open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алматы

**Алматы** ( — «алмалы», ) — Казакъстан Республикасының иң эре шәһәре. Халык саны 1,4 млн кеше. Илнең икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе. Казакъстанда халык саны бер миллионнан артык булган бердәнбер шәһәре. 1997 елга кадәр Казакъстанның башкаласы булып тора.

Тянь-Шань тау итәге янында урнашкан шәһәр.

## Тарих
X-XIV гасырларда хәзерге Алма-Ата җирләрендә берничә кечкенә шәһәр булган, шуларның берсе "Алмату" дип аталган. Шул шәһәр Бөек Ефәк юлында булган. 13нче гасырда шәһәр үз тәңкәләрен суккан.
Бүгенге Алматыны Россия  гаскәрләре 1854 елның 4 февралендә **Верный** (*Тугрылыклы*) исеме белән хәрби ныгытма буларак салганнар.

1867 елда Верный — Төркистан генерал-губернаторлыкның Җидесу өлкәсенең үзәге.

1867 елның июлендә Җидесу казак гаскәре оештырылган.

1887 елның 28 маенда бик көчле җир тетрәү булган, 1798 йорт җимерелгән.

Татарлар шәһәргә нигезләү башыннан Верный шәһәренә толмач булып, сәүдә эшләре өчен килгәннәр. Верный шәһәрендә Татарка (Татар шәһәрлеге) өлеше килеп чыккан, ул әлегә дә саклана. Татарлар Алматыда беренче мәчетне салганнар.

1897 елда шәһәрдә **5,3%** кеше татарча сөйләшкән (урысча — 63,8 %, уйгырча — 8,6 %, казакъча — 8,2 %, сартча (хәзерге үзбәкләр составындагы халык) — 6,9 %, кытайча — 5,3 %).

1918 елда Совет хакимияте урнаштырылган.

1921 елда шәһәргә яңа Алматы () исеме бирелә.

1927 елда Казакъстан башкаласы Кызыл-Урда шәһәреннән Алматыга күчерелгән.

1997 елда Казакъстан башкаласы Алматы шәһәреннән Астанага күчерелгән. Шулай итеп Алматы 70 ел дәвамында башкала вазифасын башкарган.

## Спорт
Тянь-Шань тау итәге янында дөньяның иң югары «Медеу» шугалагы (тимераякта шуу өчен боз мәйданы) урнаша.

2017 елда биредә 28нче Кышкы Универсиада үткәреләчәк.

## Идарә-җир төзелеше

Алматы шәһәре 8 районнан тора:
# Алатау
# Алмалы
# Әуезов
# Бостандык
# Җитесу
# Медеу
# Нәүрүзбай
# Төрексиб

## Хакимият
Шәһәр башлыгы - , урысча аким - мэр вазифасын башкара. Шәһәр әкиме (хакиме) Казакъстан президенты тарафыннан билгеләнә, шәһәр җыелышы (мәслихәт, казакъча маслихат) раслый, туры сайлау юк.

2008 елдан шәһәр әкиме - Ахметжан Есимов.

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
#### Казакълар
* Руслан Савденов, балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты (2011)
* Бавырҗан Байбәк (19.03.1974), Алматы хакиме (*[[2015]], [[август]]*), сәясәт фәннәре кандидаты.
* Булат Габитов, кинематографист, режиссер.

#### Татарлар, башкортлар
* Әнүәр Акчурин (2000), спортчы (байдарка һәм каноэда ишү). 
* Кадрия Әмирова, балет биючесе, *РФ атказанган артисты*
* Александр Кирзимов (1897-1955), генерал-майор (1941).
* Ринат Исмәгыйлев, җәррах.
* Рәшит Ногманов (1954), совет һәм Казакъстан кинорежиссеры, сценарист, продюсер, актер, җәмәгать эшлеклесе.
#### Башкалар
* Иса Хамхоев (1962), Ингушетия мөфтие.

## Дин
#### Ислам
* Алматы үзәк мәчете
*«Султан-Корган» мәчете
#### Христианлык
## Искәрмәләр

Төркем:Миллионлы шәһәрләр
Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Чимкәнт

**Чимкент** () — Казакъстанның көньягында урнашкан шәhәр. 2018 елның 19 июненә кадәр ― Көньяк Казакъстан өлкәсенең административ үзәге, 2018 елның 19 июненнән Көньяк Казакъстан өлкәсе (Төркестан өлкәсе) составыннан чыгарылып, республика буйсынуындагы шәһәр статусы ала. Халык саны 660,3 мең кеше (2013). XII гасырда нигезләнгән дип санала. 
## Халык

## Кардәш шәһәрләр
*  Гроссето (Италия)
*  Могилёв (Беларус)
*  Паттайя (Таиланд)
*  Ходжент (Таджикистан)
*  Стивенедж (Англия)
*  Байинь (Кытай)
*  Ташкәнт (Үзбәкстан)
*  Санкт-Петербург (Россия)
*  Берлин (Германия)
*  Самар (Россия)
*  Үрүмчи (Кытай)
*  Дүшәнбе (Таҗикстан)
*  Мәскәү (Россия)
*  Сәмәрканд (Үзбәкстан)
*  Париж (Франция)
*  Неаполь (Италия)
*  Истанбул (Төркия)
*  Әнкара (Төркия)
*  Измир (Төркия)
*  Анталья (Төркия)
## Шәхесләр
* Руфина Искакова (2003), спортчы-каноэчы. 
* Ренат Салаватов (1949), дирижёр, композитор. РФ атказанган, ТАССР һәм Казакъстанның халык артисты. Тукай премиясе иясе (2020).

## Сылтамалар

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Төркем:Шымкент
Байкоңгыр

**Байкоңгыр** () — Казакъстан Республикасының бер шәhәре. Рус телле чыганакларда Байкоңгыр космодромы урнашкан шәһәр *Байконур* дип, Байкоңгыр үзе исә *Байконыр* дип атала. Байкоңгыр космодромы белән берлектә Казакъстаннан Россия тарафыннан 2050 ел кадәр арендага алынган. Халык исәбе якынча 60 мең кеше тәшкил итә.

1995 елга кадәр **Ле́нинск** дип атала.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Казакъстанның республика буйсынуындагы шәһәрләре
Павлодар

**Павлодар** () — Казакъстанда урнашкан шәһәр, Павлодар өлкәсенең административ үзәге. Астана шәһәреннән 450 км ераклыкта урнаша.

Шәһәр халкы саны — 353 930  кеше.

## Мәдәният
### Дин
;Ислам
* Ак мәчет (Павлодар)
## Шәхесләр
* Даниал Әхмәтов (, 1954), Казакъстан премьер-министры (2003—2007), Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе хакиме (2014). Фән докторы.
* Маһирә Шәмсетдинова (1890―1927), халык җырчысы, копмпозитор.

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан шәһәрләре
Төркем:Павлодар өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Павлодар
Казакъстан тәңкәсе

right|200px|thumb|200 тәңкә
**Казакъстан тәңкәсе** (каз. *Қазақстан теңгесі, Qazaqstan teńgesі*) — Казакъстан милли акча берәмлеге. Акчада гадәттә **теңге** дип языла. 1993 елдан гамәлдә.

} тиң.

Image:Kazakhstan-2010-Bill-1000-Obverse.jpg|
Image:Kazakhstan-2010-Bill-1000-Reverse.jpg|


Төркем:Азия акча берәмлекләре
Төркем:Казакъстан икътисады
Одесса

**Әдис** яки тарихи татар исеме **[[Хаҗибәй]]** (укр. *Одеса*) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.
## География
Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.
## Тарих
XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

### Климат




## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

## Эчке бүленеш
# Киев районы
# Малиновский районы
# Диңгез буе районы
# Суворов районы

## Шәһәрдә туганнар
* Анна Ахматова — рус шагыйрәсе.
* Родион Малиновский — совет хәрби эшлеклесе.
* Леонид Утёсов (чын исеме — Лазар Вайсбейн) — совет артисты.
* Георгий Ковтун — хореограф.

## Искәрмәләр

Төркем:Одесса
Төркем:Украина өлкә үзәкләре
Президент җөмһүрияте

**Президент республикасы** - дәүләт белән демократиягә корылган идарә итүнең бер төре. Президентның аеруча зур роль уйнавы һәм реаль дәүләт башлыгы булып торуы белән характерлана. Аның кулында ил һәм хакимият башлыгы вәкаләтләре була.

## Президент республикалары
Президент республикасы буларак АКШ, Латин Америкасының һәм Африканың күпчелек республикалары санала.

500px|center|thumb|Президент республикалары картада зәңгәр төс белән билгеләнгән

Төркем:Дәүләт формалары
Эрцгерцог Франц-Фердинанд

**Франц Фердинанд Карл Лю́двиг Йо́зеф фон [[Габсбурглар|Га́бсбург]] эрцге́рцог д’Э́сте** (; 18 декабрь 1863 ел, Грац, Австро-Венгрия — 28 июнь 1914 ел, Сараево, Австро-Венгрия) — Австрияле эрцгерцог , 1896 елдан  Австро-Венгриянең тәхет варисы.

Франца Фердинандның үтерү (Сараево вакыйгасы) серб террористы Гаврило Принцип тарафыннан башкарыла һәм  Беренче бөтендөнья сугышы башлануының төп сәбәбе була.
## Сылтамалар

* Archduke Francis Ferdinand d'Este 
* Francis Ferdinand at Findagrave.com

Төркем:Патшалар
Днипро

300px|мини|уңда|Яңароссия 1800 елгы харитада (украинча)
**Днипро** яки **Днепр шәһәре**,  элек **Днепропетровск** (, 1776—1797; 1802—1926 елларда *Екатеринослав*; 1797—1802 елларда - *Новороссийск*, 2016 елга кадәр - *Днепропетровск*) — Украинада урнашкан шәhәр, Днепр өлкәсе башкаласы. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

18-19 гасырда Яңароссиянең башкаласы.

## География
Шәһәр Украинаның үзәгендә, Днепр елгасының ике ярларында урнашкан.
### Климат



## Тарих
Шәһәр 1783 елда *Екатерионслав* буларак нигезләнә.

1796 елда Павел I указы буенча шәһәргә **Новоросийск** исеме кушыла, әмма 1802 елда шәһәргә иске исем кайтарыла.

1789 елдан — Екатеринослав  (1803 елдан — Екатеринослав губерасы) үзәге.
### Яңа тарих
2024 елның 21 ноябрендә Россия Кораллы көчләре шәһәргә, «Орешник» баллистик ракетасын кулланып, һөҗүм иткән.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 79,4 %, руслар — 17,6 %, белоруслар — 0,8 %.

## Эчке бүленеш
200px|right
# Амур-Түбәнднепр районы
# Индустриаль район
# Самар районы
# Собор районы
# Үзәк район
# Чечеливка районы
# Шевченко районы
# Яңа Кодак районы

## Кардәш шәһәрләр
*  Улан-Удэ, Россия
*  Екатеринбург, Россия
*  Красноярск, Россия
*  Самар, Россия
*  Сиань, Кытай 
*  Далянь, Кытай
*  Щецин, Польша 
*  Вилнүс, Литва
*  Герцлия, Исраил 
*  Дюрам регионы, Канада 
*  Жилина, Словакия 
*  Кутаиси, Грузия
*  Сәләник, Греция
*  Ташкәнт, Үзбәкстан
*  Гәнҗә, Азәрбайҗан

## Шәхесләр
* Лия Ахеджакова, РФ халык артисты.
* Григорий Каминский (1895—1938), инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

## Моны да карагыз
* Днипро метрополитены

## Искәрмәләр

Төркем:Днипро
Караганда

**Караганда** () — Казакъстанда урнашкан шәһәр, Караганда өлкәсе үзәге. Казакъстанның сәнәгый, мәдәни һәм фәнни үзәкләренең берсе.

Зурлыгы буенча ул Алматы, Нурсолтан һәм Чимкент шәһәрләреннән соң дүртенче урында.

Унтугызынчы гасырда далада күмер табыла, тора-бара бирегә руслар килеп күмер табу белән шөгыльләнә башлаган, соңыннан аларга француз һәм инглиз эшкуарлары кушылган. Күмер табу киң җәелә башлагач, 1931 елда Караганды эшчеләр бистәсе төзелә.

1934 елның 10 февралендә Караганда шәһәр статусын ала. Биредә казах, рус, татар, украин, алман, кореялы, белорус, әзербайҗан, үзбәк, калмык, чәчән һәм башка милләтләрдән торучы ярты миллион кеше яши.

Җәй эсселеге һәм корылыгы белән аерылып торса, кышкы температура миныс 30 градуска кадәр җитә, көзләр гадәттә бик яңгырлы килә. Вакыт исә Мәскәү вакытыннан ике сәгатькә алда бара.

Караганды шәһәре үзенең шахталары һәм АЛЖИР, Карлаг дигән лагерьлары белән дә мәгълүм. Биредә А. Солженицын, Н.Заболоцкий, Л.Гумилев кебек күренекле шәхесләр тоткынлыкта булган. 

Қарағандыда 14 банк жұмыс істейді, олардың қалада 67 бөлімшесі бар.'''Қарағанды Банктері''' 

## Халык

## Танылган шәхесләр
#### татарлар
* Ринат Шакиров (1962), пианист. РФ атказанган, ТР халык артисты.
* Шамил Шаһидуллин - Казакъстан һәм Русиянең театр һәм кино артисты (1968-2011)
* Анатолий Юнысов (1934-1997), машина йөртүче,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (*[[1986 ел|1986]]*).

#### башкалар
* Әхмәт Кадыйров,  Чечня президенты (*2003-2004*).

## Искәрмәләр

Төркем:Казакъстан өлкә үзәкләре
Төркем:Караганды
Төркем:Караганды өлкәсе торак пунктлары
Халыкара университетлар спорты федерациясе

**Халыкара университетлар спорты федерациясе, ФИСУ** (, ) — йөздән артык спорт оешмаларының хәрәкәтен координацияләгән һәм Кышкы һәм Җәйге Универсиадаларын уздырган оешма.

## Шулай ук карагыз
* Универсиада
* Җәйге Универсиада 2013

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Халыкара университетлар спорты федерациясе рәсми сайты 

Төркем:Универсиада
Төркем:Халыкара спорт федерацияләре
Флоренция

**Флоренция** — Италиянең Тоскана төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Тоскана төбәге шәһәрләре
Төркем:Флоренция
Алман империясе

**Алман империясе** () — 1871—1918 елларда Үзәк Аурупада урнашкан дәүләт. 1918 елда рәсми исемен *Бөек алман империясенә* үзгәрткәннәр. Кайбер вакытларда аны "**Икенче рейх**" дип атыйлар.

## Тарих
1870 елда Франсия-Пруссия сугышы (1870-1871) башланган. Пруссия канцлеры Отто фон Бисмарк һәм Вилһелм I сугыш нәтиҗәсендә Франциянең кодрәтен юкка чыгарып Алманияне берләштерергә өметләнгәннәр. Франция императоры Наполеон III исә Алманиянең берләшүенә каршы төшкән һәм Аурупадагы Франция гегемонлыгын саклап калмакчы булган. Төньяк Алмания берлеге гаскәрләре тулы җиңүгә ирешкәннәр. 1871 елның 18 гыйнварда Версаль сараенда Бисмарк һәм Вилһелм I Алман империясен игълан иткәннәр. Империягә Төньяк Алмания берлегенә кермәгән дәүләтләр дә бик тиз кушылган. Австрия бәйсез дәүләт булып калган. Французлар тарафыннан түләнгән 5 миллиард франк микъдарындагы репарацияләр алман икътисадының какшамас фундаментына әйләнгән.

Вилһелм Iның үлеменнән соң (1888) тәхеткә үләр дәрәҗәдә авыру булган Фридрих III тәхеткә утырган. Ул 99 көн генә хакимлек иткән. Фридрихның үлеменнән соң тәхеткә аның улы Вилһелм II утырган. Алман империясе Африка һәм Азиядә колонияләргә ия булды (Того, Камерун, Төньяк-Көнбатыш Африка, Чиңдау порты), Англия һәм Франциягә каршы Австрия һәм Россия белән хәрби иттфак төзелгән, армия ва флот саны күбәйтерлгән. 1918 елның 9 ноябрьдә Алман империясендә инкыйлаб башланган; аның нәтиҗәсендә монархия бәреп төшерелгән һәм Вилһелм Нидерландларга качып киткән.
## Административ бүленеш

Алман империясе *берлек дәүләте* (*bundesstaaten*) дигән берәмлекләргә бүленгән:
* Кыйраллыклар:
**  Пруссия
**  Саксония
**  Бавария
**  Вюртемберг
* Ирекле Һанза шәһәрләре:
**  Һамбург
**  Лүбек
**  Бремен
*Бөек һерцоглыклар:
**  Баден
**  Гессен һәм Рейн
**  Мекленбург-Шверин
**  Мекленбург-Стрелиц
**  Ольденбург
**  Саксен-Веймар-Эйзенах (1877 елдан Саксония Бөек һерцоглыгы, киләчәк Тюрингиянең өлеше).
* Һерцоглыклар:
**  Анһалт
**  Брауншвейг (1884—1913 елларда император тарфыннан билгеләнгән регент тарафыннан  идарә ителгән)
**  Саксен-Альтенбург (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Саксен-Кобург-Гота (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Саксен-Мейнинген (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Саксен-Лауэнбург (1865—1876 елларда Пруссия белән униядә, 1876 елдан Пруссия өлеше)
* Кенәзлекләр:
**  Вальдек
**  Липпе
**  Кече линия Рөйссы (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Өлкән линия Рөйссы (киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Шаумбург-Липпе
**  Шварцбург-Зондерсхаузен (1909 елдан Шварцбург-Рудольштадт белән униядә, киләчәк Тюрингиянең өлеше)
**  Шварцбург-Рудольштадт (1909 елдан Шварцбург-Зондерсхаузен белән униядә, киләчәк Тюрингиянең өлеше)

Төркем:Алман империясе
Таҗиклар

**Таҗиклар** (,  [tɔːd͡ʒɪ'k]) — фарсы — таҗик континуумы диалектларында сөйләшүче һәм Әфганстанда, Таҗикстанда, Үзбәкстанда һәм Пакьстанда яшәүче иран халкы. Гомум саны якынча 40 млн.

Төркем:Таҗиклар
Төркем:Иран халыклары
Rodovid

right|150px
**Родовод** - интернеттагы теләгән һәр кеше гаиләләр һәм кешеләр турында мәгълүмат өсти алган ачык күптелле шәҗәрә проекты.

Доменның исеме (rodovid)  транслитерациясе буенча атала.

## Үсеш динамикасы
2007 елның 3 декабрендә проекттагы язмалар саны 100 меңнән артып китә. 2009 елның гыйнварында Родоводда 187 500 язма була. 2010 елның 25 августында - 390 мең.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://rodovid.org
* http://ru.rodovid.org 
* http://en.rodovid.org 
* http://engine.rodovid.org/wk/Add_your_language, http://engine.rodovid.org/wk/RdLanguageTt.php (Татар телендә Родовод проекты).

Төркем:Сайтлар
Монотеизм

**Монотеи́зм** (*бер Ходайга ышану*,  — бер,  — Ходай) — Ходайның берлеге турында дини тәгълимат. Гадәттә монотеизм политеизмга (күпаллалык) каршы куела. 

## Диннәр
Беренче чиратта монотеистик диннәр дип түбәндәге диннәрне һәм исемнәре атыйлар:
* Ислам
* Христианлык
* Иудаизм

Шулай да, Сабийчелек, Зороастризм, Бахаи, Сикх һәм Һинд диннәрендә дә монотеизм тәгълиматы күзәтелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Монотеизм
Төркем:Дин
Төркем:Дин фәлсәфәсе
Халык

**Ил**, **Халык** — күп мәгънәле төшенчә.

Халык буларак, беренче чиратта, кешеләрнең уртак телгә, мәдәнияткә, территориягә, дингә, уртак тарихка һ.б. ия булган бер иҗтимагый төркемен атыйлар. Гадәттә, бу үзлекләр арасыннан халыкның үзбилгеләнүендә тел аеруча зур урынны билгели.

## Шулай ук карагыз
* Этнос
* Милләт
* Дөнья халыклары исемлеге
* Иҗтимагый аң

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Социология
Төркем:Халыклар
Төркем:Халык
Каракалпакстан

**Каракалпакста́н Республикасы** (, ) — Үзбәкстанның төньяк-көнбатышында урнашкан автономияле республика. 1992 елның 9 гыйнварда Каракалпакстан АССРдан әверелеп оештырган.

Каракалпакстанның үз илтамгасы, байрагы, гимны, конституциясе, хөкүмәте бар. Республиканың башлыгы — Жокаргы Кенес (*Югары Киңәш*) рәисе.
Каракалпакстан Республикасы пайтәxете — Нөкес каласы. Башка эре калалары — Хуҗайлы, Куңгырат, Чимбай һәм Такыяташ.

Республика 16 районга бүленгән.

## Халык
Каракалпакстанда xалык санының 2020-елгы мәгълүматлары буенча 1,916,100 кеше соралып, 51,0 % авылларда, 49,0% шәһәрләрдә яшәгән.
Каракалпак, үзбәк, казакъ, төрекмән һәм башка халыклар тора.   

## Тарих
1925 елда Каракалпак автономияле өлкәсе буларак РСФСР (Казакъ АССР) эчендә оештырган. 1930 елдан РСФСР туры карамагында. 1932 елдан — Каракалпакстан АССР. 1936 елдан Үзбәкстан ССР эчендә.

## Мәдәният
#### Каракалпак язучылары, шагыйрьләре
* Көнхуҗа
* Үтәш
* Әҗинияз
* Бердах
* Сәйфелгабит Мәҗитов
* Аяпбиргән Мусаев

## Административ бүленеш

#

## Моны да карагыз
* Каракалпакстан АССР

## Тышкы сылтамалар
* http://sovminrk.gov.uz/

*
Oi!

**Oi!** — 1970нче елларда Англиядә панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр. Үзенең максаты итеп панк-рокны эшче яшләр тирәлегенә кире кайтаруны куя.

## Үзенчәлекләре
Oi! панк-рок белән чагыштырганда салмаграк шул ук вакытта агрессиврак яңгырый. Текстлары дәүләткә карата дошманлык, полиция белән көрәш, футбол, хулиганлык турында.

## Тарихы
Җитмешенче елларда урам панкларының коммерциягә "сатылган" панк идеалларына җавап буларак барлыкка килә.
thumb|right|150px|Джимми Пёрси - беренче Oi! төркеме лидеры, 2009

## Төркемнәр
thumb|right|200px|Джефф Тёрнер, Cockney Rejects

Төркем:Панк-рок
Oi! җырлаучы төркемнәр

## #
*4 Promille
*4-Skins
*69-й Калибр

## A
*Abrasive Wheels
*Accion Por El Cambio
*Adeptos Vehementes
*Agent Bulldogg
*The Alcobastards
*Analogs
*Angelic Upstarts
*Anti-Heroes
*Area de combate
*A.C.A.B.

oten
*Blitz
*The Blood
*Bolchoï
*Böhse Onkelz
*Brainwash
*Brigada Flores Magon
*Brigada Oi!
*Brixton Cats
*Broilers
*Bruisers
*Bukaneros
*Bystreet
*The Banned
*The Bubbles
*The Burial
*The Business

## C
*Camera Silens
*Cock Sparrer
*Cockney Rejects
*Collabos
*Combat 84
*Condemned 84
*Criminal Class
*Crux
*Curasbun Oi!

## D
*Davova Psychoza
*Deadline
*Decibelios
*Demob
*Dick Spikie
*Dirty Sounds
*Dissidents

## E
*Ejected
*Estandarte Oi!

## F
*Facecontrol

## G
*Garotos Podres
*Give 'Em The Gun
*Guttersnipe

## H

## I
*Infa-Riot
*Insulto
*Iron Cross
*It’s a can

## J
## K
*KampfZone
*Keine Engel
*Kidnap
*Kids of the streets
*Klasse Kriminale
*Komintern 43
*Komintern Sect
*Konflikt
*Klowns
*Kortatu

## L
*L’Infanterie Sauvage
*La Souris Deglinguee
*Loikaemie
*Los Fastidios
*The Last Resort

## M
*Marten’s
*Mi San Dao
*Mister X

## N
*Nabat
*No One Else
*No Orders!
*Noheads
*Non Servium
*No more idols

## O
*Oi Polloi
*Oi! Krivoy
*Oi! Valcans
*Oi!Buzz
*Oi!The Arrase
*Old Style Values
*On File
*The Oppressed

## P
*Paris Violence
*Patriot
*Perkele
*Peter and the Test Tube Babies
*Poblers United
*Poebel und Gesocks
*Prole
*The Press
*Protest
*Prolligans

## Q
## R
*Rabauken
*R.A.S.
*Reazione
*Rebel Boys
*Red Alert
*Red card
*Red checked trousers
*Reich Orgasm
*Restless
*Rude Riot
*The Redskins

## S
*Section 5
*Sham 69
*Snix
*Squat tag banda
*Splodgenessabounds
*Stage Bottles
*Stinx
*Stomper 98
*The Strike
*Suburban Rebels

## T
*Thug Hostage
*Tolbiac’s Toads
*Toxpack
*Toy Dolls
*Traquenard
*Trotskids

## U
*United We Stand
*Unity of inferior
*Ultimo Asalto

## V
*Vanilla Muffins
*Verlorene Jungs
*Voice of bois
*Volxsturm

## W
*The Warriors
*Warzone
*Working Boys

## X
## Y
*Youth Anthem

## Z
*Zona A

Төркем:Панк-рок
Хардкор

**Хардкор** (*хардкор-панк*; ингл. *hardcore*) — 70нче елларда АКШта һәм Англияда панк-роктан аерылып чыккан музыкаль жанр.

## Үзенчәлекләре
Панк-рок белән чагыштырганда ритм тизрәк, ә композиция кыскарак (күп очракта бер минуттан аз). Күнекмәгән кеше җыр сүзләрен аңлап җитешмәскә мөмкин. Текстлары шәхси азатлык, анархия, сәясәт, тынычлык турында.
thumb|right|200px|Bad Brains

thumb|right|200px|The Exploited төркеменнән Уотти Бьюкен
Мисал өчен җыр.

## Төркемнәр
* Black Flag
* Minor Threat
* Bad Brains
* Dead Kennedys
* The Exploited
* Пурген

Төркем:Панк-рок
Аш

**Аш** (, ) - күп регионнарда таралган сыек ашамлык. Составында 50% артык су тора (төрле ашларда төрле процент).

Аш - 1. Нинди дә булса юл белән (пешереп, кыздырып) хәзерләнгән, ашарга яки эчәргә яраклы ашамлык, азык. 2. Беренчегә бирелә торган шулпалы аш.

Хәзерге кебек ашлар 400-500 ел элек кенә барлыкка килгән, ләкин аларның төрләре 150гә җитә. Дөньяда ашларның саны бихисап.

Татар халкында токмач, чумар, умач, салма, пилмән һәм өйрә - иң танылган ашлардан санала.

## Чыганаклар
* Рус Википедиясеннән тәрҗемә булып тора.

Төркем:Ашлар
Роберт Эдвардс

**Ро́берт Дже́ффри Э́двардс** () — британ галиме, физиолог, 2010 елның физиология һәм медицина буенча Нобель бүләге иясе.

Роберт Эдвардс беренче күкәй күзәнәген 1968 елда аталандырган. Әлеге ысулны камилләштерү максаты белән ул гинеколог Патрик Септой белән хезмәттәшлек итә башлаган. Пыяла савытта яралган беренче бала, Луиза Джой Браун, 1978 елның 25 июлендә туган. Бүгенге көндә андый балалар саны инде 4 миллионга җиткән.

2013 елның 10 апрелендә 87 яшендә вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 2010 медицина Нобеле – ясалма аталандыру өчен

Төркем:Бөекбритания физиологлары
Төркем:Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Майкл Смит

**Майкл Смит** (ингл. *Michael Smith*) — Канада биохимигы, химия буенча Нобель премиясе лауреаты (Кэри Муллис белән бергә).

Төркем:Канада химиклары
Төркем:Молекуляр биологлар
Төркем:Химия өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:XX гасыр биологлары
Пәхләвә

**Пәхләвә** () — катлаулы камырдан белән сиропта чикләвектән торган кондитер эшләнмәсе. Төрки кухняларында, мәсәлән, төрек, азәри, гарәп һәм болгар кухняларында таралган. Анда пәхләвә күбрәк Нәүрүз бәйрәмендә бирелә.

## Моны да карагыз
* Татар милли ризыклары
* Төрек милли ризыклары

Төркем:Татар ризыклары
Эрнест Хемингуэй

**Эрнест Миллер Хемингуэй** (ингл. *Ernest Miller Hemingway*; 1899 елның 21 июле — 1961 елның 2 июле) — АКШ язучысы, әдәбият буенча Нобель премиясе лауреаты (1954).

## Шулай ук карагыз

Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Пулитцер премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:Үз-үзенә кул салучы язучылар
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Таулы Карабах

right|250px|thumb|Ак төс белән Таулы Карабаг автономияле өлкәсенең чикләре күрсәтелгән
**Таулы́ Караба́х** (, ) — Азәрбайҗан территориясендә урнашкан төбәк. 1992-2020 елларда зур өлеше танылмаган Таулы Карабах Республикасы тарафыннан контроль астында тотыла, ләкин Азәрбайҗан юрисдикциясенә күрә ул Азәрбайҗан җирендә урнашкан. 2020 елда булган бәрелешләр нәтиҗәсендә Азәрбайҗан Таулы Карабагның бер өлешен үзенә кайтара алды. 2023 елның 19 сентябрендә булган бәрелешләр нәтиҗәсендә коралланган канунсыз әрмән төркемнәре коралларын тапшырырга һәм Азәрбайҗан таләпләренә ризалашырга карар чыгаралар. 

## Атама
Таулы Карабах заманча татар телендә **Таулы Кара Бакча** була. *Баг* төрки телләрдә **зур бакча** дигән сүз.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Кавказ Албаниясе
* Таулы Карабах Республикасы
* Карабах сугышы
* Таулы Карабахтагы хәрби бәрелешләр (2016)
* Карабах низагы

Төркем:Азәрбайҗан 
Төркем:Таулы Карабаг
Call of Duty: World at War

**Call of Duty: World at War** (шулай ук эштәге исеме *Call of Duty 5*) — мультиплатформалы санак уены, атыш,  АКШ ширкәте булган Treyarch Компаниясе тарафыннан уйлап табыла һәм  Activision нигезендә тормышка ашырылып чыгарыла башлый.  *[[Call of Duty]]* - санак уенарының бишенче өлеше. Әлеге прооект 2007 елның 26 декабрендә хуплана.

*Call of Duty: World at War* уены  2008 елның 11 ноябрендә алты төп платформада  чыгарыла: PlayStation 2, PlayStation 3, Xbox 360, PC, Nintendo Wii һәм Nintendo DS. 19 ноябрьдә  Steam интернет-сервисы аша сатуга чыгарыла.

Уенның барышы Икенче бөтендөнья сугышы чорына туры килә һәм имештер  япон гаскәрләренең төп геройны тоткынлыкка алулары белән башлана. Берле уен кулланучыга ике якта хәрби хезмәтен үтәргә мөмкинлекчелек бирә, берсе аның америкалылар ягында японнарга каршы, ә икенчесе совет солдаты булып фашистларга каршы сугышу.
Үзенең беренче чыгарылышында ук әлеге уенның күчерелмәләренең сату күләме бер миллионнан артып китә, шуның белән ул бары  — FIFA 09 уеныннан гына калыша.
## Миссияләр

### Уеннның геройлары

### Nazi Zombies

*Nazi Zombies* яисә ***Nacht der Untoten*** (алм. — «үлеләр төне») — Бонуслы уен, берле компанияне үткәннән соң ачыла. Бер үзең генә дә, күпләп тә уйнарга мөмкин. Акчалар зомбиларны үтерү һәм алар кермәс өчен ясалган ватык тәрәзәләрне ясау өчен бирелә. Уен барлык уенчыларның вафатыннан соң  тәмәмлана.

### Кампания
*  **Һәрвакыт сакта** (Атолл Макин, Тын океан) 17 август 1942 ел
*  **Каршылык** (Ак яр буе ,  Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
*  **Күчү** (Аэродром, Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
*  **Вендетта** (Сталинград, CCCР) 17 сентябрь 1942 ел
*  **Алар җире** (Зеелова биеклеге, Алмания) 18 апрель 1945 ел
*  **Яндыр аларны** (Ак яр буе ,  Пелелиу уторавы) 15 сентябрь 1944 ел
*  **Тотылмас** (Нокта, Пелелиу уторавы) 16 сентябрь 1944 ел
*  **Кан һәм тимер** (Зеелова биеклеге, Алмания) 16 апрель 1945 ел
*  **Корыч йөзек** (Панков, Алмания) 23 апрель 1945 ел
*  **Күчерү** (Берлин, Алмания) 24 апрель 1945 ел
*  **Кара мәчеләр** ( Окинава уторавы, Тын океан) 3 апрель 1945 ел
*  **Шартлар һәм яндыр** (Хребет Уанна, Окинава) 14 май 1945 ел
*  **Cыну ноктасы** (Сюри кирмәне, Окинава) 29 май 1945 ел
*  **Рейх үзәге** (Рейхстаг-Берлин, Алмания) 30 апрель 1945 ел
*  **Бетү** (Рейхстаг-Берлин, Алмания) 30 апрель 1945 ел
** **Бонуслы уен** — **Nacht der Untoten**
** **Бонуслы уен** — **Verruckt**
** **Бонуслы уен** — **Shi-no-Numa**
** **Бонуслы уен** — **Der Riese**

### Уендагы күпкулланылышлы хариталар
* Airfield
* Asylum
* Banzai
* Battery
* Breach
* Castle
* Cliffside
* Corrosion
* Courtyard
* Dome
* Downfall
* Hangar
* Knee Deep
* Makin
* Makin day
* Nightfire
* Outskirts
* Revolution
* Roundhouse
* Seelow
* Station
* Upheaval

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Берлекнең рәсми сәхифәсе
* Уенның рәсми сәхифәсе

Төркем:Санак уеннары
Өлкә

**Өлкә**:
* Өлкә — дәүләтнең административ-территориаль бүленеш берәмлеге.
* Өлкә — ачык бәйләнешле күплек.

## Шулай ук карагыз
* Тарихи өлкә
* Тарихи-мәдәни өлкә
Красноярск

**Красноя́рск, Кызыл Яр** — Көнчыгыш Себернең иң эре икътисади һәм мәдәни үзәкләрнең берсе, Красноярск крае административ үзәге. Шәһәр Енисей елгасының ике ярларында урнаша.

2019 елда Красноярскида 29нче Кышкы Универсиада үткәрелә.

2021 елның 21 маеннан ― **[[Хезмәт даны шәһәре]]**.

## География
Красноярск Енисей елгасының ике ярында, урманлы дала зонасында, Көнбатыш Себер тигезлеге, Урта Себер яссы таулыгы һәм Саян таулары тоташкан урынында урнашкан.

### Климат
* Уртача еллык температура — +1,6&nbsp;°C
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,3 м/с
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 68%
Бөтен метеокүзәтчелек тарихы буенча иң югары температура 1892 елда тәшкил ителгән — 36,9&nbsp;°C, иң түбән 1921 елда (−41,9&nbsp;°C).




## Тарих
200px|thumb|rightКрасноярск 1628 елда воевода Афанасий Дубенский тарафыннан Кызыл-җар (Кызыл яр) урочищесында *Красноярский острог* исеме астында нигезләнгән.

Шәһәр статусын Красноярск 1690 елда ала. Каланың тиз үсеше 1735 елда Себер тракты төзелешенә туры килә.

1708 елдан Себер губернасында, 1719 елдан Тубыл провинциясендә, 1724 елдан Енисей провинциясендә. 1764 елдан Иркутск губернасы, 1784 елдан Колыван наместниклыгының өяз шәһәре. 1796-1804 елларда Тубыл губернасы, 1804 елдан Тум губернасы составында. 1822 елдан — Енисей губернасы үзәге.

1856 елда Красноярскда 5 чиркәү, 1045 йорт һәм 144 лавка (кибет) булган.

## Халык

Милли состав (2010): руслар — 90,8%, украиннар — 1,7%, татарлар — 1,2%.
## Дин

;Христианлык
* Православие
* Католик дине
* Протестантлык
* Иске йолачылык
;Ислам
* Красноярск крае мөселманнарының бердәм Диния нәзарәте
** Җәмигъ мәчете
;Иудаизм
* Синагога
;һ.б

## Шәһәрдә туган танылган кешеләр
* Кристина Андреева — балет биючесе, Татарстанның атказанган артисты.
* Камил Тукаев (1961), театр һәм кино актеры, Россия Федерациясенең халык артисты (2022).

## Шәһәрдә вафат танылган кешеләр
* Роман Солнцев — язучы.

## Эчке бүленеш
150px|мини
# Тимер Юл районы
# Киров районы
# Ленин районы
# Октябрь районы
# Свердлов районы
# Совет районы
# Үзәк районы

## Мәгариф
200px|thumb|right|Себер федераль университетының «А» корпусының бинасы
Красноярскида 147 мәктәп, 22 ПТУ, 16 укуханә, 22 техникум, 29 югары уку йорт бар.
### Югары уку йортлары

Шуның өстәвенә, шәһәрдә башка югары уку йортларның филиаллары да эшлиләр.

## Красноярск спорты
* Енисей (футбол клубы, Красноярск) ‎
* Енисей хоккей клубы
### Спорт чаралары киләчәктә
2019 Кышкы Универсиада Красноярскида узачак.

## Кардәш шәһәрләр

## Галерея

Aerial view of Krasnoyarsk 1.jpg|Шәһәр күренеше
Aerial view of Krasnoyarsk (city centre).jpg|Шәһәр күренеше-2
Центральная часть города.jpg|
Улица им. 9 МАЯ.jpg|9 Май урамы


## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Красноярск Яндекс. Панорамаларда

Төркем:Красноярск крае шәһәрләре
Төркем:Россия субъектлары башкалалары
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Мэр

**Мэр** (фр. *Maire* — башлык) — торак пункт, гадәттә шәһәр администрациясе җитәкчесе.

Латин телендә «*maior*» сүзе «зур», «бөек» дигәнне аңлата.

Төркем:Вазифалар
Уганда

**Уганда** — Көнчыгыш Африкада урнашкан дәүләт.

Төньякта Судан, көнбатышта Конго Демократик Җөмһүрияте, көньякта Руанда һәм Танзания белән, көнчыгышта исә Кения белән чиктәш. Илнең көньяк-көнчыгышында Виктория күле урнаша.

## Диннәр

Угандада: 
* христианнар 84,4 % (католиклар 39,3 %, англикан чиркәве вәкилләре 32 %, башка христианнар 13 %), 
* мөселманнар 13,7 % (күпчелек сөнниләр, шигыйлар 7 %, әхмәдияләр 4 %).
2015 елда Угандада 355 497 (0,93 %) һинд дине тарафдары, 105 000 Бәһаи вәкиле, 3 000 яһүди  булган 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Угандада ислам
* Угандада Һинд дине

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Уганда
Кытайлар

**Хань** () яки **кытайлар** (**чинлылар**) — Җирдәге халыкларның иң күпсанлысы (барлык кешелекнең 19%). Кытай Халык Республикасының иң эре этник төркеме (якынча 92%).

## Атаманың килеп чыгуы
Халыкның **хань** атамасы Кытайны берләштергән Хань династиясенең атамасыннан килеп чыга.

## Тарих

## Сылтамалар

Төркем:Кытай халыклары
Татнет йолдызлары

**Татнет йолдызлары** () — Татарстан Республикасы массакүләм мәгълүмат чараларының веб-сәхифәләре бәйгесе. Республиканың региональ ММЧларның рус һәм татар телле ресурслар арасында ел саен үткәрелеп килә.

## Максаты
Конкурсның иң төп максаты булып Татарстан Республикасында һәм дөньяда татарлар күпләп җыелып яши торган урыннарда иҗат итү, аралашу, ял итү һәм професииональ эшчәнлек өчен яңа мохит буларак Интернет челтәре күтәрелүенә һәм үсешенә ярдәм итү тора, бу үз чиратында түбәндәгеләрне үз эченә ала:

* Интернет челтәрендә татар мәгълүмати тирәлеге формалаштыру һәм татар темаларын яктыртучы сайтларга ярдәм күрсәтү
* татар телен һәм мәдәниятын үстерүдә глобаль интернет челтәренең һәм мәгълүмат технологияләренең мөмкинлекләрен һәм ролен алга сөрү
* уңай җәмгыять фикерен формалаштыру һәм глобаль Интернет челтәрендә татар милли сегментын үстерүдә дәүләт хакимияте органнарын, татар бизнесын, татар җәмгыяте оешмаларын һәм бөтен дөньяда сибелеп яшәүче татарларны актив катнашырга чакыру
* Интернет челтәрендә татар телен файдалану өчен стимул бирү
* Татнетны киләчәктә үстерү максатыннан татар тематикасын яктыртучы сайт авторлары хезмәтен бәяләү
* Интернет челтәрендә Татарстан Республикасының һәм татар телендәге яисә татар этнокомпоненты булган иң яхшы мәгълүмати чыганакларны алга этәрүгә булышлык итү

## Моны да кара
* Татнет
* Белем җәүһәрләре

## Искәрмәләр

Төркем:Татар интернеты
Төркем:Интернет-бәйгеләр
Иртә яңа заман

**Иртә яңа заман** (яки *яңа тарих*) — кешелек тарихында Урта гасырлар һәм Иң яңа вакыт арасында урын алган чор.

«Яңа вакыт» төшенчәсе Европа тарих-фәлсәфә фәнендә Яңарыш дәверендә барлыкка килә. Әлеге төшенчә тарихчылар тарафыннан хуплана, ләкин аның мәгънәсе ниндидер дәрәҗәдә шартлы булып кала — төрле халыклар бу чорга төрле вакытта кергән.

## Яңа вакыт чикләре
Төрле фикердә булган тарихчылар «Яңа вакыт» чикләрен төрлечә билгели. Россия һисториографиясендә гадәттә аны 1640 елда башланган инглиз инкыйлабы белән бәйлиләр. Шулай ук яңа вакыт башлану вакыйгалары дип Реформация (1517), 1492 елда испаннар тарафыннан Американы ачу, Константинополь җимерелүе (1453), һәм хәтта Бөек Француз инкыйлабы башлану вакыйгаларын атыйлар.

Яңа вакыт тәмамлану вакытын билгеләү тагын да кыенрак. Гадәттә, яңа вакыт Беренче бөтендөнья сугышы белән тәмамлана дип санала (1914—1918).

## Яңа вакытның төп вакыйгалары
* Инглиз инкыйлабы
* Француз инкыйлабы
* АКШ бәйсезлеге өчен сугыш
* Наполеон сугышлары
* Греция инкыйлабы
* Кырым сугышы
* Беренче бөтендөнья сугышы
Китапханә

**Китапханә** — басма һәм язма истәлекләрне саклаган, аларны ачык куллану мөмкинлеге булган махсус бина. Хәзерге вакытта китапханәләрдә шулай ук электрон язмалар сакланырга мөмкин.

## Китапханә төрләре
*Милли китапханәнең* максаты булып шушы дәүләттә чыгарылган, аңа берәр бәйләнеше яки укучыларның ихтыяҗы булган барлык әдәбиятның саклануын һәм укучыларга аларны уку өчен уңай шартларны тәэмин итү тора. Милли китапханәләрдә мөһим булган басмаларның иң кимендә бер данәсен булдыру өчен нәшер итүчеләргә басманың бер данәсен бу китапханәләргә җибәрү шарт буларак куела. Россиядә ике милли китапханә бар — берсе Мәскәүдә (Россия дәүләт китапханәсе), икенчесе Санкт-Петербургда (Россия милли китапханәсе).

*Өлкә китапханәләре* милли китапханәләрнең филиаллары ролен уйныйлар. Мондый китапханәләрнең булуы үзәктән еракта урнашкан регионнар өчен аеруча әһәмиятле. Урал һәм Себер өлкә китапханәләренә шулай ук басмаларның бер данәсе зарури рәвештә җибәрелергә тиеш.

Шулай ук киң кулланылышта булган әдәбият белән тәэмин итүче китапханәләр, уку йортлары китапханәләре, сукырлар өчен һәм махсус әдәбият (ноталар, дәүләт стандартлары, рәсми документлар һ.б.) саклаучы китапханәләр һ.б. була.

## Китапханәләр тарихы
Беренче китапханәләр безнең эрага кадәр үк борынгы Көнчыгышта килеп чыга. Гадәттә беренче китапханә буларак б.э.к. 2500 елларда Вавилон шәһәре Ниппурда урнашкан балчык тактачыклар китапханәсе санала. Мисырда яңа патшалык чорында Рамзес II 20 000 папирусны бер урынга җыюга ирешә. Иң танылган борынгы чор китапханәсе — б.э.к. VII гасырда Әссүрия патшасының Ниневиядәге сараендагы чөй язулы балчык тактачыклар китапханәсе. Тактачыкларның төп өлеше хокукый мәгълүмат ташый.

Шулай ук заманында зур гыйлем үзәге булып б.э.к. III гасырда Александриядә патша Птолемей I тарафыннан төзелгән китапханә тора.

## Дөньяда иң зур китапханәләр
} Россия, Санкт-Петербург || 26,5 млн
|}

## Татар электрон китапханәләр
* Татарстан Республикасының Милли электрон китапханәсе 
* «Татарнамә» татар телен һәм мәдәниятен үстерү фонды  оештырган Татар электрон китапханәсе 
* Белем.ру оешмасы оештырган Татар әдәбияты порталы 
* Татарстан милли китапханәсе булдырган онлайн уку бүлмәсе 
* Татмедиа җитәкчелеге астында булдырылган Таткнигафонд  проекты
* Татарстан китап нәшрияты булдырган онлайн-китапханәсе
* Tatarile проекты чикләрендә эшләүче онлайн-китапханә 
* Казан (Идел буе) федераль университеты элекке татар филологиясе һәм тарихы факультеты галимнәренең фәнни эшләрен туплаган ресурс 
* Викиханә проектының татарча бүлеге

## Искәрмәләр

*
Төркем:Китапханә эше
Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф (фильм, 2005)

**«Нарния елъязмалары: Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф»** ()&nbsp;— Клайв Льюисның «Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» китабы буенча төшерелгән фильм. Параллель дөнья турында фэнтези, керү өчен гади шкаф тора. Дәвамчысы — «Принц Каспиан».

Төшерү урыннары&nbsp;— Яңа Зеландия һәм Чехия.

## Эчтәлеге
Дүрт баланы (Питера, Эдмунда, Сьюзен һәм Люси) әти-әниләре бомба астында торучы Люфтваффедан (Лондон) колы яшьтәге профессор&nbsp;— гаиләге дусты утарына авылга җибәрәләр. Аның өендә үк балалар тылсымлы шкафка тап булалар, шул шкаф ярдәмендә алар әкияти ил Нарниягә юл алалар. Монда сөйләшә белүче хайваннар һәм фавннар, кәрләләр, дриадлар һәм башка 
фантастик җанварлар яши.

## Катнашалар

## Бүләкләр
* «Оскар»&nbsp;— иң яхшы грим өчен

## Сылтамалар
* рәсми сәхифәсе
* Инглиз телендәге Нарния фильмнар сериясенең рәсми сәхифәсе
* www.narniafilm.ru 
* Фильм өчен рецензия  
* Narnainews — «Нарния елъязмалары» турында хәбәрләр
* Анастасия Кривошанова «Нарния елъязмалары:Арыслан, сихерче һәм тылсымлы шкаф» (рецензия)
* Фэнтези 
* Фильмның төшерелүе 

Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Яңа Зеландия фильмнары
Төркем:Нарния елъязмалары
Төркем:Walt Disney
Гривна

**Украина гривнасы** (, IPA: //) — Украинаның акча берәмлеге.

1 гривна 100 тиенгә бүленә. ISO 4217 стандарты буенча акча берәмлеге коды — UAH, сан коды — 980.

Акча берәмлеге исеме әле Киев Русе заманыннан кулланыла. Хәзерге Украинада рәсми төстә 1996 елның 2 сентябрендә кабул ителде.

## Сылтамалар

*Украина милли банкы 

Төркем:Аурупа акча берәмлекләре
Төркем:Украина икътисады
Анатоль Франс

**Анатоль Франс** (; чын исеме *Франсуа Анатоль Тибо*, ; 1844 елның 16 апреле, Париж — 1924 елның 12 октябре, Сен-Сир-сюр-Луар) — француз язучысы, әдәби тәнкыйтьче, Нобель премиясе лауреаты.

Иезуит көллиятен көчкә тәмамлап, Анатоль Франс имтиханнарны берничә тапкыр тапшырырга мәҗбүр була. Аларны ул фәкать 20 яшендә генә тапшыра ала. 1866 елда ул тормышка үзе акча табырга мәтбүр була, библиограф булып эшли башлый. Шулай итеп ул әдәби тормыш белән таныша башлый.

1870—1871 елларда булган Франк-прусс сугышы вакытында Франс башта әрмедә хезмәт итә, ә аннары, демобилизациядән соң, язарга дәвам итә.

1875 елда «Le Temps» («*Вакыт*») газетасы аны тәнкыйди мәкаләләр сериясен язарга сорадылар. Шулай итеп, аның журналист карьерасы башланды.

1896 елда Франс Француз академиясе әгъзасы булып санала.

1921 елда ул әдәбият буенча Нобель премиясенә лаек була.

1922 елда аның иҗаты католик «Тыелган китаплар индексы»на кертелде.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Франция язучылары
Төркем:Парижда туганнар
Төркем:Франциядә вафатлар
Төркем:Франсуз академиясе әгъзалары
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Skype

**Skype** ( «*скайп*» дип әйтелә) — бушлай,  ябык кодлы программа тәэминаты, Интернет белән  санак арасында шифрлы тавышны  (VoIP) куллану өчен хезмәт итә, шулай ук түләүле рәвештә гади телефоннарга шалтыратырга мөмкин.

Әлеге программа шулай ук конференц-шалтырату (25 кулланучыга кадәр), видеошалтырау, текстлы хатлар тапшыру һәм файллар җибәрү кебек үзенчәлекләре бар.

Skype программа тәэминаты төрле  операцион системаларга карата эшләнгән: Windows, Mac OS X, GNU/Linux, iOS, Windows Mobile, Google Android, PSP, Symbian.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифәсе
* SkypeClub 
*  Skype-ның  корпоратив киңлектә иминлеге 
* Skype - һәркем өчен 
* 
* 

Төркем:Сетевые протоколы
Төркем:Интернет-телефоннар
Төркем:IP-телефония
Төркем:EBay
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш

Төркем:Freeware
Төркем:Видеоконференция
Төркем:Элемтә
Төркем:Мәгълүмат технологияләре
Төркем:Технология
Хью Джекман

**Хью Джекман** (ингл. *Hugh Michael Jackman*) — Австралиянең кино һәм телевидение актеры, продюсер.

## Сылтамалар
* 

Төркем:Австралия актерлары
Гаджет

**Гаджет** ( — *җайланма; шулай ук — девайс дип тә атала ала*)**' — стандартларга сыешмаган оригиналь техник җайланма.

Бүген кулга киешле яисә [[КПК]], [[смартфон]]нарга тоташтырырлык дәрәҗәдә кечкенә булган теләсә нинди санлы җайланманы гаджет дип атарга мөмкин.

Гаджетларның барлыкка килүе һәм функцияләренең мөмкинлекләре [[киберпанк]]та теркәлгән.

Программалы тәэмин ителеш гаджетлары ул ''—'' өстәмә мәгълүмат бирә торган өстәмәләр: әйтик, [[һава торышы]] яисә [[валюта курсы]] белешмәсе, йә булмаса, [[Windows Vista]]-дагы «[[ян панель|ян панель»]] мини-өстәмәләре.

== Куллану өлкәсе ==
Гаджетлар төрле өлкәләрдә таралган: [[спорт]] — фитнес-трекерлар, смарт-беләзекләр, спорт җайланмалары, шул исәптән [[Акыллы кием|«акыллы» кием]]; медицина: электрон пластырьлар.

Програм тәэминатында **гаджет*' ([[виджет]]) — өстәмә мәгълүмат бирүче [[Компьютер программасы|кечкенә программа]], мәсәлән, һава торышы фаразы яки валюта курсы.

== Сүзнең килеп чыгышы ==
Иң җентекләнгән риваять буенча *гаджет* сүзенең килеп чыгуы  (атлама, камыт) hәм кечерәйтү формасындагы  сүзләре белән бәйле.

Ә иң беренче *gâche* сүзенең мәгънәсе *«каптырма»'' иде hәм  (прәшкә, каптырма) сүзләренә төпләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Техника
Төркем:Санак
Gliese 581 g

**Gliese 581 g** яки **Глизе 581 g** — Gliese 581 йолдызы системасына кергән кимендә алты планетының берсе, экзопланета. Ул Җир шарыннан якынча 20 яктылык елы ераклыгында Үлчәүләр йолдызлар төркемендә урнаша.

Gliese 581 g планетасында атмосфера һәм сыек су булырга мөмкин. Планета ландшафты ташлар һәм кыялардан тора дип санала. Радиусы Җир шарының 1,2 — 1,5 радиусын, массасы Җир шарының 3,1 — 4,3 массасын тәшкил итә дип санала. Уртача температура Цельсий шкаласы буенча -34 градустан алып +71 градуска кадәр исәпләнә.

Кайбер галимнәр буенча Gliese 581 g — Җир шарының кардәш планетасы, монда да тере организмнар яшәргә мөмкин.

## Планетаны ачу
Планетаны ачу турында 2010 елның 29 сентябрендә игълан ителде. Аны Калифорния университеты һәм Карнеги Институты галимнәре ачты. Планетаны ачкан галимнәр төркеме җитәкчесе, Стивен Вогт, рәсми булмаган рәвештә планетаны үз хатыны исеме белән Зармина дип атады.

## Моны да карагыз
* 2010 елда ачылган планеталар исемлеге
* Gliese 581

## Сылтамалар
* Җирнең кардәш планетасында тере организмнар булырга мөмкин  

Төркем:Үлчәүләр йолдызлар төркеме
Төркем:Экзопланеталар
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Кесә персональ компьютеры

**Кесә шәхси санагы** яки **Кесә персональ компьютеры** (**КПК**, &nbsp;— *«шәхси санау секретаре»*)&nbsp;— киң функциональ мөмкинлекле йөртергә уңайлы хисаплау җайланмасы.

Иң элек КПК электрон органайзер буларак кына кулланыла, әмма бүгенге көндә КПК телефон, навигатор һәм медиаплеер функцияләрен үти ала. Шуның өстенә, хәзерге КПК аша Интернетка&nbsp;да чыгып була.

## КПК-ның мөмкин функцияләре
* *Укый алу:*
** *[[элетрон китап|китапларны]]*;
** *белешмәләр тексларын:* сүзлекләрне, энциклопедияләрне һ.&nbsp;б.;
** *[[элетрон почтасы|электрон почтаны]], [[веб-бит]]ләрне, журналларны һ.&nbsp;б. төрле текст форматларындагы документларны.*
* *Навигатор*
* *[[Көндәлек]] һәм [[җәдвәл]]*
* *Төрле язмалар*
* *Тавыш уйнаткычы*
* *[[Диктофон]]*
* *Кулдан яза алу*
* *Текст җыю*
* *Сурәтләрне карый алу*
* *Видео карый алу*
* *Интернетка чыгу*
* *[[Компьютер уены|Уеннар]]*
* *График программалары*
* *[[Ерактан идарә итү]]*
* *[[Офис программалары]]*
* *[[Идарә барлавы]]*
* *[[Программалау]]*
* *[[Фотоаппарат]], [[видеокамера]]*
* *Телефон функцияләре (шалтырату, [[SMS]], [[MMS]])*

## Смартфоннар һәм коммуникаторлар

*Смартфон*&nbsp;— кесә персональ компьютеры белән чагыштырырлык күп функцияле кәрәзле телефон. Шулай&nbsp;ук кәрәзле телефон һәм КПК функционаллеген берләштерүче кайбер корылмаларга коммуникатор дигән термин кулланыла. *Коммуниктор*&nbsp;— кәрәзле телефон функциялары өстәлгән кесә персональ компьютеры. Смартфоннарның һәм коммуникаторларның гади кәрәзле телефоннардан аермасы&nbsp;— үсешле, чит программалаучылар өчен ачык, операцион система (*гади кәрәзле телефонның операцион системасы чит программалаучылар өчен ябык*). Гади кәрәзле телефон белән чагыштыргагда, өстәмә кушымталар урнаштыруы смартфоннарның һәм коммуникатроларның функционаллеген шактый якшырта.

## Сылтамалар
* История карманных компьютеров 
* КПК: исторический экскурс iXBT
* Карманные компьютеры. Расцвет и&nbsp;закат электронных помощников 3DNews
* Эволюция КПК&nbsp;— от&nbsp;рассвета до&nbsp;заката&nbsp;— «Мир ПК» журналы, 10.01.2007.
* FAQ по&nbsp;КПК на&nbsp;платформах Pocket PC и&nbsp;Windows Mobile&nbsp;2003 

Төркем:Техника
Төркем:Санак
Йеллоустоун милли паркы

**Йеллоустоун милли паркы** () — халыкара тыюлык, ЮНЕСКО Дөнья мирасы объекты. Дөньядагы беренче милли парк (нигезе 1872 елның 1 мартында салынган). Парк күпсанлы гейзерлары һәм башка геотермик объектлары, шулай ук табигате, матур ландшафтлары белән билгеле. 

Парк АКШның Вайоминг, Монтана һәм Айдахо штатларында урнашкан. Мәйданы - 8 987 км².

Төркем:Милли парклар
Җирсыман планеталар

**Җирсыман планеталар** (*җир төркеме планеталары*) — Кояш системасындагы эре булмаган планеталар. Аларны зур булмаган масса, югары тыгызлык һәм каты кабык булуы аерып тора. Җир төркеменә Меркурий, Чулпан, Җир һәм Марс керә. Төзелеш һәм эчтәлек буенча аларга кайбер ташлы астероидлар якын, мәсәлән, Веста.

Җир төркеме планеталары, газлы планеталар һәм таш-боз кәрлә планеталарыннан, Койпер поясы һәм Оорт болыты объектларыннан аермалы буларак, силикатлардан һәм металлдагы тимердан гыйбарәт була. Төркемнең иң зур планета Җир масса буенча газлы зур планеталардан иң кечкенәсе Урандан 14,5 тапкыр кимрәк һәм Койпер поясындагы иң авыр объекттан (Плутоннан) 458 тапкыр зуррак.

Җир төркеме планеталары эчтәлегенә әче тудыргыч, кремний, тимер, магний, әлүмин һ.б. авыр элементлар керә.

Җир төркеме барлык планеталары түбәндәге төзелеш ия булалар:
* үзәктә никел катышмасы белән тимер төш;
* силикатлы мантия;
* кабык.

Төркемнең ике планетада (Җир һәм Марс) иярченнәр бар һәм зур планеталардан аермалы буларак һичбердә боҗралар юк.

## Шулай ук карагыз

* Зур планеталар
* Кәрлә планеталар
* Экзопланеталар
* Җирдән авыррак планеталар

Төркем:Кояш системасы
Смартфон

[thumb|[Android операцион системасын кулланучы Samsung смартфоны ]]
[thumb|[Samsung hәм Apple смартфоннары]]

**Смартфо́н** ( — *акыллы телефон*) — кесә персональ компьютеры белән чагыштырырлык күп функцияле кәрәзле телефон. Шулай ук кәрәзле телефон һәм кесә персональ компьютеры функционаллеген берләштерүче кайбер корылмаларга коммуникатор дигән термин кулланыла.

**Коммуникáтор** — кәрәзле телефон функцияләре өстәлгән кесә персональ компьютеры. Смартфоннарның һәм коммуникаторларның гади кәрәзле телефоннардан аермасы - үсешле, чит программалаучылар өчен ачык, операцион система (гади кәрәзле телефонның операцион системасы чит программалаучылар өчен ябык). Гади кәрәзле телефон белән чагыштыргагда, өстәмә кушымталар урнаштыруы смартфоннарның һәм коммуникатроларның функционаллеген шактый якшырта.

## Операцион системалар

Хәзерге заманда смартфоннарга көйләнеп ясалган операцион системалары бик күп.

Иң таралганы Android OS операцион системасы булып тора. Шуннан тыш, Symbian, BlackBerry OS, iOS hәм Windows Phone  операцион системаларын еш очратып була. Калган операцион системаларына смартфон кулланучыларның 1% гына туры килə.

Хазерге вакытта Windows Mobile смартфоннарга көйлəнми. Аның урынына Microsoft корпорациясе Windows Phone операцион системасын дөньяга яратты.

## Смартфоннарның төп җитештерүчеләре

* Acer
* Agenda
* Apple
* ASUS
* Audiovox
* Casio
* D.O.Tel
* Dell
* Diamond
* Dopod
* Eten
* Fujitsu
* Fujitsu-Siemens
* Garmin

* Gateway (англ. Gateway, Inc.)
* Gigabyte
* Glofiish
* GSPDA
* Handera
* HP
* HTC
* i-mate
* Lenovo
* Luxian
* Meizu
* Mitac
* Motorola

* NEC
* Nokia
* O2
* ORSiO
* Palm
* Palmax
* Panasonic
* Pharos
* Philips
* Psion
* Rover Computers
* Samsung
* Sharp

* Socket Mobile
* Sony Ericsson
* Sony
* Symbol
* T-Mobile
* Toshiba
* Treo
* Typhoon
* ViewSonic
* Voxtel
* Xircom

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Телекоммуникация
Төркем:Санак
Коул Портер

**Коул Портер** (*Cole Albert Porter*) — АКШ композиторы, Tin Pan Alley авторларының берсе. *Kiss Me, Kate* (1948), *Fifty Million Frenchmen*, *DuBarry Was a Lady*, *Anything Goes* музыкаль комедияләре белән танылды.

Төркем:АКШ композиторлары
Төркем:Мюзикллар композиторлары
Төркем:«Грэмми» премиясе лауреатлары