open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәкер Чобан-задә

**Бәкер Чобан-задә** (тулы исеме *Бәкер Ваһап улы Чобан-задә*, ) — кырымтатар шагыйре, галим-төрки телләр белгече.

## Тәрҗемәи хәле
1893 елның 15 маенда Кырымның Карасубазар шәһәрендә туган. 1937 елның 13 октябрендә Бакыда вафат.

Карасубазарда урта мәктәп – рөшдияне (*[[1908 ел]]*), мөселман хәйрия  җәмгыяте акчасына Истанбулда  Галатасарай лицеен һәм университетның гарәп-француз бүлеген (*[[1914 ел]]*), Будапешт университетын (*[[1920 ел]]*) тәмамлый.

## Хезмәт юлы
Кыпчак теленең кулъязма һәйкәле булган «Кодекс куманикус»ны ( «[Коман мәҗмүгасы»н) өйрәнеп, 1920 елда докторлык диссертациясен яклый. Будапешт (Маҗарстан) һәм Лозанна (Швейцария) университетлары профессоры.

1922 елдан Кырым (*В. И. Вернадский исемендәге Таврида милли*) университеты ректоры. Татар педагогика техникумында укытучы булып эшли.

1924 елда Азәрбайҗан хөкүмәте чакыруы буенча Бакы университетына күчә, азәрбайҗан телен латиницага күчерүдә башлап йөри. ССРБ Фәннәр академиясенең Азәрбайҗан бүлегенә әгъза итеп сайлана.

1930-1935 елларда Фәрганә, Бохара  пединститутларында, Ташкәнт университетында укыта.

1935 елда Париж тел белеме җәмгыятенә сайлана.

## Репрессия корбаны
1928 елдан Кырым һәм Бакы матбугатында Бәкер Чобан-задәне «пантюркизм»да гаепләп, аңа каршы язмалар күренә башлый.

1937 елның 28 гыйнварында Кисловодскида кулга алына. «Милли һәм пантюркист оешмалар эшчәнлегендә катнашу»да гаепләнеп, иң каты җәзага хөкем ителә.

1937 елның 13 октябрендә атыла.

## Фәнни хезмәтләре
# Кумык теле буенча беренчел хәбәрләр (рус телендә). Бакы,1926.
# Кумык теле һәм сөйләме буенча чыгыш  (төрки телдә). Бакы, 1926.
# Төрки-татар диалектологиясе (рус телендә). Бакы, 1927.
# Фөзүли (җыентык). Бакы, 1925 ел.
# Нәваи (җыентык). Бакы, 1926 ел.
# Төрки-татар тел белеменә кереш (азәрбайҗан телендә). Бакы, 1924 ел.
# Кырымтатар теленең фәнни грамматикасы (госманлы телендә). Акъяр, 1925 ел.
# Татар теле һәм әдәбиятын укыту методикасы. Бакы, 1926 ел.
# Төрки тел грамматикасы (төрки телдә). Бакы, 1930 ел һ.б.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* http://www.kitaphane.crimea.ua/ru/bekir-choban-zade-poet.html 
* http://www.chobanzade.org/index.php?option=com_content&view=frontpage&lang=ru 
* http://anaurt.com/qrt/content/bekir-choban-zade1893-1937
* http://www.slideshare.net/elibgaspra/ss-29106876
* http://anaurt.com/qrt/content/bekir-choban-zade1893-1937

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Кырымтатар язучылары
Төркем:Кырымтатар шагыйрьләре
Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Профессорлар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Будапешт университетын тәмамлаучылар
Сәлим Татаругылы

**Сәлим Татаругылы** (спорт тәхәллүсе, тулы исеме *Зелимхан Магомадов* ) - спортчы, дзюдочы.

1972 елның 24 апрелендә  Чечен-Ингуш АССР да туган.

1990 еллар башында Чичәнстандагы вакыйгаларга бәйле рәвештә, Төркиягә күчә.
 
1993 елда Төркия ватандашлыгы һәм Сәлим Татаругылы (*төрекчә* Selim Tataroğlu) исеме ала.

1996 елдан Олимпия уеннарында катнаша.

Россиянең абсолют авырлыктагы чемпионы (1992 ел).

Күп тапкырлар Европа чемпионы,  дөнья чемпионатларының көмеш призёры.

Спорттагы уңышлары:

•	1992 ел– яшьләр арасында Европа чемпионы
  
•	4 мәртәбә Европа чемпионы

•	3 мәртәбә Европа чемпионатының көмеш призёры

•	8 мәртәбә Европа чемпионатының бронза призёры

•	2 мәртәбә дөнья чемпионатының көмеш призёры

•	2 мәртәбә дөнья чемпионатының көмеш призёры

•	2005 ел Урта Диңгез уеннары чемпионы

•	Дөнья кубогы ярышлары нәтиҗәләре:

1991 ел – 1 урын

1996 ел – 3 урын

1998 ел – 1 урын

1999 ел – 2 урын

2000 ел – 3 урын

2004 ел – 3 урын

## Тышкы сылтамалар
 http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ta/selim-tataroglu-1.html 
 
 
 http://www.judoinside.com/judoka/view/654/judo-career/
 
 
 https://archive.is/20131015190804/wsport.free.fr/06_tataroglu.htm

Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Төркия спортчылары
Төркем:Көрәшчеләр
Төркем:Европа чемпионнары
Төркем:Чечен шәхесләре
Мәмәдхөсәен Тәхмасиб

**Мәмәдхөсәен Тәхмасиб** ( тулы исеме Мәмәдхөсәен Аббасгули улы Тәхмасиб, азәрб. *Məmmədhüseyn Abbasqulu oğlu Təhmasib*) – азәрбайҗан язучысы, фольклорчы галим.

1907 елда Нахчыван шәһәрендә туган. 1982 елның 5 октябрендә Бакыда вафат.

Бакы педагогия техникумын(1927 ел), Азәрбайҗан педагогия институтын (1933 ел) тәмамлый.

Нахчыванда мәктәп укытучысы (1927 - 1930 еллар), Кюрдамирда, Али-Байрамлыда мәгариф бүлекләрендә методист (1933 - 1936 еллар), Азәрбайҗан Фәннәр академиясенең  Низами исемендәге  Әдәбият институтында халык авыз иҗаты бүлеге мөдире (1945-1982 еллар), Киров исемендәге Азәрбайҗан дәүләт университетында (1950-1958 еллар) эшли.

“Халык авыз иҗатында бәйрәм һәм календарь җырлары” темасына кандидатлык (1945 ел), “Урта гасырларда азәрбайҗан халык дастаннары” темасына докторлык (1965 ел) диссертацияләре яклый. Профессор (1970 ел).

Әдәбиятка  1934 елда килә. Әсәрләре:  “Качак Нәби» (1938 ел), «Ашык тавышы» (1942 ел), “Бәетләр” (1943 ел), “Ак атлы угълан” (1954 ел), “Азәрбайҗан әкияләре” (1941-1942 еллар,     3 томда; 1945-1946 еллар, 2 томда, рус телендә), “Дашдамир әкиятләре” (1970 ел), ”Ашык Алиәсгар” (1972 ел, 2 китап).

Пьесалары: “Яз” (1938 ел), “Юлбарыс өне” (1941 ел ), “Чәчәк атучы таулар” (1951 ел), “Һинд әкияте” (1956 ел), “Робагыйлар дөньясында” (1968 ел) җөмһүрият театрларында куела.

Әсәрләре буенча берничә кинофильм төшерелгән.

Халык авыз иҗатын җыю өлкәсендә зур хезмәт куя: “Көругълы” эпосы, “Мулла Насретдин мәзәкләре”, “Коркут бабам китабы”, “Азәрбайҗан дастаннары”, “Азәрбайҗан мәхәббәт дастаннары”.

## Чыганаклар
# Азербайджанская Советская Энциклопедия. Тахмасиб Мамедгусейн.

# Тehмасиб М. Н. «Дэдэ Горгуд» бочары паггында. Aзepбajaн шифаhи халг эдэбиjjатына даир тэдгиглэр. Бакы, 1961.

## Тышкы сылтамалар

http://www.vostlit.info/Texts/rus9/Korkut/lit.phtml?id=746

http://az.wikipedia.org/wiki/M%C9%99mm%C9%99dh%C3%BCseyn_T%C9%99hmasib_(film,_2003) 

## Моны да карагыз
http://az.wikipedia.org/wiki/M%C9%99mm%C9%99dh%C3%BCseyn_T%C9%99hmasib

Төркем:Тарих
Төркем:1907 елда туганнар
Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Михаил Хандамиров

**Михаил Хандамиров** (тулы исеме *Михаил Фридон улы Хандамиров* ,  *Микаил Фрейтонович Хандамирян*) – рус галиме, тәрҗемәче, чыгышы белән әрмән.

## Тәрҗемәи хәле
1883 елның 20 июлендә Тифлис губернасының Манглис авылында туган. 1960 елның 23 ноябрендә Лундта вафат.
Әтисе Фридон Гянджумович Хандамирян, патша армиясенең полковнигы, чыгышы белән Карабахтан. Әнисе – София Амбарцумовна Долуханова.

Тифлиста гимназия тәмамлагач (*[[1990]]*), Мәскәүдә  кадетлар корпусын бетерә, әфисәр дәрәҗәсен ала, Гренобльдә француз телен өйрәнә. Санкт-Петербургда Александр юридик академиясендә укый. Академиядә газета мөхәррире була, мәкаләләрен шулай ук Варшауда, Тифлистә бастыра.

Беренче бөтендөнья сугышында хәрби-кыр хөкемдары була, 1914 елда  Алленштайнда (Көнчыгыш Пруссия, Алмания) алман гаскәриләренә әсир төшә. Әнисенең һәм Швеция Кызыл Хач җәмгыятенең тырышлыгы нәтиҗәсендә,  Швециянең Вестеретланд провинциясенә күчерелә.
 
## [[Швеция]]дә
1917 елдан Лунд шәһәрендә хатыны Надежда Сергеевна Найденко (*[[Курск губернасы]]  Черняки авылыннан*) һәм кызы Ирина белән яши.

Лунд университетында рус һәм чит телләр укыта, анда рус әдәбиятын сөючеләр җәмгыятен төзи (*[[1922]]*), рус язучыларының (бигрәк тә М.Ф. Достоевский, Н.М. Шмелёв)  әсәрләрен швед теленә тәрҗемә итә,  рус язучылары (И. Бунин, А. Толстой, Ф. Сологуб, В. Мережковский һ.б.) белән хат алыша.
 
Үзенең студентларына да  рус язучыларының  (Аверченко, Зощенко) кыска әсәрләрен тәрҗемә иттерә.

1933 елда  рус язучысы Иван Бунинны Нобель бүләгенә тәкъдим итүдә Хандамировның зур эш башкаруы мәгълүм: күп тапкырлар Швеция академиясенә хатлар яза, профессор Сигурд Агрелльдән (*Бунинны швед теленә тәрҗемә итүче*) Бунин намзәтен яклавын сорый. Бу уңыштан соң, М. Хандамировның Мережковский намзәтен Нобель бүләгенә тәкъдим итүе дә билгеле.

М. Хандамировның студентлары арасында билгеле шәхесләрдән: Рут Ведин Ратштайн (*язучы, тәрҗемәче*), Гуннар Ярринг (*танылган [[төрки телләр]] белгече*, Швециянең ССРБдагы илчесе (*[[1964]]-[[1973]]*).
.
Швеция хөкүмәте М. Хандамировка персональ пенсия билгели.

## Бүләкләре
* 3 дәрәҗә Изге Станислав ордены (Россия империясе), 
* Король Густав Васа ордены (Швеция корольлыгы).

## Чыганаклар
# Арцви Бахчинян. Редкостная для нашего времени закваска. «Иные берега», 2009 ел, 1(13) саны.
# «Күпмилләтле  Швеция» (*җыентык, [[швед теле]]ндә*). Стокһольм, 1988 ел. Швециядә яшәүче күренекле руслар исемлеге.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.inieberega.ru/node/138 
* http://www.fennoscandia.ru/russ/10020401.html
* http://forum.hayastan.com/index.php?showtopic=37768

## Искәрмәләр

Төркем:Тарих
Төркем:Швеция галимнәре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Илчеләр
Гуннар Ярринг

**Гуннар Ярринг ** (шведча *Gunnar Valfrid Jarring*) – дәүләт эшлеклесе, төрки телләр белгече, швед. 1907 елның 12 октябрендә Швециядә фермер Брунби гаиләсендә туган. 2002 елда (94 яшь) вафат.

## Дипломат эшчәнлеге

1940-1941 елларда Әнкарада Швеция консуллыгы атташесы.

1941-1945 елларда Тәһранда Швеция илчелеге бүлек мөдире.

1946-1948 елларда Аддис-Әбабәдә Швециянең ышанычлысы.

1948-1951 елларда Нью-Дәһлидә илче.

1952 елдан Стокһольмда бүлек башлыгы.

1956-1958 елларда БМОда илче. Кәшмир мәсьәләсе белән шөгыльләнә.

1958-1964 елларда Вашингтонда илче.

1964 елдан ССРБдә, Монголиядә  илче. Солженицынга Нобель бүләге бирүгә бәйле кыенлыклар кичерә.

## Төрки телләр белгече

Уйгыр телен, фарсы, төрек телләрен белә. Лунд университетын тәмамлаган . Укытучылары Михаил Хандамиров, проф. Ракет (G. Raquette),  В. Банг (W. Bang,). Л. Фекете (L. Fekete).

1929-1930 елларда Кашгарда һәм Янгисарда (Көнбатыш Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы ) яшәп, уйгыр теле  фонетикасы буенча китап (*Studien zu einer ostturkischen Lautlehre*)  яза. 1933 елда шуның буенча докторлык диссертациясе яклый.

1936 елда уйгыр теле һәм үзбәк фольклоры буенча  “Җимешләр бәхәсе” (*The Contest of the Fruits*) китабын яза.

1938 елда Әфганстан үзбәкләре сөйләмен (*Uzbek text from Afghan Turkestan*) өйрәнә.

1964 елда уйгыр теле диалектларын өйрәнеп, сүзлек  (*An Eastern Turki-English Dictionary*) төзи.

Кырым татарлары, Кемаль Ататөрек, Карл ХII нең Әнкарада булуы турында китаплар авторы.

## Г.Ярринг хезмәтләре

*Studien zu einer osttürkischen Lautlehre (1933 ел)
*The Contest of the Fruits, An Eastern Turki Allegory (1936 ел)
*The Uzbek Dialect of Qilich (Russian Turkestan) (1937 ел)
*Uzbek Text from Afghan Turkestan with Glossary (1938 ел)
*Materials to the Knowledge of Eastern Turki (1946-51 еллар)
*An Eastern Turki-English Dialect Dictionary (1964 ел)

## Чыганаклар
1. Шохрат Кадыров. Российско-туркестанский исторический словарь. Том 2. Осло, 2004 .

2. Ф. Лукьянов  Почему Гуннар Ярринг не возглавил ООН. Время новостей.N°96, 31 май 2002 ел.

## Тышкы сылтамалар
http://www.centrasia.ru/person2.php?&st=1094766196

http://feb-web.ru/feb/izvest/1967/06/676-560.htm

http://www.vremya.ru/print/23648.html

Төркем:Тарих
Төркем:Швеция галимнәре
Төркем:Швеция язучылары
Төркем:Тел белгечләре
Төркем:1907 елда туганнар
Рафис Могыйнов

**Рафис Могыйнов**, Рафис Әмерсаяф улы Могыйнов (*[[1948 ел]]ның [[15 апрель|15 апреле]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Мортышбаш]] — [[2013 ел]]ның [[8 июль|8 июле]], [[Чаллы]]*) — хәрби журналист. Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[2000 ел|2000]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 15 апрелендә Сарман районы Мортышбаш авылында туган.

Сарман урта мәктәбен, Львов югары хәрби-сәяси училищесының журналистика факультетын тәмамлый.

1967 елдан хәрби хезмәттә. Урта Азия хәрби округында хәрби хәбәрче, аннары дивизия гәҗитенең баш мөхәррире булып хезмәт итә.

Украинада, Алманиядә хезмәт иткәндә, Бөек Ватан сугышында шул илләрдә ятып калган якташларының язмышын ачыклау белән шөгыльләнә.
 
Аның армиядә хезмәт итүче якташларыбыз турында язган очерклары, зарисовкалары, мәкаләләре, фотоинформацияләре даими рәвештә «Ленинчы» (*хәзерге* «Сарман», Сарман районы), «Коммунизм таңы» (*хәзерге* «Минзәлә», Минзәлә), «Октябрь юлы» (Балык Бистәсе), «Ильич юлы» (Биектау), «Ватан юлы» (Башкортстан, Авыргазы районы), «Авыл утлары» (Мөслим), «Татарстан яшьләре», «Социалистик Татарстан», «Комсомолец Татарии» газеталарында, «Азат хатын», «Чаян» журналларында дөнья күреп торалар. Рафис шигырьләр, җыр текстлары, юморескалар, хикәяләр дә иҗат итә.

Язмалары белән Татарстан басмаларында даими катнаша.

1992 елдан запаска чыга. Чаллыда «Шәһри Чаллы», «Нур» гәҗитләре мөхәрририятендә эшли. ​«Шәһри Чаллы» газетасы редакциясе бүлмәләренең берсендә Рафис Могыйнов Советлар Берлеге каһарманы Илдар Мәннанов музеен булдыра, аның белән очрашулар оештыра.

Гомеренең соңгы елында каты авырды. 2013 елның 8 июль көнне гомере өзелде. Вафатына санаулы гына көннәр калганда аның иҗатына багышланган «Рафис Могыйнов. Библиографик күрсәткеч» дигән китап дөнья күрде. Аны Чаллы үзәк китапханәсе, әдәбият тарихы музее хезмәткәрләре чыгарган.

## Хезмәтләре
# «Русча-татарча хәрби терминнар сүзлеге». Казан, ТКН, 2000 ел.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000 ел).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүчесе* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Чаллы, 2000 ел, 124 бит.

## Сылтамалар

* Чаллы журналистлары Рафис Могыйнов белән хушлашты
* Adiplar.narod.ru онлайн энциклопедиясе

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татар журналистлары
Киреч бугазы

**Керич бугазы** (, , , ) — Азак диңгезе акваториясенә караган һәм  аны Кара диңгез белән бәйләүче бугаз.

Бугазның көнбатыш яры Керич ярымутравы, көнчыгыш яры — Таман ярымутравы булып торалар. Бугаз киңлеге — 4,5 дан 15 кмга кадәр. Иң зур тирәнлек — 18 метр. Иң мөһим порт — Керич шәһәре.

XVIII гасырның аәазгында — XX гасырның башында бугаз Таврия, Еникале, Керич-Еникале исемнәрен йөрткән. Борынгы юнаннар аның Киммерик Босопоры дип аталганнар (, киммериялылар халкының исеме буенча).

## Транспорт инфраструктурасы
2018 елдан башлап Кырым күпере ачылды.

## Искәрмәләр
16-нчы армия (ССРБ)

**16-нчы армия** (16 А) – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәр армиясе).
Хәрәкәттәге армия

## [[Тарих]]
### Икенче бөтендөнья сугышы

26 июльне 3-нче танк төркеме Смоленсктан 40 километр көнчыгышрак Дорогобужга юлны кисеп өздә. Көнбатыш фронтның 16-нчы һәм 20-нче армиялар бәрелешне чолганышта башладылар.

## Беренче оештыру

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Ирек мәйданы (Казан)

**Ирек мәйданы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан мәйдан, шәһәрнең иң мөһим ике мәйданнарының берсе. Казан ханлыгының Иреге өчен сугыш вакытында 1552 елда Ирек мәйданы урынында канкойгыч бәрелешләр булган.

Мәйдан аша төньяктан көньякка баручы Карл Маркс һәм Театр урамнары һәм көнбатыштан көнчыгышка баручы Карл Маркс һәм Олы Кызыл урамнары баралар.
## Тарих

Идел буе Болгары һәм Казан ханлыгы чорында Ирек мәйданы урынында Казан шәһәренең чиге булган, нәкъ монда Арча капкасы урнашкан булган. Казан шәһәрендә ике ныгытмалар боҗрасы булган: Казан кирмәне (иң сакланган дивар) һәм Казан бистәсенең дивары (урысча *Казанский посад*). Арча капкасы аша Казан бистәсеннән Арча кырына таба юл барган.

1552 елда Казанны басып алган вакытында Арча кырында Казан ханлыгының мөстәкыйльлеге өчен канкойгыч сугыш булган, шулай итеп Ирек өчен булган сугыш  урынында хәзер Ирек мәйданы урнашкан.

1928 елга кадәр Ершов урамы Арча кыры урамы исемен йөрткән.

Казан ханлыгын басып алганнан соң *[[Театр мәйданы (Казан)|Театр мәйданы]]* дип аталган. Хәзерге исемен 1924 елның 23 сентябреннән йөртә.

ХХ гасырның башына кадәр хәзрге мәйдан урынында беренче шәһәр театры урнашкан, ә опера һәм балет театры урынында Державин бакчасы урнашкан. Төрле вакытларда бакчада ике һәйкәл урнашкан булган: Державин һәйкәле (1870—1932 еллар, җимерелгән, 2003 елда торгызылган) һәм Кутузов һәйкәле (1915 ел).

1951 елда бирегә Сталин һәйкәле куелган Беренче Май мәйданыннан Ленин һәйкәле күчерелгән. 1954 елда мәйдан үзәгендә, яңа театр төзелеше белән бәйле мәйданны яңадан төзекләндерү сәбәпле,  яңа Ленин һәйкәле куелган.

Совет дәверендә биредә гомумшәһәр беренче май һәм октәбер демонстрацияләре үткәрелгән булган. Советтан соңгы дәвердә мәйданда шулай ук гадәттә протест митинглары һәм акцияләре, башка җәмәгать чаралары үткәрелә.

## Әһәмиятле биналар һәм корылмалар
* Татарстан Җөмһүрияте министрлар кабинеты
* ТҖ Конституцион мәхкәмәсе
* ТҖ Мәдәният министрлыгы
* С.Сәйдәшев ис. Дәүләт Зур концертлар залы
* Н. Җиһанов ис. Казан дәүләт консерваториясе
* Казан рәтүше (1845—1852, элекке Дворяннар җыелмасы, Офицерлар йорты, архитектор М. П. Коринфский, И. П. Ефимов тарафыннан үзгәртеп төзелгән)
* Муса Җәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театры (1956, архитекторлар Н. А. Скворцов, И. Г. Гайнетдинов)
* Бөтендөнья татар конгрессы
* А. Н. Туполев ис. Казан милли фәнни-тикшеренү университеты (КМФТУ-КАИ), 5-нче бина
* Беренче Казан шаһмат клубы
*  Трибуналар белән Владимир Ленин һәйкәле

## Транспорт
Мәйдан аша автобуслар, троллейбуслар йөриләр, 2008 елга кадәр трамайлар да йөргәннәр.
## 

Kazan House of Tatarstan Government 08-2016.jpg
Kazan town hall.jpg|Казан рәтүше
Казань. Державинский сад.jpg|Державин бакчасы һәм җимерелгән Державин һәйкәле


## Искәрмәләр

Төркем:Казан мәйданнары
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Хәй Мөхәмәдьяров

**Хәй Мөхәмәдьяров** (тәхәллүсе *М. Хәй*, тулы исеме Хәй Габдрәфыйк улы Мөхәмәдьяров, ) —  Бөек Ватан сугышында һәләк булган фронтовик башкорт шагыйре, тәрҗемәче. ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1934).

## Тәрҗемәи хәле
1911 елның 15 сентябрендә Пермь губернасы Шадрин өязе (*хәзерге* Чиләбе өлкәсе Сосновский районы, *элегрәк* Коншак районы) Кунакбай авылында туган. 1941 елның декабрендә Верея шәһәре тирәсендә хәбәрсез югала.

Уфада Ленин мәктәбен (*[[1928 ел|1928]]*), Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын (*[[1937 ел|1937]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1928—1929 елларда Башкортстан АССР Аргаяш кантонының пионер бюросында, 1931 елдан «Яшь төзүче» («*Йәш төҙөүсе*» (*хәзерге* «*Йәншишмә* »), «Яшь коммунар», «Ленинчы»  («*Ленинсы*», *хәзерге* *«Йәшлек»*)  гәҗитләрендә мөхәррир.

1938—1940 елларда Мәҗит Гафури исемендәге Тел һәм әдәбият гыйльми-тикшеренү институтында эшли.

1940 елның 7 февраленнән хәрби хезмәттә. Дивизия сәяси бүлегендә, дивизия гәҗитенең мәхәрририятендә хезмәт итә.

1941 елда Мәскәүдә  Башкортстан АССР әдәбияты һәм сәнгате көннәре үткәрелү сәбәпле, Башкортстан хөкүмәте юллавы буенча Уфага кайтарыла. Сәгыйть Мифтахов пьесасы буенча «Сакмар» («*Һакмар*»)  операсының либреттосы өстендә эшли.

Бөек Ватан сугышы башлангач, кызылармияче М. Хәй сугышка китә. Смоленск, Калинин юнәлешендәге сугышларда катнаша. Батырларча һәлак була.

## Иҗаты
М. Хәй 1920-еллардан ук иҗат итә. Фәлсәфи шагыйрь буларак таныла. Беренчеләрдән булып, сонет төрендә яза башлый. «Барышта»(*[[1931 ел|1931]]*), «Өлгерү» (*[[1940 ел|1940]]*) җыентыклары,  сугышка киткәнче 6 китабы басылган.

## Чыганаклар
# *Лев Львов*. Мухамедьяров Хай Габдрафикович (1911 – 1941). «Лексикон» интернет-журналы, 2010 елның 26 апреле.
# Утлы еллар авазы (*җыентык, төзүчесе [[Габдулла Байбурин|Г. Байбурин]]*). Уфа, 1985 ел, 382нче бит.
# 
## Сылтамалар
*  Хәй Мөхәмәдьяров 

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Мазһар Абдуллин

**Мазһар Абдуллин** (тулы исеме Мазһар Гыйләҗетдин улы Абдуллин) – фронтовик шагыйрь.

1912 елда хәзерге Башкортстанның Салават районы I Иделбай авылында туган. 1942 елның 25 августында Калинин өлкәсе Зубцев районы Воригино авылында һәлак була.

Уфадагы Ленин мәктәбен (1930 ел), Мәскәүдә Журналистларның коммунистчыл институтын (1933 ел) тәмамлый.

1935-1937 елларда Кызыл Армиядә хәрби хезмәттә.

Армиядән кайткач, Башкортстан китап нәшриятында мөхәррир. “Кызыл Башкортстан” гәзитендә мәдәният һәм әдәбият бүлеге мөдире.
 
Шигырьләре, хикәя һәм очерклары белән таныла.

Бөек Ватан сугышы башлангач, танкчылар мәктәбендә укый, Мәскәү өлкәсендә барган сугышларда катнаша.

Дошманга нәфрәт, ватандарлык хисләре белән язылган шигырьләре тупланган “Тормыш” һәм “Кимәл” китаплары дөнья күргән.

*Ватан!
 
*Һәрбер кеше сине яклау өчен*
 
*Күтәрелде изге көрәшкә.*

*Миллион күңелләргә якын исем –*
 
*Ватан исеме безнең йөрәктә.*

*Туган илнең намусын саклаудан да*

*Артык бәхет бармы дөньяда?*
 
*Ватан-ана. Аның яшәве өчен*

*Кызганмыйбыз кайнар канны да!*</small>   (“<small>*Ватан''" шигыре, 1941 ел )

## Чыганаклар
# Утлы еллар авазы (җыентык, башкортча). Уфа, 1985 ел, 94 бит.

## Тышкы сылтамалар
http://www.kitap-ufa.ru/authors/detail.php?ID=2999 

Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Тимер Арслан

**Тимер Арслан** (тәхәллүсе, тулы исеме Тимер Гәрәй улы Арсланов) – фронтовик шагыйрь.
Әсәрләре башкорт, татар, рус телләрендә.

## Тәрҗемәи хәле
1915 елның 1 маенда Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Туймазы районы) Кәкребаш авылында туган. 1980 елның 19 мартында Уфада вафат.

Кушнаренко авыл хуҗалыгы техникумын (1937 ел), Украинадагы Аккирмән (хәзерге Белгород-Днестровский) педагогия институтының 1 курсын, зенит артиллерия училищесын (1944 ел), К.А.Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт пединститутын (1951 ел) тәмамлый.

## Хәрби хезмәттә

1937 елда хәрби хезмәткә чакырыла. Совет-фин сугышында (1939-1940 еллар), Бөек Ватан сугышында катнаша. Көньяк һәм Көньяк-Көнбатыш фронтларда сугыша, ике тапкыр яралана. Кече лейтенант дәрәҗәсе ала. Һава һөҗүменә каршы оборонаның 9 нчы Сталинград корпусында  бәтәрәй командиры сыйфатында Румынияне, Маҗарстанны, Австрияне азат итүдә катнаша.

## Сугыштан соң

1946 елның башында госпитальләрдә дәваланганнан соң, инвалид табылып, өйгә кайтарыла.

1946 ел - 1964 елларда Октябрьски мәктәпләрендә укыта. Иҗат белән шөгыльләнә.

Беренче шигырьләре 30 нчы еллар яшьләренең хезмәт омтылышларын сурәтли. Сугыштан соңгы әсәрләре совет сугышчыларының Бөек Ватан сугышындагы батырлыгын данлый. Башкортстан нефтьчеләренә багышланган әсәрләре дә бар. Юмористик шигырьләр җыентыклары да чыгара.

## Әсәрләре

“Безнең яшьлек” (1938 ел), “Окоплар төбеннән” (1944 ел), “Таулар җырлый” (1950 ел), “Башкортстан егете” (1949 ел), “Тау кызы” (1949 ел),”Кодалар, кодачалар” (1964 ел), “Яшәсен ир!” (1968 ел), “Кунак булып кил, әнием” (1972 ел)  һ.б. китаплар авторы.

Язучылар берлеге әгъзасы (1942 ел).

I дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1980 ел).

## Чыганаклар
# Низаметдинов З. Үзе Тимер, үзе Арслан. Мәйдан, 2008 ел, 5 сан,123 бит.
# Сафуанов Ә. Даһилыгы гадилектә. Кызыл таң, 2010 елның 29 апрель саны.
# Утлы еллар авазы (җыентык, башкортча). Уфа, 1985 ел, 100 бит.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.tuimazimcb.ru/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=837
* http://wiki02.ru/encyclopedia/Arslan_Timer_Gareevich/t/882 
* http://libmap.bashnl.ru/node/920

Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Сатирик шагыйрьләр
Киев операциясе (1941)

**Киев операциясе** - Бөек Ватан сугышының башында (7.07.1941 — 26.09.1941) Совет-Алман фронтында чик янындагы бәрелеш.

2 июльдә 1-нче танк төркеме Острог районында Горынь елгасы аша чыкты һәм һөжүмне дәвам итте.

3 июльдә 1-нче танк төркеме Крупец районына чыкты, Острогтан 20 км көнчыгышрак.

5 июльдә 1-нче танк төркеме Новоград-Волынский, Шепетовка чигәннән көнбатышрак һөжүмне дәвам итте.

8 июльдә 1-нче танк төркеме Бердичевны басып алды

22 июльнә Көньяк-Көнбатыш фронтның 26-нчы армиясе Фастовны калдырды.

30 июльне 1-нче танк төркеме Шпола аша көньякка һөжүмгә күчтә.

31 июльне 1-нче танк төркеме Шполаны басып алды.

3 августны 1-нче танк төркеме Первомайскны басып алды һәм 17-нче укчы корпусның каршы һөжүмен юк иттә.

4 августны Совет гаскәрләре Кировоград һәм Котовск шәһәрләрен калдырдылар.

8 августны 1-нче танк төркеме Кривой Рогка һәм Кременчуг районына чыкты.

10 августны

15 августны 5-нче армия фронтында дошман саклауга күчтә. 15 августка 37-нче армия элекке торышын тулысынча кайтарды. 26-нчы армия Днепр артына чигәндә.

19 сентябрьне 37-нче армия Киевне калдырды.
Юбилей аркасы (Казан)

**Юбилей аркасы** йә **Кызыл капкалар** — Петров паркы ансамбленә керүче мемориаль корылмасы. Җөмһүрият әһәмиятендәге тарих һәм мәдәният һәйкәле статусына ия.

## Тарих
Юбилей аркасы 1888 елда, И. П. Котелов проекты буенча төзелгән. Төзелеш Казан дары заводының йөзъеллыгына багышланган. Фронтоннарында «1788 ЛѢТЪ 1888» язмасы һәм Екатерина II вә Александр III вензелләре бар (Екатерина II дәверендә дары заводы төзелгән, Александр III дәверендә исә арка корылган). 1988 елда арка яңартып төзелгән.
## Тасвирлама
Арка бәйрәмле, тантаналы формаларында һәм ак-кызыл төсләрендә ясалган. Әлеге вакытта Киров районы символларының берсе булып санала. Арканың күрү дәвәмы булып заводка илтүче аллея (Богатырёв урамы) тора.
## Искәрмәләр

Төркем:Казанда биналар һәм корылмалар
Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Аркалар
Төркем:Казанның Богатырев урамы
Уфа янындагы тимер юл һәлакәте

**Уфа янындагы тимер юл һәлакәте** () — 1989 елның 4 июньдә (Мәскәү вакыты буенча — 3 июньдә) Башкортстанның Иглин районында, Әшә шәһәреннән 11 км ераклыкта, Әшә — Олы Теләк аралыгында килеп чыккан Русия һәм ССРБ тарихындагы иң эре тимер юл һәләкәте. № 211 «Новосибирск — Адлер» һәм № 212 «Адлер — Новосибирск» поездлары кара-каршы үтү вакытында якында уза торган «Себер — Урал — Идел буе» газүткәргечендә булган авария сәбәпле барлыкка килгән җиңел күмер-сутудыргыч болытының көчле шартлавы килеп чыккан. 575 (икенче мәгълүмат буенча, 645) кеше һәлак булган, шул исәптә 181 бала, 600 дән кеше яраланган булган.

## Искәрмәләр

Төркем:4 июнь
Төркем:1989 ел
Төркем:Россия тимер юллары
Төркем:Шартлаулар
Төркем:ССРБ тарихы
Төркем:Торбаүткәргеч өзеклек
Төркем:Башкортстан тарихы
14-нче армия (ССРБ)

**14-нче армия** () – Бөек Ватан сугышында, һәм сугыштан алда элегрәк, ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә (бөтен гаскәрле армия).

## Беренче оештыру
#### [[Поляр аръякларын саклау]]
Ленинград хәрби округының *(ком. [[Маркиан Попов]])* гаскәрләре илнең төньяк-көнбатыш чикләрне (Мурманск өлкәсе, Карел-Фин ССР, Карел муентыгы, Эстон ССР һәм Ханко ярымутравы) сакларга тиеш булган. Бу чик өлешендә 1 300 километрлы коры җир чиге һәм 380 километрлы диңгез буе булган. Монда 7нче *(ком. Филипп Горленко)*, 14-нче *(ком. [[Валериан Фролов]])*, 23нче *(ком. Пшенников Пётр)* армияләре һәм Төньяк флоты урнашкан.

29 июньдә 1941 елның 29 июненнән 10 октябренә хәтле дәвам итүче Поляр аръякларны һәм Карелияне стратегик саклану операциясе башланды.

1 июльне Мурманск юнәлешендә дошман Көнбатыш Лицагы һәм Кутоваягы һөжүмне дәвам итте.

7 июльне Төньяк фронтының 14-нче армиясе дошманның мурманск юнәлешенә алга баруын туктатты

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Гарәпшаһ хан

**Гарәпшаһ хан** яки **Гарәпшәһ Мөззаффар** (рус чыгананакларында *Арапша-хан*) - Шейбани нәселеннән чыккан Алтын Урда ханы (1377-1380). Каһанбәк хан улы, Җучи ыругыннан, Шейбани ханы нәселеннән чыккан. Алтын Урданың низаглашу чорында идарә иткән хан.

1377 елда Гарәпшаһ хан җитәкчелегендәге гаскәр Пьяна янындагы сугышта Иван 2 Дмитрий улы җитәкчелегендәге бердәм рус гаскәрен тар-мар итә.

## Тарих
1376 елда Мәскәү гаскәр башлыгы һәм Литва кенәзе  Дмитрий Боброк-Волынский Урта Иделгә һөҗүм итә, талау явы нәтиҗәсендә 5000 сум ала.

1376 елда Гарәпшаһ рус талау һөҗүмнәрен туктатыр өчен Мамай морзаны яклап Новосильский кенәзлегенә каршы җавап явын оештыра.

Рус бөек кенәзе Дмитрий Иван улы зур  гаскәр җыя, ләкин соңгы мизгелдә яшь кенәз Иван гаскәр башлыгы итеп  билгеләнә.

### Пьяна янындагы сугыш (1377)

1377 елда Гарәпшаһ хан җитәкчелегендәге гаскәр Пьяна янындагы сугышта Иван 2 Дмитрий улы җитәкчелегендәге бердәм рус гаскәрен тар-мар итә.

Татар гаскәренең саны зур булмаганга карамастан рус гаскәре бозыклыгы сәбәпле тар-мар ителә, менә рус чыганагыннан өземтә:

Сугыш барышында мордва кенәзләре татар гаскәренә юл күрсәтеп булышалар. 2 августта Гарәпшаһ хан һөҗүм итә башлый, руслар Пьяна елгасына таба кача һәм анда камап алынып бетерелә. Сугыш нәтиҗәсендә кенәзләр Семен Михаил улы, Иван Дмитрий улы вафат булганнар.

Гарәпшаһ рус талау яулары җавабына үч итә: 5-7 августта Түбән Новгород шәһәрен талап яндыра. Пьяна янындагы сугыштан соң Гарәпшаһ хан Түбән Новгород, Рязань шәһәрләрен басып ала.

### Сарайда хакимлеге
Гарәпшаһ исемле тәңкәләр 1377-1378 елларда Сарай шәһәрендә сугыла.

1380 елда Туктамыш хан Сарай шәһәрен басып ала һәм Гарәпшаһ хакимлеге тәмамлана. Туктамыш хан Алтын Урда тәхетенә утырганнан соң Җанибәк хан үлгәннән соң башланган низаглашу чоры туктала.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*Повесть о битве на реке Пьяне. Воинские повести Древней Руси. — Лениздат, 1985.
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань, 1999.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Александров пассажы (Казан)

**Александров пассажы** — Казан үзәгендә урнашкан эре бина, шәһәрнең истәлекле урыннарының берсе. 1880—1883 елларда төзелгән.

## Тарих
Бинаны сәүдәгәр Александр Сергей улы Александров заказы буенча В. В. Суслов һәм Н. И. Поздеев проекты буенча Пᴎтырбур мигъмары Генрих Руш төзегән.

Иң башта пассаж , ,  урамнары һәм  белән чикләнгән кварталны биләп торган; соңрак почтамт һәм Воскресение урамнары чатына чыгучы пассаж өлеше югалган.

План буенча, пассаж табышлы урын булырга тиеш булган, әмма ул хуҗасына зыян генә китергән. Шуңа күрә ул йортны үз апасына — генерал хатыны Ольга Александрова-Гейнска саткан; ул исә йортны Казан шәһәренә *музей урнаштыру өчен* бүләк итә. Бу типтагы бинаны музей өчен яраксыз дип тапканнар, Пассаж табышлы йорт булып калган. Пассаж эчендәге урыннарны кибетләр, һөнәрханәләр, конторалар арендага алган.

Бөек Ватан сугышы вакытында биредә эвакуацияләнүчеләр яшәгән.

1977 елда бинаның бер өлеше ишелеп төшкән.

Совет дәверенең азагына бина авариягә якын хәлдә калган. Әлеге вакытта бина яңартып төзелә. 2018 елгача биредә бишйолдызлы кунакханә ачылырга тиеш.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Александровскᴎ Пассаж: вчера и сегоднә

## Шулай ук карагыз
* Чернояров пассажы

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казандагы биналар һәм корылмалар
Төркем:Казанның Кирмән урамы
Пьяна янындагы сугыш

**Пиана янындагы сугыш** — 1377 елда Гарәпшаһ хан җитәкчелегендәге гаскәр Пиана елгасы янындагы сугышта Иван-2 Дмитрий улы җитәкчелегендәге бердәм рус гаскәрен тар-мар итә.

## Сәбәпләр

1376 елда Мәскәү гаскәр башлыгы һәм Литва кенәзе  Дмитрий Боброк-Волынский Урта Иделгә һөҗүм итә, талау явы нәтиҗәсендә 5000 сум ала.

1376 елда Гарәпшаһ рус талау һөҗүмнәрен туктатыр өчен Мамай морзаны яклап Новосильский кенәзлегенә каршы җавап явын оештыра.

## Әзерләнү

Рус бөек кенәзе Дмитрий Иван улы зур  гаскәр җыя, ләкин соңгы мизгелдә яшь кенәз Иван гаскәр башлыгы итеп  билгеләнә.

## Сугышның барышы

1377 елда Гарәпшаһ хан җитәкчелегендәге гаскәр Пьяна янындагы сугышта Иван-2 Дмитрий улы җитәкчелегендәге бердәм рус гаскәрен тар-мар итә.

Татар гаскәренең саны зур булмаганга карамастан рус гаскәре бозыклыгы сәбәпле тар-мар ителә, менә рус чыганагыннан өземтә:

Сугыш барышында мордва кенәзләре татар гаскәренә юл күрсәтеп булышалар. 2 августта Гарәпшаһ хан һөҗүм итә башлый, руслар Пиана елгасына таба кача һәм шунда камап алынып, бетерелә. Сугышта кенәзләр Семен Михаил улы, Иван Дмитрий улы һәлак булганнар.

## Нәтиҗәләр

Гарәпшаһ рус талау яулары җавабына үч итә: 5-7 августта Түбән Новгород шәһәрен талап яндыра. Пьяна янындагы сугыштан соң Гарәпшаһ хан Түбән Новгород, Рязань шәһәрләрен басып ала.

## Әдәбият
* Повесть о битве на реке Пьяне. Воинские повести Древней Руси. — Лениздат, 1985.
*  С. М. Соловьёв . История России с древнейших времен. Том 3. Глава 7. Княжение Димитрия Иоанновича Донского (1362—1389) 

Төркем:Әлифба буенча бәрелешләр
Төркем:Алтын Урда
Төркем:Мәскәү кенәзлеге
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Русия тарихы
Рәбига Сыздыкова

**Рәбига Сыздыкова**, Рәбига Сәтигали кызы Сыздыкова (, *[[1924 ел]]ның [[17 август]]ы, [[Казакъстан АССР]], Актүбә*) — казакъ галимәсе-тел белгече, академик. Казакъстанның атказанган фән эшлеклесе, Казакъстанның Дәүләт һәм Чокан Вәлиханов исемендәге бүләкләре иясе.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 17 августында Казакъстан АССР Актүбә өлкәсе Уил районы Тайлак авылында туган. Әтисе Сәтигали Коткужин  (*1888-1937*) — сәяси корбан.

Тимер педучилищесын (*[[1941 ел|1941]]*),  Абай исмендәге Казакъ педагогия институтын һәм аспирантураны (*[[1947 ел|1947]]*) тәмамлый.

«Мәктәп» нәшриятында, Казакъстан фәннәр академиясенең тел гыйлеме институтында эшли.

1950 елларда тел дидактикасы мәсьәләләре, мәктәпләр һәм югары уку йортлары өчен дәреслекләр әзерләү белән шөгыльләнә.
Фәнни эзләнүләре казакъ теле, аерым алганда матур әдәбият теленә, сөйләм мәдәниятенә багышлана.

Абай Кунанбаев әсәрләренең тел үзенчәлекләрен өйрәнеп, кандидатлык (*[[1959 ел|1950]]*) һәм докторлык (*[[1971 ел|1971]]*) диссертацияләре яклый.

Казакъстан Фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы (*[[1980 ел|1980]]*), хакыйкый әгъзасы (*[[2003 ел|2003]]*). Профессор (*[[1989 ел|1989]]*).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казакъстанның атказанган фән эшлеклесе (*[[1984 ел|1984]]*)
* Хөрмәт Билгесе ордены (*[[1971 ел|1971]]*) 
* «Парасат» ордены (*[[2004 ел|2004]]*)
* Чокан Вәлиханов исемендәге премия (*[[1995 ел|1995]]*) 
* Казакъстанның Дәүләт премиясе (*[[1996 ел|1996]]*)

## Чыганаклар
# «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ел. ISBN 5-89800-123-9
# *Ш. Сарыбаев, М. Копыленко.* Рабига Галиевна Сыздыкова. «Советская тюркология», 1984 ел, 4 сан,109 бит.

Төркем:Тел галимнәре
Төркем:Казакъстан галимнәре
Матбугат йорты (Казан)

**Матбугат йорты** — Казан үзәгендә урнашкан эре бина, шәһәрнең истәлекле урыннарының берсе. 1930-елларда төзелгән.

## Тасвирлама
Сугышкача еллардагы совет архитектураенең һәйкәле булып тора. Мигъмари ягыннан аның образы зурлыкларның һәм формаларның рациональ тезмәләрендә, тасма тәрәзәләреннән куллануда, күләмле-пластик композициясен баетучы, тирәнәйтелгән һәм алга чыгып торучы өлешләрдә төзелә.

Бина симметрик булмаган, планда катлауландырылган, ябык ишегалдын ясаучы Бауман, Кави Нәҗми һәм Профсоюзлар урамнары буйлап тезелгән төрле биеклектәге күләмнәрдән торган корылма булып тора.
## Тарих
1930-елларда ТАССР җитәкчелеге үз эчендә төп басмалар редакцияләре һәм көчле заманча нәшриятне сыйдыручы комплексны төзелеше турында карар итте; төзелеше 1933—1935 елларда алып барылган.

1930 һәм моннан соңгы елларда Матбугат йортында китап бастыру эше белән бәйле берничә идарәчелек һәм оешма урнашкан булган, мәсәлән, ТАССР нәшриятләр, полиграфия һәм китап сәүдәсе эшләре буенча дәүләт комитеты, Татарстан китап нәшрияте, җөмһүриятендә иң зур китаплар кибете, Татарстан язучылар берлеге идарәсе, Г.Тукай исемле язучылар клубы, һ.б. Сугышка кадәр бинада бөек татар шагыйре Муса Җәлил эшләгән.

1974 елда Матбугат йортында урнашкан кайбер оешмалар Декабристлар урамындагы яңа төзелгән бинага күчеп киткәннәр.

1986 елда кадәр язучылар берлеге урнашкан булган. 
2000нче елларга бина ташланык хәлгә җиткерелә. Үзәктә урнашкан бинадан матбугат оешмаларын әкренләп кысрыклап чыгару башланды. 
Мәдәни җомга газетасы, журналлар, Татарстан һәм Мәгариф нәшриятлары күчеп китәләр. 2007 елда бинадан "Китаплар" кибете күчеп китә. Бина яңа хуҗалар кулына күчә.

2012 елдан биредә яңартып төзү эшләре алып барылалар. 2012—2013 элекке типографиясенең җитештерү цехлары урыныда күпкатлы паркинг корылган; паркингка «Барабус» исеме кушылган (Инкыйлабка кадәр  Казанда кулланылган транспорт төре буенча). Планнар буенча яңартып төзүдән соң бинада өчьйолдызлы кунакханә, рестораннар һәм китап кибете ачылачаклар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://history-kazan.ru/v-kurse-sobytij/novaya-zhizn-staroj-kazani/14276-dom-pechati-na-ulitse-baumana

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казандагы биналар һәм корылмалар
Төркем:Казанның Бауман урамы
Көнбатыш Двина

**Көнбатыш Двина́** (, Латвиядә — **Да́угава**, , , , ) — Аурупаның елгасы. Россия,  Белорусия һәм Латвия территорияләре буйлап ага.

Озынлыгы — 1020&nbsp;км, бассейн мәйданы — 87&nbsp;900&nbsp;км².

## Кушылдыклар
## Иң зур кушылдыклар
Көнбатыш Двинаның иң зур кушылдыклары Улла, Нетесьма, Велеса, Межа, Каспля, Ушача, Дисна, Лауцеса, Илуксте, Кекавиня, Волкота, Торопа, Лучоса, Оболь, Полота, Дрисса, Дубна, Айвиексте, Персе (елга) һәм Огре елгалары булалар.

*
Төркем:Балтыйк диңгез бассейны
Чернояров пассажы

**Чернояров пассажы** — Казан үзәгендә урнашкан эре бина, шәһәрнең истәлекле урыннарының берсе. 1901 елда төзелгән. Россия империясе дәверендә Казан Мәскәү белән Петербургтан кала бердәнбер ике пассажлы шәһәр булып торган.
## Тарих
Бина 1901 елда сәүдәгәр А. П. Чернояровның табышлы йорты буларак төзелгән. Ул ХІХ гасырның азагы — ХХ гасыр башы эклектик формаларында төзелгән һәм беренче катта сәүдә зонасы булган табышлы йортының үрнәге булып тора.

Икенче һәм өченче катлар үзәк баскыч келәткәле коридор планлаштыруга ия булалар; бинаның ишегалдында баш бинасы белән түбәсе ябылган кичүләр аша тоташтырылган өстәмә торак корпуслары бар. Ишегалдындагы флигель баш бинасы белән стилистик берлектә ясалган; ул, мөгаен, хуҗалар тораган урыны булып торгандыр.

Сәүдә итү үзәге сыйфатын пассаж Октәбер инкыйлабына гына башкарган, аннан соң 2—3 катларны торак өчен үзгәртеп ясаганнар.

Әлеге вакытта бинада офислар, кибетләр урнашканнар.

## Моны да карагыз
* Александров пассажы
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Казань в объективе Сергея Шургина

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казандагы биналар һәм корылмалар
Төркем:Казанның Кирмән урамы
Можга калкулыгы

**Можга калкулыгы** () — Удмуртия көньягында, Вала елгасының (Көлмез елгасы кушылдыгы) үрге агымында урнашкан калкулык.

Можга калкулыгы шактый йомшак, сөзәк сызыкларына ия була. Үрге Вала, Пычас, Туйма, Үмәк елгалары башларында бигрәк тә кискен чагылдырыла. Калкулыкның зур өлеше сөреп чыгылган; кайбер урыннарда катнаш урманнарны очрап була. Иң биек ноктасы — Нардым тавы (262 м).

## Шулай ук карагыз
* Можга районы
* Сарапул калкулыгы

## Чыганаклар
* Сарапульская и Можгинская возвышенности .
* Географическое положение Увинского района.

Төркем:Русия калкулыклары
Төркем:Удмуртия географиясе
Төркем:Көнчыгыш Аурупа тигезлеге
4-нче һава флоты (Люфтваффе)

**4-нче һава флоты** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге люфтваффе оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
**4-нче һава флоты** 1940 елның 16 ноябрендә оештырылган.

### 1941 елның 22 июненә хәл
Полесьедан Кара диңгезгә кадәр 1 300 километрлы фронтта Герд фон Рундштедт җитәкчелеге астында армияләрнең «Көньяк» төркеме (44 алман, 13 румын дивизиләре, 9 румын һәм 4 маҗар бригадасы, 4-нче һава флоты һәм румын авиация ярдәме белән) урнашкан. Берләшмә 1-нче танк төркеме *([[Эвальд фон Клейст]])* , 6-нче *(ком. [[Фридрих Паулюс]])*, 11-нче *(ком. Ойген фон Шоберт)* һәм 17-нче *(ком. Карл-Хайнрих фон Штюльпнагель)* алман армиясе, 3нче *(ком. Петре Думитреску)* һәм 4-нче *(ком. Никлоае Чуперка)* румын армияләре һәм маҗар корпусы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Игнац Кунош

**Игнац Кунош** ( маҗарча *Ignác Kúnos*)  - татар халык авыз иҗатын туплаучы маҗар галиме, төрки телләр профессоры.

1860 елда Шамшонда яһүди гаиләдә туган. 1945 елда, совет гаскәренең *[[Будапешт операциясе]]* дәвамында һәлак булган.

Будапешт университетының көнчыгыш бүлеген тәмамлый. Маҗарстан фәннәр академиясе һәм яһүдиләр  җәмгыяте юлламасы белән Төркиядә, Фәләстыйнда, Мисырда этнография сәяхәтләрендә була. Австрия - Маҗарстанның араларын яхшыртуга өлеш кертә.

1891 елда Маҗарстан фәннәр академиясенә мөхбир-әгъза итеп сайлана.

1892 елда Көнчыгыш сәүдә академиясенең директоры (Маҗарстанда дәүләт мәгариф оешмасын җитәкләгән беренче яһүди була).

Урал-алтай телләренә багышланган «*Keleti-Szemlé*» журналы чыгара (Бернат Мункачи белән бергә).

Париж Азия җәмгыяте әгъзасы («*Société asiatique de Paris*»).

Төрекчәдән маҗарчага тәрҗемәләре күп.

Беренче бөтендөнья сугышында әсир төшкән төрки халыклар вәкилләре (казан һәм себер татарлары, мишәрләр, башкортлар, кумыклар, нугайлар, төрекмәннәр, кыргызлар)  янында Егер (Хеб) һәм Эстерг шәһәрләрендәге концлагерьларда булып, алардан халык авыз иҗаты әсәрләре язып ала, фонографияле табага яздыра, фәнни яктан төрләргә бүлә (1915 – 1918 еллар).

1 200 бит  хасил иткән кулъязма 1952 елдан соң  Маҗарстан фәннәр академиясенең Көнчыгыш коллекциясенә эләгә. Аларны бастырып чыгару белән соңрак Жужа Какук  (*Zsuzsa Kakuk*) ханым шөгыльләнә.

Кулъязмадагы әсәрләрне И.Кунош түбәндәгечә урнаштырган:

1 төргәк. Казан татарларының халык әкиятләре һәм дүртьюллык җырлар.

2 төргәк. Мишәрләрнең әкиятләре.

3 төргәк. Кырым татарларының халык җырлары, әкиятләре.

4 төргәк. Кырым - нугай сүзләре исемлеге, шигырьләре.

Кулъязмада шулай ук кырым - караим һәм дунай татарларының әсәрләре дә бар.

И. Кунош кулъязмасында Казан татарлары турында : “*көнчыгыш мәдәниятендә татарлар иң үсешкә ирешкән, акыл* *үсеше ягыннан иң алдынгы милләт. Европа күзлегеннән караганда да, халык чишмәсеннән туенучы  татар әдәбияты һәм* *шигърияте дә югары биеклектә. Аларның тирән мәгънәле җырлары да мәңге бетмәсләр кебек. Казан татарлары эш сөючән, аралашучан.* *Җир эшкәртәләр, бакча үстерәләр. Аеклар, акыл белән уйлап эш йөртәләр. Куллары алтын: барлык кирәкле нәрсәне үзләре*  *ясый*.”
 
Мишәрләр һәм кырым татарларына да бәяләмәләр язган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
#Мирас, 1993 ел, № 2 — 7, 9 — 12; 1994 ел.
#Kazantatarische Volksmärchen. Auf Ground der Sammlung von Ignác Kúnos herausgegeben von und Imre Baski (Oriental Studies 8). – Budapest, 1989 ел. 
#Ignas Kunos’s Nachlass in der Orientalischen Sammlung die Bibliothek der Ungarischen Akademie der Wissenschaften / in:  Jubilee Volume of theOriental Collection.1951-1976. Budapest, 1978 ел. 115-126 бит.

## Тышкы сылтамалар
* Брокгауз һәм Ефронның яһүди эниклопедиясе (Еврейская Энциклопедия Брокгауза-Ефрона).

Төркем:Төрки телләр белгечләре
Төркем:Маҗарстан галимнәре
Ту-160

**Ту-160** «70» эшләнмәсе, **АККОШ** яки НАТО кодификациясе буенча: **Blackjack** — *«блэкҗек»*) — тавыш тизлегеннән югарырак тизлек белән оча торган стратегик бомбага тотучы - ракета йөртүче, канатлар үзгәрүчән уксыманлыгы белән очкыч, совет авыр ике моторлы реактив күп максатлы очкычы.

Хәрби авиация тарихында иң зур, авыр һәм куәтле тавыштан тизрәк оча торган очкыч булып тора.

Пилотлар арасында **"АККОШ"**  (*Белый лебедь*) дип йөртелә.

1984 елдан Казан авиация заводында җитештерелә, 1984 елның 10 октябрендә Казан Борисоглебский һава аланыннан беренче Ту-160 очкычы очып менде.

2007 елда Казан шәһәрендә яңа Ту-160 беренче очыш ясады.

2008 елда Казан шәһәрендә "Виталий Копылов" исемле яңа Ту-160 очкычы Россия Хәрби-һава көчләренә тапшырылды.

2018 елны Казан авиация заводы белән саклану министрлыгы арасында 10 Ту-160М2 очкычы төзү турында килешенде

## Кораллар
Ту-160 **Х-55СМ** исемле стратегик канатлы атом кораллы ракеталар йөртә, ракеталар стационар тәмекләрне юк итү өчен кулланыла, Ту-160 очкычы Аурупада һәм АКШта урнашкан тәмекләргә тидерә ала.

## Сәнгатьтә
* д/ф из серии «Специальный корреспондент» «Белый Лебедь (ТУ-160)»
* д/ф из серии «Ударная сила» Фильм 15, «Воздушный терминатор (Ту-160)»
* н/ф «07-й меняет курс» (2007, Россия)
* «Спецназ» телевизион сериалы. Серия: Взлетная полоса (используется борт с б/н 342 для доставки группы спецназа ГРУ из Санкт-Петербурга в Афганистан). Серия: Дыхание Пророка (Ту-160 с б/н 342, взлетев с авиабазы ВВС России в г. Псков наносит ракетный удар по секретной лаборатории талибов в Афганистане)
* В компьютерной игре Rise of Nations модель стратегического бомбардировщика азиатских стран основана на нём.

## Шулай ук карагыз
*  Т-4
*  М-50
*  3М
*  North American XB-70 Valkyrie
*  Next-Generation Bomber
*  Xian H-6
*  Перспективный авиационный комплекс дальней авиации

## Әдәбият
* *Гордон Е.* Ту-160. — М.: Полигон-Пресс, 2003. С. 184. ISBN 5-94384-019-2

## Сылтамалар
* Самолёт Ту-160 — историческая справка и основные сведения  // Airforce.ru
* Белые лебеди: Стратегические Ту-160  на сайте журнала «Популярная механика»
*  Фотографии Ту-160 с МАКС-2005 // ScaleModels.ru
* Подробный walkaround Ту-160 // ScaleModels.ru
* Фотографии самолётов Ту-160  
* Фотографии Ту-160  // avia-mir.com

## Искәрмәләр

Төркем:Туполев очкычлары
Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Бомбага тотучылары
Төркем:Әлифба буенча корал
1981 елда авиация

1981 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 20 апрель - Су-27 (Т-10С/Т10-17) очкычның беренче очышы. 
* 28 май - бер урынлы пилотаж Як-55 очкычның беренче очышы.
* 2 август - **[[Ил-76|Ил-76КТ]]**ның беренче очышы.

* 26 сентябрь - Boeing 767ның беренче очышы.
* 18 декабрь — Ту-160ның беренче очышы.

## Шәхесләр

### Вафат булдылар

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1981 ел
Разим Вәлиуллин

**Разим Вәлиуллин** (Разим Нәгыйм улы Вәлиуллин) - язучы, композитор. Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреаты (*[[1995]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 3 гыйнварында Татарстан АССР ның хәзерге Зәй районы Кадек авылында туган.

Кадектә башлангыч, Фёдоровкада җидееллык, Әлмәт шәһәренең 1 нче урта мәктәбен, Казан дәүләт педагогия институтының музыка факультетын (1967 ел) тәмамлый. Абыйсы Рамил Вәлиуллин (1939-1995) - Әлмәт татар дәүләт драма театрының директоры (1987-1995 еллар).

## Хезмәт юлы

1961-1963 елларда Миңнебай урта мәктәбендә укыта.

1967-1993 елларда Лениногорск музыкаль-педагогия училищесында эшли, аның директоры була.

1970 елда "Чишмә" иҗат берләшмәсен оештыра, аңа 23 ел җитәкчелек итә.

1997 елдан Татарстан Язучылар берлегенең Әлмәт бүлегенең җаваплы сәркатибе.

Татарстан Композиторлар берлегенең Әлмәт бүлеген җитәкли.

Берничә китап авторы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1995 Рафаил Төхфәтуллин премиясе 
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе, 1 нче том: Чаллы, 2000 ел, 37 бит.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Бәдрүш Мокамай

**Бәдрүш Мокамай** (тәхәллүс, тулы исеме *Бәдретдин Мөхәммәтҗан улы Мөхәммәтҗанов*) – фронтовик шагыйрь.

## Тәрҗемәи хәле
1909 елда Уфа губернасы, Бөре өязе (хәзерге Дүртөйле районы) Каеш авылында туган. 1944 елның 20 сентябрендә һәлак була.

Каешта җидееллык мәктәпне, Уфа педагогия техникумын (1931 ел) тәмамлый.

Чишмә районында укытучы, Уфада “Яшь коммунар”, Дүртөйле районында “Ярыш” гәҗитләрендә (1933 ел) әдәби хезмәткәр булып эшли.

1934-1936 елларда Кызыл Армиядә. Кайткач, “Ярыш” та эшләвен дәвам итә.

Бөек Ватан сугышы башлангач, кыска сроклы курсларда укып, фронтка китә.

Башта Көнбатыш, аннары Калинин фронтларында хәрәкәт итүче гаскәрләр белән Вязьма, Можайск, Великие Луки калаларын азат итүдә радиочы булып катнаша. Ике тапкыр яралана. Дәвалангач, сапёрлар взводы командиры була. Латвия җирендәге сугышларда һәлак була.

## Иҗаты

Б. Мокамайның авыл хуҗалыгын  күмәкләштерүгә багышланган беренче шигырьләре 1929-1931 елларда татар телендә «Яңа авыл», «Яшь юксыл», “Әдәби удар”, Чишмә районы гәҗите Сталинчы гәҗитләрендә басыла.

Шигырьләрен Һади Такташның «Мокамай» поэмасыннан алынган Мокамай псевдонимы астында бастыра. 
 
1939 елда Уфада “Шигырьләр” җыентыгы чыга.

Фронтта лирик шигырьләр белән беррәттән, Зоя Космодемьянскаяга багышланган “Таня” поэмасын, “Линариягә хатлар” дигән проза әсәрен, “Кан өчен кан” пьесасын яза.

1943 елда фронт вакыйгаларын сөйләүче, совет сугышчысының Туган илен сөюенә дан җырлаучы, дошманга нәфрәт уятучы “Урал егете” дигән шигырьләр һәм поэмалар китабы басылып чыга.

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1939 ел).

## Гаилә хәле
Бәдрүш Мокамай 1937 елның октябрендә укытучы Клавдия Архиповага өйләнә, 1938 елда беренче кызлары — Линария, тагын бер елдан Эмма дөньяга килә. Линария Батырова Бөгелмәдә, Эмма Мөхәммәтҗанова — Уфада яшиләр.

## Чыганаклар
# Линариягә хатлар (җыентык, төзүчесе С. Шакир). Уфа, 1984 ел.
# «Утлы еллар авазы» (җыентык, төзүчесе Г. Байбурин). Уфа, 1985 ел, 301 бит.
# Биобиблиографик белешмә: Писатели Советской Башкирии. Уфа, 1988 ел, 241 бит.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик шагыйрьләр
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар