open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Каунас

**Каунас** ( ; искергән , , ) – Литваның халык саны буенча икенче шәһәре, Каунас өязе һәм Каунас районының административ үзәге; 1920—1939 елларда — Литва Республикасының вакытлы башкаласы.
## География
Каунасы Вилия елгасының Неманга кушылу урынында, Вилнүстан 104 километр төньяк-көнбатышрак урнашкан.
### Климат
Шәһәрдә диңгез климаты үзенчәлекләре белән уртача континенталь климат.



## Тарих
Беренче тапкыр 1361 елда телгә алына.

Шәһәр хокуклары 1408 елда биреләләр. 1569 елдагы Люблин униясе буенч Речь Посполитая составына кергән. 1795 елда Россия Империясе составына кергән.

1830-31 һәм 1863-64 еллада — поляк фетнәләре үзәгеннән берсе. 1843 елдан — Ковно губернасы үзәге.

1920—1939 елларда — Литва Республикасының вакытлы башкаласы (Вилнүс 1920 елда поляклар тарафыннан басып алынган).

1941 елның 24 июньдән 1944 елның 4 августка хәтле алман-фашст гаскәрләре тарафыннан басып алынган.
## Халык

Милли состав (2011): литвалылар — 93,6%, руслар — 3,8%.

## Эчке бүленеш

Каунас 12 старосталыгына бүленә:
* Алексота старосталыгы
* Центр старосталыгы
* Дайнава старосталыгы
* Эйгуляй старосталыгы
* Гричүпис старосталыгы
* Панемуне старосталыгы
* Петрашүнай старосталыгы
* Шанчәй старосталыгы
* Шилайнәй старосталыгы
* Вилиямполе старосталыгы
* Жалякалнс старосталыгы
* Калниечәй старосталыгы
## Кардәш шәһәрләр
* Брно, Чехия
* Лос-Анҗелес, АКШ
* Вроцлав, Польша
* Ломжа,Польша
* Мыслибуж,Польша
* Тарту, Эстония
* Тампере,Финляндия
* Оденсе, Дания
* Гренобль, Франция
* Линчөпинг, Швеция
* Харковь, Украина
* Брешия, Италия
* Феррара, Италия
* Вәхйө, Швеция
* Төмән, Россия
* Цзямен, Кытай
## Галерея

Old Town of Kaunas (8119930379).jpg|
Kauno musulmonu mecete2.2007-04-06.jpg|Каунас мәчете
Kaunas panorama.jpg|
St Michael the Archangel Church Kaunas.jpg|Михаил-Архангел чиркәве

## Искәрмәләр

Төркем:Литва шәһәрләре
Генерал-лейтенант

**Генера́л-лейтена́нт** — сүз тезмәсе, белдерә:
# кайбер дәүләтләрнең кораллы көчләрнең югары офицерлар составы хәрби дәрәҗәсе;
# хәрби хезмәткәр, "генерал-лейтенант" хәрби дәрәҗәсенә ия булучы.

**Генера́л-лейтена́нт** — ССРБ һәм бүгенге Россиядә югары офицерлар составының хәрби дәрәҗәсе, ранг буенча генерал-майордан өстәрәк һәм генерал-полковниктан түбәнрәк тора.

ХДФ кораб төзелешенең хәрбиләр исемлегендә *генерал-лейтенант* дәрәҗәсенә вице-адмирал дәрәҗәсе туры килә.

## Шулай ук карагыз
* Хәрби дәрәҗә
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби дәрәҗәсе тарихы

## Тышкы сылтамалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, их эквиваленты в армиях СССР и РФ и знаки их различия

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Россия Хәрби көчләренең хәрби дәрәҗәләре
Гаскәр

**Гаскәр** - хәрби көчләрнең тарихи атамасы. Әлеге термин беренче дәүләтләр барлыкка килгән чорда кулланыла башлый. Соңрак, даими гаскәр барлыкка килгәчтен, гаскәр сүзен армия сүзе алыштыра башлый. Бүгенге көндә бу сүзне исә, хәрби көчләр сүзе алыштыра.

Россия империясе чорында гаскәр дип («войско» дип) казакларны атаганнар.

## Шулай ук карагыз
* Башкорт-мишәр гаскәре

## Әдәбият

*Большая советская энциклопедия (БСЭ), третье издание, выпущенное издательством «Советская энциклопедия» в 1969—1978 годах в 30-ти томах.

Төркем:Кораллы көчләр
Төркем:Армия
Пётр Витгенштейн

|стиль_вверху = background:#B0C4DE;
|вверху2      = }
|изображение  = 
|подпись      = }}
|стиль_меток = width:150px;
|стиль_текста = width:300px;

|метка1 = Тормыш еллары
|текст1 = }}

|метка2 = Прозвище
|текст2 = }}

|метка3 = Псевдоним
|текст3 = }}

|метка4 = Туу датасы
|текст4 = }

|метка5 = Туу урыны
|текст5 = }}

|метка6 = Үлем датасы
|текст6 = }

|метка7 = Үлем датасы
|текст7 = }}

|метка8 = Иялек
|текст8 = }}

|метка9 = Род&nbsp;войск
|текст9 = }}

|метка10 = Хезмәт еллары
|текст10 = }}

|метка11 = Дәрәҗә
|текст11 = }}

|метка12 = Часть
|текст12 = }}

|метка13 = Командовал
|текст13 = }}

|метка14 = Должность
|текст14 = }}

|метка15 = Сугышлар/бәрелешләр
|текст15 = }}

|метка16 = Награды и премии
|текст16 = }}

|метка17 = Связи
|текст17 = }}

|метка18 = В&nbsp;отставке
|текст18 = }}

|метка19 = Имза
|текст19 = }}

| стиль_внизу = border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;
| внизу = ]]** [[Викиҗыентык]]та</div>}}
}}**Витгенштейн Петр Христиан улы''' () — граф, фельдмаршал (1768-1842), борынгы герман ыругыннан була.

Елизавета Петр кызы патшалык итькәндә, аның атасы рус хезмәткә керә. Витгенштейн Нежин шәһәрендә туган һәм 1781 елны лейб-гвардия Семеновский полкның сержанты итәп исәпкә алыңган. 1795 елны Польша белән сугышкан чакны волонтер булып Дерфельден корпусында Литвада торган, аннары Праһа штурмында катнашкан.

Бу сугыш тәмамлауну белән, ул граф Зубов корпусына, Кавказга кучә һәм Дәрбәнтне алуында катнаша, шуның ачкычы белән Санкт-Петербургга җибәрелә. 1801 елны Елисаветградский гусар полкына командир булып куела, шул полкы белән Пётр Витгенштейн сугышларда актив катнашты, 1805 елны Наполеонга каршы, 1806 елны — төрекләргә каршы һәм 1807 елны — тагын Наполеонга каршы. 1812 елгы Ватан сугышында — 1-нче пехота корпусы .

Кутузов үлеменнән соң (апрель 1813) — рус һәм прусс гаскәрләрнең сәргаскәре; Лютцен һәм Бауцен янындагы сугышларында җиңелүдән соң отставкага чыга.

1828—29 еллардагы рус-төрек сугышы вактында — рус армиясе сәргаскәре (1829 елның февральгә кадәр).
Севск 34-нче җәяүле гаскәр полкы

**Севск 34-нче җәяүле гаскәр полкы**
* 15.12.1763 ел - Украина корпусына башка җәяүле гаскәр полклары белән Севск полк формалаштырылган, 2-ке батальонны, һәр берсәндә 1-әр гренадер һәм 5-әр мушкетер ротыдан. 
* 16.01.1769 ел - Севск җәяүле гаскәр полкы.
* 30.07.1773 ел - Гирсово кырында сугышта катнашты рус-төрек сугышы вакытында.
* 29.11.1796 ел - Севск мушкетер полк.
* 31.10.1798 ел - генерал-майор Тучков 1-нче мушкетер полкы.
* 31.03.1801 ел - Севск мушкетер полкы.
* 22.02.1811 ел - Севск җәяүле гаскәр полкы.
* 21.07.1812 ел - 1812 елгы Ватан сугышында катнашты, Головщица бәрелешендә.
* 28.01.1833 ел - 22-нче егерь полкы кушылган. Севск егерь полкы дип аталган. 6-ты батальон составына китәрелгән.
* 10.03.1854 ел - 7-нче һәм 8-нче батальоннар формалаштырылган.
* 23.08.1856 ел - 4-нче хәрәкәттәге батальон 4-нче резерв батальон дип аталган һәм резерв гаскәрләргә күчерелгән. 5-8-нче батальоннар таратылган.
* 6.04.1863 ел - 4-нче резерв батальоннан һәм 5-нче и 6-нче батальоннарның вакытсыз отпусклардан Севск резерв җәяүле гаскәр полкы төзелгән.
* 25.03.1864 ел -  34-нче җәяүле гаскәр Севск полкы. 
* 25.08.1872 ел -  34-нче җәяүле гаскәр Севск Аның Император Высочестваның тәхеткә утыручы принцның Австрия полкы. 
* 24.01.1889 ел - 34-нче җәяүле гаскәр Севск полкы. 
* 25.03.1891 ел - 34-нче җәяүле гаскәр Севск граф Каменский полкы.

## Аермалы билгеләр
# Георгий полк байрагы язмалары белән бергә: "1812 елны бик яхшы дошманны тар-мар итугә һәм аны Русияның чикләренә сөрү һәм 1854 һәм 1855 елларда Севастопольга " һәм "1763-1863". Александрның юбилей тасмасы белән.

## Шефлары
* 03.12.1796 елдан “04.10.1797” елга хәтле – генерал-майор Николай Дивов  

## Командирлары
* 13.03.1798 елга хәтле – полковник фон Кенклоо  

Төркем:Русия империясе җәяүле гаскәр полклары
Беларусия шәһәрләре исемлеге

**[[Беларусия]] шәһәрләре**нең тулы исемлеге. Шәһәрләрнең халык саны 2009 елгы халык исәбе буенча китерелгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Исемлекләр:Беларусия
Высокое

**Высо́кое** — топоним:
## 

## Шулай ук карагыз
* Высокое Поле
* Ново-Высокое
* Новое Высокое
* Сельское поселение Деревня Высокое
* Старое Высокое
Калуга 5-нче җәяүле гаскәр полкы

**Калуга 5-нче җәяүле гаскәр Император Вильгельм I полкы**

Олылыгы - 28.08.1805 елдан

Полк бәйрәме - 30 август.

Урнашуы - Новогеоргиевск Варшава губернасы

## Тарих
 

* 29 август 1805 - Софийский һәм Литовский полкларынның берәр батальоннарыннан оештырылган Калуга мушкетер полкы.
* 22 февраль 1811 - Калуга җәяүле гаскәр полкы.

## Полк командирлары
* 23.03.1806-11.10.1806 – подполковник (23.04.1806 елдан полковник) Осип Дебу

## Полк шефлары
* 04.09.1805-11.10.1806 – генерал-майор кенәз Алекcандр Урусов

## Аермалы билгеләр
# Георгий полк байрагы язмалары белән: "1877 елны 22 августа Ловечны алуга" һәм "1805-1905". Александрның юбилей тасмасы белән. 28.08.1905 елның иң биек боерыгы.

## Полкның күкрәк билгесе
8.7.1911 елны расланылган.

## Полкта хезмәт итүчеләр, танылган кешеләр

* Пётр Смолин — орнитолог
* Николай Цёге-фон-Мантейфель — генерал-лейтенант

## Әдәбият
* Блудоров Н. Краткая история 5-го пехотного Калужского... полка. 1805-1895 гг. Для нижних чинов. Спб., 1896. 48 с.
* Блудоров Н. Краткая история 5-го Калужского императора Вильгельма 1-го полка 1805-1895гг. Для нижних чинов. Рига, 1897. 46 с.

## Сылтамалар
* Русская императорская армия 
* Александр Подмазо. «ШЕФЫ И КОМАНДИРЫ РЕГУЛЯРНЫХ ПОЛКОВ РУССКОЙ АРМИИ (1796-1855)»
* Погоны подпрапорщика 
* Гвардейцы Семеновского (слева) и Преображенского (справа) полков, позирующие с солдатом 5-го Калужского пехотного полка (Фото).

Төркем:Русия империясе җәяүле гаскәр полклары
Колыван районы

**Колыван районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Колыван штб-ы.

## География

Район аша Об елгасы ага. Башка эре елгалар — Чаус, Вьюна, Уень, Шегарка, Бакса, Кашлам.

## Тарих
Колыван районы 1925 елда Себер краеның Новосибирск округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында. 1955 елда район составына бетерелгән Пихтовка районы территориясе кертелә.

## Халык

### Милли состав

Районның 3 торак пунктында (Йорт-Акбалык, Йорт-Оры, Казанка)  татарлар, 1 торак пунктында — чуашлар күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# **[[Колыван|Колыван шәһәр җирлеге]]**
# Вьюны авыл җирлеге
# Калинин авыл җирлеге
# Кандаурово авыл җирлеге
# Королевка авыл җирлеге
# Новотроицк авыл җирлеге
# Новотырышкино авыл җирлеге
# Пихтовка авыл җирлеге
# Пономаревка авыл җирлеге
# Сидоровка авыл җирлеге
# Скала авыл җирлеге
# Соколово авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://kochenevo.nso.ru/Pages/default.aspx 

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Daşqın Gülmämmädov

**Daşqın Gülmämmäd ulı Gülmämmädov** - Qarapapaq (aşina törkiläre) şatı, qarapapak törkiläreneñ liderlarınnan berse, şağir häm yazuçı. Ukraina qarapapaq törkiläreneñ  milli şurası räisi.

Daşqın Gülmämmäd ulı Gülmämmädov 1977 yılnıñ sentäber ayında tua.

## Päräwezdä
* Daşqın Gülmämmädovnıñ räsmi biografiyası - Azärbaycan Respublikasınıñ Mädäniyyät häm turizm ministrlınıñ räsmi saytı www.mct.gov.az
* Daşqın Gülmämmädovnıñ biografiyası - www.adam.az 
* Daşqın Gülmämmädovnıñ şiğerläre - www.reportyor.com 
* Gäncädä Görcistan törkiläre konfederatsiyasınıñ I Qorıltayı uzdı - www.sia.az
* Görcistan törkiläreneñ tarihi adımı - www.rdikalhaber.com

Төркем:Сәясәтчеләр
Городище (Пинзә өлкәсе)

**Городище** () — Пенза өлкәсендә урнашкан шәһәр, Городище районының административ үзәге.

Халык саны — 8 102 кеше.

## География
Городище Юлау  елгасы (Сыры кушылдыгы) өстендә, Пензадан 48 километр көнбатыштарак урнаша. Якындагы тимер юл станциясе — Чаадаевка (22 километр ераклыкта). Шәһәр аша <span style="padding:1px .5em; color:#ffffff; background-color:#0090ff; font-weight:bold;">М5</span> «Урал» (Мәскәү — Рязань — Пенза — Самар — Уфа — Чиләбе) магистрале бара.

## Тарих
XI—XIII гасырларда Городище урынында Идел буе Болгар дәүләтенең ныгытмасы урнашкан (Юлово шәһәрлеге).

Городище 1681 елда Сызрань-Вәзьма засека сызыгы составындагы крепость буларак нигезләнә.

1780 елда шәһәр статусын ала һәм Пенза губернасы (1797—1801 елларда Сарытау губернасы) Городище өязе үзәге булып торган.

1856 елда Городищеда 2 чиркәү, 698 йорт һәм 15 лавка (кибет) булган.

1928 елдан — Городище районы үзәге.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 87,0%, мордва — 5,4%, татарлар — 4,2%, украиннар — 1,0%.

## Икътисад
Агач эшкәртү, кирпеч заводлары.

## Танылган шәхесләр
* Константин Сергиевский (1914-1994), Казан төгәл машиналар төзү заводы директоры, Социалистик Хезмәт Каһарманы.

## Моны да карагыз
* Юлово шәһәрлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Пенза өлкәсе район үзәкләре
Төркем:Пенза өлкәсе шәһәрләре
Тубыл районы

**Тубыл районы** () — Төмән өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Тубыл шәһәре (район эченә керми).

## Җәгъpафия

Төп елгалар — Иртеш, Тубыл, Тәүде.

## Тарих
Район 1923 елның 7 гыйнварда Урал өлкәсенең Тубыл бүᴫгеы cастaфында элекке Төмән губернасының Тубыл өязе өлешләреннән оеша.

1934 елның гыйнвар-дᴎкәбеpдә — Об-Иртеш өлкәсе, 1934 елның дᴎкәбеpдән — Омск өлкәсе cастaфында. 1944 елның aугыcтан — Омск өлкәсе cастaфында.

## Халык

Милли cастaф (2002): руслар — 59,3%, татарлар — 36,4%, украиннар — 1,2%.

## Административ бүленеш
# Абалак авыл җирлеге
# Әчир авыл җирлеге
# Байкалово авыл җирлеге
# Башкова авыл җирлеге
# Булашово авыл җирлеге
# Югары Әримҗан авыл җирлеге
# Ворогушино авыл җирлеге
# Дегтәрево авыл җирлеге
# Ермаково авыл җирлеге
# Загваздина Тобольск авыл җирлеге
# Карачино авыл җирлеге
# Кутарбитка авыл җирлеге
# Лайтамак авыл җирлеге
# Малая Зоркальцева авыл җирлеге
# Надцы авыл җирлеге
# Овсәнникова авыл җирлеге
# Полуянова авыл җирлеге
# ПриИртешсᴋи авыл җирлеге
# Санниково авыл җирлеге
# Сетово авыл җирлеге
# Ушарова авыл җирлеге
# Хмелева авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Төмән өлкәсе районнары
*
Краснокамск

**Краснокамск** () — Пермь краенда урнашкан шәһәр (1942 елдан), Краснокамск районының административ үзәге.

Халык саны — 51 929 кеше (2010).

## География
Шәһәр Чулман елгасының уң ярында, Пермьдән 37 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан.
### Климат

* Уртача еллык температура — 1,9&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 3,1 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 72,1%


## Тарих
Шәһәрнең барлыкка килүе Кама целлюлоза-кәгазь комбинаты төзелеше (1929 ел) белән бәйле. 1933 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1938 елдан шәһәргә үзгәртеп корыла.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 89,6%, татарлар — 3,9%, украиннар — 1,0%.
## Икътисад
Целлюлоза-кәгазь комбинаты, «Гознак» кәгазь фабрикасы. Металл һәм синтетик ятьмәләр заводы, машиналар төзү заводы, көндәлек химия заводы.

Закамск ТЭЦ-ы.

## Шәхесләр
* Виталий Ивашкевич (1935), икътисадчы.
* Мәгъсүм Исмәгыйлев (1936), невропатолог.

## Искәрмәләр

Төркем:Пермь крае шәһәрләре
Төркем:Пермь крае район үзәкләре
Александр Урусов

Кенәз **Александр Урусов** (1768 – 1835) — Наполеон сугышлары вакытында  гаскәре командиры, генерал-майор.

## Тәрҗемәи хәл
Кенәзләр Урусовлар, Юсуповлар (Йосыповлар) кебек ногай татары Идегәй Мангыт нәселеннән чыкканнар.

1779 елның 3 гыйнвардә Преображенский полкка хезмәткә фурьер булып язылган.

1812 елгы Ватан сугышында катнаша.

1813 елда чит илгә яуда катнаша, 1814 елда Этож авылы янындагы бәрелештә камап алына һәм әсирлеккә эләгә. 1814 елның декабрендә азат ителә.

1835 елда үлә. Мәскәүнең Ваганьково зиратында күмелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Словарь русских генералов, участников боевых действий против армии Наполеона Бонапарта в 1812—1815 гг. // Российский архив : Сб. — М., студия «ТРИТЭ» Н. Михалкова, 1996. — Т. VII. — С. 590.

Төркем:Гаскәр башлыклары
Tamojnya salımnarı

**Tamojnya salımnarı** yäki **Tamğaxanä salımnarı** － tamojnya çikläre aşa küçergändä tamojnya oyışmaları cıyğan mäcbüri tüläw. 

Rusiädä maxsus oyışma － Federal' tamojnya xezmäte tamojnya salımnarın cıya.

Awraziä Tamğaxanä Berlegendä tamojnya salım zurlığı tamojnya kodeksı buyınça bilgelänä. Tamojnya kodeksı Rusiä, Belorusiä häm Qazaqstan xökümätläre tarafınnan bilgelängän.

## Salımnar törläre

* **[[İmport]]** (çittän kertü) salımnarı － Rusiädä häm böten dönyada iñ taralğan salım töre.
* **[[Eksport]]** (çitkä çığaru) salımnarı － sirägräk qullanıla torğan salım, Rusiädä － çimal tovarlarına qarata qullanıla torğan salım.

Tamojnya Berlegendä AwAzİqB qısalarında kertü salımnarı Berdäm tamojnya salımı tarafınnan bilgelängän.

## Ädäbiät
*Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б. Современный экономический словарь. 5-е изд., перераб. и доп. — М.: ИНФРА-М, 2007. — 495 с.
*Стровский Л. Е., Казанцев С. К., Паршина Е. А. и др. Таможенное регулирование внешнеэкономической деятельности // Внешнеэкономическая деятельность предприятия / Под ред. проф. Л. Е. Стровского. — 3-е изд. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2004. — С. 524-579. — 847 с. — ISBN 5-238-00291-2

Төркем:Таможня эше
Eksport

**Eksport** ( － Çitkä çığaru) － tawarlarnı, eşlärne, uñaylıqlanı, aqıl eşçänlegen h. b.  ilneñ tamğaxanä territoriäsennän çığaru.

**Kapital eksportı** － üz citeşterüen oyıştırır öçen çit ilgä kapital salu.

**Saldo** － kertelgän häm çığarılğan tovarlarnıñ bäyäläreneñ ayırması.

**Säwdä äyläneşe** － eksport häm import summası.

**Eksport**qa iminiät, fraxt (yöklär taşu) bäyäläre kertelmilär.

Eksport haman importqa qarağanda arzanraq.

**A－Konto** ( — tüläw xisabına)－ kertüçe yaq çığaruçı yaqnıñ xisabına öçen tüläw.

İñ zur çitkä çığaruçılar oyışmalar － Gaz çığaruçı illär forumı häm OPEC (Neft çığaruçı illär oyışması).
## Sıltamalar
*Joshi, Rakesh Mohan, (2009) International Business, Oxford University Press, New Delhi and New York ISBN 0-19-568909-7
*Sullivan, Arthur; Sheffrin, Steven M. (2003). Economics: Principles in Action. Upper Saddle River: Pearson Prentice Hall. p.&nbsp;552. ISBN 0-13-063085-3.

Төркем:Таможня эше
Төркем:Икътисад
Джон Керри

**Джон Форбс Керри** (; 11 декабрь, 1943 , Орора, Колорадо) — АКШ сәясәтчесе, АКШ Демократик фиркасе әгъзасе, 1 февральдән 68-нче АКШ Дәүләт сәркәтибе (2013).

1985 елдан — кече сенатор, 2009-2013 елда Массачусетс штатыннан олы сенатор, халыкара эшләр буенча комитет җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Урта белемне Швейцариядә алган. Йель Университетын тәмамлаган. Джон Кеннеди сайлау кампаниясендә катнашкан.

1966-1970 елларда Вьетнам сугышында катнашкан, хәрби елга катеры белән җитәкчелек иткән. Өч җәрәхәттән соң армиядән киткәч сугышка каршы хәрәкәттә катнаша.

1985 елдан Массачусетс штаты губернаторы урынбасары.

1985 елдан Сенатка сайланган.

2004 елда Демократик фиркадән АКШ президентына нәмзат, ләкин Джордж Бушка җиңелә (35 тавыш бирешә).

Барак Обама Һиллари Клинтон урынына Джон Керрине 2013 елда тәкъдим итә, АКШ Сенаты 29 гыйнварда 94 тавыш белән (3 каршы) аны раслый.

Россия Чит ил эшләре министры Сергей Лавров белән авыр сөйләшүләр нәтиҗәсендә 2013 елның 14 сентябрендә Сүрия турында (химик коралны юк итү) килешүне төзиләр.

## Әдәбият

*    Brinkley, Douglas, Tour of Duty: John Kerry and the Vietnam War, William Morrow & Company, 2004. ISBN 0-06-056523-3
*    Kerry, John and Vietnam Veterans Against the War, The New Soldier, MacMillan Publishing Company, 1971. ISBN 0-02-073610-X
*    Kerry, John, The New War: The Web of Crime That Threatens America’s Security, Simon & Schuster, 1997. ISBN 0-684-81815-9
*    Kerry, John, A Call to Service: My Vision for a Better America, Viking Press, 2003. ISBN 0-670-03260-3
*    Kerry, John and Teresa Heinz Kerry, This Moment on Earth: Today’s New Environmentalists and Their Vision for the Future, PublicAffairs, 2007. ISBN 978-1-58648-431-6
*    Kranish, Michael, Brian C. Mooney, and Nina J. Easton. John F. Kerry: The Complete Biography by the Boston Globe Reporters Who Know Him Best, PublicAffairs, 2004. ISBN 1-58648-273-4
*    McMahon, Kevin, David Rankin, Donald W. Beachler and John Kenneth White. Winning the White House, 2004, Palgrave Macmillan, 2005. ISBN 1-4039-6881-0
*    O’Neill, John E. & Corsi, Jerome R. Unfit for Command: Swift Boat Veterans Speak Out Against John Kerry, Regnery Publishing, 2004. ISBN 0-89526-017-4
*    http://www.healthlink.org/  — Salem Power Plant — Cut The PLant MR KERRY

Төркем:АКШ демократлары
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Сергей Лавров (1950)

**Сергей Виктор улы Лавров** (; 21 март, 1950 , Мәскәү, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе, Россия Федерациясе Чит ил эшләре министры (2004 елдан), Россия Иминлек Шурасының даими әгъзасы. Гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле илче. Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы (2020).

## Тәрҗемәи хәл

1950 елда Мәскәүдә туган. Әтисе — Тбилисилы әрмән (Калантаров), әнисе — рус.

1972 елда Халыкара мөнәсәбәтләр буенча Мәскәү дәүләт институтын (МГИМО) тәмамлаган.

Инглиз, француз һәм сингал (Шри-Ланка) телен белә.

1972-1976 елда Шри-Ланкада ССРБ илчелегендә стажер булып эшләгән.

1981-1988 — БМОда ССРБ даими вәкиллегенең олы киңәшчесе һәм беренче сәркәтибе булып эшләгән.

1994-2004 елларда БМОда Россия Федерациясенең даими вәкиле.

2004 елдан — Россиянең Чит ил эшләре министры.

Россия Чит ил эшләре министры Сергей Лавров белән АКШ Дәүләт сәркәтибе Джон Керри авыр сөйләшүләр нәтиҗәсендә 2013 елның 14 сентябрендә Сүрия турында (химик коралны юк итү) килешүне төзиләр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2020 ― Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманы*
* 2025 ― Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) ― *Ватан алдындагы зур казанышлары, Россия Федерациясенең тышкы сәяси курсын эшләүгә һәм гамәлгә ашыруга зур өлеше, күпьеллык нәтиҗәле дәүләт эшчәнлеге өчен**
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Чит ил эшләре министрлыгы битендә рәсми сәхифәсе
## Сылтамалар

Төркем:Россия дипломатлары
Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте министрлары
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Төркем:Россия Федерациясенең Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Изге апостол Андрей Первозванный ордены (Россия Федерациясе) кавалерлары
Газиз шәех

**Газиз шәех** (tat. lat. ''Ğäziz şäyex'', عزیز شیخ, )  - Алтын Урда ханы  (1365- 1367).  Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

## Тарих
Чыгышы бәхәсле. Кайбер тарихчылар буенча ул Тимер Хуҗа улы, башкалар - Котлыг Тимер нәселеннән чыккан дип саныйлар.

Низаглашу чорында Алтын Урда башкаласы өчен бертуктаусыз көрәш сузылган. 1361 елда Мурад  башкаласын яулап, 1362 югалтып, 1363 яңадан басып алып өч ел дәвамында идарә иткән. Мир Пулад 1362-1363 елда вакытлыча Сарай шәһәрендә идарә иткәннән соң хакимиятне кайтара алмаган.

1365 елда Тука Тимер нәселеннән чыккан Газиз шәех көрәш нәтиҗәсендә Сарай шәһәрен басып алган. Аның төп дошманы - көнбатышта идарә иткән бәкләрибәк Мамай булган.

Газиз шәех Идел буе Болгары әмирен - Булат Тимерне җиңгәннән соң Болгар Олысын торгызып анда Әсән әмирне Олыс башлыгы итеп билгеләгән.

Шулай ук Газиз хан Рус Олысында үз хакимиятен ныгытмакчы булган. Шуның өчен Рус Олысына Бәйрәм Хуҗа җибәрелгән булган. Ләкин Мамай Газизне узып киткәч үз йогынтысын Рус Олысында ныгыткан.

Мамай яклылары Сарай шәһәрендә 1367 түнтәрелешне оештырганнар. Түнтәрелеш нәтиҗәсендә Газиз шәех үтерелгән булган һәм Сарай шәһәренә бернинди каршылык булмаганда Мамай билгеләгән хан Габдуллаһ кергән һәм икенче тапкыр Алтын Урда ханы итеп игълан ителгән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Почекаев Р. Ю. Пулад, или Загадочный хан смутного времени // Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — С. 145-146. — 408 с. — 1,000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Бишкәк

**Бишкәк** (, ) — Кыргызстанның башкаласы һәм иң зур шәһәре. Аерым идарә берәмлеге һәм республика карамагындагы шәһәр булып тора. Элек Пишпәк һәм Фрунзе (Михаил Фрунзе хөрмәтенә) исемләрен йөрткән.
## География
Шәһәр Кыргызстанның төньягында, Чуй үзәнлегендә, Тянь-Шань таулары алдында, Кыргыз тау сыртыннан 40 км төньяктарак, Казакъстан чигеннән 25 км ераклыкта урнашкан. Шәһәрнең мәйданы 169,6 км² тәшкил итә.
### Климат

* Уртача еллык температура — 11,3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 1,7 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 60%


## Халык

## Идарә төзелеше

Шәһәр 4 районга бүленә:
* Октябрь районы — 242 382 (2009)
* Беренче Май районы — 175 894 (2009)
* Свердлов районы — 231 801 (2009)
* Ленин районы1 — 201 626 (2009)
** Чон-Арык шәһәр тибындагы поселогы — 9 724 (2009)
** Урта-Сай авылы — 4 100 (2009)

1 Ленин районы карамагындагы Чон-Арык поселок советына Чон-Арык шәһәр тибындагы поселогы, Урта-Сай авылы һәм Манас поселогының өлеше (Авиагородок) керә.
## Дин
#### Ислам
* Бишкәк үзәк мәчете
## [[Шәһәр]]дә туган танылган шәхесләр
* Әскәр Айтматов, Кыргыз Республикасы тышкы эшләр министры (2002-2005).
* Эрик Бейшембиев (1963), дипломат, Гадәттән тыш һәм Тулы Вәкаләтле илче (17.01.2008), Кыргызстан Республикасының Казан шәһәрендәге Генераль консулы (2023 елның октябреннән), тарих фәннәре кандидаты.
* Лариса Исакова, ТДОһБ баш балетмаейстеры.
* Алия Шаһиева (1997), рәссам, графист, иллюстратор. 

#### [[Татар]], [[башкорт]]лар
* Люция Каламкарова (1937), санитария гигиеначысы.
* Рөстәм Нигъмәтуллин *([[1969]])*, ТР беренче вице-премьеры (*[[2017 ел]]дан*).
* Газим Шәфыйков *([[1939]]-[[2009]], [[Уфа]])* - язучы, тәрҗемәче, *[[Салават Юлаев премиясе]] лауреаты ([[1992]]).*

## Моны да карагыз
* Муса Җәлил бюсты

## Искәрмәләр

Төркем:Башкалалар
Төркем:Бишкәк
Төркем:Кыргызстан шәһәрләре
Salımsız säwdä kibete

**Salımsız säwdä kibete** (****, /dyuti fri/) - ğädättä däwlät çige aşa kertü urınnarında (şul isäptän limannarda, hawa alannarında, vokzallarda) urnaşa torğan kibetlär.

Şul kibetlärdä satıluçı tawarlar öçen salımnar, aktsizlar (turıdan-turı bulmağan salım), NDS (östämä qimmätkä alına torğan salım) tülänmi, şuña kürä bäyälär töşä.

Ğädättä tawarlar törläre: isertkeç eçemleklär, tämäke äyberläre, islemay, sirägräk: bijuteriä, zärkän äyberläre, säğätlär, mäbil telefonnar.
## Tarix
Berençe salımsız säwdä kibete İrlandiädä Şannon şähärendä 1947 yılda açılğan. AQŞta salımsız säwdä kibete 1960 yılda, soñraq Hong-Kong, Hawai illärendä açılğan.
## İminlek
İminlek maqsatları buyınça  tranzit passajirlarğa kübese hawa alannarında sıyıq äyberlärne küp alırğa yaramıy, çönki qul yöge awırlığı çiklängän. Awrupa Berlegendä şul çikläwlär yuq.

## Oçıp kilgännän soñ ''duty free''
Avstraliä häm Yaña Zelandiä hawa alanına kilgännän soñ çik tikşerüe aldında salımsız säwdä kibetlärendä satıp alu röxsät itelä.

Qazan Xalıqara hawa alanında Tatarstannıñ iñ zur salımsız säwdä kibete urnaşa.
## Sıltamalar
* Duty Free Dufry Brazil  – Duty Free Brazil Website
* The Moodie Report – Duty Free & Travel Retail News Website
* Duty Free on Arrival – Global consumer search site for duty free shopping
* Duty Free Central  – Online Shopping Duty Free Site

Төркем:Таможня эше
Tışqı säwdä eşçänlegen tamojnya-tarif tärtibenä salu

ждд однлнж

**Tamğaxanä salımın-bacın xalıqara eşçänlektä tärtipkä salu** yäki **Tışqı säwdä eşçänlegen tamojnya-tarif tärtibenä salu** － tamojnya salımın , qağidälären  xalıqara eşçänlektä qullanu barlığı bergä tärtipkä salu.

## Maqsatlar
* Yaqlaw maqsatı: Milli citeşterüçelärne çit il köndäşlegennän yaqlaw. 
* Qazna maqsatı: büdjetka aqçanı cıyu.

## Tamğaxanä-bac ısulları
Tamğaxanä-bacnı tärtipkä salu ısulları:
* Tamğaxanä salımı (bacı) － salımnar cıyılması
* Tamğaxanä ezlekle tärtibe
* Xalıqara eşçänlektä tovarnıñ büleşüe.

Xalıqara kileşü nigezendä yasala:
* Bötendönya säwdä oyışmasınıñ äğzaları arasında
* Üzara kileşülär
* Xalıqara yök taşu şartnamäse.

## İskärmälär

## Ädäbiät

*Стровский Л.Е., Казанцев С.К, Неткачев А.Б. и др. Внешнеэкономическая деятельность предприятия/ Под ред. проф. Л.Е. Стровского 4-е изд., перераб и доп. - М: ЮНИТИ-ДАНА, 2007, с. 476-502 ISBN 5-238-00985-2

Төркем:Таможня эше
Пермь җәяүле гаскәр полкы

**Пермь мушкетёрлар полкы** (шулай ук  Пермь «карт» полкы) — 1700 — 1833 елларда Россия империясе армиясенең җәяүле гаскәр часте. Приоритеты Тирасполь 131-нче җәяүле гаскәр полкына тапшырылган.

## Тарих
* 1700 елның 24 июнендә — Түбән шәһәрдә кенәз Никита Репнин җәяүле гаскәр полкы формалаштырылган.
* 1702 — җәяүле гаскәр полкы.
* 1708 — Пермь җәяүле гаскәр полкы.
* 29.11.1798 — 2-нче мушкетер полкы.
* 1800 — мушкетер полкы.
* 1800 — мушкетер полкы.
* 1801 — мушкетер полкы.
* 31.03.1801 — Пермь мушкетер полкы.
* 1833 — Мәскәү 65-нче җәяүле гаскәр полкыны кушылган

## Сугышта катнашу
* 19.11.1700 — Нарва кырында сугыш.

## Полк шефлары
* 24.06.1700-1702 — Иван Англер
* 1702-1709 — Тимофей Трейден
* 03.12.1796-03.05.1798 — генерал-майор (1797 елдан генерал-лейтенант) Густав Трейблут
* 03.05.1798-03.01.1800 — генерал-майор Иван Пущин

## Полк командирлары
* 08.07.1798-10.03.1800 — подполковник (1798 елның 6 ноябреннән полковник) Андрей Фомин
* 08.04.1802-08.09.1805 — полковник Сергей Шевляков
* 01.01.1806-26.11.1806 — подполковник Андрей Кузнецов

Төркем:Россия империясе җәяүле гаскәр полклары
Neandertal

**Neandertal** - borınğı maymıl-keşe. Söyäk qaldıqları berençe tapqır Almaniäneñ Neandertal üzänlegendä tabılğanğa kürä, bu iñ borınğı keşelär fändä şul urın iseme belän atalğannar. 

Keşeneñ üseş çılbırında neandertal' iñ borınğı maymıl-keşe belän bügenge keşe arasındağı buınnı täşkil itä. Neandertallär—berençe awçılar; tupas häm bik ğadi xezmät qoralları — çapqıç, qırğıçlar, taş pıçaqlar belän eş itkännär, kümäkläşep qırğıy cänleklär awlağannar häm tabışların tigezläp bülgännär. Neandertal bazıq gäwdäle, kiñ kükräkle, zur başlı, köçle keşe; ayaqları qısqa, tez tiräsenä kütärelgäç bögelgän häm qulları şaqtıy ozın bulğan. 

## Ädäbiät
* Александр Марков, Эволюция человека. Книга первая: Обезьяны, кости и гены. — М.: Астрель, 2012. — ISBN 978-5-271-36293-4

Төркем:Кеше
Ananyino mädäniäte

**Ananyino mädäniäte** yäki **Ananyino kul'turası çorı** — Urta İdel buyınıñ, xätta antik dönyağa qädär barıp citep, bik küp qäbilälär häm xalıqlar belän tışqı elemtälär urnaştıru waqıtı ul. Alabuğa rayonınıñ Ananyino awılı isemennän alınğan, uzğan ğasırda uq şul awıl yanında älege mädäniätneñ bik bay istälekläre öyränelgän.

Töbäkneñ şul çordağı könyaq grek-skif dönyası belän elemtä totqanlığına bik tä qimmätle, böten Urta İdel öçen unikal' tabış bulıp sanalğan, b. e. q. VI ğasırda, yağni monnan 2500 yıllar elek yasalğan bronza közgelär ışandırğıç dälil bulıp tora. Alar soñğı yıllarda ğına Qazan suı buyında, İske Qazan yanında tabıldı.

İke közgeneñ berse ayıruça zur qimmätkä iä. Anıñ sarıq başı räweşendä, fändägeçä äytkändä, «cänlek stilendä» eşlängän totqıçı, sabı bar. Faraz itsäk, älege közgelärne nindider säbäp belän Tönyaq Qara diñgez buyı belän Könyaq Ural arasındağı säwdä yulınnan qalğan dip uylarğa mömkin. Bu yul borınğı ğrek ğalime, «tarix atası» Gerodot yazmalarınnan bilgele, häm ul Urta İdel aşa ütkän. Şul uq Gerodot mäğlümatlarına qarağanda, anan'inolılarnıñ tarixi ataması tissagetlar bulırğa tieş. Bu — Urta İdel buyındağı borınğı qäbilälärneñ berençe tarixi iseme.

## Ädäbiät
* Археология Южного Урала. Стерлитамак, 1993.
* Ашихмина Л. И. Генезис ананьинской культуры в Среднем Прикамье / Сер. препр. «Науч. докл.» : АН СССР, Коми фил. (К VI Междунар. конгр. финно-угроведов) — Сыктывкар: Коми фил. АН СССР, 1985. — 26 с.
* Голдина Р. Д. Древняя и средневековая история удмуртского народа. Ижевск, 1999.
* Збруева А. В. История населения Прикамья в ананьинскую эпоху. М., 1952.
* Иванов В. А. Вооружение и военное дело финно-угров Приуралья в эпоху раннего железа (I тыс. до н. э.-первая половина I тыс. н. э.). М. : Наука, 1984. — 88 с.
* Кузьминых С. В. Металлургия Волго-Камья в раннем железном веке: Медь и бронза. — М.: Наука, 1983. — 257 с.
* Марков В. Н. Ананьинская проблема (некоторые итоги и задачи её решения) // Памятники древней истории Волго-Камья. Казань, 1994.
* Марков В. Н. Нижнее Прикамье в ананьинскую эпоху (Об этнукультурных компонентах ананьинской общности) / Археология евразийских степей. Вып.4. Казань: ИИ АН РТ, 2007. — 136 с.
* Халиков А. Х. Волго-Камье в начале эпохи раннего железа. М., 1977.
* Чижевский А. А. Погребальные памятники населения Волго-Камья в финале бронзового — раннем железном веках: Предананьинская и ананьинская культурно-исторические области / Археология евразийских степей. Вып. 5. Казань: РИЦ «Школа», 2008. — 172 с.

Төркем:Тарих
Төркем:Археологик мәдәниятләр
Arxeologik mädäniät

**Arxeologik mädäniät** yäki Arxeologik kul'tura — ber ük waqıt, urtaq mäydan häm ğomumi matdi mädäniät belän bilgelänüçe arxeologik istäleklär cıyılması. Ul nindi dä bulsa qäbilälär berlegenä turı kilä.

Ägär arxeologik mädäniät tarixi iseme bezgä mäğlüm bulmağan berär borınğı qäbilädän qalğan bulsa, ul üzenä genä xas bulğan yäki berençe tapqır öyränelgän istälek iseme belän, ä qayçaq bu mädäniätneñ üzençälegennän çığıp şartlı räweştä atala.

## Ädäbiät
*Монгайт А. Л. Археологические культуры и этнические общности. // Народы Азии и Африки. 1967. 1.
*Формозов А. А. Этнокультурные области на территории Европейской части СССР в каменном веке. — М., 1959.
*Eggers Н. J. Einführung in die Vorgeschichte. — Münch., 1959.
*De Laet S. L’archéologie et ses problemes. — Berchem-Brux., 1954.

Төркем:Тарих
Төркем:Археология
Югары Өфәле

**Югары Өфәле** () — Чиләбе өлкәсендәге кече шәһәр.

Халык саны — 30 504 кеше (2010).

## География
Югары Өфәле Өфәле елгасы (Караидел кушылдыгы) өстендә, Чиләбедән 178 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан. Тимер юл станциясе.

## Тарих
Югары Өфәле 1761 елда чугун эретү һәм тимер ясау заводы янындагы бистә буларак нигезләнә.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1940 елдан — шәһәр.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Никел комбинаты, металлургик машиналар төзү заводы, тәҗрибә-эксперименталь заводы, "Уралэлемент", "Металлист", "Корунд" заводлары.

 фабрикасы, урман сәнәгате предприятиеләре.

## Югары уку йортлары
* Көньяк Урал дәүләт университетының филиалы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Олы Иек

**Олы Иек** – Сакмар елгасының уң кушылдыгы. Башкортстанның Зилаер районында башлана. Зилаер районы, Зиянчура районы, Күгәрчен районы аша агып, Ырынбур өлкәсенең Сарыкташ районында Сакмарга коя. 
Озынлыгы 341 км, бассейнының мәйданы 7&nbsp;670 км².

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Port

**Port**  yäki qayçaqta *Liman*  (*latin telendä：*'portus*' — köymä tuqtalışı*) - diñgez yä yılğa yarında köymälär tuqtalışı öçen maxsus urnaştırılğan urın.  Portlar ğadättä tabiğıy limannarda (grek. λιμένας) — diñgezgä qoyğan keçkenä yılğanıñ say tamağında - urnaştırıla. Portta köymälärgä xezmät kürsätü öçen maxsus qorılmalar bar: priçallar, vokzallar, borınnar, yök urını.

Diñgez, yılğa, passajir, säwdä, balıq portları bar.

Passajirlarğa xezmät kürsätü öçen diñgez häm yılğa vokzalları tözelä.

Köymälärgä texnik xezmät kürsätü, tözekländerü öçen qorı häm yözmä doklar qullanıla.

Xalıqara portlarda ayırım urınnar - karantin (yoğışlar taralmasqa)- bar.

Portlar keçkenä qultıqlarda, yılğa tamaqlarında yış tözelä. Ğädättä portqa kertü mayak belän bilgelänä.

Xärbi köymälär öçen port - xärbi-diñgez baza dip yörtelä.

Tatarstanda iñ zur portlar - Qazan Yılğa portı häm Yar Çallı Yılğa portı. Qazan portı - İdel yılğasınıñ iñ zurı.

## Sıltamalar
*Port Industry Statistics, American Association of Port Authorities
*Information on yachting facilities at 1,613 ports in 191 countries from Noonsite.com
*Social & Economic Benefits of PORTS from "NOAA Socioeconomics" website initiative
* Antunes, Cátia: ''Early Modern Ports, 1500-1750'', European History Online, Mainz: Institute of European History, 2011, retrieved: November 2, 2011.
Төркем:Портлар
Төньяк сугыш

**Төньяк сугыш** шулай ук **Унике еллык сугыш** (1700-1721) Пётр I һәм аның союздашлары Саксония белән Даниянең Швециягә каршы сугышы. Бу Пётр I идарәсе вакытының  төп вакыйгасы булып тора. Сугышның максаты - Балтыйк диңгезенә чыгып тирә-юнгә Россиянең сугышчан-сәяси һәм икътисади экспансиясен тарату.

Пётр I һәм Россия өчен Төньяк сугыш авыр сынау булып торган. Башта, 1700 елны Нарва кырындагы сугышта җиңелеп, рус армиясе гел чигенә. Карл XII белеп куйган гаскәр башлыгы һәм батыр гаскәр үзен яхшы яктан күрсәтә. Ләкин Карл Польша белән сугышка бүленеп, Россиягә җиңелүләреннән соң кире терелергә вакыт бирә. Шул елларның бер көнендә Пётр I югалтмады. Тупларны кыңгыраулардан агыза башладылар, һәм инде ел аша Россия үткәрә башлады кечкенә җинүләр, Нева елгасында кайсы бер кирмәннәр алынды.

Сугыш нәтиҗәсендә Россия Чуалыш вакытында югалткан Балтыйк буе җирләре өстендә хакимиятне кире кайтарган.

## Моны да карагыз
* Фёдор Апраксин
* Пётр Румянцев
* Башкортларның хәрби хезмәте

## Әдәбият
*Северная война // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Беспалов Александр Викторович. Северная война. Карл XII и шведская армия. Путь от Копенгагена до Переволочной. 1700-1709. — М.: Рейтар, 1998. — 48 с. — 1000 экз. — ISBN 5-8067-0002-X
*Бобылёв В. С. Внешняя политика России эпохи Петра I. М., 1990.
*Оборона Петербурга и Кроншлота в 1704—1705 гг. // Российская государственность: история и современность. — СПб., 2003. — С. 195—205.
*Описание сражения, происходившего 8-го июня 1704 года, между русским и шведами под Нарвою // Походный журнал 1704 года, СПб., 1854. — С. 121—126.
*Ростунов И. И., Авдеев В. А., Осипова М. Н., Соколов Ю. Ф. История Северной войны 1700—1721 гг. — Наука. — М., 1987. — 214 с. — 147 000 экз.
*Северная война 1700—1721 гг.: Сборник документов. Т. 1 (1700—1709). —

Төркем:Россия сугышлары
Төркем:Россия патшалыгы
Qorılma

**Qorılma** - tözü eşçänlegeneñ näticäse. Fänni-texnik ädäbiättä bina bulmağan qorılma dip yörtelä, mäsälän: küper, bua, maçta (maxsus bağana), qalança, tunnel, metro qorılması, häykäl, diwarlar, miğmari qorılma häm bütän.

Qorılmalar - kapital' tözü obyektları bulıp toralar.

Mäxkämä mäğnäsenä qorılma häm bina arasında ayırması yuq. Şuña kürä qorılma - cir belän bäylängän härber tözelgän obyekt dip yörtelä.

Qorılma eçenä hämmä caylanmaları kerälär: mäsälän filtr, drenaj, şpunt h.b.
## Ädäbiät
*СНиП 10-01-94. Система нормативных документов в строительстве. Основные положения. Приложение А.
*1 2 Сооружения // С.Джаарбеков. Словарь: бухгалтерский учет, налоги, хозяйственное право
* Сооружение // Райзберг Б. А., Лозовский Л. Ш., Стародубцева Е. Б. Современный экономический словарь. — 5-е изд., перераб. и доп. — М.: ИНФРА-М, 2006. — 495 с. — (Библиотека словарей «ИНФРА-М»)
* Общероссийский классификатор основных фондов ОК 013-94,
Төркем:Корылмалар
* Qorılma
Төньяк сугыш (мәгънәләр)

* Төньяк җидееллык сугыш — 1563—1570 елларны Швеция һәм коалиция Дания, Любек, Польша белән арасында сугыш.
* Төньяк сугыш — 1655—1660 елларны Речь Посполитая һәм Швеция белән арасында сугыш.
* '''Төньяк сугыш''' — 1700—1721 елларны Россия һәм Швеция белән арасында сугыш.
Обь (шәһәр)

**Обь** () — Русиянең Новосибирск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 25 383 кеше (2010).

## География
Шәһәр Бараба түбәнлегенең көнчыгышында, Новосибирскидан 5 километр көнбатыштарак урнаша. Транссебер магистраленың *Обь* станциясе. Шәһәр аша М51 (Чиләбе — Курган — Петропавел — Омск — Новосибирск) автоюл бара.

Новосибирск агломерациясенә керә.

## Тарих
*Толмачёво станциясе* буларак нигезләнгән. Обь елгасы шәһәрдән 15 километр көнбатыштарак урнашуга карамастан, 1934 елда исем **Обь**га үзгәртелә.

1947 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1969 елдан — шәһәр. 1989 елдан өлкә буйсынуындагы шәһәр статусын йөртә.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 93,8%, украиннар — 1,8%, алманнар — 1,1%.
## Икътисад
Толмачёво халыкара аэропорты, санитар-техника җиһазлар заводы.
## Искәрмәләр

Төркем:Новосибирск өлкәсе шәһәрләре
Bäşşar Äsäd

**Bäşşar Hafiz äl-Äsäd** (,11 sentäber 1965, Dimäşq) - Süriä säyäsi häm däwlät eşleklese, Süriä prezidentı (2000 — 2024 ) häm Baas firqäseneñ töbäk bülekçäseneñ särqätibe (2000 yıldan).

## Tärcemäi xäl

Bäşşar Äsäd 1965 yılda Süriä särğäskäre, brigada generalı - Hafiz Äsäd ğailäsendä tuğan. Anıñ ğailäse dini kimçelekkä - alawitkä (şiğilek tarmağı) qarıy.

Bäşşar ğäräp-frantsuz "Xörriät" kölliäten 1982 yılda tämamlağan. 1988 yılda Dimäşq Universitetı meditsina fakultetın oftalmolog belgeçlege buyınça tämamlağannan soñ Tişrin xärbi hospitalendä eşlägän.

1991 yılda Böyekbritaniägä stajirovkağa küçkäç, London şähärendä *Western Eye Hospital*  oftalmologiä üzägendä eşlägän.

## Xakimiätkä kilü
Däwlät xakime Hafiz Äsäd başta ölkän ulın üz wärise itep bilgelämäkçe bulğan, läkin Bäsil 1994 yılda avtohäläkättä wafat bulğan.

Abıyı ülgännän soñ Bäşşar Watanğa qaytqaç xärbi xezmätkä kergän häm 1999 yılda palkawnik däräcäsen alğan.

Ätise ülgännän soñ 2000 yılda Bäşşar Äsäd Süriä prezident wazifasına kergän. 20 iyündä Baas firqäseneñ general' särqätibe bulıp saylanğan.

## Tışqı säyäsäte
1967 yılda İzrail Golan biekleklären Süriädän yawlap alğannan  soñ, Süriä xalimiäte üz cirlären kire qaytarırğa tırışqan. Bäşşar Äsäd şul säyäsättän baş tartmağan.

AQŞ häm İzrail Süriäne xärbi törkemnärgä (Xezbollah, Xamas, İslam cihadı) bulışuğa ğäyeplilär.

Bäşşar Äsäd İslam qarşılığın Livanda, Fälästindä açıq yaqlağan, läkin 2003 yılda İzrail belän kileşülärne torğızırğa täqdim itä.

AQŞ Süriäneñ İraq xakimiäten yaqlağanın ğäyepläde, häm "yawızlıq küçäre"nä kerrte. AQŞ beldergänçä Süriä İraqqa qorallar belän bulışqandır.

## Watandaşlar suğışı
2011 yılda ğäräp illärendä rizasızlıqlar häm çualışlar başlana.

15 martta Süriädä şul çualışlar başlana. Çit il yaqlawı yärdämendä xakimiätkä qarşı rizasızlıqlar watandaşlar suğışına äwerelä.

2013 yılda awır qorallar belän suğış däwam itä, avgust ayında ximik qoral qullanılğan. Könbatış illär Bäşşar Äsädne cinäyätlärgä ğäyeplilär, Rusiä terrorist köçlären qotoçqıç cinäyätlärgä dä ğäyepli. AQŞ häm Rusiä söyläşüläre näticäsendä ximik qorallarnı Süriädä yuq itärgä tieş.
## Iskärmälär

## Sıltamalar
* БАШАР АСАД — СИРИЙСКИЙ «ПРЕСТОЛОНАСЛЕДНИК» 
* БАШАР АСАД в программе «Формула власти» 
* Густерин П. В. Сирия без Асада — Сирия без суверенитета 

Төркем:Шәхесләр:Сүрия
Төркем:Сүрия президентлары
Василий I

**Васи́лий I Дми́трий улы** ( 30.12.1371, Мәскәү - 27.2.1425, шунда ук) — 1389 елдан Мәскәү бөек кенәзе. Дмитрий Донской белән бөек кенәзбикә, Сүздәл бөек кенәзе Дмитрий Константин улының кызы Евдокиянең өлкән улы. Бөек Литва кенәзе Витовтның бердәнбер кызы Софьяга өйләнгән булган. Рус җирләрен берләштерүне дәвам итүче.

1390 елны Раштуада Коломна шәһәрендә, Литва кенәзе кызына Софьяга өйләнә. Туйда алпарлар турниры дә уза. Анда Ольгердның оныгы, кенәз Остей да катнашкан.

Алтын Урдадан рөхсәт ярлыгы бирелмәгән килеш, бөек кенәз дәрәҗәсен дәгъвалый, тәхеткә тәгаенләнүен хан илчесе Шихмәт (Шаһиәхмәт) катнашлыгында үткәрә.

1392 елда Туктамыш ханнан Түбән Новгород, Мөрәм, Ханкирмән (соңрак Касыйм шәһәре) һәм башка шәһәр биләмәләре белән идарә итү ярлыгын сатып ала.

1392 елны Түбән Новгород һәм Мөрәм кенәзлеген, 1397 — 1398 елларны Бежецкий Верх, Вологда, Устюг һәм коми җирләрен куша.

1392 елны, Алтын Урдадан саклану өчен, Василий I Литва белән берләшә. Ләкин ул берлек җимерелә. Кенәз Витовт 1403 — 1404 елларны Вязьманы һәм Смоленскны аңардан тартып ала.

1391 һәм 1395 еллар дан соң, Алтын Урданы Тимур җимерү сәбәпенә, ясакны түләүрдән баш тарта.

1395 елны, Урта Азия әмире Аксак Тимер Идел буена һөҗүм иткәндә рус җирләрен саклау өчен ополчение оештыра.

1396 елда Тверь кенәзе Михаил Александр улы белән тышкы сәясәт мәсәләләренә кагылышлы килешү төзи.

14 гасыр ахыры - 15 гасыр башларында Двина елгасы буе биләмәләре өчен Новгород идарәчеләре белән көрәшә, Новгородның мөстәкыйльлеген чикләргә тырыша.

Литва бөек кенәзе Витовт белән урнашкан якын мөнәсәбәтләре 14 гасыр ахырында Витовтның Туктамыш ханга ярдәмләшүе сәбәпле өзелә.

1402 елда Василий I Мәскәү кенәзлеге биләмәләренә яу белән килгән Идегәйгә 3 мең сум күләмендә йолым хакы түләргә мәҗбүр була.

1408 елны Идегәй басып кергәч, Ордага ясак түләргә мәҗбүр булган.

Василий I феодал җир биләү системасы үсешен дәвам иттергән. Бөек кенәзнең хакимияте көчәйтүнән феодаллардан куп суд эшләре аның наместникларына һәм волостителләргә тапшырылда.

Василий I идарә иткәндә феодалларга җир өләшү чикләнә, аларның иреге беркадәр кысыла.

Бу чорда Василий I сарае даирәсенә йомышлы татарлар һәм Литва аксөякләре күпләп чакырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Мәскәү кенәзләре
Коркино

**Коркино** () — Чиләбе өлкәсендәге кече шәһәр, Коркино районының административ үзәге.

Халык саны — 38 608 кеше (2010).

## География
Шәһәр Көньяк Уралның көнчыгыш битләвендә, Дубровка-Челябинская станциясеннән 10 километр ераклыкта, Чиләбедән 42 километр ераклыкта урнашкан.
## Тарих
Иң киң таралган риваять буенча, Коркино 1746 елда чирмеш милләтле качкын каторжанин Афанасий Коркин тарафыннан нигезләнгән.

Бистәнең алдагы үсеше күмер чыганагы (1931 елда ачылган) белән бәйле. 1932 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала, 1942 елдан — шәһәр.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Күмер чыгару.

Экскаватор һәм вагоннар ремонтлау, цемент, пыяла, сөт заводлары. Азбис-цемент әйберләре комбинаты. Тегү фабрикасы, кондитер фабрикасы. Икмәк комбинаты.

## Шәхесләр
* Александр Прядко (1964), полиция генерал-майоры (2019), Башкортстан буенча Эчке эшләр министрлыгы җитәкчесе (2023). 
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Чиләбе өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Чиләбе өлкәсе район үзәкләре
Qıçıtqanlı

**Qıçıtqanlı** (tat.kir. *[[Кычытканлы]]*, tat.ğar. *‌‌كئچئتكانلئ*, urıs *Кичкальня*) — Tatastan cömhüriyateneñ Nurlat rayonındağı awıl.
Wakıt zonası — MSK (Mäskäü wakıtı) yäki UTC+3. Poçta indeksı — 423038
## Tarix
Küptän yäşäüçelär söyläwençä, Qıçıtqanlı awılı XVIII ğasır başında barlıqqa kilgän. Buınnan-buınĝa kilgän xikäyalär buença, Üzi (Aqsubay rayonı) digän çuaş awılınnan kilgän öç ğailä awılğa nigez sala. Mulla Töxwatulla awılğa berençe nigez saluçılarnıñ berse bulğan. Riwayätlär buença, bu ğailälär öylärennän, Yawız Ivan Qazan Xanlığın yaulap alğannan soñ, mäcbüri çuqındırudan qaçıp kilgännär. Çınlıqta, Üzi awılınnan berniçä ğailäneñ küçep kilüe töbäkara küçü belän añlatıla, çönki Yawız Ivan 1584 yılda ülä.
Xäzerge tarixiografik ädäbiät awılnıñ barlıqqa kilü köne turında qarşılıqlı mäğlümat birä - 1650 yıllar urtasınnan 1710 yılğa qadär. Riwayätlär buyınça, 1911 yılda beräü "Morasa başı" awılı 300 yıl elek, yäğni 1611 yılda barlıqqa kilgän dip äytä, läkin bu şikle mäğlümat.
## Demografiya
Xalıq sanı

Töp millätlär (1986 yılğı canisäp buyınca): tatarlar.
## Klimat

Klimat urtaça kontinental. Kyoplen-Geyger klimatlar kassifikatsiäse buença klimatnıñ kodı: Dfb. Urtaça yıllıq hawa temperaturası 4.6&nbsp;°C.

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Татарстан
Благовещение чиркәве

* Мәскәү Кирмәненең Благовещение чиркәве (1416) —  Мәскәү патшаларның йорт чиркәве.
* Казан Кирмәненең Благовещение чиркәве (1562) — Казан Кирмәнендә урнашкан Ару хәбәр (Благовещение) чиркәве.
* Благовещение чиркәве (Сольвычегодск) (1560—1584)
Dimäşq

**Dimäşq** yäki  **Dämäşq** (ğär. **دمشق** (Dimäşq), **الشام** (Äş-şäm) — Süriäneñ ikençe iñ zur şähäre häm başqalası.

Dönya tarixındağı berençe cinayät bulğan Kabilneñ Habilne üterüe Dimäşqneñ tönyağındağı Kasyun tawında urın alğanına ışanalar.

İñ tanılğan tarixi urınnarınnan berse - Ämäwi mäçete. Qayber möselmannar bu mäçettä Ğaysä häm Mähdi Päyğämbärläre kümelgän dip uylıylar.

1516 yılda Sälim soltan ğäskärläre tarafınnan qulğa alınuınnan soñ möhimlege arta bara.

Berençe dönya suğışınnan soñ başta Böyek Britaniä, annarı, 1920 yıldan başlap Fransiä idaräse astında.

1946 yılda bäysezlek alğan Suriäneñ başqalası bula.

### Arxitektura üzençelekläre

**Ämäwilär** çorında mädäni üzäk buluı säbäple, Damask arxitektura yağınnan bik alğa kitä. Arxitekturasında ğäräp, grek häm Rim yoğıntıları kürenä. Dönyanıñ berençe modern park ürnäkläre monda qorıla, annarı İspaniä aşa böten Awrupağa tarala. Mongol basuı säbäple binalarnıñ kübese yuq bula.

**[[Ğosman İmperiäse|Ğosmanlılar]]**, şähärne qulğa alğannan soñ küp tarixi bina töziler. Alarnıñ iñ maturlarınıñ berse bulıp Damask timer yul vokzalı sanala.

### İsem

Şähärneñ tulı iseme **Dimäşk-äş-Şäm**. Dimäşq  iseme Aramey telendäge דרמשק (Darmeśeq) süzennän kilä, "suı küp bulğan urın" digänne añlata. Ğäräplär häm Töreklär şähärne qısqaça **Şäm** dip yörtälär.

## Qärdäş qalalar

## Räsemnär

File:Damascus by night.JPG|Tönge Dimäşq
File:Omayyad_mosque.jpg|Ämawi mäçete
File:Syrian-bus.JPG|Dimäşq avtobusları


### Tışqı sıltamalar
* http://www.damascus.gov.sy/ 
* Şam Hakkında Ayrıntılı Bilgiler (törekçä)

Төркем:Сүрия шәһәрләре
Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Дамаск