open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Java

**Java** - Sun Microsystems (соңрак Oracle тарафыннан сатып алына) компаниясендә эшләп чыгалыган, объектка юнәлгән программалау теле. Java телендә язылган программалар гадәттә махсус байт-кодка әйләндереләләр, шунлыктан, санак артхитектурасына бәйсез рәвештә, теләсә кайтсы виртуаль Java-машинада башкарыла алалар. Рәсми дөнья күрү көне - 23 май 1995 ел.

## Исеме
Башта телгә Oak ("Имән") исеме бирелгән була. Аны Джеймс Гослинг көнкүреш электрон җайланмаларын программалау өчен ясый. Нәтиҗәдә телнең исемен Javaга алыштыралар һәм клиент һәм сервер программалары ясау өчен куллана башлыйлар. Java исеме каһвә маркасы хөрмәтенә бирелә, ә каһвә исә, үз чиратында, Һинд океанындагы утрау исемен йөртә. Шунлыктан телнең эмблемасы - парланып торган каһвә. Башта программалау максаты булган көнкүреш техникасы үрнәге буларак каһвә-машина аллюзиясенә бәйле, исем килеп чыгышының башка юрамалары да бар.

## Төп үзенчәлекләре
Java телендә язылган программалар виртуаль Java-машина (JVM) башкара торган байт-кодка "тәрҗемә" ителәләр. Java-машина - интерпретатор кебек, байт-кодны эшкәртеп, инструкцияләрне санакка тапшыра.

Программаларның мондый юл белән эшләве байт-кодның санак архитектурасыннан һәм операцион системадан бәйсезлегенә китерә. Шунлыктан Java-программасы Java-машина булган барлык җиһазларда да башкарыла ала. Java технологиясенең тагын бер мөһим үзенчәлеге - сыгылмалы иминлек системасы. Бу система кысаларында, JVM программаның башкарылуын тулысынча контрольдә тота. Программага бирелгән вәкилиятләрдән тыш барлык гамәлләр дә (мәсәлән, рөхсәт ителмәгән мәгълүматка керү яки башка санаклар белән элемтәгә керү) Java-машина тарафыннан өзелә.

Еш кына, виртуаль машина концепциясенең кимчелегенә җитештерүчәнлекнең түбәнәюен кертәләр. Кайбер камилләштерүләр Java-програмаларның башкарылу тизлеген арттырырга ярдәм итәләр:

* Байт-кодны машина кодына әйләндерүне турыдан-туры программа эшләгән вакытта башкару (JIT-технология - очыш вакытанда компиляция). Кайбер очракларда тәрҗемә ителгән машина коды санак хәтерендә киләчәктә куллану өчен сакланыла ала.
* Стандарт китапханәләрдә, платформаның туган () кодын куллану
* Байт-кодның эшләвен тизләтүче аппарат чараларын куллану (мәсәлән, кайбер ARM-процессорлар Jazelle технологиясен куллана ала). Хәттә бүгенге көндә, байт-кодны турыдан-туры аңлаучы процессорларны җитештерүгә, матди чикләмәләрдән кала, берннинди техник киртәләр дә юк.

shootout.alioth.debian.org сайты мәгълүматлары буенча, җиде төрле мәсәләләрдә Java-ның эшләү вакыты, C/C++ белән чагыштырганда, берярым-ике тапкыр зуррак, кайбер очракларда Java тизрәк, ә кайбер аерым очракларда 7 тапкыр акрынрак. Икенче яктан караганда, Java-машина санакның хәтерен, C/C++ та язылган прогограммаларга караганда, 10—30 тапкыр күбрәк сарыф итә. Шулай ук, Google компаниясе үткәргән тикшерү игътибарга лаек. Бу тәҗрибәдә Java-дагы үрнәкләр, C/C++ та язылган программаларга караганда түбәнрәк җитештерүчәнлек һәм зуррак хәтер ресурсларына мохтаҗлык күрсәтәләр.

## Искәрмә
Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Төркем:Санак
Шантар утраулары

**Шантар утраулары** () — Охот диңгезенең көнбатыш өлешендәге 15 утраудан гыйбарәт архипелаг. Русиянең Хабарау крае . Мәйданы 2500 км². Иж эре утраулар — Зур Шантар, Феклистов, Кече Шантар, Беличий. Җир йөзе калкулыклардан гыйбарәт. Иң биек җире — 701 м. Катнаш урманнар (акчыршы, даурия карагасы, аян нараты) белән капланган.
Мөхәммәд Шәйбәни

**Мөхәммәд Шәйбәни** ( ﻣوُﺣﻪﻣﻣﻪﺩ ﺷﻪﻴﺒﻪﻧﻯ, үзбәкчә *Muhammad Shayboni*) (1451-1510)   - Чыңгызхан улы Җучи өченче улы нәселеннән чыккан Бохара ханлыгына нигез салучы. Әбелхәер хан (1428-1468) оныгы.

## Тарих

Әбелхәер хан үлгәннән соң, Әбелхәер ханлыгы таркала. Калган дәүләтнең тәхетенә **Шәех Хәйдәр** утыра, ләкин Ногай Урдасы, Себер ханлыгы, Олы Урда  һәм Казакъ ханлыгына каршы сугышлар дәвам итә.

1470 елда Шәйбәни хан Тимер дәүләте ярдәмендә Сырдәрьядәге кирмәннәрне басып ала, һәм ирәген Сыгнакка күчерә.

1471 елда Себер ханы Сәед Ибраһим Айбәк (русча *Ибак*)  Шәех Хәйдәрне тар-мар итеп, үтерә.

1472 елда Мөхәммәд Шәһбәни Әхмәд ханга каршы сугыша.

1488 елда Шәйбәни хан Төркистан шәһәрен басып ала, бу каладан Хәрәземгә каршы яулар белән килә башлый.

1490 елда **Отырар** каласына китә,  казакъ ханы **Борындык**ка каршы сугыша һәм җиңә.

1499 елда Тимер дәүләтендә низаглар башлана, Шәйбәни хан таркалган Тимер дәүләтен яулап ала.

1501 елда Шәйбәни хан Сәмәрканд шәһәрен басып ала, Тимер дәүләте урынына Бохара ханлыгы барлыкка килә.  Шул вакыттан Чагатай олысы һәм Аксак Тимер дәүләте чорлары урынына үзбәкләр дәвере башлана.

1505 елда Шәйбәни Хәрәзем башкаласы Үргәнеч шәһәрен яулап ала.

1506 елда Бәлех, 1507 елда Һерат калаларын ала, шулай итеп, Маверанахр һәм Хорасан төбәкләрен берләштерә, төньякта күчмә казакъ кабиләләренә каршы сугыша.

1510 елда Әфганстанда торган хәзәрәләр халкына каршы сугышта һәлак була.

## Моны да карагыз
* Чагатай олысы
* Аксак Тимер дәүләте
* Әбелхәер ханлыгы
* Хәрәзем
* Казакъ ханлыгы
* Себер ханлыгы
* Бохара ханлыгы

## Әдәбият
*Бухара, ханство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*Д. Ю. Арапов Бухарское ханство в русской востоковедческой историографии. М. Изд-во МГУ, 128 с., 1981.
*Н. Ханыков, «Описание Бухарского ханства» (СПб., 1843).
*Н. Ф. Бутенев, статьи о минеральных богатствах Б. («Горный Журнал», 1842);
*Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. — М.: АСТ: АСТ МОСКВА, 2006. — С. 255, 291-302. — 445 с. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-0358040.
*Е. А. Давидович, А. Е. Жиравов, В. Н. Клещинов, Серебряные монеты Мухаммед-Шейбани-хана. Москва, Издательство: Ленанд, 2006 г.
*Е. А. Давидович, Корпус золотых и серебряных монет Шейбанидов. XVI век. — М., 1992. — 504 с., 22 отд. табл. рис., 56 отд. фототабл.общества», 1866);
*Львов, «Ханство Бухарское» («Современная Летопись», 1868, № 22);

Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Таҗикстан тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Әфганстан тарихы
Айбәк

**Айбәк** (ﺋﺎﻴﺒﻪﻙ) яки **Ибәк**, тулы исеме **Сәед Ибраһим Айбәк хан** (?-1495) - Себер ханлыгының ханы (1468-1495), Шәйбән нәселеннән чыга.

## Тарих

1480 елдан Олы Урдага каршы сугыша, 1481 Ногай Урдасы морзалары Муса һәм Ямгөрче ярдәмендә Әхмәт ханны җиңә һәм үтерә.

1492 елда бертуганы Мамык (киләчәк Казан ханы), ногай морзалары **Муса** һәм **Ямгөрчи** белән бергә Идел буена яу белән килә, Хаҗитарханны камап ала, ләкин нәтиҗәсез.

1493 елда Идел буеннан Чыңгы Тура шәһәренә кайта.

1495 елда чамалап Мөхәммәд Тайбуга җитәкләгән фетнә нәтиҗәсендә үтерелгән.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.

Төркем:Тарихи дәүләтләр
*
Төркем:Татар дәүләтләре
Шәйбән

**Шәйбән** яки **Шибән** — Чыңгызхан оныгы, Җучинең өченче улы, Бату хан энесе. Көнбатышка каршы һөҗүмдә сәргаскәрләрнең берсе. Идел буе Болгары дәүләтен  яулап алуда катнашкан.

## Тарих
1236-1237 елларда татар-маңгул гаскәре составында Шәйбән Идел буе Болгары дәүләтенә каршы сугыша, нәтиҗәдә Болгар иле басып алына. Кайбер чыганак буенча 1237 елның гыйнварында нәкъ Шәйбән гаскәре төньяктагы кече сәүдә кирмәне Казанны яулап алган, 1236 елның декабрендә Бату хан һәм Сүбәдәй гаскәрләре  белән Бүләр һәм Болгар шәһәрләрен яулап алган.

1237-1238 елларда Руська каршы һөҗүмдә катнаша, нәтиҗәдә Россия басып алына. Козельск шәһәрен камап алуда катнаша.

1239 елда Шәйбән Бүчек гаскәре белән Кырымга яу белән килә, Судак шәһәрен басып ала.

1240 елда Шәйбән гаскәре Киев шәһәрен яулап алуда катнаша, Бату һәм Сөбедәй гаскәре белән 3 көн дәвамында Галич шәһәрен ала.

1241 елда Маҗарстанга каршы яуда катнаша, Шайо бәрелешендә маҗар гаскәре тар-мар ителә.

1241 елда Шәйбән гаскәре Словакия һәм Чехиягә каршы һөҗүм итә, Легниц янындагы бәрелештә җиңә.

Вена шәһәренә каршы яу белән барганда, Үгәдәй хан үлеме хакында хәбәр килә һәм Бату хан бөтен гаскәре көнчыгышка борып кайта. Идел буена килеп җиткәч, Бату хан анда калырга карар итә һәм Алтын Урда дигән яңа дәүләткә нигез сала, Алтын Урданың беренче башкаласы Болгар шәһәре була, һөҗүмнән соң шәһәр тиз генә торгызыла һәм зурая. Нәкъ Алтын Урданың беренче башкаласы Болгар шәһәрендә яңа гаять зур дәүләтнең тәртибе урнаштырыла, һәм җирле хакимнәргә (рус кенәзләренә, төрле әмирләргә) идарә итү өчен ярлык бирелә.

Соңрак Шәйбән нәселе кайбер татар дәүләтләрендә хакимлек итә, Себер ханлыгының идарә иткән династиясе Шәйбән нәселеннән чыккан.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.

Төркем:Чыңгызхан нәселе
Төркем:Татар тарихы
Италмас (ансамбль)

**Италмас**, ,  Республикасының Халыклар дуслыгы орденлы дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле — Удмуртия Республикасы башкаласы Ижау шәһәрендә иҗат итүче удмурт милли ансамбле, дәүләт оешмасы. Удмуртиянең дәүләт премиясе лауреаты.

*Сәнгать  җитәкчесе* (2019 елга кадәр) — Анатолий Мамонтов, *РФ халык артисты*.
*Баш хормейстер* — А. Л. Анкудинов.
*Балетмейстерлар* — А. Иловайская, *УР атказанган артисты*, В. Подшивалов.

## Тарих

* 1936 елның 1 сентябрендә УАССР Халык Комиссарлары Шурасы  карары белән оештырыла. 
* Беренче исеме — «Удмурт хоры». 
* Ансамбльне нигезләүче – Аполлон Каторгин. 
* Композитор Д.С. Васильев-Буглай ансамбль өчен удмурт халык җырларын туплауга зур өлеш кертә. 
* Ансамбль чыгышларында бию номерлары соңрак барлыкка килә, удмурт биюләрен кую өчен Л. Шолохов җитәкчелегендә махсус төркем оештырыла. Балетмейстер Р.Э. Ардевилио күп кенә классик һәм халык биюләрен (мәсәлән, «Ширъян»ны) куя.

## Чыгышлары
Ансамбльнең («Удмурт дәүләт хоры») читтәге беренче чыгышы Киров шәһәрендә, «Удмурт сәнгате деакадасы»нда була.1939 елда Мәскәүдәге беренче чыгышы бөтенсоюз халык хуҗалыгы күргәзмәсен (*ВДНХ*) ачу тантанасында була.
Даими рәвештә Бөтенсоюз «Рус кышы», «Киев язы», «Мәскәү йолдызлары» фестивальләрендә катнашып килә. XXII Олимпия уеннары һәм XII Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале мәдәни программасында катнаша.
Күп кенә чит илләрдә (*[[Чехия]], [[Словакия]], [[Алмания]], [[Финляндия]], [[Корея]], [[Япония]], [[Таиланд]], [[АКШ]], [[Франса|Франция]], [[Италия]], [[Испания]] һ.б.*) гастрольләрдә була. Россия күләмендә һөнәри иҗат бәйгеләре җиңүчесе. «Маҗарстанда Россия мәдәнияте көннәре»ндә (*[[2015]]*) катнаша.

## Репертуар
50px|border
Ансамбль репертуарын, нигездә, удмурт фольклоры тәшкил итә. Борынгы йола җырлары, заманча удмурт җырлары, дөнья халыклары җырлары һәм биюләре, операларның хор өлешләре, Пётр Чайковский әсәрләре башкарыла. Фин-угыр халыкларының (маҗар, фин, эстон, мордва, мари, коми-пермяк, хант-манси) иҗаты чагылыш таба. Удмурт бию сәнгатенең энҗесе – «Кыңгыраулар белән бию», «Эскәмия белән бию», «Чапкыса эктон» (кул чәбәкләп бию), «Тупал гурт».
Баш балетмейстер А. Иловайская татар кызлары биюен куя.

## Балалар студиясе
1992 елдан «Италмас» ансамбле каршында балалар халык биюләре һәм җыр студияләре (*хәзер* РФ атказанган артисты Леонора Мамонтова (*[[1940]]-[[2014]]*) исемендәге) эшли.

## Сылтамалар
* Ансамбльнең рәсми сайты 
* «Италмас»ның «Классташлар»дагы сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре
Италмас

**Италмас** — күп мәгънәле сүз. Удмурт телендә чәчәк исемен аңлата.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* «Италмас» — Удмуртия Республикасының  Халыклар дуслыгы орденлы дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле.  
* Италмас — нең  Завьялово районындагы авыл.  
* «Италмас» — Удмуртия башкаласы Ижауның тимер юл станциясеннән  Мәскәүгә йөрүче пуез исеме.
Сүбәдәй

**Сүбәдәй** яки **Сүбәдәй батыр, Сүбүдәй баһадир** ( ) (1176-1248) — татар-монгол күренекле гаскәр башлыгы, Тимерчың - Чыңгызханның көрәштәше. 1223-1242 еллардагы барлык татар-монгол яуларында сәргаскәр буларак зур сәләтлеген күрсәтә.

## Тарих

Үрәнхай кабиләсеннән чыккан тимерче **Җарчиүдәй** улы.

Тимерчың (киләчәк Чыңгызхан) хезмәтенә абые Җәлмә кебек килә.

Сүбүдәй XIII гасырдагы барлык татар-монгол яуларында катнаша - төньяк Кытайга (Җин - Цзинь империясенә), меркитлар, Хәрәземгә каршы сугыша.

Кавказга һәм Көнчыгыш Аурупага каршы һөҗүмдә Сүбүдәй Җәбә нойон белән Калка янында бәрелештә (1223)  монгол гаскәрен җитәкли.

1224 елда Сүбүдәй һәм Җәбә нойон гаскәре Идел буе Болгары дәүләтенә каршы сугыша, ләкин Җигүле таулары янындагы Сарык бәрелешендә болгарларга җиңелә.  Идел буе Болгары гаскәр башлыгы Габдулла Чәлбер монгол гаскәрен камап алган һәм риваять буенча  әсирлеккә алынган монголлар сарык тәкәләренә алмаштырылган, шуның өчен сугыш Сарык бәрелеше дип йөртелгән. Кайбер тарихчылар буенча шушы Сүбүдәйнең хурлыклы җиңелүе 1236-1242 елларда Идел буе Болгары дәүләтенә һәм көнбатышка каршы һөҗүмнең төп сәбәбе була.

Сарык бәрелешендә җиңелгәч, Сүбүдәй һәм Җәбә гаскәре Монголиягә кайта.

1236-1242 елда Бату хан Көнбатышка каршы һөҗүмдә актив катнаша, Идел буе Болгары, рус кенәзлекләрен яулап алуда катнаша, Польша, Алмания, Чехия, Словакия, Маҗарстанга каршы сугыша.

Вена шәһәренә каршы яу белән барганда, Үгәдәй хан үлеме хакында хәбәр килә һәм Бату хан бөтен гаскәре көнчыгышка борып кайта.

Сүбүдәй улллары - Тимер-Бука, Күкүҗү, Үрәнхатай Кытай Җин империясен яулап алуда катнаша (1233-1234), хан тәхетенә Мүнкә намзәтен  1250 елда яклаган.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.

Төркем:Гаскәр башлыклары
Төркем:Татар тарихы
Вайнах (мәгънәләр)

**Вайнах** — күп мәгънәле сүз. Чечен телендә «безнең кеше» дигәнне аңлата.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Вайнах (Вайнахлар) — Төньяк Кавказда һәм Гөрҗистанда яшәүче, тугандаш нах телләрендә сөйләшүче халыклар төркеме.
* «Вайнах» — Чечен Республикасының А.А. Кадыйров ордены кавалеры  дәүләт  бию ансамбле.
* «Вайнах» — Шали шәһәренең футбол командасы.
* «Вайнах» — Чечняның ТV каналы (*ВГТРК филиалы*).
Ингушетия (ансамбль)

**«Ингушетия»**, ,  — Ингушетия Республикасының дәүләт халык биюе ансамбле. Чит илләрдә (*[[Италия]]*) һәм Россиядә (*[[Сембер]], [[Сочи]]*) узган бәйгеләр лауреаты.

*Сәнгать җитәкчесе* — Руслан Гадаборшев, Ингушетия Республикасының һәм Чечен Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, ИР халык артисты.
*Директор* — Магомед-Башир Досхоев, Ингушетия Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тарих

* 1993 елның 19 маенда оештырыла.
* 1996-2001 елларда сәнгать җитәкчесе — Дикалу Музакаев, РФ халык артисты (*[[2004]]*).
* 2001 елдан Исса Гадаборшев.

## Чыгышлары
* Ирак (Вавилон, *[[1995]]-[[1996]]*), Исраил (*[[1997]]*), Польша (*[[2000]]*), Төркия (*[[2000]]*), Италия  (*[[2001]]*), Франция (*[[2007]]*), Алмания (*[[2012]]*), Бельгия (*[[2012]]*), Казакъстан (*[[2012]]*), Мәскәү (*[[2012]]*).
* 2011, октябрь «Россия төбәкләре марафоны»нда («оpen-air»)  (Сочи) катнаша.  
* ХХII кышкы Олимпия уеннарының (Сочи, 2014) мәдәният программасында чыгыш ясый.

## Репертуар
Кавказ фольклоры, тау халкының, бигрәк тә ингуш халкының, фольклор музыкасы һәм хореографиясе.
* Тауларда таң ату (*Рассвет в горах*)
* Чишмә буенда очрашу (*Встреча у родника*)
* Кызлар биюе (*Девичий танец*)
* Казбек биюе (*Казбекский танец*)
* Азәрбайҗан биюе (*Азербайджанский танец*)
* Тау халкы биюе (*Горский танец*)
* Нийсархой
* Ингушетиям минем (*Ингушетия моя*)
* Ингуш парлы биюе (*Ингушский парный танец*)
* Кавказ карнавалы (*Карнавал Кавказа*) — «Перхули» (грузин биюе); «Ганн-даган» (аҗар биюе); «Картули» (грузин биюе); «Шолохо», «Кочари» (әрмән биюе); Хевсур биюе; абхаз биюе; «Къафэ» (кабарда биюе); «Хонга-кафт» (осетин биюе); чечен биюе; ингуш биюе
* Дагстан биюе (*Дагестанский танец*)
* Ингуш бәйрәм биюе (*Ингушский праздничный*)
* Тер биюе (*Терский танец*)
* Доулчылар чыгышы (*Номер доулистов*)
* Тушоли күренеше (*Композиция «Тушоли»*)
* Нартлар (*Нарты*)
* Аучылар (*Охотники*)

## Бүләкләре
* 2000 халыкара бию бәйгесе (Закопане, Польша) — «стильләштерелгән хореография» номинациясендә I урын.
* 2001 халыкара фестиваль (Арагона, Сицилия, Италия) — кубок.
* 2008 «Бердәмлек көйләре» (*Мелодии единства*) фестивале (Сембер) — «хореография» номинациясендә  җиңүче.
* 2009 V халыкара хореография коллективлары һәм биюче парларның Инал Кварчия исемендәге бәйгесе (Сочи) – I урын. 
* «Бөтенрусия милли мәдәният фестивале» (Петербургның 300 еллыгы кысаларында) — ансамбльнең доулчылар төркеме җиңүче була.

## Кызыклы факт
* 2013 XXVII җәйге Универсиада (Казан) мәдәният программасында катнаша.
* 2014 елның  9 — 11 октябрендә «Татарстанда Ингушетия Республикасы мәдәнияте көннәре»  кысаларында Казанда Камал театры сәхнәсендә чыгыш ясый.

## Сылтамалар
* Ансамбльнең  рәсми сайты 

## Моны да карагыз
*  Ансамбль презентациясе (''видео'')

## Искәрмәләр

Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре
Төркем:Ингушетия
Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Бию төркемнәре
Ингушетия (мәгънәләр)

**Ингушетия**  — күп мәгънәле сүз. Халык (ингушлар — «*Ангушт [[авыл]]ыныкылар*») исеменнән һәм грузин кушымчасы *-ети*дан барлыкка килгән.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Ингушетия — Россия Федерациясе субъекты, Көньяк федераль округка керә.
* «Ингушетия» — Ингушетия Республикасының  дәүләт халык биюе ансамбле.
* «Ингушетия» — ВГТРК филиалы.
* «Ингушетия» — милли ингуш телерадиокомпаниясе.

#### <small>Шулай ук карагыз</small>
* Ингушлар — Төньяк Кавказдагы вайнах халкы.
Гаилә Учагы (журнал)

**«Гаилә Учагы»** () — Татарстанның башкаласы Казан шәһәрендә 2006 елның гыйнварыннан нәшер ителүче күп тиражлы төсле шәхси журнал.
 
*Гамәлгә куючы һәм нәшер итүче* — Ранис Рәхимҗан улы Газизов (1959―2020), 2020 елның 2 ноябреннән соң *гамәлгә куючы һәм нәшире, баш мөхәррир* ― Нурания Харис кызы Газизева. 

## Тарих
* Гаммәви багланышлар һәм мәдәният мирасын саклауда канунлылыкны тәэмин итү күзәтчелеге буенча үзәк хезмәтендә 2005 елның 26 декабрендә теркәлгән.
* Беренче саны 2006 елның гыйнварында дөнья күрә. 
* Айга бер тапкыр, А4 форматында, 64 биттә, төсле итеп, «Раннур» нәшриятында бастырыла. 
* Матбага адресы: Казан, Ямашев ур., 37.
 
## Сәхифәләре

* Гаилә
* Бергә үсәбез
* Дин
* Мәхәббәт
* Язмышлар
* Тормыш үзе өйрәтә
* Серле дөнья

* Сәламәтлек
* Шәхси эш
* Яшьлек
* Сердәшем
* Йорт-җир
* Матурлык
* Беләсезме

* Аш-су
* Балаларга
* Гыйбрәт
* Хатын-кызларга
* Дүрт тәгәрмәч
* Табигать
* Мәзәкләр

## Тираж

* 2015, июль ― 4 080.
* 2024, гыйнвар ― 1 180.

## Контент-юнәлеше
«Гаилә Учагы» мәгълүмат бирү  һәм күңел ачу юнәлешләрендә эшли. Гаилә журналы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*    Басма турында Рressa.ru сайтында 
*  Басма турында ТР милли китапханәсе сайтында 

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Татарстан матбугаты
Төркем:Шәхси басмалар
Төркем:Шәхси журналлар
Боспор патшалыгы

**Боспор патшалыгы** -  БЭК 480 - VI гасырда Кара диңгез төньяк буйларындагы Киммерия Боспоры (Керич бугазы) төбәгендә булган антик дәүләт.  Башкаласы - Пантикапей. 

## Тарих

БЭК 480 елда Керич һәм Тамань ярымутрауларындагы юнан шәһәрләре берләшүе һәм Синдика кушылуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

Соңрак Меотида (Азак диңгезе) көнчыгыш буена һәм Танаис (Дон) елгасы тамагына кадәр киңәя.

БЭК II гасырдан бирле Понт патшалыгына керә.

БЭК I гасырдан алып Рим империясенә буйсынган эллиник дәүләт.

VI  гасырда Византиягә керә. Грек-Рим тарихчылары китаплары буенча  билгеле.

Митридат VI Евпатор идарә иткән чорында Боспор Понт патшалыгына керә.  БЭК  IV—III гасырда Селевкид дәүләте белән якын мөнәсәбәтләре бар.

III гасырдан готлар һәм бораннар кабиләләре Боспор патшалыгына һөҗүм итә башлыйлар.

IV гасырда һуннар кабиләләре Аурупага яу белән килә. Һуннар белән дә болгар кабиләләре күчеп килә.

V гасырда Боспор утигурлар дигән болгар кабиләсенә буйсына. Пантикапей (Боспор), Тиритака, Китей, Киммерик, Фанагория, Кепы, Гермонасса шәһәрләре сакланып калганнар.

520-530 елларда Византия Боспор патшалыгын буйсындыра.

576 елда Төрки каһанлыгы Византиягә каршы сугыш нәтиҗәсендә Боспор һәм Гөрҗистаннан Кырымга кадәр биләмәләрен куша. Бөтен Кырым Төрки каһанлыгына керә.

## Әдәбият

*    Археология СССР. Античные государства Северного Причерноморья. М., 1984
*    Гайдукевич В. Ф. Боспорское царство, М. — Л., 1949
*     Ростовцев М. И. Скифия и Боспор. Л., 1925
*    Сапрыкин С. Ю. Боспорское царство на рубеже двух эпох. М.: Наука, 2002 (ISBN 5-02-008806-4).
*    Зубарь В. М., Русяева А. С. Боспор Киммерийский. Киев, 2004
*    Киммерийский Босфор // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*    Молев Е. А. Эллины и варвары на северной окраине античного мира. М., 2003
*    Болгов Н. Н. Закат античного Боспора. Белгород, 1996
*    Боспорские исследования. Симферополь-Керчь, 2004-... (тт. I—XXI)
*    Фролова Н. А. Монетное дело Боспора. Тт. 1-2. — М., 1997

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Рим империясе
Төркем:Кырым тарихы
Ашина

**Ашина** - Төрки каһанлыкларында идарә иткән аксөякләр нәселе.

Риваять буенча төркүт ыругы Ашина бүре анасы оныгыннан килеп чыккан.

Лев Гумилев буенча Ашина - "намуслы бүре" дигән сүз. Төрки телләрдә бүре яки каскыр сүзләре кулланылган.

Олы династиягә нигез салучы - Бумын каһан, Кече династиягә нигез салучы - Истәми Баһадир каһан булып санала.

Ашина нәселендә мирас итү  тәртибе: абыйдан соң эне тәхеткә утыра, абзыйдан соң бертуганның улы утыра (баскыч мәсләге).

Ашина нәселенең вәкилләре төрле түрәләр булып эшләгәннәр: **ябгу** (каһаннан соң икенче зат), тәгин, шад - тәхет варислары, **суйбашлар** - гаскәр башлыклары, илтәбәрләр - буйсынган төбәкләр хакимнәре.

Лев Гумилев буенча Ашина дигән төркүтләр нәселе баштарак маңгул телендә сөйләшкән.

## Риваять

**Таншу** дигән Кытай чыганагы буенча борынгы заманда һуннар нәселе Ашина булган, бу ыруг дошманнар тарафыннан тар-мар ителгән һәм үтерелгән булган, тик бер генә йөкле хатын калган, ул Алтай төньяк-көнбатышындагы тау тишегендә качкан, анда бүреләр өне булган. Бала тапканда, хатын үлгән, ә бүре анасы малайны ашатып үстергән, бүре анасының алты бүре баласы, ә малай - **җиденчесе** булгандыр.

Риваять буенча нәкъ бу малайдан һуннар патшалары нәселе **Ашина-Җиде** (Ашина Эди) башланган.

## Шәҗәрә
### Көнчыгыш Төрки каһанлыгы
*Бумын — 542—552, каһан  551
*Кара Иссык Хан — каһан 553—554
*Мукан-каган — каһан 554—572
*Тобо Хан — каһан 572—581
*Амрак — каһан 581
*Бага-Ышбара хан — каһан 581—587
*Чоллыг-Җагбу-Бага хан — каһан 587—588
*Юн-Олуг — каһан 588—599
*Кара-Чурын-Төрк — каһан 599—603

### Көнбатыш Төрки каһанлыгы
*    Истәми хан — Көнбатыш Төрки каһанлыгы ябгу-хакиме   554—576
*    Кара-Чурын-Төрк —   576—599
*    Нили-хан —  599—604
*   Басыл-тегин — каһан 604
*    Таман хан — каһан 604—612
*    Шәгөй хан — каһан 612—618
*    Тун-Ябгу хан — каһан 618—630
*    Күлүг-Себер хан — каһан 630—631
*    Сы-Ягбу хан — каган 631—633
*    Нишу Дулу хан — каган 633—634
*    Ышбара-Толис-шад хан — каган 634—639
*    Халлыг Ышбара-Ягбу хан — каган 653—657
*    Ашина Дуҗи хан — каган 676—679
*    Ашина Хүшәле-шад — каган 693—704

## Әдәбият

*    Гумилёв Л. Н. Древние тюрки. М.-Л., Наука, 1967.
*    Ганиев Р.Т. Восточно-тюркское государство в VI - VIII вв. — Екатеринбург: Издательство Уральского университета, 2006. — С. 152. — ISBN 5-7525-1611-0.

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Төрки дәүләтләр
JavaScript

**JavaScript** (/ˈdʒɑːvɑːˌskrɪpt/; аббр. **JS** ) — динамик программалау теле. ECMAScript телен тормышка ашыру булып чыга (*стандарт ECMA-262*).

JavaScript теле гадәттә, клиент ягында веб-битләргә интерактивлык өстәү, веб-браузер белән идарә итү һәм сервер белән асинхроник рәвештә аралашып, битләрне үзгәртү өчен (*[[AJAX]]*) веб-браузерның өлеше буларак кулланыла. JavaScript шулай ук «веб өчен ассемблер» дип танылган: кайбер веб кушымталарның клиент өлешен JavaScript’ка компиляцияләнә торган телләрдә язалар (*мәсәлән, [[CoffeeScript]], [[ClojureScript]] яки [[TypeScript]]*). Шудай да, JavaScript’ның кулланылышы веб-браузерлар белән генә чикләнми: сервер ягы (*[[Node.js]]*), уеннар ясау, десктоп һәм мәбил кушымталар язу өчен дә актив кулланыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Программалау телләре
Xiwä xanlığı

**Xiwä xanlığı** (üzbäkçä *Xiva Xonligi*) — 1512-1920 yıllarda Xäräzem däwläteneñ ataması. Xiwä xanlığı Rusiä çığanaqlarında oçrıy torğan atama. Üziseme - Xäräzem.  1573 yılda Amudärya yılğası yulı üzgärgängä kürä, başqalası Ürgäneçtän Xiwä şähärenä küçerelä häm Xäräzem yış qına Xiwä xanlığı dip yörtelä başlıy.

Xiwä xanlığı,  Boxara ämirlege  häm Qoqand xanlığı üzbäk xanlıqları bulıp sanala, bügenge Üzbäkstanda urnaşqan bulğannar.

## Tarix

1505 yılda Şäybäni xan Xäräzemne basıp ala. 1573 yılda Amudärya yılğası yulı üzgärgängä kürä, başqalsı Xiwä şähärenä küçerelä häm Xäräzem yış qına Xiwä xanlığı dip yörtelä başlıy.

1511-1770 yılda Şäybäni näsele idärä itä.

1770 yılda Şäybäni näsele özelä, qoñırat üzbäk näsele xakimiätkä kilä, nigez saluçı Möxämmäd Ämin bi.

1873 yılda Törkistan general-gubernatorı **fon Kaufman** citäklägän 13 meñle ğäskär **Möxämmäd Räxim II** ğaskären ciñä, 29 mayda Xiwä basıp alına.

1873 yılda **Gendemian solıx kileşüe** imzalana, häm Xiwä xanlığı vassal bularaq Räsäy imperiäsenä buysına.

1920 yılda Qızıl Ğäskär ciñüe näticäsendä qoñırat dinastiäse bärep töşerelä, Xiwä xanlığı SSRBğa kerä.

1920 yılda RSFSR sostavındağı **Xäräzem Xalıq Sovetlar Cömhüriäte** iğlan itelä.

## Sıltamalar

*    Веселовский Н. И. Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве от древнейших времён до настоящего времени. СПб., 1877.
*    Виноградов А. В. Тысячелетия, погребенные пустыней. М.: Просвещение, 1966.
*    Толстов С. П. Новогодний праздник «каландас» у хорезмийских христиан начала XI века. Материалы и исследования по этнографии и антропологии СССР, 1946, 2, с. 87-108.
*    Б. Грозный. Протоиндийские письмена и их расшифровка. Вестник древней истории 2 (11). 1940.
*    Толстов С. П. По следам древнехорезмийской цивилизации. М.-Л.: 1948.
*    Kыдырниязов М.-Ш. Материальная культура городов Хорезма в XIII—XIV веках. Нукус: Каракалпакстан, 1989.

Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Татар дәүләтләре
Android

**Android** (*«Андро́ид»*) — смартфоннар, планшет санаклары, электрон китаплар, акыллы сәгатьләр, уен ялганмалары, нетбуклар, смартбуклар, Google күзлекләре, телевизорлар һәм башка җайланмалар өчен операцион система.

Киләчәктә автомобильләрне һәм көнкүреш роботларын тәэмин итү көтелә. Linux төшенә һәм Google ширкәте эшләгән үзенең Java виртуаль машинасына нигезләнгән. Башта Android Inc. тарафыннан эшләнә, соңрак Google компаниясе сатып ала.

## Искәрмәләр


*
Төркем:Технология
Брэдли Купер

**Брэдли Купер** (, 5 гыйнвар 1975 елда туган, Filadelfiä, Пенсильвания, АКШ) — АКШ  киноактёры, ике тапкыр  «Оскар» номинанты (2013, 2014).

## Шәхси тормышы
2014 елның апреленнән Лос-Анджелеста модель Ирина Шейк (*[[Ирина Шәйхелисламова]]*) белән яши. 2017 елның апрелендә 31 яшьлек модельнең һәм 42 яшьлек актерның беренче кыз балалары Леа де Сен Шейк Купер (*Lea de Seine Shayk Cooper*) туган.

## Сылтамалар
* 

## Искәрмәләр
Винни-Пух

**Винни-Пух** () — Алан Александр Мильн язган шигырьләр һәм хикәяләр персонажы. Советлар Берлегендә һәм Россия Федерациясендә Борис Заходерның рус теленә тәрҗемәләре һәм аларга нигезләнгән Союзмультфильм мультфильмнары аркылы танылган.

## Барлыкка килүе
Виннипег ана зат аю баласы Лондонга 1914 елда Беренче бөтендөнья сугышында катнашы өчен Бөекбританиягә күчерелгән Канада гаскәрләре белән килә. Исеме хуҗасы лейтенант Гарри Колбурн үскән Виннипег шәһәре хакына бирелә. Францияга юллану алдыннан, канадалылар аны шәһәр зоопаркына калдырырга була, калган гөмерен  (1932 елга кадәр) ул анда үткәрә, җирле балалар аны бик яратып китә. 1924 елда Алан Милнның улы Кристофер Робин Милн да аның белән таныша, баланың сөелгән аю уенчыгы атасы февральдә язган шигерендә сүзгә алына. 1925 елгы декабрь аенда (Раштуа алдыннан) чыккан "Дөрес булмаган умарта кортлары" () хикәясендә беренче тапкыр Пух исеме кулланыла.
1926 елда Винни-Пух турындагы хикәяләр аерым китап буларак чыга ().

## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Gäräy (Qazaq xanlığı)

**Gäräy xan** (qazaqça *Керей хан*) - bügenge Qazaqstan tarixı buyınça Qazaq xanlığınıñ berençe xanı (bäysez çığanaqlar yuq). Çamalap 1459-1473 yılda idärä itkän.

## Tarix

1457 yılda Üz Timer citäkçelegendäge oyratlar (mongol qäbiläse) Äbelxäyer ğäskären tar-mar itä. Oyratlar Taşkänt häm Törkistan şähärlären cimerä.

Oyratlar höcüme Äbelxäyer däwläten bik qaqşata, anıñ säyäsäte belän riza bulmağan köndäşlär Canibäk häm Gäräy Mogulistanğa (Balxaştan könyaq töbägenä) küçep, Çu häm Talas yılğaları arasında Gäräy üz däwlätenä nigez sala. Bar mäğlümat tik Qazaqstan çığanaqlarınnan alınğan.

2010 yılda Astana şähärendä Nursoltan Nazarbayev qatnaşında Gäräy xan häm Cänibäk xanğa häykäl açıldı.

## Sıltamalar
* Туркестан — столица Казахского ханства 
* Абусеитова М. Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. — Алма-Ата: Наука, 1985.

Төркем:Казакъстан тарихы
Алан

**Алан** — күп мәгънәле сүз. Гомумкыпчак сүзе «алан» «*уйсулык*», «*түбән урын*»ны аңлата

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
## Топоним
; Россия Федерациясе
:Татарстан
* Алан — Арча районындагы авыл.
* Алан — Балтач районындагы авыл.
* Алан — Мамадыш районындагы авыл.
* Алан (*[[Пробуждение (Сарман районы)|Пробуждение]]*) — Сарман районы авылы.
* Алан — Теләче районындагы авыл.
----
* Алан-Полян — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл.
; Төркия
:Акдиңгез бүлгесе
* Алан, Конья иле Акөрен илчесенә караучы авыл.
:Карадиңгез бүлгесе
* Алан, Самсун иле Асарҗык илчесенә караучы мәхәллә.
* Алан, Токат иле Башчифтлик илчесенә караучы авыл.
* Алан, Орду иле Месудие илчесенә караучы мәхәллә.
* Алан, Самсун иле Салыпазары илчесенә караучы мәхәллә.

## <small>Гидроним</small>
* Алан — Татарстанның Түбән Кама районы территориясеннән агучы елга.
## <small>Моны да карагыз</small>
* «Алан» — Төньяк Осетиянең «Алан» дәүләт академия бию ансамбле.
* Аланнар — скиф-сармат чыгышлы, иран телле күчмә кабиләләр берлеге.
* Алан-гуа (Алан-гуа — бурят теленнән «Алсу чибәр») — күпчелек монгол һәм бүрәт кабиләләренең ыруг башлыгы. «Монголларның кадерле тарихы» (*Сокровенное сказание монголов*) буенча, 5 баланың әнисе. Төпчеге Бодончар - Чыңгызханның ыру башы.

## <small>Искәрмәләр</small>
 
 

Төркем:Топонимнар
Färğänä üzäne

**Färğänä üzäne** (üzbäkçä *Фарғона водийси; Farg‘ona vodiysi*, tacikça *водии Фарғона*, qırğızça *Фергана өрөөнү*) - Üzäk Aziädäge tawlar arsındağı iñkülek. Mäydanı - yaqınça 22 meñ m², yänäşäsendäge tawlar belän 80 meñ m².

Tıştan qarağanda 300&nbsp;km ozınlıqlı häm 170&nbsp;km kiñlekle ellipska oxşaş.

Maksimal' temperatura  +43&nbsp;°C citä, qışta qaywaqıtta -25&nbsp;°C bula.

Xaywannar dönyası yarlı, yış qına kerpe, taşbaqa, keltä, kimerüçe oçrıy, siräk kenä - büre, tölke, qaban, barsıq oçrıy. Böcäklärdän çayan, böye, tarantul, qaraqort bar.

Färğänä üzänendä keşelär tığızlığı zur: Färğänä, Namangan, Andican, Oş, Batken, Sogdi ölkäläre. Üzbäkstan, Qırğızstan häm Tacikstanda urnaşqan.

## Tarix

1920 yılğa qädär berdäm däwlättä bulğan, Sovet zamanında Üzbäkstan, Qırğızstan häm Tacikstan arasında bülengän.

XVIII—XIX ğasırlarda Qoqand xanlığınıñ üzəge.

1876 yılda Räsäy imperiäsenä kerä.

1989 yılda üzbäklär häm mesxet törekläre arasında nizağ näticäsendä talawlar, cimerülär säbäple mesxet törekläre qaçarğa mäcbür bula.

İgençelek zur üseş alğan: mamıq quağı - paxta, döge, baqçalar, yözem, yefäk üsterelä.

## Ədəbiət
*    Бернадский Г. М. Маршруты Ферганская долина. — М.: Физкультура и спорт, 1972. — 120 с. — (По родным просторам). — 19 000 экз.
*    Абашин С. Н. Население Ферганской долины (К становлению этнографической номенклатуры в конце XIX — начале ХХ века)//Ферганская долина: Этничность, этнические процессы, этнические конфликты. — М., 2004.

Төркем:Үзәк Азия
79 нчы лицей-интернат

**79нчы номерлы лицей-интернат** (элекеге исеме *[[Яр Чаллы]] [[татар-төрек лицее]]*) — иң абруйлы һәм алдынгы мәктәпләрнең берсе. Лицей 1992 елда Татарстан һәм Төркия хөкүмәтләре тарафыннан ачылды.

## Гомуми мәгълүмат
Лицейда **6нчы сыйныфтан** башлап укыйлар. Лицей *үзенчәлеге* – **интернат**, ягъни укучыларның күпчелеге атна буена махсус бинада яшиләр. Биредә гендерлы укыту кулланыла, укучылар *ир-ат җенесеннән*. Укытучылар һәм тәрбиячеләрнең күпчелеген ир-атлар тәшкил итә.

Укучылар лицейны тәмамлаганда **4 тел белеп чыга**: татар, төрек, инглиз, рус телләрен. Лицейны тәмамлаучыларның *100% диярлек* Татарстан, Россия һәм чит ил университетларына укырга керәләр. Лицей укучылары Татарстан, төбәк һәм Россия **бәйге/олимпиадаларында** зур уңышларга ирешәләр. Балалар лицейга 5 нче сыйныфтан соң, март-июнь айларында уздырылган *махсус сынаулар* нәтиҗәсендә кабул ителәләр.

Татарстан һәм Россия *алдынгы* белем бирү оешмаларының берсе. 2007 нче елда лицей өстенлекле **"Мәгариф" милли проектында җиңү** яулады. 2008 нче елда Лицей бөек совет педагогы А. С. Макаренконың тууына 120 ел тулу уңаеннан **Мактау грамотасы** белән бүләкләнде.

## Моны да карагыз
* Төрек-Татар лицейлары
* 4 номерлы гимназия-интернат
* 7 номерлы лицей-интернат
* 2 номерлы лицей-интернат

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Лицей сайты (рус.)
 

Төркем:Чаллы мәктәпләре
Күзлек

**КҮЗЛЕК** ис. - күзнең күрү сәләте кимегәндә яисә күзне зарарлаудан, артык яктылыктан саклау өчен кеше кия торган оптик әсбап.

Күзлек зурайтып яки кечерәйтеп күрсәтә торган ике линзадан, пыяла яки пластмас кысалардан гыйбарәт. Кайчакта кысалар урынына колакка яки башны уратып электерелә торган тасма, резинка, күн каеш кулланыла.

## ТАРИХ

Татар телендә "күзлек" сүзе "күз" тамарына "лек" ясагыч кушымчасы кушылып ясала.

**Кояш күзлеге** 
Кояш күзлеген Себердә, Азия һәм Америкада яшәгән халыклар кулланган. 
**Уку өчен күзлек**
Калмыкия гимны

**Калмыкия Республикасы [[Дәүләт гимны]]** () — Калмыкия Республикасы дәүләт символарының берсе. 1992 елның 30 октябрь көнендә Калмыкия Республикасы Халык Шурасы — Хальмг Таңһчин Халха Хурал — тарафыннан расланган.

## Текст

**ХАЛЬМГ ТАҢҺЧИН ЧАСТР**
***Музыкасы: Аркадий Манҗиев***
***Сүзләре: Вера Шургаева***



Төркем:Русия Федерациясе субъектлары гимннары
Төркем:Калмыкия
Һимн

**гимн** () — берәр зат яки феноменны (беренчедән - берәр илаһны) данлаучы тантаналы җыр..

## Төрләре
Дини, әдәби, милли, дәүләт һәм корпоратив гимннарны аералар.
### Дини гимннар

### Милли гимн

Берәр милләтне берләштерүче фикер/төшенчәләргә дан белдерүче җыр. Татарлык очрагында, Габдулла Тукайның «Туган тел» шигыренә язылган көйгә башкарылган җырны китереп була.

### Дәүләт гимны

Татарстан очрагында, Татарстан Җөмһүрияте Дәүләт гимны 1970 җылларда Рамазан Байтимер тарафыннан язылган “Туган ягым” шигыре (Рөстәм Яхинның көе) нигезендә булдылган. Гамәлдәге сүзләр авторы — Гәрәй Рәхим, рус теленә тәрҗемәсе авторы Филипп Пираев.

Рәсәй Федерациясенең Дәүләт гимны исә Советлар Берлеге Дәүләт гимны нигезендә булдырылган.

## Шулай ук кара
* Gaudeamus
* Интернационал (гимн)
## Искәрмәләр

Төркем:Гимннар
Чехия һимны

**Kde domov můj?** —  һимны. 1993 елда рәсми статус ала, 1920 елдан 1993 елга кадәр, федератив дәүләт ирекле һәм низагсыз рәвештә бүленгәнче, Чехословакия һимнының беренче куплеты булып торган.

Һимнның рәсми рәвештә кабул ителгән алманча сүзләре дә бар, алар чех текстындагыларга тәңгәл килә, ләкин "země česká" (чех җире) урынына Böhmen (Боһемия) сүзе кулланылган.
Wo ist mein Heim, mein Vaterland?
Wo durch Wiesen Bäche brausen,
Wo auf Felsen Wälder rauschen,
Wo ein Eden uns entzückt,
Wenn der Lenz die Fluren schmückt,
Dieses Land, so schön vor allen,
Böhmen ist mein Heimatland,
Böhmen ist mein Heimatland!

Төркем:Чехия
Төркем:Илләр буенча гимннар
Qawqaz Albaniäse

**Qawqaz Albaniäse** (bor. yunança *Ἀλβανία*, äzäri *Qafqaz Albaniyası*, ärmänçä *Աղվանք* - /*Agvank*/, farsı *اران‎*- /*Arran*/, üziseme bilgesez) — BEQ I ğasırda könçığış Qawqazda  - bügenge Azärbaycan, Görcistan, Dağstan cirendä bulğan borınğı däwlät.

387 yılda Rim imperiäse häm Sasani İran arasında Ärmänstannı bülgändä, Albaniä patşalığına Artsax häm Utik ärmän ölkäläre quşıla.

461 yılda Albaniä patşalığınıñ bäysezlege yuq itelä, ul Sasani däwlätenä ber wiläyät (**marzlanlıq**) bularaq kerä.

VI ğasırğa qädär ilneñ başqalası - **Kabala**, häm **Partav**.

XIII ğasırğa qädär Qawqaz Albaniäse bilägän cir **Arran** digän farsı ataması astında bilgele.

## Taswir

Qawqaz albannarınıñ Balkannar albannarına **qatnaşı yuq**.

Qawqaz albannarı baştaraq naxs-dağstan ğailäseneñ lezgin astörkemenä qarağan törle tellärdä söyläşkän 26 qäbilä berlege bulğan. Berlektä  **albannar, gargarlar, udinnar, gellar, çilbilär, leglar (lezginnar), silvlar, llinnar** qäbiläläre kergännär.

Alban älifbası gargar tele nigezendä yasalğan buığan.

## Tarix häm bügenge doşmanlıq

Qawqaz Albaniäse bilämälärendä bügenge Tawlı Qarabax kergängä kürä, Qawqaz Albaniäseneñ tarixına törle qaraşlar bar, ayıruça äzäri-ärmän doşmanlığı säbäple härber millät Qawqaz Albaniäseneñ tarixına üz däğwasın quya.

Ärmännär Qawqaz Albaniäse - ärmänläşkän xristian däwläte bulğandır dip isbatlıylar, Azärbaycan Qawqaz Albaniäseneñ xalqın - äzärilär babaları bulıp sanıy. Matbuğatta, xättä fändä şuşı qaraşlar köräşe däwam itä.

VII—VIII ğasırda Albaniä aşa xäzärlär, ğäräplär yaw belän ütep barğannar.

654 yılda Xälifät ğäskäre Albaniäne ütep, Därbänt qalasın alıp, Bäläncär digän xäzär şähärenä höcüm itä, läkin ciñelä. Xäzärlär Albaniädän yasaq alğan.

667 yılda Albanıä Xälifätkä buysına häm VIII ğasırda Albaniä keşeläre küpçelege İslam dinen qabul itä. Şulay itep, bügenge möselman xalqı - äzärilär üzeneñ Albaniädän çıqqanın isbatlıy.

705 yılda xakim itkän **Mexranni** näsele bärep töşerelä, **Ümäyä** ğäräp näsele xakimiätkä kilä.

730-731 xäzärlär Qawqaz Albaniägä höcüm itä, läkin 737 yılda ğäräp ğäskär başlığı **Märwän II** Sämändär digän xäzär şähären yawlap ala.

XI ğasırda sälcük törekläre Yaqın Könçığışnı, şul isäptän Albaniäne basıp ala häm Böyek Sälcük Däwlätenä nigez sala. Näticädä Qawqaz Albaniäse törkiläşä.

## Sıltamalar

*Шнирельман В. А. Албанский миф // Войны памяти: мифы, идентичность и политика в Закавказье / Рецензент: Л. Б. Алаев. — М.: Академкнига, 2003. — С. 216-222. — 592 с. — 2000 экз. — ISBN 5-94628-118-6.
*Сайт "Государственность Кавказской Албании. Этнокультурное наследие
*Тревер К. В. Очерки по истории и культуре Кавказской Албании (IV в. до н. э. — VII в. н. э.). — М.—Л., 1959.
*Тревер К. В. К вопросу о культуре Кавказской Албании (доклад на XXV Международном конгрессе востоковедов, 1960 год).
*Крупнов Е.И. Древнейшая культура Кавказа и кавказская этническая общность. СА, 1964, 1

Төркем:Азәрбайҗан тарихы
Төркем:Кавказ тарихы
Төркем:Әрмәнстан тарихы
Микки Маус

**Микки Маус** яки *Тычкан Микки* () — Уолт Дисней тарафыннан уйлап чыгарылган мультипликацион фильмнар персонажы. Микки һәм дусты Минни Маусның рәсми туган көннәре буларак *[[Вилли исемле параходы]]* (en) киң күрсәтелүгә чыгарылган көн - 1928 елның 18 ноябрь санала. Бу персонажның уңышы белән Уолт Диснейның  анимацион фильмнар ширкәтенең барлыкка килүе бәйле.

1978 елда, Микки Маусның 50-нче туган көнендә Голливудның *Дан аллеясында* (en) беренче анимацион персонажы йолдызы урнаштырылды.

Микки Маус - ул Уолт Дисней компаниясе символы булган мультфильм персонажы. “Микки Маус” - Митчел Маус кыскартылуы. Ул 1928 елда Уолт Дисней һәм Аб Айверкс тарафыннан оештырыла, һәм Уолт Дисней ягыннан яңгыратыла. Микки Маус беренче тапкыр 1928 елның 15 маенда "Акылсыз самолет" мультфильмында пәйда була. Ләкин Уолт Дисней компаниясе Микки Маусның тууын "Пароходик Уилли" чыгарылганнан соң 1928 елның 18 ноябрендә бәйрәм итә,чөнки бу Микки Маус белән беренче тавышлы мультфильм иде. Бу кешегә охшаш тычкан күп еллар дәвамында үсеш алган. Төсле булып ул беренче тапкыр 1935 елда пәйда була. Диснейның беренче төсле фильмы 1932 елда чыгарылган "Чәчәкләр һәм агачлар" була. Ул (Микки Маус) гади мультфильмнар һәм комикслар персонажыннан дөньяда иң танылган символларның берсенә кадәр үсеш алды. Миккиның популярлыгы бөтен дөньяда үскән. Бу аның яхшы,әйбәт холкы аркасында булды. Микки беркайчан да амораль бернәрсә дә эшләми.

(http://www.delo-angl.ru/anglijskie-teksty-i-stati/anglijskij-tekst-s-perevodom-mikki-maus/  сайтындагы "Mickey Mouse" статьясының тәрҗемәсе.)
Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:АКШ мультфильмнары
Тюльпан (мәгънәләр)

**Тюльпан** — төрек тюрбанына (чалмасына) охшашлыгы өчен Европа сәяхәтчеләре чәчәкне тюльпан дип атап йөрткән. Заманча рус-татар сүзлекләрендә лалә, кызалак дип тәрҗемә ителә.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Тюльпан яки Лалә — лилиясыманнар гаиләсеннән чәчәкле күпьеллык үсемлек. 
* «Тюльпан» — калмык дәүләт җыр һәм бию ансамбле.
* «Тюльпан» — Казакъстан-Россия фильмы (*[[2008 ел]]*).

## <small>Топоним</small>
* Тюльпан — Ырынбур өлкәсе Первомайский районына керүче бистә, авыл җирлеге үзәге.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Лалә-Тюльпан  — Уфада ислам мәдәни белем бирү үзәге. 1998 елның 7 апрелендә ачылган.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Топонимнар
Гарфилд

**Гарфилд** () — АКШ рәссамы Джим Дейвис *([[:en:Jim Davis (cartoonist)|en]])* барлыкка китергән персонажы, антропоморф мәче. 2002 елда иң киң таралган комикс номинациясендә Гиннесс рекордлар китабына кертелгән (дөнья буйлап 263 млн укучыга таралган 2,570&nbsp;газета).

1980 елының 15 май көнендә американ CBS телеканалындагы *The Fantastic Funnies* программасында беренче адымнарны ата, Garfield and Friends һәм The Garfield Show мультсериалларының төп герое булып тора.

Санактагы видеоуеннар дөньясындагы дебют — 1987 елда чыккан Garfield: Big Fat Hairy Deal уены, бүгенге көндә дөнья буйлап популярлык казанган.

Дөньяның кинотеатрлары экранына 2004 елгы Garfield: The Movie фильмы аркылы килә.
## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:АКШ мультфильмнары
Sämändär

**Sämändär** - VIII ğasırda Xäzär qahanlığınıñ başqalası. Bügenge Dağstanda urnaşqan urta ğasırlar zur şähäre.

## Tarix

Riwäyät buyınça farsı şah **Xosrov Anuşirwan** (531-579) İran çigendä Sämändär şähärenä saldıra.

Vizantiä ğälime **Feofilakt Simokatta** buyınça qalada awarğa yaqın bulğan **zäbändär** qäbiläse torğan. İran tellärendä **"çik işege"** dip tärcemä itelä.

Ğäräp-xäzärlär suğışlarında Sämändär - xäzärlärneñ töp şähäre.

722 yılda bütän xäzär qalası Bäläncär ğäräplär tarafınnan yawlap cimerelgän.

737 yılda ğäräp särğäskäre **Märwän ibn Möxämmäd** ğäskäre Sämändär şähären yawlap ala. Näticädä xäzärlär başqalası İdel yılğasında urnaşqan bulğan İtil digän şähärgä küçerelä.

Sämändär qalası qahanlıqnıñ çitenä äwerelgän.

IX-X ğasırda   Sämändär - zur säwdä üzäge, yözemçelek zur üzeş alğan. Şähärdä möselmannar, xristiannar, yähüdilär torğan.

968-969 yılda Sämändär Svätoslav İgor ulı höcüme näticäsendä yawlap cimerelgän bulğan.

Sämändär häm İtil xäzär şähärläre älegä tabılmağan.

## Sıltamalar

*Dunlop, Douglas Morton (1997). "Samandar". Encyclopaedia Judaica (CD-ROM Edition Version 1.0). Ed. Cecil Roth. Keter Publishing House. ISBN 965-07-0665-8
*Fedorov, Ya. A., & Fedorov, G. S. Rannye tyurki na Severnom Kavkaze. Moskova, 1978.
*Gadlo, Aleksandr Vilyamoviç. Etnicheskaya istoriya Severnogo Kavkaza IV-X vv. Leningrad: Izd-vo Leningradskogo universiteta, 1979.
*Gumilev, Lev Nikolayeviç. "Gde zhe togda Semender?" Voprosy istorii (1969) No. 3: 242-243.

Төркем:Хәзәр каһанлыгы
Төркем:Татар дәүләтләре
Телетәбәнәкләр

***Телетәбәнәкләр***, **Телекарсаклар** яки телемичкәләр  (оригинал исеме , русча тәрҗемәсе *телепузики*, татарчага калька — "Телепузиклар") — 7 яшькәчә балалар өчен мультфильмнар төшерүче британ :en:Ragdoll Productions ширкәтенең :en:Anne Wood һәм :en:Andrew Davenport рәссамнары тарафыннан барлыкка китерелгән персонажлар.

Персонажлар галәмнең ерак галактикадагы бер планетадан килгән һәм Җирдәге төрле җан ияләре белән таныша торган төрле яшьтәге балалар гаиләсе, һәр берсенең корсагында теләсә нәрсәне күрсәтә алучы телевизор бар.

## Тарих
*Телетәбәнәкләр* сериалларны төшерү кыйммәткә төшүгә карамастан, алар Бөекбританиядә һәм чит илләрдә популяр була, икътисади уңышка ирешә, күп төрле премияләр ала..

Мультсериал ның BBC ширкәтенә караган телевидение каналларында 1997 елның 31 мартыннан 2001 елның 16 февраль көненә кадәр дөнья күргән, беренче чыгарылышта озынлыгы 25 минут булган 365 серия төшерелгән. Сериалның туктатылуы турында 2002 елда игълан ителгән, тик *Телепузикларның* яңа серияләре экраннарга 2016 елда чыгуы көтелә.

Бар дөнья буйлап диярлек дубляж ясалып күрсәтелде — :en:Nickelodeon (), :en:CBeebies Australia ( һәм ), RTBF (), :kk:Astana TV (), :fr:Télé-Québec (/), TVP һәм :pl:Fokus TV (), Россия-1 (), :tr:TRT Çocuk (), :uk:Новий канал (), :fr:Canal+ һәм :fr:TiJi (), TSR (), Латин Америкасының илләрендәге телеканалларда испан һәм португал телләрендә, һәм башка илләрдә. Бүгенге көндә төрле телләрдәге сериалларны Бөтендөнья пәрәвезеннән карап була.

## Искәрмәләр

Төркем:Мультфильм персонажлары
Байкал (театр)

**«Байкал»**, Бүрәт дәүләт «Байкал» милли җыр һәм бию театры (, ) — Бүрәтия башкаласы Улан-Удэ шәһәрендә иҗат итүче сәнгать коллективы, дәүләт оешмасы. Бүрәтия АССР комсомолы премиясе лауреаты. РФ хөкүмәте премиясе (*[[2006]]*) лауреаты.

*Директор* — Дандар Бадлуев, Бүрәтия дәүләт премиясе лауреаты.
*Сәнгать җитәкчесе* — Жаргал Жалсанов, Бүрәтияның халык артисты.

## Тарих

* 1939 елда Бүрәт-Монгол АССР җыр һәм бию ансамбле буларак оештырыла. Башлап йөрүчеләр — Ж. Батуев, Б. Ямпилов, М. Арсентьев, Г. Глязер, И. Моисеев, Т. Гергесова.
* Игорь Моисеев бүрәт артистларын биергә өйрәтә.
* 1942 елда ансамбль дәүләт оешмасы статусын ала.
* 1959, 1973, 1983 Мәскәүдә «Бүрәтия АССР әдәбияты һәм мәдәнияте көннәре»ндә катнаша.
* 1979 елда ансамбльнең сәнгать җитәкчесе Сергей Балдаев.
* 1979 елда ансамбль составындә «Кыйммәтле ятаг» (*Эрдени ятаг*) төркеме оештырыла. Төркем борынгы уен коралы - ятагта уйнаучыларны берләштерә. 2010 елда төркемгә яңа башкаручылар туплана. 
* 2001 елда Бүрәтия филармониясе составыннан аерылып чыга.
* 2005 елда ансамбль тарихында яңа чор башлана. Берләштерелгән Бүрәт дәүләт «Байкал» милли җыр һәм бию театры составына Бүрәт дәүләт «Байкал» җыр һәм бию ансамбле, «Бадма Сэсэг» дәүләт бию театры, Бүрәт телерадиокомпаниясенең милли уен кораллары оркестры кертелә.
* 2007 халыкара «Байкал чәчәге» борынгы классик биюләр  фестивалендә (*[[Улан-Удэ]]*) катнаша.
* 2010 Мәскәүдә «Бүрәтия икътисады һәм мәдәнияте көннәре»ндә катнаша.
* 2011 Театр составындә (*составында*) «Уран-хуур» арт-төркеме оештырыла. Төркем борынгы уен коралларында — лимба, иочин, ятаг, их хуурда уйнаучыларны берләштерә.

## составы
Балет төркемендә 30,Чыңгыз Павлов исемендәге халык уен кораллары оркестрында 30, ялгыз җырлаучылар 10, «Эрдени ятаг» ансамблендә 5, «Уран хуур» төркемендә 6 артист.

## Репертуар
* Бүрәт-монгол фольклоры.
* «Борынгылар рухы» (*Угайм Сулдэ*) этно-балеты.
* «Баргучин Токымы иле кайтавазы» этно-операсы (*Баттулга Галмандах* музыкасы).
* From Mongols to Mogols проекты
* Озын көйләр (*Уртын дуун*).
* Мактау көйләре (*Магтал-дуун*).
* Табын көйләре (*Архиин дуун*). 
* Ата-аналар турында көйләр (*Эхе эсегын дуун*).

## Гастрольләре
* 2005 Мәскәү, Санкт-Петербург, Тайбэй (*[[Тайвань]]*).
* 2006 Мәскәү, Һолландия, Италия.
* 2007 Мәскәү, Санкт-Петербург, Иркутск, Пенза, Кытай.
* 2008 Мәскәү, Сочи, Чуашстан, Монголия, Кытай.
* 2009 Мәскәү, Монголия, Франция.
* 2010 Иркутск, Кытай.
* 2011 Мәскәү, Санкт-Петербург, Монголия.
* 2012 Мәскәү, Монголия, Кытай, Калмыкия, Италия.
* 2013 Монголия, Франция, Италия.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Бүрәтия АССР комсомолы премиясе.
* 2006 халыкара «Алтаргана» фестивале (*[[Улан-Удэ]]*) премиясе.
* 2006 РФ хөкүмәте премиясе.
* «Найрамдал» (*Дуслык*) медале (*[[Монголия]]*).
 
## Сылтамалар
* Театрның рәсми сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Бурят Республикасы
Төркем:РФ хөкүмәте премиясе лауреатлары
Байкал (мәгънәләр)

**Байкал** — күп мәгънәле сүз. Төрки «Байкал» («*бай күл*») яки  («*бай ялкын*»)  сүзеннән .

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
## <small>Гидроним</small>
* Байкал — Көнчыгыш Себердәге күл.
* Байкал — Пермь шәһәре эчендәге вак елга, Чулманның уң кушылдыгы.
* Байкал — Пеноровка елгасы сул кушылдыгы (Тум өлкәсе).

## <small>Топоним</small>
* Байкал — Татарстанның Арча районындагы авыл.
* Байкал — Татарстанның Биектау районындагы авыл.
* Байкал — Башкортстанның Авыргазы районыдагы авыл.
* Байкал — Башкортстанның Нуриман районындагы авыл.
* Байкал — Диңгез буе краеның Пограничный районындагы авыл.
* Байкал — Төмән өлкәсе Түбән Тәүде районындагы авыл.

## <small>Моны да карагыз</small>
* «Байкал»  — Улан-Удэ шәһәренең халыкара һава аланы.
* «Байкал» — Бүрәтия дәүләт җыр һәм бию театры.
* Байкал-Амур магистрале (БАМ) — Көнчыгыш Себердә һәм Ерак Көнчыгышта урнашкан тимер юл. 
* «Байкал» — М53 автомобиль трассасы (Новосибирск - Иркутск).
* Байкал арты крае — РФ субъекты.

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Топонимнар