open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электрогидродинамика

**Электрогидродинамика (ЭГД)** — гидродинамика һәм электрофизика кисекшән урында барлыкка килгән физик дисциплина.  Ул электр кыры тәэсирендә корылган сыеклыкның хәрәкәт процессларын өйрәнә. Бу фән юнәлешенә  Георгий Андреевич Остроумов нигез сала..

## Кысылмаучы сыеклык өчен тигезләмәләр системасы
:  - \nabla \cdot (\epsilon_0 \epsilon_r \nabla \phi )= \rho  — Пуассон тигезләмәсе
:  \rho \frac{\partial \vec v}{\partial t}  + \rho (\vec v \cdot \nabla) \vec v = - \nabla p + \eta \Delta \vec v - \rho \nabla \phi — Навье — Стокс тигезләмәсе
:  \nabla \cdot \vec v = 0 
:  \frac{\partial \rho}{\partial t} + \operatorname{div}(-D \nabla \rho - \rho \mu  \nabla \phi) = R - \vec v \cdot \nabla \rho

## Электрогидродинамика күренешләре
Электрогидродинамик күренешләр озактан билгеле булалар. XVIII уртасында зур көчәнеш белән эшләү мөмкинлеге туа ( кара Лейден банкасы, Электрофор машина). ЭГД белән бәйле беренче мистик тәҗрибә моннан гыйбарәт: янучы шәм алдына корона ясаучы оч куела иде, һәм нәтиҗәдә шәм сүнә. Икенче тәҗрибә - "франклин көпчәге". Очларында энә булган сватика яформасындагы электродка зур көчәнеш бирсәң, әлеге электрод хәрәкәткә килә. Фарадей электрогидродинамик күренешләр турында:

Әгәр дә яхшы чистартылган май пинтын пыяла савытка салсаң, һәм анда, электрофор машинага тоташтырылган  ике үткәргеч төшерсәң, бөтен сыеклык гадәти булмаган бик кызу хәрәкәткә килә.
 |

## Электрогидродинамик күренешләрне куллану
Электрогидродинамик күренешләрне җылылык алмашын иттенсификацияләштерү өчен кулланалар ( мәсәлән, табигый конвенция кыенлашканда - космоста). Шулай ук ЭГДны, нечкә полимер җөпләр җитештерү өчен, сыеклыкларны диперс сипетрү өчен( өслекләрне буяганда), электрофильтрларда һәм ионизаторларда кулланалар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Магнитогидродинамика

Төркем:Тоташ тирәлекләр электродинамикасы
Гайана

**Гайа́на** (ингл. Guyana) – Көньяк Американың төньяк-көнчыгышын ярында урнашкан дәүләт. Төньяктан Атлантик океан сулары белән юыла, көнбатышта Венесуэла белән, көньякта Бразилия белән, көнчыгышта Суринам белән чиктәш.

## Сәяси корылыш
Республика. Дәүләт башлыгы – президент. Парламент сайлауларында җиңеп чыккан партиянең лидеры президент була, президент сроклары саны чикләнмәгән. 1999 елдан башлап президент – Бхарат Джагдео.

Парламент – бер палаталы Дәүләт Мәҗлесе, биш елга сайланып куелучы 65 депутаттан тора.

## Халык
Халык саны – 770 мең (2009 елның июль ае бәяләмәсе).

Халыкның 90 %ка якыны диңгез буе районнарында яши.

Еллык халык артуы – 0,2 %.

Туулар – 1000 кешегә 17,6.

Үлүләр – 1000 кешегә 8,3.

Эмиграция – 1000 кешегә 7,4.

Уртача гомер озынлыгы – 66,7 ел.

43,5 % – һиндстанлылар, 30,2 % – негрлар, 16,7 % – катнаш раса (метислар һәм мулатлар), 9,1 % – индеецлар, 0,4 % – башкалар (2002 елгы халык саны исәбе буенча).

Телләр: инглиз теле, индеец телләре, креол теле, кариб хиндустаниы (хинди диалекты), урду.

## Диннәр
2012 елда халыкның 63 % ы христианнар, 25 % ы Һинд дине тарафдарлары, 7 % ы мөселманнар булган.
* Гайанада Һинд дине
* Гайанада ислам

## Икътисад
Табигый ресурслар: бокситлар, алтын, алмазлар, агач, креветкалар, балык.

ТМП буенча Гайана Кариб диңгезе бассейны илләре арасында соңгы урында тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Гайана
Төркем:Һинд дине
Роснано

**Россия нанотехнология корпорациясе** (*РОСНАНО*) – нанотехнологияләрнең үсеше өчен корылган Россиянең дәүләт корпорациясе.

Төркем:Нанотехнологияләр
Төркем:Россия ширкәтләре
Боливия

**Боливия** (аймара телендә: Wuliwya; кечуа телендә: Buliwya; гуарани телендә: Volívia), рәсми рәвештә **Күпмилләтле Боливия Дәүләте** Көньяк Американың үзәк-көнбатыш төбәгендә урнашкан, сәяси яктан күпмилләтле, үзәкләшмәгән һәм автономияләр белән итеп корылган диңгезгә чыгуы булмаган суверен дәүләт. Ил тугыз департаменттан тора, аның конституцион һәм тарихи башкаласы булып Сукре тора, анда суд бүлеге урнашкан, шул ук вакытта хөкүмәт урнашу урыны булып Ла Пас тора, анда башкарма, закон бирү һәм сайлау бүлекләре урнашкан.

## Диннәр
Боливия, Конституциясе буенча, дөньяви дәүләт булып тора, дәүләт дин иреген һәм хөкүмәтнең диннән бәйсезлеген гарантияли. 2010 елда халыкның 92 % ы  – христианнар (78 % ы – католиклар, 19 % ы – протестантлар, шулай ук православие динендәгеләр бар); 3 % ы – дингә табынмаучылар, 2,2 % ы – Бәһаиләр, 0,1 % ы – калган диннәрнең барысы да (Ислам, Буддачылык, Һинд дине, Яһүд дине һ. б.).
* Боливиядә ислам
## Телләр
Түбәндәге телләр Боливия Конституциясендә рәсми дип күрсәтелгән:
• Кастиль теле (Испан теле)
• Аймара теле
• Араона теле
• Бауре теле
• Бесиро (Чикитано) теле
• Каничана теле
• Кавиненьо теле
• Каюбаба теле
• Чакобо теле
• Чимане теле
• Эсе Эхха теле
• Гуарани теле
• Гуарасу'ве теле
• Гуарайю теле
• Итонама теле
• Леко теле
• Мачаһуяй-Каллавайя теле
• Мачинери теле
• Маропа теле
• Мохеньо-Игнасиано теле
• Мохеньо-Тринитарио теле
• Море теле
• Мосетен теле
• Мовима теле
• Пакавара теле
• Пукина теле
• Кечуа теле
• Сирионо теле
• Такана теле
• Тапиете теле
• Торомона теле
• Уру-Чипая теле
• Вэнхаек теле
• Яминава теле
• Юки теле
• Юракаре теле
• Замуко теле
2019 елда Боливия хөкүмәте һәм Телләрнең һәм Мәдәниятлернең Өйрәнүнең күпмилләтле Институты (Ipelec) өч өстәмә асаба телләргә конституцион планнарны киңәйтергә игълан иткән: 
• Хоакиниано   
• Кумса  
• Паунака

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Венесуэла

**Болива́р Венесуэ́ла Җөмһүрияте́** (, «кечкенә Венеция») – Көньяк Американың төньягында урнашкан дәүләт. Ул континенталь өлештән һәм Кариб Диңгезендә күп санлы утрау һәм утраучыклардан тора, аның башкаласы һәм төп шәһәр агломерациясе - Каракас. Аның мәйданы - 916445 км². Ил зур биотөрлелеккә ия һәм дөньяда төрләр күплеге буенча илләр рейтингында җиденче урында тора.

2026 елның 3 гыйнварында Кушма Штатлар Венесуэланың төньягындагы кайбер объектларга, шул исәптән башкала Каракасны да кертеп, авиаһөҗүмнәр ясаган. Бу вакыйга төбәктә дәвам иткән конфликтның сизелерлек кискенләшүе буларак бәяләнә.

АКШ президенты Дональд Трамп Truth Social  социаль челтәрендәге хәбәрендә Венесуэла президенты Николас Мадуро тоткарланган һәм илдән чыгарылган, дип белдергән.

## Венесуэла президентлары
* 2013 елга кадәр Уго Чавес
* 2013―2026 елларда Николас Мадуро

## Диннәр
Венесуэла Конституциясе дин иреген күздә тота. 2017 елда кабул ителгән законда «дини төркемнәргә карата нәфрәт уяткан өчен» җинаять җаваплылыгына тарту да каралган . Армиядә капеллан хезмәте католиклар өчен генә каралган . Венесуэлада күпчелек диндарлар ― христианнар (ил халкының 88 % ы: шуның эченнән католиклар 71 %, протестантлар 17 %). Аз санлы, әмма йогынтылы Ислам, , Буддачылык, Яһүд дине җәмгыятъләре бар.
* Венесуэлада ислам
* Көньяк Америкада Һинд дине # Венесуэлада Һинд дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Венесуэлада референдум (2023)

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Венесуэла
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Федератив дәүләтләр
Каты җисем физикасы

**Каты җисем физикасы**

## [[Кристалл физикасы ]]
* Кристалл
* кристаллография
** Кристаллик  рәшәткә
** Кристаллик  рәшәткә төрләре
** Кристалларда дифракция
** Кире рәшәткә
** Вигнера – Зейтц оячыклары
** Бриллюэн зонасы
** Базисның структур факторы
** Сибелүнең атом факторы
** Кристалларда бәйләнеш төрләре
*** Ковалент бәйләнеш
*** Металлик бәйләнеш
*** Водородлы бәйләнеш
*** Ван-дер-Ваальс көчләре

* зона структурасы
** үткәрүчәнлек зонасы
** валентлы зона
** Блох теоремасы
** эффектив масса
**Зона структурасын исәпләү ысуллары
***Көчле бәйләнгән электроннарның якынчалылыгы
* фононнар
* квазикристаллар
* кристалл дефектлары

Аморф җисемнәр

## [[Электр үткәрүчәнлеге]]

* металлар
* ярымүткәргечләр
* диэлектриклар
* үтә үткәргечләр
* латтинжер сыеклыгы
* металларның электр үткәрүчәнлеге
* Гальваномагнит күренешләр
** Холл эффекты
*** Квантлы Холл эффекты
** Эттингсгаузен эффекты
** Нернст-Эттингсгаузен эффекты
** Риги-Ледюк эффекты
** Магнетокаршылык
** Гигант магнит каршылыгы
Магнетизм
* парамагнетиклар һәм диамагнетиклар
* ферромагнетизм
** магноннар
* антиферромагнетизм
* Магнит резонансы
* спин пыялалары
* Кондо эффекты

## [[Фаза күчешләре]]
* Беренче төр фаза күчешләре
* Икенче төр фаза күчешләре
* Фаза күчешләре. Аларны теоретик тасвирлау ысуллары
** ренормгруппа
*** Блоклы гамильтониан, Каданов үзгәртешләре
*** охшашлыкның термодинамик тәгълиматы
** фаза күчешләренең төгәл чишелүче модельләре
** санлы методлар (фаза күчешләре)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Каты җисем физикасы
Чечня

**Чече́н Респу́бликасы** (*Чечня*, шулай ук *Чичнә*; чеч. Нохчийн Республика, Нохчийчоь) — Россиянең
Төньяк Кавказ федераль округына керүче республика. Көнбатышта Ингушетия һәм Төньяк Осетия белән, көнчыгышта Дагстан белән, төньякта Ставрополь төбәге белән һәм көньякта Гөрҗистан белән чиктәш. Диңгезгә чыгышы юк. Башкаласы — Грозный.

1922 елның 30 ноябрендә барлыкка килеп, 1936—1944 һәм 1957—1993 елларда Чичән-Ингуш АССР (һәм автоном өлкәсе) эчендә булды.

## Географик мәгълүмат
Чечня Зур Кавказ тауларының (Чечнядә иң биек ноктасы — Тебулосмта тавы, 4493 м) төньяк битләүләрендә һәм аңа тоташкан Чичән тигезлеге һәм Терек-Кума түбәнлегендә урнашкан. Нефть, газ, төзелеш материаллари чыганаклары бар.

Икълиме континенталь. Гыйнварның уртача температурасы Терек-Кума түбәнлегендә -3°, тауларда -12° га кадәр, июльдә 21°...25°.

Уртача еллык явым 300—1000 мм. Эре елгалар — Терек, Сунжа.

Туфраклар тигезлекләрдә, нигезлдә, болын, кәтәнә вә аксым кәстәнә, калкулыкларда карбонатлы кара, елга үзәнләрендә аллювиаль, тауларда тау-урман һәм тау-болын. Терек-Кума түбәнлегендә әрем-алабута үсемлекләре, Чичән тигезлегендә дала һәи урманлы дала үсемлекләре үсә.

2200 метрга кадәр булган биеклктәге тауларда киң яфраклв урманнар, аннан югарырак субальп вә альп болыннары бар. Чечнядә кимерүчеләр һәм сөйрәлүчеләр күп; кошларда кыргый үрдәк, каз, дүдәк, Кавказ кыргавылы бар. Тауларда көрән аю, дуңгыз, бүре, урман мәчесе, кеш яши.

## Халык
Җөмһүриятнең халык саны 1 200 000 кеше (2009). Халык тыгызлыгы — 85&nbsp;кеше/км² (2009), шәһәр халкы өлеше — 35,0 % (2009).

Милләтләр буенча Чичәнстан халкы:

### Торак пунктлар

## Икътисад
Сәнәгатьнең төп тармаклары — нефть чыгару, нефть эшкәртү, нефть химиясе, машиналар төзү, азык-төлек, агач эшкәртү, җиңел сәнәгать; төзелеш материаллары эшләп чыгарыла. Һөнәрмәндчелек үсеш алган. Авыл хуҗалыгында бодай, дөге, көнбагыш, шикәр чөгендере җитештерелә. Бакчачылык, йөземчелек вә яшелчәчелек белән шөгыльләнәләр. Терлекчелектә МЭТ, сарык асрала.

## Мәдәният
* Вайнах — Чечен Республикасының  Ә.-Х. Кадыйров ордены кавалеры дәүләт бию ансамбле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Ичкерия

*
Төркем:Россия Федерациясе республикалары
Кристалл

**Криста́ллар** (грекча башта бозны, соңрак тау бәллүрен һәм кристаллны аңлаткан κρύσταλλος сүзеннән) – атомнары билгеле бер закончалыкка буйсынып һәм өч үлчәм буенча да периодик кабатланучы кристаллик рәшәткә барлыкка китереп урнашкан каты җисемнәр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Каты җисем физикасы
Төркем:Каты җисем
Флүн Мусин

**Флүн Мөслах улы Мусин** — күренекле татар галиме, әдәбият белгече, профессор, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы, «Мирас» вакыфын оештыручы. 1991-2009 елларда «Мирас» (*хәзерге* «Безнең мирас») журналының баш мөхәррире.

## Биография
Флүн Мусин 1939 елның 23 февралендә ТАССРның Мөслим районы Иске Карамалы авылында колхозчы гаиләсендә туган.

Үз авылларындагы башлангыч мәктәпне һәм күрше Күбәк авылындагы урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, 1957–1962 елларда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында укый.

Университетны уңышлы тәмамлагач, Казанга килә һәм бер ел чамасы «Социалистик Татарстан» газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр вазифасын башкара.

1963 елның маеннан СССР Фәннәр академиясе Казан филиалының Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтында башта кече, аннары өлкән фәнни хезмәткәр булып эшли.

1969 елда Флүн Мусин «Алтмышынчы еллардагы татар прозасында уңай герой проблемасы» дигән темага – кандидатлык, ә 1983 елда «Татар совет прозасында сәнгатьчәлек тәҗрибәсенең эзлекле үсеше» дигән темага докторлык диссертациясе яклады.

Флүн Мусин Татарстан Язучылар союзының көндәлек әдәби тормышында актив катнаша, теоретик конференцияләрдә һәм иҗат җыелышларында докладлар белән чыгышлар ясый. 1974 елдан бирле ул Язучылар союзы каршындагы тәнкыйтьчеләр иҗат секциясенә җитәкчелек итә. Ул – СССР Язучылар союзының тәнкыйть һәм әдәбият фәне советы әгъзасы, Татарстан Язучылар союзы идарәсе, «Казан утлары» журналы редколлегиясе әгъзасы.

2009 елның 23 сентябрендә Казанда вафат була.

## Библиография
* Заман сулышын тоеп: Бүгенге әдәбиятыбыз турында.–Казан: Таткит-нәшр., 1967.–204 б. 4000. 3. Мәҗитов һәм Б. Гыйззәт белән бергә язылган.
* Тормыш сынавы аша: [Соңгы еллар прозасы турында].–Казан: Таткит-нәшр., 1969.–214 б. 1500. Рец.: * Бәләкәй рецензия.–Казан утлары, 1969, № 11, 175–176 б.; Сверигин Р. – Соц. Татарстан, 1969, 4 июнь. 
* Тарих һәм заман: [Соңгы еллар татар прозасы турында].–Казан: Тат-китнәшр., 1974.–191 б. 1500. Рец.: Расих А. Тарих һәм заман чагылышы.–Соц. Татарстан, 1975, 9 февр.
* Чор белән аваздаш: Әдәбият фәне һәм тәнкыйть мәкаләләре.– Казан: Таткитнәшр., 1983.–240 б. 2000.
* Күләгәдә ниләр бар (Галимҗан Ибраһимов турында)
* Мирсәй Әмир (Өчтомлыгына кереш сүз)
* Проблема положительного героя в современной татарской прозе. (60-е годы): Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. филол. наук.–Казань, 1969.–20 с. (Казан. гос. пед. ин-т).
* По координатам жизни: (Размышления о современной татарской прозе).– М.: Современник, 1976,-206 с. 7000. Рец.: Ахунзянов И. История и современность.–Сов. Татария, 1977, 15 мая; Рамазанов Г. 
* Связь времен.–Лит. газ., 1977, 23 февр.; Әгъзәмов Ф. Прозабыз турында хезмәт.–Казан утлары, 1977, № 12, 153–156 б.

## Сылтамалар
* Татар әдәбияты тагын бер җәүһәрен югалтты
* Биография

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Көн

[thumb|300px|Җирдә көн вакыты. [2 апрель, 13:00 UTC.]]
thumb|300px|Кояш баю
**Көн** — Кояш чыгудан башлап кояш баюга кадәр булган вакыт аралыгы.

Татар телендә, шулай ук, тәүлек мәгънәсендә дә йөри.

## Моны да карагыз
* Таң ату
* Поляр көн

Törkem:Тәүлек
Колумбия

**Колу́мбия** яки **Коломбия** (исп. *Colombia*), рәсми атама **Колу́мбия Җөмһүрияте́** (исп. *República de Colombia*) – унитар, иҗтимагый һәм демократик дәүләт булган Көньяк Американың төньяк-көнбатыш регионында урнашкан суверен ил булып тора. Ул 32 үзәкләшмәгән департаменттан һәм Дәүләт Хөкүмәте урнашкан Богота Башкала Округыннан тора.
Малпело утравын, Ронкадор кече утравын һәм Серрана сай сулыгын кертеп ил 1 141 748 км² мәйдан били, бу аны дөньяда территория буенча 25-енче ил һәм Төньяк һәм Көньяк Америкада җиденче ил итә. Көнчыгышта Венесуэла һәм Бразилия белән, көньякта Перу һәм Эквадор белән, көнчыгышта Панама белән коры җир чигенә ия; Кариб Диңгезендә Панама, Коста-Рика, Никарагуа, Һондурас, Ямайка, Һаити, Доминикана Республикасы һәм Венесуэла белән диңгез чиге бар һәм Тын Океанда Панама, Коста-Рика һәм Эквадор белән диңгез чиге бар.

## Диннәр
1991 елгы Колумбия Конституциясе дин иреген гарантияли . Барлык дини конфессияләр һәм чиркәүләр закон каршында бер үк хокукка ия. Халыкның 90 % ы – христианнар, аларның күпчелеге (70 – 79 % ы) католиклар, 16,7 % ы – протестантлар. Халыкның 4,7 % ы – атеистлар яки агностиклар. Колумбиялеләрнең 1,8 % ы Иегова шаһитлары һәм адвентистлар. 1 % ы – башка диннәр (Бәһаи, ислам, яһүд дине, буддизм, мормонизм, һинд дине, җирле халыкларның диннәре, Харе Кришна хәрәкәте, Растафари хәрәкәте, православие һ. б.) тарафдары .
* Колумбиядә ислам
* Колумбиядә Һинд дине

## Танылган шәхесләр
* Шакира (*[[1977 ел|1977]], [[Барранкилья]]*), җырчы, кино актрисасы, хәйрияче.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Дмитрий Медведев

**Дмитрий Анатолий улы Медведев** ()  
— Россия Федерациясенең өченче президенты (2008-2012), премьер-министры (2012-2020).
## Биографиясе
Медведев Дмитрий Анатольевич 1965 елның 14 сентябрендә Ленинград (хәзер Санкт-Петербург) шәһәрендә туган. Купчино районында үсә. (Бела Кун урамы, 6).

1987 елда Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетын белем ала, 1987-1990 елларда шушы югары уку йортының аспирантурасында укый.

Яшьлек елларында аңа хард-рок окшай, "Deep Purple", "Black Sabbath" һәм "Led Zeppelin" төркемнәре чыгышларын ярата).

Төркем:Санкт-Петербург Дәүләт Университеты укучылары
Төркем:Хәзер яшәүчеләр
Төркем:Россия Федерациясе Хөкүмәт Рәисенең беренче урынбасарлары
Төркем:А. М. Горчаков медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Россия Федерациясенең Иминлек Шурасы әгъзалары
Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Элекке ААҖ «Газпром» директорлары Шурасы әгъзалары
Төркем:Россия Юристлары
Төркем:Рус блогерлары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:Бакы дәүләт университетының докторлары
Төркем:Россия сәясәтчеләре
Төркем:РФ президентлары
Төркем:Россия Федерациясе хөкүмәте башлыклары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Һәлак булганнарны искә алу көне

**Һәлак булганнарны искә алу көне** яки **хәтер көне** (), мәк көне () — Британия милләтләр берлеге илләрендә ел саен 11 ноябрьдә билгеләп үтелә торган һәм Бөекбритания катнашындагы конфликтларда һәлак булган Британия берлеге солдатларының истәлеген мәңгеләштерүгә юнәлдерелгән истәлекле көн. 1919 елда король Георг V боерыгы белән Бөекбританиядә һәм бердәмлек илләрендә билгеләнә башлый.

Бәйрәмнең төп мәгънәсе — Беренче бөтендөнья сугышы елларында һәлак булган Бөекбритания һәм Британия берлеге солдатларын искә алу. 1918 елның 11 ноябрендә Антанта һәм Өчлек берлеге илләре арасында «11-нче айның 11-нче сәгатендә» Ауропада хәрби хәрәкәтләрне туктату турында игълан ителә, бу тарихка Германия һәм Антанта вәкилләре тарафыннан 5:12-дән 5:20-гә кадәр имзаланган беренче компьен килешүе буларак кереп кала. Килешү Үзәк Европа вакыты белән 11:00 -ә үз көченә керә, ә сугыш 1919 елның 28 июнендә Версаль килешүен имзалау белән тәмамлана. 11 ноябрь — Көнбатыш Европа һәм АКШ илләрендә башта килешү көне буларак бәйрәм ителә башлый. Беренче бәйрәмнәр 1919 елның 10 ноябрендә Букингем сараенда уза, һәм шул көннең кичендә король Георг V Француз республикасы Президенты хөрмәтенә банкет оештыра. Икенче көнне иртән рәсми истәлекле чаралар уза.

Бәйрәм символы булып Канада табибы һәм шагыйре, подполковник Джон Маккрей тарафыннан «Фландрия кырларында» шигырендә данланган кызыл мәк тора. Джорджия университеты профессоры Мойна Майкл, аның белән илһамланып, «Истә тотарга кирәк» дип исемләнгән шигырен яза һәм истәлекле чаралар көннәрендә ел саен кызыл мәк кияргә ант итә. Мәк китерү гадәте өч ел эчендә бөтен Британия империясенә тарала, һәм 1921 елдан башлап мәк һәлак булганнарны искә алу көне атрибутына әверелә: Бөекбританиядә аны майор Джордж Һоусон һәм фельдмаршал Дуглас Һейг хуплый. Баштан ук фландриядә Беренче бөтендөнья сугышы кырларында үскән тере мәкләр кигәннәр. Кызыл төс сугышларда коелган канны символлаштырган.

## Британия берлегендә истәлекле чаралар

Бөекбританиядә, Канадада, Көньяк Африка Республикасында, Австралия һәм Яңа Зеландиядә иң төп традицияләрнең берсе булып һәлак булучылар истәлегенә бер минут тынлык тора. Ул җирле вакыт буенча 11 айның 11 сәгатенә җитә, һәм ике минутка кадәр дәвам итәргә мөмкин. Шулай ук истәлекле тантаналарның зур өлешен мөгезләрдә башкарыла торган музыкаль композицияләр тәшкил итә. Чараларда һәйкәлләргә такыялар салына, искә алу догалары һәм фатыйхалар яңгырый, шулай ук милли гимннар башкарыла.

Бердәмлек илләрендә төп традиция — кенотаф янында төн буе уяу тору. Хәрби хезмәтнең һәр көне азагында гадәттә мөгезләрдә «Last Post», ә иң башында — «The Rouse» башкарыла. Хәрби күзлектән караганда, төн буе уяу торуның максаты солдатларның комада яки аңсыз хәлдә булмавын, ә һәлак булуларын раслау гына түгел, бәлки аларның гәүдәләрен мәсхәрә итүдән яки урлаудан саклау да булган. Бу традиция һәлак булганнарны искә алу акты гына түгел, ә хәрби намусны сакларга чакыру да булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Истәлекле көннәр

Төркем:Сугышлар турында истәлек
Викиҗыентык

**Викиҗыентык** ()&nbsp;— на кертелгән рәсемнәр, тавыш язмалары, видеолар җыентыгы булып торган проект.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар
 

## Шулай ук карагыз

* :commons:Help:Contents&nbsp;— :commons:Help:Contents/ru
* :commons:Commons:Community portal&nbsp;— :commons:Commons:Портал сообщества
* :commons:Commons:FAQ&nbsp;— :commons:Commons:Часто задаваемые вопросы

Төркем:Әлифба буенча сайтлар
Төркем:Викимедиа проектлары
Фолкленд утраулары

**Фолкленд утраулары** (ингл. Falkland Islands, исп. Islas Malvinas) – Атлантик океанның көньяк-көнбатышында урнашкан архипелаг. Архипелаг Көньяк Америка ярларыннан 483 км, Британиянең диңгез арты территориясе булган Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утрауларыннан 1080 км һәм Көньяк Шетланд утрауларыннан (Антарктика) 940 км ераклыкта урнашкан. Административ үзәге һәм бердәнбер шәһәр – Порт-Стэнли (яки Стэнли).
[thumb|200px|left|[Стэнлида Крайстчерч кафедраль соборы]]

Ике эре (Көнбатыш һәм Көнчыгыш Фолкленд) һәм 200 тирәсе вак утраудан һәм кыялардан тора. Мәйданы 12,2&nbsp;мең&nbsp;км². Ярлары нык телгәләнгән. Океаник климат.

Бүгенге көндә утраулар Британиянеке булып санала, ләкин Аргентина аларга шулай ук дәгъва кыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Фолкленд сугышы‎

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Парк

**Парк** — ял итү өчен билгеләнгән яшелләндерелгән ачык мәйдан. Кагыйдә буларак, парклар дәүләт тарафыннан тотыла һәм бөтен теләүчеләргә ял итәргә бирелә.

## Парклар тарихы
Парк мәдәнияты Кытайда (Сучжоу) барлыкка килә, ә аннан соң барокко чорында Франциягә кертелә (даими парк). XVIII гасырда романтизм чорында пейзажлы парк барлыкка килә. Гомуми шәһәр парклары Аурупада унтугызынчы гасыр башында гына барлыкка килә. Беренче шундый парклардан - Инглиз паркы (Мюнхен).

## Парк төрләре

* Инглиз паркы
* Ботаник парк
* Су паркы
* Зоологик парк
* Урман-парк
* Милли парк
* Мәдәният һәм ял итү паркы
* Күңел ачу паркы
* Табигый парк
* Француз паркы
* Шәхси парк
* Этномәдәни парк
Паралельлек һәм семмитриягә нигезләнгән француз паркы гадәте һәм соңрак барлыкка килгән, табигыйлыкка нигезләнгән инглиз паркы бар.

## Парк элементлары
Аллеялар, чатырлар, эскәмияләр, сулыклар, павильоннар.

## Билгеле парклар
* Горький исемендәге мәдәният һәм ял итү үзәк паркы (Мәскәү)
* Нью-Йорк үзәк паркы
* Лондондагы Гайд-Парк 
* Инглиз паркы (Мюнхен)

## Моны да карагыз
* Бакча
* Партер (парк)

*
Бакча

**Бакча** (фар. *باغچه)* — кеше тарафыннан утыртылган җимеш агачлары һәм куаклыклары булган мәйдан. Шулай ук бакчада декоратив куаклар, чәчәкләр булырга мөмкин.

Бакчалар төрле төрдә була алалар:
* Ботаник бакча
* Кышкы бакча
* Җиләк-җимеш бакчасы
* җимеш бакчасы
* Япон бакчасы
* Яшелчә бакчасы

Авыл хуҗалыгының бакчалар белән шөгыльләнүче өлкәсен бакчачылык дип атыйлар.

## Шулай ук карагыз
* Борынгы Рим бакчалары
* Ватикан бакчалары

## Сылтама
* История садов Ближнего Востока (инглизчә)

Төркем:Авыл хуҗалыгы
Төркем:Бакчачылык
Төркем:Агрономия
Тыюлык

**Тыюлык** – табигатьнең беренчел күренешен саклап калу максаты белән төзелгән, тулаем хуҗалык эшчәнлегеннән аерылган, аеруча сакланучы территория яки акватория.

## Тарих
Әйләнә-тирәлекне һәм кыргый табигатьне саклау турында беренче закон б.э. кадәр III гасырда Шри-Ланкада кабул ителгән дип санала. Шул вакытта ук Михинталь дигән җирдә, Деванампиятис патшасы тарафыннан беренче табигый тыюлыкка нигез салына.

Бүген Ишкел милли паркы буларак билгеле булган табигать саклау территориясе турында беренче мәгълүмат XIII гасырга кагыла. Ул вакытта Гарәп хәлифәлеге белән идарә итүче Хафсидлар династиясе күл тирәсендә аучылыкны тыя.

Урта гасырларда Аурупада байлар аучылык урыннары турында кайгыртканнар. 
В XIII гасырда галич-волын җирләре кенәзе Даниил Галицкий карар чыгара, аның буенча Беловежск һәм Цуман куе урманнарынвда тыюлык ясала. Алексей Михайлович Романов идарә иткән чорында Мәскәү шәһәре яннарында аучылыкка катгый тыю урнаштырыла.

## Россиядә тыюлыклар статусы
"Аеруча саклана торган табигать территорияләре турында" федераль законы буенча дәлүт табигый тыюлыклары, табигый үзгәрешне, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясының генофондын  саклау һәм күзәтү, максаты белән төзелгән, табигать саклау, фәнни-тикшеренү һәм эколого-мәгърифәтчелек учреждениеләре булып торалар..(урысча)

## Дөнья илләре тыюлыклары
* Россия тыюлыклары исемлеге
* Белоруссия тыюлыклары исемлеге
* Казакъстан тыюлыклары исемлеге
* Украина тыюлыклары исемлеге
* Әзәрбайҗан тыюлыклары исемлеге

## Моны да карагыз
* Биосфера тыюлыгы
* Милли парк
* Бөтендөнья мирасы
* Резерват

## Кушымталар

## Сылтамалар (урысча)
* Сайт Заповедника Аскания-Нова 
* Сайт Приокско-Террасного заповедника
* Особо охраняемые природные территории Российской Федерации 
* А. Горяшко – История российских заповедников 
* Сайт заповедника Калужские засеки
* Сайт о Казантипском природном заповеднике 
* Официальный сайт Кавказского государственного природного биосферного заповедника 
* Заповедники и их роль

Төркем:Тыюлыклар
Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары

**Көньяк Георгия һәм Көньяк Сандвич утраулары** – Көньяк Атлантикада урнашкан утраулар. 1775 елдан башлап Бөекбританиягә карый.  Территориянең домены .gs.

Территория Көньяк Георгия һәм аның тирәсендәге утрауларны, Көньяк Сандвич утраулары архипелагын, шулай ук Шаг, Клерк кыяларын һәм аерым урнашкан Кара кыяны (*Блэк-Рок*) үз эченә ала.

Утрауларга Аргентина дәгъва белдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка дәүләтләре
Төркем:Әлифба буенча утраулар төркемнәре
Төркем:Көньяк океан
Ут

**Ут** – кызган газлар яки плазма җыелмасы. Утның килеп чыгу сәбәпләре төрле. Кайберләре:
* янучы материалны билгеле бер ноктага кадәр җылыту;
* химик реакция;
* югары көчәнешле токның янучы матдәгә тиюе.

Ут яну процессының төп фазасы һәм башка янучаy материаллар белән яrын булганда узенән-узе таралучан.
Гәмалдә ут температурасы, януда катнашкан материаллар белән бәйләнгән.
Хәрби эштә «ут» ут атычы коралдан (пуля яки снарядтан) ату тигәнне аңлата.

Кешеләр камины эшләргә һәм аларда ут үстерергә өйрәнде, бу йортны җылытуга ярдәм итте.

### Тарих
Кешелекнең иң мөһим табышларының берсе – ут табу ысулы. 
Утка ия булу бәяләп бетергесез табыш биргән. Ут:
* салкын климатта яшәргә ярдәм иткән;
* ашамлыкны йомшак һәм тәмлерәк иткән, озаграк сакларга мөмкинлек биргән;
* йортны яктырткан;
* кыргый хайваннарны куркыткан;
* урманны яндырып агач көле белән сөрелгән җирләрне ашлаганнар;
* юан агачларны яндырып көймә эшләгәннәр, балчыктан ясалган савыт-сабаны яндырганнар, металл эреткәннәр.
Ялкынның җылы бирүе билгеле. Шулай ук утта зыян күргән җимеш һәм хайваннарның тәм сыйфаты югары булуы ут табу ысулын эзләргә мәҗбүр иткән булуы ихтимал.

### Көнкүрештә әһәмияте
Яктырту, җылыту, ашамлык әзерләү, кыргый хайваннарны куркыту, шартлы сигналлар бирү өчен ут бик әһәмиятле булганга тәүтормыш кешеләре төрле ут табу ысулларын уйлап чыгарган. Беренче булып утны яшен аткан агачтан алганнар, булса кирәк. Агачларны ышкып ут табу ысулы бик әһәмиятле булмаган, шуңа күрә мамык, имән һәм корычагач агачларында үскән гөмбәләрне киптереп файдалана башлаганнар. Яшәү өчен көрәштә утны сүндерми саклау урыны – учак булган.

Соңыннан шырпы, артабан бензин һәм газ кабызгычлары файдалана башлаганнар.

### Мифология һәм изотерикада мәгънәсе
Мифологиядә утка зур урын бирелә. Грек һәм Рим мифологиясенда алиһәләр һәм аллалар (Гефест, Прометей, Веста, Гестия һ.б.) ут белән тиңдәштерелә. Борынгы һинд мифологиясенда утны Агни, борынгы кельт мифологиясында ут алиһәсен Бриг сүрәтли. Төнъяк халыкларында ут хатын-кыз кыяфәтендә «ана», «хужабикә», якут һәм бурятларда ир кыяфәтендә «хуҗа» итеп күрсәтелә.
Гераклит фөлсәфәсендә һәм алхимиядә ут су, җир, һава белән табигатьнең тәүге берәмлеген тәшкил итә.

Янгын янгын процессы, аның территориясе хәзерге вакытта ниндидер сәбәпләр аркасында кысаларда тора алмый. Янгын ут белән генә түгел, ә янгын территориясендә янган әйберләрнең яну продуктлары белән дә куркыныч.

## Искәрмә


Төркем:Ут
Драматургия

**Драматургия** (бор.-грекча δραματουργία «драматик әсәрне уйлап чыгару яки кую») - драматик әсәрне кую теориясе һәм сәнгате. 

## Мәгънәләр
Драматургия дип шулай ук аерым язучының, халыкның, дәүләтнең яисә чорның барлык драматик әсәрләрен атыйлар. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
Драматурглар

**Драматург** (грекча dramaturges) - драма әсәрләрен яза торган язучы, пьесалар авторы.

## Татар драматургиясе

Татар драматургиясе 20нче гасырның башында үсә башлады. Татар драматурглары арасында зур өлешне Галиәсгар Камал, Кәрим Тинчурин, Туфан Миңнуллин керттеләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Драматургия
* Татар драматургиясе

Төркем:Драматургия
16 июнь

**16 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 198 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Халыкара җәмгыятенең [[Көньяк Африка]]да үз хокуклары өчен көрәшүче халыклары белән солидарлыгы көне*** (, ).
*Африка Берлеге — ***[[Африка]] балалары көне***  (, , ).

###### 
*  Ирландия – ***«Блумсдей» бәйрәме*** (, ).
*  КАҖ — ***Яшьләр көне*** (, ).

###### 
*  — ***Инженерлар көне*** (, ).
*  /  /  Сассекс графлыгы — ***Сассекс көне*** (, ).
*  — ***Децималарны иҗат итүче [[шагыйрь]]ләр һәм трубадурлар көне*** (, ). 
*  — ***Дәүләт һәм муниципаль хезмәтләрен күрсәтүчеләре көне*** (, ).

## 
* 1903 — АКШда «Пепси-кола» сату маркасы регистрацияләнщ.
* 1903 — Руаль Амундсен яңа арктик экспедицияне башлый.
* 1961 — Рудольф Нуриев Франциядән сәяси сыену сорый. 
* 1963 — космоска беренче тапкыр хатын-кыз оча.

## 
 
* 1754 — Салават Юлаев, башкорт халкының милли батыры, шагыйрь.
* 1797 — Имам Шамил, Кавказ таулыларының җитәкчесе, имам.
* 1851 — Екатерина Габашвили, 
* 1867 — Карл Густаф Маннерһейм, фин хәрби һәм дәүләт эшлеклесе, 1944–1946 елларда Финляндия президенты.
* 1868 — Пётр Перцов, 
* 1889 — Лев Зенкевич, 
* 1892 — Тихон Хрисанфов, 
* 1894 — Фёдор Толбухин, ССРБ гаскәр башлыгы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1897 — Георг Виттиг, 
* 1899 — Иван Жуков, 
* 1900 — Гомәр Гали, татар язучысы, тәнкыйтьче.
* 1901 — Ярлы Кәрим, татар шагыйре.
* 1902 — Барбара Мак-Клинток, 
* 1913 — Елена Воронцова, 
* 1916 — Валентин Шашин, 
* 1921 — Александр Чудаков, 
* 1923 — Гыйлемдар Рамазанов, 
* 1923 — Петр Кулаков, 
* 1925 — Хәернас Чыкаев, 
* 1926 — Нина Абрамычева, 
* 1927 — Тимер Дәвамәт, 
* 1928 — Фәһим Садыйков, 
* 1934 — Вильям Шарп, 
* 1934 — Энесса Истомина, 
* 1936 — Хан Әхмәтев, 
* 1937 — Вячеслав Аристов, 
* 1938 — Рифкать Закиров, татар шагыйре.
* 1942 — Олег Орлов, 
* 1948 — Тамара Волынкина, 
* 1949 — Иса Капаев, нугай язучысы һәм шагыйре.
* 1949 — Хәйдәр Бигичев, 
* 1954 — Марат Әхмәтов, Татарстан дәүләт эшлеклесе.
* 1959 — Михаил Васютин, 
* 1964 — Рамил Хәйретдинов, тарих галиме, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 1969 — Алтыморат Ораздурдыев, 
* 1971 — Рөстәм Сәетколов, 
* 1971 — Тупак Шәкүр, АКШ рэперы, киноактер, җәмәгать эшлеклесе.
* 1981 — Жаилсон Алешандре Алвеш дос Сантос, 
* 1981 — Иван Хлынцев,

## 

* 1896 — Николай Миловидов, 
* 1900 — Георгий Шебуев, 
* 1933 — Галиәсгар Камал, татар драматургы.
* 1937 — Александр Червяков, беларус совет дәүләт эшлеклесе.
* 1938 — Енө Розвань, 
* 1943 — Али Карнай, язучы.
* 1943 — Вилен Бурмистров, 
* 1959 — Николай Калинин, 
* 1960 — Павел Гурьянов, 
* 1967 — Габбас Кушаев, 
* 1974 — Гусан Миңнегулов, 
* 1980 — Мансур Әбләев, 
* 1981 — Сабит Җәгьфәров, 
* 1986 — Татьяна Власова, 
* 1995 — Леонид Иванов, 
* 1998 — Мәхмүт Зарипов, 
* 2004 — Евгений Кузин, 
* 2006 — Власта Прухова, 
* 2008 — Сид Чарисс, 
* 2013 — Ганс Хасс, 
* 2013 — Марсель Гафуров, язучы һәм журналист, Башкортстан язучылары һәм шагыйрьләре әсәрләрен рус теленә тәрҗемә итүче.
* 2013 — Нина Гончарова, 
* 2016 — Ринат Габитов, 
* 2017 — Һелмут Коль, 
* 2020 — Әхмәтҗан Хәмәдишин, 
* 2020 — Сергей Краснов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 июнь
27 сентябрь

**27 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме җиденче көне. Ел ахырына кадәр 95 көн кала.

#### 
###### 
*  Халыкара туризм көне.
###### 
*  Бельгия — Франктелле мәдәни җәмгыять бәйрәме.
###### 

## 
* 1821 —  дән бәйсезлеген игълан итә.
* 1825 — ның  өлешендә беренче иҗтимагый тимер юлы эшли башлый.
* 1829 — Арарат тавына беренче тапкыр кеше күтәрелә. 
* 1940 —  (Алмания),  һәм  дуслык турында пактны имзалыйлар.
* 1990 — 20px Якут АССР  суверенитетын игълан итә.

## 
 
* 1601 — XIII Луи, 
* 1867 — Сергей Рыбаков, 
* 1871 — Грация Деледда, 
* 1873 — Дмитрий Теренин, 
* 1880 — Фёкла Беззубова, 
* 1899 — Алексей Кибяков, 
* 1899 — Ефрем, 
* 1914 — Садыйк Рәхимов, 
* 1918 — Лотфулла Фәттахов, рәссам, Татарстанның Г.Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* 1920 — Малхаз Заалишвили, 
* 1921 — Екатерина Гловацкая, 
* 1924 — Михаил Константинов, 
* 1925 — Роберт Эдвардс, британ галиме, физиолог, Нобель бүләге иясе.
* 1932 — Оливер Вильямсон, 
* 1940 — Александр Берлин, 
* 1940 — Геннадий Костылев, 
* 1947 — Мари Саат, 
* 1947 — Юрий Ичетовкин, 
* 1948 — Валерий Вершинин, 
* 1949 — Фәрит Фәткуллин, Кызыл таң журналисты. 
* 1950 — Габделәхәт Хәкимов, 
* 1956 — Сәрия Сабурская, 
* 1958 — Сергей Измайлов, 
* 1965 — Рәфыйк Ихсанов, 
* 1973 — Алсу Шәфигуллина, 
* 1973 — Рамил Вәҗиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты.
* 1975 — Наил Вазыйхов, 
* 1984 — Аврил Лавин,
* 1988 — Илдар Сибгатуллин, автоэксперт һәм блогер.

## 

* 1847 — Николай Зоммер, 
* 1891 — Иван Гончаров, рус язучысы.
* 1919 — Александр Сафонов, 
* 1937 — Афзал Таһиров, татар язучысы, драматург.
* 1937 — Әлихан Бүкәйханов, казакъ җәмәгать эшлеклесе, укытучы, журналист, этнограф.
* 1937 — Җәләлетдин Курыкмасов, 
* 1937 — Насыйбулла Бикбаев, 
* 1937 — Фатих Кәрими, татар язучысы.
* 1937 — Хаҗи Габидуллин, 
* 1937 — Хафиз Кушаев, 
* 1938 — Владимир Быстряков, 
* 1940 — Юлиус Вагнер-Яурегг, 
* 1943 — Садыйк Әбелханов, Кызыл Гаскәр сержанты, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1951 — Алексей Кайгородов, 
* 1967 — Феликс Юсупов, Юсуповлар кенәзләренең соңгы кенәзе.
* 1972 — Юныс Нигамәтев, 
* 1973 — Мансур Якупов, 
* 1993 — Мамия Аласания, 
* 2014 — Наил Заһиров, 
* 2016 — Габделхак Игебаев, башкорт шагыйре.
* 2018 — Мюд Мечев, 
* 2019 — Әзһәр Хөсәенов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:27 сентябрь
Микеланджело Караваджо

**Микела́нджело да Караваджо** (итал. *Michelangelo Merisi de Caravaggio*; тулы исем Микеланджело Меризи Караваджо) 1571 елның 28 сентябрендә Милан — 1610 елның 18 июлендә Гроссето, Тоскана) — Италия рәссамы, Европа рәссамлыгының реформаторы, барокко стиленә нигез салучыларның берсе.

File:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|Лютняда уйнаучы.
File:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|Җимешләр белән кәрзин (1596). Пинакотека Амброзиана. Милан


## Искәрмәләр

Төркем:Италия рәссамнары
Тимур Муцураев

**Тимур Хамзат улы Муцураев** – күренекле чечен барды. Балачагыннан спорт белән шөгыльләнә. 1991 елда каратэ буенча ЧИАССР чемпионлыгын яулый. 1994 елдан башлап Беренче Чечен сугышында катнаша. Сержень-Йорт авылы янында каты яралана.

## Иҗат
Җырлары нигездә исламга һәм Чичәнстанның мөстәкыйльлеге өчен көрәшүенә багышланган.

## Сылтамалар

Төркем:Чечен шәхесләре
Төркем:Шәхесләр:Чечня
28 сентябрь

**28 сентябрь** — Милади тәкъвимендә тугызынчы айның егерме сигезенче көне. Ел ахырына кадәр 94 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Тайвань — укытучы көне.
*  Гвинея — референдум көне.
###### 
## 
* 1066 — не нормандлар басып яулый башлый.
* 1939 — Молотов һәм Риббентроп килешүе гамәлгә аша,  капитуляциясе.
* 1956 — Алтынчәч операсының яңа куелышы белән Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының яңа бинасы ачыла.
* 1994 — «Эстония» паромы бату нәтиҗәсендә 852 кеше һәлак була
* 2009 —  космик аппараты айда су таба.

## 
 
* БЭК 551 — Конфуций, Кытай фәлсәфәчесе.
* 1571 — Микеланджело Караваджо, мәшһүр Италия рәссамы.
* 1852 — Аңри Муассаң, 
* 1868 — Әхмәтһади Максуди, татар мөгаллиме, җәмәгать эшлеклесе, журналист һәм нашир.
* 1874 — Мәхмүт Алмаев, шагыйрь, язучы, журналист, полиграфия белгече.
* 1877 — Михаил Петров-Тинехпи, 
* 1892 — Кедра Митрей, удмурт язучысы, шагыйрь, публицист, тәнкыйтьче һәм тәрҗемәче.
* 1897 — Михаил Барашов, 
* 1897 — Мохтар Әвәзов, казакъ язучысы.
* 1905 — Паата Гугушвили, 
* 1907 — Евгений Завойский, 
* 1912 — Лев Галин, 
* 1914 — Садыйк Рәхимов, 
* 1916 — Сергей Бутяков, 
* 1918 — Василий Сухомлинский, 
* 1924 — Марчелло Мастроянни, 
* 1925 — Иван Авдеев, 
* 1931 — Михаил Рокицкий, 
* 1934 — Брижит Бардо, 
* 1937 — Рәшит Зәкиев, 
* 1939 — Эдуард Кульпин-Гобәйдуллин, тарихчы, икътисадчы.
* 1942 — Галирәшит Алиевич, 
* 1944 — Милош Земан, 
* 1946 — Анатолий Белан, 
* 1947 — Лариса Исакова, 
* 1947 — Шейх Хасина Вазед,
* 1951 — Гомәр Ишморатов, 
* 1962 — Елена Анисим, 
* 1963 — Рөстәм Равилов, 
* 1968 — Нина Добрушина, 
* 1969 — Александр Осипов, 
* 1972 — Миләүшә Имамова, 
* 1975 — Ирина Хрунова, 
* 1982 — Антон Бобёр, 
* 1985 — Алинә Ибраһимова, 
* 1991 — Ринат Фәхретдинов, көрәшче.
* 2001 — Всеволод Скотников,

## 

* 1859 — Карл Риттер, алман мәгрифәтчесе, хәзерге географиягә нигез салучы.
* 1895 — Луи Пастер, атаклы француз микробиологы һәм химигы.
* 1895 — Николай Манасеин, 
* 1898 — Томас Фрәнсис Баярд, 
* 1937 — Габдулла Апанаев, 
* 1948 — Мөхәммәт Идрисов, 
* 1953 — Эргард Брицке, 
* 1958 — Василий Бакшеев, 
* 1967 — Осмонкул Бөлебалаев, 
* 1969 — Юлиана Витан-Дубейковская, 
* 1974 — Михаил Иванов, 
* 1974 — Мөнәвәр Шаһгадаев, 
* 1978 — Иоанн Павел I, Рим папасы.
* 1991 — Андрей Гаврилов, 
* 1994 — Константин Сергиевский, 
* 2000 — Яныбай Хамматов, башкорт язучысы.
* 2003 — Алтея Гибсон, 
* 2009 — Татьяна Гинецинская, 
* 2012 — Хәлил Мәхмүтов, Татарстанның халык артисты, Тинчурин театры актеры.
* 2014 — Валентина Эльпи, 
* 2015 — Владимир Кайгородов, 
* 2017 — Алексей Гарифуллин, 
* 2019 — Виталий Волошинов, 
* 2020 — Расих Ханнанов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:28 сентябрь
Ангела Доротея Меркель

**А́нгела Дороте́я Ме́ркель** (; 1954 елның 17 июлендә туды, Һамбург)&nbsp;— Алмания сәясәтчесе, 2000 елдан башлап Алманиянең христиан-демократик берлеге фиркасе рәисе. 2005 елдан 2021 елның 26 октябренә кадәр  Алмания федераль канцлеры вазыйфасын башкара.

## Сылтамалар
* Рәсми сайт  

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Хатын-кызлар — дәүләт һәм хөкүмәт башлыклары
Төркем:Алмания федераль канцлерлары
Молотов һәм Риббентроп килешүе

**Молотов һәм Риббентроп килешүе** — СССР һәм Алмания арасындагы килешүе. Икенче Бөтендөнья сугышы башлануын тизләтә.

1939 елның 24 августына каршы төндә Алмания тышкы эшләр министры Йоахим фон Риббентроп Мәскәү кирмәнендә Совет җитәкчесе Иосиф Сталин һәм тышкы эшләр министры Вячеслав Молотов белән очраша. Таң атуга Гитлер Алманиясе белән Советлар Берлеге арасында үзара һөҗүм итмәү турында килешү имзалана. Килешүгә өстәлгән яшерен беркетмәдә ике диктатор Үзәк һәм Төньяк Европа илләрен үзләренең “мәнфәгать төбәкләре” дип игълан итеп, аларны үзара бүлешеп чыга.

1939 елның 28 сентябрь — Молотов һәм Риббентроп килешүе шулай ук Алмания һәм СССР арасында дуслыгы һәм чикләр турында килешү белән ныгытыла (Бөек Ватан сугышы башлавына кадәр гамәлдә торалар).

## Яшерен беркетмәсе

Ике илнең тышкы эшләр министры, Молотов һәм Риббентроп исеме белән тарихка кереп калган бу килешү Гитлерның “Польша мәсьәләсен” хәл итүдә кулын чишә. Польшаның көнбатыш беректәшләре, Британия һәм Франция белән сугышырга туры килгән очракта, Гитлер Совет һөҗүменнән курыкмыйча, ике фронтка ярылмыйча эш итү мөмкинлеге ала.

Яшерен беркетмәнең барлыгы баштан ук мәгълүм булса да, аның төгәл эчтәлеге озак вакыт билгесез булып кала. Беректәш илләр алман архивларыннан документның микрофильм өлгесен тапканчыга кадәр.

Совет ягы бу документны озак еллар ялган дип килә, 1989 елга кадәр аның булуын кире кага. Тагын өч елдан гына Россия бу рәсми беркетмәне архивыннан чыгара.

## Хәтер
Бу гамәлләрне онытмас өчен, 2009 елның 2 апрель көнендә Европа берлеге парламенты 23 август көнен Бөтенаурупа сталинизм һәм нацизм корбаннары хәтер көне буларак игълан итә..

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Молотов-Риббентроп килешүенә 70 ел: Европа харитасын үзгәрткән төн

## Искәрмәләр

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
17 июль

**17 июль** — Милади тәкъвимендә җиденче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 167 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Гыйрак — инкыйлаб көне.
*  Лесото — патша көне.
*  Словакия — бәйсезлек көне.
*  Финляндия — демократия көне.
*  Төньяк Корея — конституция көне.
###### 
*  ― ***[[Этнограф көне]]***.

## 
* 1868 —  башкаласы Киото шәһәреннән га күчерелә.
* 1918 — та соңгы Россия императоры Николай II һәм аның гаиләсе атып үтерелә.
* 1955 — АКШның 20px Калифорния штатында беренче Диснейленд ачыла.
* 1959 —  президенты Д. Эйзенхауэр «Әсир милләтләр турындагы» канун имзалый. Шул көннән алып июль аеның өченче атнасында Әсир милләтләр атнасы билгеләнә.
* 1972 — Казанда Research and Development - USA (*АКШта эзләнүләр һәм эшкәртмәләр*) күргәзмәсе уза. 
* 1979 —  диктаторы Анастасио Сомоса АКШга качып китә.

## 
 
* 1745 — Тимоти Пикериң, 
* 1817 — Иван Айвазовский, рус рәссамы.
* 1818 — Николай Казем-Бек, 
* 1846 — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.
* 1868 — Петр Феддерс,
* 1881 — Иван Яковлев,
* 1888 — Александр Вознесенский,
* 1906 — Латыйф Хәмиди, татар композиторы, Казакъ ССР гимны авторы.
* 1907 — Владимир Батыр, 
* 1909 — Павел Фролов, 
* 1915 — Гадел Габдрәхимов, 
* 1921 — Үзбәк Богданович,
* 1927 — Любовь Волкова,
* 1930 — Виталий Акцорин,
* 1931 — Ногман Мусин,
* 1934 — Рафаил Йосыпов,
* 1937 — Георгий Таразевич,
* 1937 — Рөстәм Яушев,
* 1939 — Әли Хаменеи,
* 1939 — Виктор Константинов,
* 1943 — Илдар Гыйләҗетдинов,
* 1947 — Семён Якубов,
* 1948 — Марина Разбежкина,
* 1953 — Тәслимә Фәйзуллина, Тинчурин театры артисты, ТР халык артисты.
* 1954 — Ангела Меркель, Алмания сәясәтчесе.
* 1954 — Халидә Бегичева, популяр татар җырчысы.
* 1956 — Наил Байбурин, 
* 1957 — Екатерина Рождественская, 
* 1957 — Рәдиф Сәгъди, татар драматургы.
* 1959 — Диләвәр Османов, 
* 1963 — Александр Доставалов,
* 1965 — Альберт Ибраһимов,
* 1965 — Валерий Васильев,
* 1968 — Алексей Русских,
* 1975 — Лоретта Харроп,
* 1975 — Марко Тушек,
* 1987 — Тигран Амасян,

## 

* 1588 — мигъмар Синан.
* 1762 — Петр III, Россия императоры.
* 1790 — Адам Смит, инглиз икътисадчысы һәм фәлсәфәче.
* 1824 — Мөхәммәтҗан Хөсәенов,
* 1898 — Мартиниан,
* 1915 — Михаил Богословский,  
* 1918 — Николай II, соңгы Россия императоры.
* 1935 — Джеймс Мур, инглиз велосипедчысы.
* 1938 — Мотаһар Камалетдинев, 
* 1941 — Бәхтияр Мирзанов, ХХ гасыр башы татар язучысы.  
* 1942 — Сабир Шәрипов (Дәүләтшин), инкыйлабчы, язучы.
* 1967 — Николай Айзман, 
* 1975 — Борис Бабочкин, 
* 1977 — Җәүдәт Әхмәтҗанов, 
* 1977 — Нәҗип Газизов, татар мөгаллиме.
* 1989 — Василий Дергунов, 
* 1991 — Анджела Сидни, 
* 1992 — Фёдор Самохин, 
* 1993 — Амо Сагиян, 
* 1993 — Владимир Бармин, 
* 1996 — Виктор Зотов, 
* 1999 — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
* 2001 — Сара Ашурбәйли, 
* 2002 — Вадим Гогосов, 
* 2003 — Игорь Лацанич, 
* 2004 — Александр Грандо, 
* 2005 — Эдвард Хит, британ сәясәтчесе. 
* 2007 — Бато Эрдынеев, 
* 2011 — Гали Акыш, татар журналисты, язучы, Бөтендөнья татар лигасының мактаулы президенты.
* 2020 — Рафаиль Закиров, РФ атказанган хәрби очучысы (1992).

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:17 июль
Кызыл (шәһәр)

**Кызы́л** (, ) — Pəcəйдагы шәһәр, Тыва Республикасының башкаласы. Халкы — 109 986 кеше (2010 елда).

## Тарих

Урянхлар төбәге Pəcəйга кергәчтен үк торак пункт буларак 1914 елда **Белоца́рск** исеме астында рус колонистлары тарафыннан төзелә. 1918 елда (инкыйлаб белән бәйле рәвештә) атамасы **Хем-Бельди́р**га үзгәртелә, 1926 елда — **Кызыл**га.

1921 елда шәһәр Тыва Халык Җөмһүриятенең башкаласы, 1944 елдан — РСФСРның Тыва автоном өлкәсенең, 1961 елдан — Тыва АССРның, һәм 1991 елдан — Тыва Җөмһүриятенең башкаласы.

## Географик урнашуы
[thumb|250px|Кызыл — [Азияның үзәге]]
Шәһәр Тыва казанында Олы Енисейне (Улуг-Хем) барлыкка китерүче Зур Енисей (Бий-Хем) һәм Кече Енисей (Каа-Хем) елгалары кушылган урында урнашкан.

## Шәһәрнең идарәсе
2008 елның 30 июлендә Кызыл шәһәренең мэры буларак биш елга Владислав Товарищтайевич Ховалыг билгеләнә.

## Мәдәният
* «Саян» — Тыва дәүләт җыр һәм бию ансамбле.

## Мәгариф
* Тыва дәүләт университеты

## Сылтамалар
* [Тыва-Онлайн — Тыва Җөмһүрияте яңалыклары ([рус теле|русча] һәм инглизчә)]
* Тыва эзләнүләре өлкәсендә яңалыклар — Тыва турында фәнни журнал

Төркем:Азия шәһәрләре
Төркем:Pəcəй субъектлары башкалалары
*
Конвертация кагыйдәләре/Урыс телендә (на русском)

Основная статья - Конвертация кагыйдәләре.

## Общие правила преобразований
### Преобразование к и г
* **га, го, гу, гы** > **ğa, ğo, ğu, ğı** 
* **га, го, гу** (если далее следуют **ә, ө, ү, е, ь** или **и**) > **ğә, ğө, ğü**
* **гый** >  **ği**
* **гыль** > **ğel**

* **ка, ко, ку, кы** > **qa, qo, qu, qı**
* **ка, ко, ку, кый**(если далее следуют **ә, ө, ү, е, ь** или **и**) > **qә, qө, qü, qi**
* **кый** (в остальных случаях)> **qı**
* **кыйль** > **qil**

* **аг, ог, уг, ыг, ыйг** > **ağ, oğ, uğ, ığ, iğ** 
* **әг, өг, үг, иг** > **әg, өg, üg, ig**

* **ак, ок, ук, ык, ыйк** > **аq, оq, uq, ıq, iq**
* **әк, өк, үк, ик** >** әk, өk, ük, ik** 
* **аек, аегы** > **ayıq, ayığı**

* **гае** > **ğәye**

* **гать, гыять, гыя** > **ğәt, ğiәt, ğiә**
* **кать, кыять, кыя** > **qәt, qiәt, qıya** 
* **гыят, гате, кате, каяте** > **ğiәt, ğәte, qәte, qәyәte**

* **гъ** > **ğ** 
* **къ** > **q**

* во всех остальных случаях **к** > **k**, **г** > **g**

### е, ю, я в начале слога
В начале слова, а также после **гласных**, **ь** и **ъ** 
* **е/ю/я** > **ye/yü/yә**, если сразу перед, сразу после, через одну или через две буквы следуют **ә, е, и, ө, ү, ъ** или **ь** 
* **е/ю/я** > **e/ü/ә**, если после **и**
* **е/ю/я** > **yı/yu/ya** в остальных случаях

### Преобразование у,ү
Если прямо перед буквой идут **ә/ө/ü/e/i/а/о/ы**, то они заменяются на **w**.
В остальных случаях на **u/ü** соответственно.

### Преобразование в
Заменяется на **w**.

### Преобразование ц
В начале слова и после согласных заменяется на **s**. В остальных случаях на **ts**.

### Преобразование щ
Заменяется на **şç**.

### Преобразование ё
Преобразуется всегда в **yo**
 Пётр - Pyotr

### Преобразование ю, я
* После согласных - строго в **yu**, **ya**
* В начале слова (если есть далее знак **ь**) - в **yü, yә**
* В остальных случаях - в **yu, ya**.
 Маня - Manya
 ямь - yәm
 як - yaq

### Прочие правила
* **ыйк** > **ıyq**
* **ыйг** > **ıyğ**
 Садыйк - Sadıyq
 алыйк - alıyq
* **үе** > **üe**
 килүе - kilüe
* **ья, ью** > **ya, yu**
* **як, яг, юк, юг** > **yaq, yağ, yuq, yuğ**
 көньяк - kөnyaq
* **иг, ик > ig, ik**

## Cоответствия
* а - a
* ә - ә
* б - b
* в - v, w
* г - g, ğ
* д - d
* е - ye, yı, e
* ё - yo
* ж - j
* җ - c
* з - z
* и - i
* й - y
* к - k, q
* л - l
* м - m
* н - n
* ң - ŋ
* о - o
* ө - ө
* п - p
* р - r
* с - s
* т - t
* у - u
* ү - ü
* ф - f
* х - x
* һ - h
* ц - ts, s
* ч - ç
* ш - ş
* щ - şç
* ъ
* ы - ı
* ь 
* э - e
* ю - yü, yu, ü
* я - yә, ya, ә

## Неоднозначные слова
* я (отдельное)> yә
* яки > yәki
* ягъни - yәğni

## Исключения

## Башкирские символы
* ҙ > ź
* ғ > ğ
* ҡ > q
* ҫ > ś

## Ссылки
* Форум - обсуждение правил
* Транслитератор кириллица-латинница на JavaScript