open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Башкортстан (гәҗит)

**Башкортстан** — Башкортстанда башкорт телендә чыгучы иҗтимагый-сәяси гәзит. Гәҗит республикадагы иҗтимагый-сәяси хәлләрне яктырта, башкорт мәдәнияте һәм тарихы буенча материаллар чыгара.

## Тарих
1918 елның февраль башында бәлшәвик Җиһангир Шәрипов рәислегендә һәм Гарифулла Алпаров секретарьлыгында хезмәтчән башкорт халкының Ырынбурда булган вәкилләренең зур җыелышы үткәрелә. Җыелыш Совет властен яклап чыга. Башкортстандагы эшләр белән җитәкчелек итү өчен Башкортстан вакытлы инкыйлаби шурасы (БВРС) төзелә. Аның составына 7 кеше — дүрт башкорт һәм өч татар керә. Совет рәисе итеп Габдулла Дәүләтшин, урынбасары — Бәхтегәрәй Шәфиев, беренче секретаре итеп Гарифулла Алпаров сайлана. Бу иптәшләр 1918 елның 1 мартында Ырынбурда чыга башлаган «Башкортстан» гәзите мөхәрририятенә дә керәләр. Б. Шәфиев — гәзитнең мөхәррире, Г. Алпаров секретариат җитәкчесе эшен алып бара.

Дутов гаскәрләре Ырынбурга кергәнче газетның 5 саны чыгарга өлгерә. 1919 елның сентябрендә *«Башкортстан хәбәрләре»* исеме белән Башкортстан башкаласы Стәрлетамакта яңадан чыга башлый. 1922 елның июнь-июлендә республика башкаласы Стәрлетамактан Уфага күчерелә һәм шуңа бәйле андагы «Башкортстан хәбәрләре» гәзите дә Уфадагы «Урал» белән кушыла.
Татарча нәшер ителүче бу басма ВКП (б)ның Башкортстан өлкә комитетының 1924 елның 2 август карары белән мөстәкыйль ике гәзиткә бүленә. Башкортчасы — «Башкортстан», татарчасы «Яңа авыл» исеме белән чыга башлый. Беренчесенең баш мөхәрире итеп Давыт Юлтый куела, ә «Башкортстан»ның элекке баш мөхәрире Муса Йосыпов татар гәзитенең мөхәрире итеп күчерелә.

1929 елдан көн саен чыга башлый.

1937 елда исеме *Кыҙыл Башкортостан/Qьđьl Başqortostan* итеп, 1951 елда — «Совет Башкортостаны» дип үзгәртелә.

1968 елда гәҗит Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә. 1990 елдан хәзерге исемен йөртә.

## «Башкорт иттифагый бюросының мөхбире» һәм «Башкорт» басмаларына мөнәсәбәт
Хәзерге вакытта гәзитнең тарихын бераз озынайту турында сүз бара. 1917 елдың июнендә Ырынбурда «Башкорт иттифагый бюросының мөхбире» дигән исем белән гәзит чыга башлый. Июльдән исеме «Башкорт» итеп үзгәртелә. Аның 19 саны чыгып, 1918 елның февралендә советка каршы юнәлешле булган өчен БВРС аның эшчәнлеген тыя. Әле аның Дутов төрмәдән азат иткән мөхәррияте Чиләбегә китеп, басманы анда чыгаруны дәвам итә. Шулай итеп, ул гәзитнең тарихы «Башкорстан» һәм «Кызыл таң» гәзитләре тарихыннан аерым тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* «Разъянить т. Шакурову необоснованность его утверждений»

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Башкортча гәҗитләр
Төркем:Уфа матбугаты
47-нче моторлаштырылган корпус

**47-нче моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*47-нче моторлаштырылган корпус* 1940 елның  24 февралендә оештырылган. 1942 елның 1 мартында 41-нче танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

### [[Смоленск бәрелеше (1941)|Смоленск бәрелеше]]
22 июньне

## Әдәбият

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Яңавыл таңнары

**Яңавыл таңнары** - татар телендә  Башкортстанның Яңавыл районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. Татарча  һәм  урысча чыккан гәҗитнең гомуми тиражы - *7 668* данә. Айга 1 тапкыр ''башк.'' “*Йыйын* ” кушымта - гәҗите (*300* данә) чыга.

## Тарих
1931 елның 5 маенда **«''Октябрь юлы''»** исеме белән беренче татарча гәҗит чыга. Беренче мөхәррире – Х.Х. Гыйльманов.

1939 елның гыйнварыннан районда урысча  “*Путь Октября*” гәҗите чыга башлый. Бөек Ватан сугышы елларында  айга 4 тапкыр гына чыга.

1955 елда гәҗитләрне берләштереп, татарчаны дубляж гына итеп калдыралар.

1962 елдан исеме **“''Коммунизм таңы''”** / “*Заря коммунизма*” дип үзгәртелә.

1990 елдан *“Яңавыл таңнары”* / *“Янаульские зори”* булып чыга.

## Басмаханә
Яңавыл районы гәҗитләре, башка районнардан аермалы буларак, һәрвакыт Яңавылда үз басмаханәсендә нәшер ителә.
 
1996 елга кадәр югары пичәт ысулы, 1996 елдан соң офсет ысулы кулланыла.

Гәҗит битләрендә Кәүсәрия Шәфыйкова, Рафис Мөхәммәтдинов, Мөнәвир Фазлыев, Раил Габдуллин, Закир Капкаев, Фәйзрахман Гомәров, Дикаф Гәрәев  язмалары дөнья күргән.

## Хезмәт уңышлары
* Гран-при (2006, “Матбугат көзгесендә әйдәүче милли проектлар” конкурсы, Мәскәү)
* Җиңүче (2009, “Гаилә – Русиянең җаны” Бөтенрусия конкурсы, Мәскәү)
* “Матбугатның Алтын фонды” (“*Золотой фонд прессы*”) тамгасы иясе (2011, 2012)

## Чыганаклар
* Гәҗит сайты 
*   Гәҗитнең сайты  

## Тышкы сылтамалар
"Классташлар"дагы бите

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Яңавыл районы
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Якуб Зәнкиев

**Якуб Зәнкиев** (Якуб Камали улы Зәнкиев) – татар язучысы. Тукай бүләге иясе (2002).

## Тәрҗемәи хәле
1917 елның 6 апрелендә Россия империясенең Иркутск генерал-губернаторлыгы  Иркутск шәһәрендә туган. Балачагы Тубыл районы Хуҗайлан (Япанчы) авылында үтә. 2003 елда вафат.

Тубыл татар – башкорт мәктәбен (1933), Тубыл татар педагогия техникумын (1935), Төмән укытучылар институтының физика-математика бүлеген тәмамлый (1940). Тубыл округының Япанчы (1934), Сәет (1935 - 1936), Чебурга (1936 – 1938) мәктәпләрендә физика һәм математика укыта. 1940 - 1942 елларда Төмәннең 3нче санлы татар урта мәктәбендә укыта.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1942 елдан Бөек Ватан сугышында катнаша. Төмәндә оештырылган танкка каршы бригаданың взвод командиры сыйфатында Курск дугасында, Украинада, Польшада, Чехословакиядә сугыш хәрәкәтләрендә катнаша.  I Ленинград артиллерия училищесын тәмамлый(1943, Энгельс шәһәрендә).
 
Армиядән кайткач (1946), укытучылык эшен дәвам итә.
 
1952 - 1955 елларда Төмән өлкәсенең Тубыл районы халык мәгарифе бүлеге мөдире.
 
1955 - 1975 елларда Төмән өлкәсенең  Тубыл районы Япанчы  мәктәбе директоры.

## Иҗаты
1949 елда «Совет мәктәбе» (хәзерге «Мәгариф») журналында беренче язмасы дөнья күрә. Иртеш буе себер татарларының 1917 – 1940 еллардагы тормышы турында «*[[Иртеш таңнары]]*» (1-2 китаплар, 1994; русчага Х. Алишева тәрҗемәсендә «*Зори Иртыша*», Төмән, 1996 – 1998 еллар); «*Ялкында өтелгән мәхәббәт*» (Төмән, 1999) романнары, балалар өчен «*Кайчыколак*» (Төмән, 1994) исемле хикәяләр жыентыгы авторы.

## Мактаулы исемнәре, бүләкләре
* Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1995).
* РСФСР мәктәпләренең атказанган укытучысы (1957).
* Кызыл Йолдыз ордены (1944).
* I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы ордены (1944, 1985).
Татарстанның Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе (2002) – “*Иртеш таңнары*” роман - дилогиясе өчен.

## Хәтер
* Иҗатына хөрмәт йөзеннән Д.И. Менделеев исемендәге Тубыл социаль – педагогия академиясе җирлегендә һәр елны “*Зәнкиев* *укулары*” дигән Бөтенроссия фәнни – гамәли конференциясе уздырылып килә. 
* Тубыл районы Япанча мәктәбенә исеме бирелә (1995)
* Тубыл шәһәренең шәрәфле ватандашы. 
* Тубыл районы Загваздинск авыл җирлегенең шәрәфле ватандашы (1997).

## Әдәбият
1. Алишина Х. Себер татарлары елъязмачысы // Мәдәни җомга. 1997. 11 апрель.

2. Хәмитов Г. Яшисең икән, димәк, юкка түгел... // Татар иле. 2001. 18 май.

3. Луноликая красавица Сузге. Тюмень, 1997.4. Ялкында өтелгэн мәхәббәт. "Казан утлары", 2001, 1-4 саннар.

## Чыганаклар
Татар энциклопедиясе. Казан, 2010.

## Тышкы сылтамалар
 Төмән өлкәсенең Татар конгрессы сайты

## Искәрмәләр

Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР атказанган мәктәп укытучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Төмән өлкәсе язучылары
Төркем:Тубыл районы
Җылылык электр үзәге

**Җылылык электр үзәге** (**ҖЭҮ, ТЭЦ**) — үзәкләштерелгән җылылык системаларына пар, эссе су тапшырган һәм электр җитештергән станцияләренең бер төре. 

Процесс өчен кулланылган ягулык роле гадәттә ташкүмер, табигый газ яки төшнең бүленүе реакциясе нигезендә азат ителгән атом-төш энергиясен куллану өчен баектырылган уран үти.
## Моны да карагыз
*1-че Уфа ТЭЦ-ы
*2-че Уфа ТЭЦ-ы
*3-нче Уфа ТЭЦ-ы
*4-че Уфа ТЭЦ-ы

## Сылтамалар
* Теплоэлектроцентраль 
* The World Alliance for Decentralized Energy 
* Описание мини-ТЭЦ MWM (Германия) 

## Әдәбият
* 
* 

Төркем:Хуҗалык корылмалары
Төркем:Энергетика
Алушта шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Алушта шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Алушта шәһәр бүлгeы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

бүлгe үзәге — Алушта шәһәре.
## Төзелеш
Шәһәр бүлгeы саcтафына 26 торак пункт керә (1 шәһәр, 1 штб, 6 бистә һәм 18 сала).
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли саcтафы: 
*руслар — 35 030 кеше (67,09%)
*украиннар — 11 987 кеше (22,96%)
*кырымтатарлар — 3 081 кеше (5,90%)
*биᴫаруслар — 743 кеше (1,42%)

## Күренекле кешеләр
*  Абдул Тәйфук (*1915, Партенит бистәсе - 1945, Алмания*), Сәвитлар Берлеге каһарманы, майор.

## Моны да карагыз
* Алушта шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Әрмәни Базар шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Әрмәни Базар шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Әрмәни Базар шәһәр бүᴫгеы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

бүᴫге үзәге — Әрмәни Базар шәһәре.
## Төзелеш
Шәһәр бүᴫгеы cастaфына 4 торак пункт керә (1 шәһәр һәм 3 сала).
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли cастaфы: 
*руслар — 14 969 кеше (55,72%)
*украиннар — 9 722 кеше (36,19%)
*кырымтатарлар — 949 кеше (3,53%)
*биларуслaр — 299 кеше (1,11%)
## Моны да карагыз
* Әрмәни Базар шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Җанкөй шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Җанкөй шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Җанкөй шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Җанкөй шәһәре.
## Төзелеш
Шәһәр округы составына Җанкөй шәһәре генә керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
*руслар — 25 611 чел. (59,75%)
*украиннар — 11 106 чел. (25,91%)
*кырымтатарлар — 3 469 чел. (8,09%)
*белоруслар — 658 чел. (1,54%)
## Моны да карагыз
* Җанкөй шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Кәфә шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Кәфә шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Кәфә шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Кәфә шәһәре.
## Төзелеш
Шәһәр округы составына 18 торак пункт керә (1 шәһәр, 5 штб һәм 12 сала).
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
* руслар — 78 536 кеше (72,19%)
* украиннар — 20 416 кеше (18,77%)
* кырымтатарлар — 5 055 кеше (4,65%)
* белоруслар — 1 949 кеше (1,79%)
## Моны да карагыз
* Кәфә шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Киреч шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Керич шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Керич шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Керич шәһәре.
## Төзелеш
Кеич шәһәр округы составына Керич шәһәре генә керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
* руслар — 124 430 кеше (78,67%)
* украиннар — 24 298 кеше (15,36%)
* кырымтатарлар — 1 635 кеше (1,03%)
* белоруслар — 1 795 кеше (1,13%)
## Моны да карагыз
* Керич шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Кизләү шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Кизләү шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Кизләү шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Кизләү шәһәре.
## Төзелеш
Кизләү шәһәр округы составына Кизләү шәһәре һәм 3 штб керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
* руслар — 76 295 кеше (64,90 %)
* украиннар — 27 429 кеше (23,33 %)
* кырымтатарлар — 8 140 кеше (6,92 %)
* белоруслар — 1 716 кеше (1,46 %)
## Моны да карагыз
* Кизләү шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Акмәсҗит шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Акмәсҗит шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Акмәчет шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Акмәсҗит шәһәре.
## Төзелеш
Шәһәр округы составына 6 торак пункт керә (1 шәһәр, 4 штб һәм 1 бистә)
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
*руслар — 238 938 кеше (66,72%)
*украиннар — 76 147 кеше (21,26%)
*кырымтатарлар — 25 209 кеше (7,04%)
*белоруслар — 4 102 кеше (1,15%)
## Моны да карагыз
* Акмәсҗит шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Ур Капусы шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Ур Капусы шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Ур Капусы шәһәр бүᴫгеы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

бүᴫге үзәге — Ур Капусы шәһәре.
## Төзелеш
Ур Капусы шәһәр бүᴫгеы cастaфына Ур Капусы шәһәре генә керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли cастaфы: 
* руслар — 15 736 кеше (50,92%)
* украиннар — 12 631 кеше (40,87%)
* кырымтатарлар — 928 кеше (3,00%)
* кореялылар — 439 кеше (1,42%)
* биларуслaр — 366 кеше (1,18%)
## Моны да карагыз
* Ур Капусы шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Судак шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Судак шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Судак шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Судак шәһәре.
## Төзелеш
Судак шәһәр округы составына Судак шәһәре, Новый Свет штб-ы һәм 14 сала керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
* руслар — 17 442 кеше (59,23%)
* украиннар — 5 173 кеше (17,57%)
* кырымтатарлар — 5 131 кеше (17,42%)
* белоруслар — 387 кеше (1,31%)
## Моны да карагыз
* Судак шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Ялта шәһәр округы

Бу мәкалә Россиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Ялта шәһәр шурасы мәкаләсен укы.**Ялта шәһәр округы** (, , )  — Россия Федерациясенең Кырым Җөмһүриятенә керүче муниципаль берәмлек.

округ үзәге — Ялта шәһәре.
## Төзелеш
Ялта шәһәр округы составына Ялта һәм Алупка шәһәрләре, 21 штб, 8 бистә һәм 1 сала керә.
## Халык
2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы: 
* руслар — 91 408 кеше (65,49%)
* украиннар — 38 604 кеше (27,66%)
* белоруслар — 2 204 кеше (1,58%)
* кырымтатарлар — 1 877 кеше (1,34%)
## Моны да карагыз
* Ялта шәһәр шурасы
## Искәрмәләр

Төркем:Кырым Җөмһүрияте муниципаль берәмлекләре
Бәләбәй хәбәрләре

**Бәләбәй хәбәрләре** - татар телендә  Башкортстанның Бәләбәй районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. 2002 елдан ''башк.'' “*Бәләбәй хәбәрҙәре*” кушымта - гәҗите  чыга.

## Тарих
Бәләбәйдә ***«Ярлы тавышы»*** исемле беренче татарча гәҗит 1918 елда чыга. *Мөхәррире* – Бәләбәй шура канткомының мөселман эшләре буенча комиссары Г. К. Касыймов. Тулысынча большевиклар фиркасен яклаучы, Советлар хакимиятен урнаштыруда ярдәм итүче орган була.

1924 елның 7 апрелендә РКП(б) Бәләбәй кантоны комитеты ***«Бәләбәй хәбәрләре»*** гәҗите чыгара башлый. Ике телдә *«Сталинчы»* гәҗите дә чыга. Шул ук елларда эчтәлеге белән наданлыкны бетерүгә, дингә каршы юнәлдерелгән *«Укуга - язуга»* исемле татарча гәҗит тә гарәп һәм латин шрифтында нәшер ителгән. Бәләбәй МТС ының татар телендә мөстәкыйль *«Ударчы»* гәҗите дә чыгып килгән (*мөхәррире* З.С. Сафин).

1945 елда 900 данәдә татарча ***«Урожай өчен»*** гәҗите .чыга башлый (*мөхәррире* Н.С. Сафиуллин).

1951 елның 1 маеннан ***«Алга»*** гәҗите урысча *«Вперёд»* гәҗитенең дубляжы гына булып чыгарыла.

1962 елда районнарны эреләндергән чорда якын – тирә 6 район халкы өчен фирка өлкә комитеты органы дәрәҗәсендәге ***«Җиңү'' ''байрагы»*** / *«Знамя победы»* гәҗите таратыла.

1965 - 1988 елларда *«Җиңү байрагы»* Бәләбәй районы гәҗите булып саклана.

1989 елда район гәҗитләре берләшеп, урысча, татарча, чуашча дубляж булып чыга.

1991 елдан *«Малалла»* (*Алга*) чуашча район гәҗите нигезендә *«[[Урал сасси]]»* республика гәҗите нәшер ителә.

1991 елдан *«Бәләбәй хәбәрләре»* / »*Белебеевская известия»* исеме белән чыга.

2002 елдан ''башк.'' *«Бәләбәй хәбәрҙәре»* кушымта – гәҗите чыга башлый.

## Хезмәт уңышлары
* 2007 елдан “*Матбугатның алтын фонды*” (“*Золотой фонд прессы*”) тамгасына ия.
* Җиңүче - (2007, Бөтенрусия “*Иң яхшы муниципаль оешма*” конкурсы).
* I урын (2009, Башкортстанның  “*Иң яхшы муниципаль оешма*” конкурсы).

2007 елдан Бәләбәй шәһәренең тарих - туган якны өйрәнү музеенда район гәҗите тарихын яктыртучы “*Бәләбәй матбугаты*” күргәзмәсе эшли.

## Чыганаклар
  Гәҗит сайты 

 “Башкортостан” (энциклопедия)

## Тышкы сылтамалар
“Классташлар” дагы бите

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Бәләбәй районы
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы

**С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация заводы, КАЗ** () — Россия авиацион сәнагатенең иң зур ширкәтләренең берсе.

Ширкәт Казанның Авиатөзелеш районының көнчыгыш өлешендә, Каравай бистәсендә Максимов һәм Акдемик Павлов ураманары янында урнашкан. Шәһәр чигендә урнашкан «Борисоглебское» аэродромына ия була.

Хәрби һәм ватандашлар очкычларны, халык куллану тауарларны җитештерә.

Янында урнашкан Казан моторлар төзү берләшмәсе белән беррәттән районны барлыкка китерүче ширкәтләренең берсе булып тора.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия авиатөзелеш компанияләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казан тарихы
Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы
Төркем:Каравай (Казан)
Төркем:Берләшкән авиатөзелеш корпорациясе
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе

**Казан мотор төзүчеләр җитештерү берләшмәсе, КМҖБ** (, ) — Казанда эшләүче Россия авиацион сәнәгатенең иң зур ширкәтләренең берсе.

Казанның Авиатөзелеш районында, Мотор төзүчеләр мәйданы янында, Каравай микрорайонының Дементьев урамыннан бераз көнчыгышрак урнашкан.

Янында урнашкан С.П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсе белән беррәттән районны барлыкка китерүче ширкәтләренең берсе булып тора.

Нигезләүнең рәсми датасы булып 1931 ел санала — шул елда Воронежда «Взрыватель» заводы нигезендә Воронеж моторлар заводы оештырыла. 1941 елда ул Казанга җирле мотор комбинаты территориясенә күчерелә, аның һәм берничә башка заводлар белән «Завод № 16» исемле ширкәтенә берләштерелә.
## Кызыклы фактлар
1955 елда тренер В. Голдин битәкчелеге астында заводның хоккей такымы оештырыла. Башта ул «Машстрой», соңрак «Урицкий исемендәге спорт клубы» исемнәре астында уйнаган. Соңрак аның нигезендә киләчәк Россия чемпионы — «Ак Барс» хоккей такымы булдырылган.
## Шулай ук карагыз
* Уфа моторлар төзү җитештерү берләшмәсе
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ авиацион сәнәгате ширкәтләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казан тарихы
Төркем:Казанның Авиатөзелеш районы
Төркем:Каравай (Казан)
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Казан оптика-механика заводы

**Казан оптика-механика заводы, КОМЗ** () — оптик җайланмаларны тикшерә, эшкәртә һәм җитештерә торган махсуслаштырылыган Русиянең бер профилле ширкәте. Тулы исеме «Казан оптика-механика заводы» ачык акционерлык җәмгыяте.

Казанның Дәрвишләр бистәсендә урнашкан.

1940 елның 8 февралендә нигезләнгән.

Продукциясе:
* Астронавигацион системалар һәм перископлар
* Күзәтү һәм фототеркәлү әсбаплары
* Визирлар, күзәтү һәм максат күрсәтү оптоэлектрон системалары, оптик төзәгечләр
* Биноклләр, күрү торбалары, төнлә күрү җайланмалары
* Спектрал-аналитик комплекслар, рефрактометрлары
* Лазер ераклык үчәгечләре һәм тепловизион комплексы
* Каты сәнәгый эндоскоплар, инженер төшергеч аппаратлары
## Тышкы сылтамалар
* рәсми сайт

Төркем:Фототехника җитештерүчеләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казанның Совет районы
Төркем:Дәрвишләр бистәсе
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Безнең дәвер

**Безнең дәвер** - татар телендә  Башкортстанның Миякә районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый-сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр *1 640* данә чыга. *1 000* данәдә  ''башк.'' «*Аҡмулла төйәге*»  гәҗите  таратыла.

## Тарих
1931 елда Миякә районында беренче татарча гәҗит **«''Большевик''»** чыга башлый.

Сугышка кадәр һәм сугыштан соң Миякә районында татарча һәм русча ике мөстәкыйль гәҗит чыгып килә.

1932 – 1957 елларда *[[татар]]ча* **«''Басу ударниге''»**, *[[рус]]ча* «*За высокий урожай*»  исеме белән чыга.
 
1957 – 1962 елларда район гәҗитләре  **«''Ленин байрагы''»**/ «*Ленинское знамя*» исемен ала.

1962 елда районнарны эреләндергән чорда Әлшәй районында нәшер ителгән "*Дим*" гәҗите таратыла.

1965 елдан **«''Октябрь''»** район гәҗите чыга башлый. 1990 елдан өч теллегә әйләнә.

2006 елдан татарча  *«Безнең дәвер»* *([[рус]]ча* «*Октябрь*», ''башк.'' «*Аҡмулла* *төйәге*»)  булып чыга.

1999 елдан офсет ысулы белән басыла, компьютерда җыела.

## Мөхәррирләре
* Беренче мөхәррире  итеп  коммунист Гәрәй Әхмәтгәрәев билгеләнә. 
* 1937 елдан мөхәррире Якуп Гайнуллин (Бөек Ватан сугышында һәлак була), анннан соң Габсәләм Саттаров, Әнвәр Вәлиев, Тәлгат Хәлфин , Әмирхан Кәримов (1952 – 1955, 1959 - 1962)
* Берләшкән гәҗитнең мөхәррире булып К.А. Сафин *([[татар]]ча* гәҗит буенча урынбасары С.Н. Макаева), Т.Х.Гыйрфанов, Д.И. Зарипов, С.П. Кузменко, Н.К. Яруллин эшли.
* 1991 елдан Р.М. Вәлиев, 2007 елдан М.Х.Әминов.

Район гәзите исемнәре билгеле дистәләгән язучыны һәм журналистны үстерә. Алар арасында Газиз Абдуллин, Хан Абрайский, Әхнәф Әминев (Әхтәм Әминев - ?), Шәриф Мансуров һәм башкалар бар. Район гәзитенең бүгенге мөхәррире Мансур Әминевның зурәтисе – Бөек Ватан сугышында башын салган яугир-журналист Әхнәф Әминев.

## Чыганаклар
* http://www.oktjabr-pressa.ru/   
*    Гәҗитнең рәсми сайты 
* 2008-10 еллар өчен PDF-архив , , 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Миякә районы оешмалары
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Әлшәй хәбәрләре

**Әлшәй хәбәрләре** -  татар телендә  Башкортстанның Әлшәй районында нәшер ителүче  дәүләт иҗтимагый - сәяси газетасы. Атнага өч тапкыр чыга. *[[рус]]ча* “*Альшеевские вести*”, ''башк.'' “*Әлшәй хәбәрҙәре*”.

## Тарих
Әлшәй районы гәҗите район оештырылган 1935 елның февраленнән нәшер ителә башлый.

Ике мөстәкыйль гәҗит - татарча **“''Сталинчы''”**, русча “*Сталинец*” булып чыга. Беренче мөхәррирнең фамилиясе – Мотур.  *([[рус]].)*

Беренче татар гәҗитендә журналист Мостафа Солтанов эшли (соңыннан “Совет Башкортостаны”нда хезмәт куя).

1955 елның 1 гыйнварыннан атнага 3 мәртәбә чыга торган була.

1959 елны **“''Ильич юлы''”** / “*Путь Ильича*” исемен ала.

1963 елда Әлшәй, Дәүләкән, Миякә районы бер авыл хуҗалыгы идарәсенә берләшкәч, Раевкада өлкә матбугаты дәрәҗәсендәге татарча **“''Дим''”**/*([[рус]]ча* “*Дёма*”) гәҗите нәшер ителә башлый. Мөхәррире А.Ф.  Семёнов *([[татар]]ча* гәҗит буенча урынбасары М.Г. Хаҗигалиев).

1964 елда Әлшәй районы яңадан торгызылгач, **“''Ленинизм байрагы''”** / “*Знамя ленинизма*” гәҗите чыга башлый. Татарча гәҗит дубляжда гына чыга. Мөхәррирләр булып төрле елларда Г. Т. Евдокимов, П. Е. Филатов, А. З. Шакиров, И. И. Такалов, А. А. Лакеев, Т. П. Пискарева эшли.
 
Район гәҗите битләрендә Шамил Анак, Рәшит Шәкүр, Әмир Мәхмүдов , Гөлфия Юнысова кебек иҗат көчләре үз әсәрләре белән катнаша.

1990 елда гәҗит хезмәткәрләре тәкъдиме белән  **“''Әлшәй хәбәрләре''”** / «*Альшеевские вести*» исемен ала.

## Чыганаклар
  Гәҗитнең рәсим сайты 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Әлшәй районы
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Казаноргсинтез

**«Казаноргсинтез» ААҖ** — Россиянең химик компаниясе һәм һәм бер үк исемле химик ширкәт, илдә иң эре полиэтилен җитештерүче.  Тулы исем «Казаноргсинтез» ачык акционер җәмгыяте. Компаниянең штаб-фатиры һәм төп җитешетрү Казанда урнаша.

## Тарих
Завод төзелеше 1959 елда башлана, беренче продукция 1963 елның 13 июлендә чыгарылган.

Ширкәт белән бергә эшләүчеләр өчен ширкәттән бераз читтә «Торак мәйданчыгы», ягъни «Жилполщадка» исемле яңа торак районы төзелгән.

1993 елда «Казаноргсинтез» дәүләт битештерү беләшмәсе ачык акционер җәмгыятенә үзгәртеп корылган.
## Милекчеләр вә җитәкчелек
Компаниянең төп хуҗалары: ТАИФ төркеме (50,2 %), «Связьинвестнефтехим» (26,6 %).

Директорлар шурасының рәисе — Руслан Шигабетдинов, генераль директор — Фәрит Миңнеголов.
## Эшчәнлек
Ширкәт составына түбәндәге җитештерүләр керә:
* «Этилен» заводы
* Оргпродуктлар һәм техник газлар заводы
* Бисфенола-Аны җитештерүче завод
* Түбән басымлы полиэтиленны җитештерү һәм эшкәртү буенча заводы
* Югары басымлы полиэтиленны җитештерү буенча заводы
* Поликарбонатлар җитештерү заводы

Полиэтиленнан башка, «Казаноргсинтез» газүткәргечләр өчен полиэтилен торбаларны, фенол, ацетон, салкынайта торган сыекчаларны, нефть чыгару һәм табигый газны корыту өчен химик реагентларны чыгара.

1974 елдан «Казаноргсинтез» «Синтез» су тубы клубының оештыручысы һәм спонсоры булып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Россия химик һәм нефтехимик компанияләре
Төркем:Казан ширкәтләре
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Төркем:Россия химия сәнәгате ширкәтләре
Төркем:Казанның Мактау китабына кертелгәннәр
Казан ҖЭҮ-3

**Казан [[ҖЭҮ]]-3** — Казанның иң эре ширкәтләренең берсе.  2010 елга кадәр «Татэнерго» холдингының «Генерирующая компания» ААҖ составына кергән, 2010 елда Түбән Кама ҖЭҮ белән ОАО «ТГК-16» ААҖ составына керде («ТАИФ» ААҖның бүлендек компаниясе).
## Тарих
Төзелеш проекты 1965 елда эшкәртелгән.

Казан ҖЭҮ-3 файдалану 1968 елда тапшырылган. Беренче чират төзелеше 1970 елда тәмам булган.

1980-83 елларда икенче чират сафка кертелә, шул исәптә 240 метр биек төтен торбасы һәм суыткыч (градирня) төзелгән.

Стансаның электр егәрлеге — 420 МВт, җылылык егәрлеге — 1897 Гкал/сәг.

ҖЭҮ Казан ширкәтләрне һәм торучы халыкны җылылык белән тәэмин итә. Иң эре кулланучы «Казаноргсинтез» ширкәте.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Татэнерго» сайты 
* ААҖ«ТГК-16» сайты 

Төркем:Татарстан электр станцияләре
Төркем:Русия җылылык электр станцияләре
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Төркем:Казан ширкәтләре
Казан өчен бәрелеш (1774)

**[[Казан танк университеты|Казан]] өчен бәрелеш** — баш күтәрүчеләрнең җиңелүе белән тәмамланган 1774 елның 12 - 15 июнь көннәрендә үткән 1773-1775 еллардагы крестьян сугышының бәрелеше.

## Тарих
12 июль көнне Пугачӗв гаскәре Казанга керә һәм кирмәнне камап ала, анда шәһәр кешеләренең бер өлеше һәм гарнизон ышыкланган була. Баш күтәрүчеләр шәһәрдә кыру оештыралар, биналарның зур өлешен талап бетерәләр.

Тиздән камалуда калганнарга ярдәмгә И. Михельсон җитәкчелегендәге 1 мең кешелек әтрәт килә. 12 июльдә кичен беренче бәрелеш була, баш күтәрүчеләр бераз чигенәләр, гаскәр санын 25 мең кешегә кадәр җиткерәләр һәм хәлиткеч алышка әзерләнәләр. Шулай булуга карамастан, 15 июль көнне Михельсонның хәрби бүлгеләре җиңел генә баш күтәрүчеләрнең тигез булмаган сафларын куып тараталар һәм аларны тәртипсез рәвештә чигенергә мәҗбүр итәләр.

Бу бәрелеш Пугачевны фактик рәвештә гаскәрсез калдыра, чөнки Иделнең уң ярына аның белән берничә йөз кеше генә кача ала.

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Крестьянская война под предводительством Емельяна Пугачева

Төркем:Пугачёв күтәрелеше
Көнбатыш Себер тигезлеге

**Көнбатыш Себер тигезлеге** — дөньяның иң эре тигезлегләрнең берсе. Ул Урал тауларыннан алып Урта себер яссы таулыгына кадәр бөтен Көнбатыш Себерне биләп тора. Тигезлекнең иң зур өлеше Россия составына керә һәм аның мәйданының 1/7 өлешен тәшкил итә.

Үсемлекләр: төньякта — тундра, үзәк өлешендә — тайга, көньякта — дала.
## Географиясе
Мәйданы якынча 2,6 млн кв. км. тәшкил итә. Төньяктан көньякка озынлыгы — 2500 км, көнбатыштан көнчыгышка — 1900 км. Тигезлек җирләре көньятан төньякка таба түбәнәя. Тиегезлек күбесенчә 100 метрга кадәр биеклекләр белән искиткеч тигез рельефына ия, тик көньякта, көнчыгышта һәм көнбатышта 300 метрга кадәр булган биеклекләрне очрап була.
### Климат
Тигезлекнең климаты континеталь. Кышын тигез өстендә уртача киңлекләрнең саклын массалары өстелек итәләр, ә җылы вакытында түбән басымы өлкәсе оеша һәм Төньяк Атландикадагы дымлы һава массалар бирегә ешрак җитә алалар.

Гыйнварның урта температуралары — -28...-16&nbsp;°C, июльнең  урта температуралары — 4...22&nbsp;°C. Вегетация чоры кырый төньягында 175 — 180 көн тәшкил итә. Явымнар күбесенчә көнбатыштан килгән һава массалары тарафыннан июль һәм август айларында китереләләр.

Еллык явымнар саны 200—250 ммдан (тундрада һәм далада) 500 — 600 ммга (урман зонасында) кадәр үзгәртеп тора. Кар капламы зурлыгы 20-30 см (далада) —  70—100 (Енисей буендагы районнарда).
## Файдалы казылмалар
Эре нефть һәм газ чыгынкалары бар (Көнбатыш Себер нефть-газлы бассейны).
## Тигезлекләр вә калкулыклар
# Ишем тигезлеге
# Кулунда тигезлеге
# Бараба түбәнлеге
# Васюган тигезлеге
# Себер уваллары
# Иртеш буе тигезлеге
## Галерея



Файл:Gorskii 03965u windmills.jpg|Себер тигезлегендә җил тегермәннәре (С.&nbsp; М.&nbsp; Прокудин-Горский, 1912)
Файл:Ivankino, a village in Kolpashevo District, Tomsk Oblast, Siberia.jpg|Тум өлкәсендәге бер авыл
Файл:Vasyugan.jpg|Васюган елгасы, югары агымында
Файл:Степь в окраине Мариинска1.jpg|Мариинск урман-далалары
Файл:Вид на равнину в Белокурихе.JPG|Көнбатыш Себернең чиге: Алтай тауларыннан күренеш)



## Искәрмәләр

Төркем:Россия тигезлекләре
Төркем:Казакъстан тигезлекләре
Павел Ренненкампф

**Павел-Георг Карл улы фон Ренненкампф** (, ; , Конувере, Эстляндия губернасы — 1 апрель 1918, Таганрог) — алман чыгышлы рус хәрби башлыгы. Рус гаскәренең Кытай явында, рус-япон сугышында, Беренче бөтендөнья сугышында катнашкан.

## Тәрҗемәи хәл
Дворян гаиләсендә туган.

Һелсингфорс җәяүле гаскәр укуханәсен (1873) һәм Генштаб академиясен тәмамаланган (1882).

1900 елда атлы гаскәр төмәне командиры булып Ихэтуань фетнәсен бастыруында катаншты. Рус-япон сугышы вакытында Байкал арты казак төмәне бәлән җитәкчелек иткән. 1906 елда Көнчыгыш Себердә коралланган инкыйлабчылар отрядлары белән көрәште. 1913 елдан — Вильно хәрби округы сәргсакәре.

Беренче бөтендөнья сугышында башта 1-нче рус гаскәре белән җитәкчелек иткән. Көнчыгыш Пруссия операциясе барышында 1-нче гаскәрнең чара күрмәве 1914 елның августында 2-нче рус гаскәренең тар-мар итүгә, ә аннан соң 1-нче гаскәрнең үзенең җиңелүгә китергән.  Уңыш китермәгән Лодзь операциясенән соң вазифаннан бушатылган.

Февраль инкыйлабыннан соң кулга алына һәм Петропавел кирмәненә утыртыла, мәхкәмә тикшерүе астында булган. Октәбер инкыйлабыннан соң җибәрелә һәм Тагарогка килеп утыра, анда ул чит исем астында яшәгән. бәлшәвикләр шәһәргә килгәч, алар аңа Кызыл Армиягә хезмәткә керергә тәкъдим итәләр.

Ренненкампф баш тарткан, шуның өчен кызыллар аны шәһәр читенә чыгаралар да, мәсхәрәләүдән соң атып үтерәләр.

Таганрогның Иске зиратында күмелгән.

## Галерея


Pavel Rennenkampf in 1904.jpeg|
Rennenkampf.JPG|Штаб белән, октәбер 1914


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Биографический указатель на сайте «Хронос»
* Ренненкампф Павел Карлович
*
Андрей Каргинов

[thumb|300px|right|[КамАЗ-Мастер командасы машинасы ярышта]]
**Андрей Каргинов** (Андрей  Олег улы Каргинов, *[[рус]]ча* *Андрей Олегович Каргинов*) – халыкара дәрәҗәдәге спорт остасы, «Дакар 2014» җиңүчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 21 февралендә Яр Чаллыда туган. Әтисе милләте буенча осетин, Владикавказда туган, әнисе рус.
Әти-әнисе Якутиянең Мирный шәһәрендә таныша. 1970 еллар уртасында Чаллыга күчеп килә. Әтисе озак еллар КамАЗның фәнни-техник үзәегендә эшли.
 
Яр Чаллыда картинг-клубта шөгыльләнә. «Пионер», «Юниор» картларында узыша.

Кама политехника институтын тәмамлый (2005).

КамАЗ-Мастер командасына урнаша.

## Һөнәри спорт баскычлары
Картинг буеча Татарстан чемпионы.

2005 елда КамАЗ-Мастер командасына алалар. Югары уку йортында укыганда КамАЗ фәнни-техник үзәгендә практика уза, шунда  команда эшчәнлеге белән таныша.

2006 елдан команданың экипажында механик буларак халыкара ярышларда катнаша башлый.

2007 елда «Хазар даласы» ярышында йөртүче буларак катнаша.

2008 елда яраланып, ярышта катнаша алмый.

2010 елда «Ралли Дакар»да Илгизәр Мәрдиев экипажында механик, V урынны алалар.

2011 елда йөртүче буларак Россия чемпионатында җиңүче, «Ефәк юлы» раллиенда  III урынны ала.

2012 елда «Ралли Дакар»да беренче тапкыр йөртүче буларак катнаша. Финишка IV булып килә. Ярышта, авыр травма алгач, Курганда Илизаров клиникасында дәваланган хәлдә катнаша.

2013 елда аның экипажы III урынны ала. Финишка машинасы өч тәгәрмәчтә килә.

## Җиңүләре
* 2006 ел, «Хазар даласы», В. Чагин экипажында механик — I урын
* 2006 ел, «Калмыкия», И. Мәрдиев экипажында механик — I урын
* 2007 ел, «Хазар даласы», йөртүче (пилот) — III урын
* 2008 ел, «Тын Дон» Россия чемпионатының этабы, йөртүче  — II урын
* 2010 ел, «Хазар даласы», йөртүче  — II урын
* 2010 ел, «Ралли Дакар И. Мәрдиев экипажында механик — V урын
* 2011 ел, «Каган алтыны», йөртүче — I урын
* 2011 ел, Ралли-рейд буенча Россия чемпионаты, йөртүче — I урын
* 2011 ел, «Ефәк юлы» раллие — «Дакар» сериясе, йөртүче — III урын
* 2012 ел, «Ралли Дакар», йөртүче— IV урын
* 2013 ел, «Ралли Дакар», йөртүче — III урын
* 2013 ел, «Каган алтыны», йөртүче— I  урын
* 2014 ел, «Ралли Дакар», йөртүче — I урын

## Бүләкләре
* 2008 ел —ААҖ «КамАЗ» Мактау грамотасы
* 2010 ел — II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен орденының медале 
* 2010 ел — Яр Чаллы шәһәренең «*Шәһәр алдындагы хезмәтләре өчен*» аерымлык билгесе 
* 2013 ел — «Данлы хезмәт өчен» /«За доблестный труд» (Татарстан) медале
* 2014 ел — «Осетия даны өчен» медале

## Чыганаклар
1. Н. Вяткина. Осетин Каргинов - «Дакар-2014» җиңүчесе. «Наш дом-Татарстан»,2014, 1 сан, 35 бит.

## Сылтамалар
* Автоспорт
* Команданың рәсми сайты
* ВТБ Россия сайты

## Искәрмәләр

Төркем:КамАЗ-мастер
Төркем:Татарстан спортчылары
Төркем:Яр Чаллыда туганнар
Төркем:Кама политехника институтын тәмамлаучылар
Бердәм сайлаулар көне (2014 елның 14 сентябре)

**Бердәм сайлаулар көнендә**, ягъни 2014 елның 14 сентябрендә Россия Федерациясендә төрле дәрәҗәдәге сайлаулар узачак. Бу көндә 30 субъект башлыгы (11 план буенча һәм 19 вакытыннан алда) һәм 14 субъектта канун чыгару органнары вәкилләре сайланачак.

## Субъектлар башлыклары
Бу көнне башлыклары сайланасы субъектлар түбәндәгеләр:

1. Ставрополь крае 
2. Иваново өлкәсе 
3. Коми Республикасы 
4. Киров өлкәсе
5. Чиләбе өлкәсе
6. Алтай Республикасы
7. Корган өлкәсе
8. Удмурт Республикасы
9. Ненец автономияле округы
10. Орел өлкәсе
11. Псков өлкәсе
12. Воронеж өлкәсе
13. Новосибирск өлкәсе
14. Волгоград өлкәсе
15. Саха
16. Мурманск өлкәсе
17. Калмыкия Республикасы
18. Красноярск крае
19. Липецк өлкәсе
20. Курск өлкәсе
21. Төмән өлкәсе
22. Ырынбур өлкәсе
23. Вологда өлкәсе
24. Башкортстан
25. Түбән Новгород өлкәсе
26. Приморье крае
27. Самар өлкәсе
28. Санкт-Петербург
29. Алтай крае
30. Әстерхан өлкәсе

Шулай ук Кабарда-Балкариядә, Кырым Республикасында, Севастопольда сайлаулар узачак.

## Россия субъектлары парламентлары
Түбәндәге субъектларда парламент вәкилләре сайлана: 
1. Кабарда-Балкария 
2. Карачай-Чиркәсия 
3. Мари Иле 
4. Татарстан
5. Тыва
6. Алтай Республикасы
7. Хабарау крае
8. Брянск өлкәсе
9. Ненец автономияле округы
10. Мәскәү
11. Кырым Республикасы
12. Севастополь
13. Тула өлкәсе
14. Волгоград өлкәсе

## Моны да карагыз
* Башкортостан Җөмһүрияте президенты сайлаулары (2014)
* Татарстан Җөмһүриятенең Дәүләт Шурасына сайлаулар (2014)
Ышаныч (газета)

**Ышаныч** – татар телендә Башкортстанның Аскын районында нәшер ителүче иҗтимагый — сәяси басма. Атнага ике тапкыр чыга.  *[[рус]]ча* *«Аскинская новь»*, ''башк.'' *«Йәнтөйәк»* гәҗитләре чыгып килә.

## Төп темалар
Башкортстанның төньягы һәм районның иҗтимагый, мәдәни тормышы, күренекле якташлары турында мәкаләләр, сугыш һәм хезмәт ветераннарын, эш кешеләрен хөрмәтләү. Гәҗит төрле катлау укучыга исәпләнгән. Реклама да басыла.

## Тарих
1931 елның 7 ноябренда чыккан беренче татарча гәҗит **«''Колхозчы''»** кулдан язылып, стеклографта *150* данәдә җыела. Беренче мөхәррире һәм оештыручысы Әхнәф Кирәев (Кирәй Мәргән) була.

Гәҗит берничә тапкыр исемен алыштыра: «*Социализм юлы*», «*Коммунизм юлы*», «*Ышаныч*».

Башка районнардан аермалы буларак, Аскын районында татарча һәм русча район гәҗитләре аерым мөстәкыйль гәҗитләр булып чыга, бер-берсенең дубляжы  булмый.
 
2002 елдан ''башк.'' *«Йәнтөйәк»* гәҗите чыга башлый.

## Мөхәррирләр
* Кирәй Мәргән
* А.Е.Симаков (сугыштан соң)
* С.В.Смольников (1960 елларда)
* Ә.Ә.Әсраров
* Г.З.Гимазов
* М.С.Ситдыйков
* Ә.М.Әюпов
* Р.Х.Сәлимгәрәев

## Бүләкләре
* 2007 – Бөтенрусия «Агро-СМИ» конкурсы дипломы 
* 2013 — «Матбугатның алтын фонды» («*Золотой фонд прессы*») тамгасы иясе.

## Чыганаклар
Рәсми сайт 

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Аскын районы оешмалары
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Россия Федерациясе коммунистик фиркасе

**Россия Федерациясе коммунистик фиркасе** () — рәсми рәвештә теркәлгән Россия Федерациясенең сул партиясе. Советлар Берлеге коммунистик фиркасенең туры варисы булып тора. Коммунистик фиркаләр берлегенә керә. РФ Дәүләт Думасына барлык сайлауларда катншкан өч фиркаләрдән бересе, Дәүләт Думасының барлык чакырылышларында урыннар алган ике фиркаләрдән бересе.

Россия Федерациясе коммунистик фиркасе икенче чираттан тыш Россия коммуначыларының җыенында яңартып корылган РСФСР коммунистик фиркасе буларак оештырылган. Төбәкләрдә бүлекләр саны — 81, әгъзалар саны — 157&nbsp;528 кеше.

Үзенең стратегик максаты булып Россиядә яңартылган социализмны төзүне дип атый. Кыска вакытлы перспективасында үз алдысында түбәндәге мәсьәләләрне куя: хакимяткә ватанпәрвәрләек көчләре килү, табигый байлакларны вә Россия икътисадының әһәмиятле тармакларын милләтләштерү, шуның белән бергә кече һәм урта эшкуарлыкны саклау, дәүләтнең иҗтимагый юнәлешен үстерү. Барлыкка килгәчтән ук үз-үзеңне хакимияткә каршы торучы фирка итеп сыйфатлый.

Югары орган — фирка җыены, ул фирканең Үзәк комитетын һәм аның рәисен сайлый. Фирканең үзәк башкарман комитетының рәисе булып 1993 елдан Геннадий Зюганов тора. Аның өч урынбасары бар. Тикшерүче орган — фирканең Үзәк тикшерү- комиссиясе.
## Сайлауларда катнашу
### Дәүләт думасы

### Президент сайлаулары

## Моны да карагыз
*  Советлар Берлеге коммунистик фиркасе
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Россия сәяси фиркаләре
Төркем:1993 елнда нигезләнгән сәяси фиркаләр
Төркем:Россия коммунистик фиркаләре
Төркем:Коммунистик фиркаләр
Авыргазы хәбәрчесе

**Авыргазы  хәбәрчесе** - татар телендә Башкортстанның Авыргазы районында нәшер ителүче иҗтимагый-сәяси басма. Атнага өч тапкыр чыга.  русча *«Аургазинский вестник»,* чуашча *«Аургазӑ хыпарçи»* гәҗитләре чыгып килә. Гомуми тиражы - *6 500* данә.
## Тарих
1930 елның 6 сентябрендә беренче татарча гәҗит ***Çiꞑy өcen*** исемендә чыга.

* 1931 - 1956 елларда татарча  ***«Җиңү өчен»*** гәҗите нәшер ителә.
* 1933 - 1956 елларда чуашча *«Ленин çулĕпе»* гәҗите дә нәшер ителә.
* 1956 елдан русча *«По ленинскому пути»* гәҗите чыга башлый.
* Татарча ***«Ленин юлыннан»*** дубляж хәлендә кала.
* 1965 - 2006 елларда район гәҗите өч телдә нәшер ителә:
*«Путь Родины»* *([[рус]].)* / ***«Ватан юлы»*** *([[татар]].)* / *«Çěршыв çулě»* *([[чуаш]].)* 
* 2006 елдан хәзерге логотип белән чыга.

## Төп темалар
Авыргазы районының иҗтимагый, мәдәни тормышы, күренекле якташлары турында мәкаләләр, сугыш һәм хезмәт ветераннарын, эш кешеләрен хөрмәтләү. Гәҗит төрле катлау укучыга исәпләнгән. Сишәмбе, чәршәмбе, шимбә (*TV программасы белән*) көннәрне чыга.  Реклама да басыла.

## Чыганаклар
Гәҗитнең рәсми сайты

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

## Искәрмәләр

Төркем:Авыргазы районы оешмалары
Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Татарстаннан читтәге татар гәҗитләре
Төркем:Татарча гәҗитләр
Хлебниково (мәгънәләр)

**Хлебниково** — торак пунктлар исеме:
 
## Россия
* Хлебниково — Вологда өлкәсенең Грязовец районында урнашкан авыл.
* Хлебниково — Калининград өлкәсенең Краснознаменск районында урнашкан бистә.
* Хлебниково — Мари Илнең Мари-Төрек районында урнашкан сала.
* Хлебниково — Мәскәү өлкәсенең Мытищи районында урнашкан сала.
* Хлебниково — Тамбов өлкәсенең Сосновка районында урнашкан сала.
Ирбет бүлгесе

**Ирбет округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Ирбет шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Ирбет округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Пермь губернасының Ирбет өязе (89% өлеше)һәм Төмән губернасының Тура өязе (31% өлеше) җирләре кертелгәннәр

1930 елның 30 июлендә Ирбет округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Ирбет округы 12 районга бүленгән була (1926):
* Байкалово районы
* Благовещенское районы
* Елань районы
* Ирбет Заводы районы
* Зайково районы
* Знаменское районы
* Ирбет районы
* Невьянск районы
* Туринская-Слобода районы
* Таборы районы
* Тәүде районы
* Туринск районы

## Халык саны
1926 елда Ирбет округынең халык саны 278812 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 94,6 %; белоруслар — 3,4 %.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Идел буе калкулыгы

**Иде́л буе́ калкулыгы́** (, ) — Көнчыгыш Европа тигезлеге калкулыкларының берсе.

## Рельеф
Иделнең уңъяк ярында, төньякта Түбән Новгород белән Казан, көньякта Волгоград белән Казан арасында урнашкан. Төньяк һәм көнчыгыш өлешләрендә Иделгә таба (хәзер Чабаксар, Куйбышев, Сарытау, Волгоград сусаклагычларына таба) текә тау битләре белән өзелә; көнбатышта сөзәкләнеп Ока-Дон түбәнлегенә төшә; көньякта тарая һәм Ерген калкулыгына күчә. Көнчыгыш өлешнең иң зур биеклекләре Хвалынск шәһәре тирәсендә (367 м) һәм Жигули тауларында (370 м). Субүләр платолар ике ярустан тора, елга үзәннәренең тыгыз челтәре, сызалар һәм ерымнар белән телгәләнгәннәр. Югарыгы биегрәк плато (300-360 м), төп елга араларының үзәк өлешләрендә су белән юылудан сакланган. Өслекнең өлешчә җимерелүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән түбәнге плато (180-240 м) киңрәк таралыш тапкан.

Калкулык палеоген чоры ахыры — неоген башында, юра, акбур һәм палеогенның диңгез утырмалары (балчык, комлык, акбур, трепель һәм диатомитлар) тупланган Сембер-Сарытау бөгелешен үз эченә алган тектоник күтәрелеш нәтиҗәсендә барлыкка килә. Төньяк өлешендә Пермь токымнары (, доломит, гипс, мергельләр) үсеш алган, төньяк-көнбатыш өлеше дүртенчел чор бозлыгы белән капланган була. Алатыр елгасы бассейнында һәм Иделнең уңъяк ярында шәһәр тибындагы Зывыз бистәсе тирәсендә Пермь системасының гипс һәм акшарларында карст күренешләре үсеш алган. Идел буеның Сембер һәм Сарытау тирәсендәге юра һәм түбән акбур балчыкларында көчле шуышмалар булгалый.

Идел буе калкулыгының төньяк өлеше — көрән урман туфраклы, селтесезләнгән һәм көлсуланган кара туфраклы урман-дала зонасына, көньяк өлеше — типик кара туфраклы һәм каштан туфраклы дала зонасына керә. Территориянең күп өлеше сукаланган. Төньякта урыны беләнкиң яфраклы урманнар, палеоген һәм дүртенчел система комнарында — нарат урманнары сакланган.

## Гидрография
Иң зур елгалар: Иделнең уң кушылдыклары — Сыры (864 км), Зөя (402 км), Тирескә (276 км) һәм Донның сул кушылдыклары — Медведица (692 км), Иловля (341 км). 
## Файдалы казылмалар
Нефть, битум, янучан  (Самар өлкәсе) һәм табигый газ (Сарытау өлкәсе), шулай ук акшар, гипс, акбур, балчык һ.б. төзелеш материаллары чыганаклары бар. Калкулыкның төньяк-көнчыгыш өлешендәге 12,6 мең м3 мәйдан Татарстан Республикасы составына керә һәм аның аерым физик-географик төбәген — Идел алдын тәшкил итә.
## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе

Төркем:Көнчыгыш Европа тигезлеге
Төркем:Россия калкулыклары
Төркем:Татарстан географиясе
Төркем:Волгоград өлкәсе географиясе
Төркем:Сарытау өлкәсе географиясе
Төркем:Пенза өлкәсе географиясе
Төркем:Самар өлкәсе географиясе
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе географиясе
Төркем:Чуашстан географиясе
Корган бүлгесе

**Курган округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Курган шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Курган округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Чиләбе губернасының Курган өязе (тулысынча), Чиләбе өязе (17% өлеше), Екатеринбур губернасының Шадрин өязе (42% өлеше), Төмән губернасының Яулытора өязе (3% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Курган округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Курган округы 15 районга бүленгән була (1926):
# Беллозёрское районы
# Варгаши районы
# Звериноголовский районы
# Кортамыш районы
# Лебяжье районы
# Лопатинское районы
# Макушино районы
# Марайское районы
# Мокроусово районы
# Половинское районы
# Үтәк районы
# Чашино районы
# Чернавское районы
# Юргамыш районы
## Халык саны
1926 елда Курган округынең халык саны 493693 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 97,7 %; украиннар — 1,0 %.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Көнгер бүлгесе

**Көнгер округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Көнгер шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Көнгер округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Пермь губернасының Кызылъяр өязе (58% өлеше), Көнгер өязе (61% өлеше), һәм Уса өязе (30% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Көнгер округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Көнгер округы 13 районга бүленгән була:
# Әртә районы
# Әчет районы
# Береёзовка районы
# Богородское районы
# Кызылъяр районы
# Көнгер районы
# Манчаж районы
# Урда районы
# Суыксу районы
# Өя районы
# Кишерт районы
# Шамар районы
# Юго-Осокино районы

## Халык саны
1926 елда Көнгер округынең халык саны 479557 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 87,9%; татарлар — 7,7%; чирмешләр — 3,2%.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе
Пермь бүлгесе

**Пермь округы** () — Урал өлкәсе составындагы административ-территориаль берәмлек. 1923—1930 елларда гамәлдә торган. Үзәге Пермь шәһәрендә урнашкан булган.
## Тарих
Пермь округы 1923 елның ноябрендә төзелә. округ составына элекке Пермь губернасының Оханск өязе (87% өлеше), Пермь өязе (86% өлеше), Саликам өязе (12% өлеше), Уса өязе (2% өлеше) һәм Вятка губернасының Сарапул өязе (1% өлеше) җирләре кертелгән.

1930 елның 30 июлендә Пермь округы, ССРБ округләрнең күпчелеге кебек үк, юкка чыгарылган; аның районнары Урал өлкәсенең туры буйсынуына күчерелгән.

## Административ бүленеш
Пермь округы 19 районга бүленгән була (1926):
# Верхгород районы
# Добрянка районы
# Ильинское районы
# Карагай районы
# Красное-Верещагино районы
# Култай районы
# Ленин районы
# Лысьва районы
# Мотовилиха районы
# Нердва районы
# Нытва районы
# Оханск районы
# Очёр районы
# Серьги районы
# Сива районы
# Сосновка районы
# Чёрмоз районы
# Чусовской районы
# Юговской районы
## Халык саны
1926 елда Пермь округынең халык саны 716169 кешене тәшкил иткән, шул исәптә руслар — 95,5%; татарлар — 1,9%.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Административное деление Союза С. с. Р. 1926. 

Төркем:РСФСР округлары
Төркем:Урал өлкәсе