open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aleksey Födorov (şaxmatçı)

**Aleksey Födorov**, Aleksey Dmitriy ulı Födorov yäki **Aläksey Dzmitrıy ulı Födaraw** (; *[[1972 yıl]]nıñ [[27 sentäber]]e, [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Беларус Совет Социалистик Республикасы|BSSR]], [[Могилёв|Mogilöv]]*) — Belarus şaxmatçısı, grossmeyster (*[[1995 ел|1995]]*).

Şaxmat buyınça dürt tapqır Belarus çempionı (*[[1993 ел|1993]], [[1995 ел|1995]], [[2005 ел|2005]], [[2008 ел|2008]]*).

Belarus cıyılması sostavında 7 Olimpiadada (*1994, 1998—2008*) häm 4 Yevropa komanda çempionatında (*1997—2003*) qatnaşqan. 2003 yılda Aeroflot Openda 1—4 urınnı bülgän.

## Sıltamalar

* FİDE saytında
* Chessgames.com
* 365chess.com saytında
* http://www.olimpbase.org/players/xpzp55rf.html
* http://www.olimpbase.org/playerse/xpzp55rf.html

Төркем:Шахмат гроссмейстерлары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча шахматчылар
Төркем:ССРБ шахматчылары
Төркем:Россия шахматчылары
Төркем:Беларусия шахматчылары
Төркем:Latinça
Әминә бинт Вәһб

**Әминә бинт Вәһб** ( 557, Мәккә — 577, Әл-Әбвә, Мәккә, Хиҗаз) — Мөхәммәд пәйгамбәрнең әнисе һәм Габдуллаһ ибн Габдул-Мутталибның хатыны. Кураешлар кабиләсенең Бәни-Зөһрә токымыннан. Атасы үз ыругының башлыгы булган. 

## Әминәнең сабые кулга алыну
Әминәгә 14 яшь тулгач, аны кораеш ыругының иң асылларының берсе Габдулла ибн Габдел-Моталипка кияүгә бирәләр. Зөфаф кичәсен мөселманнар рәҗәп аеның башлангыч темасында күренекле бәйрәм итеп билгели һәм «рәгаеб» дип аталган бу кичтә бик күп догалар уку, Аллаһы Тәгаләдән гонаһларны ярлыкауны үтенә, тәүбә итү тиешле санала.

Пәйгамбәрнең биографиясен теркәүчеләрнең хакыйкатькә иң якынч дип саналган авторлардан Ибн Хишамның язмаларында билгеләнүенчә, бала көткәнен белгәч, Әминә хәйләкәр төш күргән. Имеш, ниндидер рух туачак баланың үз милләтенә баш булачагын әйткән һәм аны көнчеләрдән, яман адәмнәрдән сакларга кушкан. Исеме Мөхәммәт булырга тиешлеген белдергән.

Тиздән Пәйгамбәрнең атасы сәүдә эшләре белән Сүриягә юнәлгән, әммә Мәдинәгә җиткәч, каты авырып, 25 кенә яшендә гүр иясе булган 

Әйтүләренчә, Мөхәммәт с.г.с әнисе фил елында рәбигел әүвәл аеның ун икесендә, сишәмбе көнендә кулына ала. Улын биләп салгач, әнисе аның бабасы Габдел-Мотталипкә хәбәр иттерә, хәйләкәр төшен сөйләп бирә. Бабасы малайны алып, Кәгбәтуллага юнәлә һәм Аллаһы Тәгаләгә рәхмәтләрен әйтеп, төштә әйтелгән исемне куша.

Сөекле ирен югалту кайгысы, дөньяга бала китерү авырлыгы, елның үтә коры килүе аркасындагы җафалар яшь хатынны өзлектерә. Бабасы оныгына сөт әнисе эзли башлый.

### Пәйгамбәрнең сөт анасы Хәлимә
Сабыйны Сәгәдия ибне Бәкер ыруынан Хәлимә исемле хатынга тапшыралар, аның балалары Пәйгамбәргә сөттәш туган булып чыга. Менә алар: Габдулла ибн әл-Харис (ягъни, Харис улы), Өнәйсә бинт әл-Хәрис (Харис кызы) һәм аш-Шәйми кушаматлы Сизәм бинт әл-Харис. Исеме «ак йөзле» дигәнне аңлата. Исламда сөттәш балалар якын туган дип исәпләнә һәм үзара өйләнешә дә алмый.

Ибн Хишамның язмаларыннан , баланың кулына ничек килеп юлыкканын Хәлимә болай сөйләп калдырган:Ул елны илгә ачлык килде һәм без бер нәрсәсез калдык. Сөтем корыды, төннәрен барча ач сабыебызның елавына йоклый алмый чыга идек. Карт дөябез дә югадңы. Ачлыктан котылыр өчен чарасын эзләп, Мәккәгә чыгып киттек. Имезергә бала алып, җан асрарга карар иттек. Мөхәммәттән юлдашларым белән баш тарттык, ә соңыннан атасыз икәнен белгәч, бабасы белән анасы нәрсә бирә ала инде, дип уйладык. Мин аны-моны уйлаганчы, ахирәтләрем Мәккә сабыйларын алып та куйды. Берүзем баласыз калдым, Мөхәммәтне беркем алмады. Кешеләр кайтырга җыенды, буш кул белән кайтмас өчен алдым инде ул сабыйны. Аллаһ бер ярдәмен бирер әле, дип уйладым. Ирем дә хуплады.

## Әминәнең вафаты
Улына алты яшь тулганда Әминә аны туганнарына күрсәтер өчен Мәккә белән Мәдинә арасындагы әл-Әбүә дигән җиргә кунакка барган. Шул сәфәреннән Мәккәгә кайтканда каты авырып китеп, вафат булган.

Үксез атасыз-анасыз Мөхәммәтне берничә ел бабасы, ул вафат булганнан соң атасының бертуганы караган.

1998 елда сөгүд хакимияте Әминә бинт Вәһәбнең каберен җир белән тигезлиләр һәм икенче җиргә күмәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Мөхәммәд
Монафикъ

**Монафикъ** ()‎ — икейөзле кешене аңлата торган ислам термины. Монафикъ тыштан үзе тәкъва мөселман итеп күрсәтә, ләки ул иманлы түгел. Монафикълар Изге Коръәннең берничә аятендә искә алына.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Али-заде А. А. Мунафик // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 551. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* Смирнов А. В. Мусульманская этика как система // Этическая мысль. Вып. 6 / Отв. ред. А. А. Гусейнов. М.: ИФ РАН, 2005. С. 51—75

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Ислам терминнары
Александр Васильев (1958)

**Александр Александрович Васильев** (*[[8 декабрь]], [[1958]], [[Мәскәү]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССБ]]*) — рус һәм француз мода тарихчысы, сәнгать белгече, театр рәссамы, эчке декоратор, коллекционер, теле алып баручы. Россия сәнгать академиясенең мактаулы әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Александр Васильев Фондының рәсми сайты
Төркем:Фәлсәфә фәннәре кандидатлары
Төркем:МХАТ мәктәп-студиясен тәмамлаучылар
Төркем:Театр рәссамнары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:8 декабрь көнне туганнар
Төркем:Сәнгатьләр һәм әдәбият француз ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Yimramov

**Yimramov** (, ) — Çexiä Cömhüriäteneñ Vısoçina krayı Jdar-nad-Sazavou rayonındağı bazar şähärçege. Anda 1100gä yaqın keşe yaşi. Şähärneñ tarixi üzäge yaxşı saqlanğan häm şähär häykälläre zonası bularaq zakon belän saqlana.

## Administrativ öleşläre
Benatki, Sedlişte, Tronitse häm Ubuşin awılları Yimramovnıñ administrativ öleşläre bulıp tora.

## Xalqı

## Tanılğan keşeläre

* Karel Slaviçek (1678—1735), Qıtay belgeçe häm ğalim

* Graf Rixard Belkredi (1823—1902), Avstriä däwlät xezmätkäre häm däwlät eşleklese
* Yan Karafiat (1846—1929), balalar yazuçısı
* Alois Mrştik (1861—1925), yazuçı
* Vilem Mrştik (1863—1912), yazuçı

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Räsmi sayt
Төркем:Чехия шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Latinça
Галиәсгар Фәтхуллин

**Галиәсгар Зиннәт улы Фәтхуллин** (*[[1948 ел]]ның [[21 октябрь|21 октябре]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Ташкәнт]]*) — документаль (1999 елдан) һәм уен киносы режиссеры. Үзбәк ССРның атказанган артисты (1979).

## Биографиясе
Галиәсгар Фәтхуллин 1948 елның 21 октябрендә Ташкәнт шәһәрендә туган. Әтисе Үзбәкстанның халык язучысы Зиннәт Равил улы Фәтхуллин (1903—1988). Абыйсы Дилшат Фәтхуллин, танылган кинооператор, СССР Дәүләт премиясе лауреаты, Россиянең атказанган сәнгать эшлеклесе.

1972 елда Ташкент дәүләт консерваториясен (пианист), 1984 елда режиссерлар һәм сценаристларның ике еллык югары курсларын (Эмиль Лотяну остаханәсе) тәмамлый.

1970 елдан «Ялла» төркеме музыканты, 1976 елдан «Наво» ансамбленең сәнгать җитәкчесе.

1984 елдан «Үзбәкфильм» киностудиясендә эшли.

2000 елда «ALFAT-STUDIO» киностудиясенә нигез сала. Фирма озак вакыт каткан хәлдә була, 2003 елда «Үзбәкстан татарлары» проектын башлап җибәрү белән генә торгызыла. Алга таба, «Үзбәккино» агентлыгы ярдәме белән, берничә документаль фильм проектлары тормышка ашырыла.

## Гаиләсе
Өйләнгән, ике баласы, 4 оныгы бар. Хатыны Назарова Наталья — балет артисты, уллары — Рубен һәм Тимур

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Төркем:ССРБ режиссёрлары
Төркем:Үзбәкстан CCРның атказанган артистлары
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:Ташкәнт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Үзбәкстан режиссёрлары
Төркем:Татар җырчылары
Шадрин

**Шадрин** ― фамилия.
* Адихан Шадрин (1929―2011), язучы (*[[Әстерхан]]*).
:**[[Виктор Шадрин]]** :
* Виктор Матвей улы Шадрин (1930), спортчы (*байдарка, каноэ*), КДУ  доценты.
* Виктор Борис улы Шадрин (1953), журналист, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).
Төркем:Фамилияләр
Александр Васильев

;Александр Васильев:
* Александр Алексеевич Васильев (1882—1918), Россиядә иң беренче очучыларның берсе.
* Александр Александрович Васильев (1958), мода тарихчысы, сәнгать белгече.
Мәнди Котыш Кыпчакый

**Мәнди Котыш** (*[[1763 ел]], [[Ходайбирде (Күгәрчен районы)|Печәнче]] — [[1849 ел]], [[Кинҗә-Абыз]]*) — татар һәм башкорт суфи шагыйре.

## Тәрҗемәи хәле
Гарәп һәм та­тар телләрендә язган. Берничә мәдрәсәдә белем ала, шул исәптән Казанда да. Мал асрый, кымыз ясый. Суфи нәкышьбәндиләр тәрикате тарафдары.

## Иҗаты
Суфи эчтәлекле тезмә һәм чәчмә формада язылган кулъязма рәвешендә дини-дидактик трактатлар ав­торы. 

Суфичылыкта таң алдындагы вакыт мөһим булып санала: уяу булырга, туктаусыз зикер әйтергә чакырыла. Мәнди Котыш бу мәсьәләгә багышланган «Вакты сәхәр» шигыренең авторы булып санала:

Юкмы, фасикъ, сагышың, дога берлә алкышың? –
Торып кыйлгыл налишың, вакты сәхәр эчендә.

Йөрәгең ник йарылмай, йөзең нигә сарылмай,

Зикер-тәсбих бар улмай вакты сәхәр эчендә?

Бармы бер-бер хәбәрең? – озактыр, бел, сәфәрең, –

Юкмы яшьләр түгәрең вакъты сәхәр эчендә?

Шул рәвешле автор үз укучысын сәхәрләрдә уяу булырга үгетли, аны гамьсезлектә гаепли. Бу шигырь көйләп укылган һәм, татарлар һәм башкортлар арасында популяр булып, төрле вариантларда таралган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Кутуш-Кыпсаки Манди 
Төркем:Татар шагыйрьләре Төркем:Башкорт шагыйрьләре
Вепс мифологиясе

**Вепс мифологиясе** () — вепс халкының мифологик карашлары, алар барлык фин-угырлар өчен дә мифологик күренешләрнең бер өлеше булып тора.

Беренче христианлаштыру белән бәйле рәвештә вепслар үзләренең борынгы политеистик ышануларының һәм эпосларының гомум үзенчәлекләрен генә саклап кала алганнар. Башлыча вепс фольклорында рухлар, бозык җаннар турында ышануларның шактый катламы сакланылып кала алган, ул еш кына христиан тематикасы белән ныклы үрелеп тора. Лингвистик реконструкцияләр нәтиҗәсендә вепс пантеонының югары илаһы Юму (вепс. Jumou), башта күк күкрәү, яшен һәм башка күк күренешләре илаһы булган дип әйтеп була. Су илаһы булып Турзаас рухы (вепс. Турзас) тора. Соңрак, православие йогынтысына дучар булган башка мәҗүси мәдәниятләрдәге кебек, күк илаһы урынын Вепсларда Илья пәйгамбәр алган, ә Юму исә алланың исеме булып киткән.

Балтыйк буендагы башка халыклардан аермалы буларак, вепсларда карелларның Калевала яки эстоннарның Калевипоэгына тиң эпик хикәяләр сакланып калмаган, бу, бәлки, вепсларның Балтыйк буе финнары җәмгыятеннән иртәрәк аерылыуы турында сөйлидер.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

Төркем:Карелия мәдәнияте
Төркем:Вепслар
Вепс калкулыгы

**Вепс калкулыгы** () — Көнчыгыш Европа тигезлегенең төньягындагы калкулык.

Ул Вологда өлкәсенең көнбатышында (Вытегорск районы) һәм Ленинград өлкәсенең көнчыгышында (Подпорожск, Бокситогорск, Тихвинс районнары) урнашкан.

Иң югары ноктасы — Мальгора тавы    диңгез өслегеннән 304 м биеклектә, Вологда өлкәсенең Вытегорск районы территориясендә урнашкан.

Ленинград өлкәсендә иң югары нокта — Гапсельга тавы. Диңгез өслегеннән 291 метр биеклектә урнашкан.

Биеклек нигезендә вал формасындагы структур күтәрелеш, таш күмер системасы бозлык һәм бозлы-сулы калдыклар белән капланган. Калкулыклы-диңгез һәм кам рельефы хас, карст воронкалары характерлы; күлләр күп, шул исәптән «периодик рәвештә юкка чыгучы» күлләр бар, аларны саклау 1978 елда төзелгән Шимозерск дәүләт гидрологик табигать заказнигының бурычларының берсе булып тора.

Гадәттә, ул Валдай биеклеге составына керә.

Төп елгалары — Шокша, Оять, Капша, Паша, Тутока һәм Явосьма .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Воробьёв Г. А. Вепсовская возвышенность // Вологодская энциклопедия / гл. ред. Г. В. Судаков. — Вологда: Русь, 2006. — 608 с. — С. 97. — .
* Вепсовская возвышенность // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978..

Төркем:Вепслар
Төркем:Көнчыгыш Аурупа тигезлеге
Як-40 самолетының йорт-музее

**Як-40 самолетының йорты-музее** — Калуга өлкәсе Боровск шәһәрендәге музей, музей дизайнында Як-40 самолетының алгы өлеше кулланылган, ул кайчандыр Эвенкия автономияле округы губернаторы самолеты буларак кулланылган. 

## Тарихы
Музейны 2022 елда Татьяна һәм Эдуард Катцлар ачкан.

Шәһәр хакимияте исә Боровскның тарихи күренешен боза дип, самолетның бер өлешен сүтүне таләп итеп судка бирә һәм 2023 елның 9 августында судны җиңә.

## Очкыч тарихы
Йортта 87900 борт номерлы ЯК-40 самолет кабинасы кулланылган, ул элек Аэрофлот, аннары КрасАвия (Эвенкия) идарәсендә булган. 1977 елның 12 июленнән 2021 елга кадәр (43 ел 6 ай) кулланышта булган. Җитештерүчесе: САЗ. Серия номеры: 9720254.

## Галерея

Файл:Yakovlev Yak-40, Evenkiya AN1116889.jpg
Файл:Yakovlev Yak-40, Evenkiya AN1665277.jpg
Файл:RA-87900 Yakolev Yak.40 (7404098382).jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Боровск биналары
Anatoliy Petuxov (yazuçı)

**Anatoliy Petuxov**, Anatoliy Vasiliy ulı Petuxov (, ; *[[1934 yıl|1934 yılnıñ]] [[2 noyäber|2 noyäbere]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|RSFSR]], [[Вологда өлкәсе|Vologda ölkäse]], [[Шимозеро|Şimozero]]*) — sovet häm Rossiä yazuçısı, milläte buyınça veps. Rus häm veps tellärendä yazğan; berençe veps professional’ ädäbiatçısı bulğan. Rossiä xalıq deputatı, Rossiä Yuğarı Sovetı äğzası (1990—1993). Rossiä Xalıqlar Duslığı ordenı kavalerı (1994).

## Tärcemäi xäle
1934 yılda Vologda ölkäseneñ Şimozero veps awılında uqıtuçı ğailäsendä tuğan. 1953 yılda Belozersk pedagogiä uçilişçesın häm SBKF Üzäk Komitetı qarşındağı Leningrad yuğarı firqä mäktäbeneñ jurnalistika bülegen tämamlağan. Beleme buyınça — uqıtuçı häm jurnalist.

1953 yıldan Çerepovets şähäre, Omsk häm Vologda ölkäläre gazetalarında jurnalist bulıp eşlägän. 1965 yıldan Vologdada yaşägän.

Vologda matbuğatında A. V. Petuxovnıñ xikäyäläre häm şiğerläre berençe tapqır 1950 yıllar urtasında basılğan. Petuxovnıñ berençe kitabı — «Leşak» — 1966 yılda bastırılğan. Professional’ räweştä yazuçı eşçänlege belän 1968 yıldan şöğellänä başlağan, Yazuçılar berlege äğzası.

Anatoliy Petuxovnıñ icatı barı tik veps materialı belän genä çiklänmi. Şul uq waqıtta anıñ äsärläreneñ milli öleşe yuğalmıy, ğomumkeşelek kontekstında qarala. Petuxov stilenä ğadilek, añlayışlılıq häm cirle söyläşlärne aqıllı qullanu xas. 

Petuxov icatınıñ tağın ber möhim teması — keşeneñ tabiğät belän bäyläneşe. Anatoliy Petuxov balalar öçen yazğan kitaplarda ul töp urınnı alıp tora. Yazuçınıñ veps telendä berençe äsärläre balalarğa häm tabiğätkä bağışlanğan.

Veps älifbasın buldıruw başında torğan, veps tele süzlegeneñ berençe akademik basmasın möxärrirlägän, veps balaları öçen däresleklär äzerläwdä qatnaşqan.

## Däwlät eşçänlege
1990 yılda Anatoliy Petuxov RSFSRnıñ xalıq deputatı itep saylanğan häm Yuğarı Şurada az sanlı cirle xalıqlarnı üsterü buyınça komissiä räise urınbasarı bulıp eşlägän. Rossiä Yuğarı Şurasınıñ Millätlär Sovetı äğzası (1990—1993). Xalıqlar Duslığı ordenı belän büläklängän.

## İskärmälär

## Ädäbiat

* *Духан Я. С.* Петухов Анатолий Васильевич // Русские детские писатели XX века: Биобиблиографический словарь. — М.: Флинта; Наука, 1997. — С. 339—340. — .

## Sıltamalar

* Анатолий Петухов // «Фольклорно-литературное наследие Русского Севера»
* Анатолий Петухов // «Охотничьи просторы».

Төркем:Рус язучылары
Төркем:Вепс язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Latinça
Тһукпа

**Thукпа** — Тибетның көнчыгыш өлешендә килеп чыккан Тибет токмач ашы. *Амдо тһукпа* (аеруча тһентһук) — ул Һиндлеләр (бигрәк тә Ладакхилар һәм Сикхимилар арасында), Непаллылар һәм Тибетлылар арасында мәшһүр юрама. Тһукпаның күп юрамалары бар, алар арасында:

* Тһентһук (кул белән тартып ясалган токмач)

* Гьятһук (Кытай токмачы)
* Тһуппа
* Тһугпа (кул белән җәелгән чеметеп ясалган токмач)
* Дретһуг

## Төбәк юрамалары
### Һиндстан тһукпасы
Һиндстанда ашамлыкны 
Сикким штатында, Дарджилинг районында һәм Ладакх берлек территориясендә Непал яки Тибет килеп чыгышлы кешеләр ашый.

### Непал тһукпасы

Тһукпаның Непал юрамасы гомумән алганда күбесенчә вегетариан һәм очлырак тәмгә ия. Ашамлыкның аксым ингридентлары ирешүдә булганча боб ногыт борчагы, нут, грам, фасоль ногыт борчагы итеп салына. Тәмләткеч итеп кориандр яфраклары, яшел суган яки сарымсак яфраклары кулланылырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* What Lends Flavour to this Comforting Noodle Soup? 

Төркем:Милли ризыклар
Endrü Leñ

**Endrü Leñ** (; *[[1844 yıl|1844 yılnıñ]] [[31 mart|31 martı]], [[Selkerk]] — [[1912 yıl|1912 yılnıñ]] [[20 iyül|20 iyüle]], [[Banxori]]*) — Britaniä (Şotlandiä) yazuçısı, tärcemäçe, tarixçı häm etnograf.

## Tärcemäi xäle häm icatı
Endrü Leñ 1844 yılnıñ 31 martında Şotlandiäneñ Selkerk şähärendä tuğan.

Sent-Endrüs universitetı professorı, Britaniä fol’klorçılar cämğiäte prezidentı. Üz waqıtında anıñ şiğerläre, romannarı häm ayıruça jurnallarda basılğan tänqıdi oçerkları uñışlı bulğan. Läkin iñ zur populärlıq belän anıñ yıl sayın (1889 yıldan 1913 yılğa qädär) küp sanlı illüstratsiälär belän 25 tılsımlı äkiät cıyıntığı çıqqan (*Colored Fair Books*). «İliada», «Odisseya», Gomer gimnnarın h. b. tärcemä itkän.

Henri Haggardqa anıñ «Söläyman patşa qazılmalar çığaru urını» () romanın bastıruda yärdäm itkän, anıñ belän avtordaşlıqta berniçä äsär yazğan.

Endrü Leñ 1912 yılnıñ 20 iyülendä Banxorida wafat bulğan.

## Äsärläre

* Ballads of old France (1872)
* Helen of Troy (1883)
* Customs and Myths (1885)
* Letters to dead authors (1886)
* In the wrong paradise (1886)
* Books and Bookmen (1886)
* Myth, ritual and religion (1887)
* Letters in literature (1889)
* Prince Prigio (1889)
* Ballads in Blue China
* Blue Fairy-Book
* Red Fairy-Book

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *Green R. L*. Andrew Lang, a critical biography with a short-title bibliography of the works of Andrew Lang. — Leicester: E. Ward, 1946.

Төркем:Шотландиядә туганнар
Төркем:Шотландиядә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Инглиз телле язучылар
Төркем:Оксфорд университетын тәмамлаучылар
Павел Шефф

**Павел Шефф**, Павел Владимир улы Шефф (*[[1989 ел|1989 елның]] [[10 июль|10 июле]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Башкорт Автономияле Совет Социалистик Республикасы|БАССР]], [[Уфа]]*) — Россия йолдыз стилисты, чәчтараш, блоггер, рәссам. Америка чәчтараш бәйгесенең беренче җиңүчесе Россиядән артта утыручы, шулай ук Уфада чәч рәсемнәре күргәзмәсе ясаучысы.

Шварцкопфның Россиядәге профессиональ илчесе. Ул, нигездә, балайяж һәм омбр техникасында эшли. Аллюр Павел шулай ук төссез техникада эшче буларак яза.

Гиннес дөнья рекордлары китабында, "Озын гомерле онлайн чәчтараш мастер-классында" катнашучыларның берсе буларак күрсәтелде.

2019 елда Tangle Teezer халыкара компаниясе Павел Шеф таракларының чикләнгән сериясен чыгарды. Берничә айдан соң, Хенкель һәм Шварцкопф Профессионал Павелны халыкара бренд илчесе итеп сайладылар.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1989 елда туганнар
Төркем:10 июль көнне туганнар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Эстония атналыгы

**Эстония атналыгы<br>Eesti nädal****«Эстония атналыгы»** — Эстония, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Эстония турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Эстония атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Эстония һәм Эстония мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 21— 31 август 2023

**Кыйбла:** инглиз, эстон, һәм рус Википедияләрендә Эстония турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
9 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Эстония ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Эстония атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Эстония ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## «Атна» кысаларында барлыкка килгән яңа мәкаләләр

::: **29 август**
# Vello Helk
#::: **27 август**
# Yüri Kivimäe
#::: **26 август**
# Marko Matvere
#::: **25 август**
# Riygikogu
#::: **23 август**
# Tiyt Vähi
#::: **22 август**
# Estoniä konservativ xalıq firqäse
# Armen Tıugu
#::: **21 август**
# Калеви-Лийвада фашизм корбаннары мемориалы
# Ягала (концлагерь)


## «Атна» кысаларында яхшыртылган мәкаләләр

#


## «Атна» кысаларында төзелгән калыплар

#


## «Атна» кысаларында йөкләнгән рәсемнәр

## Тарих

* 
* 
* 
* 
* 

## Сәясәт

### Фиркаләр

* 
* 
* 
* 
* 

### Вазифалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

*

## Шәхесләр

* https://en.wikipedia.org/wiki/Leonhard_Lapin
* https://de.wikipedia.org/wiki/Konstantin_M%C3%A4rska
* https://de.wikipedia.org/wiki/Kaljo_Raid
* https://et.wikipedia.org/wiki/P%C3%A4rt_Uusberg
* https://et.wikipedia.org/wiki/Ilme_Riiv
* https://et.wikipedia.org/wiki/Viiu-Kai_Nestor
* https://de.wikipedia.org/wiki/Juhan_Lilienbach
* https://en.wikipedia.org/wiki/Mats_M%C3%B5tslane
* https://et.wikipedia.org/wiki/Kristjan_Rajasaare
* https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D1%96%D0%B2_%D0%95%D0%BB%D0%BE%D0%BE%D0%BD

## Музыка

* 
* 
* 
* Tharaphita
Калеви-Лийвада фашизм корбаннары мемориалы

**Калеви-Лийвада фашизм корбаннары мемориалы** () — Харьюмаа өязе Калеви-Лийва вулысының Кабернеэме авылында урнашкан мемориал. Һәйкәл 1942—1943 елларда монда җәзалап үтерелгән яһүдләр һәм чегәннәр истәлегенә куелган.

Мемориал 1960 елда ачылган. Мемориалның авторы — П. Мадалик.

## Искәрмәләр

Төркем:Эстония һәйкәлләре
Төркем:Эстониядә холокост
Armen Tıugu

**Armen Tıugu** (; *[[1962 yıl|1962 yılnıñ]] [[24 февраль|24 fevrale]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Әрмән Совет Социалистик Республикасы|Ärmän SSR]], [[Ереван|Yerevan]]*) — eston-ärmän çığışlı Estoniä ruxanie.

Ul Almaniäneñ Ştutgart-Zillenbuxtäge xristian qärdäşlege pastorı bulıp tora, elegräk ul xristian qärdäşlegeneñ Tallinn cämğiäte pastorı bulğan.

## Tärcemäi xäle
Armen Tıugu başta fizikanı öyrängän. Soñraq ul Rudolf Şteynernıñ antroposofiä buyınça kitapların uqıy başlağan, ä 1990 yılda Almaniägä teologiäne öyränergä kitkän.

Ul «Tarix däwamında cämğiätneñ öç töre häm andağı färeştälärneñ role» kebek temalarğa häm şulay uq indigo balaları turında küp sanlı leksiälär uqıy. Anı şulay uq Estoniädä indigo balaları teması ata-anası dip atıylar.

## Ğailäse
Anıñ ätise —  — ğalim-sanaqçı, babası — Harald Tıugu — yurist.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Kerttu Soans. Armen Tõugu seisab indigolaste eest.  Pere ja Kodu, kuupäevata
* Loeng "Indigolapsed" Ööülikoolis 
* Traditsiooni tarkus. Indigolapsed
* Traditsiooni tarkus. Sünergiarühmad
* Traditsiooni tarkus. Inglid
* Artiklid
Төркем:Эстония дин әһелләре
Төркем:Дин әһелләре
Төркем:Latinça
Estoniä konservativ xalıq firqäse

**Estoniä konservativ xalıq firqäse** (, **EKRE**) — Estoniä säyäsi firqä, anıñ räise — Martin Helme. Millätçelek häm konservatizm ideyalären tota.

2012 yılda Estoniä xalıq berlege agrar-üzäk firqäse häm Eston milli xäräkäte uñ millätçe törkeme berläşüe näticäsendä barlıqqa kilgän.

EKRE — yevroskeptik firqä häm xäzerge yevrointegratsiä säyäsäten kisken tänqitli.

Riygikoguda (il parlamentında) Kersti Kalyulaydnı saylawlarda räsmi räweştä yaklamağan berdänber firqä. 

2019 yılnıñ martında parlament saylawları näticäläre buyınça firqä idarä itüçe koalitsiägä kergän (ul şulay uq Üzäk firqädän häm «Watan» millätçelärennän torğan), koalitsiä 2021 yılnıñ ğinwarında Estoniä xökümäte korrupsiä skandalı arqasında otstavkağa kitkännän soñ tarqalğan.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Яна Тоом: партия EKRE неизлечима // postimees.ee, 22 октября 2020
* Svenska Dagbladet: идет борьба между двумя сторонами Эстонии // ИноСМИ.ру, 9.12.2020

Төркем:2012 елда нигезләнгән сәяси фиркаләр
Төркем:Эстония милләтче фиркаләре
Төркем:Ультрауң фиркаләре
Төркем:Latinça
Tiyt Vähi

**Tiyt Vähi** (; *[[1947 yıl]]nıñ [[10 ğinwar]]ı, [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Эстон Совет Социалистик Республикасы|Eston SSR]], [[Валга|Valga]]*) — Estoniä däwlät eşleklese, 1992 häm 1995—1997 yıllarda Estoniä koalitsiä firqäsennän Estoniä premyer-ministrı.

## Tärcemäi xäle
Tiyt Vähi 1947 yılnıñ 10 ğinwarında Eston SSRnıñ Valga şähärendä tuğan,  tämamlağan.

Estoniä Xalıq Frontın oyıştıruçılarnıñ berse bulğan, 1989 yılda Eston SSR (1990 yılnıñ 8 mayınnan Estoniä Cömhüriäte) transport häm elemtä ministrı bulğan, bu wazıyfanı ul 1992 yılğa qädär bilägän.

1992 yılda ul xökümätne citäklägän. Anıñ idaräse waqıtında yaña valüta —  kertelgän häm däwlät milken kiñ xosusıylaştıru başlanğan.

1992 yılğı Riygikoguğa saylawlarda qatnaşmağan. 1993 yılda Koalitsiä firqäse räise bulğan. 1995 yılda Riygikoguğa saylawlarda Estoniä koalitsiä firqäse häm Estoniä xalıq berlege koalitsiäse ciñü yawlağan häm ul premyer-ministr bulğan. 1997 yılnıñ 25 fevralendä üz firqäse äğzaları belän fiker qarşılıqları arqasında otstavkağa kitkän. 1997 yılnıñ 27 fevralendä premyer-ministr  bulğan.

Tiyt Vähi — Estoniä tönyaq-könçığışında ( töbäge) iñ zur SilMet Grupp konsernın oyıştıruçı, ul berniçä tarmaq predpriätielären berläşterä. Yevropa Berlege iñ könçığış diñgez portın buldıru initsiatorı.

## Sıltamalar

* Tiyt Vähi
* Тийт Вяхи: «Я всегда взбирался на самое высокое дерево!» 

Төркем:Халыклар дуслыгы ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Эстония премьер-министрлары
Төркем:Latinça
Нәгыймов

**Нәгыймов** ― фамилия.
* Рәис Нәгыймов (1946), композитор, ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1987).
* Фәрит Нәгыймов (*[[Фәрит Нәгыйм]]*, 1970), рус телендә иҗат итүче язучы, драматург, педагог.
----
* Ильмира Нәгыймова (1992), эстрада җырчысы.

Төркем:Фамилияләр
Marianna Tsoy

**Maryana (''Marianna'') Tsoy**, Maryana (*Marianna*) İgor qızı Tsoy (; qız familiäse — **Kovalöva** (), berençe nikaxında — **Rodovanskaya** (); *[[1959 yıl|1959 yılnıñ]] [[5 март|5 martı]], [[SSRB]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|RSFSR]], [[Санкт-Петербург|Leningrad]] — [[2005 yıl|2005 yılnıñ]] [[27 июнь|27 iyüne]], [[Россия|RF]], [[Санкт-Петербург|Sankt-Peterburg]]*) — SSRB häm Rossiä yazuçısı, tärcemäçese, cämäğät eşleklese, muzıkal’ prodüserı. Sovet rok-muzıkantı Viktor Tsoynıñ xatını. «Kino» rok-törkeme administratorı, Rikoşet, Sergey Yelgazin häm Aleksandr Zaslavskiy prodüserı bulğan. 

## Tärcemäi xäle
1959 yılnıñ 5 martında İgor Vadim ulı Kovalöv (1933—2005) häm İnna Nikolay qızı Golubeva (1932—2017) ğailäsendä tuğan. 

1984 yılnıñ 4 fevralendä Viktor Tsoyğa kiäwgä çıqqan. Marianna Tsoy «Kino» törkeme administratorı bulğan, prodüserlıq eşçänlege belän şöğellängän, törkem al’bomnarına avtorlıq xoquqlarınıñ 50% iäse bulıp torğan. Anıñ yärdämendä Tsoyğa bağışlanğan berniçä cıyıntıq, şulay uq ikelätä plastinka-tribyut «КИНОпробы» basılıp çıqqan, anda «Kino» cırların populär muzıkantlar başqarğan.

40 yäşendä, 1999 yılda, Sankt-Peterburg universitetınıñ (SPbDU) Könçığış fakul’tetın tämamlağan, yapon telennän küp tärcemä itkän, ingliz telen üzläştergän, räsem sänğäte belän şöğellängän.

Viktor Tsoy turında «Точка отсчёта» isemle kitap yazğan, Aleksandr Jitinskiy belän bergä «Виктор Цой. Стихи, документы, воспоминания» kitabı avtordaşı.

Ğömere soñğı yıllarında Rikoşet, Sergey Yelgazin, Aleksandr Zaslavskiy prodüserı bulğan, Arbatta V. Tsoy häykälen urnaştıru belän şöğellängän.

Mariannağa imçäkkä operatsiä yasağannar, läkin soñraq anıñ mie şeşe tabılğan.

2005 yılnıñ 27 iyünendä Sankt-Peterburg üzägendäge üz fatirında wafat bulğan. 

Marianna Tsoynı cirläw 29 iyündä Sankt-Peterburgnıñ Bogoslovskoye ziratında, Viktor Tsoy qäberennän yıraq tügel uzğan.

## Şäxsi tormışı
Berençe ire — Vladimir Rodovanskiy. Küp yıllar faktik ire, Peterburg rok-muzıkantı Aleksandr Aksönov belän yaşägän. 

İkençe ire — Viktor Tsoy (1984—1990 yıllarda). Soñğı öç yılda alar bergä yäşämäsälär dä, räsmi räweştä ayırılışmağannar.

Ulı — Aleksandr Tsoy, muzıkant, veb-dizayner.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Марианна Цой: Я его ни с кем не делила
* Марианна Цой: Я никогда не делила Виктора с другой женщиной
* Тяжелый рок. Марианну Цой похоронят рядом с Виктором
* Могилы знаменитостей: Цой Марианна Игоревна
* «Империя Виктор Цой» 

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Санкт-Петербург язучылары
Төркем:Россия язучылары
Төркем:Әлифба буенча тәрҗемәчеләр
Төркем:Россия тәрҗемәчеләре
Төркем:Әлифба буенча продюсерлар
Төркем:Россия музыкаль продюсерлары
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Latinça
Ягала (концлагерь)

**Ягала** () — Таллиннан 30 километр ераклыктагы Ягала авылы янындагы Эстония армиясенең элеккеге артиллерия полигонында урнашкан концентрацион лагерь. 1942 елның августынан 1943 елның сентябренә кадәр  контролендә була.

Рәсми рәвештә Ягала мәҗбүри урман һәм кыр эшләре өчен хезмәт аша тәрбияләү лагере була. Лагерьда башка илләрдән, мәсәлән, Литва, Чехословакия, Германия һәм Польшадан Эстониягә депортацияләнгән яһүдләр яшәгән.

Раасику тимер юл станциясенә килгәч, эшкә ярамаган 3000ләп яһүдне станциядән алып китәләр һәм Калеви-Лийвада атып үтерәләр.

Лагерьда беркайчан да 200дән артык тоткын тотылмаган һәм аларның гомер озынлыгы берничә ай гына булган. 1942 елның ноябрендә, билгеле булганча, лагерьда 53 ир-ат һәм 150 хатын-кыз тотылган. Төрмәдә утыручыларның күпчелеге ахыр чиктә Таллинн үзәк төрмәсенә 1942 елның декабреннән башлап, ә калганнары июнь һәм июль айларында күчерелә. 1943 елның сентябренә лагерь ябылган, ә калган тоткыннарның күпчелеге атып үтерелгән.

Ягала концлагеренда үтерелгән кешеләрнең саны төрлечә бәяләнә. Совет тикшерүчеләре Ягала һәм Калеви-Лийва шәһәрләрендә бергәләп 2 меңнән 3 меңгә кадәр кеше үтерелгән, әмма хөкемдә 5 мең кеше язылган дигән нәтиҗәгә килә (1944 елда Гадәттән тыш дәүләт комиссиясе билгеләмәсе буенча).

## Моны да карагыз
* Калеви-Лийвада фашизм корбаннары мемориалы

## Искәрмәләр

Төркем:Эстония тарихы
Төркем:Нацистик Германия концентрацион лагерьлары
Marko Matvere

**Marko Matvere** (*[[1968 yıl|1968 yılnıñ]] [[4 февраль|4 fevrale]], [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Эстон Совет Социалистик Республикасы|ESSR]], [[Пәрну|Pärnu]]*) — Estoniä aktörı häm cırçısı.  baş aktörı bulğan, läkin 2004 yılda frilans-aktör () bulırğa kitkän.

## Tärcemäi xäle

Matvere Pärnuda tuğan. 1990 yılda Tallinn konservatoriäsen (xäzerge ) tämamlağan.

Matvere küp kenä muzikllarda çığış yasağan, şul isäptän «», », «» häm «». Ul berniçä filmda () häm teleseriallarda töp rol’lärne başqarğan. Ul  belän «» cır konkursın alıp barğan. Ul şulay uq  belän «Yoldızlar belän cırlar» teleşousın alıp barğan. 1989 yıldan ul «Väikeste lõõtspillide ühing» muzıkal’ törkeme äğzası bulıp torğan häm  belän ike al’bom çığarğan.

Ul berençe tapqır kinoda «Suflöör» (1993) filmında kürengän.

## Ğailäse
Tiyna Matvereğa öylängän, alarnıñ qızı Matilde häm ulı Oskar bar.

## İskärmälär

Төркем:Эстония актёрлары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Эстония җырчылары
Төркем:Latinça
Төркем:Әлифба буена актерлар
Riygikogu

**Riygikogu** (, süzgä-süz tärcemädä — *«Däwlät cıyılışı»*) — Estoniä Cömhüriätendä xäkimiät yuğarı wäkillekle häm qanun çığaru organı. Şulay uq däwlät başlığın saylıy häm cömhüriät xökümäte yözendä başqarma xakimiät eşçänlegen kontrol’dä tota.

## Tarixı

### Suğış aldınnan Estoniädä Riygikogu
Estoniä bäysezlege iğlan itelgännän soñ, 1919 yılda Oyıştıru cıyılışına saylawlar uzdırılğan. 1920 yılda konstitutsiä qabul itelgän, ul öç yılğa bötenxalıq tawış birü yulı belän saylana torğan parlament (Riygikogu) buldırunı küzdä totqan.

1934 yılnıñ martında xärbi xäl kertelgän, häm közen parlament deputatları möddäte çiklänmägän yalğa cibärelgän. 1935 yılda prezident yaklı Isamaaliit firqäse oyıştırılğan häm qalğan barlıq säyäsi firqälär tıyılğan.

1937 yılda yaña konstitutsiä qabul itelgän.

1938 yılda yaña ike palatalı parlament — Milli cıyılışqa (*Rahvuskogu*; tübän palata — Däwlät duması, yuğarı palata — Däwlät sovetı) — saylawlar uzdırılğan.

### Riygikogu xäzerge Estoniädä
1990 yılda Eston SSR Yuğarı Sovetına saylawlar uzdırılğan, anda Eston SSRnıñ barlıq xalqı qatnaşqan. 1990 yılda Eston SSR Yuğarı Sovetı tarafınnan 1938 yılğı bäysez Estoniä konstitutsiäse ğämäldä buluwın torğızu turında qanun qabul itelgän.

1992 yılda saylawlar uzğan, anda saylaw xoquqı *Estoniä Cömhüriäteneñ* ** *grajdannarına* ğına (ata-anaları yäki ata-babaları, yäki alar üzläre, 1940 yılnıñ iyün ayına qädär Estoniä Cömhüriäte grajdannarı bulğan barlıq millät keşelärenä) birelgän. Näticädä, elekkege ESSR xalqınıñ yaqınça 32% başta ilneñ säyäsi tormışı qısalarınnan çittä qalğan. 2016 yılğa bu san 6 protsentqa qädär kimegän.

## İskärmälär

Төркем:Эстония сәясәте
Төркем:Илләр буенча парламентлар
Төркем:Latinça
Муса Җәлил һәйкәле (Үләнкүл)

**Муса Җәлил һәйкәле** ― Омск өлкәсе Большеречье районы Үләнкүл авылында каһарман татар шагыйре Советлар Союзы Герое Муса Җәлилгә (1906–1944) куелган һәйкәл (*бюст*). Һәйкәлнең авторы ― Россиянең танылган скульпторы Александр Аполлонов.

## Урыны
Һәйкәл (*бюст*) Советлар Союзы Герое М. Җәлил исемендәге Үләнкүл урта гомуми белем бирү мәктәбе территориясендә, мәктәпкә керү юлында урнашкан.

## Тарих

Муса Җәлил бюсты 2016 елның 14 сентябрендә   Омск бүлекчәсе тарафыннан, «Россия даны аллеясы» () бөтенроссия проекты җитәкчесе эшмәкәр, меценат , шулай ук Төбәк татар милли-мәдәни автономиясе рәисе Рафаэль Забиров ярдәме белән куелган. Михаил Сердюков 2008 елдан эшли башлаган «Россия даны аллеясы» проектының авторы булып тора, әлеге проект кысаларында 2020 елга Россия территориясендә һәм чит илләрдә 1800дән артык бюст, һәйкәл һәм истәлекле билгеләр урнаштырылган.

Сынчы ― Россия Федерациясенең атказанган рәссамы (1994), Кубаньның атказанган рәссамы, Россия Сәнгать академиясенең мөхбир әгъзасы  (1947―2017).

2023 елның 25 августында Омск өлкәсенә рәсми визиты барышында Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессының Милли Шура рәисе Васил Шәйхразыев Муса Җәлил һәйкәленә чәчәкләр куйган. .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Муса Мустафович Джалиль (Залилов). Проект «Аллея Российской Славы»

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Омск өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Murakami Munetaka

**Murakami Munetaka** (*; [[2000 yıl|2000 yılnıñ]] [[2 февраль|2 fevrale]], [[Япония|Yaponiä]], [[Кумамото (шәһәр)|Kumamoto]]*) — Yaponiäneñ Kumamoto provinsiäseneñ Kumamoto şähäreneñ Könçığış rayonınnan professional' beysbolçı (qır eçendä uynauçı pozitsiäsendä). Professional' beysbolçı bulğanğa qädär ul berniçä yıl kätçbol uynağan bulğan. Kumamoto Takumaminami cämäğat başlanğıç mäktäbendä häm Kumamoto Nagane urta cämäğat mäktäbendä uqığan. Balaçağında beysbol uynarğa teläk beldergän häm mäktäpkä qabul itelep, uqu belän berrattän Kumamoto Takunaminami taqımı klubında uynağan. Soñınnan 2017 yılda professional' bulıp kitkän. «Yakult» taqımında uynağan.
2020 yıl Olimpik çempionı (Yaponiä taqımı sostavında), 2023 yıl World Baseball Classic çempionı (Yaponiä taqımı sostavında).
Murakami Munetaka san Yaponiä Olimpik Komitetında qatnaşırğa saylanğan bulğan.

## Sıltamalar

* Baseball Reference (Minors) saytında karyera statistikası häm uyınçı mäğlümatı

Төркем:Спортчылар
Төркем:Бейсболчылар
Төркем:Latinça
Yüri Kivimäe

**Yüri Kivimäe** (; *[[1947 yıl]]nıñ [[17 август|17 avgustı]], [[Эстон Совет Социалистик Республикасы|ESSR]], [[Пәрну|Pärnu]]*) — Estoniä tarixçısı häm arxivariusı.

## Tärcemäi xäle
 üskän. Tootsida başlanğıç mäktäpne tämamlağannan soñ 1962—1965 yıllarda Pärnunıñ 1-nçe urta mäktäbendä, ä annarı 1965—1970 yıllarda Tartu däwlät universitetında uqığan, anda tarixçı häm tarix uqıtuçısı diplomın alğan. Anıñ dissertatsiäse XVI ğasır Tartu iezuit kollegiumı tarixına bağışlanğan.

Universitettan soñ 1970—1975 yıllarda Valgus «Estoniä sovet ensiklopediäse» näşriätında tarix häm fälsäfä buyınça möxärrir bulıp eşlägän. 1975—1990 yıllarda Fännär Akademiäseneñ Tarix institutında fänni xezmätkär bulıp eşlägän.

1981 yılda  citäkçelegendä XVI ğasırda Narvada säwdä häm säwdä säyäsäte tarixı buyınça dissertatsiä yaklağan.

1996 yılda Yüri Kivimäe Tartu universitetınıñ ğomumi tarix professorı itep saylanğan.

1999 yıldan ul Toronto universitetında tarix professorı häm Elmar Tampıllu isemendäge eston tele kafedrası mödire bulıp tora.

Tartu häm Torontodan tış, ul Tallinn, Tampere, Turku häm Riga universitetlarında uqıtqan, şulay uq Şvetsiä häm Almaniädä fänni xezmätkär bulğan.

## Büläkläre

* Tartu universitetı medale (1998)
* III däräcä Aq yoldız medale (1999)
* «Xezmätläre öçen» Tallinn ordenı (2015)

## İskärmälär

Төркем:Эстония тарихчылары
Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Latinça
Vevelgem

**Vevelgem** () — Belgiädä ( provinsiäsendä) kommuna häm şähär. Kommuna üz eçenä 1977 yılda berläşkännän soñ Güllegem, Morsele häm Vevelgem şähärlären ala. 2016 yılnıñ 1 ğinwarına kommuna xalqı 31 291 keşe täşkil itä.

## Tanılğan keşeläre

* Anneyleyn Kurevits — Miss Belgiä 2007
*  — Miss Belgiä 2011
*  — elekke Norvegiä veloyarışçısı, karyerası waqıtında Güllegemda yäşägän

## Sıltamalar

* Räsmi sayt

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Бельгия шәһәрләре
Никах балдагы

**Никах балдагы, туй балдагы** — никах бәйләнешләрен символлаштырган бизәк: ир белән хатын аны, җирле гадәтләргә карап уң яки сул кулның атсыз бармагына бер-берсенә тугрылык билгесе итеп кияләр. Европаның күпчелек дәүләтләре халкы балдакны сул кулдагы атсыз бармакларына кияләр.

Никах балдыгы киеп йөргән кеше никахта тора. Ул гадәттә алтыннан, яки башка металдан  ясала. Мөселман ир кешеләр көмештән ясалган балдаклар киеп йөриләр, ә хатын-кызлар алтыннан ясалганын да кия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Туй балдагын нигә салырга ярамый?
* ​Балдаклар теле.

Төркем:Йөзекләр
San Win

**San Win** (; *[[1947 yıl]]nıñ [[28 oktäber]]e, Xipba — [[2021 ел|2021 yılnıñ]] [[20 июль|20 iyüle]], *) — Myanmanıñ Mon millätennän tarixçı.

## Tärcemäi xäle
1947 yılnıñ 28 oktäberenda Britaniä Birmasında Paun Taunşipnıñ Xipba awılında U Tun Tin häm Dau Kyin Myaintta tuğan bulğan. Xippyuba başlanğıç mäktäbendä, innein urta mäktäbendä, Paun ölkän mäktäbendä, 1-nçe Molamyayn ölkän mäktäbendä uqığan. 1964 yılda ölkän mäktäpne tämamlap başlanğıç sıynıflar uqıtuçısı bulıp eşli başlağan, 1970 yılda Molamyayn uqıtuçılar äzerläü uqu yortına kerä, 1975 yılda çığarıla häm ostaz bula.Uqıtuçı bulıp eşlägändä 1976 yılda Rangun Universitetına (xäzerge waqıtta Yangon Universitetı) uqırğa kerä. 1983 yılda Rangun Universitetınıñ tarix fakul'tetınıñ professorı. 1994 yılğa qädär şul uq fakul'tetta fänni wazıyfa başqarıp eşli. 1992 yılda Nyu Delinıñ Hindstan Milli Arxivlarında trening ütkärä.1994 yılnıñ iyülendä Rangun Universitetında borınğı fälsäfä bülegendä eşli. 2007 yılda Tarixi Öyränü Departamentınıñ assistent mödire bula.1998 yıldan 2000 yılğa qädär Tailandnıñ Türayron Universitetında Tai telen häm Tai-Myanma bäyläneşlären öyrängän.

## İskärmälär

Төркем:Шәхесләр:Мьянма
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Latinça
Куҗак мәчете (Сарман районы)

**Куҗак мәчете** () ― Татарстанның Сарман районы  керүче  Куҗак авылында 2014 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
Авыл XVII гасырда нигезләнгән. XVIII гасырда ― XIX гасырның I яртысында авыл халкы  категориясенә караган. Биш вакыт намаз укыр өчен (*мәчет  статусына ия булган, ягъни дәүләт тарафыннан расланган указлы муллага ия була алмаган һәм якындагы [[Җәмигъ мәчете]]нә караган*) төзелгән Куҗак мәчетендә 1831 елдан Габделлатыйп Сәнҗап улының имам булганы мәгълүм.

1885 елда авылда җәмигъ мәчете төзергә рөхсәт алынган. Имамнар:
* Мөхәммәдзариф Габделлатыйп улы Сәнҗапов (1844―1901) әүвәл биш вакыт намаз укый торган мәчеттә, 1894 елдан җәмигъ мәчетендә имам булган. 
* Ярулла Мөхәммәдзариф улы Сәнҗапов 1904 елда имам итеп расланган. 
* Азанчылар: Габделшәкүр Габделвәли улы; 1906 елдан Әхмәткәрим Шәңгәрәй улы (? ― 1920); 1923 елдан Нурулла Ярулла улы Сөбханкулов. 

XX гасыр башында авылда мәчет, мәктәп булган.

1912―1913 уку елында Минзәлә өязендә эшләп килгән 351 мәктәп һәм 28 мәдрәсә исемлегендә Куҗак мәктәбе дә бар.

## Яңа бина
2010 елның 4 сентябрь көнне яңа мәчеткә нигез салына. Мәчет салуны башлап йөрүче ― Куҗак авылыннан Фазыл Фаяз улы Сәлимгәрәев. 
Иң беренчеләрдән Фаяз Сәлимгәрәев акчалата ярдәм итә. Түбәсенә калай алуда «Җәлил» агрофирмасы, манарасын утырту өчен «Татнефть» АҖ акчалата ярдәм иткән. 2013 елның 22 июнендә бина янәшәсенә манара бастырып куелган. Мәчеткә «Иман Нуры» исеме бирелгән. 2013 елның октябрь аенда мәчеттә намаз укыла башлаган, 2014 елда ачылган.

Бер катлы таш бина электр белән җылытыла, су кертелгән. Гыйбадәт залы ~70 кеше сыйдыра. Манарасы бина янәшәсендә. Имам-хатыйп ― Илис хәзрәт Сәхабиев.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
#
#Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020, 67нче бит. ISBN 978-5-6044058-7-1
# *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 29,  97нче бит.

## Сылтамалар
*   Куҗак (Кузяково).  Институт Татарской Энциклопедии

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2014  елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре.
Капитал ремонты

**Капиталь ремонт** (*капремонт* кыскартылышы да бар) — объектның төзеклеген һәм тулы, яки тулыга якын, ресурсын торгызу өчен аның теләсә кайсы өлешләрен, шул исәптән базасын да алыштырып яки торгызып башкарыла торган планлы ремонт.

## Искәрмәләр

Төркем:Ремонт
Vello Helk

**Vello Helk** (*[[1923 yıl]]nıñ [[23 сентябрь|23 sentäbere]],  — [[2014 yıl]]nıñ [[14 март|14 martı]], [[Дания|Daniä]], *) — eston çığışlı kürenekle Daniä tarixçısı.

## Tärcemäi xäle
Helk 1944 yılda Almaniä armiäsenä mobilizatsiälängän häm Almaniägä kitärgä mäcbür bulğan. Annan ul 1945 yılda Daniägä qaçqan, anda 1947 yıldan  uqığan. Anda ul tarix, latin häm alman tellären öyrängän.

Ul XVI häm XVII ğasırlarnıñ Tönyaq Yevropa tarixına iğtibar itkän. Anıñ töp eşe Skandinaviäne qabat katoliklaştırırğa tırışqan Norvegiä iezuitı Lavrentiy  bağışlanğan. Vello şulay uq Tartu iezuitları turında xezmät yazğan häm 1536 yıldan 1864 yılğa qädär Könyaq Yevropa universitetlarında skandinav studentları tarixın öyrängän. Anı şulay uq Daniä-Estoniä elemtäläre qızıqsındıra, bigräk tä XVI ğasırda, şulay uq  waqıtında. Helknıñ töp äsärläre alman yäki dat telendä yazılğan, ä qayberläre eston telenä dä tärcemä itelgän.

Helk 30 yıldan artıq (1959—1990) Daniä milli arxivında eşlägän. 1990 yılda pensiägä çıqqan.

1996 yılda Vello Helk  maqtawlı doktorı isemenä layıq bulğan.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Latinça
Mr. Mattress

**Mr.Mattress** () — 2010 елда Шатура шәһәрендә Михаил Бобков нигез салган Россия шәхси компаниясе һәм матрас җитештерүче.

## Тарих

Компания 2010 елда Михаил Бобков тарафыннан оештырылган. 2012 елда кулдан ясалган матрасларның беренче коллекциясе чыга башлый.

Шул ук елда завод яна, ләкин кыска вакыт эчендә эш торгызыла. Берникадәр вакыттан соң түшәм җиһазлары булган яңа кибет ачыла.

## Проектны киңәйтү

2014 елда Мәскәүдә маркалы матрас кибете беренче тапкыр ачыла, аннары компания 2018 елда Үзбәкстанда филиаллар булдыра. Бренд Россиядә Испаниянең Torres Espic компаниясе белән эшли башлаган беренче матрас җитештерүчесе була.

2017 елда Россия Фәннәр академиясе тәкъдиме белән «HÖNNEMED» ортопедик матрас коллекциясе медицина теркәлү таныклыгы ала.

"Россия Фәннәр академиясенең Үзәк клиник хастаханәсе"нең баш табибы һәм бүлек начальнигы мускул-скелет системасы авырулары булган пациентларны дәвалау һәм операциядән соңгы чорда профилактикалауның уңай нәтиҗәләрен күрсәтүен әйтә.

2019 елда, «Мебель, җиһазлар һәм җиһаз материаллары» 31-нче халыкара күргәзмәдә компания "Россия язмалары китабы"на кертелә.

2020 елда Мәскәүдә күргәзмә залы ачыла, бер елдан соң аның янында «Mr.Mattress» бронза скульптурасы урнаштырыла. Шундый ук скульптура Шатура шәһәрендә дә урнаштырылган.

## Менеджерлар

* Михаил Бобков

## Продукция

* Мебель
* Матрас

## Искәрмәләр

Төркем:Россия ширкәтләре
Ишарәтче

**Ишарәтче** (башка исемнәре — ишарәт таягы, таякча, күрсәткеч) — кеше кулында тотып төгәл җиргә ишарәтләү өчен кулланыла торган туры таяк. Гадәттә агач, алюминий яки фибергластан ясала, тоткычы кулга уңайлы кадәр калын булып очы нечкә була.

## Төрләре, дизайннары
Укытучылар кулланган классик ишарәтченең озынлыгы 70 сантиметр булып, башка модельләр берничә сантиметрдан алып берничә метрга кадәр озын була ала. Кайберләренең озынлыклары буенча сантиметр билгеләре бар. Соңгы заманда компакт телескопик таякчалар да популяр булган.

## Лазер ишарәтчеләре
Ишарәт итү функциясен лазер нурын җибәреп кирәкле җирне яктырткан лазер ишарәтчеләре дә үти. 
Файл:Laser_pointer_pen.jpg|RGB-лазер ишарәтчеләре
Файл:Laser.ogg|RGB-лазерның демонстрациясе
Файл:Laser_spot.jpg|Лазер нокталары
Файл:Laser_beam.jpg|Лазерный нуры
Vangçuk dinastiäse

**Vangçuk** (dzoñ-ke **ཝཱན་ཅུག་**) — Butanda 1907 yıldan birle xäkimiättä bulğan idärä itüçe patşa dinastiäse.

Butandağı monarxiägä 1907 yılda nigez salınğan, ul ilne Tongsa rayonınıñ traditsion gubernatorları (*[[Пенлоп|penlopları]]*) Vangçuk dinastiäse kontrole astında berläştergän. Butan patşası formal’ räweştä Druk Gyalpo («Ajdahalı Patşa») dip atala.

Dinastiä  kilä. Anıñ ätise ataqlı   bulğan. Berençe patşanıñ ätise  1825 yılda  awılında tuğan häm Dungkar Çoce näselenä qarağan.

Butan 2007 yılda Vangçuk dinastiäseneñ yöz yıllığın bäyräm itkän.

## Monı da qarağız

* 

## Sıltamalar

* Genealogy of the Royal Family
* BHUTAN (Kingdom)
* The Royal Family of Bhutan
* Members of the Royal Family of Bhutan
* The Wangchuk Dynasty — GENEALOGY: 2, 3, 4.

Төркем:Вангчук династиясе
Төркем:Бутан
Төркем:Latinça
Спас манарасы музее

**Спас манарасы музее** () ― Казанда 2023 елның 30 августында ачылган музей. «Казан Кремле» дәүләт тарихи музей-тыюлыгының музей бүлекчәләренең берсе. Музей Казан Кремле территориясенә керүче Спас манарасында урнашкан. Музейда Спас манарасының Идел буе Болгарыннан башлап бүгенге көнгә кадәр нинди булганын белергә мөмкин .

## Тарих

Казан кирмәненең төп, тантаналы манарасын тулысынча реставрацияләү турында сүз күп еллар бара. Спас манарасын реконструкцияләү 2022 елда башланган, 2023 елның 30 августына төгәлләнгән. Тирәлек проектын «Татинвестгражданпроект» ГУП эшләгән. 

Эшләрнең беренчел проектын югары категорияле архитектор-реставратор Светлана Мамлеева, соңгы проектны реставраторлар Гүзәл Исхакова һәм Татьяна Леонова һәм проектның баш инженеры Григорий Руденко башкарган.

Музейның фәнни концепциясен ТР Фәннәр Академиясенең Халиков исемендәге Археология институты директоры Айрат Ситдыйков җитәкчелегендәге авторлар коллективы әзерләгән. Музейның сәнгать концепциясен Мәскәүнең IQ архитектура бюросы эшләгән. 

Спас манарасы музее Казан ныгытмасының тарихын, аның төзелеше һәм үсеше этапларын Идел буе болгарлары чорыннан башлап сөйли. 

## Экспозиция
Экспозиция йөздән артык әйберне үз эченә ала, алар арасында корал элементлары, архитектура, төзелеш материаллары бар.

Корал элементларыннан ук очлары, сөңгеләр, кылычлар, таш һәм коелган ядрәләр һ.б., аерым корылмаларның макеты тәкъдим ителгән. Экспозиция темасын җентекләп ачарга ярдәм итүче күп санлы мультимедиа контенты бар. Диварларның берсендә Спас Нерукотворный чиркәвенең капкасы интерьеры кабатлана.

Төп экспонат ― ныгытма капкасының төшү рәшәткәсен күтәрү механизмы (герса). Аны өлешчә пыяла астында идәндә, шулай ук урамнан Спас манарасының хәзерге керү урыны аша үткәндә күреп була.

Манараның гөмбәзендә сәгать сукканда медиаинсталляция күрсәтелә, ул шулай ук манараның тарихын сөйли. Гөмбәз астыннан манараның күзәтү мәйданчыгына һәм 1580 елгы кыңгырауга чыгып булмый, гәрчә реставрациянең  беренче проекты буенча мондый вариант каралган булган.

Музей ел әйләнәсе эшләячәк. 1 октябрьдән 30 апрельгә кадәр музейның ял көне ― дүшәмбе, туристлык сезонында ― ял көннәрсез эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Спасская башня. welcome2kazan.ru
* Спасение Спасской башни в Казани. Часть IV: проект реставрации. kazancat.ru, 11.03.2018
* Реставрация откроет тайны Спасской башни. YouTube видео, 0:36
* *Оксана Романова*. Мультимедийный храм с лимитом на гостей: Спасская башня Казанского Кремля стала музеем. Татар-информ, 31.08.2023
* *Эдуард Зинатулин*. Спасение Спасской башни в Казани. Часть II: экскурсия по башне. kazancat.ru, 9.03.2018

Төркем:Казан кирмәне
Төркем:2023 елда нигезләнгән музейлар
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Әлифба буенча музейлар