open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шарль Кампру

**Шарль Кампру** (, ,,  — , ) — франсуз һәм окситан телләрендә иҗат иткән язучы, роман телләре белгече. 1942 елдан Монпелье университетында: окситан теле укытучысы, франсуз грамматикасы һәм филологиясе профессоры (1957-1976), окситан теле һәм әдәбияты кафедрасы мөдире (1972-?). Фәнни хезмәтләре окситан әдәбиятына карый.

## Искәрмәләр
Вәлиева

**Вәлиева** — фамилия.
* Адилә Вәлиева (1987), Кариев театры актрисасы.
* Бану Вәлиева (1914-2003), опера җырчысы, педагог, РСФСР халык артисты (*[[Уфа]]*).
* Зилә Вәлиева (1952), ТР Югары шурасы рәисе урынбасары, ТР мәдәният министры, «Казан кирмәне» музей-тыюлыгы директоры.
* Зөлфия Вәлиева (1973), Тинчурин театры актрисасы, ТР атказанган артисты.
* Камилә Вәлиева (2006), спортчы (*тимераякта фигуралы шуучы*).
* Лениза Вәлиева (1986), шагыйрә. Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2014 елдан), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2016).
* Майя Вәлиева (1962), язучы.
* Мәрьям Вәлиева (1917-1998),  Балык Бистәсе районында беренче тракторчы хатын-кыз.
* Резеда Вәлиева (1930―2022), шагыйрә.
* Сона Вәлиева (1962), азәрбайҗан шагыйрәсе.
* Халидә Вәлиева (1920-2009), табиб-анатом, фән докторы.
* Юлия Вәлиева (1991), шашкачы, РФ чемпионатының көмеш медале иясе (2012).
----
* **[[Вәлиев]]**
## Икеләйтелгән фамилия
* Венера Думаева-Вәлиева, шагыйрә, тәрҗемәче.
* Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова (1952), сәнгать белгече, фән докторы.
## Моны да карагыз
* Вәлитова

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Равил Вәлиев (1966)

**Равил Вәлиев** (Равил Сабирҗан улы Вәлиев, ,  — , ) — СССР һәм Россия футболчысы (ярымсакчы, һөҗүмче), РСФСР чемпионы (1983).
## Искәрмәләр
Дени Сора

**Дени Сора** (, ,  — , ) — франсуз, инглиз һәм окситан телләрендә иҗат иткән язучы. Гомеренең күпчелек өлешен Лондонда уздырган: Лондондагы Франция институты директоры, Халыкара ПЕН-клубның сугыш вакытындагы президент комитеты рәистәше (1941-1947), Лондон Король көллияте укытучысы. Иң билгеле әсәре –  (1954).

## Искәрмәләр
Рамил Вәлиев (1955)

**Рамил Вәлиев** (, ) — совет һәм Рәсәй галиме, Көнчыгышны өйрәнүче, тарих фәннәре докторы (1999). 1984-1988 елларда — ТАССР мәдәният министрлыгында бүлек мөдире. 1988 елдан Казан университетында. 2003-2014 елларда — КДУ Көнчыгышны өйрәнү инситутының Көнчыгыш тарихы һәм мәдәнияте кафедрасы мөдире. 1997-2010 елларда — ТР МК аппараты югары һәм урта һөнәри белем бирү идарәсе башлыгы. 2010-2015 елларда — Татарстан ФА Татар энциклопедиясе институты директоры.

КФУның Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм көнчыгышны өйрәнү институтының Кытайны өйрәнү һәм Азия-Тын океан тикшеренүләре кафедрасы профессоры, «Хәтер китабы» редакциясенең баш мөхәррире.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале
## Искәрмәләр

Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Тарих фәннәре докторлары
Фуат Вәлиев

**Фуат Вәлиев**:
* Фуат Вәлиев (*[[Фоат Вәлиев]]*, 1918-2010) — тарихчы, фән докторы.
* Фуат Вәлиев (*[[Фуад Вәлиев]]*, 1921-1984) — сәнгать белгече, фән докторы.

Төркем:Шәхесләр
Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин

**Нурмөхәммәт Нигъмәтуллин**, Нурмөхәммәт Мәгафур улы Нигъмәтуллин (, *[[1946 ел]]ның [[8 декабрь|8 декабре]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Сибай]] — [[2019 ел]]ның [[26 июнь|26 июне]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) —  әһеле, Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте рәисе, мөфти (1992-2019).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 8 декабрендә Башкортстан АССР Баймак районы Сибай эшчеләр бистәсендә (*[[1955 ел]]дан шәһәр*)  мулла Мәгафүр Габделгани улы гаиләсендә туган. Маҗарстанда хәрби хезмәт үткән. 1971—1975 елларда Бохараның Мир-Гарәп мәдрәсәсендә белем ала. «Имам-хатиб» белгечлеге буенча Ташкент шәһәренең Имам әл-Бохари исемендәге Ислам институтын тәмамлый (*кызыл дипломга, [[1980 ел|1980]]*). 1980—1982 елларда «Ислам чакыруы» институтында (*[[Димәшкъ]], [[Сүрия]]*) дини белем ала.

1979—1982 елларда ССРБ Европа өлеше һәм Себер мөселманнары диния нәзарәтендә җаваплы сәркатиб.

1982—1992 елларда Уфа җәмигъ мәчетендә имам вазифасында.

1992 елның 21 августыннан 2019 елның 29 апреленә кадәр Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте рәисе һәм республика мөфтие.

2019 елның 29 апреленнән Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте рәисе киңәшчесе.

2019 елның 26 июнендә 72 яшендә Уфада озакка сузылган каты авырудан (*эчәклеккә ясалган чираттагы операциядән*) соң вафат. Җеназа намазы Уфаның  укылган. Уфа мөселман зиратында җирләнгән.

## Хезмәтләре
* Дин ул — нәсихәт. Казан, 2012 (*автордаш*)
* Иман — күңел көзгесе: вәгазьләр, сорауларга җаваплар. Уфа, 2014.
 
## Тәнкыйть
2018 елның 14 мартында Нефтекамада узган Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте пленумында эшчәнлегенә канәгатьсезлек белдерелә: икътисади мәсьәләләрнең чишелмәве, яшьләрнең җәлеп ителмәве, нәзарәт эшчәнлегендә үсеш булмау тәнкыйть ителә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2006 — 2нче дәрәҗә «Әл-Фәхр» ордены (*[[Россия мөфтиләр шурасы]]*)
* 2016 — Халыклар Дуслыгы ордены (*[[Башкортстан Республикасы|БР]]*)

## Гаиләсе
Хатыны Наилә абыстай (*1972 елда Бохарада укыганда никахлашканнар*). Балалары: дүрт кызы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте рәсми сайты 
* *Галина Бахшиева*.  Ушел из жизни экс-глава ДУМ РБ Нурмухамет-хазрат Нигматуллин. ИА «Башинформ», 26.06.2019 

Төркем:Ислам дине әһелләре
Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Мөфтиләр
Төркем:Башкортстан мөселманнары диния нәзарәте мөфтиләре
Төркем:Ташкент ислам институтын тәмамлаучылар
Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Төркем:БР Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Шәехзадә Бабич һәйкәле (Уфа)

**Шәехзадә Бабич һәйкәле** — Уфада 2019 елда ачылган һәйкәл. Шагыйрь Шәехзадә Бабичның (*Шәехзадә Мөхәммәтзакир улы Бабич, [[1895 ел|1895]]-[[1919 ел|1919]]*) исемен мәңгеләштерү максатында куелган. Авторы — сынчы, РФ халык рәссамы Андрей Ковальчук (Мәскәү).

## Урыны
Һәйкәл Уфа телеүзәге каршындагы калкулыкка, Салават Юлаев мәйданы почмагына — Зәки Вәлиди һәм Мәҗит Гафури урамнары кисешкән чатка урнашкан. Әүвәл һәйкәлне Уфаның Киров урамында, «Башкортстан» дәүләт концерт залы каршында куярга планлаштырылган була.

## Тарих
Башкортстан дәүләтчелегенең 100 еллыгына багышланган «100 шәхес» проекты нигезендә, XX гасыр башында милли хәрәкәттә катнашкан яшь шагыйрьгә һәйкәл кую турында карар кабул ителә. Һәйкәлне рәсми ачу тантанасы 2019 елның 28 июнендә Уфаның «Торатау» конгресс-холлында эшен башлаган V Бөтендөнья башкортлары корылтае программасына кертелгән. Һәйкәлне ачу тантанасында Башкортстан Башлыгы  Радий Хәбиров катнаша.

## Тасвирлама
Һәйкәлнең биеклеге — 3,5 метр,  — 3 метр (*чагыштыру өчен: [[Габдулла Тукай һәйкәле (Уфа)|Тукай һәйкәленең]] биеклеге 3,5 м, күтәртмәсе 4,5 м*). Сын Мәскәүдә коелган. Авторы — сынчы, РФ халык рәссамы Андрей Ковальчук (*[[Мәскәү]]*), Уфаның  М. Кәрим һәйкәле авторы. Ш. Бабич сул кулына ачык китап тотып, уң кулын өскә күтәреп, халыкка эндәшкән халәттә ясалган. Орнамент белән бизәлгән күтәрмәнең алгы ягында башкортча:

Шәехзадә Бабич
1895-1919
*Ал да нур чәч халкыңа*

дип язылган алтакта беркетелгән.

## Сылтамалар
* В Уфе открыли памятник башкирскому поэту и общественному деятелю Шайхзаде Бабичу. ИА «Башинформ», 28.06.2019

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Уфа һәйкәлләре
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Шәехзадә Бабич
Пвенте-Альто

**Пвенте-Альто** () — Чилинең Башкала  өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм коммуна.
## Тарих
1898 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Чили шәһәрләре
Әнвәр Давыдов һәйкәле (Камышлы)

**Әнвәр Давыдов һәйкәле** — Самар өлкәсе Камышлы районы үзәге Камышлы авылында 2019 елда ачылган һәйкәл. Язучы, тәрҗемәче һәм журналист, татар поэзиясендә, балалар әдәбиятында бай мирас калдырган Әнвәр Давыдовның (*Әнвәр Мортаза улы Давыдов, [[1919 ел|1919]]—[[1968 ел|1968]]*) исемен мәңгеләштерү максатында куелган. Бюст авторы — сынчы Вадим Иксанов (*[[Яр Чаллы]]*).

## Урыны
Һәйкәл Самара өлкәсенең Камышлы районы үзәге Камышлы авылының үзәк мәйданында — Әнвәр Давыдов исемендәге район мәдәният йорты каршында урнаштырылган.

## Тарих
2019 елның 29 июнендә, Камышлыда уздырылган X Бөтенрусия авыл Сабан туе программасы кысаларында ачыла. Һәйкәл ачу тантанасында Татарстан Республикасы Президенты Рөстәм Миңнеханов, Самар өлкәсе губернаторы Дмитрий Азаров, Татарстан премьер-министры урынбасары - Бөтендөнья татар конгрессының Милли шура рәисе Васил Шәйхразиев, Камышлы районы башлыгы Рафаэль Баһаветдинов, ТР мәдәният министры Ирадә Әюпова, ТР Язучылар берлеге рәисе Данил Салихов,  Татарстан язучылары, шагыйрьнең кызы Алсу Абдулҗанова (*[[Казан]]*), шагыйрьнең оныклары, 10нчы Бөтенрусия авыл Сабан туе кунаклары һ. б. рәсми затлар катнаша.

## Тасвирлама
Бюст Самара өлкәсе бюджеты хисабына Чаллыда эшләнгән. Ул композит материалдан ясалган. Авторы — Чаллы сынчысы Вадим Иксанов, Яр Чаллының «Җиңү» паркында ачылган Каһарманнар аллеясында Советлар Берлеге Каһарманнары Илдар Маннанов, Нурмый Шәрипов, Никита Кайманов һ. б. скульптур сыннары авторы. 
Бюст урнаштырылган  алтын хәрефләр белән русча:
 
Энвэр Давыдов
1919-1968

дип язылган, аннан аскарак каурый каләм беркетелгән кулъязма шәкелендәге алтактага Әнвәр Давыдовның шигыреннән бер өзекнең
«*Күпме илләр, башкалалар гиздем*,
*Шомарып бетте юлда өзәнге*.
*Ләкин миңа, әй, Камышлым минем*,
*Син һаман да — җирнең үзәге*…» русчага тәрҗемәсе урнаштырылган:

Всюду центром земли
Для меня оставалось
Ты, родное село мое,
Ты, Камышла


## Сылтамалар
*  Татарстан Президенты Камышлыда татар шагыйре Әнвәр Давыдовка бюст ачты . Татар-информ, 29.06.2019  
* *Виктория Анистратова*. В Самарской области открыли памятник татарскому поэту Энверу Давыдову. «Самарская газета», 29.06.2019  
* Камышлыда Әнвәр Давыдовка бюст ачтылар. Бөтендөнья татар конгрессы сайты, 29.06.20189
 
## Искәрмәләр


Төркем:Самар өлкәсе һәйкәлләре 
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр 
Төркем:Әнвәр Давыдов
Камышлы

**Камышлы** — төрки топоним һәм һидроним. «Камыш» сүзеннән ясалган. 
## Топоним
### Россия Федерациясе
;Татарстан
* Камышлы — Азнакай районы авылы.
* Камышлы — Кукмара районы авылы.
;Башкортстан
* Камышлы — Благовар районы авылы.
* Камышлы — Кырмыскалы районы авылы.
* Камышлы — Миякә районы авылы.
* Камышлы — Уфа районы авылы.
;Курган өлкәсе
* Камышлы — Сафакүл районы авылы.
;Самар өлкәсе
* Камышлы — Камышлы районы үзәге.
;Свердловск өлкәсе
* Камышлы — шәһәр.
;Ырынбур өлкәсе
* Камышлы — Матвеевка районы авылы.
* Камышлы — Переволоцки районы авылы.
### Кырым
* Камышлы — Сак районы авылы (*[[1946 ел]]да [[Сак районы]] [[Ивановка (Сак районы)|Ивановка]] авылы белән кушылган*). 
* Камышлы — Акъярның Нахимов районына керүче торак пункт (*[[1945 ел|1945]]-[[1992 ел]]ларда исеме Дальнее, Qamışlı, *).
### Төркия
; Акдиңгез бүлгесе
* Камышлы, Адана иле Юрегир илчесенә караучы мәхәллә.
* Камышлы, Адана иле Позанти илчесенә караучы мәхәллә.
; Карадиңгез бүлгесе
* Камышлы, Гиресун иле Алуҗра илчесенә караучы авыл. 
* Камышлы, Амасья иле Мерзифон илчесенә караучы авыл.
* Камышлы, Чорум иле Сунгурлу илчесенә караучы авыл.
; Көнчыгыш Анатолия бүлгесе
* Камышлы, Карс иле Сэлим илчесенә караучы авыл.
* Камышлы, Ыгдыр иле Тузлуҗа илчесенә караучы авыл.
* Камышлы, Агры иле Хамур илчесенә караучы авыл. 
; Көньяк-Көнчыгыш Анатолия бүлгесе
* Камышлы,  Газиантеп иле Низип илчесенә караучы мәхәллә.
* Камышлы,  Диярбакыр иле Бисмил илчесенә караучы мәхәллә.
* Камышлы,  Диярбакыр иле Кулп илчесенә караучы мәхәллә.
* Камышлы, Шанлыурфа иле Сиверек илчесенә караучы мәхәллә. 
;Мәрмәр бүлгесе
* Камышлы, Сакарья иле Гейве илчесенә караучы мәхәллә.

## Һидроним
### Татарстан
* Камышлы — Минзәлә елгасы кушылдыгы.
* Камышлы — Ык елгасы кушылдыгы.
* Камышлы — Дала Зәе елгасы кушылдыгы.
### Башкортстан
* Камышлы — Тәтер елгасы кушылдыгы.
### Самар өлкәсе
* Камышлы — Карамалы елгасы кушылдыгы.
* Камышлы — Уса елгасы кушылдыгы.
* Камышлы — Сок елгасының түбән кушылдыгы.
* Камышлы —– Сок елгасының югары кушылдыгы.

### Ырынбур өлкәсе
* Камышлы — Каменка елгасы кушылдыгы.
### Алтай Республикасы
* Камышлы — Катунь елгасы кушылдыгы.
:Камышлы шарлавыгы — Камышлы елгасы шарлавыгы.

## Моны да карагыз
* Иске Камышлы 
* Кече Камышлы
* Урта Камышлы
* Яңа Камышлы
* Камышлы Күл
* Камышлытамак
## Шулай ук карагыз
* Камышлы өязе
* Камышлы татар педагогия училищесы
* Камыш (мәгънәләр)

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Пунта-Аренас

**Пунта-Аренас** ( *– «комлы [[Борын (география)|борын]]»*) — Чилинең Магальянес-и-де-ла-Антартика-Чилена өлкәсендә урнашкан шәһәр һәм коммуна.

## Географиясе
Шәһәр Чилинең кырый көньягында, Магеллан бугазы ярында урнашкан. Климаты поляр яны океаник.

## Тарих
1848 елда Хосе де лос Сантос Мардонес тарафыннан нигезләнә; Панама каналы төзелеп беткәнче (1914) арадаш порт һәм ягулык (күмер, мазут) салу стансасы буларак үскән. 1927-1938 елларда *Магальянес* исемен йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Чили шәһәрләре
Камышлы (Самар өлкәсе)

**Камышлы**  () — РФ Самар өлкәсендәге авыл, Камышлы районының һәм Камышлы авыл җирлегенең  административ үзәге (*[[1939 ел|1939]]-[[1963 ел]]ларда, [[1991 ел]]ның [[март]]ыннан*). Райондагы 13 татар авылының иң зурысы (*5 400 кеше, [[2017 ел|2017]]*).

## Урнашуы
Өлкә үзәге Самар шәһәреннән төньяк-көнчыгышка 190 км ераклыкта, Идел кушылдыгы Сок елгасы буенда урнашкан.  Келәүле тимер юл станциясеннән 25 км, М5 «Урал» трассасыннан 6 км ераклыкта.

## Тарих

Кайбер мәгълүматлар буеча, авылга 1580 елда Бөгелмә төбәгеннән күченеп килгән татарлар нигез салган. Авыл атамасы һидронимнан — янәшәдән агучы Камышлы елгасы атамасыннан ясалган. Камышлы районы гербында ике камыш арасында алтын яллы һәм койрыклы, алтын тояклы кара төстәге ат рәсеме ясалган.

1929 елдан — ССРБ БҮБК () карары белән Самар өлкәсенең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Сок елгасының югары агымында һәм аның кушылдыклары үзәнендә татарлар күпләп яшәгән авыл җирлекләреннән барлыкка китерелгән Байтуган милли (*татар*) районы составында.

1939-1963 елларда — Камышлы районы үзәге. Байтуган районы атамасы, район үзәге күчерелү сәбәпле, Камышлы районы итеп үзгәртелгән.

1963 елдан — Похвистнево районы составындагы авыл. Камышлы районы бетерелеп, җирләре Похвистнево районына бирелгән.

1965 елның 20 гыйнварыннан — Самар өлкәсе халык депутататлары шурасы башкарма комитеты карары белән Похвистнево районыннан аерып чыгарып, янәдән оештырылган Келәүле районы авылы.

1991 елның 4 мартыннан — РФ Югары шурасы президиумы указы нигезендә Келәүле районыннан аерып, халык соравы буенча янәдән торгызылган Камышлы районы үзәге.

## Халкы
Район үзәге Камышлы авылында район халкының яртысы – 5 400 кеше яши. Шуның 80 проценттан артыгы татарлар, калганнары – рус, мукшы, яһүд, алманнар.

## Сәнәгать
Сәнәгать тармагында асфальт-бетон заводы, Камышлы промкомбинаты һәм Камышлы сөт заводы урын алган. Ике транспорт хуҗалыгы бар: «Автотранспорт ширкәте» һәм «Камышлы Агропромтранс».

## Мәгариф
Авылда һөнәри белем бирү училищесы, урта мәктәп, балалар бакчасы эшли.

1941 елның сентябрендә Камышлыга Сембердән Сембер татар педагогия училищесы күчерелеп, эшен дәвам итә. 1956 елда Богырыслан педагогика укхунәсенә күчерелә.

## Мәдәният

Авылда татар халык театры, «Ак каен» фольклор ансамбле, «Нур» телекомпаниясе эшли. Район газетасы «Камышлы хәбәрләре» («Камышлинские известия») чыгарыла. Авылда урнашкан район мәдәният йорты Әнвәр Давыдов исемен йөртә.

1984 елда авыл янында табылган 1 540 г авырлыктагы метеоритка «Камышлы» атамасы бирелгән.

2019 елның 29 июнендә Камышлыда 10нчы Бөтенроссия авыл Сабантуе узды.

2019 елның 29 июнендә Камышлы авылы үзәк мәйданында татар язучысы Әнвәр Давыдовка һәйкәл ачылды.

## Шәхесләр

* Әнвәр Давыдов (1919-1968), татар язучысы, журналист, тәрҗемәче.
* Эдуард Латыйпов (1994), биатлончы.
## Моны да карагыз
* Камышлы татар педагогия училищесы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Камышлы муниципаль районы рәсми сайты
* Самар татарларының рәсми сайты

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:1580 елда нигезләнгән торак пунктлар
Төркем:Самар өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Камышлы районы
Төркем:Камышлы районы торак пунктлары
Арекипа

**Арекипа** () — Перуның Арекипа  департаментында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1540 елда нигезләнгән.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Перу шәһәрләре
Камыш (Питрәч районы)

**Камыш** — Татарстан Республикасының Питрәч районындагы авыл.
 
## Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 494 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 50%,
урыслар — 47,17%,
башка халыклар — 2,43%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,40%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Камыш (мәгънәләр)

**Камыш** — төрле үсемлекләрнең халыкчан атамасы, шулай ук әлеге сүздән ясалган топоним, һидроним атамасы.
## Үсемлек
* Камыш - күрәннәр ыругы үсемлеге.
## Топоним
### Татарстан
* Камыш — Питрәч районы авылы.
### Әстерхан өлкәсе
* Камыш — Идел буе районы авылы.
### Пенза өлкәсе
* Камыш — Городишче районы авылы.
### Ырынбур өлкәсе
* Камыш — Северный районы авылы.
### Херсон өлкәсе
* Камыш — Украинаның Херсон өлкәсе Чаплинка районы авылы.
## Һидроним
* Камыш — Весляна кушылдыгы.

## Моны да карагыз
* Камышлы

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Төркем:Үсемлекләр
Казан (мәгънәләр)

**Казан** — күп мәгънәле сүз.
;Топоним
* **[[Казан]]** — Татарстан башкаласы.
* Казан — Башкортстанның Баймак районы авылы.
* Казан — Киров өлкәсе Арбаж районы авылы.
* Казан — Киров өлкәсе Верхошижемье районы авылы.
* Казан — Киров өлкәсе Нократ Аланы районы авылы.
* Казан ― Омск өлкәсе  бетерелгән авылы.
;Башкалар
* Казан — Казанның халыкара аэропорты.
* Казан — Казанның тимер юл вокзалы.
* «Казан» — Казанның бию ансамбле.
* **[[Казан (журнал)|«Казан»]]** — журнал.
: «Казан» (1905)
: «Казан» (1970)
* «Казан» — Казанның гаилә үзәге.
* «Казан» — РФ атом су асты көймәсе.
* Казан — астероид (1316).

## Моны да карагыз
* Иске Казан
* Зенит-Казан
* «Шәһри Казан»
* «Казан утлары»
* «Казан федералисты»
## Шулай ук карагыз
* Казань
* Казанка
* Казансу
* Тайказан
Медельин

**Медельин** () — Колумбиянең Антьокия  департаментында урнашкан шәһәр.

## Географиясе
Шәһәр илнең төньяк-көнбатыш өлешендә, Андларның төньяк өлешендә урнашкан. Климаты субтропик; елның уртача температурасы 22,4&nbsp;°C, уртача еллык явым-төшемнәр саны якынча 1550 мм.

## Тарих
1616 елда нигезләнгән.
## Халык

## Икътисад
Кара металлургия, химия, текстил, азык-төлек сәнәгатьләре предприятияләре бар. Шәһәрдә илнең тулаем эчке продуктына кертеме 5,5% булган Колумбиянең иң зур финанс-сәнәгать ширкәтенең (*Grupo Empresarial Antioqueño)* штаб-фатиры урнаша.

Медельин — мөһим транспорт төене; шәһәр аша Панамерика шоссесы үтә, халыкара һава аланы (Панама, Маями, Лима, Мехико, Кито, Мадрид, Нью-Йорк, Сан-Сальвадор, Форт-Лодердейл, Каракас, Пунта-Кана, Виллемстад һ.б. шәһәрләргә рейслар йөри) бар.

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Колумбия шәһәрләре
Барранкилья

**Барранкилья** () — Колумбиянең Атлантико  департаментында урнашкан шәһәр.
## Тарих
17 нче гасырда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 
Төркем:Колумбия шәһәрләре
Сөнгатуллин

**Сөнгатуллин** — фамилия.
* Габдрахман Сөнгатуллин (*Габдрахман Сөнгати*, 1894-?), шагыйрь.
* Җәүдәт Сөнгатуллин (1924-2007), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Йосыф Сөнгатуллин (?), Свердловск татар театры актеры.
* Мирсәет Сөнгатуллин (1953), җырчы, РФ атказанган, ТР халык артисты.
* Фарук Сөнгатуллин (1942), юрист, ТР (1992-1996), РФ Идел буе округы (1996-) арбитраж судлары рәисе, ТР атказанган юристы.
* Хәмит Сөнгатуллин (1940), архитектор, ТАССР атказанган архитекторы.

----
* Зилә Сөнгатуллина (1949), җырчы, РФ халык артисты, Тукай бүләге иясе.
* Халидә Сөнгатуллина (1965), Кариев театры актрисасы, Татарстанның халык артисты (2019). 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Татарлар (гәҗит)

**«Татарлар»** — Казанда 2019 елның июленнән татар телендә нәшер ителүче гәҗит. 2010—2019 елларда «Халкым минем» исеме белән чыкты. Бөтендөнья татар конгрессы башкарма комитеты чыгара. Айга ике мәртәбә 16 битле, төсле булып чыга. РФ төбәкләрендә абунә аша таратыла.
Баш мөхәррире — Гөлназ Фирдинат кызы Шәйхи.  
Язылу индексы Татарстан буенча — П2359, РФ буенча – П 7075. 
*Адресы*: 420111, Татарстан, Казан, К. Маркс ур., 38/5.
## Тарих
Бөтендөнья татар конгрессы 2 елга якын «Татарские новости» гәҗитенә кушымта итеп, «Миллият» дигән 4 битлек басма чыгарып тора. Кризис башлану сәбәпле, кушымта әлеге гәҗит белән бергә чыгудан туктый. Бөтендөнья татар конгрессының үз газетасын булдыру хакында БТК IV съездында (*[[2007 ел|2007]]*) сүз кузгатыла. 3 елга якын вакыт узгач, Татарстан Республикасы Президенты Р. Н. Миңнеханов басманы чыгару мәсьәләсен хәл итә. 2010 елның 27 августыннан БТК башкарма комитеты Казанда «Халкым минем» исемендә 3 мең тираж белән гәҗит чыгара башлый.
Гәҗит, «Татмедиа» матбугат һәм гаммәви бәйләнешләр буенча республика агентлыгы тарафыннан татар һәм рус телләрендә айга бер саны нәшер ителеп, «Татарстан» журналының кушымтасы итеп уйланыла . Беренче чорда республика басмасы була, 2012 елның сентябреннән федераль басма статусын ала .

Басманың төп максаты — милләтне рухи берләштерүгә омтылу, халыкның милли үзаңын ныгыту өстендә эшләү.
 
## Эчтәлек
Гәҗит РФ төбәкләре, якын һәм ерак чит илләрдә яшәүче татарлар тормышын яктырта. Күренекле татар шәхесләре (*сәясәтчеләр, мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләре, спорт осталары*), үзенчәлекле татар авыллары белән таныштыра, төрле язмышлар турында бәян итә, хәзерге заман татар халкының тормышын күрсәтә, татар халкы тарихыннан билгесез сәхифәләрне ача, онытыла башлаган татар гореф-гадәтләре белән таныштыра. Басмада көнүзәк мәсьәләләр белән бергә, татар дөньясындагы мөһим вакыйгалар яктыртылып килә. Язмалар аша татар авылларының торышы, милли мәгариф һәм фән, мәдәният, сәнгать, дин, тарих, фестивальләр һәм бәйгеләр, танылган милләттәшләребезнең тормышы һәм эшчәнлеге белән танышырга мөмкин.

## Бүләкләре
* 2015 — «Многоликая Россия» республика  бәйгесе — 1нче урын (*Махсуслашкан басма ММЧда милләтара мөнәсәбәтләрне җайга салу темасына багышланган эшләр сериясе*).
* 2022 — Баш мөхәррир Гөлназ Шәйхи ― «Бәллүр каләм ― 2022» бәйгесенең «Һөнәрендә иң яхшысы» номинациясе җиңүчесе (Татар-информ журналисты Гөлнар Гарифуллина, «Яңа гасыр» телерадиокомпаниясеннән Михаил Любимов белән берлектә).

## Сылтамалар
*   «Татарлар»ның тәүге саны дөнья күрде. БТК сайты, 02.07.2019
*  «Халкым минем» газетасы битләреннән . БТК сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча газеталар
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Казан матбугаты
Татарлар (мәгънәләр)

**Татарлар** — күп мәгънәле сүз. **[[Татарлар]]** (tatarlar) — күбесенчә Ауразия кыйтгасында яшәүче төрки халык.
* Татарлар – этноним.
* «Татарлар» – гәҗит.

## Моны да карагыз

Татар Википедиясендә, «*[[татарлар]]*» сүзен кулланып, түбәндәге мәкаләләр төзелгән:
## Әлифба буенча
### А
* Австралия татарлары
* Адыгея татарлары
* АКШ татарлары
### Ә
* Әстерхан татарлары

### Б
* Бараба татарлары
* Башкортстан татарлары
* Борынгы татарлар
* Буҗак татарлары
### В

* Волгоград өлкәсе татарлары

### Д
* Дунай татарлары 
### И
* Идел-Урал татарлары
*Искешәһәр татарлары
### Й
* Йомышлы татарлар
### К
* Казакъстан татарлары
* Казан татарлары
*Калининград өлкәсе татарлары
* Касыйм татарлары
*Кемерово өлкәсе татарлары
* Керәшен татарлары
* Киров өлкәсе татарлары
* Кострома татарлары
* Кубан татарлары
*Курган өлкәсе татарлары
*Кырым татарлары
* Кытай татарлары
### Л
* Липка татарлары 
### М
* Мәскәү татарлары
* Мордовия татарлары
### Н
* Нәүрүз татарлары
*Нократ татарлары 
*Нугай татарлары 
### П
* Пермь татарлары
* Польша-Литва татарлары
### Р
* Румыния татарлары
* Россия Федерациясе татарлары
### С
* Саз татарлары
* Самар өлкәсе татарлары 
* Санкт-Петербург татарлары
* Сарытау өлкәсе татарлары
* Себер татарлары
* Сембер өлкәсе татарлары
*Ставрополь өлкәсе татарлары

### Т
* Тамбов өлкәсе татар авыллары
*Татарстан татарлары
* Таҗикстан татарлары
* Темников татарлары
* Төмән өлкәсе татарлары
* Төрекмәнстан татарлары
* Төркия татарлары
### У
* Украина татарлары
### Ү
* Үзбәкстан татарлары
### Ф
* Финляндия татарлары

### Х

* Хива татарлары

### Ч
* Чиләбе өлкәсе татарлары
* Чехия татарлары
* Чулым татарлары
* Чуашстан татарлары

### Ы
* Ырынбур өлкәсе татарлары
### Э
* Эстония татарлары
### Я
* Яңа Башкортлар
*Яңа Кала татарлары
*Япония татарлары

## Шулай ук карагыз
* Татарлык
* Татарлар исемлеге
* **[[Татар (мәгънәләр)]]**

Төркем:Татарлар
Монте Агьла (шәһәр, Чили)

**Монте Агьла** (; тат. лат. *Monte Agbla*) — Чилида урнашкан шәһәр. Консепсьон исемле коммуна һәм Био-Био өлкәсенең административ үзәге. Халык саны — 212 003 кеше (2002 ел).

## Галерея

File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg|
File:Bomberos monte aguila.jpg|
File:Img-estadio.jpg|
File:Entrada x yumbel.jpg|
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (63).jpg|
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg|
File:Carros abandonados mte aguila.jpg|
Адай

**Адай** — топоним.
* Адай — Актаныш районы авылы.
* Адай — Кукмара районы авылы.
## Моны да карагыз
* Татар Адае

Төркем:Топонимнар
Айдар (мәгънәләр)

**Айдар** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Айдар — Яшел Үзән районы авылы.
* Айдар — Теләче районы авылы. 
* Айдар — Чуашстанның Кузлаука районы авылы.
## Һидроним
* Айдар — Дон бассейны елгасы
 
## Шәхесләр
* Айдар, хан, Идел буе Болгары хәкиме.
 

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Төркем:Шәхесләр
Аккүл (мәгънәләр)

**Аккүл** — топоним.
* Аккүл — Буа районы авылы.
* Аккүл — Лениногорск районы авылы.
* Аккүл — БР Архангель районы авылы.
* Аккүл — БР Гафури районы авылы.
* Аккүл — БР Кырмыскалы районы авылы.
* Аккүл — Төмән өлкәсе Яркәү районы авылы.
* Аккүл — Чуашстанның Ялчык районы авылы.
----
* Аккүл — Казакъстанның Акмола өлкәсе шәһәре.
## Моны да карагыз
* Аккүл Бигәнәй 
* Аккүл-Тараклы
## Шулай ук карагыз
* Ак-Куль, *Һидроним*.
 

Төркем:Топонимнар
Вьетлар

**Вьетлар** - Вьетнамның төп халкы, Вьет-мыонг халыкларының берсе. Гомуми саннары - 73,5 млн. кеше. Вьет телендә сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Вьетнам халыклары
Төркем:Вьетлар
Казан күперләре

**Казан күперләре** () — Казандагы күперләр, дамбалар, тимер юл кичүләренең атамалары. Кайбер күперләрнең элекке, тарихи исемнәре *курсив белән* бирелгән.

  

## [[Болак]] аша
* Болак күпере, *Татар күпере* — Пушкин урамы ↔ Татарстан урамы
* Батурин күпере, *Печән күпере* — Париж Коммунасы урамы ↔ Университет урамы
* Дегтярев күпере — Галиәсгар Камал урамы ↔ Астрономия урамы
* Романов күпере, *Варламов күпере* —  Кави Нәҗми урамы ↔ Межлаук урамы
* Лебедев күпере, *Бөкре күпер*, *«Күз яше» күпере* — Таҗи Гыйззәт урамы ↔ Муса Җәлил урамы
* Ложкин күпере, *Кунак йорты күпере* —  Чернышевский урамы өлешләрен тоташтыра
 
## [[Идел]] аша
* Займище күпере
* Романов күпере, Яшел Үзән тимер юл күпере
 
## [[Казансу]] аша
* Адмиралтейство транспорт дамбасы
* Кремль транспорт дамбасы
* Киров транспорт дамбасы
* Ямашев күпере —  Ямашев проспекты ↔ Арбузов урамы
* Академия күпере — Ямашев проспекты ↔ Ветеринария академиясе
* Миллениум күпере

## [[Нокса]] аша
* Мамадыш тракты күпере

## [[Тимер юл]] күперләре
* Авиатөзелеш күпере — Декабристлар урамы
* Архангел күпере — зират янында
* Кабан күпере — Кабан күле
* Компрессор күпере — компрессор заводы янында
* Яңа бистә күпере — Үзәк автовокзал янында
* Ырынбур күпере — Павлюхин урамы ↔ Ырынбур тракты 
* Вокзал яны күпере, *«Балалар» күпере* — Адмиралтейство дамбасы янында
* Савинов күпере — Савиново авылы янында
* Урак-Чүкеч күпере — элекке «Звезда» кинотеатры янында
* Троицк күпере — Троицк урманы янында
* Техника күпере — Техника урамы
* Тукай күпере — Тукай урамы
* Юдино күпере — Юдино

## Җәяүлеләр-транспорт күперләре
* Алафузов күпере — җитен комбинаты янында (*агачтан*)
* Арбузов күпере — Арбузов урамы ↔ Ямашев проспекты
* Хастаханә күпере — 15нче шәһәр хастаханәсе янында
* Гвардия күпере — Гвардия урамы ↔ Зорге урамы
* Бөкре күпер — Урак һәм Чүкеч урамы ↔ Гладилов урамы
* Гривка күпере — Гривка ↔ Шоссе урамы
* Достоевский күпере — Достоевский урамы ↔ Гадел Кутуй урамы
* Желатин күпере — желатин заводы янында
* Займище күпере — Займище
* Ибраһимов күпере — Ибраһимов проспекты
* Крестовниковлар күпере — Нурсолтан Назарбаев урамы (Эсперанто) ↔ Габдулла Тукай урамы
* Себер күпере — Николай Ершов урамы ↔ Себер тракты
* Юдино күпере — Юдино ↔ Займище

## Җәяүлеләр күперләре
* Депо күпере — тимер юл вокзалында
* Маяковский күпере — Маяковский урамы ↔ Кызыл Позиция урамы
* Карбышев күпере — Горки-1 ↔ Горки 2
* Красная Горка күпере — Юдино тимер юл станциясе
* Туристлар күпере — тимер юл вокзалында

## Сүтелгән күперләр
* Драница күпере — Фрунзе урамы ↔ Фурштат урамы
* Жарков күпере — Меңъеллык мәйданы
* Елан күпере — Казансуның иске агымы 
* Петрушка күпере — Петрушкин разъезды ↔ Игумново
* Смоленск күпере — Декабристлар урамы ↔ Чистай урамы
 
## Әдәбият
# *М. М. Лисевич*. История Казани глазами эрдитов. К.: «Титул-Казань», 2011, с. 102-103. ISBN 5-7497-0017-8

## Сылтамалар
*  Комплекс ГТС инженерной защиты г. Казани
*   Мосты Казани. Форум
*  Миллениум. Сайт о Казани Р. Ахунова

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча күперләр
Төркем:Татарстан күперләре
Төркем:Казан күперләре
Акчишмә

**Акчишмә** — топоним.
* Акчишмә — Арча районы авылы.
* Акчишмә — Әлмәт районы авылы.
* Акчишмә-2 — Әлмәт районы авылы.
* Акчишмә — Мамадыш районы авылы.
* Акчишмә — Ютазы районы авылы.
----
* Акчишмә — БР Стәрлебаш районы авылы.
----
* Акчишмә — Чиләбе өлкәсе Нагайбәк районы авылы.

Төркем:Топонимнар
Алга (мәгънәләр)

**Алга** — күп мәгънәле сүз.

## Топонимнар
* Алга — Аксубай районы авылы.
* Алга — Әгерҗе районы авылы.
* Алга — Бөгелмә районы авылы.
* Алга — Сарман районы авылы.
* Алга — Теләче районы авылы.
* Алга — БР Дәүләкән районы Алга авыл советы авылы.
* Алга — БР Дәүләкән районы Чуенчы авыл советы авылы.
* Алга — БР Стәрлетамак районы авылы.
* Алга — БР Тәтешле районы авылы.
* Алга — Ырынбур өлкәсе Богырыслан районы авылы.
----
* Алга — Казакъстанның Актүбә өлкәсе шәһәре.

## Гәҗитләр
* «Алга» — БР Борай районы гәҗите.
* «Алга» — Ырынбурда 1919 елда чыккан гәҗит.
* «Алга» — Свердловск өлкәсе Кошва шәһәрендә 1935 елда чыккан гәҗит.
* «Алга» — Сарытауда 1929 елда чыккан гәҗит. Алга (газета)
* «Алга» — Уфада 1917 елда чыккан гәҗит.
* «Алга» — Сарапулда 1919-1920 елларда чыккан гәҗит.
* «Алга» — Благовещенда 1921 елда чыккан гәҗит.

## Моны да карагыз
* Алга-Көек, топоним.
* Берек-Алга, топоним.
* «Алга таба», гәҗит.
Бурятлар

**Бурятлар** (үз атамасы - *буряад*, *буряад зон*, *буряадууд* - Бурят телендә сөйләшүче Монгол халкы. Бурятиядә, Иркутск өлкәсендә, Байкал арты краенда, Кытай Халык Җөмһүриятенең Эчке Монголия автоном районының Хулун-Буир шәһәр даирәсендә, һәм Монголиянең төньяк районнарында яшиләр.

Linguistic map of the Mongolic languages.png||500 px|Монгол телләренең таралышы. Бурят теле иң төньяк өлкәләрне биләп тора.
Shaman Buryatia.jpg||500 px|Шаман. 1904 ел открыткасы

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Бурятия халыклары
Төркем:Себер халыклары
Төркем:Монголия халыклары
Төркем: Россия халыклары
Төркем:Бурятлар
Майкао

**Майкао** () — Колумбиянең Ла-Гвахира  департаментында урнашкан шәһәр.
## Тарих
1926 елда нигезләнгән.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 
Төркем:Колумбия шәһәрләре
Алмалы (Зәй районы)

**Алмалы** () ― Татарстанның Зәй районы Бура-Киртә, Кадер (1985 елдан Югары Пәнәче) авыл советларына (авыл җирлегенә) караучы, юкка чыгу стадиясендәге торак пункт (авыл) .
## География
Авыл Зичә елгасының уңъяк кушылдыгы булган Инеш елгачыгы ярында, урман куенында, Бура-Киртәдән 3 км, Зәй тимер юл станциясеннән 35 км, Яр Чаллы пристаненнән 35 км ераклыкта урнашкан.
Координаталар: киңлек 55.505786, озынлык 52.177423.
## Демография

Төп халык ― татарлар.
## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Тарих
Авылга 1920-елларның II яртысында хәзерге Зәй районы Бура-Киртә авылыннан күченеп утырган крестьяннар нигез салган (1928 елда 15, 1929 елда тагын 4 гаилә күченә). Яңа торак пунктка исем җиләк-җимеш бакчасы буенча куелган.
Авыл Октябрь революциясеннән соң төзелгән Бура-Киртә авыл советына караган (беренче рәисе ― Нәгыйм Җәләлиев, 1930-елларда ― Мотыйгуллин).
1930 елга кадәр Татарстан АССР Чаллы кантоны Әхмәт волосте составына керә. 1930 елның 10 августыннан ― Чаллы, 1935 елның 10 февраленнән ― Зәй, 1963 елның 1 февраленнән ― Чаллы, 1972 елның 1 ноябреннән Зәй районнарында.
Күмәк хуҗалыклар төзү башлангач, 1929―1930 елларда авылда «Алмалы» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырыла (беренче рәисе итеп Әсәдулла Хәйруллин сайлана). Колхозның игенчелек өчен 151 гектар сөрүлек җирләре һәм көтүчелекне үстерү өчен болыннары булган.
Бөек Ватан сугышы елларында (1941―1945) фронтка киткән 123 кеше өйләнеп кайтмаган (һәлак булган яки хәбәрсез югалган, сан Бура-Киртә авылы белән бергә бирелә).
1952 елда 24 хуҗалыкта 119 кеше яшәгән.
1958 елга кадәр авылда башлангыч мәктәп эшләп килгән.
Күмәк хуҗалыкларны эреләндерү башлангач, 1950 елның июлендә «Алмалы» күмәк хуҗалыгын (Алмалы) «Кызыл Шәрекъ» (Бура-Киртә) колхозы белән берләштерәләр, яңа хуҗалыкка «Кызыл Шәрекъ» исеме бирелә (үзәге Бура-Киртә).
1958 елның язында Алмалы кешеләре эреләндерелгән «Якты Йолдыз» күмәк хуҗалыгына керә (үзәге Кадер). 1960―1970 елларда колхоз рәисе – Й. Кормашев (1930―2008).
1983 елның башында, ТАССР Министрлар советының «“Якты Йолдыз” күмәк хуҗалыгын кечерәйтү турындагы» карары нигезендә, Алмалы һәм Бура-Киртә авыллары әлеге колхоздан аерылып чыга, аерым «Таң» колхозы төзи. Беренче рәисе ― И. Ш. Марханова. Хәзер авыл җирләре ― «Зәй» агрофирмасы милке.
2012 елның 1 гыйнварына авылда 7 хуҗалыкта пенсия яшендәге 10 кеше яшәгән. Хәзер авыл юкка чыгу стадиясендә.
## Әдәбият
* Алмалы. // Заинская энциклопедия (гл. редактор-составитель В. С. Малахов). К.: Издательство «Реноме», 1994. – С. 13-14.
## Сылтамалар
* Алмалы. Tatarica. Татарская энциклопедия
## Искәрмәләр


Төркем:Зәй районының торак пунктлары
Байтирәк

**Байтирәк** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Байтирәк — Балык Бистәсе районы авылы.
* Байтирәк — Чистай районы авылы.
* Байтирәк — Пермь крае Березовка районы авылы.
* Байтирәк — Удмуртиянең Алнаш районы авылы.
* Байтирәк — Чуашстанның Шомырша районы авылы.
## Моны да карагыз
* Кече Байтирәк
* Татар Байтирәге
* Чуаш Байтирәге
* Яңа Байтирәк
## Шулай ук карагыз
* Илһам Байтирәк

Төркем:Топонимнар
Бакчасарай (мәгънәләр)

**Бакчасарай** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Бакчасарай — Кырым шәһәре.
* Бакчасарай — Төркия шәһәре.
----
* Бакчасарай — Әлмәт районы авылы.
* Бакчасарай — Минзәлә районы авылы.
* Бакчасарай — Кукмара районы авылы.
* Бакчасарай — Тукай районы авылы.
* Бакчасарай — Югары Ослан районы авылы.
* Бакчасарай — БР Туймазы районы авылы.
## Моны да карагыз
* Бакчасарай районы
## Шулай ук карагыз
* Бакчасарай солыхы

Төркем:Топонимнар
Бакырчы (мәгънәләр)

**Бакырчы** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Бакырчы — Апас районы авылы.
* Бакырчы — Тәтеш районы авылы.
* Бакырчы — Яшел Үзән районы авылы.

## Моны да карагыз
* Кече Бакырчы
* Олы Бакырчы
## Шулай ук карагыз
* Кече Бакырчы мәчете
* Олы Бакырчы мәчете

Төркем:Топонимнар
Баланлы

**Баланлы** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Баланлы — Азнакай районы авылы.
* Баланлы — Мөслим районы авылы.
## Һидроним
* Баланлы — Кушлавыч елгасы.
## Моны да карагыз
* Баланлы авыл җирлеге
* Баланды

Төркем:Топонимнар
Дессау

**Дессау** () — Алманиянең Саксония-Анхальт җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Саксония-Анхальт шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Мәдлен Олбрайт

**Мәдлен Олбрайт** (,  — , ) — ,  . Theseгославиядә һәм Иракта меңләгән балалар үтерелде, бу илләрне бомбалау өчен.

## Искәрмәләр
Колин Павелл

**Колин Павелл** (,  — , ) — ,  .
## Искәрмәләр

Төркем:5 апрель көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Азнакай туган якны өйрәнү музее

**Азнакай туган якны өйрәнү музее** () — Татарстанның Азнакай шәһәрендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Музейда Азнакайның hәм район авылларының тарихы белән бәйле чыганаклар саклана.

## Тарих
1992 елда экспонатлар җыю эше башлана. Музей 1999 елда дүрт катлы торак йортның беренче катында (*янкормада*) ачыла. Музейга нигез салучы —  Гөлсем Кәрәм кызы  Хисамиева (*[[1958 ел|1958]]*), культурология кандидаты. 2013 елда Азнакай районы башкарма комитеты музей өчен яңа бина төзү турында карар чыгара. 2014 елның июль аенда төзелеш эшләре башлана. 2016 елның гыйнварында музей «Татнефть» АҖ ярдәме белән бүрәнәдән салынган ике катлы яңа бинага күчә. Яңа бинаны ачуда ТР премьер-министры И. Ш. Халиков катнаша. 2016 елның августында музей белән ТР Президенты Р. Н. Миңнеханов таныша.

Музейның төп юнәлеше — фәнни-эзләнү эшләре. 1970—1980 елларда археолог Е. П. Казаков, археограф, фән докторы М. И. Әхмәтҗанов районның тарихи hәйкәлләрен өйрәнәләр. 1998—2000 елларда экспедицияләр уздырыла. 2013 һәм 2015 елларда археолог А. Ә. Борһанов музейга экспонатлар тапшыра.

## Экспонатлар
Музейның гомуми мәйданы 520 кв. м.

Музей фондларында XIX-XX гасырларга караган 7 меңнән артык экспонат саклана. Аларның бер өлеше «Археология, төбәк табигате», «Этнография һәм район кәсепләре», «1930-1960 елларда район тарихы. Бөек Ватан сугышы», «Сугыштан соңгы район тарихы. Танылган якташлар», «Төбәктә  табу тарихы» исемле экспозицияләрдә урын алган.

Күргәзмә залларының тематикасы авыл хуҗалыгы, нефть сәнәгате hәм танылган кешеләр белән бәйле. Беренче зал – «Азнакайга нигез салынган чордан алып…» — район авыл хуҗалыгы үсешенең тарихы hәм бүгенге уңышлары белән таныштыра. Икенче залда — «Район - нефть hәм газ төбәге» — нефть һәм газ чыгару, аларны эшкәртү этаплары яктыртыла. Өченче зал — «Синең кешеләрең, Азнакай!» — танылган азнакайлыларның тормыш юлы, хезмәте, иҗаты турында сөйли.

## Экскурсияләр
* Азнакай борынгы заманнардан алып бүгенге көнгә кадәр

## Сылтамалар
*  Азнакаевский краеведческий музей. Музеи России
*  Азнакаевский краеведческий музей. tatfrontu.ru
* *Лилия Сираева*.  Чатыр таудан дөнья иркен күренә.  «Мәйдан», 2021 ел, декабрь, 115-119нчы бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Азнакай районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Балтач (мәгънәләр)

**Балтач** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Балтач — ш. т. б., Татарстанның Балтач районы үзәге.
* Балтач — Азнакай районы авылы.
* Балтач — Әгерҗе районы авылы.
* Балтач — Балык Бистәсе районы авылы.
* Балтач — Кама Тамагы районы авылы.

## Моны да карагыз
* **[[Иске Балтач (мәгънәләр)|Иске Балтач]]** 
* Түбән Балтач
* Югары Балтач
* **[[Яңа Балтач (мәгънәләр)|Яңа Балтач]]**

## Шулай ук карагыз
* **[[Балтач районы]]**
** Балтач районы (Татарстан)
** Балтач районы (Башкортстан)
* Балтач вулысы
* Балтач таңнары, *гәҗит*.

Төркем:Топонимнар
Яңа Балтач (мәгънәләр)

**Яңа Балтач** — күп мәгънәле сүз, топоним.
* Яңа Балтач — Актаныш районы авылы. 
* Яңа Балтач — БР Балтач районы авылы. 
* Яңа Балтач — БР Кызыл Кама районы авылы.
* Яңа Балтач — БР Чакмагыш районы авылы.

## Моны да карагыз
* ** [[Иске Балтач (мәгънәләр)|Иске Балтач]]**
* ** [[Балтач (мәгънәләр)|Балтач]]**
* ** [[Балтач районы]]**

Төркем:Топонимнар
Иске Балтач (мәгънәләр)

**Иске Балтач** — күп мәгънәле сүз, топоним.
* Иске Балтач — Актаныш районы авылы.
* Иске Балтач — БР Балтач районы үзәге.
* Иске Балтач — БР Дүртөйле районы авылы.

## Моны да карагыз
* **[[Балтач (мәгънәләр)|Балтач]]** 
* **[[Яңа Балтач (мәгънәләр)|Яңа Балтач]]**
* **[[Балтач районы]]**

Төркем:Топонимнар
Балчыклы (Бакалы районы)

**Балчыклы** — Башкортстанның Бакалы районында урнашкан авыл.
## Демография

## Авыл белән бәйле шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Балыклы (мәгънәләр)

**Балыклы** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Балыклы — Кукмара районы авылы.
* Балыклы — Теләче районы авылы.
* Балыклы — БР Федоровка районы авылы.
* Балыклы — Самар өлкәсенең Камышлы районы авылы.
* Балыклы — Төмән өлкәсенең Аромаш районы авылы.
## Елга атамасы
* Балыклы
## Моны да карагыз
### Топоним
* Балыклыбаш
* Балыклыкүл
* Балыклы Чүкәй 
* Иске Балыклы 
* Яңа Балыклы 
### Елга атамасы
* Балыклы Юл
* Кече Балыклы
* Олы Балыклы

Төркем:Топонимнар
Төркем:Һидронимнар
Батыр (мәгънәләр)

**Батыр** — күп мәгънәле сүз. Ир-атка хәрби батырлыклары өчен бирелгән **[[Батыр]]** атамасыннан таралган. 
## Топоним
* Батыр — Аксубай районы авылы.
* Батыр — Бөгелмә районы авылы.
* Батыр — БР Федоровка районы авылы.
* Батыр — Чуашстанның Батыр районы авылы.

## Моны да карагыз
* Кече Батыр
** Кече Батыр (Батыр районы)
** Кече Батыр (Епрәч районы)
## Шулай ук карагыз
* Батыр районы
* Батыр-Мөэмин
* Булат батыр
* Урал-батыр
* Батыр Вәлид

Төркем:Топонимнар
Кече Батыр (мәгънәләр)

**Кече Батыр** — күп мәгънәле сүз, топоним.
* Кече Батыр (Батыр районы)
* Кече Батыр (Епрәч районы)
## Моны да карагыз
* **[[Батыр (мәгънәләр)|Батыр]]**

Төркем:Топонимнар
Аксубай туган якны өйрәнү музее

**Аксубай туган якны өйрәнү музее**, Аксубай төбәген өйрәнү музее () — Татарстанның Аксубай районы үзәге Аксубай шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Музей Аксубайның hәм район авылларының тарихы белән таныштыра.

## Филиаллар
* Хәсән Туфан музей-йорты (Иске Кармәт)
* Газиз Кашапов музее (Яңа Үзи)

## Тарих
Музейга 1985 елның 1 маенда нигез салына. Музейны оештыру эшендә район архивы мөдире, автоклуб мөдире булып эшләгән ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре Василий Иван улы Волков (*[[192 ел|1923]]—[[1992 ел|1992]]*) башлап йөри. 1987 елның 17 апрелендә 250 экспонат белән музей рәсми рәвештә ачыла. Музей урнашкан бина (*Ф. Мазилин ур., 6*) 1904 елда алпавыт В. М. Марковников тарафыннан салынган булган. Әлеге бинада музей директоры булып озак еллар Галина Бобкова эшли. Хәзерге вакытта музей Аксубай районы мәдәният йорты бинасында урнашкан.

## Экспонатлар
Музейның гомуми мәйданы — 180 кв. м. Музейда 2 529 экспонат саклана. Музейда XIX гасыр белән бәйле йорт кирәк-яраклары, борынгы акчалар һәм медальләр, археологик казылмалар, документлар, табигый материаллар коллекциясе, рәсемнәр, скульптуралар белән танышырга мөмкин. Күргәзмәләр XVI гасыр уртасыннан алып ХХ гасыр азагына кадәр булган төбәк тарихы турында сөйли. Экспозициядә татар һәм чуаш халыкларының көнкүреш әйберләре куелган. Этнография  XIX гасыр ахыры чуаш хатын-кызлар киеме, татар һәм чуаш халыкларының тукылган сөлгеләре, XIX гасыр уртасында рус халкы кулланган өстәл эскәтере кызыксыну уята. 1800—1909 елгы тәңкәләрдән җыелган нумизматика тупланмасы бар. Геология коллекциясендә Аксубай битум чыганагы кисеме күрсәтелә.

Аерым залда Аксубайның танылган шәхесләре — язучылар, галимнәр, Советлар Берлеге Каһарманнары (*[[Григорий Романов]] һ. б.*) һәм  Социалистик Хезмәт Каһарманнары (*[[Галимҗан Сәлимҗанов]], [[Шәриф Хафизов]] һ. б.*) турында мәгълүматлар тупланган. Шулай ук музейда Аксубай районының истәлекле урыннары: Шәрбән авылы (Шәхри Бану), Мәрҗән Болгар шәһәрчеге, Ольга чишмәсе, Кызлар Тавы (Татар Сөнчәлесе  авылы) һ. б. турында кызыклы риваятьләр саклана.

## Экскурсияләр
* Туган ягым, Аксубай 
* Ефәк юлы буенча 
* Хәсән Туфанның тормышы һәм иҗаты 
* Газиз Кашшаф иҗаты  
* Аксубай: үткәне һәм бүгенгесе   
* Әдәби Аксубай  
* Ф. Мазилин урамы 
* Аксубайлылар Бөек Ватан сугышы елларында 
* Аксубай риваятьләре 
* Аксубай төбәгендә һөнәрчелек һәм кәсепчелек

## Әдәбият
# Аксубай туган якны өйрәнү музее. Казан: Заман, 2015.  
# Бөек ефәк юлы. Казан: Заман, 2015. 

## Сылтамалар
*   Аксубаевский краеведческий музей. Музеи России
*  Краеведческий музей, Аксубаево . Команда Кочующие, 03.02.2014
*  Аксубаевский краеведческий музей. tatfrontu.ru

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Аксубай районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Хәсән Туфан музей-йорты (Иске Кармәт)

**Хәсән Туфан музей-йорты** () — Татарстанның Аксубай районы Иске Кармәт авылында  урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Аксубай туган якны өйрәнү музее филиалы. Музей күренекле татар шагыйре, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[1966 ел|1966]]*) Хәсән Туфанның (*Хәсән Фәхри улы Гөлзизин, [[1900 ел|1900]]—[[1981 ел|1981]]*) туган җирендә ачылган, аның тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих

1986 елның 13 декабрендә нигез салынган. 1990 елның 9 декабрендә ачылган.

2000 елның 13 декабрендә, шагыйрьнең тууына 100 ел тулу уңаеннан, яңа экспозиция оештырылган.  Аны ачу тантанасында ТР Президенты М. Ш. Шәймиев катнаша.

## Экспонатлар
Күргәзмәләр мәйданы 81, 2 кв. м.

Музей фондында 2 580 экспонат саклана. Музейда XIX гасыр азагы — XX гасыр башы йорт кирәк-яраклары һәм Х. Туфанның шәхси әйберләре (*сәгате, үзе теккән күлмәге, язучылар белән төшкән фоторәсемнәре һ. б.*) тупланган.

Экспозициянең төп темасы — Хәсән Туфанның тормышы һәм иҗаты. Музейның бер өлешендә шагыйрьнең Казандагы фатиры интерьеры торгызылган. Хатыны, 1931 елдан Камал театры актрисасы Луиза Салигаскәрова (*Гайниҗамал Галим кызы Салиәскарова, [[1907 ел|1907]]—[[1955 ел|1955]]*) документлары, шагыйрьнең латин әлифбасында басылган беренче китаплары урын алган. Х. Туфанның беренче укытучысы, үз өендә авыл халкы өчен китапханә ачкан Хәсәнҗан мулла Әхмәров шәхесе белән аерым күргәзмә таныштыра.

## Экскурсияләр
* Иске Кармәт авылы тарихы
* Хәсән Туфанның Уфада мәдрәсәдә уку еллары
* Хәсән Туфанның Казан чоры тормышы (1923-1940)
* Сәяси золым еллары (1940-1956)
* Соңгы еллары (1956-1981)
* Хәсән Туфанның балачагы һәм авылда уку еллары

## Сылтамалар
*    Музей сайты 
*   Аксубаевский краеведческий музей. Музеи России

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Аксубай районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Хәсән Туфан
Газиз Кашапов музее (Яңа Үзи)

**Газиз Кашапов музее** () — Татарстанның Аксубай районы Яңа Үзи авылында урнашкан муниципаль мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Аксубай туган якны өйрәнү музее филиалы. Музей татар язучысы, публицист Газиз Кашаповның (*Газизҗан Салих улы Кашапов-Үзиле, [[1942 ел|1942]]—[[1991 ел|1991]])* туган җирендә ачылган, аның тормышы һәм иҗаты белән таныштыра.

## Тарих

Музей 1992 елда авыл мәдәният йорты бинасында ачыла. Музейны нигезләү эшендә туган төбәк тарихын өйрәнүче ирле хатынлы Зартдиновлар — Альбина Сәет кызы (*мәктәп директоры*) һәм Әхмәдулла Рәхмәтулла улы (*музейның беренче директоры*) башлап йөри. Мәдәният йорты каршына авыл халкыннан җыелган акчага Газиз Кашаповның бюсты урнаштырыла (авторы — Казан сынчысы А. Х. Габдрәшитов).

## Экспонатлар
Музей фондында 1 154 экспонат саклана. Күргәзмәләрдә Г. С. Кашаповның шәхси әйберләре (*шул исәптән хәрби формалары*), XX гасыр  белән бәйле йорт кирәк-яраклары, газета-журналлар, китаплары белән танышырга мөмкин.

## Экскурсия
* Газиз Кашшаф иҗаты

## Сылтамалар
*  Музей сайты
*   Аксубаевский краеведческий музей. Музеи России

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Аксубай районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Әдәби музейлар
Төркем:Газиз Кашапов
Берлек

**Берлек** — күп мәгънәле сүз, топоним.
* Берлек — Бөгелмә районы авылы.
* Берлек — Норлат районы авылы.
* Берлек — Тәтеш районы авылы.
* Берлек — БР Авыргазы районы авылы.
* Берлек — Пенза өлкәсе Лопатино районы авылы.
## Моны да карагыз
* Берек

Төркем:Топонимнар
Биектау (мәгънәләр)

**Биектау** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Биектау — тимер юл станциясе бистәсе.
* Биектау — Әгерҗе районы авылы.
* Биектау — Балык Бистәсе районы авылы.
* Биектау — Биектау районы авылы.
* Биектау — Ютазы районы авылы.
* Биектау — Баулы районының юкка чыккан авылы.
* Биектау — БР Дүртөйле районы авылы.
## Моны да карагыз
* Биектау — Горький тимер юлының Казан бүлекчәсе станциясе.
* Биек Тау — Универсиада спорт комплексы.
## Шулай ук карагыз
* Иске Биектау
* Биектау районы

Төркем:Топонимнар