open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зәйнәп Хәйруллина

**Зәйнәп Хәйруллина** — татар музыкасы белгече, тарихчысы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, «Татарстан» радиосының әдәбият-сәнгать тапшырулары мөхәррире.

Зәйнәп Хәйруллина 1916 елда туган. 1932—1958 елларда Татарстан радиосында диктор, мөхәррир, әдәбият-сәнгать тапшырулар җитәкчесе булып эшли. 1958—1961 елларда Казан телевидение студиясендә директор, мөхәррир, 1962—1973 елларда ТАССР Композитор берлегенең җаваплы сәркәтибе вазифасын алып бара.

Бер үк вакытта ул 1944—1976 да Татар дәүләт филармониясендә концерт программаларын алып баручы һәм лектор булып эшли. Татар музыка культурасына караган хезмәтләр авторы.

Зәйнәп Хәйруллина 2010 елның 15 августында вафат була. Кабере тормыш иптәше, музыкант Җәүдәт Айдаров янында Балтач районының Түнтәр авылы зиратында.

## Шулай ук карагыз


## Сылтамалар
* Милли музыка тарихчысы китте

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:2010 елда вафатлар
Шамил Фәрхетдинов

**Шамил Тимергали улы Фәрхетдинов** — татар артисты.

1971 елның  18 августында ТАССРның Аксубай районы Яңа Ибрай авылында туган.

1989–1993 елларда Казан театр училищесында укый.

1993 елдан ул Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында эшли.

2003 елда аңа «Татарстан Республикасының атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

2005 елда балалар өчен «Әкият турында әкият» исемле әкият-пьесалар җыентыгы нәшер ителә.

2007 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Театрда сәхнәләштергән рольләре
* Равил (Г.Зәйнашева. «Җаным жәл түгел сиңа»), 
* Марат (Х.Вахит. «Яңадан мәхәббәт турында»),
* Надир мәхдүм (К.Тинчурин. «Сүнгән йолдызлар»), 
* Ламб (Б.Брехт. «Кураж ана һәм аның балалары»), 
* Мортаза (К.Тинчурин. «Хикмәтле доклад»), 
* Әхмәт (М.Әмир. «Гөлшаян»), 
* Зиннәт (Н.Гыйматдинова. «Бер тамчы ярату»).

## Иҗат ителгән әкият-пьесалар
* Беренче мәхәббәт
* Алтын көз
* Үзебез дип торабыз
* Әкият китабы
* Мыгырдык
* Саламторхан яки бәхет гөле
* Шүрәле-online
* Али баба һәм өч карак
* Алтын алма

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Фәрхетдинов Шамил. Татарстан язучылар берлеге сайты
* Шамил Фәрхетдинов . Әдипләребез. Биобиблиографик белешмәлек. Казан, Татарстан китап нәшрияты, 2009

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Афзал Таһиров

**Әфзал Мөхетдин улы Таһиров** — татар язучысы, драматург, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе. Башкортстан АССР ҮБК рәисе (*[[1931]]-[[1937]]*), БАССР язучылар берлегенең беренче (1934―1937 елларда) рәисе.

## Тәрҗемәи хәл
Ул 1890 елның 25 октябрендә Самара губернасы Бөгелмә өязенең (*хәзерге* Татарстанның Әлмәт районы) Габдрахман авылында туа. Башта Казанда «Мәрҗания» мәдрәсәсендә , аннары Ырынбурдагы «Хөсәения» мәдрәсәсендә укый. 1911–1917 елларда патша армиясендә хезмәт итә.

Октябрь инкыйлабын ул туган авылында каршылый. Озакламый, волость Советы әгъзасы буларак, баш күтәргән ак чехлар кулына эләгеп, Бөгелмәнең төрмәсенә ябыла. Тиздән төрмәдән качып, Ырынбурга китә. 1922–1925 елларда Төркистанда җаваплы эшләрдә эшли. 1931–1937 елларда Башкортстан ҮБК рәисе була, шул ук вакытта республика Язучылар Союзы оешмасын да җитәкли.

“Ашлык фабрикасы”, “Машиналар каны”, “Солдатлар” повесть һәм романнары башта Казанда Яңалиф язмасында дөнья күрәләр. Аннары Уфада башкорт телендә нәшер ителәләр. “Кызылгвардиячеләр”, “Кызылармеецлар” романнары беренче итеп Уфада басылалар. Әфзал Таһировның утыз елга якын дәвам иткән күпьяклы әдәби һәм сәяси эшчәнлеге, сүз сәнгатен үстерүгә өлеш керткән әсәрләре татар әдәбиятында мөһим урын били.

1937 елның 16 августында кулга алына, ССРБ югары суды хәрби коллегиясе тарафыннан 1937 елның 27 сентябрендә нигезсез репрессияләнә, Мәскәүдә атып үтерелә. Әфзал Таһиров 1956 елның 12 маенда реабилитацияләнә, аның намуслы, керсез исеме халыкка кире кайтарыла.

## Кызыклы фактлар
* 1934—1936 елларда Бөре татар педагогия училищесы Әфзал Таһиров исемен йөрткән.
* Башкорт телендә әсәрләр язганы булмаса, Башкортстанда Ә.Таһиров рәсми рәвештә башкорт язучысы гына булып санала.

## Әсәрләр
* ‍أ‍ﻪفزار تا‍‍هیرف أ‍ﻪتر‍ﻪگ‍ﻪ‍ل‍ﻪمل‍ﻪر,حیك‍ﻪی‍ﻪ, م‍ﻪسك‍‍ﻪی‍ﻪ 1927  
* Tahirof, Әfzal. Igen fabrige : xikәjә / Ә. Tahirof .— Mәskәy : SSSR xalqlarьnьñ yzәk nәşriatь, 1930 .— 119 b.  
* Tahirof, Әfzal. Yrnәk : 4 pәrdәdә, 7 kartinada : kolxoz tөzeleşennәn alьnьp jazlgan piesa / Ә. Tahirof .— Qazan : Tatizdat, 1931 .— 52 b. 
* Tahirof, Әfzal. Komsomol : xikәjә / Ә. Tahirof .— Mәskәy : Sintrizdat, 1931 .— 84 b.   
* Tahirof, Әfzal. Şturvalcь / Ә. Tahirof. — Qazan ; Mәskәy : Tatizdat, 1932. — 79 b.  
* Tahirof, Әfzal. Soldatlar / A. Tahirof .— Qazan : Tatizdat, 1933. Kit. 1-2 .— 1933 .— 286 b.: portr.  
* Tahirof, Әfzal. Jәmәlkә tauь : Pugacoftan qalgan arxif materiallarь bujnca : xikәjә / A. Tahirof .— Qazan : Tatgosizdat, 1933 .— 46 b. — (Massa kөtpxanәse). 
* Таһиров, Афзал. Кызылармеецтәр : Роман / Баш һүз авт.М.Fәйнуллин .— Өфө : Башкорт.кит.нәшр., 1962 .— 268б. 
* Таһиров Афзал Мөхетдин улы. Сайланма әсәрләр : роман, повесть, хикәяләр / А. М. Таһиров .— Казан: Рухият, 2008 .— 471, [1] б.: портр. — ISBN 978-5-89706-116-7. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Татар Казаны китабы

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Башкортстан АССР дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Мәдрәсә тәмамлаучылар
Төркем:Язучылар берлеге рәисләре
Французлар

**Французлар** (фр. *les Français*) — Франция күпчелеген тәшкил иткән халык. Шулай ук французлар дип бөтен Франция ватандашларын атыйлар. Бүген дөньяда 63 миллион француз яши.

## Тел
Французларның төп теле — француз теле.

Күрше илләрдә яшәүче, француз телендә сөйләшүчеләр французлар дип саналмый, мәсәлән Бельгия валоннары.

## Ризык
Француз кухнясы дөньяда иң танылганнарның берсе.

Төркем:Франция халыклары
Төркем:Европа халыклары
Казан университетының татар филологиясе һәм тарихы факультеты

**Казан федераль университетының татар филологиясе һәм тарихы факультеты** — Казан федераль университетында урнашкан факультет. Ул 1989 елдан бирле эшли.

1804 елда Казан дәүләт университеты ачылгач ук, аның Көнчыгыш бүлегендә, гарәп, фарсы телләре белән беррәттән, татар теле укытыла башлый. Н. Лобачевский, С. Аксаков һ. б. күренекле кешеләрнең остазы — университетның беренче укытучыларыннан берсе — татар кешесе Нигъмәт Ибраһимов була. Профессор И. Березин, А. Казембек, Х. Френ, Карл Фукс һ. б. галимнәр Көнчыгыш телләре бүлегендә эшлиләр. Рус һәм чит ил галимнәре белән бергә И. Хәлфин, М. Мәхмүдов кебек алдынгы карашлы татар укымышлылары университетка эшкә тартыла.

1855 елда «Көнчыгыш бүлеге» Санкт-Петербургга күчерелә, татар телен һәм төрки телләрне укыту вакытлыча туктатыла. Шулай да, XIX гасырның икенче яртысында һәм ХХ гасыр башында университет галимнәре Н. Ильминский, В. Радлов, Н. Катанов һ.б. тюркологик тикшеренүләрне алып баралар, татар телен өйрәнәләр.

ХХ йөз башында татар теле мәдрәсәләрдә ана теле буларак укытыла башлый. Бу өлкәдә Галимҗан Ибраһимов, Җамал Вәлиди, Мөхетдин Корбангалиев һәм башка татар галимнәре роле зур. Нәтиҗәдә, 1920 еллар башында татар теле Казан университетына яңадан үтеп керә һәм йөз еллык тәҗрибәгә нигезләнеп, яңадан укытыла башлый. 1920-1930 елларда татар теле университетта икенче дәүләт теле буларак укытыла, бу эшкә М. Корбангалиев җитәкчелек итә.

1944 елда тарих-филология факультеты эчендә татар теле һәм әдәбияты бүлеге оеша. Аның беренче җитәкчесе - доц. Р. Хәкимова. Үзенең эшләү дәверендә татар бүлеге югары белемле белгечләр әзерләп чыгарды, алар хәзер Татарстанның һәм Россиянең һәр төбәгендә диярлек эшлиләр. Бүлекне тәмамлап чыкканнар арасында атаклы галимнәр, мәшһүр язучылар һәм шагыйрьләр күп: Нурихан Фәттах, Гариф Ахунов, Аяз Гыйләҗев, Әхсән Баян, Рәдиф Гаташ, Харрас Әюпов, Роберт Миңнуллин, Равил Фәйзуллин, академиклар Мирфатыйх Зәкиев, Мансур Хәсәнов, проф. Ибраһим Нуруллин һ. б.

1989 елда Казан дәүләт университетының Зур советы карары нигезендә татар филологиясе, тарихы һәм шәрык телләре факультеты мөстәкыйль структура буларак эшли башлый. 2000 елдан башлап факультетны профессор Искәндәр Гыйләҗев җитәкли.

2000 елда көнчыгыш телләр бүлеге мөстәкыйль бер институт булып оешкач, факультет татар филологиясе һәм тарихы факультеты дип атала башлады.

## Белгечлекләр
Хәзерге вакытта факультетта 031001 "Филология" белгечлеге эчендә түбәндәге белгечлекләрдән укыту алып барыла: 
* татар теле һәм әдәбияты
* татар теле һәм әдәбияты, тарих
* татар теле һәм әдәбияты, инглиз теле
* татар теле һәм әдәбияты, алман теле
* татар теле һәм әдәбияты, гарәп теле
* татар теле һәм әдәбияты, тәрҗемәчелек һәм тәрҗемә практикасы 
* татар теле һәм әдәбияты, әдәби тәнкыйть һәм мөхәррирлек
* татар теле һәм әдәбияты, филологиядә яңа информацион технологияләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
* Татар телендә югары белем бирүче уку йортлары исемлеге

Төркем:Казан (Идел буе) федераль университеты
Төркем:Татар теле кафедралары һәм факультетлары
Урта Әләзән

**Урта Әләзән** () — татар авылы. Пенза өлкәсенең Городище районында урнашкан. Райондагы өч татар авылының берсе. Дөньядагы татар авылларыннан иң зрусы буларак санала. Урта Әләзән авыл җирлегендә 2450 хуҗалыкта 9410 кеше яши (кечкенә Смычка авылы белән бергә).

Урта Әләзәндә 2011 елның 10 аенда 122 бала дөньяга килгән. 700 гаиләдә ким дигәндә өч бала тәрбияләнә.

## Тарих
1681 елның 5 сентябрендә Темниковтан күчеп килгән татарлар тарафыннан нигезләнә.

Авыл атамасы мордвачадан *алязань калмо* — "түбән үзән каберлеге"н аңлата.

## Мәгариф
Урта Әләзәндә ике мәктәп бар. Беренче санлы мәктәптә — 767, икенче санлысында 470 бала белем ала.

Мәктәптә бөтен юнәлешләр дә үстерелә. Программа кысаларында футбол мәйданчыгы төзедек. Кыш көне ул хоккей мәйданчыгына әверелә.

Татар теле һәм әдәбияты беренче сыйныфтан унберенчегә кадәр укытыла. Дүртенче-бишенче сыйныф укучылары ислам мәдәнияте нигезләрен өйрәнә.

Мәктәптә тегүчеләр түгәрәге эшли. Бирегә йөрүче кызлар татар милли киемнәренең сызымын сызып, тегеп сата.

## Җитештерү тармагы
Урта Әләзәндә 66 КФХ, шулардан 8 — уртача зурлыкта, 38 кибет, 24 кече сату ноктасы, 6 аптек, 3 ягулык салу ноктасы, 2 пилорам. Авылда барлыгы 2641 кешегә эш бар.
250px|thumb|left|Урта Әләзән күренеше

## Шәхесләр

* Фатих Бәхтиев (1905―1982), агроном, селекция белгече, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы (1947), профессор (1954).
* Ислам Дашкин (1978), Пенза өлкәсе мөселманнары диния нәзарәте рәисе, мөфти (2011 елдан).

## Чыганак
* Нато диңгезчеләре ни өчен грипп белән авырмый?

Төркем:Пенза өлкәсе татар авыллары
БМО телләре

БМОның 6 рәсми теле:
* инглиз
* гарәп
* испан
* кытай
* рус
* француз

## Шулай ук карагыз
* БМО

## Сылтамалар
* Language Log

Төркем:БМО
1601 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 24 октябрь — Тихо Браге, Дания астрономы, астролог һәм алхимик.

*
Төркем:Еллар
Бөекбритания биологлары

__NOTOC__
## Патрик Геддес
* right|100px
## Чарльз Дарвин
* right|100px
## Дэй, Фрәнсис
* 
## Томас Кавалир-Смит
* 
## Томас Кирквуд
* 
## Джон Тербервилл Нидхем
*  right|100px|Джон Тербервилл Нидхем
## Георг Джон Роменс
* right|100px

## Альфред Рассел Уоллес
* right|100px
## Александр Флеминг
*  
## Джулиан Хаксли
* right|100px
## Томас Хардвик
* right|100px
## Марта Холмс
* 

Төркем:Биологлар
Госман I

**Госман I Гази** (госм. عثمان غازي*‎ — osmân gâzî,* ) — Госман империясенең беренче солтаны, Әртугрул князенең улы. Вифиния шәһәрендә, 1258 елда туган.

Госман I Госман империясенең булдыручы, Сәлҗуклардан бәйсезлеген алып, 1299 елда солтан титулын ала.
1326 елда үлеп китте.

Төркем:Госман империясе солтаннары
Коста-Рика

**Коста-Рика**, **Коста-Рика Җөмһүрияте** (исп. *República de Costa Rica* [re̞ˈpuβ̞lika ð̞e̞ ˈko̞sta ˈrika], «бай яр» дип тәрҗемә ителә) — Үзәк Американың иң кечкенә дәүләтләренең берсе. Ике кыйтганы берләштергән урында урнаша. Төньякта Коста-Рика Никарагуа белән, көньяк-көнчыгышта Панама белән чиктәш. Көньяктан һәм көнбатыштан дәүләтне Тын океан сулары юа. Көнчыгыштан исә Коста-Рика Кариб диңгезе тарафыннан юыла.

Коста-Рика башкаласы — Сан-Хосе шәһәре (890 мең кеше).

Колумбка кадәр чорда Коста-Рика халкын уэтарлар тәшкил иткән. Якынча 1530 елдан Испания колонизациясе башлана.

## Диннәр
Коста-Риканың 1949 елгы конституциясе Католик динен дәүләт дине итеп билгели, бер үк вакытта, гражданнарның дини иреген хуплый. 2021 елда Коста-Рика университеты үткәргән тикшеренү күрсәткәнчә, ил халкының 47 % ы – католиклар, 27 % ы – дин тотмаучылар, 19 % ы – Инҗил христианнары, 1 % ы – традицион протестантлар, 0,3 % ы – мормоннар, 0,2 % ы – Иегова шаһитлары, 0,1 % ы ― мөселманнар, 2,7 % ы – башка диннәр (яһүд дине, Һинд дине һ. б.) тарафдарлары.
* Коста-Рикада ислам

## Сылтамалар

* Коста-Рика харитасы 
## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Коста-Рика
Үзәк Америка

**Үзәк Америка** — Төньяк һәм Көньяк Америка арасында, географик һәм геологик яктан Төньяк Америкада урнашкан регион. Төп тел — испан теле (фәкать Белизда инглиз теле).

## Дәүләтләр
*  Белиз
*  Гватемала
*  Һондурас
*  Коста-Рика
*  Никарагуа
*  Панама
*  Сальвадор

## Шулай ук карагыз
* Латин Америкасы
* Америка

*
Белиз

**Бели́з** (ингл. *Belize* [bɛˈliːz]) — Үзәк Америкада урнашкан дәүләт. 1973 елга кадәр *Британия Гондурасы* исемен йөртә. Белиз 1981 елның 21 сентябрендә Гватемаладан бәйсезлек алган.

Төньякта Мексика, көнбатышта Гватемала белән чиктәш. Белизның көнчыгыш яры Кариб диңгезе тарафыннан юыла.

Ил мәйданы — 23 мең км², халык саны — 308 мең кеше (2009).

Ул Сентябрь Бәйрәм Итүләре, сузылган барьер рифы мәрҗән рифлары һәм пунта музыкасы белән мәгълүм.
## Диннәр
Белиз Конституциясе дин тоту иреген билгели. Дини билгеләр буенча дискриминация законсыз булып тора. Ил халкының зур күпчелеге (ил халкының 73 % ы) – христианнар (католиклар, протестантлар һ. б.). Азчылык диннәре — буддизм, Һинд дине, ислам һ. б.
* Белизда ислам

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Белиз
Иоһанн Вольфганг Гөте

**Иоһа́нн Во́льфганг фон Гөте** (; 28 август, 1749 ел, Франкфурт, Германия — 22 март, 1832 ел, Веймар, Германия) — немец шагыйре, дәүләт эшлеклесе, фәлсәфәче һәм галим.

## Тормыш юлы
Әтисе киңәше буенча Иоганн 1765 елда Лейпциг Университетында юриспруденция укый башлый.

## Иҗат

Төркем:Алман язучылары
Төркем:Алмания шагыйрьләре
Төркем:Алмания драматурглары
Орхан I

**Орхан I Гази** (госм. — أورخان غازي‎ - *Orhân Gâzî* , 1281—1362) Госман империясеның икенче солтаны, 1326 елдан 1362 елга хәтле идарә иткән.

Төркем:Госман империясе солтаннары
Екатеринбург

**Екатеринбург** (, Кәтринбур, Кәтримбур 1924 — 1991 елларда **Свердловск**) — Свердловск өлкәсенең административ үзәге, халык буенча Россиядә дүртенче шәһәр.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

## География
### Урынлаштыру
Екатеринбург Ауразиянең үзәк өлешендә, Урал тауларының көнчыгыш битләвендә, Исәт елгасының ике ярында, Мәскәүдән 1667 километр көнчыгыштарак урнашкан.

### Сәгать поясы
left|100px
Екатеринбург халыкара стандарт буенча Yekaterinburg Time Zone (YEKT) сәгать поясында урнаша. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +6:00 гә тигез.

### Климат
* Уртача еллык температура — +3&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,9 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 71%




## Халык

### Милли состав

### Екатеринбург агломерациясе
Екатеринбург агломерациясе —  халык саны буенча Россиянең дүртенче агломерациясе. Халык саны — 2,2 млн кешедән артык. Агломерациянең беренче поясына Югары Пышма, Среднеуральск, Березов, Әрәмәле шәһәрләре, икенче поясына Первоуральск, Ревда, Полевской, Сысерть, Новоуральск шәһәрләре керә.

## Эчке бүленеш
150px|right
# Югары Исәт районы
# Тимер юл районы
# Орджоникидзе районы
# Киров районы
# Октябрь районы
# Чкалов районы
# Ленин районы

## Шәһәрдә туган күренекле кешеләр
* Марат Әкбәров (1961), тимеракята шуучы.
* Денис Галимҗанов (1987), шоссе велоузышчысы.
* Марат Галимов (1964), футболчы.
* Алия Гәрәева (1988), спортчы (нәфис гимнастика) һәм тренер.
* Евгений Дәүләтшин (1972), футболчы һәм тренер.
* Ирина Колмогорцева (1930–2015), рәссам, Тукай премиясе (*[[2015]]*) лауреаты.
* Георгий Мурзин (1996), гражданнар авиациясе очучысы, Россия Федерациясе Каһарманы (2019).
* Руслан Насыйбуллин, кылычбаз.
* Лилия Нәҗметдинова (1936–2018), спортчы, тренер (*[[нәфис гимнастика]]*), ТР атказанган физик тәрбия хезмәткәре.
* Әлфия Нәҗметдинова (1949), гимнаст.
* Марат Сафин (1972), футболчы.
* Николай Хәбибуллин (1973), хоккейчы.
* Дамир Хәмәдиев (1981), футболчы.
* Олег Хәфизов (1959), язучы.
* Роберт Ямьлеханов, футболчы.

## Татар матбугаты

* Алмашка!
* Методик җыентык
* Социализм юлы
* Урал тавышы
* Шәпи агай
* Яшь коммунар

## Дин
; Православие
: РПЧ Екатеринбург митрополиясе
;Ислам
:РФ МДН составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөхтәсибәте)
::Бакыр мәчет *яки* Имам әл-Бохари исемендәге мәчет (Югары Пышма)
:ҮДН составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте (Урал мөфтияте)
::Рамазан мәчете
:Урал мөселманнары Диния нәзарәте (Урал мөфтияте)
::Мәүлид мәчете (Екатеринбург)
:РМ ДҖ составындагы Свердловск өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте (Үзәк мөфтият)
::«Изге кәлимәт» гыйбадәт йорты
; Әрмән Апостол чиркәве
; Методистлар чиркәве
; Яһүд дине

## Моны да карагыз
* Екатеринбург метрополитены
* Свердловск татар театры
* Муса Җәлил бюсты

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 

Төркем:Свердловск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Яңгыр

right|250px|thumb|Яңгыр
**Яңгы́р** — болытлардан су тамчылары булып ява торган атмосфера төшеме. Яз көне беренче яуган яңгарны Ләйсән яңгыры дип атыйлар. Күктән су урынына боз яуса, бу бозлы яңгыр була.

## Моны да карагыз

* Кар
* Яшен
*бозлы яңгыр

Төркем:Атмосфера
Төркем:Явым-төшемнәр
Равил Вәли

**Равил Вәли** (псевдоним), тулы исем-фамилиясе Равил Вәли улы Вәлиев (*[[1942 ел]]ның [[20 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Арча районы]] [[Яңа Кенәр]] — [[2020 ел]]ның [[31 март]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар язучысы, журналист, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1978 елдан). Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000). Фатих Хөсни (2010) һәм Эдуард Касыймов исемендәге премияләр лауреаты. КамАЗ төзелеше ударнигы.

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 20 августында Татарстанның Арча районы Яңа Кенәр авылында туган. Балалык еллары шушы райондагы Иске Әҗем авылында үтә. 1960 елда Яңа Кенәр урта мәктәбен тәмамлагач, бер ел Арча педагогия училищесында укый, аннары бераз вакыт үз авылларында укытучы булып эшли. 1961—1964 елларда Равил Вәлиев Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. Хәрби хезмәттән кайткач, Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә укырга керә. 1969 елда университетны тәмамлап, башта күп тиражлы «Татарстан кооператоры» газетасында әдәби сотрудник, аннары Казан телевидениесенең балалар өчен тапшырулар редакциясендә редактор булып эшли. 1969 елның көзендә Татарстанда Кама автомобиль заводы төзелә башлый. Гасыр гигантын коруда катнашу теләге 1970 елның маенда яшь журналист Равил Вәлиевне дә Чаллыга алып килә. Төзүчеләр хезмәтен һәм тормышын яхшырак өйрәнү максаты белән, башта ул гади ташчы булып эшли, язылачак әсәрләренең геройлары белән иңгә-иң торып, Яңа Чаллының беренче йортларын салыша, күргән-кичергәннәрен исә көндәлек дәфтәренә теркәп бара.
## Иҗаты
1970—1972 елларда Равил Вәлиев Чаллыдагы «Кама таңнары» исемле күп тиражлы газетаның редактор урынбасары булып эшли. Шул ук вакытта җитди рәвештә әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлый. Тиздән авторның «Каурыйлар чыныкканда» дигән очерклар циклы «Казан утлары» журналында (1972 ел, № 2, 3, 4) басылып чыга һәм журналның еллык премиясе белән бүләкләнә. Яшь язучы тарафыннан тагы да киңәйтелебрәк эшләнгән бу әсәр 1973 елны Татарстан китап нәшриятында «Шәһәр булсын бүләгем» исемле документаль повесть рәвешендә аерым китап булып басыла һәм укучыларның җылы бәясенә лаек була. Әсәр очеркистларның 1974 елда Мәскәүдә уздырылган Бөтенроссия семинарында да тикшерелә һәм уңай бәя ала.

Равил Вәли 1978 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000), Татарстан Язучылар берлегенең Фатыйх Хөсни исемендәге (2010) премия лауреаты.

2020 елның 31 мартында Казанда 78нче яшендә озакка сузылган каты авырудан соң вафат. Самосырово бистәсендәге мөселман зиратына җирләнгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Арча педагогия укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Эдуард Касыймов премиясе лауреатлары
26 октябрь

**26 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме алтынчы көне. Ел ахырына 66 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Науру — Ангам көне.
*  Австрия — һәрчак нейтралитет саклау турында декларация кабул итү көне.
###### 

## 
* 1774 — АКШ конгрессы Канада һәм Яңа Скотияне АКШга кушылырга чакырды.
* 1991 — Төрекмәнстанда узган референдумда халыкның күпчелеге ил бәйсезлеге өчен тавыш биргән.
* 2002 — Мәскәүдәге Театраль үзәкне штурмлау нәтиҗәсендә 100дән артык тамашачы һәлак була.

## 
 
* 1685 — Доменико Скарлатти, итальян композиторы.
* 1841 — Яков Богородский, 
* 1864 — Евгений Вотчал, 
* 1866 — Константин Бицютко, 
* 1872 — Михаил Хвостов, 
* 1874 — Бруно Адлер, 
* 1880 — Дмитрий Карбышев, хәрби эшлекле, профессор, СССР Герое.
* 1889 — Иван Домрачев, 
* 1895 — Баһаветдин Кәбиров, 
* 1895 — Таһир Имаков, 
* 1896 — Дмитрий Живов, 
* 1908 — Сәрвәй Бикбов, 
* 1908 — Сергей Коротков, 
* 1926 — Лев Зефиров, 
* 1927 — Зоя Коротанова, 
* 1929 — Сергей Вицин, 
* 1932 — Миңнегали Якупов, 
* 1941 — Андалис Хәлимов, 
* 1947 — Һиллари Клинтон,  сәясәтчесе, демократик фиркасе әгъзасе.
* 1952 — Ларс Петер Һансен, 
* 1956 — Евгений Кунин, 
* 1964 — Дамир Шәмсин, 
* 1966 — Резеда Галимова, җырчы (*лирик сопрано*), РФ атказанган артисты.
* 1991 — Станислав Калашников,

## 

* 1835 — Фёдор Лихачёв, 
* 1859 — Николай Арендт, 
* 1896 — Авксентий Батуев, 
* 1909 — Ито Хиробуми, япон дәүләт эшлеклесе.
* 1918 — Владимир Заленский, зоология галиме, Казан университеты профессоры.
* 1935 — Пётр Заболотнов, 
* 1937 — Александр Догадов, 
* 1937 — Константин Уханов, 
* 1937 — Моисей Гуревич, 
* 1942 — Низам Карипов, язучы. 
* 1951 — Гавриил Лихов, 
* 1957 — Герти Тереза Кори, 
* 1961 — Милан Стоядинович, 
* 1972 — Игорь Сикорский, 
* 1973 — Семён Будённый, совет гаскәр башлыгы.
* 1977 — Тимур Нәҗметдинов, 
* 1978 — Константин Бушуев, 
* 1981 — Василий Филиппов, 
* 1989 — Чарлз Педерсен, 
* 1999 — Мариус Максютов, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
* 2001 — Федор Безденежный, 
* 2003 — Леонид Филатов, 
* 2007 — Артур Корнберг, 
* 2020 — Венера Гәрәева, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленең хормейстеры.

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:26 октябрь
Валлоннар

{{халык
|халык = Валлоннар
|үз аталышы =
|гомуми сан = 3.5 миллион
|яшәү җире =   Бельгия
 Франция
 АКШ  
|үлеп беткән =
|арх =
|тел = француз теле, валлон теле
|раса = 
|дин= католиклар
|тамырдаш = французлар
|бүтән халыкка керүе =
|кертә =
|чыгуы =

= Тарих ==
Валлоннар – хәзерге Бельгиянең көньягында һәм Францияның күрше районнарында яшәгән һәм Рим империясе яулап алуларыннан соң романлашкан  кельтларның (күбесенчә белгларның) варислары. Алар 1830 елда фламандлар белән бергә Бельгия дәүләтен төзиләр.

Ләкин XX гасырның икенче яртысында валлоннар һәм фламандлар арасында милли-тел каршылыклары көчәя. Нәтиҗәдә, 1980-елларда эчке мохтарият системасы урнаштырыла.

## Чыганаклар

Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Бельгия халыклары
Төркем:Роман халыклары
Ангам көне

**Ангам көне** (*Angam Day*) — Науру Җөмһүрияте бәйрәме. 26 октябрь көнне билгеләнә.

«*Angam*» сүзе наур теленнән «бәйрәм», «максатка ирешү», «өйгә кайту» дигәнне аңлата.

Ангам көнендә колонизациядән соң беренче тапкыр утрау халык саны 1500 кешегә җитте (бу сан милләтнең яшәеше өчен кирәк). Беренче Ангам баласы 1932 елның 26 октябрендә туган.

Ләкин Икенче дөнья сугышы вакытында Науру халык саны янә 1500 кеше чигеннән аска төште. Икенче Ангам баласы исә 1949 елда дөньяга килә. Ул 26 октябрь көнендә тумаса да, Ангам көне нәкъ шул көнне бәйрәм ителә.

Төркем:Науру
Төркем:26 октябрь
Төркем:Бәйрәмнәр
Ито Хиробуми

**Ито Хиробуми** (яп. 伊藤博文 *Ито: Хиробуми*, 1841 елның 16 октябре — 1909 елның 26 октябре) — күренекле дәүләт эшлеклесе, сәясәтче, Япониянең беренче (шулай ук 5нче, 7нче һәм 10нчы) премьер-министры, Япония конституция проекты авторы. Йель университеты лаеклы докторы.

Төркем:Япония премьер-министрлары
Си (программалау теле)

**Си** () — 1970-еллар башында Bell Labs хезмәткәрләре Кен Томпсон һәм Денис Ритчи тарафыннан уйлап чыгарылган стандартлаштырылган процедуралы программалау теле. Си теле Би теленә нигезләнә. Си теле UNIX операцион системасында кулланыр өчен уйлап чыгарыла. Шуннан соң ул башка операцион системаларга да күчерелә һәм хәзерге вакытта иң киң кулланыла торган программалау теле буларак санала. Си телен аның эффективлыгы өчен югары бәялиләр.

## Тарих
## Телнең үзлекләре
### «Hello, World!» программасы
Керниган һәм Ритчиның «Си программалау теле» китабының беренче басмасында булган бу гади программа Си теле буенча күпчелек китапларның беренче программасы булып тора. Ул **«Hello World!»** хәбәрен мониторга чыгара. Си телендә бу программа:

```c
#include <stdio.h>

int main(void)
{
    printf("Hello, World!\n");
    return 0;
}
```

## Шулай ук карарга мөмкин
CERT C Coding Standard

Төркем:Программалау телләре
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Ормуз бугазы

right|200px|thumb|Ормуз бугазы харитасы
**Ормуз бугазы** ( — *Madīq Hurmuz*,  — *Tangeh-ye Hormoz*) — Фарсы култыгын Гарәбстан диңгезенең Оман култыгы белән тоташтыра. Озынлыгы 195 км, киңлеге 55,6 км, иң сай урыны 71 м.

Төркем:Оман географиясе
Төркем:Иран географиясе
Төркем:Азия бугазлары
Төркем:Һинд океаны бугазлары
Барбадос

**Барба́дос** () — Кариб диңгезеннән көнчыгышта яткан шул ук исемле утрауда урнашкан дәүләт.
## Мәгариф системасы
Барбадоста бөтен утрау буйлап 70 башлангыч мәктәп һәм 20 урта мәктәп бар.
Шулай ук, Барбадос Җәмәгать Колледжы, Сэмюэлл Прескотт Технология Институты, Кодрингтон Колледжы һәм Көнбатыш Индинең Университетының кампуслары бар. 
## Диннәр
Барбадостагы дин тотучыларның зур күпчелеге – христианнар (ил халкының 23,9 % ы – англикан чиркәве тарафдарлары, 2019 елга; католиклар, илленчеләр, Яһвә шаһитләре, Җиденче көн адвентистлары чиркәве тарафдарлары). Рәсми дәүләт дине булган англикан чиркәве, ил бәйсезлеккә ирешкәннән соң, Барбадос парламенты тарафыннан әлеге статустан мәхрүм ителгән. Барбадос дөньяви дәүләт дип санала, Барбадос Конституциясе дин иреген гарантияли, дин билгеләре буенча дискриминацияне тыя .

Барбадостагы азчылык диннәргә Һинд дине, ислам, Бәһаи, яһүд дине  керә.
* Барбадоста ислам
* Барбадоста Һинд дине

## Искәрмәләр

Төркем:Төньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Утрау-дәүләтләр
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Барбадос
Онон

**Онон** (, ) — Байкал арты краендагы (Pəcəй) һәм Монголиядәге елга. Ингода елгасы кушылгач, Ши́лка дип атала. Озынлыгы 1032 км, бассейн мәйданы 96,2 км². Суының уртача чыгымы 191 м³/с. Сугаруда файдаланыла.

## Кызыклы фактлар
Ононның югары агымында Чыңгызхан туып үскән дигән фикер бар. Риваять буенча ул шунда күмелгән дә.

Төркем:Байкал арты крае елгалары
Төркем:Монголия елгалары
Рәдиф Җамалетдинов

**Рәдиф Рифкать улы Җамалетдинов** — татар галиме, филология фәннәре докторы, профессор, Россия табигый фәннәр академиясе әгъза-мөхбире. КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты директоры. Россиянең атказанган югары мәктәбе хезмәткәре (2020). Бөтендөнья татар конгрессының Милли шурасы әгъзасы (2023 елдан).

## Тәрҗемәи хәле

1969 елның 27 октябрендә Татарстанның Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында туган. Урта белем алганнан соң, 1987—1989 елларда армия сафларында хезмәт итә. 1990—1995 елларда Казан дәүләт педагогика институтында укый, аспирантураны тәмамлаганнан соң, Татарстан Республикасы Мәгариф министрлыгының Республика фәнни-методик үзәгендә гыйльми хезмәткәр, 1995—1996 елларда КДПУның татар теле кафедрасында ассистент, татар теле һәм әдәбияты факультеты деканы урынбасары, соңрак декан булып эшли. 1999—2002 елларда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Татарстан халыклары телләрен үстерү бүлегендә баш референт вазифаларын башкарды. Ул чагыштырмача тел белеме буенча дистәләрчә җыентык-монографияләр авторы, шулай ук татар теле буенча дәреслекләр, программалар, төрле кулланмалар эшләүдә катнашты.

Рәдиф Җамалетдинов Россия Президенты Указы нигезендә «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медаленә лаек. Шулай ук ул Россия, Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыкларының, вузның Мактау грамоталары, «Россия Федерациясе атказанган югары һөнәри белем бирү хезмәткәре» һәм «Мәгарифкә керткән хезмәтләре өчен» күкрәк билгеләре белән бүләкләнде.

Рәдиф Җамалетдинов фәнни, педагогик, профессиональ оешмалар, укыту-методик берләшмәләр, шулай ук диссертацион һәм эксперт советлары эшендә актив катнаша. Ул – “Рус теле” һәм “РФ халыклары телләре” белгечлекләре буенча докторлык һәм кандидатлык диссертацияләрен яклау буенча диссертацион совет рәисе, Россия Федерациясе Мәгариф һәм фән министрлыгы каршындагы педагогик белем белгечлекләре буенча Укыту-методик берләшмә Советы Президиумы әгъзасы һәм әлеге берләшмәдә “Туган (татар) теле һәм әдәбияты” белгечлеге буенча укыту-методик комиссия рәисе дә булып тора.

2008 елның 15 февраленнән Рәдиф Җамалетдинов ТДГПУ ректоры вазыйфаларын башкара.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 — «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале.
* Россия Федерациясе атказанган югары һөнәри белем бирү хезмәткәре.
* 2020 — Россиянең атказанган югары мәктәбе хезмәткәре
* 2024 ― Татарстан Республикасының «Фидакарь хезмәт өчен» медале ― *күпьеллык нәтиҗәле фәнни-педагогик эшчәнлеге һәм югары квалификацияле белгечләр әзерләүгә зур өлеш кертүе өчен*.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Гөлнара һәм Рәдиф Җамалетдиновлар: «Оныклар да татар булсын иде!» 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Ректорлар
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Омск

**Омск** — Россиядә эре шәһәр, Омск өлкәсенең үзәге. Эре сәнәгатьле үзәк. Себер тимер юлында зур төен.

2020 елның 2 июленнән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.

Халык исәбе 1 127 мең кеше (2009). Руслар (86 %), украиннар (2,8 %), казакълар (2,8 %), татарлар (1,9 %), алманнар (1,8 %) һ.б.

## География
Омск Иртешка Омь елгасы койган урында, Көнбатыш Себер тигезлегенең көньяк өлешендә, Мәскәүдән 2555 километр көнчыгышрак урнашкан.

### Климат
Омски климаты континенталь, елда айларның иң салкыны — гыйнвар (уртача −16,9&nbsp;°C), иң җылысы — июль (уртача 19,6&nbsp;°C). Елның урта җил тизлеге — 2,8 м/с, һава дымлылыгы — 71%.

Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 1940 елның 18 июлендә тәшкил ителгән — 40,4&nbsp;°C, иң түбән 1931 елның 3 февралендә — −45,5&nbsp;°C.



## Тарих
1716 елда чик буе ныгытмасы буларак нигезләнгән.

1782 елдан — шәһәр. 1782—1796 елларда Тубыл наместниклыгының,  1804—22, 1839—68 елларда — Тубыл губернасының өяз үзәге. 1822—1839 елларда — Омск өлкәсе, 1839 елдан 1918 елга кадәр — Акмола өлкәсе үзәге.

Россия ватандашлар сугышы вакытында — адмирал Колчак хөкүмәтенең башкаласы (1918—1920).

1925 елдан Себер краеның (соңрак — Көнбатыш Себер краеның) район һәм округ үзәге, 1934 елдан — Омск өлкәсе үзәге. Шул ук елларда шәһәр составына *Ленинск-Омский* (1922 елдан шәһәр, 1930 елда кертелгән) һәм *Новоомск* (1924 елдан шәһәр, 1931 елда кертелгән) шәһәрләре кертеләләр.

## Шәһәрдә туган танылган шәхесләр
* Галина Кривошапко (1916―2013), дирижёр, РСФСРның атказанган артисты (1958) һәм сәнгать эшлеклесе (1972).
#### Татарлар
* Дмитрий Карбышев (1880-1945), генерал-лейтенант, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1946 ел|1946]], вафатыннан соң*).
* Рәхим Гайсин (1950), әдәбият галиме, шагыйрь, бард.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
200px|right
Омск 5 административ округына бүленә:
# Киров административ округы
# Ленин административ округы
# Октябрь административ округы
# Совет административ округы
# Үзәк административ округы

## Татар матбугаты

* Каһарман башкорт
* Кызыл Шәрекъ яшьләре
* Хакыйкать

## Искәрмәләр

Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Омск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Омск өлкәсе
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Роза Җиһаншина

**Роза Җиһаншина** — татар актрисасы, Татарстанның атказанган артисткасы.

Ул 1930 елның 27 октябрендә туа. 1951 елда Казан театр училищесын тәмамлый. Аннары Минзәлә татар драма театрына артист итеп эшкә җибәрелә, анда ул 1985 елга кадәр эшли.

Төркем:Татар артистлары
Анимациянең халыкара көне

**Анимациянең халыкара көне** (ингл. *International Animation Day*) — берәр ничек тә анимация һәм мультипликация өлкәсендә эшләгән кешеләр бәйрәме. Ел саен, 28 октябрь көнне билгеләнә.

Нәкъ 28 октябрь көнне 1892 елда Франция рәссамы Эмиль Рено Париж публикасына хәрәкәт итүче рәсемнәрне (ягъни мультфильмны) күрсәтте. 2002 елда «Анимацияле киноның халыкара ассоциациясе» бу бәйрәмне үткәрергә карар кылдылар.

Төркем:Мультипликация
Төркем:Халыкара көннәр
Төркем:28 октябрь
Беларуслар

**Беларуслар** () — күбесенчә Беларусиядә яшәүче, халык саны якынча 9,4 млн кеше булган халык.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мядзведзеў А. М. Да пытання аб паходжанні беларусаў (па дадзеных археалогіі і мовазнаўства)  

Төркем:Славян халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Польша халыклары
Төркем:Беларуслар
Мөселман

**Мөселман**, **мөслим** () — Ислам дине тәгълиматы буенча яшәүче кеше.

Мөселманнарның дини практикалар Исламның биш баганасында тасвирланган. 

Дөнья буйлап үзен мөселман дип билгеләүчеләр саны  1,3 — 1,8 млрд кеше дип исәпләнә.

## Билгеләмә
Ислам динендә мөселман — Аллаһ тәгаләнең барлыгына һәм берлегенә, Мөхәммәт пәйгамбәрнең аның илчесе һәм рәсүле булуына шәһадәт иткән һәм Исламның биш баганасында тасвирланган тәртиптә яшәргә торышкан кеше.

### Мөселманнар турында [[Коръән]]дә

### Мөселманнар турында [[Хәдис]]тә
* Белемнәрен арттыру — һәрбер мөслим һәм мөслимәнең бурычы

## Мөселман җәмгыятьләренең хәле
### Ислам хезмәттәшлеге оешмасы

Ислам хезмәттәшлеге оешмасы әгъза-илләре җәмгыятьләрендә кеше хокуклары һәм хатын-кыз хокуклары мәсьәләдә радикаль карашлар өстенлек итә:
* Гарәбстан ярымутравы илләре (Йәмәннән тыш) хәттә БМО Генераль Ассамблеясе тарафыннан 1966 елда кабул ителгән *Кеше хокуклары турында билль*ның «Икьтисади, социаль һәм мәдәни хокуклар турында халыкара пакт» һәм «Гражданлык һәм сәяси хокуклар турында халыкара пакт» исемле халыкара конвенцияләрне имзаламаган. 
* *Хатын-кызларга карата бар төр дискриминацияне бетерү конвенциясе* (en) таләпләре хәттә аны имзалаган мөселман илләр җәмгыятьләрендә игътибарсыз калдырыла.

### Татарстан
Татарстан Җөмһүрияте мөселманнарының Диния нәзарәте башлыгының беренче ярдәмчесе һәм пресс-сәркәтибе Рөстәм Батровның 2014 елның 1 февраль көнендә «*Бөтендөнья [[хиҗаб]] көне*» (en) уңаеннан кешенең Аллаһ Тәгалә алдында тышкы дини атрибутлары мы, иманы мы әһәмиятлерәк мәсьәләсенә багышланган мәкаләсе һәм Хәнәфи мәзһәбенең шик астына салына алмаслык догма булуы турында башка фикерләре аркасында үз вазыйфаларыннан читләштерелүе турында хәбәрләр чыкты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Хәлифә
* Иман (дин)

Төркем:Ислам
Төркем:Шәхесләр:Ислам
Билл Гейтс

**Уи́льям Ге́нри Гейтс III** (ингл.. William Henry Gates III) — америка эшкуары, Билл һәм Мелинда Гейтс Фонды рәисе. 1996 - 2007 елларда һәм 2009 елда — Forbes журналы мәгълүматлары буенча дөньяның иң бай кешесе. 2009 елның сентябрь аенда аның милке 50 млрд долларга бәяләнә.

Ул Пол Аллен белән берлектә Microsoft Корпорациясенә нигез сала.

TED конференциясендә чыгыш ясаганы бар.

Төркем:АКШ эшмәкәрләре
Төркем:Миллиардерлар
Төркем:Microsoft
Төркем:Программистлар
Азатлык сыны

**Азатлык сыны** (ингл. *Statue of Liberty*, тулы исеме — **Дөньяны яктыртучы азатлык**, ингл. *Liberty Enlightening the World*) — АКШның иң мәшһүр сыны, шулай ук «Нью-Йорк һәм АКШ символы», «Азатлык һәм демократия символы» дип атала. Америка инкыйлабының йөзьеллыгына Франциядән бүләк булып бирелгән. 1886 елның 28 октябрендә аны АКШ президенты Гровер Кливленд ача.

Азатлык сыны Нью-Йоркның Азатлык утравында, Манхэттеннан 3 км ераклыкта урнаша. 1956 елга кадәр «Бедлоу утравы» дип аталган.

Сында хатын бер кулы белән чырак, икенчесендә скрижаль (китап) тота. Китапта **«JULY IV MDCCLXXVI»** («1776 елның 4 июле»), Бәйсезлек декларациясен имзалаган көн.

Җирдән чыракка кадәр биеклек 93 метрны тәшкил итә.

Шулай ук Парижда дүрт, Кольмарда, Токиода, Ригада берешәр Азатлык сыннары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Statue of Liberty National Monument
* http://www.cr.nps.gov/history/online_books/hh/11/hh11g.htm 

Төркем:Нью-Йорк
Төркем:АКШ һәйкәлләре
Төркем:АКШ тарихы
Боден күле

**Боден күле** (алм. *Bodensee*) — Алмания, Швейцария һәм Австрия чикләрендә урнашкан күл. Боден күле үзенә Биек күл (алм. *Obersee*), Түбән күл (*Untersee*) һәм Рейнны (*Seerhein*) кертә.

Күл мәйданы 536 км², озынлыгы — 63 км, киңлеге — 14 км, күләме — 48.5 км³. Иң зур тирәнлеге — 254 м.

## Сылтамалар
* 
* Туристик оешма 


image:Bodensee radolfzell segelboot.JPG|
image:Radolfzell Uferpromenade4.JPG|
image:Radolfzell Uferpromenade 3.JPG|
image:Pfänder22.jpg|
image:Radolfszell uferpromenade.JPG|
image:Bodensee sonnenuntergang.JPG|
image:Sonnenuntergang-Bodensee.jpg|


Төркем:Австрия күлләре
Төркем:Алмания күлләре
Төркем:Швейцария күлләре
28 октябрь

**28 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына 64 көн кала.

#### 
###### 
*  Анимациянең халыкара көне.
###### 
*  Украина — илне фашистлардан азат итү көне.
###### 

## 
* 1886 — Нью-Йоркта Азатлык сынының рәсми ачылышы уза.
* 1918 — Чехословакия төзелү көне.
* 1919 — АКШ Конгрессы «коры канун» кабул итә.

## 
 
* 1815 — Людовит Штур, 
* 1882 — Душан Симович, серб хәрби-дәүләт эшлеклесе.
* 1887 — Мирза Ибраһимов, 
* 1888 — Карлис Зале, 
* 1899 — Всеволод Изосимов, 
* 1899 — Пётр Славинский, 
* 1901 — Хәсән Мохтар, 
* 1909 — Николай Ломодуров, 
* 1910 — Алексей Петров, 
* 1911 — Әүвәл Сунарчин, 
* 1913 — Ефим Учитель, 
* 1914 — Ричард Сиң, 
* 1921 — Владимир Игошев, 
* 1922 — Шәрига Таһирова, татар язучысы.
* 1923 — Алексей Богданов, 
* 1923 — Миңнегали Гобәйдуллин, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәре укчылар взводы командиры, лейтенант, Советлар Берлеге каһарманы *([[матросовчылар|матросовчы]])*.
* 1927 — Роза Макагонова, кино актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
* 1928 — Шәүкәт Биктимиров, татар артисты.
* 1930 — Павел Тугунов, 
* 1931 — Инесса Шарова, 
* 1931 — Насыйфулла Зәйнуллин, сварщик, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* 1931 — Расих Ханнанов, 
* 1932 — Владимир Ивашко, 
* 1933 — Ишморза Һидиятов, 
* 1938 — Карина Лисициан, 
* 1939 — Марс Макаров, композитор, ТАССР атказанган сәнгать эшмәкәре (1987).
* 1940 — Равил Исмәгыйлев, 
* 1943 — Вәсимә Хәйруллина, татар шагыйре.
* 1946 — Әүфәр Гәрәев, 
* 1946 — Рафаэль Сибат, 
* 1947 — Зоя Киреева, 
* 1948 — Миңзада Кирәева, 
* 1953 — Гүзәл Хамматова, 
* 1955 — Билл Гейтс, Microsoft компаниясе нигезләүчесе.
* 1956 — Мәхмүт Әхмәдиниҗат, 
* 1957 — Пәнаһ Хөсәенов, 
* 1957 — Роза Рымбаева, 
* 1962 — Таһир Ибраһимов, 
* 1967 — Олег Еремин, 
* 1979 — Җәвит Кәрим, 
* 1984 — Обафеми Мартинс, 
* 1991 — Илмир Хәзетдинев, 
* 1992 — Мария Сергеева,

## 

* 1704 — Джон Локк, инглиз фәлсәфәчесе, педагог.
* 1727 — Борис Куракин, 
* 1740 — Анна Иоанновна, Россия императоры (1730 елдан башлап).
* 1923 — Стоян Протич, 
* 1934 — Мәҗит Гафури, татар әдәбияты классигы, шагыйрь.
* 1943 — Вахит Галимов, 
* 1949 — Муса Бигиев, татар язучысы, дин галиме.
* 1976 — Абдулла Әхмәт, татар язучысы, драматург.
* 1991 — Габделгазиз Зыятдинов, Академия театры артисты.
* 1998 — Камил Баһманов, 
* 2002 — Әнвәр Абдуллин, 
* 2005 — Ричард Смолли, 
* 2016 — Ариан Калинин,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:28 октябрь
29 октябрь

**29 октябрь** — Милади тәкъвимендә унынчы айның егерме тугызынчы көне. Ел ахырына 63 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  ССРБ — ВЛКСМ көне. 
*  Төркия — Җөмһүрият көне.
###### 

## 
* 1905 — Казанда беренче татар газетасы «Казан мөхбире» чыга.
* 1947 — Истанбулда «Şalom» атналык яһүди газетасы чыга башлый.
* 1956 — Исраил Мисырга хөҗүм итә. Берничә көннән соң кораллы конфликтта Франция белән Бөекбритания катнаша башлый.

## 
 
* 1828 — Томас Фрәнсис Баярд, 
* 1865 — Андрей Гордягин, 
* 1873 — Виктор Паулуччи, 
* 1877 — Равил Сыртланов, 
* 1889 — Габделкадир Инан, 
* 1898 — Яков Шкетан, мари журналисты, язучысы һәм драматургы.
* 1899 — Полина Петрищева, 
* 1904 — Александр Морозов, 
* 1905 — Михаил Иванов, 
* 1906 — Иван Саламбек, 
* 1910 — Хәлимә Ишбулдина, 
* 1918 — Зәйнәп Гыйләҗетдинова, 
* 1919 — Фәрдетдин Сәхәбетдинов, 
* 1920 — Барух Бенасерраф, 
* 1925 — Иван Самощенко, 
* 1929 — Әбүзәр Айдамиров, 
* 1929 — Евгений Примаков, 
* 1929 — Рудольф Зарипов, математика галиме.
* 1930 — Нина Барчукова, 
* 1933 — Рим Әхмәтов, 
* 1935 — Исао Такахата, 
* 1936 — Билсур Габделхаев, татар галиме.
* 1938 — Элен Джонсон-Серлиф, 
* 1939 — Виталий Самарцев, 
* 1939 — Иван Грай, керәшен татар шагыйре.
* 1944 — Исмәгыйль Телевәлди, 
* 1948 — Феликс Кулов, 
* 1950 — Абдуллаһ Гүл, 
* 1958 — Дэйвид Ремник, АКШ журналисты, язучы.
* 1958 — Эльза Хорева, 
* 1961 — Дмитрий Моратов, 
* 1963 — Эльвира Нәбиуллина, Россия икътисадчысы, дәүләт эшлеклесе.
* 1968 — Вардан Хачатрян, 
* 1978 — Денис Паслер, 
* 1981 — Руслан Мөхәммәтшин,

## 

* 1603 — Ирина Годунова, 
* 1889 — Николай Чернышевский, рус язучысы.
* 1893 — Николай Поздеев, 
* 1896 — Николай, 
* 1921 — Константин Андреев, 
* 1927 — Ольга Александрова-Гейнс, 
* 1938 — Сәхибгәрәй Сәетгалиев, совет сәяси һәм фирка эшлеклесе, ТАССР Халык Комиссарлары Шурасының 1 нче рәисе.
* 1938 — Павел Ермолин, 
* 1938 — Рубен Восканов, 
* 1949 — Георгий Гурджиев, 
* 1959 — Александр Дубяго, астрономия галиме, Казан университеты профессоры.
* 1971 — Арне Тиселиус, 
* 1971 — Семен Данилов, 
* 1976 — Константин Васильев, рус совет рәссамы.
* 1978 — Иван Каиров, 
* 1980 — Нәкый Бикташев, рәссам.
* 1981 — Жорж Брассенс, француз шагыйре, композитор.
* 1988 — Фәйзулла Әһлетдинов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1993 — Исмәгыйль Габдрәфыйков, 
* 1995 — Борис Егоров, 
* 1995 — Риза Ишморат, татар драматургы.
* 1996 — Радик Гәрәев, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар эстрада һәм опера җырчысы.
* 1997 — Андрей Адо, 
* 1997 — Рөстәм Касыев, 
* 1999 — Гамирҗан Исламхуҗин, 
* 1999 — Ирек Мөхсинев, 
* 2001 — Габделхак Габдуллаев, 
* 2006 — Алексей Ермолаев, 
* 2007 — Виктор Бондаренко, 
* 2014 — Дания Гыймранова, театр белгече һәм тәнкыйтьчесе.
* 2021 — Мар Байҗиев,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:29 октябрь
Кызыл суүсемнәр

**Кызыл суүсемнәрнең** үзенчәлеге иң элек пигментлар җыелма­сында чагыла. Аларның хлоропластларында, хлорофилл һәм каротиноидлардан тыш, суда эрүчән пигментлар бар: кызыл — фикоэритриннар һәм зәңгәр — фикоцианиннар. Бу пигментлар­ның микъдарына карап, таллом төрле төстә була: куе алсу кызыл төстән алып *([[фикоэритрин]] күбрәк булганда)* күксел ачык соры төскә кадәр *([[фикоцианин]] күбрәк булганда)*. Кызыл суүсемнәр өчен үзенчәлекле багрянка крахмалы дип йөртелә торган запас матдә аларның цитоплазмасында хлоропластлардан читтә туплана. Бу полисахарид крахмалга караганда гликогенга якынрак.

Ихтимал, багрянкаларның хлоропластлары симбиотик цианобактерияләрдән килеп чыккандыр, алар биохимик яктан да, структуралары белән дә охшашлар.

Кызыл суүсемнәр тропик һәм субтропик пояслар диңгезләрендә, шулай ук өлешчә уртача климат өлкәләрендә (Кара диңгез яр буенда) таралган. Төрләрнең гомуми саны 4 меңгә җитә, тулар­ның 200е генә төче сулыкларда һәм туфракта яши.

left|thumb|170px|Занзибарда кызыл суүсемнәр үрчетү

Кайбер төр багрянкаларның таллом төзелеше югарырак төзе­лешле көрән суүсемнәр тәне белән охшаш. Аларның катламасы күп күзәнәкле тармакланган җепләрдән торган куак рәвешендә, сирәк кенә 2 м га кадәр җиткән пластинкасыман яки яфраксыман.

Кызыл суүсемнәр диңгез төбенә якын катламнарда таралган үсемлекләр дөньясының *([[бентос]]ның)* иң зур төркемен тәшкил итәләр. Көнчыгыш Азия илләрендә багрянкаларның кайбер төрлә­рен үрчетеп, азык итеп файдаланалар. Күбесе микробиологиядә микроблар үрчетү өчен туклыклы тирәлек сыйфатында кулланыла торган агар-агар һәм йод табу өчен чимал булып хезмәт итә. Норвегиядә су күтәрелә һәм чигенә торган зонада *([[литораль]])* кызыл суүсемнәр утырып калган җирләрне, су чигенгән вакытта, көтүлек итеп файдаланалар.

## Искәрмәләр


Төркем:Авыл хуҗалыгы үсемлекләре
1520 ел

## Вакыйгалар
* 1 ноябрь — Фердинанд Магеллан Тын һәм Атлантик океаннарын аерган Магелан бугазын ачты.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1520 ел
Төркем:Еллар
Никола Буало-Депрео

**Никола́ Буало́-Депрео́** (фр. *Nicolas Boileau-Despréaux*; 1636 елның 1 ноябре, Париж — 1711 елның 13 марты, Париж) — күренекле француз шагыйре, тәнкыйтьче, классицизм теоретигы.

Төпле фәнни белем ала, хокук белемен өйрәнә, ләкин аннары тел белеменә тартыла. «Сатиралар» (1660) әсәре белән иртә таныла. 1677 елда Людовик XIV аны историограф булып билгели.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Франция шагыйрьләре
Төркем:XVII гасыр язучылары
Төркем:Франсуз шагыйрьләре
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Google (LAT)

**[http://www.google.com/search?ie=UTF-8&hl=tt Google]** (NASDAQ: GOOG) ul Dönya Küläm Päräwäzdä ezläw öçen AQŞta nigezlängän ezläw maşinası. Bögengä ul päräwezdä ezläw maşinaları arasında iñ qullanıla torğannarına kerä, wä kön sayın 200 millionnan artıq soraw eşkärtä.

Säxifälärdän tış, Google ul räsmnärne, Usenet törkemnärendä, yañalıq säxifälärdä, wä säwdä kibetlärendä dä ezli. 2004. Yündä Google, eşkärtep, 4.28 milliard bit, 880 million räsem, 845 million Usenet xäbär arasında ezli.

Bügengä Google şul tikle uñışqa uñışqa ireşkän (päräwez qullanuçılardan 80%ı), xättä qullanuçılar söyläşüendä «Google arqılı eşkärtü» mäğnäse belän «to google» (*googıllaw*) fiğele qullanıla başlağan.

## Şirkät

## Tarix
Google maşínasın 1996. yılda Larry Page wä Sergey Brin atlı ike Stanford talibı cibärgännär.

1998. yılnıñ 7. Sentäberdä Californiada ber dus garajında **Google Inc.** şirkäte terkälgän ide.

### Süzçığış
*Google* süze ul 10100 sanın añlata torğan googol süze belän uynaw arqılı kilgän. Bu süz saylaw *Google* maşínasınıñ qüäten kürsätergä tieş. Soñraq şikät «Google Inc.» atala başlağan.

## Monı da qara
* Ezläw maşinası

## Päräwezdä
* Google
* Google News – yañalıqlarğa küzätü wä Tatarstan turında yañalıqlar
* Froogle – tuar ezläw maşınası
* Google törgäge  wä Google törgägendä Tatar öleşe 
* Google'nıñ räsmi weblogı

Төркем:Сайтлар
Яшел суүсемнәр

**Яшел суүсемнәрнең үзенчәлекле билгесе** — катламасы яшел төстә булуы. Бу суүсемнәрнең төрләр саны 13 меңгә җитә. Алар башлыча төче суларда таралган, кайберләре диңгез суында яши; бик азы гына әледән-әле дымланып торган шартларда: туфракта, агач кабыгында, коймаларда, гөл чүлмәкләрендә һ. б. тирәлектә яшәүгә җайлашкан.

Яшел суүсемнәрнең бер күзәнәкле *([[хлорелла]], [[хламидомонада]])* һәм тәне җеп рәвешендәге яки яссы яфраксыман (*[[улотрикс]], [[ульва]], [[хара]])* күп күзәнәкле формалары да бар. Бер күзәнәкле һәм колонияле суүсемнәрнең күпчелеге камчылар ярдәмендә хәрә­кәтләнергә сәләтле. Кайбер беркүзәнәклеләр, мәсәлән хлорелла хәрәкәтләнми. Яшел суүсемнәрнең күзәнәкләрендә төрле пиг­ментлы (аеруча хлорофиллы) хроматофорлар була. Төче суда яшәүче күп күзәнәкле яшел суүсемнәр буа яки күлләрдә куе булып үсә, бака ефәге барлыкка китерә.

*