open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Высоцкий

**Высоцкий Александр Исаевич** (1922—1988) — совет галим-психологы һәм педагог, психология фәннәр докторы, профессор.

Нәшер ителгән 40 гыйльми мәкалә һәм эш, шул исәптән югары педагогия уку йортлары өчен «Волевая активность школьников и методы ее изучения» (1979) уку әсбабы авторы.

## Биографиясе
Александр Исаевич Высоцкий 1922 елның 14 октябрендә Курск губернасының Иске Белица, хәзер Курск өлкәсенең Колышевский районында крестьян гаиләсендә туган.

1937 елда Иске-Белица җидееллык мәктәпне тәмамлаганнан соң, Дмитриев педагогия училищесында укуын дәвам итә, аны 1940 елда тәмамлый. Шушы ук елның октябрендә ул Кызыл Армия сафына чакырыла.

Бөек Ватан сугышының башыннан ук сугышта катнаша. Сугыш барышында камауда кала һәм әсирлеккә эләгә. Германияга чыгарылган вакытта, Чехословакия территориясендә булганда кача, әммә тотыла һәм немец фермерына эшкә юнәлтелә. 1945 елның апрель аенда Чехословакия совет армиясе тарафыннан азат ителгәч, немецлар белән сугышта катнаша. 1945 елның ноябрь аенда демобилизацияләнә.

Туган иленә кайткач, 1946 елда Александр Высоцкий физкультура укытучылары курсын тәмамлый һәм хәрби һава көчләренең Курск махсус мәктәбенә физкультура укытучысы булып эшкә юнәлтелә. Бу мәктәптә булып, психология укытучыларының еллык курсын, аннары читтән торып — Курск педагогия институтының тарих факультетын (хәзерге Курск дәүләт университеты) тәмамлый.

1955 елда Высоцкий, махсус мәктәпнең таркатылуы белән бәйле, урта мәктәпкә тарих, физкультура һәм автодело укытучысы булып эшкә күчә. 1959 елдан 1965 елга кадәр Курск шәһәренең мәктәп-интернатында өлкән тәрбияче, тарих һәм автодело укытучысы булып эшли. 1964 елда читтән торып Рязань дәүләт педагогия институтына психология буенча аспирантурага укырга керә. Аны тәмамлагач, институтның укытучылар штатына алына. 1967 елда «Психологическая характеристика самовоспитания у подростков» темасына кандидатлык диссертациясе яклый һәм 1971 елдан психология кафедрасы доценты сыйфатында эшли. 1982 елда «Возрастная динамика волевой активности школьников и методы ее изучения» темасына докторлык диссертациясе яклый һәм 1985 елда Высоцкийга психология кафедрасы буенча профессор исеме бирелә.

1987 елдан А. И. Высоцкий психология кафедрасы мөдире сыйфатында эшли. Ул югары уку йортының ихтыяр проблемалары буенча гыйльми җитәкчесе була, РСФСР педагогия җәмгыятенең Үзәк советы әгъзасы, РСФСР Мәгариф министрлыгының психология буенча гыйльми комиссиясе һәм педагогия җәмгыйәтенең өлкә советы Президиумы рәисе була Медалләр белән бүләкләнгән.

А.И.Высоцкий 1988 елның 23 апрелендә Рязандә вафат була. Шәһәрнең Новогражданский  зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ВЫСОЦКИЙ АЛЕКСАНДР ИСАЕВИЧ /1922-1988/ 

Төркем:14 октябрь көнне туганнар
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:23 апрель көнне вафатлар
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:Психология фәннәре докторлары
Төркем:«Праганы азат иткән өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Русиядә туганнар
Төркем:Курск губернасында туганнар
Төркем:Курск дәүләт университетын тәмамлаучылар
Салават Әбделмәнов

**Салават Әбделмәнов** (10 октябрь 1937 ел — 2002 ел) — мәгариф хезмәткәре, Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличнигы (1980), Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы (1985).

## Биографиясе
Салават Хөсәен улы Әбделмәнов 1937 елның 10 октябрендә Башкортстан Республикасының  Хәйбулла районы Байгускар авылында туган.

1956 — 1961 елларда К.А.Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтында укый.

1961 елда Хәйбулла районының Целинный сигезьеллык мәктәбенә эшкә җибәрелә. Монда ул математика укыта һәм директор урынбасары булып эшли.Хәйбулла район комсомол комитетының икенче секретаре, тиздән беренче секретаре итеп сайлана.

Салават Хөсәен улы Әбделмәнов мәктәп эшенә яңадан кайта. Әбеш, Акъяр мәктәпләрендә директорның укыту-тәрбия эше буенча урынбасары булып эшли.1966 елда Башкортстан укытучылар белемен камилләштерү (хәзер Башкортстан мәгарифне үстерү) институтында методист, 1967 елда Халык мәгарифе министрлыгына мәктәпләр инспекторы итеп күчерәләр. Укытучыларның белем сыйфатын күтәрүгә, матди базаны ныгытуга, укыту-тәрбия эшен яхшыртуга, мәктәп, гаилә һәм җәмәгатьчелек хезмәттәшлеген үстерүгә зур игътибар бирә.
1970 елда укытучылар белемен камилләштерү институты директоры итеп билгеләнә.
Аның җитәкчелегендә бу елларда институт укытучыларның белемен, методик осталыгын югары дәрәҗәгә  күтәрүче оешмага, педагогик үзәккә әйләнә.
1976 елда Башкортстан һөнәр-техник белем бирү идарәсе башлыгы урынбасары итеп билгеләнә. Биредә ул яңа эш — һөнәрчелек-техник белем бирү системасына гомуми урта белем бирүне кертү мәсьәләләре белән шөгыльләнә.
1984 елның июненнән Уфа шәһәр Советы башкарма комитетының халык мәгарифе бүлеге мөдире.
1990 елда Салават Хөсәен улы Әбделмәнов республика Халык мәгарифе министрлыгына эшкә күчерелә, милли мәктәпләр бүлеге башлыгы, кадрлар бүлегенең педагогия училищелары буенча баш белгеч вазифаларын башкара.
1996 елның февралендә республиканың «Салют» балалар санаторие каршындагы урта мәктәп директоры итеп билгеләнә.
2002 елда Уфада вафат була.

## Җәмәгать эшчәнлеге
Салават Хөсәен улы Әбделмәнов Башкортстан Халык мәгарифе министрлыгы, укытучылар белемен камилләштерү институты, РСФСР Педагогия җәмгыятенең Башкортстан бүлеге тарафыннан оештырылган фәнни-гамәли конференцияләрне, педагогик укуларны үткәрүдә актив катнаша.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличнигы (1980)
* Башкортстан Республикасының атказанган укытучысы (1985) 
## Шулай ук карагыз
* Байгускар
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Россия Федерациясенең халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2002 елда вафатлар
Төркем:Хәйбулла районында туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:10 октябрь көнне туганнар
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Яңа Чүриле вулысы

**Яңа Чүриле вулысы** (рус. *Ново-Чурилинская волость*) — 1781 елдан 1920 елга кадәр гамәлдә булган Казан наместиклыгының һәм Казан губернасының юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Мамадыштан Төньяк-Көнбатышка 87 чакрым ераклыкта, Татарстанның Төньяк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Яңа Чүриле авылы.

## Тарих

Яңа Чүриле вулысы территориясе 1552 елга кадәр Казан ханлыгында, 1552 елдан 1708 елга кадәр Россия патшалыгы Казан патшалыгында урнашкан.

1781 елда Мамадыш өязе составында барлыкка килә.

1781 елдан 1796 елга кадәр Казан наместниклыгының Мамадыш өязе составына, 1796 елдан 1920 елга кадәр яңадан Казан губернасының Мамадыш өязе составына керә.

1920 елның 25 июнендә Татарстан АССРның Мамадыш кантоны составына керә.

## Административ бүленеш

1883 елда Яңа Чүриле вулысында 25 община, 25 торак пункты (Яңа Чүриле, Иске Муй һ.б.) һәм 1694 йорт хуҗалыгы булган. Крестъян җиренең мәйданы 38,6 км², сөрү җирләре 184,43 км² тәшкил иткән.

1890 елда вулыста 25 торак пункты һәм 1980 йорт хуҗалыгы булган. Җирнең мәйданы 227,8 км² тәшкил иткән.

## Халык
1883 елда халык саны 9 420 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 4756 җан, хатын-кызлар - 4664.

1890 елда халык саны 12 242 кеше тәшкил иткән, шул исәптән ир-атлар - 6345 җан, хатын-кызлар - 5897.

1897 елда халык саны 13 169 кеше тәшкил иткән. Төп милләтләр: татарлар, руслар.

## Шулай ук карагыз

* Мамадыш өязе
* Мамадыш кантоны

## Сылтамалар

* Список селений Казанской губернии 1908.pdf / Облако Mail.ru
* ГПИБ | Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. &#91;Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская&#93;. - 1883.
* ГПИБ | Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - (Статистика Российской империи; 15).
* [ЯҢА ЧҮРИЛЕ ВУЛЫСЫ (Ново-Чурилинская волость) — Милләттәшләр](http://www.millattashlar.ru/index.php/ЯҢА_ЧҮРИЛЕ_ВУЛЫСЫ_(Ново-Чурилинская_волость))

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008-. - 27 см.; 
# Волости и гмины 1890 года. - СПб. : Центральный статистический комитет Министерства внутренних дел, 1892. - (Статистика Российской империи). Губернии : I Архангельская - XXV Нижегородская. - 1892. - 380 с. разд. паг. - (Статистика Российской империи; 15).
# Волости и важнейшие селения Европейской России : По данным обследования, произведенного стат. учреждениями М-ва вн. дел : Вып. 1 - 8. - СПб. : Центр. статист. комитет, 1880 - 1886. - 8 т. Вып. 4. : Губернии Нижне-Волжской области. [Казанская, Симбирская, Саратовская, Самарская, Астраханская]. - 1883. - VI, 247 с.
# Берстель, К.П. Список селений Казанской губернии : изд. Казан. Губерн. Зем. Управы / К.П. Берстель. - Казань : Типо-лит.И.В.Ермолаевой, 1908 .- 264с.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан губернасы вулыслары
Төркем:ТАССР
Әхсән Хәлилов

**Әхсән Хәлилов** (14 август 1959 ел) — педагог, шагыйрь. 2018 елдан Башкортстан Республикасының Язучылар берлеге әгъзасы . 1997 елдан Россия Федерациясе һәм Башкортстан Журналистлар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе
Әхсән Насретдин улы Хәлилов 1959 елның 14 августында Куергазы районы 1 нче Кинҗәбыз авылында туган. Башлангыч мәктәптән соң Уфадагы 1-нче интернат-мәктәптә (бүген Рәми Гарипов исемендәге 1нче Башкорт республика гимназия-интернаты) белем ала, аннары Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Чиләбе өлкәсенең Миньяр шәһәрендә укытучы, мәктәп директоры, Стәрлетамак шәһәрендә чыккан «Ашказар» гәзитенең баш мөхәррире булып эшли. Стәрлетамактагы В. И. Ленин исемендәге лицей—интернатта директорның тәрбия эшләре буенча урынбасары вазифасын башкара. 1913 елдан Стәрлетамакның  В. И. Ленин исемендәге 2нче  лицей-интернатта педагог-тәрбияче. 2018 елдан алып Стәрлетамак язучылар оешмасы җитәкчесе. Биш китап авторы.

## Китаплары

* «Хөкемдар»,1993 ел, Уфа
* «Һағауыл», 2004 ел, Уфа
* «Өметләр», 2017 ел, Уфа
* Күзлекле ябалак" (Балалар өчен) 2008, Уфа
* «Куласада» 2001 ел, Стәрлетамак

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының мәгариф алдынгысы.

## Сылтамалар

* http://ашкадар.com/index.php?option=com_content&view=article&id=289:2012-08-14-09-18-14&catid=41:2012-01-24-02-00-09&Itemid=64(недоступная+ссылка)
* http://www.bashforum.net/index.php?/topic/8757-8757/ 

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Башкорт язучылары
Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Төркем:Куергазы районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:14 август көнне туганнар
Артемий Веселов

**Артемий Николаевич Веселов** (18 октябрь 1906 — 1994) — ССРБ һәм Россия галиме, педагог, педагогия фәннәре докторы, профессор. Курск педагогия институты ректоры.

## Биографиясе
Артемий Николаевич Веселов 1906 елда Ярославль губернасының Марьино авылында туган. 1928 елдан алып КПСС әгъзасы булып тора.. 1930 елда К.Либкнехт исемендәге Мәскәү педагогия институтының иҗтимагый-икътисади бүлегендә укый һәм шул ук елда югары мәктәптә педагогик эш башлый. 1943 елдан 1994 елга кадәр Курск педагогия институтында эшли, ректор, кафедра мөдире, педагоглык кафедрасы профессоры була. Россия профессиональ-техник белем бирү тарихын тирән тикшерә һәм анализлый. Педагогия фәннәре докторы дәрәҗәсенә дәгъва итеп, 1952 елда «Очерки истории низшего профессионально-технического образования и подготовки рабочих кадров в РСФСР» темасына диссертацияне уңышлы яклый. 1964 елда профессор гыйльми исемен ала.

Веселов 50 фәнни эш, шул исәптән педагогика тарихы өчен әһәмиятле булган  монографияләр авторы булып тора. 1982 елда «Очерки истории профессионально-технического образования в СССР» монографиясен әзерләүдә катнашкан өчен К.Д.Ушинский исемендәге ССРБ педагогия фәннәре академиясе премиясына лаек була.

А.Н.Веселов Курскта яшәгән. 1994 елда вафат була.

## Наградалары

* Ленин ордены,
* Кызыл Байрак Хезмәт ордены,
* К Д. Ушинский медале,
* РСФСР-ның халык мәгарифе отличнигы,
* К.Д.Ушинский исемендәге ССРБ Педагогия фәннәре академиясе премиясе

## Библиография

* *Веселов А. Н.* Низшее профессионально-техническое образование в РСФСР. – М., 1955;
* *Веселов А. Н.* Среднее профессионально-техническое образование в дореволюционной России. – М., 1959;
* *Веселов А. Н.* Профессионально-техническое образование в СССР. – М., 1961.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Педагогическая энциклопедия. Том 1. Гл. ред.- А.И. Каиров и Ф.Н. Петров. М., 'Советская Энциклопедия', 1964. 832 столб. с илл., 7л. илл.

## Сылтамалар

* Артемий Николаевич Веселов 

Төркем:18 октябрь көнне туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:Педагогика фәннәре докторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Россия империясендә туганнар
Фәнүр Шәйхисламов

**Фәнүр Шәйхисламов** (14 ноябрь 1980) — дәүләт эшлеклесе. Башкортстан Республикасы Тәтешле районы хакимияте башлыгы (2020 елдан).

## Биографиясе
Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы 1980 елның 14 ноябрендә Башкортстан Республикасы   Мәчетле районы Әюп авылында туган.

Туган авылындагы мәктәптә башлангыч һәм төп белем алганнан соң, Уфадагы Рәми Гарипов исемендәге 1 нче Башкорт гимназия-интернатында белем ала.

2003 елда    Башкорт дәүләт университетының Хокук институтын тәмамлый.

## Хезмәт юлы
2003—2005 елларда «Толпар» Башкорт җәмәгать фондында юрист-консультант булып хезмәт юлын башлый.

2005—2006 елларда — «Кинг» ҖЧҖ юристы; «Студия Vista Vision» ҖЧҖ юристы; «Килич Текстиль» ҖЧҖ директоры урынбасары.

2006 елдан бирле дәүләт хезмәтендә.

2006—2007 елларда — Башкортстан Мәгариф министрлыгы юридик секторының әйдәүче белгече.

2007—2009 елларда — Башкортстан Республикасының Тышкы икътисад әйләнеше, сәүдә һәм эшкуарлык министрлыгының хокукый эш бүлегенең баш белгеч-эксперты, хокукый эш бүлегенең белгеч-эксперты.

2009—2010 елларда Башкортстан  Республикасы Эшкуарлык һәм сәүдә буенча Дәүләт комитетының финанс ярдәм бүлеге начальнигы урынбасары вазифасын били.

2010—2011 — Башкортстан Республикасы буенча Федераль казначейство идарәсе юридик бүлегенең баш белгеч-эксперты.

2011—2016 — Башкортстан Президенты Хакимиятенең Контроль-аналитик идарәсе аналитик бүлегенең баш консультанты, мониторинг бүлегенең баш консультанты; Башкортстан Республикасы  Башлыгының Эксперт-контроль идарәсенең контроль чаралар бүлеге мөдире, контроль чаралар бүлеге мөдиренең урынбасары.

2016 елдан — Башкортстан Республикасы Гаилә, хезмәт һәм халыкны социаль яклау министры урынбасары вазыйфасында.

2020 елның 22 сентябрендә Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы Башкортстан Республикасы Тәтешле районы хакимияте башлыгы вазифасына билгеләнде. Карар муниципалитет утырышында кабул ителде.

Җыелышта Башкортстан Республикасының Торак-коммуналь министры Борис Беляев һәм Башкортстан Башлыгының муниципаль берәмлекләр белән үзара эш итү буенча идарә начальнигы Юрий Коземаслов катнашты.

## Гаиләсе
Өйләнгән, өч бала тәрбияли.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасы  Хөкүмәтенең Почёт грамотасы
* Башкортстан Республикасының Почёт грамотасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

** Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы
** Бәйләнештәр селтәрендә Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы
** Тәтешле районы башлығы Шәйхисламов Фәнүр Рәфис улы 
** КП Бывший заместитель министра труда возглавил башкирский район
** «Кызыл таң» гәзите. Тәтешледә яңа хакимият башлыгы

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мәчетле районында туганнар
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:14 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Хәлилов

**Хәлилов** ― фамилия.
* Азамат Хәлилов (1970—2018), театр һәм кино актеры (*[[Стәрлетамак дәүләт башкорт драма театры|Стәрлетамак театры]]*). БР атказанган артисты (2000), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2000).
* Әхсән Хәлилов (1959), педагог, шагыйрь, журналист.
* Валерий Хәлилов (1952—2016), дирижёр, композитор, Россия Федерациясенең халык артисты (2014)
* Венер Хәлилов (1939—2004), КПСС Уфа шәһәр комитетының 2нче, 1нче сәркатибе (1980―1983).
* Госман Хәлилов (1950), Болгар милли конгрессы президенты (1990―?).
* Диләр Хәлилов (1946―2023), грек-рим көрәше буенча СССРның спорт остасы, ТР атказанган тренеры.
* Корбан Хәлилов (1906—2004), АзССР җирле сәнәгать (1955―1958), финанс (1958―1969) министры, АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1969―1965).
* Леонард Хәлилов (1951), химия фәннәре докторы (1991), профессор (2003). БР атказанган фән эшлеклесе (2011).
* Мостафа Хәлилов (1897—1997), кырымтатар милли хәрәкәте эшлеклесе.
* Таир Хәлилов (1940), язучы.
* Франс Хәлилов (1940), авыл хуҗалыгы белгече, бакчачылык турында фәнни хезмәтләр авторы
----
* Миңзәлә Хәлилова (1963), педагог, шагыйрь. БР атказанган укытучысы (2020).

Төркем:Фамилияләр
Высоцкий

**Высоцкий** ― фамилия.
* Александр Высоцкий (1922—1988), совет галим-психологы һәм педагог, психология фәннәр докторы, профессор.
* Владимир Высоцкий  (1938―1980), совет шагыйре, актёр, җырчы, язучы. СССР Дәүләт премиясе лауреаты (1987 ел, үлгәннән соң).
* Николай Высоцкий (1843—1922), табиб, җәмәгать эшлеклесе, Казан университеты профессоры.
## Моны да карагыз
* Владимир Высоцкий һәйкәле (Яр Чаллы)

Төркем:Фамилияләр
Әбделмәнов

**Әбделмәнов** ― фамилия.
* Әбделсәлих Әбделмәнов (1793—?), 1812 елгы Ватан сугышында һәм Рус армиясенең чит илгә (1813―1814 еллар) походында катнашучы.
* Гомәр Әбделмәнов (1929―2020), җырчы, БАССР атказанган артисты (1989).
* Мидхәт Әбделмәнов (1942―2024), шагыйрь.
* Салават Әбделмәнов  (1937—2002), БАССР атказанган укытучысы (1985).

Төркем:Фамилияләр
Альфред Апин

**Альфред Янович Апин** (1906 елның 26 гыйнвары, Санкт-Петербург, Россия империясе — 1972 елның 3 феврале, Мәскәү, ССРБ) — совет галиме, Сталин премиясе лауреаты.

## Тормыш юлы
1906 елның 26 гыйнварында Санкт-Петербургта танылган бакчачы гаиләсендә туа.

Сембердә төзүче-десятниклар һөнәри белем бирү мәктәбен һәм төзелеш техникумының бер курсын тәмамлый. 1919 елның апреленнән вагон остаханәсендә слесарь, аннары Сембер станциясендә ярдәмче эшче, Россия Ленин Коммунистик Яшьләр Берлеге губерна комиссиясенең матбугат экспедиторы булып эшли.

1925 елның февралендә комсомол юлламасы буенча Казан университеты физика-математика факультетының химия бүлегенә укырга керә. 1928 елның көзендә профессор А. Я. Богородский тәкъдиме буенча аспирантлыкка укырга керә. Бу чорда Татарстан АССР гипсларыннан һәм балчыкларыннан портландцемент алу бурычын хәл итә.

1930 елда Казан химия-технология институтына күчерелә (КДУда бүлек ябылу сәбәпле), киләсе елда Ленинград химия физикасы институтына җибәрелә һәм фәнни хезмәткәрләр штатына керә.

1947 елдан совет атом проектында катнашучы, КБ-11 (Арзамас шәһәре-16) нейтрон инициаторлар лабораториясе (лаборатория № 7)  җитәкчесе. ССРБда беренче атом-төш бомбасын сынаганнан соң (1949) 2 нче дәрәҗә Сталин премиясе лауреаты була һәм Кызыл Байрак Хезмәт ордены белән бүләкләнә.

1950 елда Мәскәүгә, химия физика институтының лабораториядәге төркем җитәкчесе булып кайта. 1953 елда аның төркеме детонация лабораториясенә әверелә, ул икенче Хезмәт Кызыл Байрагы ордены белән бүләкләнә.

1954 елдан тротил һәм гексогенга караганда куәтлерәк булган шартлаткыч матдәләрне синтезлау һәм тикшерү эшләрендә катнаша.

1970 елда октоген нигезендә составлар эшләгән һәм кулланган өчен ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты була һәм икенче Кызыл Байрак Хезмәт ордены белән бүләкләнә.

1972 елның 3 февралендә эш урынында вафат була. Востряков зиратына җирләнгән.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Сулимов А. А., Апина Т. А. Памяти Альфреда Яновича Апина (1906—1972) // Горение и взрыв. — Т. 9, № 2. — М.: ТОРУС ПРЕСС, 2016. — С. 161—171.
* Апин А. Я., Беляев А. Ф., Соснова Г. С. Экспериментальное определение теплоты взрыва // Физика взрыва. Сб. № 2. — 1953. — С. 3—26
Төркем:ССРБ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1972 елда вафатлар
Төркем:3 февраль көнне вафатлар
Төркем:Питырбурда туганнар
Төркем:1906 елда туганнар
Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Илдар Бикбаев

**Илдар Зиннур улы Бикбаев** (1959 елның 15 феврале, Урман авылы, Иглин районы, Башкорт АССР, ССРБ) — «Бердәм Россия» фиркәсеннән VII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты. Башкортостан Республикасы Иҗтимагый палатасы Аппараты җитәкчесе.

## Тормыш юлы
Илдар Бикбаев 1959 елның 15 февралендә Башкорт АССРның Иглин районы Урман хәрби шәһәрендә хәрби хезмәткәр гаиләсендә туа. 1974—1980 елларда Уфаның сыгылмалы валлар заводында төрле эшче булып эшли.

1980 елда физик культура һәм спорт белгечлеге буенча  тәмамлый. 1980 елдан 1983 елга кадәр — Ленин ордены Дәүләт үзәк ордены физик культура институтынның Проблемалы биомеханика бүлеге  лабораториясе аспиранты. 1981—1983 И. А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институты укытучысы. 1985 елдан Башкорт дәүләт университетының өлкән укытучысы.

1986 елдан 2013 елга кадәр Кораллы Көчләрдә хәрби хезмәт итә. Запастагы подполковник.

2009 елдан 2013 елга кадәр — Башкортостан Республикасы Иҗтимагый палатасының I һәм II составына керә.

2013 елда Башкортстан Президенты Рөстәм Хәмитов Илдар Бикбаевны Башкортстан Республикасы Иҗтимагый палатасы Аппараты җитәкчесе итеп билгели.

2014 елның 22 июнендә «Россия патриотлары» сәяси фиркәсенең Башкортостан төбәк бүлеге Илдар Бикбаевны Башкортстан Президенты вазыйфасына кандидат итеп тәкъдим итә. 2014 елның 18 июлендә Бикбаев беренчеләрдән булып муниципаль фильтр уза һәм Башкортстан Үзәк сайлау комиссиясенә 479 депутатның имзаларын тәкъдим итә. Нәтиҗәдә, Башкортстан Президентын сайлауда «Бердәм Россия» партиясеннән кандидат Рөстәм Хәмитов 81,71% тавыш җыеп җиңү яулый (Илдар Бикбаев 2,62% тавыш җыя).

2015 елдан — Гомумроссия халык фронтының Төбәк штабы әгъзасы.

2016 елның сентябрендә Благовещенск бер мандатлы 4 нче номерлы сайлау округы буенча VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана. Дәүләт Думасының бюджет һәм салымнар комитеты әгъзасы.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында 38 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы.

## Гаилә
Ике улы һәм ике кызы бар.

## Бүләкләр

* II нче дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале;
* I нче дәрәҗә «Хәрби хезмәттәге казанышлары өчен» медале;
* I нче һәм II дәрәҗә «Хәрби батырлык өчен» медале;
* «Башкортстан Республикасының Атказанган физик культура хезмәткәре» мактаулы исеме
* Башкортстан Республикасы Президентының мактау грамотасы;
* ССРБ мәдәният министры грамотасы.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Иглин районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1959 елда туганнар
Төркем:15 февраль көнне туганнар
Төркем:Русия физик тәрбия, спорт, яшьләр һәм туризм дәүләт университетын тәмамлаучылар
Фәрит Ганиев

**Фәрит Глүс улы Ганиев** (1964 елның 19 гыйнвары, Югары Яркәй авылы, Илеш районы, Башкорт АССР, ССРБ) — Россия сәясәтчесе һәм юристы, VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасе. Куркынычсызлык һәм коррупциягә каршы тору комитеты әгъзасы.

## Тормыш юлы
Фәрит Ганиев 1964 елның 19 гыйнварында Башкорт АССРның Илеш районы Югары Яркәй авылында туа. Кушнаренко авыл мәктәбендә укыган. 1982 елда Уфа шәһәренең 50 нче техник училищесын темамлый. 1991 елда Башкорт дәүләт университетының юридик факультетын темамлый.

1982—1984 елларда ССРБ Кораллы көчләрендә хәрби хезмәт үтә.

1984 елда Кушнаренко районының Первушино сигезьеллык мәктәбендә хезмәт һәм физик культура укытучысы булып эшли. Аннары Башкорт дәүләт университетының ТМГМ кафедрасы технигы була.

1991 елда — Стәрлетамак транспорт прокуратурасының тикшерүче-стажёры. 1992—1991 елларда — Башкорт медицина колледжының законнар һәм хокук нигезләре укытучысы, студентларның профсоюз комитеты җитәкчесе. 1993 елдан Уфа шәһәренең Октябрь район эчке эшлер булеге тикшерүчесе. 1994—1997 елларда — Башкортстан прокуратурасының аеруча мөһим эшләрне карау буенча бүлегенең өлкән тикшерүчесе.

1997 елдан 2003 елга кадәр Башкорт дәүләт университетының юридик факультетының криминалистика кафедрасының өлкән укытучысы, Башкортстан Республикасы адвокатлар коллегиясе адвокаты. 2003 елдан Башкортстан прокуратурасының аеруча мөһим эшләрне карау буенча бүлегенең өлкән тикшерүчесе. 2007 елдан Россия Федерациясе прокуратурасы каршындагы Башкортстан буенча Тикшерү комитетының аеруча мөһим эшләрне тикшерү бүлеге өлкән тикшерүчесе.

2008—2015 елларда — Россия Федерациясе прокуратурасы каршындагы Тикшерү комитетының Баш тикшерү идарәсенең дәүләт хакимиятенә каршы һәм икътисад өлкәсендә аеруча мөһим эшләрне тикшерү идарәсендә аеруча мөһим эшләр буенча өлкән тикшерүче.

2015 елда — Башкортостан Республикасы башлыгы ярдәмчесе.

Ходорковский, Березовский, Гусинскийга карата җинаять эшләрен тикшерүдә катнаша. Испания, Швейцария, Люксембург, Лихтенштейн, Нидерланд, Кипр, Украина, Беларусия, Әрмәнстан, Һиндстан һәм башка илләрдә уртак тикшерү эшләрендә катнаша.

2016 елның сентябрендә VII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты итеп сайлана.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында 43 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Бүләкләр

* «Дуслык» ордены;
* «Россия Федерациясе Тикшерү комитетының мактаулы хезмәткәре» күкрәк билгесе;
* Ведомство медальләре: «Казанышлар өчен», «I дәрәҗә мактауга лаеклы хезмәт өчен», «Россиянең беренче тикшерү канцеляриясенә 300 ел»;
* Россия Федерациясе Тикшерү комитеты рәисенең мактау грамоталары.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Фарит Ганиев, Состоялась встреча с кандидатами в депутаты 

Төркем:Башкортстан укытучылары
Төркем:БДУ укытучылары
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Дуслык ордены (Русия) кавалерлары
Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:19 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Зариф Байгускаров

**Зариф Закир улы Байгускаров** (1967 елның 30 июне, Кадыйр авылы, Күгәрчен районы, Башкорт АССР, ССРБ) — сәясәтче, VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасе. Дәүләт Думасының дәүләт төзелеше һәм законнар чыгару комитеты әгъзасы.

## Тормыш юлы
Зариф Байгускаров 1967 елның 30 июнендә Башкорт АССРның Күгәрчен районы Кадыйр авылында көтүче гаиләсендә туа. 1984 елда Калдар урта мәктәбен тәмамлый. 1994 елда Башкорт дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый.

1984—1986 елларда Башкорт АССРның Күгәрчен районында Максим Горький исемендәге колхозда эшли. 1986 елдан 1988 елга кадәр Совет Армиясе сафларында хезмәт итә. 1988 елдан Уфа шәһәренең Киров халык судының суд приставы-башкаручысы булып эшли.

1998 елның 11 сентябрендә Россия Федерациясе Президенты Борис Ельцин указы белән Уфа шәһәренең Калинин район суды судьясы итеп билгеләнә. 2001 елга кадәр Уфа шәһәренең Калинин район судының федераль судьясы. 2001—2004 елларда — Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының Башкортстан Республикасы буенча Баш идарәсе башлыгы урынбасары — республиканың баш суд приставы.

2005 елдан Башкортостан Республикасы буенча Федераль суд приставлары хезмәте идарәсе җитәкчесе — республиканың баш суд приставы вазыйфасында эшли.

2016 елдан — VII чакырылыш Россия Федерациясе Дәүләт Думасы депутаты. Салават бер мандатлы 7 нче сайлау округы буенча (Башкортостан Республикасы) сайлана. «Бердәм Россия» фиркасе әгъзасе һәм Дәүләт Думасының дәүләт төзелеше һәм законнар чыгару комитеты әгъзасы.

2020 елдан — Башкортстан Республикасы ир-атлар советы рәисе.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2016 елдан 2019 елга кадәр, VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында, 34 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Гаилә
Өйләнгән. Улы һәм кызы бар.

## Бүләкләр
* Салават Юлаев ордены (2022) ― *нәтиҗәле дәүләт һәм җәмәгать эшчәнлеге өчен* 
* Россия Федерациясе Юстиция министрлыгының 1 нче класслы дәүләт киңәшчесе (2007).
* Башкортостан Республикасының мактаулы юристы (2007).
* Федераль суд приставлары хезмәтенең мактаулы хезмәткәре.
* Россия Федерациясе Президентының рәхмәте (2009).

«Анатолий Кони», «Россия Юстиция министрлыгының 200 еллыгы истәлегенә», «Суд приставларының федераль хезмәте үсешенә керткән өлеш өчен», «Федераль суд приставлары хезмәтенә 10 ел», III, II, I дәрәҗә «Хезмәт өчен», «Казанышлар өчен»,«Батырлык өчен» медальләре белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Байгускаров Зариф Закирович // Дәүләт Думасының рәсми сайты 

Төркем:Башкортстанның атказанган юристлары
Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:Күгәрчен районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:30 июнь көнне туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Вәкил Хаҗин

**Хаҗин Вәкил Исмәгыйль улы** (11 июль 1946 ел) — педагог-методист, филолог, югары мәктәп укытучысы. Педагогия фәннәре кандидаты (1989), Башкортстан Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәре (2006), РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1982), Россия Федерациясенең почётлы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2006).

## Биографиясе
Вәкил Исмәгыйль улы Хаҗин 1946 елның 11 июлендә БАССРның Белорет районы Бирдегол авылында туган.

1970 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Һөнәре буенча филолог. Хезмәт юлын шушы ук елда БАССРның Мәләвез районы Арыслан мәктәбендә башлый, яшь белгеч директор урынбасары итеп тәгаенләнә.

1972 елда Милли мәктәпләр гыйльми-тикшеренү институтының Башкортстан филиалында эш башлый.

1978-1982 елларда Башкортстан укытучылар камилләштерү институтында — башта башлангыч класслар кабинеты, 1979 елдан туган телләр кабинеты мөдире булып эшли.

1982 елдан Башкорт дәүләт педагогия институтында укыта, 1985-1988 елларда филология факультеты деканы урынбасары була. 1992 елда Сибай филиалының директоры итеп тәгаенләнә.

1994 елдан Чиләбе дәүләт педагогия университетында эшли. 2000-2011 елларда БДУның Сибай институтында директорның укыту буенча директор урынбасары вазыйфасында, бер үк  вакытта 2005 елдан башкорт теле кафедрасы мөдире була.

Фәнни тикшеренүләре рус мәктәпләрендә башкорт телен укыту методикасына, ана теле һәм әдәбиятын укыту методлары, дәрестә укучыларның темалар үзләштерү, аларны кызыксындыру алымнарына багышланган. 60 тан артык гыйльми хезмәтләр авторы. Еш кына башкорт теле укытучылары белән очраша,  тәҗрибәсе белән уртаклаша, аның катнашлыгындагы семинарлар җанлы, файдалы үтә. Вәкил Исмәгыйль улы Хаҗинның республика матбугатында бик күп мәкаләләре дөнья күрде. Башкорт халык педагогикасына, фольклорына бик зур игътибар юнәлтә, сакчыл караш таләп итә.

## Чыганаклар
Хажин Вакил Исмагилович 

Известный педагог, автора учебников, кандидат педагогических наук Хажин Вакиль Исмагилович встретился с учителями башкирского языка и литературы

«Сибай» — башкорт халык җыры турында Вәкил Хаҗин

Туган телдә дөрес сөйләшәек

Уфа шәһәрендә туган тел укытучыларының түгәрәк өстәле үтте

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1946 елда туганнар
Төркем:11 июль көнне туганнар
Александр Филиппов (1949)

**Александр Филиппов**  (20 ноябрь 1949 ел) — галим-физик, югары мәктәп укытучысы. 1992 елдан Башкорт дәүләт университетының Стәрлетамак филиалында теоретик физика кафедрасы мөдире, 1999-2011 елларда — директорның фәнни эшләр буенча урынбасары. Техник фәннәр докторы (1991), профессор (1992). Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2002), Россия Федерациясенең почетлы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2000), СССР ның атказанган уйлап табучысы (1985).

## Биографиясе
Филиппов Александр Иванович Башкорт АССРның Җылаер районы Надеждин утарында туа. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Башкорт дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә һәм 1972 елда дипломлы белгеч булып, шунда ук эшкә кала.

1990 елдан — теоретик физика кафедрасы мөдире; 1992 елдан — БДУ-ның Стәрлетамак филиалының теоретик физика кафедрасы мөдире, 1999—2011 елларда — фәнни эшләр буенча директор урынбасары; бер үк  вакытта 1996 елдан алып Башкортстан  Фәннәр Академиясенең Гамәли тикшеренүләр  институты лабораториясе мөдире, 1997—2009 елларда — гыйльми секретаре.

## Гыйльми эшчәнлеге
Фәнни тикшеренүләре геофизикага, сыеклык һәм газлар механикасына, молекуляр физика, термодинамика һәм җылылык физикасына, теоретик физикага багышланган. Александр Филиппов тарафыннан катламнардагы баротермик  һәм радиогеохимик эффектларның закончалыклары ачылган һәм өйрәнелгән, җылылык физикасының сызыклы булмаган мәсьәләләрен чишүнең асимптотик ысулы үстерелгән, трансцилляторлы күчерү теориясе, термометрик үлчәү аппаратлары, суның колоннадан соңгы хәрәкәтенең интервалларын билгеләү ысуллары һ.б. эшләнгән. 250‑дән артык фәнни хезмәт һәм 30 уйлап табу, 7 монография авторы.

## Мактаулы исемнәре һәм бүләкләре

* Башкортстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе (2002)
* Россия Федерациясенең почетлы югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2000)
* СССРның атказанган уйлап табучысы (1985)
* Америка физиклар җәмгыяте әгъзасы.

## Хезмәтләре

** Баротермический эффект в жидкостях. Уфа: Гилем, 2006. 186 с.
** О диффузии под воздействием звука // Акустический журнал. 1999. Т. 45, № 3. С. 414—417 (в соавт.).
** Основная задача термокаротажа // Теплофиз. высоких температур. 2006. Т. 44, № 5. С. 447—455 (в соавт.).
** Скважинная термометрия переходных процессов. Саратов, 1990;
** Термодинамика фильтрационных нефтегазовых потоков. Стерлитамак, 2002..

## Сылтамалар

* ФИЛИППОВ Александр Иванович/ Филиппов Александр Иванович // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Филиппов Александр Иванович

Төркем:Профессорлар
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Техник фәннәр докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Җылаер районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне туганнар
Төркем:Физиклар
Хәсән Толымбаев

**Толымбаев Хәсән Абдулла улы** (16 май 1935 ел — 17 май 2008 ел ) — башкорт тел белгече, педагог, педагогия фәннәре кандидаты, Башкортстан Республикасының атказанган халык мәгарифе хезмәткәре, РСФСРның халык мәгарифе отличнигы.

## Биографиясе
Толымбаев Хәсән Абдулла улы 1935 елның 15 маенда БАССРның Зиянчура районы Байдәүләт авылында туган
1958 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый. Башкорт дәүләт университетын тәмамлаганнан соң, Бишбүләк районының Биккол тулы булмаган урта  мәктәбендә директор булып эшли.

1971—1977 һәм 1979—1988 елларда Милли мәктәпләр Гыйльми-тикшеренү институтының Башкортстан филиалында эшли, 1976 елдан алып һәм 1981 елдан  өлкән гыйльми хезмәткәр була, 1977—1979 елларда Стәрлетамак дәүләт педагогия институтында укыта. 1988—2007 елларда (өзеклекләр белән) Башкортстан мәгарифне  үстерү институтында эшли.

1990-1996 елларда мәктәпкәчә тәрбия һәм башлангыч белем бирү методикасы кафедрасы мөдире, 1996-1997 елларда һәм 2000—2001 елларда Башкорт дәүләт педагогия университетында, 1997-1998 елларда Башкорт дәүләт университетында укыта. Фәнни хезмәтләре мәктәпләрдә башкорт телен укыту методикасына багышланган. 150‑дщн артык фәнни‑методик хезмәт, шул исәптән рус телле мәктәпләрнең башлангыч класлар өчен башкорт теле буенча дәреслекләр һәм программалар авторы.

## Дәреслекләре
Толымбаев, Хәсән А.

* Язарга өйрәнү дәфтәре: укыту рус телендә алып барылган гомуми белем бирү оешмалары өчен (башкорт телен туган тел  буларак өйрәнүчеләр өчен) "Бүләк" дәреслегенә кушымта / Х. А. Толомбаев, М. С. Дәүләтшина. - 25-се басма. - Уфа : Китап, 2016. - 47 с. : ил.; 22 см.; ISBN 978-5-295-06381-7 : 10180 экз.
* Филологические науки. Художественная литература—Языкознание—Тюркские языки—Северо-западная (кыпчакская) группа языков—Башкирский язык—Преподавание и методика изучения языка—Учебники и учебные пособия общего характера—Учебные пособия для начальной школы

## Сылтамалар

* Толомбаев Хәсән Абдулла улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Башкорт тел белгечләре(недоступная ссылка)
* Язарга өйрәнү дәфтәре

## Искәрмәләр

Төркем:Русия вузлары укытучылары
Төркем:Русия югары уку йортларын тәмамлаучылар
Төркем:Зиянчура районында туганнар
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
Төркем:17 май көнне вафатлар
Төркем:16 май көнне туганнар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:Башкортстанда туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Анатолий Музыкантов

**Музыкантов Анатолий Николаевич** (26 гыйнвар 1950) — ССРБ һәм Россия мәдәният хезмәткәре, биюче, педагог һәм балетмейстер.

## Биографиясе
Анатолий Николаевич Музыкантов 1950 елның 26 гыйнварында Татар АССР-ының Чүпрәле районы Кече Үби авылында туган. Чуаш шагыйрәсе Н. Игнатьеваның агасы һәм В. И. Музыкантованың ире.

1978 елда Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлый, аннары 1978-1980 елларда Чуаш дәүләт җыр һәм бию ансамблендә балет артисты булып эшли .

1980 елда Анатолий Музыкантов Чебоксар сәнәгать тракторлары заводының Мәдәният йорты базасында «Сувар» халык бию ансамблен оештыра, аның җитәкчесе була. 1983 елда ансамбльгә «халык» исеме бирелә. Бераз вакыттан соң А.Н. Музыкантов Чуаш дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укыта.

2020 елның 30 гыйнварында халык иҗатының Җөмһүрият үзәге «Трактор төзүчеләр Мәдәният йортының» зур залында Чуашстан Республикасы һәм Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре  Анатолий Николаевич Музыкантовның 70 яшенә багышланган «Музыкантов чакыра...» юбилей кичәсе үтә.

## Казанышлары

 Чуаш АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), Россия Федерациясенең атказанган мәдәният хезмәткәре (1994).
 2002 елда иң яхшы балетмейстер буларак «Алтын саз» премиясенә лаек була.
 «Халык бейеуе» номинациясендә Россия Федерациясе Мәдәният министрлыгының «Россия рухы» премиясе лауреаты, Чуашстан һәм Идел буе үзешчән ансамблләре өчен чын мәгъәнәсендәге остаханәгә әверелгән коллективны булдырганы өчен (2003).
 «Чуашстан алдындагы хезмәтләре өчен» орден медале белән бүләкләнә (2010).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Долгова А. П. Музыкантов Анатолий Николаевич // Чувашская энциклопедия. — Чебоксары, 2009. — Т. 3.

## Сылтамалар

* МУЗЫКАНТОВ Анатолий Николаевич 
* Свой юбилей отметит заслуженный работник культуры РФ Анатолий Музыкантов
* Праздник танца «Национальные танцы в библиотеке»

Төркем:Педагоглар
Төркем:25 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанда туганнар
Идрис Фәхретдинов

**Идрис Фәхретдинов** (1947 елның 1 гыйнвары, БАССРның Бакалы районы Кызыл Бүләк бистәсе) — физик,галим, педагог, физика‑математика фәннәре докторы (1998), профессор (1999), Россиянең мактаулы югары профессиональ белем бирү хезмәткәре (2007).

## Биографиясе
Фәхретдинов Идрис Әкрәм улы 1947 елның 1 гыйнварында БАССР-ның Бакалы районы Кызыл Бүләк бистәсендә туа. Урта мәктәпне тәмамлагач, Башкорт дәүләт университетына физико-математика факультетына укырга керә.

1971 елдауниверситетны тәмамлый.

Хезмәт юлын Россия Фәннәр академиясе Уфа фәнни үзәгенең Химия институтында өлкән  инженер булып башлый.

1977 елдан Башкорт дәүләт университетына эшкә күчә, университетта гомуми физика кафедрасында доцент булып эшли.

1973 — 1976 елларда Киев дәүләт университетында физика-математика кафедрасында аспирантурада укый. Аспирантураны тәмамлагач, 1977 елда физика-математика фәннәре буенча кандидатлык диссертациясен яклый. 1997 елда физика-математика фәннәре буенча докторлык диссертациясе яклый.

1990 елдан Башкорт дәүләт педагогия институтында профессор булып укыта башлый, гомуми физика кафедрасы мөдире итеп сайлана.

1998-2014 елларда Башкорт дәүләт педагогия институтында гомуми физика кафедрасы мөдире итеп тәгаенләнә.

1996 елдан бер үк  вакытта Уфа дәүләт нефть техник университетында физика кафедрасында укыта.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәхретдинов Идрис Әкрәм улы тарафыннан термодинамик параметрлар үзгәргәндә сыекчаларның  һәм сыек катнашмаларның җылылык физикасы үзенчәлекләре сыналган, сыекча—пар һәм сыекча—сыекча һәм башка фаза күчүләре вакытында метастабиль хәлдәге бинар катнашмаларның тотырыклылыгы критерийлары тәкъдим ителгән.

## Фәнни хезмәтләре
Фәхретдинов Идрис Әкрам улының 145 фәнни хезмәте нәшер ителгән.

* Исследование метастабиль состояния бинарных смесей в окрестности спинодали методом интегральных уравнений // Теплофиз. высоких темпер. 2007. К. 45, № 5. С. 696-699.
* Molecular dynamics simulation of the liquid vapor integral of binary mixtures // Journ. of molec. liquids. 2005. V. 20. Р. 51-53.
* Расчет концентрационной зависимости теплофизических свойств смесей вода–ацетон, ацетонитрил–бензол // Журн. физ. химии. 2004. Т. 74, № 6. С. 985–991 (все в соавт.).

## Әдәбият

* Фәхретдинов Идрис Әкрәм улы // Башкорт энциклопедиясе — Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:1947 елда туганнар
Төркем:1 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Физиклар
Фәнил Фәйзуллин

**Фәнил Фәйзуллин** (20 май 1942 ел) — галим-философ, социолог, югары мәктәп укытучысы. Фәлсәфә фәннәре докторы (1983), профессор (1984). Башкортстан Фәннәр Академиясе академигы (1991). Башкорт АССРның атказанган фән эшлеклесе (1985), Россия Федерациясе югары мәктәбенең атказанган хезмәткәре (2003). Н. А. Аитов исемендәге премия лауреаты (2015). Салават Юлаев ордены кавалеры (2012).

## Биографиясе
Фәнил Сәет улы Фәйзуллин 1942 елның 20 маенда БАССРның Уфа районы Яңа Карашиде авылында туган.

Хезмәт эшчәнлеген 1960 елда Уфадагы «Синтезспирт» заводында аппаратчы булып башлый.

1966 елда Башкорт дәүләт университетын тәмамлый һәм Иглин районы Турбаслы урта мәктәбендә директор урынбасары була, 1967 елдан Уфаның 10 нчы ПТУ‑сында укыта.

1969 елдан Уфа авиация институтында, шул исәптән: 1972-1975 елларда фәлсәфә кафедрасының өлкән  укытучысы, 1975-1983 елларда — фәлсәфә кафедрасы доценты, 1984 елдан фәлсәфә кафедрасы профессоры. 1983-2002 еллар Уфа дәүләт авиация техник университетының гуманитар факультеты деканы.

1995-2001 елларда Башкортстан Министрлар Кабинетының гыйльми консультанты, 1998 елдан хәзерге көнгәчә Уфа дәүләт авиация техник университетының социалогик лабороториясе гыйльми җитәкчесе.

## Сылтамалар

* Фәйзуллин Фәнил Сәет улы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа:  «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015—2020. — .
* 

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Салават Юлаев ордены кавалерлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:Уфа районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:20 май көнне туганнар
Байрак (мәгънәләр)

**Байрак** ― күп мәгънәле сүз. Байрак ― билгеле бер кабилә, клан, дәүләт яки банданы белдерү өчен символ яки символ белән язылган тукыма кисәге.
## Топоним
;Татарстан
* Байрак ― Зәй районында юкка чыгу стадиясендәге авыл.
;Башкортстан
* Байрак ― Бәләбәй районында юкка чыгу стадиясендәге авыл.
* Байрак ― Стәрлетамак районы авылы.
## Газета
* «Байрак» («Ялав», «Знамя») – Буа районы газетасы.

## Моны да карагыз
* **[[Кызыл байрак (мәгънәләр)]]**
Qabarda tele

**Qabarda tele** yaki **Qabarda-Çirkäs tele** yaki **Könçığış Çirkäs tele** (Qabardinça Къэбэрдей-Адыгэбзэ; Adığça Kъэбэртай-Aдыгабзэ/Kъэбэртайбзэ) Tönyaq Kawqazda Qabardınnarnıñ häm Çirkäslärneñ milli tele. Qayber tel ğalimnäre Adığ häm Qabardin tellären ber tel bulıp öyränälär. Çirkäs telläre polisintetik tellärgä kerä. Tel belän 515 672 insan söyläşä belä

Qabardin-Balqar, Qaraçay-Çirkäs cömhüriyätlärendä, Süriya, Türkiyä, Ürdüniyada häm AQŞta.

## Lähce
Qabarda telendä 2 töp lähce bar. Qabarda lähcese häm Besleney lähcese. Besleney lähce Qaraçay-Çirkäsiyadä Besleney, Vakojile awıllarında häm Krasnodar krayınıñ Uspensky rayonında taralğan.  Qabarda teleneñ 8 söyläme bar.

## Yazuı
XIX ğasırğa çaqlı ğäräp älifbasın berniçä tapqır älifba tözergä omtılış bula.

1829 yılda Peterburg Universitetı möğalime İvan Gratsilevskiy kiril grafikası nıgezendä berençe çirkäs älifbasın yasadı.

1832-1835 yıllarda Şora Nogmov yasadı kirıl grafikasında, annarı ğäräp grafikasında.

1924 yılda Çirkäs xalqı latin grafikasına küçä.

1936 yılda Çirkäs xalqı kiril grafikasına küçä.

## İskärmälär
Геннадий Зерцалов

**Геннадий Иванович Зерцалов** (1940 елның 26 маенда, Чебаки авылы, Ширин районы, Хакас автономияле өлкәсе, Красноярск крае, ССРБ — 2021 елның 20 гыйнвары) — совет партия, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклесе, СБКФның Казан шәһәр комитеты беренче секретаре, халык депутатларының Казан шәһәр советы рәисе (1990—1991), унберенче чакырылыш Татарстан Республикасы Югары Советы депутаты.

## Тормыш юлы
1958 елдан 32 нче заводы (Оборона техникасы буенча дәүләт комитеты конструкторлык бюросы-1 нең 2 нче номерлы көнчыгыш филиалы). 1959 елдан 1963 елга кадәр Хәрби диңгез флотының Тын океан флотында хезмәт итә.

1967 елда «тарих» белгечлеге буенча Казан дәүләт университетын тәмамлый.

1967—1968 елларда Казан дәүләт университетында философия кафедрасының өлкән лаборанты, 106 нчы мәктәптә тарих укытучысы булып эшли.

1968 елдан комсомол эшендә. 1968—1971 елларда ВЛКСМның Казан шәһәр комитетының бүлек мөдире урынбасары булып эшли.

1971 елдан партия эшендә. 1971—1977 елларда КПССның Казан шәһәре Совет райкомы бүлеге мөдире. 1977 елдан 1985 елга кадәр СБКФның Казан шәһәр комитеты бүлек мөдире булып эшли.

1985—1987 елларда Казан шәһәре Киров район советы башкарма комитеты рәисе булып эшли.

1987 елдан 1990 елга кадәр СБКФның Казан шәһәр комитеты беренче секретаре, ә 1990—1991 елларда — халык депутатларының Казан шәһәр Советы рәисе булып эшли.

1991—1994 елларда ЖБИ-70 Баштатстрой директоры урынбасары вазыйфасын били. 1994 елдан 2015 елга кадәр «Татнефтехиминвест-холдинг» ААҖ эшләр идарәчесе булып эшли.

Озак авырудан соң вафат була.

## Бүләкләр

* «Хөрмәт Билгесе» ордены
* II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
* «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан)
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* «Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале
* «Өч миллиард тонна Татарстан нефтен чыгару уңаеннан» медале

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстан Дәүләт Советы депутатлары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:20 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:26 май көнне туганнар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Александр Филиппов

**Александр Филиппов**:
* Александр Филиппов (1932―2011), язучы (*[[Уфа]]*).
* Александр Филиппов (1949), техник фәннәр докторы (1991), профессор (1992). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
Шәйхисламов

**Шәйхисламов** ― фамилия.
* Рафаэль Шәйхисламов (1954), социология фәннәре докторы (2008), профессор.
* Рәшит Шәйхисламов (1959), тарих фәннәре докторы (2007), профессор. Рафаэль Шәйхисламовның энесе.
* Фәнүр Шәйхисламов (1980), БР Тәтешле районы хакимияте башлыгы (2020 елдан).

Төркем:Фамилияләр
Раянов

**Раянов** ― фамилия.
* Галимҗан Раянов (1907—1990), сугыш ветераны, расчёт командиры, гвардия өлкән сержанты, колхозчы.
* Фәнис Раянов (1938), БР ФА мөхбир әгъзасы (1995), юридик фәннәр докторы (1982), профессор (1983). БАССР атказанган фән эшлеклесе (1984).

Төркем:Фамилияләр
Мидхәт Фәйзуллин

**Мидхәт Фәйзуллин**:
* Мидхәт Фәйзуллин (1908—1990), табиб, фән докторы, профессор.
* Мидхәт Фәйзуллин (1925—1988), газ белән эретеп ябыштыручы, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971) (*[[Ишембай]]*).