open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сабан ае

**Сабан ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Сабан_ае  Saban ayı]*) - татар дәверлегендә икенче ай .

**Сабан ае** Милади тәкъвим буенча 21 апрельдән 21 майга кадәр сузыла.

Май аена туры килә диярлек.

**Сабан** (21.4-21.5) – төрки-татарда язгы кыр эшләре башлануны, гарәптә дә Рамазан - язгы, кызу кыр эшләре барышын аңлата.

Сабан аеның беренче көннәрендә – 21 апрельдән башлап, Идел-Урал-Себер төбәкләре төркиләре – татар-башкортлар Сабан туен, язгы кыр эшләре башлануны бәйрәм иткәннәр. Узган гасырның 30-нчы еллларда бу йоланы бәлшәвикләр печән аенда үткәрелеп килә торган Җыен белән бергә куштырттырганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай
Төркем:Татар тәкъвиме
Черешмә ае

**Черешмә ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Черешмә_ае  Çereşmä ayı]*) - татар дәверлегендә өченче ай .

**Черешмә ае** Милади тәкъвим буенча 21 майдан 21 июньгә кадәр сузыла.

Июнь аена туры килә диярлек.

**Черешмә** (21.5-21.6) – төрки-татарда да, Шәүвәл – гарәпләрдә дә язын үсемлекләрнең үсү чорын белдерә. Бу айның дәвамында йорт терлекләренең дә, кыргый киекләрнең дә ите ашарга яраксыз була. Чөнки кышын тупас һәм кипкән азык белән тукланган хайваннарның ите буш һәм арык була. Бу ай дәвамында мал-туар яңа Черәшеп – бөреләнеп килүче үлән ашап тәнен җыя – яңарта башлый.

Идел-Урал-Себер төркиләренең яшьләре бу ай дәвамында кичен болынга чыгып уеннар уйнаган, биегән-җырлаган. Сөрән һәм Җыенга Сөлге Җыю уены йолалары үткәрелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай
Төркем:Татар тәкъвиме
Игорь Рюрик улы

**Игорь**, (варягча Ingvar, ? — 945) — Киев Русе җитәкчесе һәм Рюрик улы. Риваятьтәге варяг.

Беренче рус кенәзе, Византия () һәм көнбатыш чыганакларда бер үк вакытта танылган.

903 елны Олег Игорьгә булачак Киев кенәзбикәсе Ольганы хатыны итеп билгеләгән. 
Аларның улы Святослав 942 елда туган, шуңа күрә өйләнү вакыты шик астында куелган. Олег 912 елда үлгәннән соң  Игорь Киев хакимиятенә килгән.

914 елда Игорь древлян кабиләләрен басып алган һәм зур ясак түләргә таләп иткән.

914-944 елны Царьградка (659 б.э.к. - 330 елга кадәр **Византий**, 330 - 1930 елга кадәр **Константинополь**,  хәзерге Истанбул) шәһәренә яу белән барган. Шул Игорьнең явы һәм кенәз исеме беренче тапкыр рус булмаган халыкларның чыганакларында очраган.

## Беренче Рюриковичлар

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Ипатьевский список «Повести временных лет»

Төркем:Киев кенәзләре
Печән ае

**Печән ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Печән_ае  Peçän ayı]*) - татар дәверлегендә дүртенче ай .

**Печән ае** Милади тәкъвим буенча 21 июньдән 21 июльгә кадәр сузыла. 

Июль аена туры килә диярлек.

**Печән** (21.6-21.7) аеның башында Идел-Урал-Себер яклары төркиләре Биләр-Болгарда ирекле һәм рәсми рәвештә ислам динен кабул итүгә багышлап ел саен Җыен бәйрәме уздырганнар. 1930-нчы елларда большевиклар әлеге Җыен бәйрәмен “дини эчтәлекле” дип тыеп аны апрель ахырындагы Сабан ае башында үтә торган Сабан туе белән алмаштыралар.

Рәсәйнең баш мөфтие Тәлгать хәзрәт Таҗ үд-дин 1989 елдан башлап бу Олуг Җыен мәрасимен – бәйрәмен милләт һәм өммәткә кайтарып бирүгә күп иҗтиһад кылды – күп тырышты.

Печән аеның 22-нче көнендә, (хәзерге дәверлектә 12 июльгә туры килә) хатын-кызлар чәчәк бәйрәме уздырганннар. Печән – Хәзийран – Зү әл-кагъдәти аенда терлек-туар кыр-җәйләүләрдә симертелә. Кыргый киекләр һәм йорт хайваннарының итен әле бу айда да ашамаганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Урак ае

**Урак ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Урак_ае  Uraq ayı]*) - татар дәверлегендә бишенче ай .

**Урак ае** Милади тәкъвим буенча 21 июльдән 21 августка кадәр сузыла. 

Август аена туры килә диярлек.

**Урак** ае (21.7-21.8) – Идел-Урал-Себер тарафларында өлгергән игенне урып-җыю эшләре башланган. Ә исламгача гарәпләрдә бу вакытта Мәккә шәһәрендәге ярминкәләр башланган. Җәен көтүлектә йөртеп симертелгән мал-туарның итен ашарга яраклы вакыт җитә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Билек ае

**Билек ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Билек_ае  Bilek ayı]*) - татар дәверлегендә җиденче ай .

**Билек ае** Милади тәкъвим буенча 21 сентябрьдән 21 октябрьгә кадәр сузыла.

Октябрь аена туры килә диярлек.

**Билек ае** (21.9-21.10) – хәрфиян би – бәк – хуҗа шикелле бай булуны белдерә торган атама. Гәрәптә дә бу исем “сафәр” “сары” көз мәгънәсенә ия. Идел-Урал-Себер төбәге төркиләре бу айда **уңыш бәйрәме** ясаганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай
Төркем:Татар тәкъвиме
Каракөз ае

**Каракөз ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Каракөз_ае  Qaraköz ayı]*) - татар дәверлегендә сигезенче ай .

**Каракөз ае** Милади тәкъвим буенча 21 октябрьдән 21 ноябрьгә кадәр сузыла. 

Ноябрь аена туры килә диярлек.

**Каракөз** (21.10-21.11) аеның исеме үк көз фасылының уртасы, халыкта “ни арба, ни чана” вакыты булуын әйтеп тора. Гарәптә исә Рабигү л-әүвәл борынгырак чорда яз фасылын белдерә торган атама булса, VII гасырдан соң көз вакытын күрсәтә торган исемгә әйләндерелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Керәү ае

**Керәү ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Керәү_ае  Keräw ayı]*) — татар дәверлегендә тугызынчы ай .

**Керәү ае** Милади тәкъвим буенча 21 ноябрьдән 21 декабрьгә кадәр сузыла. 

Декабрь аена туры килә диярлек.

**Керәү** (21.11 -21.12) – Идел-Урал-Себер төбәкләрендә бу атама көздән кышка керү вакытын үтә дә төгәл күрсәтә. Гадәттә бу айда мал-туарны кышлык ит мәүҗүдәсе (запасы) булдыру өчен сугымга тота башлыйлар. Гарәптә көзнең икенче – соңгы ае булуын белдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Кырлач ае

**Кырлач ае** (tat.lat. *[http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Кырлач_ае  Qırlaç ayı]*)&nbsp;— татар дәверлегендә унынчы ай .

**Кырлач ае** Милади тәкъвим буенча 21 декабрьдән 21 гыйнварга кадәр сузыла.

Гыйнвар аена туры килә диярлек.

**Кырлач** (21.12&nbsp;— 21.1)&nbsp;— Идел—Урал—Себер ягында кышкы беренче иң салкын айдан саналса, гарәптә «җәмәдә»&nbsp;— «кышкы кыраулар» дигән мәгънәне генә белдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай
Төркем:Татар тәкъвиме
Акман ае

**Акман ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Акман_ае  Aqman ayı]*) - татар дәверлегендә ун беренче ай .

**Акман ае** Милади тәкъвим буенча 21 гыйнвардан 21 февральгә кадәр сузыла. 

Февраль аена туры килә диярлек.

**Акман** (21.1-21.2) – Идел-Урал-Себер аланында кышның уртасы, бөтен җирнең дә ап-ак кар белән күмелгән мәле. Гарәптә бу ай фәкать җиргә кыраулар төшү вакытын гына аңлата.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Бушай

**Бушай** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Бушай  Buşay]*) - татар дәверлегендә ун икенче ай .

**Бушай** Милади тәкъвим буенча 21 февральдән 21 мартка кадәр сузыла. 

Март аена туры килә диярлек.

**Бушай** (21.2-21.3) – Идел-Урал-Себер аланында йорт мал-туарының артым китерә торган чоры. Кешеләрнең язгы кыр эшләре алдыннан бушап торган вакыты. Гарәптә исә Рәҗәб изге айлардан булып, аларда да бу айда һәртөрле эшләрдән һәм һәртөрле күченеп йөрүләрдән тыелып тора торган ай.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Ындыр ае

**Ындыр ае** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Ындыр_ае  Indır ayı]*) - татар дәверлегендә алтынчы ай .

**Ындыр ае** Милади тәкъвим буенча 21 августтан 21 сентябрьгә кадәр сузыла. 

Сентябрь аена туры килә диярлек.

**Ындыр ае** (21.8-21.9) – Идел-Урал төрки халыкларында, Урак аенда җыеп алган игенне ындыр табагында эшкәртү чоры. Татар-башкорт һәм себер төркиләренең яшүсмер һәм егетләре бу айда өмәгә йөреп ындыр табагында көлтә сукканнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Ай Төркем:Татар тәкъвиме
Смоленск кенәзлеге идарәчеләре исемлеге

**Бөек Смоленск кенәзлеге** — урта гасырлардагы кенәзлек.

* Киев Русе биләмәсе булып торган, 
* 1275 елда Алтын Урдадан бәйле, 
* 1356 елда Литва Смоленск  кенәзлеге өлешен басып ала, соңрак — өлешчә бәйсез Бөек кенәзлек. 
* 1404 ел елда Бөек Литва кенәзлеге Смоленск  кенәзлеген буйсындыра. 
* 1654 елда Россия патшалыгы Смоленск кенәзлеген сугышып кайтара, 1686 елда Смоленск кенәзлеге рәсми рәвештә Россия эченә керә.

## Смоленск кенәзләре
### Смоленск Киев Русе эчендә булган чорда

* 1073—1078 Владимир Всеволод улы Мономах
* 1093—1094 Изяслав Владимир улы, Курск кенәзе
* 1094—1094 Давыд Святослав улы, Чернигов кенәзе
* 1094—1095 Мстислав Владимиров улы Олы, Киев кенәзе
* 1095—1097 Давыд Святослав улы, Чернигов кенәзе (кабаттан)
* 1097—1113 Святослав Владимир улы, Переяславль кенәзе
* 1113—1125 Вячеслав Владимир улы, Киев кенәзе
* 1125—1160 Ростислав Мстислав улы, Киев кенәзе
* 1160—1172 Роман Ростислав улы, Киев кенәзе
* 1172—1174 Ярополк Роман улы
* 1174—1175 Роман Ростислав улы, Киев кенәзе (яңадан)
* 1175—1177 Мстислав Ростислав улы Кыю, Новгород кенәзе
* 1177—1180 Роман Ростислав улы, Киев кенәзе (яңадан)
* 1180—1197 Давид Ростислав улы
* 1197—1213 Мстислав Романов улы Карт, Киев кенәзе
* 1213—1219 Владимир Рюрик улы, Киев кенәзе
* 1219—1230 Мстислав-Фёдор Давид улы
* 1230—1232 Ростислав Мстислав улы, Смоленск кенәзе
* 1232—1239 Святослав Мстислав улы
* 1239—1249 Всеволод Мстислав улы, Смоленск кенәзе
* 1249—1278 Глеб Ростислав улы, Смоленск кенәзе
* 1278—1279 Михаил Ростислав улы
* 1280—1297 Фёдор Ростислав улы Кара, Ярославль кенәзе
* 1297—1313 Александр Глебов улы
* 1313—1356 Василий Александр улы (Смоленск кенәзе)
* 1356—1359 Иван Александр улы (Смоленск кенәзе)
* 1359—1386 Святослав Иван улы
* 1386—1392 Юрий Святослав улы
* 1392—1399 Глеб Святославич, Смоленск кенәзе
* 1401—1405 Юрий Святослав улы (яңадан)

### Шәҗәрә
 Ростислав Мстислав улы, † 1260 елны.
 Бөек Смоленск кенәзе (1230-1232).
 ├─>Глеб Ростислав улы, † 1277.
 │  Бөек Смоленск кенәзе (1249-1278).
 │  ├─>Александр Глеб улы, † 1313.
 │  │  Бөек Смоленск кенәзе (1297-1313).
 │  │  ├─>Иван Александр улы, † 1359.
 │  │  │  Бөек Смоленск кенәзе (1356-1359).

## Шулай ук карагыз
* Смоленск җирле идарә башлыгы исемлеге
* Смоленск җире

## Рюриковичлар исемлеге

Төркем:Смоленск кенәзләре
Scorpions

**Scorpions** (*tatar äyteleşe* - **Skorpions**, tärcemäse - **Çayannar**) - riwäyättäge Almaniäneñ törkeme, 1965 yılda Hannover şähärendä barlıqqa kilgän.

Törkem stilenä klassik rok, lirik gitara balladaları xas.

Almaniäneñ iñ populyar rok-törkeme häm dönyanıñ iñ tanılğannarınıñ berse. 100 million artıq albom satılğan.

VH1 yuraması buyınça "Dönyanıñ iñ mäşhür xard-rok artisları" isemlegendä 46 urında tora. 

Törkemneñ iñ mäşhür cırları: «Still Loving You», «Rock You Like a Hurricane», «Wind of Change» , «Send Me an Angel», «Lorelei», «Daddy's Girl».

Törkem berniçä tapqır Qazan şähärendä çığış yasadı. 
## Törkem äğzaları
### Xäzerge

*    Rudolf Schenker /Rudolf Şenker/ — gitara, bek cırçı (1965–dan)
*    Klaus Meine — baş cırçı (1970–dan)
*    Matthias Jabs /Matis Yabs/ — gitara, bek cırçı (1978, 1979–dan)
*    James Kottak /Ceyms Kottak/ — qağıp uynawçı, bek cırçı (1996–dan)
*    Paweł Mąciwoda /Pavel Monçivoda/ — bass, bek cırçı (2004–dan)

### Elekke

*    Lothar Heimberg —  (1965–1973)
*    Wolfgang Dziony —  (1965–1973)
*    Karl-Heinz Vollmer –  (1965–1970)
*    Michael Schenker —  (1970–1973, 1978–1979)
*    Francis Buchholz —  (1973–1983, 1984–1992)
*    Uli Jon Roth —  (1973–1978)
*    Jürgen Rosenthal —  (1973–1975)
*    Achim Kirschning — (1973–1974)
*    Rudy Lenners —  (1975–1977)
*    Joe Wyman -  (1977)
*    Herman Rarebell —  (1977–1983, 1984–1995)
*    Ralph Rieckermann — (1993–2000, 2000–2003)
*    Curt Cress — (1996)
*    Ken Taylor —  (2000)
*    Ingo Powitzer —  (2004)

## Diskografiä

*    Lonesome Crow (1972)
*    Fly to the Rainbow (1974)
*    In Trance (1975)
*    Virgin Killer (1976)
*    Taken by Force (1977)
*    Lovedrive (1979)
*    Animal Magnetism (1980)
*    Blackout (1982)
*    Love at First Sting (1984)
*    Savage Amusement (1988)
*    Crazy World (1990)
*    Face the Heat (1993)
*    Pure Instinct (1996)
*    Eye II Eye (1999)
*    Moment of Glory (Scorpions həm Berlin filarmonik orkestrı)
*    Unbreakable (2004)
*    Humanity: Hour I (2007)
*    Sting In The Tail (2010)
*    Comeblack (2011)
*    Return to Forever (2015)
*    Rock Believer (2022)

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
* Scorpions räsmi säxifäse 
* Официальный русскоязычный сайт Scorpions 
* Scorpions , Encyclopaedia Metallum

Төркем:Рок-төркемнәр
Төркем:Алмания музыкасы
Андрей Юрий улы

Андрей Юрий улы'''

* Андрей Юрий улы Боголюбский (1111 тирәсе&nbsp;—&nbsp;1174) — Бөек Владимир кенәзе
* Андрей Юрий улы (ул. 1323) — Волын кенәзе
Владимир Святослав улы (мәгънәләр)

'''Владимир Святослав улы:
* Владимир I Святослав улы —  Бөек Киев кенәзе (980—1015)
* Владимир Святослав улы (Рязань кенәзе) (ул. 1161)
* Владимир Святослав улы (Новгород кенәзе) (ул. 1201) — Святослав Всеволод улының улы 
* Владимир Святослав улы (Смоленск кенәзе) —  Смоленск кенәзе
1255 ел

## Вакыйгалар
Кёнигсбергка нигез салына.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1255 ел
Төркем:Еллар
Святослав Всеволод улы (Киев кенәзе)

**Святослав Всеволод улы**(үл. 1198) — 1164-1184 елларда  Чернигов кенәзе, 1180 елдан Киев кенәзе.

Всеволод II Олег улының һәм Бөек Мстислав кызының төпчек улы.

## Тарих
Русь кенәзлекләренең үзара сугышларында башта кыпчаклар белән берләшмәдә, соңрак кыпчакларга каршы сугышта актив катнашкан. 1173 елда Киев шәһәренә һөҗүм иткән.

1180 елда Новгород һәм кыпчак гаскәрләре белән бергә Всеволодка (Зур Оя) каршы сугышкан. Дмитров шәһәрен яндырган. 1184 елда Всеволод Зур Оя белән солых төзеп, Идел буе Болгарына каршы сугышка гаскәр белән булышкан.

1177 елда кыпчаклар рус гаскәрен тар-мар иткәннәр. Җиңелүдән соң кенәз Роман кенәзлек вазифасын Святославка тапшыра.

1181 елда Святослав белән кыпчаклар Киев һәм Смоленск җирләренә һөҗүм иткән. Үзара чуалыш нәтиҗәсендә Киев тәхетенә утыра.

1183 элекке союздашларга карата сәясәтен үзгәрткән, кыпчак ханы Кобяк гаскәрен 1183 елда җиңә һәм әсирлеккә ала. 1185 елда Кончак ханны җиңә. Игорь Святослав улы кыпчаклар тарафыннан тар-мар ителгән һәм әсирлеккә эләккән ("Игорь полкы турында сүз", "Игорь кенәзе" операсы).

Җавап яуларында кыпчак ханы Гзак Полесье җирләрен туздыра. Святослав Переяславьны камалыштан коткара.

Киләсе кыпчакларга каршы яулар нәтиҗәсез булган.

## Беренче Рюриковичлар

Төркем:Рюриковичлар
Төркем:Чернигов кенәзләре
Төркем:Бөек Киев кенәзләре
Төркем:Игорь полкы турында сүз әсәренең катнашучылары
1228 ел

## Вакыйгалар
* Ливон конфедерациясе төзелә

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1228 ел
Төркем:Еллар
Татар тәкъвиме

**Татар тәкъвиме** (*tat.lat. [http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Татар_тәкъвиме  Tatar täqwime]*) — Идел-Урал-Себер төбәкләре *[[татар]]ларның* терлекчелек, игенчелек һәм башка төрле хуҗалык эшләре нигезендә ясалган **[[тәкъвим]]**. Татар тәкъвиме кояш хәрәкәтенә нисбәтләнгән  дәверлеккә туры килә.

Инкыйлабка кадәр хиҗри тәкъвиме бергә киң кулланылган. 1980-нче елларда татар халкының борынгы дәверлеген торгызуга этәргеч ясады. Хәзер дә татар тәкъвимен торгызу турында бәхәсләр күп Пәрәвез сәхифәләрендә дәвам итәләр.

1969 елда Татарстан китап нәшриятендә басылган “Татар теленең диалектологик сүзлеге”ндә рәсми татар ай исемнәре һәм аларның тасвирламасы чыгарылган.

## Айлар

## Моны да карагыз

## Сылтамалар
Татар дәверлеге кайчан югалды? 

Төркем:Тәкъвим
Төркем:Ай
Төркем:Татар тәкъвиме
Төркем:Татар белешмәлекләре
Александр Невский

**Александр Ярослав улы Невский** (13 май 1221
- 14 ноябрь 1263) - Новгород кенәзе (1236—1240, 1241—1252 һәм 1257—1259), Алтын Урдага буйсынган бөек Киев кенәзе (1249—1263), бөек Владимир кенәзе (1252—1263). Рус гаскәр башлыгы. Алтын Урда белән хезмәттәшлекне яклаган кенәз. Бөек кенәз Ярослав Всеволод улының икенче улы.

## Тарих

1228 елны - өлкән бертуганы Федор белән Новгород шәһәренә куелган булганнар, ләкин Новгородта чуалыш башлангач шәһәрдән киткәннәр.

Киев Русе таркалу чорында һәм төрле һөҗүмнәр вакытында Александр Невский алдан күрүчәнлеген күрсәткән, көчле күрше - Алтын Урда белән хезмәттәшлекне яклаган, ә башка динле, праваслау дине урынына католик динен куярга теләүче алпар-тәре йөртүчеләргә каршы сугышкан, шулай итеп рус рухи бәйсезлеген саклаган. Шуның өчен 1547 елда Рус праваслау чиркәвендә Изге булып танылган.

Александр Невский рус кенәзе 1240 елда Алтын Урда белән хезмәттәшлекне сайлаган, Бөек ханга буйсынган һәм ясак түләргә ризалашкан. Алтын Урдага каршы көрәш урынына Алманнарга (алпар - тәречеләргә) каршы сугыш башлаган.

1248 елда Алтын Урда Александрга бөек кенәзлек ярлыгын биргән, шулай итеп татар ханы әтисе урынына Александрны бөек Киев кенәзе итеп билгеләгән. Ләкин Киев җимерелгәннән соң үз көче югалткан һәм Александр Новгород шәһәренә күчә.

Берничә тапкыр Алтын Урда башкаласына барган. 1259 елда Александр Новгород шәһәрен Алтын Урдага ясак түләргә мәҗбүр иткән.

XII гасырда Новгород җирләре алпар-тәречеләр һәм шведлар белән берничә кораллы низагта катнашкан.

1240 елда Александр Нева елгасында сугышта швед гаскәрен җиңә, җиңүдән соң Невский (Невадагы) дип йөртелә башлый.

1242 елда Чудь күлендә Боз сугышында  тевтон алпарларын тар-мар итә. 1242 елның 18 апрелендә (5) Александр Невский җитәкләгән Новгород һәм Владимир көчләре һәм Ливон ордены гаскәре (шул исәптән 1237 елдан Кылычйөртүчеләр Ордены белән)  арасында Чудь күлендә "Боз сугышы" дигән зур бәрелеш узган. Сугышта Новгород җиңгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Бегунов Ю. К. Александр Невский. — М.: Яуза-Эксмо, 2009. — 336 с. — Серия «Главное имя России».
* Пашуто В. Т. Александр Невский / Художник Н. Усачёв; На фронтисписе Александр Невский работы П. Д. Корина. — М.: Молодая гвардия, 1974. — 160, [50] с. — (Жизнь замечательных людей. Серия биографий. Вып. 10 (542)). — 100 000 экз. (в пер.)
* Карпов А. Ю. Великий князь Александр Невский / Алексей Карпов. — М.: Молодая гвардия, 2010. — 336, [16] с. — (Жизнь замечательных людей: Малая серия. Серия биографий. Вып. 5). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-235-03312-2 (в пер.)
*Хитров М. Святой благоверный великий князь Александр Ярославович Невский. Подробное жизнеописание. — Минск: Панорама, 1991. — 288 с. — Репринтное изд.
*Клепинин Н. А. Святой благоверный и великий князь Александр Невский. — СПб.: Алетейя, 2004. — 288 с. — (Славянская библиотека. Bibliotheca slavica). — 1 000 экз. — ISBN 5-89329-677-X (в пер.)
*Князь Александр Невский и его эпоха: Исследования и материалы / Под ред. Ю.К. Бегунова и А.Н. Кирпичникова. — СПб.: Дмитрий Буланин, 1995. — 214 с. — 3 000 экз. — ISBN 5-86007-037-3 (в пер., суперобл.)

Төркем:Киев кенәзләре
Төркем:Новгород кенәзләре
Сафоново районы

**Сафоново муниципаль районы** () — Смоленск өлкәсенең үзәгендә урнашкан муниципаль район. Район үзәге — Сафоново шәһәре.
 
## География
Холм-Жирковский, Вязьма, Дорогобуж һәм Ярцево районары белән чиктәш.

## Тарих
Сафоново районы 1929 елны оештырылган.

## Административ бүленеш

## Халык

## Истәлекле урыннар
* Успения чиркәве, 1868 — Белый Берег авылы
* Михаил Архангел чиркәве, 1873 — Боровщина авылы
* Вознесения чиркәве, 1820 — Старое Село авылы
* Гейден усадьбасы — Крюково авылы
* Михаил Архангел чиркәве, 1829 — Сумароково авылы
* Покров Пресвятой Богородицы чиркәве, 1810 — Перстенки авылы
* XVII озагында — XIX гасырның башындагы М.Ф. Казаков проекты буйлап төзелгән архитектура һәйкәлләрнең җимерекләре — Николо-Погорелое авылы
* М.Н. Тухачевский ыруг утары — Следнево авылы
* А.Н. Энгельгардта утары

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Район турында 
* Өлкә администрациясе сайты 

Төркем:Смоленск өлкәсе районнары
Төркем:Сафоново районы
Җучи

**Җучи,** кайчакта **Ючи** (tat. lat. ''Cuçi'', )(1184-1227) - Чыңгызханның өлкән улы. Урта Азияне буйсындыру яуларында катнашкан.

Мираска калган җирләр 1224 елдан **Җучи Олысы** дип йөртелә, көнбатыш тарихында Алтын Урда исеме астында билгеле.
## Тарих
Җучи 1182 елда Чыңгызханның иң хөрмәтле Бөртә хатыныннан туган.

1207 елда Җучи Байкал күленнән көнбатышка яшәгән кыргызларны буйсындыра. Чыңгызхан Җучи явына бик югары бәя бирә һәм Байкалдан көнбатыш җирләре Җучи Олысы дип йөртелә башлаган.

1213 елда Җучи Хуанхэ елгасына яуда катнаша.

1217 Енисей кыргызлары монголларга каршы баш күтәрә. 1218 елда Җучи Селенга елгасы бозы өстендә аша чыга, Енисей кыргызларына һөҗүм итә, Об елгасына кадәр яу белән бара һәм кыргызларны яңадан бастыра.

1218-1225 елларда Урта Азияне басып алу яуларында катнаша.

1227 елда Җучи үлгән һәм беркайчанда иң зур Ауразия дәүләтен - Җучи Олысын күрмәгән, ләкин аның нәселе көнбатыш җирләрен басып алган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
*Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Л. А. Хетагурова, редакция и примечания профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 1.
*Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского О. И. Смирновой,редакция профессора А. А. Семенова. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1952. — Т. 1, кн. 2.
*Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
*Монгольский обыденный изборник // Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. ЮАНЬ ЧАО БИ ШИ / Перевод С. А. Козина. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1941. — Т. I.
Юань ши. История династии Юань. — М.: Пекин, 197

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Сартак

**Сартак Бату улы** (tat. lat. ''Sartaq'', )(?-1256) - Җучи Олысының өченче хакиме. Батуның өлкән улы.

Сартак христиан динен (несторианлык) тоткан (Инокентий IV папасы кулъязмасы буенча).

## Тарих
1252 елда Владимир кенәзе Андрей  (Александр Невский бертуганы) Алтын Урданың дошманы - Даниил Галицкий белән берләшмәне төзегән. Сартак гаскәр башлыгын - Неврүйне фетнәне бастырырга җибәргән. Нәтиҗәдә Андрей Швецияга качкан, ә югары ярлык Алтын Урданы яклаган Александр Невскийгә бирелгән.  Бөек рус тарихчысы Лев Гумилев буенча Сартак белән Александр Невский туганлашкан (туганлашу йоласы).

1253 елда Сартак ханына Константинополь аша Франция патшасы Людовик IX илчелеге килгән. Илчелекне монах Гийом Рубрук җитәкләгән. Сартак илтифат белән илчелекне кабул иткән, ләкин сөйләшүләрдән баш тартып, Бату ханга җибәргән.

Сартакның кызы (чукынганнан соң Феодора) Ростов кенәзе Глеб Василий улы кияүдә булган. Шулай итеп Чыңгызхан нәселле - Сартакның нәселендә хәтта Явыз Иван һәм күп башка рус аксөякләре булганнар.

Бату хан үлгәннән соң, 1255-1256 елда Алтын Урда хакиме вазифасына баскан, ләкин Каракорым шәһәреннән кайтканда үлгән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият

*    Джиованни дель Плано Карпини. История Монгалов. Гильом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны / Перевод А. И. Малеина. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1957.
*    Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — С. 432. — ISBN 5-8112-0021-8

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Улакчы

**Улакчы** (tat. lat. ''Ulaqçı'', )(?-1257) - Җучи Олысының дүртенче хакиме. Сартакның улы (кайбер чыганак буенча - Батуның улы). 
## Тарих
Мүнкә каан карары буенча Сартак варисы итеп билгеләнгән.

Улакчы Алтын Урда тәхетенә утырганнан соң кайбер рус кенәзләре Алтын Урда башкаласына "яңа хакимне олылау" тантанасына барганнар. Александр Невский яңа ханга бүләкләрне җибәргән һәм Улакчы хан Александрның бертуганы Андрейгә 1257 елда Швециядән кайтырга  рөхсәт биргән.

1257 елда Александр Невский белән бертуганы Андрей Улакчы хан янына гафу үтенергә  барганнар һәм кичерелгән булганнар.

1257 елда Улакчы үлгән. Алтын Урда тәхетенә Бәркә хан утырган.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Әдәбият
*  Егоров В. Л. Александр Невский и Чингизиды (политические взаимоотношения России с Золотой Ордой в конце XIII в.) // Отечественная история. — 1997. — № 2.
*    Джиованни дель Плано Карпини. История Монгалов. Гильом де Рубрук. Путешествие в Восточные страны / Перевод А. И. Малеина. — М.: Государственное издательство географической литературы, 1957.
*    Гумилёв Л. Н. Поиски вымышленного царства (Легенда о «государстве пресвитера Иоанна»). — М.: Айрис-пресс, 2002. — С. 432. — ISBN 5-8112-0021-8

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Себер ханнары исемлеге

**[[Себер ханлыгы]] белән идарә иткән идарәчеләр исемлеге:**

## Шибан олысы
* Шибан — солтан (1243 елдан)
* Бахадур — солтан (1266—1280)
* Җучи-бога — солтан (1266—1280)
* Бадакул солтан
* Мәңге-Тимер — хан (1359 елга кадәр)
* Пулад-Тимер — хан (1359—1367)
* Ибраһим-оглан һәм Гарәб-шаһ — (1367 елдан)
* Галибәк-хан — хан (1367—1375)
* Каһанбәк — хан (1375—1380)
* Дәүләт-шәех — солтан (1382 елдан)

## Үзбәк ханлыгы
* Хаҗи-Мөхәммәд — хан (1420—1423)
* Барак-хан — хан (1423—1428)
* Җомадук — хан (1425—1428)
* Хызр — хан (1428)
* Мәхмүд-хуҗа — хан (1428—1430)
* Абу-л-хайр — хан (1428—1464)

## Себер ханлыгы
* Ибак — хан (1465—1495)
* Мамук — хан (1496—1502)
* Агалак — хан (1502—1530)
* Кулук — хан
* Мортаза-Гали — хан (1563—1565)
* Әхмәд-Гәрәй — хан (1565—1569)
* Күчем — хан (1569—1598)
* Гали — хан (1598—1616)
* Ишем — хан (1616—1624)
* Аблай-Гәрәй — хан (1628—1631)
* Көчек-хан — хан

## Искер йорты
* Тайбога — беренче тайбога морзасы (1220-?)
* Гази бий — тайбога морзасы (?-1428)
* Муса бий — тайбога морзасы (1460—1496)
* Мөхәммәд Тайбога — тайбога ханы (1496—1530)
* Касыйм — тайбога ханы (1530—1550)
* Бик-Булат — тайбога ханы (1530—1550)
* Ядегәр — тайбога ханы (1530—1563)
* Сәед Әхмәд — тайбога ханы (1583—1588)

Төркем:Себер ханнары
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Ханнар исемлеге
Подлясье воеводалыгы

**Подлясье воеводалыгы** () — Польшаның төньяк-көнчыгышында урнашкан воеводалык.

Үзәге – Бялысток шәһәре.
## Исем
Воеводалык *Подлясье* тарихи регионы хөрмәтенә аталган.
## Чиктәшлек

## Халык
2011 елның җанисәбе нәтиҗәсендә воеводалыкта 1202365 кеше яши, шул исәптә 724547 кеше (60,3%) — шәһәр халкы, 477818 кеше (39,7%) — авыл халкы, 
### Шәһәрләр

### Административ бүленеш

Подлясье воеводалыгы 17 повятка бүленә:
1. Бялысток шәһәр повяты
2. Ломжа шәһәр повяты
3. Сувалки шәһәр повяты
4. Августув повяты
5. Бялысток повяты
6. Бельск повяты
7. Граево повяты
8. Һайнувка повяты
9. Кольно повяты
10. Ломжа повяты
11. Моньки повяты
12. Сейны повяты
13. Семятыче повяты
14. Сокулка повяты
15. Сувалки повяты
16. Высоке-Мазовецке повяты
17. Замбрув повяты
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.bialystok.uw.gov.pl/

*
Сафоново (шәһәр)

**Сафоново** () — Смоленск өлкәсенең Сафоново районы үзәге. Шәһәр аша Мәскәү–Минск тимер юлы уза.

Халык саны — 56 300 кеше.

## География
Сафоново Вопец елгасында (Днепр бассейны), Смоленскидан 97 километр көнчыгышрак, Мәскәүдән 300 километр көнбатышрак урнашкан.

## Тарих
1938 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1952 елдан — шәһәр.

## Халык
Халык санының үзгәрүе:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар – 94,0%, белоруслар – 1,3%, украиннар – 1,1%.

## Галерея

Lenin st. Safonovo.JPG|
S visoti.jpg|


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Сафоново.ру 

Төркем:Смоленск өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Сафоново районы торак пунктлары
Мәнгүтимер

**Мәнгүтимер** (tat. lat. ''Mängütimer'', иске имла *منگو تیمور,* монголча‎‎ *Мөнхтөмөр*) (үл. 1282) — бәйсез Алтын Урда беренче ханы (1266—1282), Җучи Олысының алтынчы хакиме. Туканның улы, Батуның оныгы, Бәркә дәвамчысы.

Мәнгүтимер идарә итү заманында (1266—1282) татарлар үз акчаларын—жучи тәңкәләрен суга башлыйлар, Европа (итальяннар, алманнар) белән ике арада сәүдә эшләре җәелеп китә. Бәркә вакытында Үгәдәй һәм Чыгытай олыслары белән ара бозылган булса, яңа хан алар белән дустанә мөнәсәбәтләр булдыруга ирешә. Мәнгүтимер Алтын Урданың дәүләт хакимиятен ныгыту юлында да шактый зур эшләр башкара.

## Тарих

Мәнгүтимер идарә итү чорында төмәнче Иса Ногайның хакимияте көчәя. Ногайның хатыны атасы — Византия императоры Михаил VIII булган, улы — Дунай буе Болгары хакименең кызына өйләнгән булган. Мәнгүтимер Ногайны төмәнче-гаскәр башлыгы Балканда итеп раслаган.

Мәнгүтимер генуялеләргә Кафа шәһәрендә торырга рөхсәт биргәннән соң Кырым сәүдәсе һәм Кырым башкаласы — Солхат әһәмияте үскән. Кафа шәһәрендә генуялеләр мөстәгъмәрәсе барлыкка килә.

Мәнгүтимер идарә итү вакытында халык исәбен алу үткәрелгән.

Алтын Урда үз акчаларын—жучи тәңкәләрен суга башлый.

### Яулар
Мәнгүтимер идара итү дәверендә татар гаскәрләре Византиягә (1269—1270), Литвага (1274), Кавказга (1277) яулар белән барганнар.

### Эчке сәясәт
Мәнгүтимер рус чиркәвен ясак түләүдән азат итә. Руханиләр хәрби хезмәттән дә азат ителә.

1268 елда татар гаскәре Новгород шәһәрен Литва алпарлары һөҗүменнән коткара, 1274 елда Смоленск ханга буйсына.

### [[Идел буе Болгары]] күтәрелешен бастыру
1277 Идел буе Болгары күтәрелешен бастыра, нәтиҗәдә Идел буе Болгары — Болгар олысы буларак Алтын Урда эченә тулысынча кергән.

Мәнгүтимер 1282 елда муен җәрәхәтеннән үлгән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Егоров В. Л. Историческая география Золотой Орды в XIII—XIV вв. / Отв. редактор В. И. Буганов. — М.: Наука, 1985. — 11 000 экз.
* Закиров С. Дипломатические отношения Золотой Орды с Египтом / Отв. редактор В. А. Ромодин. — М.: Наука, 1966. — 160 с.
* Камалов И. Х. Отношения Золотой Орды с хулагуидами / Пер. с турецкого и науч. ред. И. М. Миргалеева. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2007. — 108 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-94981-080-4
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды. — Саранск: Мордовское книжное издательство, 1960. — 1500 экз.
Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Туда-Мәнгү

**Туда-Мәнгү**, кайбер чыганакта Тәдән Мәнгү (tat. lat. ''Tuda-Mängü'', تودا منکو)  - Алтын Урда ханы  (1282—1287). Туканның өченче улы, Батуның оныгы, Мәнгүтимер дәвамчысы.

## Тарих

### Хакимияткә килү
Мәнгүтимер үлгәннән соң тәхет өчен көчле көрәш башлана. Мәнгүтимер васыятендә хан тәхетен үзенең туганының улы Түлә-Бугага багышлаган булса да, аның васыятен үтәмичә, тәхеткә үз энесе Туда-Мәнгү (1282—1287) менеп утыра. Ул йомшак холыклы, ихтыярсыз кеше була, Алтын Урданың иң дәрәҗәле төмәннәреннән  берсе Нугай теләге белән хан булырга ризалык бирә.
### Эчке сәясәт
Туда-Мәнгү үз акчаларын—тәңкәләрен суга.

Туда-Мәнгү идарә итү чорында баскак системасы  рус кенәзлекләрендә кертелгән.

1283 елда Туда-Мәнгү Ислам динен кабул итә. 
### Яулар
1285 елда Туда-Мәнгү хан һәм Нугай төмәнче Карпатларга яу белән барганнар.

1286-1287 елда Туда-Мәнгү хан һәм Нугай төмәнче Польшага каршы сугышканнар.
### Тәхеттән бәреп төшерү
Туда-Мәнгүнең дәүләт белән идарә итә алмавы хан варислары — Мәнгүтимернең энеләре һәм уллары арасында ризасызлык хисе уята. Аны тәхеттән ваз кичәргә мәҗбүр итәләр.

1287 елда тәхеттән бәреп төшерелгән.

Васыятьне үтәп, тәхеткә Түлә-Буга килә (1287—1291).

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Вернадский Г. В. Монголы и Русь = The Mongols and Russia / Пер с англ. Е. П. Беренштейна, Б. Л. Губмана, О. В. Строгановой. — Тверь, М.: ЛЕАН, АГРАФ, 1997. — 480 с. — 7000 экз. — ISBN 5-85929-004-6
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Анчоуссыман килька

**Анчоуссыман килька** () — сельдьлеләр гаиләлегенә керүче балык. Каспий диңгезендә таралган.

Аның озынлыгы 45—130 мм, авырлыгы 4,7 г. Яшәвенең 1-2 нче елында җенси җитлегә. Май — ноябрьда су температурасы 15-25 °C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 10-55 мең бөртек уылдык. 8 ел яшиләр.

Анчоуссыман килька моллюск корты, ишкәгаяклы кысласыманнар белән туклана.

## Тышкы сылтамалар
* Главная  Описания рыб  Анчоусовидная килька
* Энциклопедический словарь
* Энциклопедия «Астраханская природа»

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Уфимский (мәгънәләр)

## Торак пунктлар
*Уфимский (Свердловск өлкәсе) – Свердловск өлкәсенең Әчет шәһәр округы составына керүче бистә.
*Уфимский (Чиләбе өлкәсе) – Чиләбе өлкәсенең Верхнеуральск районы составына керүче авыл.
Алтын Урда ханнары исемлеге

**[[Алтын Урда]]** (**Җучи Олысы**, Олыг Олыс) -  иң зур Ауразиянең урта гасыр дәүләте. Халык: Идел буе  болгарлары, кыпчаклар, башкортлар, төркиләшкән монголлар, славяннар, угыр-фин кабиләләре һәм бүтән. Көнбатышта бөтен Алтын Урданың халкы *[[татарлар]]* дип йөртелә.

Тел: Алтын Урда шәһәрләрендә - шәһәрдәге (төньяк) татар теле: болгар-кыпчак теле - замана татар теленә якын; Алтын Урда даласында - дала (көньяк) татар теле: кыпчак теле төрләре. 

1224-1266 елларда Монгол империясенә буйсынган.

1266 елда Мәнгүтимер ханы идарә итү чорында Алтын Урда тулы бәйсезлеккә ирешә.

1312 елдан Үзбәк хан  идарә итү чорында  Ислам дине - дәүләт дине буларак кабул ителгән.

1359-1380 елларда чуалыш дәвере башлана.

1391-1396 елларда Аксак Тимер Алтын Урдага каршы һөҗүм

1420-1465 елларда Алтын Урда берничә ханлыгына таркала

1480 елда Алтын Урданың баш варисы - Зур Урда үз йогынтысын Мәскәү кенәзлегендә югалта.

## Алтын Урда ханнары һәм хакимнәре
### Каракорымга буйсынган
* Җучи (1225–1227)
* Бату (1227–1255)
* Сартак (1255–1256)
* Улакчы (1256–1257)
### Бәйсез ханнар һәм хакимнәр
* Бәркә (1257–1266)
* Ногай (бәкләрибәк) (1261–1299) – төмән
* Мәнгүтимер(1269–82)
* Туда-Мәнгү (1282–87)
* Түлә-Буга (1287–91)
* Туктай (1291–1312)
* Үзбәк (1312–1342)
* Тәнибәк (1342)
* Җанибәк (1342–57)
* Бәрдибәк (1357–1359)
* Көлпә (1359–1360)
* Нәүрүзбәк (1360)
* Хызыр (1360–1361)
* Тимер Хуҗа (1361)
* Орду Мәлик (1361)
* Хаҗи Мурат (1360–1363)
* Килдебәк (1361–1362)
* Тимур Абдурахман (1364–1367)
* Урус (1374–1375)
* Мамай (1361–1380) – төмән
* Габдуллаһ хан (1361–1370)
* Мөхәммәт Булак (1370–1375)
* Каһанбәк хан (1375–1377)
* Гарәпшаһ хан (1377–1380)
* Туктамыш (1375–1378)
* Идегәй(1376–1389), (1391–1409) бәкләрибәк
* Тимур Котлык (1395–1399)
* Шәдибәк (1399–1407)
* Булат хан (1407–1410)
* Тимер хан (1410–1412)
* Җәләл әд-Дин (1412–1413)
* Кәримбирде (1413-1414)
* Кәбәк хан (1414)
* Җөгрә (1414–1416)
* Җәббәр Бирде (1416–1417)
* Кадербирде (1418–1421)
* Хаҗи Мөхәммәт (1419)
* Олы Мөхәммәт (1419–1420), (1421–1423), (1426–1437)
* Дәүләт Бирди (1420–1421)
* Барак (1423–1426)
* Көчек Мөхәммәт (1428–1459)
* Мәхмүд (1459–1465)
* Әхмәт (1465–1481)
* Мортаза(1481–1485), (1487–1491)
* Сәид Әхмәт (1485–1487)
* Шәех Әхмәт (1491–1502)

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Ханнар исемлеге
Туктай

**Туктай** (tat. lat. ''Tuqtay'', توقتای) — Алтын Урда ханы (1291—1312). Мәнгүтимернең улы, Түлә-Буга дәвамчысы.

## Тарих

### Хакимияткә килү
Түлә-Буга үлгәннән соң бәкләрибәк Нугай ярдәме белән Алтын Урда тәхетенә утыра. Шуның ярдәме өчен Нугайга идарә итү астында Кырым бирелә.

### Яулар
1292 елда рус кенәзлекләре үзара чуалышына катнаша. 1293 елда Туктай белән бәкләрибәк Нугай көньяк-көнчыгыш Русенә яу белән баралар, хан бертуганы Тудан Мөрәм, Владимир, Переяславль шәһәрләрендә (бөтенесе 14 кала) күтәрелешне бастыра.

Туктай белән мәмлүкләр Мисыры дипломатик мөнәсәбәтләрен торгыза.

### Эчке сәясәт
Туктай үзәкләштерү сәясәтен үткәргән, шәһәрләрне яклаган.

Тукай идарә итү чорында акча берләшүе үзгәреше үткәрелә һәм идарә системасы тәртипкә китерелә.

### Нугай өстендә җиңү
1299 елда Туктай хан Нугайга каршы ачык көрәштә кергән. Гәрчә хан белән Нугай баштарак дустанә-тату яшәсәләр дә, тора-бара аларның аралары бозыла. Ханның үз белдеге белән генә идарә иткәнен күреп, төмән аңа каршы күтәрелә.

Берничә бәрелешләр нәтиҗәсендә Туктай җиңә. Элек Бәркә ханның бөтен гаскәренә башлык булган, 1256 елгы бәрелештә Хулагуны да җиңгән, әмма инде картайган Нугай Днестр аръягындагы далада һәлак була: хан гаскәрендәге рус сугышчысы аны кылыч белән чабып үтерә дә башын Туктайга алып кайтып бирә, әмма хан, мондый вәхшилекне күреп, әлеге яугирнең үзен дә үтерә.

Туктай үлгәннән соң мәшһүр Үзбәк хан (1312—1342) Алтын Урда тәхетенә утыра.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
* Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
* Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Мирный (Якутия)

**Мирный** (, ) — Россия шәһәре, Якутия Республикасы Мирный олысының административ үзәге.

Халык саны — 37 179 кеше.

## География
Мирный Вилюй һәм Лена буе платолары чигендә, Иреләх елгасында, Якутскидан 1027 километр көнбатыштарак урнашкан.

### Климат




## Тарих
Мирный 1955 елда алмаз чыганагы ("Мир" кимберлит трубкасы) эшкәртү сәбәпле нигезләнгән.

1956 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә. 1959 елдан — шәһәр.

## Халык

Милли состав (2002): руслар — 71,3%, украиннар — 7,9%, сахалар — 7,4%, бүрәтләр — 2,9%, татарлар — 2,2%.

## Икътисад
Мирный — алмаз сәнәгате үзәге. "Якуталмаз" берләшмәсе идарәсе

Азык-төлек сәнәгате предприятиеләре, төзү материаллар комбинаты.
## Галерея

Apartment block in Mirny.JPG|
Center square in Mirny (Yakutia, Russia).jpg|Үзәк мәйданы
Coat of Arms of Mirny (Yakutia) (1989).png|Иске герб (1989)

## Югары уку йортлары
* М.К. Аммосов исемле Төньяк-Көнчыгыш дәүләт университетының политехника институты филиалы
* Новосибирск дәүләт архитектура-төзелеш университетының филиалы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* «Минем шәһәр» энциклопедиясе

Төркем:Саха Республикасы шәһәрләре
Төркем:Мирный районы торак пунктлары
Йолдызлыклар исемлеге

Халыкара астрономия берлеге рәсми рәвештә 88 йолдызлыкларны таныды.

## Моны да карагыз
* Зодиак йолдызлыклары
## Искәрмәләр

Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Астрономик объектлар
Тәнибәк

**Тәнибәк** (tat. lat. ''Tänibäk'', تنی بک, үл.1342)  - Алтын Урда ханы  (1342). Үзбәк ханның өлкән улы (олырак улы Тимербәк 1330 елда үлгән).

Тәнибәк белән Үзбәк хан Кавказга яуда катнашкан.

Әтисе үлгән вакытта Тәнибәк сәргаскәр  булып Чагатай гаскәренә каршы сугышкан. Тәнибәк Алтын Урда башкаласында булмаганда аның энесе Җанибәк түнтәрелешне әзерләгән.

Сарайчык шәһәрендә ант иткәндә Тәнибәк Җанибәк яклылар тарафыннан үтерелгән.

Алтын Урда тәхетенә Җанибәк утыра.

Тәнибәккә һәм аның хатынына "Хөсрәү һәм Ширин" дастаны багышланган (Низами әсәренә якын).

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Акбалык

**Акбалык** () — сөләйман балыклылар семьялыгына керүче балык. Озынлыгы 130 см га кадәр һәм 14 кг авырлыкка кадәр җитәргә мөмкин.

Акбалык — **зур балык**, аның озынлыгы 69—101 см. Авырлыгы 3,8—11 кг. Яшәвенең 4-5 нче елында җенси җитлегә. Октябрь — ноябрьда су температурасы 2-4&nbsp;°C булганда уылдык чәчә. Үрчемлелеге 104-390 мең бөртек уылдык. 22 ел яшиләр.

Акбалык — ерткыч балык. Сельдь, кипкән балык, ташбаш һәм вак балыклар белән туклана.

## Тышкы сылтамалар
* Позвоночные животные России: белорыбица, нельма 
* Главная - рыбы - костные рыбы - лососевые - белорыбица
* Главная  Описания рыб  Белорыбица

Төркем:Балыклар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Казан Суворов хәрби училищесы

**Казан Суворов хәрби училищесы** () — Казан шәһәрендә урнашкан хәрби белем бирү оешмасы (Суворов училищесы).
## Тарих
1944 елның 20 июньдә Идел буе хәрби округының гаскәрләре сәргаскәренең  Казан Суворов хәрби училищесынең оештыру турында күрсәтмәсе чыга.

## Төзелеше
* идарә;
* алты рота суворовчылар
* 9 аерым фән (рус теле һәм әдәбияты, тарих һәм география, математика һәм информатика, физика һәм астрономия, химия һәм биология, чит ил теле, музыка, җырлау һәм бию, хәрби фәннәр, физик хәзерләнү)
* тәэмин итү бүлекчәләре
## Кызыклы фактлар
* Казан Суворов хәрби  бинасында 1848-1918 елларда затлы кызлар институты урнашкан.
* 80 ел эшләү дәверендә Казан Суворов училищесын 12 меңнән артык курсант тәмамлаган.
* Казан Суворов училищесы тарихында 42 чыгарылыш укучысы генерал исемен алган, 11е академик булган, 9 кеше Россия Герое, ә берсе Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган. Йөзләгән чыгарылыш укучылары фән докторы һәм кандидат дәрәҗәсенә ирешкән. Моннан тыш, элеккеге суворовчылар арасында дәүләт эшлеклеләре һәм Олимпия чемпионнары бар
## Бүләкләре
* 2024 ―  (Россия)

## Моны да карагыз
* ЭЭМ Алабуга Суворов хәрби училищесы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 
* Казан Суворов хәрби училищесы «Россия Кадетлары» сайтында

Төркем:Казан хәрби уку йортлары
Төркем:Суворов училищелары
Төркем:Почет ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Керенский

**Керенский** (Ке́ренский) ― фамилия.
* Александр Керенский (1881—1970), Россия Вакытлы хөкүмәте җитәкчесе (июль-октябрь, 1917). 
* Владимир Керенский (1868—1927 ?), дин гыйлеме докторы, Казан руханилар академиясе профессоры. Александр Керенскийның абыйсы.
* Фёдор Керенский (1838—1910), мәгариф эшлеклесе, гимназия директоры, Төркестан уку округы башлыгы. Александр Керенскийның әтисе.

Төркем:Фамилияләр
Симон Петлюра

**Симо́н Васи́лий улы Петлю́ра** (, 10 (22) май 1879, Полтава, Россия Империясе — 25 май 1926, Париж, Франция) — украин сәяси һәм хәрби эшлеклесе, Украин Халык Республикасы директориясе башлыгы (1919—1920), Гаскәрнең һәм Флотның баш атаманы.
## Тәрҗемәи хәл
Симон Петлюра Полтава шәһәрендә вак буржуа гаиләсендә туган. 1895–1901 елларда Полтава рухани академиясендә укыган; революцион рухны күрсәтү сәбәпле, акдемиясеннән чыгарыла. 1900 елда Украин революцион фиркасенә () керә.

Арест куркынычы астында 1902 елда Кубаньга китәргә мәҗбүр була; анда ул укытучы, архивист булып эшләгән. 1904—1911 елларда Киев, Львов, Петербург шәһәрләрендә журналист эшчәнлеге белән шөгыльләнгән. 1911 елда Мәскәүгә күченә,  булып эшли, бер үк вакытта «Украинская жизнь» журналында мөхәррир булып эшли.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында 1914 елда Россия хөкүмәтенә гаскәрне тәэмин итүдә ярдәмне күрсәтергә өчен оештырылган «Бөтенроссия земстволар  һәм шәһәрләр берлеге»ндә () эшли.

Украин милли-демократик инкыйлабының актив катнашучылардан берсе: 1917 елның мартыннан — Украин Үзәк Радасы әгъзасы, майдан - Украин Генераль Хәрби Комитетының Рәисе, июньдән — хәрби эшләре генераль сәркатибе. 1917 елның декабрьдә, Германия белән килештерү белән риза булмау сәбәпле,  чыга.

Скоропадский диктатурасы урнаштырудан (1918) соң аңа каршы торган. 1918 елның ноябрендә Скоропадскийга каршы фетнәне күтәрә; 14 декабрьдә аның  Киевны ала.

1919 елның февраленнән — фактик рәвештә Украинаның диктаторы. Украин Халык Республикасы гаскәрне оештыра. Россия Көньягының Кораллы Көчләренең акгвардиячел  белән большевикларга каршы хәрәкәтләр турында фикер алышкан ләкин уңышларны казанмаган.

1920 елда Украин Халык Республикасы территориясе ССРБ һәм Польша арасында бүленгән. Петлюра Польшага китәргә мәҗбүр булган. 1920 елның ноябреннән Украин Халык Республикасы сөргендәге хөкүмәтенең эше белән җитәкчелек иткән.

1923 елда ССРБ Польшадан Петлюраны кире кайтарырга таләп иткән, шул сәбәпле ул Маҗарстанга, аннан соң Австриягә, Швейцариягә, һәм 1924 елның октябрендә — Франциягә күчеп киткән.
### Үтерү
Симон Петлюра 1926 елның 25 майда яһүд анархисты Самуил Шверцбард тарафыннан үтерелгән. Аның сүзләре һәм мәхкәмәдә яклау версиясе буенча, ул Петлюрага, гаскәре тарафыннан башкарылган яһүд погромнары (талауларны) өчен үч кайтарган. Француз присяжныйлар мәхкәмәсе аны тулысынча гаепсез дип тапты.
## Истәлек
* Кайбер Украина шәһәрләрендә (Киев, Львов, Ровно, Тернополь, һ. б.) Петлюра исемен йөртүче урамнар бар.
* Парижда Симон Петлюра исемле украин китапханәсе һәм Симон Петлюра музее урнаша.

## Галерея

Stamp of Ukraine s589.jpg|Украина почта маркасы, 2004
Petlura-Piłsudski Winnica 1920.jpg|Симон Петлюра һәм Юзеф Пилсудский. Винница, 1920
Symon, Olha and Lesia Petlura gravestone.jpg|Петлюра кабере
General Secretariat of Ukraine. Генеральний секретаріат УНР.jpg|УХР Генераль секртетариаты, 1917Петлюра иң сулында утыра


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://wxsvg.org/news/69/ 

Төркем:Бөтенроссия оештыру җыелышы депутатлары
Бәрдибәк

**Бәрдибәк** яки Мөхәммәт Бәрдибәк (tat. lat. ''Bärdibäk'', بردی بک 1359-1310)  - Алтын Урда ханы  (1357-1359). Җанибәкнең улы һәм дәвамчысы.

Миһербансыз бастыру сәясәтен үткәргән хан.

## Тарих

### Фарсы Иленә яу
Әтисе Җанибәк хан җитәкчелегендә 1356 елда Фарсы Иленә яуда катнашкан, шушы сугышта Алтын Урда җиңгәннән соң дәүләткә Азәрбайҗан кушылган һәм Фарсы Иленең Тәвриз шәһәрен басып алынган. Яудан соң Җанибәк улын Тәвриз хакиме итеп билгеләгән. Ләкин 1357 елда сугыштан кайткач Җанибәк авырып киткән һәм Бәрдибәк Тәвриздән Алтын Урда башкаласына ашыгып кайткан. 
### Хакимияткә килү
Җанибәк 1357 елда үлгән, кайбер чыганаклар буенча  сугыштан соң үз үлеме белән авырып үлгән, рус чыганак буенча Бәрдибәк яклылары Җанибәкне үтергәннәр, Бәрдибәк идарә итүеннән рус үпкәләренә күрә рус чыганагы ышанычлы түгел.
### Бастыру сәясәте
Бәрдибәк рәхимсез сәясәтен үткәргән: үз тәхетен югалтырга куркып туганнарын үтерергә боерык биргән. Нәтиҗәдә Бату хан нәселеннән 12 вәкилләр үтерелгән булган.

Бастыру сәясәте нәтиҗәсендә күп күренекле татар морзалары, аксөякләре көнбатышка, Литвага, Рус Олысына китәргә дучар булганнар. Алар арасында мәшһүр эшлеклеләр бабалары - Кутузовлар, Суворовлар, Болгаковлар, Бердяевләр, Толстой (Идрис морза), Нахимовлар (Нахыйм), Түргеневләр, Карамзиннар (Кара морза) һәм бүтән.

### Эчке сәясәт
Бәрдибәк Рус православ чиркәве ясак түләүдән азат итүне яңадан раслаган.

1358 елда Венеция сәүдәгәрләренә Кырым Олысында - Азак, Провато, Судак, Күктүбә шәһәрләрендә торырга һәм сәүдә итәргә рөхсәт биргән.

Гарәп тарихчысы Ибн Хәлдүнә буенча сарай даирәсендә бәкләрибәк вазифасында Мамай булган.
## Түнтәрелеш. Бөек чуалыш чоры башлануы
1359 елда Көлпә (кайбер чыганак  буенча Бәрдибәк энесе ) түнтәрелешне оештырган, түнтәрелеш нәтиҗәсендә Бәрдибәк һәм аның яклысы Туглы-бай үтерелгәннәр. Бәрдибәк үлгәннән соң Бату хан токымы тәмамлана һәм Алтын Урда көчле-кодрәтле дәүләт булудан туктый.

Бәрдибәк үлгәннән соң Алтын Урдада бөек чуалыш чоры башлана, рус кулъязмасында "великая замятня" дип йөртелгән.

## Моны да карагыз
* Алтын Урда ханнары исемлеге
* Дәүләт түнтәрелеше

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызхан нәселе
Глеб Василий улы

**Глеб Василько улы** (1237 — 13 декабрь 1278) — Белозёрск кенәзлегенең беренче кенәзе (1238—1278), Ростов кенәзе (1277—1278), Спасо-Каменный монастыренә нигез салучы.

## Кызыклы фактлар

Сартакның кызы (чукынганнан соң Феодора) Ростов кенәзе Глеб Василий улында кияүдә булган, шулай итеп Бату улы Сартакның нәселе дәвамчылары арасында хәтта Явыз Иван һәм күп кенә башка рус аксөякләре дә булган.

Төркем:Белозёрск кенәзләре
Төркем:Ростов кенәзләре