open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Краснодар крае татарлары

**Краснодар крае татарлары** — татарларның Краснодар краенда яшәүче территориаль төркеме.

## Таралышлары

2010 елда Краснодар краендә 24 840 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 5036, 1989 елда – 14 547, 2002 елда - 25 589 кеше).

Алар, нигездә, Новороссийск (2010 елда – 3273 кеше), Краснодар (2007), Сочи (1986), Анапа (1950), Крымск (1329),Геленджик (960), Армавир (391) һәм Горячий Ключ (310) шәһәрләрендә , Кырым (3227), Темрюк (2422), Абинск (722), Туапсе (650), Кущевск (454), Ейск (427), Северск (427) районнарында яшиләр.

## Күренекле кешеләре
Край белән генерал-лейтенант Р.А. Булгаков, административ‑хуҗалык эшлеклесе И.А. Абдрәфиков, Социалистик Хезмәт Герое А.Н. Мостафин,  Социалистик Хезмәт Герое Гайфетдин Галиев һәм Э.Т. Мещеров,  РФ атказанган фән эшлеклесе Р. Р. Галиәкбәров, журналист Н.Х. Алкин, СССР атказанган спорт мастеры Ш.А. Сабировның тормышы һәм эшчәнлеге бәйле.

Сервер Аметов - Кущев станициасында, җинәятчеләргә буйсынмаган атаклы фермер. 

## Мәдәният
Хәзерге вакытта «Болгар–К» төбәк иҗтимагый оешмасы (1997 елдан башлап, рәисе В.З. Ягофаров), «Йолдыз» край иҗтимагый оешмасы, «Батыр» татар милли‑мәдәни автономиясе, Сочи шәһәре татар милли‑мәдәни автономиясе, «Сочи шәһәре мөселманнары җәмгыяте» җирле дини оешмасы эшли. 2010 елдан «Татарстан–көньяк» сәүдә оешмасы (Краснодар шәһәре) эшли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Краснодар крае
Калинин районы (Татарстан АССР)

**Калинин районы** () — 1935 елдан 1959 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Татарстан Көнчыгышында, Минзәләдән Көньяк-Көнчыгышка 30 чакрым ераклыкта урнашкан. Административ үзәк - Пучы авылы.

## Тарих

Калинин районы территориясе 1920 елга кадәр Уфа губернасы Минзәлә өязе Пучы вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Минзәлә кантоны Пучы вулысында, 1930 елдан 1935 елга кадәр Минзәлә районында һәм Актаныш районының Пучы авыл советында урнашкан. 

1935 елның 10 февралендә Минзәлә һәм Актаныш районнарыннан бүленеп чыгару юлы белән барлыкка килә. 

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына, ә 1953 елның 21 февралендә Бөгелмә өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1954 елның 22 ноябрендә Калинин районына гадиләштерелгән Матвеевка районы территориясенең бер өлеше кушыла. 

1959 елның 12 октябрендә район юк ителеп, аның территориясе Актаныш, Минзәлә һәм Мөслим районнары составына кергән.

## Административ бүленеш
1940 елда район мәйданы 1086 км² тәшкил иткән, авыл советы саны - 31, торак пунктлар - 66.

Район 1948 елның 1 гыйнварына 25 авыл советын үз составына кертә: Адай, Әмәкәй, Әтәс, Бүләк, Югары Яхшый, Зөбәер, Исәнсеф, Качкын, Күҗәкә, Пучы, Сикия, Иске Әгъбәз, Иске Айман, Иске Байсар, Иске Кадермәт, Иске Сәфәр, Иске Урьяды, Табанлы Күл, Татар Бүләк, Түке, Олыимән, Уразмәт, Усы, Чуракай, Чәчер. Район мәйданы 969 км² тәшкил иткән. 

## Халык

1939 елда халык саны 37536 кеше тәшкил иткән, шул исәптән татарлар - 93,5 %, марилар - 3,5%, руслар - 2,45 %.

## Танылган кешеләр
Габделхәй Әхәтов - тел галиме, дөньякүләм исеме булган тикшеренүче-лингвист, тюрколог, мәдәният эшлеклесе, мәгърифәтче, фән һәм мәгарифне оештыручы, филология фәннәре докторы, профессор, татар теле фәненең заманча фәнни мәктәбе һәм диалектологиясе нигезен тәшкил итүче, заманча татар фразеология фәнни мәктәбенә нигез салучы, Иске Айман авылында туган.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)
* Матвеевка районы
* Актаныш районы

## Сылтамалар

* [Калинин районы](http://www.millattashlar.ru/index.php/КАЛИНИН_РАЙОНЫ_(Калининский_район))
* Актанышский район
* Административно-территориальное деление Татарской АССР в разные годы
* https://istmat.info/files/uploads/17632/sssr_ad-ter_delenie_1941_rsfsr.pdf 

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; 
# РСФСР. Административно-территориальное деление на 1-е апреля 1941 г. с приложением изменений, происшедших за время с 1/IV 1941 г. по 1/XI 1942 г. : [справочник] / Информ.-стат. отд. Президиума Верх. Совета РСФСР. - М., 1942. - 532 с.

## Искәрмәләр

Төркем: Татарстанның юкка чыккан районнары 
Төркем:ТАССР районнары
Матвеевка районы (ТАССР)

**Матвеевка районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Татарстан Көнчыгышында, Минзәләдән Көньяк-Көнчыгышка 25 чакрым ераклыкта урнашкан. Административ үзәк — Иске Матвеевка авылы.

## Тарих
Матвеевка районы 1944 елның 19 февралендә төзелгән. Район территориясе 1920 елга кадәр Уфа губернасының Минзәлә өязе Матвеев вулысында, 1920 елдан 1930 елга кадәр Минзәлә кантонында, 1930 елдан 1935 елга кадәр Минзәлә районында, ә 1935 елдан 1944 елга кадәр Минзәлә һәм Калинин районнарында урнашкан.

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Чистай өлкәсе составына, ә 1953 елның 21 февралендә Бөгелмә өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1954 елның 22 ноябрендә бетерелгән, территориясе Калинин һәм Минзәлә районнары составына тапшырылган.

## Административ бүленеш
Район 1948 елның 1 гыйнварына 53 торак пунктны, 18 авыл советын үз составына кертә: Аю, Бикбау, Югары Темирхан, Югары Юшады, Иске Иркәнәш,  Калтак, Кызыл Төбәк, Кузлуковакский, Маткауш, Николаевка, Яңа Маҗын, Яңа Тамбов, Рус Караны, Рус Мөшегесе, Иске Александровка, Иске Матвеевка, Татар Мөшегесе һәм Чупай. Район мәйданы 657 км² тәшкил иткән.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* https://www.kremnik.ru/node/436156
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Матвеевский_район_(Татарстан)
* http://www.millattashlar.ru/index.php/МАТВЕЕВКА_РАЙОНЫ_(Матвеевский_район)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр
Төркем:Татарстанның юкка чыккан районнары
Төркем:ТАССР районнары
Зәңгәр күл (санаторий)

**Зәңгәр күл** (автоном коммерцияле булмаган оешма) - ул төрле авырулар вакытында реабилитациягә ярдәм итүче диагностика һәм дәвалау процедураларын үткәрү өчен билгеләнгән шифаханә. 100 урынга исәпләнгән. шәһәр читендә урнашкан, территориясе 1,2 га.

## Сәламәтләндерүнең төп юнәлеше

Түбәндәге процедуралар тәкъдим ителә:

* Физиотерапия (электрофорез, магнитотерапия, ультратавыш терапиясе, диадинамик токлар белән дәвалау, лазеротерапия, УВВЧ, КВЧ терапия);
* 
* Су дәвалау (тозлы, ылыслы, скипидар ванналар, Шарко душ);– умыртка баганасын тартып чыгару кабинеты;
* 
* Дәвалау массажы;– пычрак дәвалау;
* 
* Парафино-озокерит дәвалау;
* 
* «Реабокс» коры углекислая ваннасы;
* 
* «Реабокс»;
* 
* Озонотерапия эчке;
* 
* Галокамера;– гирудотерапия;
* 
* Ингаляция кабинеты;– рефлексотерапия;
* 
* Дәвалау физкультурасы кабинеты;

* Терәк-хәрәкәт аппараты авырулары (остеохондроз, артроз, артрит);
* Травмалардан соң хәлләр;
* Сулыш органнары;
* Ашкайнату органнары;
* Нерв, йөрәк-кан тамырлары системалары авырулары.

## Инфраструктура

Инфраструктура ике катлы корпус (торак һәм дәвалау) белән тәкъдим ителгән.Җәяү йөрү юллары, балалар һәм спорт мәйданчыклары белән җиһазландырылган. Тренажер заллары, өстәл теннисы бар. Балалар узышлары вакытында төрле конкурслар, караоке, дискотекалар, экскурсияләр үткәрелә. Косметика һәм банкет заллары, автостоянка бар. Клиентларны төрле бәя категориясендәге 40 номерда урнаштыралар: бер урынлы «Люкс» (3 номер), бер урынлы «Полулюкс» (13 номер), ике урынлы «Полулюкс» (10 номер), өч урынлы «Полулюкс» (10 номер) һәм 5 гади номер. Барлык номерлар да көнкүреш техникасы белән җиһазландырылган (суыткыч, телевизор, электрочайник, фен).

## Зәңгәр күл бүлекчәсе

Санаторийга сәламәтләндерүгә килгән балалар сәламәтлекләрен ныгыталар һәм «китап белән танышу» проектында катнашалар.Алар белән торба заводы волонтерлары эшли. Алар балаларны файдалы занятиегә, китап укуга җәлеп итәләр. «Жемчужная» ял базасы да бар. Базада «авыр» яшүсмерләр һәм аз тәэмин ителгән гаиләләрдә тәрбияләнүче балалар белән эш алып барыла. Балалар белән төрле белгечләр эшли, мастер-класслар үткәрелә. Педагоглар ярдәме белән балалар үз сәләтләрен ачарга, үзләрен җәмгыятькә кирәкле итеп тоярга мөмкинлек алалар. Ял базасында йорт куяннары яши торган зоопарк бар.

## Чыганаклар

* Әлмәттә "Зәңгәр күл" шифаханәсе

* Санаторий-профилакторий ЗӘҢГӘР КҮЛ 

* "Зәңгәр күл"

*  "Зәңгәр күл" шифаханәсе

* Әлмәттә "Зәңгәр күл" шифаханәсе 

Төркем:Татарстан шифаханәләре
Төркем:Әлмәт
Динә Сабитова

**Динә Рафис кызы Сабитова** (чын исеме Диана), 1969 елның 24 маенда Казанда туган. Россия язучысы, прозаик.
## Биографиясе
Динә 1969 елда Казанда туган. Аның балачагы һәм яшьлеге туган шәһәрендә үза. Анда ул мәктәптә укый, аннары математик лицейда, ә аннары университет филфакында югары белем алган. Аңардан соң аспирантураны, вакытыннан алда тәмамлап, укытучының юлы башлана.

Белеме буенча филолог-русист, филология фәннәре кандидаты, Казан университетында доцент булып эшләгән.
«Книжное обозрения», «Кукумбер» журналларында басылып чыккан. Биш балалар китабы авторы, 2007 елның "Заветная мечта" премиясе призеры.
Мәскәү өлкәсендә һәм Коста-Рикада яши.
## Гаиләсе
Кияүдә, ире Роман белән ул өч бала тәрбияли. Уллары Сеня, Тёма һәм тәрбиягә алган кызы Люда.
## Әсәрләре
Динә Сабитованың әсәрләре балаларга һәм яшүсмерләргә адресланган булса да, алар ата-ана-балалар мөнәсәбәтләре, ятимлек, уллыкка алу, тәрбиягә бала алган гаиләләрнең җитди темаларына кагыла.
* 2007 — «Цирк в шкатулке». Нәшрият: Самокат. ISBN 978-5-902326-73-1
* 2010 — «Мышь Гликерия. Цветные и полосатые дни». Нәшрият: Розовый жираф. ISBN 978-5-903497-25-6
* 2011 — «Сказки про Марту». Нәшрият: Мир Детства Медиа. ISBN 978-5-9993-0050-8
* 2011 — «Где нет зимы». Нәшрият: Самокат. ISBN 978-5-91759-048-6
* 2012 — «Три твоих имени». — М.: Нәшрият: Розовый жираф. ISBN 978-5-903497-91-1

«Марта турында әкиятләр» китабы «Мир Детства Медиа» нәшрияты заказы буенча язылган һәм тәрбиягә бала алган ата-аналар өчен психологның соңгы сүзлеген үз эченә ала.

## Иҗатының бәяләмәләре һәм тәнкыйте
2007 елда "Цирк в шкатулке" хикәясе "Заветная мечта" премиясен ала.

2012 елда Динә Сабитова Астрид Линдгрен исемендәге әдәби премиягә номинантларның "озын исемлегенә" керде.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* *Юсупова Дина.* Простым языком Ведомости Пятница № 45 (228) 26 ноября 2010
* Мышь Гликерия. Цветные и полосатые дни на сайте издательства «Розовый жираф»
* Страница о Дине Сабитовой на сайте издательства «Самокат»
* Отрывок из книги «Цирк в шкатулке» на сайте премии «Заветная мечта»
* *Гладышева Луиза.* Сказочная мама. Писательница Дина Сабитова делает быль сказкой, а сказку — былью  на сайте Мосблаго.ру
* Борисенко Н. А. О новой книге Дины Сабитовой рассказывает автор школьного учебника. Из материалов Второй международной научно-практической конференции «Чтение и грамотность в образовании и культуре», Москва, 2012 год.

Төркем:Татар язучылары
Корноухово районы

**Корноухово районы** () — 1944 елдан 1954 елга кадәр гамәлдә булган Татарстан АССРның юк ителгән административ-территориаль берәмлеге. Балык Бистәсеннән Төньяк-Көнбатышка 20 чакрым ераклыкта, Татарстанның үзәк өлешендә урнашкан. Административ үзәк - Олы Солтан (1946 елга кадәр) һәм Корноухово авлылы.

## Тарих
Район территориясе 1920 елга кадәр Казан губернасының Лаеш өязе Зюзино вулысында, 1920 елдан 1927 елга кадәр Лаеш кантуны Олы Солтан вулысында, ә 1927 елдан 1944 елга кадәр Балык Бистәсе һәм Лаеш районнарында урнашкан. 

1944 елның 19 февралендә Солтан районы буларак барлыкка килә. 1946 елның 5 апрелендә исеме Корноухово районына үзгәртелә. 

1952 елның 8 маенда район Татарстан АССРның Казан өлкәсе составына керә. 1953 елның 30 апрелендә өлкәләр бетерелүгә бәйле рәвештә Татарстан АССРның турыдан-туры карамагына кайтарыла.

1954 елның 22 ноябрендә Корноухово районы юкка чыгарыла, ә аның территориясе Балык Бистәсе һәм Лаеш районнарына тапшырыла.

## Административ бүленеш
Район 1948 елның 1 гыйнварына 15 авыл советын үз составына кертә: Балыклы Чүкәй, Олы Әшнәк, Олы Солтан, Владимир, Емельяново, Җүҗи, Корноухово,  Керәшен Казысы, Татар Казысы, Урта Девятово, Иске Арыш, Татар Янтыгы, Шетнев-Тулуш, Шитнәү-Чирмешән һәм Шумков. Район мәйданы 521 км² тәшкил иткән.

## Шулай ук карагыз

* Татарстанның административ-территориаль бүленеше
* Татарстанның административ-территориаль бүленеше (1948)

## Сылтамалар

* https://www.kremnik.ru/node/440648
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Корноуховский_район
* http://www.millattashlar.ru/index.php/КОРНОУХОВ_РАЙОНЫ_(Корноуховский_район)

## Чыганаклар

# Татар энциклопедия сүзлеге (Татарский энциклопедический словарь, на татарском языке) / Гл. ред. М.Х. Хасанов; Отв. ред. Г.С. Сабирзянов. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.: ил. 
# Татар энциклопедиясе : 6 томда / баш мөхәррир М. Х. Хәсәнов. - Казан : Татар энциклопедиясе институты, 2008. - 27 см.; ISBN 978-5-902375-04-5

## Искәрмәләр

Төркем: Татарстанның юкка чыккан районнары 
Төркем:ТАССР районнары
Ассам теле

**Асса́м теле** (үз атамасы অসমিয়া [асамия]) — Һинд-Европа телләр гаиләсенең Һинд-Арий төркеменең теле. Күбесенчә Һиндстанның төньяк-көнчыгыш Ассам  штатында һәм күрше штатларда яшәүче якынча 15 миллион кеше өчен туган тел булып тора. Язма җайлаштырылган Бенгаль әлифбасы нигезендә.
Ассам теле бенгаль теленә һәм ория теленә якын. Барлык өч тел пракритның көнчыгыш диалекты магадхидан килеп чыккан. Ассам телендә иң борынгы сакланып калган төргәкләр XIV гасыр белән даталана, патша Дурлабхнараян хөкем итү вакыты. Тарихи Ассам теленә Тибет-Бирма һәм Австроазия телләре зур йогынты ясаган.
## Фонология
Ассам фонетик системасы сигез сузыктан, ун дифтонгтан һәм егерме бер тартыктан тора.

## Әдәбият
* 

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Курган өлкәсе татарлары

**Курган өлкәсе татарлары**  — татарларның Курган өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме.

## Тарихлары
Идел буе татарларына Курган өлкәсе территориясенә күчү Казан ханлыгы алынганнан соң башлана. 17 гасыр уртасыннан миграция көчәя (бигрәк тә өлкәсенең көньяк-көнбатыш өлешендә). 18 йөздә монда казаклар булып язылган татарлар яшәгән. 

1932-1933 елларда Шадринскта «Ленин юлы» газетасы чыга. 1950-1960 елларда Сафакул районында «Коммунист» газетасына татар телендә кушымта чыгарыла.

## Таралышлары

2010 елда Курган өлкәсендә 17 017 татар кешесе яшәгән (1959 елда – 19 567, 1989 елда – 22 567, 2002 елда - 20 899 кеше).

Алар нигездә Курган (2002 елда – 2081, 2010 елда – 1734, 2015 елда – 1734 кеше), Шадринск (2015 елда – 1800 кеше) шәһәрләрендә яшиләр. Әлмән (2002 елда – 3528, 2010 елда – 2894 кеше, Әлмән, Иванково, Өчкүл, Алакул, Вишняково, Тузово авылларында), Сафакул (2002 елда 5661, 2010 елда – 4389, 2015 елда – 4096 кеше, Аджитар, Бахарево, Карасево, Мансур, Сафакул, Сөлекле, Боровичи, Максимовка авылларында), Целинной (2002 елда - 1349, 2010 елда – 1043, 2015 елда – 980 кеше, Трехозерки авылы, Белозерки авылы), Шадринск (2010 елда – 1020 кеше, Байрак, Себер, Йолдыз авыллары), Шатровское (2002 елда - 1127, 2010 елда – 973, 2015 елда – 1019 кеше, Кызылбай авылы) районнарында яшиләр.

Эчкен сөйләше вәкилләре Курган өлкәсенең Өчкүл (Учкулево), Әмәнкүл (Иванково), Тозау (Тузово), Әлмән (Альменево), Бишнәк (Вишняково), Өчкүл (Трехозерки), Кара елга (Черные речки), Эчкен (Юлдус), Себергән (Сибиркино), Тагыл (Кызылбай), Тарсук (Терсюк) авылларында яшиләр. Бу төркем татарлар халык телендә Себер юлы татарлары, ә рәсми документларда мишәрләр дип йөртелгәннәр.

## Күренекле кешеләре
* Х.Г. Гыйззәтуллин — Советлар Союзы Герое
* Ш.Ш. Хиялетдинов — мөфти, Диния нәзарәте рәисе 
* М.И. Исмәгыйлев — биология фәннәре докторы 
* А.С. Әхмәт — язучы, драматург 
* Г.З. Гатауллин (Макс Гатау) — шагыйрь
* А.М.‑З. Уразаев (Курамшы/Кормаш) — шагыйрь
* Д.Г. Бейбулатов — журналист 
* С.С. Якубов — автоузышчы, ТР һәм РФ атказанган спорт мастеры, ТР һәм РФ атказанган тренеры

## Мәдәният
1996 елдан Курганда «Туган тел» татар җәмгыяте, 2001 елдан Сафакулда башкорт һәм татар мәдәнияте үзәге эшли. 2000 елдан Сафакулда «Замандаш» өлкә татар‑башкорт газетасы чыга. Хәзерге вакытта Курган өлкәсендә 37 мәчет һәм Кургандагы Ислам мәдәни үзәге эшли. Сафакул, Әлмән авылларында туган якны өйрәнү музейлары, Сөлекле авылында татар халык театры (1984 елдан, Сафакул районы), татар авылларында фольклор коллективлары эшли. 

Курган өлкәсенең 4 мәктәбендә татар теле факультатив нигездә фән буларак укытыла.

## Моны да карагыз
* Курган татарлары

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Регионы компактного проживания татар в Российской Федерации: справочник / Отв. ред. Л.М.Айнутдинова, Б.Л.Хамидуллин. – Казань: ОП «Институт татарской энциклопедии и регионоведения АН РТ», 2016. – 336 с.

Төркем:Татарлар
Төркем:Курган өлкәсе
Асия Смакова

**Смакова Асия Вәфир кызы** (28 август 1947 ел) — татар һәм башкорт җырчысы, Башкортстан Республикасының халык артисты (2010).

## Биографиясе
Асия Вәфир кызы Смакова (кыз фамилиясе Габбасова) 1947 елның 28 августында Башкорт АССРының Стәрлетамак районы Латыйп авылында туган. Ишембай шәһәрендә 1-нче сигезьеллык интернат-мәктәбеннән соң 2-нче интернат-мәктәбендә укый. Музыка укытучысы Галия Давыт кызы Рәшитова (Таңсылу Рәшитованың сеңлесе) кызның җыр-моңга сәләтен соң, аңа аерым игътибар билгели. Асия Вәфир кызы мәктәп хорында һәм җыр ансамблендә солист була.

1966-1970 елларда Уфа музыка училищесында укый, бу чорда булачак тормыш иптәше билгеле мәйданчык җырчысы Илфак Смаков белән таныша.

1975 елда Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлый.

## Иҗаты
1969 елдан Башкортстан хор капелласы солисты, Башкорт дәүләт филармониясе педагог-репетиторы, 1980 елларда тормыш иптәше Илфак Смаков белән бергә чыгыш ясый башлыйлар. Бу үзенчәлекле дуэт тыңлаучылар, тамашачылар күңелендә җылы эз калдыра. Җырчылар көйле тавышлар, матур кяфәтләре, сәхнәдә үз-үзен тотышлары суырырга җайлашканнар. Алар репертуар сайлауга да бик җитди карый.

1998-2010 елларда — Айдар Галимовның «Айдар» театр-студиясы җырчы-солисты.

Асия Смакованың матур тембрлы тавышын тамашачылар һәр чак көтеп ала. Репертуарында башкорт һәм татар халык җырлары, композиторлар иҗат иткән әсәрләр бар.

## Гаиләсе
Тормыш иптәше — Илфак Смаков (1940-1993), РСФСР-ның атказанган артисты, Башкорт АССР-ның халык артисты. Кызлары — Айсылу.

## Мактаулы исемнәре
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2010).
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1995).

## Мәтбугатта
* Гөлфиә Юнысова. «Ғүмеремде ҡабат башлап булһа, ҡайтыр инем үҫмер сағыма...» «Башҡортостан» гәзите, 2017, 3 октябрь..

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы — Башҡорт энциклопедияһы 
* Энциклопедия Башкирии: Смаков Ильфак Музипович
* Ильфак Смаков на сайте Башкирской государственной филармонии имени Хусаина Ахметова
Наруто

— Масаси Кисимото ясаган сёнен-манга. Бу әсәрдә кечкенә, тиктормас һәм хыялый ниндзя Наруто Удзумакиның маҗаралары турында сүз бара. Аның Хокагэ – үзенең авылындагы(Коноха) иң көчле ниндзя һәм идарә итүче буласы килә.

Манга 1999нчы елның егерме беренче сентябреннән 2014 елның унынчы ноябренә кадәр чыгарыла. Shueisha нәшрияты белән *[[Weekly Shonen Jump]]* журналында бастырыла. Җитмеш ике танкобонага тупланган була.

Манга буенча ике аниме-сериал ясала. Аларны Aniplex Studio Pierrot студияләре ясый.

* Беренче **«Наруто»** аниме-сериалы TV Tokyo каналыннан Япониядә күрсәтелә. Төгәлрәк, 2002енче елның өченче октябреннән 2007енче елның сигезенче февраленә кадәр. 220енче сериясе белән төгәлләнә.
* Икенче ) аниме-сериалы 2007нче елның унбишенче февраленнән 2017енче елның егерме өченче мартына кадәр күрсәтелә. Монысында 550нче сериясе белән тәмамлана.

Эфирга чыгу моментыннан башлап җидейөздән күбрәк серия күрсәтелә. Аниме-адаптациягә ике сезон аниме, унбер фильм, сигез OVA керә. Манга һәм анимега нигезләнеп видеоуеннар, романнар, ранобэ һәм коллекцион карточкалар белән уен чыга.

Манга белән аниме Япониядә генә түгел, ә бөтен дөньяга таныла. 1 204 000 экземплярда сатылган җитмеш икенче том чыгу моментына суммар сатып алулар 205 миллион экземплярдан артканы билгеле була. АКШда «Viz Media» нәшрияты белән лицензияләнгән Наруто мангасы гел бестцеллерлар исемлегенә килеп керә. Ә 2006ынчы елда бу илдәге бөтен манга сатып алудан 10% бу әсәр тәшкил иткән. Рәсәйдә «Эксмо» белән «Комикс-Арт» нәшриятлары  манганың чыгуына һәм таралуына җаваплы. БДБ җирлегендә «МегаСистем» бу эшләр белән идарә иткән.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Аниме
Төркем:Япон теле
Төркем:Мультсериаллар
Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр
Энади Шива Гыйбадәтханәсе

**Энади Шива Гыйбадәтханәсе** ул Һиндстанда, Тамилнадта, Пудукоттай районында Тһирумаян талукта Энадида урнашкан Һинд дине гыйбадәтханәсе. Ходай Шивага багышланып, гыйбадәтханә безнең эраның 10-ынчы гасыр башына карый. Архитектура соң Паллава стиленә охшаш һәм түбә Маһабалипурамда Драупади Ратһага охшаш.
## Искәрмәләр
* 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Финә Вәлиева

**Вәлиева Финә Мансур кызы** (8 гыйнвар 1969 ел; БАССР, Тәтешле районы, Гәрибаш) — Уфа дәүләт «Нур» татар театры актеры (2003 елдан). 1999 елдан Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының атказанган (2003) һәм халык (2013), Татарстан Республикасының атказанган (2021) артисты. 

## Биографиясе
Финә Мансур кызы Вәлиева 1969 елның 8 гыйнварында БАССРның Тәтешле районы Гәрибаш авылында туган.

1996 елда Уфа дәүләт сәнгать институтының театр факультетында актерлар бүлеген тәмамлый.

Институт тәмамлаганнан соң Салават башкорт дәүләт драма театрында эшли, 2003 елдан бирле — Уфа «Нур» татар дәүләт театрында эшли.

## Гаиләсе
Ире Илдар — «Нур» театры режиссеры.

## Спектакльләрдәге рольләре

* Әминә — «Гөлбәдәр», Ф. Бүләков,
* Чара «Не уходи в ночь», А. Винокуров,
* Галиябану — «Галиябану», М. Фәйзи,
* Пансионат тәрбияләнүчесе — «Җырчы кош», Р. Н. Гюнтекин,
* Маша — «Өч кыз үз, Еллар үткәч...», А. П. Чехов, Л. М. Зайкаускас сәхнәләштерүендә,
* Гөлшаян — «Страсти-мордасти», М. Әмир,
* Ана — «Чүлмәкче сере», А. Кашфуллин,
* Фания-Фена — «Күңелнең көмеш кыллар» Д. Салихов,
* Минзилә — «Вөждансыз апа», А. Иделбаев,
* Ямал — «Кияү», Х. Ибраһимов,
* Нурия — «Бер көн начала...», Э. Яһүдин
* Юлбикә — «Хатын түгел, ә шайтан», Д. Салихов,
* Нәгыймә — «Банкрот», Г. Камал.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2003)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2013)
* Татарстан Республикасының атказанган артисты (2031) 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Башкорт энциклопедиясе — Вәлиева Финә Мансур кызы 

## Сылтамалар

* Язмыш ролләрне шулай бүлде 
* Уфа дәүләт татар театры «Нур»

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Тәтешле районында туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1969 елда туганнар
Төркем:8 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Татар артистлары
Кара күл (күл, Биектау районы)

**Кара күл** — Россиядәге күл. Татарстан Республикасы Биектау районында шул ук исемдәге Каракүл авылдан көньяктарак  урнашкан. Ашыт һәм Питиал елгалары субүләре янында урнашкан. 1978 елдан бирле табигать һәйкәле.
## География

Күлнең көнчыгыш яры калкулыклы һәм киң яфраклы урман белән капланган.
Су күләме 400 мең м3. Күлнең озынлыгы 820 м, иң зур киңлеге 220 м, уртача тирәнлеге 4 м га якын, иң зур тирәнлеге 10 м.Су көзгесе мәйданы 10 га.

Күл  катлаулы, озынча формада, барлыкка килүе карст күренеш катламы белән бәйле. Ике күл плёcы (акрылып торган өлеше) ермак белән тоташкан. Җир асты сулары белән тотырыклы тулылана.

## Гидрология
Суның минераллеге 153 мг/л), катылыгы 7,8 мг-экв/л, суның тибы  гидрокарбонат-хлорлы-кальцийлы. Үтә күренмәлелеге 200 см га кадәр.
Тау токымнары известьташ-доломиттан тора. Бу тиз эри торган токым тирән ятмый. Әйтергә кирәк, Ашыт бассейны күлләренә карст килеп чыгышы хас. Аларның барысының да диярлек ярлары текә, тирән чокырлары бар һәм карст каналлары һәм атмосфера явым-төшемнәре буенча күтәрелүче артезиан сулары белән туклана (чокырның тирәнлеге - Урман һәм Карасу күлләре - 15-20 м).

1978 елдан Татарстан Республикасының табигать һәйкәле (1978).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Рәсимә Гайфуллина

**Гайфуллина Рәсимә Риф кызы** (4 май, 1964 ел) — театр актеры. 2003 елдан Россия театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы (2003). Башкортстан Республикасының халык артисты (2011). 

## Биографиясе
Рәсимә Риф кызы Гайфуллина 1964 елның 4 маенда Башкорт АССРының Салават районы Нәсибаш авылында туган. Лаклы урта мәктәбен тәмамлагач, Уфа дәүләт сәнгать институтына укырга керә. Югары уку йортын (Габдулла Гыйләҗев курсы) 1989 елда тәмамлаганнан соң сәнгатьтә башлангыч адымнарын Малаяздагы район мәдәният йортында башлый, «Йөрүзән» халык биюләре ансамбле солисты була.

Алга таба аны Яшь тамашачы театрына (хәзер Башкортстан Республикасы Мостай Кәрим исемендәге милли яшьләр театры) эшкә чакыралар. 1991 елдан — Уфа «Нур» татар дәүләт театрында. «Айская» псевдонимы астында да чыгыш ясый.

Рәсимә Гайфуллина күп яклы актер, җырлау сәләтенә ия. Иҗадына сәнгатьле һәм психологик чараларны таләпчән, сайлап куллану хас.

## Спектакльләрдәге төп рольләр
* Кинҗә («Изүкәй белән Моразым», М.А.Буранголов, дебют, 1990, Яшь тамашачылар театры)
* Сәрвәр («Башмагым», К.Гыйззәт һәм Й.Фәйзи)
* Мәүлә («Адашкан күңел», М. Фәйзи)
* Софья Хановна (Г. Исхакыйның «Көз» повесте буенча И.А. Мөхәммәтгалиевның шул ук исемле инсценировкасы)
* Жаннет («Кичке табын», Мостай Кәрим)
* Сафия («Җизнәкәй», Х.К. Ибраһимов)

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2002)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2011)
* Татарстан Республикасының халык артисты (2019)
* Сәхибҗамал Гыйззәтуллина―Волжская исемендәге медаль (2024) ― *театр сәнгатендә купьеллык хезмәте һәм югары казанышлары өчен*

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкортстанның халык артисткасы Рәсимә Гайфуллинаның юбилеена багышланган әйбәт альбом. Уфа, 2014

## Сылтамалар

* Йорэк хузе - Мустай Карим. Выпуск 46. Расима Гайфуллина - YouTube
* Йөрүзән. 26 апрель 2013

## Моны да карагыз

Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Салават районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:4 май көнне туганнар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Татар артистлары
Зифа Баязитова

**Баязитова Зифа Гаяз кызы** (4 июнь 1951) — театр актеры. 1979 елдан ССРБ Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының халык артисты (1998). 
## Биографиясе
Зифа Гаяз кызы Баязитова 1951 елның 4 июнендә Башкорт АССРның Баймак районы Күчей авылында туган.
1973 елда Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтын белем ала (Габдулла Гыйләҗев, Фәрзәнә Касимова курсы).  Аннан соң Арыслан Мөбәрәков исемендәге Сибай башкорт дәүләт драма театрында эшли башлый.  

## Рольләре
Сәрия («Бөркет канаты», Г. Исхаков; дебют, 1973), Гөлҗимеш («Байрамбике», Р. С. Янбулатова), Сара («Кара чәчкәләр», В. Г. Галимова, С. Джемаль романы буенча), Зилия («Елама, гүзәл!» — Н. Гаетбаев), Ямал («Кыр казлары», Р. А. Сафин), Жиһан («Башмагым»), Фекла Ивановна («Кавышу» — «Женитьба», Н. В. Гоголь), Коринкина («Гаепсез гаеплеләр», А. Н. Островский), Фәридә («Париж егете Әлфәнис» Л. В. Вәлиев).
## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Башкортстан Республикасының халык артисты (1998)
* Башкорт АССРның атказанган артисты (1988)
## Чыганак
* Баязитова Зифа Гаяз ҡыҙы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Русия актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Баймак районында туганнар
Төркем:1951 елда туганнар
Төркем:4 июнь көнне туганнар
Төркем:Страницы с непроверенными переводами
Зөлфия Сафиуллина

**Зөлфия Абдулла кызы Сафиуллина** (1952 елның 14 апрелендә, Казан, Татарстан АССР, РСФСР, СССР) - совет, Россия һәм татар библиографоведы һәм укытучы, педагогия фәннәре докторы (1994), профессор (1994).
## Биографиясе
1952 елның 14 апрелендә Казанда туа. 1968 елда Санкт-Петербург дәүләт мәдәният институтының китапханә факультетына укырга керә, ул 1973 елда тәмамлый һәм шунда ук аспирантурага укырга керә, аннары докторатурага шунда ук керә, 1993 елда тәмамлый һәм докторлык эшен яклау нәтиҗәләре буенча аңа педагогия фәннәре докторы гыйльми дәрәҗәсе бирелә. 1973 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясенә укытучы вазыйфасына кабул ителә һәм 1998 елга кадәр ул вазифасында  — проректорга күтәрелә.
## Фәнни эшләре

Төп фәнни эшләре тәкъдим итү библиографиясе, библиограф, китапханә-библиографик белем бирү һәм мәгълүмати мәдәният формалаштыру проблемаларына багышланган. 80 нән артык фәнни эш , шулай ук монографияләр, уку ярдәмлекләре һәм мәкаләләр авторы.
Парландырылган бәрәңге белән тавык ите

Парда пешерелгән ризыклар татар халык ашларында еш кулланыла. Парда пешкән ризык ашказаны эшчәнлеге өчен дә бик кулай санала.

## Тавык итен һәм компонетларны әзерләү
Йолкынган, чистартылган тавыкны салкын суда юып бөтен килеш пешерәләр.

Яхшы итеп әрчелгән, күзәнәкләре чокып алынган бәрәңгене урталай ярып, аерым савытта, тозлы суда пешерергә кирәк.

Кишер белән суган, түгәрәкләп турап, табада майда кызды­рыла.

## Пешерү тәртибе
Пешерелгән бәрәңге майлы табага тезелә, аның өстенә буын­лап туралган тавык итен тезеп чыгалар, аның өстенә кыздырыл­ган кишер белән суган һәм берәр стакан тавык шулпасы салына. Шуннан соң табаның өстенә табак яки шундый ук зурлыктагы икенче бер таба каплап, плитага яки мичкә куеп, ярты яки бер сәгать чамасы парландырыла. Бу аш табынга табасы белән бирелеп, өлеш тәлинкәләренә табынга китергәч кенә бүленә.

## Рецепт:
Моның өчен: бер тавык, 1,5 килограмм бәрәңге, 100 грамм суган, 150 грамм кишер, 1 стакан шулпа, кирәгенчә борыч белән тоз алына, 

## Киңәш
Көндәлек туклануыгызны сәламәт дип әйтеп булсын өчен, дөрес ризыклар сайлау белән беррәттән, аларны тиешенчә әзерли дә белергә кирәк.

Ризыкларны парда пешерәбез. Болай иткәндә, продуктлардагы витаминнарны да, минералларны һәм башка биологик актив матдәләрне дә мөмкин кадәр күбрәк саклап калып була. Суда пешергәндә, продуктлардагы витаминнар суга чыга, тәме дә югала. Ә парда пешергәндә аның табигый кыяфәте дә, төсе дә, тәме дә саклана.

## Чыганаклар

* *[[Юныс Әхмәтҗанов]].* Татар халык ашлары. К.; ТКН, 1969 ел.
* Татар халык ашлары. Руcчадан Р. Х. Камалова, В. Р. Шәрипова тәрҗемәсе. -Казан: Татарстан китап нәшрияты, 1987
Лилия Биктимерова

**Биктимерова Лилия Рафаил кызы** (12 гыйнвар, 1981 ел) — татар һәм башкорт җырчысы. 2001 елдан Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе солист-вокалчысы.  Башкортстан Республикасының атказанган (2012) һәм халык (2023) артисты.

## Биографиясе
Лилия Рафаил кызы Биктимерова 1981 елның 12 гыйнварында Башкорт АССР Яңавыл шәһәрендә туган. 10 яшеннән алып Пермь өлкәсе Барда районы Барда авылында әбисе тәрбиясендә үсә. Барда гимназиясендә, баян классы буенча музыка мәктәбендә укый.

2001 елда кызыл дипломга Уфа сәнгать училищесын тәмамлый, читтән торып Заһир Исмәгыйлев исемендәге Уфа дәүләт сәнгать институтында белем ала. Уку елларында төрле фестивальләрдә һәм конкурсларда катнаша: «Ана теле» фестивалендә (Уфа) 1-нче урын ала «Ягымлы яз» (Казан) һәм «Дуслык моңы» (Нефтекама) конкурсларында җиңү яулый.

2001 елдан Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе солисты. Башкортстанның халык артисты Фәдис Ганиев җитәкчелегендәге эстрада группасы әгъзасы. 

Башкортостаннан тыш, Россия Федерациясенең башка субъектларында, Төркиядә, Эстонияда гастрольләр белән чыгыш ясый. Башкорт һәм татар телләрендә моңлы җырлар башкара. Башлангыч музыкаль альбомы — «Мин икән».

2004 елдан Фәдис Ганиев белән иҗади тандемы (дуэт) Башкортстан Республикасында киң танылу ала, алар бергәләп «Любовный треугольник», «Язмышмы, әллә ялгышмы...» һәм башка театрлаштырылган шоу-программалар әзерли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2012 ― Башкортстан Республикасының атказанган артисты 
* 2023 ― Башкортстан Республикасының халык артисты
## Гаиләсе

* Ире — Ганиев Фәдис Рәхимҗан улы, җырчы, Башкортстанның халык артисты.
* Беренче никахыннан кызы — Асаева Гөлназ Рөстәм кызы, җырчы,  Башкортстанның атказанган артисты (2024).
* Икенче никахыннан улы — Ганиев Кәрим Фәдис улы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Мукминова С. * Музыка звучит в душе моей // Рассвет. — 2002. — 14 июня.
* Первый сборник // Рассвет. — 2004. — 18 июня.
* Звезда по имени Лилия // Рассвет. — 2004. — 25 июня.
* *Мингалиева Г. * «Ходайның язганы шулдыр» // Юлдаш. — 2007. — № 59 (дек.). — С. 1-3.
* *Юсупова Л. * «Люблю лирические песни» // Рассвет. -2011. — 4 марта. — С. 2.
* Высокое исем // Рассвет. — 2013. — 16 янв. — С. 1.
* Путь к успеху. Справочник о деятелях и работника культуры и искусства, писателях и краеведа Бардымского района. — Барда, 2014.

## Сылтамалар

* Биктимирова Лилия Рафаиловна  // Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе.
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1981 елда туганнар
Төркем:12 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:XXI гасыр җырчылары
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:Татар җырчылары
Сара Буранбаева

**Буранбаева Сара Абдулхай кызы** (24 июнь 1967 ел) — башкорт театр актеры. 2007 елдан Россия Театр эшмәкәрләре берлеге әгъзасы. Башкортстан Республикасының халык артисты (2009).

## Биографиясе
Сара Абдулхай кызы Буранбаева 1967 елның 24 июнендә Башкорт АССР-ының Әбҗәлил районы Әлмөхәмәт авылында туган.

1989 елда Уфа дәүләт сәнгать институтында белем ала (А. К. Лощенковага курсы). Ары Милли яшьләр театрында, 1998 елдан — Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академиягә драма театрында эшли.

Мәскәүдә «Татарлар штабы» очрашуында катнаша. Әлеге очрашуда да, гомумән, татар һәм башкортларның очрашуларын, фестивальләрен еш алып бара.

## Ролләре

; Театрда
* Төпчек («Изеүкәй менән Моразым», М. А. Буранголов; дебют, 1990),
* Нурия («Хатын-кызның кырык сырасы», Ф. М. Бүләков),
* Зойка-Зәйнәб (Ф. М. Бүләковның «Күңел исемлеге»),
* Нәзирә («Кыпчак кызы» А. Ш. Ягафарова),
* Һомай («Җаек батыр» Г. Г. Шафиков) һәм башкалар.

; Кино һәм фильмнарда
:

* Сания («Мидал», 2000 «Башкортстан» ТРК),
* Гадилә («Ай кызы», 2001, 2002; «Башкортстан» ТРК),
* Кече түти («Озын-озак балачак», «Башкортстан» киностудиясе, 2005).

## Бүләкләре һәм мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (1994)
* Башкортстан Республикасының халык артисты (2009)
* 2024 ― Башкортстан Республикасының Мактау грамотасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* З.В.Сәйфуллина, Тәржемәсе Г.С.Балтабаева Буранбаева Чара Абдулхай кызы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* http://www.abyalil.ru/about/laureats/detail.php?ID=9152 
* 

Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Россия актерлары
Төркем:ССРБ актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әбҗәлил районында туганнар
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:24 июнь көнне туганнар
Әлфия Юлчурина

**Юлчурина Әлфия Мырзабулат кызы** (25 апрель 1960 ел) — башкорт җырчысы, мәдәният хезмәткәре. 1983 елдан Бөрҗән район мәдәният сараеның сәнгать җитәкчесе, 1996 елдан хәзерге Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең артист-вокалисты. Башкортстан Республикасының халык артисты (2010), төрле югарылыктагы иҗади бәйгеләр лауреаты. 

## Биографиясе
Әлфия Мырзабулат кызы Юлсурина 1960 елның 25 апрелендә Башкорт АССР-ының Бөрҗән районы Иске Собхангол авылында туган.

1983 елда Уфа сәнгать училищесының ялгыз җырлау бүлеген (Әлфия Мәсәлимова классы) тәмамлый һәм Бөрҗән районы мәдәният йортының сәнгать җитәкчесе булып эш башлый.

1996 елдан — хәзерге Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясе җырчысы. Киң диапазонлы меццо-сопрано тавышына ия.

Филармониянең Фәдис Ганиев, Радик Вәлмөхәмәтов җитәкчелегендәге һәм «Кызык һәм Мәзәк» эстрада төркемнәрендә эшләде.

2007 елдан Юлчурина Ә. М. — Башкорт дәүләт филармониясенең эстрада-джаз оркестры солисткасы.

## Вокаль партияләр
Башкорт һәм татар халык җырларын «Абдрахман кантон», «Борынгы җыр» — «Старинная песня», «Гайса ахун», «Кара урман» , «Сибай», «Юлготло», «Кыр Яркәй» башакара; композиторлар З. Г. Исмәгыйлов, К. Ш. Кәримов, С. Ә. Низаметдинов, С. З. Сәйдәшев, З. Хәким, Р. М. Хәсәнов, Р. М. Яхин һ.б. алды һәм романслары; борынгы рус романслары һ.б.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2010)
* Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2002)
* «Яшь тавышлар» («Молодые голоса») җыр конкурсы лауреаты (1989),
* «Язгы моңнар» («Весенние мелодии» башкорт җырларын башкаручылар конкурсы лауреаты (1995, Уфа)

## Сылтамалар

* Юлсурина Әлфиә Мырҙабулат ҡыҙы // Башкирская энциклопедия —  Уфа:   ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — .
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Бөрҗән районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:25 апрель көнне туганнар
Фая Гәрәева

**Гәрәева Фая Сәхип кызы** (31 август 1931 ел — 10 сентябрь 2001 ел) — җырчы. РСФСР-ның (1981) һәм Башкорт АССР-ының (1977) атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Биографиясе
Фая Сәхип кызы Гәрәева 1931 елның 31 авгусында Башкортстан АССРы Дүртөйле районы Иске Яндыз авылында туган.

1951-1971 елларда Башкорт дәүләт халык биюләре ансамбле солисты була.

1971-1975 елларда — Уфа Пионерлар сараеның биүчеләр коллективы, 1975-1981 елларда «Шатлык» халык биюләре ансамбле җитәкчесе була.

1981-1986 елларда Башкорт дәүләт халык биюләре ансамбленең художество җитәкчесе булып эшли.

«Гөлнәзирә», «Дуслык», «Кияү» («Жених»), «Яшь йөрәкләр», «Мөглифә», «Су янында очрашу», «Шаян кыз», «Язгы ташу» әсәрләрен ялгыз башкара. «Кыр казлары», «Чәчәк аткан як»  башкорт һәм татар биюләрен куя. 1955 елда Мәскәүдә Башкорт әдәбияты һәм сәнгате декадасында, 1968 елда Ульяновскида һәм 1969 елда Ленинградта Башкорт АССР ы мәдәният көннәрендә катнаша.

2001 елның 10 сентябрендә  шәһәрендә вафат булган.

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре

* Бөтендөнья яшьләр һәм студентлар фестивале лауреаты (Вена, 1959)
* Башкорт АССР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1977)
* РСФСР-ның атказанган мәдәният хезмәткәре (1981)

## Хәтер

* 2010 елда Дүртөйле районында Фая Гәрәева исемендәге бию фестивале булдырылган.
* 2012 елдан Башкорт дәүләт аграр университетының иң яхшы студентларына аның исемендәге бүләк бирелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Докучаева А. А. * Созвездие талантов. — Уфа, 2009.

## Сылтамалар

* Гәрәева Фая Сәхип ҡыҙы // Башкорт энциклопедиясе —  Уфа: «Башкорт энциклопедиясе» гыйльми-нәшрият комплексы, 2015-2020. — .
* Гареева Фая Сахиповна  // Государственный академический ансамбль народного танца имени Файзи Гаскаров.
Төркем:БАССР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:РСФСР атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:2001 елда вафатлар
Төркем:10 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1931 елда туганнар
Төркем:31 август көнне туганнар
Роза Аккучукова

**Аккучукова Роза Сабирҗан кызы** (12 февраль 1950 ел — 8 февраль 2021 ел) — башкорт һәм татар эстрада җырчысы. 1973 елдан хәзерге Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең вокалчысы, 1999 елдан — баш администратор. Башкортстан Республикасының халык артисты (2009).

## Биографиясе
Роза (Рауза) Сабирҗан кызы Аккучукова 1950 елның 12 февралендә Башкорт АССРының Белорет районы Абзак авылында туган. «Абзакта аның ата-анасы Наҗия һәм Сабирҗан Аккучуковлар гаиләсе дөньяны шаулатып яшәгән абруйлы гаиләләрнең берсе булды. Аларның балалары җитәкче вазифаларда эшләп, хаклы ялга чыкты», дип яза Белорет районының «Урал» гәзите.

Абзак сигезьеллык мәктәбеннән соң Роза Уфа музыка-педагогика училищесына укырга керә. Аны тәмамлагач, 1972 елда Башкорт дәүләт филармониясендә артист-вокалчы булып эш башлый.

Үзенчәлекле көйле тавыш тамашачы күңеленә хуш килә, нәтиҗәле иҗаты өчен ул БАССРның атказанган, Башкортстан Республикасының халык артисты дигән исемнәргә лаек була.

Җырчының репертуарында башкорт халык җырлары белән бергә башкорт һәм татар композиторларының җырлары да бар. Элеккеге ССРБ республикалары һәм калалары буйлап гастрольләрдә була.

1997 елдан Гөлчәчәк Аккучукова филармонияда администратор булып эшли.

Җырчы 2021 елның 8 февралендә Уфа шәһәрендә вафат була.

## Башкарган җырлары
Җырчы халык җырларын да, эстрада җырларын да бер осталык белән башкара. «Зөлхиҗә», Сыбай кашка, «Түрәкәй», «Сары да чәч» һәм башкалар; Хөсәен Әхмәтов, Заһир Исмәгыйлев, Айрат Кәримов, Таһир Кәримов, Рафик Сәлмәнов җырлары һәм романслары, Абдулла Хәлфетдинованың «Алтын балдак», «Син утырткан шомырт», «Акчарлак» дигән җырларын, оста һәм үзенчәлекле башкарып, зур уңыш казана һәм тамашачыларда киң популярлык яулый.

## Мактаулы исемнәре

* Башкортстан Республикасының халык артисты (2009)
* Башкорт АССРның атказанган артисты (1989)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Аҡкучукова Роза Сабирйән ҡыҙы // Башҡорт энциклопедияһы —  Өфө:  «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — .
* Җитәкче булып туалардыр.

## Видео-аудио

* Тәмле. Роза Аҡкучукова.
*  Заслуженный артист БАССР Роза Аккучукова."Автограф"
* Хәйерле иртә, Республика! — Вилдан Яруллин һәм Роза Аҡкучукова
* Ник йылмайҙың
* Роза Аҡкучукова йырлай

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:БАССР атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Русия җырчылары
Төркем:ССРБ җырчылары
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2021 елда вафатлар
Төркем:8 февраль көнне вафатлар
Төркем:Белорет районында туганнар
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:12 февраль көнне туганнар
Юртыш күле

**Юртыш** — Татарстан Республикасының Биектау районындагы Юртыш авылы янындагы күл.
## География
Юртуш күле - чыгышы белән карст катламнарыннан барлыкка килгән агымлы су яткылыгы. Татарстанның Биектау районы Юртыш бистәсеннән 2,5 км көньяк-көнчыгыштарак урнашкан. Су яткылыгы катлаулы озынча формада. Күлнең озынлыгы 600 м, максималь киңлеге 180 м. Су көзгесенең мәйданы 7,9 гектар. Уртача тирәнлек 6 м га, максималь тирәнлеге 20 м га җитә.
Күлнең көнбатыш яры текә. Су дәресе тирән. Көнчыгыш яры сөзәк, шул ук яры ләмле, яр буйлап урман, камыш үскән. Сулык периметры буйлап нарат һәм чыршы утырталар. Күлнең төньяк ягы сазланган.

## Гидрология
Күлнең күләме 400 мең м³.  Җир асты сулары белән тотырыклы тулылана. Су төссез һәм исез, катылыгы 1 ммоль/л дан кимрәк, минерализациясе 99 мг/л, үтә күренмәлеге 230 см. Суның химик тибы  гидробонатлы кальций.

## Хуҗалыкта файдалану
Су яткылыгы балык тоту, су керү һәм ял итү өчен файдаланыла.
Татарстан АССР Министрлар Советының 1978 елның 10 гыйнварындагы 25 номерлы карары һәм Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2005 елның 29 декабрендәге 644 номерлы карары белән региональ әһәмияттәге табигый һәйкәл дип танылган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия: В 6 т /Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской Энциклопедии
## Тышкы сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Татарстан күлләре
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Зәңгәр күл

**Зәңгәр күл**:
* Зәңгәр Күл — Татарстан Республикасының Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Зәңгәр күлләр ― Татарстандагы табигать тыюлыгы.
* Зәңгәр күл ― Әлмәттәге санаторий.
## Моны да карагыз
* Зәңгәр ― күл (Яшел Үзән районы).
Гөлназ Асаева

**Гөлназ Рөстәм кызы Асаева** (2 июнь 1998 ел, Башкортстан, Уфа) ― татар һәм башкорт эстрадасы җырчысы. Башкортстанның атказанган артисты (2024).
## Биографиясе
Гөлназ 1998 елның 2 июнендә Уфада туа. Бераз соңрак Казанга күчә. Гөлназның әтисе ― Татарстанның һәм Башкортстанның (2021) атказанган артисты Рөстәм Асаев. Гөлназны тәрбияләү белән Башкортстанның халык артисты Ганиев Фәдис Рәхимҗан улы һәм Башкортстанның атказанган артисты Биктимирова Лилия Рафаил кызы шөгыльләнделәр. 2015 елда Гөлназның энесе, уллары Кәрим туа.

14 яшендә Гөлназ үзен җыр иҗатына җитди багышларга булган. Бары тик берничә ел эчендә генә искиткеч вокалы булган кыз гаҗәеп уңышларга ирешә.Ул нигездә татар телендә җырлый, Фәдис Ганиев, Айгөл Закирова, Алинә Гаделшина, Рөстәм Асаев кебек танылган артистлар белән еш кына уртак эшләр барлыкка килә. Гөлназ Асаеваның җырларын яшьләр дә, өлкәннәр дә тыңлый, концертларда заллар һәрвакыт тулы.

Гөлназ Асаева ислам динен тота. Кыз тәмәке тартуга һәм алкоголь куллануга бик тискәре карый, сәламәт яшәү рәвеше алып баруны өстен күрә.
## Шәхси тормышы
Бер вакытта матбугатта Гөлназның музыкант Радик Юльякшин (Элвин Грей) белән җитди мөнәсәбәтләре булуы турында сөйләшүләр булды. 2017 елның мартында, соло концертларының берсендә Гөлназ, Элвин Грей кызы янына сәхнәгә менде, зур роз букеты бүләк итте һәм кияүгә чыгу турында җыр җырлады. Шуннан соң журналистлар әзерләнә торган артистларның туйлары турында алдан ук кычкыра башлады. Әмма тиздән Гөлназ бу сүзләрне кире какты һәм аның яшендә кияүгә чыгу турында бер генә дә сүз дә була алмый, дип белдерде.

2020 елның 18 июлендә җырчы Вилли (Вилдан Шәмсетдинов) белән никахы булган. Кызлары Динә .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Башкортстанның атказанган артисты
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гульназ Асаева. Биография.  // Наши артисты.

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Әмир Мифтахов

**Әмир Рөстәм улы Мифтахов** (2000 елның 26 апреле, Казан, Россия) — Россия хоккейчысы, капкачы. Хәзерге вакытта КХЛда чыгыш ясаучы Казанның «Ак Барс» клубы системасы уенчысы булып тора. «Барс» клуб капкачысы.

## Карьера
Казанның «Ак Барс» хоккей мәктәбе шәкерте, аның барлык этапларын узган һәм 2016/2017 сезонында «Ирбис» яшьләр командасы составында МХЛдәрәҗәсендә тотрыклы чыгыш ясый башлый. 2017/2018 сезонында Югары хоккей лигасында «Барс» клубы өчен чыгыш ясый башлый. 2019/2020 сезонында, 2019 елның 29 ноябрендә ул КХЛда «Сочи»га каршы матчта, бер алка керттереп һәм шул ук вакытта үз капкаларына 19 ыргылышны чагылдырып, дебют ясый.

### Җыелма командада
Россиянең төрле яшьтәге яшүсмерләр һәм яшьләр җыелма командаларына чакырыла. Ул Чиләбедә һәм Магнитогорскта юниорлар командалары арасында хоккей буенча дөнья чемпионатына U-18 җыелма командасы составына чакырыла. Бу турнирда биш матчта уйный. Шул ук елны Иван Глинка мемориалында катнаша. 2018 ел ахырында Канаданың Ванкувер һәм Виктория шәһәрләрендә 2019 елгы дөнья чемпионатында катнашу өчен U-20 җыелма командасы составына чакырыла. Россия җыелма командасы бу турнирда өченче урынны ала, Мифтахов бозга чыкмый.

2019 елда, Чехиянең Острава һәм Тршинец шәһәрләрендә узган 2020 елгы дөнья чемпионатында катнашу өчен U-20 җыелма командасына чакырыла. Россия җыелма командасы бу турнирда икенче урынны ала, Мифтахов биш матчта катнаша, шулар арасына Канада җыелма командасына каршы финал уен да керә.

## Казанышлар

*  **2019 елгы дөнья чемпионатының бакыр призёры**
*  **2020 елгы дөнья чемпионатының көмеш призёры**
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* КХЛ сайтында
* eliteprospects.com сайтында
Төркем:Русия хоккейчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:26 апрель көнне туганнар
Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары