open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tatar aşları

**Tatar aşları** - tatar xalqınıñ borınşıdan kilgän aş-su yolaları. Milli aşlarnıñ üzençälege xalıqnıñ tormış räweşenä bäyle bulğan.

## Tasvirlama

### On
Tatarlar elek-elektän igen ikkän, şuña kürä kübräk onnan, yarmadan aşlar äzerlägän, arış, boday, qaraboday, borçaq, arpa wä solı onın, tarı, qaraboday wä boray, soñraq döge yarmasın kiñ qullanğan. Awıl xalqı tarttırmıyça ğına borçaq belän yasmıqtan törle aşamlıqlar äzerlägän.

### İt
İt, bigräk tä sarıq, sıyır wä at (tay) ite Tatarlarnıñ yaratqan aşı ul. Yaña suyğan terlek iten östenräk kürälär, ämma elek cäyen, saqlar urın bulmağanlıqtan, tozlı wä qaqlağan it tä qullanğannar. İttän aş, şulpa peşergännär, aştan alğan itne yış qına şulpadan soñ birgännär.

At iten ayıruça yaratıp aşağannar, çönki ul bik tuqlıqlı, xalıq arasında xättä at ite aşağan keşe salqınğa bireşmi, aru-talunı belmi digän fiker dä yäşägän. At itennän ğäyät küp törle aşlar äzerlägännär, qayberlären isä barı şul ittän genä peşerep bulğan. Qullama (itle salma) wä qaqlağan qazılıq Tatar aşları arasında şundıy tämnelektän sanala da.

### Söt
Tatar aşları arasında söt azıqları zur urın alıp tora. Läkin sötne şul kileş kenä siräk qullanğannar, çäygä salıp eçkännär, yäisä aşamlıqlarğa salğannar. Söttä may yazğannar, sözmä, eremçek, qatıq, qaymaq, qort yasağannar. Tatarlar yasağan atlan may böten turä-yündä dan totqan.

### Yomırqa
Yomırqanı törleçä peşerälär, aşqa salalar, täbä äzerlälär, qamırğa wä törle bäleşlärgä sıtalar. Sabantuy waqıtlarında ul ğädäti aşamlıq bulıp sanala.

### Balıq
Balıq beraz azraq qullana. Qorban balığı, sazan, sudaq kebek balıqlarnı qızdıralar, alardan bäleş salalar. Yılğa balığınnan (alabuğa, çabaq, taşbaş, şırtlaqa w.b.) ğädättä täbä peşerelä.

### Yäşelçä
Yäşelçälär äz qullanıla, kübräk suğan, sarımsaq, qabaq, çögender. Soñğı ğasırlar bäräñge bik yaratılğan. Ğömümän dä yäşelçä üsterü ul Tatarnıñ töp şögellärenä kermi.

### Ciläklär
Mük ciläge, narat ciläge, balan, cir ciläge, qayın ciläge, qara ciläk, şomırt, miläş, w.b. törle qırğıy ciläklärdän eçemleklär wä bäleş eçläre yasala.

### Tämlätkeçlär
Tämlätkeçlärdän däfnä yafrağı, qara borıç, qänäfer, imbir, darçıyn wä Şäreqtän kiterelä torğan başqa äyberlärne qullanalar. Üzlärendä bulğannardan bötnek, quzaqlı qızıl borıç, kerän, aq yä ki qızıl serkä, qatıq w.b. faydalanıla.

## Çığanaqlar

## İskärmälär
Төркем:Татар ризыклары
Qaragruhçılar

**Qaragruhçılar** (Urısça: *черносотенцы*, qara + *gruh* «törkem»), 1905-1917 yıllarda Räsäydä monarxiä rejimı yaqlı säyäsi oyışma äğzaları, böyek mämläkätçel şovinizm tarafdarları, milli azçılıqnı täşkil itkän xalıqlärnıñ xoquqların çikläw säyäsäten alğa sörüçelär. Qazan gubernasında "Patşa-xalıq Urıs Cämğiäte" ("Царско-народное русское общество", räise F. Zalesski) häm "Urıs Xalqı Berlege" ("Союз русского народа") bülekçese häm başqa eşçänlekläre mäğlüm. "Tçernosotenets" ("черносотенец") häm "soşniki" ("сошники") gäzetläre näşer itelä. 1905-1907 yıllarda Qazanda manifestatsiälär uzdıralar, Yähüdilärne tarlaw-ezärlekläw aktsiäläre oyıştırıla.

## Ädäbiät

* 

Төркем:Татарстан тарихы
Ruteni

**Ruthenium**, *Ru*, periodik sistemneñ VIII törkemendäge ximik elemente, atom nömere 44, atom massı 101,07. Ağaltın (*Platina*) törendäge metallarğa kerä. 1844. yılda Qazan Üniversitätendä Karl Claus aça, Dmitri İvanoviç Mendeleyev periodik sistemasında Räsäydä açılğan berdänber tabiğı element (iseme soñğı däwer Latín telendäge *Ruthenia* – *Räsäy* iseme belän atala). Bik qatı häm ışqıluğa çıdam eretmälär ingredientlärenä kerä, ximik reaksılarda katalizator.

Төркем:Химик элементлар
Fizika

**Fizika** (Yunança: physiké, physis - tabiğət), tabiğat turındağı fən, materiyaneñ iñ ğədi həm şul uq waqıtta iñ ğomumiy üzlekləren, tɵzeleşen, hərəkət itü qanunnarın ɵyrənə.

:Фән
Söyembikä jurnalı

**«Söyembikä» jurnalı** ul íctímağí säyäsi ädäbi aylıq jurnal, xatın-qızlarğa bağışlanğan.

«Söyembikä» jurnalı 1926. yılda «*Azat xatın*» adı belän çığa başlí.

1991. yıldan birle jurnal üz adın «Söyembikä» itep üzgärtä, xan-bikä Söyembikägä bağışlap.

Jurnalda Tatar milläte, ana tele, milli ğädätlär, Tatar ğäiläse, ana/bala turında mäqälälär bastırıla.

## Monı da qara
* Tatar ğäiläse
* Söyembikä

## Päräwezdä
* «Söyembikä» jurnal säxifäse 

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Әдәби журналлар
Fäwziä Bäyräm

**Fäwziä Bäyräm Awhadí qızı** Tatar xalqınıñ kürenekle säyäsätçese, yazuçısı.

1990. yıllarda anı *Tatar färeştäse* dip tä atağannar, Söyembikä belän çağıştırğannar, xalıqta olı ömet tudırğan ide.

Soñğı arada Fäwziä xanım Çallıda torıp, yazu eşe belän şöğellänä. Qızı Zölfiä AQŞta İslam tarixı buyınça belem alıp, şunda eşli. Ulı Söläyman Malaysiada uqıp yäşi.

1999. yılda Xac qılğan.

## Törmış

Fäwziä Bäyräm xanım 1950 yılnıñ 5 dekäberdä Tatarstannıñ Saba rayonındağı Sabay awılında tuğan.

Mäktäp tämamlağaç, uqunı Qazandağı Uqutuçı mäktäbendä däwam itä.

1983–1989 yıllarda Qazan Üniversitäteneñ telbelgeç bülegendä uqí.

Eş yıllarını cirle TV stansída başlí, annarı ber näşriättä eşli. Tatar matbuğatında mäqäläläre çığa.

1986 yılda SSRB yazuçılar berlegenä kerä.

1994 yıldan birle Tatarstan yazuçılar berlege äğzäse.

## Säyäsi eşlär
Fäwziä xanımnıñ säyäsätkä birelüe 1988. yılda Bötentatar İctimaği Üzägeneñ räistäşe buluınnan başlana. Tatar telen ğämälgä kertü belän şöğellänä.

1990. yılda Fäwziä qatnaşuı belän İttifaq firqası torğızıla.

1990–1995. yıllarda Fäwziä xanım Tatarstannıñ Däwlät Şurasında xalıq wäkile bularaq eşli. Bu yıllarda “Urıs İmperise” belän aralaşqanda Tatarstannıñ maxsus xälät buldıruında küp qatnaşqan. 1990. yılda anıñ Bäysezlek Íğlannamasın buldıruında, 1991. yılda bäysezlek turında referendum ütkärüendä wä däwlät qanunnamasın qabul itüendä qatnaşa.

1991. yılda Tatarstan cirendä urıs präzidenten saylawın üzgärtüenä qarşı çığıp, 14 könle açlıq íğlan itkänie. Näticädä 1991. yılnıñ 27 mayında Tatarstan Däwlät şurası Tatarstanda urısbaşı saylawı uzmağan dip íğlan itkän. Bu inde Tatar milli xäräkäteneñ berençe zur ciñü bulğan ide.

1992. yılda Milli Mäcles oyıştırılğan ide, ul Tatar xalqınıñ milli şura bularaq sanaldı. Fäwziä xanım 1994–1997. yıllarda Milli Mäclesneñ räise itep saylanğaníı.

1990. yıllarınıñ başında Fäwziä Bäyräm Törki xalıqlar berlegen buldıru belän eşlägän. 1990. yılda Mäskäwdä uzğan Törki wä Möslim xalıqlarnıñ berençe qorıltayında qatnaşqan. 1991. yılda Qazanda Törki Xalıqlar Şurasın oyıştıra wä ul anıñ citäkçeläreneñ berse bula.

1990. yıllar azağında–2000. yıllar başında Fäwziä İdel-Ural xalıqları qorıltayın oyıştıruında eşli.

### İl wäkile bularaq
Xalıqara elemtälär qorıp, Fäwziä xanum donyada baytaq säfär itte:
* 1990 – Nidirlan, Bilgiä, Almanía
* 1991–1998 – Törkiä wä Tönyaq Kipır
* 1992 – AQŞ
* 1996 – Daniä
Monnan tış ul Ukraina, Qırım, Baltıyq illäre, Urta Aziäğa küp säfärlär qılğan.

AQŞta Fäwziä Bäyräm Tatar möxäcirläre belän oçraşqan, Amerikan säyäsätçeläre, ğälimnäre wä cämğiät eçlekçeläre belän aralaşqan.

## Äsärlär
* *Bolın* (1986)
* *Sänğät dönyasına säyäxät* (1989)
* *Moñ* (1991)
* *Mäydan Tatarlarnı kötä* (1992)
* *Qara urman* (1997)
* *Bezne onıtmağız* (1998)
* *Däwerlär küçeşendä* (1998)

## Monı da qara
* Bötentatar İctimaği Üzäge
* İttifaq firkäse
* Milli Mäcles

## Päräwezdä
* 

:Татар сәясәтчеләре
:Татар тарихчылары

Төркем:Татар шәхесләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:1950 елда туганнар
Tatar Milli Bäysezlek Partiäse İttifaq

**Tatar Milli Bäysezlek Partiäse ''İttifaq***, [[1990]]. yılnıñ Äprilendä [[Qazan]]da oyışa. Programması [[Tatar xalqı|Tatar milläten]] saqlap qalu, [[Tatarstan]]nıñ häm Tatar xalqınıñ möstäqillege buldıru öçen köräşü, uqu-uqıtu eşen milli teldä oyıştıruğa ireşü, respublikadan çittä yäşäwçe Tatar xalqınıñ milli xoquqların yaqlaw, här ölkädä milli kadrlar üseşen tä'min itü, [[İslam]] dine tärtiplären xalıq añına señderü h.b. Üzäk oyışmaları: İdarä, Üzäk başqarma şura. Räise: [[Fäwziä Bäyräm]]. Bülekläre [[Mäskäw]]dä, [[Çallı]]da, [[Alabuğa]]da h.b. şähärlärdä. Matbuğat organı - *Altın Urda* gäcite ([[1993]]-[[1998]]).



== Tarix ==
İttifaq partiäse [[1906]] yılnıñ [[13 ğinwar|13]]–[[23 ğinwar]]larında uzğan [[Räsäy Möselmannar Qorıltayı|Räsäy Möselmannarınıñ 2. qorıltayında]] *İttifaq âl-Möslimin'' nigeznämäsen qabul itüennän barlıqqa kilä, ber yulı üzäk räislege saylana, 16 cirle bülek oyıştırıla.

1990 yılda Fäwziä Bäyräm qatnaşuı belän İttifaq patiäse yañadan barlıqqa kilä, ul şul çorda Tatarstannıñ kommunist bulmağan berençe partiä ide.

## Monı da qara
* Fäwziä Bäyräm
* Altın Urda gäcite
* Tatarstan säyäsäte

Төркем:Татарстан тарихы
Tatarstan yazuçılar berlege

**Tatar yazuçılar berlegeneñ** wä Tatar ädäbiyatınıñ tulayım iñ facíğalı çor bularaq 2. Dönyasuğışın sanarğa bula.

Urıs xäkimiäte 2. Dönyasuğış waqıtında Tatar yazuçılar berlegen tulayım suğışqa cibärgän, wä Tatar yazuçılar anda barısı da diärlek wafat buldı. Şul uq waqıtında Urıslar üz *Urıs yazuçılar berlegen* suğıştan saqlap kiresençä Qazanğa taba cibärep yäşergännär. Näticädä suğış betkäç Tatar xalqı üz yazuçılarsız qalğan. Monnan tış Tatar telen  Urısälifkä qıstıp küçergännär. Bu säbäplär arqasında 20. yöz azağında Tatar ädäbiyatı yuq däräcäsenä töşkän.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан оешмалары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Бакы

**Бакы** () — Азәрбайҗан Җөмһүриятенең башкаласы, фәнни-техник һәм сәнәгый үзәге, Каспий диңгезендә шактый зур порт һәм Кавказның иң зур шәһәре.

Шәһәр мәйданы 2 430 км². Бакы Апшерон ярымутравының көньяк ярында урнашкан. Шәһәр үзенең борынгылыгы, территория зурлыгы һәм халык саны буенча Көнчыгышның иң зур шәһәрләренең берсе булып санала. Апшерон ярымутравы халкы белән бергә, агломерация халкы 2 545, 6 мең кеше тәшкил итә. 2009 елда Бакы БДБда сәяхәт итүче эшкуарлар өчен иң кыйммәт шәһәр булып танылган. 
## Халык

## География
Шәһәр Апшерон ярымутравының көньяк өлешендә, Каспий диңгезе ярында урнашкан.

### Климат

## Шәхесләр
### Азәрбайҗаннар
* Хөсәен Араблинский (1888—1919), трагик актер, режиссер. 1918 елда Әстерхан татар театрында эшли.
* Сара Ашурбәйли (1906—2001), тарих фәннәре докторы (1966), профессор, Азәрбайҗан ССР дәүләт премиясе лауреаты (1970). Азәрбайҗан ССР атказанган фән эшлеклесе (1982).
* Өммелбану Әсәдуллаева (*[[Банин]]*, 1905—1992), азәрбайҗан милләтеннән Франция язучысы.
* Афаг Бәширкызы (1955), кино- һәм театр актрисасы, Азәрбайҗанның халык артисты (1993).
* Полад Бүлбүлоглу (1945), җырчы, актер, композитор, дипломат.
* Анар Рзаев (*Анар*; 1938), Азәрбайҗанның халык язучысы (1998), Азәрбайҗан ССР Дәүләт премиясе лауреаты (1980).
* Зөләйха Сәетмәммәдова (1919—1994), Бөек Ватан сугышында катнашкан хәрби очучы, 1951—1974 елларда Азәрбайҗан ССР социаль тәэминат министры.
* Вәҗиһә Сәмәдова (1924—1965), рәссам, Азәрбайҗан ССР атказанган сәнгать эшлеклесе (1965).
* Онегин Хаҗикасыймов (1937—2002), шагыйрь, 1985 елдан православие монахы.
* Корбан Хәлилов (1906—2004), АзССР җирле сәнәгать (1955―1958), финанс (1958―1969) министры, АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1969―1965).
* Чыңгыз Абдуллаев (1959), Азәрбайҗанның халык язучысы (2005).

### Татарлар
* Тимур Абдикеев (1979), опера җырчысы (бас), Татарстанның атказанган артисты (2010).
* Ирадә Әюпова (1971), ТР мәдәният министры.
* Рафаил Ильясов, ТРның Азәрбайҗандагы даими вәкиле.
* Эльмира Минһаҗева (1961), медицина фәннәре докторы (2002), профессор.
* Земфира Мифтахетдинова (1963), спортчы (стендлы ату), 2000 елның җәйге Олимпия уеннары чемпионы, 2004 елның җәйге Олимпия уеннары бронза призеры, дөнья чемпионы (1995, 2001), Европа чемпионы (1986, 1987, 1988).
* Рәсим Яхин (?), Икенче Карабах сугышында (2020) катнашучы. Азәрбайҗанның Паралимпиада җыелма командасы әгъзасы.

## Галерея

Файл:Fountain at night in Baku, 2010 (3).jpg|Бакы төнлә
Файл:Baku Maiden Tower.jpg|Кызлар манарасы
Файл:Baku fortress.JPG|Бакы кирмәне
Файл:Shirvanshah Palace 001.JPG|Ширваншаһлар сарае
Файл:Bay in Baku.JPG|Бакы бухтасы
Файл:Gosha gapi.jpg|Иске шәһәргә капка
Файл:Inner city Baku.jpg|Иске шәһәр. Асаф Мехтиевның чүкелгән эше
Файл:Iceri seher.jpg|Иске шәһәр



Файл:Baku panorama 01.JPG|*Бакы манзарасы* 


## Моны да карагыз
* Бакы метрополитены

## Сылтамалар
* 
* Бакы. Мәгълүмати портал. 
* Бакы. Фотосурәтләр.
## Искәрмәләр

Төркем:Каспий диңгезе портлары
*
Төркем:БМО әгъза-дәүләтләренең башкалалары
Төркем:Азәрбайҗан шәһәрләре
Төркем:Миллионер-шәһәрләр
Akaşi-Kaikyö küpere

thumb|Akashi-Kaikyo küpere, yardan küreneşe

**Akaşi-Kaikyö küpere** ( /akaçi-kayköö/ , yaponça 明石海峡大橋; Akashi-Kaikyō Ōhashi) - Yaponiädä Akaşi buğazı aşa ber küper, anıñ üzäk sektsiäse - dönyanıñ asılmalı küperlärneñ sektsiälärdän iñ ozınısı. Küper Kobedağı Maiko Awaji utırawıdağı Matsuho belän totaştıra, Honşu-Şikoku haywey'eneñ ber öleşe.

Honşu-Şikoku totaştıruçı öç küperlärdän berse.

Berençel plan buyınça küper qatnaş timer yul-aftamabil küpere bulırğa tieşte, läkin 1986.nıñ Äprelendä eşlär başlağanda planda altı buylı automobil yul genä qaldı. Aktiv tözü 1988.nıñ Mayında başladı häm 1998. yılnıñ 5. Äprilendä küperdä yöreş başlandı. Akaşi buğazı millätara su yulı ide, anıñ kiñlege 1500 *m*.

Küperdä öç tüşämä bar. Üzäk tüşämä 1991 *m* bula, başqalar 960 *m*, 3911 *m* böten küper bula. Üzäk tüşämä başta 1990 metr genä buldı, läkin 1995.neñ 17. Ğinwarında bulğan Kobe cir teträwe waqıtında ul suzıldı.

Anıñ ğomumí xaqı - 500,000,000,000 Yen.

## İllüminatsiä
Akaşi-Kaikyö küperendä 1737 lampaçıqlar yaqtıra, 1,084 töp qanatta, 116 töp manaralarda, 405 fermalarğa häm 132 teräklärgä bula. Töp qanatta urınlaşqan azaytu köpşälär qızıl, yäşel häm zäñgär tösle yaqtıralar. İllüminatsiä sanaq belän yörtelä, bäyräm illüminatsiäse 28 kombinatsiädän tora.

## Monı da qara
* Honşu-Şikoku küpere proyektı
* Berençe Kuruşima-Kaikyö küpere
* İkençe Kuruşima-Kaikyö küpere
* Öçençe Kuruşima-Kaikyö küpere
* Minami Bisan-Seto küpere

## Sıltamalar
* Honshu-Shikoku Bridge Authority homepage 
* Official Akashi-Kaikyo Bridge homepage 
* Structurae: Akashi Kaikyo Bridge

Төркем:Күперләр
Төркем:Япония
Aysädora Dunkan

**Isadora Duncan** /aysädora dankan/ (26 may, 1878 - 14 sentäber, 1927) Amerikan biüçe xatın ide.

**Dora Angela Duncanon** isemle Kaliforniädäge San-Frantsisko şähärendä tua. Zamança biü änise bulıp tanılğan. Quşma Ştatlarda bik populár bulmağaç, ul 1900. yılda Parij'ğa küçä. Isadora Montparnasse'dağı *no. 9, rue Delambre* isemle qunaqxanäsendä artist cämğiät üzägendä yäşi. Ğädättä ul Paris'ta iñ populár kürşe Luxemburg Baqçasında, ul säğät 5tä açqanda, bii.

Şäxsi häm professional tormışta ul ädäpne häm qäğidälären boza. Anıñ ber söyärkäse teater rässamı Gordon Craig bula; ikençese tegü maşinnar magnartı Isaac Singer'neñ ulı Paris Singer bula; alardan härkemdän Isadora bala taba. İsadora'nıñ şäxsi tormışı şaqtí zur cäncälneñ sıltawı bula, ayıruça anıñ balalarınıñ 1913. yılda bulğan Sena yılğasında hälâqättä batuınnan soñ. 1922-23 yıllarda bulğan Quşma Ştatlarğa soñğı vizitendä Boston säxnäsendä qızıl şarf belän seltäp, imçäk açıp, "Ul qızıl! Min dä şundí!" möräçäğät itä.

Montparnasse'dağı Bohemalıq cämğiäte Isadora'nı qänäğätländermä, 1909.da ul *5 Rue Danton* qunaqxanädäge ike zur apartmentqa küçä, monda berençe qatta yäşi, ikençesen biü mäktäbe öçen qullana. Balet biep, ul bik küp şäkertlär qazana, bu Isadora'ğa üz balet mäktäbendä uqıtırğa mömkinlek birä. Ul rässamnarnı sınnar, zärkän äyberlär, şiğerlär, räsemnär yasarğa ilhamlandıra. *Théâtre des Champs-Elysées* 1913.tä açqanda, anıñ yöze barelieftä skulptor Antoine Bourdelle çoqıp yasí häm díwarlrda Maurice Denis räsem yasí.

1922. yılda ul 17 yäşkä yäşräk Urıs şağire Sergey Yeseningä kiäwgä bara. Yesenin Duncan belän Awrupağa kitep bara, lâkin anıñ yış isereklärçä ğawğalar alarğa naçar cämäğätçelek fikere kiterä. Kiläse yılda ul Duncan'nan ayırıla, Mäskäwgä qayta häm monda aqıldan şaşa. Xastaxanädän çıqqaç, ul 1925.neñ 28 dekäberdä üz-üzenä qullar sala.

Isadora'nıñ Fransadağı Nitsa'tä bulğan faciğäle ülem säbäbe anıñ cilferdäwçe zur şarf bula. Nitsa, Fransa. Isadora dustı Ivan Franchetto'nıñ Amilcar maşinasında barğanda, anıñ şarfı tägärmäçkä elägä häm küçärgä çornala. Ms. Duncan muyın sındırıp ülä.

Isadora Duncan *Ma Vie* isemle tärcemäi xäle yazdı, bu kitap 1968 yılda *[[Isadora]]* isemle filmendä ékranlaşqan.

Isadora Duncan'nı kremasílandılar, anıñ köle Parisdağı Père Lachaise qäberlegendä kolumbaríğa mäñgelek yoqığa tala.

* Isadora Duncan Web Läñkerlär 

Төркем:1878 елда туганнар
Төркем:1927 елда вафатлар
Төркем:Биючеләр
Dekäber, 2004

**[[2004]]**. yılnıñ **[[Dekäber]]** ayında bulğan waqíğalar.

__NOTOC__
## Köndäleklär

### [[Pänceşämbe]], [[1. Dekäber]] / [[18. Şäwäl]], 1425
* Ukraina opposisionärlär Leonid Kuçma präzidentneñ şähär çitendäge rezidensine qamap alalar
* Qazanda Ğayaz Ísxaqínıñ piese buyınça Zöläyxä tasması çıqqan

## Yaqın aylar

Nöyäber, 2004 | **Dekäber, 2004** | Ğínwar, 2005

Dekäber, 2003 | **Dekäber, 2004** | Dekäber, 2005


*
Төркем:Köndäleklär
Tatar ğäiläse

**Tatar ğäiläse** bar üz sífatları belän Tatar xalqınıñ iñ ğorurlanırlıq närsälärdän berseder.

## Tatar xatınnarı
Tatar xatınnarı ul Tatar xalqınıñ ğädätlären güzäl saqçıları dip äytü dä bik tä döres bulır, Tatar ğäiläneñ matur közgeläre.

: *Päräwezdä: [http://qizlar.at.tt/ Xatın-qızlar sürätläre kürgäzmäse]*

## Tuğanlıq atamaları

* **budun** == **xalıq**
* **ıruğ** == **tu**/**tuğ** == **näsel**
* **üktäy** – ıruğ/näsel keşese
* **tuğaçı** – iñ olı yäştäge üktäy
* **qärdäşlek** == **tuğanlıq**

ÄÖ=== Tuğannar ===

* **bertuğan** – ene/señel, bertuğan apa/abí
* **tuğan** – ata/ana, ene/señel
* **tudıqa** – äbi/babay ber bulsa
* **tumaça** – qart äbi/qart babay ber bulsa
* **toraçı** – äbi/babaynıñ äbi/babayı ber bulsa
* **torın** – bala balası

* **ana** == **äni**, **änkäy**, **änäy**, **nänäy**
* **ata** == **äti**, **ätkäy**, **ätäy**, **tätäy**
* **äbi** == **qart äni**, **qart änäy**
* **babay** == **qart äti**, **qart ätäy**
* **yıraq äbi** – ana yağı äbi, ana anası
* **qart äbi** – äbi/babay anası
* **qart babay** – äbi/babay atası

* **apayım** – yäşräk bulğan tuğanğa yomşaq itep äytü
* **enekäş** == **tuğanqay** – yomşaq itep "ene" äytü
* **ügi tuğan** – ana yä ki ata arqılı ğına bertuğan bulğan

### Tuy arqılı tuğanğanlaşqan

* **yäräşü** – qıznı kiäwgä birergä ríza belderü
* **kilen** – ulnıñ yä ki eneneñ xatını
* **kiäw** – qıznıñ ire
* **cizni** – qıznıñ yä ki bertuğan apanıñ/señelneñ ire
* **käläş** – kilen bulası qız
* **kilendäş** – bertuğan irlärneñ xatınnarı berbersenä
* **ciñgä** – bertuğan abínıñ xatını

* **çoqa** – bertuğan apa balası (ulı ğına mı?)
* **cigän** – bertuğannıñ balası

* **qayın igäç** – ir öçen xatınıñ iñ olı bertuğan apası 
* **qayın señel** – ir öçen xatınıñ iñ yäş señele
* **baldız** – ir öçen xatınnıñ señellese
* **bacay/baca** – ir öçen xatınnıñ señelleseneñ ire, baldıznıñ ire

* **qayın ana** – ir öçen xatınnıñ anası
* **qayın ata** – ir öçen xatınnıñ atası
* **bianay** – xatın öçen ir anası
* **biatay** – xatın öçen ir atası

* **qoda** – käläş tuğannarı öçen kiäw bulası keşeneñ tuğannarı
* **qodağí** – kiäw bulası keşeneñ tuğannarı öçen käläş tuğannarı
* **qodaça** – ir öçen xatınnıñ bertuğan apası

### Başqalar

* **söt qärdäşe** == **imçäktäş tuğan** – ber imi imep yaqın bulğan

## Monı da qara
* Söyembikä jurnalı
* Änilär köne

Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Гаилә
İdel-Ural Berlege

**İdel-Ural Berlege** ul İdel-Ural xalıqlarınıñ berdäm konfederasíğa oyışılırğa 2000. yıllarda tuğan omtılış.

2000. yılnıñ 24. Äprilendä Udmurtlarnıñ Yoşkar-Ola qalasında İdel-Ural xalıqları qorıltayı uzğan. Tatar Íctímağí Üzäge anda berdäm Mäclise belän Törki-Fin-Uğır konferensísın oyıştırırğa täqdim itä, wä qorıltayda qatnaşqan äğzälär bu niätne xuqlílar. Monnan tış 2000. yılnıñ August wä Öktäber aylarında matbuğatçılar ilä uqıtuçılarnı cíıp yaña bäxäsläşülärne uzdırırğa bulalar, İdel-Uraldağı waqíğaları turında söyläşä torğan gäcit çığarmaqçı kileşälär, çığımnarnı qaplaw öçen *İdel-Ural xäzinäsen* oyıştırırğa qarar çığarıla.

Qorıltayda qatnaşqan äğzälär, urıs xäkimiätkä Putin kilüdän soñ, KGB keşeläreneñ milli oyışmalar artınnan küzätep yörüläreneñ terelüen bilgelägännär.

## Monı da qara
* Tatar Íctímağí Üzäge
* İdel-Ural

:Идел-Урал
İdel-Ural xalıqları

**İdel-Ural xalıqları** ul İdel-Ural cirendä yäşäwçe, töp buluçı Törki ilä Fin-Uğır xalıqları.

Taríxí istäleklärdä İdel-Ural xalıqları arasında ízğış-talaş buluları, köç qullanu turında mäğlümät yuq.

Törki xalıqlar däwlätlär qorıp, Íslam qabul itsälär dä, Fin-Uğırlar üz ışanularda qalıp, şul däwlärlärdä irken yäşi ide, wä ilgä doşmannar kilgändä, Törkilär ilä bergä aña qarşı çığa ide.

Bu köngä Fin-Uğır – Törkilär arasında tatulıp mönäsäbätläre haman da saqlana, üz mänfäğätlärne xäl itkändä ber-bersen yaqlílar.

## Monı da qara
* İdel-Ural Ştatı
* İdel-Ural Berlege

:Идел-Урал
Rafael del Riego

**Rafael del Riego y Nuñez** /i nunyes/ (9. Äpril, 1784 - 7. Nöyäber, 1823) İspan general häm liberal citekçe.

Del Riego 1784. yılnıñ 9. Äprilendä (başqa mäğlümätlär buyınça 1785.neñ 24. Nöyäberendä) Asturiadağı Santa Maria de Tuñas'ta tua. Oviedo Universitäten tämamlaşaç, 1807. yılda ul Madridkä küçä, monda ul armíğa kerä. İspan Bäysezlek Suğışında, 1808 yılda Fransuzlar anı äsirlekkä alalar, Rafael del Riego Escorial'da yabıp totıla, häm soñraq monnan qaça.

10. Nöyäberdä ul Espinosa de los Monteros suğışında qatnaşa, bu suğıştan soñ anı qabat äsirgä alalar. Öç könnän soñ anı Fransiağa küçerälär häm azat itälär näticädä. Ul Britania häm Alman däwlätläre aşa säyäxät itep, 1814. yılda İspaniağa qayta häm qabattan armíğa lieutenant colonel (podpolkovnik) däräcäsendä kerä.

Monarxianıñ altı yıl däwamında ul Masonnarğa häm İspanianıñ Ferdinand VII patşasına qarşı yäşeren oyışmasına kerä. 1819. yılda patşa Könyaq Amerikanıñ bäysezlek qarşı suğışlarına 10 batalion cibärä. Riego Asturia batallionı citäkçelegendä bula. Cádiz'qa kergändä ul başqa offiserlär belän 1820.nıñ 1 Ğínwarında fetnä oyıştıra häm 1812. yıldağı konstitusínı kire qaytarırğa täläp itä (İspaniada Grajdannar Suğışı, 1820-1823). Patşa qarşı baş kütärü oyıştırığa ışanıp, Riego'nıñ ğäskärläre Andalusia şähärläre aşa baralar, lâkin cirle xalıqnıñ küpçelege qızıqsınusız bula. Galicia'da başlanğan fetnä böten İspaniağa tarala. 1820. yılnıñ 7. Martında general Ballesteros'nıñ soldatları Madridtağı patşa saraynı qamap alalar, 10. Martta patşa konstitusínı kire qaytara.

Yañadan nigezlängän 'progressist' xäkimiäte Riego'nı fieldmarşalğa üsterälär, häm Galicia general-gubernatorı eşenä bilgelänälär. 1821. yılnıñ 8 Ğínwarında ul Aragon belän citäkli başlí häm Saragossağa küçä. 18. Yündä ul Maria Teresa del Riego y Bustillos isemle üz kuzinägä kiäwgä çığa. 1821. yılnıñ 4. Sentäberendä republikan fetnädä qatnaşuı arqsında Riego'ğa yalğışça pespublikanizm ğäyep tağalar häm anı arest salalar. Anıñ populárlıq zuraya, Madridta anıñ azat itü öçen denostrasílar ütkärälär. 1822. yılnıñ anı Cortes Generales'qa (İspania Parlamente) saylílar häm yabıludan qatğí azat itälär.

1822.yılnıñ Dekäberendä, Verona Kongressında, İzge Berlek däwlätläre republikan İspaniada Awrupı balansına qurqınıç kürälär, İspaniada absolút monarxianı yañadan barlıqqa kiterü öçen Fransia saylana. 1823. yılnıñ 7. Äprilendä Fransuz armísı İspaniä çiklären ütep çığa. Riego 3. Armínı üz citäkçelegenä ala, interventlärgä häm cirle patşa tarafdarlarına qarışa. Lâkin 15. Sentäberendä anı totıp birälär häm Anquillas /ankilas/(Jaén) awılında äsirgä alalar. Riego'nı Madridqa küçälär. Tulı amnesti iğlan itkäç tä, patşa mäxkämäse Riego'ğa däwlätkä xíanät ğäyebe tağa, çönki ul parlamentta patşa xakimiäten alísı kilüçelär törkemennän berse buldı. 1823. yılnıñ 7. Nöyäberendä Rafael del Riego'nı Madridtağı la Cebada /sebada/ mäydanında asıp üterälär.

*[[Himno de Riego]]*, Riego'nıñ xörmätenä yazğan cir, İkençe İspan Cömhüriäteneñ (1931-1939) hímnı bula. Anıñ süräte Cortes Generales bínasında kürsätelgän.

Төркем:Испания тарихы
Riego, Rafael del
Riego, Rafael del
Төркем:Шәхесләр:Испания
Räsäy Möselmannar Qorıltayı

**Räsäy Möselmannar Qorıltayı** ul 1905.–1914. yıllarda ütkän qorıltayları adı.

## Qorıltaylar
***' – [[1905]] yılnıñ [[15 avgust]]ında [[Түбән Новгород|Tübän Novqorod]] şähärendäqe ğarminkä vaktında «Qustav Struve» paraxodında uzğan. [[İttifaq äl-Möslimin]] firkäsen oyıştırırğa kileşälär.

***' – 1906. yılnıñ 13–23 ğinwarlarında uza. *İttifaq äl-Möslimin* firkäseneñ nigeznämäsen qabul itälär, üzäk räislegen saylílar, 16 cirle bülek oyıştıralar, bu cirlärdä 15 avgustta çığışlarnı uzdırırğa kileşälär.

**[[Бөтен Россия мөселманнарының өченче җыены|3. qorıltay]]** – 1906. yılnıñ 16–21 avgustlarında uza. Präzident wazifasına  saylana, anıñ särqätibe bularaq Yosıf Aqçura. 800 wäkil mäktäplärdä uqıtu cirle söylämnärdä uzarğa tieş, wä mädräsälärdä Ğosmanlı Törek söylämendä uzsın digän qararğa kilälär.

**** – 1914 yılnıñ 15–25 iyünnärendä Sankt-Peterburgda uza.

## İskärmälär

## Sıltamalar

## Monı da qarağız
* 1917 елгы Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтае
* 1917 елгы Бөтенрусия мөселманнарының икенче корылтае

Төркем:Россия сәясәте тарихы
Төркем:Россия империясендә ислам
Kön tele

**Kön tele** dip bar keşe telläre Urta Asíada barlıqqa kilgän ber teldän çıqqannar dip äytä torğan telbelem farasın atílar. Bu faraz buyınça, Törekçä genä şul berençe telgä iñ yaqın bulıq qalğan.

Bugöngä bäxäsläşelep betkän bu faraz berençe märtäbä 1935. yılda Kemal Atatürk tarafınnan Törek säyäsätenä wä mäğärifenä kertelgän ide, wä Törekçäne alınmalardan buşatu öçen nigez bularaq qullanılğan.

“Kön tele” farazı 1950. yıllarda ük íxtíbarsız qalğan ide.
## Monı da qara
* Törki tele
* Turançılıq
* Taríxlı telbelem

:Телләр
:Тел белеме
Törki däwlätlär

thumb|right|350 px|Bäysez Törki däwlätlär
**Törki däwlät** dip Törki xalıqlar xäkim itkän cömhüriätne atílar. Bar Törki däwlätlär turında digändä *Törkistan/Türkistan*, *Turan* süzlärene qullanalar.

Bügengä 7 bäysez cömhüriät bar:
* Azärbaycan
* Qırğızstan
* Qazaqstan
* Üzbäkstan
* Törekmänstan
* Törkiä

Monnan tış öleşçä tanılğan  Tönyaq Kipr Törek Cömhüriäte da bar.

Qıtay töbäge dip sanalğan Könçığış Törekstanda da baytaq Törkilär yäşi. Gagauzlar Moldaviädä, Ukrainada häm Romaniädä yäşilär. Qaraqalpaqlar Üzbäkstanda yäşi.

Küp kenä törki cömhüriätlär Rusiä Federatsiäse eçenä kerä häm bäysez däwlätlär bulmıy, alar arasında Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan, Yakutstan, Tıwa, Haqas, Altay, Qırım w.b. Xalıq sanı buyınça törki xalıqlar Rusiädä ikençe urında tora.

## Monı da qara
* Turançılıq
* Törki xalıqlar
* Törki tele

## Päräwezdä
* Törkistan
* Törki xalıqlar wä Törki cömhüriätlär

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки телле дәүләтләр
Söyläm

## “Tel” me, “Söyläm” me
**Söyläm** dip telneñ ber bilgele alanda qullanıla torğan cirle töre atala. Söyläşüçe sanı da, qullanılu alanı da törleçä bulala. Monnan kiñ alanda qullanıla torğan söyläm keçeräk eç-söylämnärgä dä bülenä aluı çığa.

Cirle söylämnärdän tış telneñ äle hönäri söylämnär dä bulala.

Tel söylämnäre süzlek belän genä tügel, ímla, yañğırış belän da ayırıla ala.

Äytergä qala, *tel* ilä *söyläm* ayıru öçen barçaqta qullanırlıq kürsätkeçlär yuq.

Söyläşü töre turında äytkändä, kiläse çaqlarda “tel” urınına yışraq “söyläm” ataması qullanıla:
* ägär bu tel ädäbiät teledäy bilgelängän bulmağanda;
* ägär bu teldä söyläşüçeläreneñ üz däwläte bulmağanda;
* ägär bu teldä söyläşü prestij bulmağanda.

### Säyäsi säbäp
Max Weinreich äytkänençä «Tel ul üz xärbilär bulğan xalıq söyläme». Säyäsi wazğíat üzgärelä torıp tel söylämgä dä, söyläm telgä dä äwerelä ala. Mísal itep İngliz ilä Serb-Kroat telen kiterergä bula, ikeseneñ dä ike töp söyläme bar. Britaniada Britania İnglizçäsendä, Amerikada Amerika İnglizçäsendä söyläşälär.

Tel-söyläm bäxäse Makedonia ilä Bulgaria, Romania ilä Moldova arasında da bara.

### Söylämnär berläşmäse
Telneñ ayırım söylämnärendä söyläşüçe keşelär arasın ber bersen añlaw bulğanda, şul çaqta söylämnär berläşmäse buluı turında äytälär. Ämma kiresençä çaqları da bar, mäsälän İtalça wä Íspança ul ayırım tellär dip sanalsalar da, söyläşüçelär ber bersen añlasa, Lombard ilä Sisíliada yäşäwçeläre isä ber teldä söyläşsälär dä ber bersen añlamaslar. 
Ber cirdä küp tellär qullanu näticäsendä söylämnärdän butalğan berläşmä bulıp çığuı bar, iñ bilgele mísal itep Afrikança-Dutça-Frisça-Almança berläşmäsen kiterergä bula.

Törki telen küp söylämnär bulğan tel itep tä, söylämnär berläşmäse itep tä sanarğa bula, berençe märtäbä Törkiägä kilgän Tatar da öç kön eçendä cirle söylämgä künegep betä.

### Taríxí qaraş
Taríxlı telbeçlärneñ qaraşı buyınça bar söyläşü törläre ul borınğı tellärneñ söylämnäre genä. Mäsälän Romalı tellär ul Latín teleneñ söylämnäre dip sanílar.

:Тел белеме
Alança

**Alan tele** yäki **Alança** dip Törki teleneñ Qawqaz söylämen atıylar, ul Qaraçay yä Balqar xalıqlarınıñ tuğan söyläme. Anı *Qaraçayça*, *Balqarça* da atıylar.

Qawqazğa Urıslar kilep, 20. yöz başında Törki telen qullanudan betergänçe Alança xalıqara tel bularaq qullanılğan, mäktäplärdä dä.

Balqar yä Qaraçay xalıqlarınıñ söyläşü ayırması bik keçkenä, alarnı ike ayırıp tel itep Urısälif itte.

Alançağa iñ yaqın söyläm diep Qırımçanı atarğa bula.

## Üzençäleklär
Alançada Tatarçada kebek [q], [ğ], [ñ], [ä] awazları bar. «C» xärefe belän Qırımçaday awaz bilgelänä.

Alançanı c-söyläm dip atarğa bula, Tatarçada [y] awazı äytelgän cirlärdä Alançada [c] äytelä: *yıl* / *cıl*, *yaña* / *cañı*.
## Sıltama
* http://www.camagat.com 

## Monı da qara
* Törki tele

## Päräwezdä
* Älifba
* Qayber süzleklär

:Төрки телләр
Төрек-Татар лицейлары

**Төрек-Татар лицейлары** дип Төркия ярдәме белән оештырылган мәктәпләрне атыйлар.
2004 елда Татарстанда 8 татар-төрек лицее эшли иде. Иң беренчесе, Эртугрул Гази исемендәге 2 номерлы лицей-интернат (Казан) Казанда 1992 елда ачылган.

Барлык лицейларда укыту 4 телдә алып барыла: татарча, төрекчә, инглизчә, урысча.
Бетерүчеләрнең 100% чамасы Татарстан һәм чит ил университетларына керә. Лицей укучылары Татарстан, төбәк һәм Россия бәйге/олимпиадларында күп беренчелекләрен оттылар.

Лицейлар татар телен Яңалиф нигезендә өйрәтү экспериментында катнашкан мәктәпләр арасына керәләр.

## Бүләкләр
2нче лицей 2004 елда җөмһүриятнең иң яхшы мәктәбе исеменә лаек булды, һәм физика фәне укытучысы Осман Аслан иң яхшы физика укытучысы буларак сайланган.

## Керү
Лицейга керү 6нчы сыйныфны бетерүчеләр арасында математика фәненнән олимпиада рәвешендә уза.

## Моны да кара
* Төрек-Башкорт лицейлары
* Төрек-Казакъ лицейлары
* Төрек-Кыргыз лицейлары
* Төрек-Чуаш лицейлары

## Пәрәвездә
* http://litsey2.ru/

Төркем:Казан мәктәпләре
Ähmäthadi Maqsudi

**Ähmäthadi Maqsudi** Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasındadır.

Ähmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «*Möğällime äwwäl*» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 dänädän artıp kitä. Ä.Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları wä başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.

Ähmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä kiñ urın birä, “*‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa*” (Ğälimcan İbrahimnıñ bäyälämäse). Ähmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa *waw* häm *hai räsmiä*) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.

## Monı da qara
* Tatar tele

:1941 елда вафатлар

Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:1864 елда туганнар
Codex Cumanicus

thumb|right|"Codex Cumanicus"
**Codex Cumanicus** - Katolik missionerlarğa Qomannar/Qıpçaqlar belän aralaşunı oyıştırırğa yärdäm itüçe yazmalar cıyıntığı. Latin älifbasında tözelgän. Bu yazmalar ber qap astında cıyılğan.

Bu cıyıntıqnı ike öleşkä “bülärgä” bula:

Bernçesendä Latinçağa ilä Farsıçada tärcemä itep Qıpçaq teleneñ süznämäse kiterelgän, tel qullanması diärlek.

İkençe öleşendä Qumannarnıñ ğöref-ğädätläre kiterelgän, dini mätennär, tel häm xalıq icatı turında belem, alarnıñ Latinçağa häm Çığış Biek Almançağa tärcemä kiterelgän. İke öleşendä dä baytaq östämälär bar.

Codex'nın irtänge öleşlär 12 yäki 13 ğasırda yazılğan, waqıt ütüwe belän östälep baruwı ışanıla. 
Bu könga Venetsiä şähärendäge St. Mark kitapxänäsendä saqlanğan *Codex Cumanicus* küçerelmäse 1330 yılğa qarıy. (1r bitendä *11 ijül 1330*)

## Çığanaqlar häm iskärmälär

* Schmieder, Felicitas et Schreiner, Peter (eds.), Il Codice Cumanico e il suo mondo. Atti del Colloquio Internazionale, Venezia, 6-7 dicembre 2002. Roma, Edizioni di Storia e Letteratura, 2005, XXXI-350 p., ill. (Centro Tedesco di Studi Veneziani, Ricerche, 2).
* Drimba, Vladimir, Codex Comanicus. Édition diplomatique avec fac-similés, Bucarest 2000.
* :en:Davud Monshizadeh, Das Persische im Codex Cumanicus, Uppsala: Studia Indoeuropaea Upsaliensia, 1969.
### Päräwezdä
* «Codex Comanicus» ''Peter B. Golden (Rutgers)''  – İnglizçä mäqälä
* Dr. Peter B. Golden on the Codex -Архив
* Italian Part of “Codex Cumanicus”, pp. 1 - 55. (38,119 Mb)
* German Part of “Codex Cumanicus”, pp. 56 - 83. (5,294 Mb)

Төркем:Төрки халыклар
Töfäñ

**Töfäñ** (Farsıça: - * تفنگ tofæng (tofäng)*), borınğı utlı qoral (tup) ataması. 1 *m* ozınlığındağı yuan köpşäneñ asqı öleşendä darığa ut törtü öçen tişege häm stanğa berketü öçen caylanması bulğan. Töfäñ yomrı taşlar, yädrälär belän atqan. Şäreq illärendä 12. yözdän bilgele. İdel buyında töfäñ 1376 yılda Bolğar şähären saqlğanda qullanılğan.

Urıs yılyazmalarda ul "grom puşçaxu (*гром пущаху*)" dip terkälgän. Şul räweşle Urıs dönyasına "puşka (*пушка*)" töşençğse kilep kergän, dip farazlana.
Şolom Aleyxem

**Şolom (Şolem) Aleyxem** (2 mart, 1859 - 13 may, 1916) - İdiş ädäbiäte yazuçısı häm populár yumorist, anıñ ícatta novellar, pieslär, mäzäklär. İdiş yazuçılarnı alğa cibärü öçen bik küp eş eşli, balalarğa İdiş telendä yuzçılardan iñ berençese.

*Şolem Yakov Rabinoviç* isemle (Urısça: *Рабино́вич*) xäzerge Ukrainadağı Pereyaslav şähärendä tua. Şolom Aleyxem icadi isemen ala. Kitaplarğa räsemnär yasí, uqıtuçı häm ravvin bulıp eşli. Başta Urısça häm İvritçä yaza, läkin 1883.tän İdiş telendä qırıqlap tom bastırıla. Şul waqıtta Räsäy yähüdläre arasında yazu häm icadi tele İvrit tele bula, bu telne uqımışlı Yähülär genä belälär. Şolem Aleyxem Räsäyneñ öç million nadan İdiş telendä genä söyläşäwçe Yähülär öçen yaza.

Citeşterüçänlege bik zur bula, monnan tış, ul başqa İdiş yazuçılarnı danın tarata. *Die Yiddishe Folksbibliotek* yıllıq basmasın möxärrirlek qıla. Awrupada häm Quşma Ştatlarda leksilär uqıy. Anıñ äsärlär törle tellergä tärcemä itelgän. Alarnıñ iñ populár: "Söt sawıtı Tevye" äsäre. Äsärendä yähüdlär-urıslarğa mönäsäbätlär, Qaragruhçılar *pogromnarı* (cäberläre) yazıp birgän.

Zolımnı sizep Şolom Aleyxem 1905. yılda Şveytsariägä küçä, soñraq, 1914.tä, Quşma Ştatlarğa küçep, Nyu York şähärendä urnaşa. Bu urında ul 57 yäştä ülä.

## Läñkerlär
* Şälom Aleyxem Päräwäzdä 
* The Bloody Hoax (a book review)

Төркем:Яһүдләр
Төркем:Язучылар
Därbiş

**Därbiş**, şähär tibındağı bistä (1940. yıldan), Aqtanış rayonında, rayon üzägennän 42 *km* Tönyaq-Könbatışrtaraq, Kama yılğasınıñ sulyaq yarında urnaşqan. 1872. yılda qorablar remontlaw ostaxanäläre oyışqanda nigez salına. 1970. yılda 2,8 meñ, 1979. yılda 1,2 meñ, 1989 yılda 0,8 meñ keşe yäşi. (1970 yıllarda Tübän Kama susaqlağıçı zonına kerä). 1995. yıldan daimi yäşäwçelär yuq. 1998. yılnıñ 18. Yünendä isäptän sızıla.

Төркем:Cimerek şähär
Raifa küle

**Raifa küle**, Yäşel Üzän rayonındağı İdel-Kama saqlawlığı territorisendä. Mäydanı 33,2 *ha* (1986), ozınlığı 1300 *m*, kiñlege 300 *m*, iñ tirän urını 19,8 *m*, su küläme 2360 meñ *m<sup>3</sup>* (1993). Ozınça, bögelgän tügäräk räweşendä. Kül qazanlığı erozí tä'sirendä qatlawlanğan karst-suffozí eşçänlege näticäsendä xasíl bulğan. Yawım-töşem isäbenä tuyına. Külneñ töbenä läm bik tiz utıra, ayırım öleşläre su üsemlekläre belän qaplanğan. Raifa urmanındağı töp sulıq saqlawlığı.

Төркем:Яшел Үзән районы күлләре
Төркем:Яшел Үзән районы
Чернобыль һәлакәте

**Чернобыль һәлакәте** — 1986 елның 26 апрелендә Совет Берлегендәге (хәзерге Украинадагы) Чернобыль шәһәрендә булган атом электростанциясендә килеп чыккан һәлакәт иде. Дөньяда атом электростанцияләрдә һәлакәтләрдә иң начары исәпләнә. Ул радиоактив калдыклардан торган болытны җитештерә. Җил бу болытны Көнбатыш Совет Берлеге, Көнчыгыш Европа һәм Скандинавия аша күтәреп чыгара. Украинаның, Беларусьның һәм Россиянең күр җирләрен пычрата, нәтиҗәдә 200 000 кеше эвакуацияләнә һәм күчерерлә. Бу һәлакәт Совет атом сәнәгатенең куркынычсызлыгы турындагы мифны юкка чыгары, атом сәнәгатьнең үсешен кичектерә, Совет хакимиятен сер тормас булыгра мәҗбүр итә. Хәзерге бәйсезле Россияне, Украинаны һәм Беларусьны агуланган зонасында йогышсызландыру һәм сәламәтлекне саклау мәшәкәтли.

### Атом электростанциясе

Чернобыль АЭСы Украинадагы Припәт бистәсендә урнашкан, Чернобыльдан чакта төньяк-көнчыгышка 16 километрда һәм Киевтән чакта төньякка 104 километрда. Станция дүрт реактордан тора, алардан һәркайсының электрик егәрлеге 1 гигаватт (термик егәрлеге 3.2 гигаватт) була, һәлакәт заманнарында бергәләп Украина электроэнергиянең 10% чамасы җитештерәләр. Станция төзелеше 1970-елларда башлана, 1977 елда 1-нче реактор эшли башлый, соңрак 2-нче (1978), 3-нче (1981) һәм 4-нче (1983). Һәлакәт вакытында 5-нче һәм 6-нче реакторлар төзеләләр генә.

Бөтен дүрт РБМК-1000 реактор төренә керәләр.

### Һәлакәт

1986 елның 26 апрелендә, җирле вакыт 13:23:58дә Чернобыль-4 атом-төш реакторы (ягъни Чернобыль станциясенең 4-нче реактор) һәлакәтле атом-төш матдәненең эрүен кичерә , нәтиҗәдә бернчә кабынып китүеләр һәм янгын чыга.

Һәлакәт хаталы реактор ясалыгына һәм куркыныч техниканы бозган арыган станция операторлар хатасына бәйләнгән була. Три-Майл-Айленд вакыйгасында да, икенче дәрәҗәдәге һәлакәтенә өлеш керткән фактор — операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлек һәм реакторның күп сыйфатлары белән таныш булмау.

Берничә процедура тәртипсезлек һәлакәт сәбәбенә өлеш кертәләр. Алардан берсе куркынычсызлык, офицерлар мөдир операторлар белән булмаган имин элемтә. Аннан да бигрәк, операторларның яхшы булмаган өйрәнгәнлеге буенча, экспериментнең максаты булган түбән реактивлыкта реактор эшен аңлауның сайлыгы да сәбәбе була. Реакторның күп сыйфатлары, куркынычлы зур позитив киңлек коэффицентендә, хәрби сер буларак яшерен иткән булдылар һәм операторлар aларны белмәделәр. Алай гына да түгел, берничә куркынычсызлык системалар алдаган булдылар, тәҗрибә башкаруының тәртибе инкяр иткән була.

## Моны да карагыз
* Припәт

## Тышкы сылтамалар
* Яндекс панорамалар. Припәт шәһәре

Төркем:Украина тарихы
Төркем:1986 елны ССРБда техноген һәлакәтләр
Pravoslawlıq

**Ortodokslıq, Pravoslawlıq, Pravoslavie** (,  — *[[döres]] [[xökem]]*, *döres [[belem]]*, *döres [[Xoday]] [[süz]]e*, *döres Xoday danlıqlau*) — monoteizm häm xristianlıq dineneñ ber iseme häm yünäleşe. Ul Könçıgış Rim imperiäsendä tuıp, Balqannarğa, Kavkaz belän Rossiägä kergän. Xäzerge waqıtta däwläti çirkäwlärgä bülenä.

Ortodoks Xristianlıq yäki Pravoslavie, Rim imperiäse bülengäç (395), Xristianlıq Könçığış tarmağı bularaq oyışqan töp häm borınğı yünäleşlärneñ berse. Dini nigezläre 9-11. yözlärdä Vizantiä bilgelänä. 1054. yılda Ortodoks Xristianlıq möstäqil çirkäw bularaq formalaşa. Aqrınlap berniçä autokefal çirkäwgä bülenä.

Tatarstan cirendä Pravoslavie 1552. yıldan Qazan Xanlığın Rus däwläte yawlap alğaç häm töbäktä kolonial izü säyäsäte başlanğaç, kiñ tarala. (qara Keräşen Tatarlar)

2001. yılnıñ 1 iyülenä Tatarstanda 172 Ortodoks xristianlıq cämğiäte, ş.i. 9 Keräşen Tatarlar mäxälläse terkälgän.

## Sıltamalar

Төркем:Христианлык
Singarmonizm

**Singarmonizm** (Yunança: *sin* – bergä, häm *harmonia* – awazdaş), fonetik qanun, süzlärdä arttağı icekneñ üzennän alda kilgän icekkä yaraşuı. Ber süzdä yä alğı rät *ä, ö, e, ü, i*, yuğisä artqı rät *a, u, ı, o, ıy* suzıqları qullanıla (*bala, altın, mäsäl, Sälim*). Şul räweşçä, barlıq quşımçalar (mäsälän, küplek sanı quşımçaları -lar, -lär) da yalğana. Sinharmonizm qanunı agglütinativ sistemle Törki, Monğol, Fin-Uğır häm başqa tellärgä xas.

Tatar telendäge alınma süzlärneñ tamırlarında törle (alğı, artqı) rättäge suzıqlar bulğanda çığarmalar küzätelä: *kitap, kafedra*. Quşmasüzlärdä dä şul uq küreneş: *öçbuın, taşkümer, mırawbikä, hiçqayçan*. Süz törläneşendä quşımça soñğı icektäge suzıq awazğa oxşaş bula: *kafedrada, kitaplar*.

§ 39. Ğäräp-farsı alınmaları singarmonizmğa buysınu-buysınmaw yağınnan ike törkemgä bülenälär:

* a) äyteleşläre dä, yazılışları da **singarmonizmğa buysınğan süzlär**: cämäğät, cänübi, citdi, cismi, dini, fänni, ğäräbi, ğilmi, ğäskäri, ğädäti, körsi, qädimi, mädäni, milli, mäcbüri, mäcüsi, möfti, mäğnäwi, nisbi, räsmi, säyäsi, şiğer, şiğri, tärbiäwi, täräqqi, tänqidi, xäyäti h.b.;
* ä) **singarmonizmğa buysındırılmıyça qabul itelgän** häm yazıla torğan süzlär: adämi, **äxlaqi**, daimi, imtixan, islam, ilahi, ictihat, kitap, qağidä, miladi, matdi, Nizametdin, ruxiät, samimi, Sämiğulla, şağir, şimali, **surät**, **tabiği**, tarix, tarixi, tämam, xanä (aşxanä), xatirä, xisap, **waqiğa**, ictimaği, iqtisadi, ilahi, ixtiari, miladi, razi, ruxi, samimi, sıynfi, şimali, tabiği, tarixi, şäytani, mäğlümat, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.;
* b) kirillitsada singarmonizmğa buysındırılmıyça yazılğan süzlärneñ qayberlären xäzerge **latinitsada singarmonizmğa buysındırıp yazu** täqdim itelä: cämäğät, qiämät, matbuğat, şiğer, **ädäbiät**, **näşriät**, **mädäniät**, säläm, sälämät, häläk, **idärä**, yäki, Näğimä, Fäğilä, Basıyr, Nasıyr, Sadıyq  h.b.;
* c) ike qalın icekle yäki soñğı ike icege qalın bulğan süzlärdä **i** quşımçası singarmonizmğa buysınıp qalınaya, yağni **ıy** yazıla: narasıy, xıyalıy, xoquqıy, xosusıy, xaqıyqıy, ruxanıy, zarurıy, zobanıy, qanunıy, mantıyqıy h.b.
* ç) sıyfat quşımçası **i** ber genä qalın icektän soñ saqlana, **ıy** ğa üzgärtelmi: dahi, matdi, ğadi, icadi, miladi, şimali, fani, farsi, ruxi, äxlaqi, cismani, iqtisadi, ictimaği, islami, dönyawi, гомуми — ğömumi h.b.;
* d) ğäräp-farsıdan kergän isemnärdä dä singarmonizm saqlanğan, saqlanmağan häm ike variantta yazu oçraqlari bula:

1. singarmonizm saqlana: Basıyr, Sadıyq, Nasıyr, Baqıy h.b.

2. singarmonizm saqlanmıy: Xalit, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.

3. ike variantta yazu: Nuri—Nurıy, Näsix—Nasıyx, Nazir—Näzir, Hadi—Hadıy, Waqif—Waqıyf, Fatıyx—Fatix—Fätix, Nasıyri—Nasıyrıy h.b.

## Iskarmalar


Төркем:Тел белеме
Төркем:Татар теле
Färit İdelle

**Färit İdelle** (*Aği Färit Ämrulla ulı*) (1943), radíojurnalist.

1968. yıldan "Azatlıq" radiosınıñ Tatar-Başqort redaktsiäse xezmätkäre, 1989.dan direktorı (Münchendä, 1995. Pragada).

"Ğabdulla Tuqay isemendäge yäşlär klubı"na (İstanbul) nigez saluçılarnıñ berse, "Tuqay bülletine" jurnalınıñ redkollegi äğzası.

"Qazaq häm Tatarlar" (İstanbul, 1972) isemle kitap autorlarnıñ berse.

Төркем:Азатлык радиосы журналистлары
Älimcan İdrisi

**İdrisi Älimcan (Ğälimcan) Cäğfär ulı** (1887-1959), jurnalist, cämäğät häm din eşleklese.

1914-1915. yıllarda Törkiädä "Türk yurdu" ("Törek yortı") jurnalı möxärrire. 1915 yıldan Almaníada, 1916-1922. yıllarda ímam, Wünsdorf lageren oyıştıruçılarnıñ berse. 1922-1924 yıllarda Boxara Xalıq sovet Cömhüriäteneñ Almaníadağı räsmi wäkile.

"Räsäydän kilep uquçı Möselman studentlarğa yärdämläşü cämğiäte"n (1918-1924.) häm "Allahe täğäläne olılawçı Möselman cämğiäte"n (1924-1928.) häm citäkçelärennän berse.

1934-1939 yıllarda Almaníanıñ Tışqı Eşlär ministerlegendä fänni xezmätkär (liñeşç); 1939-1945. yıllarda Propaganda ministerlegendä Ğäräp häm Törek redaksíları citäkçese.

## Сылтамалар

* Искәндәр Гыйләҗев. Судьба Алимджана Идриси. Журнал Гасырлар авазы - Эхо веков. 1999. 

## İskärmälär

Төркем:Чит илләрдә яшәүче татарлар
Төркем:Татар журналистлары
Äxmätzäki Wälidi

**Wälidi Äxmätzäki Äxmätşa ulı** (Başqortça: *Вәлиди(ов) Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы*), möhäcirlektä **Zeki Validi Toğan**, (1890-1970), Başqort xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte citäkçese, tarixçı, türkolog, fälsäfä doktorı (1935), Mançester üniversitäteneñ şäräfle doktorı (1967).

1912-1915. yıllarda Qazanda "Qasıymiä" mädräsäse möğällime. 1915-1917.dä 4. Däwlät Dumasınıñ Möselman deputatlarına bulışlıq itü bürosı äğzası. 1917.dä Millät Mäclesenä saylana, Ş. Manatov belän berlektä Başqortlar Şurasın oyıştıra, Nöyäber-Dekäber Orenburgta uzğan Bötenbaşqort Qorıltayı räise (anda Möstäqil Başqort moxtariatı íğlan itelä).

1918-1919 yıllarda Başqort tömännäre Wälidi citäkçelegendä ataman  Dutov häm admiral Aleksandr Kolçak armiäläre eçendä Bolşeviklar qarşı köräşä. RSFSR xakimiäte Sovet Başqort autonomiasen tözü şartına kileşkäç, tarafdaları belän Bolşeviklar yağına çığa.

1919. yılnıñ Fevrälennän 1920 yılnıñ iyün urtalarına qädär (bülenep) Başrevkom räise. Üzäk xakimiätneñ elekke moxtariät wäqälätlären çikläwennän kilep tuğan qarşılıqlar arqasında Äxmätzäki Wälidi Sovetlar xakimiäte belän aranı özä, Urta Asiäğa kitä.

Törkestanda Sovet xakimiätenä qarşı milli xäräkät citäkçelärennän berse, "Törkestanlılar Milli Berlege" räise (1920-1923.). 1923. yıldan möhäcirlektä. Şul uq yılda ul İrandağı Mäşhäd şähäreneñ kitapxanäsendä İbne Fazlannıñ original qulyazmanı taba.

1925.tän Törkiädä, İstanbul üniversitätendä uqıtuçısı häm professorı. Soñraq Almaniäneñ Bonn (1935-1937) häm Göttingen (1938-1939.) üniversitätläre professorı. 1953.tän İstanbul üniversitäte qarşındağı Íslam Dönyasın Öyränü häm Tikşerenü İnstitutı citäkçese.

Şul uq yıllarda UNESCO qaramağında Törki xalıqlarnıñ küptomlı fundamental ensiklopädiäsen tözüe oyıştıru eşendä yaqınnan qatnaşa. Törki xalıqlarnıñ tormış-könküreşenä, mädäniätenä, telenä häm tarixına bağışlanğan küpsanlı xezmätläre 1909-1970. yıllarda törle tellärdä basıla.

Төркем:Шәхесләр:Башкортстан
Төркем:Башкорт шәхесләре
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Хәбиб Юнич

**Юнич Хәбиб Фазылҗан улы** (1906—1945), Кытай Төркестандагы сәясәт эшлеклесе, педагог һәм журналист. Төркиядә укып кайтканнан соң, Шөнҗанның Элә вилаятендә уйгыр телендә беренче «Элә дәрияси (Элә дәрьясы)» гәзетаның оештыручыларның берсе һәм аның мөхәррире (1934—1944). 1939 елда Юнич тырышлыгы белән Голҗада беренче җәмәгать китапханәсе ачыла.

1940 елларда Голҗа татар мәктәбендә укыта. Шөнҗанда башланган милли азатлык хәрәкәтенең рухи әйдәүчеләренең берсе. Шәркый Төркестан Халык Җөмһриятенең (1944) төп документын (декларациясен) төзүчеләрнең берсе һәм вакытлы хөкүмәтнең мәгариф министры (1944—1945). Бер ук вакытта «Азат Шәркый Төркестан» газетасының баш мөхәррире. Тиф эпидемисе вакытында вафат була.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Миркасыйм Госманов]]. *Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар. Казан, ТКН, 206 бит, ISBN 5-298-00643-4
## Сылтамалар

Төркем:Кытай татарлары
Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Кытайда туганнар
Төркем:Мөгаллимнәр
Muixeranga

**Muixeranga** /muişeraña/ ul borınğı uram biülärneñ cíını, ul da Valencia İlendäge Algemesí şähärendä saqlanğan *keşe manaralar* yolası. Algemesí ul Valenciadän 30 *km* Könyaq-Könbatışraq şähär.

Muixeranga artistik akrobatik biü genä tügel. Ul Algemesí şähärdäge Qız Sälâmätlege (*Mare de Déu de la Salut*) dip atalğan 7-8. Sentäber festivale waqıtında *tözelgän* törle küreneşle häm formalı plastik qorılmalar.

Muixeranga böten Catalonia'da ütkärelgän casteller'lärgä oxşaş. İkesedä böten İberia yarımutırawında ällä qayçan kiñ taralğan borınğı Moixiganga yolasınnan çığalar. Casteller belän Muixeranga töp ayırması şundí: Muixeranga'nıñ töptä yatqan dini mäğnäse artığraq, *tözüçelär*gä *manara*nıñ bieklege möhim tügel.

## Taswírlama

Manaranı tözüçe keşelär ğädättä törle hönärle, läkin köçle häm qüätle keşelär. Xäzerge köndä  200 keşe manaralarda qatnaşa, läkin äwwäl zamannarda 30 dän artığraq keşe bulmadı. Tamaşanı osta oyıştıra: ul biü manaralar belän yarıştıra, ul da keşelärne saylap ala, alarnı da äzerli.

Kiemnär dä bik törle bulalar. Kiem külmäktän, ıştannan, krästiän ayaq kiemennän häm maxsus eşläpädän tora. Tuqıma vertikal qızıl häm zäñgär buylar belän buyalğan, harlekindä kebek. Bu üzençälek elektän ük torğan tügel, qartlar süzlärençä,ällä qayçan kiem tüşäk tuqımasınnan eşlängän buldı .

## Çığış häm Üseş

Muixeranga häm *muixeranga* süze çığışı xaqında berniçä teori dä bar. Berençe teori süzlärennän, bu süz Ğäräp *mochain*, dimäk "bitlek", süzennän çığa. İkençe teori sözlärençä bäyräm borınğı maxsus waqíğanı iskä alu tantanalı yöreştän çığa.

Ägär İberian Yarımutırawında bu yolanı 13. yözdän kilä dä, Algemesí'dä *muixeranga*'nı iñ täwge iskä alınu 18. yözneñ berençe öçtän ber öleşendä buldı.

## Muzık häm símbolik
Biügä quşılıp tabalettä (baraban) häm dolçaina'da (bik qatı fleytanıñ töre) bik borınğı bigesez autornıñ xas köy uynílar.
Valencia mädäniäten häm telen yañarışı öçen köräşçelär bu köy Valencia İleneñ häm böten Katalon-telle töbäklärneñ hímnı buluına ireşte.

  Xavier Richart başqaruında.

## Monı da qara
* Casteller

## Läñkerlär
* Muixeranga räsmi bulmağan säxifä (bu säxifädän mäqäläneñ ber öleşe alınğan)

Төркем:Йолалар
Төркем:Испания