open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белая Холуница

**Белая Холуница** () — Россия шәһәре, Киров өлкәсенең Белая Холуница районының административ үзәге.

Халык саны — 11 232 кеше.
## География
Шәһәр бер үк исемле елгасында, Кировтан 83 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Якындагы тимер юл станциясе — Слободскойда (48 км) урнашкан.
## Тарих
Белая Холуница 1764 елда тимер ясау заводын төзү сәбәпле нигеләнгән.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1965 елда — шәһәр статусы бирелгән.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
"Белохолуницкий завод" АҖ, 2 леспромхоз, 2 урман хуҗалыгы, агач эшкәртү комбинаты, төзелеш әйберләр фабрикасының филиалы, икмәк заводы, май заводы, һ.б.
## Галерея

Файл:BH-prud.JPG|Белая Холуница буасы
Файл:BH-zavodoupravlenie.JPG|Элекке завод идарәсе йорты, әлеге вакытта — өлкәне өйрәнү музее
Файл:BH-church.JPG|Барлык изгеләр гыйбадәтханәсе
Файл:BH-DK.JPG|Мәдәният йорты (1955) 

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Слабутски

**Слободской** () — Россия шәһәре, Киров өлкәсенең Слободской районының административ үзәге.

Халык саны — 33 983 кеше, шәһәр админинстрациясенә буйсынган торак пунктлары белән — 34 462 кеше (2010).
## География
Шәһәр Нократ елгасының биек уң ярында, Кировтан 35 километр төньяк-көнчыгышрак урнашкан. Горький тимер юлының *Слободское* станциясе.
## Тарих

Беренче тапкыр 1505 елда Иван III-ның бирегә яңа наместникны җибәреп кую турында грамотасында телгә алына. 1562 елдан — Слободской посады.

1708 елдан — Себер губернасы, 1719 елдан — аның Вятка провинциясе составында. 1727 елда Казан губернасы составына күчерелгән.

1780 елдан Нократ наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда биредә 9 чиркәү, 779 йорт һәм 87 лавка (кибет) булган.

1929 елдан Слободской районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Күн һәм мех сәнәгате.

Фанир комбинаты, шырпы фабрикасы, йорт җиһазлар комбинаты, спирт-аракы заводы, макаруннар һәм татлы ашамлыклар комбинаты. Төзелеш материалларны, агач материаллар, үзагач җитештерү.

## Югары уку йортлары
* Вятка иҗтимагый-икътисади институтаының филиалы.
## Танылган шәхесләр
* Александр Грин (чын фамилиясе *Гриневский*) — рус һәм совет язучысы.
* Петр Дульский — 1904-1911 елларда  һәм кызлар гимназиясендә укыткан рәссам, китапханә мөдире, шәһәрдә беренче музей төзүче.

## Галерея

Колокольня на площади Революции, Слободской.jpg|Чиркәү манарасы, Революция мәйданы
Slobodskoy view.jpg|Шәһәр күренеше
Обелиск, вид на мост.jpg|

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
5-нче корпус

**5-нче корпус:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләре составында корпуслар исеме.

;Һава десанты корпуслары
* 5-нче һава десанты корпусы

;Танклар корпуслары
* 5-нче гвардия танклар корпусы

;Шулай ук карагыз
Котельнич

**Котельнич** (, тн.-кнб. мар. *Кӓкшӓр*) — Россия шәһәре, Киров өлкәсенең Котельнич районының административ үзәге.

Халык саны — 24 979 кеше (2010).

## География
Шәһәр Нократ елгасының уң ярында, аңа Молома елгасы кушылу урынында, Кировтан 87 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан. Тимер һәм автомобиль юллар төене.

### Климат
* Уртача еллык температура — +3,6&nbsp;°C
* Уртача еллык һава дымлылыгы — 76&nbsp;%
* Уртача еллык җил тизлеге — 2,8 м/с



## Тарих
Беренче тапкыр 1181 елда телгә алына: «Повесть o стране Вятской» елъязмасында *Кошкаров* мари шәһәрчеге новгородлылар тарафынна басып алу һәм аның урыныда шәһәр нигезләнүе турында әйтелә.

1708 елдан — Себер губернасы, 1719 елдан — аның Вятка провинциясе составында. 1727 елда Казан губернасы составына күчерелгән.

1780 елдан Нократ наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда биредә 4 чиркәү, 345 йорт һәм 24 лавка (кибет) булган.

1929 елдан Котельнич районы үзәге булып тора.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Кондитер фабрикасы, май заводы, өй җиһазлары фабрикасы, мачталар сеңдерү заводы, һ.б.
## Югары уку йортлары
* Вятка дәүләт авыл хуҗалыгы академиясе филиалы.

## Галерея

Kotelnich. Near Railroad Station.jpg|Тимер юл вокзалы
Kotelnich central-store.jpg|
Kotelnich. Near Sovetskaya & Svoboda Streets crossing.jpg|Шәһәр урамнарында
Kotelnich StNicholas-church.jpg| могҗизалар тудыручы Николай чиркәве


## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Boeing P-26 Peashooter

**Boeing P-26 Peashooter** (, ) — америка истребителе.

1930 елларда эшләнелә. 1932 елда беренче очыш ясый. Boeing фирмасы тарафыннан уйлап табылып чыгарыла башлый. Икенче бөтендөнья сугышы елларында АКШ ХҺК-да кулланыла. барысы 150 самплет ясала.

## Галерея

Файл:Boeing P-26A USAF.jpg|Boeing P-26A
Файл:Boeing P-26 in flight, 9 aircraft formation 060907-F-1234P-004.jpg


## Сылтамалар
* http://combatavia.info/usa1p26.html

Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы истребительләре
Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
1932 елда авиация

1932 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 20 март — Boeing P-26 Peashooter беренче очышы.
* 28 март — ССРБ авыр сәнәгать халык комиссариаты Иркутскта авиазавод, булачак Иркутск авиация заводы төзү турында 181 нче боерык чыгара.
* 3 май —  МБР-2 совет оча торган көймәсенең беренче очышы.
* 7 май — EgyptAir авиакомпаниясы нигезе салынган.
* 24 июнь — Пулково авиакомпаниясы нигезе салынган.

### Төгәл даталарсыз
* Air India авиакомпаниясе нигезе салынган.
* Alaska Airlines.
* Владивосток авиапредприятиясе, бүген Владивосток Авиа авиакомпаниясе нигезе салынган.
* Кубань авиакомпаниясе нигезе салынган.
* Оренбург авиалиниясе авиакомпаниясе нигезе салынган.

## Персоналар
### Тудылар
* 24 сентябрь — Сергей Агапов,  , майор (1969), .

### Вафат булдылар
* 23 июль —  Альберто Сантос-Дюмон,  авиация пионеры.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1932 ел
МБР-2

**МБР-2** (**Диңгез Якын Күзәтче Икенче**) — совет оча торган көймәсе. (НАТО кодификациясе буенча: ,  — «Чүп бөртеге»)
 
Георгий Бериев җитәкчелегендәге ЦКБ МС төркемендә ясалган. 1932 елның 3 маенда МБР-2 беренче очышын ясый. Бөек Ватан сугышы вакытында актив кулланыла. Очучылар арасындa «амбарчик» () һәм «сыер» () кушаматына ия була.

## Сылтамалар
* http://www.airwar.ru/enc/sww2/mbr2.html

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Оча торган көймә
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышының гидроочкычлары
6-нчы корпус

**6-нчы корпус** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**
* 6-нчы армия корпусы (Алмания)
* 6-нчы СС корпусы (Германия)
* 6-нчы армия корпусы (Россия)
* 6-нчы пехота корпусы (Россия)
* 6-нчы укчы корпусы (1-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 6-нчы укчы корпусы (2-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 6-нчы укчы корпусы (3-нче формалаштыру) (ССРБ)
* 6-нчы гвардия укчы корпусы

**Механикалаштырыган һәм танклар корпуслары**
* 6-нчы механикалаштырылган корпус (1-нче формалаштыру)
* 6-нчы механикалаштырылган корпус (2-нче формалаштыру)
* 6-нчы гвардия механикалаштырылган корпус
* 6-нчы танклар корпусы (ССРБ)

;Шулай ук карагыз
Полиомиелит

**Полиомиелит** – ул арка мие параличы китереп чыгаручы, нерв системасын зарарлаучы инфекцион авыру. Бу авыруны полиомиелит вирусы китереп чыгара. Ул кешенең нерв системасын зарарлый, бит, аяк-кул мускулларының параличына, сөякләренең деформациясенә китерергә ихтимал, һәм азагы үлем белән төгәлләнә. Балаларда бу авыру мәңгелек инвалидлыкка китерә.

## Эпидемиология
Авыру кешедән кешегә пычрак әйберләр, ризык аша йогарга ихтимал. Авыру чыганагы — авыру кешеләр. Инфекциянең зарары югары булу сәбәпле, ул бик тиз тарала.

Полиомиелит «хәерче илләр» авыруы санала – теркәлгән очракларның күпчелеге Африка илләренә һәм Әфганстанга туры килә. 2010 елда бу авыру Таҗикстанга үтеп керә һәм, иммунизация аз булу сәбәпле, нык тарала. «Медпортал» сайты 2012 елда Русиядә 700 паралич очрагы, 456 рәсми теркәлгән чир һәм дистәләгән үлем очрагы булды дип яза.

## Профилактика һәм дәвалау
Иммунизация перораль вакцина куллану юлы белән башкарыла, ягъни, бу шприц белән канга кертелә торган препарат түгел, авызга тамызыла торган кызгылт сыекча. 2011 елның ноябрендә «Полиомиелит профилактикасы» программасы кабул ителә. Русиянең баш санитар табибы Г.Онищенко кабул иткән карар нигезендә, бар балаларга да иммунизация уздырылырга тиеш була.

Вакцинация — ул полиомиелит авыруын кисәтүче бердәнбер чарасы. Тик вакциналы була торып та, балага инфекция эләгергә мөмкин. Иммунитетның түбәнәюе, нәселдән килүгә яки башка сәбәпләргә дә бәйле. Әмма прививкалы балалар әлеге инфекцияләрне җиңелрәк һәм тизрәк кичерә. Мәсәлән, вакцина алган балага полиомиелит эләксә дә, бала үлми, инвалид та булып калмый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Әлифба буенча авырулар
Төркем:Йогышлы авырулар
Төркем:Вирус инфекцияләре
12-нче корпус

*12-нче корпус*' — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия корпуслары**
* 12-нче армия корпусы (ССРБ)
* 12-нче армия корпусы (Вермахт)
* 12-нче СС корпусы
* 12-нче армия корпусы (Россия)

**Механикалаштырыган корпуслар**
* 12-нче механикалаштырыган корпус (ССРБ)

;Шулай ук карагыз
2-нче гвардия танк корпусы

**2-нче гвардия Тацинская Кызыл Байрак 2 дәрәҗәсә Суворов орденнары танк корпусы**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк корпусы.

## Сугыш еллары
1942 елның 26 декабрендә 412нче Халык Саклау Коммисарияты (ХСК) боерыгы буенча 24-нче танк корпусы 2-нче гвардия танк корпусы оештырыла.

## Урнашу
1943 елның 23 октябрендә :
* Танк корпусы идарә итүчеләре
* 40-нче гвардия танк бригадасы (элекке 22-нче)
* 44-нче гвардия танк бригадасы (элекке 112-нче)
* 45-нче гвардия танк бригадасы (элекке 200-нче)
* 27-нче гвардия мотор бригадасы (элекке 6-нче)
* 270-нче гвардия минометлар полкы (элекке 270-нче)
* 1018-нче зенит артиллерия полкы
* 1454-нче үзйөрешле артиллерия полкы
* 362-нче юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 40-нче гвардия юк итүче танкка каршы артиллерия полкы
* 53-нче гвардия минометлар дивизионы
* 9-нче аерым гвардия мотоцикллы батальоны (элгәре 40-нче аерым бронялы автомобиль батальоны)

## Тулы исем
* 11-нче гвардия Карпат яны-Берлин Кызыл байраклы һәм Суворов 2нче дәрәҗәле танк корпусы

## Советлар Берлеге Каһарманнары
* Пётр Днепров — гвардия капитаны, 44-нче гвардия танк бригадасының танклар батальоның командирның урынбасары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гетман А. Л. Танки идут на Берлин. — М.: Наука, 1973. — 392 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 30 000 экз.
* Попель Н. К. Бригада «Революционная Монголия». — М.: ДОСААФ, 1977.
* Караваев А. В. Сердца и броня: Боевой путь 44-й гвардейской танковой бригады. М. Воениздат. 1971г. 176с.

Төркем:Танк гаскәрләре
Шарья

**Шарья** () — Россия шәһәре, Кострома өлкәсенең Шарья районы административ үзәге.

Халык саны — 23 668 кеше, шәһәр админинстрациясенә буйсынган торак пунктлары белән — 36 645 кеше (2010).
## География
Шәһәр Ветлуга елгасының уң ярында, Костромадан 328 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Шарья* станциясе.
### Климат



## Тарих
Шарья 1906 елда бер үк исемдәге тимер юл станциясе янындагы бистә буларак барлыкка килгән. 1929—1930 елларда — Түбән Новгород краеның Шарья округы үзәге.

1928 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1938 елда — шәһәр статусы бирелгән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Шарья — Кострома өлкәсенең ураман һәм агач эшкәртү сәнәгатьләре үзәкләреннән берсе.

Тимер-бетон корылмалар заводы, эксперименталь машиналар төзү заводы, тегү фабрикасы, сөт заводы.
## Югары уку йортлары
* Н. А. Некрасов исемле Кострома дәүләт университетының филиалы

## Галерея

Bridge venluga river sharya.jpg|Ветлуга елгасы аша тимер юл күпере
Sharya Vokzal.jpg|Тимер юл вокзалы
Дом старосты Носкова 01.JPG|«Носков өе»
Church Nativity Theotokos Sharya.jpg|Чиркәү


## Искәрмәләр

Төркем:Кострома өлкәсе шәһәрләре
Шаранга районы

**Шаранга районы** (, ) — Түбән Новгород өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Шаранга штб-ы.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1929 елда Горький краеның Котельнич округы составында барлыкка килә.

1934—1936 елларда Киров крае составында, 1936—1960 елларда — Киров өлкәсе составында булган. 1960 елда Түбән Новгород өлкәсе составына күчерелгән.

1962 елда Тонкино районы составына кертелә, 1965 елда торгызыла.
## Халык

### Милли состав

## Администраив бүленеш
# **[[Шаранга|Шаранга шәһәр җирлеге]]**
# Иске Рудка авыл җирлеге
# Кушнур авыл җирлеге
# Олы Рудка авыл җирлеге
# Олы Устинское авыл җирлеге
# Роженцово авыл җирлеге
# Черномуж авыл җирлеге
# Щенники авыл җирлеге
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе районнары
Абрик Камалов

**Камалов Абрик Закир улы** (12.1.1943, БАССР ның Кыйгы районы Түбән Кыйгы авылы), механик. Физика-математика фәннәр кандидаты (1971), профессор (1997). РФнең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәре (2003). Казан университетын тәмамлаганнан соң (1965) СССР ФА Казан филиалының Физика-техника институтында, 1973 елдан алып Казан төзүче-инженерлар институтында (1977 елдан теоретик механика кафедрасы мөдире) эшли, бер үк вакытта 1999 елдан башлап Фән һәм тел журналы (Казан) мөхәррире.

## Фәнни эшчәнлеге
Фәнни эзләнүләре үзгәргән җисем механикасы проблемаларына багышланган. Камалов тарафыннан сыеклык агымында сыгылмалы юка тышчаларның ныклыгы, тотрыклылыгы, тирбәлеше һәм сыеклыкның алар тирәли агуы; тутырмалы тышчаларның көчәнеш астында үзгәргән хәле, тотрыклылыгы һәм тирбәлүе мәсәләләрен чыгару ысуллары һәм алгоритмлары эшләнгән. 200 дән артык фәнни хезмәт авторы. Татарстан Республикасының фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2009).
## Хезмәтләре
* Теоретик механика. Мәгариф нәшрияты. Казан, 1996 (552 бит., илл.). 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
 

Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Төркем:Русиянең шәрәфле югары һөнәри белем бирү хезмәткәрләре
Дүрт сала

**Дүрт сала** - Рязань губернасының Касыйм өязенә кергән дүрт татар авылының гомуми атамасы:

# Бием сала 
# Шырын
# Татарбай (Рязань өлкәсе) 
# Яубаш 

Әлеге авыллар Ак аймакка кергән булганнар.

## Чыганаклар
* Касыйм татарлары.
## Моны да карагыз

* Касыйм татарлары авыллары
* Алтавыл
Сабан

**Сабан** (яки **сука**) - җир сукалый, сөрә торган авыл хуҗалыгы коралы.

Баштарак сабанны кешеләр тартып йөргән, соңрак үгезләр, аннары исә атлар. Бүгенге көндә сабанны трактор тартып йөри.

## Искәрмәләр

Төркем:Авыл хуҗалыгы кораллары
1-нче корпус

**1-нче корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

* 1-нче армия корпусы (вермахт)
* 1-нче армия корпусы (КРКК)
* 1-нче армия корпусы (Германия)
* 1-нче армия корпусы (Россия)
* 1-нче армия корпусы (Франция)
* 1-нче армия корпусы (ЭККА)
* 1-нче Идель армия корпусы
* 1-нче Кавказ армия корпусы
* 1-нче Себер армия корпусы
* 1-нче Чехословак армия корпусы

;Һава десанты корпуслары
* 1-нче һава десанты корпусы

**Парашют корпуслары**
* 1-нче парашют корпусы (Алмания)

**Механикалаштырыган һәм танклар корпуслары**
* 1-нче гвардия механикалаштырылган корпус

;Шулай ук карагыз
24-нче армия корпусы

**24-нче армия корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә армия корпусы атамасы.

* 24-нче армия корпусы (Вермахт)
* 24-нче армия корпусы (Россия)
Атеизм

**Атеи́зм** ( — «алланы юк дип әйтү» - аллага, дингә ышанмаучылык, алласызлык..

## Барлыкка килү
Атеизм бик борынгы заманда ук иҗтимаги-сәяси мөнәсәбәтләрнең үсеше, фән һәм материалистик философияның уңышлары нәтиҗәсендә барлыкка килгән.

## Атеистлар
Үз-үзен атеист тип санаган кешеләр илаһи затлар барлыгына шикчел карый – аларның чынбарлыкта бар булуы тәжрибә, сизем йә сынау аша исбатлана алмый дип раслана. Атеизм яклы кешеләр үз карашын шулай ук фәлсәфә, социология йә тарихка таянып яклый; аларның күбесе дөнъяви (дини булмаган) фәлсәфә юнәлешләренә иярсә дә, барлык атеистларга хас булган гомуми фикер-карашлар системасын яки тәртип калыбын аерым билгеләп булмый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:АтеизмТөркем:Дин Төркем:Фәлсәфә
Күәш

**Күәш** — елга, Агыйдел елгасының сул кушылдыгы. Чакмагыш районы Васильевка авылы тирәсендә башлана. Чакмагыш, Илеш (чиге буйлап), Дүртөйле районннары буйлап көньяк көнбатыштан төньяк көнчыгышка таба ага. Дүртөйле районы Түбән Аташ авылы тирәсендә юнәлешен үзгәртә һәм төньякка таба ага, Көшел авылыннан 1 км еракта төньяк көнбатышка карап борыла һәм Агыйдел елгасына (тамагыннан 144 км еракта) коя. Озынлыгы 62 км, бассейн мәйданы 736 км². Башлыча кар суы белән туена. Елга тамагында уртача еллык су чыгымы 2,2 м³/с. Елга бассейны Кама-агыйдел убалы түбәнлегендә ята. Ландшафты соры урман туфрагындагы киң япраклы урманнардан, карасу соры урман туфрагындагы һәм юылган кара туфрактагы коры болыннардан тора. Бассейнның 8% ын урман, 65% ын сөренте җир били. Елгада Чакмагыш районы Тамъян авылы тирәсендә буа бар. кушылдыклары: уң — каргыш, Маньязы һ.б.; сул — Бөят-Язы, Наҗы, Сарыяз һ.б.

## Чыганаклар
* Башкортстан энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстан елгалары
2-нче корпус

**2-нче корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**
* 2-нче Дала Себер корпусы
* 2-нче армия корпусы (КРКК)
* 2-нче армия корпусы (Алмания)
* 2-нче армия корпусы (Россия)
* 2-нче Кавказ армия корпусы
* 2-нче Себер армия корпусы
* 2-нче Төркистан армия корпусы
* 2-нче укчы корпусы (ССРБ)
* 2-нче гвардия корпусы

**Механикалаштырыган һәм танклар корпуслары**
* 2-нче СС танклар корпусы
* 2-нче танклар корпусы (ССРБ)
* 2-нче гвардия танклар корпусы

**Парашют корпуслары**
* 2-нче парашют корпусы (Алмания)

;Шулай ук карагыз
24-нче корпус

**24-нче корпусы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә корпус атамасы.

**Армия һәм укчы корпуслары**
* 24-нче армия корпусы (Вермахт)
* 24-нче армия корпусы (Россия)
* 24-нче Латвия укчы корпусы

**Моторлаштырылган корпуслар**
* 24-нче моторлаштырылган корпус (Вермахт)

**Танклар корпуслары**
* 24-нче танк корпусы (Вермахт)
* 24-нче танк корпусы (ССРБ)

;Шулай ук карагыз
Хатын-кыз күкрәге

**Хатын-кыз күкрәге** яки **түше** (эвфемизмнар) яки **имие** — хатын-кыз гәүдәсенең алгы ягының өстәге өлешендә урнашкан, функциональ яктан бәбиләрне күкрәк сөте белән имезү өчен күкрәк сөтен җитештерүче сөт бизләрен үзенә алучы пар кабарынкылыклар..

Икенчел җенес билгеләре рәтенә керүче хатын-кыз күкрәге, гадәттә ир кеше имчәкләренә караганда сизгеррәк эроген зона булып тора.

Хатын-кыз түшенең ачык күренеше һәр ике җенес вәкилләрендә дә җенси теләк хисләренә көчәйтә ала.

## Функциональ төзелеше

Ана зат имезүчеләр күкрәге — комплекс орган.

## Үсеше
Хатын-кыз түше 8-9 яшеннән үсә башлый, биологик балигълыкка җитүләренә төгәлләнә (~13-14 яшь, кызлар тәннәрендә балага йөкле булу һәм баланы табуга мөмкинлеге формалашкач).

Бала тууга, аны имезү өчен бизләр җитештерә башлагаң сөт күләме аркасында тагын да зурая. Җитештерелгән сөт күкрәк тота алучы күләменнән артканда, хатын-кызларының имчәкләрендәге сөт каналлары буенча тамчы-тамчы чыга башлый.

## Күкрәк сәламәтлелеге

## Мәдәни мәгънәсе

Хатын-кыз күкрәге уңдырышлылык символы буларак кабул ителә. Бик күп мәдәниятләрдә бала табу һәм уңдырышлылык алиһәләре күп яки зур түшле хатын-кыз итеп сурәтләнгән. Танылган рәссамнарның йөзләрчә картиналарында шәрә түшле хатын-кыз сурәтләнгән. 

Күп халыкларда кеше алдында түшне ачык йөртү оятлы санала.  Шулай ук күпсанлы булган кайсы бер башка мәдәниятләрдә мондый тыю чикле яки бөтенләй юк, хәттә һич тә булмаган иде. Бу мәсьәләнең кабул ителерлек яки кабул ителмәслек дип бәяләнүе еш урын һәм контекстка бәйле. Кайбер көнбатыш мәдәниятләрдә хатын-кыз күкрәгенең пляжда ачык булуы кабул ителә, шәһәр уртасында исә әдәпсезлек дип санала. Күпчелек очракларда бу имчәкләрнең күренү-күренмәве белән чикләнә.

Феминистлар фикеренчә, иҗтимагый урыннарда хатын-кызларга үз түшләрен күрсәтүләрен кабул итү яки капларга мәҗбүр итү турыдан-туры җенси тигезсезлек мәсьәләсенә бәйле.

Матуррак һәм сексуальлерәк күренергә теләгән хатын-кызлар үз түшләрен төрлечә, хәттә хирургия ярдәмендә (имплантлар урнаштыру аша), зурайтырга торыша ала. Соңгы очракта сөтчел бизләре яман шешенең барлыкка килү рискының зураюы турында төгәл мәгълүмат әлегә юк.

Гомумән хатын-кыз күкрәге күренеше һәм аеруча зур күкрәкләр ике җенесле кешеләрдә дә җенси теләк һәм башка аң асты ассоциацияләр тудыруы аркасында, игътибар җәлеп итү яки төрле реклама максатлары, иҗтимагый статусны күрсәтүче символлары буларак та кулланыла ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күкрәк
Төркем:Хатын-кыз
Навашино

**Навашино** () — Русиядәге шәһәр, Түбән Новгород өлкәсенең Навашино районы административ үзәге.

Халык саны — 16 413 кеше (2010).
## География
Шәһәр Ука елгасының уң ярында, Түбән Новгороддан 158 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан. Горький тимер юлының *Навашино* станциясе.
## Тарих
Шәһәр 1957 елда *Липка* (штб статусы 1945 елдан) һәм *Мордовщиково* (штб статусы 1927 елдан) шәһәр тибындагы бистәләрне берләштерү нәтиҗәсендә барлыкка килгән. Исеме — *Навашино* станциясенең исеме буенча (станция исеме, үз чиратта, *Навашино* авылы исеменнән килеп чыккан).
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Шәһәрнең төп предприятиесе — суднолар төзү заводы.

Төзелеш материаллары заводы, икмәк заводы, сөт заводы. Урман хуҗалыгы, леспромхоз идарәләре урнашкан.
## Искәрмәләр

Төркем:Түбән Новгород өлкәсе шәһәрләре
Халидә Бегичева

**Халидә Бегичева** – популяр татар җырчысы, Мәскәүдә яшәп иҗат итә. Хәйдәр Бигичевның сеңлесе.

## Тәрҗемәи хәл
Халидә Бегичева Горький өлкәсендәге (*хәзерге* Түбән Новгород өлкәсе)  Кызыл Октябрь районының Чүмбәли авылында 8 балалы механизатор Әббәс (*Аббас*) Бегичев гаиләсендә 1954 елның 17 июлендә дөньяга килә. Гаиләдә барлыгы 12 бала туа, иң тернәкле сигезе үсә, алтысы бүген дә исән.

Мәктәптә укыганда ук үзешчән сәнгатьтә катнаша. Хәйдәр абыйсы белән Горький шәһәрендә узган «Алло - мы ищем таланты!» җыр бәйгесендә 1нче урын яулыйлар.

Булачак җырчы мәктәп тәмамлау белән, Горький шәһәренә барып, кисүче-тегүче һөнәренә ия була һәм, авылына кайтып, авылдашларын кул эше серләренә өйрәтә.

1 ел авылда торгач, Мәскәүгә китә, үз һөнәре буенча фабрикада эшли, предприятиенең бөтен бәйрәмнәрендә, юбилейларда Халидәнең җырлавын үтенәләр. “Урысча гына башкарма, үз телеңдә дә җырла әле, бигрәк моңлы бит татар җырлары”,— дип соклана аның тавышына башка милләт вәкилләре.

Җырчы Халидә акрынлап 1980 еллар азагында профессиональ сәхнәгә менә. Башта ул эшләгән төркем “Алтын Ай” дип атала. Аннан соң “Изге Ай” исемен ала. Исеменнән үк күренүенчә, сәнгать төркеме халык күңеленә изгелек, миһербанлык орлыкларын, иман кыйммәтләрен салуны үз кыйбласы итеп ала. Төрле тарафларда төзелүче мәчетләргә булышу ниятеннән, бихисап хәйрия концертлары оештыра алар.  Мәскәү, Сергач якларында гына түгел, Казандагы Кол-Шәриф мәчетендә дә, Себер якларындагы күп иман йортларында да өлеше бар “Изге Ай”ның. “Изге Ай”ның туу көненнән башлап бердәнбер вокал башкаручы – Халидә булса, сәнгать җитәкчесе һәм аккомпаниаторы – тормыш иптәше (*аерылышканнар*), талантлы композитор һәм музыкант Равил Кузнецов (Камка авылыннан) була.

Барлык як татары арасында танылган җырчы булуына карамастан, Халидә Бигичеваның бүгенгәчә атказанган исемнәре юк.

## Чыганаклар
# Канатлы талант // Кызыл таң: 18.01.2014 - Мәдәният һәм сәнгать

Төркем:Татар җырчылары
Нократ татарлары

**Нократ татарлары**&nbsp;— казан татарларының этнографик төркеме. Удмуртиядә (Юкамен районы, Глазов районы, Балезино районы, Яр районы) һәм Киров өлкәсендә яшиләр. Нократ (карин), Чүпче (Югары Чүпче) астөркемнәренә бүленәләр.

Ар теле йогынты ясаган татар теленең нократ сөйләшендә сөйләшәләр. Мәдәни яктан казан татарлары, арлар һәм бисермәннәр йогынтысында формалашканнар.

Нократ татарлары — казан татарларының этнографик бер төркеме. Вятка — Нократның сулъяк кушылдыгы Чүпче елгасы буенда яшәүче бу татарлар төркемчәлек исеме итеп үзләренең тарихи үзәге булган Нократ (Карино) авылы атамасын алганнар. Бу авыл 1542 елгы чыганакларда Вятка җирендәге шәһәрләр белән бергә искә алына. Авыл янында әле хәзер дә элек ныгытмалары булган шәһәрчек эзләре бар. Тарихчы галимнәр Р. Н. Степанов, М. Г. Госманов фикере буенча, урта гасырларда Нократ аерым кенәзлек үзәге булган. Нократ татарлары бүгенге административ бүленеш буенча Киров өлкәсенә (Слободск р-ны) һәм Удмурт республикасына (Юкамен, Балезин Һем Глазов районнары) карыйлар. Революциягә кадәр бу төбәк Вятка губернасының Слободск һәм Глазов өлкәләренә кергән. Нократ татарлары күп санлы түгел: 1920 елларда алар 15 мең кеше чамасы исәпләнгән (барлыгы 40 тан артык авыл) Нократ татарлары актив миграцион процессларга катнашканнар. Мәсәлән, Алабуга ягы татарларының шактый өлеше — нократ татарларыннан, бер өлеше Башкортстанга да күчкән, Казан артына да килеп чыккан.

## Сылтамалар
* Нократ татарлары. Онлайн — энциклопедия Tatarica.

## Әдәбият
* Баязитова Ф. С. Нократ сөйләше. Рухи мирас: гаилә-көнкүреш һәм йола терминологиясе, фольклор. — Казан: «Дом печати» нәшрияты, 2006. — 240 б.
* Исхаков Д. М. Татаро-бесермянские этнические связи как модель взаимодействия булгарского и золотоордынско-тюркского этносов // Изучение преемственности этнокультурных явлений. М., 1980.
* Баязитова Ф. С. Нократ татарлары // Татарстан.— Казан, 1994.— № 3—4.— 130—142 б.
* Вәлиди Җ. Нократ һәм Глазов татарлары арасында // Татарстан.— № 5—6.— Казан, 1929.— 40—42 б.
* Исхаков Д. М. Нократ татарлары // Казан утлары. — 1990. — № 3. — 175—179 б.
* Исхаков Д. М. Новое в энографических исследованиях татарского народа. — Казань, 1978.

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998—703 с., илл

## Моны да карагыз
* Ар ягы бәкләре

* 

Төркем:Татарлар
Төркем:Нократ татарлары
2-нче бригада

**2-нче бригада** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә бригадалар исеме.

## Мотоукчы бригадалар
* 2-нче мотоукчы бригадасы

;Һава десанты бригадалары
* 2-нче һава десанты бригадасы

; Танк бригадалары
* 2-нче танклар бригадасы (I)
* 2-нче танклар бригадасы (II)
; Гвардия танк бригадалары
* 2-нче гвардия танк бригадасы

## Искәрмәләр
24-нче танк корпусы (ССРБ)

**24-нче танк корпусы**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ЭККГ танк корпусы.

## Сугыш еллары
1942 елның 17 апрелендә  танклар бригадалардан 24-нче танк корпусы оештырыла.

## Урнашу

* 26-нчы танклар бригадасы
* 27-нче танклар бригадасы
* 148-нче авыр танклар танк бригадасы
* 2-нче мотоукчы бригадасы

## Әдәбият
* Гетман А. Л. Танки идут на Берлин. — М.: Наука, 1973. — 392 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 30 000 экз.
* Попель Н. К. Бригада «Революционная Монголия». — М.: ДОСААФ, 1977.
* Караваев А. В. Сердца и броня: Боевой путь 44-й гвардейской танковой бригады. М. Воениздат. 1971г. 176с.
* Большая советская энциклопедия (БСЭ), Третье издание, выпущенной издательством «Советская энциклопедия» в 1969—1978 годах в 30 томах;
* Военный энциклопедический словарь (ВЭС), , ВИ, 1984 г., 863 стр. с иллюстрациями (ил.), 30 листов (ил.);
* Васильев Н. И., «Тацинский рейд», , 1969 г..
* Назаров В. Н., «От Курской дуги до Курляндии», , 1976 г..
* Бурдейный А. С., Тацинцы в боях за Белоруссию, в кн.: «Освобождение Белоруссии». 1944, 2 изд., , 1974 г..
* Фронтовая иллюстрация 2005 г.. № 1.

Төркем:Танк гаскәрләре
1-нче гвардия танк бригадасы

**1-нче гвардия танк бригадасы** — Бөек Ватан сугышы вакытындагы ЭККГ танк бригадасы. Тулы исеме: ике тапкыр Ленин орденлы, Кызыл байраклы, Суворов, Кутузов, Хмельницкий, Кызыл Йолдыз, Сухэ-Батор орденлы, "Инкыйлабый Монголия" Кызыл Байраклы бригада. Иң күп бүләкләнгән бригада булып тора.

## Оештырылу тарихы
Бөек Ватан сугышы башлаганда, 1941 елның 10 сентябрендә 32-нче танклар дивизиясе нигезендә оештырылган. Сугыш вакытында 1943 елдан Киев өчен һәм Житомир-Бердичев операцияләрендә катнашкан.

## Бригадының батырлык күрсәткән хәрби хезмәткәрләре

## Әдәбият
### Тикшеренүнәр
* Руководящий политический состав управлений фронтов, флотов, армий, флотилий, корпусов, дивизий, соединений военно-морского флота, танковых бригад периода Великой Отечественной войны 1941 — 1945, , 1968.

## Сылтамалар
* 1-я гвардейская танковая бригада

* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:ССРБ танклар бригадалары Бөек Ватан сугышы вакытында
Төркем:Танк гаскәрләре
1-нче танк бригадасы

**1-нче танк бригадасы** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләрендә танк бригадасы атамасы.

* 1-нче танк бригадасы (I)
* 1-нче танклар бригадасы (II)
* 1-нче гвардия танк бригадасы
Суыксу (мәгънәләр)

**Суыксу** - төрле топонимнарда, аеруча торак пунктлар исеменәрендә очрашкан сүз.

## 
* **[[Суыксу (Казакъстан)|Суыксу]]** () — * [[Караганда өлкәсе]]нең  [[Бухар-Жырау районы]]нда урнашкан [[авыл]] ([[:ru:Суыксу|ru]])*.

## 
### 
* **[[Кара Суыксу]]** () — Мордовиянең  Краснослободский районына керүче татар авылы. 
### 
::  **[[Суыксу районы]]** — *Пермь краеның көньяк-көнчыгышында урнашкан [[муниципаль район]].*
*  **[[Суыксу (Суыксу районы)|Суыксу]]** — *Пермь краеның Суыксу муниципаль районының [[административ үзәк|административ үзәге]], [[шәһәр тибындагы бистә]] ([[:ru:Суксун|ru]]).*
### 
:: Сасово районы:
* **[[Кече Суыксу авыл җирлеге (Сасово районы)|Кече Суыксу авыл җирлеге]]** () - (ru)
* **[[Кече Студенец]]** () — *Рязань өлкәсенең Сасово районындагы авыл ([[:ru:Малый Студенец|ru]]), Кече Суыксу авыл җирлегенең административ үзәге.*
* **[[Зур Студенец]]** () — *Рязань өлкәсенең Сасово районындагы [[сала]] ([[:ru:Большой Студенец (Сасовский район)|ru]]).*
### 
::  Актаныш районы:
* **[[Татар Суыксу авыл җирлеге]]**
* **[[Мари-Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.*
* **[[Татар Суыксуы (Актаныш районы)|Татар Суыксуы]]** — *Татарстан Республикасының Актаныш районындагы авыл.*
::  Биектау районы:
* **[[Суыксу (Биектау районы)|Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.*
* **[[Суыксу авыл җирлеге]]** ()— *Татарстан Республикасының Биектау районындагы [[авыл җирлеге]] ([[:ru:Суксинское сельское поселение|ru]]).*
::  Буа районы:
* **[[Иске Суыксу авыл җирлеге]]**
* **[[Иске Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.*
* **[[Күчкән Иске Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.*
* **[[Яңа Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Буа районындагы авыл.*
::  Тукай районы:
* **[[Түбән Суыксу авыл җирлеге]]**
* **[[Түбән Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.*
* **[[Югары Суыксу]]** — *Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.*

### 
* **[[Суыксу (Сергач районы)|Суыксу]]** — *Түбән Новгород өлкәсенең  [[Сергач районы]]нда урнашкан татар авылы.*
Нерехта

**Нерехта** () — Россия шәһәре, Кострома өлкәсенең Нерехта районы административ үзәге.

Халык саны — 22 817 кеше (2010).
## География
Шәһәр Нерехта елгасында, Костромадан 46 километр көньяктарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Нерехта* станциясе — тимер юллар төене.

## Тарих
Беренче тапкыр 1214 елда телгә алына.

14-18 гасырларда — тоз кайнату үзәге.

1778 елдан — Кострома наместниклыгының (1796 елдан — губернасының) өяз шәһәре.

1856 елда биредә 7 чиркәү, 295 йорт һәм 136 лавка (кибет) булган.

1928 елдан Нерехта районы үзәге булып тора.

## Халык

Милләтләр (2010): урыслар (98,4%).

## Икътисад
Механка заводы, "Маяк" заводы.

"Термопласт", "Кратекс", "Нерта" АҖ-лары. Промкомбинат. Азык-төлек сәнәгатенең предприятиеләре.
## Галерея

Nerekhta-station02.jpg|Вокзал
Ансамбль Казанского собора.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Кострома өлкәсе шәһәрләре
Фурманов (шәһәр)

**Фурманов** () — Россия шәһәре, Иваново өлкәсенең Фурманов районы административ үзәге.

Халык саны — 36 149 кеше (2010).
## Җәгъpафия
Шәһәр Шача елгасында, Ивановодан 33 километр төньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Фурманов* стаʜсaсе.
## Тарих
1918 елда берничә бистәләрнең берләштерү нәтиҗәсендә *Середа* шәһәре барлыкка килгән.

1941 елда язучы Дмитрий Фурманов хөрмәтенә шәһәргә **Фурманов** исеме кушылган.
## Халык

Милли cастaф (2010): руслар (95,0%).

## Икътисад
Мамык җеп эрләү һәм тегү фәбрикләре, «Ивмашдеталь» берләшмәсе, тегү фәбриге, һ.б.
## Галерея

Furmanov - Fabrika no 2.jpg|Фабрика
Joy of all who Sorrow icon church in Furmanov.jpg|Чиркәү
Furmanov - Osobnyak Loseva.jpg|«Лосев йорты»

## Кардәш шәһәрләр
*  Домодедово, Россия
## Искәрмәләр

Төркем:Иваново өлкәсе шәһәрләре
Гаврилов-Ям

**Гаврилов-Ям** () — Россия шәһәре, Ярославль өлкәсенең Гаврилов-Ям районы административ үзәге.

Халык саны — 17 792 кеше (2010).
## География
Шәһәр Которосль елгасында, Ярославльдан 46 километр көньяктарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Гаврилов-Ям* станциясе.
## Тарих
Беренче тапкыр 1545 елда Троице-Сергиев кәшишханәсенең биләмәсе буларак телгә алына.

1922 елда шәһәр тибындагы бистә статусы, ә 1938 елда — шәһәр статусы бирелгән.
## Халык

Милли состав (2010): руслар — 96,7%.

## Икътисад
Машиналар төзү заводы, җитен заводы. Төзелеш материаллары заводы.
## Галерея

Gavrilovyam-supermarket.jpg|
Gavrilovyam-church.jpg|Чиркәү
Gavrilovyam-childrenhouse.jpg|Балалар иҗаты йорты


## Искәрмәләр

Төркем:Ярославль өлкәсе шәһәрләре
Вичуга

**Вичуга** () — Россия шәһәре, Иваново өлкәсенең Вичуга районы административ үзәге.

Халык саны — 37 609 кеше (2010).
## География
Шәһәр Югары Идел буенда, Ивановодан 73 километр төньяк-көнбатыштарак урнашкан. Төньяк тимер юлының *Вичуга* станциясе.
## Тарих
Вичуга шәһәре 1925 елда өч дистә торак пунктларның (19 бистә, 5 сәнәгый зона, бер сала һәм 5 авыл) берләштерү юлы белән пәйда булган. Шәһәр исеме *Вичуга*  станциясенең исеме буенча (станция исеме, үз чиратта, Вичуга авылы исеменнән килеп чыккан, хәзерге Иске Вичуга). 1926 елдан Вичуга районы үзәге булып тора.
## Халык

### Милли состав

## Икътисад
Вичуга — текстиль сәнәгатенең эре үзәге.

Машиналар төзү заводы, агач эшкәртү заводы.
## Танылган шәхесләр
* Александр Василевский — Советлар Берлеге Маршалы.
* Михаил Галицкий (*[[1953]]*) — Россиянең атказанган (2013), Татарстанның халык (2011) артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000).

## Галерея

Вичуга Кооперативный поселок 2008 дом 1.jpg|
Вичуга ДК 2005.jpg|Мәдәният йорты
Ivanovo Obl Vichuga asv2018-08 img11.jpg|«Кызыл чиркәү»
Вичуга Бетонный корпус 1915-2006.jpg|


## Искәрмәләр

Төркем:Иваново өлкәсе шәһәрләре
Ленин ордены

**Ленин ордены** — Совет Социалистик Республикалар Берлегенең иң югары бүләге. 1930 елның 6 апрелендә СССР ҮБК Президиумы карары белән булдырылган.
## Башкару тарихы

## Ленин ордены филателиядә


Файл:Stamp_of_USSR_1041.jpg|ССРБ маркасы, 1946 ел
Файл:Awards of the USSR-1952. CPA 1707.jpg|ССРБ маркасы, 1953 ел
Файл:1980 CPA 5066.jpg|ССРБ маркасы, 1980 ел


## Шулай ук карагыз
* Орденнар өчен түләүләр

## Әдәбият
* 

* 

* 

* 
* *Колесников Г. А., Рожков А. М.* Ордена и медали СССР. М., ВИ, 1983
* Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. М., 1984
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. М., 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996
* *Балязин В. Н., Дуров В. А., Казакевич В. Н*. Самые знаменитые награды России. М., 2000.
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. М., «ПРО-КВАНТ», 2006
* *Горбачёв А. Н.* 10 000 генералов страны. М., 2007

*
Төркем:Ленин исемендәге объектлар
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Гади кара елан

**Гади кара елан** — безнең илнең иң билгеле агулы еланнарыннан берсе. Ул бөтен урман зонасында киң таралган.
 
Кышкы йокыдан апрель азагы — май башында «уянып чыга һәм кояш яхшы җылыткан төрле урыннарда — агач төпләрендә, ауган агач астында, өем асларында, юл буйларындагы сөзәклекләрдә күренә башлый. Җылыну чоры 1-4 атна барырга мөмкин, бу вакытта еланнар сүлпән була һәм күзгә күбрәк чалына. Гади кара елан төрле төстә булырга мөмкин, ләкин Татарстанда ешрак кара төстәгесе очрый. Аркасы буйлап бормалы бизәк сузылган, соры тостә-гесе сирәк очрый, һәм ул күбрәк яшь еланнарда күзәтелә. Ана гади кара елан август аенда 17-19 см озынлыктагы 14 ләп бала тудыра. Олы еланнарның озынлыгы 80-90 см га җитә. Гади кара елан төрле умырткалыларны — вак кимерүчеләрне, көрәнтешләрне, кәлтә, бака һәм хәтта ояларын җирдә ясаучы кошларның нәни кошчыкларын да аулый. Табышын бөтен килеш йотып җибәргәнче, башта агуы белән үтерә. Кара еланнарның агу-теш аппараты катлаулы төзелешле. Аларның агулы казык тешләре эре һәм яткан хәлдә генә авыз эченә сыеп бетә. Агу бизләре — үзгәргән селәгәй бизләре. Корбанының җәрәхәтләнгән урынына агу шприцны (укол энәсен) хәтерләткән куыш теш буйлап агып төшә. Татарстанда кара елан чагу очраклары чагыштырмача сирәк, ул да булса кешеләрнең саксызлыгы аркасында гына. Шуңа күрә гөмбә, җиләк җыйганда, печәнлекләрдә, гомумән, кара елан булган урыннарда сак һәм игътибарлы булырга кирәк. Еланнар беркайчан да башлап үзләре һөҗүмгә ташланмыйлар, алар үзләренә куркыныч янаганда гына тешлиләр (чагалар). Кара елан агуы дару препаратлары ясау өчен файдаланыла. Гади кара елан, сан ягыннан кими барганлыктан, Татарстан Республикасының Кызыл китабына кертелгән.

## Чыганаклар
* «Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы.» Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К. 163-164 

Төркем:Еланнар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Дала кара еланы

**Дала кара еланы** (*Vipera ursinii* яки *Vipera renardi*) — кара еланнар гаиләлегенең Европа һәм Азиядә тереклек итүче агулы төре. “Әңгерәк” дип тә атыйлар (бу атамадан “әңгерәк уты” дигән үлән исеме ясалган). Күп яктан гади кара еланга охшаган, ләкин аннан кечкенәрәк, Татарстанның урман-дала зонасында очрый. Дала кара еланының тәне ачыграк төстә, аркасы буйлап бормалы кара буй белән соргылт-көрән, коңгырт төсмерләр өстенлек итә. Бу еланнарның тереклек итү тирәлекләре — сөзәклекләр, даладагы инеш үзәннәре, кыр уртасындагы урманлыклар. Алар вак кимерүчеләр, кәлтәләр, зур бөҗәкләр (саранчалар) белән туклана.

Дала кара еланы Татарстанда беренче тапкыр 1924 елда Спас шәһәре (хәзер Болгар) тирәсендә тотылган. Республиканың башка төбәкләрендә әлегә андый очракның билгеләнгәне юк. Бу төр ареалының иң төньяк чиге дала кара еланын саклап калу максатында оешкан «Спас» дәүләт табигый комплекслы заказнигы территориясе буйлап уза. Дала кара еланы Татарстан Республикасы Кызыл китабына кертелгән.

## Рәсемнәр

File:Benny Trapp Vipera ursinii.jpg
File:Vipera u rakosiensis.jpg
File:RakosiviperaC.JPG


## Чыганаклар
* «Татарстанның үсемлекләр һәм хайваннар дөньясы.» Рәхимов И.И. , Ибраһимова К.К. 165 

Төркем:Еланнар
Йөрүзән

**Йөрүзән** - Чиләбе өлкәсе һәм Башкортстан буенча агучы елга. Караидел елгасының сул кушылдыгы.

Машак сыртының көньяк көнчыгыш итәгендә башлана. Башкортстан Республикасының Белорет районы һәм Чиләбе өлкәсе буйлап көньяк көнбатыштан төньяк-көнчыгышка ага, Җигәлгә сыртының төньяк битләвен урап үтеп, Чиләбе өлкәсе буйлап төньяк көнбатышка (Кытау һәм Илек елгалары тамаклары арасындагы участокта төньякка ага) һәм алга таба Башкортстан Республикасының Салават, Дуан һәм Караидел районнары буйлап ага.  Караидел елгасына (тамагыннан 262 км еракта) коя.

Озынлыгы 404 км, бассейн мәйданы 7240 км², гомуми түбәнәюе 515 м. БР территориясендә озынлыгы 224 км тирәсе. Башлыча кар суы белән туена. Еллык акманың 63% ы - язгы (апрель-июнь), 28% ы - җәйге-көзге (июль-ноябрь), 9% ы кышкы (декабрь-март) чорга тура килә. Уртача еллык су чыгымы (м³/с): Караидел районы Әтнәш авылы тирәсендә - 56,2, тамагында - 62,2. Физик географик шартлар үзенчәлеге буенча бассейн таулы (башыннан Салават районы Малаяз авылына  кадәр) һәм тигез (тамагына кадәр) өлешләргә бүленә. Таулы өлеше Башкортстан (Көньяк) Уралының тау алды һәм таулары чикләрендә урнашкан. Төрле составтагы кристалл чуерташлардан, түбәнге һәм урта рифейның кварцитларыннан, доломитларыннан, эзбизташлардан, комташлардан, девон һәм карбонлың балчыклы чуерташларыннан тора. Ландшафты тау урман һәм соры урман туфрагындагы чыршы, ак чыршы, нарат һәм карагач урманнарыннан гыйбарәт. Тигез өлеше Йөрүзән-Әй тигезлегендә һәм Уфа яйласында урнашкан; мергельләрдән, конгломератлардан, эзбизташлардан һәм Пермь комташларыннан тора. Ландшафы  көлсуланган кара туфраклы урман далалардан гыйбәрәт. Бассейнның 90% ын - урман, 4.5% ын — карст, 1% ын сазлык били. Елга Көньяк Урал тыюлыгында башлана, елга урта агымында “Янгантау" шифаханасе  урынлашкан. Тамагына тиклем 16 км озынлыгында суднолар йөрешле. Кушылдыклары: уң - Кошелевка, Олы Көтем, Олы Бердәш; сул - Кытау, Көскәнде, Илек һ.б.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Төркем:Башкортстан елгалары
Кызыл Байрак ордены

**Кызыл Байрак ордены** (**орден «Красное знамя»**) — совет орденнарының иң бересе; ВЦИК карары (декреты) белән 1918 елның 16 сентябрендә Ватандашлар сугышы вакытында Совет Рәсәендә булдырылган. Беренче исеме — Хәрби Кызыл Байрак ордены; Гражданнар сугышы вакытында шундый ук орденнар башка Совет республикаларында да булдырылган. 1924 елның 1 августында барлык Совет республикаларының ордендары СССР-ның гомум ордены — Кызыл Байрак ордены итеп үзгәртелә.

1930 елда Ленин ордены булдырылганга кадәр Кызыл Байрак ордены Совет дәүләтенең иң югары бүләге булган.

## Кызыл Байрак ордены филателияләдә


File:1933 orden znameni p95 nh.jpg|ССРБ почта маркасы,  1933 ел
File:Stamp of USSR 1042.jpg|ССРБ почта маркасы,  1946 ел
File:Awards of the USSR-1952. CPA 1706.jpg|ССРБ почта маркасы,  1952 ел


## Шулай ук карагыз
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* :Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
* Орденнар өчен түләүләр

## Әдәбият
* *Дуров В., Стрекалов Н.* Орден Красного Знамени. История учреждения награды и эволюция орденского знака. — М.: Collector’s book, 2006. — 223 с.
* *Колесников Г. А., Рожков А. М.* Ордена и медали СССР. М., ВИ, 1983
* *Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР.* М., 1984
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. М., 1982.
* *Шишков С. С., Музалевский М. В.* Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. М., «ПРО-КВАНТ», 2006
* *Горбачёв А. Н.* 10000 генералов страны. М., 2007
* 
* *Военная Энциклопедия. В 8 томах.* М., 1990—2004.
* *Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь.* В 2 томах. М., 1987—1988.

*

Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Хезмәт Кызыл Байрагы ордены

**Хезмәт Кызыл Байрагы ордены** (*Орден Трудового Красного Знамени*) (*орден «Красное знамя»*) — Советлар Берлеге дәүләт бүләге. 1928 елның 7 сентябрендә СССР ҮБК һәм ХКС карары белән булдырылган.

## Хезмәт Кызыл Байрагы ордены филателияләдә


File:Stamp_of_USSR_1043.jpg|ССРБ маркасы, 1946
Image:Awards of the USSR-1952. CPA 1705.jpg|ССРБ маркасы, 1952


## Шулай ук карагыз
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары

* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (ЧССР)
* Кызыл Байрак ордены

## Әдәбият
* *Колесников В.* Ордена и медали СССР М., ВИ, 1983
* *Горбачёв А. Н.* Многократные кавалеры орденов СССР. М., «ПРО-КВАНТ», 2006
* *Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР*. М., 1984
* *Гребенникова Г. И., Каткова Р. С.* Ордена и медали СССР. М., 1982.
* *Дуров В.А*. Отечественные награды. 1918—1991. М., 2005

## Сылтамалар

* 60 лет Победе 
* Информация об ордене
* Трудовые ордена Советских республик
* 3D модель Ордена Трудового красного знамени для обработки на станках с ЧПУ

*
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрак исемендәге объектлар
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Октябрь Инкыйлабы ордены

**Октябрь Инкыйлабы ордены** (*О́рден Октя́брьской Револю́ции*) — совет ордены. 1967 елның 31 октябрендә ССРБ Югары Советы  Президиумы Боерыгы белән Октябрь инкыйлабының 50-еллыгына булдырылган.

Ленин Орденыннан соң мөһимлеге буенча ССРБның икенче ордены.

Орден эскизы авторы — рәссам В. П. Зайцев.

## Әдәбяит
* Колесников Г. А., Рожков А. М. Ордена и медали СССР. М., ВИ, 1983
* Сборник законодательных актов о государственных наградах СССР. М., 1984
* Гребенникова Г. И., Каткова Р. С. Ордена и медали СССР. М., 1982.
* Шишков С. С., Музалевский М. В. Ордена и медали СССР. Владивосток, 1996
* Горбачёв А. Н. Многократные кавалеры орденов СССР. М., 2006
* Горбачёв А. Н. 10 000 генералов страны. М., 2007

*
Төркем:Октябрь Инкыйлабы исемендәге объектлар
Төркем:Бүләкләр алфавит буйлап
Загарье

* Загарье — Архангельск өлкәсенең Лена районында урнашкан авыл.
* Загарье — Вологда өлкәсенең Кичменгский-Городок районында урнашкан авыл.
* Загарье — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.
* Загарье — Киров өлкәсенең Омутнинск районында урнашкан авыл.
* Загарье — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.
* Загарье — Пермь краеның Юсьва районында урнашкан авыл.
* Загарье — Псков өлкәсенең Псков районында урнашкан авыл.
* Загарье — Псков өлкәсенең Опочка районында урнашкан авыл.
* Загарье — Ярославль өлкәсенең Большое Село районында урнашкан авыл.
Төп Сырт

**Төп Сырт** (, , )− Россиянең Европа өлешенөң көньяк-көнчыгышындагы убалы калкулык. Ул киңлек юнәлешендә 500 километрга сузыла. Көнчыгышта Көньяк Урал таулары белән кисешә. Иң биек ноктасы — 405 метр (Арапов тавы).

Төп Сырт буенча Идел һәм Җаек бассейннарының су бүленеше үтә.

Билгеле елгалар : Самар, Моча, Боровка, Бозаулык, Олы Ыргыз, Дим (Идел бассейны), Чаган, Киндәле, Иртәк (Җаек бассейны).

Сырт Пермь һәм мезозой дәверендәге комлыклар, балчыклар, известьлы туфраклар белән катламланган. Сыртка баскычсыман сөзәклекләр, яссытауга охшаган су бүленешләре хас. Кайбер урыннарда гөмбәзгә охшаш шиханнар очрый. Карстлар бик күп. Төп Сырт биләмәсендә кылганлы-кыяк яфраклы үләнле далалар урнашкан.

Төркем:Россия калкулыклары
Төркем:География
Төркем:Таулар
Климат

**Климат** ( — авышлык) — билгеле бер урынга хас һава торышының күп еллык режимы, физик географик шартларның, атмосфера күренешләренең бер берсенә йогынты ясау нәтиҗәсе булып тора. Микро- һәм макроклиматка бүленә. Климатның төп күрсәткечләре: атмосфера басымы, һава дымлылыгы, җил тизлеге һәм юнәлеше, һава температурасы, явым-төшем күләме, яву режимы һ.б. Климатны барлыкка китерүче шартларга географик урын (географик киңлек, диңгез кимәлендәге биеклек, океаннар йогынтысы); җир өстенең үзенчәлеге (рельеф һәм җирнең өске катламы: үсемлек, кар катламы, ачык грунт һ.б.); кояш радиациясе (җир өсте белән атмосфера арасында җылылык алмашынуы, географик урынга һәм рельефка бәйле кояшлы вакытның дәвамлылыгы); атмосфера циркуляциясе керә. Төньяк ярымшарда 4 төп (экватор, тропик, уртача, арктик) һәм 3 күчү (субэкватор, субтропик, субарктик) климат бүлекләре аерыла. Географик урынга һәм атмосфера циркуляциясе үзенчәлекләренә карап К. океан, континенталь, көнбатыш һәм көнчыгыш яр буе төрләренә бүленә (Б.П.Алисов).

## Климат мизгелләре
Климат билгеләре (термик режим, дымлану шартлары, атмосфера циркуляциясе) буенча бүленгән һәм бер ничә айга сузылган ел чорлары була. Елны климатик мизгелләргә бүлү климат бүлекләре буенча эшләнә. Экватор бүлегендә климат мизгелләре бүленми; субэкватор, тропик һәм субтропик бүлекләрдә озынлыгы белән аерылган коры һәм яңгырлы климат мизгелләре була; уртача бүлектә — 4 климат мигеле (кыш, яз, җәй, көз); арктик һәм субарктик, антарктик һәм субантарктик бүлекләрдә — озын кыш һәм кыска җәй. Мизгел күренешләрен фенология өйрәнә.
## Шулай ук карагыз

* Глобаль җылыну
## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе  

Төркем:Климат
Колорадо коңгызы

**Колорадо коңгызы** () — яфрак коңгызлары гаиләсенә караган бөҗәк. Төньяк һәм Үзәк Америкада, Европада (Британия утраулары һәм Скандинавия ярымутравыннан башка) һәм Азиянең көнбатыш өлешендә таралган. Гәүдәсе кабарынкы, ата бөҗәк озынлыгы 7-10 мм, ана – 9-12. Төсе кызгылт сары, сирәгрәк сары көрән. Башы һәм аркасының алгы өлеше кара таплы. Канаты юка, алсу, өске канаты ачык төстә, һәрберсендә 5әр буй сызыгы бар (латинча атамасы — decemlineata, ун сызыклы, дигәннән килә). Мыегы 12 буынтыклы. Йомыркалары ачык яки кызгылт сары, озынча овал формасында, озынлыгы 0,8-1,4 мм, бәрәңге яфрагының аскы ягына сала. Яшь кортлары соры, өлкәннәре – кызгылт сары. Гәүдәсе ябешкәк, тыгыз, өч яктан кабарынкы, сирәк төкле, корт (личинканың) озынлыгы 16 мм кадәр. Уңай шартларда 3-4 көн эчендә үсә. Туфракта курчаклана, курчак фазасы 8-14 көн дәвам итә. Елына 1-2 буын үсә. Өлкән бөҗәк туфракка тирәнгә күмелеп кышлый. Көндез актив. Бәрәңгенең һәм башка эт карагаты сыманнар гаиләсенә караган үсемлекләрнең яфрагы һәм сабагы белән туклана, культуралы үсемлекләр корткычы.

Үз исемен 1859 елда, Колорадо штатындагы бәрәңге басуларын кырып чыккач, ала. Чын «ватаны» — Мексиканың Сонора дигән өлкәсе. Анда Leptinotarsa галәсенең башка вәкилләре дә яши, алар кыргый пасленнар (бәрәңге, томат һәм тәмәке «туганнары») белән туклана. Колорадо коңгызы Аурупага берничә тапкыр аяк баса, ләкин чынлап торып 1918 елда Франциядәге Бордо тирәләрендә тамыр җәя. 1949 елда бу корт ССРБ җирләренә үтеп керә. Беренче булып Львов өлкәсенең бәрәңге басуларында пәйда була ул.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы корткычлары
Төркем:Бәрәңгечелек

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Бөҗәкләр