Башлангычлар исемлеге (рус шашкасы)

**Рус шашкасы** — Россиядә һәм якындагы чит илләрдә киң таралган уеннарның берсе. Аның дистәләгән башлангычлары бар. Дебютларның спортчылар һәм һәвәскәрләр тарафыннан аеруча киң кулланыла торганнары беренче йөрешләре һәм шулардан соң барлыкка килә торган үзенчәлекле партияләрдән алынган позиция диаграммалары белән бирелә.

= «Казык» төркеме =

## Казык
{| class="standard"
|-
Бик борынгы һәм шактый авыр башлангыч булса да, бу дебютның беркайчан да уенчылар репертуарыннан төшеп калганы булмады. Җаваплылык хисе һәм төгәллек — "Казык"та оттырмас өчен иң кирәге шулар.

|-
{| class="standard"
|-
«Казык» дебютындагы гади генә, әмма тәҗрибәсез уенчылар еш эләгә торган тозак **1.cd4 ba5 2.dc5 db4 3.ac5 cb6 4.ed4** йөрешләреннән соң барлыкка килә. Башлангычның бу вариантын шашкачылар «Авыл казыгы» дип атыйлар. Биредә караларга партияне оттыручы **4. … dc7?** йөрешен ясарга ярамый (диаграмманы кара), чөнки бу очракта аларның позициясен пыр туздыра торган комбинация котылгысыз булып китә: **5.gf4! fg5 6.dc3! ge3 7.cb4 ae5 8.fa5 X**.

## Төс алмашынулы «Казык»

|-
{| class="standard"
|-
"Төс алмашынулы «Казык» башлангычының борынгы классик табиясе **1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3.eg5 hf4** йөрешләреннән соң барлыкка килә. Димәк, **c5** кырының «көзгедәге чагылышы» булган **f4** шакмагына "казык"ны бу юлы каралар урнаштыра. Аклар «Казыгы» белән аерма бер генә темп булса да, уен бөтенләй башка төс ала.

|-
{| class="standard"
|-
Теге яки бу дебюттагы беренче йөрешләрне һәм уен схемасын икенче төстәге шашкалар белән уйнаучы кулланса, бу башлангычның исеменә «төс алмашынулы» билгеләмәсе өстәлә. Мондый башлангычларның кайсыберсе сирәк кулланылучылар рәтенә керә, ләкин тулы канлылары да байтак. Әлбәттә, бер йөрешкә аерма булу сәбәпле, алга таба йөрешләрне һәм планнарны «күчереп алу» юкка чыга, тора-бара уен бөтенләй башка калыпка күчә. "Төс алмашынулы «Казык» дебюты да — тулысынча мөстәкыйль һәм бик популяр башлангыч.

## Почмактагы казык
|-
{| class="standard"
|-
«Казык» гаиләсенең бу үзенчәлекле әгъзасы гадәттә дебютның заманча уйналышыннан соң шашка уенының якты дөньясына туа: **1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 gf6 4.bc5 db4 5.ac5 ba5 6.gf4 fg5 7.cb6 ac5 8.db6**. Шулай итеп, дебютның төп позициясе барлыкка килә, уен гадәттә каралар өчен иң көчле планның үтәлеше дип саналган **8. … ab4! 9.ba7 ba3** йөрешләре белән дәвам иттерелә (диаграмманы кара). Әмма дамкага ирешергә бер генә адымы калган **a7** «почмак казыгы» акларга өстенлек вәгъдә итми. Киресенчә, акларның беренче булып оттырышлы ялгыш ясавы ихтимал икән. Әйтик, теория белешмәләре «күңелгә ятышлы» **10.ab2?** йөрешенең нәкъ шундый, төзәтеп булмаслык хата булуын тәкрарлый. Аның урынына **10.dc3!** йөрешен ясарга кирәк, диелә. Белешмәләрдә **10.fe5** йөрешеннән соң барлыкка килә торган позиция дә анализлана.

## Соков «Казыгы»
|-
{| class="standard"
|-
Заманча "Казык"ның Василий Соков гамәлгә керткән варианты. Аның төп үзенчәлеге — **c5** кырындагы «казык шашкасын», позициянең сул флангын «үзгәртеп кору» аша, артка таба алмаштырып алу. Бу алымны СССРның күп тапкыр чемпионы булган оста башка дебютларда да яратып кулланган. Ихтимал булган йөрешләр: **1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4 gh4 4.bc5 d: b4 5.a: c5 fg5 6.ab2 ef6 7.ba3 fe5 8.d: f6 g: e7 9.gf4 b: d4 10.e: c5 hg7**. Уен тигез.

## Төс алмашынулы почмактагы «Казык»
|-
{| class="standard"
|-
"Төс алмашынулы «Казык» башлангычының **1.cb4 fe5 2.gh4 ef4 3.e: g5 h: f4 4.ba5 gf6 5.bc3 hg7 6.cb4** вариантында каралар да үз шашкасын "почмак"ка (**h2** кырына) кертеп урнаштыра ала: **6. … fg3 7.hf4 dc5 8.bd6 cg3 9.ac7 dg3**. Элеккеге «казык» почмакка кереп утырганчы, мондый йөрешләр ясалырга мөмкин: **10.de3 gh6 11,ab4 gh2**. Позицион уен киеренке һәм тигез бара, ике яктан да төгәллек таләп ителә.

= «Шәһәрчә» башлангычлар =

## Шәһәр партиясе
{| class="standard"
|-
«Шәһәр партиясе» — теориясенең нык тармакланган һәм практикасының җентекләп өйрәнелгән булуы аркасында, бу дебют мәңге популяр. Оттым дигәндә җиңелүең һәм котылдым дигәндә янә кармакка килеп кабуың мөмкин. Бердәнбер ялгыш та җитә кала. Юкка гына аны шаяртып, «шашка уенының үлеме» дип атамыйлардыр инде. Һәм "әлифба"да (дебют белешмәләрендә) барысы да бар. Кайберәүләр, шушы башлангычка багышланган талмудларны ятлап (әйтик, Түбән Новгородтан спорт остасы Юрий Кустаревның 1975 елда басылып чыккан ике томлык әсәрен), аклар белән гомер буе ничьяга уйнап йөри, диләр. Шашкачылар арасында шундый мәзәк тә бар: имештер, «Шәһәр партиясен» энәсеннән җебенә хәтле җәмәгатьчелеккә чәйнәп салган гроссмейстер Зиновий Цирикка бу башлангычны уйнау рәсми рәвештә тыелган булган…

|-
{| class="standard"
|-
"Шәһәр партиясе"нең гадәти йөрешләреннән соң каралар еш ясый торган ялгышларның берсе алтынчы йөрештә була: **1.cd4 dc5 2.bc3 fg5 3.cb4 gh4 4.bd6 ec5 5.dc3 gf6 6.gf4 fg5?** Чөнки бу очракта акларга каралар позициясен ике кисәккә бүлә торган **7.fe5!** «басып керүе» мөмкин була (диаграмманы кара). Һәм акларның биш вариантлы хәлиткеч маневры котылгысыз булып китә.

## Төс алмашынулы «Шәһәр партиясе»
|-
{| class="standard"
|-
"Төс алмашынулы "Шәһәр партиясе"нең беренче йөрешләре алдарак бәян ителгән "Шәһәр партиясе"некенә охшаш: **1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.ba5 fg5 4.bc3 ge3 5.df4 ef6**. Моннан соң уенчылар гадәттә **6.ab2 fg7 7.cb4 bc5** йөрешләрен ясый. Һәм акларның иң көчле планы **8.fe3!** йөрешеннән башлана (диаграмманы кара).

## Кире кагылган «Шәһәр партиясе»
|-
{| class="standard"
|-
Караларның «Шәһәр партиясен» уйнарга җыенганын чамалаган аклар, бу таушалып беткән башлангычны кире кагарга ниятләнсә, **1.cd4 dc5 2.dc3 fg5 3.gh4** юлын сайлый ала. Моннан соң уен болай дәвам итәргә мөмкин: **3. … gf4 4.eg5 hf4 5.fg3 ce3 6.ge5 bc5 7.ed6 ce5 8.cd4 ec3 9.bf2 gf6**.

|-
{| class="standard"
|-
Ахыр чиктә партия теориядә яхшы өйрәнелгән, стандарт калыптагы тулы симметрияле позициягә килеп ирешә: **10.fe3 ab6 11.ab2 ba5 12.bc3 hg7 13.hg3 gh6 14.gf4 ed6**. Бу позиция ***«Кире кагылган Каулен уены»*** һәм ***«Казык»*** башлангычларының дәвамы буларак та барлыкка килергә мөмкин.

= «Өерле» гаилә =

## Классик Өер
|-
{| class="standard"
|-
«Өер» башлангычлар гаиләсе — шашка уенында иң ишлеләрдән: «Дебют энциклопедиясе» дигән күптомлык хезмәттә авторлар аның 450 дән артык системы һәм варианты булуын раслыйлар.
Бу гаиләнең анасы булган «Классик өер» дебюты **l .cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 gh4** йөрешләре белән башлана (диаграмманы кара). Ике як та берсе өстенә икенчесе «өере белән» ябырыла.
Әлеге йөрешләрдән соң "Классик өер"нең алты үсеш системы бар:
I. **5.cd4 hg7**.
II. **5.cd4 fg5**.
III. **5.cb4 fg5**.
IV. **5.ab2**.
V. **5.cb2**.
VI. **5.fg5**.

«Классик Өер» башлангычында караларның **bc5** йөрешен мөмкин кадәр озаграк кичектереп торган чаклары да була. Бу очракта, мәсәлән, мондый йөрешләр ясалырга мөмкин: **1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7 4.ba5 gh4 5.cb4 fg5 6.ab2** (I диаграмманы кара).
Биредә караларның **6. … gf6?** йөреше тупас ялгыш булып тора. Теория *6. … ef6* йөрешен ясарга киңәш бирә. Ләкин акларның «гадәти» комбинациясе тагын да зуррак ялгыш булыр иде: *7.fg3 hd4 8.dc3? ge3 9.cg7*, чөнки гап-гади *9. … ef6 10.ge5 df4 11.ef2 ed2! 12.cg5 hf4* (диаграмма II) маневрыннан соң, каралар позициясенең зур өстенлекле булуы шик тудырмый. Уен гадәти схема буенча бара: *13.bc3 bc5 14.bd6 ce5 15.ab4 ab6 16.ac7 db6 17.fe3 fd2 18.ce1 ed4! X*.
Әлеге сугулы һөҗүм механизмын башкача эшләтергә кирәк: **8.bc5!** (диаграмма III) **ge3 9.df4 db4 10.ag7 ef6 11.ge5**. Оттырган шашканы каралар берничек тә кире кайтара алмый. Уен болай тәмамланырга мөмкин: ** 11. … fe7 12. cd2 bc5 13.bc3! cd4 14.ed6!** (диаграмма IV) **db2 15.df8 bc1 16.fg5! ce3 17.ef2 hf4 18.fd4 X**.
    

## Саргин өере
|-
{| class="standard"
|-
Давыт Саргин исеме белән аталган күп вариантлы һәм тармаклы башлангычның классик уйналышы **1.cb4 bc5 2.bc3 fg5 3.cd4 gf6 4.d: b6 a: c5** йөрешләре белән караларның уң флангына кичекмәстән һөҗүм итүдән гыйбарәт.
Дөресен әйткәткәндә, бу башлангычны рус шашкачыларының остазы булган Василий Воронцов беренче булып куллана башлаган. Дебютның теоретик нигезләрен дә аның өйрәнчекләре Сергей Воронцов һәм Фёдор Каулен булдырганнар. Алар аны гади генә итеп — «Өер» дип атаганнар. Әмма бер варианттагы яңалыкны Давыт Саргин тәкъдим иткән. Бу партия дебютны бөтенләй башкача бәяләргә этәргеч булган. Шул сәбәпле, хәзерге заман шашкачылары башлангычның исемен дә үзгәрткәннәр.

## Төс алмашынулы «Өер»
|-
{| class="standard"
|-
«Өер» калыбындагы башлангычта каралар каршы якның уң флангына һөҗүмне беренче булып башлыйлар: **1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bсЗ fe5** (диаграмманы кара). Биредә аклар карамагында ике уен системы бар:
I. **4.ab2 eg3 5.hf4**.
II. **4.ba5 eg3 5.hf4**.
Икесендә дә аклар, дөрес уйнаган мәлдә, караларның һөҗүмен кире кагалар һәм кайвакыт хәтта куәтле үзәк позициягә дә ирешәләр. Бу башлангыч төрле комбинацияләргә, шашка корбан итүләргә һәм каршы як сафларын ерып үтү алымнарына бай.

|-
{| class="standard"
|-
Мисал өчен, 1961 елда уйналган ***П.Святой — Л.Рамм*** партиясе:
**1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bсЗ fe5 4.ab2 eg3 5.hf4 ba5** (биредә **5. … bc5** яки **5. … hg7** йөрешләрен дә кулланырга мөмкин) **6.bc5 db4 7.ac5 hg7 8.fg3 gh4 9.cd4 hf2 10.eg3 gf6 11.fe5 fg7 12.g h2 hg5?** (диаграмманы кара). Ниһаять, каралар көндәшләре юлына гади генә бер капкын урнаштырдылар: **13.gf4? gh6 14.eg7 hf8 15.fh6 fg7 16. hd6 ca1**. Ләкин шушы беркатлы ихтималлыкка өмет баглап, алар үз позициясендә тишек-тошыклы челтәр дә ясап куйдылар бит — **e7-g7-g5** шашкалары! Мондый хәл шашка уенында «комбинация мотивы» дип атала. Баксаң, аның механизмы да юк түгел икән: **e3** шакмагындагы ак шашка урынына **a7** кырыннан кара шашканы китертү өчен, каралар өчен мәҗбүри, ә аклар өчен ирекле йөреш булдыру алымы да бар. Монысының рус телендәге атамасы — роздых. «Аз гына ял итеп алу» мәгънәсендә. Шулай булгач, алга, җәмәгать: **13.сd6!! ес5 14.db6 fh4 15.bсЗ ас5 16.сd4 сеЗ 17.df8 X**.

## Кире кагылган «Өер»
|-
{| class="standard"
|-
Акларның сул фланг аша һөҗүм итүгә корылган «Өер» башлангычлары гаиләсе ишле булганга күрә, аларны каралар тарафыннан кире кагу ысуллары да байтак.
Василий Соков, мәсәлән, акларның **1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3** йөрешләреннән соң, **3. … de5 4.f: d6 c: e5** алмашынуын еш кулланган (диаграмманы кара).

|-
{| class="standard"
|-
Ә менә "Классик өер"дәге симметрик үсештән тайпылу еш очрый: **1.cb4 fg5 2.gf4 bc5 3.bc3 gf6 4.cd4 de5 5.bd6 eg3 6.hf4 cg3 7.fh4 gf6** (диаграмманы кара).

|-
{| class="standard"
|-
"Өер"дән баш тарту" темасына Татарстан шашкачылары уеныннан бер мисал. Спорт осталары ***Шамил Гаязов*** (Казан) һәм ***Дмитрий Повышев*** (Чаллы) партиясе. Мәгълүмат технологияләре кубогы ярышлары, 2012 ел.

## Перельман өере
|-
{| class="standard"
|-
Башлангычның төп идеясе: аклар да, каралар да каршы якның уң флангына һөҗүм итүне мөмкин булган кадәр кичектереп тора. Уен башта симметрик рәвештә бара: **1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 gh4 5. cb4 fg5** (диаграмманы кара). Бу башлангычта акларның уены бик авыр дип санала. "Санаклар чоры"на кадәр теория, **6.dc3** йөрешеннән соң гына төгәл маневрлар ярдәмендә уенны тигезләп була, ә **6.ab2** бөтенләй оттыра, дип саный иде. Хәзерге заман санак програмнары беренче фараз белән килешә, әмма **6.ab2** йөрешеннән соң да ничьяга ирешү мөмкин булуын исбат итә.

|-
{| class="standard"
|-
Заманабызның куәтле санак програмнары белән коралланган шашка осталары элек коточкыч дип саналган башка «перельманча» позицияләрдән дә курыкмыйлар. ***Гаврил Колесов*** (Саха-Якутия) — ***Дмитрий Цинман*** (Казан) партиясе, 2012 елда уйналган, беренче ике йөреш җирәбә салып билгеләнгән: **1.сb4 bс5 2.gf4 ab6?! 3.hg3?! fg5 4.ba5 gh4 5.bc3 gf6? 6.cd4!** Мондый позицияләрдә көрәш **d4** һәм **e5** кырларын контрольдә тоту өчен бара. **ba7 7.ab2 fg7 8.bc3 cb4 9.ac5 db4 10.fe5 fg5**. Ниһаять, аклар зур өстенлеккә ирешү комбинациясе үткәрә (диаграмманы кара).

## Дьячков саклануы
Бер үк идеяләрне һәм планнарны берләштерүче башлангычның ике вариантын спорт остасы Сергей Дьячков узган гасырның утызынчы елларында уйнаган. Бу дебютны"Өер" гаиләсенең бер әгъзасы яки, һич югында, аның чит җирләргә китеп барган баласы дип санарга мөмкиндер. «Дьячков саклануы» вариантлары:

I. **1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4 bc5 4.d: b6 с: c3 5.d: b4 hg7**.

II. **1.cb4 bc5 2.bc3 fg5 3.gf4 gh4 4.cd4 gf6 5.d: b6 с: c3 6.d: b4 dc7**.
|-
{| class="standard"
|-
Бу башлангычлар караларның **d8** кырындагы «алтын шашкасын» партия башында ук уенга кертү белән бәйле. Шул сәбәпле кайвакыт стандарт калыпларга  сыймый торган позицияләр дә барлыкка килә. Алар гадәттә тактик нечкәлекләргә корылган һәм уенчылардан зур осталык таләп итә торган була.

## Селезнёв өере
|-
{| class="standard"
|-
**1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 bc5 4.ba5 сb4 5.ac5 db4**. Бу башлангычны **«Аксак» өере** дип тә йөртәләр. Аны XIX гасырның беренче яртысында Мәскәүнең иң көчле шашкачысы Иван Селезнёв («Аксак» — аның кушаматы) каралар белән уйнаганда еш кулланган. Әлеге йөрешләрдән соң, аклар гадәттә **6.fg3** йөреше белән караларны **6. … fe5 7.fd6 ce5** җавабына этәрәләр. Бу позицияне (диаграмманы кара) дебютның табиясе дип санарга да мөмкин, чөнки **6. … gh4?** йөрешеннән соң алар **b4** шашкасын югалталар: **7.cd4! hf2 8.ac3**.
Акларның уены иркенрәк.

= «Төрткеле» башлангычлар =

## Төртке
|-
{| class="standard"
|-
«Төртке» башлангычының тәүге операциясе — аклар **1.cd4 fg5 2.dc5 bd4 3.ec5 db4 4.ac5** йөрешләре белән уен башында ук **c5** кырына «авангард» урнаштыралар (диаграмманы кара). Борынгылар каралар белән уйнаганда моны булдырмаска тырышканнар, чөнки бу «төртке» акларга зур өстенлек бирә дип санаганнар. Әлбәттә, мондый фикер дөрес түгел. Ләкин караларга чыннан да озак вакыт «партерда урнашып», гаять мәшәкатьле «окоп сугышлары», ягъни, рус шашкасы терминологиясе белән әйтсәк, ялыктыргыч позицион көрәш алып барырга туры килә. Каралар өчен ялгыш юлдан китү ихтималы зуррак. Ә акларның кайвакыт «гармонияне боза торган» әрсез алымнары да чынбарлыкта хәвеф-хәтәрсез булып чыга. Хәлбуки, партиянең мондый «халявалы» барышы теләсә кемгә дә ошап бетмәскә мөмкин. Юкка гына шашка уенының бу төренә шундый исем бирмәгәннәрдер инде…

|-

## Төс алмашынулы «Төртке»
|-
{| class="standard"
|-
Каралар да, аклар рөхсәте белән, өстенлекле **f4** шакмагына үз «төрткесен» урнаштыра ала: **1.cd4 fe5** (яки **fg5**) **2.bc3 ef4 (gf4) 3.ge5 df4 4.eg5 hf4**. Ләкин акларның бер темпка алданрак барган үсеше бу "чакырылмаган кунак"ка каршы кичекмәстән чаралар күрүне җиңеләйтә: **5.cb2**.

## Кукуев гамбиты
{| class="standard"
|-
«Төртке» дебютының Николай Кукуев (1875—1951) иҗат иткән бер тармагы. Ике як та «сират күпере» аша үтәргә тиеш була…

|-
{| class="standard"
|-
"Кукуев гамбиты"ндагы уенның ике як өчен дә никадәр катлаулы һәм четерекле булуына бер мисал — ***Вигман-Куклеев*** партиясе, 1973 елда уйналган (аңлатмалары гроссмейстер ***Владимир Вигман***ныкы):

## Үзәктәге «Төртке»
|-
{| class="standard"
|-
Тарихи күзлектән караганда, «Төртке» калыбындагы башлангычларның бу төре караларның "классик «Төртке» дебютын уйнамаска, ә акларның үз шашкасын **c5** кырына барыбер, ничек кенә булса да, теләсә нинди алымнар һәм югалтулар ярдәмендә дә кертеп утыртырга тырышуы аркасында барлыкка килгән: **1.cd4 hg5 2.gf4 gh6 3.hg3?! gh4 4.dc5 bd4 5.ec5 db4 6.ac5** (диаграмманы кара). Соңрак бу позициягә башка йөрешләр аша да ирешә башлаганнар.

I диаграммадагы классик позиция гадәттә "Үзәктәге «Төртке» башлангычының **1.gf4 fg5 2.cd4 gf6 3.hg3 gh4 4.dc5 db4 5.ac5 bd4 6.ec5 hg7 7.bc3 cd6 8.cb4 dc7 9.de3 fg5 10. ab2 ef6 11.ce7 fd8 12.bc3** йөрешләреннән соң барлыкка килә. Ул ике якның да алга таба нечкә алымнар кулланып, төгәл позицион уен алып баруын таләп итә.
Моның ***Арустамов-Вигман*** партиясендәге үрнәген (СССРның 1971 елдагы беренчелегендә уйналган) гроссмейстер ***Владимир Вигман*** болай анализлый: «Нормаль» уен кануннары биредә *12. … gf6*, *12. …de7*, *12. … ab6* йөрешләренең берсен кулланырга тәкъдим итә. Ләкин мин «үтә мәгънәсез» дип саналган **12. … cb6!!** дәвамын сайладым. Чыннан да, биредә уенның бөтен позицион кануннары бозыла: **c7** терәк шашкасы такта кырыена юнәлтелә, ә **a7** шашкасы һаман да артта калган рәвешендә һәм уенда катнашмый. Ләкин акларның уң флангы «тышауда» булган мәлдә, каршы яктагы **a5** пункты өчен көрәш хәлиткеч төс ала. Алдагы йөрештә каралар, шул шакмакка үтеп кереп, акларны **c5** кырына басарга мәҗбүр итсә, **de7** һәм **ed6** йөрешләре белән "яңа төртке"не юк итәләр һәм акларның уң флангын «мәңгегә» тышауда калдыралар. Димәк, хәзер аклар үзләре *13.ba5* йөрешен ясарга мәҗбүр булалар".
Партия нәкъ шулай дәвам итә дә: **13.ba5 fe7 14.ac7 bd6** (II диаграмма). Ә нигә *14. … db6* түгел? ***Вигман*** моны болай аңлата: «Сабырсызлык — бернигә дә яраксыз киңәшче. Акларның *15.cb4!* җавабыннан соң, каралар **a5** кырына баса алмыйлар инде: *15. … ba5? 16.fe6! ac3 17.ef6 ge5 18.ef4 ge3 19.fd8 X*».
**A5** «биеклеге» өчен көрәш партиядә болай дәвам итә һәм каралар файдасына тәмамлана: **15.cb4! ab6 16.ba5 dc5! 17.ac7 db6** (III диаграмма). Ләкин акларның үз партиясен оттырмау мөмкинлеге бар: **18.ed2 cb4 19.cb2 ba3 20. fe5! ac1 21.ef6** (IV диаграмма) **ge3 22.fa5 ch2 23.ac3**. Ничья. Еш очрый торган финал: ике якның да үрнәк булырлык позицион уены уртак нәтиҗәгә китерүче комбинация белән тәмамлана.
    

## Кире кагылган үзәктәге «Төртке»
|-
{| class="standard"
|-
"Үзәктәге төртке"не дә кире кагып була икән: **1. cd4 hg5 2. gf4 gh6 3.hg3 ba5** (диаграмманы кара). Бу очракта караларның сул флангын «бәйләп кую» акларга бернинди өстенлек бирми: **4.gh4 de5 5.f: d6 c: c3 6.b: d4 gf4 7.e: g5 h: f4**.

= «Чигенүле-чигенүсез» уеннар =

## Артка алмашыну уены
{| class="standard"
|-
Бу башлангычны «Артка кайтару уены» zrb «Каралар кайтаруы» дип тә атыйлар. Аның беренче йөрешләре — **1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.cb4 ba5 4.db6 ac7** (диаграмманы кара).

|-
{| class="standard"
|-
РСФСРның VIII беренчелегендә (Тула, 1950 ел) «Артка алмашыну» башлангычында уйналган ***Нәҗметдинев — Кондратьев*** партиясе::

## Алга алмашынулы уен
Югарыдагы «артка алмашынулы» уенның бу вариантында каралар дүртенче-бишенче йөрешләрдә артка түгел, алга таба сугалар: **1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.cb4 ba5 4.db6 ac3 5. db4 ac5**. Бу алымда, әлбәттә, ул теоретик яктан оттырышсыз булса да, караларга уенны бик сак позицион калыпта алып барырга туры килә. Ләкин аның төрле вариантларында берничә масштаблы комбинацион тозак булуы мәгълүм. Хәтта «Наполеон сугуы» кебек киң колачлы комбинациянең дә, аклар ваемсыз уйнаса, «өлгереп җитүе» ихтимал икән. Шул сәбәпле тәҗрибәле уенчылар бу башлангычны һәвәскәрләргә каршы еш кулланалар.

 

## Мазурок гамбиты
{| class="standard"
|-
**1.cd4 dc5 2.gf4 cd6 3.de5?! fd4.** Бу башлангычны популяр дип әйтеп булмый, чөнки өченче йөрештәге «корбан» акларга шактый кыен позиция генә бүләк итә ала. «Корбан шашкасын» **4.hg3** һәм **5.gh2** йөрешләреннән соң кире кайтару авыр түгел, ләкин бу очракта аклар позициясендә җитди җитешсезлек барлыкка килә — **g1** дамка кыры бушап кала һәм уң флангны саклау нык авырая.

|-
{| class="standard"
|-

## Төс алмашынулы артка кайтару уены
Бу башлангыч тагын «Аклар кире кайтаруы» дип тә атала. Аның гадәттәге беренче йөрешләре: **1.gf4 fe5 2.fg3 gf6 3.gh4 eg3 4.hf2**. Бу башлангыч каралар каршында бернинди җитди проблем куймый һәм теориядә акларның "төс инициативасы"ннан баш тартуы дип бәяләнә. Сирәк кулланыла торган дебют. "Кире кагылган "Петров уены"ның бер варианты буларак та исәпләнә.
Кереш йөрешләре башкача булырга да мөмкин. Бу башлангычка "Каралар алмашынуы"ндагы **1.cd4 dc5 2.bc3 cd6 3.ab2** йөрешләреннән соң күчеп була: **3. … de5 4.gh4! ed6 5.fg3** (диаграмманы кара). Алга таба аклар үзәкне бәйдә тотучы **e5** шашкасын алмаштыралар.
 

## Кире кагылган артка кайтару

Каралар уң флангта бер шашканы артка кайтару ниятеннән баш тартсын өчен, аклар **1.cd4 dc5 2.dc3 cd6 3.ab2** вариантын куллана ала. Биредә каралар «эленеп торучы» **b2** шашкасын тагын күпмедер вакыт тоткарларга тырышып (ул бит, гомуми фикерләү буенча, ихтимал булган комбинацияләрнең «төп сәбәпчесе» дип санала!), уенны ***3. … bc7*** яисә ***3. … fg5*** йөрешләре белән дәвам итәләр. Икенче йөрештән соң, уен акрынлап фланг симметриясе калыбына күчәргә мөмкин:  **3. … fg5 4.gh4 ef6 5.fg3 bc7 6.gf4 fe5 7.df6 ge7 8.cd4 cd4 9.ac5 db4** (диаграмманы кара).
 
Уен тигез. Акларның каршы як позициясен **10.ba3** йөреше белән какшатырга тырышуы тактик алым белән кире кагыла: **10. … ef6! 11.ac5 fg5 12.hf6 gc3 13.db4 bf2 14.ge3 hg7** etc.

= Юллар, юллар… =

## Юллар чаты
{| class="standard"
|-
Энәсеннән җебенә кадәр өйрәнелгән булу сәбәпле, спорт осталары дәрәҗәсендә үз әһәмиятен югалткан башлангыч бу. Ә һәвәскәр шашка сөючеләр өчен әле бүген дә дебют репертуарының менә дигән бер өлеше. Беренче гадәти йөрешләрдән соң (**1.cd4 de5 2.bc3** (яисә **dc3**) **ed6 3.ef4**) шашкалар **a1-h8** һәм **h2-b8** диагональләре буйлап кисешә һәм кыр уртасында «юллар чаты» барлыкка килә.

|-
{| class="standard"
|-

|-

## Төс алмашынулы «Юллар чаты»
|-
{| class="standard"
|-
Бу башлангычның беренче йөрешләре: **1.cd4 de5 2.bc3 ed6 3.gh4 dc5**. Аклар, "Юллар чаты"ның **3.ef4** йөрешеннән баш тартып, караларга үз үзәген, борынгылар әйтмешли, «аркылы-торкылы бәйләп куярга» рөхсәт бирәләр. Турнирларда **3.ab2** йөреше дә кулланыла, ләкин моңардан соң инде **4.gh4** йөреше тупас ялгыш булыр иде (диаграмманы кара):

## Чәнечке (Сәнәкчек)
{| class="standard"
|-
«Юллар чатын» уйнарга теләмисең икән, **1.cd4 de5** йөрешләреннән соң акларга **2.gf4 ec3 3.bd4** дип җавап кайтарырга туры килә. Һөҗүмгә ташланган **e5** шашкасын «чәнечке» («сәнәкчек») белән эләктереп аласың (диаграмманы кара). Борынгылар телендә дебютның исеме шулай барлыкка килгән.

|-
{| class="standard"
|-
Узган гасырның беренче яртысында уенны үрнәк буларак болай дәвам иттергәннәр: **1.cd4 de5 2.gf4 e: c3 3.b: d4 ba5 4.hg3 fg5 5.ab2 cb6 6.bc3 gh4 7.fe5 bc7 8.gh2! ed6!** Соңгы йөреш — каралар өчен бердәнбер кулай, калганнары партияне оттыруга илтә.

|-
{| class="standard"
|-
1970 нче елларда гроссмейстер Виктор Литвинович **1.cd4 de5 2.gf4 e: c3 3.b: d4 ba5 4.cb2 fg5 5.bc3 gf6 6.ab2 gh4 7.fg5! hf4 8.eg5** вариантын гамәлгә кертте.

= Искесе дә, яңасы да… =
Бу төркемдәге тулысынча мөстәкыйль башлангычларны дөньяга килү вакыты буенча «иске-яңа» чагыштыруы гына берләштерә. Һәркайсы үзенә генә хас булган мавыктыргыч уен тәкъдим итә.

## Иске партия
{| class="standard"
|-
«Казык» һәм «Петров уены» кебек үк, бик борынгы башлангыч дип санала. Аның беренче йөрешләре — **1.cd4 dc5 2.bc3 ed6.** Моннан соң аклар **3.cb4**, **3.gf4** һәм **3.gh4** системнарын сайлый ала.


{| class="standard"
|-
**1.cd4 dc5 2.bc3 ed6 3.gf4 ba5 4.db6 ac5 5.fg3 fe5 6.gf2** йөрешләреннән соң, *6. … gf6!* каралар өчен иң кулай җавап дип санала. Ә менә **6. … de7?** йөреше ("алтын шашка"ны уен башында ук урыныннан кузгату!) тупас ялгыш булып тора һәм акларга «әйләнәле сугу» дип аталган комбинация алымын кулланырга мөмкинлек бирә. 

## Яңа башлангыч (Куперман саклануы)
|-
{| class="standard"
|-
Гроссмейстер Исер Куперман (1922—2006), әлбәттә, бу дебютны беренче булып куллана башлаган кеше түгел. Ләкин соңрак халыкара шашка буенча күп тапкыр дөнья чемпионы булган шәхеснең **1.cd4 bc5?! 2.db6 ac5** башлангычын тәүге кат фәнни нигезгә куеп өйрәнгәнлеге тәгаен билгеле.
Беренче-икенче йөрешләрдә үк алга таба алмашынуның уңышлы булмавы — сер түгел. Ләкин әлеге алым кулланылган бер генә башлангычның да һәлакәткә китермәве исбат ителгән инде. Спорт осталары мондый дебютларны гадәттә уенга гадәти булмаган юнәлеш кертү өчен файдаланалар.

|-
{| class="standard"
|-
Караларның икенче йөрештә **a5** кырына сугуы бөтенләй яраксыз дип санала. Караларның уң флангы аларның үз тырышлыгы белән тар-мар ителгән, һәм үзәк тулысынча төзек һәм нык позияцияле аклар кулына күчә. Осталар бу вариантны кулланмый, ә һәвәскәрләр арасында партия еш кына болай дәвам итә: **3.bc3 ab6 4.gh4! ba7 5.hg3 dc5 6.cb2! ed6 7.ef4 de7** (диаграмманы кара). **7. … fe7** йөрешеннән соң аклар дам кырына үтеп керә: **8.hg5 fh6 9.fe5 dh2 10.cb4 ac3 11.df8 X**. Ләкин керән тормадан татлырак түгел: **8.cb4 ac3 9.db4 ba5 10.gh2 ac3 11.bb6 ac5 12.ab2!** Бу позициядә караларга ике җиңелүнең берсен сайларга гына кала. Беренчесе — **12. … cb4 13.ac5 db4 14.fe5 fd4 15.hg5 hf4 16.ga5 X**. Икенчесе — **12. …fe5 13.ab4! cg5 14.hd8 ed4 15.ed2 dc5 16.gf4 cb4 17.fe5 df6 18.dh4 X**.

## Төс алмашынулы «Иске партия»
|-
{| class="standard"
|-
Аклар караларның борынгы "Иске партия"дәге беренче йөрешләрен кабатлыйлар: **1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.de3**. Классик теория биредә караларга берничә систем тәкъдим итә. Һәркайсының «бабасы» белән охшашлыгы шушы йөрешләр белән тәмам була (диаграмманы кара).

|-
{| class="standard"
|-
Бу башлангычта каршы якларның күмәк тырышлыгы белән кискен тактик уен барлыкка китерү үрнәкләре дә бар. Менә шуларның берсе: **1.cb4 fe5 2.ef4 gf6 3.de3 bc5 4.bc3 cb6 5.ba5 bc7?! 6.cd4! ac3 7.cd2 cd4! 8.db4 fg5 9.ec5 bd4 10.ab2 ge3 11.bc3 db2 12.ac1 ed2! 13.ec3 hg5** (диаграмманы кара).

|-
{| class="standard"
|-
Дебют давыллары тәмам булды, уен уртасына килеп җиттек. Ләкин киеренкелек юкка чыкмады. Уен тактасының сул ягы «туңдырылган», анда бер генә шашканы да кузгатырга ярамый: **14.fe3 gh4 15. ef4 hf2 16.ge3 hg7 17.hg3 gf6 18.gh4**. Аклар караларны кысрыклый, сулыш алырга да ирек бирми. Ләкин аларның позициясе «челтәрсыман», һәм каралар карамагында бу тишек-тошыклардан файдалану әмәле бар: **18. …fg5!!** (диаграмманы кара) **19.hf6 eg5 20.fh6 fg7 21.hc5 cb6 22.ac7 df2**. Акларда хәзер җанны тәндә саклап калу кайгысы гына: **23.bc5 fe1 24.cb4 ea5 25.cd6 fd8 26.cd2 df6 27.dc3 fa1 27.de7 =**.

= Павел Бодянский мирасы =

## Бодянский уены
{| class="standard"
|-
Бу дебют — Киевта гимназия укытучысы, Русиядә шашка уенын популярлаштыручы һәм империядә беренче шашка журналын нәшер итүче Павел Бодянский (1857—1922) мирасы.
Тәҗрибәле спортчылар һәм шашка уенын тирәнтен өйрәнергә теләгән һәвәскәрләр өчен.

|-
{| class="standard"
|-

|-
{| class="standard"
|-
***Соков-Азимов*** партиясе, 1932 елда уйналган:
**1.ab4 ba5 2.ba3 cb6 3.ab2 bc5 4.ed4 ce3 5.fd4 dc5 6.db6 ac7 7.cd4 hg5 8.bc3 gh4 9.gf2 fg5 10.de3 gh6 11.cd2 hg7 12.dc5 ef6 13.cd4 de7**. Рольләр алмашынган: Азимов «соковча» уйный, ә аның танылган көндәше «гадәти» үзәк һөҗүме алып бара. Әмма моның асыл мәгънәсен ул үзе генә белә. **14.gf4 ed6 15.ce7 fd8 16.dc3 gf6 17.ba5 fe7 18.cb4 ed6 19.dc5! de7? 20.hg3! fe5**. Һәм утызынчы елларның иң көчле уенчысы Василий Соков һич көтелмәгән комбинация үткәрә: **21.ab6!!** (диаграмманы кара) **21. … cc3 22.ed4!! gg1 23.dd8 hf2 24.eg3 db4 25.ac5 gb6 26.dd2 X**.

## Төс алмашынулы «Бодянский уены»
|-
{| class="standard"
|-
**1.cd4 hg5 2.gh4**. Беренче йөрешләре "Бодянский уены"ның көзгедәге чагылышы булса да, «төс алмашынулы» башлангыч бөтенләй башкача дәвам иттерелә һәм тегесендә мөмкин булмаган яңа позицияләргә китерә. Каралар өчен нигездә өч уен системы тәкъдим ителә:
I. **2. … gh6**; Иң көчле һәм төрледән-төрле мөмкинлекләре булган систем дип санала. Биредә ике төп уен схемасы бар: **3.fg3 de5 4.gf2 ec3 5.db4** (диаграмманы кара) һәм **3.dc5 bd4 4.ec5 db4 5.ac5**.
II. **2. … ba5**; Бу очракта уен гадәттә болай дәвам итә: **3.dc5 db4 4.ac5 cb6 5.cd6 ec5 6.ed4 ce3 7.dh6**. Бик кискен, ләкин караларга шактый авыр позицион уен бирә торган систем. Шулай да, бу систем теориясе тәкъдим иткән алымнарны яхшы үзләштергән уенчы кайбер тактик мөмкинлекләр ярдәмендә инициативаны үз кулына төшерә ала. Шул рәвешчә, позицион өстенлеккә ия булган акларның йөрешләрне бер-артлы эзлекле ясамавыннан файдаланып, уенның барышын кискен үзгәртеп була.
 III. **2. … dc5**; Бу систем сул флангтагы “тышау”дан кичекмәстән арынырга мөмкинлек бирә (әйтик, **3.hg3 ed6 4.gf4 fe5 5.df6 ge7** йөрешләреннән соң). Ләкин ул теориядә пассив дәвам, инициатива өчен көрәштән баш тарту дип бәяләнгән. Моның мантыйк ягы да аксый бит әле: “богауланасың” килми икән, нигә соң беренче йөрешең **1. … hg5** булды? Гөмбә дип аталгансың икән, әрҗәгә кереп утыр!
«Төс алмашынулы Бодянский уеыны» ның **1.cb4 hg5 2.gh4** йөрешләре белән башлана торган аерым бер үрнәге дә бар. Аны кайбер чыганаклар мөстәкыйль дебют буларак та тәкъдим итәләр.

|-
{| class="standard"
|-
"Төс алмашынулы "Бодянский уены"ның «төрткеле» системында (**1.cd4 hg5 2.gh4 gh6 3.dc5 bd4 4.ec5 cb4 5.ac5** йөрешләреннән соң) **5. … fg7** дәвамы каралар өчен иң көчле вариант дип санала. Уен гадәттә болай дәвам иттерелә: **6.bc3 cd6 7.cd4 bc7 8.de5! bd4 9.ec3**. Соңгы алмашыну мәҗбүри дисәң дә була (моннан тыш, **8.hg3** йөреше акларга тигез уен бирә), чөнки «табигый» **8.ab2?** (диаграмманы кара) йөрешен каралар җиңүле комбинация белән кире кага: **8. … ed6! 9.ce7 gf4!** («артык» шашкалардан арыну йөрешләре!) **10. ee3 fg5 11.hf6 ga1 X**.

## Икеләтә «Бодянский уены»
Бу башлангычны тагын **«Кире кагылган Бодянский уены»** дип тә атыйлар. Аның беренче йөреше генә «мәҗбүри» — **1.ab4 hg5**. Шуннан соң шашка океанында «ирекле йөзү» башлана. Биредә башлангычның ике төп вариантына — икенче-өченче йөрешләрдә шашка сугулы (***1.ab4 hg5 2.gf4 bc5 3.f: h6 c: a3***) һәм мондый алмашынусыз (***1.ab4 hg5 2.ba5 gh4***) дәвамнарына мисаллар китерелә. 
|-
{| class="standard"
|-
«Икеләтә» яки «кире кагылган» дигән билгеләмәләр шашка дебюты исемнәрендә еш кына каралар акларның тәүге йөрешләрен симметрик рәвештә кабатлаган очракта кулланыла. Ләкин, аңлашыла ки, мондый тәңгәллек озакка бармый: үз башыңны эшләтергә дә вакыт җитә. Мондый башлангычларда иҗади рухлы уенчылар өчен яңа офыклар ачыла. Түбәндәге партияләр моңа куәтле дәлил булып тора.
**I.**

|-
{| class="standard"
|-
"Икеләтә "Бодянский уены"ның берәр шашка алмашынулы вариантыннан бер кызыклы мисал: гроссмейстер ***Зиновий Цирик***ның (Харьков, аклар) 1952 елда спорт остасы ***Борис Герцензон*** (Ленинград, каралар) белән сеанста уйнаган партиясе. **1.ab4 hg5 2.gf4 bc5 3.fh6 ca3 4.cd4 ab6 5.bc3 ba5 6.hg3 cb6 7.gh4 bc5 8.db6 ac7 9.cd4 ba7 10.ab2 cb6 11.bc3 ba5 12.fg3 ab6 13.gh2 bc5 14.db6 ac7 15.ed4 cb6 16.de3 ba5 17.ed2 dc5 18.db6 ac7 19.cd4 cb6 20.dc3 ed6 21.gf4 fg5?** (21… fe5 =) **22.hf6 gg3 23.hf4 hg7 24.de5! dc7 25.cd4 ba5** (II диаграмманы кара).
**II.**

{| class="standard"
|-
Югарыда күрсәтелгән алмашынулы вариантта аклар сул фланг шашкаларын уенга чыгаручы ***4.cd4*** йөрешен кичектереп тә тора алалар. Мәсәлән, **4.hg3 ab6 5.gh4** йөрешләре аша. Аңлашыла ки, сул флангны иртәме-соңмы барыбер үстерергә туры киләчәк. Ләкин бу очракта теория караларның, позиция симметриясен уйлап-нитеп тормыйча, сукырларча саклап, ***5…. ba5 6.gh2 ba7 7.cd4 cb6 8.bc3 bc5 9.db6 ac7*** йөрешләре белән «көтеп утырып маймыллануын» кире кага, мондый тактиканың, темплар саны тигез булуына карамастан, караларны бик авыр позициягә китерүен раслый. Караларга, уен мөмкинлекләрен тигезләү өчен, симметрияне боза торган **5. … fe5!** йөреше белән башланучы актив уен стратегиясен кулланырга тәкъдим ителә. (III диаграмманы кара)
**III.**

Алга таба уен менә шундый ярыммәҗбүри-тизләтелгән рәвештә дәвам итәргә мөмкин: **6.ed4 ba7! 7.d: f6 g: e5 8.fe3 bc5 9.cb4 cd4! 10.e: c5 cb6 11.ba5 b: d4 12.ef2 hg7 13.bc3 d: b2 14.a: c3 gf6 15.fe3 ab6 16.a: c7 d: b8 17.gf2 ed6 18.fg3 bc7 19.ef4! cb6 20.de3 de7 21.fg5 bc5.** (IV диаграмманы кара)
{| class="standard"
|-
Каралар такта уртасын яулап алды. Гади «йөреп бетерү» уены акларны һәлакәткә илтер иде, ләкин аларны җиңел канатлы бәләкәй комбинация коткара: **22.ed4! c: e3 23.cb4 a: c5 24.gf4 e: g3 25.h: b6 f: h4 =** Аклар бер шашканы корбан итте, аның каравы, аларның авангарды дам кырына беренче булып җитешә.
**IV.**

= Мөстәкыйль башлангычлар =

## Шошин-Харьянов гамбиты

{| class="standard"
|-
Бу башлангычны, акларның икенче йөрешенә бәя биреп, "Кире кагылган төс алмашынулы "Казык"ның бер варианты дип тә йөртәләр. Ләкин биредәге үзенчәлекле шашка корбаны XIX—XX гасырлар арасында яшәгән ике мәшһүр останың исемнәрен саклап килә. Алар аны беренче булып турнирларга керткәннәр. Дебютның тәүге йөрешләре: **1.gh4 fe5 2.ed4 ef6 3.de3! hg5! 4.ed2! ba5 5.fg3! cb6 6.gf4 eg3 7.h: h6 dc5**. (диаграмманы кара)

## Соков саклануы

{| class="standard"
|-
Бу башлангыч XX гасырның беренче яртысында иң көчле шашкачы булган Василий Соковның исемен йөртә. Ул аны каралар белән уйнаганда даими һәм бик уңышлы кулланган. Тиңдәшсез талант иясе 1944 елда, Ленинград блокадасының соңгы көннәрендә, фронтта һәлак булган. Башлангычның беренче ике йөреше — **1.cd4 fg5 2.bc3 ef6.**

{| class="standard"
|-
Василий Соковның шашка сәнгатенә керткән яңалыклары үз заманасы өчен чын ачыш булган позицион һәм комбинацион уен идеяләренә бай. Әйтик, "Соков саклануы"ның **1.cd4 fg5 2.bc3 ef6 3.gf4 de7** вариантында киң үлчәмле комбинация булганы билгеле.

## Филиппов уены
|-
{| class="standard"
|-
"Филиппов уены"ның беренче һәм борынгы «классик» йөрешләре — **1.ed4 de5**. Хәзерге заманда кара төстәге шашкалар белән уйнаучылар акларның сул фланг үсешен ирекле рәвештә тоткарлавын үзләре өчен мәҗбүри дип санамый һәм киресенчә — аны **1. … hg5** йөреше белән максатка ярашлы итеп уенга кертүне кулай күрә.

|-
{| class="standard"
|-
"Филиппов уены"ның беренче «классик симметрик» йөрешләрендә үк төрле тозакларга юлыгырга һәм капкыннарга эләгергә мөмкин. Түбәндәге диаграммада — шуларның берсе (акларның дүртенче йөрешеннән соң).

## Кире кагылган «Филиппов уены»
|-
{| class="standard"
|-
Акларның **1.ed4** адымыннан соң, "Филипповча уен"ннан (**1. … de5** яки **1. … hg5** йөрешләреннән) төрлечә баш тартып була. Менә кире кагуның берничә системы:
I. **1.ed4 dc5 2.fe3**;
II. **1.ed4 fe5 2.d: f6 g: e5**;
III. **1.ed4 fg5 2.cb4**;
IV. **l.ed4 fg5 2.de3**;
V. **1.ed4 fg5 2.fe3**;
VI. **1.ed4 fg5 2.gh4**.
Бу системнарда «Филипповча» симметрик уенның эзе дә калмый. Болар — тулысынча мөстәкыйль дебютлар.

|-
{| class="standard"
|-
Яшь җилкенчәк тә бер заман картаер, диләр бит…
Шашка уенына багышланган чыганаклар, 1930 елларның танылган чемпионы Василий Соковның тиңдәшсез осталыгына сокланып, аның күпсанлы гүзәл комбинацияләренә һәрдаим урын биреп торалар. Әмма шашка каһарманын да берзаман пыр туздырып тар-мар иткәннәр…

## Каулен уены
|-
{| class="standard"
|-
«Каулен уены» — ике як өчен дә, һәм бигрәк тә аклар өчен, җитди сынау ул. Аның табиясе (башлангыч позициясе) **1.gf4 fe5 2. hg3?!** йөрешләреннән соң барлыкка килә.

|-
{| class="standard"
|-
Югарыда күрсәтелгән төп дәвамнан тыш, теориядә бу башлангычның башка дүрт системы уйнарга яраклы дип табылган:
II. **2. … ed4 3.ec5 bd4 4.ce5 hg5 5.fh6 dh2**.
III. **2. … ba5**.
IV. **2. … bc5**.
V. **2. … gf6**.

## Медков уены
{| class="standard"
|-
«Медков уены» шашка сөючеләргә тирән эчтәлекле һәм шактый катлаулы позицияләр бүләк итә. Аны спорт осталары да, һәвәскәрләр дә бик яратып куллана (диаграмманы кара). Василий Медков (1890—1933) — өч тапкыр СССР чемпионы булган спортчы, һөнәре буенча журналист.

|-

## Петров уены

{| class="standard"
|-
«Петров уены» рус шашкасының җентекләп өйрәнелгән иң борынгы башлангычы дип санала. Ул XIX гасырда бик популяр булган. Аны рус теллеләр «игра по уголкам» дип атаганнар. Почмакта посып утырган шашкаларны сугып алып булмый, янәсе. Коллык психологиясе халыкта шулай тәрбияләнгән: иелгән башны кылыч кисми икән. Хәзер дә шулай түгелме соң?
"Петров уены"ның беренче «мәҗбүри» йөрешләре — **1.gh4 ba5.** Шуннан соң гадәттә аклар **fg3** яки **hg3**, каралар **cb6** яисә **ab6** йөрешләрен ясыйлар. Башка йөрешләр "Петров уены"ның «кире кагылган» версияләренә китерә.

|-

{| class="standard"
|-
Шул ук комбинацияне үткәрү мөмкинлеге уен уртасында (миттельшпилдә) барлыкка килергә мөмкин.

|-

## Рамм-Цукерник уены
{| class="standard"
|-
Катлаулы позицион уен тәкъдим итә торган башлангычның беренче йөрешләре — **1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bс3 gh4 4.fg5 h: f4 5. e: g5**.

|-
{| class="standard"
|-
Бу башлангычта кайвакыт чын шашка җәүһәрләре дә пәйда була. Мәсәлән, 1969 елда уйналган Рокитницкий-Вигман партиясе, акларның саксызлык күрсәтүе аркасында, тар-мар итүче комбинация белән тәмамланды. Табия йөрешләреннән соң, уен болай дәвам итте: **5. … dc5 6.de3 cd6 7.cb4 ba5 8.db6 ac7 9.ed4?! dc5 10.db6 cc3 11.cb2 cd2 12.ec3 ab6 13.cd4 ba7 14.ab4? fe5!!** (диаграмманы кара) **15.df6 dc7 16.fd8 hf6 17.dh4 fe7 18.hd8 ca5 19.db6 ac1 X**.  

|-
{| class="standard"
|-
"Рамм-Цукерник уены"ның **h8** шашкасы уенга кертелмәгән һәм акларның сул флангында «челтәр» булган вариантында шактый остарган уенчылар да абайламый калырлык бер «башлангыч тозагы» бар. Чөнки ул күзгә ташланмый торганнар җөмләсеннән.

## Романычев уены (Һәлакәтле башлангыч)
{| class="standard"
|-
Дебют **1.cd4 fe5 2.df6** йөрешләре белән башлана. Шуннан соң каралар каршына «язмыш юлын сайлау» бурычы килеп баса. Теория «мантыйкка ярашлы булып тоелган һәм үзәкне ныгытучы» **2. … ge5?** йөрешенең «почмакка таба» **2. … eg5** сугуыннан күпкә кайтыш булуын раслый. Зур өстенлеккә ирешү өчен, аклар **3.ab4!** йөрешен ясарга тиеш. Теләсә нинди терәксез үзәкне уратып алу өчен, акларга да, караларга да уенның башында яки уртасында **a5** һәм **h4** кырларына үтеп керергә кирәк.
Шуннан соң караларның үзәктәге позициясе"нең «кирәгеннән артык өлгергән» булуы һәм чолганышка дучар булу ихтималы ачыклана. Шуңа беренче йөрештән соңгы уенны борынгылар «Һәлакәтле башлангыч» дип атаганнар да инде. Ләкин заманча тикшеренүчеләр бу очракта да уенны оттырмау мөмкинлекләрен тапканнар.
**I.**

|-
**II.**
{| class="standard"
|-
Уен башында ук алга таба алмашынуларның күбесе, «темплар саны» дигән күрсәткечнең кискен артуы сәбәпле, запастагы гади йөрешләр санын киметә. Әлбәттә, иркенрәк позициядә «территорияне басып алу» өстенлек кенә бирер иде, ә менә төрле башлангычларның бәйләнешле позицияләрендә бу җитди кимчелек булырга мөмкин. Кыскасы, һәвакыт артка таба алмашынып позицияне ныгыту һәм, димәк, «темплар санын» бераз киметү мөмкинлеге булырга тиеш.

**III.**
«Романычев уены» башлангычының **1. cd4 fe5 2. d: f6 e: g5** вариантында караларның позициясе күпкә яхшырак. Бу очракта акларның **3. ab4** җавабы киресенчә — караларга, 3. … gf4! йөреше аша төртке куйганнан соң, күпмедер өстенлек тә бирә. Шуңа күрә хәзерге вакытта аклар беренче карашка «тыйнаграк» булып күренгән **3. bc3** дәвамын сайлыйлар. Биредә караларга «чолганыш» тактикасын кулланып уйнарга туры килә. Ике як та бик сак булырга тиеш. Әйтик, акларның ваемсыз уйнавы түбәндәге партиядә аларны караларның «Наполеон сугуы» дип аталган җимергеч комбинациясенә юлыктыра:

**1. cd4 fe5 2. d: f6 e: g5 3. bc3 fe7 4. cd4 ba5 5. ab2 ab4 6. a: c5 d: b4 7. ba3?** (**7. bc3!** чолганышка эләкмәс өчен дөрес йөреш) **cd6 8. a: c5 d: b4 9. gf4 ab6 10. dc3 b: d2 11. e: c3 ed6 12. cb2 gh4 13. cb4? (соңгы ялгыш):**

{| class="standard"
|-

**13. … hg3!! 14. f: h4 bc5 15. d: b6 de5 16. f: d6 hg5 17. h: f6 g: e5:c7:a5:c3:a1 X**

## Шмульян уены
|-
{| class="standard"
|-
«Шмульян уены» — шашка башлангычлары парадоксларының иң күренеклеседер. Аның беренче адымы — **1.ef4** — хаклы рәвештә мөмкин булган җиде башлангыч йөрешнең иң начары дип санала. Каралар **1. … fg5!** һөҗүме белән аклар үзләре зәгыйфьләндергән позицияне кичекмәстән җимерергә тотыналар. Аннары, **2.cb4 ge3 3.df4** йөрешләреннән соң, шул ук эшне караларның тагын бер шашкасы дәвам итәргә җыена — **3. … gf6**.

## Киевча саклану
|-
{| class="standard"
|-
« Киевча саклану» дебютының табиясе (башлангыч позициясе) **1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 hg5 4.dc5 bd4 5.ec5** йөрешләреннән соң барлыкка килә.

|-
{| class="standard"
|-
Югарыдагы позициядә ике як та төрле уен планнарын тормышка ашыра ала. Әйтик, уен азагына (эндшпильгә) менә шундый тизләтелгән һәм кызыклы маневрлардан соң күчәргә мөмкин: **5. … cb6 6. de3 bd4 7.ec5 gf6 8.cd2 hg7 9.de3 gh6 10.gf4 dc7 11.ab2 cb6 12.fe5! fd4 13.ba5 db4 14.ec5! bd6 15.ae5 fg7**.

|-
{| class="standard"
|-
Ләкин каралар өчен башлангыч позициядә **5. … gf4! 6.ge5 df4** алмашынуы көрәшнең иң принципиаль дәвамы дип санала. Шашка уены тарихчылары раславынча, аны беренче тапкыр Николай Кукуев (1875—1951) кулланган.

## Киевча казык
|-
{| class="standard"
|-
« Киевча саклану» дебютында аклар **c5** «төртке шашкасын» икенче ысул белән урнаштырса (**1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 hg5 4.bc5 db4 5.ac5**), «Киевча казык» дигән башлангыч барлыкка килә. Һәм уен, **5. … cd6 6.gf4 db4 7.fh6 ba5** йөрешләреннән соң, бөтенләй башка калыпка күчә.
Бу дебют әдәбиятта «Яңа киевча саклану» дип тә атала.

|-
{| class="standard"
|-
«Киевча казык» тозакларының берсен Владимир Вигман 1976 елда, илнең 38 нче беренчелегендә Борис Хамелиска каршы уйнаганда корып куйды. Һәм ике тапкыр СССР чемпионы булган гроссмейстер (ул бу партиядә каралар белән уйнады) **e5** кырына үтеп керүнең аклар өчен бик җаваплы адым икәнен күрсәтте: **8. … ba3 9.ab2 ed6 10.gf4 ab6 11.de5? fe7!!** (диаграмманы кара). **12.ec7 bd6 13.hf8 dc5 14.fb4 aa1**. Дамкага үтеп кергәч ясаган төгәл йөрешләрдән соң, танылган гроссмейстер җиңүгә иреште.

## Ленинградча саклану
|-
{| class="standard"
|-
«Ленинградча саклану», «Киевча саклану» кебек шашка уенында бөтенләй яңача фикерләү чорын башлаган дебютлар XX гасырның утызынчы елларында пәйда булды. Моңа кадәр шашка уены практикасында, үзәкне яулап алу стратегиясе барыннан да өстенлекле, дигән какшамас караш хөкем сөрә иде.

## Яңа ленинградча саклану
|-
{| class="standard"
|-
«Яңа ленинградча саклану» башлангычының төп позициясе **1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.сb4 gf6 4.dc5 bd4 5.ес5 hg7** йөрешләреннән соң барлыкка килә. Ул башка дебютлардан да килеп чыгарга мөмкин. Шулай ук аның үзен дә «Казык» яки «Өер» схемаларына күчерергә мөмкин. Гадәттә аклар **a3-b4-c5** колоннасын озак тотмыйлар, «казык шашкасын» **6.ba5 db4 7.ac3** алмашынуы ярдәмендә артка күчерәләр. Диаграммада "Яңа ленинградча саклану"ның менә шушы табиясе күрсәтелгән.

## Үзәк партия
{| class="standard"
|-
Бу башлангыч, җитди турнирларда сирәк кулланылса да, шашка уенының ике капма-каршы фәлсәфәсен классик рәвештә алга сөрә. Акларның дәгъвасы: мин уен тактасының үзәген баштан ук яулап алам, чөнки «хаклык гел урталыкта». Караларныкы исә: мин синең куәтле үзәгеңне сабырлык күрсәтеп урап алам да, соңрак «бәйләп куям». Бу дөньяви капма-каршылык дебютның беренче йөрешләрендә үк күзгә ташлана: **1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7**. (диаграмманы кара)

|-
{| class="standard"
|-
"Үзәк партия"нең бер вариантын тарихчылар бертуган Александр, Владимир һәм Дмитрий Ульяновлар исеме белән бәйлиләр. Халык  «пролетариат юлбашчысы» һәм аның туганнары яшь чакта шахмат белән генә мавыккан дип саный. Әмма өчесенең дә ­"беренче мәхәббәте" нәкъ менә шашка уены булган икән.

|-
{| class="standard"
|-
Күп кенә башлангычларда почмактагы **a1** һәм **h8** шашкаларын уенга саклык белән генә кертергә кирәк. Әйтик, "Үзәк партия"дә, **1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7** йөрешләреннән соң, **4.ab2?** партияне котылгысыз рәвештә оттыруга китерә. Каралар шунда ук акларның сул флангы үсешен **4. … dc5** йөреше ярдәмендә мәңгегә тоткарлап куялар (диаграмманы кара).

## G5 шашкасына һөҗүм
Башлангычның беренче йөрешләре — **1.cd4 fg5 2.gh4?!** Акларның иң популяр беренче йөреш тәкъдим итә торган күпсанлы дебютлардан читләшергә тырышуы бу. Әмма икенче йөрештәге һөҗүм стратегик яктан уңышлы дип саналмый. Беренчедән, ул акларның җитешсезлекләре булмаган үзәк позиция кору дәгъвасыннан баш тартуы булып тора. Икенчедән, **2. … ba5 3.hf6 gc3 4.bd4 ab4! 5.ac5 db4** йөрешләреннән соң, каралар аклар позициясен «чолгап алу» алымнарын куллана ала. Ләкин теория бу башлангычны, аклар өчен шактый авыр булса да, хаклы рәвештә оттырышсыз дип бәяли.
|
{| class="standard"
|-

Бу башлангычны шулай ук «Сидлин-Семёнов уены» (яки саклануы) дип тә атыйлар.

## Сукыр партия
Бу исем астында бер үк типтагы позициягә китерүче ике башлангыч берләштерелгән. Беренчесе **1.cb4 de5 2.ba5 bc5 3.ef4 ed6 4.bс3 fg5 5.fe3 gh4 6.gf2** (диаграмманы кара), икенчесе **1.cb4 fe5 2.ef4 ef6 3.ba5 fg5 4.fe3 gh4 5.gf2** йөрешләреннән соң барлыкка килә. Икесе дә акларга авыр уен бирә. Шашка әдәбиятында: ***«Сирәк кулланыла торган булсалар да, бу дебютларны белү файдалы»***, — дигән нәтиҗә ясала.
{| class="standard"
|-
***«Сукыр партия» табиясе***

{| class="standard"
|-
"Сукыр партия"не аклар белән уйнаучыларның төп дәгъвасы бу башлангычның менә шушы үзенчәлегенә нигезләнгән: каралар иң көчле йөрешләр белән һәм бигрәк тә төгәл уйнамаган мәлдә, кайбер вариантларда аклар өстенлеккә ирешә ала. Әйтик, **1.cb4 de5 2.ba5 bc5 3.ef4 ed6 4.bс3 fg5 5.fe3 gh4 6.gf2** йөрешләреннән соң **6. … cd6 7.ac7 db6** алмашынуы үткәрелсә. Бу очракта уен болай дәвам итә: **8.cb2 ba5 9.cd4 ec3 10.bb6! ac5 11.fe5! df4 12.ge5** (диаграмманы кара). Ләкин караларның позициясе оттырышлы түгел.

|-
***Түбәндәге үрнәк партиядә — акларга тигезлеккә ирешү ихтималын бирә торган юлларның берсе.***

**1.cb4 fe5 2.ef4 ef6 3.ba5 fg5 4.fe3 gh4 5.gf2**. Моннан соң уен иң көчле дип саналган йөрешләр белән болай дәвам итәргә мөмкин: **5. … bc5 6.bc3 ab6! 7.cb4! gf6 8.fg5 hf4 9.ee7 df6 10.de3 hg7 11.ab2 gh6 12.bc3 fg5 13.gf4! eg3 14.hf4** (диаграмманы кара).

Биредә **14. … de5?** йөрешеннән соң аклар хәтта җиңүгә дә ирешә ала: **15.bd6! eg3 16.de7 fd6 17.ed2 ge1 18.ef4 ge3 19.df4 eb4 20.ae7 X**. Аклар каршында яңа проблемнарны шашка корбаны куя: **14. …cd4! 15.ce5 fg7**. Акларның хәле саранланып торырлык түгел инде: **16.cb2 bc5 17. fg3! hf6 18.bc3! ge3 19.cd4!**. Караларның «матди өстенлеге» — дүрт шашка! Әмма аларның бериш шашкалары икенчеләренә җиңү өчен кирәкле йөрешләр ясау мөмкинлеген бирми. Мондый торыш шашка әдәбиятында «үзеңне үзең тышаулау» дип атала. Ахыр чиктә ничьяга китерә торган берничә мөмкинлектән караларга «комбинациялесен» сайлап алырга була: **19. … ef2 20. dg5! hf4 21.ec7 bd6 =**. Яисә «күңелсезрәген»: **19. … hg5 20.dd8 ed2 21.ec3 gh4 22.dg5 hf6**. Барыбер ничья.
|-
{| class="standard"
|-

## Блиндер уены
|-
{| class="standard"
|-
«Блиндер уенын» гадәттә тәҗрибәле шашкачылар уен осталыгы кайтышрак булган көндәшләренә каршы аклар белән уйнаганда беренче **1.cb4 fg5** йөрешләреннән соң кулланалар. Бу очракта ясала торган **2.dc3?!** йөрешенең төп максатлары: беренчедән, караларга **f4** кырына «төртке» куйдыртмау (***2. … gf4*** йөрешеннән соң); икенчедән, шул ук ният белән ясалган ***2.gf4*** йөрешеннән соң барлыкка килә торган һәм теориядә тирәнтен өйрәнелгән классик «Өер» вариантларыннан читләшү; өченчедән, көндәшне, ул ятлаган теориядән гомумән аерып, мөстәкыйль уйлау таләп итә торган позицияләргә алып кереп китү.

|-
{| class="standard"
|-
Югарыдагы диаграммада **3. … de5** йөреше каралар өчен иң көчле һәм принципиаль дип санала: d6 шашкасы ихтимал булган ***4.bc5 d: b4 5.a: c5*** алмаштыруыннан коткарыла, һәм акларның сул флангын уенга кертү әлегә проблем булып кала.

## Бобров уены
Унтугызынчы гасырда Мәскәүдә яшәгән шахмат-шашка журналисты һәм эшлеклесе Павел Бобров истәлегенә «Бобров уены» дип аталган башлангычның беренче йөрешләре — **1.ef4 fg5 2.de3** (астагы диаграмма). Аны хәзерге вакытта оста уенчылар үзара ярышларда бөтенләй диярлек кулланмый. Уенны шул заманда ук һәм хаклы рәвештә, акларны авыр позициягә китерә, дип санаганнар. Уң флангның кирәгеннән артык «нык» һәм ишле булуы җитди уен проблемалары тудыра. Кыскасы, «Бобров уены» — башлап уйнаучылар өчен генә.
{| class="standard"
|-
Диаграммадагы позициядә каралар гадәттә табигый һәм иң көчле булган **2. … gh4** йөрешен ясыйлар. Элегрәк, биредә ***3.cd4*** җавабы гына кулай, ә ***3.cd2*** һәм ***3.cb4*** йөрешләре акларны бөтенләй җиңелүгә китерә, дип санаганнар. Хәзерге вакытта бу йөрешләрнең дә, төгәл саклану уены алып барганнан соң, оттырмавы исбат ителгән.

= Сирәк кулланыла торган башлангычлар =
*Бу төркемгә кертелгән һәм кертелми калган дистәләрчә башлангычларның күбесе бай һәм тулы канлы көрәш мөмкинлеген бирә алмый. Гадәттә йә аклар, йә каралар оттырмас өчен күп көч куярга мәҗбүр була. Шулай да, бу дебютлар шашка уенының мөмкинлекләре чиксез булуын күрсәтү өчен бер дәлил булып тора. Калсын алар белешмәләргә кереп, ашарга сорамый ич берсе дә!*
**Бакы саклануы**. Бу башлангычның асылы — караларның гадәти **1.cd4 fg5 2.bc3 gf6 3.cb4** йөрешләреннән соң **3. … fg7?!** җавабы. Аклар, **4.cb4 db4 5.ac5 gh4 6.ab2 fg5 7.bc3 ef6 8.cb4 ba5 9.dc3 fe5 10.df6 ge7 11.ef4** юлы белән өстенлекле позициягә ирешә.
**Кире кагылган «Казык»**: **1.cd4 ba5** йөрешеннән соң каралар тәкъдим иткән өстенлектән, ягъни **c5** кырына «казык шашкасы» урнаштырудан баш тарту — үзе бер гөнаһ. **2.bc3?! cb6 3.gf4 dc5!**. Аклар позициясендә "Үзәк партия"дәге тупас ялгышның (**1.cd4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 hg7 4.ab2? dc5!**) «яралгысы» барлыкка килә: **a1** шашкасын уенга кертү хәзер инде озак вакыт мөмкин булмаячак. Тәмам оттырышлы түгел, ләкин мазохизм чиренә тиң…
|-
**Харьков башлангычы**: 1.cb4 bc5 2.gh4 fe5 3.hg5 h: f4 4.e: g5 gh6 5.fe3 h: f4 6.e: g5 hg7 7.gh6. Бу башлангыч турында, ул акларга ниндидер кызыктыргыч мөмкинлекләр бирә, дип әйтеп булмый. Шулай да, аның оттырышсыз булуы исбат ителгән. Уенның төп максаты һәм нәтиҗәсе: шашкаларны эзлекле рәвештә алмаштырып, яңадан тартмага тутырып кую.
|-
**Чиләбе өере**: 1.cb4 fg5 2.bc3 gh4 3.ab2 bc5 4.ef4?!. Акларның классик шашка кануннарын боза торган адымы караларга 4. … ef6 җавабыннан соң зур өстенлек бирә. Шуңа күрә бу йөреш гадәттә 4.ab2 bc5 дәвамы булганда гына кулланыла. Бу очракта аклар 5.fe5 йөреше белән уенны гадиләштерә ала.
|-
**Икеләтә «Казык»**: 1.cd4 ba5 2.dc5 d: b4 3.a: c5 fg5 4.bс3 gf6 5.gh4 gf4 6.e: g5 h: f4.
|-
**Коган уены** (**Святой-Коршунов саклануы**): 1.cd4 fg5 2.bc3 gh4 3.cb4 de5 4.df6 gе5 (Марат Коган йөреше, 4. … eg5 сугуы Пётр Святой һәм Дмитрий Коршунов исемнәре белән билгеле).
|-
**Чайковский саклануы**: 1.cb4 de5 2.ba5 fg5.
|-
**Филиппов-Блиндер уены**: 1.cb4 fg5 2.ed4 dc5 3.b: d6 e: e3 4.f: d4.
|-
**G5 кырына алмашынулы «Өер»**: 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3 gh4 4.fg5 hf4 5.eg5. "Селезнёв өере"нең төс алмашынулы «игезәге».
|-
**Ивашко башлангычы**: 1.cd4 fg5 2.dc3 яки 1.ed4 fg5 2.de3. Шуннан соң партияне гадәттә 2…gh4 3.cd2 de5 4.d: f6 e: g5 5.cb4 йөрешләре белән дәвам итәләр.
|-
**Төс алмашынулы «Чәнечке»** бер үк типтагы ике башлангычны берләштерә: 1.gh4 bc5 2.cd4 fe5 һәм 1.gh4 fe5 2.ed4 bc5.
|-
**Вертман уены**: 1.cb4 fe5 2.еf4 еf6 3.ba5 fg5 4.bс3 g: e3 5.f: f6 g: e5 6.gh4. "Дьячков саклануы"ның төс алмашынулы «игезәге». Аклар үзләрен үзе шактый авыр уенга юлыктыра.
|-
**Матасов-Петров уены**: 1.ef4 fg5 2.fe5 df4 ge5.
|-
**Төс алмашынулы «Бобров уены»**: 1.gf4 dc5 2.cb4 ed6.
|-
**Дьячковча төс алмашынулы саклану**: 1.cb4 fg5 2.gf4 gf6 3.bc3. fe5 4. ab2 (яки ba5) e: g3 5.f: f6 e: g5.
|-
**"Кире кагылган «Петров уены»**. Уен практикасында «Петров уенын» икенче йөрештә үк кире кагуның өч төп юлы билгеле:
I. **1.gh4 fe5 2.ab4**
II. **1.gh4 fg5 2.hf6 ge5**
III. **1.gh4 bc5 2.cb4**
|-

= Яңа офыклар =
Алтмыш дүрт шакмаклы тактадагы «классик» шашка уены, теоретик эзләнүләрнең киң колачлы булуы аркасында, узган гасырның икенче яртысында ук тирән кризис кичерә башлаган иде. Халык уенына үлем куркынычы яный, диючеләр дә булды. Чыннан да, спорт осталары арасындагы биш партиянең дүртесе уртак нәтиҗәгә тәмамлана башлады. Бүген инде гади разрядлыларның да күбесе, бик теләсә, үз тиңдәшләре белән уенны ничья аланына китерә ала. «Санаклар чоры» әлеге фаразның югары спорт дәрәҗәсендә тормышка ашуын тизләтте генә. Шуңа күрә Халыкара шашка федерациясе элек кулланылмаган махсус дебютлар системын эшләргә мәҗбүр булды. Берьюлы «очучы шашкалар» дип аталган систем да булдырылды: башлангыч позициядә ике якның да (аерым очракларда — бер якның гына) берәр шашкасы башка кырга күчерелә, уен шул яңа позициядән башлана. Боларның 2017 елда рәсми рәвештә расланган соңгы җәдвәлендә ир-ат өчен 745 башлангыч позиция, хатын-кыз өчен 150 позиция тәкъдим ителә. Шашкаларны 377 ысул белән «очыртырга» мөмкин.
Әлбәттә, кайбер дебютларның яки башлангыч позицияләрнең беришесе шактый кимчелекле, ләкин практик уенда коткарып калып булмаслык түгел. Шуңа күрә ярышлар микроматч системы буенча уздырыла: көндәшләр, төсләрне алмашынып, ике яки дүрт партия үткәрәләр.
***Халыкара шашка федерациясе җәдвәлләренең «ир-ат өлеше»***. Так санлы киңрәк баганаларда — мәҗбүри башлангыч йөрешләре, җөп санлы таррак баганаларда — кайсы шашкаларның нинди кырга күчерелүе.

Санак програмнары ярдәмендә беренче өч йөрештән торган һәм ихтимал булган бөтен вариантларны үз эченә алган яңа җәдвәл дә эшләнгән һәм фикер алышу өчен шашка осталарына тәкъдим ителгән. Аңарда өч меңнән артык позиция бар.
= Сылтамалар =