open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Холодный Ключ (Кырыкмас кушылдыгы)

**Холодный Ключ** — Удмуртиядә һәм Татарстан Республикасында елга, Кырыкмас елгасының иң зур уң кушылдыгы.

Холодный Ключ елгасының озынлыгы 15 км тәшкил итә. Сарапул калкулыгының аз халык яши торган җирендә ага.

Холодный ключ кушылдыгы Удмуртиянең Сарапул районының көньяк-көнбатышында, Калашур авылыннан 4,5 км төньяк-көнчыгышка таба башлана. Агымның  юнәлеше үзгәрүчән, гомуми юнәлеш-көньяк-көнчыгыш. Дулкынлы урынның чокырлары кискәләнгән өске өлешендә ага, аскы өлешендә Татарстан белән чик буйлап урман массивында ага. Татарстан Республикасының Әгерҗе районы территориясендә Кырыкмас елгасына коя. Агым көйләнгән.

Елгада уртача агымда Яңа Макшаклар бистәсе һәм  тамактан ерак түгел (2012 ел) халык саны 14 кеше булган Кырыкмас кордоны урнашкан. Елга бассейнында башка торак пунктлар юк.

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры мәгълүматларе буенча  Кама бассейны округына карый,  елга су хуҗалыгы участогы — Иж елганың чишмә башыннан елга тамагына кадәр, елга бассейны — Чулманның кушылдыклар бассейны Агыйделгә койган урынга кадәр. Елга бассейны — Чулман.

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды — 100101012111100027460.

## Искәрмәләр

Төркем:Әгерҗе районы елгалары
Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Кырыкмас кушылдыклары
Төркем:Кама бассейны округының су объектлары
Төркем: Әлифба буенча елгалар
Георгий Дударев

**Георгий Данилович Дударев** (1917 елның 28 марты (10 апреле), Казан — 1994 елның 1 ноябре, Мәскәү) — совет опера җырчысы (бас), РСФСР халык артисты.

## Тормыш юлы
Георгий Дударев 1917 елның 28 мартында (10 апрелендә) Казанда тимер юл хезмәткәре гаиләсендә туа. Мәскәү өлкәсендә «Динамо» заводында токарь булып, Клин астындагы совхозда эшче булып эшләгән. Гнесиннар исемендәге музыка училищесын тәмамлаган.

1939—1947 елларда Зиновий Дунаевский җитәкчелегендә ССРБ НКВДның Үзәк җыр һәм бию ансамбле солисты була.

1947 елдан башлап Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү Музыка театрында чыгыш ясый. Концертларда чыгыш ясаган, чит илләрдә гастрольләрдә булган. Совет композиторларының күп кенә җырларын башкаручы («Если спросят по секрету» (А. Холминов — Б. Гайкович, Ю. Полухин); «Ходили мы походами» (К. Листов — А. Жаров); «Шахтёрская лирическая» (А. Флярковский — А. Лядов); «Я люблю тебя, жизнь» (Э. Колмановский — К. Ваншенкин)).

1994 елның 1 ноябрендә Мәскәүдә вафат була, Ваганьков зиратына җирләнгән.

## Бүләкләр

* РСФСР атказанган артисты (1957).
* РСФСР халык артисты (1977).

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* 
* 
* 

Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:Русия җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:1 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1917 елда туганнар
Төркем:10 апрель көнне туганнар
Сент-Китс һәм Невиста ислам

**[[Сент-Китс һәм Невис]]та ислам** (,  ) ― азчылык дине. Ил халкының (52,4 мең кеше, 2018 елга) 0,53 % ы ― мөселманнар.  2009 елгы хисабы буенча, мөселманнар ил халкының 0,1 % ын тәшкил иткән. Сент-Китс һәм Невиста халык санын алу нәтиҗәләре буенча, 150 кеше, ягъни халыкның гомуми саныннан 0,3 % ы мөселман булып санала.

## Тарих
Беренче мөселманнар утрауга 1623 елда колонизатор инглизләр белән бергә аяк баскан. Бөекбританиянең утраудагы хакимияте шикәр камышы плантацияләрендә эшләргә Африка колларын алып килгән.

Сент-Китс һәм Невис 1983 елда Бөекбританиядән бәйсезлек игълан итә.

Сент-Китс һәм Невис халкының зур күпчелеге (87,6 % ы) ― христианнар (шул исәптән, тарафдарлары кимү тәртибендә, англикан чиркәве тарафдарлары, протестантлар, методистлар, , католиклар һ.б. христианнар), 8,7 % ы – дингә ышанмаучылар, 1,8 % ы – Һинд дине, 0,53 % ы – Ислам, 1,9 % ы – башка диннәр тарафдарлары.

## Ислам оешмалары
Утрауларда ике ислам үзәге һәм берничә Ислам оешмасы урнашкан.

Җирле уку йортларында, мәсәлән, ,  мөселман студентлар оешмалары эшли. Алар Гаити халкына хәйриячелек ярдәме оештырган.

## Мәчетләр
Утрауларда ислам үзәкләре бер үк вакытта мәчетләр булып та хезмәт итә.

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Сент-Китс һәм Невиста ислам
Дударев

**Дударев** (Ду́дарев) ― фамилия.
* Анатолий Дударев (1936), рентгенолог, медицина фәннәре докторы (1979), профессор (1986), медицина хезмәте полковнигы (1978). 
* Георгий Дударев (1917—1994), опера җырчысы (бас), РСФСР халык артисты.
----
;**[[Дударева]]**
* Зәйтүнә Дударева (1954), филология фәннәре докторы (2006). З. Биишева исемендәге Стәрлетамак дәүләт педагогия академиясе проректоры (1999―2006).

Төркем:Фамилияләр
Гарин

**Гарин** (Га́рин) ― фамилия.
* Владимир Гарин (1896—1940), дәүләт иминлеге өлкән майоры (1935), Татарстан АССР НКВД идарәсе башлыгы.
* Федор Гарин (1908—1987), төзелеш-монтаж поездының юл эшчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1960).

Төркем:Фамилияләр
Холодный Ключ

**Холодный Ключ** () ― топоним.
;Топоним
:Башкортстан
* Холодный Ключ, Бакалы районы авылы.
* Холодный Ключ, Куергазы районы авылы.
;Гидроним
* Холодный Ключ, елга, Кырыкмас кушылдыгы.
* Холодный Ключ, елга, Ток (Тук) кушылдыгы.
* Холодный Ключ, елга, Чарыш кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* **[[Салкын Чишмә]]**

Төркем:Топонимнар
Виктор Семёнов

**Виктор Фёдорович Семёнов** (1896 елның 28 апреле, Казан — 1973 елның 11 марты, Мәскәү) — совет тарихчысы, Көнбатыш Аурупаның иҗтимагый-сәяси тарихы буенча белгеч. Тарих фәннәре докторы (1941), В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогика институты профессоры.

## Тормыш юлы
Виктор Семёнов 1896 елның 28 апрелендә Казанда туа. 1917 елда Сембер рухи семинариясен, 1921 елда Казан университетын тәмамлый. 1924—1929 елларда Беренче Мәскәү дәүләт университеты каршындагы эш факультетында тарих укытучысы булып эшли, бер үк вакытта РАНИОН Тарих институты аспирантурасында укый. Марксизм-ленинизм институты хезмәткәре (1929—1943), К. Маркс һәм Ф. Энгельс иншаларының беренче басмасының 10-12 һәм 26 томы тәрҗемәләрен төзәтү һәм бастыруга әзерлек буенча эш башкарган.

1935 елдан К. Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогика институтында, ә аннары В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогика институтында (МДПИ) укыта. «XVI гасыр Англиядә крестьян хәрәкәтләре һәм огораживание» докторлык диссертациясен яклый. 1945 елдан башлап МДПИның Урта гасырлар (Борынгы дөнья һәм урта гасырлар) тарихы кафедрасын җитәкли, тарих факультеты деканы (1945—1948).

ССРБ Югары һәм урта махсус белем бирү министрлыгы каршындагы гасыр тарихы буенча эксперт комиссиясе, ССРБ Мәгариф министрлыгы каршындагы Фәнни-методик совет, ССРБ Мәгариф министрлыгы каршындагы югары уку йортының укыту-педагогик һәм тарихи комиссиясе әгъзасы.

Урта гасыр һәм иртә яңа чор тарихы буенча уку һәм укыту-методик кулланмалар авторы. XVI—XVII гасырларда Англиянең социаль-икътисади тарихын өйрәнүгә зур өлеш кертә.

## Төп хезмәтләр

* Огораживания и крестьянские движения в Англии XVI в. М., 1949;
* Пауперизм в Англии XVI в. и законодательство Тюдоров по вопросу о пауперах // Средние века. Вып. 6. М., 1953;
* Раннее капиталистическое фермерство в Англии XVI — первой половины XVII века // Генезис капитализма в промышленности и сельском хозяйстве. М., 1965.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* МДПУ сайтында мәкалә
* Семёновның берничә әсәре 

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1973 елда вафатлар
Төркем:11 март көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1896 елда туганнар
Төркем:28 апрель көнне туганнар
Алексей Жигалов

**Алексей Петрович Жигалов** (1915 елның 25 феврале, Казан — 1963 елның 7 июле, Мәскәү) — совет суга сикерүчесе, тренер, судья. 1952 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы.

## Тормыш юлы
Алексей Жигалов 1915 елның 25 февралендә Казанда туа.

Жигаловлар гаиләсе яшәгән йорт Казан кремле янында урнашкан. Бөек Октябрь инкыйлабыннан соң гаиләсе белән Мәскәүгә күчеп килә.

1931 елда Замоскворец районының 14 нче җидееллык мәктәбен, 1933 елда слесарь белгечлеге буенча И. В. Сталин исемендәге автозавод ФЗУ мәктәбен тәмамлый.

1940—1943 елларда Бакыда 335 нче зенит-артиллерия полкында, 1943—1949 елларда — ССБР дәүләт куркынычсызлыгы министрлыгының эчке гаскәрләренең 1 нче мотоукчы дивизиясенең 10 нчы полкында хезмәт итә, бүлекчә командиры була.

1930 елда Мәскәүдә суга сикерү белән шөгыльләнә башлый. Мәскәү «Торпедо»сы, ВЦСПС, ЦДСА өчен ярышларда чыгыш ясаган. 17 тапкыр ССРБ чемпионатын откан: аның исәбендә трамплиннан сикерүдә 10 алтын медаль (1934, 1936—1937, 1943—1949) һәм биеклектән сикерүдә 7 алтын медаль (1934, 1936-1937, 1943-1949, 1946-1947, 1950, 1952).

1952 елда Һельсинкида узган җәйге Олимпия уеннарында ССРБ җыелма командасы составына керә. Квалификациядә 71,25 балл җыеп, 6 нчы нәтиҗә күрсәтә. Финалда, 151,31 балл җыеп һәм алтын медаль яулаган АКШтан Скиппи Браунингка 53,98 баллга калышып, 8 нче урынны ала.

ССРБның атказанган спорт мастеры.

1949—1953 елларда «Динамо» спорт җәмгыятенең үзәк советында эшли.

1951 елда ГЦОЛИФК каршындагы Тренерларның югары мәктәбен тәмамлый.

1953 елдан суга сикерү буенча ССРБ җыелма командасының өлкән тренеры, бөтенсоюз тренерлар советы рәисе була. Жигалов шәкертләре арасында — Валерий Штейнбах, Юрий Голубцов, Борис Брум, Геннадий Удалов, Евгения Богдановская, Любовь Жигалова бар. Шулай ук суга сикерү буенча судья булган.

«Хезмәт батырлыгы өчен», «1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» (1946), «Совет Армиясенә һәм Флотына 30 ел» (1949), «Мәскәүнең 800 еллыгы истәлегенә» (1949)  медальләре белән бүләкләнгән.

1963 елның 7 июлендә Мәскәүдә вафат була. Мәскәүдә Ваганьков зиратына җирләнгән.

## Гаилә
Әтисе — Пётр Евгеньевич Жигалов, Казандагы Алафузов күн заводы идарәчесе. Әнисе — Анастасия Ивановна Жигалова.

Хатыны — Любовь Егоровна Жигалова (1924—1978), суга сикерүче. 1952 һәм 1956 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашкан.

Улы — Алексей Алексеевич Жигалов (1945—1992).

## Хәтер
1974 елда Волгоградта Алексей Жигалов истәлегенә багышланган суга сикерү буенча ачык беренчелек үткәрелгән. Анда Мәскәү, Ленинград, Киев һәм Севастополь каһарман-шәһәрләре һәм союздаш республикалар җыелма командалары катнашкан.

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ тренерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1963 елда вафатлар
Төркем:7 июль көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1915 елда туганнар
Төркем:25 февраль көнне туганнар
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Геннадий Ушков

**Геннадий Николаевич Ушков** (1925 елның 9 ноябре, Алабуга районы, ТАССР, ССРБ — 2005 елның 23 марты, Первоуральск, Свердловск өлкәсе, Россия) — Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).

## Тормыш юлы
Геннадий Ушков 1925 елның 9 ноябрендә ТАССРның Алабуга районы авылында туган. Гаилә 1927 елда Первоуральскка күчеп килә. Геннадий форпостта спорт белән шөгыльләнә башлый. 1940 елда җидееллыкны тәмамлый. Шуннан соң 1940 елда Уралмаш заводы Свердловск машина төзү техникумына укырга керә, анда чаңгы ярышлары һәм футбол белән актив шөгыльләнә. Футбол буенча техникумның җыелма командасы өчен уйный.

1941 елда техникумда укуын туктатып, Первоуральск шәһәрендәге Хромпик заводына эшкә керә.

1942—1951 елларда армиядә хезмәт итә. 1942—1943 елларда Миасс хәрби училищесында укый, ә училищены тәмамлагач, Богырысланга очучылар мәктәбенә җибәрелә. 1946 елдан Ерак Көнчыгыш хәрби округының истребитель авиация полкында механик булып хезмәт итә. Армиядә хезмәт иткән вакытта армия командасы өчен футбол уйный, Камчатка өлкәсе, армия чемпионы була, футбол буенча Ерак Көнчыгыш хәрби округының сәяси идарәсе кубогында катнаша.

1951 елда демобилизацияләнә, Первоуральскка әйләнеп кайта, Хромпик заводында физкультура инструкторы булып эшли, аннары рядовой прокалочник булып эшли, җитештерү мастерына кадәр җитә. Чаңгы ярышлары, җиңел атлетика, ГТО, футбол һәм башка спорт төрләре буенча ярышларда чыгыш ясаган, шәһәр спорт чараларында катнашкан. 2 нче цехның физкультура коллективы рәисе итеп сайланган.

Өч чакырылыш ДСО профсоюзларның Бөтенсоюз советы әгъзасы булып сайлана. Геннадий Ушков Первоуральск шәһәренең спорт ветераннары советы әгъзасы була, футбол буенча 1 нче разряды, чаңгы ярышлары һәм җиңел атлетика буенча 2 нче разряды булган.

## Бүләкләр

* Октябрь Инкыйлабы ордены.
* 1971 елның 20 апреле — «Урак һәм Чүкеч» алтын медале һәм Ленин ордены тапшырылып, Социалистик Хезмәт Каһарманы исеме бирелә.
* Спорт оешмаларыннан: ДСО Бөтенсоюз советы, РСФСР, Свердловск өлкәсе һәм шәһәр спорт комитетыннан Мактау грамоталары белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр


Төркем:Октябрь Инкыйлабы ордены кавалерлары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Социалистик Хезмәт Каһарманнары
Төркем:2005 елда вафатлар
Төркем:23 март көнне вафатлар
Төркем:1925 елда туганнар
Төркем:9 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Алабуга районында туганнар
Татьяна Романова

**Татьяна Александровна Романова** (1994 елның 9 сентябре, Казан) — Россия волейболчысы. Россиянең халыкара класслы спорт мастеры.

## Тормыш юлы
Татьяна Романова 1994 елның 9 сентябрендә Казанда туа. Волейбол белән Казан шәһәренең «Юность» балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбендә шөгыльләнә башлый.

2011 елда «Динамо-Казан» волейбол клубы структурасында яшьләр командасы оешканнан соң, аның составына кертелә һәм аның өчен ике сезон дәвамында уйный. Волгодонскның Импульс клубында аренда хокукларында үткәргән елдан соң, «Динамо-Казан»га әйләнеп кайта һәм 2015 елда Россия чемпионы була. 2015—2017 елларда Мәскәү өлкәсенең «Заречье-Одинцово» командасы өчен чыгыш ясый, 2017—2020 елларда «Уралочка-НТМК» уенчысы була, аның составында 2018 елда Россия чемпионатының бакыр медален яулый. 2020 елда Мәскәү «Динамо»сы белән контракт төзи.

2012 елда Россия яшьләр җыелма командасы составында Европа чемпионатында, ә 2013 елда дөнья чемпионатында катнаша.

2017 елның июнь аенда Татьяна Романова Россия милли җыелма командасы составында дебют ясый. Җыелма белән Ельцин Кубогының көмеш призёры була. Шул ук елның июлендә Гран-при уйнатуда катнаша. 2018 елда җыелма команданың яңа баш тренеры Вадим Панков шулай ук Романованы ил командасы өчен чыгышларга җәлеп иткән. Милләтләр Лигасының беренче уйнатуында җыелма команда өчен 15 матч үткәрә һәм барысында да старт составында чыккан. Шул ук елның сентябрь-октябрь айларында Романова Япониядә узган Дөнья чемпионатында катнаша. 2019 елның сентябрендә волейболчы Дөнья кубогының бакыр призёры була.

### Клуб карьерасы

* 2011—2013 —  «Динамо-Казан» (Казан);
* 2012—2014 —  «Импульс-Спорт» (Волгодонск);
* 2014—2015 —  «Динамо-Казан» (Казан);
* 2015—2017 —  «Заречье-Одинцово» (Мәскәү өлкәсе);
* 2017—2020 —  «Уралочка-НТМК» (Свердловск өлкәсе);
* 2020 елдан —  «Динамо» (Мәскәү).

## Казанышлар

### Клуб составында

* Россия чемпионы: 2015;
* Россия чемпионатының көмеш призёры: 2021;
* Россия чемпионатының бакыр призёры: 2018, 2019, 2020;
* Россия Кубогының көмеш (2020) һәм бакыр (2021) призёры;
* 2013 елгы Россия чемпионатының яшьләр лигасы көмеш призёры.

### Россия җыелмасы составында

* 2019 елгы Дөнья кубогының бакыр призёры.
* Борис Ельцин Кубогы көмеш призёры: 2017, 2018.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Халыкара волейбол федерациясе сайтында профиль
* Европа волейбол конфедерациясе сайтында профиль
* ВоллейСервис сайтында профиль

Төркем:Русиянең халыкара класслы спорт осталары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Волейболчылар
Марат Нуриев

**Марат Габделхәй улы Нуриев** (1966 елның 14 мае, Шәмәк, Апас районы, Татарстан АССР, ССРБ) — Россия эшмәкәре, сәясәтче һәм җәмәгать эшлеклесе. VIII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты, Төзелеш һәм торак-коммуналь хуҗалыгы комитеты әгъзасы. VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты. Татарстан Республикасының Атказанган торак-коммуналь хуҗалыгы хезмәткәре.

## Тормыш юлы
Марат Нуриев1966 елның 14 маенда Татарстан АССРның Апас районы Шәмәк авылында туа. 1983 елдан Апас районының Н. К. Крупская исемендәге колхозда тракторчы булып эшли.

1984—1986 елларда — Чехословакия (ЧССР) территориясендә Гаскәрләрнең үзәк төркемендә хәрби хезмәт үтә. 1986 елдан Апас районының «Сельхозхимия» берләшмәсендә тракторчы. 1989 елдан Казанның Вахитов районы торак хуҗалыгының җитештерү трестының ЖЭУ-8 слесарь-сантехнигы, 1990 елдан — ЖЭУ-49да инженер. 1995—2001 елларда — Вахитов районының «Казгоржилхоз» ҖБ идарәче урынбасары.

1999 елда «Су белән тәэмин итү һәм ташландык суларны агызу буенча инженер» белгечлеге буенча Казан дәүләт архитектура-төзелеш академиясен тәмамлаган.

2001 елдан 2002 елга кадәр — Вахитов районының «Жилсервис» автоном коммерцияле булмаган оешма директоры урынбасары. 2002 елдан — Яңа Савин районының «Жилсервис» директоры.

2002 елның 2 октябреннән — «Бердәм Россия» партиясе әгъзасы. 2005 елдан 2019 елга кадәр 13 нче Ямашев сайлау округы буенча Казан шәһәр Думасының беренче, икенче һәм өченче чакырылыш депутаты итеп сайланган. Муниципаль органның шәһәр төзелеше һәм торак-коммуналь хуҗалык, шулай ук шәһәрлеләрнең сәламәтлеген һәм әйләнә-тирә мохитне саклау буенча комиссиясенә кергән.

2006 елдан 2021 елга кадәр — «Уютный дом» идарәче компаниясе» ҖЧҖ генераль директоры.

2019 елда Татарстан Республикасы Дәүләт Советының алтынчы чакырылышына сайлауларда катнашкан. Казан шәһәренең 7 нче номерлы Ибраһимов бермандатлы сайлау округы буенча «Бердәм Россия» партиясеннән сайланган. Торак сәясәте һәм инфраструктура үсеше буенча комитетка кергән.

2021 елда Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Бүләкләр

* Россия Федерациясенең Атказанган торак-коммуналь хуҗалыгы хезмәткәре (2016);
* Татарстан Республикасының Атказанган торак-коммуналь хуҗалыгы хезмәткәре (2006);
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале (2005);
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале (2021).
* 2024 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале ― *күпьеллык нәтиҗәле хезмәте һәм актив гражданлык позициясе өчен*
## Гаилә
Өйләнгән, өч баласы бар. Улларының берсе — Айдар Нуриев, профессиональ автоузышчы, халыкара класслы спорт мастеры.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Профиль Россия Федерациясе Федераль Собраниесе Дәүләт Думасы сайтында
* Профиль Бердәм Россия партиясе сайтында
* Профиль Бизнес Online сайтында

Төркем:Россия эшмәкәрләре
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1966 елда туганнар
Төркем:14 май көнне туганнар
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Татьяна Ковылина

**Татьяна Ковылина** (1981 елның 4 ноябре, Казан, ССРБ) — Россия топ-моделе.

## Тормыш юлы
Татьяна Ковылина 1981 елның 4 ноябрендә Казанда туа.

Татьяна үз карьерасын модель конкурсларда катнашудан башлый. 1998 елда ул «Elite Model Look Tatarstan» региональ конкурсында җиңүче була, бу аңа Ниццада узган әлеге конкурсның халыкара финалында катнашу хокукы бирә. Ул чакта Татьяна җиңә алмаган, әмма бу бзйгедә катнашу аның модель карьерасын алга таба үстерү өчен этәргеч булган.

Татьянаның профессиональ карьерасы 2002 елда башлана. Аның катнашындагы беренче шоу Бельгия яшь дизайнерының «Bernhard Willhelm» язгы-җәйге коллекциясен күрсәтү була. Шул ук вакытта ул беренче тапкыр француз «Madame Figaro» журналы тышлыгында барлыкка килә. Әмма карьерасы уңышлы дәвам итми. 2002—2003 еллар дәвамында ул беркайда да төшерелми һәм аның модалы күрсәтүләрдә катнашуы сезон эчендә берничә (кайчагында 1-2) танылган булмаган брендлар өчен чыгу белән чикләнә.

2004 елда алга китеш була һәм Ковылина катнашкан модалы күрсәтүләрнең саны сезонга 30га кадәр арткан. Ул модалы журнал битләрендә (Vogue Italia, Glamour, Flair, ELLE) ешрак күренә башлый. Аны «Calvin Klein Jeans», «Ann Taylor», «Cole Наап» һәм «Givenchy» реклама кампанияләрендә төшерү өчен чакырганнар.

2005 һәм 2009 елларда Татьяна «Victoria ' s Secret Fashion Show» күрсәтүләрендә катнаша.

2007 елның 16 октябрендә Duran Duran төркеменең «Falling Down» җырына видеоклип премьерасы була, Татьяна Ковылина анда төшә. Энтони Мэндлер видеороликның режиссёры була.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Women Management: Татьяна Ковылина
* Татьяна Ковылина FMD сайтында
* Татьяна Ковылина Supermodels.nl сайтында 
* Instagram

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:4 ноябрь көнне туганнар
Ковылин

**Ковылин** — фамилия.
* Фёдор Ковылин (1922—1993), Дан орденының тулы кавалеры.
----
* Татьяна Ковылина (1981), топ-модель.

Төркем:Фамилияләр
Галина Софьина

**Галина Константиновна Софьина** (1942 елның 7 марты, Казан — 2019 елның 11 октябре) — биш төр ярышта чыгыш ясаган совет җиңел атлеты, тренер. 1968 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы.

## Томыш юлы
Галина Софьина 1942 елның 7 мартында Казанда туа.

Мәскәү өлкәсенең «Спартак» өчен җиңел атлетика ярышларында чыгыш ясаган. 1962 елда эстафета йөгереше буенча ССРБ чемпионатының бакыр медален яулый. Шулай ук А. Тютикова, Анна Зимина һәм Римма Пархоменко кергән Россия «Спартагы» командасы 4х200 метр эстафетада 1 минут 40,2 секунд нәтиҗә белән 3 нче урынны яулый.

1968 елда биш төр ярышта җиңел атлетика буенча ССРБ чемпионы була, 5038 очко җыеп, ил рекордын куя.

1968 елда Мехикода узган җәйге Олимпия уеннарында ССРБ җыелма командасы составына керә. 3828 очко җыя һәм алтын медаль яулаган Алманиянең Ингрид Беккердан 1270 очко калышып, биш төр ярышта 28 урынны ала. Софьина программаның соңгы төрендә — 200 метрга йөгерүдә нәтиҗәсез кала.

ССРБ спорт мастеры.

Чыгышларны тәмамлагач тренер булып эшләгән. «Спартак» спорт җәмгыятенең Үзәк Советының өлкән тренеры була, Жуковскийда һәм Люберцыда спорт мәктәпләрендә эшләгән.

2019 елның 11 октябрендә вафат була. Яңа Люберец зиратына җирләнгән.

## Гаилә
Улы — Павел Софьин (1981), җиңел атлетчы (ядрә ыргытучы), әнисе җитәкчелегендә шөгыльләнгән. 2004 һәм 2008 елгы җәйге Олимпия уеннарында катнашучы, 2006 елгы Бинада дөнья чемпионатының бакыр призёры.

## Искәрмәләр


Төркем:2019 елда вафатлар
Төркем:11 октябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:7 март көнне туганнар
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Любарский

**Любарский** — фамилия.
* Евгений Любарский (1930—2021), геоботаник, биология фәннәре докторы, профессор.
* Леонид Любарский (1903—1968), миколог, урман фитопатологы.
## Моны да карагыз
* Любарский — астероид.

Төркем:Фамилияләр
Михаил Хохлов

**Хохлов Михаил Иванович** (1905 Хабово авылы, Пошехон өязе, Ярославль губернасы, Россия империясе — 1980, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — совет дәүләт эшлеклесе, Татарстан АССР Эчке эшләр министры (1950—1952).

## Биографиясе
Михаил Иванович Хохлов 1905 елның 16 февралендә Хабово авылында туа (соңрак Ермаково районы Ярыслау өлкәс). 1932 елдан ВКП(б) әгъзасы. 1941 елда хезмәт итә башлый. 1946—1950 елларда Свердловск өлкәсенең НКВД идарәсендә начальник урынбасары була.

1950 елның 9 августында билгеләнә Татарстан АССР Эчке эшләр министры итеп билгеләнә.  Элеккеге министр, Ш. З. Ченборисов вазыйфасыннан ВКП(б) Үзәк Комитетының Политбюро карары белән шул ук елның 21 июлендә «җинаять эшләрен тикшергәндә совет законнарын тупас рәвештә бозу» өчен алына..

СССР Эчке эшләр министрлыгының «Татарстан АССР Эчке эшләр министрлыгының канәгатьләнмәслек эше һәм аны яхшырту буенча чаралар турында» гы 1952 елның 29 сентябрендәге боерыгында Хохлов һәм аның урынбасарлары «Эчке эшләр министрлыгы бүлекчәләрендәге хәлне начар белүе, аларда сирәк булулары, шәхсән аларның эшчәнлеген контрольдә тотмаулары һәм, кабинет җитәкчелеге тарафыннан «тере көндәлек эшне» алыштырып, практик ярдәм күрсәтмәүләре билгеләп үтелә.  Болар барысы да "эшнең мөһим участокларында җитди уңышсызлыкка" китерә, шуның өчен урынбасарлары Хохловка карата партия җәзалары салына. Шул ук елның 19 ноябрендә вазыйфасыннан азат ителә, ә яңа министр итеп М. А. Запевалин билгеләнә, ул да озак тормый.

1953-1955 елларда ТАСС ЭЭМ төзәтү-хезмәт лагерьлары һәм колонияләре идарәсе башлыгы булаР. СССРның эчке эшләр министры С. Н. Круглов 1954 елда төзәтү-хезмәт лагерьларының һәм колонияләрнең җитәкче хезмәткәрләре киңәшмәсендә хәбәр иткәнчә, башка төбәкләрдән Хохлов карамагына «эшләп чыгаруның билгеләнгән нормаларын үтәмәгән бик күп тоткыннар» җибәрелгән, анда нормаларны 32% тоткыннар үтәмәгән. Хохлов үзе ТАССРның партия активы утырышында шул ук елда тоткыннарның хезмәтен файдалану "яңадан тәрбияләүнең төп чарасы" булып тора, дип билгеләп үтә, ул тоткыннарның «саклау һәм тоту режимын», шулай ук «СССР ЭЭМ төзәтү-хезмәт лагерьлары һәм колонияләре эшен яхшырту чаралары турында» КПСС Үзәк комитеты карарын гамәлгә ашыру кысаларында «ирекле составның хезмәт һәм дәүләт дисциплинасын»яхшыртуга игътибар итә.

1955—1956 елларда-ТАССР Эчке эшләр министрлыгының холык төзәтү — хезмәт колонияләре бүлеге башлыгы, 1956—1960 елларда — ТАССРның һавага каршы җирле оборона штабы башлыгы, ә 1960—1961 елларда-Идел буе хәрби округының МПВО штабы башлыгы.. Полковник исеменә ия була,  1961 елда отставкага чыга.1961—1967 елларда предприятиенең кадрлар һәм режимы буенча начальник ярдәмчесе булып эшли, ә 1967—1977 елларда — Казан электрофизика институтының кадрлар бүлеге башлыгы. 1977 елда пенсиягә чыга. 1980 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Татарстан АССР министрлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Казанда вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:16 февраль көнне туганнар
Бетләү

**Педикулез** (бетләү) — соңгы елларда арткан авыруларның берсе. Уртача алганда, безнең илдә 100 мең кешегә 400 авыру туры килә. Төп авыручылар төркеменә укучы балалар керәләр. Шулай ук балалар бакчасына йөрүче сабыйларда да очратырга була. Яшәр урыннары булмаган кешеләрнең барысында диярлек күзәтелә.

Бетләр дискомфорт кына тудырып калмый. Бу бөҗәкләр бик куркы­ ныч авырулар: тимгелле тиф, кайтма тиф, бизгәк авыруларын таратучы­ лар булып тора. Зур шәһәрләрдә авыру күбрәк очрый һәм хәтта элита мәктәпләрдә укучы балалар арасында да бар. Шулай ук алга киткән Америка Кушма Штатлары, Франция, Дания кебек илләрнең кешеләре дә бу . бәладән котылып бетә алмаганнар.

Бет йоктыру өчен, бетле кешеләр янында басып тору да җитә. Бетләрнең күмәк дәрәҗәдә таралуын туктату өчен, гомуми медицина тикшерүе үткәрү уңай нәтиҗә бирә.

Диагноз кую кыен түгел, аның беренче клиник билгесе — кычыту. Тик бик күп вакытта ата-аналар балаларын тикшереп тормый, кычытуны аллер­ гиядән дип уйлый һәм бет йоктыру куркынычы турында шик тә тумый һәм авыру бала бет таратып йөри бирә.

Укучыларны, балалар бакчасындагы сабыйларны табиблар, укытучылар, тәрбиячеләр күзәтеп торырга тиеш булса да, ата-аналар өстеннән дә җаваплылык төшерү дөрес түгелдер. Авыру балалар санының кискен артуы 5-12 яшьләр аралыгына туры килә. Бу чорда ата-ананың бала артыннан күзәтүе кими төшә һәм нәтиҗәдә педикулез белән авыручыларның саны арта. Педикулездан котылу җиңел түгел. Элекке заманнарда бетләрне керосин белән эшкәртеп бетергәннәр. Тик хәзерге заманда бетләр керосинга гына түгел, бүтән төрле чараларга карата да чыдам булырга өйрәнделәр.

Беттән котылу өчен, аның үсешенең бөтен стадияләрендә тәэсир итә : торган препарат кирәк. Моннан кала гаиләдә авыру кешене генә түгел, контактта булган барлык әгъзаларын тикшереп чыгу таләп ителә.

Бүген Русиядә педикулез белән көрәшү өчен берничә төрле препарат бар, шуларның берсе — паранит бетләргә генә түгел, аларның личинкала­ рына һәм күкәйләренә дә тәэсир итә. Аны кулланырга да җайлы. Спрей формасында булганга күрә, аны чәчләргә, башка сиптерергә була. Зыянлы тәэсире юк дәрәҗәсендә булганга күрә, 5 яшьтән зуррак балалар өчен дә кулланырга ярый.

## Искәрмәләр

Төркем:Медицина
Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Педиатрия
Наталия Половынка

**Наталия Половынка** (; ) — украин театр һәм кино актрисасы.

## Фильмография

## Тышкы сылтамалар
* Интервью в газете «Украина молодая»
* [
* https://web.archive.org/web/20140714111829/http://www.maisternia.com.ua/ua/prsn_pol.php Страница художественного центра «Мастерская песни»
* Наталья Половинка на Facebook
* Религиозно-информационная служба Украины
* Анатолий Бабинский. «Мы губим передачи»
* Страница театрального центра «Слово и голос»

Төркем:Украина актрисалары Төркем:Актрисалар
Бизнә (Сыры кушылдыгы)

**Бизнә** (чуаш. Пасна) — Чуашстан һәм Татарстанда елга, Сырының уң кушылдыгы (Идел бассейны).

## Тасвирлама
Елганың озынлыгы 106 км, су җыю бассейнының мәйданы 1320 км².  Елга башы Татарстан Республикасы Чүпрәле районының Чуаш Бизнәсе авылы янында.  Чуашстанның Шомыршы һәм Алатыр районнары буенча да ага, Алатыр шәһәрендә Сырыга  коя.  

Агымның шактый өлеше урманнар буйлап, шул исәптән «Чаваш Варман» милли паркы буйлап уза (ачык җирлектә югары һәм түбән агымдагы зур булмаган участоклар уза). Елга бассейнында үсемлекләрнең һәм хайваннарның кыйммәтле һәм сирәк төрләре тереклек итә, 1981 елда елга Чувашия табигатенең комплекслы һәйкәле статусын ала.

Үзән бормалы, бөтен буена меандрирлыкка дучар ителгән.

Елгадагы төп торак пунктлар югары агымында урнашкан: Бичурга-Баеш, Асан (икесе дә Чуашстанда), Чуаш Бизнәсе, Татар Бизнәсе, Мунчәли (барысы да — Татарстанда),  тамагында Яшел бистә — Алатырь шәһәренең бер өлеше урнашкан.  Бассейнда шулай ук Иске һәм Яңа Айбеси, Иске һәм Яңа Чокалы, Первомайски, Суйгын һәм башкалар урнашкан.

## Гидрографиясе
Елга, нигездә, кар суы белән туклана, язгы ташуның ачык чагылышы бар. Ноябрьнең өченче декадасында туңа, боздан апрельнең беренче ункөнлегендә ачыла. Тамагында уртача су чыгымы — 0,09 м³/с.

Гомуми минерализация ташкында 200 мг/л дан 500 мг/л га кадәр була. Җир асты туклануы түбән агымда км² га  1-3 л/с дан 10 л/с га кадәр.

## Кушылдыклар
(тамагыннан км, җәяләрдә озынлыгы км) күрсәтелгән)
* 40 км лв: Тозловка (11)
* 42 км пр: Ор-Бизнә (23)
* 59 км пр: Зур Хирла (10)
* 62 км лв: Кара Бизнә (32)
* 71 км пр: Хирла (15)
* 72 км пр: Абамза (29)
* 83 км лв: Бичурга (11)
* 90 км пр: Буштерле (15)
* 94 км лв: Инеш (12)

## Су реестры мәгълүматлары
Россия дәүләт су реестры  мәгълүматларе буенча  Югары Идел бассейны округына карый, су хуҗалыгы участогы — Сыры  Сыры сусаклагычыннан  Алатырь елгасы тамагына кадәр, елганың кече елга бассейны  — Сыры. Елга бассейны — (Югары) Идел Куйбышев сусаклагычына кадәр (Ока бассейныннан башка).

Дәүләт су реестрындагы су объекты коды — 08010500312110000037644.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ручин А. Б., Артаев О. Н., Клевакин А. А. и др. Рыбное население бассейна реки Суры: видовое разнообразие, популяции, распределение, охрана (рус.). — Саранск: Мордов. ун-та, 2016. — 272 с. — .

Төркем:Чүпрәле района елгалары
Төркем:Әлифба буенча елгалар
Сент-Винсент һәм Гренадиналарда ислам

**[[Сент-Винсент һәм Гренадиналар]]да ислам** (, ) – азчылык дине. Америка Кушма Штатлары Дәүләт Департаменты мәгълүматлары буенча, ил халкының (110 мең кеше, 2018 елга) 1,5 % ы – мөселманнар (2000 кеше ) .

## Саны
2001 елда илдә үткәрелгән халык санын алу мәгълүматы буенча, ил халкының 81,5 % ы үзләрен христиан итеп күрсәткән: англикан чиркәве тарафдарлары (ил халкының 17,8 % ы),  (17,6 %), методистлар (10,9 %), җиденче көн адвентистлары (10,7 %), баптистлар (10,2 %), католиклар (7,5 %), инҗилчеләр (2,8 %) һ. б. христианнар. Ил халкының 2,5 % ы бернинди динне дә тотмый   яки динне күрсәтмәгән, 6,7 % ы башка динне тота: растафарилар (1,5 %), һинд динендәгеләр 3 768 (3,4 %), мөселманнар 1 650 кеше (1,5 %).. Христиан диненең көчле йогынтысы булса да, утрауларның күп кенә кешеләре традицион анимистик ышануларын саклый.

## Тарих
XVI―XVII гасырларда Сен-Винсент һәм Гренадиналарның җирле халкы Кариб диңгезенең бу районында һәлакәткә юлыккан кораблардан котылган африкалы коллар, шулай ук Гренада һәм Барбадостан качкан кара тәнле коллар хисабына тулылана. XIX гасырның I яртысы дәвамында утрауга француз колонистларының зур булмаган төркемнәре килә башлый. Французлар кофе агачы, тәмәке, шикәр камышы, мамык үстерә, колларны Африкадан һәм башка Вест-Индия утрауларыннан китерә. Колларның саны Европа колонистлары һәм калган кариблар саныннан шактый арткан. Британия империясендә коллык юкка чыгарылгач (1834), Мадейра утравыннан (Португалия) һәм Көньяк Азиядән (күбесенчә, Һиндстаннан) ялланган эшче куллар килә башлый. Шулай итеп, әкренләп җирле халыкның чуар этно-раса составы формалаша .
## Кызыклы фактлар
Илнең башкаласы  1823 елда төзелгән Изге Мария католик гыйбадәтханәсе архитектурасында мавританияле (ислам) һәм роман архитекура элементлары катнашкан.

Сен-Винсент һәм Гренадиналарда дини темага шаярту хупланмый. Утрауларда, нинди конфессиядә булуга карамастан, бик диндар кешеләр яши .

## Искәрмәләр


Төркем:Илләр буенча ислам
Төркем:Америкада ислам
Төркем:Сент-Винсент һәм Гренадиналарда ислам
Олег Мартьянов

**Олег Викторович Мартьянов** (1960 елның 28 декабре, Казан, ССРБ) — Россия Федерациясе Кораллы Көчләре полковнигы, 2009—2013 елларда Россия Федерациясенең махсус операцияләре көчләренең беренче командиры, Россия Федерациясе Хәрби-сәнәгать комиссиясе коллегиясенең әгъзасы, техник фәннәр кандидаты.

## Тормыш юлы
Олег Мартьянов 1960 елның 28 декабрендә Казанда хәрби гаиләдә туган. Инглиз телен тирәнтен өйрәнүче 122 нче урта мәктәпне һәм Рязань югары һава-десант команда училищесын тәмамлый (1982). Ике ел махсус билгеләнештәге 4 нче аерым бригадада (Вильянди, Эстон ССР, Балтыйк буе хәрби округы), 1984 елның сентябреннән 1986 елның октябренә кадәр Әфганстанда командировкада хезмәт итә; махсус билгеләнештәге 154 нче аерым отрядта (Җәлалабад) төркем һәм рота командиры булып хезмәт итә. Әфганстанда хезмәт иткәндә җиңел яралана; 1989 елның августына кадәр махсус билгеләнештәге 24 нче аерым бригада белән (Байкал арты хәрби округы) җитәкчелек итә.

1992 елда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлый. 1999 елга кадәр махсус билгеләнештәге отряд командиры, оператив бүлек башлыгы һәм Себер һәм Төньяк-Кавказ хәрби округларының аерым бригадаларында штаб начальнигы булып хезмәт итә. Чечняда сугышларда катнашкан, 2009 елга кадәр ГРУда хезмәт иткән. 2009—2013 елларда — Россия Федерациясе Кораллы көчләренең махсус операцияләре беренче командиры. Кандидатлык диссертациясен 2010 елда яклый (техник фәннәр кандидаты).

2013 елда Россия Федерациясе Хөкүмәте рәисе урынбасары Дмитрий Рогозин чакыруы буенча Россия Федерациясе Хәрби-сәнәгать комиссиясе коллегиясе әгъзасы итеп билгеләнә. ССО өчен хәрби экипировка һәм корал әзерләүдә катнаша. 2013 елдан Россия Коралчылары берлегенең директорлар советы әгъзасы.

## Бүләкләр

* Кызыл Йолдыз ордены (1985);
* Кызыл Байрак ордены (1986);
* Батырлык ордены (1996, 2000);
* «Хәрби казанышлары өчен» ордены (2000);
* Почёт ордены (2007);
* Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе (2008);
* Россия Федерациясенең Атказанган хәрби белгече (2012).

## Искәрмәләр


Төркем:Әфган сугышында (1979-1989) катнашучылар
Төркем:Фрунзе исемендәге Хәрби академияне тәмамлаучылар
Төркем:Фән һәм техника өлкәсендә РФ Хөкүмәте премиясе лауреатлары
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Батырлык ордены кавалерлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:Хәрби казанышлар өчен ордены (РФ) кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:28 декабрь көнне туганнар
Хохлов

**Хохлов** (Хохло́в ) ― фамилия.
* Анатолий Хохлов (1918—1995), Советлар Берлеге Каһарманы (1943, Польшада батырлыгы өчен).
* Михаил Хохлов (1905—1980), Татарстан АССР Эчке эшләр министры (1950—1952).
----
* Людмила Хохлова (1938), биология фәннәре докторы (1985), профессор (1990). ТР атказанган фән эшлеклесе (1995). 
Төркем:Фамилияләр
Мартьянов

**Мартьянов** — фамилия.
* Николай Мартьянов (1923—1993), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Олег Мартьянов (1960), РФ Кораллы Көчләре полковнигы.
* Сергей Мартьянов (1954), кинорежиссёр һәм сценарийлар язучы.

Төркем:Фамилияләр
Корепанов

**Корепанов** (Коре́панов) ― фамилия.
* Александр Корепанов ́(1951), композитор, музыка педагогы. Удмуртиянең атказанган сәнгать эшлеклесе (1994), Дәүләт премиясе лауреаты (1994).
* Дмитрий Корепанов (*[[Кедра Митрей]]*, 1892―1949), удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.
----
* Геннадий Корепанов-Камский (1929—2001), композитор, җырчы һәм педагог.

Төркем:Фамилияләр
Бизнә

**Бизнә** ― топоним, гидроним.
* Бизнә, елга, Иделнең сул  кушылдыгы.
* Бизнә, елга, Сырының уң  кушылдыгы.
## Моны да карагыз
* Татар Бизнәсе, авыл.

Төркем:Топонимнар
Анатолий Писарев

**Анатолий Иванович Писарев** (1912 елның 20 ноябре, Казан — 1974 елның 23 гыйнвары, Ижау) — совет рус шагыйре, тәрҗемәче, журналист, әдәби тәнкыйтьче. Удмурт АССРның атказанган мәдәният хезмәткәре. ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1934).

## Тормыш юлы
Анатолий Писарев 1912 елда Казанда хезмәткәр гаиләсендә туа. Яшьли ятим булып калгач, Алнаш авылының балалар йортында тәрбияләнә. 1931 елда Можга педагогия техникумын тәмамлый, анда булачак язучылар: Григорий Медведев, Трофим Архипов, Михаил Коновалов белән укыган, Кедра Митрейны, Филипп Кедровны, Игнатий Гавриловны яхшы белгән.

Анатолий Писарев 20 нче еллар ахырында әсәрләрен бастыра башлый һәм шунда ук үзе турында төрле жанрдагы язучы: шагыйрь, очерк язучы, тәрҗемәче, тәнкыйтьче буларак белдерә. 1934 елда Писарев үзенең беренче (һәм бердәнбер) «Голос» шигырьләр җыентыгын бастыра. Соңыннан аның шигырьләре аерым басмалар белән чыкмый, ә Удмуртия шагыйрьләренең «Начало», «Разбег», «Совет Удмуртия шагыйрьләре», «Удмурт шагыйрьләренең шигырьләре» һ. б. альманахларда һәм җыентыкларында басыла.

Анатолий Писарев иҗатындагы төп урыннарның берсен тәрҗемәче эше алып тора. Удмурт телен яхшы белеп, ул удмурт шагыйрьләре Даниил Майоров, Михаил Петров, Афанасий Лужанин, Николай Байтирәков, Флор Васильев шигырьләрен рус теленә тәрҗемә итә.

30 нчы еллар башыннан Писарев профессиональ журналист була, хезмәт эшчәнлеген «Можга эшчесе» газетасында башлый.

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы буларак, Анатолий Иванович илнең кайбер шәһәрләрендә әдәби конференцияләрдә, семинарларда, удмурт әдәбияты көннәрендә катнаша.

## Иншалар

* «Голос» шигырьләр җыентыгы, 1934
* «Азин» поэмасы, 1936

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Писарев Анатолий Иванович // Удмуртская Республика : Энциклопедия / гл. ред. В. В. Туганаев. — 2-е изд., испр. и доп. — Ижевск : Издательство «Удмуртия», 2008. — С. 540. — 768 с. — 2200 экз. — .
* Писарев Анатолий Иванович // Удмуртская Республика : Культура и искусство : Энциклопедия / гл. ред. А. Е. Загребин. — Ижевск : Удмуртский институт истории, языка и литературы УрО РАН, 2012. — С. 365. — 540 с. — 300 экз. — .
* 
* 

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:ССРБ тәрҗемәчеләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Ижауда вафатлар
Төркем:1974 елда вафатлар
Төркем:23 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне туганнар
Шамил Рәхмәтуллин

**Шамил Рәхмәтуллин** :
* Шамил Рәхмәтуллин (1920―1943), Советлар Союзы Герое (1944). 
* Шамил Рәхмәтуллин (1930―2001), драма артисты, РСФСР, БАССР, ТР халык артисты (Уфа).
Завадский

**Завадский** (Зава́дский) ― фамилия.
* Владимир Завадский (1846—1913), Россия империясенең суд эшлеклесе, сенатор.
* Владимир Завадский (1938) — машаиналар төзү технологиясе өлкәсендә галим, профессор.
* Игорь Завадский (1875—1944), терапевт, медицина докторы (1908), профессор (1913).
* Сергей Завадский (1871—1935), хокукчы, яшерен киңәшче (1917), Петроградта прокурор (1915-1917),  дәүләт сәркатибе (1918).

Төркем:Фамилияләр
Владимир Черняев

**Владимир Павлович Черняев** (1893 елның 4 (16) гыйнвары, Казан — 1916 елның 8 (21) марты) — Островский 100 нче пехота полкының подпоручигы, Беренче бөтендөнья сугышы каһарманы.

## Тормыш юлы
Владимир Черняев 1893 елның 4 (16) гыйнварында Казанда туа, анда әтисе, Павел Николаевич Черняев, ул вакытта Беренче Казан гимназиясендә укытучы булып хезмәт итә.

1903 елда шул ук гимназиянең беренче сыйныфына укырга керә, ә 1906 елда әтисе яңа эшкә күчү сәбәпле, Беренче Саратов гимназиясенә күчә. 1909 елда Беренче Варшава гимназиясенең җиденче классына укырга керә, чөнки әтисе Варшава университетында Рим сүзлеге кафедрасында эшкә керә. 1911 елда гимназияне көмеш медаль белән тәмамлый һәм Мәскәү университетының юридик факультетына укырга керә. Император Николай II исемендәге тулай торакка урнаша. Профессор С. В. Познышев җитәкчелегендә шөгыльләнә. 1915 елда университетны I дәрәҗә диплом белән тәмамлый.

Александр хәрби училищесына укырга керә һәм тизләтелгән курсны тәмамлагач, 1915 елның 1 октябрендә прапорщикка җибәрелә һәм Беренче бөтендөнья сугышы фронтына җибәрелә. Ул Островский 100 нче пехота полкында була. Әтисенә фронттан кайбер хатларны латин телендә язган. Нароч операция барышында аерылып тора. 1916 елның 8 мартында 14 нче рота белән җитәкчелек иткәндә, көндәшнең көчле уты астында беренче булып алманнарның тимерчыбыклары аша чыгып, окопка төшә, шуннан соң тимерчыбык киртәләренең икенче рәтендә үтерелә.

Үлгәннән соң IV нче дәрәҗә Изге Георгий ордены белән бүләкләнә.

Үлгәннән соң подпоручик буларак билгеләнә. Казанда Арча зиратының хәрби кишәрлегендә җирләнгән (кабер ташлары сакланмаган).

## Әдәбият

* Список генералам, штаб и обер-офицерам и классным чиновникам 194-го пехотного запасного батальона. К 1 января 1916 года. — С. 23. // Памяти героев Великой войны 1914—1918.
* Незабвенной памяти Владимира Павловича Черняева, прапорщика героя, павшего в бою 8 марта 1916 г. — Ростов-на-Дону, 1916.
* *Елдашев А. М.* Военный некрополь в Казани (1914—1918 гг.) // Татарский народ и народы Поволжья в годы Первой мировой войны. — Казань, 2014. — С. 122.
* *Клепов М. Ю.* Офицеры — Георгиевские кавалеры Первой мировой войны. — : Минувшее, 2015.

Төркем:IV дәрәҗә Изге Георгий ордены кавлерлары
Төркем:1916 елда вафатлар
Төркем:21 март көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1893 елда туганнар
Төркем:16 гыйнвар көнне туганнар
Черняев

**Черняев** — фамилия.
* Владимир Черняев (1893—1916), подпоручик, Беренче бөтендөнья сугышы каһарманы.
* Евгений Черняев (1921—1992), кино рәссамы.
* Илья Черняев (1893—1966), химик, ССРБ Фәннәр академиясе академигы.

Төркем:Фамилияләр
Вячеслав Сушков

**Сушков Вячеслав Владимирович** (1880 елның 12 июле, Казан — 1951 елның 19 июле, Рига) — галим, педагог, Иваново-Вознесенск политехника институты ректоры.

## Тормыш юлы
Вячеслав Сушков 1880 елның 12 июлендә Казан шәһәрендә отставкадагы подполковник гаиләсендә туа. Әтисе — Владимир Дмитриевич — табиб, Антон Павлович Чеховның дусты. Әнисе — Лидия Александровна Гештовт — пианистка, Ригада музыкаль мәктәп ачкан.

1897 елда Сушков Рига реаль училищесын тәмамлый һәм урта белем ала. 1903 елда Рига политехника институтын тәмамлаганнан соң, инженер-технолог квалификациясен ала.

1903 елның апрелендә Рига политехник институтында гамәли механика курсы буенча механика бүлегендә ассистент булып эшли башлый. 1907 елдан башлап 12 ел дәвамында җитештерүдә эшли, төрле профильдәге предприятиеләрдә инженер вазыйфаларын били. 1907 елдан Благовещенскта машина һәм суднолар төзү заводында баш механик, 1908 елдан — Ригада Рус-Балтия заводы автомобиль остаханәләре башлыгы.

1912 елның мартыннан «Саламандра» Рига вагон төзү заводында эшли. Шул ук елны Алмания, Австрия, Франция, Швейцария кебек эре машина төзелеше заводларына командировкага бара. Ригага кайткач, «Саламандра» заводының баш инженеры була.

1915 елда Беренче бөтендөнья сугышы вакытында завод Пермьгә эвакуацияләнә. Анда инженер Сушков Пермь туп заводында снаряд бүлеген җитәкли.

### Фәнни эшчәнлек

1918 елның кышында Вячеслав Сушков Иваново-Вознесенскка күчә. 1919 елның 1 гыйнварыннан 1951 елга кадәр Иваново-Вознесенск политехника институтында «техник термодинамика» кафедрасының җитәкчесе була. 1924 елдан Иваново-Вознесенск политехника институты ректоры. 1933 елдан вуз директорының фәнни һәм уку эшләре буенча урынбасары.

1951 елның 19 июлендә Вячеслав Сушков вафат була.

## Хезмәтләр

* 
* 

## Бүләкләр
1943 елның декабрендә ССРБ Югары Советы Президиумы карары белән В.В. Сушков сугыш көннәрендә сәнәгатькә киң ярдәм күрсәткәне өчен Кызыл Байрак Хезмәт ордены белән бүләкләнә. 1946 елда «Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнә. 1930—40 еллар дәверендә профессор Сушков егермегә якын бүләккә лаек була, алар арасында ССРБ электростанцияләре министры рәхмәте дә бар.

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ галимнәре
Төркем:Россия галимнәре
Төркем:«Бөек Ватан сугышында фидакарь хезмәт өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Ригада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1951 елда вафатлар
Төркем:19 июль көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1880 елда туганнар
Төркем:12 июль көнне туганнар
Даниил Зимин

**Зимин Даниил (Данил) Фёдорович** (1918—1970) — ССРБ геофизигы, уран ятмаларын эзләү һәм разведкалау буенча белгеч, Сталин премиясе лауреаты (1949).

## Биографиясе
Даниил (Данил) Фёдорович Зимин 1918 елның 2 декабрендә, Татарстан АССРның Ширәмәт районы Сокрау авылында туа. Мәскәү геология-разведка институтын тәмамлый, шунда ук эшли.

Бөек Ватан сугышы ветераны. 1941 елның 5 июлендә армиягә алына, 53 нче зенит артиллерия дивизиясенең 1421 нче һәм 1437 нче зенит артиллерия полкларының өлкән лейтенант исемендә хезмәт итә. Хезмәтне 1945 елның 24 декабрендә тәмамлый. «1941–1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнә.

1946 елның июненнән 1950 елга кадәр «Висмут» АҖ (ГДР) СДУ геофизик партиясе башлыгы (баш геофизик). Руда тауларының беренче уран ятмаларын эзләүдә катнаша. 1949 елда бу эшләре өчен Сталин премиясе лауреаты була һәм Ленин ордены белән бүләкләнә (уран ятмаларын тауда ачуның яңа системасын эшләү һәм гамәлгә ашыру өчен һәм тау-капиталь эшләнмәләрне узуның тиз йөрешле ысулларын гамәлгә керткән өчен).

1950 елдан Мәскәү дәүләт геология-разведка институтының атом-төш-радиометрик ысуллары кафедрасы доценты. 1961—1970 елларда — Мәскәү дәүләт геология-разведка институтының геофизика факультеты деканы.

1970 елның 16 апрелендә Мәскәүдә вафат була. Введенский зиратында күмелгән.

## Хезмәтләре

* Л. В. Горбушина, Д. Ф. Зимин, А. С. Сердюкова. Радиометрические и ядерно-геофизические методы поисков и разведки месторождений полезных ископаемых [] : [учебное пособие для геол. и горных вузов] /- Москва : Атомиздат, 1970. — 376 с. : черт. ; 22 см. — Библиогр.: с. 371—373 (70 назв.). — 2420 экз.
* Радиометрические и ядерно-геофизические методы поисков и разведки месторождений полезных ископаемых [Текст] : Учебное пособие для студентов геол. и горных вузов / Л. В. Горбушина, Д. Ф. Зимин, А. С. Сердюкова. — Москва : Атомиздат, 1970. — 375 с. : ил.; 22 см.
* Геология и методы поисков урановых месторождений [Текст] : [Учебник для геологоразведочных техникумов] / А. Б. Каждан, В. Е. Бойцов, Д. Ф. Зимин. — Москва : Недра, 1971. — 192 с. : ил., карт.; 22 см.
* Радиометрия и ядерная геофизика. / Л.В. Горбушина, Д.Ф. Зимин, В.В. Нагля, Л.И. Овчинников / . М., Недра , 1974.

## Искәрмәләр

Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1970 елда вафатлар
Төркем:16 апрель көнне вафатлар
Төркем:Түбән Кама районында туганнар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:2 декабрь көнне туганнар