Каты диск

thumb|right|250px|Каты дискның эшләүе
**Каты диск саклагычы** (**HDD**; шулай ук **каты диск**, яки **каты саклагыч**. Каты диск саклагычлары турында сүз барганда *[[туры мөрәҗәгать саклау җиһазы]]* , *фиксацияләнгән диск*, *CKD дискы* һәм *Винчестер Диск Саклагычы* (IBM 3340 атамасыннан) терминнары да кулланыла. *DASD* термины дисклардан тыш башка җиһазларга да карый) — санлы мәгълүматны, күбесенчә санак бирелгән мәгълүматларын саклау һәм кайтару өчен җиһаз. Ул магнит материал белән капланган бер яки күбрәк каты, тиз әйләнүче дисклардан (тәлинкәләрдән) һәм өслекләрдән бирелгән мәгълүматларны язу өчен һәм уку өчен җыелган магнит башларыннан тора.

Каты дисклар тотрыклы, ирекле мөрәҗәгать (), санлы, магнит, бирелгән мәгълүматлар саклау җиһазлары буларак классификацияләнә. IBM тарафыннан 1956 елда тәкъдим ителгән каты дискларның бәясе һәм физик үлчәмнәре еллар узу белән кимегән, ә сыйдырышлыгы һәм тизлеге шактый арткан.

1960-нчы еллар башыннан бирле гомуми максат санакларында бирелгән мәгълүматларны икенчел саклау өчен төп җиһазлар булып торганнар. Алар бу урынны аларның язу сыйдырышлыгы, бәясе, ышанычлыгы икенчел саклауга таләпләргә туры килгәнгә биләп торганнар.

## Тарих
обрамить|уңда|IBM 350
Каты дисклар бирелгән мәгълүмат саклагычлары буларак 1956 елда IBM-ның чын вакыт операция процессы санагы өчен тәкъдим ителгән һәм гомуми максатлы зур исәпләү электрон машиналары һәм минисанаклар өчен эшләнгән булган.

Беренче IBM саклагычы 350 RAMAC якынча ике суыткыч зурлыгында булган һәм 50 диск җыелмасында 5 миллион 6-битлы символлар саклаган (3,75 миллион 8-битлы байт эквиваленты).

1961 елда IBM 1311 модель диск саклагычын тәкъдим иткән, ул кер юу машинасы зурлыгында булган һәм алмаштырып була торган дисклар «җыелмасында» ике миллион символ саклаган. Кулланучылар өстәмә «җыелмалар» сатып алып, магнит тасмалар кебек кирәк булганча аларны алыштыра алганнар.

IBM һәм башка ширкәтләрдән алыштырып була торган саклагычлар җыелмаларның соңрак модельләре күпчелек санак җиһазландыруларда норма булган һәм 1980-нче еллар башына  сыйдырышлык дәрәҗәләренә җиткән.

1973 елда IBM код атамасы «Винчестер» булган яңа тип каты диск тәкъдим иткән. Аның төп аермалы үзенчәлеге булып саклагычның туклануын өзгәндә диск башларның диск тәлинкәләре җыелмаларыннан тулысынча алынмавында тора. Моның урынына уку-язу башларына әйләнеп торган диск өслегенең махсус өлкәсенә «урнашырга» рөхсәт бирелгән, соңрак диск токка кушылгач, алар янә «очып киткән». Бу баш актуатор механизм бәясен бик төшергән, әмма ул вакыттагы диск җыелмалары кебек сакалагычтан дискларны алуга комачау булып торган. Моның урынына «Винчестер технологиясе» саклагычларының беренче модельләрендә алыштырып була торган диск модуле булган, анда диск җыелмасы һәм башлар җыелмасы да булган, ә актуатор хәрәкәтләндергече (двигатель) алыштырганда саклагычта кала.

Соңрак «Винчестер» саклагычларында алмаштырыла торган медиа концепциясеннән баш тартканнар һәм алыштырылмый торган тәлинкәләргә кайтканнар. Беренче алыштырыла торган җыелма саклагычларында кебек үк, беренче «Винчестер» саклагычларында  диаметрлы тәлинкәләр кулланылган. Берничә елдан соң, конструкторлар физик үлчәмнәре кечкенәрәк булган тәлинкәләрнең отышлы яклары күбрәк булыр дигән мөмкинчелекне тикшергәннәр. Алыштырылмый торган сигез дюйм тәлинкәле саклагычлар барлыкка килгән, ә аннан соң «биш һәм дүрттән бер дюйм» форм факторына сыя торган саклагычлар барлыкка килгән (монтажлау киңлеге биш һәм дүрттән бер дюйм бөгелүчән дискка эквивалент). Соңгылары беренче чиратта шул вакытта аякка басучы шәхси санак базары өчен ясалган.

1980-нче еллар башлангач, каты диск саклагычлары шәхси санакларда (PC) сирәк һәм бик кыйбат өстәмә җиһаз булган; шулай да 1980-нче еллар ахырына аларның бәясе шулкадәр кимегән, алар иң арзан шәхси санаклардан тыш бөтен санакларда стандарт булган. 1980-нче еллар башында күпчелек каты диск саклагычлары ахырдагы кулланучыларга өстәмә суб-система буларак сатылганнар, саклагыч эшләп чыгаручы исеме астында түгел, ә система интеграторлары тарафыннан, мәсәлән Корвус Диск Системасы кебек () яки система эшләп чыгаручы исеме астында, мәсәлән, Apple ProFile.

1983 елда IBM PC/XT-да эчке стандарт -лы каты диск саклагычы булган, эчке каты дисклар шәхси санакларга таралган. Тышкы каты диск саклагычлары Apple Macintosh-та озаграк вакытка популяр булып калган. Һәрбер 1986 һәм 1998 еллар арасында ясалган Mac-ның артында тышкы киңәйтүне җиңел итә торган SCSI порты булган; шулай ук, «тостер» Compact Mac-ларның җиңел мөрәҗәгать итәрлек каты диск бүлекләре булмаган (яки, Mac Plus белән кебек очракта бөтенләй бернинди каты диск бүлеге булмаган), шулай итеп, ул модельләрдә тышкы SCSI дисклары бердәнбер нигезле сайлау булган.

Өлкә тыгызлыгына бәйләнештә уйланып чыгаруларыннан башлап һәр дүрт ел саен икеләтә артучы каты диск саклагычлары күп юлларда үзгәргәннәр. Шул юлларның берсенә түбәндәгеләр керә:
* Каты диск сыйдырышлыгы   һәм тагын да зуррак дәрәҗәләргә кадәр миллион мәртәбә артыграк дәрәҗәгә кадәр артуы.
* Каты диск саклагычының физик күләме 3-дан алып 3-га кадәр кимегән, бу  мәртәбә кимү
* Авырлык тан алып га кадәр кимү, бу  мәртәбә кимү.
* Бәя мегабайт өчен -дан алып 0,0001&nbsp;$-га кадәр ( өчен ), бу  мәртәбә кимү. 
* Уртача мөрәҗәгать вакыты тан алып берничә миллисекундка кадәр кимегән, 40 мәртәбә камилләшү.
* Базар кушымталары 1950-нче еллар ахырында зур электрон хисаплау машиналарыннан санаклар һәм күңел ачу эчтәлеген саклау кебек кулланучы кулланылышларын кертеп күпчелек масса саклау кушымталарына кадәр киңәйгәннәр.

## Технология
thumb|Капкачы салдырылган каты диск
### Магнит язуы
Каты диск саклагычы бирелгән мәгълүматларны дискта ферромагнетик материалның нечкә элпәсен магнитлаштырып яза. Магнетизациядә нәтиҗә үзгәрүләре бинар бирелгән мәгълүматларның битларын чагылдыра. Бирелгән мәгълүматлар дисктан магнетизациядә узуларны детектлап укыла. Кулланучы бирелгән мәгълүматлары язу кыры озынлыгын чикләү белән кодлау кебек кодлау схемасы кулланыла, бу бирелгән мәгълүматлар магнит узулар белән ничек чагылдырылганны билгели. Тарихта күп төрле язу кыры озынлыгын чикләү белән кодлар кулланган, мәсәлән, һәм хәзерге каты диск саклагычларында кулланылмый торган Ешлык модуляциясе (FM), Модификацияләнгән Ешлык Модуляциясе (MFM) һәм Төркем Кодлау Язуы (GCR).

Типик каты диск саклагычы бирелгән мәгълүматларны тота торган шулай ук тәлинкәләр дип аталучы яссы түгәрәк дискларны **күчәрдән** гыйбарәт (Саклау инженериясендә күчәр термины шулай ук бер яки чикләнгән сан керү-чыгу операцияләрен эшкәртә ала торган саклагычка карый, бу аны саклагычлар күплегенә карата планлаштыру операцияләрендә игътибар ноктасы итә. Тәлинкәләр магнит булмаган материалдан, гадәттә алюминий эретелмәсеннән, пыяла, яки керамикадан ясала һәм типик тирәнлеге 10- сай катлам магнит катлам белән капланган, тышкы углерод катламы саклау өчен.
thumb|350px|Магнит киселеш һәм ешлык модуляциясе ярдәмендә кодланган бинар бирелгән мәгълүматлар
thumb|350px|Каты диск саклагычы тәлинкәсендә ялгыз битларның язуы (Язу CMOS — Mag View кулланып күренерлек итеп ясалган).
thumb|350px|Буй язуы (стандарт) һәм перпендикуляр язу диаграммасы
Хәзерге каты диск саклагычларында тәлинкәләр энергия эффектив җайланмаларда  тан алып югары җитештерүчәнлекле серверларда -га кадәр әйләнәләр. Чыганак халәте  булган саклагычлар элек булган, әмма 2007 елның ноябрена  Хитачидан иң акрын җайланма булган. Беренче каты диск саклагычлары  тизлегендә әйләнгәннәр һәм күп еллар буена  нормаль тизлек булган.

Мәгълүмат тәлинкәдән магнит өслеккә бик якын (еш уннарча нанометрлар чамасы) эшли торган уку-язу башы дип атала торган җайланмалар янында узганда укыла һәм языла. Уку-язу башы нәкъ менә шул мизгелдә аның астында булган материалның магнитлашуын детектлау һәм модификация өчен кулланыла. Хәзерге саклагычларда күчәрдәге һәрбер магнит тәлинкә өчен уртак тоткычка корылган бер баш бар. Актуатор тоткычы (яки мөрәҗәгать итү тоткычы) башларны һәрбер башка бөтен диярлек өслеккә мөрәҗәгать итәргә рөхсәт итеп арка буенча (якынча радиаль рәвештә) әйләнүче тәлинкәләр буйлап хәрәкәтләндерә. Бу тоткыч тавыш кәтүге актуаторы яки кайбер искерәк конструкцияләрдә адым хәрәкәтәләндергече ярдәмендә хәрәкәтләндерелә.

Һәрбер тәлинкәнең магнит өслеге концепция буенча күп кечкенә суб-микрометр-зурлыгындагы регионнарга бүленгән, алар магнит өлкәләр дип атала, (гәрчә алар төгәл физик мәгънәдә магнит өлкәләр түгел), аларның һәрберсе күбесенчә бер үк диярлек магнитлаштыруга ия. Магнит материалның поликристаллсызык табигате сәбәпле бу магнит өлкәләрнең һәрберсе берничә йөз магнит бөртекләрдән гыйбарәт. Магнит бөртекләренең типик зурлыгы 10 нм һәм һәрберсе бер чын магнит өлкә формалаштыра. Гомумән алганда һәрбер магнит өлкә магнит кыры генерирлый торган магнит диполь формалаштыра. Искерәк диск конструкцияләрендә өлкәләр горизонталь һәм диск өслегенә карата параллель урнашкан булганнар, әмма якынча 2005-енче елдан башлап, урнашу якынрак магнит өлкәсе урнашуы өчен перпендикулярга үзгәртелгән.

Ышанычлы бирелгән мәгълүматларны саклау өчен магнит өлкәләр бер-берсен куганда була торган язу материалы үзеннән демагнитизациягә каршы торуга мохтаҗ. Зәгыйфь магнитлаша торган материалга кирәгеннән артык язылган магнит өлкәләр вакыт узу белән бу көчләрне бетерә торган магнит момент ротациясенә бәйле рәвештә деградацияләчәк. Өлкәләр яны белән ярымпозициягә әйләнәләр, бу өлкәнең укылучанлык дәрәҗәсен зәгыйфьләндерә һәм магнит киеренкелекләрен башлый. Искерәк каты дискларда тимер (III) оксиды магнит материалы буларак кулланылган, әмма хәзерге дискларда кобальт нигезендәге эретелмә кулланыла.

Язу башы өлкәне көчле локаль магнит кырын генерирлап магнитлаштыра, ә уку башы өлкәләрнең магнитлаштыруын детектлый. Иң элеккеге каты диск саклагычларында өлкәне магнитлаштыру өчен дә һәм аннан соң электромагнит индукциясен кулланып аның магнит кырын уку өчен дә электромагнит кулланылган. Индуктив башларның соңрак чыккан юрамаларында буш арада металл () һәм нечкә элпә башлары булган. Бирелгән мәгълүматларның тыгызлыгы арту белән, кулланылышка магнит каршылыгы () уку башлары кергән; башның электр каршылыгы тәлинкәдән магнит кырының көченә карап үзгәргән. Соңрак үсештә спинтроника кулланылган; уку башларында магнит каршылыгы эффекты элеккеге типларга караганда күпкә көчлерәк булган һәм алып магнит каршылыгы () дип аталган. Хәзерге заман башларында уку һәм язу элементлары аерылган, әмма бер-берсенә бик якын, актуатор тоткычның баш өлешенә янәшә урнашкан. Уку элементлары гадәттә магнит каршылыклы, ә язу элементы гадәттә нечкә элпә индуктив.

Башлар тәлинкә өслеге белән контакттан һава белән тотыла, бу тәлинкәгә бик якын; бу һава тәлинкә тизлеге белән яки шул тизлеккә якын тизлек белән хәрәкәтләнә. Язу һәм уйнау башы шугыч дип аталган блокта монтажланган, ә тәлинкә янындагы өслек контакттан тидерүгә әз генә җиткермәслек итеп формада ясала. Бу һава тотуы тибын формалаштыра.

Хәзерге каты диск саклагычларында магнит өлкәләрнең кечкенә зурлыгы термаль эффектлар сәбәпле аларның магнит халәтен югалтуы куркынычын барлыкка китерә. Моңа каршы торыр өчен, магнитлы булмаган элемент рутенийдан 3 атом катлам белән аерылган һәм шулай итеп, бер-берсен көчәйтүче капма-каршы ориентациядә магнитлашкан ике катлам, тәлинкәләр ике параллель магнит катлам белән капланган. Зуррак тыгызлыкларны тәкъдим итә торган термаль эффектлардан арыну өчен 2005 елда кертелгән перпендикуляр язу тора һәм 2007 елга ул күп каты дискларда кулланылган.

### Компонентлар
thumb|left|350px|Күчәр моторының үзәгендәге тоткычны уратучы бакырсу төстәге статор кәтүкләрен күрсәтерлек итеп, дисклары һәм мотор корпусы алып куелган каты диск саклагычы. Тоткының ян ягы буйлап әфлисун төстәге тасма — нечкә басма монтажы кабеле, күчәр тоткычы үзәктә һәм актуатор өстә сул якта.
Типик каты диск саклагычының ике хәрәкәтләндергече (моторы) бар; дискларны әйләндерә торган хәрәкәтләндергеч (мотор) һәм әйләнүче дисклар буенча уку/язу баш җыелмасын урнаштыра торган актуатор (мотор). Диск хәрәкәтләндергеченең дискларга беркетелгән тышкы роторы бар; статор чолганышлары урында беркетелгән.

Актуатор каршысында башы суппорт тоткычында уку/язу башы (сурәттә үзәк янында); интеграль басма кабельләр уку-язу башларын актуатор сабына монтажланган көчәйткеч электроникага тоташтыра. Бөгелүчән, U-формасына охшаш, астан кырыйдан күренә торган тасма кабель каршы яктагы контролер платасына тоташтаруны дәвам иттерә. Баш суппорт тоткычы бик җиңел һәм шул ук вакытта нык; хәзерге вакытта башта тизләнеше -га җитә.

[350px|thumb|left|Өлешләре салдырылган һәм ярлыклар куелган [1997 ел каты диск саклагычы. Барлык төп компонентлар көзгедә урнаштырылган, шулай итеп, симметрик чагылышлар барлыкка китерелгән.]]

Беренче рәсемнең өстәге сул өлешендә көмешсу төстәге структура ул актуаторның, башларны кирәк позициягә тибрәтә торган даими магнит һәм хәрәкәтләнүче кәтүк хәрәкәтләндергечнең, өске тәлинкәсе (ул икенче рәсемдә алып куелган килеш күрсәтелгән). Тәлинкә чокырда урнашкан неодим-тимер-бор (NIB) югары агымлы магнитны тотып тора. Бу тәлинкә астында динамиклардагы кәтүкләргә аналогия буенча еш *[[тавыш кәтүге]]* буларак мәгълүм хәрәкәтләнүче кәтүк урнашкан, ул актуатор сабына беркетелгән, ә аның астында тагын бер NIB магниты урнашкан, ул хәрәкәтләндергечнең төптәге тәлинкәгә монтажланган (кайбер хәрәкәтләндергечләрнең бер генә магниты бар).

Тавыш кәтүге үзе ук очына охшаш формада һәм ике капланышлы бакыр магнит чыбыктан ясалган. Эчке катлам — ул изоляция, ә тышкысы термопластик, ул кәтүкне формага чорналганнан соң бергә тоташтыра, аны үзен үзе тәэмин итә торган итә. (Актуаторны тотучы үзәккә күрсәтүче) ук очының ике ягы буендагы өлешләр магнит кыр белән тәэсир итешәләр һәм актуаторны хәрәкәткә китерүче тангенциаль көчне барлыкка китерәләр. Ук очының бер ягы буенча радиаль тышка һәм икенчесендә радиаль эчкә ага торган ток тангенциаль көчне барлыкка китерә. Әгәр дә магнит кыры бертөрле булса, һәрбер як бер-берсен бетерә торган каршы көчләр барлыкка китерер иде. Шулай итеп, магнит өслегенең яртысы N полярлыгында, яртысы S полярлыгында, уртада радиаль бүлүче сызык, ул кәтүкнең ике ягының капма-каршы магнит кырларны күрергә сәбәп була, һәм бетерү урынына куша торган көчләрне барлыкка китерә. Кәтүкнең өсте һәм асты буенча токлар башны әйләндерми торган радиаль көчләрне барлыкка китерә.

#### Хәрәкәтләнүче тоткычның актуациясе
thumb|Актуатор кәтүге сулда һәм уку/язу башлары уңда булган баш җыелмасы
Каты диск саклагычының электроникасы актуатор хәрәкәте һәм диск әйләнүе белән идарә итә һәм шулай ук диск контроллерыннан сорау килгәндә уку һәм язуны башкара. Саклагыч электроникасының кире бәйләнеше серво кире бәйләнешкә багышланган махус сегментлар ярдәмендә тормышка ашырыла. Болар я тулысынча концентрик түгәрәкләр (багышланган серво технология очрагында), я чын бирелгән мәгълүматлар белән аралаш сегментлар (эчкә корылган серво технология очрагында). Серво кире бәйләнеш GMR датчикларны актуацияләнгән тоткычның тавыш чолганышын көйләп тавыш сигналны дәрәҗәсенә оптимизацияли. Дискның әйләнүе шулай ук серво моторны куллана. Хәзерге фирма диск җиһазлануы уку һәм язуны эффектив рәвештә тәлинкә өслекләре буенча маршрутизацияләргә һәм мәгълүматның бозылган секторларын реконфигурацияли ала.

### Хаталарны эшкәртү
Хәзерге саклагычлар хата төзәтү кодларын киң кулланалар, аеруча Рид–Соломон хата төзәтүен. Бу ысулда һәрбер бирелгән мәгълүматлар блогы өчен математик формулалар белән билгеләнгән өстәмә битлар саклана; өстәмә битлар күп хаталарны күзгә күренмәслек итеп төзәтергә мөмкинлек бирә. Өстәмә битлар үзләре каты дискта урын алып торалар, әмма югарырак язу тыгызлыкларын төзәтеп булмаслык хаталарсыз җигәргә мөмкинчелек бирә, нәтиҗәдә күбрәк саклау сыйдырышлыгы була. Error Correcting Code

Иң яңа 2009 ел саклагычларында түбән тыгызлык паритеты — тикшерү кодлары () Рид-Соломонны кысрыклаганнар; LDPC кодлары Шэннон Дәрәҗәсенә якын башкаруны җигәләр һәм шулай итеп мөмкин булган иң югары саклау тыгызлыгын тәэмин итәләр. http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/FB376A33027F5A5F86257509001463AE/$file/IDRC_WP_final.pdf  "Iterative Detection Read Channel Technology in Hard Disk Drives"]

Типик каты дисклар бирелгән мәгълүматларны бозылган физик сектордан буш физик секторга «реконфигурацияләп» карыйлар — бу начар секторда хаталар һаман әз һәм ECC бирелгән мәгълүматларны югалтуларсыз төзәтә ала дигән өмет белән эшләнә. S.M.A.R.T. системасы ECC һәм реконфигурацияләрнең гомуми саны белән фиксацияләнгән хаталарның гомуми санын саный, чөнки шундый хаталарның күп очравы каты диск ватылуын алдан фараз бирә ала.

### Киләчәктә үсеш
Бит үзгәрү хаталары сәбәпле перпендикуляр язу тыгызлыклары башка магнит язу технологияләр тарафыннан кысрыклап чыгарылырга мөмкин. Тошиба ширкәте үзенең бит үрнәге язуы () технологиясен алга сөрә, ә Xyratex ширкәте җылылык ярдәмендә магнит язуын үстерә ().

2011 елның октябре: TDK каты дискның өслеген уннарча нанометр төгәллеге белән җылыта торган махсус лазер уйлап чыгарганнар. TDK шулай ук магнит башта яңа материал кулланган һәм аның структурасын язу тыгызлыгын киңәйтү өчен конструкциясен яңадан үзгәрткән. Ачык күренгәнчә, бу яңа технология бер тәлинкәдә бер терабайтны сакларга мөмкин итә, ә беренче каты диск өчен TDK икә тәлинкәне кулланырга ниятләнә.

## Сыйдырышлык
Каты диск саклагычының сыйдырышлыгы ахыргы кулланучыга саклагыч яки система җитештерүчесе тарафыннан расланган микъдардан аерылырга мөмкин, бу шул исәптән төрле сыйдырышлык үлчәү берәмлекләре, операцион система тарафыннан дискны форматлауда кулланылган сыйдырышлык һәм/яки кирәгеннән артык булу.
* Секторларның гомуми саны һәм секторларның зурлыгы
* санак файл системалары файл атамаларын саклап һәм директория структурасы юлын саклап диск секторлары куллануы өчен урын калдырырга тиеш. 
Язу тыгызлыгы кебек әпсәлүт физик сыйфатламалар саклау сыйдырышлыгын билгеләү өчен ышанычлы түгел һәм чынлыкта булган сыйдырышлык гадәттә кимрәк:
* Хәзерге каты диск саклагычларында башларны төгәл урнаштыру өчен махсус өстәмә хәрәкәтләндергеч мәгълүматы кулланучы бирелгән мәгълүматлары арасында таратылган
* Язу башлары буйлап берникадәр магнит агып китүе бар. Бирелгән мәгълүматларны язу процессы янәшә торган трэклардагы бирелгән мәгълүматларны тотрыксызландырмас һәм ялгыш яңадан язмасын өчен трэклар арасында гадәттә ара калдырылырга тиеш
* Хәзерге каты диск саклагычларында гадәттә ахыргы кулланучы мөрәҗәгать итә алмаган өстәмә эксплуатация трэклары бар. Болар башка урыннарда барлыкка килә алган дефектлы диск секторларын алмаштырыр өчен кулланыла.
* Базар максатлары өчен, җитештерүчеләр фәкать кайбер тәлинкәләрне кулланмыйча калдырып, яки корпуска әзрәк тәлинкәләр салып кайвакыт зуррак сыйдырышлыклы саклагычларга караганда кечкенәрәк бәягә сатыла торган әзрәк сыйдырышлыклы саклагычларны ясаганнар.

### Саклау сыйдырышлыгы берәмлекләре

Каты диск саклагычларның сыйдырышлыгы җитештерүчеләр тарафыннан Мегабайтларда ( = ), гигабайтларда ( = ) яки терабайтларда ( = ) күрсәтелә. http://www.hitachigst.com/tech/techlib.nsf/techdocs/B259B4A73296DA628625751600058A80/$file/ProductBrochureMarch2009.pdf  HGST], Samsung, Seagate , Toshiba  and Western Digital .

Бу *мега-* һәм *гига-* кебек префикслар *ничә мәртәбә -гә тапкырланганны* аңлаткан санау килешүе шулай ук бирелгән мәгълүматлар тапшыру дәрәҗәләре өчен һәм DVD сыйдырышлыгы өчен кулланыла. Шулай да, бу килешү Оператив хәтер һәм CD җитештерүчеләре килешүеннән аерыла, монда *кило-* һәм *мега-* *ничә мәртәбә -кә тапкырланганны* аңлата.

Хәтер күләмнәре (сыйдырышлыклары) үлчәүләрендә *кило-* кебек берәмлек алкушымчалары *ничә мәртәбә -кә тапкырлаганны* аңлатса, (*n* = 1, 2, ...) өчен прогрессия  *n*: Seagate  Toshiba 
* *кило* = 210 = 1 = ,
* *мега* = 220 = 2 = ,
* *гига* = 230 = 3 = .

Каты диск һәм санак сәнәгатендә «ничә мәртәбә -гә тапкырланганга» бәйләнештә алкушымчаларны куллану гамәле санак җитештерүнең иң элеккеге көннәренә барып тоташа. 1956 елда IBM ширкәте тарафыннан уйлап чыгарылган беренче каты диск турында IBM тарафыннан *миллион* тасвирламасын кулланып сөйләнелгән. 1970-нче елларга мега һәм М «ничә мәртәбә -га тапкырланганга» мәгънәсендә каты диск саклагычы сыйдырышлыгын тасвирлаганда кулланылган. Каты диск саклагычлары үлчәмнәре үсү белән сәнәгать гига өчен «Г» һәм тера өчен «T» алкушымчаларын кабул иткән, бу каты диск саклагычының  һәм  сыйдырышлыгын аңлаткан.

Шулай ук, санак сәнәгатендә «ничә мәртәбә -кә тапкырланганга» бәйле алкушымчаларны кулану гамәле санакның иң беренче көннәренән башланган. Хәтер үлчәмнәре үсү белән сәнәгатьтә мега өчен «M» һәм гига өчен «Г» шул ук тәртиптә  һәм  хәтер билгеләү өчен кертелгән. Санаклар эчендә каты диск саклагычлары яки хәтер сыйдырылшлыгын «ничә мәртәбә -кә тапкырланган» рәвештә тәкъдим ителми; моны болай игълан итү фәкать шартлы килешү генә. Бу килешүне телдәге мәгънәгә туры килерлек итеп үзгәртү теләсә нинди вакытта эшләнергә мөмкин булган; шулай да, ниндидер сәбәпле санак сәнәгатенең күбесе өчен ул шулай булып киткән. Операцион системаларда буталчыклар килеп чыгып, каты диск саклагычларның сыйдырышлыгы төрлечә игълан ителә. Microsoft Windows операцион системаларын да кертеп, күпчелек операцион системалар каты диск саклагычларның сыйдырышлыгын игълан иткәндә «ничә мәртәбә -кә тапкырланган»ны кулланалар, шулай итеп, җитештерүче тарафыннан  дип игълан ителгән каты диск саклагычы, бу операцион системалар тарафыннан  каты диск саклагычы дип игълан ителә. Apple ширкәтенең Mac OS X 10.6 («Mac OS X Snow Leopard»)тан башлап, хәзерге операцион системалары каты диск саклагычының сыйдырышлыгын игълан иткәндә «ничә мәртәбә -гә тапкырланган»ны кулланалар, шулай итеп игълан ителгән мәгълүмат белән җитештерүче рекламасы белән арасында аермалар бетерелә.

«Мега-» очрагында «ничә мәртәбә -гә тапкырланган» белән «ничә мәртәбә -кә тапкырланган» билгеләмәсе арасында якынча  аерма бар. Моннан тыш, һәрбер өстәмә зуррак алкушымча (гигабайт, терабайт, һ.&nbsp;б.) белән аерма тагын да -ка зурая. Сыйдырышлыкны (күләмне) үлчәү өчен ике шартлы килешү арасында туры килмәү берничә каты диск саклагычы җитештерүчеләренә каршы җыелма хөкемханәгә шикаятьтә каралган. Шикаять белән мөрәҗәгать итүчеләр раславынча децималь үлчәүләрне куллану кулланучыларны эффектив рәвештә дөреслектән яздырган, ә яклау ягы ниндидер дә булса гаепкә җаваплылыктан баш тартканнар һәм аларның базар һәм реклама тәкъдиме һәрьяклап канунга туры килеп тәэмин ителгән һәм бернинди җәмгыять әгъзасы да зарар күрмәгән һәм җәрәхәтләнмәгән дип әйткәннәр.

1998 елның декабрендә халыкара стандартлаштыру оешмасы -кә ничә мәртәбә тапкырланганны бу ике төрлечә аңлап була торган билгеләмәләр белән эш итү өчен уникаль бинар алкушымчалар һәм алкушымча символлар кертеп караган, бу «мебибайт (MiB)», ул эксклюзив рәвештә 220 яки ны аңлата. 1998 елның декабрендә Халыкара Электротехника Комиссиясе () бирелгән мәгълүматлар эшкәртү һәм бирелгән мәгълүматлар тапшыру тармагында бинар тапкырлагычлар өчен IEC халыкара стандарт атамалар һәм символлар кабул иткән. Шуннан соң алар төшеп калган, тәкъдим санак сәнәгате тарафыннан әз кабул ителгән һәм «байт»-ның шартлы кабул ителгән формалары контексттан чыгып бераз аерылып торган дәрәҗәләрне билгеләве дәвам ителгән.

### Каты дискны форматлау
Каты дискны иясенә тәкъдим итү аның контроллеры тарафыннан билгеләнә. Бу саклагычның туган интерфейсыннан шактый аерылып торырга мөмкин, бигрәк тә зур электрон хисаплау машиналарында яки серверларда. SAS һәм SATA кебек хәзерге каты диск саклагычлары интерфейсларында янәшә урнашкан мантыйк блокларыннан гыйбарәт; гадәттә  озынлыгында, ләкин сәнәгать  мантыйк блокларына күчәргә әзерләнә; Камилләштерелгән форматны карагыз. Бу мантыйк блокларын физик диск тәлинкәләрендә инициализация процессы *түбән дәрәҗә форматлау* дип атала, ул гадәттә фабрикада эшләнә һәм кыр шартларында гадәттә үзгәртелми. Шулай да, кайбер алдынгы SAS саклагычларында 520, 524 һәм  кебек башка блок үлчәмнәре бар һәм алар кыр шартларында үзгәртелергә мөмкин.

*Югары дәрәҗә форматлау* шуннан соң куелган операцион система һәм аның кушымталары мөрәҗәгать итә алырлык итеп файл системасы структураларын сайланган мантыйк блокларына яза. Операцион системаның файл системасы файлларның исемнәрен һәм файлны чагылдыра торган диск урыннарының бер-бер артлы килүен язып дискта файлларны оештыру өчен диск күләменең бер өлешен куллана. Файлларны кайтару өчен бирелгән мәгълүматлар структураларның мисаллары арасында MS DOS файл урнаштыру таблицасы () һәм UNIX дескрипторлары һәм шулай ук башка операцион система бирелгән мәгълүматлар структуралары. Моның нәтиҗәсе булып, каты дискта булган бөтен урынны да кулланучы файллары өчен кулланып булмый. Бу файл системасының өстәмә чыгымнары тан күбрәк булган саклагычларда -тан әзрәк алып тора.

### Кирәгеннән артык булу
Хәзерге заман каты диск саклагычларында дефектлар белән идарә итү өчен буш сыйдырышлык (күләм) игълан ителгән сыйдырышлыкка (күләмгә) кертелми; шулай да күп элегрәк чыккан каты диск саклагычларында секторларның билгеле саны хәстәр өчен куелган, шулай итеп ахыргы кулланучыга мөрәҗәгать итү өчен сыйдырышлык киметелгән.

Кайбер системаларда системаны торгызу өчен ахыргы кулланучыга мөрәҗәгать итү өчен сыйдырышлыкны киметә торган яшерен бүлекләр булырга мөмкин.
RAID субсистемалар өчен бирелгән мәгълүматлар һәм хата ясауга тотрыклылык таләпләре шулай ук чын сыйдырышлыкны киметә. Мәсәлән, RAID1 субсистемасы бирелгән мәгълүматлар көзгесе нәтиҗәсендә гомуми сыйдырышлыкның яртысы гына булачак. X саклагычлары белән RAID5 субсистемасы сыйдырышлыкның 1/x өлешен җөплелеккә сарыф итәчәк. Күпчелек RAID тәэмин итүчеләр (сатучылар) блок дәрәҗәсендә бирелгән мәгълүматларның бөтенлеген камилләштерү өчен контроль сумманың ниндидер формасын куллана. Күп тәэмин итүчеләр өчен бу бер секторга  булган каты дискларны куллануны аңлата, монда  кулланучы бирелгән мәгълүматлары өчен һәм  контроль сумма өчен яки аерым  контроль сумма бирелгән мәгълүматлары өчен кулланыла.

### Сыйдырышлыкны исәпләү өчен каты диск саклагычы параметрлары
Хәзерге заман саклаычлары янәшә урнашкан мантыйк блокларыннан гыйбарәт булганнан аларның тулаем сыйдырышлыгы блоклар санын блок зурлыгына тапкырлап белеп була. Бу мәгълүматны җитештерүче спецификациясеннән һәм саклагычның үзеннән түбән дәрәҗә командалар җигеп махсус әсбаплар кулланып белеп була.

Искерәк каты диск саклагычларның сыйдырышлыгы саклагычның һәрбер өлкәсен цилиндрлар санына башлар санына секторлар/өлкәләр санына байтлар/секторлар санына (гадәттә 512) тапкырлап һәм аннан соң барлык өлкәләр өчен нәтиҗәләрне кушып табыла. Кайбер хәзерге ATA саклагычлар шулай ук цилиндр, баш, сектор (Ц/Б/С) дәрәҗәләрен үзәк эшкәрткеч җайланмага мәгълүм итәләр, әмма алар инде әктүәл физик параметрлар түгел, чөнки игълан ителгән саннар тарихи операцион система интерфейслары белән чикләнгән.

Иске (Ц/Б/С) () схемасы мантыйк блок адреславы белән алмаштырылган. Кайбер очракларда (Ц/Б/С) схемасын зур сыйдырышлык саклагычларына «мәҗбүри яраштыру» өчен башларның саны 64 итеп бирелгән, гәрчә хәзерге заман саклагычларның 32 тирәсе тәлинкә бар.

## Форм факторлар
thumb|Тулы биеклеге 5.25’’ 110 Мб каты диск саклагычы. 2.5 () 6.495 Мб каты диск саклагычы.
thumb|Sony VAIO ноутбугыннан 2.5’’ SATA каты диск саклагычы
thumb|Тәлинкәләрнең һәм уку-язу башларының озынлыгын күрсәтү өчен үлчәмле сызгыч белән 8’’, 5.25’’, 3.5’’, 2.5’’, 1.8’’ һәм 1’’ каты дисклы алты каты диск саклагычы.
Зур электрон исәпләү машиналары һәм минисанак каты дисклары күп төрле үлчәмнәрдә булган, гадәттә аерым торган кер юу машина зурлыгындагы шкафларда яки 19" аскуймага ярашырлык итеп ясалган. Бу күп еллар буена зур электрон исәпләү машиналары өчен һәм минисанак саклагычлар өчен стандарт үлчәм булган, әмма шундый зур тәлинкәләр микропроцессорга нигезләнгән системалар белән беркайчан да кулланмаган.

Эчендә бөгелүчән диск китергечләре () микросанакларның сатулары арту белән, бөгелүчән диск китергечләре монтажына яраша ала торган каты диск саклагычларына ихтыяҗ барлыкка килгән. Шулай итеп, каты диск саклагычларның «форм факторлары», башта бөгелүчән диск китергечләрнең ,  һәм  форм факторларын кабатлаган. Кечерәк бөгелүчән диск китергечләре булмаганлыктан, кечкенәрәк каты диск форм факторлар продукт тәкъдимнәреннән яки сәнәгать стандартларыннан барлыкка килгән.

* **:**  ×  ×  ( ×  × )

1979 елда, Shugart Associates беренче форм факторга ярашучан каты диск саклагычы, аның үлчәмнәре шул ук һәм 8″ бөгелүчән диск китергеченә ярашучан интерфейс булган.

* **:**  ×  ×  ( ×  × )

Бу кечкенәрәк форм фактор каты диск саклагычларында беренче мәртәбә Seagate ширкәте тарафыннан 1980 елда кулланылган, аның зурлыгы тулы биеклекле  бөгелүчән диск саклагычыныкы кебек үк булган, биеклеге  булган. Бу «ярты биеклек»-тән, ягъни  () ике мәртәбә югарырак.  оптик диск (DVD, CD) китергечләрнең күпчелек өстәл модельләрендә ярты биеклек  үлчәме кулланыла, әмма алар каты диск саклагычларында модадан чыккан. Квант Зур Табан () каты диск саклагычы 1990-нчы елларда кулланганнарның соңгысы булган, аның «түбән профиль» (≈) һәм «ультра түбән профиль» (≈) юрамалары булган.

* **:** 4 × 1 ×  ( ×  × )

Бу кечкенәрәк форм фактор 1983 елда Rodime каты диск саклагычларында кулланганга охшаш, ул «ярты биеклек» 3,5″ (ягъни ) бөгелүчән диск китергечләре кебек биеклектә булган. Хәзерге вакытта, бу форм факторның  биеклектәге («нечкә» яки «түбән-профиль») күпчелек өстәл юрамаларында кулланыла торганнардан иң киң таралганы.

* **:** ×-× ( × 7-15 × ) = -3

Бу кечкенәрәк форм фактор PrairieTek ширкәте тарафыннан 1988 елда тәкъдим ителгән; аңа туры бөгелүче диск китергече юк. Ул мобиль әсбапларда (ноутбуклар, музыка уйнаткычларында, һ.&nbsp;б.) һәм каты диск китергечләрендә киң таралышка кергән һәм 2008 елга кайбер  коммерция китергечләрен алмаштырган.

Ул шулай ук Playstation 3 һәм Xbox 360 видеоуен консольләрендә кулланылган.  биеклектәге китергечләре иң зур сыйдырышлыклы ноутбук китергечләрдән тыш (аларның гадәттә эчендә ике тәлинкәсе бар) бөтенесе өчен рәсми булмаган стандарт булып киткән; гадәттә өч тәлинкәсе булган  биеклектәге китергечләр максималь сыйдырышлык өчен кулланыла, ләкин күпчелек ноутбукларга туры килмиләр. Коммерция өлкәсе китергечләрнең биеклеге -га кадәр булырга мөмкин.

* **:**  ×  ×  = 3

Integral Peripherals ширкәте тарафыннан 1993 елда тәкъди ителгән бу форм фактор үлчәмнәре игълан ителгәнчә ATA-7 LIF-ка эволюцияләгән. Берникадәр вакыт ул артып санлы аудио уйнаткычларында һәм субноутбукларда кулланылган, әмма аның популярлыгы кимегән. 2- зурлыгындагы каты диск саклагычлары өчен турыдан-туры PC card киңәйтү слотына яраштырыла торган юрама бар. Ул iPod-ларда һәм башка каты диск саклагычларына нигезләнгән MP3 уйнаткычларында популяр булган.

* **:**  ×  × 

Бу форм фактор 1999 елда IBM ширкәтенең Microdrive-ы Compact Flash Type II слотына ярашыр өчен тәкъдим ителгән. Samsung шул ук форм факторны үзенең продукт әдәбиятында **«» китергече** дип атый. 1.3″ HDD Product Specification 

* **:**  ×  × 

Toshiba ширкәте 2004 елның январенда мобиль телефоннарда һәм 4G телефоннарында видео саклау өчен җайлаштырылган SD/MMC слотына ярашучан каты диск саклагычларын да кертеп охшаш кушымталарда куллану өчен бу форм факторны игълан итте.
Toshiba's 0.85-inch HDD is set to bring multi-gigabyte capacities to small, powerful digital products
Toshiba ширкәте 4 GB (MK4001MTD) һәм 8 GB (MK8003MTD) юрамасын җитештергән һәм иң кечкенә каты диск саклагычы өчен Дөнья Гиннесс Рекордын тота.
 Toshiba enters Guinness World Records Book with the world's smallest hard disk drive

 һәм  каты диск саклагычлары иң популяр үлчәмнәр булган. Flash хәтеренә төшүче бәяләр сәбәпле 2009 елга бөтен җитештерүчеләр ,  һәм  форм факторлары яңа продуктлар әзерләүне туктаттылар. Flash price fall shakes HDD market 

2008 елда Samsung  SpinPoint A1 каты диск саклагычын тәкъдим иткән, әмма 2009 елның мартына хәрәкәтләнүче детальсез буларак тәкъдим ителде. Бу үлчәмнәр гадәттә дюймнарда якынча төгәл саннарда тасвирланса, чын үлчәмнәр озак вакыт буена миллиметрларда күрсәтелгән.

### Хәзерге каты диск форм факторлары

### Искергән каты диск форм факторлары

### Мөрәҗәгать итү вакыты
Каты диск саклагычындагы бирелгән мәгълүматларга мөрәҗәгать итү вакытын (Мөрәҗәгать итү вакыты) чикләүче факторлар күбесенчә әйләнүче дискларның һәм хәрәкәтләнүче башларына бәйле. Эзләү вакыты — ул башның дискның бирелгән мәгълүматлар саклана торган трекына сәяхәт итәргә күпме вакыт алганның чамасы. Әйләнү яшеренлеге бар, чөнки бирелгән мәгълүматлар тапшыруы кирәк булганда, кирәк булган диск секторы нәкъ баш астында булмаска мөмкин. Бу ике тоткарлауларның икесе дә миллисекундлар чамасы. Бит дәрәҗәсе яки бит тапшыру дәрәҗәсе (баш дөрес позициядә булганда) тапшырыла торган блокларның функциясе булган тоткарлануны барлыкка китерә; гадәттә чагыштырмача кечкенә, әмма зур янәшә торган файлларны тапшырганда шактый зур булырга мөмкин. Шулай ук тоткарлану каты диск саклагычлары энергияне саклау өчен туктаганда барлыкка килергә мөмкин, энергия белән идарә итүне карагыз.

Каты диск саклагычының **уртача мөрәҗәгать итү вакыты** — ул аның эзләү вакыты, техник яктан ул барлык мөмкин булган эзләүләргә бүленгән барлык мөмкин булган эзләүләрне башкарыр өчен вакыт, әмма гамәлдә ул статистик ысуллар белән билгеләнә яки фәкать трэклар санының өчтән бер өлешен эзләү вакыты кебек аппроксимацияләнә.

Дефрагментация — ул бәйләнешле кисәкләрне дисктагы физик янәшә өлкәләргә күчереп бирелгән мәгълүматларны кайтаруда тоткарлауны киметү өчен кулланылган процедура. Кайбер санак операцион системалар дефрагментацияне автоматик рәвештә башкаралар. Гәрчә автоматик дефрагментация мөрәҗәгать итү тоткарлауларны киметү өчен булса да, процедура санак эшләгәндә җавапны әкренәйтергә мөмкин.

Мөрәҗәгать итү вакыты әйләнү тизлеген арттырып камилләштерелергә мөмкин, шулай итеп яшеренлек һәм/яки эзләү вакыты киметелә. Өлкә тыгызлыгын арттыру бирелгән мәгълүматлар дәрәҗәсен һәм башлар җыелмасы астында бирелгән мәгълүматлар микъдарын арттырып, шулай итеп потенциаль рәвештә бирелгән микъдар бирелгән мәгълүматлар эзләү эшчәнлеге киметелә. Тарихи юнәлешләргә нигезләнеп, аналитиклар каты диск саклагычы өлкә тыгызлыгының (һәм шулай итеп, сыйдырышлыгын) ел саен -ка үсешен фараз итәләр.

Мөрәҗәгать итү вакытлары үткәрүчәнлек дәрәҗәләре үсү белән бертигез бармаганнар, ә соңгылары саклау сыйдырышлыгы белән бертигез бармаган.

#### Чиратлашу
Сектор чиратлашуы — ул күбесенчә мөрәҗәгать итү вакытына бәйләнгән искергән җайланма сыйфатламасы, аның тарихы санаклар зур дәвамлы бирелгән мәгълүматлар агымнарын укыр өчен артык акрын булган заманнарга тоташа. Чиратлашу бирелгән мәгълүматлар арасында араларны керткән, бу әкрен җиһазларга киләсе бирелгән мәгълүматлар әзер булырга мөмкинчелек биргән. Чиратлашу булмаса киләсе мантыйк секторы уку/язу башына җиһазлар әзер булганчы килеп җитәр иде, бу системадан уку башкарылганчы башка тулы диск әйләнүе беткәнче көтәргә таләп итәр иде.

Шулай да, чиратлашуны кирәк булганнан артык дәрәҗәгә куеп секторларны тизрәк укыр өчен җитештерүчәнлеге булган җиһазларда кирәк булганнан артык тоткарлануларга китереп чиратлашу саклагыч механизмына максатлы физик тоткарланулар кертә. Чиратлашу дәрәҗәсе шулай итеп гадәттә ахыр кулланучы тарафыннан саклагыч беренче мәртәбә аның системасына куелганда махсус санак системасы җитештерү үзлекләренә ярашырлык итеп сайланылган.

Хәзерге заман технологиясе әйләнүче тәлинкәләрдән уку тизлеге белән бирелгән мәгълүматларны укый ала, шулай итеп каты диск саклагычларда гадәттә секторлар чиратлашуы дәрәҗәсе 1:1, бу чиратлашу кулланмаганда эффектив.

#### Эзләү вакыты
Уртача эзләү вакыты high-end серверлар өчен -тан мобиль саклагычлар өчен -ка, шул ук вакытта гади мобиль саклагычларда  һәм иң гади өстәл санакларда  тирәсе дәрәҗәләр ала.

Беренче каты диск саклагычының уртача эзләү вакыты якынча  иде һәм 1970-нче еллар уртасына  булган каты диск саклагычлар сатуда булган. Беренче каты диск саклагычларының уртача эзләү вакыты  булган һәм 1970-нче еллар уртасына эзләү вакытлары  булган каты диск саклагычлары сатуда булган. Кайбер элек чыккан шәхси санак саклагычларында башларны хәрәкәтләндерер өчен баскыч хәрәкәтләндергече кулланылган һәм нәтиҗәдә эзләү вакытлары 80--ка кадәр әкрен булган, әмма тиз 1980-нче еллар тавыш кәтүге тибы актуациясе рәвешендә камилләштерелгән, эзләү вакытлары якынча -ка кимегән. Эзләү вакыты вакыт узу белән әкренләп камилләшүен дәвам иткән.

Кайбер өстәл санагы һәм ноутбук системаларда кулланучыга эзләү башкаруы һәм саклагыч тавышы арасында килешү ясарга мөмкинчелек бирә. Тизрәк эзләү дәрәҗәләре гадәттә башларны тәлинкә буенча тиз хәрәкәтләндерер өчн күбрәк энергия куллануны таләп итәләр, нәтиҗәдә сап тоткычыннан каты тавышлар чыга һәм башлар эзләү хәрәкәте башында кинәт тизләнгәндә һәм эзләү хәрәкәте ахырында кинәт әкренәйгәндә зуррак тирбәнешләр була. Тыныч эшләү хәрәкәт тизлеген һәм тизләнеш дәрәҗәләрен киметә, әмма киметелгән эзләү башкаруы бәрабәренә.

#### Әйләнү яшеренлеге

Яшеренлек — ул диск әйләнүенең кирәк булган диск секторын уку-язу механизмы астына китерүгә тоткарлау. Ул дискның әйләнү тизлегенә бәйле, минутына әйләнешләрдә () үлчәнә. Уртача әйләнү яшеренлеге таблицада күрсәтелгән, ул шундый саклагыч өчен миллисекундларда уртача яшеренлек әйләнү периодының яртысына тигез дигән статистик бәйләнешкә нигезләнгән.

#### Бирелгән мәгълүматлар тапшыру дәрәҗәсе
2010 елга типик минутына ле өстәл санагы каты диск саклагычының тәэмин ителә торган «дисктан-буферга» бирелгән мәгълүмат дәрәҗәсе -ка җитә. "Speed Considerations" 

Бу дәрәҗә трэк урнашуына бәйле, шулай итеп ул тышкы трэклардагы бирелгән мәгълүматлар өчен зуррак булачак (бирелгән мәгълүматлар секторлары күбрәк булган урында) һәм эчке трэкларга таба азрак булачак (азрак бирелгән мәгълүмат секторлары булган урында); һәм гадәттә минутына ле саклагычлар өчен берникадәр зуррак була. Хәзерге заманда «буфердан санакка» интерфейс өчен киң кулланылган стандарт  SATA булып тора, монда буфердан санакка якынча  ( кодирлавы) тапшырыла һәм шулай итеп һаман хәзерге заман дисктан буферга тапшыру дәрәҗәләреннән җайлы алдан бара. Бирелгән мәгълүмат дәрәҗәсен (уку/язу) махсус генератор коралларын кулланып дискка зур файлны язып һәм аннан соң укып үлчәргә була. Тапшыру дәрәҗәсенә файл системасы фрагментациясе һәм файлларның урнашуы тәэсир итәргә мөмкин.

Каты диск саклагычы бирелгән мәгълүмат тапшыру дәрәҗәсе тәлинкәләр әйләнү тизлегенә һәм бирелгән мәгълүматлар тыгызлыгына бәйле. Җылыну һәм вибрация әйләнү тизлеген чикләгәнгә, артучы тыгызлык нәтиҗә тапшыру дәрәҗәләрен камилләштерү өчен төп ысул булып китә. Югарырак тизлекләр электр хәрәкәтләндергеч тарафыннан күбрәк кулланылган егәрлек таләп итә, нәтиҗәдә ул тагын да җылына; югары тизлекләр шулай ук дискның бариүзәге төгәл дискның үзәгендә булмаганга шулай ук тирбәнешләрне көчәйтәләр. Өлкә тыгызлыгы диск буйлап трэкларның санын арттырып һәм бер трэкка секторларның санын арттырып камилләштерелсә, бирелгән минутына әйләнешләр дәрәҗәсе өчен бирелгән мәгълүматлар дәрәҗәсен бу икесенең соңгысы гына арттырачак. Бирелгән мәгълүматлар дәрәҗәсе башкаруы фәкать өлкә тыгызлыгының ике компонентның берсен генә күзәткәнгә, аның башкаруы түбәнрәк дәрәҗәдә яхшырак була.

### Егәрлек куллану
Егәрлек куллану ноутбуклар кебек мобиль җиһазларда гына түгел, ә шулай ук сервер һәм өстәл санагы базарларында артучы әһәмиятле булып киткән. Артучы бирелгән мәгълүматлар үзәк машинасы тыгызлыгы җайланмаларга әһәмиятле егәрлек китерүдә проблемаларга китергән, шулай ук әйләнә-тирә мохитне саклау һәм электр сарыф итү борчылуларга китергән (яшел исәпләнүне карагыз). Җылылык таратуы турыдан-туры егәрлек куллануга бәйле һәм саклагычлар искергәч, диск ялгышоып эшләве дәрәҗәсе югарырак саклагыч температураларында үсә.

Меңләгән өстәл шәхси санаклары булган зур ширкәтләр өчен охшаш җайланмалар бар. Кечкенәрәк форм фактор каты диск саклагычлары еш зур саклагычлардан азрак егәрлек таләп итәләр. Бу өлкәдә бер кызыклы үсеш булып эзләү тизлеген контрольдә тоту тора, шулай итеп, мөмкин кадәр тиз барып җитеп, шуннан соң сектор килеп җиткәнне көтеп торганчы (ягъни әйләнү яшеренлеге) баш максат урынына фәкать секторны укыр вакыт җиткәч кенә барып җитә.

Күп каты диск компанияләре хәзер азрак егәрлек һәм суыту таләп итә торган Яшел Саклагычларны җитештерәләр. Бу Яшел Саклагычларның күбесе әкренрәк әйләнәләр (минутына ,  яки кә каршы минутына 9 байт  = 109 бит/с). 2011 елның сентябрена иң югары кулланучы каты диск саклагычының сыйдырышлыгы .
* **Мобиль** каты диск саклагычлары яки ноутбук саклагычлары өстәл һәм коммерция коллегаларыннан кечкенәрәк һәм әкренрәк һәм әзрәк сыйдырышлыклы булырга тенденциясенә ия. Каты диск саклагычлары ына әйләнеш, ына әйләнеш, ына әйләнеш, яки ына әйләнештә әйләнәләр, ына әйләнеш типик дәрәҗә булып тора. ына әйләнешле саклагычлар кыйммәтрәк булырга һәм азрак сыйдырышлыклы булырга тенденциясенә ия, шул ук вакытта ына әйләнеш модельләрнең гадәттә бик югары сыйдырышлыкларга ия. Кечкенәрәк тәлинкә(ләр)гә ия булу сәбәпле, каты диск саклагычлар гадәттә өстәл коллегаларыннан азрак сыйдырышка ия. 
* **Коммерция** каты диск саклагычлары гадәттә күп күп кулланучы санаклары белән эшли торган коммерция программа тәэминаты белән кулланыла. Мисаллар булып: коммерция бирелгән мәгълүматлар базалары, интернет инфраструктурасы (электрон почта, веб-сервер, электрон коммерция), фәнни санак программа тәэминаты һәм саклау белән идарә итү программа тәэминаты. Коммерция саклагычлары гадәттә ышанычлыкны киметмичә таләп итүче мохитләрдә максималь мөмкин булган башкаручанлыкны тәэмин итеп даими («24/7») эшлиләр. Максималь сыйдырышлык беренчел максат түгел һәм нәтиҗәдә саклагычлар еш бәяләренә карата түбән сыйдырышлыкларда тәкъдим ителә. 
:Иң тиз каты диск саклагычлары -нән алып ына әйләнеш тизлегендә әйләнә һәм -тан югары нәтиҗә бирелгән мәгълүматлар тапшыру тизлекләренә ирешә алалар һәм -ка кадәр тапшыру дәрәҗәләренә ия.  яки ына әйләнеш дәрәҗәсендә эшли торган саклагычлар арткан туклану таләпләрен (чөнки алар азрак һава тартуына ия) йомшартыр өчен кечкенәрәк тәлинкәләр кулланалар һәм шулай итеп гадәттә иң югары сыйдырышлыклы саклагычлардан түбәнрәк сыйдырышлыкка ия. 
:Коммерция каты диск саклагычлары гадәттә Бер-бер артлы беркетелгән SCSI () яки Җепсел Каналы () аша тоташтырыла. Кайберләре күп портларны тәэмин итәләр, шулай итеп артык төп шина адаптерына тоташтырылырга мөмкин. Алар сектор зурлыклары тан зуррак булып яңадан форматланырга мөмкин (еш 520, 524, 528 яки ). Өстәмә саклау аппарат тәэминаты RAID карталары тарафыннан кулланылырга яки Бирелгән Мәгълүматлар Кыры саклау өчен мөмкин. 
* **Кулланучы электроникасы** каты диск саклагычларында санлы видео язгычларның эченә корылган саклагычлар һәм үзе хәрәкәтләнә торган хәрәкәтләндергечләр бар. Беренчеләре гарантияләнгән агым сыйдырышлыгын тәэмин итү өчен конфигурацияләнгән, хәтта уку һәм язу хаталары очрагында, шул ук вакытта соңгылары күбрәк микъдардагы бәрелүләргә каршы тору өчен төзелгән.
Каты диск саклагычларның диск күләмендә һәм бирелгән мәгълүматларга ирешүдә экспоненциаль артулар санлы видео язгычлар һәм санлы аудио уйнаткычлар кебек зур саклау сыйдырышлыгын таләп иткән продуктларны керткән. Шуңа өстәп, зур микъдардагы саклауларның сатылуда булуы күп төрле үтә зур сыйдырышлык таләпләре белән Интернетта урнашкан хезмәтләрне тормышка ашырган, шулар арасында түләүсез Интернет эзләве, Интернет архивлау һәм видео саклау (Google, Internet Archive, YouTube, һ.&nbsp;б.).

## Җитештерүчеләр һәм сатулар
Вакыт дәвамында 200 дән артык ширкәт каты диск саклагычларын җитештергән. Әмма күптән түгел булган берләшүләр җитештерүне фәкать өч төп җитештерүчеләрдә концентрацияләгән: Western Digital, Seagate һәм Toshiba.

## Шулай ук карагыз
* Автоматик акустика белән идарә итү
* Чиста бүлмә
* Үлем чиертүе
* Бирелгән мәгълүматларны бетерү
* Каты дискны чагылдыру
* Гибрид саклагыч
* S.M.A.R.T.
* Каты җисем саклагычы
* Язу алдан компенсациясе

## Язмалар һәм билгеләүләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Computer History Museum's HDD Working Group Website 
* HDD Tracks and Zones
* HDD from inside
* Hard Disk Drives Encyclopedia
* Hard Disk Drive Technology and Utility Tutorials 
* Video showing an opened HD working 
* Average seek time of a computer disk 

Төркем:Хәтер
Төркем:Санак
Төркем:Хәтер җайланмалары
Төркем:Каты диск