open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юка

**Юка**-борынгы татар ризыгы.

Камыр әзерләү өчен кирәкле ингредиентлар:

* 100 грамм атланмай
* 0,5 бал кашыгы тоз 
* 1 кашык шикәр 
* 2 йомырка
* 1 бер чынаяк сөт яки су
* он

Башта 2 йомырканы сөткә ватыгыз, җентекләп болгагыз һәм эретелгән җылы майны, шулай ук онны һәм тозны өстәгез. Камыр текә килеп чыгырга тиеш түгел. Шуннан соң җамаяк белән каплагыз һәм 10-15 минут көтегез.

Киләсе этапта сезгә камырны 2 тигез өлешкә бүләргә һәм бер өлешне вакытлыча якка алып куерга кирәк булачак. Алга таба икенче өлештән казылык ясагыз һәм тигез кисәкләргә кисегез. 

Әлеге кисәкләрдән 1-2 см калынлыктагы һәм 6-7 см диаметрлы шарчыклар ясагыз һәм аны җәегез. Шуннан капкач яки тәлинкә куеп, җәймәне кисегез.

Юканы табага куеп ике яктан кыздырыгыз. Юканы кыздырганда май кулланырга кирәкми.

Әзер юканы алдан әзерләнгән ашамлыкка куегыз һәм тыгыз сөлге белән каплагыз. Теләсәгез аны шулай ук майлапта чыга аласыз.

Юка бал яисә кайнатма белән бирелә.

## Чыганаклар

* Татар халык ашлары.Руcчадан Р.Х. Камалова,, В.Р. Шәрипова тәрҗемәсе. - Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987. - 318 б. 1 рәс. белән, 8 б. вкл.
**[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
*Татар теленең аңлатмалы сүзлеге (өченче томда) Казан, 1977.

## Моны да карагыз
* Татар милли ризыклары
* Бәлеш
*Кыстыбый
*Катлама

## Искәрмә
Төркем:Татар ризыклары
Төркем:Сөттән азык
Төркем:Ризыклар
Төркем:Ашамлыклар
Төркем:Азык-төлек һәм эчемлекләр
Төркем:Азык-төлек сәнәгате
Фёкла Беззубова

**Беззубова Фёкла Игнат кызы** (27 сентябрь 1880 ел — 12 май 1966 ел) — эрзә халык әкиятчесе, җәмәгатьче. 1938 елдан ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы. Мордва АССРы Югары Советы депутаты (1947). Хезмәт Кызыл Әләм (1939) һәм «Мактаулы Билгесе» (1950) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Фёкла Игнат кызы Беззубова 1880 елның 27 сентябрендә Од Мурза авылында (хәзер — Мордва Республикасының Кочкурово районы Яңа Турда авылы) туа. Милләте — эрзә.

Күп балалы крестьян гаиләсендә үсә, мәктәп белеме алмый, кечкенәдән өйдә һәм басуда ата-анасына ярдәм итә.

1901 елда Фекланы күрше Чембилей авылыннан Илья Константинович Беззубова кияүгә бирәләр. 1902 елда уллары Григорий туа, әммә алты атнадан бала мәрхүм була. 1905 елда тагын бер уллары — Георгий, 1914 елда өченче уллары Василий туа.

Беренче дөнья сугышы барганда Фёкла Игнат кызының ирен фронтка җибәрәләр. Ул әйләнеп кайткач, 1918 елда, гаилә, бәхет эзләп, Себергә юллана, әммә батраклык итеп кенә ач тормыштан котыла алмый, озакламый кабат Семилейга кайта.

1923 елда Беззубовларның кызы Любовь туа. 1930 елдан Фекла Н. К. Крупская исемендәге колхозда эшли башлый.

Беззубованың шигъриятле таланты Мордва мәдәнияте гыйльми-тикшеренү институтының фольклор экспедициясе тарафыннан 1936 елда ачыла. Экспедициядә катнашучылар аннан бик күп фольклор әсәрләре, шул исәптән ул үзе чыгарган әсәрләрен дә язып ала. Аның әсәрләре гәҗит һәм журналларда басыла башлый. 

1939 елда Ф. И. Беззубова Саранскига күчә. Шул елны ук аның *«Народной морт»* () дигән җыентыгы нәшер ителә.

Бөек Ватан сугышы елларында Беззубова илсөяр хикәятләр, такмаклар, җырлар иҗат итә. Иҗади бригада составында сугышчылар алдында чыгыш ясар өчен фронтка бара.

1947 елда Рыбкин сайлау округынан Мордва АССРы Югары Советы депутаты була. 

Аның рус һәм мордва телләрендәге әсәрләреннән торган барча 10 җыентыгы басыла, исән чагында дөнья күргән соңгы китабы 1958 елда чыккан *«Сказ ды морт»* () була.

Ф. И. Беззубова 1966 елның 12 маенда Саранскида вафат була.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Хезмәт Кызыл Байрак ордены (31.01.1939)
* «Мактаулы Билгесе» ордены (1950)
* «1941-1945 елгы Бөек Ватан сугышында намуслы хезмәт өчен» медале (1947)

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

** Литературная карта Мордовского края: Беззубова Ф. И.
** 27 сентября исполнится 130 лет со дня рождения мордовской народной сказительницы Феклы Беззубовой — официальный сервер органов государственной власти Республики Мордовия.

Төркем:1966 елда вафатлар
Төркем:12 май көнне вафатлар
Төркем:1880 елда туганнар
Төркем:27 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Мордовия
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Русиядә вафатлар
Төркем:Русия империясендә туганнар
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Актаныш районы күмәк хуҗалыклары исемлеге

Бу ТАССР һәм соңрак Татарстан Республикасы чоры Актаныш районының төрле авылларында элек эшләгән күмәк хуҗалыклар исемлеге.

# "Кызыл почмак" - Урдалы.
# "Агыйдел" - Мари Ямалы.
# "Якты Юл" - Якты Юл.
# "Восход" -  Восход.
# "Берек" - Мерәс.
# "Байкал" - Бүләк.
# "Үрләч"- Ирмәш.
# "Трактор" - Карт.
# "Победа" - Яңавыл.
# "Авангард" - Татар Суыксуы.
# "Актанышбаш" - Актанышбаш.
# "Красная роща" - Михайловка.
# "Бүләк - Илчебай.
# "Кызыл Кама" - Татар Әҗбие.
# "Карл Маркс" - Татар Әҗбие.
# "Заря" - Рус Әҗбие.
# "Фрунзе" - Калмаш.
# "Ярыш" - Чалманарат.
# "Корыч" - Чалманарат.
# "Гигант" - Түбән Гәрәй.
# "Тельман" - Югары Гәрәй.
# "Алга" - Шәбез.
# "Радио" - Иске Теләкәй.
# Ворошилов исемендәге - Яңа Теләкәй.
# "Электро" - Яңа Богады.
# "К. Маркс" - Иске Богады.
# "Эшче" - Югары Богады.
# "Киров" - Иске Солтангол.
# "Яңалиф" - Яңа Солтангол.
# " Кызыл маяк" - Яңа Җияш.
# "Каенлык" - Каенлык.
# "1 май" - Чиялек.
# "Ленинский прилив" - Сөрәнчәк.
# "Красный пахарь" - Афанасьевка. 
# "Үрнәк" - Иске Кормаш.
# "Коминтерн" - Кыркаентүбә.
# "Дамир" - Яңа Балтач.
# "Эскадрон" - Иске Балтач.
# "Альянс" - Шәбезбаш.
# " Изаиль" - Тыңламас.
# "Яңа тормыш" - Кәзкәй.
# "Кызыл Йолдыз" - Кызыл Йолдыз.
# "Яңа юл" - Яңа юл.
# "Куйбышев" - Бурсык.
# "Кызыл Байрак" - Иске Җияш.
# "Әҗмәт" - Әҗмәт.
# "Таң" - Такталачык.
# "Молотов" - Такталачык.
# "Чулпан" - Түмерҗә.
# "Правда" - Яңа Сәфәр.
# "Яшькүл" - Буазкүл.
# "Крупская" - Яңа Кормаш. 
# "Спартак" - Югары Карач.
# "Чапаев" - Түбән Карач. 
# "Марс" - Яңа Семистрау.
# "Көрәш" - Яңа Семистрау.
# "Октябрь" - Яңа Семистрау.
# "Чишмә" - Чишмә.
# "Ирек" - Чөгәнә.
# "Кызыл көч" - Яңа Әлем.
# "Тимеркүл" - Тимеркүл.
# "Урал" - Әҗәкүл.
# "Кызыл тау" - Куян. 
# "Таулар" - Уразай.
# "Кызыл игенче" - Шәрип.
# "У-куральшэ" - Мари-Суыксу.
# "Искра" - Татар Ямалысы.
# "Беренче май" - Мәсәде.
# "Гранит" - Ахун.
# "Кызыл Сөн" - Аккүз.
# "Тырыш" - Аккүз.
# "Нариман" - Яңа Кадермәт.
# "Лена" - Меңнәр.
# "Комуннар" - Чынык.
# "Кызылармеец" - Чат.
# "Үзәк" - Актаныш.
# Ленин ис. - Аеш.

## Чыганаклар
"Алтын баганаларыбыз" (Атаклы хуҗалык җитәкчеләре турында очерклар, язмалар) - Казан "Сүз" , 2013. Й.Хуҗин.

Төркем:Актаныш районы
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Тәлига Бикташева

**Бикташева Тәлига Миңлевәли кызы** (28 июль 1911 ел — 14 октябрь 1995 ел) — башкорт совет театр актеры. 1938 елдан ССРБ Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. Башкорт АССР-ының халык (1955) һәм атказанган (1940) артисты. Хезмәт Кызыл Байрагы (1955) һәм Хөрмәт Билгесе (1969) орденнары кавалеры.

## Биографиясе
Тәлига Миңлевәли кызы Бикташева 1911 елның 28 июлендә Уфа губернасы Уфа өязенең Кара Якуп волосы  Арыслан авылында туган.

1929 елда Башкорт сәнгать техникумын (В. Г. Мортазин-Иманский һәм М. Ә. Мәһәдиев классы) белем ала. 1930 елдан Башкорт дәүләт академия драма театры артисты. 

Актриса 1955 елда Мәскәүдә башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында катнаша, аның иҗаты анда югары бәя ала. 

Тәлига Бикташева сәнгатендә ачык драматизм һәм тирән моң бергә туры килгән. Студент чагында М. Фәйзинең «Галиябану» мелодрамасында төп рольне башкара. Барысы 100-дән артык сәхнә образы иҗат итә, ул үзе уйнаган рольләрен һәрчак милли төсмерләр белән үреп алып бара.

## Спектакльләрдәге рольләре
Төп рольләре: Карлыгач («Карлыгач», Б. Бикбай), Айсылу («Сакмар» — «Дуслык һәм күңел», С. Мифтахов), Гайнавал («Ташу», К. Гыйззәт), Ксения («Борис Годунов», А. Пушкин), Көнбикә («Каенкаем», А. Мөбәрәков), Ульяна Громова һәм Елена Кошевая («Яшь гвардия», А. Фадеев — В. Галимов), Мәрзия, Илбикә («Ул кайтты», «Ана хөкеме», Ә. Атнабаев), Мәстүрә («Җырланмаган җыр», М. Кәрим). Иң яхшы роле — Галимә («Кара йөзләр», М. Гафури).

## Гаиләсе

* Тормыш юлдашы — билгеле актёр һәм режиссер Тимербулат Имашев.
* Кызлары Эльмира Недосеева Мәскәүдә яши, әле хаклы ялда.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* БАССР-ның халык артисты (1955)
* БАССР-ның атказанган артисты (1940)
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1955)
* Хөрмәт Билгесе ордены (1968)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — . 
* http://башкортостанкызы.рф/archives/87-tli-biktasheva.html
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:14 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Чишмә районында туганнар
Төркем:Уфа өязендә туганнар
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:28 июль көнне туганнар
Хәнифә Зиннәтуллина

**Зиннәтуллина Хәнифә Шәкүр кызы** (10 декабрь 1911 ел ― ?) — галим-әдәбиятчы. Филология фәннәре кандидаты (1954), доцент (1956).

## Биографиясе
Хәнифә Шәкүр кызы Зиннәтуллина 1911 елның 10 декабрендә Нократ губернасы Сарапул өязе (хәзерге Татарстан Республикасының Әгерҗе районы Бәркләт авылында туган.

Урта мәктәп тәмамлаганнан соң, 1928-1932 елларда Башкорт АССРы Бөре кантон Җитембәк авылында, аннары Туймазы районы районы мәктәпләрендә укыта.

1937 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында белем ала. 1937 елдан шушы ук инстутта (1957 елдан Башкорт дәүләт университеты) эшли:

* 1937-1951 елларда — ассистент;
* 1951-1954 елларда — өлкән укытучы;
* 1954-1960 елларда — башкорт, татар телләре һәм әдәбиятләре кафедрасының мөдире;
* 1960 елдан — башкорт әдәбияты кафедрасының мөдире.

1944-1947 елларда үзе эшләгән институт каршындагы аспирантурада, ә 1953-1954 елларда Мәскәүдә Максим Горьковское исемендәге дөнья әдәбияты аспирантурасында укый. 1954 елда «Башкорт прозасының үсү юллары» темасына диссертация яклый һәм филология фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала. 1956 елда доцент исемен ала.

1965 елда Уфа шәһәр советына депутат итеп сайлана.

## Фәнни эшчәнлеге
1937 елдан урта мәктәпләр өчен башкорт теле һәм әдәбияты буенча программалар һәм дәреслекләр төзүдә катнаша. Алар арасында «Башкорт теле» (IV сыйныф өчен; 22 тапкыр басма), «Туган тел» (I сыйныф өчен; 20 тапкыр басма), «Әдәбият» (IX сыйныф өчен, Ә. Чанышев белән бергә; 1950, 1952, 1953), «Башкорт әдәбияты» (IX сыйныф өчен; 1959, 1960, 1962, 1964), «Башкорт әдәбияты» (IX сыйныф өчен, Ә. И. Харисов белән бергәләп; 1966), «Башкорт әдәбияты буенча хрестоматия» (IX сыйныф өчен; 1949, 1951, 1954, 1957, 1960, 1962), «Башкорт әдәбияты буенча хрестоматия» (IX сыйныф өчен; 1966) һәм авторлар коллективы нигезендә «Башкорт әдәбияты» (IX сыйныф өчен; 1960, 1962) һәм башкалар бар.

## Хезмәтләре

* *Зиннәтуллина Х., [[Әмир Чаныш|Чанышев Ә.]]* Әдәбият. Урта мәктәпнең IX классы өчен дәреслек. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1953. — 302 бит.
* *Зиннәтуллина Х. * Башкорт әдәбияты. Урта мәктәпнең IX классы өчен дәреслек. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1959. — 152 бит.
* *Зиннәтуллина Х. * Башкорт әдәбияты. Урта мәктәпнең IX классы өчен дәреслек. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1961. — 156 бит.
* *Зиннәтуллина Х., [[Әхнәф Харисов|Харисов Ә.]]* Башкорт әдәбияты. Урта мәктәпнең IX классы өчен дәреслек. — Уфа: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966. — 302 бит.

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (1960)

## Искәрмәләр

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Нократ губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1911 елда туганнар
Төркем:10 декабрь көнне туганнар
Новосибирск татарлары (газета)

**«Новосибирск татарлары»** ― 2019 елның октябреннән Новосибирскида татар һәм рус телләрендә А3 форматында 4 полосада чыгучы айлык газета. Гамәлгә куючылары ― Новосибирск өлкәсенең төбәк татар милли-мәдәни автономиясе һәм өлкә татар мәдәни үзәге.

## Тарих
2019 елга кадәр Новосибирск өлкәсе татарларының даими мәгълүмат чарасы булмаган. 2009 елдан яшьләр өчен елга 1 тапкыр рус телендә А4 форматында «Алтын йолдыз» газетасы чыгарылган.

«Новосибирск татарлары» беренче санынннан ук кәгазьдә дә, электрон форматларда да тарала, өлкә милли-мәдәни үзәге, төбәк татар милли автономиясе сайтына (tatarseber.ru ) куела.

## Аудитория
«Новосибирск татарлары» газетасының мәкаләләр географиясе өлкәнең татарлар яши торган барлык районнарын (алар ― унау) иңли. Өлкә районнарында татарлар яши торган 44 авыл һ. б. торак пункты бар. Язмалар җирле татар аудиториясе өчен генә түгел, киң катлау укучылар өчен дә кызыклы.

## Мөхәрият
Баш мөхәррир ― Виктория Эдуард кызы Купцова, Симәй педагогика институтының тарих факультетын тәмамлаган. «Арна» газетасында журналист булып эшләгән. Өй компьютеры ярдәмендә Симәйдә «Җидепулат татарлары» газетасын чыгара башлаган. Симәйдән Новосибирскига күчеп килгәч, татар газетасын нульдән башлап оештыру сәләтенә һәм тәҗрибәсенә ия булган Виктория Эдуард кызына өлкә татарлары өчен газета чыгаруны ышанып тапшырганнар. 
Хезмәттәшләре ― Дания Бисерова, Ралия Галиева, Әмир Гәрәев, Равза Тихомирова. 

## Әдәбият
* *Рузия Сафиуллина*. Новосибирск татарлары. «Идел», 2021 ел, март, 61-63нче бит.

## Сылтамалар
* газета-новосибирск-татарлары  
* «Новосибирск татарлары».  БТК
*   Новосибирские  татары. ВКонтакте
## Искәрмәләр


Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:2019 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Новосибирск матбугаты
Альберт Галләмов

**Альберт Бари улы Галләмов** (1940 елның 4 апрелендә, Мөслим, Татар АССР)— медицина фәннәре докторы, профессор, хәрби һәм радиацион гигиена курслары белән гомуми гигиена һәм экология кафедрасы мөдире (1990 елдан башлап), шулай ук КДМИның беренче студентлар отряды командиры (1965).
## Биографиясе
1958-60 еллар Бөгелмә медицина училищесында белем ала.

1961-1963 елларда Совет Армиясе сафларында часть медпункты фельдшеры булып хезмәт итә.

1963-1969 — КДМИның санитар-гигиена факультетында укый.

Институтны тәмамлаганнан соң, 1969 елда Галләмов социаль гигиена һәм сәламәтлек саклауны оештыру кафедрасына аспирантурага керә. 1972 елда кандидатлык диссертациясен яклый (җитәкчесе-проф. М.Х. Вахитов), шуннан соң шул ук кафедрада укытучы булып кала һәм санитария-гигиена факультеты деканы урынбасары итеп билгеләнә. 1976 елда хезмәт гигиенасы кафедрасына күчерелә. 1986 елда доцент исеме ала. 1990 елда гомуми гигиена һәм экология кафедрасы мөдире итеп сайлана. 1994 елда КДМУның медик-профилактика факультеты деканы була. 1995 елда «Россия санэпидхезмәтенең мактаулы хезмәткәре» күкрәк билгесе белән бүләкләнгән.

1998 елның 16 июнендә Альберт Бари улы «Гигиенические проблемы охраны здоровья детского населения в крупном городе и пути их решения» темасына (консультант Н. Х.Әмиров) докторлык диссертациясен яклый. 1998 елның декабрендә профессор исеме бирелә.

Кызы-дерматолог, м.ф.д. Галләмова Юлия Альберт кызы.
## Публикацияләр
* ЗАГРЯЗНЕННОСТЬ АТМОСФЕРНОГО ВОЗДУХА БЕНЗОПИРЕНОМ В БОЛЬШОМ ГОРОД, Рашитов Ленар Зулфарович, Галлямов Альберт Бариевич, Шулаев Алексей Владимирович, Вахитов Шамиль Мухаметович
## Искәрмәләр
Ирина Шәрипова

**Ирина Шәрипова** (1992 елның 7 феврале, Бохара, Үзбәкстан) — Россия топ-моделе. «Татарстан Гүзәле» 2010, «Дөнья Гүзәле 2010» конкурсында Россияне тәкъдим иткән беренче «вице-мисс Россия» 2010.

## Биография
1992 елда Үзбәкстанда туа, әтисе үзбәк (Ирина аны белми), әнисе рус, украин һәм татар тамырларына ия. Аның әнисе дә модель булган, «Бохара Гүзәле» (1989) һәм «Үзбәкстан Вице-миссы» (1990) исемнәренә лаек булган. 7 яшендә әбисе янына Татарстанга күчеп кайта, анда мәктәпне тәмамлый, Казан технология университетына дизайнер белгечлеге буенча укырга керә. 2010 елда «Татарстан Гүзәле» конкурсына кастинг уза, нәтиҗәдә анда җиңә. Шул ук елны «Россия Гүзәле» конкурсында катнаша һәм анда вице-мисс була, конкурсны оештыручылар карары буенча, Кытайда узган «Дөнья Гүзәле 2010» конкурсында Россияне тәкъдим итә. Конкурста иң матур модельләрнең топ-25 керә.

Халыкара подиумда 2012 елда дебют ясый, 2013 елда Marie Claire журналының тышлыгына эләгә. 2014 елның сентябрендә Миланда мода атнасында Dolce & Gabbana күргәзмәсен ача.

Төрле вакытта Akris, Billy Reid, Cedric Charlier, Chanel, Dsquared2, Dolce & Gabbana, Ermanno Scervino, Giorgio Armani, Givenchy, Holmes & Yang, Jeremy Scott, Kenzo, Mara Hoffman, Marc Jacobs, Nicholas K, Nina Ricci, Oscar de la Renta, Pamela Rolland, Philipp Plein, Rag & Bone, Ralph Lauren, Sonia Rykiel, TopShop, Tory Burch, Valentin Yudashkin, Versace, Vivienne Westwood һәм башка күргәзмәләрдә катнаша. 

2014 елда Victoria's Secret компаниясенең йомгаклау күргәзмәсенә чакырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профайл на Fashion Model Directory
* Профайл на models.com
* Профайл на Dom Models
Төркем:Бохарада туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1992 елда туганнар
Төркем:7 февраль көнне туганнар
Разин Фатыйхов

**Разин Фатыйхов**, Разин Гатуф улы Фатыйхов (*[[1952 ел]]ның [[10 сентябрь|10 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Балтамак]] ― [[2003 ел]]ның [[4 декабрь|4 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― табиб, 1995―2002 елларда Республика клиник хастаханәсенең баш табибы ― ТР Сәламәтлек саклау министры урынбасары. Татарстанның атказанган табибы (1993).

## Тәрҗемәи хәле

1952 елның 10 сентябрендә Сарман районы Балтамак авылында туган. Ризаэддин Фәхреддин белән бер нәселдән. Балтамак башлангыч, Рангазар сигезьеллык, Александровка урта (1970) мәктәпләрен тәмамлаган.

1970―1976 елларда Казан дәүләт медицина институтының дәвалау-профилактика факультетында белем ала. Уку вакытында Казанның 2нче йогышлы авырулар хастаханәсендә табиб булып, җәй айларында төзелеш отрядларында эшли. Түбән Кама үзәк район хастаханәсендә хирургия буенча интернатура уза.

1976 елдан Түбән Кама шәһәрендә табиб-хирург булып эшли башлый. 13,5 ел эчендә җиде меңнән артык операция ясый 1979 елдан үзәк район хастаханәсе хирургия бүлегенең өлкән табибы, интерн-хирургларны әзерләү буенча җитәкче булып эшли, Түбән Кама медицина училищесында укыта.
1983―1987 елларда Түбән Кама шәһәренең 2нче шәһәр хастаханәсендә баш табиб, 1987―1995 елларда Түбән Кама шәһәре сәламәтлек саклау идарәсе, Шәһәр медицина берләшмәсе җитәкчесе () булып эшли. Аны шәһәр сәламәтлек саклау идарәсенә җитәкче итеп алганда, хезмәттәшләре: «Разин Гатуфовичны 2нче шәһәр хастаханәсендә калдырыгыз!» дип үтенәләр. Партиянең шәһәр комитетында: «Шәһәр сәламәтлек саклау идарәсе мөдире өчен моннан да яхшы характеристика булырга мөмкин түгел», ― диләр.

1995 елның сентябреннән ― Татарстан сәламәтлек саклау министры урынбасары.

1995 елның декабреннән ― Республика клиник хастаханәсенең баш табибы ― ТР Сәламәтлек саклау министры урынбасары.

2002 елның маеннан 2003 елның 4 декабренә кадәр ― ТР ССМ 3нче Республика клиник хастаханәсенең баш табибы.

2003 елның 4 декабрендә кинәт вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1993 ― Татарстанның атказанган табибы
## Гаиләсе
Хатыны Люция Фатыйхова, медицина хезмәткәре. Өлкән улы Илдар Разин улы (1979), Татарстан сәламәтлек саклау министры урынбасары; кече улы Айдар Разин улы (1981).

## Хәтер
2022 елның 10 сентябрендә Түбән Камада Татарстанның атказанган табибы Разин Фатыйховка истәлек тактасы ачылган. Мемориаль тактаны ачуда улы – Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министры урынбасары Илдар Фатыйхов, Түбән Кама мэры Рамил Муллин, Яр Чаллы мэры Наил Мәһдиев, Түбән Кама районы буенча Сәламәтлек саклау идарәсе җитәкчесе Сергей Мерясев, туганнары һәм күпсанлы хезмәттәшләре һәм дуслары катнашкан
. 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Фатыйхов Разин Гатуф улы // Сарман районы энциклопедиясе (төзүчесе Дамир Гарифуллин): 1нче китап. Яр Чаллы: «Идел-йорт» нәшрияты, 2000 ел, 186нчы бит.
## Сылтамалар

*  Словом и делом

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Табиблар
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Татарстан оешмалары җитәкчеләре
Кечуа теле

**Кечуа теле**, гадәттә, **Рунасими теле** дип атала, ул күбесенчә Перу Андларында яши торган Кечуа халыклары тарафыннан сөйләшелә торган асаба телләр гаиләсе теле. Уртак баба теленнән килеп чыгып ул Америкаларның иң күп сөйләшелә торган Колумбка кадәр теле, бөтенесе анда мөгаен 8-10 млн кеше сөйләшә. Перулыларның якынча 25%-ы (7,7 млн) Кечуа телендә сөйләшә. Ул мөгаен Инка Империясенең төп телләр гаиләсе булуы өчен мәгълүм.
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Фаил Зыязов

Фаил Әбүләис улы Зыязов 1938 елның 15 октябрендә Чишмә авылында туа. Казанның 2 нче техник училищесында укып чыгып, Әлмәт шәһәрендә электромонтер булып эшли. Шуннан армиягә алына. Хәрби хезмәтен аңа башта - Севастопольда, соңыннан Кубаның Гавана шәһәрендә үтәргә туры килә.

Армиядән кайткач, Казанның "Органик синтез" берләшмәсендә эшли. Аннары Казан театр училищесыныж бутафория бүлегендә укып чыга (1968). 1969 елдан үзен рәссам-бизәүче һөнәренә багышлый. 1975 елда Чуваш дәүләт педагогия институтының художество-графика факультетын тәмамлый.

Яшьтән сәнгатьне нечкә тоемлаучы рәссам, бар күңел җылысын салып, туган як күренешләрен чагылдырган пейзажлар, натюрмортлар, халкыбыз тормышына, тарихына кагылышлы картиналар иҗат итә.

Фаил Зыязов 1992 елдан ТР Милли музеенда  баш рәссам вазыйфаларын башкара. Анда төрле экспозицияләр, күргәзмәләр оештыруда турыдан-туры катнаша.Төрле яңа музей проектларын эшли. Мәсәлән, Минзәләдәге М. Җәлил музее, Тукай районындагы И. Шакиров музее аның проектлары нигезендә оеша.

Республикабызның беренче президенты Минтимер Шәймиевнең Әнәктәге музей-йортын ачуга да Фаил Зыязовның зур хезмәт өлеше кергән.

Даими рәвештә музей коллекцияләре белән эш иткән рәссамның үз әсәрләре дә музей экспонатлары кабат җанлана, аның чын тормышны тасвирлаган картиналарында талантлы рәссам почеркы гына түгел, киң карашлы тарихчы мөнәсәбәтен дә тоясың.

Фаил Зыязов - 2001 елдан Россия һәм Татарстан Рәссамнар берлекләре әгъзасы. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре. Хезмәт ветараны. Хәзер ялда.
Тукай районы (Татарстан АССР)

**Тукай районы (Кызыл Юл районы)** () — 1956 елдан 1963 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ район. 1935―1956 елларда ― **[[Кызыл Юл районы (Татарстан АССР)|Кызыл Юл районы]]**. Арчадан төньякка 35 чакрым ераклыкта, Татарстанның төньяк-көнбатышында урнашкан. Административ үзәк ― Яңа Кенәр (1959 елның 12 октяберенә кадәр) һәм Олы Әтнә авылы (1959―1963 елларда).

## Тарих
1920 елга кадәр район территориясе Казан губернасының Казан һәм Чар өязендә, 1920 елдан 1930 елга кадәр Арча кантонында, ә 1930 елдан 1935 елга кадәр Балтач, Тукай һәм Арча районнарында урнашкан.

1935 елның 10 февралендә **[[Кызыл Юл районы (Татарстан АССР)|Кызыл Юл районы]]** буларак барлыкка килә. 1956 елның 18 июлендә исеме Тукай районына үзгәртелә.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1959 елның 12 октябрендә Әтнә районы Тукай районына кушыла, аның административ үзәге итеп Олы Әтнә авылы сайлана.

1963 елның 1 февралендә Тукай районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Арча һәм Әтнә районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
1940 елда район мәйданы 738 км² тәшкил иткән.

Районда 24 авыл советы булган: Апаз, Ашытбаш, Югары Оры, Илдус, Кызыл Яр, Ключи-Сап, Түбән Оры, Яңа Кенәр, Яңа Тазлар, Яңа Шашы, Яңа Иябаш, Носы, Пешәнгер, Сәрдәбаш, Иске Ашыт, Иске Тазлар, Сөрде, Ташкичү, Хәтнә, Чымбулат, Шекә, Шурабаш, Шура. Район мәйданы 1429,7 км² тәшкил иткән.

## Халык

1939 елда халык саны 29180 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 95%, руслар- 3,5%, марилар - 1%.

## Шулай ук карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар
* http://www.millattashlar.ru/index.php/КЫЗЫЛ_ЮЛ_РАЙОНЫ_(Кзыл-Юлский_район)
* http://www.millattashlar.ru/index.php/ТУКАЙ_РАЙОНЫ_(Тукаевский_район)
* https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар
# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Нугайбәк Әсәнов

**Нугайбәк Әсәнов** — Башкортстанда 1773-1775 еллардагы Крестьяннар сугышында катнашучы,  Е. И. Пугачевның полковнигы.

## Биографиясе

Нугайбәк Әсәнов (Хәсәнов) чыгышы белән Казан даругасы Юрмый улусы Чалпы авылы башкортларыннан. Әлеге авыл хәзер Татарстанның Азнакай районына керә.

1772 елда Юрмый вулысы старшинасы Биккенә Яушевның командасында хезмәт итә.

1774 елның 15 гыйнварында Аргыл Асаев белән бергә Казан губернасының Зәй крепостен ала. 17 гыйнварда полковник Ю. Бибиковтан җиңелә һәм Нугайбәк крепостенә чигенә.

1774 елның февраль-мартында Каранай Моратов, Ишкар Арысланов һәм В. И. Торнов белән бергә Бакалы һәм Нугайбәк ныгытмалары тирәсендә сугыша.

1774 елның апреленнән сугыш хәрәкәтләрендә катнашмый. 1798 елда 12-нче башкорт кантонында старшина булып хезмәт итә.

Исеменнән кантон башлыклары Нугайбәковларның нәселе барлыкка килгән. Нугайбәк Асановның уллары Сәлтәш һәм Көрмәнкәй 1816 елда 12 нче башкорт кантонында старшина булып хезмәт итә, туганнары Шаһингәрәй Көрмәнкәй улы Нугайбәков һәм  Солтангәрәй бу кантонның башлыгы булалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 с. — ISBN 5-85051-181-4.
* Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов / сост. Р. Н. Рахимов [и др.]. — Уфа: Китап, 2012. — 488 с. — ISBN 978-5-295-05476-1.
* Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 136 с.

## Сылтамалар

* Таймаҫов С. У. Нуғайбәк Әсәнов // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Төркем:XVIII гасыр шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Азнакай районы
Төркем:Уфа губернасында туганнар
Абдулмоталап Әбделкәримов

**Абдулмоталап Әбделкәримов** (1785—?) — хәрби эшлекле. 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә 1813-1814 еллардагы походларында катнашучы.

## Биографиясе
Абдулмоталап Әбделкәримов (Абдулмоталап Әбделкәрим улы Исәнбаев) Ырынбур губернасы Гәрә вулысы (хәзерге Татарстан Республикасының Актаныш районы) Уразай авылында дигән татар авылыннан. Зауряд-есаул булып хезмәт итә..

1812 елгы Ватан сугышы башлангач, 1814 елның ахырына кадәр *5-нче Башкорт атлы полкы* составында французларга каршы сугышларда катнаша. 5-нче Башкорт атлы полкы Бөгелмә өязе Карбан авылында 12 нче, 11 нче һәм 10 нчы кантон башкорттарынан оештырыла һәм 1812 елның 29 авгусында Казан белән Чебоксар аша Түбән Новгородка бара. 15 октябрьдән кенәз П. М. Волконский отрядлары составына керә, Сураж һәм Велиж калаларында урнаша. 1 ноябрьдән генерал-майор М. М. Свечин отрядлары составына керә. 1812 елның 14-16 ноябрендә Березина буендагы алышларда катнаша. Ары Витебскида һәм Борисовта була. 1813 елның гыйнварында Данциг (Гданьск) ныгытмасын камауда катнаша. 1813 елның октябреннән 1814 елның апреленә кадәр Минск губернасында хезмәт итә, шул ук вакытта полкның бер өлеше Лейпциг янындагы сугышта катнаша һәм сугышны Парижда тәмамлый.

## Бүләкләре

* «1812 елгы сугыш истәлегенә» көмеш медале кавалеры

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 с. — ISBN 5-85051-181-4.
* Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов / сост. Р. Н. Рахимов [и др.]. — Уфа: Китап, 2012. — 488 с. — ISBN 978-5-295-05476-1.
* Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 136 с.

Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1785 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Актаныш районы
Нургали Латыйпов

**Нургали Нурислам улы Латыйпов** (1954 елның 1 июле, Мәргылан, Фәрганә өлкәсе, Үзбәкстан ССР, ССРБ) — журналист, сәяси һәм фәнни консультант. «Что? Где? Когда?» телетапшыруында катнашучы, Андрей Каморин команда уенчысы, «Что? Где? Когда?» телетапшыруы тарихында беренче «Бәллүр ябалак» иясе. Философия фәннәре кандидаты.

## Биография
Нургали Латыйпов 1954 елның 1 июлендә Үзбәкстанда укытучылар гаиләсендә туа. Милләте буенча — татар. Ростов дәүләт университетын (биология һәм физик факультетлары) һәм Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының табигый фәннәр фәлсәфәсе кафедрасының көндезге аспирантурасын тәмамлый. Специализациясе: нейрофизиолог (нейрокибернетик), методолог. Философия фәннәре кандидаты.

ВЛКСМның Үзәк комитетына сәяси күзәтүче, Россия Хөкүмәте Рәисе Иван Силаевның киңәшчесе, Мәскәү товар биржасы вице-президенты, төбәк һәм милли сәясәт буенча вице-премьер Сергей Шахрай киңәшчесе , «Мәскәү банкы» вице-президенты, Мәскәү мэры Юрий Лужков инновацион технологияләр буенча киңәшче  булып эшли. 2011 елдан 2014 елга кадәр — «ЛУКойл-Инжиниринг» ҖЧҖ эксперты. Хәзерге вакытта «Лаборатория нелинейных решений» мөдире, «Фонд содействия технологиям XXI века» консультанты, Стратегик мониторинг институты директоры.
2007 елдан 2010 елга кадәр «Столица» телеканалында «Белгечләр фикере» тапшыруында, «Нургали Латыйповның карашы» бүлеген алып баручысы буларак, катнаша.

2003 елда Дәүләт Думасына  партиясе исемлеге буенча тәкъдим ителә.

1992 елгы Бөтендөнья татар конгрессы делегаты.

Глобаль җылынуның антропоген характерын инкяр итә.

## Бүләкләр
* «Алтын бозау» әдәби премиясе лауреаты (1980);
* «Что? Где? Когда?» телетапшыруы тарихында беренче «Бәллүр ябалак» иясе (1984);
* 12 тапкыр халыкара карикатуралар күргәзмәләре гран-при иясе.

## Монографияләре

* Вакуум, элементарные частицы и Вселенная / В соавторстве с В. Бейлиным и Г. Верешковым. — : Изд-во МГУ, 2001. — ISBN 5-211-04484-3.
* Основы интеллектуального тренинга. Минута на размышление. — СПб.: Изд-во «Питер», 2005. — ISBN 5-469-00174-1.
* Путеводитель по извилинам. Тренинг интеллекта. — М.: Вече, 2010. — 408 с. — ISBN 978-5-9533-5124-9.**.
* Самоучитель игры на извилинах / В соавторстве с С. Ёлкиным и Д. Гавриловым; под ред. А. Вассермана. — : ООО «АСТ», 2012. — 320 с. — ISBN 978-5-17-077065-6.
* Турбулентное мышление / В соавторстве с Д. Гавриловым и С. Ёлкиным; под ред. А. Вассермана. — : ООО «АСТ», 2013. — 352 с. — ISBN 978-5-17-078025-9; ISBN 978-5-17-078031-0.
* Монологи эпохи. Факты и факты / В соавторстве с А. Вассерманом. — : ООО «АСТ», 2013. — 352 с. ISBN 978-5-17-007530-9.
* Бигуди для извилин. Возьми от мозга всё! — : ООО «АСТ», 2014. — 352 с. — ISBN 978-5-17-087281-7.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:Ростов дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар
Ибраһим Бикчурин

**Ибраһим Бикчурин** (1770—?) — кыр старшинасы, подпоручик (1813). 1812 елгы Ватан сугышында 5-нче Башкорт атлы полкының полк командиры.

## Биографиясе
Ибраһим Бикчурин 1770 елда Ырынбур губернасы Бүләр вулусы Иркәнәш авылында (хәзерге Татарстан Республикасы Минзәлә районы Иске Иркәнәш авылында) туган..

1812 елда Ватан сугышы башлангач, 12 нче, 11 нче һәм 10 нчы кантон башкорттарынан *5-нче Башкорт атлы полкы* оеша, полк командиры итеп Ибраһим Биксурин тәгаенләнә. 1812 елның 7 маенда император Александр I тарафыннан аңа хәрби зауряд-старшинасы званиесы бирелә.

1812 елның 29 августта полк Түбән Новгородка килә, ары Витебск ягына юнәлә. 14-16 ноябрендә Березина буендагы сугышта сугыша. Соңрак Данциг (Гданьск) каласын блокадалаудан катнаша.

1812 елның соңыннан хәрби зауряд-старшина Ибраһим Биксурин җитәкчелегендәге 5-нче Башкорт атлы полкының сотнясы инфантерия генералы М. Б. Барклай де Толлиның штабы карамагында хезмәт итә. 1813 елда 5-нче Башкорт атлы полкы командасы Лейпцигтагы «Халыклар сугышы»нда катнаша. Биредә 4 һәм 6 октябрендәге алышларда күрсәткән батырлыклары өчен Ибраһим Биксурин III дәрәҗәдәге Изге Анна ордены белән бүләкләнә. 1813 елның 4 октябрендә подпоручик званиесен ала.

1813 елның октябрендә бу полк шулай ук Лейпцигтагы «Халыклар сугышы»нда катнашкан 1-нче, 4 нче һәм 14-нче Башкорт полклары белән бергә Дрезден гарнизонына каршы сугышкан 2-нче, 15-нче һәм 18-нче Башкорт полкларына ярдәмгә җибәрелә.

1814 елның мартында 5-нче Башкорт атлы полкы командасы Парижга кадәр барып җитә.

12 нче башкорт кантонының 13 класслы дистанция начальнигы булып хезмәт итә.

1834 елның 9 гыйнварында 4 хатыны, 5 кызы, 4 улы һәм оныклары белән бергә дворянлык хокукына лаек була.

## Бүләкләре

* III дәрәҗәдәге Изге Анна ордены кавалеры (13 гыйнвар, 1814 ел).
* IV дәрәҗәдәге Изге Анна ордены кавалеры (3 ноябрь, 1828 ел)
* «1812 елгы сугыш истәлегенә» көмеш медале кавалеры
* «1814 елның 19 мартында Парижны алган өчен» көмеш медале кавалеры

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Асфатуллин С. Г. Северные амуры в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Уфимский полиграфкомбинат, 2000. — 160 с. — ISBN 5-85051-181-4.
* Вклад Башкирии в победу России в Отечественной войне 1812 года. Сборник документов и материалов / сост. Р. Н. Рахимов [и др.]. — Уфа: Китап, 2012. — 488 с. — ISBN 978-5-295-05476-1.
* Усманов А. Н. Башкирский народ в Отечественной войне 1812 года. — Уфа: Башкнигоиздат, 1964. — 136 с.

Төркем:IV дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:III дәрәҗә Изге Анна ордены кавалерлары
Төркем:Вафат булу датасы ачыкланмаган шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ырынбур губернасында туганнар
Төркем:1770 елда туганнар
Төркем:Шәхесләр:Минзәлә районы
Төркем:Минзәлә районында туганнар
Алимҗан Рафиков

**Алимҗан Кяшаф улы Рафиков** (1962 елның 30 апреле, Дүшәнбе, Таҗикстан ССР, ССРБ) — совет футболчысы, сакчы. ССРБ спорт мастеры (1988)

## Биография
Алимҗан Рафиков 1962 елның 30 апрелендә Дүшәнбедә туа. Милләте буенча — татар.

1983 елда «Пахтакор»да (Кургантүбә) уйный башлый. 1984—1985 елларда беренче лигада «Памир» (Дүшәнбе) өчен, ә 1986—1988 елларда футбол буенча ССРБ чемпионатының югары лигасында «Кайрат» (Алматы) командасы өчен уйный. «Кайрат» составында ССРБ футбол федерациясе Кубогы иясе була (1988).

1989 елда, югары лигадан «Кайрат» төшкәннән соң, «Памир»га әйләнеп кайта. 1992 елда «Зенит» ка (Санкт-Петербург) уйнарга күчә. 1993—1995 елларда «КАМАЗ» өчен уйный. Рәфыйковның «КАМАЗ»га трансферы өчен «Зенит»ка шулай ук ике «Ока» автомобиле бирелә

1999 елдан — тренерлык эшендә.

Мәскәүдә Тренерларның югары мәктәбен кызыл диплом белән тәмамлый һәм «В» категорияле тренерлык лицензиясенә ия була. «Турбина» (Яр Чаллы), «Алнас» (Әлмәт), «КАМАЗ» һәм «Рубин» (Казан командаларында тренер була. Һәвәскәр футбол клублары арасында Россия беренчелегендә катнашкан Алексеевск станицасыннан «Родник» командасының тренерлар штабына керә.

2010 елның июлендә Дүшәнбенең «Истиклол» командасы баш тренеры итеп билгеләнә. Сезон нәтиҗәләре буенча команда Таҗикстан чемпионатында һәм Таҗикстан Кубогында җиңә.

2011 елның август ахырында Таҗикстан җыелма командасының баш тренеры вазифаларын башкаручы итеп билгеләнә.

## Гаилә
Улы Руслан — футболчы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
*

Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Дүшәнбедә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1962 елда туганнар
Төркем:30 апрель көнне туганнар
Шәрәфетдин Мәхмүтов

**Шәрәфетдин Җәләлетдин улы Мәхмүтов** (1853 — 1932 елның 31 мае, Мәскәү, ССРБ) — Уфа губернасыннан ІІІ Дәүләт Думасы депутаты.

## Биография
Шәрәфетдин Мәхмүтов 1853 елда туа. Милләте буенча татар. Белемне Эстәрлебаш мәдрәсәсендә ала.

1872 елда Уфадагы Татар укытучылар мәктәбенә укырга керә, аны темамлап, 1876 елда Стәрлебаш авылы мәдрәсесе каршында рус теле укытучысы була.

1902 елдан Дәүләт Думасы әгъзасына сайланганчы Уфа губернасының Стәрлетамак шәһәрендә мәдрәсәдә укытучы була.

1907 елда өченче чакырылыш Дәүләт Думасына депутат итеп сайлана, анда мөселман фракциясенә керә. Халык мәгарифе буенча дума комиссиясе әгъзасы була. «Башлангыч училищелар турында» закон проекты хакында фикер алышканда, Мәхмүтов парламентарийларның игътибарын андагы ачыктан-ачык русификатор тенденцияләренә юнәлтә. Ул ассызыклаганча, «*мәгариф эшен чит кешеләрдә үз нәсел үзенчәлекләренең соңгы билгеләрен чыгару өчен уңайлы чарага әверелдерү*» кирәк түгел, шулай ук мөселманнар «*Россиянең тигез хокуклы уллары, ә аның үги малайлары түгел*» булырга тели, дип белдерә.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 

Төркем:1932 елда вафатлар
Төркем:31 май көнне вафатлар
Төркем:1853 елда туганнар
Мөнир Һади

**Мөнир Һади** (*Мөхәммәт-Мөнир Мөхәммәт-Һади улы*; 10 декабрь 1876 ел — 10 август 1913 ел) — тарихчы, мөселман дин әһеле. Ырынбур губернасы гыйльми архив комиссиясен мөхбир әгъзасы (1911).

## Биографиясе
Һадиев Мөнир Һади улы 1876 елның 10 декабрендә Казан губернасы Чистай өязе Иске Әлмәт вулысының Яңа Әмзә авылында туган.

Казандагы Галекәй мәдрәсәсендә белем ала. Шул ук шәһәрнең «Мөхәмәдия» мәдрәсәсен тәмамлый. 1902-1904 елларда «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә мөгаллимлек итә.

1905 елдан Чиләбе шәһәре мәдрәсәсендә укытучы, шул ук елның ноябреннән кала җәмиг мәчетенең 2-нче мулласы итеп сайлана. 1906 елдан җәмигъ мәчетенең имам-хатибы һәм мәдрәсә мөдәррисе була. Җәдитчелек яклы була. 1906 елның февралендә Чиләбе мөселман хәйрия җәмгыйәтенең оештыручыларның берсе булып тора.

Мәхәлләнең уку йортларында җәдитчелек нигезендә реформалар үткәрә. 1912 елда Чиләбе укытучылар семинариясендә укытырга рөхсәт ала.

## Гыйльми эшчәнлеге
Ризаитдин Фәхретдинов белән элемтә тота. «Шура» журналында мәкаләләрен, шул исәптән 1909-1910 елларда «Башкортлар» дигән мәкәләсен бастырып чыгара.

Һади Мөнир 1912 елда нәшер ителгән «Башкорт тарихы» хезмәтендә башкортларның традицион рухи һәм матди мәдәниятен, хуҗалыгын, социаль корылышын һәм йолаларын тавсирлый. Биредә башкортларның Башкорт күтәрелешләре (1735 - 1740), 1755-1756 еллардагы күтәрелеше, 1773-1775 еллардагы Е. И. Пугачев җитәкчелегендәге крестьяннар сугышында катнашуы һ. б. буенча фактик материаллар бар.

Ямалетдин әл-Әфганинең «Афганстан тарихы»н тәрҗемә итә, гомеренең соңгы елларында казакъларның тарихын өйрәнү белән шөгыльләнә.

## Хезмәтләре

* Башкорт тарихы. — Казан: «Өмет» электротипография, 1912. 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Боже В. С. * Школьный мир дореволюционного Челябинска. К. 2. Справочные материалы. — Челябинск, 2006. — С. 53.
* *Денисов Д. Н. * Мусульманская җәмәгать Челябинска (60-е гг. XIX — начало XX вв.) // Хәбәрче Челябинск госуниверситеты. История. Вып. 27. — 2008, № 34. — С. 137-148.

## Сылтамалар
* Рязяпов Р. Ф. Хадыев Мунир Хадыевич // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — . 

Төркем:Мәдрәсә мөдәррисләре
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:«Мөхәммәдия» (Казан) мәдрәсәсе шәкертләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1913 елда вафатлар
Төркем:10 август көнне вафатлар
Төркем:Казан губернасында туганнар
Төркем:1876 елда туганнар
Төркем:10 декабрь көнне туганнар
Төркем:Татар тарихчылары
Эдуард Матросов

**Эдуард Хәмит улы Матросов** (Туган — **Рәфкать Хәмит улы Бикбулатов**, 1944 елның 12 августы, Токаревкаавылы, Тельман районы, Караганда өлкәсе, Казакъ ССР, ССРБ) — совет боксчысы, Совет һәм Казахстан тренеры, ССРБ спорт мастеры. Казакъ ССРың атказанган тренеры, Казакъстан Республикасының атказанган тренеры, Караганда шәһәренең мактаулы гражданины.

## Биография
1944 елда Караганда өлкәсенең Токаревка авылында ЭЭХК хезмәткәре Хәмит Шакир улы Бекбулатов һәм укытучы Зәйнәб гаиләсендә туа. Милләте буенча татар. Эдуард Матросовның әтисе үз эшчәнлеге буенча ССРБның төрле шәһәрләрендә хезмәт итә. Соңгысы Караганда (Караганда өлкәсе буенча УНКВД) була, аннан ул Бөек Ватан сугышы фронтына алына, анда хәбәрсез югала. Бабасы — Шакир Хәсән улы Бикбулатов, 1 нче гильдия сәүдәгәре, Бишкәкта иң байларның берсе була. 1920 еллар ахырында үтерелә.

Бикбулатов гаиләсе эбисе янына Сембер өлкәсенә күчеп килә, соңыннан Карагандага әйләнеп кайта.

Балачакта Рәфкат исемен Эдуардка алыштыра, ә Куйбышев суворов училищесына укырга керер алдыннан Бикбулатов фамилиясен Матросовка алыштыра. Училищеда белем алган вакытта җиңел атлетика һәм бокс белән һәвәсләнә башлый. 1962 елда Суворов училищесын тәмамлап, Карагандага кайта.

Карагандада 38 нче шахтага проходчик булып эшкә урнаша. Параллель рәвештә тренер Николай Ли белән бокс белән шөгыльләнә, аның җитәкчелегендә, «Трудовые резервы» чемпионы булып, ССРБ спорт мастеры нормативын үти.

1964 елда Караганда политехника институтына укырга керә, әмма беренче семестрдан соң Караганда педагогика институтының (хәзер Карагандинский дәүләт университетының бер өлеше) физик тәрбия факультетына күчә.

1968 елда ССРБ Кораллы көчләре сафларына алына. Хезмәтне Алматы спортротасында уза. Бокс буенча Урта Азия хәрби округы чемпионы. Армиядән соң тренер булырга теләгән.

1970—1985 елларда «Енбек» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбенең һәм югары спорт осталыгы мәктәбендә Караганда өлкәсе җыелма командасының өлкән тренеры булып эшли. Параллель рәвештә «Индустриаль Караганда» өлкә газетасының штаттан тыш хәбәрчесе була.

1985—89 елларда — Көньяк Кореяның Сеул шәһәрендәге 1988 елгы Олимпия уеннарында чыгыш ясарга әзерләнгән бокс буенча Камерун Республикасы җыелма командасының консультанты, милли тренеры. Контракт ахырында бу постны җыелма команданың техник директоры вазыйфасы белән бергә алып бара.

2002 елның 1 декабреннән бокс буенча Караганда өлкә балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә тренер-укытучы булып эшли.

## Бүләкләр

* Казакъстан ССР Югары Шурасы Президиумының мактау грамотасы;
* ССРБ спорт мастеры;
* Казакъстан ССРның атказанган тренеры;
* «Казакъстан Республикасының бәйсезлегенә 10 ел» медале;
* «Караганда шәһәренең Мактаулы гражданины» мактаулы исеме — *караганда шәһәренең спорт үсешенә зур өлеш керткәне өчен* (2007 елның 16 мае);
* Казакъстан Республикасының атказанган тренеры.

## Гаилә
Өйләнгән. Хатыны — Галина Ивановна, табиб. Уллары — Игорь һәм Ренат, бизнесменнар.

## Искәрмәләр


Төркем:Караганды университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1944 елда туганнар
Төркем:12 август көнне туганнар
Денис Галимҗанов

**Денис Рамил улы Галимҗанов** (1987 елның 7 марты, Свердловск, РСФСР, ССРБ) — «Team Katusha» өчен чыгыш ясаучы Россия шоссе велоузышчысы.

## Карьера
Денис Галимҗанов 1987 елның 7 мартында Свердловскида туа. Милләте буенча татар.

«Premier» һәвәскәрләр командасы өчен чыгыш ясап, ул берничә көнлек этабын, шулай ук Мэр кубогын һәм Мәскәүнең биш боҗрасын ота. 2008 елда Галимҗанов «Tinkoff Credit Systems» өчен чыгыш ясый башлый, тиздән ул «Team Katusha» га күчә. 2010 елның сентябрендә ул беренче тапкыр Испаниянең Вуэльтасына уза, анда, 14 нче этапта төшеп калгынчы, беренче унлыкта этапны 5 тапкыр тәмамлый. 

Киләсе сезонда Галимҗанов өченче эшелонда күп көнлек этабында ике тапкыр җиңү яулый; Тур де Франс этабында төшеп кала. Сентябрь аенда ул Париж-Брюссель велоузышында җиңү яулый, шуннан соң дөнья чемпионатына төркем ярышларында җыелма команда капитаны булып бара. Соңгы километрларда Галимҗанов тәгәрмәчен югалтып, 11 нче булып кына финишка килә. Атна ярымнан соң ул Пекин турында старт ала, анда 2 нче этапта җиңүче Хайнрих Хаусслерга берничә сантиметр гына оттыра. Йомгаклау этабында Галимҗанов дөнья Туры кысаларында беренче җиңү яулый ала, ул аңа шулай ук ярышның иң яхшы спринтеры титулын да китерә.

### Допинг
2012 елның мартында ярыштан тыш допинг-контроль кысаларында Галимҗановтан алынган пробаны анализлаганда эритропоэтин препаратын куллану тыелган эзләр табыла. Ачык хатта Галимҗанов, проба ачудан баш тартып, аңлы рәвештә допинг куллануда үз гаебен таный. Шул ук вакытта ул «Катюша» велокомандасы әгъзаларының эритропоэтиннан файдалану турындагы хәбәрдарлыгын төшереп калдыра. Тиздән ул допингны беренче тапкыр уңай допинг-тестка кадәр куллануын, ә тыелган препаратны интернетта сатып алуын белдерә.

«Катюша» җитәкчелеге Галимҗановны барлык ярышлардан хәлне тулысынча карап тикшерү һәм Россия велосипед спорты федерациясе тарафыннан әлеге мәсьәлә буенча карар кабул иткәнче. 2012 елның 19 декабрендә РУСАДА допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен спортчыны ике елга дисквалификациясе билгеле була.

## Казанышлар
**2006**

* Пекинга юлның 8 нче этабында җиңү
* Болгария турының 4 нче этабында җиңү

**2007**

* Сочидагы Гран-Приның 1 нче этабында җиңү
* Мэр Кубогында җиңү
* Мәскәүнең биш боҗрасының 5 нче этабында җиңү
* Берлин турының 5 нче этабында җиңү
* Хайнан турының 3 нче этабында һәм прологта Җиңү

**2008**

* Нормандия турының 5 нче этабында җиңү
* Мәскәүнең биш боҗрасында гомуми зачетта җиңү — 1, 2, 3, 3 һәм 5 нче этапларда
* Балтик-Карконош турның 3 нче этабында җиңү
* Сочи турының 1 нче этабында җиңү

**2010**

* Бургос Вуэльтасының 3 нче этабында җиңү (команда бүлеге)
* Д'Исбергу гран-приенда 2 урын

**2011**

* Де Паннеда өч көннең 2 нче этабында җиңү
* Люксембург турының 1 нче этабында җиңү
* Париж — Брюссельда җиңү
* Пекин турының 5 нче этабында җиңү

## Искәрмәләр


## Ссылки

* Team Katusha сайтында
* cyclingarchives.com сайтында 
* Спорт-Экспресс нәшриятенә интервью изданию Спорт-Экспресс, 27 октября 2014 года
Төркем:Екатеринбурда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1987 елда туганнар
Төркем:7 март көнне туганнар
Капкалы (уен)

**Капкалы**  — татар халык уены, балалар спорт тәҗрибәсен һәм физик үсешен тәэмин итә торган уен.

## Уйнау тәртибе
Уйнаучылар күпме күбрәк булса, уен шулкадәр кызыклырак һәм җанлырак булачак. Мисал өчен, 10 пар җитәкләшеп зур түгәрәк ясап басалар. Парлар җитәкләшкән килеш кулларын өскә күтәреп капка ясап торалар. Көй башлануга арадан бер пар үзе теләгән капкага керә, алар урынына баса, әлеге пар икенче капкага бара. Көй туктауга капкага керергә өлгерми калган пар җәза ала. Уен шулай итеп озак вакыт дәвам итәргә мөмкин. 

Әлеге уен балалар өчен дә, яшьләр өчен дә, өлкәннәр өчен дә кызыклы һәм бүгенге көндә дә яратып уйнала.

## Чыганаклар

* Бакиров М.Х. Татар фольклоры: Югары уку йор йортлары өчен д-лек. – Казан: Мәгариф, 2008. – 359 б.
* Сәйфулина Ф.С., Җамалиева Л.Ф. Татар халык авыз иҗаты: уку-укыту ярдәмлеге. – Казан: Отечество, 2013. – 226 б.
* Урманче Ф.И. Татар халык иҗаты. – Казан: Мәгариф. 2005. – 383 б.

## Әдәбият

* Татар балалар фольклоры./Төзүчесе Рәшит Ягъфәров. - Казан: «Раннур» нәшрияты, 1999.

## Тышкы сылтамалар

* Татар теле укытучысы Абишева Алена. Татар халык уеннары.