open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Брест (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 1408 км². Округ 20 кантоннан тора, алар үз чиратында 80 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Финистер
Төркем:Франция округлары
Некрасовка (метро станциясе)

**«Некрасовка» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Некрасовка сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - С. В. Каретников,
А. Р. Абдрахманова.

Станция 2019 елның 3 июнь көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Некрасовка районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
Ош (округ)

**Ош** — Франциядәге округ (). Жер департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 2134 км². Округ 12 кантоннан тора, алар үз чиратында 154 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Аркашон (округ)

**Аркашон** — Франциядәге округ (). Жиронда департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 1494 км². Округ 4 кантоннан тора, алар үз чиратында 17 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Владимир Оскал-оол

**Владимир Базыр-оолович Оскал-оол** (чын исеме — *Сат*; 1920—1999) — совет тыва цирк артисты (эквилибрист, жонглёр). ССРБ халык артисты(1980).

## Биографиясе
1920 елның 31 декабрендә  Чаш-Терек аймагында (икенче мәгълүматләр буенча —  Кургаг-Кара-Суг дигән урында) Хондергейский сумоны (хәзерге көндә Дзун-Хемчик кожууны, Тыва, Россия) ярлы малчы гаиләсендә туган .

Чадан шәһәре мәктәбендә укыган.  1939 елда Мәскәү Дәүләт цирк сәнгате училещесын тәмамлаган, эквилибристика, жонглёрлык осталыгына өйрәнгән .

1941 елга кадәр Кызыл шәһәрендә В. Кок-оол исемендәге Тыва музыкаль драма театрының концерт бригадасында эшли.

1941 - 1945 елларда ул үзе оештырган Тыва театр укуханәсенең цирк бүлеген җитәкли. Бу кафедраны 1945 елда тәмамлаучылар В. Оскал-Оол җитәкчелегендәге чыбыктагы (милли уеннар, йолалар, гореф-гадәтләр элементлары белән) жонглёрлар һәм эквилибрист-биючеләр ансамбленең төп үзәгенә әвереләләр.

Аның җитәкчелегендә цирк төркеме әкренләп популярлык казана һәм Союзгосциркның танылган төркемнәрнең берсе булып китә.

Төркем Һиндстан, Бирма, Индонезия, Монголия, Венгрия, Болгария, Көнчыгыш Германия, Франция һ.б.илләрдә гастрольләрдә йөри.

1940 елдан ВКП(б) әгъзасы. Депутат Тыва АССРы Югары Советының 1-2 чакырылыш депутаты

### Гаилә династиясе

Владимир Оскал-оол - Тывада беренче цирк башкаручысы, зур цирк династиясенә нигез салучы. Династиягә аның хатыны һәм партнеры Дунзенмаа, аларның балалары Юрий һәм Тыва Автономияле Совет Социалистик Республикасының атказанган артисткасы Майя Оскал-оол-Лозовик, оныклары Владимир һәм Долаана Оскал-оол, Маадыр һәм Саяна Лозовик һәм башкалар керә .

2014 елда Тува белән Россиянең берләшүенең 100 еллыгы айканлы, Оскал-оол династиясенең кече вәкилләре Тывада «Алтын Аждаһа» («Золотой дракон»)  циркы чышыларын оештыралар, анда Владимир Оскал-оолның оныгы Долаана, аның ире, Бельгия гражданины Лоик Молл, аларның кызлары Шеннон һәм Калисса Орлана, шулай ук дрессировкалаучы Евгений Ким, Наталья Грачёва, Наталья һәм Геннадий Пикулиннар һәм  башка манеж осталары катнаша.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
*РСФСРның атказанган артисты (1955)
* Тува АССРның халык артисты (1963)
* РСФСРның халык артисты (1969)
*ССРБ халык артисты (14.02.1980)
* Ленин ордены (1949)
* «За трудовую доблесть» медале (1949)

## Вафаты
1999 елның 7 октябрендә Кызыл шәһәрендә вафат була. Кызыл шәһәре зиратында җирләнгән

## Хәтер
*В.Б. Оскал-оолның 90 еллыгына Тываның Алдан-Маадыр исеме белән аталган милли музеендә  "Тыва циркы легендасы" әсәренең күргәзмәсе оештырылган, ул Оскал-оол гаилә династиясе вәкилләренең актив катнашуы һәм ярдәме белән ясалган.
* Тыва гуманитар тикшеренүләр институты Россия географик җәмгыяте  гранты ярдәмендә 2014 елда В.Б. Оскал-оол биографиясенә багышланган китап бастырып чыгарган. Тупланма мәдәният докторы В. Ю. Сузукей тарафыннан әзерләнгән.

## Чыганаклар
*Оскал-оол Владимир Базыроолович// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 18-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Тыва мәдәнияте
Вильнёв-сюр-Ло (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 1560 км². Округ 11 кантоннан тора, алар үз чиратында 92 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ло һәм Гаронна
Төркем:Франция округлары
Юго-Восточная (метро станциясе)

**«Юго-Восточная» метро станциясе**  () — Мәскәү метрополитенының Некрасовка сызыгының метро станциясе.

Архитекторалар - билгесез.

Станция 2020 елның 27 март көнендә ачыла.

Мәскәү шәһәренең Выхино-Жулебино районнарында урнашкан.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*

Төркем:Мәскәү метрополитены станцияләре
По (округ)

**По** — Франциядәге округ (). Атлантик Пиренейлар департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 2490 км². Округ 21 кантоннан тора, алар үз чиратында 269 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Агно (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 666 км². Округ 3 кантоннан тора, алар үз чиратында 56 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Рейн
Төркем:Франция округлары
Гебвиллер (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 584 км². Округ 4 кантоннан тора, алар үз чиратында 47 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Рейн
Төркем:Франция округлары
Анси (округ)

{{УК
= Халкы ==

## Географиясе
Мәйданы — 1262 км². Округ 10 кантоннан тора, алар үз чиратында 93 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Савойя
Төркем:Франция округлары
Мо (округ)

**Мо** — Франциядәге округ (). Сена һәм Марна департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 1400 км². Округ 9 кантоннан тора, алар үз чиратында 146 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Мант-ла-Жоли (округ)

**Мант-ла-Жоли** — Франциядәге округ (). Ивелин департаментына карый.

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 825 км². Округ 8 кантоннан тора, алар үз чиратында 117 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр
Версаль (округ)

## Халкы

## Географиясе
Мәйданы — 165 км². Округ 10 кантоннан тора, алар үз чиратында 19 коммунага бүленгән.

## Чыганаклар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ивелин
Төркем:Франция округлары
Варшава метрополитены

**Варшава метрополитены** — Варшава шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1995 елның 7 апрель ачыла.

Варшава Метрополитены 2 сызыктан тора, 34 , гомуми озынлыгы 35,6 км, пассажир әйләнеше - 171,26 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Варшава
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Польша метрополитены
Бухарест метрополитены

**Бухарест метрополитены** — Бухарест шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1979 елның 19 ноябрь ачыла.

Бухарест Метрополитены 4 сызыктан тора, 53 , гомуми озынлыгы 71,35 км, пассажир әйләнеше - 173 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Бухарест
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Румыния метрополитены
Борис Галин

**Борис Абрамович Галин** (чын фамилиясы - *Рогалин* ; 1904 - 1983) — рус совет язучысы һәм журналисты. Өченче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты ( 1948). 1925 елдан ВКП(б) әгъзасы.

## Биографиясе

Б. А. Рогалин  1904 елның 25 авгусында  Никопольдә (хәзерге Днепропетровск өлкәсе, Украина) туган. 1925 елдан ул очерклар бастыра башлый. 1927-1929 елларда  Мәскәү дәүләт университетының этнология факультетында, 1930-1933 елдарда әдәбият һәм тел факультетында укый. 1930 елларда ул "Правда" газетасының махсус хәбәрчесе була. 1934 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. Бөек Ватан сугышы вакытында ул Көнбатыш, Көньяк, 1-нче Белорус фронтларында «Красная Звезда» газетасының хәрби корреспонденты булган. Ул Максим Горький югары бәяләгән «Люди Сталинградского тракторного» (1933) китабын язуда катнаша.

Б. А. Галин 1983 елның 5 декабрендә вафат була.

## Иҗаты
**Очерклар китаплары**

* «Переход» (1930)
* «Испытание» (1937)
* «Бог войны» (1942)
* «В Донбассе» (1946)
* «В одном населённом пункте» (1947)
* «Сим победиши !» (1957)
* «Во имя будущего» (1958)
* «Строитель нового мира» (1960)
* Сценарий фильма «Наше сердце» (1946, *совместно с [[Евгений Габрилович|Е.]]* *[[Евгений Габрилович|И. Габриловичем]]*)

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* Өченче дәрәҗә Сталин премиясе (1948) - «В Донбассе» һәм «В одном населённом пункте» (1947) очерк китаплары өчен.
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены 
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (10.21.1964)
* Кызыл Йолдыз ордены (04/18/1943) 
* Хөрмәт Билгесе ордены (09/10/1974)
* «За оборону Москвы» медале  
* «За оборону Кавказа» медале (4/11/1944) 
* "1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен" медале 
* «Берлинны алган өчен» медале

## Әдәбият
* Писатели Москвы — участники Великой Отечественной войны. — М., 1997. — С. 105.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

Төркем:Псевдоним астында билгеле әдипләр
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:«Берлинны алу өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Мәскәүне саклау өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Русия журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1983 елда вафатлар
Төркем:5 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:7 сентябрь көнне туганнар
София метрополитены

**София метрополитены** — София шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1998 елның 28 январь ачыла.

София Метрополитены 2 сызыктан тора, 35 , гомуми озынлыгы 40 км, пассажир әйләнеше - 132 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:София
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Болгария метрополитены
Афина метрополитены

**Афина метрополитены** — Афина шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1869 елның 27 сентябрь ачыла.

Афина Метрополитены 3 сызыктан тора, 65 , гомуми озынлыгы 84,5 км, пассажир әйләнеше - 493 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Афина
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Греция метрополитены
Святошино-Бровары юлы

**Святошино-Бровары юлы** (), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Киев метрополитенының 1-се юлы.

Юлы 18 , гомуми озынлыгы 22,7 км.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт Киевского метрополитена 
* Святошинско-Броварская линия на сайте «Мир метро» 
* Список вагонов ТЧ-1 «Дарница»
* Список составов Святошинско-Броварской линии 
* Фотографии Святошинско-Броваровской линии  в фотогалерее метрополитенов СНГ
* 
* 

Төркем:Киев метрополитены
Истанбул метрополитены

**Истанбул метрополитены** — Истанбул шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1989 елның 3 сентябрь ачыла.

Истанбул Метрополитены 6 сызыктан тора, 89 , гомуми озынлыгы 115,3 км, пассажир әйләнеше - 304,9 млн. (ел) (2020).

## Метро Линияләре

## Трамвай Линияләре

## Искәрмәләр

Төркем:Истанбул
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Төркия метрополитены
Николай Өлзей-оол

**Николай Өскеевич Өлзей-оол** (**Ользей-оол**; ; 1916 ел, 20  февраль (7 февраль) — 1994) — совет һәм рәсәй тыва театр һәм кино актёры.  РСФСРның халык артисты  (1975), Тыва АССРның халык артисты(1964).

## Биографиясе
Николай Өлзей-оол  Русиядә ,1916 елның 7 февралендә  Тываның Бай-Тайга кожууны Бай-Тал авылында  малчы арат гаиләсендә туган. Кызыл шәһәрендә мәктәп тәмамлаган, алтын приискларында эшләгән. Ревсомол активисты булган, 1930нчы еллар башында Бай-Тал арбан советы рәисе булган (***арбан*** - Тыва һәм Монголиянең тарихи административ-территориаль берәмлеге, ун хуҗалыкны берләштерә). 1935 елда Советлар Берлеге коммунистик фиркасе сафына кергән. 1936 елда, Кызылда В.Кок-оол исемендәге милли музыка-драма театры ачылу белән үк, Өлзей-оол аның труппасына керә. 1945 елда җирле театр студиясен тәмамлый.
### Сәхнә иҗаты
Үзен драма актёры буларак яхшы яктан күрсәтә. Аның театр рольләре күптөрле һәм араларында ил, дөнья классикасы әсәрләре буенча да куелганнары була (мәсәлән, Железнов («Васса Железнова», Миллер («Мәкер һәм мәхәббәт»)).

Тыва халык җырларын оста башкарган. Аның җырларыннан «Ореховая тайга» аеруча популяр була, аны еш кына радио аша тапшыралар. Милли музыка коралларында (бызанчи, игил, хомус) уйный.

Җиде фильмда төшкән. Киноэкранда 1959 елда режиссёр Андрей Апсолон төшөргән «Зәңгәр елга кешеләре» фильмында дебют ясый, ул анда төп рольләрнең берсе - Кавай-оол карт ролен башкара. Бу Тыва актёрлары төшергән беренче фильм була. Өлзей-Оол катнашындагы кинотасмалардан иң зур уңыш казанганы «Одесса киностудиясе» төшергән «Что там, за поворотом?» фильмы була, ул 1980 елда прокатка чыккан. Бу картина Тыва сугышчылары истәлегенә һәм буыннар элемтәсенә багышланган.

## Гаиләсе
Улы — Сергей Өлзей-оол музыкант булып китә, «АЯЛГА» төркемендә җырлый, аннары В. М. Хәлилов исемендәге Тыва дәүләт филармониясе белән җитәкчелек итә.

## Хәтер
* Николай Өлзей-оол исеме Бай-Тайга кожууны Тээли авылы мәдәният йортына бирелгән.
* Николай Өлзей-оол «XX гасыр Тывасының күренекле кешеләре» китабына кертелгән .
* Николай Өлзей-Оолның 100 еллыгына аның хөрмәтенә Тывада кино атнасы үткәрелә.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре
* РСФСРның атказанган артисты (1975)
* Тыва АССРның халык артисты (1964)
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында җиңүгә утыз ел» юбилей медале 
* «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Җиңүгә кырык ел» юбилей медале

## Чыганаклар
* Ользей-Оол Николай Оскеевич // Театральная энциклопедия. Том 6/Глав. ред. П. А. Марков — М.: Советская энциклопедия, 1967.

## Сылтамалар
*К 100-летию Николая Ользей-оола
*Николай Ользей-оол. Жизнь и роли
* Николай Ользей-Оол

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:Тыва мәдәнияте
Виктор Галицкий

**Виктор Михайлович Галицкий**  (Виктор Галицкий) ( 1924 - 1981 ) - совет галиме, физик-теоретик ; Физика һәм математика фәннәре докторы (1962), профессор, СССР Фәннәр академиясенең корреспондент әгъзасы (1976). 

## Биографиясе
1924 елның 8 сентябрендә Мәскәүдә галим-географ Михаил Иосифович Галицкий гаиләсендә туган (1896-1970). 

Мәктәпне тәмамлагач, Виктор Галицкий Бөек Ватан сугышы фронтына китә, артиллерия взводы командиры вазыйфасында Курск дугасындагы сугышларда катнаша. Авыр яралану нәтиҗәсендә ул 1943 елда демобилизацияләнә һәм Мәскәү авиация институтына укырга керә. 1946 елда ул Мәскәү механик институтының инженерлык һәм физика факультетына күчә (1953 елдан - Мәскәү инженер-физика институты ), аны 1949 елда тәмамлый. 

Институтны тәмамлаганнан соң, 1949 елдан, Галицкий СССР Фәннәр академиясенең 2 нче лабораториясендә эшләй (1956 елдан - Атом энергиясе институты, 1960 елдан - И. В. Курчатов исемендәге институт). Шул ук вакытта, 1948 елдан МИФИДА эшли, 1960 елда шунда даими эшкә күчә; 1965-1971 елларда ул профессор, MИФИ-даI теоретик атом физикасы кафедрасы мөдире. 1971 елдан гомеренең ахырына кадәр - ул кабат И. В. Курчатов исемендәге институтта эшләй, 1974 елдан гомуми һәм атом физикасы бүлеге директоры булып эшли. 

Профессиональ эшчәнлегенә өстәп, В.М.Галицкий фәнне популярлаштыру белән шөгыльләнә, 10 елдан артык ул «Природа» журналының баш мөхәррире урынбасары. 

Ул Мәскәүдә 3-че Щукинский тыкрыгы, 3 (хәзерге - Маршал Васильевский урамы, 1, бина 2) һәм Маршал Бирюзов урамын, 38 яши. 1981 елның 7 гыйнварында Мәскәүдә үлә. 

В. М. Галицкийның оныгы һәм адашы - танылган теоретик физик  Victor Galitski  (   ) ), АКШ-тагы Мэриленд штаты Университетының Квант институтында профессор булып эшли. 

## Бүләкләре

- 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены. 
 
- Хөрмәт Билгесе ордены,

- медальләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Галицкий, Виктор Михайлович на официальном сайте РАН
* Галицкий Виктор Михайлович
* Галицкий Виктор Михайлович
* ГАЛИЦКИЙ Виктор Михайлович
* Виктор Михайлович Галицкий в журнале «Успехи физических наук»
* 
* Храмов, Ю. А. Галицкий, Виктор Михайлович // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 72. — 400 с. — 200 000 экз. — ББК 22.3гя2. — УДК 53(G). 
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Курск сугышында катнашучылар
Төркем:ССРБ физиклары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:II дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:МИФИ тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:7 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне туганнар
Галин

**Галин** — фамилия.
* Альберт Галин (1960), социология фәннәре кандидаты (1988), доцент.
* Борис Галин (1904—1983), рус совет язучысы һәм журналист.
* Венер Галин (1937), галим, вуз укытучысы, физика-математика фәннәре кандидаты (1972), өлкән гыйльми хезмәткәр (1981). РФ Дәүләт премиясе лауреаты (2000).
* Лев Галин (1912—1981), галим-механик, ССРБ Фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты (1953).
* Салават Галин (1934—2010), язучы, халык иҗатын өйрәнүче галим.
* Фәнүр Галин (1947—2017), галим-химик, БР ФА мөхбир әгъзасы (2012), фән докторы (1993), профессор (1999). БР атказанган фән эшлеклесе (1999).

Төркем:Фамилиядәшләр
Лайош Баттьяни

**Лайош Баттьяни де Неметуйвар** (**Венг** венг.Németújvári gróf Batthyány Lajos, ,  - , ) - 1848-1849 еллардагы Венгрия күтәрелеше вакытында Венгрия сәясәтчесе, Венгрия хакимияте башлыгы. 

## Биографиясе
Баттьяни Венгриянең бик бай магнат гаиләсеннән. Ул хәрби хезмәткә керә, ләкин 1827 елда ук Загреб университетында хокук буенча диссертациясен яклау өчен, эшеннән китә  һәм шәхси милке белән идарә итүгә тотына.  Берничә елдан ул Венгрия Парламентының Югары палатасына сайлана һәм Венгрияне Габсбург монархиясеннән аерып алырга теләгән милли юнәлешле түгәрәкләр эшчәнлегендә катнаша башлый. 

1848 елның 17 мартында император Фердинанд I аны Венгрия парламент хакимиятенең беренче премьер-министры итеп билгеләй. 

Баттьяни сәләтле лидер булып чыга, ләкин монархка тугрылык һәм Венгрия бәйсезлеге тарафдарлары арасыннан берсен сайларга мәҗбүр була. Баттьяни бәйсезлек тарафдарлары ягын сайлый һәм революция лидерларының берсе булып китә. Сугышта яралана, әсирлеккә төшә. Хатыны тапшыра алган хәнҗәр ярдәмендә ул үз- үзенә кул салырга тырыша (муенына берничә яра сала), ләкин исән кала һәм икенче көнне хыянәттә гаепләнеп атыла . Будапештның Керепеши зиратында күмелгән. 

Ул Венгриянең Франц *Лист* үзенең мәшһүр фортепиано әсәре  "Мәтам маршы"н ( *Funérailles* ) багышлаган өч патриотының берсе.

## Хәтер
Будада  Дунай ярындагы парламент бинасы каршындагы мәйдан һәм аның янындагы метро станциясе Лайош Баттьяни  исеме белән аталган. Шулай ук Венгриядә 2002 елда ачылган юридик колледжга аның исемен биргәннәр. 

Совет әдәбиятында 1848-1849 еллардагы Венгрия күтәрелеше турындагы әсәрләрдә  радикаль лидерлар Кошут һәм Петёфи  белән чагыштырганда либераль реформатор позицияләрен биләгән Баттьяни роле кимерәк итеп күрсәтелгән була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Баттьяни Лайош // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Баттяни кланы сайты 
* Авербух Р. А. 1848-49 елларда Венгриядә революция һәм милли азатлык сугышы. (Мәскәү: Наука. 1965)  
* Дьердь Шпира. Четыре судьбы: к истории политической деятельности Сечени, Баттьяни, Петефи и Кошута / перевод с венг. (М.: Прогресс. 1986) 

Төркем:Маҗарстан революционерлары
Төркем:Маҗарстан премьер-министрлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1849 елда вафатлар
Төркем:6 октябрь көнне вафатлар
Төркем:1807 елда туганнар
Төркем:10 февраль көнне туганнар
Бәхтиярләр

**Бәхтиярләр** яки **бәхтиарләр** (    - Көньяк-Көнбатыш Иран кабиләләре төркеме, алар нигездә Чәһармәхал һәм Бәхтияри, Исфахан, Луристан һәм Хузистанның көнчыгыш өлешләрендә, шулай ук Тәһран, Ком устаны һәм Хорасан тарихи өлкәсендә яшиләр. Алар Иранның иң зур ( Кашкай белән бергә) кабиләләренең берсе. Бүген Бәхтияр гаиләләренең күбесе кышлакларда һәм җәйләүләрдә яшиләр. Бу кабилә хәрәкәт иткән территория якынча 7500 км2 тәшкил итә һәм Исфахан белән Хузистан өлкәләре арасында урнашкан.  Мәгълүматлар буенча, бәхтиярлар саны 570 мең кеше  .

## Тарихы
"Бәхтияр" сүзе үзе борыңгы Ираннан килеп чыккан һәм Иран халыклары арасында кеше исеме буларак киң таралган. "Бәхтиар" исеме Загрос кабиләләренең берсенең исеме буларак Шәрәф Хан Бидлиси һәм Искәндәр Бек Мунши Төркоманның XVI-XVII гасыр елъязмаларында очрый.   . " *Шәрәфнамә*" хроникасында ()  бахтиарвенд кабиләсе искә алына, алар X гасырда, башка кабиләләр составында, Сүриядән Загрос территориясенә күченгәннәр. *Сәфәвиләр* идарә иткән вакытта бәхтиярләр Иранның көньягында иң көчле кабиләләрнең берсе була .

## Тел
Алар Иран телләренең төньяк-көнбатыш тармагы фарсы теленең Бәхтиар диалектларында сөйләшәләр (фарсы үзе көньяк-көнбатыш тармагына карый). Бәхтиари диалектының бер лингвистик бөтенлеге юк, чөнки аның күпчелек вариантлары төрле сөйләшләр һәм диалектлар рәвешле билгеле, алар сүз байлыгы, фонетика һәм хәтта грамматик структурасы белән аерылып торалар. Бәхтиярләрнең бер өлеше кашкай теленә якын булган төрек телендә сөйләшә (Азәрбайҗан теле). Язулары гарәп графикасына нигезләнгән ()

## Гомуми мәгълүмат
Бәхтиярләр - шигыйләр ( Шигый-уникечеләр )  . Аларның кечкенә өлеше Әһл-и-Хак һәм ниматтуло инанычлылар  . 

Антропологик яктан алар зур Европеоид расасының һинди-урта диңгез расасына керәләр, балкан-кавказ расасының кайбер үзенчәлекләре бар. Рәсәй империясендә XIX гасыр ахырында - ХХ йөз башында бастырылган Брокгауз һәм Эфрон энциклопедик сүзлеге  бәхтияРләргә түбәндәге тасвирлама биргән: *“Бу көчле, чыныккан кабилә, тән төсе кара  һәм кара чәчлеләр; фарсылардан маңгай һәм иңсәләре белән аерылып тора ”*  .

## Мәдәнияттә

* АКШта Бәхтияр турында ике документаль фильм "Көтү: кешеләрнең тормыш өчен көрәше" (1925)  һәм "Җил кешеләре" (1976)  төшерелгән, алар таулар аша көтүлекләргә үткән кешеләрнең авыр шартлары турында сөйлиләр. 

## Күренекле вәкилләр

* Бәхтияр Теймур - САВАК Шаһ хезмәте директоры ( 1957 - 1961 ), генерал. 
* Бәхтияри Бехнуш - актриса. 
* Сәрдар Ассад  - Персиядәге Конституцион Инкыйлабта  күренекле шәхесләренең берсе булган хафтленг кабиләсе лидеры. 
* Сорайа Эсфандиари-Бәхтиари (әтисе ягыннан) - Персиянең соңгы шаһы Мөхәммәт Реза Пахлавинең икенче хатыны, Сәрдар Асадның туганы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Бахтиары // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 3-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Әдәбият

* 
* В.В. Трубецкой. Бахтиары (оседло-кочевые племена Ирана). — М.: Наука, 1966. — 219 с.
Төркем:Әфганстан халыклары
Төркем:Иран халыклары
Төркем:Һинд-аурупа халыклары
Төркем:Ирантелле халыклар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Николай Воронихин

**Николай Николаевич Воронихин** ( 18 июль, 1882 - 18 март, 1956 ) - Россия микологы, фитопатолог, альголог һәм гидробиолог, биология фәннәре докторы (1934), профессор (1939). В. Л. Комаров исемендаге премия лауреаты (1952). 

## Биографиясе
Танылган Санкт-Петербург педиатры Николай Алексеевич Воронихин гаиләсендә туган. 1907 елда Санкт-Петербург университетының физика һәм математика факультетының табигый фәннәр бүлеген тәмамлый. 

1907-1922 елларда ул Петроград (Ленинград) һәм Тифлисның югары уку йортларында укыта. 

1922 елдан Ленинградтагы СССР Фәннәр академиясенең В. Л. Комаров исемендәге Ботаника институтының Төп ботаника бакчасында өзлексез эшли: гидробиология бүлеге мөдире, 1939 елдан - саң-һеркәле үсемлекләр бүлеге профессоры. 

1934-1941 елларда ул «СССРның Европа Төньягындагы континенталь сулыкларның суүсемнәре флорасы»н, аннарга ачыклаучы ачкычлар белән төзүче. 

Ул Кырымда, Кавказның Кара диңгез ярында, Төньяк Кавказда, Грузиядә, Ленинград өлкәсендә, Карелиядә, Кола ярымутравында, Төньяк Уралда, Алтайда, Якутиядә фәнни экспедицияләрдә катнаша. 

Гомеренең соңгы елларында ул, алголог-флорист буларак, төче суларны өйрәнү белән шөгыльләнә. СССР-да беренче төче суүсемнәр нәселе белешмәсен төзүдә катнаша 

165-тән артык фәнни басма авторы. 

Ул Ленинградта вафат була, Шувалов зиратында җирләнгән .

## Бүләкләре

* Кызыл Байрак Хезмәт ордены (06/10/1945)

## Төп әсәрләре

* Материалы к флоре грибов Кавказа, Тр. Ботанического музея, 1927
* Растительный мир океана, М.‒Л., 1945
* Растительный мир континентальных водоёмов, М.‒Л., 1953

## Н. Н. Воронихин хөрмәтенә аталган таксоннар
Воронихин хөрмәтенә зәңгәр-яшел суүсемнәр нәселе  атала   
(бу исемнән ) гаиләсе исеме барлыкка килгән; Воронихиниевлар). 

Галим хөрмәтенә шулай ук төр рангтагы берничә таксон атала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Голлербах М. М. Памяти Н. Н. Воронихина // Ботан. журн.. — 1956. — Вып. 41 (8). — С. 1230—1234.
* Григорьев С. В. Биографический словарь. Естествознание и техника в Карелии. — Петрозаводск: Карелия, 1973. — С. 76—77. — 269 с. — 1000 экз.
* Прохоренко Н. С. ВОРОНИХИН Николай Николаевич // Ученые — фондообразователи Санкт-Петербургского филиала Архива Российской академии наук : Краткий биографический справочник : А—В / науч. ред. и сост. Е. Ю. Басаргина, И. В. Тункина. — СПб. : Реноме, 2018. — С. 184—185. — 196 с. — (Ad fontes. Материалы и исследования по истории науки ; т. 13). — . — doi:10.25990/rn87-0z39.

## Сылтамалар

* Воронихин, Николай Николаевич // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
Төркем:Әлифба буенча ботаниклар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Питырбурда вафатлар
Төркем:1956 елда вафатлар
Төркем:18 март көнне вафатлар
Төркем:1882 елда туганнар
Төркем:18 июль көнне туганнар
Борис Астауров

**БорисЛьво́вич Астау́ров** ( 14 октябрь (27), 1904, Мәскәү - 21 июнь, 1974, Мәскәү ) - совет биологы (цитогенетик, эмбриолог-экспериментатор),  СССР Фәннәр академиясе академикгы (1966 елның 1 июленән; 1958 елдан әгъза-корреспонденты). 

## Биографиясе

1927 елда ул Мәскәү дәүләт университетын тәмамлый, 1927-1930 елларда Фәннәр академиясенең табигый җитештерүче көчләр комиссиясендә эшли. 

1955 елда ул " Өч йөз хатына " кул куйды. 

1966 - 1972 елларда - Н. И. Вавилов исемендәге ВОГиС президенты. 

1967 елдан Б. Л. Астауров Үсеш биологиясе институтына (аның инициативасы буенча яңартылган  Кольцов эксперименталь биология институты) җитәкчелек итә. 

Б. Л. Астауровка эксперименталь генетика һәм үсеш биологиясе өлкәсендәге фәнни әсәрләр җыелмасы буенча И. И. Мечников исемендәге  алтын медаль тапшырыла (1970). 

Астауров эксперименталь рәвештә төр билгеләре мирасында ядрәнең зур ролен раслый һәм беренче тапкыр тут ефәк күбәләгендә 100% бер җенестәге затны максатлы рәвештә алу ысулларын эшли, шул рәвешле җенесне җайга салу теориясенә нигез сала. Борис Лвович беренче булып ефәк күбәләгендә рентген нурлары һәм гамма нурлары китереп чыгарган мутацияне күзәтә. Б. Б.Л. Астауровның һәм аның хезмәттәшләренең ясалма партеногенез методларын эшләүдә ирешкән искиткеч уңышлары үсеш биологиясенең берничә актуаль проблемаларын чишәргә якынлашырга мөмкинлек бирделәр, һәм шулай ук ефәкчелек сәнәгатендә кулланылдылар  . 

## Төп хезмәтләре

* {{Книга|автор=Астауров Б. Л.|год=1974|тираж=4600|isbn=|серия=|страниц=360|столбцы=|страницы=|том=|издательство=Наука|часть=|место=М.|издание=|ответственный=Отв. ред. акад. АН БССР 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Ротт H. H., Детлаф Т. А., Верейская В. Н.* Борис Львович Астауров (К 60-летию со дня рождения) // Цитология. 1965. Т. 7, № 1. С. 133 (библиогр.)
* 
* 

* 
* 

## Сылтамалар

* 
* Номер журнала ''Природа'' No 10, 2004 г., посвященный Б. Л. Астаурову.
* *С. Г. Инге-Вечтомов, Н. П. Бочков* Выдающийся генетик и гражданин. К 100-летию со дня рождения академика Б. Л. Астаурова. // Вестник Российской академии наук, том 74, № 9, с. 837—842 (2004).
* Профиль Бориса Львовича Астаурова на официальном сайте РАН
* Биографические сведения  на сайте «Летопись Московского университета»
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Биология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:21 июнь көнне вафатлар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:27 октябрь көнне туганнар
Төркем:Биологлар
Азәрбайҗан аты

**Азәрбайҗан аты** (   ) - тау токымы   менге-йөк төрендәге атлар, борыннан Азәрбайҗан территориясендә *үрчетелә*.

Азәрбайҗан атлары озак яшәве, чыдамлыгы, югары эш сыйфаты белән аерылып тора, шулай ук көтүдә йөртүгә яхшы җайлаштырылган. Азәрбайҗан атларының конституциясе көчле,  җитез, коры сөякле . Төсләре төрле. Бу токымны "үз эчендә" үрчетеп тә, гарәп һәм терек токымнары белән кушып та  яхшырталар.

*

## Төрләре
Азәрбайҗан аты берничә төрне үз эченә ала, алар үз үзенчәлекләренә ия һәм үрчетү урыны буенча аталалар; карабах атлары, куба юргасы, ширван атлары һәм делибозлар (яхшыртылган төр, нигездә, Азәрбайҗанның Газах өлкәсендә үстерелә, шуңа күрә делибозның тагын бер исеме - газах атлары).

### Карабах аты

Карабах аты - бик борынгы тау аты. Ул XVIII гасырда Таулы-Карабахта чыгарылган һәм борыңгы Иран, Төркмәнстан, аннары гарәп атлары йогынтысында барлыкка килгән. Бу төр Азәрбайҗан аты Русиянең көньягында һәм Көнбатыш Европаның кайбер илләрендә ( Польша, Франция ) ат үрчетүгә зур йогынты ясый.  Карабах атлары озын юлларда чыдам. Карабах атын үрчетү эше кайчандыр Азәрбайҗан ССРның Агдам ат заводында башкарылган  .

### Делибоз
Делибоз - Азәрбайҗанның Газах, Агстафа, Товуз өлкәләрендә үрчетелгән тау атлары токымы. Бу токым XVIII гасыр ахыры - XIX гасыр башында карабах токымы йогынтысында көнчыгыш ат токымнары белән җирле атларны кушып үрчетелгән . Делибозлар тынычсыз, шул ук вакытта юрга аллюры белән танылган . Аларның сәламәтлеге нык, озын гомерлеләр һәм үрчемлеләр. Атлар кышны диңгез өстеннән 500 м биеклектә урнашкан көтүлекләрдә үткәрәләр .

### Куба юргасы
Куба юргасы - XIX гасырда Бакы, Шамахы һәм аеруча Куба районнарында киң таралган җирле токым (токым исеме шуңа күрә бирелгән). Ике яшьлек атларның  1600 м ераклыкка уртача тизлеге 3 минут 25,4 с. Хәзерге вакытта Куба юргалары гарәп һәм терек токымнары белән кушып яхшыртыла  .

## Дөньяда танылуы
2006 елда, Рәсәй Федерациясе Президенты призына ярышлар үткәрелгән  Мәскәү ипподромында, Азәрбайҗаннан *Эшкия* исемле ат финиш сызыгына беренче булып, Мәскәү янындагы "Восход" ат фермасының *Сателлит дигән аты* белән бер үк вакытта килә.  Бу узышта 12 ат -  Русияныкы 7  һәм БДБ илләреннән 5 ат катнаша   .

## Искәрмәләр



## Әдәбият

* Книга о лошади, под ред. С. М. Будённого, т. 1, М., 1952.
* Азербайджанская Советская Энциклопедия. Том 1. Стр. 134. *Азербайджанская лошадь*.

## Сылтамалар

*Азербайджанская лошадь // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й том— М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Canalı Mirzəliyev. At muraddır, insanların dostudur. // «Mədəniyyət» : газета. — 2008. Архивировано 30 декабря 2010 года.

Төркем:Ат токымнары
Әбүлһәсән Әләкбәрзадә

**Әбүлһәсән Әлибаба  оглу Әләкбәрзадә**(    12 март, 1904 - 1986 ) - азәрбайҗан һәм совет язучысы, журналисты. Совет Азәрбайҗанының беренче романы авторы. 1934 елдан, Азәрбайҗан ССР Язучылар берлеге әгъзасы, Азәрбайҗан халык язучысы ( 1979 )  . Ул Хөрмәт билгесе ордены белән бүләкләнгән . 

## Биографиясе
Әбүлһәсән Әләкбәрзадә Шәмәхы районы Баскал авылында  1906  елнвң  12 мартында туган . Баскалда ул 4 еллык рус-татар мәктәбендә укыган, аннары өч айлык укытучылар курсын тәмамлаган. 1921 елда ул Бакы укытучылар семинариясенә укырга керә, аннары Дербентта укыта башлый. 1932 елда ул Бакы педагогик институтын тәмамлый. 

Ул Азәрбайҗан кинематография комитетының баш мөхәррире була, ике тапкыр төрле вакытта "Азәрбайҗан" журналының баш мөхәррире булып  эшли. 

Бөек Ватан сугышында катнашкан . 

Хәрби һәм әдәби эшчәнлеге өчен ул өч тапкыр Хезмәт Кызыл Байрагы ордены  (1966, 1971, 1976), Мактау грамоталары һәм хәрби медальләр белән бүләкләнгән.

## Ижат юлы

Әбелһәсән Әләкбәрзадә  әдәби ижатының беренче елларында күбрәк шигрыять белән шөгыльләнгән. 1925-27 елларда «Мариф йолу» журналында аның тәүге шигырьләре басыла. Бу әсәрләр лирик характерда һәм, нигездә, табигать күренешләренә багышлаулардан тора .   

Хәзерге азәрбайҗан романының беренче үрнәге - "Күтәрелеш"не Әбүлһәсән Әләкбәрзадә язган. Роман  авылдагы күмәк хәрәкәткә багышланган. 1930 елда чыккан «Күтәрелеш»нең  беренче өлеше 1933 һәм 1938 елларда автор тарафыннан эшләп бетерелә. Язучы роман өстендә иҗади эшен дәвам итә һәм 1962 елда әсәрнең икенче өлешен бастыра.  

1933 елда язылган «Дөнья җимерелә» романында Азәрбайҗан эшчеләренең яулап алу һәм революцион дәүләт төзү процессы тасвирлана. «Дөнья җимерелә»  - авторның да, ул чактагы азәрбайҗан прозасының да зур казанышы була, бу әсәр шулай ук берничә тапкыр яңадан эшкәртелеп, яхшыртыла. 1980 елда ул аны «Өч елдан соң» дигән исем белән бастыра.   

## Вафаты

Әбүлһәсән Әләкбәрзадә 1986 елда Бакыда вафат булган. 

## Әдәбият
* Очерк истории азербайджанской советской литературы, М., 1963, с. 461—76.
* İsmayılov Y. Əbülhəsənin yaradıcılığı. Bakı: Elm, 1986, 208 səh.
* Cəfərov M. Ə.Əbülhəsənin nəsrinin dili. Bakı: APU, 1992, 97 səh.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Абульгасан// Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 1-й т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. 

Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1986 елда вафатлар
Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:12 март көнне туганнар
Фриц Гребнер

**Роберт Фриц Гребнер** (  ; 4 март 1877, Берлин, Алман империясе - 13 июль 1934, Берлин, Өченче рейх ) - Германия географы һәм этнологы . Этнологиядә мәдәни-тарихи юнәлешнең нигезен тәшкил иткән һәм Франц Боас, Кларк Висслер һәм Пауль Кирхгофф ярдәмен алган мәдәни түгәрәкләр теориясен үстереүгә зур өлеш кертүе белән танылган

## Биографиясе
Роберт Фриц Гребнер  1877 елның 4 мартында Берлинда туган. 

1896 елда ул  Филология-тарихи жәмгыятькә (  ), шулай ук  студентлар корпорациясенә   нигез салучы була . 

1899 - 1906 елларда Марбург университетында тарих өйрәнә.  Океанлык халыкларында махсуслашып,   Берлин этнология музеенда  эшли.  1906 елда ул  Көлнгә Ратунштрауха—Йоста  музеенда эшләү ҡчен күчеп килә 

1914 елда ул  Беренче бөтендөнья сугышы  башлангач Австралиядәге конференциядә була. Янәсе, кайбер мөһим документларны урлауда гаепләнеп, Сиднейда интернирацияләнгән лагерьга җибәрелә.  

1921 елда ул Германиягә кайта, һәм анда Бонн университеты профессоры була . 

1925-1928 1928 елларда ул Ратунстрах-Джост музее директоры. 

1926 елда Көлн университетының мактаулы профессоры була. Шул ук елны, сәламәтлегенең кискен начарлануы аркасында, ул профессорлыгын ташларга мәҗбүр була.

## Фәнни әсәрләре

* Methode der Ethnologie. Winter, Heidelberg 1911.
* Kulturkreise und Kulturgeschichten in Ozeanien. // Zeitschrift für Ethnologierude. Band 37, 1905, S. 28–53.
* Das Weltbild der Primitiven. Ernst Reinhardt, München 1924.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

; рус телендә 

* Гребнер, Фриц / Марков Г. Е. // Гермафродит — Григорьев [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 656—657. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 7). — .

; башка телләрдә 

* Julius E. Lipsrude *Fritz Graebner: March 4, 1877 to July 13, 1934* // **. Band 37, Nr. 2, 1935, S. 320–326.
* Martin Heydrich Graebner, Robert Fritz. //  (NDB). Band 6, Duncker & Humblot, Berlin 1964, ISBN 3-428-00187-7, S. 706 f. (Digitalisat).
* : *Fritz Graebner - Eine Würdigung Zum 100. Geburtstag am 4. März 1977*, in: Anthropos, Bd. 72, H. 1./2. (1977), pp. 1-55

Төркем:Алмания географлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Берлинда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1934 елда вафатлар
Төркем:13 июль көнне вафатлар
Төркем:Берлинда туганнар
Төркем:1877 елда туганнар
Төркем:4 март көнне туганнар
Эдуар Колонн

**Эдуар Колонн** (    ; 23 июль 1838, Бордо - 28 март 1910, Париж ) - француз дирижеры һәм скрипкачы .

## Биографиясе

Нәселдән  музыкант, Колонн Париж консерваториясенә 1856 елда скрипка һәм композиция класслары буенча укырга керә. Әмма 1858 елда ул Париж Гранд операсы оркестрына беренче скрипка буларак чакырыла. Озакламый Колонн шулай ук танылган Ламурё квартетында икенче скрипка урынын ала - аның беренче скрипкасы Шарль  Ламурё уның белән озак бергә эшләгән елларында көндәш була,  аеруча икесе дә, Колон белән Ламур, үз оркестрларын оештырган чакта.

1873 елның мартында Колонн Париждагы  «Одеон»   театрында  Сезар Франкның «Искупление» премьерасы белән  үзенең якшәмбе концертларының беренче сезонын ача. Шул ук елның ноябрендә Колонн бу концертларны алып бару өчен үз оркестрын оештырда . Колонның концертлары, иң беренче чиратта, соңгы француз музыкасын пропагандалый: Массенет, Лало, Бизе, Берлиоз, Равел һәм башкалар. Колонн шулай ук рус музыкасы белән кызыксына, берничә тапкыр Санкт-Петербургта, шул исәптән 1894 елда Кече театрда тамаша биргән Француз операсы белән дә гастрольләрдә була.  1892 елда Колонны Опера оркестры белән җитәкчелек итәргә чакыралар, ләкин ул  бер мизгел генә  җитәкчелек итә, аннары бөтен игътибарын үз оркестрына юнәлтә. 

Колонн XIX гасырның иң зур француз дирижерларының берсе санала. Ул оркестрның катгый, тираник диярлек  җитәкчесенең данын калдыра.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Эдуард Колон. 

Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1910 елда вафатлар
Төркем:28 март көнне вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:1838 елда туганнар
Төркем:23 июль көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Александр Астафьев

**Александр Иванович Астафьев** (1816, Козельский өязе - 1863, Твер)  - хәрби публицист, Россия Император Армиясенең генерал-майоры.

## Биографиясе
Александр Иванович Астафьев 1816 елда Калуга губернасының Козельский өязендә  Астафьевларның дворян гаиләсендә туган.

Ул Беренче Мәскәү кадетлар корпусында курсны тәмамлай, аннан 1835 елда 8 нче артиллерия бригадасына прапорщик булып чыгарыла. 1844 елда Николаев генераль штаб академиясен тәмамлагач Генераль штабка кабул ителә.

1854 елда полковник дәрәҗәсендә Николаев академиясенең штаб офицеры вазифасына билгеләнә һәм 1863 елга, сәламәтлеге аркасында генерал-майор дәрәҗәсендә отставкага киткәнче кадәр, анда кала.

А. И. Астафьев үз хезмәтләрендә тәҗрибәнең төрле әһәмиятен кире кага; хәрбиләрдән универсаль теоретик белем, барлык гомуми фәннәр белән танышуны таләп итә, махсус хәрбиләр фәннәре турында кимсетү белән басалай.

## Сайланган әсәрләре

* Варшавская губерния : [по рекогносцировкам и материалам, собранным на месте, составлял Ген. штаба кап. Астафьев]. — СПб. : в тип. Деп-та Ген. Штаба, 1850. — 4+282+64+20 с. — (Военно-статистическое обозрение Российской империи / издаваемое по Высочайшему повелению при 1-м отделении Департамента Генерального Штаба; т. 15, ч. 3)
* Воспоминания о Суворове. — СПб. : тип. Штаба Отд. корпуса внутр. стражи, 1856. — 2+32+2 с.
* Источники политической экономии и государственного хозяйства : 1-е прил. к Соврем. воен. искусству. Кн. 1-2. — СПб. : тип. Штаба Отд. корпуса внутр. стражи, 1862—1863. — 2 т.
* О современном военном искусстве: Ч. 1-2. — СПб. : тип. Почт. деп., 1856—1861.
** Ч. 1: Исследование начал военного искусства. — 1856. — 20+251+2 с.
** Ч. 2. — 1861. − 22+366+2+67 с.
** Критическое исследование современной системы финансов западных государств : Прил. 2 [к кн. «О современном военном искусстве»]. — СПб. : тип. Гл. арт. упр., 1863. — 2+38 с.
* Ответ на рецензию Военного сборника, о современном военном искусстве. — [СПб.] : Воен. тип., ценз. 1862. — 26 с.
* Полевая служба войск (совместно с капитаном Кенигом).
* Что такое военное хозяйство : Прил. 4 к [кн. А. И. Астафьева] Соврем. воен. искус. : (По поводу кн. подполк. Аничкова «Военное хозяйство»). — СПб. : тип. С. Н. Бекенева, 1861. — 49 с.

## Бүләкләре

* 2 нче дәрәҗә Изге Анна ордены (1851) император таҗы белән (1852) 
* 15  ел намуслы хезмәте өчен аерым хөрмәтләү билгесе (1854) 
* 20 ел намуслы хезмәте өчен аерым хөрмәтләү билгесе (1859)

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1863 елда вафатлар
Төркем:1816 елда туганнар
Шафран (санаторий)

**Шафран санаторие** -  Башкортостан Республикасының Әлшәй районының Шафран авылында урнашкан климат һәм кымыз белән дәвалаучы оешма.

## Урнашуы

Санаторий Уфадан 138 км көньяк-көнбатыштарак, Шафран тимер юл янында, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының итәгендә, диңгез кимәленнән 230-250 м биеклектә урнашкан. . 

## Климаты
Климаты континенталь. Кыш уртача салкын (гыйнварда уртача т. - 15оС), җәй җылы, кояшлы (июль аенда уртача +19оС). Уртача явым-төшем микъдары - елына 400 мм чамасы. Кояшлы сәгатьләр саны - елына 2055. . 

## Тарихы
Беренче шәхси кымыз белән дәвалау йорты 1882 елда тайный советник хатыны *О.В. Шафранова* тарафыннан ачыла. Җәйге чорда 60ка якын кешегә хезмәт күрсәтелгән .
 
Тиздән Шафран станциясе янында кымыз белән дәвалаган тагын берничә бина эшли башлый.  

1919 елда «Гомумдәүләт әһәмиятендәге дәвалау урыннары турында»гы декрет  белән бәйле, алар базасында 360 койкага исәпләнгән хәзерге Шафран гомумдәүләт санаторие  оештырыла. Беренче тапкыр курорт эшен фән белән бәйләп, кымыз белән дәвалауны фәнни нигезгә куеп, бердәм санаторий режимын эшләргә тәкъдим ителгән. 

1923 ел дәвалау мизгелендә санаторийда 460 авыру дәвалау курсы уза һәм 92,9 процент авыруларның уңай нәтиҗәләренә ирешелә. "Шафран" шифаханәсе ул елларда ук чит илдә дә таныла. 

1923 ел дәвалау мизгелендә  Америка полковнигы Белл миссиясе вәкиле үтенече буенча, Шафранга дәвалау курсы үтергә Американың алты гражданы килә. Сугыш вакытында санаторий яралылар өчен госпиталь буларак эшли. 1960 елда Башкортстан Саулык саклау министрлыгының шул чактагы баш урологы, Башкорт медицина институты профессоры *Леонид Петрович Крайзельбурд* тырышлыгы белән урология бүлеге ачыла. . 

Санаторий биналарында Бөек Ватан сугышы елларында 2576 нчы эвакогоспиталь урнаштырыла, анда 1943 елга кадәр яралылар, аннары туберкулез белән авыручылар дәвалана. 

1960 елдан - Башкортстан Республикасының туберкулезның төрле формаларын (үпкә, сидек системасы, корсак куышлыгы органнары зарарлануы) кымыз белән  ел әйләнәсендә дәвалау өчен 460 койка (1994) исәпләнгән санаторий.  Шуңа бәйле икенче авыруларны (специфик булмаган үпкә һәм  сулыш юллары,  ашказаны-эчәк тракты, йөрәк-кан тамырлары системасы һ. б. чирләр) дәвалау үткәрелә  . 

## Дәвалау ысуллары
 
Төп дәвалау ысуллары: кымыз һәм климат; диеталар,  дәвалау физкультурасы, физиотерапия, бактериягә каршы һәм патогенетик дәвалау киң кулланыла.

Санаторийның клиник, биохимик, бактериологик лабораторияләре бар. Рентгенология, функциональ диагностика, эндоскопия, стоматология, физиотерапевт. һ. б. кабинетлар эшли. Үзенең ярдәмче хуҗалыгы, кымыз остаханәсе дәваланучыларны урындагы продукция белән тәэмин итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Шафраново // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. 11 т. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
*Шамаев А.Г. Башкирский кумыс. Уфа, 1989.
Төркем:Башкортстан
Төркем:Әлшәй районы торак пунктлары
Төркем:Санаторийлар
Абастумани

**Абастума́ни** () — шәһәр тибындагы касаба, Гөрҗистанның тау климаты шифаханәсе, Адиген муниципалитеты җирендә урнашкан. Халкы — 937 кеше (2014).

## Географиясе
Абастумани Месхет сыртының көньяк битләвендә, *Оцхе* (иске Абастуман) елга тарлавыгында, 1250-1450 м биеклектә, Ахалцих тимер юл станциясеннән 28 км төньяк-көнбатыштарак урнашкан, 78 км көньяк-көнбатыштарак - Боржоми тимер юл станциясе.

## Курорт
Бастула саф тау һавасы, ул уртача коры, көчле җил юк. Тау битләүләрендә — ылыслы урманнар (нарат, ак һәм кара чыршы). Җәй уртача җылы, августагы уртача температура 16&nbsp;°C. Кыш нык салкын түгел, кояшлы, кар бик күп яумый; гыйнварда уртача − 6&nbsp;°C. Явым-төшем 600 мм чамасы. Елына уртача 167 кояшлы көн.

Шушындый уңай шартлар Абастуманины ел әйләнәсенә файдаланырга мөмкинлек бирә. Туберкулёз, буын, нерв системасы, гинекология авыруларын һәм башка чирләрне дәвалыйлар.

## Тарихыннан
Дәваханага нигез XIX гасырда салынган һәм **Аббас-Туман** (Аббас-Төмән) дип аталган. Аның барлыкка килүе Кавказлы хәрби округы хәрби-медицина инспекторы доктор А. А. Ремер исеме белән бәйле.

1892 елда Аббас-Туман касабасында Русиядә тәүге тау астрономия обсерваториясе оештырылган.

1899 елның 28 июнендә 28 яшьлек патша улы **Георгий Александрович** сырт аша Абастуманига мотоциклда китеп барганда егылып һәлак була ).

XX гасыр башында Богатырский, Змеиный һәм Противоположный дигән өч шифалы чыганак була.

Совет чорында шифахана (1925 ел, архитектор И. А. Иванов-Шиц), туберкулез хастаханәсе, поликлиника, ванналар бинасы төзелә. Дәвалау ел әйләнәсенә бара.

1932 елда Абастуманида Астрофизик обсерватория ачыла.

## Истәлекле урыннары
* Абастуманиның югары ягында сарай паркы һәм тәхет варисы Георгий Александровичның агач йорты .
* Георгий Александрович һәлак булган җирдәге часовня .
* Александр Невский корамындагы фрескалар. Михаил Нестеров эше.
* Абастумани астрофизик обсерваториясе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Архитектурная история Бастан 

Төркем:Санаторийлар
Төркем:Гөрҗистан шәһәрләре
Оболонь-Теремки юлы

**Оболонь-Теремки юлы** (), шулай ук миләүшә, шәмәхә, көрән күк юлы, Киев метрополитенының 2-се юлы.

Юлы 18 , гомуми озынлыгы 20,25 км.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт Киевского метрополитена  
* Список вагонов ТЧ-2 «Оболонь» 
* Список составов Куренёвско-Красноармейской линии 
* Перспективная схема продления линии 
* Проект строительства участка Куренёвско-Красноармейской линии метрополитена от станции «Выставочный центр» до Одесской площади в Голосеевском районе г. Киева  // Заседание коллегии градостроительного совета Киевглавархитектуры, 23 декабря 2010 года
* Станции метро «Лыбидская» и «Демиевская» объединили
* Фотографии станций Куренёвско-Красноармейской линии в фотогалерее метрополитенов СНГ

Төркем:Киев метрополитены
Пекин метрополитены

**Пекин метрополитены** — Пекин шәһәрендәге метрополитен сызыклары системасы.

1969 елның 1 октябрь ачыла.

Пекин Метрополитены 25 сызыктан тора, 405 , гомуми озынлыгы 699,3 км, пассажир әйләнеше - 3848,4 млн. (ел) (2020).

## Искәрмәләр

Төркем:Пекин
Төркем:Әлифба буенча метрополитеннар
Төркем:Кытай метрополитены