open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ашказар

**Ашказар** (Ашкадар), елга, Агыйдел елгасының сул кушылдыгы. 
Федоровка районы Өчбүләк авылыннан көнбатышка таба 2,2 км еракта башлана. Федоровка районында төньяк көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба ага, Михайловка авылы тирәсендә төньяк-көнчыгышка борыла һәм Стәрлебаш, Мәләвез, Стәрлетамак районнары буйлап Агыйдел елгасына (тамагыннан 743 км еракта, Стәрлетамак ш. тирәсендә) коя.

Озынлыгы 165 км, бассейн мәйданы 3780 км², гомуми түбәнәюе 271 м. Башлыча кар суы белән туена. Еллык акманың 81,1% ы язгы (апр.—май), 13,1% ы җәйге-көзге (июнь-окт.) һәм 5,8% ы кышкы (нояб.—март) чорларга тура килә. Уртача еллык су чыгымы (м³/с): Стәрлетамак районы Веселый авылы тирәсендә – 10,4, тамагында – 16,7. Бассейнның көнбатыш өлеше Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгы чикләрендә урнашкан. Көнчыгыш өлеше балчыклы, комлы балчыклы һәм комлы грунтта зур булмаган убалар белән уйсу тигезлектән тора. Үзәне өске пермьнең казан ярусы эзбизташлары, доломитлары, мергельләре, аргилитларыннан гыйбарәт. Ландшафтлары типик кара туфрактагы төрле үләнгә бай, бүтәгән-кылганлы дала һәм болыннардан тора. Бассейн территориясенең якынча 5% ын урман каплаган, 70% ы сөрелгән. Федоровка районы Дедово һәм Базелево авыллары тирәсендә буалар бар. Кушылдыклары: уң – Сухайлы; сул – Кече Балыклы, Олы Балыклы, Күндерәк, Стәрле һ.б.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстан елгалары
Россия Федерациясе ватандашлыгы

**Россия Федерациясе ватандашлыгы** — берәр шәхеснең  белән бер-берсенә карата хокуклар һәм җаваплылыкларны билгеләүче тотрыклы хокуки мөнәсәбәте.

Гамәлдәге кануннамә нигезендә, Россия Федерациясенең ватандашлыгы хокукына:
* 2002 елның 1 июль көнендә ("Россия Федерациясе ватандашлыгы турында" Федераль кануннын көчкә керү көне)) Россия ватандашлыгына ия булган һәм соңрак бу ватандашлыгыннан баш тартмаган, һәм;
* 2002 елның "Россия Федерациясе ватандашлыгы турында" Федераль кануны нигезендә Россия ватандашлыгын алган
физик затлар ия.

## Тарих
### [[РСФСР]] ватандашлыгы
: **

### ССРБ ватандашлыгы

да союздаш һәм автоном республикалар ватандашлыгы да бар иде.

### Россия Федерациясе ватандашлыгы

Россия Федерациясе ватандашлыгы мәсьәләләрен билгеләгән документлар:
* 1993 елгы Россия Федерациясе Конституциясе
* Россия Федерациясенең халыкара килешүләре
* 2002 елгы «Россия Федерациясе ватандашлыгы турында» федераль кануны
* һәм алар нигезендә башка кабул ителгән Россияның норматив хокуки актлары.

Россия Федерациясе Конституциясе нигезендә ватандашлык мәсьәләләре  вәкаләтләренә караганы билгеләнә.

## Берничә ватандашлыкка ия булу

## Россия Федерациясе ватандашының хокуки статус

## Россия Федерациясе ватандашы атрибутлары

: 

### Паспорт

### Бүләкләр

## Шулай ук карагыз

* Ватандашлык
* Россиялеләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Википедияның рус телле бүлегендәге игезәк мәкаләсе

## Сылтамалар

Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Россия Федерациясе дәүләт төзелеше
Төркем:Ватандашлык
Суверен дәүләт

**Суверен дәүләт** — даими халкы һәм хөкүмәте булган, билгеле бер территория өстендә үз эчке һәм тышкы суверенитетны билгеләүче дәүләт. Башка дәүләтләргә карата бәйсез, вәкаләтләре нигезендә башка суверен дәүләтләр белән халыкара мөнәсәбәтләргә керергә хокуклы. Суверен дәүләтнең хөкүмәте дәүләттәге барлык милеккә биләү (үзләштерү) хокукына ия.

Суверен дәүләт буларак гадәттә башка бер дәүләт яки дәүләтләр берләшмәсеннән бәйлелектә булмаган һәм дипломатик мөнәсәбәтләрен алып бара алучы дәүләт аңлашыла.

## Шулай ук карагыз

*Дөнья дәүләтләре исемлеге
*Тарихи бәйсез дәүләтләренең исемлеге
*Татарстан суверенитеты

## Искәрмәләр

Төркем:Халыкара мөнәсәбәтләр
Төркем:Халыкара хокук
Төркем:Сәяси география
Ил-62

**Ил-62** - беренче кыйтгаара  реактив пассажир очкычы. НАТО билгесендә - Classic. Ил-62 1960 елда Ильюшин ОКБ тарафыннан ясалган очкыч. Икенче буынлы очкыч булып тора. Ил-62 очкычы Ту-117 алмаштырды.

Ил-62 төрле модификациядә серияләп 1966-2009 елларда С. П. Горбунов исемендәге Казан авиация җитештерү берләшмәсендә җитештерелә иде.

Ил-62 очкычында берничә тизлек һәм ераклык казанышлары ирешелгән. Казан авиаширкәтендә 239 данә Ил-62 ясалды.

Берничә дистә эчендә Ил-62 - борт № 1 (дәүләт җитәкчеләре өчен) СССБ һәм Русиядә булды.

Ил-62 - реверс белән беренче совет очкычы.

## Тасвирлама
thumb|right|300px|Ил-62
Ил-62 - Т-гәүдәле каурыйлы,  койрыкта урнаштырган дүрт двигательле ирекле күтәрүче түбәнпланлы очкычы. Бик күп ягулыкны тотыла: **46.6** г/пасс.-км. Ту-334 чагыштырганда ягулыкны **23.4** г/пасс.-км гына тотыла.

## Очу-техникалык бәяләмәләре
thumb|400px|Ту-154

## Файдаланучылар

Серияләп җитештерү башыннан (1969—2004) Казанда 289 данә төрле мофикация Ил-62 очкычы ясалган.

Әлегә (2013) 26 Ил-62 файдалануда кала: 12 Русиядә, 5 КНДР, 2 Украинада, Иранда, Ливиядә, Суданда, Гамбиядә, Казакъстанда.
## Шулай ук карагыз

* Boeing 747
* Airbus A380
* Ту-204

## Тышкы сылтамалар
* Реестр самолётов с описанием каждого борта
* Реестр по версии ch-aviation.ch
* Список потерянных Ил-62 

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Нема районы

**Нема районы** () – Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге – Нема шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

Төп елгалар – Немда һәм аның кушылдыклары.

## Тарих
Нема районы 1929 елда Түбән Новгород крае (1932 елдан – Горький крае) Нулин округы эчендә элекке Вятка губернасы Нулин өязе җирләрендә оештырыла.

1934 елдан Киров крае составында, 1936 елдан – Киров өлкәсе составында.

1959 елда юкка чыгарыла, территориясе Нулин районы составына кертелә; 1966 елда кабат оештырыла.

## Халык

Милли состав: руслар – 96,6%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Нема|Нема шәһәр җирлеге]]**
# Архангельское авыл җирлеге
# Ильинское авыл җирлеге
# Нема авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Киров өлкәсе администрациясе сайтында мәгълүматләр 
* http://www.municipal.ako.kirov.ru/nemsky/ 

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Як-7

**Як-7** — Бөек Ватан сугышы вакытының совет бермоторлы очкыч-истребителе.
## Як-7 бәямәләре

Максат = Фронт истребителе

Эшкәртүче = Яковлев исемендәге ОКБ

Җитетештерүче = Яковлев исемендәге ОКБ

Беренче очыш = 1941

Корал итеп алынган = 1941

Бөтенесе ясалган = 6399

Экипаж = 1

Крейсер тизлеге = 560 км/сәг

Иң зур тизлеге = 643 км/сәг

Җир янында иң зур тизлеге = 567 км/сәг

Биеклектә иң зур тизлеге = 646 км/сәг

Очып утырту тизлеге = 150 км/сәг

Очыш ераклыгы = 648 км

Түшәм = 9250  м

Күтәргечлек = 7 35 м/мин

Озынлык = 8.50 м

Биеклек = 2.75 м

Канат киңлеге = 10.00  м

Канат мәйданы = 17.15 м*м

Буш авырлыгы = 2697  кг

Тулы авырлыгы = 3235  кг

Двигатель = ПД М-105ПА

Тарту =1050

Пушка коралы =1×20-мм пушка ШВАК,2×12,7-мм пулемёт УБС

## Серияле модификациясе
* Як-7 — 62 данә, сентябрь-октябрь 1941 ел.

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт фирмы КБ Яковлева
* Два недостроенных самолёта Як-42 на заброшенном аэродроме «Саратов—Южный»  (фото)

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Boeing 747

}
|-

|}
**Boeing 747** (tat. lat. ''Boeing 747'') - АКШ еракмагистраль киңфюзеляжлы пассажир очкычы. Boeing 747 - дөнья тарихында беренче икепалублы еракмагистраль очкычы. Boeing авиаширкәтендә җитештерелә. Икенче исеме - «Джамбо Джет» (инглизчә Jumbo Jet).

Boeing-747 очкычы 37 ел дәвамында - иң зур һәм авырлы пассажир очкычы булды. 2005 елдан Airbus A380 - иң зур пассажир очкычы.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Тасвирлама
thumb|right|250px|Boeing 747 күренеше

Boeing 747 - беркильле каурыйлыклы  уксыман канатлары белән, дүрт моторлы турбовентилятор түбәнплан очкычы.

## Очкыч төрләре

* **747-100** - чыгыш моделе.

* **747SP** —  кыскарак Boeing 747 модификациясе, 220 кеше сыйдыра, иң зур тизлеге 10500 км биеклектә - 980 км/сәг. 

* **747-400** — иң таралган һәм мәшһүр Boeing 747 төре. Boeing 747-400 өстәмә ягулык баклары, яңа заманча авионика куелган. Boeing 747-400 - 25%та азрак ягулыкны тотыла, ике тапкырда әкренрәк Boeing 747-300 очкычына караганда.

Файл:Iran.air.b747-100.ep-iam.arp.jpg|Boeing 747-100
Файл:Kazakhstan Airlines Boeing 747SP Maiwald.jpg|Boeing 747SP
Файл:14bl - Air China Boeing 747-2J6B (M); B-2450@ZRH;15.02.1998 (4815614603).jpg|Boeing 747-200
Файл:Transaero Boeing-747.jpg|Boeing 747-300
Файл:Transaero Boeing 747-400 KvW.jpg|Boeing 747-400
Файл:AirBridgeCargo 744 VQ-BFX.JPG|Boeing 747-400F

## Куәт җайланмалары

* Boeing 
:* 4 Пратт & Уитни JT9D-7A
* Boeing /300
:* 4 Пратт & Уитни JT9D-7R4G2
:* 4 Rolls-Royce RB211-524D4
:* 4 General Electric CF6-50E2
* Boeing 
:* 4 Пратт & Уитни PW4062
:* 4 Rolls-Royce RB211-524H
:* 4 General Electric CF6-80C2B1F
* Boeing 747-8
:* 4 General Electric GEnx

## Җитештерү һәм файдалану

## Шулай ук карагыз

* Boeing 777
* Boeing 737
* Airbus A380
* Ил-62
* Ту-204

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе 
*  Boeing 747 һәлакәтләр исемлеге  
* Boeing 747 // National Geographic.

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Бишбүләк

**Бишбүләк** (, ), авыл, Бишбүләк районы (1930—63 елларда һәм 1965 елдан алып), Бишбүләк авыл советы үзәге.

Уфадан көньяк-көнбатышка 230 км һәм Приют тимер юл станциясеннән көньяк-көнчыгышка таба 40 км ераклыкта Кыңгыр елгасы (Мәнәвез елгасы кушылдыгы) буенда, Кыргыз-Миякә-Бишбүләк автомобиль юлында урнашкан. Халкы (мең кеше): 1906 елда — 1,2; 1920 — 1,5; 1939 — 2,7; 1959 — 2,8; 1989 — 5,0; 2002 — 6,4; 2010 — 6,4. Чуашлар, татарлар, руслар, башкортлар яши (2002). Һөнәри училище, 2 урта мәктәп (ш. ис. Бишбүләк урта мәктәбе №1), балалар сәнгать мәктәбе, ДЮСШ, балалар ижады үзәге, үсмерләр клубы, 3 балалар бакчасы, үзәк район хастаханәсе һәм китапханәсе, мәдәният йорты (үзешчән сәнгать халык коллективы), балалар китапханәсе, Бишбүләк музее, мәчет, чиркәү бар.

Авылга Нугай даругасы Илекәй-Мең вулысы асаба башкортларының җирләрендә 1767 елда (башка мәгълүматлар буенча, 1640 елда) килешү буенча керәшен чуашлар нигез сала. Исеме Бишбүләк (биш; *бүләк* — урман кишәрлеге, бүлеп бирелгән җир) урыны атамасынан алынган. 1770 елда шунда шундый ук шартларда чуашларның яңа төркеме килеп урнаша. 1795 елда 30 йортта 245 кеше яшәгән, 1865 елда 160 йортта — 780 кеше. Игенчелек, умартачылык, олаучылык, тегүчелек, чабата үрү белән шөгыльләнгәннәр. Чиркәү (1863 елда төзеллгән), училище, 8 су тегермәне булган. 1906 елда чиркәү, 2 сыйныфлы чиркәү мәктәбе, тимерлек, 4 бакалея кибете, икмәк амбары теркәлгән; волость идарәсе урнашкан.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Бишбүләк районы торак пунктлары
Як-3

**Як-3** — Бөек Ватан сугышы вакытының совет бермоторлы очкыч-истребителе.

## Модификациялар

* **Як-3П** ВК-105ПФ2 —

## Як-3 бәямәләре

Максат = Фронт истребителе

Эшкәртүче = Яковлев исемендәге ОКБ

Җитетештерүче = Тифлис авиаширкәте

Беренче очыш =1943

Корал итеп алынган = 1944

Бөтенесе ясалган = 4848

Экипаж =1

Крейсер тизлеге = 560 км/сәг

Иң зур тизлеге = 650 км/сәг

Җир янында иң зур тизлеге = 567 км/сәг

Биеклектә иң зур тизлеге = 646 км/сәг

Очып утырту тизлеге = 150 км/сәг

Очыш ераклыгы = 648 км

Түшәм = 10 700 м

Күтәргечлек = 1 111

Озынлык = 8,49 м

Биеклек = 2,38 м

Канат киңлеге = 9,20 м

Канат мәйданы = 14,83 м*м

Буш авырлыгы = 2 123 кг

Тулы авырлыгы = 2 650 кг

Двигатель = ПД ВК-105ПФ2

Тарту =1 260

Пушка коралы =1×20-мм пушка ШВАК,2×12,7-мм пулемёт УБС

## Як-3да сугышкан очучылар
Совет Берлеге Каһарманнары:
* Георгий Захаров

## Тышкы сылтамалар
* Официальный сайт фирмы КБ Яковлева
* Два недостроенных самолёта Як-42 на заброшенном аэродроме «Саратов—Южный»  (фото)

Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Мөхтәров мәчете

**Мөхтәров мәчете** (яки **Сөнниләр мәчете**) — Владикавказда Терек елгасының сул ярында урнашкан сөнниләр мәчете. Владикавказның җәмигъ мәчете. Кала символы һәм дәүләт тарафыннан сакланучы архитектура корылмасы булып санала.

## Моны да карагыз
* Төньяк Осетиядә ислам
* Төньяк Осетия-Алания мөселманнары Диния нәзарәте

## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Владикавказ мәчетләре
Төркем:Россиянең тарихи мәчетләре
Төркем:1908 елда төзелгән мәчетләр
Барда җәмигъ мәчете

**Барда җәмигъ мәчете ** — (,) — Пермь крае Барда авылында 2010 елда ачылган мәчет. Мәчет Сөгентау башында урнашкан. Мәчет биеклеге 51 м, бу районда гына тугел бөтен крайдагы иң биек корылма. Мәчеттә дини мәктәп һәм китапханщ ачу планлаштырылган.Мәчет райондагы 30-чы эшләп килгән мәчет санала.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Башкорт Википедиясеннән күчермә.

Төркем:Пермь крае мәчетләре
Елизавета Голованова

**Елизаве́та И́горь кызы Голова́нова** - Россия моделе, Россиякүләм «Мисс Россия 2012» матурлык бәйгесе җиңүчесе.

Ул 1993 елның 2 апрелендә Смоленск өлкәсенең Сафоново каласында туган.

Россияне 2012 елда «Мисс Галәм», «Мисс Дөнья» бәйгеләрендә дә яклый.

## Искәрмәләр

Төркем:Мисс Россия
Төркем:Мисс Галәм
Төркем:Мисс Дөнья
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Airbus A380

**Airbus A380** (tat. lat. ''Airbus A380'') -  нең «Airbus S.A.S.» концерны тарафыннан ясалган киңфюзеляжлы, икепалублы, дүртдвигателле турбореактив пассажир очкычы.

Airbus А380 — дөньяның иң зур серияле очкычы (биеклеге 24,08 м, озынлыгы 72,75/80,65 м, канат киңлеге 79,75 м). Пассажир сыйдырышлыгы - 525 кеше өч сыйфатлы салоннарда, 853 кеше - бер сыйфатлы салонда. Утыртусыз очыш ераклыгы - 15400 км.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Тасвирлама
thumb|right|250px|Airbus A380
thumb|right|100px|Airbus A380
Airbus A380 - беркильле каурыйлыклы  уксыман канатлары белән, дүрт моторлы турбореактив түбәнплан очкычы. Airbus A380 - иң отышлы зур очкычы, бер кешедә, 100 километрда 3 литр ягулыкны гына тотыла.

Киләчәк А380-900 очкыч төре 656 (960 эконом-класс) кеше сыйдырачак.
thumb|right|250px|Airbus A380 кабинасы

## Очкыч төрләре

file:SIA Airbus A380, 9V-SKA, SIN 5.jpg|Airbus A380-800,  Singapore Airlines
file:Qantas a380 vh-oqa takeoff heathrow arp.jpg|Airbus A380-800 , Qantas Airways
file:Emirates A380 2.JPG|Airbus A380-800  Emirates
file:A380AFXCR.jpg|Airbus A380-800  , Air France
File:Lufthansa A380-841 (D-AIMA) departing Düsseldorf Airport.jpg|Airbus A380-800  , Lufthansa


## Куәт җайланмалары
4 x GP7270 (A380-871)

GP7272(A380-862)

Trent 970, Trent 970B (A380-841,842,)

Trent 972, Trent 972B (A380-842)

4 x 311 кН
Engine Alliance GP7000|GP7270 (A380-861)
GP7272(A380-862)

Trent 970, Trent 970B (A380-841)
Trent 972, Trent 972B (A380-842)
4 x 340 кН

GP7277 (A380-863F)
GP7281 (A380-864F)

Trent 977, Trent 977B (A380-843F)

## Җитештерү һәм файдалану

## Файдаланучылар

## Шулай ук карагыз

* Boeing 747
* Ил-62
* Ту-204
* Ту-334
* Ту-154

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Official Airbus A380 page 

Төркем:Европа берлеге очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Благовещен

**Благовещен, Укашлы** – Башкортстан республикасындагы шәһәр, Благовещен районының административ үзәге (1930 елдан алып). Уфадан төньякка 42 км һәм Загородная тимер юл станциясеннән төньяк көнбатышка таба 18 км ерактагы Потеха елгасы тамагында (аның Агыйдел елгасы кушылган урынында) урнашкан. Мәйданы — 65 км². Халкы (мең кеше): 1920 елда — 6,4; 1939 — 11,1; 1959 — 12,6; 1989 — 27,7; 2002 — 33,0; 2010 — 34,2. Милли составы (2002): руслар — 63,6%, башкортлар — 19,3%, татарлар — 10,0%, чирмешләр — 4,3%.

## Тарихи белешмә
1865 елда 576 йортта 3679 кеше яшәгән. Агач эше, һөнәрчелек кәсебе (экипаж, җилгәргечләр ясау), умартачылык белән шөгыльләнгәннәр. Бакыр кою, механика, кирпеч, май ясау, 3 туң май, 2 капчык эшләү заводлары эшләгән. Чиркәү, чиркәү училищесы, Благовещен укытучылар семинариясе, су тегермәне, 10 сәүдә кибете булган. Ярминкәләр үткәрелгән.

1930 елдан алып шәһәр тибындагы бистә, 1941 елда шәһәр статусын ала.

Россиянең яңа тарихына Благовещен кыйналуы (2004 елның декабрь ае) белән кереп калды.

## Истәлекле урыннар
Благовещенда 10 дан артык мәдәни мирас объекты урнашкан: Благовещен бакыр кою заводыдының төп корпусы (1864 елда төзелгән), Благовещен укытучылар семинариясе бинасы (1873), Кирилл һәм Мефодий чиркәве (1894—97) һ.б.
## Халык

## Икътисад
Благовещен арматура заводы, фурнитура заводы, Благовещен тимер бетон, полимер эшләнмәләр заводы, “Полиэф”ААЙ сы, “Эколес” ЯАЙ сы һ.б. эшли. Благовещенск аша Уфа—Бөре—Яңавыл, Благовещен—Павловка—Кызылъяр автомобиль юллары үтә.

## Социаль-мәдәни өлкә
Шәһәрдә Благовещен күппрофильле һөнәри көллияте, Башкортстан төзелеш колледжы филиалы, ПУ, 6 гомуми белем бирү мәктәбе (ш. ис. Благовещен гимназиясе №1), балалар йорты, 10 мәктәпкәчә белем бирү учреждениесе, 2 сәнгать мәктәбе, Балалар иҗат үзәге, балалар һәм үсмерләр туризмы үзәге, ДЮСШ; үзәк район хастаханәсе; мәдәният сарае, 2 китапханә, тарих туган якны өйрәнү музее, чиркәү, мәчет бар; 5 халык һәм 2 үрнәкле үзешчән сәнгать коллективы эшли. Рус телендә “Панорама” гәз. чыга.

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
* Эрнест Тимерханов, Россия кино һәм театр артисты, режиссёр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Кумёны районы

**Кумёны районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Кумёны шәһәр тибындагы бистәсе.

## География

## Тарих
Кумёны районы 1935 елда оештырыла.

1959 елда район составына Суна районы территориясе кертелә, 1963 елда район составына юкка чыгарылган Кирово-Чепецк районының өлеше кертелә; 1965 елда Кумёны районының яңадан оештырылган Кирово-Чепецк районына составына күчерелә, 1968 елда район составыннан Суна районы чыгарыла.

## Халык

Милли состав: руслар — 96,2%.

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Кумёны|Кумёны шәһәр җирлеге]]**
# **[[Нижнеивкино|Нижнеивкино шәһәр җирлеге]]**
# Березник авыл җирлеге
# Большой Перелаз авыл җирлеге
# Верхобыстрица авыл җирлеге
# Вичевщина авыл җирлеге
# Вожгалы авыл җирлеге
# Кумёны авыл җирлеге
# Речной авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.ako.kirov.ru/region/regionmap.php?rajon=19 
* http://www.ako.kirov.ru/power/local/glav_pos.php

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Boeing 737

}
|-

|}
**Boeing 737** (tat. lat. ''Boeing 737'') - дөньяда иң таралган АКШ тарфюзеляжлы пассажир очкычы. Boeing 737 - дөнья тарихында иң масс-күләмле ясалган очкыч (2012 кадәр 7320 ясалган, 2845 йомышлар бар әле). Boeing 737 бик популяр очкыч: һәр мизгелдә һавада 1200 тирәсендә очкыч оча, һәр 5 секундта бер Boeing 737 очып менә яки очып төшә.

Очкыч Boeing авиаширкәтеннән тарафыннан 1967 елдан җитештерелә.

#### 
150-урынлы Boeing  алмаштыру өчен  эшләнде.
#### 
#### 

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Тасвирлама
thumb|right|250px|Boeing 737 күренеше

Boeing 737 - беркильле каурыйлыклы уксыман канатлары белән, ике моторлы турбовентилятор түбәнплан очкычы. Куәт җайланмалары канатлар астында урнашкан, тулы йөкләнешле Boeing 737 очкычында двигательләр 46 см җир өстендә тора.

## Очкыч төрләре


Файл:Aerosvot Boeing 737 UR-VVM.JPG|Boeing 737-400
Файл:Pulkovo B737-500 EI-CDD.jpg|Boeing 737-500
Файл:Orenair B735 VP-BGR.jpg|Boeing 737-500
Файл:Malev.b737.ha-lob.arp.jpg|Boeing 737-700
Файл:Saga Airlines Boeing 737-800 TC-SGH.jpg|Boeing 737-800

## Куәт җайланмалары
thumb|right|250px|CFMI CFM56-7B Boeing 737 двигателе
* Пратт & Уитни JT8D (-100, -200),
* CFMI CFM56-3 (-300, -400, -500), 
* CFMI CFM56-7 (-600, -700, -800, -900, -900ER)

## Очкычлар югалту

## Авиаһәлакәтләр
2013 елга кадәр авиаһәлакәтләрдә 174 данә Boeing-737 очкычы югалган. Шушы авиаһәлакәтләрдә 3835 кеше һәлак булган.  Шул исәптән 2013 елның 17 ноябрендә Казанда Boeing 737 авиаһәлакәтендә 50 кеше вафат була.

*Тулы мәкалә: [[Казанда Boeing 737 авиаһәлакәте]]*

## Шулай ук карагыз

* Airbus A380
* Ил-62
* Ту-204
* Ту-134
* Ту-334
* Ту-154
* Казанда Boeing 737 авиаһәлакәте
* Boeing 737 юнәлеш руле сораулары

## Тышкы сылтамалар
* рәсми Boeing сәхифәсе
* http://www.boeing.ru/ViewContent.do?id=38383&aContent=737 
* Список всех потерянных Boeing 737 
* В Пермском крае разбился Boeing 737, следовавший из Москвы в Пермь
* Список всех аварий Boeing 737  
* Фотографии кабины Boeing  с комментариями 
* Самолёт бизнес-класса 

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Наталья Гантимурова

**Ната́лья Сергей кызы Гантиму́рова** - Россия моделе, Россиякүләм «Мисс Россия 2011» матурлык бәйгесе җиңүчесе. Ул 1991 елның 14 августында Пласт каласында туган.

Мәскәүдә РГГУ үнивирсититендә *халыкара мөнәсәбәтләр һәм чит илләр иктисади география* бүлегендә укый, инглизчә һәм итальянча сөйләшә. Хобби: сноуборд.

## Искәрмәләр

Төркем:Мисс Россия
Төркем:Мисс Галәм
Төркем:Мисс Дөнья
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Каен районы (Новосибирск өлкәсе)

**Каен районы**, яки **Куйбышев районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Каен шәһәре (район эченә керми).

## География

Төп елгасы — Омь.
## Тарих
Куйбышев районы 1936 елда Себер краеның Бараба округы составында оештырыла.

1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав
(район үзәге белән)

Татарлар районның 3 авылларда (Омавыл (Омь), Яргөл (Аул-Бергуль), Аулшагыр) күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# **[[Куйбышев (Новосибирск өлкәсе)|Куйбышев шәһәр җирлеге]]**
# Абрамово авыл җирлеге
# Балман авыл җирлеге
# Булатово авыл җирлеге
# Верх-Ича авыл җирлеге
# Веснянка авыл җирлеге
# Гжатск авыл җирлеге
# Горбуново авыл җирлеге
# Зоново авыл җирлеге
# Кама авыл җирлеге
# Комсомольский авыл җирлеге
# Михайловка авыл җирлеге
# Новоичинское авыл җирлеге
# Нагорное авыл җирлеге
# Осиново авыл җирлеге
# Отрадненское авыл җирлеге
# Сергино авыл җирлеге
# Чумаково авыл җирлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
Төркем:Каен районы (Новосибирск өлкәсе)
Эльмира Абдразакова

**Эльмира Рафаил кызы Абдразакова** (1994 елның 7 октябрендә) — 2013 елның Мисс Россия (Россия Гүзәле) ярышы җиңүчесе.

Эльмира Абдразакова Междуреченск шәһәрендә (Кемерово өлкәсе) яши. Буе – 175 см, авырлыгы – 54 кг.

2013 елның 2 мартында Эльмира Абдразакова Россия гүзәле була.. Эльмира Мисс Галәм (Галәм Гүзәле), Мисс Дөнья (Дөнья Гүзәле) ярышларында Россия вәкиле булып катнашачак.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Корону «Мисс России» завоевала татарка 
* Эльмира Абдразакова – иң чибәре!
* rg.ru. Мисс Россия 2013 стала Эльмира Абдразакова из Кемеровской области
* kp.ru. «Мисс Россия-2013» Эльмира Абдразакова переживает настоящий бум популярности в соцсетях
* Elmira Abdrazaqova – iñ çibäre! 
* pitbit.ru. Националисты «выжили» новую «Мисс Россия» из ВКонтакте 
* Эльмира Абдразакова. Фотогалерия

Төркем:Татар модельләре
Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Төркем:Мисс Россия
Төркем:Мисс Галәм
Төркем:Мисс Дөнья
Алекс Фергюсон

**Сэр Алекса́ндр Че́пмен Фе́ргюсон** (ингл. Sir Alexander Chapman Ferguson;)(tat. lat. ''Aleks Ferguson'')( 1941 елның 31 декабрендә Глазго шәһәрендә туган) - футбол тарихында иң мәшһүр тренерларның берсе, шотланд футболчысы. 1986 елдан "Манчестер Юнайтед" футбол клубының баш тренеры. Иң лаеклы британ тренеры. Дөньяның футбол тарихында иң бөек тренерларның берсе.

Фергюсон 26 ел дәвамында «Манчестер Юнайтед»ны җитәкли. Шушы дәверендә «Манчестер Юнайтед» тарихындагы бүләкләренең күпчелеген яулаган.

1999 елда Елизавета II маликәсе тарафыннан Фергюсонны фидакарьлеккә керткән. Фергюсон 2002 елда Инглиз футбол Шөһрәт залына кергән.

## Тренер бүләкләре

**Әбердин**
* **бөтенесе: 10 бүләк**

**Манчестер Юнайтед**

* **бөтенесе: 37 бүләк**

## Дәүләт бүләкләре
* Officer of the Order of the British Empire, OBE 1983
* Commander of the Order of the British Empire, CBE} 1995
* Knight Bachelor 1999
* Инглиз Премер Лиганың ел тренеры (**10**): 1993/94, 1995/96, 1996/97, 1998/99, 1999/2000, 2002/03, 2006/07, 2007/08, 2008/09, 2010/11
* *World Soccer* буенча елның баш тренеры (**4**): 1993, 1999, 2007, 2008
* Футбол хезмәте өчен бүләге: 1996
*  (LMA) буенча елның баш тренеры(**3**): 1998/99, 2007/08, 2010/11
* Унъеллыкның баш тренеры (LMA): 1990 еллар
* Елның иң яхшы клуб тренеры: 1998/99
* *[[BBC]]* буенча спорт шәхесе: 1998/99
* Халыкара статистика һәм тарих буенча иң яхшы ел тренеры: 1999
* Муссабини медале иясе: 1999
* *Onze d’Or* бүләге* (*'3**): 1999, 2007, 2008
* Laureus World Sports Award буенча иң яхшы баш тренеры: 2000
* Инглиз Шөһрәт залына керткән: 2002
*  Шотландия Шөһрәт залына керткән: 2004
* УЕФА иң яхшы тренеры(**2*'): 2007, 2008
* [[ФИФА]] президент бүләге: 2011

== Тышкы сылтамалар==
* [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/Managers/Alex-Ferguson.aspx Профиль Фергюсона] на *ManUtd.com* 
* [http://www.stretfordend.co.uk/managers/ferguson.html Тренерская статистика] на *StretfordEnd.co.uk* 
* [http://www.mufcinfo.com/manupag/managers/mangers_pages/ferguson_alex.html Статистика Фергюсона]  на *MUFCInfo.com''

Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:Шотландия футболчылары
Төркем:Шотландия футбол тренерлары
Себер крае

**Себер крае** () — ССРБ РСФСР составында административ-территориаль берәмлеге. 1925—1930 елларда бар булган.

Административ үзәге — Новониколаевск (1926 елдан — Новосибирск) шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Край территориясе хәзерге Алтай һәм Красноярск крайлардан, Омск, Новосибирск, Тум, Кемерово, Иркутск, һәм, өлешчә, Төмән өлкәсе, Хакасия һәм Алтай республикаларыннан торган.

## Тарих
Себер крае 1925 елның 25 июль элекке Алтай, Енисей, Новониколаевск, Омск һәм Тум губерналары җирләрендә оештырыла.

1930 елның 23 июлендә округларга бүленеш юкка чыгарыла, ә 30 июньдә край үзе дә юкка чыгарыла; аның территориясендә Көнбатыш Себер һәм Көнчыгыш Себер крайлары оештырыла.

## Халык
Халык саны — 4 270 494 кеше (1926). Милли состав: руслар — 78,6%, украиннар — 9,5%, белоруслар — 3,7%, мордва — 1,2%, татарлар — 1,1%.

## Административ бүленеш
600px|right

## Моны да карагыз
* Себер
* Себер федераль округы

## Искәрмәләр
Кыргыз Википедиясе

**Кыргыз Википедиясе** –  виртуал энциклопедиясенең кыргыз телендәге бүлеге. Аерым бүлек булып кыргыз Википедиясе 2002 елның 3 июнендә эшли башлый.

## Сылтамалар
Кыргыз Википедиясе 

## Искәрмәләр
Түбән Идел крае

**Түбән Идел крае** () — ССРБ РСФСР составында административ-территориаль берәмлеге. 1928—1934 елларда бар булган.

## География
Хәзер элекке край территориясендә хәзерге Сарытау, Волгоград, Әстерхан, Пенза (өлешчә) өлкәләре һәм Калмыкия республикасы урнашалар.

## Тарих
Түбән Идел крае 1929 елның 11 июнендә Түбән Идел өлкәсенең үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1932 елда край үзәге Сталинградка күчерелә.

1934 елда Түбән Идел крае Сарытау һәм Сталинград крайларга бүлеп бетерелә.
## Административ бүленеш
1928—1930 елларда край 8 округлардан, 76 районнарда, 1 автономияле республикадан, 1 автономияле өлкәсеннән һәм Сарытау шәһәреннән торган:

* Әстерхан округы (үзәге — Әстерхан)
* Балашау округы (үзәге — Балашау)
* Вольск округы (үзәге — Вольск)
* Камышлы округы (үзәге — Камышлы)
* Пугачёв округы (үзәге — Пугачев)
* Сарытау округы (үзәге — Сарытау)
* Сталинград округы (үзәге — Сталинград)
* Хопёр округы (үзәге — Урюпинск)
* Идел буе алманнарының АССРы (үзәге — Энгельс)
* Калмык автономияле өлкәсе (үзәге — Әлиста)

1930 елда «край — округ — район» системасы юкка чыгарыла; районнарга бүленеше индерелә.

## Моны да карагыз
* Түбән Идел өлкәсе
## Искәрмәләр
Юдино районы

**Юдино районы** () — Татарстан АССР составында административ-территориаль берәмлеге. 1938—1958 елларда бар булган.

Район үзәге Юдино эшчеләр бистәсе булып торган.

## Тарих
Юдино районы 1938 елның 4 августта Казан районының исеме алмаштыру юлы белән барлыкка килгән. 1958 елның 16 июльдә район үзәге Яшел Үзәнгә күчерелә, район **[[Яшел Үзән районы]]** дип атала башлый.

## Административ бүленеш
3 бистә советы һәм 24 авыл советы.
## Халык
1939 елгы җанисәбе буенча, Юдино районында 62 539 кеше яшәгән, шул исәптә руслар — 46311 кеше (74,1%), татарлар — 12598 кеше (20,1%), чуашлар — 1609 кеше (2,6%), мордва — 624 кеше (1,0%), чирмешләр — 604 кеше (1,0%).
## Шулай ук карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Казан районы

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Жозе Моуриньо

**Жозе́ Ма́риу душ Са́нтуш Моури́ньо Фе́лиш ** ()(tat. lat. ''Joze Mourinio''); 1963 елның 26 гыйнварендә, Сетубал, Португалия)  - футбол тарихында иң мәшһүр тренерларның берсе, хәзерге вакытта Челси футбол такымы баш тренеры. Португалия футбол белгече. Футбол капкачысы һәм тренерның Феликс Моуриньоның улы.

Жозе Моуриньо башта Бобби Робсон һәм  Луи ван Гал тренерларының булышчысы булып эшләде. Соңрак Жозе Моуриньо тренер вазифасына үзе керде.

* 2000 - 2004 - Бенфика клубының баш тренеры,
* 2004-2008 - Челси командасы баш тренеры,
* 2008-2010 - Интер клубының баш тренеры,
* 2010 елдан Реал Мадрид футбол клубының баш тренеры булып эшли.
## Тренер бүләкләре

 **Порту** 
* Португалия чемпионатының җиңүчесе 2002/2003,  2003/2004
* Португалия Кубогының иясе(**1**): 2002/03
* Португалия Суперкубогының иясе(**1**): 2003
* УЕФА кубогы иясе (**1**): 2002/03
* Чемпионнар лигасының җиңүчесе (**1**): 2003/2004
* **Бөтенесе: 6 бүләк**

 **Челси**
* Премьер-лиганың җиңүчесе (2): 2004/05, 2005/06
* Инглиз кубогы иясе (1): 2006/07
* Инглиз футбол лигасы кубогы (2): 2004/05, 2006/07
* Инглиз суперкубогы: (1): 2005
* **Бөтенесе: 6 бүләк**

 **Интернационале**
* Италия чемпионатының җиңүчесе (2): 2008/09, 2009/10
* Италия Кубогы (1): 2009/2010
* Италия Суперкубогы иясе(1): 2008
* УЕФА Чемпионнар Лигасының җиңүчесе(1): 2009/10
* **Бөтенесе: 5 бүләк**

 **Реал Мадрид**
* Испания чемпионатының җиңүчесе 2011/2012
* Испания Кубогының иясе(**1**): 2011
* Испания Суперкубогының иясе 2012
* **Бөтенесе: 3 бүләк**

## Дәүләт бүләкләре
* Ordem do Infante Dom Henrique. Инфант дон Энрике ордены.

## Тышкы сылтамалар
* Профиль на официальном сайте ФК «Реал Мадрид» 
* Профиль на Sports.ru

Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:Португалия футбол тренерлары
Бараба районы

**Бараба районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Бараба шәһәре (район эченә керми).

## География

## Тарих
Бараба районында татарлар (бараба татарлары) элек-электән яши. Идел һәм Урал буе татарлары монда 19 йөз ахыры — 20 йөзнең 1 нче чирегендә күпләп килеп урнашалар.

Бараба районы 1925 елда Себер краеның Бараба округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында.

## Халык

### Милли состав
(Бараба шәһәре белән)

Татарлар районның 2 авылында (Яңа Курупкаевка (Бакчагөл), Тамтау (Тандов)) күпчелекне тәшкил итәләр.

## Административ бүленеш
# 3юзя авыл җирлеге
# Козловское авыл җирлеге
# Межозёрное авыл җирлеге
# Новониколаевка авыл җирлеге
# Новоспасск авыл җирлеге
# Новочановское авыл җирлеге
# Новоярково авыл җирлеге
# Устьянцево авыл җирлеге
# Таскаево авыл җирлеге
# Шубинское авыл җирлеге
# Щербаково авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Казан районы (ТАССР)

**Казан районы** () — 1927 елдан 1938 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Татарстанның Көнбатышында урнашкан. Административ үзәге - Казан шәһәре.

## Тарих
Казан районы 1927 елның 10 апрелендә Арча кантоны составыннан чыгару юлы белән барлыкка килә. 1927 елның 1 августка кадәр **Воскресенск районы** исемен йөртә.

1935 елның 10 февралендә районның төньяк-көнчыгыш өлеше яңа оешкан Биектау районы составына тапшырыла.

Казан районы 1938 елның 4 августында юкка чыгарыла:

* районның Көньяк-Көнчыгыш өлеше яңа төзелгән Сталбишчы районы составына керә;
* районның Көнбатыш өлешеннән Юдино районы (хәзерге Яшел Үзән районы) төзелә.

## Административ бүленеш
Район составына Олы Клүчә, Биектау, Бөреле, Кошчак, Сталбишчы, Сокуры кебек торак пунктлары кергән. Районның җитәкче органнары Казанда урнашуга карамастан, шәһәр үзе район составына кермәгән. Соңрак аның составыннан Яшел Үзән шәһәре дә чыгарылган.

1934 елга булган мәгълүматларга караганда, бу ике шәһәр дә Татарстан АССР Үзәк башкарма комитетының турыдан-туры буйсынуында булганнар.

## Шулай ук карагыз
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Казан өлкәсе

## Сылтамалар

* https://ru.wikipedia.org/wiki/Казанский_район_(Татарстан)
* http://www.millattashlar.ru/index.php/КАЗАН_РАЙОНЫ_(Казанский_район)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5
# Административно-территориальное деление Союза ССР на 15 июля 1934 года / Центр. Испол. Комитет Союза ССР. - М. : Власть Советов, 1934. - XXXII, 350 c. ; 1 л. диагр.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Ялта шәһәр шурасы

Бу мәкалә Украинаның Кырым Автономияле Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында. Русиянең Кырым Җөмһүриятенә керүче административ берәмлек турында Ялта шәһәр округы мәкаләсен укы.

**Ялта шәһәр шурасы** (, )   — Кырым АРның көньяктагы регионы. Регион Кырымның курорт зонасына керә.

## Халкы
2001 елда биредә 139&nbsp;584&nbsp; кеше яшәгән, шул исәптән: 
* руслар — 65,6 %; 
* украиннар — 27,6 % ;
* белоруслар — 1,6 %; 
* кырым татарлары — 1,3 %; 
* поляклар — 0,2 %; 
* молдаваннар — 0,2 %.

## Составы
* **1 —  [[Ялта]]** каласы
* **2 — Алупка шәһәр шурасы**
** Алупка
* **3 — Гаспра бистә шурасы**
** Гаспра
* **4 — Гурзуф бистә шурасы**
** Гурзуф
** Ай-Данил
** Кызылташ
** Линейное
** Партизанское
* **5 — Кореиз бистә шурасы**
** Кореиз
** Мисхор 
* **6 — Ливадия бистә шурасы**
** Ливадия
** Виноградное
** Түзләр
** Иреклек 
** Исар
** Курпаты
** Ореанда
** Охотничье
* **7 — Массандра бистә шурасы**
** Массандра
** Никита
** Җәмгыять
** Магарач 
** Долоссы 
* **8 — [[Симеиз бистә советы]]**
** Симеиз
** Кастрополь
** Лимена 
** Кацивели
** Кикинеиз 
** Яжа Көчеккөй 
** Понизовка
* **9 — Форос бистә шурасы**
** Форос
** Олива
** Мелас

## Искәрмәләр

Төркем:Җанкөй шәһәр шурасы
Төркем:Кырым регионнары
Бакчасарай районы

**Бакчасарай районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Бакчасарай.

Районның мәйданы — 1589 км². Халык тыгызлыгы - 58.24 кеше/км².

Телефон коды — +380 6554.

## Халык
2012 елда биредә  90 850 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 54,3 %* кырым татарлары — 21,3 %* украиннар — 19,6 %* белоруслар — 1,2 %* молдаваннар — 0,2 %.

## Күренекле кешеләре
* Сәет Абдураманов, хәрби

## Административ бүленеш
1 шәһәр җирлеге һәм 17 авыл җирлеге.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Бакчасарай районының рәсми сайты .

 

Төркем:Бакчасарай районы
Төркем:Кырым регионнары
Airbus A320

**Airbus A320** (tat. lat. ''Airbus A320'') -  нең «Airbus S.A.S.» концерны тарафыннан ясалган тарфюзеляжлы, якын һәм уртамагистраль, икедвигателле турбовентилятор пассажир очкычының гаиләсе.

2011 елда 6956 данә Airbus A320 очкычының йомышы булды, 4552 сатылган, 4467 файдаланыла. Тулуза һәм Һамбург-Финкенвердер шәһәрләрендә җитештерелә.

Airbus A320 очкычының төп көндәше - Boeing 737 очкычы булып тора.

## Тарих
### Эшкәртү
Airbus A300 очкычы уңышыннан соң,  Boeing 727 һәм Boeing 737 иртә вариантларын иң яхшы шул вакытта булган  очкычларын алмаштыру максатыннан Airbus консорциумы яңа очкычны эшкәртә башлый. Шул ук зурлыклы, ләкин экономиялерәк очкычны ясарга ният куелган иде. Яңа цифрлы җайланмалар Boeing 727 , 737 алдыннан өстенлекләрне дә бирер иде.

## Очу-техникалык бәяләмәләре

## Тасвирлама
thumb|left|250px|Airbus A320 кабинасы

Airbus A320 - беркильле каурыйлыклы  уксыман канатлары белән, канат астында урнашкан ике моторлы турбовентилятор түбәнплан очкычы. Airbus А320 очыш ераклыгы - 4900 км кадәр, крейсер тизлеге — 910 км/сәг. Урын саны — 150—179.

## Очкыч төрләре
### A319
А320 модификациясе
* **А319CJ** — бизнес-очкыч
* **A319LR** — Airbus A319 модификациясе

### A318

### A321

14.12.2018 елны Уфадан Нижневартовскига рейс башкарган «Airbus A321» очкычы һавага күтәрелгән чакта теркәлгән. Лайнер «Кольцово» аэропортына төшкән..

file:Aeroflot Airbus A321-211 VP-BQS Eimers.jpg|Airbus  A321
file:Air France Airbus A318 Olivati-1.jpg|Airbus  A318
file:P4-PAS.JPG|A321-232
file:Frontier Airlines Fawn Airbus A318-111 N808FR.jpg|Frontier Airlines A318


## Куәт җайланмалары

CFMI CFM56-5A/5B,

2 x 11300-12000 кгс

IAE V2500-A5,

2 x 11300-12000 кгс

## Җитештерү һәм файдалану

## Төп сатып алучылар

## Аварияләр һәм авиаһәлакәтләр

2019 елның 15 августына барлыгы һәлакәтләр һәм җитди аварияләр нәтиҗәсендә 42 очкыч Airbus гаиләсенең Airbus A318/319/320/321 югалтылды.
Airbus 318/319/320/321 урларга 16 тапкыр кулланып караган, шул ук вакытта 1 кеше һәлак булган. Бу һәлакәтләрдә барлыгы 1393 кеше һәлак булган.

## Төп файдаланучылар

## Шулай ук карагыз

* Boeing 737
* Airbus A380
* Boeing 747
* Ил-62
* Ту-204
* Ту-134
* Ту-334
* Ту-154

## Тышкы сылтамалар
* Тест-полет Airbus A318 Elite
* Сферическая панорама кабины А319-100 ГТК Россия 

Төркем:Европа берлеге очкычлары
Төркем:Airbus очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Коченёво районы

**Коченёво районы** () — Новосибирск өлкәсенең көнбатышында урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Коченёво штб-ы.

## География

Төп елгалары — Оеш, Чик.

## Тарих
Коченёво районы 1925 елда Себер краеның Новосибирск округы составында оештырыла.

1930 елдан — Көнбатыш Себер крае, 1937 елдан — Новосибирск өлкәсе составында. 1963 елда бетерелә, 2 елдан соң кабаттан оештырыла.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Коченёво|Коченёво шәһәр җирлеге]]**
# **[[Чик (Новосибирск өлкәсе)|Чик шәһәр җирлеге]]**
# Дупленская авыл җирлеге
# Краснотальское авыл җирлеге
# Новокремлевское авыл җирлеге
# Крутологово авыл җирлеге
# Лесная Поляна авыл җирлеге
# Новомихайловка авыл җирлеге
# Овчинниково авыл җирлеге
# Поваренка авыл җирлеге
# Прокудское авыл җирлеге
# Совхозное авыл җирлеге
# Федосиха авыл җирлеге
# Целинное авыл җирлеге
# Чистополье авыл җирлеге
# Шагалово авыл җирлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://kochenevo.nso.ru/Pages/default.aspx 

Төркем:Новосибирск өлкәсе районнары
*
Җанкөй районы

**Җанкөй районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Җанкөй.

Районның мәйданы — 2667 км². Халык тыгызлыгы - 30.87 кеше/км².

Телефон коды — +380 6564.

## Халык
2012 елда биредә  74 352 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 38,9 %* кырым татарлары — 21,6 %* украиннар — 33,8 %* белоруслар — 1,7 %* поляклар — 0,6 %.
## Административ бүленеш
28 авыл җирлеге.

## Танылган шәхесләр
* Фәтислам (''Фетислям'') Абилов (1915-2005),  Советлар Берлеге Каһарманы, полковник.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Җанкөй районының рәсми сайты .

 

Төркем:Җанкөй районы
Төркем:Кырым регионнары
Җиде кое районы

**Җиде кое районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Җиде кое.

Районның мәйданы — 2919 км². Халык тыгызлыгы - 23.85 кеше/км².

Телефон коды — +380 6557.

## Халык
2012 елда биредә  63 191 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 54,8 %* кырым татарлары — 29,2 %* украиннар — 15,5 %* белоруслар — 1,3 %* молдаваннар — 0,3 %.
## Административ бүленеш
1 шәһәр җирлеге һәм 27 авыл җирлеге.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*[ http://www.lenrada.crimea.ua  Җиде кое районының рәсми сайты].

 

Төркем:Җиде кое районы
Төркем:Кырым регионнары
Курман районы

**Курман районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Курман.

Районның мәйданы — 1766 км². Халык тыгызлыгы - 53.1 кеше/км².

Телефон коды — +380 6556.

## Халык
2012 елда биредә  90 908 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 48,7 %* кырым татарлары — 16,7 %* украиннар — 27,3 %* белоруслар — 2,2 %* поляклар — 0,2 %.
## Административ бүленеш
20 авыл җирлеге.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*[ http://vkurmane.com.ua/  Курман районының рәсми сайты].

 

Төркем:Курман районы
Төркем:Кырым регионнары
Ур Капусы районы

**Ур Капусы районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Красноперекопск.

Районның мәйданы — 1231 км². Халык тыгызлыгы - 25.87 кеше/км².

Телефон коды — +380 6565.

## Халык
2012 елда биредә  29 566 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 33,2 %* кырым татарлары — 17,2 %* украиннар — 43,2 %* белоруслар — 1,2 %* молдаваннар — 0,6 %.
## Административ бүленеш
12 авыл җирлеге.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Красноперекопск районының рәсми сайты .

 

Төркем:Красноперекопск районы
Төркем:Кырым регионнары
Сәетләр районы

**Сәетләр районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Сәетләр.

Районның мәйданы — 1212 км². Халык тыгызлыгы - 47.01 кеше/км².

Телефон коды — +380 6550.

## Халык
2012 елда биредә  50 725 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 50,4 %* кырым татарлары — 28,8 %* украиннар — 16,0 %* белоруслар — 1,8 %* поляклар — 0,2 %.
## Административ бүленеш
19 авыл җирлеге:
* Карамин авыл җирлеге — Карамин авылы

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Сәетләр районының рәсми сайты .

 

Төркем:Сәетләр районы
Төркем:Кырым регионнары
Акмәсҗит районы

**Акмәсҗит районы** (, )  — Кырым АР территориясендә урнашкан 14 районның берсе. Районның административ үзәге - Акмәсҗит.

Районның мәйданы — 1753 км². Халык тыгызлыгы - 85.14 кеше/км².

Телефон коды — +380 652.
## Халык
2012 елда биредә  158 700 кешенең яшәве мәгълүм.

2001 елгы Украина җанисәбен алу буенча милли составы : * руслар — 49,4 %* кырым татарлары — 22,2 %* украиннар — 23,5 %* белоруслар — 1,3 %* татарлар — 0,3 %* болгарлар — 0,1 % һ.б..
## Административ бүленеш
22 авыл җирлеге.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Акмәсҗит районының рәсми сайты .

 

Төркем:Акмәсҗит районы
Төркем:Кырым регионнары
Белуха (Тверец кушылдыгы)

**Белуха** — Россия территориясеннән ага торган елга. Тверь өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тверца елгасының сул ярыннан 130 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 11 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тверца, инешенән (ВышневОлывец гидроузеленән) Тверь каласына чаклы,. Кече елга бассейны — Идел Рыбинск сусаклагычына чаклы, елга бассейны — Иделның өске өлеше, Куйбышев сусаклагычына чаклы (Ука елгасын кертмичә).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 08010100512110000002031
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110000203
* Бассейн коды — 08.01.01.005
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Тверь өлкәсе елгалары
Яр-Яха (елга)

**Яр-Яха** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Яр-Яган-То күле урнашкан. Елга озынлыгы 25 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Таз елгасы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Таз.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 15050000112115300067585
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115306758
* Бассейн коды — 15.05.00.001
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 3

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ямал-Ненец АО елгалары
Дур-Дур

**Дур-Дур (Зур Дур-Дур)** — Россия территориясеннән ага торган елга. Төнбяк Осетия-Алания Республикасы, Кабарда-Балкар Республикасы биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Агыйдел елгасының сул ярыннан 4,5 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 43 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Көнбатыш Каспий су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Терек елгасы, УрсТыннан елгасы кушылган урындан Урух елгасы кушылган урынга чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Терек һәм Идел арасындагы Каспий диңгезе елгалары бассейны.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 07020000312108200003748
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 108200374
* Бассейн коды — 07.02.00.003
* ГӨ буенча  — 08
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Төньяк Осетия елгалары
Төркем:Кабарда-Балкар Республикасы елгалары
Алай (Тирескә кушылдыгы)

**Алай** — Тирескә елгасы кушылдыгы. Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Тирескә елгасының уң ярыннан 98 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 87 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Тирескә, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — бассейны юк, елга бассейны — Идел, Куйбышев сусаклагычы башыннан Каспий диңгезенә койганчы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010001912112100010516
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112101051
* Бассейн коды — 11.01.00.019
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Гусевка (Елань кушылдыгы)

**Гусевка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Сарытау өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Елань елгасының уң ярыннан 99 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 15 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Тын су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Терса. Кече елга бассейны — Тын елгасы Хопёр һәм Северский Донец елгалары кушылган урынга чаклы, елга бассейны — Тын (су бассейнының Россия өлеше).

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 05010300212107000008756
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 107000875
* Бассейн коды — 05.01.03.002
* ГӨ буенча  — 07
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Сарытау өлкәсе елгалары
Басказык

**Басказык** — Россия территориясеннән ага торган елга. Чиләбе өлкәсе, Курган өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Теча елгасының уң ярыннан 61 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 28 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Иртеш су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Теча. Кече елга бассейны — Тубыл, елга бассейны — Иртеш.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 14010500712111200003191
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 111200319
* Бассейн коды — 14.01.05.007
* ГӨ буенча  — 11
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Курган өлкәсе елгалары
Ельтма

**Ельтма** — Россия территориясеннән ага торган елга. Түбән Новгород өлкәсе биләмәләрендә ага. Елганың тамагы Теша елгасының сул ярыннан 262 км ераклыкта урнашкан. Елга озынлыгы 26 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Ука су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Теша елгасы, инештән тамагына чаклы. Кече елга бассейны — Ука кушылдыктары бассейны Мокша елгасы кушылган урынга чаклы, елга бассейны — Ука.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 09010300212110000030472
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 110003047
* Бассейн коды — 09.01.03.002
* ГӨ буенча  — 10
* ГӨ буенча чыгарылышы — 0

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе елгалары
Күчердек

**Кочердык** () — Чиләбе өлкәсенең Октябрьское районы составына керүче авыл.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (89%), украиннар (5%).

## Искәрмәләр

Төркем:Чиләбе өлкәсенең Октябрьски районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары