «Хыпар» чыга башлый. 
* 21 февраль — Ырынбурда Вакыт гәзитенең беренче саны чыга.
* 15 март — «Роллс-Ройс» ширкәте теркәлә.
* 23 июль — беренче осетин телендәге газетаның (*«Ирон газет»*) беренче номеры чыга.
* 20 август — Русия империясендә беренче карагруһчылар оешмасы рәсмиләшә. 
* 12 сентябрь — «Азат халык» газетасы ябыла, аның мөхәррире Галиәсгар Камал мәхкәмә алдында җавап тота.
* 10 октябрь — Уфада Зыя Камали «Галия» мәдрәсәсен ача.
* 10 декабрь — Тынычлык Нобель премиясе Теодор Рузвельтка бирелә (*американ сәясәтчесе, [[АКШ президенты]]*).
* 22 декабрь — Казанда беренче публик татар спектакле күрсәтелә.

## Туулар

* 3 гыйнвар — Сәет Шәрәфиев, 1943-1950, 1957-1959 елларда Татарстан АССР хөкүмәте рәисе. 
* 15 февраль — Муса Җәлил, татар шагыйре, сугыш каһарманы.
* 19 февраль — Александр Ключарев, композитор.
* 29 март — Тамара Ханым, биюче, ССРБ халык артисты.
* 6 июнь — Әсгать Айдар, шагыйрь.
* 12 июнь — Дмитрий Шостакович, совет композиторы.  
* 12 июнь — Ләбиб Гыйльми, татар язучысы.
* 15 июнь — Абдулла Гомәр, тәрҗемәче.
* 23 июнь — Вольфгаң Көппен, алман язучысы.
* 29 сентябрь — Габдрахман Минский, язучы.
* 25 октябрь — Яныш Ялкайн, чирмеш язучысы.
* 1 ноябрь — Сара Садыйкова, татар композиторы.
* 6 ноябрь — Никон Егоров, полковник, космонавтлар укытучысы.
* 12 ноябрь — Хәбиб Юнич, Кытай Төркестандагы сәясәт эшлеклесе, педагог һәм журналист. 
* 19 декабрь — Леонид Брежнев, 1964&nbsp;елдан 1982&nbsp;елга кадәр ССРБ җитәкчесе.
* 24 декабрь — Джеймс Чейз, инглиз детективлар язучысы.

## Вафатлар

* 1 апрель — Коста Хетагуров (*Хетæгкаты Къоста*), осетин әдәбиятына нигез салучы.
* 19 апрель — Пьер Кюри, физик, химик. Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1903).
* 5 июль — Жюль Бретон, француз рәссамы.
* 30 ноябрь — Галимәтелбәнат Биктимерия, мәгърифәтче. 
* 10 декабрь — Əхмəт Хөсəенов, татар меценаты.

Төркем:1906 ел
Төркем:Еллар
1890 ел

## Вакыйгалар
* 10 июль — Вайоминг АКШ-га 44-нчы штат булып керә.

## Туулар

* 27 май — Константин Иванов, чуаш мәгърифәтчесе, шагыйрь. 
* 29 июль — Гали Рәфикый, татар язучысы, педагог, галим.
* 4 август — Габделхаликъ Садриев, татар драматургы.
* 15 сентябрь — Агата Кристи, инглиз язучысы.
* 15 сентябрь — Шәйгардан Шәймәрдәнов,  дәүләт һәм сәясәте эшлеклесе.
* 23 сентябрь — Фридрих Паулюс, генерал-фельдмаршал.
* 25 октябрь — Афзал Таһиров, татар язучысы.
* 10 декабрь — Әхмәтзәки Вәлиди, башкорт милли бәйсезлеге өчен керәшкән лидер, тюрколог, фәлсәфә докторы.
* Хәмзә Долотказин, мәгърифәтче, татар мәктәпләрен оештыручы, укытучылар әзерләүче уку йортлары башлыгы.
* Кыям Юлдашев, җәдитче мөгаллим, шагыйрь.
* Заһирә Байчурина, татар шагыйрәсе.
* Гомәр Байчурин – Татарстан дәүләт эшлеклесе.
* Сабит Яхшыбаев, беренче татар сәхнә рәссамы.

## Вафатлар

* 29 июль — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
* 11 август — Андрей Лихачев, химаяче, археолог, нумизмат.

Төркем:1890 ел
Төркем:Еллар
1948 ел

## Вакыйгалар
* 1 май — КХДҖ барлыкка килде.
* 26 май — КАҖ-дә апартеид сәясәте башлануы турында игълан ителде.
* 29 июль — Лондонда Олимпия уеннары ачыла.
* 27 ноябрь — Казанда Каравай бистәсен шәһәр үзәге белән тоташтырган беренче троллейбус сызыгы ачыла.
* 4 декабрь — Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев иҗат иткән беренче санак — «Автоматик хисаплау машина»сын патентлаштыра.
* 10 декабрь — БМО Генераль Ассамблеясе «Кеше хокукларының гомуми декларациясе»н кабул итә.

## Туулар

* 25 гыйнвар — Геннадий Прытков, драма артисты.
* 17 февраль — Мидхәт Әхмәтов, татар шагыйре.
* 2 март — Кәрим Яушев, Башкортстан татар милли хәрәкәтенең лидеры. 
* 7 март – Шамил Тарпищев, ССРБ-ның һәм Русиянең атказанган тренеры.
* 10 март – Әхтәм Әбүшахманов, РСФСР атказанган артисты.
* 22 март — Эндрю Ллойд-Уэббер, инглиз композиторы.
* 15 апрель — Рафис Могыйнов, хәрби журналист.
* 15 май — Сәет Рәинбәков, опера җырчысы (*бас*), Татарстанның халык артисты.
* 31 май — Светлана Алексиевич, Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты (*[[2015 ел|2015]]*).
* 17 июнь — Ринат Баттал, язучы.
* 21 июнь — Иэн Макьюен (*Ian McEwan*), инглиз язучысы.
* 22 июнь — Альберт Сафин, татар язучысы.
* 27 июнь — Фәннур Сафин, татар шагыйре.
* 28 июнь — Сергей Бодров, кинорежиссёр, продюсер, сценарист.
* 27 июль — Клара Хәйретдинова, татар җырчысы.
* 30 июль — Жан Рено, француз актеры.
* 30 июль — Нәҗип Исмәгыйлев (*Нәҗип Нәккаш*), әдәбият галиме, хаттат.
* 1 август — Ринат Закиров, Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты җитәкчесе.
* 24 август — Жан-Мишель Жарр, француз музыканты, композитор.
* 28 август — Наталья Гундарева, РСФСР халык артисты.
* 30 август — Виктор Скумин, Скумин синдромы.
* 1 сентябрь — Альберт Әсәдуллин, татар җырчысы.
* 22 сентябрь — Александр Патраков, театр рәссамы, Тукай премиясе лауреаты (*[[2000 ел|2000]]*).
* 1 октябрь — Таң Еникеев, театр рәссамы, Башкортстанның һәм Русиянең атказанган сәнгать эшлеклесе, Русиянең дәүләт премиясе иясе.
* 10 октябрь — Сергей Саначин, ТР атказанган архитекторы. 
* 12 октябрь — Тәлгат Таҗетдин, мөфти.
* 17 октябрь — Марго Киддер, Канада-АКШ кино актрисасы.
* 12 ноябрь — Идрис Мәсгутов, Татарстан Республикасының халык артисты.
* 10 декабрь — Ринат Мөхәммәдиев, язучы.
* 22 декабрь — Николае Тимофти, 2012-2016&nbsp;елларда  Молдова президенты.
* 23 декабрь — Әхәт Гаффар, язучы.
* 27 декабрь — Жерар Депардьё, француз актёры.

## Вафатлар

* 30 гыйнвар — Маһатма Ганди, Һиндстан сәясәтчесе.
* 3 март — Кәлимулла Хәсәнов, 2-нче патша Думасы һәм Милли Мәҗлес депутаты.
* 23 март — Николай Бердяев, рус фәлсәфәчесе.
* 30 август — Виктор Скумин, рус галим (Скумин синдромы).
* 11 сентябрь — Мөхәммәт Гали Җиннаһ,  бәйсез Пакистан дәүләтен оештыручы.
* 5 октябрь — Каюм Мифтахов, «Манас» кыргыз халык эпосын язып алучы һәм өйрәнүче.
* 25 октябрь — Шиһап Рамазанов, телче галим.
* 23 ноябрь — Гозәир Хаҗибәков, композитор, ССРБ халык артисты.
* Мәхбүбҗамал Акчурина, язучы, мөгаллимә.

Төркем:1948 ел
Төркем:Еллар
1896 ел

## Вакыйгалар
* 4 гыйнвар — АКШ-ның 45-нче штаты Юта булды.
* 23 апрель — Нью-Йоркта АКШ тарихында беренче тапкыр киносеанс үтте.
* 2 июнь — Гульельмо Маркони АКШ-да радионы патентлаштыра.
* 6 август — Мадагаскар француз колониясе булып игълан ителә.
* 27 август — Бөекбритания һәм Занзибар арасында тарихта иң кыска сугыш була. Ул 38&nbsp;минут дәвам итә.

## Туулар

* 15 гыйнвар — Микъдәт Борындыков, дәүләт эшлеклесе, «солтангалиевче». 
* 14 июнь — Кәшшаф Мохтаров, ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе, «солтангалиевче».
* 5 август — Альфред Лепа,  дәүләт эшлеклесе, КПСС-ның ТАССР өлкә комитеты беренче сәркатибе.
* 27 август  — Фаина Раневская, актриса.
* 15 сентябрь — Алексей Антонов, армия генералы.
* 29 сентябрь — Хәлил Әбҗәлилов, татар артисты.
* 2 октябрь — Идрис Туктар, татар язучысы.
* 9 октябрь — Шәһит Ходайбирдин, инкыйлабчы, язучы, ВКП(б) эшлеклесе.
* 9 ноябрь — Ибраһим Галиев, Татбригада хәрби комиссары.
* 10 декабрь — Минзакир Әпсәләмов, генерал-майор (*[[1940 ел|1940]]*), хәрби фәннәр докторы.
* 12 декабрь — Василий Гордов Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*), сәргаскәр.
* 14 декабрь — Сирин Батыршин, шагыйрь. 
* 18 декабрь — Муса Йосыпов, сәясәтче, журналист, Татар дәүләт академия театры директоры (*[[1934 ел|1934]]-[[1937 ел|1937]]*). 
* 21 декабрь — Константин Рокоссовский, ССРБ һәм Польша гаскәр башлыгы.
* 29 декабрь — Галимҗан Шәрәф, милләт хадиме.


Halil Abjalilov.jpg|Хәлил Әбҗәлилов
Ш.Ходайбирдин.jpg|Шәһит Ходайбирдин


## Вафатлар

* 24 гыйнвар — Эдвард Турнерелли, инглиз язучысы, рәссам-график һәм төбәк тарихчысы, Казан университетында эшләгән.
* 16 июль — Эдмон Де Гонкур, француз язучысы.
* 10 декабрь – Альфред Нобель (*Alfred Bernhard Nobel*), швед химигы, Нобель премиясе оештыручы.

Төркем:1896 ел
Төркем:Еллар
Кәүсәр сүрәсе

**Әл-Кәүсәр сүрәсе** — Коръәндәге 108нче сүрә, 4 аятьтән тора. Мәккәдә иңгән.

«Әл-Кәүсәр» — җәннәттәге елгаларның берсе.

## Сүрә


Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим.
Иннәә әгътайнәәкәл-кәүсәр. Фәсалли ли раббикә вәнхәр. Иннә шәәниәкә һүәл-әбетәр.


**Тәрҗемә:**


«Шәфкатьле, рәхимле Аллаһ исеме белән…
# Без сиңа, хакыйкатьтә, Кәүсәр бирдек.
# Һәм раббыңа намаз үтә һәм корбан чал!
# Хакыйкатьтә, сине күрәлмаучы — өтек булучыдыр».


## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Һәфтияк шәриф тәфсире. — Казан: Раннур, 2003.

## Сылтамалар
* Әл-Кәүсәр сүрәсенең һәр аятын аерым тыңла 
* Куранның һәр аятын аерым тыңла 

Төркем:Коръән сүрәләре
9 декабрь

**9 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның тугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 22 көн кала.

#### 
###### 
*  БМО – ***Халыкара [[ришвәтчелек]] белән [[керәш]]ү көне*** (, , )..

###### 
*  — *Милли каһарманнар көне*.
*  — *[[Хәрби көчләр]] көне*.
*  Россия — ***[[Ватан каһарманнары көне]]*** (, ).
*  — *Бәйсезлек көне*.
*  — *Конституция көне*.
*  — ***Илкүләм дәүләт [[дөньявилык|дөньявилыгы]] көне*** (, , ).

###### 
* :
** Логопедлар көне
** Алкоголизмны җиңеп чыкканнар көне

## 
* 1824 — Аякучо янында сугышында Перу җиңүе аның бәйсезлеген ачыклый.
* 1953 — «Азатлык радиосы»ның татар һәм башкорт телләрендәге беренче тапшыруы чыга.

## 
 
* 1742 — Карл Вилһелм Шееле, 
* 1839 — Николай Кашкин, 
* 1849 — Егор Вагнер, 
* 1868 — Фриц Һабер, 
* 1873 — Николай Сибилев, 
* 1881 — Әхмәтвафа Бәхтияров, 
* 1894 — Владислав Равдоникас, 
* 1895 — Долорес Ибаррури, 
* 1900 — Хәсән Туфан, татар шагыйре.
* 1904 — Пелагея Вершилова, 
* 1908 — Константин Семендяев, 
* 1910 — Әсма Шайморатова, 
* 1917 — Җеймс Рейнвотер, 
* 1918 — Николай Родимов, 
* 1919 — Вильям Липском, 
* 1925 — Абдулла Али, 
* 1926 — Рәмзиә Тарсинова, 
* 1926 — Һенри Вей Кендалл, 
* 1931 — Әхәт Уразмәтов, татар сәнгатькәре, артист.
* 1940 — Зөфәр Сәхәбиев, 
* 1944 — Морат Аджи, тарихчы, тюрколог.
* 1945 — Мирас Иделбаев, башкорт язучысы, мөгаллим.
* 1945 — Нәҗибә Әминева, татар шагыйрәсе.
* 1947 — Идият Әширов, татар шагыйре.
* 1954 — Жаң-Клод Юңкер, 
* 1955 — Риф Сәхәбетдинов, 
* 1956 — Имангали Ташмөхәммәтев, 
* 1963 — Алексей Песошин,  ТР премьер-министры (*2017 елдан*).
* 1971 — Вадим Соколов, 
* 1972 — Миңнинур Сәетова-Гыйззәтуллина, 
* 1982 — Евдокия Гречишникова, 
* 1994 — Диләрә Фәттахова, Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театры артисты.

## 

* 1574 — II Сәлим, 
* 1921 — Владимир Мальмберг, 
* 1925 — Рифат Гаспринский, «Тәрҗеман»ның нәшир-мөхәррире.
* 1934 — Митрофан, 
* 1937 — Нилс Густаф Дален, 
* 1941 — Василий Хрущев, 
* 1941 — Дмитрий Мережковский, рус язучысы, шагыйрь, драматург.
* 1954 — Юныс Ибәтуллин, Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре генерал-майоры.
* 1958 — Николай Трифонов, 
* 1971 — Ральф Банч, дипломат, хокук яклаучысы, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1975 — Гази Кашшаф, татар әдәбият галиме, тәнкыйтьче.
* 1977 — Клариса Лиспектор, 
* 1984 — Виктор Сивец, 
* 1991 — Владимир Графов, 
* 1995 — Генрих Бухин, 
* 2001 — Рәфыйк Нәфыйков, 
* 2005 — Виктор Винтер, 
* 2007 — Эмилия Штина, альголог, профессор, РСФСР Югары шурасы депутаты.
* 2015 — Василий Перчаткин, 
* 2018 — Михаил Глухов, 
* 2018 — Риккардо Җаккони, 
* 2018 — Юныс Йосыпов, 
* 2019 — Салават Әскаров, 
* 2020 — Вячеслав Кебич, 
* 2020 — Рафаил Ильясов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:9 декабрь
Сараево

**Сара́ево** (Боснасарай, серб. *Сарајево*, босн. *Sarajevo*) – Босна һәм Һерцеговина башкаласы. 1507 елга кадәр шәһәр *Врхбосна* исемен йөртте. Диңгез биеклеге белән чагыштырганда 500 метр биеклегендә урнашкан.

## Дин
### Ислам
* Истикълал мәчете 

Төркем:Аурупа башкалалары
Төркем:Босна-Һерцеговина шәһәрләре
Кинематограф

right|200px|thumb|Иске кинокамера
**Кинемато́граф** (*кино, кина́**, *&nbsp;— хәрәкәт һәм &nbsp;— язырга, сурәтләргә; ягъни «хәрәкәтне сурәтләү»)&nbsp; — хәрәкәт иткән рәсемнәрне берләштергән кеше эшчәнлеге төре. Кайсы бер вакытларда синемато́граф дип атала (). Кинематограф XIX гасырда барлыкка килә. Кызыклы фильмнар исемлеген ivi, Oko, Кинопоиск, Netflix, Megogo, Амедиатика кинотеатрларына карарга мөмкин. 

## Кинематограф тарихы
1895 елда Париждагы Капуциннар бульварында «Гран-кафе» һинд салонында «Люмьер туганнар синематографы» беренче аклы-каралы фильм күрсәтә. Тамаша кылырга килүчеләр “Поезд килү”, “Эшчеләрнең фабрикадан чыгуы”, “Коендырылган су коючы” кыска метрлы фильмнарын карый.

Беренче чорда  кино әле телсез, тавышсыз була. Анда актерлар бер сүз дә эндәшми, без бары хәрәкәтләр, мимика аша гына алар белән ни булганын аңлап барабыз.
ХХ йөзнең 20 нче елларында киноның теле дә ачыла. 

1899 елда фотограф Эдвард Реймонд Тернер төсле кино төшерү процессын патентлый. 

## Шулай ук карагыз

* Мультипликация
* Аниме
* портал 4к 

## Сылтамалар

 
* Кино китаптан башлана. Пөшәңгәр авылы  күпфункцияле үзәк. 2016 ел 

## Искәрмә
*
Аниме

right|250px|thumb|Аниме образы үрнәге
**Аниме** (,  — анимация) — япон анимациясе. Башка илләр чыгарган анимациядән аермасы - олы аудитория өчен эшләве, шуңа да зур популярлык казанган. Аниме башка мультфильмлардан фон һәм персонажларны ясау стиле белән бик аерыла. Серияләр телефильм һәм телесериал рәвешендә эшләнелә.

Аниме-сериаллар өчен чыгнак итеп манга (япон комикслары), ранобе (лайт-новел), яки санак уеннары (еш кына «визуаль роман» жанрында) алына.

## Тарих
Анименың тарихы  башы-XXнчы гасырда башлана, кайчан япон мультипликации белән беренче экспериментлар ясый башладылар , Көнбатышта табылган . Борынгы атаклы сакланган япония анимациясе  — Katsudo Shashin сыла нибары 3 секунд.

Бүген аниме гыйбарәт уникаль мәдәни пласт берләштерүче кебек сериаллар балалар өчен (жанры кодомо) — аниме аның беренчедән аңлауда һәм шулай ук яшүсмерләр әсәрләре, еш кына, шактый җитди һәм карау  өчен — сенэн (егетләр өчен), седзе (аниме кызлар өчен) һәм хәтта тулы "олылар" аниме (сэйнэн һәм дзесэй).

## Сылтамалар

* AnimeResearch  — Аниме турында фәнни мәкаләләр җыентыгы.

## Искәрмәләр

*
11 декабрь

**11 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун беренче көне. Ел ахырына кадәр 20 көн кала.

#### 
###### 
*  БМО — ***Халыкара [[тау]]лар көне*** (, , )..

###### 
*  — ***Җөмһүрият көне*** (, , ).
*  — *Сөйләм профессионаллары (дикторлар, комментаторлар, ди-джейлар, алып баручылар) көне*.
*  — *Тынычлык һәм кеше хокуклары көне*.

###### 
* *Халыкара танго көне*.
*  /  Индиана — ***Индиана көне*** (, ).
*  — ***Илкүләм [[танго]] көне*** (, , ).
* :
** Авырлыкны үлчәү көне.
** Геодезистлар көне.
** Инженерлар көне.
** Мөмкинчелекләре чикләнгән кешеләрнең ана-аталары һәм дуслары ассоциацияләренең милли көне.
** Парашютистлар көне.
*  — * Пампанга провинциясе көне*.

## 
* 1941 — Алмания һәм Италия Америка Кушма Штатларына сугыш игълан итә.
* 1946 — БМО янында ЮНИСЕФ барлыкка килә.
* 1994 — Россия Чечняга гаскәрләрен кертә. Беренче Чечня сугышы башлана.

## 
 
* 1700 — Пётр Салтыков, Русия империясе хәрбие, сәргәскәр.
* 1804 — Эраст Перцов, 
* 1806 — Вилһелм Һерман Абих, геология галиме, табигый фәннәр белгече, сәяхәтче. 
* 1843 — Роберт Кох, Алман империясе микробиологы, Нобель бүләге лауреаты.
* 1865 — Иван Соколов, 
* 1871 — Лев Ильин, 
* 1878 — Михаил Франк, 
* 1882 — Макс Борн,
* 1889 — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
* 1895 — Ильяс Алкин, 
* 1897 — Николай Якушенко, 
* 1902 — Мария Воронцова, 
* 1909 — Габдулла Шамуков, артист.
* 1909 — Николай Сентябрев, 
* 1911 — Нәҗип Мәхфүз, Мисыр язучы-романисты, драматург, сценарист.
* 1912 — Николай Лисин, 
* 1918 — Александр Солженицын, рус язучысы, Нобель бүләге лауреаты.
* 1925 — Роберт Иванов, 
* 1928 — Әмир Мәҗитов, 
* 1930 — Андрей Алексеев, 
* 1932 — Арман Кучукян, 
* 1932 — Леонид Арсланов, тел галиме. 
* 1940 — Фәрит Галимов, татар төзүче, Казакъстан дәүләт эшлеклесе. 
* 1941 — Зиннур Нурмөхәммәтов, татар җырчысы. 
* 1941 — Юрий Морозов, 
* 1943 — Джон Керри, АКШ сәясәтчесе.
* 1951 — Дамир Исхаков, тарихчы, этнолог. 
* 1952 — Фәридә Хәсьянова, 
* 1953 — Андрей Макаревич, рус җырчысы.
* 1954 — Владимир Мироваев, *үзешчән композитор*.
* 1955 — Вәгыйз Минһаҗев, 
* 1965 — Айдар Беляев, 
* 1970 — Дэвдатт Паттанаик, 
* 1972 — Искәндәр Сираҗи, журналист. 
* 1975 — Сергей Чикалкин, 
* 1978 — Тамара Тансыкхуҗина, 
* 1981 — Айрат Хәйруллин, 
* 1996 — Йоханна Матинтало,

## 

* 1838 — Федор Реслейн, 
* 1872 — Капитон Невоструев, 
* 1904 — Александр Морозов, 
* 1914 — Александр Миславский, 
* 1937 — Иван Орахелашвили, 
* 1937 — Пахомий, 
* 1938 — Кристиан Ланге, норвегияле сәясәтче, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1947 — Гыйльфан Батыршин, 
* 1961 — Елизавета Сыртланова, театр артисты.
* 1978 — Винсент дү Виньо, 
* 1983 — Василий Горбунов, 
* 1994 — Фәрваз Миңнуллин, әдәби тәнкыйтьче.
* 1997 — Әнәс Хәсәнов, 
* 2000 — Алексей Кудрявцев, 
* 2000 — Н. Ричард Нэш, АКШ драматургы, сценарист.
* 2010 — Хөршид Маркер, 
* 2012 — Галина Вишневская, опера җырчысы, ССРБ халык артисты.
* 2016 — Марат Бибишев, 
* 2020 — Артём Чернов, 
* 2020 — Ирена Вейсайте,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:11 декабрь
Гермиона Грейнджер

## Гомуми мәглүмат
*Исем: Гермиона Джин Грейнджер
*Туган көне: 19 сентябрь 1979 ел
*Гадәти булмаган мөмкинлекләре: Тылсымчы,тылсым өлкәсендә иң акыллысы
*Хогвартста укыган еллары: 1991-1997
*Яраткан фәннәре: Нумерология,Борынгы Руннар,Зельеварение
*Факультет: Гриффиндор
*Тылсымлы таяк – 12 дюймлы,Виноград лозасы,Аждаха йорэге,24 грамм
*Патронус: кама
*Ата-анасы: Грейнджерлар
*Гаилә хәле: Рональд Уизлига кияүгә чыга
*Балалар: Һьюго Уизли һәм  Роза Уизли

Төркем:Гарри Поттер
Чыңгыз Айтматов

**'
**Чыңгы́з Түрәкол улы Айтма́тов*' () ([[1928 ел]]ның [[12 декабрь|12 декабре]] — [[2008 ел]]ның [[10 июнь|10 июне]], [[Алмания]]) — [[кыргыз]] совет язучысы. [[кыргыз теле|Кыргыз]] һәм [[рус теле|рус]] телләрендә язган. 1986—1991 елларда [[Кыргызстан язучылар берлеге]] идарәсе рәисе.
== Тәрҗемәи хәле ==
Атасы [[Түрәкол Айтматов|Түрәкол]] (1903―1938)— партия хезмәткәре, 1938 елны атып үтерелә. Чыңгыз, эне-сеңелләре белән [[Каракул]]да бабасы элекке 1&nbsp;нче [[гилдия]] сәүдәгәр [[Хәмзә Габделвәлиев]] йортында үсә. Әнисе ― [[Нәгыймә Айтматова]] (1904―1971).

14 яшьтә, ир-атлар барысы да сугышта чакта, ул авыл советы секретаре булган. 1948 елда сигезьеллык мәктәпне бетереп, Җамбул шәһәрендәге [[ветеринария]] техникумына укырга кергән. Аны гел “бишле”гә тәмамлау сәбәпле, Бишкәктәге Авыл хуҗалыгы институтына имтихансыз кабул иткәннәр, институтны 1953 елда тәмамлаган. 1952 елда Чыңгызның хикәяләре матбугатта басыла башлаган. Институтны тәмамлагач, аны Кыргыз Республикасы терлекчелек фәнни-тикшеренү институтының эксперименталь фермасына эшкә билгеләгәннәр.

Авыл хуҗалыгы институтын ([[1953]]), [[А. М. Горький исемендәге Әдәбият институты]] каршындагы югары әдәби курсларны ([[Мәскәү]]) тәмамлый. [[1988]]–[[1990|90]] елларда «Иностранная литература» журналының баш мөхәррире, [[1990]]–94 тә СССР һәм РФнең Люксембургтагы илчесе, [[1994 ел]]дан башлап [[Франса|Франция]] һәм [[Бенилюкс]] илләрендә [[Кыргызстан Республикасы]] илчесе. 1966–89 елларда СССР Югары Совет депутаты, 1989–92 дә СССР халык депутаты.

== Бүләкләре ==
* [[2022 ел|2022]] ― Алишер Нәваи исемендәге Халыкара премия ― «*Төрки дөньяның бердәмлегенә керткән өлеше өчен''» (үлгәннән соң).
## Искәрмәләр
 
## Шулай ук карагыз
* Әскәр Айтматов

Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Кыргыз язучылары
Төркем:Чыңгыз Айтматов
Төркем:Илчеләр
Төркем:Әнисе татар, әтисе башка милләттән булган шәхесләр
Драко Малфой

Latın versiyası: Drako Malfoy

**Драко Малфой** (*Draco Malfoy*) – Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең герое. Гарри Поттерның мәктәп көндәше.

## Гомуми мәгълүмат
* **Исем**: Драко Люциус Малфой
* **Туган елы, ае, көне: **:  1980 елның 5 июне
* **Ата-анасы:**: Люциус Малфой һәм Нарцисса Малфой
* **Гаилә торышы:**: Астория Гринграсс; **Улы**: Скорпиус Гиперион Малфой;
* **Үзенчәлекләре:**: тылсымчы
* **[[Хогвартс]]та укуы**: 1991—1998
* **Факультет**: Слизерин
* **[[Квиддич]]**: Слизерин командасы тоткычы (1992—1996)
* **Себеркесе**: Нимбус-2001 (1992—1996)
* **Йорткычлары**: байгыш.

## Исем
Латин теленнән тәрҗемәдә «Draco» сүзе «дракон» дигәнне аңлата. Блэклар гаиләсенең башка әгъзаларының кебек үк, исеме йолдызлык хөрмәтенә бирелду, бу очракта Дракон йолдызлыгы. 

«Malfoy» сүзе исә искефранцуз «mal foi» яки «mal foy» (mal — «начар, зарарлы»; foi — «иман, ихласлык») дигәнне аңлата, ягъни «ихласлы түгел», «начар иманлы».

## Тормыш юлы
Драко Люциус Малфой 1980 елның 5 июнендә тууы билгеле. Анасы — Нарцисса Малфой, атасы — Люциус Малфой. Чистаканлылар гаилә әгъзасы. 

Соңгы китапта Гарри Поттер Драконың гомерен коткара, бу дуслыкка китермәсә дә, алар арасында көндәшлекне юкка чыгара. Җиденче китап эпилогында әйтелгәнчә, Драко өйләнә, аның Скорпиус исемле улы бар.

## Килеп чыгышы

Төркем:Гарри Поттер
«Ханума» спектакле

right|300px|thumb|Спектакльдан күренеш
**«Ханума»** – Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры куйган музыкаль комедия. 2 бүлектән тора. Дәвамы 2 сәгать 50 минут. Спектакльнең премьерасы 2004 елның 10 декаберендә булды. Драматургы – Авксентий Цагарели. 

## Сюжет
Спектакль Кавказдагы иң хәйләкәр, тапкыр һәм зирәк яучы Ханума турында. Ул теләсә кемне өйләндерә һәм кияүгә дә бирә ала. Шәһәрдәге бер генә туй да Ханумадан башка узмый. Ләкин Кабато исемле икенче яучы аңа көндәш булырга җөрьәт итә.

## Артистлар
* Кнәз Пантиашвили – Равил Шәрәфи. 
* Ханума – Рузия Мотыйгулла.
* Текле – Гөлсем Исәнгулова. 
* Тимоте – Илтөзәр Мөхәмәтгалиев.
* Котэ – Радик Бариев.
* Кабато – Зөлфирә Зарипова. 
* Мкртыч Котрянц – Илдус Әхмәтҗанов. 
* Акоп – Әсхәт Хисмәт. 
* Ануш – Наилә Гәрәева. 
* Сонэ – Алсу Каюмова. 
* Городовой – Николай Юкачев. 
* Ханым – Венера Шакир. 
* Гимназистка – Гүзәл Шакирова 
* 1 яшелчә сатучы – Фәнис Җиһаншин 
* 2 яшелчә сатучы – Фәнис Сафин 
* Җиләк-җимеш сатучы – Рамил Вәҗиев 
* Су сатучы – Илдус Габдрахманов 
* Шәрап сатучы – Искәндәр Хәйруллин 
* Ит сатучы – Минвәли Габдуллин 
* Сөт сатучы – Айрат Арсланов 
* Балык сатучы – Илнар Җантимеров 
* Сатучы – Марат Яхъяев 
* Мунчачы – 
* Карт кнәз – Хәлим Җәләлов 
* 1 кнәз – Ирек Баһманов 
* 2 кнәз – 
* 3 кнәз – 
* 4 кнәз – Әнвәр Гобәйдуллин

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
* Галиәсгар Камал ис. театры сайты 
* Төрле халыклар куйган һәм төрле телләрдә

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча спектакльләр
Төркем:Татарча спектакльләр
Төркем:Камал театры спектакльләре