Калуга (Казан)

**Калуга** — Казан составында азкатлы төзелеш булган бистә (торак массив).

## Территориаль урнашу, чикләр
Калуга бистәсе Казанның Вахитов районының көньяк-көнчыгыш өлешендә, Әмәт бистәсенең төньягында урнашкан.

Аның территориясе аз катлы төзелешне Пугачев чокырыннан төньякка ала, аның үзәне буенча  Тау асты урамы уза. Өстәвенә, әлеге бистәләр арасындагы чик Тау асты урамы уртасында түгел, ә Пугачев чокырының төньяк сөзәге буенча  уза, шуңа күрә әлеге урамдагы барлык йортлар да Әмәт бистәсенә карый, шул ук вакытта Калуганың йортлары югарырак урнашкан башка "Калуга" урамнары буенча адресларга ия.

Калуга бистәсенең  көнбатыш һәм төньяк як чикләре турындагы мәсьәлә бәхәсле.  Кайбер картографик ресурслар Калуганың көнбатыш чиген хәзерге Вишневский урамының Көньяк участогы буенча Әмирхан Еники урамы белән кисешкәнчегә кадәр үткәрә.  Мондый ысул нәтиҗәсендә бистә составына Әмирхан Еники (җөп ягы), Вишневский (так ягы 53-61 йортлар участогында), Заслонов һәм Эшче Яшьләр адреслы 1960-1980 нче һәм 2000 нче еллардагы күп катлы торак төзелеше керә. Бу ысулның формаль нигезе - 1960-70 нче елларга кадәр бу территориянең күбесен Калуга авылының киңәюе нәтиҗәсендә сугыштан соңгы елларда барлыкка килгән аз катлы биналар били. Әмма, Казанның шәһәр бистәләре үзенчәлеген исәпкә алып, югарыда күрсәтелгән күпкатлы төзелешне хәзерге Калуга бистәсенең бер өлеше дип санарга бернинди нигез дә юк. Шул ук хәл шул ук тарихи чорда элекке азкатлы бистә төзелеше урынында барлыкка килгән Калугадан төньякка таба да күп катлы йортлар төзү районына да кагыла.

Тагын бер бәхәсле район булып Калуга бистәсенә караулар күзлегеннән Бойничная һәм Задне-Бойничная урамнары буйлап аз катлы төзелеш зонасы тора. Тарихи яктан бу территория Калуга составына кермәгән, чөнки бистәдән аермалы буларак, ул инде инкыйлабка кадәрге чорда ук Казанның бер өлеше булган (әлеге районны карагыз - 106, 107, 108 кварталларын 1899, 1912 һәм 1914 еллар шәһәр карталарында). Әмма 1980 елларда Вишневский урамы  буйлап киң транспорт магистрале төзелү белән бу территория Калугага тартыла һәм аның бер өлеше буларак кабул ителә башлый. 

Шулай итеп, түбәндәге чикләрдә Калуга бистәсе территориясен иң нигезле дип санарга.  Төньяк ягыннан бистә чиге, Поперечно-Хороводная, Сквозная, Пугачёв һәм Мәсгут Латыйпов урамнары буйлап урнашкан аз катлы төзелеш кырые буйлап, сынык сызык белән уза. Калуганың көнчыгыш чиге башта тимер юл магистрале буйлап уза, аннары, Казан тимер юл төененең бакчачылык ширкәте территориясе буйлап үтеп, көньяк-көнбатышка таба борыла һәм алга таба калкулыкның сөзәге  буенча «Калуга»ның  Кривой Овраг урамының «Әмәт»нең Тау асты урамы белән  урамы кисешкән урынга кадәр бара. Калуганың көньяк чиге, югарыда әйтелгәнчә, Пугачёв чокырының төньяк итәге буйлап Тау асты урамы буйлап йорт биләмәләрен кертмичә уза. Калуганың көнбатыш чиге сынык сызык белән уза, шул исәптән бистә составына Нестеровский Овраг, Нестеровский Спуск, Эшче Яшьләр, Одесса һәм Үзәк урамнары буйлап шәхси йортлар керә.

## Административ-территориаль бәйләнеш
Башта бистә Калугин Тавы дип - ул урнашкан чокырлар белән кискәләнгән калкулык исеме буенча аталган. 1920 нче елларда статистика материалларында бистә шулай ук Калугин төзелеше дип атала . Тик 1930 елларда аңа кыскартылган рәсми исем — Калуга беркетелә.

Туган якны өйрәнүче Ренат Бикбулатов һәм язучы Рафаэль Мостафин Калуга атамасының килеп чыгышын түбәндәгечә аңлаталар:" *Даль сүзлегендә:" Калуга - баткак,  тоташ сазлыклы урын, тугай, сугарулы болын, камыл" - дип укыйбыз. .* *Моннан сазлыклы үсемлекнең исеме - калужница (тат. - казаяк), шулай ук «лужа» (күлдәвек) сүзе «калужа»дан кыскартылган.*  *Даль раслаганча, шул ук сүздән [[Калуга]] шәһәренең исеме дә туган.* *[[Колмәт]] һәм [[Әмәт]] авыллары арасында элек-электән сазлык үләне белән капланган тәбәнәк сазлык булган*. *Әмәт авылы урнашкан күрше калкулык Калугин тавы дип аталды, ә түбән урыннарда яшәүчеләр үзләре турында: Без Калугадан.* *Соңыннан бу исем Вишневский урамыннан сул якта урнашкан районга да беркетелгән* "  .

## Халкы

## Административ-территориаль бәйләнеш
1918 елга кадәр Калуга Тавы Казан губернасы Казан өязенең Воскресенски вулысы  составына керә.1918 елда бистә яңа төзелгән Кылык (Яңа Кылык) вулысының бер өлеше була, ә 1920 елда аның белән бергә Татарстан АССРның Арча кантоны составына керә.

Дүрт ел үткәч, Калуга Тавы,  башка шәһәр яны авыллары белән беррәттән, Үзәк Башкарма комитет һәм Татарстан АССР Халык Комиссарлары Советының 1924 елның 9 ноябрендәге карары нигезендә Казан составына кертелә. 

Шул вакыттан бирле инде Казан составындагы шәһәр бистәсе Калуга Тавы (Калуга) бистәсе үзенең район региональ бәйләнешен берничә тапкыр үзгәртә: 1924—1934 елларда ул Шәһәр (Бауман) районы составында, 1934—1942 елларда Молотов районы составында була, 1942—1956 елларда - Свердлов районы составында, 1956—1973 елларда — Молотов (1957 елның гыйнварыннан - Совет) районы составында, 1973 елдан башлап хәзерге вакытта Калуга Казанның Вахитов районы составында урнашкан.

## Тарихы
Калугин бистәсе (Калуга) Әмәт авылыннан төньякка таба, мөгаен, XX гасыр башында чокырлар белән кискәләнгән калкулыкларда барлыкка килгән. Бу территория Әмәт авыл җәмгыятенә XIX гасырдан, бистә үзе  барлыкка килгәнче үк керә, монда төньякка, академик бистәгә кадәр сузылган кирпеч заводлары урнашкан.

1924 елда бистә Казан составына керә һәм озак еллар шәһәрнең төзек булмаган шәһәре санала.

Вакыт узу белән бистәдән төньяк һәм көнбатыш яктан шәһәр төзелеше, нигездә, торак төзелә башлый.

1939 елда Калуганың Төньяк читендә 3 нче Казан икмәк заводы  — бистә тирәләрендәге бердәнбер предприятие төзелә башлый.

1960—1980 елларда Товарищеская, Эшче Яшьләр, Татцик (хәзер — Мәсгут Латыйпов урамы), Хороводная, Үзәк урамнары буйлап күп катлы торак төзелеше барлыкка килә. Еш кына ул Калуга бистәсен төньякта Академик бистәсеннән аерып торган буш урыннарда алып барыла. Ләкин, нигездә, күпкатлы йортлар бистә читендәге йортлар урынында, бигрәк тә аның сугыштан соңгы елларда Привольная һәм Вишневский урамнары буенда барлыкка килгән көнбатыш өлешендә төзелә. Советлардан соңгы чорда бу территорияләрдә күп катлы торак биналар төзелеше дәвам итте, әмма инде нокталы төзелеш ысулы белән.

## Урам челтәре
Шулай ук бистә составында формаль рәвештә Тимерчелек тыкрыгы санала, ул де-факто яшәүдән туктаган, аның адресациясе белән барлык йорт биләмәләрен югалткан. Калуганың барлык урамнарыннан иң озыны Үзәк (774 м), иң кыскасы — Сквозная (43 м), Кривой Овраг  (68 м), Ракета (71 м) һәм Үзән (79 м) урамнары. Сквозная урамнда бер генә йорт бар.

### Калуга бистәсенең урам исемнәре (годонимнары)
Калуга бистәсе чокырлар белән кискәләнгән калкулыкта барлыкка килгән. Шул сәбәпле, аның биш урамы исемнәрендә чокыр һәм төшү (Кәкре Чокыр, Кече Пугачев чокыры, Нахимов Чокыры, Нестеров Чокыры, Нестеров Төшү) сүзләре состав өлеше буларак исәпләнә. Өстәвенә, әлеге урамнарның кайберләрендә чокыр һәм төшү сүзләре элекке исемнәрдә дә була (Морат чокыры, Морат авышлыгы).

Гомумән алганда, Калуга авылындагы урам исемнәрендә танылган шәхесләр исеменнән барлыкка килгән годонимнар өстенлек итә. Барлыгы шундый 11 урам бар, әмма алар тарафыннан бары биш кеше генә мәңгеләштерелгән. Бу кайбер эшлеклеләрнең исемнәрен берничә урам йөртүе белән аңлатыла.

Калуга бистәсе урамнары исемнәрендә мәңгеләштерелгән иң популяр тарихи шәхес булып 1773—1775 еллардагы крестьян сугышы башлыгы Емельян Пугачев (1742—1775) тора. Аның фамилиясе дүрт урам исемендә бар (Пугачев, Яңа Пугачев, Иске Пугачев һәм Кече Пугачев Чокыры). Әлеге шәхеснең мәңгеләшүе — ул большевикларның 1920-нче — 1930 нчы еллардагы идеологик карашларының нәтиҗәсе генә түгел, алар патша чорының фетнә һәм революцион хәрәкәт геройларын данлый. Пугачевның шәхесе әлеге җирлек белән турыдан-туры  бәйле. [1774 ел]да нәкъ менә биредә Казанны камап алган вакытта аның гаскәрләренең сул як канаты уза, аннары Сукно бистәсе урамына бәреп керә.

Рус хәрби пилоты Петр Нестеров (1887—1914) исеме Калуга бистәсенең өч урамы (Нестеров, Нестеров Чокыры, Нестеров Авышлыгы) исемнәрендә мәңгеләштерелгән. Элегерәк шулай ук Нестеров тыкрыгы  булган (аның исеме 1967 елның 14 ноябрендәге Казан шәһәр башкарма комитеты указы белән расланган), элек ул Гусин тыкрыгы дип аталган  . Россия диңгез командиры  адмирал [Павел Нахимоның исеме (1802—1855) - ике "Калуга" урамы (Адмирал Нахимов, Нахимов Чокыры) йөртә. Нахимов һәм Нестеров исемнәре Бөек Ватан сугышыннан соң (1941—1945) дәүләт патриотизм идеологиясен көчәйтү дулкынында һәм, нәтиҗәдә,  урбанонимнарда революциягә кадәрге рус хәрби геройларын мәңгеләштерү белән бәйле. 

Калуга бистәсе урамнарының берсе совет шагыйре һәм җәмәгать эшлеклесе Демьян Бедной (1883-1945) исемен йөртә (1883-1945); хәзерге "Калуга" урамнарыннан бу гомерлеккә мәңгеләштерү өчен бердәнбер очрак (1927).  Тагын бер бистә  урамы Мәсгут Латыйпов (1913—1987) — татар композиторы һәм дирижёры  исемен йөртә (1927—2005 елларда ул Татарстан АССРның Үзәк Башкарма комитеты хөрмәтенә Татцик урамы дип атала).

Калуга бистәсенең өч урамы географик объектлар һәм территорияләр - Украина шәһәре (Одесса), Ерак Көнчыгыш диңгезе яки Хабаровск краендагы бистә (Охотская), Кама аръягы - Татарстан территорияләре хөрмәтенә аталган.

Берничә «Калуга» урамның исемнәре аларның рельеф үзенчәлекләрен чагылдыра. (Үзән, шулай ук югарыда телгә алынган Чокырлар һәм Авышлык), конфигурациясен (Кәкре, Үтәли), характерын (Тыныч, Җыелма), һәм аларның авылдагы урыны ( Үзәк, Аркылы Үзәк).

Элек Калуга бистәсенең Пугачёв чокырына якын көньяк өлеше, мөгаен, Кече бистә дип аталгандыр, бу ике урамның исемнәрен күздә тота (Кече бистә, Аркылы Бистә).  Бистәнең шул ук өлешендә, мөгаен, тимерчелек булгандыр, бу хакта сакланып калган годонимнар да (Тимерчелек урамы, Тимерчелек тыкрыгы) күрсәтә.

1927 елда исемнәр алган ике «Калуга» (Эшче Яшьләр, Кулланучылар) урамы коммунистик идеологиянең төсмерен үз эченә ала. Аерым алганда, Кулланучылар урамы 1920 елларда Совет хакимияте ярдәме белән актив үсеш алган кулланучылар кооперациясе хәрәкәте хөрмәтенә аталган.

Калуга бистәсенең ике урамы исемнәрендә фольклор тематикасы — хоровод (Хороводная, Поперечно-Хороводная), тагын берсе-хәрби (Ракета урамы) чагылдырылган.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Казанның Вахитов районы
Төркем:Казан бистәләре