Элиза Ожешко

**Элиза Ожешко** (*Элиза Ожешкова*, *Элиза Оржешко*, , ; 1841 елның 6 июне, Гродно тирәсендәге Мильковщина авылы, Россия империясе — 1910 елның 18 мае, Гродно) — язучы һәм җәмәгать эшлеклесе. Польшада күренекле Польша язучысы, Беларусиядә — Беларус язучысы дип таныла.

## Тормыш юлы
Тумыштан Эльжбета Павловская (Elżbieta Pawłowska) бай алпавыт һәм адвокат Бенедикт Павловскийның () һәм аның икенче хатыны Франческаның (кыз вакытта фамилиясе Каменская) кече кызы. Белемне Варшава пансионында ала (1852—1857). 17 яшендә Кобрин өязе алпавыты Пётр Ожешкога кияүгә бирелә (1823—1874) һәм аның Людвиново утарында яши.

1863 елның июлендә 2 атна утарында Ромуальд Траугуттны яшерә, ә соңрак аңа Варшавага качырга ярдәм итә, Ян Ваньковичка Галициягә качырга ярдәм итә, өч айдан утарда ат йөртүче булып эшләүче 50 яшьлек крестьян Стефан Поплавский бу хакта хакимиятләргә хәбәр итә. Элизаның ире — Пётр Ожешко бөтен гаепләрне үз өстенә ала һәм суд карары нигезендә, торгызылучыларга ярдәм иткән өчен, 1864 елның декабрендә чикләнмәгән вакытка Пермь губерниясенә җибәрелә, ә утар дәүләт хисабына конфискацияләнә.

Гроднога күченеп китә, Милковщинадагы утарны сата (1870) һәм әдәби эшчәнлектән кергән табышларга яши.

Элиза Ожешко знахарлар кулланган дару үләннәре белән кызыксына. Гродненщина буйлап сәяхәт иткәндә, ул знахарлардан сораша, үсемлекләрнең халык исемнәрен җыя. Ул гербарий һәм 228гә якын үсемлек исемен җыйган, аларның күпчелегенең тышкы кыяфәт тасвирламалары һәм куллану ысуллары булган. Язучы үзенең күзәтүләрен «Wisla» («Висла») географик-этнографик журналында бастырылган «Ludzie i kwiaty nad Niemnem» («Неман астында кешеләр һәм чәчәкләр») әсәрендә урнаштырган.

1894 елның 21 октябрендә (2 ноябрендә) Станислав Нагорскийга кияүгә чыга. Хәйрия һәм җәмәгать эшчәнлеге белән шөгыльләнә.

Авыр йөрәк авыруыннан соң үлә һәм Гроднода җирләнә.

## Әдәби эшчәнлек
Элиза Ожешко басмада 1866 елда «Ачлык еллардан сурәт» () повесте белән дебют ясый. «E. O.», «Bąk (z Wa-Lit-No)», «Li…ka», «Gabriela Litwinka» тәхәллүсләрен файдаланган.

«Пан Граба» („Pan Graba“, 1869), «Марта» („Marta“, 1873) һ.б. романнар һәм повестьлар иҗтимагый эмансиплаштыру һәм хатын-кызларның кешелек дәрәҗәсе өчен көрәш темасына язылган. «Эли Маковер» („Eli Makower“, 1874—1875), «Брохвичлар гаиләсе» („Rodzina Brochwiczów“, 1876) һ.б. романнары патриархаль алпавыт рәвешенең таркалуына һәм буржуазиянең калкулыгына багышлана. 1860—1870 еллар иҗаты өчен «тезис белән повестьлар», «тезис белән хикәя» кебек тенденцион жанрлар хас.

«Меир Эзофович» („Meir Ezofowicz“) романы (башка рус варианты «Меер Иозефович»; 1878; 13 телгә тәрҗемә ителгән), «Төрле өлкәләрдән» җыентыгының хикәяләре (1—3 т., 1879—1882), «Низины» („Niziny“, 1883), «Дзюрзи» („Dziurdziowie“, 1885), «Хам» („Cham“, 1888)  белорус крестьяннарының тормышыннан повестьләр киң танылу ала.

«Неман астындә» („Nad Niemnem“, 1887) романы язучының иң югары казанышы дип бәяләнә. Романда 1863 елгы Поляк күтәрелеше чорының милли-патриотик традицияләренә тугры, хезмәт яратучы крестьяннар һәм деградацияләнүче шляхта  сурәтләнә. Соңгы әсәрләрдән «Аргонавты» („Argonauci“, 1899) романы һәм 1863 елгы күтәрелешкә багышланган «Gloria victis»  (ягъни «Җиңүчеләргә дан», 1910) хикәяләр җыентыгы аерылып тора.

1905 елда әдәбият буенча Нобель премиясенә тәкъдим ителә, әмма аны Һенрик Сенкевич ала.

Элиза Ожешко әсәрләре күп тапкыр рус теленә тәрҗемә ителгән.

## Әсәрләр

## Рус телендәге басмалар

* 
* Миртала. М., Текст, 2011.
* Собрание сочинений, 6 тт. М., Художественная литература, 1991—1996.
* Сочинения, 5 тт. М., 1953—1954.
* Полное собрание сочинений, 8 тт. Киев — С-Пб — Харьков, 1902—1910.
* Собрание сочинений, 12 тт. С-Пб, 1909—1910.
* Собрание сочинений, под ред. С. С. Зелинского, 12 тт. С-Пб, 1905—1908.
* Полное собрание сочинений, перев. А. Броновицкой, 8 тт. Киев, 1902—1911.
* Собрание сочинений, 3 тт. С-Пб, 1889.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Храневич К. И. Оржешко, Элиза // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Биография и тексты
* Lib.Ru/Классика: Ожешко Элиза: Избранные сочинения
* Элиза Ожешко. Биография и избранные произведения
* Ожешко, Элиза // Литературная энциклопедия : в 11 т. — М., 1929—1939.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1910 елда вафатлар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Төркем:1841 елда туганнар
Төркем:6 июнь көнне туганнар