open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elvina Adaleva

**Elvina Adaleva**, Elvina Boris qızı Adaleva (; *[[1935 yıl|1935 yılnıñ]] [[7 fevral|7 fevrale]], [[Казакъ Автономияле Социалистик Совет Республикасы|QazASSR]], [[Мырзакент|Slavänka]] — [[1976 yıl|1976 yılnıñ]] [[18 may|18 mayı]], [[Petrozavodsk]]*) — arxitektor. Petrozavodskida Pionerlar sarayı, Timer yulçılar mädäniät yortı binaları proyektları avtorı. Kareliä ASSR Däwlät premiäse laureatı (1987, ülgännän soñ). Petrozavodsk iltamğası avtorı (1973, avtordaşlıqta). 1962 yıldan — SSRB arxitektorlar berlege äğzası.

## Biografiäse
1935 yılnıñ 7 fevralendä Slavänka awılında tuğan.

Mäskäw arxitektura institutına uqırğa kergän, anı 1959 yılda tämamlağan. Kareliägä cibärelgän. 1959—1976 yıllarda Petrozavodsk şähäreneñ «Karelgrajdanproyekt» proyekt institutında (xäzerge «Karelproyekt» proyekt institutı) eşlägän. 1961—1976 yıllarda — institut proyektlarınıñ baş arxitektorı.

V. P. Orfinskiynıñ «Путь длиною в 6 столетий» kitabın illüstratsiälägän.

1976 yılnıñ 18 mayında Petrozavodskida wafat bulğan.

## Töp proyektları

* Timer yulçılar klubı (xäzerge mädäniät yortı) (Petrozavodsk, 1966).
* Säyäsi mäğrifät yortı interyerları, xäzerge waqıtta Kareliä däwlät filarmoniäse binası (Petrozavodsk, 1969).

Файл:Петрозаводск, д.к. железнодорожников (Первомайский 33), вид 2.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA,_%D0%B4.%D0%BA._%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_(%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_33),_%D0%B2%D0%B8%D0%B4_2.jpg|Timer yulçılar mädäniät yortı binası, Petrozavodsk
Файл:Petrovskaya School PTZ (img1).jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Petrovskaya_School_PTZ_(img1).jpg|Pionerlar sarayı binası, Petrozavodsk

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Искусство стран и народов мира: Краткая худ. энцикл. М., 1971. Т. 3; Орфинский В. Традиции в архитектуре Карелии // Декоративное искусство СССР. 1973. № 9; Он же. Закономерности развития архитектуры. Л., 1987.

* Энцикопедия «Карелия».
Төркем:7 февраль көнне туганнар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:18 май көнне вафатлар
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:ССРБ архитекторлары
Гелон (авыл)

**Гелон** (, ) Үзбәкстан Республикасының Кашкадәрья өлкәсе Шәһресәбз районындагы шәһәр тибындагы торак пункт.

Кишлак 1305-нче елда оешкан. Авыл кешеләре әле дә борыңгы гореф-гадәтләрне һәм яшәү рәвешен саклыйлар. 2018 ел уртасына кадәр чит ил туристлары махсус авыл режимы аркасында бу авылга бара алмады.

## Халык

### Этник состав:

* Таҗиклар: 5831 кеше (2019 елның 12 декабренә).
* Үзбәкләр: 3 кеше (2019 елның 12 декабренә).

## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан вилаятьләре
Төркем:Кашкадәрья өлкәсе
Геннадий Пичуев

**Геннадий Пичуев**, Геннадий Михаил улы Пичуев (*[[1931 ел|1931 елның]] [[26 август|26 августы]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Улан-Удэ]] — [[1993 ел|1993 елның]] [[4 июнь|4 июне]]*) — ССРБ корымчысы, ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (*1984*).

## Биографиясе
1931 елның 26 августында Улан-Удэ шәһәрендә туган. 1955 елда Мәскәү дәүләт корымчылык институтын бетергәннән соң Казанга җибәрелә.

Бераз вакыт ГССПИ-1, ГипроНИИавиапром институтларында эшләгәннән соң 1962дән «Татппоект» оешмасында эшли, 1965тән 1987гәчә «Татаргражданпроект» институты баш корымчысы. 1987дән корымчылык-проектлау остаханәсе башлыгы.

1993 елның 4 июнендә үлгән.

Пичуев проекторы белән Казанда эшче яшьләр мәктәбе бинасы (*1958*), Урицкий ис. мәдәният сарае (*1961*), КАИның уку корпусы (*1964*), Ленин районындагы 1, 3, 4, 5, 36, 41 санлы кварталлар (*1960—1965*), Совет хакимияте өчен һәлак булганнарга һәйкәл (*1967*, автордашлары (В. Н. Нагорный, Алексей Спориус), цирк бинасы (*1967*, автордашлары Осия Берим, Ефим Брудный), Аккош күле тирәсендә ресторан бинасы (*1975*),  СБКФның Татарстан өлкә комитеты бинасы (*1979—1981*), һ. б. н. төзелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Әлифба буенча архитекторлар
Төркем:ССРБ архитекторлары
Владимир Пустовит

**Владимир Пустовит** () — җинаятьчел төркем җитәкчесе.

## Тромыш юлы
1959 ның 27 мартында Краснотурьинск шәһәрендә туа. Латыш укчылары урамының 8а йортында яшәгәнлеге билгеле. Казанның 127 нче мәктәбен медаль белән тәмәмлый, шуннан соң армиядә хезмәт итә, шунда ул КПСС әгъзалыгына кадидат итеп алына. Армиядән соң МГИМОга укырга кермәкче булган, тик ул уку йортка керә алмыйча калып Казанга кайта. Казанда эшкә урнашып (соңгы эш – урыны Татарстан транспорт идарәсенең Казан уку комбинаты каравылчысы) эштәшләрне Совет хакимиятенә каршы өнди, аның череп таркала баруы турында, аның урынына *«сул [[фашизм]]»* режимын урнаштыру кирәклеге, иске хакимиятне төшерү өчен акча кирәклеге турында сөйләшүләр алып бара. Моның нәтиҗәсе итеп 1979 ның уртасында дүрт кешелек (Пустовит, *Виктор Осипов*, *Вячеслав Бугарчёв*, *Әхәт Камалов*) «Кызыл бригада» () бандасы оештырыла. Банданың 42 кылган җинаяте нәтиҗәсендә 20 кеше һәлак була, 16 кеше яралана.

1980 елның җәендә кулга алына. 1981 нең 17 августанда үлем җәзасына хөкем ителә. Үлем карарының кайчан һәм кайда тормышка ашырылганлыгы билгесез.

## Моны да карагыз

* Кызыл бригада

## Сылтамалар

* https://www.ntv.ru/peredacha/sledstvie/m99840/o580097

## Искәрмәләр
Юность (мәдәният сарае)

«**Юность» мәдәният сарае** () — Казанның Мәскәү районында, Жилплощадка тораклыгында урнашкан мәдәният оешмасы.

1950-елларда «Казаньхимстрой» тресты мәдәният йорты буларак барлыкка килә. 1985 тә иске корпусы янында яңа корпус төзелә. 1995 тә шәһәр милкенә күчерелә.

2010 да мәдәният сарае төптән төзәтелә.

## Искәрмәләр
Спутник (балалар аланы)

**«Спутник»** — Казан тирәсендәге балалар аланнарының берсе. Казанның Авиатөзелеш районында, Кадыш бистәсеннән 0,5 кмга төньяккарак, Кадыш–Чарбаку юлыннан бераз читтәрәк урнашкан. 1963 тә нигезләнә. 1997 елгача «Казаньхимстрой» трестына караган, шуннан соң шәһәр милкенә күчерелә.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Комериң теле

**Комериң** ― Палембаң шәһәренең көньягында, Көньяк Суматра провинциясендә сөйләшкән Австрония теле. Бу тел Лампунг теле белән тыгыз бәйләнештә.

## Диалект
Бу телнең берничә диалекты бар, мәсәлән, Комеринг Улу һәм Комеринг Илир, Комеринг Улу үзе Палембангтан күбрәк лексика алган Комеринг Илир белән чагыштырганда күбрәк Лампунг лексикасын үз эченә ала.

Комеринг Илирны берничә өлкәгә бүлеп була, ягъни бөтен Көнчыгыш Оган Комеринг Улу Редженси һәм Оган Комеринг Илир Редженси өлешләре, яисә авыллар тирәсендә (Танджуң Лубук, Пулау Гемантуң, Пеңараян, Улак Балам, Кота Буми, Танджуң Лаут, Сери Танджуң, һ.б.). Шул ук вакытта Комеринг Улу бөтен Көньяк Оган Комеринг Улу өлкәсе диярлек.

## Язу

Комериң тарихында Комеринг язу өчен ким дигәндә өч язу системасы булган.
Комеринг язуы Голландиягә кадәрге колониализмнан бирле кулланыла, һәм һәр төбәкнең үз төрләре бар.
Ислам таралу вакытында Комеринг телен язу өчен гарәп графикасы кулланылган.
Латин әлифбасы хәзер Комеринг телен язу өчен кулланыла, латин алфавиты Индонезия бәйсезлегеннән бирле кулланыла һәм бүгенге көнгә кадәр кулланыла.
Шулай да, дини язмалар өчен гарәп язмаларын кулланган кешеләр бик аз, һәм борыңгы Комеринг Ислам кулъязмалары бу сценарийда язылган. Бу арада Комеринг язуы үзе кулланылмый..

## Искәрмәләр

Төркем:Индонезия телләре
Фредерик X

**Фредерик X**, Фредерик Андре Хенрик Кристиан (; *[[1968 ел]]ның [[26 май |26 мае]], [[Дания]], [[Копенгаген]]*) ― 2024 елның 14 гыйнварыннан  Дания короле. **Глюксбурглар** (Шлезвиг-Гольштейн-Зондербург-Глюксбург, , ) династиясеннән.

## Тәрҗемәи хәле
1968 елның 26 маенда Дания башкаласы Копенгагенда принцесса (1972 елдан королева)  һәм принц  (1934―2018) гаиләсендә өлкән бала булып туган. Энесе ― принц Йоаким (1969 елгы). 1972 елның 14 гыйнварында әнисе Маргрете II тәхеткә утыргач, кронпринц  (вәли гаһед, тәхет варисы) булган. 

Үзәк Дания төбәгендә урнашкан Орхус шәһәрендәге  һәм 1992―1993 елларда Гарвард университетында *Фредерик Хенриксен* исеме астында җәмгыять белеме өйрәнгән. 1994 елда Берләшкән милләтләр оешмасында Дания миссиясендә 3 ай эшләгән. Әнисенең туган теле дат телен, әтисенең туган теле француз телен, инглиз, немец телләрен белә.

1995 елның февралендә Орхус университетында сәясәт фәннәре кандидаты дәрәҗәсен ала.

1998―1999 елларда ― Парижда (Франция) Дания илчелегенең беренче секретаре.

2023 елның 31 декабрендә Дания королевасы  Маргрете II тәхеттән өлкән улы файдасына баш тартуы турында игълан итә.  2024 елның 14 гыйнварында принц Фредерик тәхеткә король **Фредерик X** буларак утыра.

## Хәрби хезмәте
Принц Фредерик өч белгечлек буенча тирән белем алган. Алар арасында иң күренеклесе – «Frømandskorps» Дания хәрби-диңгез спецназында уку. 2002―2003 елларда Саклану командованиесендә штаб офицеры сыйфатында хезмәт иткән. Еш кына рәсми кабул итүләр белән бәйле рәвештә, тәхет варисы принц диңгез флоты офицеры униформасын кигән.

2015 елдан флот контр-адмиралы, армия һәм авиация генерал-майоры булып тора.

## Гаиләсе
 
2000 елгы Җәйге Олимпия уеннарында (*[[Сидней]], [[Австралия]]*) танышкан австралияле Мэри Элизабет Дональдсонга (2024 елның 14 гыйнварыннан королева-консорт ) 2004 елның 14 маенда Копенгаген соборында өйләнгән.
 
Әлеге никахта балалары принц **Кристиан** (2005 елгы; 2024 елның 14 гыйнварыннан тәхет варисы), принцесса Изабелла (2007 елгы), игезәкләр принц Винсент һәм принцесса Жозефина (2011 елгылар) туган.

## Титуллары
* 2008 елның 30 апрелендә рәсми рәвештә граф Манпеза титулы алган булган.
* 2024 елның 14 гыйнварыннан ― Король Галиҗәнаплары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт кронпринца Фредерика и кронпринцессы Мэри 
* Страница о кронпринце Фредерике на официальном сайте датской монархии 

Төркем:Дания корольләре
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Сәясәт фәннәре кандидатлары
Төркем:Гарвард университетын тәмамлаучылар
Лев Толстой музее (Казан)

**Лев Толстой музее** () ― Татарстан башкаласы Казанның Вахитов районында урнашкан мәдәният оешмасы (*[[музей]]*). Татарстан Милли музееның 14нче филиалы. Рус язучысы Лев Николаевич Толстойның (1828―1910) Казанда яшәгән һәм укыган еллары белән таныштыра.

## Тарих

Казанда Л. Н. Толстой музеен булдыру турында карар Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты тарафыннан 2001 елның 27 октябрендә кабул ителә. 

Музей 2015 елның 29 августында тарихи бина ― Горталовларның элеккеге шәһәр усадьбасын күпьеллык реконструкцияләгәннән соң ачыла. Горталовлар йорты проектын Казан губернасының баш архитекторы (1810―1834) Александр Кириллович Шмидт 1812 елда төзегән. Лев Толстой әлеге бинада 1843―1847 елларда яшәгән. Толстойның бабасы Илья Андреевич Толстой (1757―1820) үз заманында Казан губернаторы (1815―1820) булган. Әти-әнисе вафатыннан соң, 13 яшьлек Левны һәм аның бертуганнарын (ш. и., абыйлары , Сергей, Дмитрийны) әтисенең бертуган сеңлесе Пелагея Ильинична Юшкова Казанга алып килә. 1844 елның 3 октябрендә Лев Толстой Казан император университетының көнчыгыш (гарәп-төрек) әдәбияты разряды студенты итеп кабул ителә. Бер елдан  юридик факультетка күчә, анда ике елдан да азрак була. 1847 елның язында Толстой университетта укуын калдыра һәм үзенә мирас булып калган Ясная Полянага күчеп китә. 

2014―2023 елларда бина Казанның Вахитов районындагы инглиз телен тирәнтен өйрәнүле 39нчы урта гомуми белем бирү мәктәбе карамагында торган һәм «Лев Толстой исемендәге музей – белем бирү үзәге» буларак эшләгән.

2023 ел ахырында бина Татарстан Милли музеена тапшырылган.

## Экспозиция
Төп йортта (язучының автобиографик әсәрләре буенча) XIX гасырның беренче яртысында Казан шәһәр дворян утары мәдәниятенең предмет-көнкүреш дөньясы белән таныштыручы абыйларының бүлмәләре һәм түтиләре П. И. Юшкова бүлмәсе интерьерлары торгызылган.

«Л. Н. Толстой һәм Казан» биографик экспозициясе һәм «Л. Н. Толстойның тормышы һәм иҗаты» электрон экспозициясе аның биографиясе һәм иҗаты этапларын тәкъдим итә.
## Моны да карагыз
* Лев Толстой һәйкәле (Казан)
* Толстой урамы (Казан)
## Искәрмәләр

## Әдәбият
## Сылтамалар
* Музей Л. Н. Толстого в Казани. museum.ru

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Казан музейлары
Төркем:Лев Толстой
Төркем:Татарстан Республикасы Милли музее
Аббас Галләмов

**Аббас Галләмов**, Аббас Радик улы Галләмов (, *[[1972 ел]]ның [[30 май|30 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чиләбе өлкәсе]], [[Чиләбе]]*) ― россияле политолог, политтехнолог, публицист һәм дәүләт эшлеклесе. 2008―2010 елларда ― РФ премьер-министры Владимир Путинның спичрайтеры. Башкортстан Республикасы Президенты хакимиятенең җитәкчесе урынбасары (2010―2014). Сәяси фәннәр кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1972 елның 30 маенда Чиләбе шәһәрендә туган. 

1995 елда Башкорт дәүләт педагогия институтын, 2001 елда РФ Президенты каршындагы Россия дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаган. Сәяси фәннәр кандидаты. Диссертация темасы: «Заманча сәяси процесста лидер һәм лидерның имиджы: концептуализация һәм медиатизация проблемалары».

2001―2002 елларда ―  («Союз правых сил») партиясенең матбугат хезмәте башлыгы.

2002―2008 елларда ― Россия Президенты каршындагы Башкортстанның Тулы вәкаләтле вәкиле урынбасары.

2008―2010 елларда РФ Хөкүмәтенең халык алдында чыгышлар әзерләү департаментында эшли, РФ премьер-министры Владимир Путинга чыгыш текстларын (спичрайтер) әзерли.

2010 елда Галләмов Башкортстанга кайта, анда 2014 елга кадәр Башкортстан Республикасы Президенты Рөстәм Хәмитов Администрациясе җитәкчесе урынбасары булып тора.

2017 елның июлендә Красногорскиның Иҗтимагый палатасына керә.

Политтехнолог буларак төбәк сайлау кампанияләрендә катнаша, 2018―2019 елларда Россия Федерациясенең   фәнни-эксперт советы составына керә.

2020 елда  («Новые люди») партиясенең эксперт советына керә.

Галләмовның публицистикасы «Ведомости», Forbes , Republic басмаларында чыга. Хәзер Аббас Галләмов сәяси аналитик булып тора, рус телле интернет-басмалар эфирында даими күренә  һәм берничә халыкара ММЧда комментарийлар белән чыгыш ясый   . Үзенең Telegram-каналын  алып бара.

2023 елның 10 февралендә Россия Федерациясе юстиция министрлыгы Галләмовны чит ил агентлары исемлегенә кертә .

2023 елның мартында Россия Федерациясенең эчке эшләр министрлыгы Галләмовны эзләүгә игълан итә. Шул ук вакытта РФ Тикшерү комитетының аңа каршы «РФ Кораллы көчләрен дискредитацияләү» маддәсе буенча җинаять эше кузгатуы билгеле була. Бу «Грошi» YouTube-каналы (Украинаның 1+1 телеканалы проекты) экспертына биргән, 2022 елның апрелендә дөнья күргән интервьюсы белән бәйле, анда ул Бучадагы коточкыч вакыйга һәм Краматорск вокзалын утка тоту турында сөйләгән.

Аббас Галләмов фикеренчә, «2023 елның көзендә Путинны сайлаучыларның аз өлеше хуплаган. 2024 елгы президент сайлауларда җиңгән очракта, Путин легитим президент булудан туктый».

2024 елның 4 мартында Мәскәүдәге Басман район мәхкәмәсе Аббас Галләмовны читтән торып кулга алу карары чыгарган. Галләмовны гаскәр турында «ялган мәгълүмат» таратуда гаеплиләр.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Дүрт бала атасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Сәясәт фәннәре кандидатлары
Төркем:Россия политологлары
Төркем:Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия Халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Россиядә «чит ил агентлары» дип танылган шәхесләр
Кронпринц

**Кронпринц** (, ,  «вәли гаһед», , ), тәхет варисы ― титул, патшаның (корольнең) үзе урынына тәхеткә утырачак варисы.

Кронпринц ― монархия идарә иткән илләрдәге (Дания, Швеция, Норвегия, шулай ук кайбер тарихи дәүләтләрдә) династиядән булачак тәхет варисына бирелә торган титул (дәрәҗәле исем). 

Күп кенә монархияләрдә тәхеткә утыручы принцлар алдан билгеләнгән һәм дәүләт идарәсе өчен махсус (шәхси) укытучылар (остазлар)  тарафыннан өйрәтелгән була, һәм алар дәүләт белән идарә итүгә әзерләнә. 

Европада күзәтелгән бу практика тарихта төрки дәүләтләрдә дә очрый. Титул  бигрәк тә хакимнең өлкән улына карата кулланылган. Моңа мисал итеп, Һуннарда  китерергә мөмкин. Шулай ук Кырым ханлыгында ханнан соң икенче шәхеснең титулы ― калгай мисал була ала. Бу вазыйфаны Кырымның өченче ханы Миңлегәрәй I (1468―1515) булдырган. Һәрбер хан тәхеткә утырганда, гадәттә, үзенең бертуганнарыннан, улларыннан яки бертуганнарының улларыннан тәхет варисын ― калгайны билгели торган булган. Калгайлар тик Гәрәйләр нәселеннән булган солтаннардан билгеләнгән, шуңа күрә аларны шулай ук «калгай―солтан» дип тә атаганнар .

## Мисаллар
* *[[Испания]]дә*: Хуан Карлос Iнең улы Филипп 1977 елдан 2014 елга кадәр тәхет варисы исәпләнә, 2014 елда король Филипп VI исеме белән тәхеткә утырганда, кызы Леонорны тәхет варисы итеп билгели.
* *[[Дания]]дә*: Маргрете II 1972 елның 14 гыйнварында тәхеткә утыргач, кронпринц булган өлкән улы Фредерик 2024 елның гыйнварында Фредерик X исеме белән тәхеткә утырганда, улы Кристианны тәхет варисы итеп билгели.

## Хәзерге монархияләр
* Дания корольлеге
* Норвегия корольлеге
* Швеция корольлеге
* Согуд Гарәбстаны корольлеге
* Таиланд корольлеге
* Күвәйт әмирлеге
* Бруней солтанлыгы
* Япония империясе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*   Кронпринц
* 
* 

Төркем:ТитулларТөркем:Алмания тарихыТөркем:Австрия тарихы
Һомай (акыллы колонка)

**Һомай** — башкорт телендә сөйләшүче  һәм исемдәш ; таләпләргә Интернетта җавап эзләп табу, кирәкле мәгълүматны һәм әсәрләрне тавышландыру, әнгәмәне алып бару һәм башкортча-русча-башкортча тәрҗемә итү функционалына ия. Программист Айгиз Кунафин һәм командасы проекты. Умай () төрки алиһәсе хөрмәтенә аталган. 

Кулланучыларга башкортча хезмәт күрсәтүче ясалма интеллектлы беренче 250 колонканы чыгару 2023 елның язгы-җәйге Башкортстан Башлыгы гранты нигезендә башкарыла, беренче партиясе Уфада эшләгән башкорт телле балалар бакчаларына 2024 елның 12 гыйнварында тапшырылды.

## Тарих
COVID-19 коронавирус авыруы пандемиясе вакытында (2020) туган проектны үстерү чыгымнарны Айгиз үзе каплаган. Моны башкарачак программ агентның  дәрәҗәсенә якынлашулары турында хәбәрләр 2023 елның февралендә пәйдә булды. Беренче колонкалар нда башкорт теле көне буларак билгеләнгән 14 декабрь көнендә Радий Хәбиров тарафыннан тәкъдим ителде, бета-тестка тапшырылды. Финаль версияләре 2024 елның гыйнварында Уфаның 6 башкорт телле балалар бакчасына таратылды.

## Техник үзенчәлекләр
Колонка Интернетка чыбыксыз элемтә аркылы тоташкан килеш эшли. Мәгълүмат эшкәртү  ягында оештырылган. Еш кулланылган таләпләр өчен (башкортчарусча тәрҗемә итү, әкият сөйләү, музыка кую, башкорт ашамлыклар рецепларын табу, фәлән) алгоритмнар языла, комплекслы очракта башкортчаинглизчә тәрҗемә аркылы  сервислары кулланыла. Башкорт телен аңлау, текстка тәрҗемә итү һәм сөйләм генерациясе үз көчләре белән оештырыла.

## Кызыклы фактлар
* Марича сөйләшүче виртуаль ярдәмчене булдыру өстендә эшләүче лингвист һәм тел активисты  белдерүенчә, такымнары февраль-март 2024 елда эшләүче прототипка чыгарачак iВика () ясалма интеллекты шулай ук Һомайны эшләткән колонкада яшәячәк:

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт телеТөркем:ИнтернетТөркем:ИнтернетТөркем:Ясалма интеллект
Räxmät Baymırzin

**Räxmät Baymırzin**, Räxmät İdris ulı Baymırzin (; *[[1911 yıl]]nıñ [[15 mart]]ı, [[Räsäy imperiäse]], [[Irınbur gubernası]], [[Орски өязе|Orski öyäze]], [[Иске Монасыйп|İske Monasıyp]] — [[1980 yıl]]nıñ [[17 mart]]ı*) — Böyek Watan suğışında qatnaşuçı. «Suğışçan xezmätläre öçen» medale belän büläklängän (*1945*).

## Biografiäse
Räxmät İdris ulı Baymırzin 1911 yılda Irınbur gubernasınıñ Orski öyäze (xäzerge Börcän rayonı) İske Monasıyp awılında tuğan. 1920-çe häm 1939—1940 yıllarda komsomol eşendä bulğan. 1920 yılda İske Monasıyp awıl komsomol küzänäge sekretare bulğan. 1931—1935 yıllarda Karl Marks isemendäge käsepçelek kolxozı räise. 1938 yılda Öfe şähäre  tämamlağan. 1939—1940 yıllarda — BLKYB rayon komitetınıñ 1-nçe sekretare. 1940 yıldan 1959 yılğa qädär rättän (3 tapqır) Başqort ASSRnıñ Börcän xezmätçännär sovetı deputatı itep saylanğan. 1942 yılda Böyek Watan suğışına çaqırılğan. 1945 yılnıñ noyäbrendä demobilizatsiälängän. 1945—1948 yıllarda — rayon xalıq mäğärife bülege mödire. 1948 yılda — Börcän rayon sovetı başqarma komitetı räise urınbasarı. 1955 yılda — Stalin isemendäge kolxoz räise. 1960—1971 yıllarda BASSR urman xucalığı ministrlığında eşlägän.

1980 yılnıñ 17 martında wafat bulğan häm İske Monasıyp awılı ziratında cirlängän.

## Büläkläre

* «Suğışçan xezmätläre öçen» medale
* «Xörmät Bilgese» ordenı (*1944*)
* «1941—1945 yıllardağı Böyek Watan suğışındağı batır xezmäte öçen» medale
* «1941—1945 yıllardağı Böyek Watan suğışında Almaniäne ciñü öçen» medale
* «Vladimir İlya ulı Leninnıñ tuuwına 100 yıl tulu säbäple fidaqär xezmäte öçen» medale (*1970*)

## İskärmälär


## Ädäbiät

* Бурзянская энциклопедия / гл. ред. Г. М. Манапов. — Уфа: НИК Башкирская энциклопедия, 2022. — 640 с. — .

## Sıltamalar

* Баймурзин Рахмет Идрисович
Bonifatsiy Dzäduleviç

**Bonifatsiy Dzäduleviç** (; *[[1844 yıl]], [[Vilkavişkis]] — [[1901 yıl]], [[Warşaw]]*) —  qatnaşuçı, Stanislav Dzäduleviçnıñ ätise.

## Biografiäse
Tatar tamırlı ğailädän. Ğinwar kütäreleşe waqıtında ul Karol Yastrjebskiy,  häm  oträdlarında suğışqan. Ul, ayırım alğanda,  häm Yasvili yanındağı bäreleşlärdä qatnaşqan. Annarı ul  yıraq tügel xäräkät itkän üz podrazdeleniesen citäklägän. Soñraq oträd urmannarğa küçkän häm Vaver oträdı yanında eş itkän, läkin üz avtonomiäsen saqlap qalğan. Vintsenta bäreleşendä, anda  häm Vladislav Mitseviçnıñ berläşkän çastläre qatnaşqan, kapitan wazıyfasında  oträdı belän komandalıq itkän. Kütäreleştän soñ Varşawda yäşägän, muzıkal’ tormış belän şöğellängän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Katalog miejsc pamięci powstania styczniowego w województwie podlaskim. Białystok: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział Białystok, 2013, s. 20. .
* Stanisław Chankowski: Powstanie styczniowe w Augustowskiem. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 117-118, seria: Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego.

Төркем:1844 елда туганнар
Төркем:1901 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Варшавада вафатлар
Leksa Manuş

**Leksa Manuş** (, icadi psevdonimı, çın iseme — **Aleksandr Dmitriy ulı Belugin** (; *[[1942 yıl|1942 yılnıñ]] [[7 fevral|7 fevrale]], [[Riga]] — [[1997 yıl|1997 yılnıñ]] [[25 may|25 mayı]], [[Mäskäw]]*) — sovet çegän şağire, lingvistı häm etnografı.

Leksa — Aleksandrdan çegän qısqaruwı, Manuş — çegän telendä «keşe».

## Biografiäse
Leksa Manuş tuğan ğailä küpmillätle bulğan, anıñ ata-babaları arasında urıslar, latışlar, litvalılar, almannar, prusslar, läxlar, çegännär bulğan. Ul näq menä soñğıları belän ayırım tuğanlıq xis itkän, çegän teleneñ törle dialektların qamil üzläştergän häm böten ğömeren bu xalıqnıñ mädäniäten tikşerügä bağışlağan. Armiädä xezmät itkän, Latviä däwlät universitetınıñ çit tellär fakultetın tämamlağan, ingliz telendä yazılğan diplom eşen yaklağan.

1970 yılnıñ 19 iyünendä Belugin Mäskäwgä Kanada lingvistı, «Revue de Gitano» xalıqara jurnalı (anda başlanğıç ğalimneñ mäqäläse basılğan) möxärrire belän tanışırğa kilgän. Bu oçraşu waqıtında çegän şağire Nikolay Satkeviç Aleksandrnı anıñ bulaçaq xatını Nadejda belän, ul Böyek Watan suğışı waqıtında äti-änisen yuğaltqan häm çegän ğailäse tarafınnan qızlıqqa alınğan, häm Grigoriy İvan ulı Silnitskiy, «Romen» çegän teatrı aktörı belän tanıştırğan. 1970 yılnıñ 11 avgustında Leksa häm Nadejda öyläneşkännär.

Leksa Manuş 1997 yılnıñ 25 mayında aşqazanı cäräxätennän wafat bulğan.

## Fänni eşçänlege
20 yıldan artıq Aleksandr häm Nadejda SSRB Fännär akademiäseneñ ictimaği fännär buyınça fänni mäğlümat institutında, Leksa Manuş — tel beleme sektorında eşlägännär. SSRB Fännär akademiäseneñ könçığışnı öyränü institutında Leksa aspiranturanı tämamlağan. Leksa Manuş ingliz, alman, fransuz, italyan, ispan, portugal, rumın, niderland, macar, fin, eston, latış, litva, qazaq, barlıq slavän häm skandinav tellären, yähüd, urdu, farsı, hind, sanskrit tellären irken belgän unikal’ lingvist dip sanalğan. Kollegaları isäpläwençä, ul barlığı (törle däräcädä) 50dän dä kim bulmağan telne belgän häm distägä yaqın çegän tele söyläşlären häm dialektların belgän. 

## Xezmätläre
Çegän tele, tarixı, folklorı häm ädäbiätı, çegän dine tarixı häm çegän muzıkası üzençälekläre turında fänni mäqälälär yazğan.

Şiğirlär yazğan, Hindstannıñ «Ramayana» eposın tärcemä itkän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 

## Sıltamalar

* Leksa Manuş warisları fondı

Төркем:7 февраль көнне туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:Ригада туганнар
Төркем:25 май көнне вафатлар
Төркем:1997 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Чегән мәдәнияте эшлеклеләре
Төркем:Чегән шагыйрьләре
Төркем:Латвия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Полиглотлар
Юрий Демидов

**Юрий Демидов** :
* Юрий Демидов (1938―2024), ТАССРның җирле сәнәгать министры (1985―1989).
* Юрий Демидов (1963), юридик фәннәр докторы (2003), полиция генерал-лейтенанты (2011). РФ Дәүләт Думасының куркынычсызлык һәм коррупциягә каршы тору комитеты аппараты җитәкчесе (2017 елдан).
Pekka-Erik Auvinen

**Pekka-Erik Auvinen** (; *[[1989 yıl|1989 yılnıñ]] [[4 iyün|4 iyüne]], [[Туусула|Tuusula]] — [[2007 yıl|2007 yılnıñ]] [[7 noyäber|7 noyäbere]], [[Туусула|Tuusula]]*) — Finländiä massaküläm üterüçese, 2007 yılnıñ 7 noyäberendä üz mäktäbendä qırılış oyıştırğan, şunnan soñ üz-üzenä qul salğan.

## Biografiäse
Erik 1989 yılnıñ 4 iyünendä Finländiäneñ Tuusula şähärendä tuğan. Cinäyät aldınnan ul YouTube’ğa üze belän video urnaştırğan. Auvinen tabiği saylanışqa/sotsial’ darvinizmğa ışanuwın beldergän, ä videolarda «Humanity is overrated» (*«Keşelek artıq bäyälängän»*) dip yazılğan futbolka kigän. 

Auvinen cämğiätkä qarata näfräte häm cämğiätneñ «döres tügel yul» saylağanı turında yazğan. Pekka 19 punkttan torğan isemlek tözegän, ul alarnı näfrät itkän häm organik bulmağan häm döres tügel dip sanağan.

«Tabiği saylanış manifestı» dip atalğan manifest yazğan. 

Mäktäptä atış waqıtında Auvinennıñ atularınnan sigez keşe häläq bulğan. Massaküläm ütergännän soñ ul üz başına atqan häm gospitalizatsiälängän. Ul awır yaralanğan häm kiç belän Töölö xastaxanäsendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Jokela School Shooting on 7 November 2007. Report of the Investigation Commission (PDF). Ministry of Justice Publications 2009:1 ISSN 1458-6444. Helsinki: Ministry of Justice, Finland. 26 February 2009. ISBN 978-952-466-804-0.
* The media pack as it was originally distributed (zip)
* Cinäyät fotoları

Төркем:4 июнь көнне туганнар
Төркем:1989 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:7 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:2007 елда вафатлар
Төркем:Финляндия үтерүчеләре
Алексей Воронихин

**Алексей Воронихин**, Алексей Илья улы Воронихин (*[[7 февраль]] [[1788 ел|1788]] — [[26 июнь]] [[1846 ел|1846]]*) — Император фарфор заводының модельмейстеры. Казан соборы һәм Тау институты архитекторы Андрей Никифор улы Воронихинның бертуганның улы.

## Биографиясе
1801 елдан Сәнгать академиясендә укыган. Үз уңышлары өчен берничә тапкыр бүләкләнгән. 1815 елда ул Император фарфор заводында эшли башлаган. Башта модельмейстер ярдәмчесе булып хезмәт итә. 1824 елда модельмейстер булган. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Большая русская биографическая энциклопедия. 2008
Төркем:1846 елда вафатлар
Төркем:26 июнь көнне вафатлар
Төркем:1788 елда туганнар
Төркем:7 февраль көнне туганнар
Төркем:Модельмейстерлар
Михаил Игнатов

**Михаил Иванович Игнатов** (28 май 1933, Помоздино — 17 август 1999) — Коми язучы, 1968 елдан СССР Язучылар берлеге әгъзасы. Китаплар язган «Васьӧ да Кардинал» («Вася и Кардинал», ), «Юсьяс, донаяс, вай жӧ висьталӧй…» («Лебеди, дорогие, скажите же…», ).

## Биография
1933 елның 28 маенда Помоздино авылындагы Модлапов (Коми Мӧдлапов) авылында туган. Ул җиде еллык мәктәптә, аннары Ухта тау көллиятендә укыды. Анда укыганда, Михаил шигырь яза башлаган.

1952 елда ул геофизик партияләрдә һәм экспедицияләрдә эшли башлады. Язучының эш тәҗрибәсе аның хикәяләренең һәм хикәяләренең үзәгендә тора. Бу сериянең беренче хикәясе — «Чусалысь шом». 1959 елда ул «Войвыв кодзув» журналында дөнья күрде, һәм икенче елда Игнатова шул ук исемдәге китабы дөнья күрде.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Мартынов В. И. Игнатов Михаил Иванович // Литераторы земли Коми : биобиблиографический словарь / В. И. Мартынов. — Сыктывкар, 2000. — С. 55-56.
* Игнатов, Михаил Иванович. Шоръяс визувтӧны юӧ : повесть, висьт / М. Игнатов; ред. С. Раевский; серпасаліс В. Краев. — Сыктывкар : Коми книжнӧй издательство, 1963. — 142, [2] л. б. ; 17 см. — Перевод заглавия: Ручейки текут в реку : повесть, рассказ. — На коми яз.
Төркем:1999 елда вафатлар
Төркем:17 август көнне вафатлар
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:28 май көнне туганнар
Иван Вихко

**Иван Андреевич Вихко** (; 1890, Малый Узингонт авылы, Петербург губернасы — 15 апрель 1938) — Карелия АССР халык мәгариф комиссары. 1925—1926 елларда ул Карелия ССР Халык мәгариф комиссариатының социаль эшләр башлыгы урынбасары булып эшләде, 1926—1927 елларда Карелия ССР Халык мәгариф комиссариатының социаль эшләр башлыгы.

Ялган гаепләр белән 1938 елда кулга алына, тикшерү барышында, 1938 елның 15 апрелендә ул үлде. КАССР Прокуратурасы 1957 елның 9 апрелендәге карары белән, корпус деликты булмаганлыктан, гаепләү буенча җинаять эше туктатылды.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Справка Прокуратуры КАССР от от 01.03.1957 г. на имя Е. С. Вихко.
* Архивная справка Карельского Обкома КПСС от 29.05.1979 г. на имя Е. С. Вихко
* Статья П.Кузьминой «Maalaispojasta kansankomissaariksi» в газете «Neuvosto-Karjala» (№ 18 от 11.02.1977).
Төркем:1938 елда вафатлар
Төркем:15 апрель көнне вафатлар
Төркем:1890 елда туганнар
Шамил Галиев

**Шамил Галиев** :
* Шамил Галиев (1942), техник фәннәр докторы (1979), профессор (1991).
* Шамил Галиев (1967), биюче, акробат, ТР атказанган артисты (2016).
Семён Эльгер

**Семён Эльгер**, Семён Васильевич Эльге́р (, *[[1894 ел]]ның [[1 май|19 апреле (1 мае)]], [[РИ]], [[Казан губернасы]], [[Ядернә өязе]], [[Зур Абакасы]] ― [[1966 ел]]ның [[6 сентябрь|6 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чуаш АССР]], [[Чабаксар]]*) — чуаш шагыйре, язучы, публицист, җәмәгать эшлеклесе, ССРБ язучылар берлеге әгъзасы. Чуаш АССР халык шагыйре (1940). Ленин һәм Хезмәт Кызыл Байрагы орденнары кавалеры.

## Тәрҗемәи хәле
1894 елның 19 апрелендә (1 маенда) Казан губернасы Ядернә өязе (Чуашстанның хәзерге Епрәч районы) Зур Абакасы авылында туган.

1915 елда армиягә алынган. Беренче бөтендөнья сугышы фронтында ул каты яраланган (уң аягын югалткан) һәм Австрия-Венгриядә әсирлеккә төшкән.


.


Шул ук елны ул Элгер (Элгерин) псевдонимын алган, соңрак ул аның рәсми фамилиясенә әйләнгән. Казанда укытучылар әзерләү курсларын тәмамлаган. Туган авылының башлангыч мәктәбендә эшләгән.

1922―1935 елларда «Канаш», «Колхозник ялавĕ» (Колхозчы байрагы) (ул вакытта ― «Пирĕн ял» / «Безнең авыл»), «Сунтал» басмалары хезмәткәре булган.

Чуаш китап нәшриятының матур әдәбият редакциясенең баш мөхәррире булып эшләгән.

РСФСР Югары Советы депутаты булган. 

1966 елның 6 сентябрендә Чабаксарда вафат. Чабаксар шәһәренең  җирләнгән.

## Әсәрләре

* «Самана» (1928);
* «Юмахсем» (1928);
* «Хĕн-хур айĕнче» (1931, 1937, 1948);
* «Шурăмпуç килсен» (1940);
* «Çутă кунсем» (1945);
* «Вун саккăрмĕш çул» (1948, 1953);
* «Вутпа çулăм витĕр» (1949, 1982);
* «Çырнисен пуххи» (5 томов, 1960—1964);
* «Шĕнкĕл кайăк» (1974);
* «Хурапа шурă», (1994);
* «Вăл вилĕмсĕр» (поэма).

## Хәтер
* Чуашия Журналистлар берлегенең еллык премияләренең 1974 елда булдырылганы Эльгер исемен йөртә.
* Эльгер исеме белән Чабаксарның Мәскәү районында һәм Епрәч бистәсендә урамнар аталган.
* Зур Абакасы мәктәбе бинасында С. Эльгер исемендәге әдәби музей булдырылган.

## Әдәбият
* *Кузьмин А. И.* Художественная проза С. В. Эльгера. — Чебоксары: Чувашгосиздат, 1961. - 136 с.
* *Сироткин М.* Творчество С. Эльгера // Записки НИИ яз., лит., истории и экономики при Совете Министров Чуваш. АССР. — Чебоксары, 1952. — Вып. 6. — С. 67-108.
* *Сироткин М.* Народный поэт Чувашии Семен Эльгер // Дружба.- Чебоксары, 1956. — № 6. — С. 95—115.
* *Тихонов П.* Памяти Семена Эльгера // Чебоксар. новости. — 1999. — 15 мая.
* Элкер Семен Васильевич (1894—1966) // Ими гордится Чувашия. — Чебоксары, 1987. — С. 22-23.
* *Юхма М.* Улица звездного человека // *Юхма М.* Имена улиц, твоих, Чебоксары! — Чебоксары, 2000. — С. 108—109.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Геннадий Юмарт & Л. Трофимов: Çемен Элкер

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Күптелле язучылар
Төркем:Чуаш шагыйрьләре
Төркем:Чуашстан язучылары
Төркем:Чуашстан шагыйрьләре
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:Чабаксарда вафатлар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Норвегия атналыгы

**«Норвегия атналыгы»** — Норвегия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Норвегия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Норвегия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Норвегия һәм Норвегия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 23 гыйнвар — 3 февраль 2024

**Кыйбла:** инглиз, букмол, нүнорск Википедияләрендә Норвегия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
3 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Норвегия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Норвегия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Норвегия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

* Һаральд V en
Һаральд V

**Һаральд V** (; *[[1937 ел|1937 елның]] [[21 февраль|21 феврале]], [[Норвегия]], [[Акерсхус]], [[Скаугум]]*) — 1991 елның 17 гыйнварыннан Норвегия патшасы. Әтисе Улаф V үлгәч тәхеткә утырган. XII гасыр башыннан «Һаральд» исеме белән Норвегиянең беренче патшасы.

## Биографиясе
Харальд 1937 елның 21 февралендә Скаугум резиденциясендә кронпринц Улаф һәм Марта Швецияле гаиләсендә туган. 1940 елда патша гаиләсе Норвегияне ташлап киткән һәм Вашингтонда яшәгән. 1945 елда принц Норвегиягә кайткан һәм Осло университетында (*1955 елдан*) һәм хәрби академиядә укый башлаган. 1960 елдан Оксфордта укыган. 

1968 елда дворян булмаган Соня Харальдсенга өйләнгән, аның ике баласы бар: Марта Луиза һәм Хокон.

Җилкән спорты белән мавыга һәм күп тапкырлар дөнья, Аурупа чемпионатларында һәм Олимпия уеннарында катнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
*
*
* Official website of the Norwegian Royal Family: biography of the King
* Summary biography of the King
* The Royals – Regularly updated news coverage of the Norwegian royal family (*[[Aftenposten]]*)
* The Royal Norwegian Order of St Olav 
* The Royal Norwegian Order of St Olav – H.M. King Harald V the Grand Master of the Order
* Announcement of King Harald V & Queen Sonja's awarding of the Holmenkollen medal  – Accessed 18 March 2007
* His Majesty The King's Life Guard  
**
**

Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:21 февраль көнне туганнар
Төркем:Кыйрал Томислав ордены кавалерлары
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Андрей Зубов

**Андрей Никифорович Зубов** (25 ноябрь 1899,  — 8 сентябрь 1937, Свердловск өлкәсе) — Коми-пермьнәр язучы һәм укытучы. Коми-пермьнәр әдәбиятына нигез салучыларның берсе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Свердлау өлкәсендә вафатлар
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1899 елда туганнар
Төркем:25 ноябрь көнне туганнар
Milli berdämlek (Norvegiä)

**Milli berdämlek** (şulay uq **Milli kileşü** yäki **Milli berlek** dip tärcemä itelä;  [nɑʂʊˈnɑːl ˈsɑ̀mlɪŋ]) — Norvegiä ultrarauñ säyäsi firqäse.

## Tarixı
«Milli berdämlek» firqäsenä elekkege saqlanu ministrı Vidkun Kvisling 1933 yılda nigez salğan. İlneñ töp säyäsi köçläre Kvisling belän xezmättäşlek itärgä telämägän. «Milli berdämlek» ber yıl elek oyıştırılğan Natsional-sotsialistik eşçelär firqäsen qısrıqlağan.

1933 yılnıñ oktäbrendä parlament saylawlarında «Milli berdämlek» 2,2% tawış alğan. 1934 yılğı kommunal’ saylawlarda firqä 1,5%, ä 1936 yılğı parlament saylawlarında 1,8% tawış alğan. 1937 yılğı kommunal’ saylawlarda ul 0,06% ğına alğan.

Firqä tönyaq ölkälärdä, şulay uq Könçığış Norvegiäneñ awıl töbäklärendä iñ zur yärdäm alğan.

Kvisling häm anıñ tarafdarları borınğı skandinav simvolikası elementların kiñ qullanğannar. Mäsälän, firqäneñ xärbi oträdları «hird» isemen alğan (skandinav konungları drujinaları ürnägendä).

1940 yılda ilne Almaniä ğäskärläre okkupatsiälägännän soñ, Almaniä okkupatsion xäkimiätläre belän xezmättäşlek itkän «Milli berdämlek» norveglarnıñ küpçelege tarafınnan kire qağılğan, firqä şulay da 57000 äğzanı üzenä cälep itä alğan, bu xalıqnıñ 1,8% täşkil itkän. Alar nigezdä üz faydasın ğına ezläp firqägä kergän xezmätkärlär häm çinovniklar bulğan. 1943 yılnıñ közendä firqädä 43 meñ keşe (yäğni ilneñ ölkän xalqınıñ 1,5%) isäplängän. 

Alman reyxskomissarı Yozef Terboven 1940 yılnıñ 25 sentäberendä «Milli berdämlek»ne Norvegiäneñ berdänber qanunlı säyäsi firqäse dip iğlan itkän.

1945 yılnıñ 8 mayında Awrupada Almaniä ğäskärläreneñ ğomumi kapitulatsiäsennän soñ firqä tıyılğan. Firqäneñ küp kenä äğzaları qulğa alınğan häm xökem itelgän, ä lider Vidkun Kvisling cäzalap üterelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Александра Кошкарова. Скандинавский и Финляндский фашизм // NORGE.RU
* Вольфганг Випперман. Европейский фашизм в сравнении (1922—1982)
* Владимир Рощупкин. Большие аппетиты маленького «фёрера». 07 мая, 2010.
* 

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:Норвегия милләтче фиркаләре
Төркем:Нацист фиркаләре
Trügve Gran

**Trügve Gran**, Yens Trügve Herman Gran (; *[[1888 yıl]]nıñ [[20 ğinwar]]ı, [[Şvetsiä-Norvegiä uniäse]], [[Берген|Bergen]] — [[1980 yıl]]nıñ [[8 ğinwar]]ı, [[Norvegiä]], [[Гримстад|Grimstad]]*) — Norvegiä aviatorı, polär tikşerenüçese häm yazuçısı. Robert Skottnıñ Antarktika ekspeditsiäsendä çañğı instruktorı häm Tönyaq diñgezne oçqıçta oçuçı berençe keşe bulğan.

## Biografiäse
Bergenda bay verf’ xucası ğailäsendä tuğan. 1907—1910 yıllarda xärbi-diñgez kölliätendä uqığan, yäştän ük geografik tikşerenülär belän qızıqsınğan. 1910 yılda Frityof Nansen täqdime buyınça Robert Skottnıñ Antarktikağa ekspeditsiäsenä qabul itelgän, anda çañğı buyınça belgeç bulıp sanalğan. Qaytuwınnan soñ aviatsiä belän qızıqsınğan, Parij oçu mäktäben tämamlağan häm 1914 yılnıñ 20 iyülendä oçqıçta berençe bulıp Tönyaq diñgezne kiçkän. Berençe bötendönya suğışı waqıtında ul, ölkän leytenant däräcäsendä, üz teläge belän Britaniä armiäsenä kerergä telägän, läkin kire qağu alğan. Şunnan soñ ul uylap çığarılğan isem astında Kanada patşa xärbi-hawa köçlärenä yazılğan häm 1916—1917 yıllarda Könbatış frontta suğışqan, ä annarı RSFSRnıñ tönyağında Antanta interventsiäsendä qatnaşqan. Suğıştan soñ kitaplar yazğan häm aviatsiä häm Antarktika turında lektsiälär uqığan. 1919 yılda Londonnan Stokholmğa oçqıçta oçuçı berençe keşe bulğan.

İkençe bötendönya suğışı waqıtında pronatsist firqäsen yaklağan, ä anıñ milli qaharman statusı natsistlar propagandası tarafınnan aktiv qullanılğan. 1948 yılda ul okkupantlar belän xezmättäşlek itkän öçen 18 ayğa törmägä xökem itelgän. Ğömereneñ soñğı yıllarında nigezdä kitaplar yazu belän şöğellängän.

## İskärmälär



Төркем:20 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:8 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1980 елда вафатлар
Төркем:Изге Олаф ордены кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Норвегия язучылары
Рөстәм Мәһдиев

**Рөстәм Мәһдиев**, Рөстәм Рәшит (*Габдерәшит*) улы Мәһдиев (*[[1951 ел]]ның [[17 сентябрь|17 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Чүриле районы]], [[Яңа Чүриле]]*) ― укытучы, газета хәбәрчесе, нәшрият мөхәррире, язучы, 1990 елдан Татарстан Президенты һәм Министрлар Кабинеты матбугат үзәге баш референты. Язучы Мөхәммәт Мәһдиев нәселеннән. 

## Тәрҗемәи хәле
1951 елның 17 сентябрендә Татарстан АССР Чүриле  (1956 елның 14 маеннан Саба, 23 июленнән Арча) районы Яңа Чүриле авылында Бөек Ватан сугышы ветераны, III дәрәҗә Дан ордены кавалеры Габдерәшит Сөнгатулла улы Мәһдиев (1918―2001) гаиләсендә туган. Бабасы ― Гөберчәк авылы мулласы Сөнгатулла Бәдретдин улы Мәһдиев (1885―1938), әбисе Рабига (*Бибирабига*) Мөхәммәтсафа кызы (1891―1971). Әтисенең бертуганнары (*дүртесе генә исән калып, тормыш корган*) ― игезәкләр Рашат-Мөршидә, Мөхәммәтрашат, Ракига (1921―1946), Рауза (Зарипова, 1924―1990), Равия (1926―2001), язучы-галим Мөхәммәт Мәһдиев (1930―1995). Бертуганнары: ТР Халыклар Дуслыгы Йортында музей-күргәзмә эшчәнлеге бүлегенең мөдире Расим Рәшит улы Мәһдиев (1952), табибә Рәмзия Рәшит кызы (1954) . 

Казанда урта мәктәп (1969 елда), Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1974 елда) тәмамлаган. 

## Хезмәт юлы
1974 елдан Татарстан АССР  Балтач районы Урта Көшкәт авылындагы мәктәптә (2016 елдан О. Н. Исаев исемендәге Урта Көшкәт урта гомуми белем мәктәбе) рус теле һәм әдәбияты укыта.

Казанда төзелеш трестының күптиражлы «Төзелештә» исемле газетасында хәбәрче булып эшли. 

Татарстан радиокомитеты хәбәрчесе, Татарстан китап нәшриятында мөхәррир вазыйфаларын башкара. 

1990 елдан Татарстан Президенты һәм Министрлар Кабинеты матбугат үзәгендә референт, баш референт булып эшли. 2011 елдан лаеклы ялда. 

«Мәдрәсәләрдә китап киштәсе»  (1992) исемле китабы Кышкар, Түнтәр, Казан мәдрәсәләре тарихын өйрәнү өчен алыштыргысыз әдәбият булып исәпләнә.

Соңгы елларда әтисе, Сталинград саклануында катнашкан Бөек Ватан сугышы ветераны, III дәрәҗә Дан ордены кавалеры Габдерәшит Сөнгатулла улы Мәһдиевнең (1918―2001) тормыш юлын, язып калдырган фронт истәлекләрен өйрәнү һәм пропагандалау белән шөгыльләнә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мәдрәсәләрдә китап киштәсе (*төзүче* Р. Мәһдиев). К.: ТКН, 1992. ISBN 5-298-01052-0
* *[[Миннәхмәт Кашапов|Кашапов М]]*. Шәхесләр: язмышлар сынавы. – Казан: ТКН, 2013. – Б.95-96.
* *Мәһдиев Р*. Уттан сау чыккан хәтер-хатирә (фронтовик әтием язмалары) // «Безнең мирас». – 2019. – №1. – Б.80-85; №2. – Б.78-83. 
* *Рөстәм Мәһдиев*. Тыелган китап эзеннән. «Туган җир», № 3/4, 2020; № 2, 202; № 4, 2021. ISSN 2618-9623

## Сылтамалар
*   Мәһдиев Рөстәм Рәшит улы
*   Мәһдиев энциклопедиясе. Казан арты музее

Төркем:Укытучылар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Мөхәммәт Мәһдиев
Мәләкәс сөйләше

**Мәләкәс сөйләше** () — татар теленең мишәр диалекты сөйләше, ч-ләштерүче сөйләш булып тора. Мәләкәс сөйләше Сембер өлкәсенең төньяк-көнчыгышын, Самар өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешен биләп тора. Ул төньяктан чистай, өлешчә урта диалектның Тау ягы сөйләшләре (тархан сөйләше) белән чикләнә..

## Таралышы
Мәләкәс сөйләше Сембер өлкәсенең төньяк-көнчыгышын, Самар өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешен биләп тора.

## Үзенчәлекләре
;Фонетик билгеләре:

Сөйләштә постпалатализация һәм ирепалатализация күренешләре (калынайту) башка сөйләшләргә караганда күбрәк, активрак кулланыла: корка (күркә), янаша (янәшә), мына (менә),

«Ц» авазы белән беррәттән «ч» («тч») авазы да ишетелә: петчэн (печән), пытчкы тибында. Ләкин бу күренеш ц авазына караганда сирәгрәк, азрак күзәтелә.

Дифтонгларның монофтонглашуы: сүлэү (сөйләү), үлэнү (өйләнү), ү (өй), арьан (әйрән).

Иренләшкән у — ү, о — ө сузык авазлары делабиализацияләнәләр: шылай (шулай), бы (бу).

Т, р тартыкларын өстәп сөйләү; цабырту (чабыру), күләткә (күләгә).

Тартык авазларны һәм иҗекләрне төшереп сөйләү: урдык, (урындык), дәшү (эндәшү), тее (теге), тагы (тагын), тирмән (тегермән),

; Граматик билгеләре:
-гы, -ге аффиксы, кели ярдәмче фигыле белән берлектә, теләкне белдерә: эцкем кели (эчәсем килә) алгым кели (аласым килә).

Киләчәк заман хикәя фигыль кыскартылган кушма -ымын, -емен аффиксы ярдәмендә ясала: барымын (барырмын), асырымын (асрармын), килерем (килермен), йярем (йөрермен).

Әдәби телдәге хәл фигыль формасы -ганчы, -гәнче урынына -гынца, -генцә кулланыла: катькынца (кайтканчы), киткенцә (киткәнче).

Киләчәк заман хикәя фигыльнең юклык формасы 1 нче затта -мас, -мәс аффиксы ярдәмендә бирелә: бармасмын (бармамын), бармасбыз (бармабыз), килмәсмен (килмәмен), килмәцбез (килмәбез).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Садыйкова 3.Р. Мәләкәс сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. – Икенче китап. – Казан: Мәгариф, 2008. – 96–109 б.
* Булатова М.Р. Мелекесский говор мишарского диалекта татарского языка: морфологические и лексические особенности // Актуальные проблемы казахского языкознания: Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 80-летию профессора Б.К. Калиева. – Алматы: изд. КазУМОиМЯ имени Абылай хана, 2019. – С. 156-158.

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Ceyms Patterson

**Ceyms Patterson**, Ceyms Lloydoviç Patterson (, ; *[[1933 ел|1933 yılnıñ]] [[17 iyül|17 iyüle]], [[SSRB]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|RSFSR]], [[Mäskäw]] — [[2025 ел|2025 yılnıñ]] [[22 may|22 mayı]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]]*) — sovet ofitserı, şağire häm prozaigı; balaçaqta — kinoaktör, sovet kinotamaşaçılarına «Tsirk» filmında qara tänle bala role buyınça bilgele. 1994 yılda AQŞqa emigratsiälängän.

## Biografiäse
Ätise: Lloyd Wolton Patterson, SSRBğa AQŞtan 1932 yılda «Böyek depressiä» çorında yegerme ike yäşendä  delegatsiäse sostavında kilgän.

Änise: Vera İppolit qızı Aralova, teatr rässamı, Mäskäw kinostudiäsendä eşlägän.

Ceymsnıñ ğailäsendä tağın ike qärdäşe bulğan: Lloyd (Lloyd-cunior, 1935 yılda tuğan, 1960 yılnıñ 18 dekäbrendä Leningradta avtokatastrofada häläq bulğan) häm Tom (1937 yılda tuğan, sovet teleoperatorı). Suğış aldınnan Ceyms  violonçel’ klassı buyınça qabul itelgän. Suğış waqıtında änise häm balaları könçığışqa evakuatsiälängännär, häm 1941—1943 yıllarda öç qärdäş dä Uraldağı Sverdlovsk yanındağı Kaşino awılındağı balalar yortında yäşägännär.

1951 yılda Riga Naximov xärbi-diñgez uquxanäsen tämamlağan. 

1951—1953 yıllarda F. E. Dzerjinskiy isemendäge Yuğarı xärbi-diñgez injener uquxanäsendä uqığan.

1953—1955 yıllarda Yuğarı xärbi-diñgez su astı yözü uquxanäsendä uqığan.

1955 yılnıñ 31 avgustında aña leytenant xärbi iseme birelgän. 1957 yılnıñ oktäbrendä aña ölkän leytenant xärbi iseme birelgän. 1958 yılnıñ aprelendä zapasqa cibärelgän.

1964 yılda A. M. Gorkiy isemendäge Ädäbiät institutına uqırğa kergän.

1967 yıldan — SSRB yazuçılar berlege äğzası.

1994 yılda änise belän bergä AQŞqa emigratsiälängän häm Waşiñton yanında urnaşqan.

## Äsärläre

### Proza

* Хроника левой руки / Новеллы. — , 1964.
* Дыхание лиственницы — , 1985.
*

### Şiğriät

* Россия. Африка — , 1963.
* Рождение ливня — , 1973.
* Взаимодействие — , 1978.
* Зимние ласточки — , 1980.
* Красная линия — , 1984.
* Залив Доброго начала — , 1984.
* Ночные стрекозы — : РПБ, 1993.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Биография Д. Л. Паттерсона
* «Наш Джеймс» — воспоминания друзей
* http://inosmi.ru/russia/20130611/209926089.html

Төркем:17 июль көнне туганнар
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ шагыйрьләре
Төркем:Россия шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Язучылар берлеге әгъзалары