open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Телу Маллешвара Гыйбадәтханәсе, Хириюр

**Теру Маллешвара** Һиндстанның Карнатака штатының әһәмиятле Читрадурга шәһәре янында, Хириюр шәһәрчегендә Виджаянагара эрасы гыйбадәтханәсе. Хириюр Ведавати елгасының уң як ярында урнашкан. "Теру Маллешвара" ярминкәсе (*[[Ятра]]* ул фестивальләр белән дини җыелыш) ул ел саен бер атнага бәйрәм ителә январьда яки февраль аенда тулы айдан башлап. (*магха* дип атала). Теру Маллешвара гыйбадәтханәсе Карнатака штаты Һиндстанның Археологик Тикшерүе бүлегендә саклау астында булган һәйкәле. Шива Ходаена багышланган.

## Архитектурасы
Гыйбадәтханә "Дравид архитектурасы"н күрсәтә, аның "гопурасы" (керү капкасы өстендә өстә төзелгән корылмасы) биек. "Мантапа"ның түшәме (керү залы)нда "Шивпурана"дан (Һинд дине Шайвизм эпосы) һәм Рамаянадан (Һинд дине Вайшнав эпосы) сәхнәләр белән фрескалар була. Гыйбадәтханә 1466 ел тирәсендә, Виджанаягара империясе хөкем сөрүе вакытында булган.

## Галерея

File:Entrance into mantapa at the Teru Malleshvara temple at Hiriyur.JPG|Хириюрда Теру Маллешвара гыйбадәтханәсендә "мукха мантапага" (керү залы)
File:Kannada language inscription in the Teru Malleshvara temple at Hiriyur.JPG|Хириюрда Теру Маллешвара гыйбадәтханәсендә Каннада телендә язмасы
File:Rear view of the Teru Malleshvara temple at Hiriyur.JPG|Хириюрда Теру Маллешвара гыйбадәтханәсендә бормалы-сырмалы "Дравид" стилендагы "шихара" (изге урын өстендә өс-корылма) һәм "мантапа" стеналары өстендә "сала" түбәләре


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Александр Островский һәйкәле (Мәскәү)

**Александр  Островский һәйкәле** () — Мәскәүнең Кече театры каршындагы мәйданда 1929 елның 27 маенда ачылган һәйкәл. Театр сәнгате үсешенә зур өлеш керткән рус драматургы Александр Островский (*[[1823 ел|1823]]-[[1886 ел|1886]]*) исемен  мәңгеләштерү максатында куелган.

## Тарих
А. Н. Островскийның күп кенә сәхнә әсәрләре Кече театр сәхнәсендә уйналган. Кече театр драматург үзе исән вакытта ук «Островский йорты» дип атап йөртелгән. Драматургның исемен мәңгеләштерү тәкъдимен А. Н. Островский үзе нигезләгән «Рус драма язучылары һәм опера композиторлары җәмгыяте» әгъзалары 1880 елларда ук күтәреп чыга. XIX гасыр азагында һәйкәл төзү өчен акча җыю башлана. 20 ел эчендә 50 мең сум акча җыела. Башланып киткән эшне Октябрь инкыйлабы һәм Россия ватандашлар сугышы берничә елга кичектереп тора. 1923 елның 13 апрелендә, драматургның  тууына 100 ел тулу көнендә, һәйкәлне торгызу эшен башлап җибәрергә уйлыйлар, ул көнне булачак һәйкәл нигезенә беренче таш кую тантанасы уза һәм һәйкәл проектына конкурс игълан ителә. Конкурста скульптор Николай Андреев җиңеп чыга. Һәйкәлне ул бертуган энесе белән бергә ясый. Бергәләп йөзләгән фотосурәт карыйлар. Билгеле архитектор Фёдор Шехтель һәйкәлнең  эшли башлый, аның вафатыннан соң аскорманы Иван Машков эшләп бетерә. 1925 елда Финляндиядән һәйкәл төзү өчен кирәкле материал кайтартыла. 1928 елда һәйкәл эшләнеп бетә. Бронзадан коясы гына кала, әмма эштә тоткарлыклар килеп чыга һәм һәйкәл 1929 елның 27 маенда гына ачыла.

Һәйкәл төзелеше белән фирканең югары дәрәҗәдәге шәхесләре кызыксынып тора. Мәсәлән, 1923 елның апрелендә  һәйкәл нигезенә беренче таш кую тантанасында мәгариф халык комиссары Анатолий Луначарский, 1929 елның 27 маенда һәйкәлне ачу тантанасында ССРБ ҮБК рәисе Михаил Калинин, ССРБ ҮБК Президиумы сәркәтибе Авель Енукидзе һ. б. фирка-дәүләт җитәкчеләре катнаша.

## Тасвирлама
Драматургның бронза статуясы биек булмаган аскормада урнаштырылган. Аскормада «Островскому» дип кенә язылган. Мех якалы авыр пальто кигән драматургны сынчы театр көрсиенә утыртып, кулына язу кенәгәсе һәм каләм тоттырып, иҗат мизгелендә сурәтләгән.

Һәйкәл куелган мәйдан драматург исән вакытта Петр мәйданы дип йөртелгән. Совет хакимияте вакытында Свердлов мәйданы итеп үзгәртелгән. 1990 еллардан Театр мәйданы дип атала.

## Сылтамалар
*  Памятник Островскому 
* Памятник Островскому 

## Искәрмәләр


Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Мәскәү һәйкәлләре
Төркем:Александр Островский
Россия фундаменталь тикшеренүләр фонды

**Россия фундаменталь тикшеренүләр фонды**() — дәүләт коммерциячел булмаган оешма федераль учреждениесе, Россия Федерациясе Хөкүмәте карамагында. РФФИ Россия Федерациясе Президенты «Россия Федерациясенең фәнни-техник потенциалын саклау буенча кичектергесез чаралар турында» Указы белән 27 нче апрельдә 1992 елда булдырылган.

Фондның төп максаты — фәнни-тикшеренү эшләренең барлык юнәлешләр буенча ярдәм итү, фундаменталь фән, фәнни квалификация галимнәр, үстерү, фәнни бәйләнешләр, шул исәптән халыкара фәнни хезмәттәшлек өлкәсендәге фундаменталь тикшеренүләргә ярдәм итү. Фонд федераль бюджеттан финанслана.
## Сылтамалар
* Сайт Россия фундаменталь тикшеренүләр фонды 
* Система приёма заявок и отчетов по конкурсам РФФИ «Грант-Экспресс» 
* Система приёма заявок и отчетов по конкурсам РФФИ «КИАС»
* Онлайн-китапханасе 

Төркем:Россия дәүләт оешмалары
Базальт

**Базальт** () — магмалы калып, габбон эффузив аналогы. Селте составлы плагиоклаз, монолитлы фиркәсеннән һәм магнетит, ильменит, апатит, оливин, вулкан быласы кушылмалардан тора. Структурасы тыгыз яки вак бөртекле, еш кына порфирлы, текстурасы күзәнәкле;Ул еш кына бүкән нигезле аерымлыгы була. Төсе куе сорыдан карага кадәр диярлек. Таш коела, чуерташ, тышлау материаллары һ.б. җитештерүдә, кулланыла. Башкортстанда палеозой базальт Магниттау мегасында үскән, аларның метаморфозланган соңгы кембрий алды аналоглары локаль рәвештә Башкорт механикларының аскы, урта рифей һәм венд утырмаларында таралган.
## Химик состав

Гадәттә, базальтлар караңгы-соры, кара яки яшел-кара токымлы, порфир структурасы белән. 
## Искәрмәләр

Төркем:Геология
Төркем:Магмалы тау токымнары
Островский

**Островский** — фамилия.
* **Александр Островский**
** Александр Островский (1823—1886), рус язучысы.
** Александр Островский (1893―1986), математик.
* Григорий Островский (1929—2007), сәнгать белгече, сәнгать фәннәре докторы (1989), профессор, Израиль Язучылары федерациясе әгъзасы.
* Казимеж Островский (1917—1999), Польша рәссамы һәм педагогы, профессор (1981).
* Николай Островский (1904—1936), совет язучысы.

## Моны да карагыз
* Казандагы Островский урамы
* Мәскәүдәге Островский һәйкәле

Төркем:Фамилияләр
Коте Җалакантешвара Гыйбадәтханәсе

Һиндстан, Бангалорда Каласипалайя Автобуслар Тукталышы янында урнашкан Һинд дине Шива Ходаена багышланган гыйбадәтханә. Гыйбадәтханә Чола эрасына карый һәм Кемпеговда тарафыннан яңартылган булган. Бу гыйбадәтханәнең уникаль хасияте булып Җалакантешварага, Парватига һәм Кайлашнатхарга багышланган өч изге урынның булуы.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Клейтон Стәнли

**Клейтон Стәнли** (, ,  — , ) — АКШ волейболчысы, Греция чепионатларының алтын (2003/04, 2004/05) һәм көмеш (2005/06) призчысы, Россия чемпионатларының алтын (2006/07, 2008/09, 2009/10) һәм бронза (2007/08) призчысы, Греция (2004) һәм Россия (2007, 2009) кубоклары иясе, Олимпия чемпионы (2008), NORCECA чемпионатларының (2003, 2005, 2007) һәм көмеш (2009, 2011) призчысы, дөнья лигасының алтын (2008), көмеш (2012) һәм бронза (2007) призчысы.
Бәрде

**Бәрде** (рус. Берды) — Ырынбур каласынын тарихи районы. Административ яктан Төньяк өлешендә урнашкан. Шәһәрнең төньяк-көнчыгышында, Сакмар елгасы ярында урнашкан.

Исем Бәрде елга буенча башкортлар аша килде. Башкорт телендә бәрде - балык төре. Бу урында 1742 елдан *Бердская станица* урнашкан.

Крәстияннәр Сугышы вакытында бу урында Емельян Пугачев штабы урнашкан. Станицада «Капитан кызы» романы өчен мәгълүмат әзләгән вакыттында А. С. Пушкин булган.

1960 нчы елларда Ырынбур шәһәре составына индерелә.

Районда Салават Юлаев исемендәге урам бар.

Районда 1920 елларда Кызыл татарларга һәм башкортларга һәйкәл куела.

File:Братская могила красногвардейцев татар и башкир, погибших при защите Оренбурга принабеге дутовцев.jpg| Ырымбурны дутовчылар һөҗүменнән саклаганда һәлак булган татар һәм башкорт кызылгвардеецлары гомуми каберендә кабер ташы
Памятный знак на месте ставки Пугачёва.jpg|1773-1775 еллардагы крәстияннәр сугышы вакытында бу урында Емельян Пугачев штабы урнашкан. Бердинская урамы, 30. (Эллекке Восстания урамы)


Төркем:Ырынбур
Салават Юлаев һәйкәле (Палдиски)

**Салават Юлаев һәйкәле** () — Эстониянең Палдиски шәһәрендә башкорт халкының милли батыры Салават Юлаевка куелган һәйкәл.

Билгеле булуынча, Салават Юлаев атасы Юлай Азналин һәм полк атаманы Канзафар Усаев белән 1775 елның 2 ноябрендә Балтыйк буендагы Рогервик кәлгәсенә (хәзер шәһәр Палдиски дип атала) сөргенгә җибәрелә. Архивта табылган документлар буенча, Салават Юлаев 1800 елның 8 октябрендә (искечә 26 сентябрьгә туры килә) вафат була.

Архитекторы Андрес Нян. Скульпторы Нечаева Тамара Павловна. Әлеге хезмәте өчен Нечаева К. П. 1991 елда Салават Юлаев исемендәге җөмһүрият Дәүләт премиясенә лаек була.

Бюст Карелиядән китерелгән кызыл таргылташка куела. Һәйкәлдә Салаватның каһарман образы гына түгел, аның шигъри, үз халкын, туган илен яраткан образы да урын алган.

Һәйкәл 1989 елда ачыла. Әмма 1994 елда һәйкәлне төсле тимер артыннан куучылар урлый. 1994 елда Башкортстан һәм Палдиски шәһәре җитәкчеләре һәйкәлне яңадан эшләп куярга дигән карарга киләләр. 1997 елда һәйкәл яңартылып эшләнә һәм тантаналы шартларда урынына куела.

2017 елның 25 июлендә С. Юлаев бюсты өченче мәртәбә яңартылып эшләнә

## Шулай ук карагыз
*Канзафар Усаев 
*Салават Юлаев һәйкәле (Уфа)

## Искәрмәләр


Төркем:Эстония
Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Тим Стәплтон

**Тим Стәплтон** (, ,  — , ) — АКШ һоккейчесе (һөҗүмче), дөнья чемпионатының бронза призчысы (2013).
Александр Суглобов

**Александр Суглобов** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Фёдор Суворов

**Фөдор Суворов** (, ,  — , ) — математик, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1886), Казан университеты профессоры.

Төркем:Математиклар
Михаил Суднишников

**Михаил Суднишников** (, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
Алексей Суклетин

**Алексей Суклетин** (, ,  — , ) — алты хатын-кызны һәм бер 11 яшьлек кызны үтереп ашаган серияле үтерүче.

Төркем:Җинаятьчеләр
Төркем:Маньяклар
Төркем:Каннибаллар
Юрий Сулименко

**Юри Сулименко** (, ,  — , ) — Россия Федерациясе каһарманы (1995).
Мансур Солтанов

**'
**Мансур Солтанов*' (Мансур Ислам улы Солтанов, ,  — , ) — флейтачы, музыка фольклорчысы, Сарытау консерваториясе укытучысы.

==Биографиясе==
Солтанов Мансур Ислам улы 1875 елның 25 апрелендә Уфа губернасы Минзәлә өязе [[Мәчти]] авылында туа. Дворяннар [[Солтановлар]] нәселеннән була.

1897 елда [[Мәскәү консерваториясе]]нә укырга керә. 1903 елда В.В. Кречман классы буенча Мәскәү консерваториясен көмеш медаль белән тәмамлый. Шул ук елны Ф.А. Фувакинага өйләнә һәм аның белән бергә Кырымга китә.

1906 елдан башлап Зур театр оркестры музыканты, Кырым симфоник оркестрлары флейтисты булып эшли. А.А. Эйхенвальд җитәкчелегендәге оркестр концертларында катнаша.

1912 елдан Сарату консерваториясенең флейта, сольфеджио һәм музыка теориясе класслары буенча укытучысы була. Симфоник оркестрлар составында концертларда, шул исәптән А.К. Глазунов җитәкчелегендәге концертларда катнаша.

1919 елның 19 декабрендә корсак тифы белән кинәт авырып үлә. Саратуда татар зиратына күмелә.

==Иҗади эшчәнлеге==
Мансур Солтанов татар-башкорт халкы арасында беренче профессиональ музыканты булып тора. 
Мансур Исламовичның флейтада уйнавы виртуоз башкару техникасы һәм матур тулы тавыш белән аерылып торган.

Мансур Солтанов фольклорчы буларак та билгеле. Аларның унысы 1916 елда чыккан «Башкорт һәм татар мотивлары. Саратов консерваториясе укытучысы М.Солтанов язган" җыентыгына кертелгән.

==Сылтамалар==
* *Р. Хәйретдинов*. [https://kazanutlary.ru/j-archive/journal-materials/1975-1/muzyka-professory-mansur-soltanov МУЗЫКА ПРОФЕССОРЫ МАНСУР СОЛТАНОВ.] «[[Казан утлары]]». 1975. №1.
== Чыганаклар ==
* *Атанова Л. П.* «Первый музыкант-исследователь из башкир» // Народное творчество башкир. — Уфа, 1976.
* *Атанова Л. П.* Собиратели и исследователи башкирского музыкального фольклора. — Уфа. 1992. — C.138—144.
*  
* *Юмагузин В.'' «Мансур Солтанов — первый профессиональный музыкант из башкир». // Ватандаш. — 1996, № 2. — С. 168—173.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Фольклорчылар
Нина Сөмбәтова

**Нина Сөмбәтова** (, ,  — , ) — РФ телбелгече, Кавказ телләрен өйрәнүче, Россия дәүләт һуманитар институтының тел белеме институты директоры (2013-2016).
Тойво Суурсоо

**Тойво Суурсоо** (, ,  — , ) — СССР һәм Эстония һоккейчесе (һөҗүмче).
Сергей Суров

**Сергей Суров** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ һөнәри футболчысы (һөҗүмче).
Владимир Суслов

**Владимир Суслов** (, ,  — , ) — архитектор, Казанның Александров пассажы архитекторы (1880-1883).
Иван Суханов

**Иван Суханов** (, ,  — , ) — фәлсәфәче, Казан авиация институтының фәлсәфә кафедрасы мөдире (1955-1961).
## Искәрмәләр
Владимир Сухарев

**Владимир Сухарев** (, ,  — , ) — СССР һөнәри футболчысы (сакчы).
## Искәрмәләр

Төркем:«Бугульма-Рунако» футбол клубы
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иоанн Сырцов

**Иоанн Сырцов** (, ,  — , ) — чиркәү тарихчысы, дини язучы, Кострома руханилар семинариясе ректоры (1897-1902).
Владимир Сысенко

**Владимир Сысенко** (, ,  — , ) — СССР һәм Украина футболчысы (сакчы), СССРнең 1 нче лигасы җиңүчесе (1988).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Олег Табаков

**Олег Табаков** (, ,  — , ) — театр һәм кино актеры һәм режиссеры, ССРБның Халык артисты (1988), СССР (1967) һәм РФ (1997) дәүләт премияләре лауреаты, Чехов исемендәге Мәскәү сәнгать театры сәнгать җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Зиновий Таланцев

**Зинови Таланцев** (, ,  — , ) — 1 нче гилдия сәүдәгәре, Казан губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Валерий Талиев

**Валери Талиев** (, ,  — , ) — ботаник, ботаникогеограф, Кырым фаунасын өйрәнүче, Петр авыл хуҗалыгы академиясе профессоры.
Георгий Тал-Морза

**Георгий Тал-Морза** (, ,  — , ) — иң беренче чуаш драматургларыннан берсе. Чуашстан тарихында беренче күчмә һөнәри театр артисты, режиссер һәм тәрҗемәче булып эшли.

## Биография
1895 елның 26 ноябрендә Татарстан Республикасының Чүпрәле районы Үби авылында туган.

1909-1915 елларда Сембер чуваш мәктәбендә укый. 1915 елда 1 нче бөтендөнья сугышына мобилизацияләнә, шул ук елны Карпатларда авыр яралана. 1918-1920 елларда Зайцев Казан кече халыклар Археология институтында укый.

1918 елның көзендә театр эшчәнлеге яңадан торгызылганнан соң, «Чуваш күчмә театры " исемен алган беренче чуваш театры труппасына күчә»(ЧСПТ).

1920 елда туган авылына күчеп килә. Ачлык вакытында Идел буенда Себергә күчеп килә.

Ачы педтехникумында укыта, әмма кинәт тиф белән авырый һәм 1921 елның 7 декабрендә үлә.

1920 елда туган авылына күчеп килә. Ачлык вакытында Идел буенда Себергә күчеп килә.

Ачы педтехникумында укыта, әмма кинәт тиф белән авырый һәм 1921 елның 7 декабрендә үлә.

Әдәби-сәнгать иҗаты халык җырлары, рус һәм чит ил драматургиясенең чуаш театры өчен язылган шигырьләре һәм тәрҗемәләре белән башланып китте. Чуаш театры өчен 9 пьеса язган, 40тан артык рус һәм дөнья классиклары пьесалары иҗат иткән.

## Әсәр
* «Кам айӑпӗ» (), 
* «Силпи — пӑлхар пики» ()
* «Вӑйлисен айӑпӗ» ()
* «Ҫӗнӗ пурнӑҫ шурампуҫӗ» ()

## Бүләк
* 4 дәрәҗә Георгий тәресе

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Валентин Танаевский

**Валентин Танаевски** (, ,  — , ) — икътисадчы, географ, ТаҗССРның атказанган фән эшлеклесе, Киров һәм Сталинабад педагогия институтларында, Таҗик һәм Пермь дәүләт университетларында икътисади география кафедраларына нигез салучы.
Вәлитхан Таначев

**Вәлитхан Таначев** (, ,  — , ) — юрист, Казан мөселман социалистик комитеты рәисе урынбасары (1917), Бөтенрусия оештыру җыелышы әгъзасы, Казакъ АССР юстиция халык комиссары урынбасары, юстиция халык комиссары вазифасын башкаручы (1920).
Салават Юлаев һәйкәле

**Салават Юлаев һәйкәле** 
* Уфадагы С. Юлаев һәйкәле
* Палдискидагы С. Юлаев һәйкәле
* Салаваттагы С. Юлаев һәйкәле
Махалингешвара Гыйбадәтханәсе, Сантебачалли

Санте Бачалли авылындагы **Махалингешвара Гыйбадәтханәсе** ул Карнатака штатында Мадья даирәсендә 12-енче гасыр Хойсала эрасы корылмасы. Билгеле сәнгать тарихчысы Адам Харди буенча, гыйбадәтханә архитектурасына бер "вимана" ("этакута", өскорылма белән изге бина, ("зал") һәм сабын ташыннан төзелеш материалы керә. Һәйкәл Һиндстан Археологик Тикшерүенең Карнатака штат бүлегенең дәүләт бүлеге тарафыннан саклана.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Gerard Foekema, A Complete Guide to Hoysala Temples, Abhinav Publications, 1996, New Delhi, 
* Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995, New Delhi, .

## Галерея

File:Vimana and tower of Mahalingeshwara temple at Sante Bachalli.JPG|Санте Бачаллида Махалингешвара Гыйбадәтханәсендә изге урын һәм манара
File:Mantapa leading to sanctum in Mahalingeshwara temple at Sante Bachalli.JPG|Санте Бачаллида Махалингешвара гыйбадәтханәсендә изге урынга илтүче мантапа



Төркем:Һинд дине
Тани Юн

**Тани Юн** (, ,  — , ) — чуаш театр һәм кино актрисасы, тәрҗемәче, драматург.

## Биографиясе
Урта серияле Стефан Федорович Бурашников һәм аның хатыны Ксения Федоровна гаиләсендә туа. Мәскәүдә хәрби-спорт мәктәбен тәмамлый, Чабаксарда физкультура инструкторы булып эшли. 1924 елда Чуаш драма театры каршындагы студияне тәмамлый.

1937 елда «халык дошманы " хатыны буларак театрдан азат ителә.

1937 елның 5 декабрендә Чуаш АССР НКВД каршындагы махсус төзелеш тарафыннан «контрреволюция эшчәнлеге» маддәсе буенча Карлагтагы 8 елга читтән торып хөкем ителә. 1940 елның гыйнварында Чуваш АССР НКВД махсус төзелеш карарын гамәлдән чыгара; хөкем ителгәнлектән азат ителә.

Мәскәүдә яши.

## Гаилә
* Ире - Иоаким Степанович Максимов-Кошкинский (1893-1975) - чуаш актеры һәм режиссеры, «Чуашкино " чуаш театры һәм студиясе оештыручысы, драматург, тәрҗемәче, сценарист, Чуваш АССРның халык артисты.
* Изидә кызы (1930-1963)
* оныгы Андрей (туган. 1954) - киноактер, Россиянең атказанган артисты.

## Чыганаклар
* *Антонов М.* Асран кайми йĕр хăварчĕ // Коммунизм ялавĕ. — 1983. — 28 кăрлач.
* *Антонов М.* Тани Юн — первая чувашская киноактриса // Советская Чувашия. — 1993. — 30 янв.
* *Игнатьева С.* Прекрасный дьявол // Чебоксарские новости. — 1993. — 28 янв.
* *Матвеева Г.* И стали мгновения историей // Советская Чувашия. — 2005. — 23 июля.
* *Орлов Г.* Актриса, тăлмач // Ялав. — 1973. — № 1.
* *Родионов Л.* Актриса, тăлмачă, драматург // Коммунизм ялавĕ. — 1973. — 20 нарăс.
* *Романова Ф.* Театр, любимый народом. — Чебоксары, 1973. — С. 79.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Тани Юн» Валерий Арсентьевăн видеярăмĕ, 30 мин. яхăн, чăвашла. 
* «Тани Юн юнĕ чĕрĕ» Хыпарти статья.
* Тани Юн Питĕр чăвашĕсем хаçатĕнчи статья
* Тани Юн «Немое кино» сайтĕнче.
* К 100-летию со дня рождения Тани Юн;
* Максимова-Кошкинская Татьяна Степановна (Тани Юн);
* Тани Юн — первая актриса чувашского кинематографа.
* Тани Юн кӗнекине хакланӑ

Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Тамара Тансыкхуҗина

**Тамара Тансыкхуҗина** (*Тамара Михаил кызы Тансыкхуҗина*; , ) — РФ шашкачысы, дөнья чемпионатларының алтын (2001-2002, 2004, 2007, 2011, 2019, 2021), көмеш (2006, 2008, 2015) һәм бронза (2013) призчысы.
Александр Таняев

**Александр Таняев** (, ,  — , ) — СССР фирка-дәүләт эшлеклесе, педагог, тарих фәннәре докторы (1927), профессор (1928), ВКП(б)ның Татарстан өлкә комитетының җавалы сәркәтибе (1920).
Николай Тарабукин

**Николай Тарабукин** (, ,  — , ) — сәнгать белгече, фәлсәфәче, театр белгече, сәнгать теоретигы, ГИТИСның сәнгать белеме кафедрасы мөдире вазифасын башкаручы (1944).
Навалинга Гыйбадәтханәсе

**Навалинга гыйбадәтханәсе** 9-ынчы гасырда төзелгән Һинд дине гыйбадәтханәләре кластеры, Раштракута Династиясенең Патша Амогхаварша I яки аның улы Кришна II чорында төзелгән. Гыйбадәтханә Кукканур шәһәрендә урнашкан (шулай ук Кукнур дип атала) Коппал даирәсендә Итагидан 4 миля (6 км) да һәм Һиндстанда, Карнатакада Гадагтан 25 миля (6 км) ераклыкта. Көньяк Һиндстан "Дравид архитектурасы" стиленда төзелгән, кластерда һәр тугыз гыйбадәтханәнең дә "линга"сы бар, Һинд дине Шива Ходаеның универсаль символы һәм шулай итеп исеме "Навалинга" (турыдан-туры мәгънәдә "тугыз", "линга").

## Гомуми планы

Гыйбадәтханәләр кластеры "Навалинга" төркеме ассимметрик рәвештә төзелгән, нинди булса да билгеле тәртипсез. Гәрчә түбән сыйфатлы комташтан төзелсә дә, декоратив тәмамлавы бай, гәрчә аның күбесе гыйбадәтханәнең диварлары деградация сәбәпле югалтылган. Изге урыннарның һәрберсендә дә Көньяк Һиндстан "шихарасы" (өс-төзелеше) бар. Ансамбльның тулаем дүрт "мантапасы" (залы) бар, аларның өчесе сызык буенча көнчыгыш-көнбатышка һәм изге урыннарга баралар. Һәрбер гыйбадәтханәнең изге урынында Шива "лингасы" бар, гәрчә керү өстеннән тоташтыргычның Вишну Ходаеның хатыны Гаджалакшминың сурәте бар.

## Скульптуралар

Залларда баганалар Паттадакалдагыларда күреп була торганнардан яхшырак сыйфатта, бу элеккеге гасырлардан бу сәнгатьнең алга китүен күрсәтә. Архитравлар бик популяр һәм бик яхшы мисал булып сакланган - ике койрыклы "макара",  мифик җанвары, аларның яңаклары циркуляр һәм койрыклары чәчәкле. Гыйбадәтханә комплекстында ике яхшы сакланган иске-Каннада язмасы бар. Шәһәрдә тулаем унбиш язма табылган, аларның даталары безнең эраның 1005 елдан безнең эраның 1186 елга карый, гәрчә беразы Виджаянагара периодына карый. Язмаларда төрле Чамунди, Ганга, Сарасвати, Каликадэви һәм Махамайи Алиһәләрнең гыйбадәтханәләренә һәм шулай ук Ходай Малликарджунага бүләкләр искә алына. "Навалинга" гыйбадәтханәләре башта бу Алиһәләр хөрмәтенә изгеләштерелгән дип фараз ителә.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* 
* 

## Тышкы сылтамалар

Координаталар:15°27'32*N 75°57'36*O

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Иван Тараканов

**Иван Тараканов** (, ,  — , ) — удмурт филологиясе һәм удмурт әдәбияте өлкәләрендә белгеч, УАССРның (1989) һәм РФның атказанган фән эшлеклесе, Удмурт дәүләт университетының удмурт теле кафедрасы мөдире, профессор (1995-2012).
Вадим Тарасов

**Вадим Тарасов** (, ,  — , ) — Россия хоккейчысы (капкачы), Россия чемпионы (2008), Россия чемпионатларының иң яхшы капкачысы (1999-2001).
## Искәрмәләр
Леонид Тарасов

**Леонид Тарасов** (, ,  — , ) — Горький су транспорты инженерлары институты музее мөдире (1971-1988).
## Искәрмәләр
Андрей Таратухин

**Андрей Таратухин** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һоккейчесе), юниорлар (2001) һәм яшьләр (2002-2003) арасында дөнья чемпионы, Россия (2008) һәм Румыния (2018) чемпионы.
Александр Таркаев

**Александр Таркаев** (, ,  — , ) — Россия сәясәтчесе, СССР министрлар шурасы премиясе лауреаты (1984), КДУның информатика һәм исәпләү техникасы үзәге директоры (?-1989), ТР ДШ депутаты (3-4 чакырылышлар).
Туомас Таркки

**Туомас Таркки** (, ,  — , ) — Финляндия һоккейчесе (капкачы), Финляндия чемпионатларының алтын (2007-2008) һәм көмеш (2009) призчысы, Финляндия чемпионатларының иң яхш капкачысы (2007-2008).
Евгений Тарле

**Евгени Тарле** (, ,  — , ) — РИ һәм СССР тарихчысы, СССР ФА академигы (1927), Сталин премиясе лауреаты (1942, 1943, 1945), Казан университетының тарих кафдерасы профессоры (1941-1943).
Тәслимә Низами

**Тәслимә Низами** (Тәслимә Низам кызы Шәрәфетдинева, ,  — , ) — шагыйрә, композитор һәм җырчы, ТРның атказанган артисты (2008).
Александр Татаркин

**Александр Татаркин** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче) һәм футбол тренеры, Россия чмпионатларының алтын (1992), көмеш (1995) һәм бронза (1994) призчысы, СССР/БДБ кубогы иясе (1992).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Игнатий Татищев

**Игнати Татищев** (, ,  — , ) — рус дәүләт эшлеклесе, Казан воеводасы (1589-1590).
Пантелеймон Тахчианов

**Пантелеймон Тахчианов** (, ,  — , ) — СССР дәүләт куркынычсызлыгы органнары эшлеклесе, Төрекмән ССР дәүләт куркынычсызлыгы министры урынбасары (1942-1943), министр (1943-1945).
Николай Тезяков

**Николай Тезяков** (, ,  — , ) — табиб, РСФСР сәламәтлек саклау халык комиссариатының дәвалану урыннары бүлеге мөдире (1920-1925), Хезмәт каһарманы (1923).
Игорь Тарчевский

**Игорь Тарчевски** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ физиологы, СССР ФА академигы (1987), РСФСҖнең атказанган фән эшлеклесе, СССР ФА КФ биология институты директоры (1975-1992), РФА КФҮ президиумы президенты, ТР ФА вице-президенты (1991-1995).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1981 ― РСФСР атказанган фән эшлеклесе
* 1986 ― Халыклар Дуслыгы ордены
* 1995 ― IV дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 2002 ― Почёт ордены (Россия)
* 2006 ― Татарстан Республикасының Атказанган фән эшлеклесе.
* 2011 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены
* 2021 ― «Дуслык» ордены
* 2026 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале ― *күпьеллык нәтиҗәле фәнни эшчәнлеге һәм фәнни кадрлар әзерләүгә керткән өлеше өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Казан университеты укытучылары
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Татарстан Республикасы каршындагы казанышлары өчен ордены кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:РСФСР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Фатыйх Тәккә

**Фатыйх Тәккә** (, ,  — , ) — Төркия футболчысы (һөҗүмче), Төркия милли футбол җыелмасы әгъзасы (1998-2007), 16 яшькәчә яшьләр арасында Европа чемпионы (1994), Төркия чемпионатларының көмеш (1994/95, 1995/96, 2003/04, 2004/05) һәм бронза (2000/01) призчысы, Төркия кубогы иясе (1994/95, 2002/03, 2003/04), Төркия чемпионатының иң яхшы бомбардиры (2004/05), Россия чемпионатларының алтын (2007) һәм бронза (2009) призчысы, Россия суперкубогы иясе (2009), УЕФА кубогы (2007/08) һәм суперкубогы (2008) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Андрей Телюкин

**Андрей Телюкин** (, ,  — , ) — Россия һәм Алмания һоккейчесе (сакчы).
Иван Темников

**Иван Темников** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (сакчы), Россия суперкубогы иясе (2012), ФМЛ беренчелекләренең алтын (2016/17) һәм бронза (2015/16) призчысы.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сергей Теплоухов

**Сергей Теплоухов** (, ,  — , ) — Россия тарихчысы, археолог, Себерне һәм Көнчыгышны өйрәнүче, этнограф.
Күкхан Түрә

**Күкхан Түрә** (, ,  — , ) — Төркия һәм Алмания футболчысы (ярымсакчы), Төркия милли футбол җыелмасы әгъзасы (2011-2015), Төркия чемпионы (2015/16).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Дмитрий Теренин

**Дмитри Теренин** (, ,  — , ) — сәясәтче, Казан губернасыннан IV чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Герасим Терентьев

**Герасим Терентьев** (, ,  — , ) — жандармерия полковнигы, Казан губерна  жандармерия идарәсе башлыгы (1917).
## Искәрмәләр
Леонид Терентьев

**Леонид Терентьев** (, ,  — , ) — Коломна паровозлар төзү заводының баш инженеры (1942-?), Пенза икътисади административ районының халык хуҗалыгы шурасы рәисе (1957-1962), Сталин премиясе лауреаты.
## Искәрмәләр
Сергей Тетюхин

**Сергей Тетюхин** (, ,  — , ) — Россия волейболчысы, Россиянең атказанган спорт остасы (1999), Россия чемпионатларының алтын (1996/97, 1997/98, 2001/02, 2002/03, 2003/04, 2004/05, 2006/07, 2009/10, 2010/11, 2012/13), көмеш (1994/95, 1995/96, 1998/99, 2005/06, 2014/15) һәм бронза (2007/08, 2013/14, 2015/16) призчысы, Чемпионнар лигасы җиңүчесе (2002/03, 2003/04, 2007/08, 2013/14), Россия чемпионатының иң яхшы уенчысы (1999, 2003, 2006, 2008), Олимпия уеннарының алтын (2012), көмеш (2000) һәм бронза (2004, 2008) медальләре иясе, дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2002), Европа чемпионатларының көмеш (1999, 2005, 2007) һәм бронза (2001, 2003) призчысы, Дөнья кубогының алтын (1999, 2011) һәм көмеш (2007) призчысы, Дөнья лигасының алтын (2002), көмеш (1998, 2000) һәм бронза (1996-1997, 2001, 2006, 2008-2009) призчысы.
Мооле Шанкарешвара Гыйбадәтханәсе, Турувекере

**Шанкарешвара Гыйбадәтханәсе** (шулай ук "Шанкарешвара" яки "Санкаресвара" дип языла), Һинд дине Шива Ходаена багышланган һәм Һиндстанның Карнатака штатының Тумкур даирәсенең кечкенә Турувекере шәһәрчегендә урнашкан. Турувекере элек Аграхарам шәһәрчеге (өйрәнү урыны) буларак 13-енче гасырда нигезләнгән булган һәм штат башкаласы Бангалордан 77 миляда урнашкан. Гыйбадәтханә Хойсала Империясенең Патша Нарасимха III хөкем сөрүе вакытында якынча безнең эраның 1260 елында төзелгән булган. Бу гыйбадәтханә Карнатака штатының Һиндстан Археология Бүлеге яклавы астында.

## Гыйбадәтханә планы

Сәнгать тарих белгече Адам Харди буенча, гыйбадәтханә планы "Бхумиджа Нагара" стиленда (төньяк Һиндстан), ("мула-прасада" дип аталган) ярым-йолдыз нигезендә төзелгән. Бина материалы стандарт Сабын ташы һәм зал ("мантапа") ябык шәкелендә.

Гыйбадәтханәнең стандарт Хойсала архитектурасының барлык нигез элементлары бар һәм анда изге урын ("гарбхагриха") бар ул зал белән квадрат вестибюль ("сукханаси") белән тоташтырылган. Залга керү тыштан болдыр (өй алды) ("мукхамантапа") аша. Типик рәвештә Хойсала гыйбадәтханәсенең ябык залының тәрәзәләре юк. Болдыр япмадан һәм аны тотып торучы ике яктан парапетлы декоратив ярым баганалардан тора. Изге урынның манарасы ("шикхара") бар. Вестибюльның үз манарасы ("сукханаси" дип аталган) бар, ул изге урын өстендәге төп манараның түбән киңәюе булып тора. Аның кыяфәтен сәнгать тәнкыйтьчесе Жерар Фокема төп багананың "борыны" дип атый. Тыштан, вестибюльның стеналары беленмәслек һәм изге урын стеналарның кыска киңәюе буларак каралырга мөмкин. Ябык залның түшәмен дүрт багана тотып тора. Бу барлык Хойсала гыйбадәтханәләрендә норма булып тора. Бу баганалар түшәмне тугыз бүлемгә аера. Тугыз баганалы болдыр шулай бер бүлемле ук ачык зал максаты өчен хезмәт итә. Залның тышкы стенасы һәм изге урын тулы пилястрлар белән буынланган. Тулы пилястрлар, манаралар һәм ярым-пилястрларда (әдикула) өстендә миниатюр манаралар бар алар декоратив күренеш тәэмин итәләр. Болар астында алты горизонталь формовка гыйбадәтханәнең нигезен формалаштыра.

## Галерея

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Gerard Foekema, A Complete Guide to Hoysala Temples, Abhinav, 1996 
* 
*Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995, New Delhi, .

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Бируни

**Бируни** (, ) — Үзбәкстанның Каракалпакстан Җөмһүриятендә урнашкан шәһәр.
## Тарих
Шәһәр статусын 1962 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Наум Теребинский

**Наум Теребински** (, ,  — , ) — табиб, Ырынбур губернасыннан III чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Такыяташ

**Такыяташ** (, , ) — Үзбәкстанның Каракалпакстан Республикасында урнашкан шәһәр. Такыяташ районының мәркәзе.

## География
Такыяташ Амудәрьянең сул буенда, Нөкестан көньяктарак 12 км ераклыкта, Төрекмәнстан чигеннән 5 км ераклыкта урнашкан. Шәһәрдә Такыяташ ГРЭС, тимер юл станциясе, Амудәрья аша тимер юл күпере бар.

## Тарих
Тәкыяташ 1950 елның декабрь аенда Баш Төрекмәнстан каналы төзүчеләре поселогы буларак нигезләнгән. Шәһәр статусын 1953 елдан башлап йөртә.

## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Түрткүл

**Түрткүл** (, , ) — Үзбәкстанның Каракалпакстан Республикасында урнашкан шәһәр. Амудәрья уң буенда урнашкан.

## Тарих
1873 елда элекке хиваныкы Түрткүл кальгасе урынында **Петроалександровск** шәһәре (баштан Петро-Александровское ныгытмасы) нигезләнгән.

1920 елдан башлап Түрткүл исемен йөртә. 1925–1932 елларда Каракалпак автономияле өлкәсенең башкаласы булды.

1949 елда башка урынга күчертелгән.

## Халык

## Шәхесләр
* Атаҗан Ходайшукуров (1944―1994), халык җырларын башкарган җырчы.
## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Түрткүл
Юлдаш Ахунбабаев

**Юлдаш Ахунбабаев** (, ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, ҮзССР ҮБК (1925-1938) һәм ҮзССР Югары Шурасы президиумы (1938-1943) рәисе.

## Искәрмәләр

Төркем:Парламентлар спикерлары
Дора Воровская

**Дора Воровская**, Дора Моисей кызы Воровская (*кыз фамилияс*е Мамутова, , *?, [[Одесса]] — [[1923 ел]]ның [[7 ноябрь|7 ноябре]], [[Алмания]]*) — инкыйлабчы, дипломат, В. Воровскийның (*икенче*) хатыны һәм ярдәмчесе. РСФСРның Стокгольмдагы һәм Румдагы илчелекләре дипкурьеры һәм сәркатибе.

## Тәрҗемәи хәле

Одессада табиб гаиләсендә туган. 1900 еллар башында чит илдә укый. Рус сәяси мөһаҗирләренең җыелышларына йөри. Берлинда  В. Воровский белән таныша, дуслаша һәм аңа кияүгә чыга. Инкыйлаб эшчәнлегендә, матбугат эшләрендә, Вологдада сөргендә вакытта иренә тугъры дус һәм ярдәмче була.

1905 елда В. И. Ленинның кушуы буенча ире белән Женевадан Берлинга бара, алман социал-демократлары белән сөйләшүләр алып бара.

Октябрь инкыйлабыннан соң РСФСРның Стокгольмдагы һәм Румдагы илчелекләрендә дипкурьер һәм сәркатип булып хезмәт итә. 
1923 елның 10 маенда рус гаскәри офицеры, Швейцария ватандашы полковник Морис Конради (*[[1896 ел|1896]]-[[1947 ел|1947]]*) тарафыннан В. Воровский атып үтерелә. Суд үтерүчене һәм аның ярдәмчесе Аркадий Полунинны (*[[1889 ел|1889]]-[[1933 ел|1933]]*) аклый.

Д. М. Воровская 1923 елның 7 ноябрендә Алманиядә санаторийда нерв киеренкелегеннән вафат була. Кызыл мәйданда көле салынган урна ире каберенә урнаштырыла. Әлеге вакыйга урнаны Мәскәү кирмәне диварындагы некропольдә беренче урнаштыру очрагы булып санала.

## Әдәбият
# *Абрамов Алексей.* У Кремлёвской стены.  М., Политиздат, 1988. ISBN 5-250-00071-1

## Искәрмәләр


Төркем:Русия революционерлары
Төркем:Русия империясе сәясәтчеләре
Төркем:Совет дипломатлары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Воровский

**Воровский** — фамилия.
* Вацлав Воровский (1871-1923), совет дипломаты.
----
* Дора Воровская (?-1923), РСФСРның Швециядәге һәм Италиядәге илчелеге хезмәткәре. В. Воровскийның хатыны.

## Моны да карагыз
* Минзәлә районының Воровский Совхозы 
* Казанның Воровский урамы
* Казанның Воровский бистәсе урамы
* Воровский (Кара Ботак) елгасы 
* Казанның Воровский исемендәге гандбол клубы (КАИ-Зилант)

Төркем:Фамилияләр
Фрунзенско-Приморская юлы

**Фрунзенско-Приморская юлы**, шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Санкт-Петербург метрополитенының 5-се юлы.

Санкт-Петербургның Приморский районды һәм Фрунзе районды били.

## Станцияләр (төнъяктан)
# Комендант проспекты (метро станциясе)
# Старая Деревня (метро станциясе)
# Крестовский остров (метро станциясе)
# Чкаловка (метро станциясе)
# Спортивная (метро станциясе)
# Адмиралтейская (метро станциясе)
# Садовая (метро станциясе)
# Звенигородская (метро станциясе)
# Обводное канал (метро станциясе)
# Воловская (метро станциясе)
# Бухарестская (метро станциясе)
# Халыкара (метро станциясе)
# Проспект Славы (метро станциясе) (төзелә)
# Дунайская (метро станциясе) (төзелә)
# Шушар (метро станциясе) (төзелә)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фрунзенско-Приморская линия на сайте metro.vpeterburge.ru
* Фрунзенский радиус на сайте ometro.net 

Төркем:Санкт-Петербург метрополитены
Талай Санга Нанматхиям

**Наанмадийя Перумал Гыйбадәтханәсе** Һиндстанда, Тамил Надуның Нагапаттинам районында Аккур, Нагапаттинам янында Тхалайчангаду авылы янында урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Идарәче Ходай Һинд дине Ходае Вишну. Ул 12 изге шагыйрь яки Алварлар тарафыннан хөрмәт ителгән 108 Вишну гыйбадәтханәләрнең берсе.

## Гыйбадәтханә
Гыйбадәтханәдә Наанмадийя Перумал көнчыгышка карый торган изге урын бар. Аның бәһасез кабырчыгы("шанкха"сы) бар.

## Риваять
Ходай Вишну Шива Ходаена мәшһүр кабырчыкны Панчаджаньямны алыр өчен табынган. Шул ук авылда Ходай Шивага багышланган мәшһүр Саяванесвар Гыйбадәтханәсе бар, анда Ходай Вишну Ходай Шивага табынган дип ышаналар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Тхирували-Тхирунагари

Тхирували-Тхирунагари Һиндстанда, Тамил Надуда, Нагапатнам районында, Лакшми Нарасимхан, Ведараджан (Вишнуга) һәм Амиртагатавалли, Амиртавалли (Лакшмига) багышланган ике гыйбадәтханә. Координаталары - 11°13'32*N 79°47'58*O, Дравид архитектурасы.
**Тхирували - Тхирунагари Гыйбадәтханәләрe** Һиндстан, Тамил Наду, Сиркалидан 10 км да һәм бер-берсеннән 5 км да урнашкан Ходай Вишнуга багышланган парлы Һинд дине гыйбадәтханәләре. Ул изге шагыйрьләр яки Алварлар тарафыннан хөрмәт ителгән 108 Вишну гыйбадәтханәләрнең берсе.  Башка бер генә гыйбадәтханә искә алынган Дивьядешамнардан аермалы буларак, бу пар гыйбадәтханәләр барлык 41 паасурамнарда (шигырьләрдә) искә алына. Бу гыйбадәтханәләр Тхенкалаи гыйбадәт кылу рәвешен дәвам иттерәләр.
Ул Нангур Вишну Гыйбадәтханәләре белән һәм Тхирумангаи Алвар туу урыны белән якын ассоциацияләнә.

## Тхирували
Ажагиясингар Гыйбадәтханәсенең көнбатышка карый торган кечкенә изге урыны бар. Бу авылда Тхирумангаи Алварның хатыны Шри Кумудавалли наачияр үскән.

## Тхирунагари
Бу урын Тхирумангаи Алварның туу урыны. Ведараджан Гыйбадәтханәсенең 7-яруслы гопурамы һәм күтәрелгән корылмасы бар. Гыйбадәтханә агачы (Кодимарам) төп Ходайга караган башка гыйбадәтханәләрдән аермалы буларак, монда кодимарам Тхирумангаи Алварның изге урынына төбәлеп тора.

## Фестиваль
Тхирумангаи Алвар Мангаласасана утсавам (фестивале) Тхаи (Янв-Февр) аенда була, монда 11 Гаруда севайны күреп була торган карарга мавыктыргыч булган чарага шәһид булырга мөмкин, монда Гарудага атланып Тхирунангурга 11 Тхирунаангур Дивьядешам изге урыныннан пот сурәтләре китерелә. Хамса Ваханам (палакинында) гыйбадәтханәгә шулай ук Тхирумангай Алвар сыны китерелә һәм бу 11 гыйбадәтханәдә дә аның паасурамнары (шигырьләре) укыла. Тхирумангаи Алварның һәм аның хатыны Шри Кумудавалли наачиярның утсаварлары паланкиннарда һәрбер 11 гыйбадәтханәгә төбәктәге дөге кырлары аша китерелә. 11 Дивьядешамның Һәрберсенә багышланган паасурамнар (шигырьләр) тиешле гыйбадәтханәләрдә укыла. Бу төбәктә фестивальләрнең иң әһәмиятлесе һәм ул меңнәрчә зиярәт кылучыларны җәлеп итә.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Академическая (метро станциясе)

**«Академическая» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Станция 1962 елның 13 октябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Көньяк-Көнбатыш административ округы  Академический районында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Утсавар

**Утсавар** яки **Утсавар** Санскрит теленнән, *[[Утсавам]]*нан алынган, ул күбесенчә Һинд диненә карый торган фестиваль. Һинд динендә ул фестиваль Ходаеның муртисына карый, ул гадәттә гыйбадәтханә фестиваль йөрешләренә алына. Утсавар муртилары гадәттә металлдан эшләнә, ә Мулавар гадәттә таштан ясала.

## Шулай ук карагыз
*Мулавар
*Мурти
*Утсава

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Александр Тизяков

**Александр Тизяков** (, ,  — , ) — СССР сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, СССР дәүләт премиясе лауреаты (1981), РСФСҖнең атказанган машина төзүчесе (1985), Свердловск маишналар төзү заводы генераль директоры (1977-1988), СССР дәүләт кәсәбәләре һәм сәнәгать, төзелеш, транспорт һәм элемтә берләшмәләре ассоциациясе президенты (1989-1991), СССР фәнни-сәнәгый берлеге рәисе (1990-1991).
Кажиширама Виннагарам

**Кажисирама Виннагарам** яки **Тадалан Ковил** яки **Тирувикрама Перумал Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Тамил-Надуда, Нагапаттинам районында, Сиркажида урнашкан Вишну Ходаена багышланган Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ул 12 изге шагыйрь яки Алварлар тарафыннан хөрмәт ителгән 108 Вишну гыйбадәтханәләрнең - "Дивья Дезам"нарның берсе. The temple follows thenkalai mode of worship.

## Гыйбадәтханә Тарихы

Гыйбадәтханә Нагапаттинам районында изге Сиркажи шәһәрендә урнашкан.Тирума нгаи Алвар Сайва Куравар Самбандар тарафыннан Пасурамнар аша Барысын да эшли алучыны мактау өчен инициацияләнгән. Гыйбадәтханәдә Ходай "Ман алантха Тадалан" яки җирне үлчәүче буларак ихтирам ителә.  Тадалан исеме Тирувикрама формасы хөрмәтенә һәм "мулавар" (баш Ходай) бу формада үзәк изге урында. Идарәче Ходай, Тирувикрама хәким Аштакома алдында пәйда булган.

## Искәмрәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Виктор Тимаков

**Виктор Тимаков** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, генерал-майор (1959).
Александр Тимашев

**Александр Тимашев** (, ,  — , ) — җәяүле гаскәре генералы (1872), Жандарамнар корпусы штабы башлыгы (1856-1861), РИ эчке эшләр министры (1868-1878), Казанның шәрәфле ватандашы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Тимур Тимербулатов

**Тимур Тимербулатов** (Тимур Рәфкать улы Тимербулатов, ,  — , ) — эшмәкәр, «Конти» ширкәтләр төркеме президенты, РФ Федерация шурасы әгъзасы (2004-2006).
Корбан Тимергалиев

**Корбан Тимергалиев** (Корбан Тимергали улы Тимергалиев, ,  — , ) — Дан орденының тулы кавалеры (1944, 1945, 1946).
Вячеслав Тимченко

**Вячеслав Тимченко** (, ,  — , ) — Украина һөнәри һоккейчесе (сакчы).
Василий Тимьянский

**Васили Тимьянски** (, ,  — , ) — Казан университетының табигать фәннәре һәм ботаника профессоры.
Платон Тихов

**Платон Тихов** (, ,  — , ) — җәррах, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1917), Тум университеты профессоры.
Тихон (Троицкий)

**Тихон** (, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Сан-Франциско епискобы (1930-1933), Төньяк Америка һәм Канада (1933-1934), Сан-Франциско һәм Көнбатыш Америка (1934-1935, 1946-1962), Көнбатыш Америка һәм Сиәтл (1935-1946) архиепискобы.
Игорь Тихонов

**Игорь Тихонов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче) һәм футбол тренеры.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Кирилл Тихонов

**Кирилл Тихонов** (, ,  — , ) — дирижер, Татар (1956-1960), БССР Зур (1968-1972) һәм Свердловск (1960-1968, 1972-1977) опера һәм балет театрлары баш дирижеры, ТАССРның һәм РСФСҖнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1957, 1962), РФның халк артисты (1997).
Алексей Тимофеев

**Алексей Тимофеев** (, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы һәм шагыйрь, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1862).
## Искәрмәләр
Юрий Тишков

**Юрий Тишков** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче), телешәрехләүче, СССР чемпионатларының бронза призчысы (1988, 1991), Россия чемпионатларының көмеш һәм бронза призчысы (1994, 1997).
## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Иван Ткаченко

**Иван Ткаченко** (, ,  — , ) — Россия хоккейчысы (һөҗүмче), дөнья чемпионатларының көмеш призчысы (2002), Россия чемпионатларының алтын (2002-2003), көмеш (2008-2009) һәм бронза (2005, 2011) призчысы.
## Искәрмәләр
Николай Ткаченко

**Николай Ткаченко** (, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче).
## Искәрмәләр
Денис Ткачук

**Денис Ткачук** (, ,  — , ) — Россия футболчысы (ярымсакчы), Россия кубогы иясе (2015/16), Россия чемпионатының бронза призчысы (2016).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Товашов

**Михаил Товашов** (, ,  — , ) — Мари АӨнең хәрби комиссары (1921-1925).
Василий Тукранов

**Василий Токранов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (сакчы), юниорлар арасында дөнья чемпионы (2007), яшьләр арасында дөнья чемпионатының бронза призчысы (2009), Гагарин кубогы иясе (2009, 2018).
Денис Толпеко

**Денис Толпеко** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), Гагарин кубогы иясе (2012, 2013).
Александр Толстой

**Александр Толстой** (, ,  — , ) — сәясәтче, Уфа губернасыннан III чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Илья Толстой

**Илья Толстой** (, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, яшерен киңәшче (1797), Казан губернаторы (1815―1820).
## Искәрмәләр
Җәләкодык

**Җәләкодык** () — Үзбәкстанның Әндиҗан вилаятендә урнашкан шәһәр, шул ук исемдәге туман (район) үзәге.
## Тарих
Шәһәр статусын 1975 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Әндиҗан вилаяте торак пунктлары
Карасу (Үзбәкстан)

**Карасу** () — Үзбәкстанның Әндиҗан өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Кыргызстандагы Кара-Су шәһәре белән чиктәш.

## Тарих
Шәһәр статусын 1980 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Әндиҗан

**Әндиҗан** () — Үзбәкстанның Әндиҗан вилаятендә урнашкан шәһәр. 1941 елның 6 мартыннан вилаятьнең административ үзәге.
## Тарих
Беренче мәртәбә IX гасырда телгә алына.
## Халык

## Шәхесләр
### Үзбәкләр
* Бабур (1483, Әндиҗан―1530), Бөек Моголлар империясен нигезләүче һәм беренче падишасы.
* Чулпан (1897—1938), үзбәк шагыйре Габделхәмит Сөләйман улы Юнысов.
### Татарлар
* Ренат Акчурин (1946―2024), табиб-кардиохирург, профессор.
* Руслан Нуретдинов
* Шамил Заһит улы Солтанов (1952―2022), Россия сәясәтчесе.
* Рәшит Хәйдәров (1949―2014), физик, техник фәннәр докторы, профессор.

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Әндиҗан вилаяте торак пунктлары
Төркем:Әндиҗан
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Курудумале

**Курудумале**, Мулбалгал талукта, Һиндстанда, Карнатака штатында Колар районында урнашкан урын. Ул төньякта, Мулбалгал шәһәреннән 10 км да урнашкан. Гигант унөч һәм ярты футлы Курудумале Ганеша сыны һәм Ходай Шиваның Сомешвара гыйбадәтханәсе тирәдәге штатлардан меңнәрчә зиярәт кылучыларны җәлеп итә. Бу җир Дэвалар күкләрдән Җирне янә торгызу өчен төшеп иңгән урын дип санала.

Ганеша гыйбадәтханәсе бик куәтле дип санала. Күп ышанучылар яңа эшне бары тик Ходай Ганешадан алкышлар алганнан соң башлыйлар.

Шулай ук Курудумаледа урнашкан Шивага багышланган Сомешвара гыйбадәтханәсе бар. Бу гыйбадәтханә турында кызыклы факт булып аның бернинди дә фундаментсыз ташта төзелүе тора. Башка кызык әйбер ул гыйбадәтханәнең кыяда бернинди нигезсез төзелүе. Тагын бер кызык нәрсә ул гыйбадәтханәнең архитектур стиле; бу гыйбадәтханә Ганеша гыйбадәтханәсеннән борынгырак һәм Чола периодында төзелгән. Гыйбадәтханәнең яртысының төрле стиль кисеп бизәве бар, аны рәссам Джаканачари ясаган дигән ышану бар, ә башка яртысы аның улы Данканачари тарафыннан кисеп язылган. Данкана тарафыннан төзелгән гыйбадәтханәнең яртысында катлаулырак булган кисеп бизәүләр һәм сыннар бар. Сомешвара гыйбадәтханәсе шул ук юлда торган Курудумаледа Ганеша гыйбадәтханәсе, әмма гигант Ганеша сынына билгеле булмаган вакыттан бирле табыналар. Ганеша сынына ачык кырда табынганнар дип әйтелә, Кришнадеварайя аның тирәли гыйбадәтханә төзегәнче. Ул алдыңа китермәслек зур (тулаем - 14 фут), Басаванагудида Додда Ганешадан зуррак.

## Галерея

File:Someshvara temple at Kurudumale (profile).JPG| Сомешвара гыйбадәтханәсенең профиле
File:Someshvara Temple at Kurudumale (rear view).JPG| Сомешвара гыйбадәтханәсенең арткы күренеше


Төркем:Һинд дине
Профсоюзная (метро станциясе)

**«Профсоюзная» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Калуга-Рига сызыгының метро станциясе.

Станция 1962 елның 13 октябрь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Көньяк-Көнбатыш административ округы  Академический районында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Тула

**Тула** () — Тула өлкәсенең үзәге. Каһарман-шәһәр. Мәскәүдән 170 км еракта урнашкан. Эллеке Тула губернасынең үзәге, 1796-1929 еллар.

## Климат
Туланың климаты уртача континенталь, июльдә уртача температура +19,4&nbsp;°C булса, февральдә -7,3&nbsp;°C тәшкил итә. Еллык явым-төшемнең күләме — 500-700 мм, шул исәптән җәен — якынча 220 мм, көзен — 160 мм, кышын — 120 мм һәм язын — 110 мм була.

Еллык чикләнмәгән максимум Тулада 2010 елның 6 августында була һәм +39,2&nbsp;°C тәшкил итә

## Этимология
Калуга Упа елгасының Улицага кушылган урында нигез салына. Владимир Даль буенча, Тула — яшерен, барып булмаслык урын, саклану, сыену яки ябып кую өчен тәгаенләнгән". Бу гипотеза белән Макс Фасмерда ризалаша өлкәсе Ярославль өлкәсе, Владимир өлкәсе.

Шул ук вакытта «Тула» гидронимы Русиянең фин-угыр төньягында охшаш паралельләрга ия: Тула елгасы (Нократ бассейны) һ. б.

## Искәрмәләр

*
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Роснефть

**Роснефть** — Россиянең иң эре нефть компанияләренең берсе. Россиядә нефть җитештерү күләме буенча 1-нче урында тора. Россиянең иң эре компанияләр исемлегенә керә.
## Тарих
2012 елның октябрендә «Роснефть» Россия дәүләт нефтегаз компаниясе «ТНК-ВР Холдинг»ын сатып алуга максаты турында игълан итә.

2013 елның 21 мартында «Роснефть» үзенең бастыргыч-релизында «ТНК-ВР Холдинг»-ның 100 % акцияне сатып алуы турында игълан итә.

2016 елда Башнефтьте сатып алды.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Роснефтен коррупцияга каршы куркынычсызлык кайнар линиясе
*Роснефтен коррупцияга каршы гаризасе 

Төркем:Россиянең нефть ширкәтләре
Төркем:Роснефть
Карвир Махатмья

**Карвир Махатмья** ул хәзерге көндә Һиндстанда Махараштрада Колхапур шәһәре булган Карвир дини урыны турында кыйссалар булган дини/мифологик язма. 
Текст хәким Агастья сөйләве, аның Карвирга сәфәрләреннән, ул шулай ук "Дакшин Каши" яки Көньякта Варанаси буларак мәгълүм. Ул Карвир тирәсендә дини зиярәт урыннарын һәм сәфәр кылу урыннарын тасвирлый. Ул шулай ук Алиһә Дурга һәм шәйтан Колхасур арасында сугыш турында сөйли. Бу тарихның башка персонажлары Ходай Бхайрава яки Кедарнатх, Алиһә Триямболи, Алиһә Катьяяни, шәйтан Рактабидж һәм шәйтан Рактасур. Аның 72 "адхьяясы" (ягъни бүлеге) һәм 5500-дән артык ови (яки сызыклары) бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Андрей Тольский

**Андрей Тольский** (, ,  — , ) — урманчы, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1940), профессор (1938), Мари АССРның атказанган фән эшлеклесе (1941).

Төркем:Биологлар
Бенжамен Тоньютти

**Бенжамен Тоньютти** (, ,  — , ) — Франция волейболчысы, Франция чемпионатларының бронза призчысы (2009/2010, 2010/2011, 2011/2012, 2012/2013), Польша чемпионы (2015/2016, 2016/2017), Европа чемпионы (2015), Дөнья лигасының алтын (2015, 2017) һәм бронза (2016) призчысы.