open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Karl Vayno

**Karl Vayno** (1923 yılnıñ 28 mayı, Tomsk, Tomsk gubernası, SSRB) - säwit däwlät eşleklese, Estoniä kamunslar partiäseneñ berençe särkätibe (1978-1988). SBKP ÜK äğzası (1971-1990), 10-11 çaqırılışları SSRB Yuğarı Şurası diputatı (1979-1989).

## Tärcemäi xäle
Karl 1918 yılda Estoniädän küçep kilgän eston kamunisı Henrix Vaino häm 20 nçe ğasır başında Sebergä küçep kilgän eston kolonisları qızı Lidiä Savi ğailsendä tuğan. Tomskidä urta mäktäp beterep (1941), Novosibirski transport xärbı möhändisläre institutına uqırğa kerä, annarı Tomsk ilikter-mixanika timeryul tıransportı möhandisläre institutında uqi (1943-1947). İnstitutnı betergäçten Eston SSRda timer yulda möhändis-tixnik eşendä bulğan.

1947 yılda BK(b)Pğa kerä.1948 dän partiä eşendä: ÜK instuktırı, pariäneñ Tallinn ölkä kämititeneñ berençe särkätibe, bülek mödire. 1957-1960 yıllarda ESSR Xalıq xucalığı şurası räise. 1960-1978 yıllarda EKP ÜK särkätibe, 1978 yıldan - berençe särkätibe. Mäskäw kürsätmälärenä tayanıp eş itkän Vayno köçle urıslaştıru säyäsäten başlap cibärgän. 1988 yılda eston cämäğätçelegeneñ massaküläm pıratisları näticäsendä Vayno Mäskäwga çaqırtıla, anıñ urınına bäysezlek tarafdarı Välyas bilgelänä. 1988-1990 yıllarda SBKP qarşındağı Üzäk käntrül kämisiäsendä eşli. 1990 yılda pinsägä çıqqan.

Älege waqıtta Mäskäwdä yäşi.

## Ğailäse
Ulı Eduard (1949) - AvtoVAZ känsirneneñ tışqı elmtälär häm aksianirlar belän xezmättäşlek buyınça vitse-prezidentı. Onığı Anton (1972) - RF Prezidentı Administırasiäse başlığı.

## Däwlät büläkläre
* Linin urdinı (2)
* Üktäber İnqilabı urdinı
* Xezmät Qızıl Bayrağı urdinı (3)
* "Xezmättäge Batırlıq öçen" midäle
* "Vladimir İlyä ulı Linin tuğan könenä 100 yıl tulunı bilgeläp ütü yözennän" midäle

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Миләш

**Миләш** — гөлчәчәклеләр гаиләлегенә кергән абага яфраклы, саргылт кызыл төстәге әчкелтем җимешләре булган агач яки биек булып үсә торган куак.

Бу — урта полосада киң таралган үсемлек. Россия  территориясендә миләшнең 34 төре үсә. Миләш талымсыз, суыкка чыдам үсемлек. Җимеш бөреләре 50 °C салкынга кадәр туңмыйча түзәләр. Җимешләрендә 5-16 % шикәр, 3 % ка кадәр органик кислоталар (аскорбин, алма, лимон, сорбин, гәрәбә кислоталары) бар. Җимештә 200 мг С витамины, 20 мг каротин һәм бар төрдәге микроэлементлар җыелмасын табарга була. Шунысын да әйтергә кирәк — бакчабыздагы җимешләрнең  дә барысы да мондый мактауга лаек түгел.

Миләш җимешләрен җыеп суыткычта туңдыралар, караңгы урында яки духовкада 60 °C эсселектә киптерәләр. Алардан «100 авырудан төнәтмә» дип аталган дәва чарасы ясарга була. Миләшне халык медици­ насы гипертония һәм атеросклероз авыруларына каршы, иммунитетны күтәрүче һәм организмны ныгытучы чара буларак куллана. Шулай ук ул канда холестерин дәрәҗәсен төшерә.

Төнәтмәне бөл ай әзерлиләр. 1 бал калагы изелгән җимешләргә 1 стакан кайнар су салып 1 сәгать тотарга. Сөзеп, кирәк кадәр шикәр салырга.

Төнәтмәне көненә 3-4 тапкыр яртышар стакан эчәргә.

Миләштә пектин матдәләр күп, шуның өчен аның тәмле сортларыннан пюре, как (пастила), кайнатма, джем, мармелад ясыйлар. Куас һәм серкә ясаучылар да бар.

Халык әйтемнәренә караганда, миләш өйгә бәхет һәм иминлек китерә икән. Борынгы заманнарда көз көннәрендә миләшсез туй уздырылмаган.

Миләш муенсаларын усал рухларны куар өчен кигәннәр. Авыруларны савыктырыр өчен, миләш агачы янына суларга алып чыкканнар. Миләш ботакларын җимешләре һәм яфраклары белән авыруларның мендәр астына салганнар. Кипкән җимешләреннән кышын чәй пешергәннәр. Аның кипкән яфраклары арасында алмалар һәм грушалар озак һәм яхшы саклана икән.

## Искәрмәләр

Төркем:ҮсемлекләрТөркем:Агачлар Төркем:Ауразия флорасы
Xuan Manuel Santos

**Xuan Manuel Santos Kalderon** (ispança *Juan Manuel Santos Calderón*; 1951, Bogota) — Kolumbiä prezidentı (2010 yıldan), milli saqlanu elekke ministrı, tınıçlıq ölkäsendä Nobel premiäse iäse (2016).

2016 yılnıñ 26 sentäberendä  *[[FARC]]* digän partizan törkeme belän solıx kileşüen imzalıy, şulay itep 1964 yılda başlanğan watandaşlar suğışın tuqtata. Şunıñ öçen 2016 yılda tınıçlıq ölkäsendä Nobel premiäsenä layıq bula.

Santos bilgele säyäsi näseldän çığa, däw ätiseneñ abıyı **Eduardo Santos** ta 1938-1942 yıllarda Kolumbiä prezidentı bula.

## Watandaşlar suğışı

Kolumbiädäge suğış 1964 yıldan birle räsmi räweştä watandaşlar suğışı dip iğlan itelsä dä, ul 1940nçı yıllarda liberallar, konservativlar häm kommunistlar arasındağı qatı köräştän başlandı diärgä mömkin.

Urta-uñ köçlär wäkile Santos xäkimiätkä kilü belän partizannarğa qarşı köräşneñ köçäytelüen beldersä dä, 2012 yılda anıñ xökümäte *FARC* belän söyläşülär başladı.

Bu yılnıñ avgustında Kolumbiädä atışlarnı tuqtatuğa ireştelär, ä sentäber ayında inde solıx turında kileştelär.

## Sıltamalar
*http://www.azatliq.org/a/28028669.html
* Banco de la República — Juan Manuel Santos 
* Markets Favor Santos ''Latin Business Chronicle'' 
* Interview with ''Cambio'' 
* Colombialink.com — Juan Manuel Santos 
* Presidencia de Colombia — Juan Manuel Santos

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Колумбия президентлары
Оса районы (мәгънәләр)

**Оса районы** — күп мәгънәле гыйбарә.
* Оса (Уса) районы — Пермь краедагы район.
* Оса районы — Иркутск өлкәсендәге район.
Мохран

**Мохран** (Мухраново) — Ырынбур өлкәсенең Иләк районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): руслар — 59,7%, татарлар — 37,2%.

## Танылган шәхесләр
* Ширван Гыйззәтов (1904-1944), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Иләк районы торак пунктлары
Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Котлый

**Котлый** (Кутлуево) — Ырынбур өлкәсенең Әсәкәй районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

Милләтләр (2010): татарлар — 96,8%.

## Танылган шәхесләр

* Ягъфәр Әхмәтшин (1924-1945), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.

## Искәрмәләр

Төркем:Әсәкәй районы торак пунктлары
Төркем:Ырынбур өлкәсе торак пунктлары
Аң (мәгънәләр)

**Аң** — күп мәгънәле сүз. Борынгы гомуми төрки сүз.
* Аң — фәлсәфи төшенчә.
* Аң — психологик төшенчә.
* «Аң» — театр труппасы (*[[Казан]], [[1919 ел|1919]]-[[1921 ел|1921]]*).
* «Аң» — журнал (*[[Казан]], [[1912 ел|1912]]-[[1918 ел|1918]]*)
Сазанак

**Сазанак** (), багульник, чабыр куагы, үрмә рәйхан —  гаиләлегенә кергән мәңге яшел үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
10 га якын төре билгеле, Төньяк ярымшарның субарктик һәм уртача климат шартларында үсә.

Татарстан территориясендә бер төре – саз чабыр куагы (L. palustre) бар. Төньяк-көнбатыш районнарда торфлы сазлыкларда үсә.
Россия территориясендә дүрт төре очрый.

Ерак Көнчыгышы һәм Себер өлешләрендә яшәүчеләр сазанак дип күп башка рододендроннар вәкилләрен, аеруча даурияле рододендронны атый.
## Ботаник тасвирлама

50-100 см биеклектәге үсемлек. Сабагы ятма, күтәрелеп торучы күп санлы ботаклы. Яшь үрентеләре куе җирән-коңгырт төкчәле, карт ботакларның кабыгы шома, соры-коңгырт төстә. Яфраклары чиратлашкан, кыяк, кыска сабаклы, калын, аска таба төрелгән читле, асты җирән киезсыман. Чәчәкләре ак, сирәк кенә – кызгылт, чатырсыман чукка җыйналган. Җимеше – озынча, биш оялы, күп орлыклы тартмачык. Июньдә чәчәк ата. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан һәм тамыр үсентесеннән үрчи.
## Куллану
Баш әйләндергеч гаять көчле исле (саз чабыр куагының халык биргән «саз миңгерәткече» исеме шуннан) үсемлек.

Җир өсте өлешләрендә эфир мае, яфракларында гликозид һәм дуплау матдәләре бар.

Дару үсемлеге: медицинада чәчәкле ботаклары һәм яфраклары – какырык чыгару чарасы.

Яфраклары бөҗәкләргә каршы кулланыла. .

## Искәрмәләр

Төркем:ҮләннәрТөркем:ҮсемлекләрТөркем:Ауразия флорасыТөркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Галәм аланы

**Галәм аланы** яки космодром (юнанча *[[космос]]* һәм *δρόμος* - "йөгерү өчен урын") — галәми аппаратны Галәмгә җибәрү өчен корылмалар комплексы урнаштыру урыны.

Атамасы һава аланы (аэродром) белән аналогия буенча бирелгән. Гадәттә галәм аланнары зур мәйданны били һәм эре шәһәрдән ерак урнашкан, чөнки очканда ташланган ракета баскычлары торак пунктларга зыян китерә ала.

Галәм аланы иң уңайлы урнаштыру урыны - экваторда, шул очракта Җирнең әйләнү энергиясен тулырак кулланып була.  Экватордан җибәрелгән йөртүче ракета 10% ягулыгын экономияли, шуңа күрә орбитага зуррак файдалы йөк китерә ала.

Экваторда ракеталарны җибәрерлек илләр аз булганга күрә диңгездәге галәм аланы проектлары барлыкка килгән.

2012 елда төрле галәм аланнарыннан җибәрелгән йөртүче ракеталар саны:

* Байкоңгыр галәм аланы  (Казакъстан, Россия тарафыннан арендага алынган) — 21;
* Канаверал борынындагы галәм аланы (АКШ) — 10;
*  Куру галәм аланы  (Франция)— 10;
* Сичан (Кытай) — 9;
* Тайюань (Кытай) — 5;
* Цзюцюань (Кытай) — 5;
* Плесецк (Россия) — 3;
* Тын океан (старт платформасы «Одиссей») — 3;
* Шрихарикота (Һиндстан) — 2;
* Танегасима (Япония) — 2;
*  Ванденберг базасы (АКШ) — 2;
* Сохэ (КХДҖ) — 2;
* Семнан (Иран) — 1;
* Атолл Кваджалейн (АКШ) — 1.

## Сылтамалар

* Китайские космодромы
* Космодромы по классификации НАСА 
* Энциклопедия «Astronautix»

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Технология
Nikolas Maduro

**Nikolas Maduro Moros** (ispança *Nicolás Maduro Moros* [nikoˈlas maˈðuɾo ˈmoɾos];1962, Karakas, Venesuela) — Venesuela däwlät häm säyäsi eşleklese, ğämäldäge Venesuela prezidentı.

Elegräk Ugo Çaves xökümätendä tışqı eşlär ministrı (2006-2013) häm vitse-prezident (2012-1013) bulıp eşläde.

2026 yılnıñ 3 ğıynvarında Xärbi operatsiyä barışında AQŞ Xärbi köçläre tarafınnan qulğa alınğan häm Venesueladan alıp çığılğan.

## Tormış yulı

Nikolasnıñ däw-ätise häm äbise katolik dinenä küçkän säfäräd yähüdläre (Pireney yarımutrawı yähüdläre) bulğan.

Nikolas Maduro üz säyäsi karyerasın avtobus yörtüçe bulıp başlıy, soñraq höhäri berlekkä kerep, Karakas metrosınıñ eşçeläre wäkile bula.

V-nçe Cömhüriät öçen Xäräkättä aktiv qatnaşuçı, Ugo Çavesnı azat itüdä möhim rol' uynadı.

2012 yılda anıñ turında ul Satya Sai Baba tarafdarı buluı turında mäğlümat birelgän bulğan.

2013 yılda prezident saylawında Enrike Kapriles ne ciñä.

2014 yılda neft bäyäläre töşkännän soñ Venesuelada citdi iqtisadi problemalar köçäyä, inflätsiä 56,3% ka citä (2013), 2015 yılda - 180,9 %, milli aqça - bolivar 37% ka töşä.

2014 yılda rizasızlıq çaraları başlana, prezident häm oppozitsion köçlär arasında säyäsi köräş däwam itä.

Venesuela häm Kolumbiä arasındağı mönäsäbätlär qatlawlı xäldä bulıp saqlana. 2015 yılda Xuan Manuel Santos häm Nikolas Madura citäklägän xökümätlär arasında citdi nizağ başlandı.

Nikolas Madura Belorussiä belän tığız mönäsänbätlär saqlıy.

## "Säyäsi Nobel büläge"
Nobel komitetı Maduro köndäşe Xuan Manuel Santosqa premiäne birgännän soñ, Madura üz tınıçlıq bülägen buldırmaqçı häm Vladimir Putinğa birmäkçe dip belderä.

Nobel komitetı Xuan Manuel Santosqa bülägen birep, qatlawlı nizağta Kolumbiä prezidentın yaqladı, şulay itep yänä säyäsi qarar qabul itte.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Ministerio del Poder Popular para Relaciones Exteriores  (Венесуэльское Министерство иностранных дел)
* Nicolás Maduro Moros, Ministro del Poder Popular para Relaciones Exteriores  (правительство CV)
* Дмитро Колесник: ''«Николас Мадуро. „Тень Чавеса“»''. ЛІВА, 11.03.2013

Төркем:Венесуэла президентлары
Кварк йолдызы

**Кварк йолдызы** — кварк матдәсеннән (кварк-глюон плазмасыннан) торган фараз ителүче галәми объект.

Кварк халәтенә күчү процессы кайтма булу-булмавы әлегә билгесез, ягъни басым кимегән очракта кварк матдәсе нейтрон йолдызга әйләнү-әйләнмәве дә билгесез.

Теория буенча кварк газында күп  s-кварк (сәер кварк) булырга тиеш, шуңа күрә кварк йолдызларын **сәер йолдызлар** дип йөртәләр.

## Намзәт йолдызлар

2015 елга кварк йолдызлары булуы төгәл исбатланмаган, ләкин теоретик карашлар буенча нейтрон йолдызлар кварк йолдызларына әйләнә алалар.

Пульсарларның әйләнү периодын тикшереп кварк йолдызларына намзәтләр сайлап алына. Мәсәлән тиз әйләнүче  пульсар XTE J1739-285 - кварк йолдызы булырга мөмкин.

Кварк йолдызларының массасы нейтрон йолдызларның массасы югары чигенә якын булырга тиеш, ягъни 2—2,5 M☉ (Кояш массасы).

Түбәндәге объектлар кварк йолдызлары булырга мөмкин:

*RX J1856.5-3754 - Кояш системасыннан 400 яктылык елы арада урнашкан
*Үтә яңа йолдыз SN 2006gy - кварк йолдызы булырга мөмкин
*Релятивистик объектлар  SN 2005gj, SN 2005ap

## Моны да карагыз

*Кварк-глюон плазмасы
* s-кварк

## Сылтамалар

* Популярная механика 
* Is RX J185635-375 a Quark Star?
* Seeing 'Strange' Stars
* Quark Stars Could Produce Biggest Bang

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Кварк-глюон плазмасы

**[[Кварк]]-[[глюон]] плазмасы** ("кварк боткасы", хромоплазма) — элементар кисәкчекләр физикасында югары энергиядә  адроннан торган матдә күчкән агрегат халәт. Әлеге халәт электроннардан һәм ионнардан торган гади плазмага охшаш.

Кварк-глюон плазмасы халәте алдыннан **глазма** халәте бара, соңрак глазма җимерелә һәм хаотик хәрәкәтләнүче кварклар, антикварклар, глюоннар хасил була.

## Тасвир

Гадәттә адроннарда (протоннар, нейтроннар һ.б.) кваркларның суммар төсле коргысы нульгә тигез, ягъни **төссез** халәттә тора.

Аналогия буенча бар атомнар электрик нейтраль, чөнки уңай һәм тискәре электрик коргылар бер-берсен тигезли (компенсацияли). Ләкин югары температурада атомнарда ионлашу процессы бара, коргылар аерыла һәм матдә квазинейтраль була. Ягъни мәтдәнең бөтен болыты нейтраль калса да, аның аерым кисәкчекләре нейтраль булмый инде.

Нәкъ шулай адрон матдәсе белән бара, ахры: бик югары энергиядә төс (төсле коргы) иреккә чыга, димәк конфайнмент бозыла һәм матдә квазитөссез була, кираль симметрия торгызыла.

Фараз буенча Галәмнең әүвәл матдәсе беренче мизлелдә: Зур Шартлаудан якынча  10−11 с соң нәкъ кварк-глюон плазмасы халәтендә торган, нәкъ әлеге халәтнең үзлекләре Галәмнең барион асимметриясенә китергән.

Хәзер тик югары энергияле кисәкчекләр бәрелешләрендә кварк-глюн плазмасы йоктосекунда (10−24 с) дәвамында хасил була. Фаза күчешенең температурасы якынча 150 МэВ тәшкил итә.

Кайбер тикшеренүләр буенча нейтрон йолдызлар үзәгендә кварк-глюон плазмасы урнашкан.

Бер караш буенча атом төшләрендә нейтроннар, протоннардан кала кварк-глюон плазмасының "тамчылары" бар.

Фараз буенча Галәмдә кварк-глюон плазмасыннан торган кварк йолдызлары бар, кайбер намзәтләр табылган инде.

## Сылтамалар
*И. М. Дремин, А. В. Леонидов Кварк-глюонная среда // УФН. — 2010. — Т. 180. — С. 1167—1196.
* The Relativistic Heavy Ion Collider at Brookhaven National Laboratory
* The Alice Experiment  at CERN
* The Indian Lattice Gauge Theory Initiative
* RHIC Videos Science Friday Explains «How to Make Quark Soup» 
* Как расщепляют мгновение Игорь Иванов Лекция прочитана на конференции лауреатов Всероссийского конкурса учителей математики и физики фонда Дмитрия Зимина «Династия». 29 июня 2009 года, посёлок Московский
* Плавление атомных ядер происходит в два этапа?
* Тяжелые мезоны по-разному плавятся в кварк-глюонной плазме
* СПЕКТРЫ И КОРРЕЛЯЦИИ π<sup>0</sup>-МЕЗОНОВ, РОЖДЕННЫХ В СТОЛКНОВЕНИЯХ 208Pb −208 Pb ПРИ ЭНЕРГИИ 2,76 ТэВ НА ПАРУ НУКЛОНОВ В ЭКСПЕРИМЕНТЕ ALICE 
* На Большом адронном коллайдере, возможно, получен новый тип материи
* На БАК получено вещество, существовавшее через 0,00000000001 сек после Большого взрыва 
* Ученые создали новую материю
* Rice physicist will search for «quark-gluon plasma» at the LHC 

Төркем:Матдә
Төркем:Космология
Төркем:Плазма
Төркем:Агрегат халәтләр
Yanis Kalnberzinş

*Yanis Kalnberzinş*' (1893 yılnıñ 5 (17) sintäbere, Katalkalns vulısı, Riga öyäze, Lifländiä gubernası, Räsäy impiriäse - 1986 yılnıñ 4 fivrale, Riga, Latviä SSR, SSRB) - säwit partiä-däwlät eşleklese, SBKP ÜK äğzası (1952-1971), Latviä kamunislar partiäse üzäk kämititeneñ berençe särkätibe (1940-1959). 1-7 çaqırılışları SSRB Yuğarı şurası diputatı.

## Tärcemäi xäle
Eşçe ğailsendä tuğan. 1917 yıldan Räsäy satsiyal-dimakratik eşçelär partiäse ägzası. Latviädä şura xökümäten urnaştıru omtılışları barıp çıqmağaç, äträde belän RSFSR tirituriäsenä çigengän. 1919 yılda qızıl latış uqçıları pulkı saflarında Räsäy watandaşlar suğışınıñ Könyaq fruntında Denikin belän suğışqan. 1923-1925 häm 1928-1929 yıllarda Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqları kamunistik univirsititında, 1931-1933 yıllarda Qızıl Pırafisura institutında belem alğan. 1925–1928 häm 1936–1939 yıllarda Latviädä idänastı eşendä. 1939 yılda pülisä tarafınnan qulğa alına häm ozaq waqıtlı yabıluına xökem itelä. Latviägä säwit ğäslärläre kergäçten törmädän azat itelä. Şul uq yılda Latviä kamunislar partiäse üzäk kämititeneñ berençe särkätibe häm ber ük waqıtta LKP Riga şähär kämititeneñ berençe särkätibe (1951 yılğa qädär eşli) itep bilgelänä. Säwit-alman suğışı waqıtında Tönyaq-Könbatış fruntı xärbi şurası äğzası. 1959 yılda, LatSSRda «milli kamunislar» törkeme tar-mar itelgännän soñ wazıyfadan buşatıla. 1959-1970 yıllarda LSSR Yuğarı şurası prezidiumı räise häm ber ük waqıtta (1960 yıldan) SSRB Yuğarı şurası prezidiumı räise urınbasarı.

1970 yıldan pinsädä.

## Büläklär
*  Linin urdinı (7)
*  Xezmät Qızıl bayrağı urdinı (2)
*  Üktäber İnqilabı urdinı 
*  Xalıqlar Duslığı urdinı
*  Xörmät bilgese urdinı
*  Watan sugışı urdinı
*  Satsiyalistik Xezmät Qaharmanı

Төркем:ССРБ илчеләре
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Бердах

**Бердах** (*әдәби псевдоним, чын исеме* Бирдеморат Каргабай улы, ) (*[[1828 ел|1828]], [[Хивә ханлыгы]], Ак Кала — [[1901 ел|1901]], хәзерге [[Каракалпакстан]]*) — шагыйрь, каракалпак әдәбиятына нигез салучыларның берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1828 елда  Арал диңгезенең көньягындагы Ак Кала бистәсендә (*хәзерге* Каракалпакстанның Муйнак районы) балыкчы гаиләсендә туган. 10 яшендә тулы ятим кала. Белем алу нияте белән, мәдрәсәле Хивә, Бохара шәһәрләрендә була, ләкин мәдрәсәдән куыла, үзлегеннән гыйлем эсти.
1901 елда вафат була һәм Караком ишан каберенә җирләнә.

## Иҗаты
Кечкенәдән туйларда, бәйрәмнәрдә такмак әйтеп катнаша. Халык аның тапкыр сүзләрен яттан сөйли.
Мәдрәсәдә укыганда Көнчыгыш поэзиясе, бигрәк тә үзбәк, таҗик, төрекмән шагыйрьләре (А. Нәваи, Мәхтүмколый Фраги һ. б.) иҗаты белән таныша. 
3 мең юллык «Ахмак патша» поэмасында тормышның тигезсезлегенә нәфрәтләнә, халкының язмышы өчен борчыла.

Әсәрләре үз вакытында язылып алынмаган. 1903 елда кайбер әсәрләрен (*«Булмады», «Диңгез балыгын бирмәде», «Кем әйтер», «Эзләдем», «Салым», «Яшь киленгә» һ.б.*) Петербург университетының шәрык бүлеген тәмамлап, Амудәрья административ үзәгендә хезмәт иткән И.А. Беляев халыктан язып ала. 1917 елда «Шәҗәрә» исеме белән бастыра.
Әсәрләре 1941 елда китап булып басыла.
1977 елда (тууына 150 ел тулу уңаеннан), сайланма әсәрләре рус теле, төрекмән, үзбәк, казакъ телләрендә басыла.

## Портреты
1950 елда Мәскәү рәссамы Б.Д. Каменов Бердахның оныгы Сәетназарга карап, шагыйрьнең портретын ясый. Соңрак Б. Каменов ясаган сурәтне файдаланып, рәссам Җ. Бирдеморатов ясаган портреты Бердахның рәсми образы дип раслана һәм хәзер дә файдаланыла .

## Хәтер

* 1992 елда Каракалпак дәүләт университетына (*элекке* Т.Г. Шевченко исемендәге Каракалпак дәүләт педагогия институты, *[[1976 ел]]дан* Нөкис дәүләт университеты) Бердах исеме бирелгән.
* 1998 елда Нөкистә Бердах музее ачылган.
* Нөкистә һәйкәл куелган.
* 1960 еллардан Каракалпакстан дәүләт премиясе Бердах исемен йөртә.
* 2004 елдан 27 ноябрь Бердах көне итеп билгеләп үтелә.
* Татарстанның Яр Чаллы шәһәренең Үзәк районындагы урамга исеме бирелгән.

## Әдәбият
# Арал дулкыннары. Каракалпакстан язучыларының әсәрләре (*төзүче* Лирон Хәмидуллин). Казан: ТКН, 1981.

## Сылтамалар
*  Бердах (Каргабай улы Бердимурат)
*  Бердах турында «Ауразика форумы»нда

## Искәрмәләр


Төркем:Каракалпак шагыйрьләре
Төркем:Бердах
Пульсар

**Пульсар** — Җиргә периодик импульс төрендә килүче оптик, рөнтген, гамма нурланышның галәми чыганагы. 

Заманча астрофизик теория буенча **пульсар**  —  магнит кырлы әйләнүче нейтрон йолдыз булып тора,  шул йолдызның магнит кыры әйләнү күчәренә авышкан, шуңа күрә Җиргә модулянгән нурланыш килә.

## Тарих

Беренча пульсар 1967 елда Кембриҗ Университетында ачылган, шуның өчен Энтони Хьюиш Нобель премиясен алган.

Баштрак әлеге объект LGM-1 *(Little Green Men* — кечкенә яшел кешеләр) дип аталган, чөнки  дөрес периодик радиоимпульслар ясалма чыгышына ия дип саналган. Совет физигы Шкловский пульсарлар - Җирдән тышкы цивилизацияләрнең үтә көчле "маяклары" булып тора дип тәкъдим иткән.

Ләкин соңрак астрофизиклар уртак карашка киләләр: радиопульсар - магнит кыры белән әйләнүче нейтрон йолдыз булып тора.

## Төрләр
2008 елга 1790 радиопульсар табылган инде, иң якыны Кояштан 390 яктылык елы арада урнашкан.

Соңрак та рөнтген пульсарлар ачылган. Радиопульсар үз әйләнү энергиясен нурланышка тотыла, ә рөнтген пульсарлар күрше йолдыз матдәсен аккреция  (массасын "суыру") исәбенә нурландыра, күрше йолдыз акрынлап ак кәрлә йолдызга әйләнә. Күрше йолдызның массасын "суырганда" пульсарның массасы арта бара, нәтиҗәдә инерция моменты һәм әйләнү ешлыгы арта. Радиопульсарлар кирсенчә вакыт белән акрыная.

Радиопульсар 0,1-10 секунда дәвамында бер әйләнеш ясый, ә рөнтген пульсар бер секундада берничә йөз әйләнеш ясый.

2015 елда Ферми телескобы ярдәмендә гамма-пульсар  табылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*Малов И. Ф., Малофеев В. М. Пульсары: 20 лет исследований // Земля и Вселенная. — 1991. — № 1. — С. 16—22.
* Пущинская радиоастрономическая обсерватория
* Пульсары — эталоны времени 

Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Kanaveral borınındağı ğäläm alanı

**Kanaveral borınındağı ğäläm alanı** yäki **Kanaveral borınındağı AQŞ hawa köçläre bazası** (inglizçä *Cape Canaveral Air Force Station*) (*CCAFS*) — AQŞ xärbi bazası, AQŞ xärbi hawa köçläreneñ ğälämi idarä bülekçäse (**Hawa Köçläre Ğälämi İdäräse** -  *Air Force Space Command*), 45-nçe ğälämi eskadrilya (*45th Space Wing*). Baş idäräse Floridanıñ Patrik hawa köçläre bazasında urnaşqan (*Patrick Air Force Base*).

Älege baza häm ğäläm alanı Florida ştatınıñ Kanaveral borınında urnaşqan, Könçığış raketalar poligonınıñ töp start mäydançığı bulıp tora, 4 start cibärü östäle älegä dä aktiv.

Qorılmalar Kennedi ğälämi üzägennän (NASA) könyaq-könçığışta  Merritt-Aylend utrawında tözelgän.

*Cape Canaveral Air Force Station Skid Strip* digän hawa alanında oçıp menü-töşü yulınıñ ozınlığı 3 048 m täşkil itä, ul start kompleksları yanında urnaşqan.

Speys Şattl digän ğälämi apparatlar *LC-39* start mäydançıqlarınnan cibärelgän ide, alar Kennedi isemle ğälämi üzäktä urnaşqan (Merrit utrawı), räsmi räweştä ul Kanaveral borınındağı AQŞ hawa köçläre bazasına buysınmıy.

1949 yılda Harri Truman ämere buyınça raketalar sınaw öçen tözelgän. Poligon ekvator yanında urnaşqan, şuña kürä raketa cibärü öçen uñaylı bula.

## Qayber ğälämi cibärülär

*AQŞnıñ Cirneñ berençe iärçene "Eksplorer-1", 1958
*AQŞnıñ berençe orbital' oçışı "Merkuriy-3", 1961
*Ay iärçenenä "yomşaq" utırtu qılğan AQŞ berençe apparatı "Serveyer-1"
* Ay iärçenenä berençe AQŞ öç keşelek ekipajı uñışlı cibärelgän, 1968, Appolon-7
*Marsta yörüçe "Mars Pasfaynder", 1996 h.b.

## Sıltamalar

* Patrick Air Force Base
* Cape Canaveral Air Force Station Virtual Tour
* CCAFS Space and Missile Museum Web site 
* «Cape Canaveral Lighthouse Shines Again» article and video interview about the lighthouse 
* Aviation: From Sand Dunes to Sonic Booms, a National Park Service ''Discover Our Shared Heritage'' Travel Itinerary
* Cocoa Beach, Cape Canaveral Air Force Station Skid Strip (сводки фактической погоды на авиабазе Мыс Канаверал)
* Восточный полигон ВВС США 

Төркем:Галәми кораблар
Төркем:Космос
Төркем:Галәми үзәкләр
Төркем:Әлифба буенча космодромнар
Төркем:Технология
Флера Хөрмәтова

**Флёра Хөрмәтова** (*[[1942 ел]]ның [[1 июнь|1 июне]], [[Татарстан АССР]], [[Әгерҗе районы]], [[Мукшур]]*) — баянчы, «Энергетик» мәдәният сараеның (*[[Яр Чаллы]]*) халык уен кораллары оркестры җитәкчесе, Татарстанның атазанган мәдәният хезмәткәре.

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 1 июнендә Татарстан АССРның Әгерҗе районы Мукшур авылында күп балалы гаиләдә, җиденче, төпчек бала буларак, туып үсә. Мәктәпне тәмамлагач, Лениногорск музыка педагогия укуханәсенең хор-дирижерлык бүлегенә укырга керә. Укып бетергәч, Мәжгә шәһәрендәге музыка мәктәбенә эшкә җибәрелә. 1974 елны Казан дәүләт мәдәният институтының халык уен кораллары оркестры бүлеген (*педагог Әнвәр Әминов*)  тәмамлап, Яр Чаллы шәһәре «Энергетик» мәдәният сараена эшкә кайта. 20 ел Халык уен кораллары оркестрын җитәкли. 1979 елда ул җитәкләгән оркестрга «Халык орестры» исеме бирелә. Шәһәр хакимияте каршында оештырылган балалар «Җәүһәр» ансамбленың сәнгать җитәкчесе була (*[[1993 ел|1993]]-[[1998 ел]]лар*).
Репертуарында халык көйләре, татар композиторларының әсәрләре. Көйләрне үзе эшкәртә, оркестрына яраклаштыра.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Фәйзулла Туишев исемендәге гармунчылар конкурсы лауреаты
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Татар баянчылары (*төзүчеләре* Нияз Акмал, Кирам Сатиев). Казан: «Мәгариф», 1996. ISBN 5-7761-0446-7

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Лениногорск педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Баянчылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Оркестр җитәкчеләре
Төркем:Ансамбль җитәкчеләре
Күк җиләк

**Күк җиләк** — елтыр вак яфраклы, алсу чәчкәле, кыска сабаклы куак үсемлек; шикәрлелеге 25 кг/га.
Сәйфелгабит Мәҗитов

**Сәйфелгабит Мәҗитов**, Сәйфелгабит Мәҗит улы Мәҗитов (Каракалпакстанда: , *[[1867 ел]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Казак Үртәме|Үртәм]] — [[1938 ел]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Каракалпакстан|Каракалпакстан АССР]], [[Нөкес|Нөкис]]*) — шагыйрь, прозаик, драматург, совет-фирка хезмәткәре, журналист, каракалпак совет әдәбиятына нигез салучыларның, беренче каракалпак әлифбасын төзүчеләрнең, каракалпак мәктәбе өчен беренче дәреслекләр язучыларның берсе, беренче каракалпак совет драматургы. СССР язучылар берлеге әгъзасы (*[[1934 ел]]дан*).
 
## Тәрҗемәи хәле
1867 елда Казан губернасы (*хәзерге* Әтнә районы) Үртәм авылында туган. 1877 елдан гаиләсе белән Урта Азиядә: башта Актүбәдә, аннары Коңгырат шәһәрендә яши. Коңгыратта Мөхәммәт Шәриф Суфизадә мәдрәсәсен тәмамлаган С. Мәҗитов волость башлыгы сәркатибе булып эшли башлый. Бердах белән таныша, шигъри әйтешләрдә катнаша. 1905 елдан соң күпләп чыга башлаган татарча газета-журналларны күпләп алдыра, үз шигырьләрен дә аларга җибәреп тора. Мәктәп-мәдрәсә ачарга хыяллана. Каракалпак фольклорын, шагыйрьләрнең әсәрләрен язып бара. 1928 елда аларны китап итеп бастыра.

Октябрь инкыйлабыннан соң шура-фирка органнарында эшли. «Беренче адым» (*[[1924 ел|1924]]*) газетасын һәм «Хезмәт әдәбияты» (*[[1931 ел|1931]]*) журналын нигезләүдә катнаша. «Иркен Каракалпак»   (*соңрак* «Кызыл Каракалпакстан», «Совет Каракалпакстаны») газетасының җаваплы сәркатибе булып эшли.
1924 елдан гарәп графикасындагы, 1929 елдан соң латин язулы каракалпак телендә дәреслекләр, уку-укыту программалары, методик ярдәмлекләр төзү эшендә катнаша.
1938 елда сәяси золым корбаны була: кыйналулардан соң, судка хәтле вафат була.

## Иҗаты
Беренче шигырьләре 1907 елда дөнья күрә. И.А. Крылов мәсәлләрен, Тукай шигырьләрен тәрҗемә итә .
Күп санлы шигырьләр («Каракалпак», «Ирек таңы», «Кызларга», «Кит, кит», «Укудандыр», «Гамең бар» һ.б.), шулай ук «Ирназар батыр» (*[[1926 ел|1926]]*), «Сабак», «Егет булдык», «Соңгы киртә» (*[[1928 ел|1928]]*), «Багдагөл» (*[[1934 ел|1934]]*), «Кара йөрәкләр», «Гөләм-Тайман»  драмаларының, «Сөен белән Сара», «Калморат», «Унтугыз», «Җомагол», «Байбәтчә» исемле күләмле проза әсәсрләре авторы. Сәхнә әсәрләре Шымбай, Коңгырат, Түрткүл театрларында кат-кат куела.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1924 ― Кызыл Байрак ордены (*[[Харәзем Халык Совет Җөмһүрияте|Харәзм халык республикасы]]*)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Арал дулкыннары. Каракалпакстан язучыларының әсәрләре  (*төзүче* Лирон Хәмидуллин). Казан: ТКН, 1981.
# Алеуов У., Сейтмуратов К. Коракалпогистонда жадидчилик харакати ва Сейфулгабид Мажидов. Тошкент: Фан, 2010.
# Уразбаева Р.Дж. Развитие системы народного образования Каракалпакской автономной области в 1925-1930 гг.// Отечественная история. Алматы. 2011. №1.

## Сылтамалар
*  Ерактагы якын кардәшләр. «Безнең мирас»
* Мәҗитов Сәйфелгабит 
* Сәйфелгабит Мәҗитов

Төркем:Каракалпак шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:Җәзаланган язучылар
Төркем:Кызыл Байрак ордены (Харәзм ХР) кавалерлары
Мәҗитов

**Мәҗитов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Мәҗид («*данлы, мактаулы*») сүзеннән ясалган.
* **[[Әмир Мәҗитов]]** 
** Әмир Мәҗитов (1928―1992), Казан рәссамы.
** Әмир Мәҗитов (1968), Уфа рәссамы.
* Әсгать Мәҗитов (1900―1946), актер, режиссер.
* Борһан Мәҗитов (1921), физик, профессор  (*[[Үзбәкстан]]*).
* Васил Мәҗитов (02.11.1939), терлекче.
* Гали Мәҗитов (1912―1993), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Зәет Мәҗитов (1927―2000), әдәбиятчы.
* Илгиз Мәҗитов (1932―), режиссер.
* Сәйфелгабит Мәҗитов (1869―1938), язучы, журналист.
* Хөсәен Мәҗитов (1928―1990), җырчы (баритон) (*[[Уфа]]*).
* Нәҗип Мәҗитов (1940), авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.
* Нияз Мәҗитов, тарихчы (*[[Уфа]]*).
* Фидаил Мәҗитов (24.05.1984), журналист.
* Шакир Мәҗитов (1907―1968), актер, җырлар авторы.
* Шамил Мәҗитов (1914―1991), техник фәннәр докторы (*[[Таҗикстан]]*).
----
* Роза Мәҗитова (1927―), икътисад фәннәре докторы.

Төркем:Фамилияләр
Дмитрий Гладкий

**Дмитрий Гладкий** (, Мартоноша, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең икенче сәркәтибе (1952, 1954-1959), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1952-1954).
МССР һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1959). 4-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Зиновий Сердюк

**Зиновий Сердюк** (, Арбузинка, Херсон губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Украина коммунистик фиркасе Киев өлкә кәмититенең беренче сәркәтибе (1947-1949), УКФ ҮК сәркәтибе (1949-1952), УКФ Илбау өлкә кәмититенең беренче сәркәтибе (1952-1954), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1954-1961).
СБКФ ҮК әгъзасы, СБКФ ҮК каршындагы фирка кәнтрүле кәмисиясе рәисе урынбасары (1961-1965). 1-6 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Иван Бодюл

**Иван Бодюл** (, Александровка, Херсон губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РФ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең икенче сәркәтибе (1959-1961), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1961-1980).
СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1986), 6-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Семен Гроссу

**Семен Гроссу** (, Новоселовка, Әдис өлкәсе, УССР, ССРБ)) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Министрлар шурасы рәисе (1976-1980), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1980-1989).
СБКФ ҮК әгъзасы (1981-1990), 7 нче һәм 9-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Петру Лучински

**Петру Лучински** (, Рыдулений-Векь, Сорока өязе, Румыния кыйраллыгы)) — Совет һәм молдав дәүләт эшлеклесе, Таҗикстан коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1986-1989), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1989-1991), Молдова парламенты рәисе (1993-1997), Молдова президенты (1997-2001).
СБКФ ҮК әгъзасы (1989-1991), ССРБ халык депутаты (1989-1991). Молдованың Рәсәйдәге илчесе (1992-1993).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Молдова илчеләре
Төркем:Молдова президентлары
Төркем:Молдова парламенты рәисләре
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Григоре Эремей

**Григоре Эремей** (, Тырнова, Белц өязе, Румыния кыйраллыгы) — ССРБ һәм Молдова сәясәтчесе, Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1989-1991).
СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзасы (1991), ССРБ халык депутаты (1989-1992).  8-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, Молдованың Беларустагы, Румыниядәге һәм Исраилдәге илчесе.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Молдова илчеләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Илчеләр
Никита Салогор

**Никита Салогор** (, Константиновка, Херсон губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Югары шурасы рәисе (1941-1947), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк кәмититенең беренче сәркәтибе (1942-1946).
1-2 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Николае Коваль

**Николае Коваль** (, Каменка, Подолье губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Министрлар шурасы рәисе (1945-1946), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк комитетынең беренче сәркәтибе (1946-1950).
Молдавия коммунистик партиясенең Үзәк комитеты әгъзасы (1961-1970), 2-3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Кара кәрлә йолдыз

**Кара кәрлә йолдыз** — суынган, шуңа күрә күренмә диапазонда нурланыш таратмый (яки бик зәгыйфь нурландыра) торган ак кәрлә йолдыз. Аккреция булмаганда ак кәрлә йолдызларның соңгы дәвере.

Кара кәрлә (ак кәрлә кебек) йолдызларның массасы югарыдан Чандрасекар чиге белән чикләнә.

Заманча теорияләр буенча беренче буын йолдызларның эволюциясендә барлыкка килгән ак кәрлә йолдызлар (яше ≈13 миллиард ел) хәзерге вакытта 3200 к фотосфера температурасына ия, ялтыравы ≈16 абсолют йолдызча зурлык тәшкил итә, ягъни алар бик тонык объектлар булып тора һәм яшерен массага бер намзәт булып санала.

Мәсәлән суынган объектлар арасында -  ак кәрлә  WD 0346Ь246 табылган, аның өслеге температурасы 3900 К.

Кара кәрлә һәм коңгырт кәрлә йолдызлар гидростатик тигезләнеш халәтендә тора, әлеге тигезләнеш тәлгәшләнгән электрон газның басымы белән тәэмин ителә.

## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Петр Бородин

**Петр Бородин** (, Екатеринослав, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, БК(б)Ф Молдавия өлкә комитетынең беренче сәркәтибе (1939-1940), Молдавия коммунистик фиркасе үзәк комитетынең беренче сәркәтибе (1940-1942). 
Үзәк ревизия комиссиясе рәисе (1941-1952), Украина коммунистик партиясе Үзәк комитеты әгъзасы (1940-1949), 1 нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Магнетар

**Магнетар** яки **магнитар** — бик көчле магнит кырына ия булган (1011 Теслага кадәр) нейтрон йолдыз.

Теориядә магнетар барлыгы 1992 елда фараз ителгән, ә 1998 елда Бөркет йолдызлыгында  SGR 1900+14 чыганагыннан гамма- һәм рөнтген нурланышын тикшереп магнетар табылган.

Магнетарның уртача яшәү вакыты 1 миллион ел.   Галәмдә иң көчле магнит кыры нәкъ магнитарларда күзәтелә.

## Тасвир

Магнетар - начар тикшерелгән нейтрон йолдызларның бер төре булып тора, чөнки алар Җирдән ерак урнашкан.

Магнетар диаметры 20-30 км, ләкин массасы Кояш массасыннан күбрәк. Магнетар - бик кысылган матдә, борчак бөртеге зурлыгындагы кисәге 100 миллион тонна тарта.

Күпчелек магнетарлар бик тиз әйләнә: секундада берничә әйләнеш ясыйлар.  Гамма һәм рөнтген нурланышын тарата, радиодулкыннар юк.

Магнетар озак яшәми, магнит кыры 10 мең елдан юкка чыга, аннан соң рөнтген нурланышы да бетә.

Фараз буенча галактикабызда 30 миллион магнетар бар.

Магнетар 40 Кояш массалы массив йолдыздан формалаша.

Магнетарда **йолдыз тетрәү** күзәтелә, әлеге күренешнең вакытында магнит кырының гаять зур тибрәнешләренә, гамма-нурланышның чыгаруына китерә.

## Билгеле магнетарлар

2007 елга 12 магнетар табылган.

*SGR 1806-20, Җирдән 50 000 яктылык елы арада, Укчы йолдызлыгында урнашкан
*SGR 1900+4,  Җирдән 20 000 яктылык елы арада, Бөркет йолдызлыгында урнашкан
*1E 1048.1-5937 — Җирдән 9 000 яктылык елы арада, Киль йолдызлыгында урнашкан

## Сылтамалар

*Попов С.Б., Прохоров М.Е. Астрофизика одиночных нейтронных звёзд: радиотихие нейтронные звёзды и магнитары (рус.) // Труды ГАИШ. — М.: ГАИШ МГУ, 2003. — Т. 72.
*Попов С. Б. Суперобъекты. Звезды размером с город. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2016. — 238 с.
*Mereghetti S. The strongest cosmic magnets: soft gamma-ray repeaters and anomalous X-ray pulsars (англ.) // Astronomy and Astrophysics Review. — 2008. — Vol. 15, no. 4. — P. 225—287. — ISSN 0935-4956. — DOI:10.1007/s00159-008-0011-z.
*Peter Douglas Ward, Donald Brownlee Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe. Springer, 2000. ISBN 0-387-98701-0.
*Chryssa Kouveliotou The Neutron Star-Black Hole Connection. Springer, 2001. ISBN 1-4020-0205-X.
* Recording  (and animation) of XTE J1810-197.
* Creation of magnetars solved Formed when the biggest stars explode
* NASA: «Magnetar» discovery solves 19-year-old mystery  Citat: «…suggested a magnetic field strength of about 800 trillion [g]auss…»).
* Robert C. Duncan, University of Texas at Austin: 'Magnetars', Soft Gamma Repeaters & Very Strong Magnetic Fields 
* NASA Astrophysics Data System (ADS): Duncan & Thompson, Ap.J. 392, L9) 1992
* NASA Astrophysics Data System (ADS): Katz, J. I., Ap.J. 260, 371 (1982)
 

Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Туктар (мәгънәләр)

**Туктар** — күп мәгънәле сүз.

;Топоним
:Башкортстан
* Туктар — Благовещен районындагы авыл.
* Туктар ― Ишембай районындагы авыл.
* Туктар — Мишкә районындагы авыл.
:Татарстан
* Туктар — Әлмәт районындагы авыл.
* Туктар Урдалысы — Лениногорск районындагы авыл.
* Туктар — Саба районындагы авыл.
:Чиләбе өлкәсе
* Туктар — Кусә районындагы авыл.

;Псевдоним
* Идрис Туктар

Төркем:Топонимнар
Туишев

**Туишев** — татар фамилиясе.

* Фәйзулла Туишев (1884-1958), гармунчы.
* Йосыф Туишев (1907-1984), педагог.
* Туишева

Төркем:Фамилияләр
Туктаров

**Туктаров** — татар фамилиясе.
* Идрис Туктаров (Идрис Туктар) (1896-1982), язучы.
* Мәхмүтфуат Туктаров (1880-1938), сәяси эшлекле, публицист, журналист.
* Фәйзулла Туктаров (Фәйзулла Туишев) (1884-1958), виртуоз гармунчы.

Төркем:Фамилияләр
Ибраһимова

**Ибраһимова** — татар фамилиясе.
* Әлфия Ибраһимова (1924), медицина фәннәре докторы. 
* Галимә Ибраһимова (1909-1984), Камал театры актрисасы, РСФСР атказанган артисты.
* Галина Ибраһимова (1928), ССРБ халык табибы.
* Рокыя Ибраһимия (Ибраһимова) (XIXг. ахыры - XXг. башы), шагыйрә.
* Карина Ибраһимова (1996), казакъстанлы боксчы.
* Наилә Ибраһимова (05.08.1945), Камал театры актрисасы.
* Римма Ибраһимова (Рима Таишева), җырчы, ТАССР халык артисты.
* Рокыя Ибраһимова (1913-1998), баянчы.
* Саимә Ибраһимова (1928―2021), тәрҗемәче, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1974).
* Фатыйма Ибраһимова (1928), әдәбиятчы, текстолог.
* Фагыйлә Ибраһимова (1926—2010), совет авыл хуҗалыгы алдынгысы. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1973).
* Фәүзия Ибраһим (1887-1985), татар мөгалимәсе, журналист.
* Эльвира Ибраһимова (1986), актриса, TV алып баручысы.
----
* **[[Ибраһимов]]**

Төркем:Фамилияләр
Иң зур уртак бүлүче

Математикада ике яки күбрәк бөтен саннар өчен **иң зур уртак бүлүче** (**ИЗУБ**) дип иң зур уңай бөтен, бу саннарны калдыксыз бүлә торган, сан атала. Мәсәлән, ИЗУБ(12, 8) = 4.

Саннарның кимендә берсе нульгә тигез булмаган очракта, бу саннар өчен иң зур уртак бүлүче бар һәм бердән бер.

m һәм n саннары өчен иң зур уртак бүлүчене билгеләү ысуллары:

* ИЗУБ( m, n );
* ( m, n );
* \gcd( m, n ) ();
* \mathrm{hcf}( m, n ) (брит. **''h**ighest **c**ommon **f**actor'').
Федор Бровко

**Федор Бровко** (, Попенки, Подолия губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү , ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Молдавия АССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе (1939-1940), МССР Югары шурасы Президиумы рәисе (1940-1951). 
2-3 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
CoffeeScript

**CoffeeScript** (; *кофи скрипт*) — JavaScriptка китерүче программалаштыру теле. CoffeeScript кодының укылышын яхшырту, күләмен киметү өчен телгә Ruby, Python, Haskell һәм Erlang рухында синтаксик ысулларны өсти.

CoffeeScript JavaScript белән чагыштырганда компактрак код язырга ярдәм итә.

CoffeeScript-ны трансляцияләгәннән барлыкка килгән JavaScript-код, JavaScript Lint  тикшерүен тулысынча үтә.

## Тарихы
Телне ясаучы, Джереми Ашкенас, 2009 елның 13 декаберендә, түбәндәге комметрия белән, беренче git коммит ясый: "initial commit of the mystery language." Башта компилятор Ruby телендә тормышка ашырыла. 24 декабердә беренче тегланган һәм документлаштырлган версия дөнья күрә - 0.1.0. 2010 елның 21 февралендә чыккан 0.5 версиясеннән башлап, компилятор CoffeeScript-ның үзендә тормышка ашырыла башлый. Шул вакыттан башлап, GitHubта проектка берничә башка авторлар () да кушыла.

2010 едның 24 декаберендә, Ашкенас, тәүге тапкыр проект турында хәбәр бирелгән Hacker News сайтында, 1.0.0 тотрыклы релизын () игълан итә.

CoffeeScript Ruby җәмәгатчелеге тарафыннан бик җылы каршы алына. CoffeeScript Ruby on Railsның 3.1 вериясеннән башлап, веб-фреймворкның өлеше буларак өстәлә.

## Искәрмәләр

Төркем:Программалау телләре
Иван Калин

**Иван Калин** (, Плоть, МАССР, УССР, ССРБ—, Кишинәү, Молдова) — Совет һәм молдав сәясәтчесе, МССР Югары шурасы президиумы рәисе (1980-1985), ССРБ ЮШ президиумы рәисе урынбасары (1980-1986). 
Молдавия коммунистик фиркасенең ҮК бюросы әгъзасы, СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1981-1990).  10-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты. Молдова парламенты депутаты (1998-2010)
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Молдова парламенты депутатлары
Александру Мокану

**Александру Мокану** (, Кишинәү, Лапушна өязе, Румыния кыйраллыгы) — Совет һәм молдав сәясәтчесе, МССР Югары шурасы президиумы рәисе (1985-1989), ССРБ ЮШ рәисе урынбасары (1986-1989).
СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1989-?).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Мирча Снегур

**Мирча Снегур** (, Трифынешт, Сорока өязе, Румыния кыйраллыгы) — Совет һәм молдав сәясәтчесе, МССР Югары шурасы президиумы рәисе (1989-1990), Молдованың берече президенты (1990-1997).
Молдавия коммунистик партиясе үзәк кәмитиенең сәркәтибе (1981-?). ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Молдова президентлары
Төркем:Молдова парламенты рәисләре
Тихон Константинов

**Тихон Константинов** (, Хорошее, Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МАССР ЮШ президиумы рәисе (1938-1940), МАССР Халык кәмисәрләре шурасы рәисе (1940-1941), МССР Министрлар шурасы рәисе (1941-1945).
1 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Герасим Рудь

**Герасим Рудь** (, Серецей, Подолия губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Халык кәмисәрләре (министрлар) шурасы рәисе (1946-1958). 
Молдавия коммунистик фиркасенең ҮК бюросы әгъзасы (1941-1958, 1960-1982), СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1952-1956), СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1956-1961), 1-4 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Кирил Ильяшенко

**Кирил Ильяшенко** (, Липецкое, Подолия губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Югары шурасы президиумы рәисе (1963-1980), ССРБ ЮШ рәисе урынбасары (1966-1980). 
МССР Министрлар шурасы урынбасары (1962-1963), Молдавия коммунистик фиркасенең ҮК бюросы әгъзасы (1963-1980), СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1966-1971).  7-10 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Ион Кодица

**Ион Кодица** (, Коржова, Бессарабия губернасы, Рәсәй империясе—, Кишинәү, МССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР Югары шурасы президиумы рәисе, ССРБ ЮШ рәисе урынбасары (1951-1963). 
Молдавия коммунистик фиркасенең ҮК бюросы әгъзасы (1951-1963), СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1961-1966).  4-6 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты, 3-6 чакырылышлары МССР ЮШ депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Александру Диордица

**Александру Диордица** (, Гандрабуры, Херсон губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РФ) — Сәвит фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе (1958-1970).
МССР финанслар министры (1946-1955), СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1961-1971), 3-7 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Петру Паскарь

**Петру Паскарь** (, Строенцы, МАССР, УССР, ССРБ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе (1970-1976, 1990).
СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1971-1990), 6, 8-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты. Икътисад фәннәре докторы (1976).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Георгий Антосяк

**Георгий Антосяк** (, Сурашевка, Амур өлкәсе, Россия империясе—, Кишенәү, МССР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе вазифаларын башкаручы (1970).
1-3 чакырылышлары МССР Югары Шурасы депутаты, 4-8 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Ион Устиян

**Ион Устиян** (, Олишкань, Орхей өязе, Румыния кыйраллыгы) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе, МССР министрлар шурасы рәисе (1980-1985).
СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1981-?), 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты. Икътисад фәннәре докторы (1973).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Microsoft Windows

**Microsoft Windows** (яки кыскарак **Windows**)&nbsp;— Microsoft ширкәте тарафынннан ясалучы, җитештерелүче һәм сатылучы график операцион системалар метагаиләсе. Үз эченә берничә, һәрберсе санак индустрисенең билгеле бер секторын канәгатьләндерүче, операцион системалар гаиләсен ала.

## Искәрмәләр


*
Төркем:Microsoft
Төркем:Microsoft операцион системалары
Миронов

**Миронов** — фамилия. «Мирон» ( «хуш исле май») исеменнән ясалган.
* Сергей Миронов (14.02.1953), «Гадел Россия» фиркасе рәисе.
* Андрей Миронов (1941-1987), актер.
* Анатолий Миронов (1945), АДПИ, ЧДПИ профессоры.
* Павел Миронов (1919-1945), Советлар Берлеге Каһарманы.
* Владимир Миронов (1957), химия фәннәре докторы.
* Виталий Миронов (1933), кинооператор, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* Николай Миронов (1936-1999), Удмурт АССР министрлар шурасы рәисе (1990-1993).

Төркем:Фамилияләр
Унру эффекты

**Унру эффекты** яки **Унру нурланышы** (инглизчә *Unruh effect*) — кырның квант теориясе буенча тизләнүче хисап системасында җылылык нурланышын күзәтү күренеше, инерциаль хисап системасында шундый нурланыш күзәтелми.

Ягъни тизләнә торган күзәтүче үзе тирәсендә җылылык нурланышын күрәчәк, ә тизләнмәүче күзәтүче берни күрми.

Инерциаль хисап системасындагы төп квант халәте (физик вакуум)  тизләнүче хисап системасында нульсез температурасына ия булачак.

Эффект 1976 елда Канада физигы Билл Унру тарафынннан фараз ителгән.

Унру буенча вакуум төшенчәсе  күзәтүченең фәза-вакыт аша хәрәкәтләнүенә бәйле икән. Әгәр хәрәкәтсез күзәтүче тирәсендә тик вакуум урнашса, тизләнүче күзәтүче үз тирәсендә термодинамик тигезләнештәге күп кисәкчекләрне күрәчәк.

Әлегә Унру эффекты тәҗрибәдә табылмаган.

## Унру эффекты һәм Һокинг нурланышы
Тиңдәшлек мәсләге буенча **инерциаль масса гравитацион массага тигез**, шуны исәпкә алып Һокинг нурланышы - Унру эффектыннан чыга.

Күзәтелә торган нурланышның температурасы  Һокинг нурланышының тигезләмәсе кебек бирелә:

: T = \frac{\hbar a}{2\pi k c} \approx 4{,}055\cdot 10^{-21}\; \mathrm{K} \cdot \frac{a}{1\; \mathrm{m/s^2}}.

биредә **а** - тизләнеш.

Мәсәлән ирекле төшү тизләнеше 9,81 м/с²  белән хәрәкәтләнүче хисап системасында вакуум температурасы ни бары 4×10−20 К була.

## Таркалу фаразы

Унру ээфекты буенча тизләнүче кисәкчекләрнең таркалу вакыты да үзгәрә. Хәттә кайбер тотрыклы кисәкчекләр, мәсәлән протон таркала ала.

Инерциаль системадагы протон өчен тыелган таркалу реакциясе:   тизләнүче системада бара ала. Ләкин әлеге таркалу өчен гаять зур тизләнеш кирәк, бәлки, шундый тизләнеш тик пульсарларда ирешелә, кала очракта матдә тотрыклы була.

## Моны да карагыз

*Казимир эффекты
## Сылтамалар
* Горячая дыра. Как ускориться и увидеть вакуум // 15 августа 2016

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Астрофизика
Төркем:Кара тишек
Төркем:Гравитация
Төркем:Квант күренешләре