open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баем (мәгънәләр)

**Бае́м:**
* Баем (Баймак районы) — Башкортстанның Баймак районындагы авыл. 
* Баем (Әбҗәлил районы) — Башкортстанның Әбҗәлил районындагы авыл. 
* Баем (Стәрлебаш районы) — Башкортстанның Стәрлебаш районындагы авыл.
Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды

**ОКАТО́ коды**, **ОКАТО́ саны** ( сүзләрнең кыскартма) — Россия Федерациясының барлык төбәктәре һәм торак пункттарының дөйөм төркөмләуче исемлеге; статистика һәм икътисад кеүек өлкәләргә мәглүмәтте ышанычлы, сагыштырырлык һәм автоматик рәуштә эшкәртеү өчөн булдырылган.

## Исәп-теркәү берәмлекләре
ОКАТО исемлегенә түбәндәге теркәү административ бүленеш берәмлекләре керә:
* республикалар
* крайлар
* өлкәләр
* Федерация әһәмиятендәге шәһәрләр
* автономияле өлкә
* автономияле округлар
* районлар
* шәһәрләр
* шәһәр районнары һәм округлары
* шәһәр тибындагы бистәләр
* авыл советлары
* авыл торак пунктлары (авыллар, бистәләр, утарлар, станицияләр һ.б.)

Административ бүленеш берәмекләре исемлектә иерархия рәвешендә төркемләнә.

## ОКАТО саны төзелеше мисалы
Мисал өчен, Учалы районының Иске Муйнак авылының ОКАТО саны — 80 253 884 004. Бу сан түбәндәге өлешләрдән төзелгән:
* 80 (1-нче һәм 2-нче һан урыны) — Башкортстан республикасы;
* 2 (3-нче урын) — ”район” билгесе (классификацияның өченче кимәле) – моннан соң район турында мәгълүмат бирелә;
* 53 (4-нче һәм 5-нче урын) — Учалы районы коды;
* 8 (6-нчы урын) — ”авыл советы” билгесе – моннан соң авыл советы турында мәгълүмат бирелә;
* 84 (7-нче һәм 8-нче урын) — Туңатар авыл советы коды;
* 004 (9-нчы, 10-нчы һәм 11-нче урын) — Иске Муйнак авылын таныткан код.

## Сылтамалар
* «Территориальное устройство России» сайтында ОКАТО турында мәгълүмат 
* ОКАТО СИРИУС НТ сайты – Интернетта ОКАТО санын белү өчен.
* ОКАТО  Адрес буенча ОКАТО санын белү хезмәте.

Төркем:РФ ведомствалар кодлары һәм классификаторлары
Төркем:Россиянең административ-территориаль бүленеше
Төркем:Геокодлар
Төркем:Исемлекләр:Россия
Казмаш (мәгънәләр)

**Бае́м:**
* Казмаш (елга) — Россия территориясеннән агучы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага.
* Казмаш (Әбҗәлил районы) — Башкортстанның Әбҗәлил районындагы авыл.
Чулман су бассейны округы

**Чулман су бассейны округы** — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Чулман елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.

Чулман су бассейны округы 10 коды белән билгеләнә.

* 10.01 — Чулман
** 10.01.01 — Чулман
*** 10.01.01.001 — Чулман башлангычыннан
*** 10.01.01.002 — Чулман 
*** 10.01.01.012 — Иж башлангычыннан тамагыне хәтле
*** 10.01.01.013 — Ык башлангычыннан тамагыне хәтле
*** 10.01.02.001 — Агыйдел (елга)сы башлангычыннан
** 10.01.03 — Нократ
*** 10.01.03.001 — Чүпче башлангычыннан тамагыне хәтле
*** 10.01.03.002 — Нократ башлангычыннан Вятка шәһәренә хәтле
## Искәрмәләр

Төркем:Чулман бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Леон Крычиньский

**Леон Крычиньский**  (pol. Leon Kryczyński, tat. lat. ''Leon Krıçinskiy'') — Польша татар язучысы, галиме, җәмәгать эшлеклесе, антифашист хәрәкәтенең катнашучысы. 1939 елның сентябрь аенда фашистлар тарафыннан җәзалап үтерелгән.
## Тәрҗемәи хәл
Леон Крычиньский 1887 елда Вильно шәһәрендә туган.
Санкт-Петербург Университетының Хокук факультетын тәмамлаган.

1917-1918 елларда - Санкт-Петербург Мөселман клубының җитәкчесе.

Вильнюста Татар Халкы музее нигез салучы.

1932 елда Польша Татар матбугаты нигезләнүчеләренең берсе булган.

1939 елның сентябрь аенда (кайбер чыганак буенча 1940 елның апрелендә) фашистлар тарафыннан үтерелгән.

## Хәтирә
Польша Татар Мәдәниятенең Үзәгенә 1991 елда Леон Крычиньский исеме бирелгән.
## Кайбер әсәрләре
* *Bibliografja do historji Tatarów w Polsce za lata 1922-1932*, Wilno 1932. 
* *Pod słońcem Marokka*, Wilno 1934.
* *Sous le soleil du Maroc. Impressions de voyage*, Varsovie 1934. 
* (współautor: Stanisław Kryczyński) *Tatarzy w Słonimiu*, Wrocław 1988.
* *Historia meczetu w Wilnie (próba monografii)*, red. Musa Czachorowski, Wrocław 2012.
## Моны да карагыз
*Польша-Литва татарлары

## Тышкы сылтамалар

*    Tomasz Tomala, Kryczyński Leon [w:] Słownik Historyków polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 267-268.
*    Bibliografia prac, "Przegląd Islamski" (1937), z. 1/3.
*    Polski Słownik Biograficzny
*    Jan Tyszkiewicz, Dorobek historyczny Leona i Stanisława Kryczyńskich [w:] Środowiska historyczne II Rzeczypospolitej, cz. 2, pod red. Jerzego Maternickiego, Warszawa 1988.
*    Jan Tyszkiewicz, Olgierd, Leon i Stanisław Kryczyńscy, działacze kulturalni i badacze przeszłości Tatarów, "Rocznik Tatarów Polskich" 1 (1993), s. 5-14.
*    Leon Najman Mirza Kryczyński. Lider ruchu społecznego i kulturalnego Tatarów Polskich, red. Selim Chazbijewicz, Gdańsk-Gdynia 1998.

Төркем:Польша язучылары
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Көньяк башкорт диалекты

**Көньяк  башкорт диалекты** -  башкорт теленең бер диалекты. Көньяк Башкортстанда, Ырынбур өлкәсендә, Самар өлкәсендә таралган.

## Язу

Язуы юк.

## Таралышы

Көньяк башкорт диалекты Көньяк Башкортстанда, Ырынбур өлкәсендә, Самар өлкәсендә, Сарытау өлкәсендә таралган.

## Сөйләшләр

Башкорт теленең көньяк диалектында 5 сөйләш аерып күрсәтелә:
* «дим» (бу сөйләш эчендә — төньяк-көнчыгыш һәм көньяк-көнбатыш ассөйләшләре);
* «караидел;»
* «ык-сакмар» (бу сөйләш эчендә — югары сакмар, ык, түбән сакмар, нөгеш, соран, соран-ыргыз, юрматы һәм юшатыр ассөйләшләре);
* «урта» (бу сөйләш эчендә — җилем, басу, инҗәр һәм кырмыскалы ассөйләшләре);

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Самар өлкәсе телләре
Төркем:Башкортстан телләре
Төркем:Башкорт теле
Төркем:Сарытау өлкәсе телләре
Төркем:Ырынбур өлкәсе телләре
Сары (Сарыкташ районы)

**Сары** (), элекке **Сары редут** — Ырынбур өлкәсенең Сарыкташ районындагы татар авылы. Сакмар елгасы буенда урнашкан. Желтая тимер юл стаʜcасе белән янәшә.

Авыл сəʙиты үзәге булып тора. Идарәгә Рыскул (башкорт авылы), Кондуровка (руслар), Яңа Гафар (татарлар), Сунарчы (башкортлар) авыллары, Кондуровка һәм тимер юл стаʜcаәре, берничә утар буйсына.

## Тарихи белешмә
1742 елның 14 сентәбрендә Ырынбур ᴙнаpал-губернатыры И.И. Неплүев Сакмар буенда Пречистинская һәм Воздвиженская ныгытмаларын һәм Никитин (хәзерге исеме Рәдүт) белән Желтый редутларны корырга боерык бирә. «Желтый» атамасы җир өсткенә сары балчык яткылыкларының чыгып торуга бәйле. Беренчеләрдән булып бирегә кирәге калмаган Кама арты линиясеннән Яңа Чишмә полкы төрле милләт кешеләре күчерелә. 1768 елда Казан губернасыннан нугайлар күчерелә. Бераз соңрак татарлар һәм мукшылар киләләр.
Татарлар һәм нугайлар хәзер юкка чыккан күлнең ике ярына урнашалар. Татарлар яши торган як “Күләй як”, нугайлар яши торган – Нугай ягы дип аталалар.

Сугыш башлангач, мәшһүр Халык мәгарифенең татар институтының (ТИНО) варисын – Богырслан татар-башкорт педагогика техникумы бинасын хәрбиләргә бирәләр, уку йорты бинасын бушатып, Желтое авылына күчерелә. Ул вакытта авыл Зианчура районына керә. Тулырак мәгълүмат өчен: жөлтое татар-башкорт педагогика yкyханәсы. Уку йорты 1955 елга кадәр эшли. Соңга эше туктатыла.

## Милли cасᴛаф буенча

2002 елда 878 кешенең 565 – татарлар (64,4%), 272 кеше руслар (31%), 30 кеше башкортлар (3,4%), 8 казах яшәгән. Янәшәдәге Желтая тимер юл стаʜcасендә 433 кеше яшәгән. Шулардан 65 татарлар (15%).

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Искандаров Р.Ш., Оренбургские татары: историко-энциклопедичеcки учыpк стр.218 

Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Абазин теле

**Абазин теле** — Төньяк Кавказда таралган тел, абазиннарның туган теле, Карачай-Чиркәс Республикасында рәсми тел булып санала.

Башлангы мәктәпләрдә, Карачай педагогика институтында өйрәнелә.

## Таралышы
Абазин теле Төньяк Кавказда таралган. Телне якынча 38 меңнән артык кеше белә дип санала (2002 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Карачай-Чиркәс Республикасы телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Абазин теле
Тапант диалекты

**Тапант диалекты** (үзатамасы - тIапIанта) - абазин теленең  диалекты, әдәби абазин теле нигезенә алынган.

## Таралышы

Тапант диалекты Төньяк Кавказның Карачай-Чиркәс Республикасы территориясендә таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Карачай-Чиркәс Республикасы телләре
Төркем:Абазин теле
Авар теле

**Авар теле** (үзатамасы авар мацI, магIарул) — Төньяк Кавказда таралган тел, аварларның туган теле, Дагстан Республикасында рәсми тел булып санала.
Авар филологиясе буенча белгечләрне Махачкалада Дагъстан дәүләт университеты әзерли.
Мәшһүр авар шагыйрьләре булыпː Заид Гаджиев, Рәсүл Гамзатов, Машидат Гаирбекова, Фазу Алиева, Адалло Аси һәм Кахаб-Росодан Мәхмүд тора.

## Таралышы

Авар теле Дагъстанда, Азәрбайҗан төньягында, Грузиянең төньяк-көнчыгышында һәм Төркиядә яшәүче аварлар арасында таралган. Телне якынча Россиядә 900 меңләп кеше белә дип санала (2010 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации
* Авар теленең язма корпусы  

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Авар теле
Агул теле

**Агул теле** (үзатамасы — агъул чIал) — Төньяк Кавказда таралган тел, агулларның туган теле, Дагстан Республикасында рәсми тел булып санала.

## Таралышы

Агул теле Төньяк Кавказда таралган. Телне якынча Россиядә 30 меңләп кеше белә дип санала (2010 ел).
## Моны да карагыз
* Агуллар
## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Агул теле
Төркем:Агуллар
Мөһаҗир

**Мөһаҗир** () — гарәп телендә күченеп китүче, иммигрант мәгънәсендә.

Ислам дөньясында бу төшенчә Мөхәммәд пәйгамбәр белән Мәккә мөшрикләре золымыннан качып Мәдинәгә (Ясриб) күчкән сәхабәләрне билгеләү өчен барлыкка килә.

## Моны да карагыз
* Һиҗрәт
* Хаҗ

## Чыганаклар

Төркем:Мөһаҗирләр
Югалту (фильм, 2012)

**«Югалту»**&nbsp;— 2012 елда дөнья күргән Илдар Ягъфәровның кыскаметражлы фильмы. Фильм Пермь өлкәсе Барда районында, Казанда һәм Санкт-Петербургда төшерелгән.

Фильмны Пермь өлкәсе Барда районындагы бер татар авылында төшергәннәр. Барда районы&nbsp;— Илдар Ягъфәровның туган ягы. Барда ягы аның әтисе Рәшит Ягъфәровның да туган төбәге. Фильмда барган сюжет татар авылы мохите һәм рус шәһәре мохите белән бәйләнгән.

## Эчтәлеге
Фильмының эчтәлеге әти (Равил Шәрәфиев) һәм аның улларының мөнәсәбәтләре тирәсендә бара. Фильм башында авылда яшәүче Әнвәр (Ирек Хафизов) шәһәрдәге бертуганнарын авылга чакыртып ала, чөнки авылда кинәттән әтиләре югала. Ташландык авылда аның кайда икәнлеген беркем белми. Шәһәрдән кайтып төшкән композитор Шамил (Радик Сәлимов) һәм төзүче Марсель (Марсель Тимофеев) әтиләрен эзләргә керешә. Әтине эзләү дәверендә бертуганнар бер-берсенә якыная, тамырларын искә төшерә, бер максат өчен берләшә. Ызгышлар да, талашлар да булып ала, әмма ахыр чиктә әтиләре йортка үзе кайта.

## Ролләрдә

## Сылтамалар
* Фильм трейлеры
* Фильм (тулысынча)
* ТНВ-Планета: «Югалту» фильмы премьерасы
* Мөселман кинофестивалендә “Югалту” фильмы тәкъдим ителде

Төркем:Татар телендәге фильмнар
Күгеш (мәгънәләр)

**Күге́ш:**
* Күгеш (Чуашстан) — Чуашстаннда урнашкан шәһәр тибындагы бистә, Чабаксар районының административ үзәге. 
* Күгеш (Татарстан) — Татарстанның Яшел Үзән районындагы авыл. 
* Күгеш (Мордовия) — Мордовиянең Ельник районындагы авыл.
Җаек су бассейны округы

**Җаек су бассейны округы** — Русиядәге 20 су бассейны округларының берсе (Су кодексының 28-че статьясына ярашлы).

2006 елда Җаек елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын махсус саклау максатында барлыкҡа килә.

Җаек су бассейны округы 12 коды белән билгеләнә.

* 12.01 — 01 — Җаек елгасы 
* 12.01.00 — Җаек елгасы
** 12.01.00.001 — Җаек елгасы

## Искәрмәләр

Төркем:Җаек бассейны
Төркем:Русиянең су бассейны округлары
Җаек (мәгънәләр)

**Җаек:**
*Җаек (елга) — Россия һәм Казакъстан территориясе буенча агучы елга.
*Җаек (шәһәр) — Көнбатыш Казакъстанның Европа өлешендә, Җаек елгасы янында урнашкан шәһәр.

## Шулай ук карагыз
Урал (мәгънәләр)
Ногай иле (Карсун районы)

**Ногай иле** – Сембер өлкәсе, Карсун районындагы татар авылы. Коры Карсун елгасы буенда урнашкан.

Ногай иле язмаларда беренче тапкыр 1614 елда искә алына. Ул Сембердән дә борынгырак булып чыга.

Совет заманында Ногай илен күрше Коры Карсун авылына буйсындырып, бөлдерә язганнар иде. Хуҗалык идарәсе дә, оешмалар да, хәтта мәктәп тә шунда салынды. Үзгәртеп корулар башлангач ногайилеләр бу афәттән котылып, яңача яши башладылар.

«Алга» колхозы сакланып калган. Пилорама эшли. Күрше авыллар шикелле ногайлылар үз җирләрен Самарның инвесторларына тапшырмадылар. Фермерлар бар, үз хуҗалыгы белән яшәүчеләр күп еллык үләннәр чәчеп, терлекләр тоталар.

## Мәгариф
Ногай илендә кайчандыр ябылган мәктәбе яңадан торгызылып, 11-еллык татар мәктәбе буларак эшли. Биредә 65 бала укып йөри.

## Сәгать поясы

## Халык

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (99,5%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сембер өлкәсенең Ногай иле авылы халкы чагыштырмача муллыкта яши
* Ульяновск-Сембер энциклопедиясе 

Төркем:Сембер өлкәсе татар авыллары
Төркем:Карсун районы торак пунктлары
Һенрик Сенкевич

**Һенрик Сенкевич** яки Генрих Сенкевич (, tat. lat. ''Henrik Senkeviç'') (1846-1916) — Польша татар язучысы, галиме, Нобель бүләге иясе (1905).

Һенрик Сенкевич — Санкт-Петербург Император Фәннәр Академиясенең әгъза-кореспонденты (1896 елдан) һәм аның хөрмәтле академигы (1914 елдан) булган.
## Тәрҗемәи хәл
Һенрик Сенкевич татар нәселеннән, фәкыйрьләнгән шляхтадан булган. Әтисенең бабалары Витовт хәкимлегендә Җәләл-әд-Дин җитәкчелегендә Польшага килгән татарларыннан чыккан.

Һенрик Сенкевич 1870 елда Варшава Университеты тәмамлаган.

1869 елдан Польша матбугатында эшли башлаган. 1873 елдан "Польша гәҗите"ндә («Gazeta Polska»), 1874 елдан «Niwa» җурналында, 1882 елдан «Сүз» («Słowo») гәҗитендә эшләгән.

Беренче бөтендөнья сугышы башлаганнан соң Швейцариягә күчә, анда Веве шәһәрендә 1916 елда вафат булган.

## Иҗат

### Төп әсәрләре
Речь Посполитая турында тарихи трилогиясе

*   «Огнём и мечом» / поль. Ogniem i mieczem (1883 — 1884)
*   «Потоп» / поль. Potop (1884 — 1886)
*   «Пан Володыёвский» / польск. Pan Wołodyjowski (1887 — 1888)
*   «Без догмата» / поль. Bez dogmatu (1889 — 1890)
*  «Семья Поланецких» / поль. Rodzina Połanieckich (1893 — 1894)
*   «Камо грядеши» / лат. Quo vadis (1894 — 1896)
*   «Крестоносцы» / поль. Krzyżacy (1897 — 1900)
*  «Омуты» / поль. Wiry (1909 — 1910)
*  «Легионы» / поль. Legiony (1913 — 1914)
### Хикәяләр
# «Кирәкмәскә» /  
# «Юморески из портфеля Воршиллы» / 
# «Старый слуга» /  
# «Письма из путешествия» /  
# «Ганя» /  
# «Селим Мирза» /  
# «Эскизы углем» /  
# «Янко-музыкант» /  
# «Из дневника познанското учителя» /  
# «За хлебом» /  
# «Фонарщик на маяке» /  
# «Бартек-победитель» /  
# «Ангел» /  
# «Сахем» /  
# «Воспоминание о Марипозе» /  
# «В пустыне и пуще» / 

## Хәтирә

Һенрик Сенкевичның иҗаты Польша мәдәниятенең тарихында зур роль уйнады һәм бөтендөнья тарафыннан хөрмәтләнде.

Сенкевич 1990-1994 елларда кулланышта булган 500000 злотый купюрасында сурәтләнгән.

«Quo vadis» әсәре кырык артык теленә тәрҗемә ителгән иде. "Догматсыз" әсәре  Л. Н. Толстой, Н. С. Лесков, А. П. Чехов, Максим Горький һәм бүтән рус язучылары тарафыннан югары рәвешле бәяләнгән.

Һенрик Сенкевичның әсәрләре буенча күп филмнәр төшерелгән, иң танылганы: «Quo vadis» (1951, АКШ), «Огнём и мечом» (1999, Польша), «Quo vadis» (2001, Польша).

Һенрик Сенкевич истәлегенә Ил-62 очкычына (RA-8670 санлы) исем бирелгән.

Польшада һәм бүтән дәүләттә Һенрик Сенкевич истәлегенә күп музейлар, һәйкәлләр, урамнар ачылган.

## Моны да карагыз
*Польша-Литва татарлары

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Генрик Сенкевич: биография, фотографии, произведения
* Genealogia Henryka Sienkiewicza od Mieszka I do dzisiaj, wypis 1307 przodków.
* Genealogia Henryka Sienkiewicza  herbu Oszyk 
* Drzewo genealogiczne rodziny Cieciszowskich – pochodzenie Sienkiewicza z ukazaniem jego pokrewieństwa z Joachim Lelewel, pisarką Jadwiga Łuszczewska i profesorem historii literatury Ignacy Chrzanowski.

Төркем:Польша язучылары
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Варшава университетын тәмамлаучылар
Изге Патрик көне

**Изге Патрик көне** — 17 мартта уздырылган ирландларның милли бәйрәме. Изге Патрик мәҗүси утрауга христиан динен алып килүче буларак билгеле. Миссионер Патрик ярдәмендә ирландлар христиан диненә күчә.

Бу көн башка дини бәйрәмнәрдән күпкә аерыла. Изге Патрик хөрмәтенә урам йөрешләре уза, халык җырлый һәм бии, ирланд сырасы чишмәдәй ага.

Беренче тапкыр мондый урам йөрешләре Ирландиядә түгел, ә АКШта уза. XVIII гасыр ахырында Ирландиядәге ачлыктан качарга мәҗбүр булган мөһаҗирләр Нью-Йорк шәһәрен яшел төскә буярга карар кылалар. Яшел төс — ирландларның символы. Бу төс байракта да урын алган.

Изге Патрик көне Казанда да ирланд тарихына һәм мәдәниятенә мөкиббән киткән кешеләр тарафыннан оештырыла.

## Сент-Патрик көнен Ирландиядә бәйрәм итү

Saint Patricks Day 11.jpg
Saint Patricks Day 12.jpg
Saint Patricks Day 13.jpg
Saint Patricks Day 14.jpg
Saint Patricks Day 15.jpg
Saint Patricks Day 16.jpg
Saint Patricks Day 17.jpg
Saint Patrick's Day (1).jpg
Saint Patrick's Day (2).jpg
Saint Patrick's Day (4).jpg
Saint Patrick's Day (5).jpg
Saint Patrick's Day (6).jpg


## Сылтамалар
* Казанда Изге Патрик көнен бәйрәм иттеләр

Төркем:Ирланд бәйрәмнәре
Төркем:Христиан бәйрәмнәре
Төркем:Ирландия мәдәнияте
Иске Чат

**Иске Чат** — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Барда авыл җирлегенә карый.

Барда авылы үзәгеннән якынча 10 км көнбатыштарак урнашкан.

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Климат
Климаты — уртача континенталь. Кыш суык һәм буранлы, кар катламы берәр метрдан артып китә ала. Явым-төшем күләменең күпчелек өлеше июнь-август айларына туры килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Барда районы торак пунктлары
Төркем:Пермь крае торак пунктлары
Икенче Әрҗән

**Икенче Әрҗән** — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Хәзерге статусы - село (федераль классификатор буенча). Әрҗән авыл җирлегенә карый.

2010 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча авылда 678 кеше тора, шул исәптән 326 ир-ат һәм 352 хатын-кыз.

2005 елда исә халык саны 646 кеше булган.

Барда авылы үзәгеннән якынча 4 км көньяктарак урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Барда районы торак пунктлары
Башапбаш

**Башапбаш, Яңа авыл** — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Хәзерге статусы - деревня (федераль классификатор буенча). Яңавыл авыл җирлегенә карый.

2010 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча авылда 74 кеше тора, шул исәптән 37 ир-ат һәм 37 хатын-кыз.

2005 елда исә халык саны 109 кеше булган.

Барда авылы үзәгеннән якынча 37 км көньяктарак урнашкан.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Барда районы торак пунктлары
Люга (Можга районы)

**Люга** () — Удмуртиянең Можга районындагы бистә, Люга авыл җирлеге үзәге.

Халык саны — 2 064 кеше (2010).

Почта индексы — 427770, ОКАТО коды — 94235822001.

## География
Бистә Можгадан 18 километр көнбатыштарак урнаша. Горький тимер юлының *Люга* станциясе (Казан — Әгерҗе — Екатеринбург сызыгы).

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 60,6%, арлар — 22,0%, татарлар — 11,6%.

## Социаль инфраструктура
Урта мәктәп, балалар бакчасы, фельдшер-акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә.

Бистәдә Удмуртия буенча Россия җәзаларны башкару федераль хезмәте идарәсенең 6-нче төзәтү колониясе урнаша.

## Искәрмәләр

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Албахтино

**Албахтино** (, ) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 229 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Кызыл Армия районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Исаково (Малмыж районы)

**Исаково** () — Киров өлкәсенең Малмыж районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (26%), татарлар (72%), арлар (2%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Төркем:Малмыж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Алеут теле

**Алеут теле** (үзатамасы - Unangam Tunuu/Унáҥам Тунý) - Ерак Көнчыгышта, Төньяк Америкада таралган тел, алеутларның туган теле.

## Таралышы

Алеут теле Русиянең Камчатка краенда, Төньяк Америкада таралган. Телне якынча Русиядә 50 (2010 ел), АКШта 300ләп (1995 ел) кеше белә дип санала .
## Язу

Алеут язуы 1826 елда праваслау миссионерлары тарафыннан кирилл язуы нигезендә эшләнә, әмма Алеут утраулары АКШ составына күчкәннән соң ул кулланыштан чыккан; 1970-елларда АКШ алеутлары өчен латин язуы нигезендә әлифба эшкәртелгән.

1930-елларда СССРда алеутлары өчен латинлаштырылган әлифба эшкәртелгән, әмма ул гамәлгә кертелмәгән. 1990-еллардан Русиядә алеут теле кирилл язуы нигезендәге әлифба кулланыла:

Русиядә 1990-елларда алеут телендә бердәнбер чыккан китабы булып мәктәп сүзлеге булып тора.
## Шулай ук карагыз
* Алеут-медный теле

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Төньяк Америка телләре
Төркем:АКШ телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Камчатка крае телләре
Төркем:Алеут теле
Акушин теле

**Акушин теле** (үзатамасы - ахъушела) - Төньяк Кавказда таралган тел, акушиннарның туган теле, әдәби даргин теленең нигезенә салынган.

## Таралышы

Акушин теле Төньяк Кавказда таралган. Телне якынча Русиядә 42 меңләп кеше белә дип санала (2002 ел).

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Акушин теле
Алеут-медный теле

**Алеут-медный теле**  - Русиядә Ерак Көнчыгышында Беринг утравында таралган тел, Медный утравы алеутларының туган теле.

## Таралышы

Алеут-медный теле Русиянең Камчатка краеның Беринг утравында таралган. Телне якынча Русиядә 5 (2010 ел) кеше белә дип санала .

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Россия телләре
Төркем:Камчатка крае телләре
Төркем:Алеут теле
Төркем:Катнаш телләр
Алютор теле

**Алютор теле** (үзатамасы — нымылг’у) — Ерак Көнчыгышның Камчатка краенда таралган тел, алюторларның туган теле.

## Таралышы

Алютор теле Россиянең Камчатка краенда таралган. Телне якынча Россиядә 1000 (2002 ел) кеше белә дип санала.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Чукотка-камчатка телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Камчатка крае телләре
Төркем:Алютор теле
Агул сөйләше

**Агул сөйләше**  - агул теленең төп сөйләше, Төньяк Кавказда таралган.

## Таралышы

Агул сөйләше Төньяк Кавказда Дагстанның Агул районында таралган. Сөйләшнең 5 диалекты бар: буркихан, гехюн; цирхин; урта агул; 
фитин; хпюк.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Дагстан телләре
Төркем:Агул теле
Шапсуг диалекты

**Шапсуг диалекты** (*шапсыгъ*) — шапсугларның  туган теле, абхаз-адыгэ (көнбатыш-кавказ) гаиләсенә керә.

## Таралышы

Русиянең Краснодар краеның Кара диңгез яры буйларында таралган.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Адыгея телләре
Төркем:Адыгэ теле
Пазял

**Пазял** () — Удмуртиянең Можга районындагы авыл, Пазял авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — деревня (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 807 кеше (2010).

Почта индексы — 427763, ОКАТО коды — 94235849001.

## География
Авыл Можгадан 22 километр төньяктарак урнаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 95,5%, арлар — 3,8%.

## Искәрмәләр

Төркем:Можга районы торак пунктлары
Беринг диалекты

Индекслы юл тексты
 
**Беринг диалекты** (*үзәк диалект, аткин диалекты*) - алеут теленең Төньяк Америкада таралган диалекты.

## Таралышы

Беринг диалекты Төньяк Америкада таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Төньяк Америка телләре
Төркем:АКШ телләре
Төркем:Алеут теле
Реккиник диалекты

**Реккиник диалекты** (*үзалютор диалекты, олютор диалекты*) - алютор теленең Ерак Көнчыгышның Камчатка краенда таралган диалекты.

## Таралышы

Алютор теле Русиянең Камчатка краенда таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Чукотка-камчатка телләре
Төркем:Камчатка крае телләре
Төркем:Алютор теле
Камчадал теле

**Камчадал теле**  - рус теленең Ерак Көнчыгышның Камчатка краенда, Магадан өлкәсендә таралган диалекты. Сөйләшүчеләр - камчадаллар (үзатамалары -  *камчадалы*). Рус (казак) һәм коряк, ительмен телләре катышыннан барлыкка килгән.

## Таралышы

Камчадал диалекты Русиянең Камчатка краенда, Магадан өлкәсендә таралган.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
*Языки, наречия, диалекты, говоры Российской Федерации

Төркем:Магадан өлкәсе телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Камчатка крае телләре
Төркем:Катнаш телләр
Ягул (Кизнер районы)

**Ягул** () — Удмуртиянең Кизнер районындагы авыл, Ягул авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — деревня (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 732 кеше (2010).

Почта индексы — 427715, ОКАТО коды — 94226870001.

## География
Горький тимер юлының *Ягул* станциясе (Казан — Әгерҗе — Екатеринбург сызыгы).

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 68,0%, арлар — 20,8%, татарлар — 7,7%.

## Искәрмәләр

Төркем:Кизнәр районы торак пунктлары
Кизнәр (мәгънәләр)

**Кизне́р:**
* Кизнер (бистә) — бистә, Удмурт Республикасының Кизнер районы үзәге.
* Кизнер (авыл) — Удмурт Республикасының Кизнер районындагы авыл.
Кизнәр (авыл)

**Кизнәр** () — Удмуртиянең Кизнәр районындагы авыл, Липовка авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 1 553 кеше (2010).

Почта индексы — 427708, ОКАТО коды — 94226835001.

## География
Авыл Кизнәр бистәсеннән 3 километр төньяктарак уранаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): арлар — 54,5%, руслар — 42,5%, татарлар — 1,5%.

## Искәрмәләр

Төркем:Кизнәр районы торак пунктлары
Уральский (Сарапул районы)

**Уральсᴋи** () — Удмуртиянең Сарапул районындагы авыл, Уральсᴋи авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль cтaтысы — село (федераль классификaтьıp буенча).

Халык саны — 1 850 кеше (2010).

ᴨyчᴛьı индексы — 427982, ОКАТО коды — 94237845001.

## Җәгъpафия
Авыл Зур Сарапулка елгасы өстендә, Сарапулдан 29 километр көнбатыштарак уранаша. Горький тимер юлының *Совхоз Удмуртсᴋи* стаʜсaсе (Әгерҗе — Дружинино сызыгы).

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли cастaф (2002): руслар — 64,7%,  татарлар — 14,4%, арлар — 13,8%, чирмешләр — 4,6%, башкортлар — 1,0%.

## Искәрмәләр

Төркем:Сарапул районы торак пунктлары
Кама (Удмуртия)

**Кама** () — Удмуртиянең Камбарка районындагы авыл (элек — шәһәр тибындагы бистә), Кама авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 2 059 кеше (2010).

Почта индексы — 427958, ОКАТО коды — 94220820001.

## География
Авыл Чулман елгасы өстендә, Камбаркадан 8 километр төньяк-көнбатыштарак урнаша. Горький тимер юлының ''Кама'' станциясе (Әгерҗе — Дружинино сызыгы).

## Тарих
1942—2004 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 66,4%,  татарлар — 25,7%, арлар — 4,0%, башкортлар — 1,7%.

## Искәрмәләр

Төркем:Камбарка районы торак пунктлары
Яңа Смәел

**Яңа Смәел** () — Киров өлкәсенең Малмыж районындагы татар авылы, Яңа Смәел авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 581 кеше (2010).

Почта индексы — 612928, ОКАТО коды — 33223844001.

## География
Авыл Кече Китәк елгасы өстендә, Малмыждан 19 километр көнбатыштарак уранаша.

### Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): татарлар — 85,0%, арлар — 7,6%, чирмешләр — 3,9%, руслар — 3,5%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Малмыж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Рожки (Малмыж районы)

**Рожки** () — Киров өлкәсенең Малмыж районындагы авыл, Рожки авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 1 189 кеше (2010).

Почта индексы — 612943, ОКАТО коды — 33223860001.

## География
Авыл Нократ елгасы янында, Малмыждан 31 километр төньяктарак уранаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002):  руслар — 38,9%, чирмешләр — 37,7%, татарлар — 21,2%.

## Искәрмәләр

Төркем:Малмыж районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Ягул (мәгънәләр)

**Ягу́л:**
* Ягул (Кизнер районы) — Удмурт Республикасының Кизнер районындагы авыл.
* Ягул (Глазов районы) — Удмурт Республикасының Глазов районындагы авыл.
* Ягул (Завьялово районы) — Удмурт Республикасының Завьялово районындагы авыл.
Авданкасы

**Авданкасы** (, ) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429533. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97232870002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101300000200.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 132 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%), .

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Муркаш районы торак пунктлары
Зур Шатьма (авыл)

**Зур Шатьма** (, ) — Чуашстанның Кызыл Армия районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 129 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (98%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Чуашстанның Кызыл Армия районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Муркаш

**Муркаш** (, ), **Муркаваш** (<  «болын» + вож «чат», «кушылдык») — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан торак пункт. Муркаш районының үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Почта индексы — 429530. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды — 97232835001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды — 2101300000100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды — 2136.

## География
Муркаш Моргаушка елгасы буенда, Чабаксардан 47 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Тарих
Беренче тапкыр 1374 елда телгә алына.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (95,6%), руслар (3,4%), чирмешләр (0,4%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Муркаш районы торак пунктлары
Ярославка

**Ярославка** () — Чиләбе өлкәсенең Чибәркүл районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (56%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чибәркүл районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Пирогово (Завьялово районы)

**Пирогово** (, ) — Удмуртиянең Завьялово районындагы авыл, Пирогово авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — деревня (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 3 075 кеше (2010).

Почта индексы — 427022, ОКАТО коды — 94216837001.

## География
Авыл Мужвайка елгасы өстендә, Ижау үзәгеннән 9 километр көньяктарак уранаша.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 45,7%, арлар — 34,1%, татарлар — 17,4%.

## Искәрмәләр

Төркем:Завьялово районы торак пунктлары
Пирогово (мәгънәләр)

**Пирогово** — киң таралган топоним:

## Русия
* Пирогово — Архангельск өлкәсенең Вилегодск районындагы авыл.
* Пирогово — Вологда өлкәсенең Вологда районындагы авыл.
* Пирогово — Вологда өлкәсенең Вытегра районындагы авыл.
* Пирогово — Вологда өлкәсенең Грязовец районындагы авыл.
* Пирогово — Вологда өлкәсенең Сокол районындагы авыл, Воробьёво авыл җирлеге.
* Пирогово — Вологда өлкәсенең Сокол районындагы авыл, Кадников шәһәр җирлеге.
* Пирогово —  Вологда өлкәсенең Сямжа районындагы авыл.
* Пирогово  — Удмуртиянең Завьялово районындагы авыл, Пирогово авыл җирлеге үзәге.
Вельск районы

**Вельск районы** () — Россия Федерациясенең Архангельск өлкәсе составындагы муниципаль берәмлек.

Район үзәге — Вельск шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Вельск районы 1928 елның 23 июльдә Төньяк крае Няндома округы составында оештырыла.

1936 елдан — Төньяк өлкәсе, 1937 елдан — Архангельск өлкәсе составында.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Вельск|Вельск шәһәр җирлеге]]**
# **[[Кулой|Кулой шәһәр җирлеге]]**
# Аргуновский авыл җирлеге
# Благовещенское авыл җирлеге
# Югары Усть-Кулой авыл җирлеге
# Югары Шоноша авыл җирлеге
# Липовка авыл җирлеге
# Муравьёвская авыл җирлеге
# Низовье авыл җирлеге
# Пакшеньга авыл җирлеге
# Пежма авыл җирлеге
# Попонаволоцкое авыл җирлеге
# Пуйское авыл җирлеге
# Ракула-Кокшеньга авыл җирлеге
# Солгинский авыл җирлеге
# Судромское авыл җирлеге
# Тегрозеро авыл җирлеге
# Усть-Вель авыл җирлеге
# Усть-Шоношское авыл җирлеге
# Хозьмино авыл җирлеге
# Шадреньга авыл җирлеге
# Шоноша авыл җирлеге

## Моны да карагыз
* Вельск өязе

## Искәрмәләр

‎

Төркем:Архангельск өлкәсе районнары
*
Винница

**Винница** яки (, ) — Украина шәһәре, Винница өлкәсенең административ үзәге.

## География
Шәһәр Көньяк Буг елгасы өстендә, Киевтан 258 километр (автоюл буенча) көнбатыштарак урнашкан.

### Климат




## Эчке бүленеш
1972—2012 елларда шәһәр 3 районга бүленгән:
* Замостье районы
* Ленин районы
* Иске шәһәр районы

## Кызыклы фактлар
* 1942—1944 елларда Винница тирәсендә Гитлер ставкасы урнашкан.

Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Кузьма (Удмуртия)

**Кузьма** () — Удмуртиянең Кез районындагы авыл, Кузьма авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 510 кеше (2010).

Почта индексы — 427590, ОКАТО коды — 94224830004.

## География
Авыл Кузьма елгасы өстендә, Пермь крае белән чиге янында, Кездан 35 километр көнчыгыштарак уранаша. Свердловск тимер юлының *Кузьма* станциясе (Балезино — Пермь сызыгы).

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 75,6%, арлар — 18,8%, татарлар — 2,2%,  украиннар — 1,3%, коми-пермяклар — 1,2%.

## Искәрмәләр

Төркем:Кез районы торак пунктлары
Марковский (Пермь крае)

**Марковский** () — Пермь краенең Чайковски районындагы бистә (элек — шәһәр тибындагы бистә), Марковский авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 3 352 кеше (2010).

Почта индексы — 427590, ОКАТО коды — 94224830004.

## География
Бистә Удмуртия белән чиге янында, Чайковскидан 12 километр көньяктарак уранаша.

## Тарих
Марковский 1990-елларның башында нигезләнә — монда элекке Алман Демократик Республикасы территориясеннән 16-нче гвардия танк  күчерелә. Төзелеш ФРГ төрек төзүчеләре көчләре белән хисабына башкарыла. 1999 елда дивизия таратыла, аның урынында офицерлар кадрлары өчен белемен арттыру үзәге ачыла.

1994—2001 елларда — шәһәр тибындагы бистә.

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 78,0%, украиннар — 6,3%, татарлар — 5,1%, арлар — 2,4%, чуашлар — 1,4%, әрмәннәр — 1,4%, башкортлар — 1,3%.

## Тышкы сылтамалар
* [Марковский, посёлок (Чайковски район, Пермский край)](http://letopisi.ru/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9,_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%91%D0%BB%D0%BE%D0%BA_(%D0%A7%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD,_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9)) 

## Искәрмәләр

Төркем:Чайковский районы торак пунктлары
Суткүл (Муркаш районы)

**Суткүл** (, ) — Чуашстанның Муркаш районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429550. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97232860008. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101300013000.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 123 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100,00%), .

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Муркаш районы торак пунктлары
Александр Суворов

** Александр Василий улы Суворов** (рус. *Алекса́ндр Васи́льевич Суво́ров*) (1729-1800) - мәшһүр Россия гаскәр башлыгы, рус милли каһарманы.
60 артык сугышларда бер тапкыр да җиңелмәгән.

Җидееллык сугышында, Россия-Төркия сугышларында, Польша фетнәсен (Костюшко җитәкчелегендәге фетнә) бастыруында, җәзалаучы сугышларда, Француз инкыйлабына каршы сугышында (контрреволюцион кампаниясендә) катнашкан.

1781 елда Александр Суворов Казан шәһәрендә хезмәт иткән.

Бәрхет китабы буенча Суворов фамилиясе борыңгы татар нәселеннән, Сувар шәһәреннән чыккан.
## Хәтирә

Дөньяда Суворов истәлегенә күп һәйкәлләр, урамнар, музейлар, мәйданнар, хәрби кораблар, торак нокталары  ачылган. 1943 елда Суворов исемендәге хәрби уку йорты (училищесе), 1942 елда Суворов ордены барлыкка килгән. Суворов һәм аның хәрби иҗаты турында күп китаплар язылган.

## Галерея

Н. М. Аввакумов. Портрет А.В. Суворова.jpg|Суворов портреты. Н. М. Аввакумов рәсеме
Suvorov Grave Down.JPG|Суворов кабере
Suvorov by Schteiben.jpg|Суворов портреты. К. К. Штейбен рәсеме
Приднестровье 1 рубль 2007 аверс.jpg|Приднестровье сумы


## Шулай ук карагыз
* Суворов хәрби училищесы

## Тышкы сылтамалар
* Документальный фильм «Александр Суворов. Все битвы генералиссимуса». 
* Документальный фильм «Александр Суворов» телеканала Россия 
* Штурм Праги 24 октября 1794 года на сайте «Руниверс» 
* Суворов А. В. Жизнь Суворова им самим описанная, или собрание писем и сочинений его на сайте «Руниверс»
* Суворов А. В. Полковое учреждение. Важный памятник русской военной мысли.
* ''Петрушевский А.'' «Генералиссимус князь Суворов» — наиболее полная подробная биография Суворова на основе анализа источников, по большей части рукописных и остававшихся неизвестными к 1884 г., а также практически всей изданной к 1884 г. литературы о Суворове.
* ''Арсений Замостьянов'', «Детство и юность Суворова», Москва, 2002 
* Сакович П. М. Действия Суворова в Турции в 1773 году на сайте «Руниверс»
*  Ивашев П. Н. Из записок о Суворове / Сообщ. В. А. Соллогуб // Отечественные записки, 1841. — Т. 14. — № 1. — Отд. 2. — С. 1-9. 

Төркем:Хәрбиләр
Кораккасы (мәгънәләр)

**Кораккасы:**
* Кораккасы (Әлек районы) — Чуашстанның Әлек районындагы авыл.
* Кораккасы (Муркаш районы) — Чуашстанның Муркаш районындагы авыл.
Шолья (Камбарка районы, Шолья авыл җирлеге)

**Шолья** () — Удмуртиянең Камбарка районындагы авыл, Шолья авыл җирлеге үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 1 114 кеше (2010).

Почта индексы — 427945, ОКАТО коды — 94220820002.

## География
Авыл Чулман елгасының сул ярында, Камбаркадан 14 километр төньяк-көнбатыштарак уранаша. Горький тимер юлының *Шолья* станциясе (Әгерҗе — Дружинино сызыгы).

## Демография
Халык саны динамикасы:

Милли состав (2002): руслар — 66,4%,  татарлар — 32,4%, арлар — 7,4%, чирмешләр — 3,6%, башкортлар — 1,1%.

## Искәрмәләр

Төркем:Камбарка районы торак пунктлары
Шолья (мәгънәләр)

**Шолья́**
* Шолья (Камбарка районы, Шолья авыл җирлеге) — Удмурт Республикасының Камбарка районындагы авыл, Шолья авыл җирлеге үзәге.
* Шолья (Камбарка районы, Әрмәз авыл җирлеге) — Удмурт Республикасының Камбарка районындагы авыл, Әрмәз авыл җирлеге соствына керә.
* Шолья (елга) — Россиянең Удмурт Республикасы һәм Пермь крае территориясе буенча агучы елга.
Суворов (мәгънәләр)

__NOTOC__
**Суво́ров** — рус фамилиясе, татар-булгар кушаматсыннан *«Сувора»* — *атта йөруче* атасының исеме булып чыккан.
Бәрхет китабы буенча Суворов фамилиясе борыңгы татар нәселеннән, Сувар шәһәреннән чыккан.

**Бае́м:**
* Александр Аркадий улы Суворов (1804—1882) — 
* Александр Валерий улы Суворов (1979) — 
* Александр Василий улы Суворов
** **[[Александр Суворов|Александр Василий улы Суворов]]** (Суворов-Рымникский, 1729—1800) — мәшһүр Россия гаскәр башлыгы, рус милли каһарманы, кенәз.
Су бассейны округлары

**Су бассейны округы** —  елга бассейны һәм аның белән бәйле җир асты су объектларын һәм . Русияда су бассейны округлары 2006 елда барлыкка килә.яңа Су кодексын

Су кодексының 28-че статьясына ярашлы 20 су бассейны округлары бар.

# Балтыйк бассейн округы;
# Двина-Печора бассейн округы;
# Кубань су бассейны округы;
# Югары Идел бассейн округы;
# Ука су бассейны округы;
# Чулман су бассейны округы;
# Җаек су бассейны округы;
# Югары Об су бассейны округы;
# Иртыш су бассейны округы;
## Шулай ук карагыз
* Елга бассейны
* Су хокугы
* Су кодексы

## Искәрмәләр

Төркем:Җир хокугы
Төркем:Гидрология
Советлар Берлеге коммунистик фиркасе

**Советлар Союзы Коммунистик Партиясе** яки  **Советлар Берлеге Коммунистик Фиркасе** (tat.lat.  ''Sovetlar Berlege kommunistik firqäse'', , сөйләү телендә — **па́ртия**) — Совет Социалистик Җөмһүриятләр Берлегендә хакимлек итүче фирка, 1920-еллардан 1990 елга кадәр — СССРның бердәнбер фиркасе. Хакимлек итүгә монополия хокукына ия булган, шул статус СССР конституцияләрендә беркетелә. Фирканең генерали секретаре Совет дәүләтенең Илбашы булып торган.

1991 елның 6 ноябрендә таратыла.

## Тарих
Фирка 1898 елда берничә социал-демократик һәм марксистик түгәрәкләр нигезендә оештырыла. Россия социал-демократик эшчеләр фиркасенең оештыру съезды Минскида 1898 елның 13—15 мартында үткәрелә.

1917 елда *[[Россия социал-демократик эшчеләр фиркасе]]* *курамыннан Россия социал-демократик эшчеләр (бәлшәвикләр) фиркасе* аерылып чыга. 1918 елдан — **Россия коммунистик (большевистик) фиркасе**, 1925 елдан — **Бөтенсоюз коммунистик (большевистик) фиркасе**, 1952 елдан — **Советлар Берлеге коммунистик фиркасе**.

1991 елның 23 августында РСФСР җирендәге СБКФ эшчәнлеге туктатыла, аның милеге конфискацияләнә. 1991 елның 6 ноябрендә РСФСР Президенты указы буенча тыела һәм таратыла.

## Әгъзалар саны

## Генераль (беренче) сәркатипләре

## Галерея

Партийный билет КПСС.1989.jpg|Фирка әгъзасы билеты
Wiki Staraya Square 4 by Vladimir Sherwood Jr.jpg|СБКП ҮК бинасы
Удостоверение Первого секретаря Татарского обкома КПСС.jpg|СБКП Татарстан обкомының беренче секретаре таныклыгы
Pin of the Flag of CPSU.png|


## Моны да карагыз
* Россия Федерациясе коммунистик фиркасе
* Большевизм
* «Фирка алтыны»
* Правда

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ
Төркем:Социалистик фиркаләр
*
Төркем:Коммунистик фиркаләр
Амдерма

**А́мдерма** () — Ненец автономияле округының Котып аръягы районындагы бистә (элек — шәһәр тибындагы бистә). Әлегә муниципаль статусы — посёлок (федераль классификатор буенча).

Халык саны — 541 кеше (2010).

Почта индексы — 166744, ОКАТО коды — 11122000.

## География
Бистә Кара диңгезе ярында, Нарьян-Мардан 420 километр төньяк-көнбатыштарак уранаша. Бистә янында Амдерминка елгасы ага. Якындагы тимер юл станциясе Воркутада урнаша (270 км).  20 майдан 30 июльгә хәтле поляр көн, 27 ноябрьдән 16 гыйнварга хәтле — поляр төн.

## Тарих
Амдерма 1933 елда плавик шпаты чыгару өчен рудникны төзү сәбәпле нигезләнә. 1936 елда шәһәр тибындагы бистә статусын ала. 1940-елларда рудник ябыла, ләкин Амдерма үз үсешен Арктиканы үзләштеру базасы буларак дәвам итте.

1940—1959 елларда — Амдерма районы үзәге.

2004 елда бистәгә үзгәртеп корыла.

## Халык
Халык саны динамикасы:

### Милли состав

## Икътисад
Диңгез порты, аэропорт.

## Искәрмәләр

Төркем:Котып аръягы районы торак пунктлары
Кушлавыш

**Кушлавыш** (, ) — Чуашстанның Урнар районында урнашкан авыл.

## Климат
Авыл уртача континенталь климат зонасында, урман-дала табигый зонасында урнашкан. Гыйнварда уртача температура −13°С; июльдә +19°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 530—570 мм.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 103 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча авылда күпчелек халыкны чуашлар (100%) алып тора.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Урнар районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан торак пунктлары
Югары Акхуҗа (Чуашстан)

**Югары  Акхуҗа** (, ) — Чуашстанның Кызыл Чутай районында урнашкан авыл.

Почта индексы — 429046. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды - 97226850002. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды - 2101100001300.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды - 2136.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 365 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (100%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кызыл Чутай районы торак пунктлары
Кызыл Чутай

**Кызыл Чутай** (, ) — Чуашстанның Кызыл Чутай районының административ үзәге. Әлегә муниципаль статусы — село (федераль классификатор буенча).

Почта индексы — 429040. Гомумрусия административ-территориаль объектлары бүленеше классификаторы коды — 97226830001. Дәүләт идарәсе секторы операцияләре классификациясе коды — 2101100000100.

Федераль салым хезмәте инспекциясе коды — 2136.

## География
Авыл Түбән Новгород—Сембер автоюлы янында, Чабаксардан 98 километр көньяк-көнбатыштарак урнаша.

## Халык

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (96%), руслар (3.4), татарлар (0.2%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Кызыл Чутай районы торак пунктлары
Сосново (Санчурск районы)

**Сосново** () — Киров өлкәсенең Санчурск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Санчурск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Карате

**Карате́** , МФА ; *карате-до:* «буш кул юлы») — япон хәрби сәнгате.

Вазифасы – сугышканда дошманыңның, ярышларда исә көндәшеңнең һөҗүмнәреннән саклану, кирәк булган очракта, дөрес итеп җавап кайтара алу. Фәлсәфи яктан, карате үз тәнеңә үзең хуҗа булырга, аның белән идарә итәргә өйрәтә.

Советлар Союзына каратэның ничәнче елларда үтеп кергәнен төгәл генә әйтеп булмый. Берәүләр, алтмышынчы-җитмешенче елларда, диләр. Әмма, 1930 елларда ук НКВД карате белән таныш булган, диючеләр дә бар. Шунысы хак – халык карате турында беренче тапкыр кинофильмнардан карап белә башлады («Не бойся, я с тобой»). 1980 елларда каратэны өйрәтү һәм куллану закон тарафыннан тыелган була.

Каратэда ун кью, ягъни разряд бар – шәкертләрнеке һәм осталарныкы. Аларның һәрберсе билгеле бер төс белән билгеләнә. Япониядә элек андый бүленеш булмаган, ак пояс кына кулланылган. Шуннан соң остаз шәкертенә билгеле бер вакыттан соң кара пояс биргән. Ләкин Европа халкының менталитеты башка. Аларга үзләренең нәрсәгә ирешкәнлекләрен белеп торырга кирәк. Шуңа күрә төсле пояслар системасы Европа кешеләре өчен кертелә. Хәзер инде бу Япониянең үзендә дә кулланыла. Һәрбер дәрәҗәнең үзенең таләпләре бар, син моңа әзерлегеңне күрсәтергә тиеш. Кара пояска имтихан тапшыру 7-8 сәгатькә сузыла, кайчакта хәтта берничә көн буе тапшыралар. Нинди разрядка икәнлегенә карап, осталыгыңны да күрсәтергә тиешсең. Кара пояска тапшырганда 20-30 кешегә каршы торалар.

Каратэның кагыйдәләре зур, авыр җәрәхәтләрдән сакларга ярдәм итә. Башка кул белән сугарга ярамый, аяк белән тибү исә шактый авыр һәм аннан саклану да җиңел. Аркага сугу тыела һәм башкалар.

## Моны да карагыз
* Гүзәлия Гафурова

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* КАРАТЕ – тормыш фәлсәфәсе ул

Төркем:Япон хәрби сәнгатьләре