open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәйрәм Мифтахов

**'
**Мифтахов Бәйрәм Мифтах улы''' — галим-методист, педагогия фәннәре кандидаты.

1923 елның 12 декабрендә Балтач районының Ор авылында туган. Яңгул мәктәбендә җиде сыйныф белем алганнан соң Казан педагогия училищесын тәмамлый. 1941-1947 елларда армия сафларында хезмәт итә. Бөек Ватан сугышында катнаша. Озын-озак фронт юлларындагы фидакарьлекләре өчен Икенче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, күп медальләр белән бүләкләнә.

Б.Мифтахов сугыштан соңгы елларда районыбызның төрле мәктәпләрендә укытучы, директор урынбасары, мәктәп директоры булып эшли. 1958 елда аны Татарстан укытучылар белемен күтәрү институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеге мөдире итеп чакыралар. 1964 елдан — РСФСР милли мәгариф проблемалары фәнни-тикшеренү институтының Татарстан филиалында — гыйльми хезмәткәр, гыйльми секретарь, филиал мөдире. Монда ул киң эксперименталь фәнни-тикшеренү эшләре алып бара, 1967 елда диссертация яклап педагогия фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсе ала. Ул 200дән артык фәнни, методик, популяр хезмәтләр бастырган галим. Татар теле һәм әдәбияты укытучылары аның 1960 елда басылган «Грамматик анализ методикасы», 1966 елда басылган «5-10 сыйныфларда язма эшләрне үткәрү, тикшерү, анализлау һәм бәяләү методикасы», 1968 елда басылган «Татар теле синтаксисын укыту методикасы», 1983 елда басылган «Татар орфографиясе һәм пунктуациясенең кыен очраклары», шул ук елда нәшер ителгән «Татар теле дәресләрендә укучыларның танып белү активлыгын һәм мөстәкыйльлеген үстерү методикасы» китапларын эш процессында киң кулланалар. Исемнәреннән үк күренгәнчә, аның хезмәтләре телебезнең иң четерекле, катлаулы мәсьәләләренә багышланган. Туган телебезнең үсешенә игътибар арткан бу чорда аларның әһәмияте бәя биреп бетергесез.

## Бүләкләр
Шушы олы хезмәтләре өчен Б.М.Мифтаховка «РСФСРның халык мәгарифе отличнигы», «СССРның мәгариф отличнигы» билгеләре бирелде. Ул Татарстан АССРның атказанган мәктәп укытучысы.
Галим фәнни-методик эшчәнлеген дәвам итә.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Педагогика фәннәре кандидатлары
1911 ел

## Вакыйгалар
* 20 май — Казанда беренче тапкыр рәсми төстә сабантуе бәйрәме үткәрелә. 
* 15 июнь — АКШ-да хәзер IBM дип аталган ширкәт нигезләнә.
* 20 август — Казанда беренче тапкыр велосипедчылар ярышы үткәрелә.
* 29 сентябрь — Италия Төркиягә сугыш игълан итә.
* 12 декабрь — Һиндстан башкаласы Калькутта шәһәреннән Делига күчерелде.

## Туулар

* 3 гыйнвар — Зәбихулла Искужин, әдәбиятчы-галим, Шәехзадә Бабич иҗатын беренче өйрәнүче. 
* 15 гыйнвар — Нәҗип Җиһанов, татар совет композиторы.
* 16 гыйнвар — Александр Бендецкий, балалар язучысы, тәрҗемәче. 
* 6 февраль — Рональд Рейган, АКШ президенты.
* 20 февраль — Әхмәт Бикчәнтәев, татар архитекторы.
* 27 март — Вероника Тушнова, рус совет шагыйрәсе.
* 27 март — Искәндәр Фәйзуллин, ерак араларга йөзүче, тренер, табиб.
*5 май — Габдулла Бичурин, ТАССР ДИК рәисе.
* 12 май — Ширияздан Сарымсаков, татар режиссеры.
* 28 июль — Зәки Хәбибуллин,  Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1945 ел|1945]]*).
* 15 август — Мәгъсүм Хөсәенов, Социалистик Хезмәт Каһарманы.
* 25 август — Гайнан Әмири, Башкортстан язучысы. 
* 30 август — Ибраһим Сәлахов, татар шагыйре, прозаик.
* 25 октябрь — Җәлил Киекбаев, филолог-галим.
* 24 ноябрь — Александр Васильченко,  очучы-сынаучы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 26 ноябрь — Яков Ухсай, чуаш халык шагыйре. 
* 4 декабрь — Сибгат Хәким, татар шагыйре.
* 24 декабрь — Искәндәр Вәлиев, архитектор.
* 28 декабрь — Габдрахман Әпсәләмов, татар совет язучысы.

## Вафатлар

* 10 апрель — Микалоюс Чюрлёнис, Литва композиторы, рәссамы.
* 25 май — Василий Ключевский, рус тарихчысы.
* апрель — Гатаулла Баязитов, җәмәгать эшлеклесе, Санкт-Петербург имамы, беренче татар гәзитчесе.

Төркем:1911 ел
Төркем:Еллар
13 декабрь

**13 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун өченче көне. Ел ахырына кадәр 18 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Мальта — *[[Җөмһүрият]] көне ([[1974]])*.
*  — *Милли көн*. 
###### 
* *Күрмәүчеләр, оптика һәм офтальмология көне*.
* :
** Диңгезче көне. 
** Ташчы көне. 
** Бәяләүче һәм эксперт инженерлары көне. 
* :
** *Хәрби тәртип корбаннарын искә алу көне ([[1981]])*. 
** *[[Китап]] сатучылары көне*.
* :
** Милли азчылыкларның хокукларын яклау һәм татар мәдәнияте көне

## 
* 1933 — «Инкыйлабка каршы фетнәчеләр оешмасы» эше буенча 50 гә якын кеше хөкем ителә.
* 1937 — Япония гаскәрләре Кытайның Нанкин шәһәрен басып алалар.
* 1996 — Кофи Аннан БМО генераль сәркатибы буларак сайланды.
* 2003 — Тикрит шәһәре тирәсендә Сәддам Хөсәен тоткарлана.

## 
 
* 1553 — Генрих IV, Бурбоннар нәселеннән Наварра һәм Франция патшалыклары патшасы.
* 1831 — Фёдор Бредихин,
* 1834 — Николай Аристов,
* 1851 — Наум Теребинский,
* 1860 — Владимир Мальмберг,
* 1873 — Валерий Брюсов, рус шагыйре.
* 1893 — Анна Паукер,
* 1894 — Пётр Лукирский,
* 1899 — Борис Ишбулдин-әл-Бәкри, тарихчы, икътисадчы, профессор. 
* 1900 — Андрей Ушаков, 
* 1904 — Николай Воронин, 
* 1912 — Константин Кузнецов, 
* 1917 — Елена Метревели, 
* 1920 — Джордж Шульц, 
* 1922 — Леонид Воеводин, 
* 1923 — Рәмзи Илялов, татар язучысы, публицист.
* 1923 — Филип Воррен Әндерсон, 
* 1924 — Әбдуәли Кайдаров, 
* 1926 — Габдерәүф Каюмов, 
* 1926 — Рөстәм Измайлов, 
* 1931 — Гомәр Теләшев, 
* 1931 — Николай Фролов, 
* 1933 — Александр Петров, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1934 — Рубен Джрбашян, 
* 1935 — Эйвиндур Петур Эрикссон, 
* 1937 — Андрей Золотов, 
* 1937 — Эрик Рәхмәтуллин, 
* 1938 — Валерий Белоног, 
* 1945 — Николай Исаев, 
* 1952 — Әсгать Җәләлиев, татар журналисты, «Йолдыз» газетасы мөхәррире.
* 1961 — Урал Рәхимов, 
* 1969 — Игорь Тихонов, 
* 1973 — Алексей Савватеев, 
* 1978 — Каспарс Камбала, 
* 1980 — Диләрә Зиннәтова, Габдулла Кариев исемендәге Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театры артисты (2003 елдан).
* 1990 — Александр Гаглоев, 
* 1992 — Рәмис Галиев, Әтнә театры артисты.

## 

* 1278 — Глеб Василий улы, Белозёрск һәм Ростов кенәзе.
* 1754 — Мәхмүд I (*Birinci Mahmut*), Госман империясе солтаны.
* 1865 — Николай Второв, 
* 1911 — Николай Бекетов, 
* 1918 — Николай Фигнер, 
* 1925 — Каролина Беттельгейм, 
* 1930 — Фриц Прегл, 
* 1935 — Виктор Гриньяр, 
* 1944 — Василий Кандинский, 
* 1944 — Ольга Санфирова, Бөек Ватан сугышы чоры Кызыл Гаскәренең төнге бомбага тотучылар эскадрильясы башлыгы, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1947 — Николай Рерих, рәссам.
* 1957 — Василий Бурков, 
* 1958 — Елена Лагодовская,  
* 1964 — Петр Сперанский, архитектор, театр рәссамы.
* 1967 — Валерия Барсова, 
* 1968 — Алексей Клещёв, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1969 — Сергей Егоров, 
* 1977 — Хәдичә Байчурова, 
* 1994 — Ольга Рубцова, 
* 2004 — Тимерхан Борһанов, 
* 2013 — Майя Инджикян, 
* 2014 — Илгизәр Зәйнуллин, 
* 2015 — Азат Магазов, татар язучысы.
* 2020 — Айдар Хафиз,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:13 декабрь
1873 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 7 гыйнвар — Андрей (Ухтомский), Уфа епискобы. 
* 13 февраль — Федор Шаляпин, дөньякүләм танылган рус җырчысы (бас). 
* 19 март — Макс Регер, алман композиторы.
* 1 апрель — Сергей Рахманинов, рус композиторы. 
* 2 сентябрь — Роман Дәүли, Казан керәшен укытучылар семинариясе директоры.
* 20 ноябрь — Мөхетдин Корбангалиев, татар галиме, мөгаллим.
* 13 декабрь — Валерий Брюсов, рус шагыйре.
* 21 декабрь — Зыя Камали, татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәче, дин һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 25 декабрь — Муса Бигиев, татар дини фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

* 1 май — Давид Ливингстон, инглиз сәяхәтчесе.

Төркем:1873 ел
Төркем:Еллар
1917 ел

## Вакыйгалар
* 23 февраль — Россиядә Февраль инкыйлабы башлана. 
* 6 март — Финляндия автономиясен торгызу турында манифест чыкты.
* 31 март — АКШ Даниядән 25&nbsp;млн&nbsp;$ өчен Виргин утрауларын сатып ала.
* 6 апрель — АКШ Беренче дөнья сугышына керә.
* 1 май — Мәскәүнең Әсәдуллаев йортында Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае башлана.
* 29 май — Казанда «Безнең тавыш» гәҗите чыга башлый.
* 1 июль — Россия беренче тапкыр җәйге вакытка күчә.
* 14 июль — Финляндия автономиясен игълан итү.
* 20 июль — BMW сәүдә маркасы теркәлә.
* 21 июль — Александр Керенский Вакытлы хөкүмәтне җитәкли.
* 22 июль — Эчке Россия һәм Себер төрки-татарларының Милли-мәдәни мөхтәрияте игълан ителә.
* 16 сентябрь — Сөембикә манарасыннан Рәсәй Каракошы алып ташлана.
* 23 октябрь — Петербурда социал-демократ эшчеләр партиясе утырышында хәрби түнтәрелеш хакында карар кабул ителә.
* 7 ноябрь — Октябрь инкыйлабы, Вакытлы хөкүмәт хакимияттән бәреп төшерелә.
* 15 ноябрь — Халык комиссарлары шурасы ирекле үзбилгеләнү хокукын күздә тоткан «Русия халыкларының хокуклары декларациясе»н кабул итә. 
* 22 ноябрь — Уфада Садри Максуди рәислегендә Милләт Мәҗлесе эшли башлый.
* 29 ноябрь — Уфада Милләт Мәҗлесе Идел-Урал штаты формасында татар һәм башкорт халыкларының милли дәүләтчелеге төзелү турында карар кабул итә.

## Туулар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1917 елда туганнар
* 4 гыйнвар — Михаил Львов (*Рәфкать Габитов*), рус телендә иҗат иткән совет чоры шагыйре.
* 8 гыйнвар — Заһир Исмәгыйлев, композитор.
* 28 май — Александр Казаков, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* 29 май — Джон Кеннеди, 35-нче АКШ президенты.
* 20 июль — Рәисә Ишморатова, татар драматургы.
* 14 декабрь — Сәет Шәкүров, драматург.

## Вафатлар
Шулай ук карагыз: :Төркем:1917 елда вафатлар
* 2 февраль — Зәйнулла Рәсүлев, мәгърифәтче-ишан.

Төркем:1917 ел
Төркем:Еллар
14 декабрь

**14 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның ун дүртенче көне. Ел ахырына кадәр 17 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — *Җафа чигелеп үтерелгән [[акыл хезмәте ияләре]]н искә алу көне*. 
*  — *[[Энергия]]ны сакчыл куллану көне*.
*  — *[[Чернобыль һәлакәте|Чернобыль АЭСтагы казаның]] нәтиҗәләрен төзәтүдә катнашучыларны бәйрәм итү көне*.

###### 
* *Халыкара [[маймыллар]] көне*.
*  — *[[Рәсем:Flag of Alabama.svg|20px]] [[Алабама]] көне*.
* :
** *[[Прокуратура]] көне*. 
** *[[Балыкчылык]] инженерлары көне*.
*  Башкортстанда «Башкорт теле көне» билгеләп үтелә.

## 
* 1825 — Санкт-Петербург шәһәрендә Декабристлар инкыйлабы узды. (Иске стиль буенча).
* 1943 — ССРБ дәүләт гимны кабул ителә.
* 1955 — Австрия, Албания, Болгария, Маҗарстан, Үрдүн, Ирландия, Испания, Италия, Камбоджа, Лаос, Ливия, Непал, Португалия, Румыния, Финляндия, Шри-Ланка БМОга кабул ителделәр.
* 2008 — 29 яшьлек «Әл-Багдадия» каналы журналисты Мунтазар әл-Зәйди Джордж Бушка башмак оргытты.

## 
 
* 1503 — Нострадамус, француз табибы, күрәзәче.
* 1546 — Тихо Браге, Дания астрономы, астролог һәм алхимик.
* 1847 — Дмитрий Клеменц, 
* 1848 — Александр Бессонов, 
* 1861 — Җөрҗи Зәйдан, 
* 1871 — Михаил Янишевский, палеонтология һәм геология галиме, профессор.
* 1893 — Иван Петров, 
* 1896 — Сирин Батыршин, татар шагыйре
* 1899 — Сафа Борһан, 
* 1905 — Галина Сатонина, 
* 1905 — Иван Шпаков, 
* 1907 — Михаил Ферин, 
* 1914 — Бану Вәлиева, 
* 1915 — Рәшит Бәйбутов, 
* 1916 — Әнвәр Ишмәмәтов, 
* 1917 — Сәет Шәкүров, татар драматургы.
* 1922 — Николай Басов, физик, уйлап табучы, Физика өлкәсендә Нобель премиясе иясе (1964).
* 1924 — Ольга Синявская, 
* 1927 — Николай Капитонов, 
* 1929 — 
** Гамирҗан Исламхуҗин, 
** Мөкамил Баянов, 
* 1938 — 
** Геннадий Сарычев, 
** Светлана Толстая, 
* 1940 — Әнәс Галиуллин, актер
* 1943 — Рөстәм Үтәй, музыкант һәм дирижер. 
* 1946 — Нур Әхмәдиев, татар шагыйре.
* 1947 — Дилма Русеф, 
* 1949 — Геннадий Родионов, 
* 1956 — Николай Максимов, 
* 1957 — Альбина Авзалова, 
* 1957 — Равил Хөснуллин, 
* 1959 — Лариса Зуенко, 
* 1960 — Ибраһим Рәиси, 
* 1961 — Аркади Манҗиев, 
* 1969 — Маргарита Сидорова, 
* 1973 — Араик Арутюнян, 
* 1975 — Андрес Скотти, 
* 1976 — Алсу Әбелханова, татар җырчысы.
* 1979 — Андрей Макров, 
* 1980 — Артур Корбангалиев, 
* 1982 — Александр Мочалов, 
* 1983 — Алмаз Сабирҗанов, татар драма артисты.
* 1985 — Пол Столл,

## 

* 1799 — Джордж Вашингтон, беренче АКШ президенты.
* 1860 — Джордж Гамильтон-Гордон, 
* 1937 — Ибраһим Халитов, 
* 1937 — Пимен, 
* 1940 — Антон Корошец, 
* 1947 — Стэнли Болдуин,  сәясәтчесе, премьер-министр.
* 1958 — Александр Миславский, 
* 1962 — Рәшит Ваһапов, татар җырчысы, Татарстанның халык артисты.
* 1974 — Георгий Шебуев, 
* 1984 — Висенте Алейсандре, 
* 1989 — Андрей Сахаров, совет физигы һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 1991 — Гали Маслова, 
* 1992 — Александр Ступишин, 
* 1994 — Енгван Ким, 
* 1998 — Рәшит Пономарёв, 
* 2008 — Рәшит Җангиров, 
* 2016 — Геннадий Цыгуров,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:14 декабрь
АКШ административ бүленеше

**Беренче дәрәҗәдә [[Америка Кушма Штатлары]] штатларга бүленәләр.**

Штатлар үз чиратында округларга бүленәләр. АКШда 3141 округ бар.

Өченче дәрәҗәдә АКШ шәһәр муниципалитетларына һәм тауншипларга (township) бүленәләр.

## Штатлар

**Штат** (ингл. *state* – «дәүләт», «ил») – АКШның төп административ берәмлеге. Барлыгы АКШда 50 штат.

## Моны да карагыз
* 51 штат.

Төркем:АКШ административ бүленеше
Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы

**Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы** (ингл. *Harry Potter and the Philosopher’s Stone*) — Гарри Поттер турындагы романнар сериясенең беренче китабы.

## Сюжет
Китапның башында Гарри Поттерны Дамблдор, Минерва Макгоногалл, Рубеус Хагрид тарафыннан Дурслләр гаиләсенә илтүе сурәтләнә. Бу вакытта тылсымчыга 1 яшь була. 11 яшендә Гарри Поттерны Хагрид, явыз Дурслләрдән Хогвартска алып китә. Поездта ул Рон Уизли һәм Гермиона Грейнджер белән таныша. Хогвартста Гарри тылсым фәннәрен өйрәнә. Мәктәптә аның дуслары да, дошманнары да була. Уку елы башында ук Дамболдор, директор буларак, бер аерым бүлмәгә керүне тыя. Әмма Гарри, Рон һәм Гермиона ялгыш шул бүлмәгә керәләр һәм анда өч башлы этне күрәләр. Алар монда нидер яшерелгәнен аңлыйлар. Раштуа бәйрәмендә Гаррига әтисенең күрмәс-мантиясен бүләк итәләр. Аның ярдәмендә ул төннәрен яшерен китапханәгә йөри. Озакламый тыелган бүлмәдә фәләсәфы ташы яшерелгәне беленә. Аны Волан-де-Морттан саклап, шунда яшергәннәр. Китап ахырында Гарри дуслары белән шул бүлмәгә керә һәм фәлсәфә ташын Волан-де-Мортның игезәге Квиреллдан алып кала, ә Квирелл үзе үлә.

## Моны да карагыз
* Гарри Поттер турындагы романнар сериясе
* Гарри Поттер һәм фәлсәфә ташы (фильм)

## Сылтамалар
* Азатлык радиосының ТӘРҖЕМӘХАНӘ проекты: "Һарри Поттер һәм фәлсәфә ташы" әсәренең беренче өзеген тәкъдим итәбез.

Төркем:Гарри Поттер
Гриффиндор

**Гриффиндор** – Хогвартс тылсым мәктәбенең  4 факультетларынын берсе. Гриффиндор укучыларына батырлык, кешегә ярдәм итү хас. Җитәкчесе - Минерва Макгоногалл. Бу факультетта күбрәк яхшы укучылар укыган.

Төркем:Гарри Поттер
Нур Әхмәдиев

**Нур Гариф улы Әхмәдиев** — татар шагыйре, язучы, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе, СССР Язучылар берлеге әгъзасы (1984 елдан). Рафаил Төхфәтуллин премиясе (1995), Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреаты (2011).

## Тәрҗемәи хәле
Нур Әхмәдиев 1946 елның 14 декабрендә Татарстан АССРның Азнакай районы Әсәй авылында колхозчы гаиләсендә туган. Үз авылларында сигезьеллык, Азнакайда урта мәктәпне тәмамлагач, Казанга килеп, 1965–1970 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә югары белем ала, аннары, яңадан туган төбәгенә кайтып, 1970–1977 елларда Сарлы авылы мәктәбендә укытучы, Азнакай район комитетында бүлек мөдире, район радиотапшырулары студиясендә редактор булып эшли. 1977 елның апрелендә Нур Әхмәдиев «Азнакайнефть» идарәсенә күчерелә, анда башта техник кабинет мөдире хезмәтләрен башкара, ә 1979 елда идарәнең нефтьче кадрлар әзерләү курслары директоры итеп билгеләнә.

1994—2008 елларда — В. Д. Шашин исемендәге «Татнефть» ачык акционерлык җәмгыяте тарафыннан татар телендә нәшер ителүче «Хәзинә» атналык корпоратив газетасының баш мөхәррире.

2021 елның 25 августында паркинсонизм авыруыннан вафат. Туган ягы — Азнакай районы Әсәй авылы зиратында җирләнгән .

## Иҗаты
Әдәбият мәйданында Нур Әхмәдиевнең исеме 70 еллар башында «Ялкын» журналы, «Яшь ленинчы», «Татарстан яшьләре» газеталарында басылган шигырьләре һәм хикәяләре белән күренә башлый. Соңга таба шигъри цикллары «Идел» альманахында, «Казан утлары» журналында еш басыла. 1980, 1984 елларда шагыйрьнең ике китабы — лирик һәм публицистик шигырьләре тупланган «Аһәң» һәм нәниләр өчен «Баллы яңгыр» исемле җыентыклары басылып чыкты.

1998 елда Кембридждагы Интернациональ биографик Үзәк һәм Америка биография институты чакыруы белән Яңа Орлеан шәһәрендә җыелган XXV халыкара конгресста катнаша һәм бөтен кыйтгалардан килгән кешеләр каршында татарча шигырь укый.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Укытучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Алабама

**Алаба́ма** (ингл. *Alabama*) – АКШ штаты. Башкаласы – Монтгомери шәһәре. Мәйданы 136 мең км². Халык саны 4,7 млн. кеше (2008). Административ үзәк – Монтгомери. Зур шәһәрләр – Бирмингем, Мобил, Хантсвилл. Көнбатышта Миссисипи, көнчыгышта Джорджия, төньякта Теннесси, көньякта Флорида белән чиктәш. Мексика култыгына чыга. Штат хәләтен 1819 елдан йөртә (22 штат). Рәсми атама – «Көньяк Йөрәге».

## Кызыклы фактлар
* Таскалуза шәһәрендә Мерседес ML автомобильләрен чыгаралар.

*
Әнкара

**Әнкара** () — Төркия Җөмһүриятенең башкаласы, Әнкара иленең үзәге. Халык саны буенча (4,8 млн кеше) Төркиянең икенче шәһәре. Әнкара Бөекшәһәр муниципалитеты башканы — Мансур Яваш.

Географик яктан Әнкара Төркия үзәгендә, Кече Азия җирендә урнаша. Әнкара — әһәмиятле сәүдә һәм индустриаль мәркәз. Биредә Төркия хакимияте һәм чит илләрнең илчелекләре урнашкан.

## Шәхесләр
* Гүнәш Төркол (1981), татар чыгышлы Төркия рәссамы.

## Искәрмәләр

Төркем:Европа башкалалары
Төркем:Төркия шәһәрләре
Слизерин

**Слизерин** – Хогвартс тылсым мәктәбендә 4 факультетнын берсе.Исеме Хогварстка нигез салучыларның берсе булган Салазар Слизериннан алынган.Бу факультетта укыган укучылардан кубрәк кара тылсымчылар килеп чыккан.Хогвартс өчен көрәштә барлык факультетлар да көрәшкәндә бер Слизерин гына читтә кала .Бу факультетның җитәкчесе булып Северус Снейп торган .Соңрак аның урынын Гораций Слизнорт ала.

Слизеринга су стихиясе туры килә. Талисманнары – елан.Төсләре – яшел.

## Искәрмәләр

Төркем:Гарри Поттер
Хөсни Кәрим

**'
**Хөсни Кәрим**, тулы исеме **Хөснетдин Минһаҗетдин улы Кәримов''' (1887 елның 15 декабре — 1965 елның 25 декабре) — татар язучысы, мөгаллим һәм җәмәгать эшлеклесе.

Ул 1887 елның 15 декабрендә хәзерге Башкортстанның Дүртөйле районы Тумырҗа авылында крестьян гаиләсендә туа. 14 яшеннән үз көнен үзе күрә башлый: җәен төрле яллы эшләрдә бераз акча туплап, кышларын мәдрәсәдә укый. 1911 елда Уфада «Галия» мәдрәсәсен тәмамлагач, хосусый әзерләнеп, гимназия программасы буенча рус теле мөгаллимлегенә имтихан тота, аннары 1914 елның җәенә кадәр Әстерхан шәһәренең хөкүмәт карамагындагы рус-татар мәктәбендә балалар укыта. Әстерхандагы газеталарның берсендә басылган фельетоны өчен полиция эзәрлекли башлагач, Хөсни Кәрим туган якларына кайта һәм Бөре өязенең Байкыбаш авылы мәктәбендә мөдир һәм укытучы булып эшли башлый, ә 1915 елдан шул ук өяздәге Богдан авылында яңа ачылган төбәк китапханәсенә мөдир булып күчә. Октябрь инкыйлабыннан соң тәҗрибәле мөгаллимне Бөре өязенең мәгариф эшләре җитәкчесе итеп билгелиләр. Ул өяз авылларында яңа мәктәпләр ачу, укытучылар хәзерләү курслары оештыру, укытучыларның беренче өяз съездын үткәрү буенча зур эшләр башкара.

1919-1924 елларда Хөсни Кәрим Уфада шәһәр мәгариф бүлегенең мөселман әдәбияты нәшрияты секциясе мөдире, Идел буе хәрби округы каршында татар–башкорт гаскәриләре өчен ачылган курсларда лектор һәм сәяси җитәкче, татар–башкорт нәшрияты бүлеге мөдире булып эшли. 1922 елда аны Уфа шәһәр советына депутат итеп сайлыйлар. 1924 елда Х. Кәрим Казанга юридик мәктәпкә укырга килеп, укуын тәмамлагач, Казанда яшәргә кала һәм 1926–1936 еллар арасында Главлит җитәкчесе, Татарстан Үзәк Башкарма комитетының читтән торып уку бүлеге мөдире һәм Татарстан радиокомитетының әдәби – музыкаль тапшырулар секторы мөдире хезмәтләрендә була. 1936 елда, каты авырып китү сәбәпле, Хөсни Кәрим актив җәмәгать эшләреннән читләшергә мәҗбүр була. Соңыннан Совет хөкүмәте аңа союз күләмендәге персонал пинсә билгели.

Ул 1965 елның 25 декабрендә вафат булды.

Хөсни Кәрим — шактый зур әдәби мирас калдырган язучы. Аның иҗат эшчәнлеге 1907 елларда, «Галия» мәдрәсәсендә укыган чагында ук башлана. 1910 елда «Атна кич, яки Шакир хәлфә» исемле ике пәрдәле драма әсәре басылып чыга. Шул вакыттан башлап татар телендә чыга торган төрле газета–журналларда аның йөзләрчә хикәя, шигырьләре, очерк, публицистик мәкаләләре, фельетоннары басыла, үзе исән чагында дистәдән артык китабы дөнья күрә. Хөсни Кәримнең үз заманындагы актуаль темаларга багышлап язган күләмлерәк әсәрләреннән «Җан исәбен алганда» (1927), «Ертылган приказ» (1929), «Октябрьгә чаклы» (1935) повестьлары әле хәзер дә тарихи әһәмиятләрен югалтмаганнар.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* Татар электрон китапханәсендә Хөсни Кәрим 
* Тулы биография
* Кызыл Таң. 12.1.2013. Соң булса да уң булсын
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Уолт Дисней

**Уо́лт Ди́сней** (), тулы исеме **Уо́лтер Эла́йас Ди́сней** (; 1901 елның 5 декабре&nbsp;— 1966 елның 15 декабре)&nbsp;— америка рәссамы, мультипликатор, кинорежиссёр, актёр, сценарист һәм продюсер, хәзерге вакытта «The Walt Disney Company» медиаимпериягә әйләнгән «Walt Disney Productions» ширкәтенә нигез салучы. Тарихта беренче тавышлы, озынметражлы һәм музыкаль мультфильм эшләүче.

Үзенең тормышы дәвамында Уолт Дисней режиссёр буларак 111 фильм төшерә, 576 фильмның продюсеры була. Киносәнгать өлкәсендә аның казанышлары 25 «Оскар» премиясе һәм күпсанлы башка премияләр белән билгеләнгән. Иң танылган персонажы буларак Микки Маус булып тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:АКШ рәссамнары
16 декабрь

**16 декабрь** — Милади тәкъвимендә уникенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 15 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  Бангладеш — *[[Җиңү көне]] ([[1980]])*.
*  Бәхрәйн — *Милли көн ([[1971]],  көчләре китә)*.
*  — *[[Бәйсезлек]] көне ([[1991]], дан)*.
*  — *[[:en:Day of Reconciliation|дуслашу көне (ингл.)]], [[1994]]*.
*  — *Милли [[спорт]] көне*.
*  — *[[Җиңү көне]] ([[1971]])*.
###### 
*  — *Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы хезмәткәрләре көне*.
* :
** резервистлар көне.
**  Риу-Гранди-ду-Норти штаты (рус.) —  Кайко шәһәре (рус.) көне
**  Риу-Гранди-ду-Сул штаты (рус.) —  Озориу шәһәре (рус.) көне.

## 
* 1991 — БМО үзенең 1975 елда кабул ителгән сионизм расизмга тиңләгән карарны кире кага.

## 
 
* 1770 — Людвиг ван Бетховен, алман композиторы.
* 1775 — Джейн Остин, инглиз әдәбияты классигы.
* 1821 — Спиридон Михайлов, 
* 1866 — Василий Кандинский, 
* 1866 — Хәйрулла Усманов, 
* 1867 — Арагвиспирели, 
* 1894 — Шакир Төхвәтуллин, 
* 1896 — Усман Терегулов, 
* 1901 — Николай Ватутин, Совет гаскәр башлыгы.
* 1902 — Григорий Байда, 
* 1904 — Банат Батырова, 
* 1906 — Корбан Вәлиев, 
* 1906 — Николай Гущин, 
* 1908 — Әхтәм Ихсан, 
* 1909 — Хәсби Фазлуллин, дирижер, кларнетист, музыка мөгаллиме.
* 1911 — Нина Нисевич, 
* 1921 — Фәйзрахман Фәезов, 
* 1922 — Всеволод Березин, 
* 1924 — Николай Иванов, 
* 1926 — Валентина Близнова, 
* 1928 — Эдуард Хачикян, 
* 1929 — Бибигөл Түләгәнова, җырчы, ССРБ халык артисты.
* 1931 — Чыңгызхан Азимов, 
* 1932 — Роберт Заһретдинов, кубызчы.
* 1942 — Валерий Киселёв, 
* 1961 — Сесилия Райдингер, 
* 1963 — Виорика Дэнчилэ, 
* 1969 — Адам Рисс, 
* 1969 — Юрий Үткелбаев, 
* 1976 — Лилия Гомәрова, 
* 1981 — Сандугач Шәйдуллина, 
* 1990 — Гадел Латыйпов, 
* 1990 — Газиз Бәхич,

## 

* 1822 — Мартин Готтфрид Һерман,  
* 1875 — Александр Соколов, 
* 1919 — Лонгин Пантелеев,  
* 1922 — Дмитрий Гольдһаммер,  
* 1937 — Тициан Табидзе,  
* 1937 — Франсиск Будрис,  
* 1954 — Салих Сәйдәшев, мәшһүр татар композиторы.
* 1958 — Илья Лукомский, 
* 1963 — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, төрки халыклар мәдәниятләре белгече.
* 1965 — Леонид Воскресенский, 
* 1965 — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы.
* 1969 — Александр Маковельский, 
* 1971 — Әхмәтша Җиһаншин, 
* 1974 — Иван Суслопаров, 
* 1978 — Лев Пелевин, 
* 1981 — Лев Галин, 
* 1987 — Анатолий Ерлаков, чуаш совет дәүләт эшлеклесе.
* 1991 — Николай Слёзкин, 
* 1996 — Александр Устинов, 
* 2000 — Диләрә Зөбәерова, язучы, журналист.
* 2010 — Юрий Радциг, 
* 2014 — Булат Каракулов, 
* 2014 — Василий Дульцев,  
* 2016 — Джигме Палбар Биста, 
* 2019 — Тимур Музаев, 
* 2020 — Николай Ерёмин, 
* 2021 — Татьяна Леонова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 декабрь
Әхмәт Ерикәй

**Әхмәт Ерикәй** — татар шагыйре.

## Биография
Әхмәт Ерикәй 1902 елда Башкортстанның Өлкенде авылында крестьян гаиләсендә туа. Җиде балалы ишле гаиләгә тормыш итү авыр булганлыктан, Әхмәткә кечкенәдән үк тормыш ачысын татырга туры килә: кышларын авыл мәктәбенә укырга йөрсә, җәйләрен көтү көтә, авыл байларында көнлекче булып эшли, үсә төшкәч, әтисенә ияреп, Златоуст, Нязепетровск, һ.б. шәһәрләргә яллы эшләргә чыгып йөри. Бер үк вакытта күп укый, поэзия белән кызыксына, рус телен ярыйсы үзләштерә. 15 яшендә вулыс башкарма комитетында сәркатип булып эшли. Шушы елларда аның матбугат битләрендә беренче шигырьләре күренә башлый. 1927 елда Ә.Ерикәй Мәскәүгә килә һәм Дәүләт журналистика институтына укырга керә. Студентлык чорында төрле газета–журналларга языша, «Эшче» газетасы редакциясендә җаваплы сәркатип һәм редактор урынбасары вазифаларын үти.

1932–1935 елларда Гослитиздатның ССРБ халыклары әдәбияты секторында редактор, сектор мөдире, Татарстанның Чистай районы МТСында политбүлек газетасы редакторы хезмәтләрендә була.

1935 елда Мәскәү дәүләт консерваториясе каршында татар опера театры студиясе ачылганнан соң, студиянең әдәби бүлек мөдире Муса Җәлил белән беррәттән, Ә. Ерикәйне дә татар телендә либреттолар һәм җырлар язу эшенә тарта. 1935–1941 елларда Ә.Ерикәй «Шауласын, гөрләсен безнең җыр», «Комсомолка Гөлсара», «Гармун», «Яшь егетләр, яшь кызлар», «Тагын килер язлар», «Тын бакчада», «Туган ил», «Бибисара», «Кәккүк», «Алсу», «Минзәлә» һ.б. иҗат итә.

Бөек Ватан сугышы елларында Ә.Ерикәй фронт газетасында хезмәт итә, совет сугышчыларын фашизмга каршы көрәшкә өндәгән шигырьләр, очерклар һәм җырлар яза.

1945-50 елларда Татарстан язучылар берлегенә җитәкчелек итә. СССР Югары советының 2нче һәм 3нче чакырылышы депутаты (1946-54).

Сугыштан соңгы чорда шагыйрь поэмалар, лирик шигырьләр, мәсәлләр, дүртьюллыклар, җырлар, мәкаләләр яза, тәрҗемә итә. 
Ә. Ерикәйне үзенчәлекле шагыйрь итеп танытканы – кыска лирик шигырьләр һәм җырлар. Җыр итеп язылган шигырьләре халыкчан шигъри бизәкләр, тапкыр сүзләр, чорга хас иҗтимагый фикер-хис белән сугарылган. Аларның ритмик төзелеше, эчке аһәңе үзеннән–үзе көйне сорап тора, шуңа күрә композиторлар Әхмәт Ерикәй поэзиясенә еш мөрәҗәгать итәләр. 1982 елда шагыйрьнең җырлары аерым китапка тупланып «Ике йөз җыр» исеме белән басылып чыкты.

Әхмәт Ерикәй 1967 елның 15 сентябрендә Мәскәүдә вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
1966 ел

## Вакыйгалар
* 15 гыйнвар — Бөгелмәдә Ярослав Һашек музее ачылды.
* 1 июль — Франция НАТО хәрби оешмасыннан чыга.

## Туулар

* 5 гыйнвар — Зөфәр Билалов, татар эстрада җырчысы.
* 10 гыйнвар — Резидә Шәрәфиева, җырчы, ТР халык артисты (2016). 
* 7 февраль — Илсөяр Иксанова, шагыйрә.
* 10 март — Алсу Гайфуллина, шагыйрә.
* 16 апрель — Илтөзәр Мөхәммәтгалиев, Камал театры актеры, ТР атказанган артисты (2012).
* 29 апрель — Галина Мишкинене, литва татарлары китапчылыгын өйрәнүче галимә. 
* 1 май — Чарли Шлэттер, АКШ актёры.
* 5 май — Фәнис Сәлахиев, гер күтәрү спорты буенча дөнья чемпионы.
* 9 май — Рәфыйк Таһиров, Әлмәт театры актеры, ТР халык артисты.
* 26 май — Хелена Бонэм Картер (*Helena Bonham Carter*), инглиз актрисасы.
* 6 июль — Гөлназ Кадыйрова, РФ министры урынбасары (2014 елдан).
* 20 июль — Илдус Әхмәтҗанов, РФ сенаторы (*01.10.2014*).
* 22 июль — Дмитрий Бугров, археолог, Тукай премиясе (*[[2016 ел|2016]]*).
* 7 август — Джимми Уэйлс, Википедия нигезләүчесе.
* 8 август — Ләйсән Кәшфи, шагыйрә, журналист.
* 14 август — Һэлли Берри, АКШ кино актрисасы.
* 6 сентябрь — Закир Шаһбан, җырчы, музыкант.
* 11 сентябрь — Лада Дэнс, җырчы.
* 21 сентябрь — Ринат Әхмәтов, Украина сәясәтчесе, миллиардер. 
* 2 октябрь — Рамил Төхфәтуллин, Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты, режиссер.
* 9 октябрь — Дэвид Кэмерон, Бөекбритания премьер-министры.
* 14 октябрь — Раил Садриев, Буа дәүләт драма театрын оештыручы,  сәнгать җитәкчесе һәм директоры.
* 20 октябрь — Ирек Мусин, рәссам.
* 26 октябрь — Резеда Галимова, җырчы (*лирик сопрано*), РФ атказанган артисты.
* 17 ноябрь — Рифат Фәттахов, продюсер, Р.&nbsp;Ваһапов фонды директоры.
* 17 ноябрь — Софи Марсо, француз кино актрисасы.
* 3 декабрь — Хәммәт Җиһаншин, МВД хезмәткәре, милиция сержанты, җинаятьчеләр кулыннан һәлак була. 
* 17 декабрь — Патрисия Каас, француз җырчысы.

## Вафатлар

* Әхмәтзариф Мөэминов, мәгърифәтче-педагог, фольклорчы һәм әдип.
* 1 март — Фәттах Латыйпов, актёр, жырчы. 
* 5 март — Анна Ахматова, рус шагыйрәсе.
* 30 апрель — Шиһаб Әхмәров, мәгърифәтче, нәшир. 
* июнь — Сираҗ Нуретдинов, үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
* 10 июль — Гафур Голәм, Үзбәк ССР халык шагыйре.
* 1 август — Латыйф Җәләй, татар тел галиме.
* 13 октябрь — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
* 20 ноябрь — Мансур Мозаффаров, татар композиторы.
* 15 декабрь — Уолт Дисней (*Walt Disney*), америка кинорежиссёры һәм продюсеры (*[[1901&nbsp;ел]]да туды*).
* 17 декабрь — Әбүбәкер Терегулов, хирург, медицина профессоры.
* 19 декабрь — Никон Егоров, полковник, космонавтлар укытучысы.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Җәүдәт Фәйзи, татар композиторы.
* Хәсән Туфан, татар шагыйре.

## Чыганаклар

Төркем:1966 ел
Төркем:Еллар
1775 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 16 декабрь — Джейн Остин (), инглиз әдәбияты классигы (1817&nbsp;елда вафат булды).

## Вафатлар

Төркем:1775 ел
Төркем:Еллар
Джейн Остин

**Джейн Остин** (ингл. *Jane Austen*, 1775 елның 16 декабре – 1817 елның 18 июле) – инглиз язучысы. Хатын кызлар өчен ромманнар язучыларның беренчесе. Джейн Остин китаплары классика булып саналалар. Алар Бөекбритания мәктәпләрендә һәм колледжларныда һаман укытылалар.

## Чыганаклар

Төркем:Инглиз язучылары
Төркем:Бөекбритания язучылары
Төркем:Инглизләр
Җөмадиәл-әүвәл

**Җөмадиәл-әүвәл** ( *җөмада әл-әўўәл*) — Һиҗри тәкъвимнең бишенче ае.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Мөхәррәм

**Мөхәррәм** ( *әл-мөхәррәм*) — Һиҗри тәкъвимнең беренче ае. Айның унынчы көнендә Гашура бәйрәме билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
1902 ел

## Вакыйгалар
* 8-9  июнь — Иске бистәдә (Казан) чыккан көчле янгын 95 агач йортны юк итә. Яңа бистәдә 211 йорт янып чыга. 
* 4 август — Темза астында җәяү күчү тонеле ачыла.

## Туулар

* 5 март — Мансур Мозаффаров, Татарстанның халык артисты, Г.&nbsp;Тукай исемендәге дәүләт бүләге лауреаты, композитор.
* 15 июнь — Шамун Фидаи, шагыйрь.
* 16 декабрь — Әхмәт Ерикәй, шагыйрь.

## Вафатлар

* 18 июнь — Гыйльман Кәримов, ахун, басмаханә оештыручы.
* 28 июнь — Ричард Роджерс, АКШ композиторы.
* 2 сентябрь — Каюм Насыйри, татар галиме, язучы, мәгърифәтче.
* 19 сентябрь — Масаока Сики, япон шагыйре, язучы, әдәби тәнкыйтьче.
* 29 сентябрь — Эмиль Золя, француз язучысы.

Төркем:1902 ел
Төркем:Еллар
Рабигыль-әүвәл

**Рабигыль-әүвәл** ( *раби‘ әл-әўўәл*) — Һиҗри тәкъвимнең өченче ае. Бу айда Мөхәммәд с. г. с. туды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Шәүвәл

**Шәүвәл, Шәввәл** ( *шәўўал*) — Һиҗри тәкъвимнең унынчы ае.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Сириус Блэк

**Сириус Блэк** (*Sirius Black*) — Гарри Поттер турындагы романнар сериясе герое. 3 ноябрендə 1959 елда туган. Ата — Орион Блэк, ана — Вальбурга Блэк. Аның энесе — Регул Блэк. Ул Хогвартста, Гриффиндорда укыган. 18 июнендə 1996 елда үтерелген.

Төркем:Гарри Поттер
Зөлхиҗҗә

**Зөлхиҗҗә** ( *ҙу әл-хиҗҗәһ*) — Һиҗри тәкъвимнең уникенче ае.

* Гарәфә көне (9 нчы Зөлхиҗҗә);
* Корбан бәйрәме (10 нчы Зөлхиҗҗә);
* Тәшрикъ көннәре (11, 12, 13 нче Зөлхиҗҗә). 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Һиҗри
Хогвартс

**Хогвартс Тылсым Академиясы ** – Гарри Поттер турындагы романнар сериясендә тылсым мәктәбе.
## Тарих
Хогвартс 11нче гасырда ул заманның иң көчле 4 тылсымчысы – Годрик Гриффиндор, Салазар Слизерин, Кандида Когтевран, Хельга Пуффендуй
тарафыннан төзелә.Ул Шотландияда урнашкан.
## Факультетлар
Тылсым мәктәбе Гриффиндор, Слизерин, Когтевран, Пуффендуй факультетларына бүленә. Укучыларны факультетлар буенча аларның характерын, сыйфат, сәләтләрен исәпкә алып, Годрик Гриффиндорның *[[Бүлүче Эшләпә]]се* төркемли. Һәр факультетның үз деканы, ягъни җитәкчесе була.

## Хогвартста уку көне
Хогвартс укучылары  иртән, сәгат 9:00 да Олы Залда ашыйлар.Аннары дәресләргә юнәләләр. Алар бер сәгат баралар,араларында 15әр минут тәнәфес була.
Хогвартс расписаниясендә көндезге аш, кичке аш каралган. Кичләрен укучылар Уку залында өй эшләре хәзерлиләр. Укучылар  факултет башнясында яшиләр. Дәресләр төрле башняларда үтә.
## Хогвартс дәресләре
#### Кара көчләрдән саклану
Бу фән кара көчләрдән сакланырга, аларга каршы торырга өйрәтә. Әмма бу фән Хогвартста ләгънәтләнгән. Кайчандыр, Волан-де-Морт бу фәннән укытучы булып керергә теләгән. Әмма , ул вакыттагы  Хогвартс директоры – Альбус Дамболдор  аны эшкә алмый. Шуның өчен, Кара Лорд бу эшне ләгънәтли, һәм бу эштә беркем дә бер елдан артык эшли алмаган .

Төркем:Гарри Поттер
Намаз

**Нама́з** яки **салят** ( *намаз*,  *саләт‎‎*, бор. төрк. *yükünç (~йөгенеч)*) — Ислам динендә мәҗбүри яки өстәмә гыйбадәт. Мәҗбүри намаз (фарыз) көненә биш тапкыр укыла. Исламның биш баганасының берсе. Намаз ракәгатьләрдән тора.

Мәҗбүри намазның биш төре бар: иртәнге намаз, өйлә намазы, икенде намазы, ахшам намазы, ястү намазы. Шулай ук витер намазы, җомга намазы, гает намазы, нәфел намазы һ.б. намаз төрләре бар.

## Намаз уку өчен мәҗбүри шартлар
# Ритуаль чисталык — госелле һәм тәһарәтле булу.
# Чиста урын — нәҗесләрсез булган урын сайлау.
# Кыйбла — йөз белән кыйблага табан юнәлү.
# Ният — намаз укуга ният булу.
# Изар — кием очларының тубыктан түбән төшмәве.
# Кием — киемнең нәҗесләрдән пакъ булуы һәм шәригать таләпләренә туры килүе.
# Аеклык (алкоголь, тәмәке, наркотик матдәләр катгый тыелган).

## Намазның рөкенләре — эчендәге фарызлары

# Тәкбир — намазга керешкәндә Аллаһу әкбәр дию.
# Кыям — кимендә 3 аять укырлык вакыт аякүрә тору.
# Кыйраәт — кыямдә кимендә 3 аять уку.
# Рөкүгъ — кыямнән соң бил тигелтен бөгелү.
# Сөҗүд — ике тапкыр сәҗдә кылу.
# Кугъүд — намазның ахырында утырып тору.
# Тәртип — тәртип белән башкару.

## Намаз уку тыелган вакыт
* Кояш чыгып, сөңге биеклегенә хәтле күтәрелүенәчә булган вакыт.
* Кояш зәвалдә булганда.
* Кояш баткан вакытта.

## Намаз төрләре

## Намаз турында [[Коръән]]дә
## Намаз турында [[Сөннәт]]тә

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Максуди А. М. — Ибадат аль-Исламия. — Казань: Идел-Пресс, 2013. — 112 с.

## Сылтамалар

* «Намаз уку тәртибе» китабын йөкләү
* Намаз уку, тәһарәт алу тәртибе

## Моны да карагыз

*
Төркем:Исламның биш баганасы
Когтевран

**Когтевран** – Хогвартс тылсым мәктәбендә фәкүлтә. Укучыларына акыллылык, белемне ярату хас. Нигезләүчесе – Кандида Когтевран. Талисманнары – бөркет (Чынлыкта исә карга, ләкин аны бөркет дип саныйлар). Төсләре – зәңгәр һәм  бронзалы. Җитәкчесе – Филиус Флитвик. Өрәге – Серая Леди.

Төркем:Гарри Поттер
Пуффендуй

**Пуффендуй** – Хогвартс тылсым мәктәбендә факультет. Нигез салучысы-Пенелопа Пуффендуй. Укучыларына эшне ярату,намуслылык хас. Талисман – барсук. Төсләре – сары. Деканы – Помона Стебель.

Төркем:Гарри Поттер
Фәтхулла Гүлән

**Фәтхулла Гүлән** яки **Фәтхуллаһ Гүлән** (төр. *Fethullah Gülen (Fetosh)*, 1941 елның 27 апрелендә, Әрзурум, Төркиядә туды - 2024 20 октябрь) –  язучы, шагыйрь, җәмәгать эшлеклесе.

## Эшчәнлеге
[thumb|left|200px|[Иоанн Павел II белән, 1998]]

30га якын китабы һәм төрле гәҗит-журналларда мәкаләләре басылган. Төрекчә, гарәпчә, фарсы, һәм госманлы төрекчәсе телләрендә язган . 

Гәҗит журналистлары һәм язучылар вакыфын оештыручыларның берсе. 

Диннәр арасында аралашу-диалог фикерен актив рәвештә алга этәрүче.

1999 елда сәламәтлек проблемалары аркасында АКШга күчеп китә, анда Пенсильвания штатында яши.

2021 елның 17 ноябрендә Пенсильвания штатындагы утарында Фәтхуллаһ Гүләнне агулап үтерергә маташу турында хәбәрләр тарала .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Төркия галимнәре
Төркем:Ислам галимнәре
Белем

right|250px|thumb|Белем символы

**Беле́м** (яки *Гыйлем*) түбәндәге мәгънәләргә туры килә ала:
* теоретик һәм практик аңламнар системасы.
* бер фән турында мәгълүмат булу.
* кешенең өйрәнү нәтиҗәләре һәм аларның систематизациясы. Белем/Гыйлем кешеләргә үз эшчәнлекләрен яхшырак оештырырга һәм аның процессында чыгып килгән проблемаларны чишәргә ярдәм итә.
* (киң мәгънәдә) — чынбарлыкның төшенчәләр һәм аңлаулар рәвешендәге субъектив образы.
* (тар мәгънәдә) — куелган мәсъәләне чишәргә мөмкинлек биргән тикшерелә алган (сорауларга җаваплар табу) мәгълүматка ия булу.

## Белем рәвешләрнең күпчелеге

Белем алу фән өлкәсе белән чикләнми, белем теге яки бу рәвештә фән чиге тышында да бар. Җәмгыяви аң-фәһемнең һәр рәвешенә: *фән, [[фәлсәфә]], [[мифология]], [[сәясәт]], [[дин]]* һ.б. — үзенең махсус белем рәвешләре туры килә. Шулай ук төшенчә, символик һәм сәнгәти үрнәк нигезе булган белем рәвешләрен аералар.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  - Исламда гыйлем алуның әһәмияте турында мәгълүматлар тупланышы
*  — Интернетта ачык яки түләүсез килеш пәйда булмаган фәнни мәгълүматны эзләүчеләр өчен адым-адым кулланма

## Моны да карагыз

* Белем алу
* Белем көне
* Белем икътисады
* Фәлсәфи төшенчәләр

Төркем:Фәлсәфи төшенчәләр
*
Халыкара мигрантлар көне

**Халыкара мигрантлар көне** (*[[БМО]] рәсми телләрендә:* ингл. *International Migrants Day*, исп. *Día International del Migrante*, фр. *la Journée internationale des migrants*, рус. *Международный день мигранта*) —  генераль ассамлеясе тәкъдим иткәнчә, 2000 елдан башлап һәр елның 18 декабрь көне билгеләнә торган халыкара истәлекле период.

Төркем:18 декабрь Төркем:БМО халыкара көннәре Төркем:Кеше хокуклары
1912 ел

## Вакыйгалар
* 1 гыйнвар — Нанкинга тантаналы рәвештә Сунь Ятсен керде. Кытай республика дип, ә Нанкин — аның вакытлы башкаласы дип игълан ителде. Кытайның башка провинцияләре вәкилләре җыелышы Сунь Ятсенны сайлады.
* 17 гыйнвар:
** Никарагуаның яңа Конституциясе басылып чыкты. 1 мартта үз көченә керде.
** Британ сәяхәтчесе Роберт Скотт Көньяк полюсына җитә (*[[Руаль Амундсен]] экспедициясеннән соң бер ай үтә*).
* 29 март — Антарктидада сәяхәт кылган Роберт Скотт көндәлегендә соңгы язу калдыра.
* 2 апрель — «Титаник» лайнеры диңгезгә сынауга чыга. Ул аны уңышлы үтә.
* 14 апрель — «Титаник» айсбергка бәрелә.
* 8 октябрь — Беренче Балкан сугышы барышында Черногория Төркиягә сугыш игълан итә.
* 18 декабрь — АКШ конгрессы наданнарны илгә кертмәү турында канун кабул итә.

## Туулар

* 7 гыйнвар — Александр Калган, чуаш язучысы.
* 12 гыйнвар — Динмөхәммәт Кунаев, Казахстан ССР җитәкчесе, КПСС ҮК әгъзасы. 
* 20 гыйнвар — Галимҗан Латыйпов, татар шагыйре.
* 22 гыйнвар — Әмрулла Аги, Сталин лагерльлары турында истәлекләр китабын чыгарган мөһаҗир татар. 
* 31 гыйнвар — Мансур Абдрахманов, татар фәлсәфәчесе һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 19 февраль — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944 ел|1944]]*).
* 7 март — Әдилә Айда, Төркиянең беренче хатын-кыз дипломаты.
* 8 март — Абдурәим Рәшидов, хәрби очучы, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 10 март —  Ян Винецкий, язучы.
* 12 май — Чыңгыз Әхмәров, татар рәссамы. 
* 27 март — Джеймс Каллаган, Бөекбритания сәясәтчесе, премьер-министр.
* 15 июнь — Гата Сөләйманов, курайчы, җырчы, артист
* 11 июль — Кирәй Мәргән, язучы, фольклорчы, әдәбият белгече. 
* 15 июль — Мәгубә Сыртланова, Советлар Берлеге каһарманы.
* 15 август — Рәхим Саттар, җәлилче-шагыйрь.
* 14 сентябрь — Хәсән Заманов, Советлар Берлеге Каһарманы.
* 19 сентябрь — Нури Арсланов, татар шагыйре, Г.&nbsp;Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты.
* 1 октябрь — Лев Гумилев, тарихчы, фәлсәфәче.
* 17 октябрь — Гали Хуҗиев, татар шагыйре.
* 17 октябрь — Иоанн Павел I, Рим папасы.
* 21 октябрь — Фәйзи Гаскәров, биюче һәм хореограф. 
* 14 ноябрь — Әхмәт Тимер (чын исеме *Әхмәт Рәшит улы Яруллин*), күренекле татар галиме, дөньякүләм танылган төрки телләр белгече.
* 15 декабрь — Рәшит Нәҗметдинов, Татарстан шахматчысы, халыкара мастер. 
* 22 декабрь — Мостафа Ногман, шагыйрь, тел галиме.

## Вафатлар

* 29 март — Роберт Скотт (*Robert Falcon Scott*) (*[[1868&nbsp;ел]]да туган*), инглиз Антарктида өйрәнүче, Көньяк полюсны Руаль Амундсеннан 33&nbsp;көнгә соңрак ачкан.
* 14 май — Август Стриндберг, швед язучысы.
* 13 август — Жюль Массне, француз композиторы.
* 5 ноябрь — Мөхәммәт-Хәнәфия Батыршин, Ташкәнтның беренче шәһәр табибы.

Төркем:1912 ел
Төркем:Еллар
1940 ел

## Вакыйгалар
* 28 март — Америка галимнәре уран — плутоний-239-ның яңа изотопын ачу турында игълан иттеләр.
* 9 апрель — Нацист Алмания Норвегия һәм Даниягә гаскәрләрен кертә.
* 10 апрель — Исландия Даниядән аерылып чыкты.
* 17 июнь — Латвия һәм Эстониягә совет гаскәрләре кертелгән.
* 22 июнь — Икенче бөтендөнья сугышында Франция капитуляциясе.
* 6 август — Эстония ССРБ составына керә.
* 27 август — «Буржуаз милләтчеләрнең Совет хакимиятенә каршы оешмасы» эше буенча бер төркем татарлар хөкем ителә.
* 7 сентябрь — 50&nbsp;төн дәвам иткән Лондон бомбардировкасы башлана.
* 13 сентябрь — Икенче дөнья сугышы: Итальян гаскәрләре Мисырга керәләр.
* 18 декабрь — Алмания диктаторы Адольф Гитлер ССРБ-га бәреп керү турындагы «Барбаросса планын» раслый.

## Туулар

* 1 февраль — Рафаэль Билялов, татар композиторы.
* 3 февраль — Тәүфикъ Камалиев, шагыйрь, әдәби хезмәткәр.
* 8 февраль — Мәхмүт Газизов, татар шагыйре.
* 11 февраль — Пётр Прихожан (1940—2010), шагыйрь.
* 22 февраль — Әзһәр Шакиров, татар артисты.
* 25 февраль — Рим Һидиятуллин, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар шагыйре.
* 16 март — Җәгъфәр Пончаев, Ленинград мәчете имамы. 
* 1 май — Мансур Шиһапов, татар шагыйре.
* 19 май — Хәлимә Искәндәрова, Камал театры артисты.
* 5 апрель — Гайнан Мөхәммәтҗанов, журналист.
* 27 апрель — Хәлим Җәлалов, артист.
* 23 июнь — Исмәгыйль Шәрифҗанов, тарихчы, профессор.
* 6 июль — Нурсолтан Назарбаев, беренче Казакстан президенты.
* 4 август — Энгель Таһиров, татар галиме, тарих фәннәре докторы.
* 6 сентябрь — Зөфәр Фәтхетдинов, татар язучысы, хокук белгече, профессор, хокук фәннәре докторы.
* 8 октябрь — Наил Сәхибуллин, татар галиме, астрофизик.
* 9 октябрь — Джон Леннон (*John Winston Ono Lennon*), АКШ җырчысы.
* 12 октябрь — Галина Стаханова, киноактриса.
* 21 октябрь — Пеле, Бразилия футболчысы.
* 18 ноябрь — Наилә Гәрәева, татар артисткасы.

## Вафатлар

* 27 гыйнвар — Шәйгардан Шәймәрдәнов, ТАССР дәүләт эшлеклесе. 
* 28 гыйнвар — Мирсәет Солтангалиев, атаклы совет сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе.
* 10 март — Михаил Булгаков, рус язучысы һәм драматургы.
* 17 июнь — Артур Гарден, инглиз биохимигы.
* 21 август — Лев Троцкий, Россия сәясәт эшлеклесе.
* 17 ноябрь — Хуҗа Бәдигый, тел галиме, фольклорчы.

Төркем:1940 ел
Төркем:Еллар
Альберт Хәсәнов

**Альберт Бари улы Хәсәнов** (*әдәби тәхәллүсе* **Альберт Ашыт**, *[[1 декабрь]] [[1937 ел|1937]], [[Кече Кавал]], [[Биектау районы]], [[Татарстан АССР]] — [[2020 ел]]ның [[8 ноябрь|8 ноябре]], [[Лениногорск]], [[ТР]], [[РФ]]*) — татар язучысы, журналист. Шамил Бикчурин премиясе (1998), Саҗидә Сөләйманова премиясе (2007), Рафаил Төхфәтуллин премиясе (2014) лауреаты. Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).

## Тормыш юлы һәм иҗаты
Альберт Бари улы Хәсәнов 1937 елның 1 декабрендә Татарстанның Биектау районы Кече Кавал авылында укытучы гаиләсендә туган.

1961 елда Казан дәүләт педагогика институтын тәмамлый, аннан соң озак еллар Татарстанның Лениногорск шәһәрендә «Ленин васыятьләре» исемле газета редакциясендә әдәби хезмәткәр, Лениногорск телестудиясендә һәм радиосында соңгы хәбәрләр бүлеге редакторы булып эшли. Шул елларда аның көндәлек матбугатта хикәяләре, учыpклары басыла башлый. «Озын аяк» исемле беренче хикәяләр җыентыгы 1966 елда дөнья күрә. Хәзер язучының, учыpк җыентыклары белән бергә, дистәдән артык басма китабы бар. Альберт Хәсәнов хикәяләренең күпчелеге кече һәм урта яшьтәге балаларга адресланган булып, алар тематик яктан да бер-берсенә якын торалар. авᴛыр үзенең әсәрләрендә яшь буынны табигатькә, хайваннар дөньясына сак мөнәсәбәттә булырга өнди.

«Бер сафта», «Юллар үргә илтә» кебек җыентыкларына тупланган учыpкларында һәм документаль хикәяләрендә исә язучы хезмәт кешеләренең – бораучыларның, төзүчеләрнең күркәм образларын чагылдырырга омтыла. 1983 елда «Казан утлары» журналында Альберт Хәсәновның «Әбием ядкаре» исемле повесте басылып чыкты.
 
1990 елдан янәдән журналистлык хезмәтенә кайта: «Ватаным Татарстан» газетасының Әлмәт төбәге буенча үз хәбәрчесе вазифаларын башкара.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Шамил Бикчурин премиясе (1998) — «Узел верности» китабы (ТКН) өчен.
* Саҗидә Сөләйманова премиясе (2007) — «Кан үче» китабы өчен.
* Рафаил Төхфәтуллин премиясе (2014).
* Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).

1982 елдан СССР Язучылар союзы әгъзасы.

2020 елның 8 ноябрендә 82 яшендә вафат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хәсәнов Альберт. ТР Язучылар берлеге сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Рафаил Төхфәтуллин премиясе лауреатлары
Төркем:Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
1963 ел

## Вакыйгалар

* 16 июнь — космоска беренче тапкыр хатын-кыз оча.
* 12 июль — яңа төзелгән Казаноргсинтез ширкәте эшли башлый.
* 28 август — Мартин Лютер Кинг үзенең мәшһүр «Минем хыялым бар» сүзләре белән мөрәҗәгать итә.
* 14 ноябрь — Суасты вулкан тетрәве Суртсей утравы барлыкка килеүнә китерә (*рәсемдә*).

## Туулар

* 29 гыйнвар — Илдус Фәиз, имам, Ислам рухание.
* 3 февраль — Васил Шәйхразыев, Чаллы мэры (*[[2010 ел|2010]]-[[2014 ел|2014]]*), ТР премьер-министры урынбасары.
* 3 март — Баттулга Халтмаагийн,  Монголия президенты (*[[2017&nbsp;ел]]дан*).
* 27 март — Квентин Тарантино, АКШ кинорежиссеры.
* 5 апрель — Миләүшә Айтуганова, «Татаркино» оешмасы җитәкчесе.
* 12 апрель — Антон Силуанов, 2011 елдан РФ финанс министры.
* 9 июнь — Джонни Депп, АКШ актеры.
* 4 сентябрь — Вәлиулла Якуп, мөселман рухание. 
* 9 декабрь — Алексей Песошин,  ТР премьер-министры (*2017&nbsp;елдан*).
* 15 декабрь — Инсаф Абдуллин, ТВ дикторы
* 18 декабрь — Брәд Питт (*Brad Pitt*), Америка актёры.

## Вафатлар

* 25 февраль — Эрик Сапаев, мари композиторы, беренче мари операсы авторы. 
* 28 апрель — Шәрәф Мөдәррис, татар шагыйре.
* 23 май — Әмин Зөбәеров, иҗатын Сәйяр труппасында башлаган актер. 
* 5 сентябрь — Мин Шабай, татар язучысы. 
* 3 ноябрь — Әнвәр Әфләтунов, лингвист, Башкортстан татарлары диалектологиясе буенча белгеч. 
* 22 ноябрь — Клайв Льюис, инглиз язучысы.
* 16 декабрь — Герхард фон Менде, алман тарихчысы, тюрколог.
Төркем:1963 ел
Төркем:Еллар
1829 ел

## Вакыйгалар
* 5 июль — Русиядә беренче алмаз табыла.
* 7 октябрь — Казан университетында Николай Лобачевский рәислегендә татар телен үстерүгә багышланган гыйльми совет утырышы уза.

## Туулар

* 26 июнь — Огюст Беернарт, Бельгия сәясәтчесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Вафатлар

* 12 гыйнвар — Ибраһим Хәлфин, татар мәгърифәтчесе. 
* 11 февраль — Александр Грибоедов, рус шагыйре, драматург.
* 18 декабрь — Жан Батист Ламарк (*Jean-Baptiste de Lamarck*), француз биологы.

Төркем:1829 ел
Төркем:Еллар
1965 ел

## Вакыйгалар
* 14 июнь — Пол Маккартни данлыклы «Yesterday» җырын яза.
* 31 июль — Бөекбритания телевидениесендә тәмәке рекламасы тыелган.
* 9 август — Сингапур Малайзиядән бүленеп чыга.
* 19 декабрь — Шарль де Голль Франция президенты буларак сайлана.

## Туулар

* 18 апрель — Әлфинур Галиәкбәрова, ЯЧДПУ ректоры (2018 елдан).
* 31 июль — Джоан Роулинг, инглиз язучысы, Гарри Поттер турында китаплар авторы.
* 14 сентябрь — Дмитрий Медведев, Россия президенты.
* 24 сентябрь — Нәфисә Гыйльманова, рәссам, педагог (*[[Ташкәнт]]*).
* 29 сентябрь — Равил Сабиров, татар галиме.
* 4 ноябрь — Бахытжан Смагулов, балет артисты, КР һәм ТР халык артисты.
* 10 декабрь — Сылу Бәйрәмова, драма актрисасы, Әтнә татар дәүләт драма театры артисты.
* 16 декабрь — Сомерсет Моэм, инглиз язучысы.

## Вафатлар

* 7 июль — Вероника Тушнова, рус совет шагыйрәсе.
* 30 июль — Дзюнъитиро Танидзаки, япон язучысы, драматург.
* 26 ноябрь — Зыя Ярмәки, татар шагыйре.
* 6 декабрь — Артём Айдинов, КАИ студенты Казан бандитлары кулыннан һәлак була.

Төркем:1965 ел
Төркем:Еллар
1699 ел

## Вакыйгалар
* 20 декабрь — Петр&nbsp;I Русиядә Яңа ел бәйрәмен 1&nbsp;гыйнвар көнне билгеләнү турында карар чыгарды.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар