open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туган тел (телеканал)

**«Туган тел»**, Туган Тел — татар һәм башкорт телләрендә, шулай ук рус телендә тәүлек буе эшли торган милли музыкаль-күңел ачу телеканалы. РФ территориясендә «Туган тел» телеканалы «Телекарта» иярченендә  һәм эре кабель операторларының база пакетларында тәкъдим ителгән. Тәүлек дәвамында эшли торган беренче телеканалның хуҗасы — «Урал-Тау» ҖЧҖ .

## Тарих
2009 елда Уфа шәһәрендә оештырылган. Беренче эфиры датасы — 2009 елның 24 марты.
## Максаты
Телеканалның концепциясе татар һәм башкорт телләрен саклап калуга һәм аларны музыкаль-күңел ачу форматы ярдәмендә заманча шартларга җайлаштыруга юнәлдерелгән. Шулай ук заманча милли мәдәниятне үстерү, милли  музыка базарын үстерү.
## Контент
«Туган Тел» телеканалы мәгълүмати-күңел ачу ресурсы режимында эшли. Көндәлек эфирда — яңа клипларның премьералары, чаралардан анонслар һәм репортажлар, танылган кунаклар һәм актуаль темалар. Телеканалда тәүлек буе татар һәм башкорт эстрадасы йолдызлары концерты, тамашачылар яратып өлгергән видеоклиплар, музыкаль, юмористик программалар, БР һәм ТР киностудияләре җитештергән теле- һәм нәфис фильмнар, телеспектакльләр, татар һәм башкорт телләрендәге популяр мультфильмнар тәкъдим ителә.
## Аудитория
«Туган Тел» телеканалын Башкортстанда, Татарстанда, Сарытау, Ырынбур, Чиләбе өлкәләрендә һәм РФнең 52 эре шәһәрендә карарга мөмкин. Колачлаган аудиториясе — ~4, 5 — 20 *млн* тамашачы.
## Бәя
Бәйсез Guzei.com аналитик интернет ресурс версиясе буенча, РФнең 1 585 каналы арасында «Туган Тел» телеканалы 21нче урынны алып тора.
## Телеканал проектлары
* «Йолдызлар вакыты» (алып баручы Азалия Рәшитова)
* «Татлы тел» (кулинар тамаша, алып баручылар Мирхәт Гайсин, Илшат Яппаров)
* «Күзгә күз карашып» (алып баручы Зифа Нагаева)
* «Шәп чарт» (хит-парад,  алып баручылар Алмаз һәм Айдар Юнысовлар)
* «Сер итеп кенә» (сәхнә арты-кулиса серләре, алып баручы Роза Хәйруллина)
* «Җырым сиңа, кадерлем» (татар телендә алып баручы Айгөл Габдуллина, башкорт телендә Альбина Кильдиярова)
* «Тәмле тамак» (алып баручы Эльвира Бигалиева) 
* «Бизнес каршылап» (телепроект, алып баручы Мирхәт Гайсин)
* «Туган тел» телепремиясе һ. б.

## Сылтамалар
* Телеканалның Вконтакте сәхифәсе
*  Рәсми сайт 
* Сайт 

## Искәрмәләр


Төркем:Татар телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Башкорт телендә эшләүче телеканаллар
Төркем:Башкортстан телеканаллары
Төркем:Тәүлек буе эшләүче телеканаллар
Туган тел (Рәми Гарипов)

**«Туган тел»** () — Башкортстанның халык  шагыйре Рәми Гариповның 1957 елда язган шигыре. Шигыренә эпиграф итеп автор Габдулла Тукайның 1909 елда язылган «Туган тел» шигыреннән беренче юлны алган.

## Тарих
Башкортстанның халык шагыйре (*[[1992 ел|1992]], вафатыннан соң*), Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[1988 ел|1988]], вафатыннан соң*) Рәми Ягъфәр улы Гарипов (*[[1932 ел|1932]]—[[1977 ел|1977]]*) әлеге шигырьне 25 яшендә, 1957 елда язган. XX гасырның 60нчы елларында, барлык милли телләргә игътибар кими барган бер чорда, Рәми Гарипов әлеге шигыре белән халыкны уятып җибәрә, халыкны тел язмышы, милләт язмышы турында уйланырга этәрә . Шагыйрьгә туган тел турында әйткән кыю сүзләре өчен «милләтче» ярлыгы ябыштырыла, язучылар берлегеннән чыгарыла.

## Тәрҗемәләре
Рәми Гариповның «Туган тел» шигыре беларус, рус, украин, саха телләренә тәрҗемә ителгән.

2022 елда әлеге шигырьнең 45 телгә тәрҗемәсе тупланган җыентык басылып чыккан. Проект авторлары — Лариса Абдуллина (Башкортстан) һәм Светлана Быкова (Беларусь Республикасы), рәссам — шагыйрнең улы Азамат Гарипов, дизайнер — Анатолий Корнеев.
## Өземтә

## Кызыклы факт
Башкорт Википедиясендә 50 000нче мәкалә — әлеге шигырь турында. Авторы — украин википедиячесе Виктор Семенюк.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Шигырьнең рус теленә тәрҗемәсе 
*  Шигырьнең рус, украин, саха телләренә тәрҗемәсе
*   Туган тел - синең җаның, дөньяң, синең нурың... 

Төркем:Шигърият
Төркем:Рәми Гарипов
Төркем:Башкорт әдәбияты
Туган тел (мәгънәләр)

**Туган тел** — күп мәгънәле сүз. **[[Туган тел]]** — кеше тумыштан (*ягъни сабый чактан*) яки соңрак өйрәнгән, яки кеше иң яхшы үзләштергән аның беренчел теле.
## Шигырь
* «Туган тел» — Г. Тукай 1909 елда язган шигырь.
* «Туган тел» — Рәми Гарипов 1957 елда язган шигырь.
## Телеканал
* «Туган тел» — Уфада 2009 елдан эшләүче тәүлеклек телеканал.
## Оешма
* «Туган тел» — Украина татарларының милли-мәдәни оешмасы.
Бикбаев

**Бикбаев** — фамилия.
* Баязит Бикбаев (*[[Баязит Бикбай]]*, 1909-1968), язучы, Салават Юлаев премиясе лауреаты (*[[1970 ел|1970]], вафатыннан соң*).
* Илдар Бикбаев (1959), VII чакырылыш Россия Дәүләт Думасы депутаты.
* Равил Бикбаев (1938-2019), язучы, тәрҗемәче, әдәбият галиме. Салават Юлаев премиясе  лауреаты (*[[1989 ел|1989]]*). БР халык шагыйре (*[[1992 ел|1992]]*).
----
* Әлфия Бикбаева (1926-2004), табиб-отоларинголог, фән докторы, БАССР, РСФСР атказанган фән эшлеклесе (1976, 1985).
## Моны да карагыз
* **[[Бикбов]]**
* Бикмаев

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Бикбов

**Бикбов** — фамилия.
* Дамир Бикбов (1945-2012), футболчы, ТР икътисад министры (1996-1998).
* Евгений Бикбов (1914-1983),  Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Мөхәррәм Бикбов (1957), медицина фәннәре докторы (1998), профессор (2009). РФ (2013) һәм БР (1996) атказанган табибы.
* Равил Бикбов (1948), 1996-2011 елларда ТРның Свердловск өлкәсендәге тулы вәкаләтле вәкиле.
* Сәрвәй Бикбов (1908-1990), БАССР фирка-дәүләт, профсоюз эшлеклесе.
## Моны да карагыз
* **[[Бикбаев]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Шри Чинмой Марафоны

**Үз Трансценденция Марафоны** ул Нью-Йорк шәһәреннән төньякта, Конджерс, Нью-Йоркта Роклэнд Күле Дәүләт Паркы ярларында уза торган марафон. 2002 елда инаугурацияләнеп, чара якынча 900 халыкара йөгерүчене җәлеп итә. Марафон августның соңгы атнасында уза. Йөгерү *[[Шри Чинмой]] Марафон Тәкымы* тарафыннан оештырыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Self-Transcendence Marathon - 'Sri Chinmoy Races'
*Rockland Lake State Park 
*Video: Start of run

Төркем:Марафоннар
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Рус-Литва сугышлары

**Рус-Литва сугышлары** () — XIII-XV гасырларда аерым рус кенәзлекләре тарафыннан тәкъдим ителгән, аннары үзәкләштерелгән Рус дәүләте арасында Литва һәм Русь арасындагы хәрби конфликтлар.
## Алдындагы тарих

«Литва» исеме беренче тапкыр 1009 елда телгә алына
«Вакытлы еллар повесте» (1117 елдән дә соңга калмыйча) Литваны Руська ясак түләүче халыклар арасында искә ала. Литвалар Бөтенслав Брячиславич идарә иткән вакытта Полоцк кенәзлегенә ясак түли, шулай ук Киев Русенең башка кенәзлекләре белән каршы торуда катнаша..

1225–1245 елларда Смоленск кенәзлеге Литвага каршы сугыша.

### Бөек Литва кенәзлеге экспансиясе
1238 елның көзендә яки кыш көне 1239 елның шул вакытта бәйләнешле Галичтан Михаил Всеволодовичның өлкән улы Ростислав һәм галиция гаскәрләре Литвага поход үткәрә, алар белән Л. Войтович ике Чернигов-Северск князьләре: Михаил — Роман Игоревич улын һәм Святослав Всеволодовичны — Владимир Игоревич оныгың үлеме белән бәйли. Походтан соң Ростислав Венгриягә кача, Галичны югалтып.
1245 елда Литва халкы Торжок һәм Бежецк тирәләрене һөҗүм итә
1274 Алтын Урда ханы Мәнгүтимер Смоленск кенәзлегенә Литвага каршы гаскәрләр белән булышкан. Татар гаскәре сугыш хәрәкәте нәтиҗәсендә Литва чигенгән.

### Ольгерд идарәсендә

1356 елда Литва кенәзе Ольгерд Брянск, Ржев шәһәрләрен басып ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* ''Волков В. А.'' «Русско-литовские войны в первой трети XVI века».

 

Төркем:Рус-Литва сугышлары
Төркем:Войны между странами
Васиштхасана

**Васиштхасана** (Санскрит телендә: वसिष्ठासन). **Уттһита Васиштхасана** (उत्थित वसिष्ठासन), яки **Ян Як Торышы**, ул Йогада тигез авырлык асанасы.

## Этимология һәм килеп чыгышы
Позаның исеме Санскрит वसिष्ठ Васиштхадан килеп чыккан, бу олы фикер иясе,  һәм *Асана* (आसन, āsana) моның мәгънәсе "позиция" яки "торыш". Уттхитаның (उत्थित) мәгънәсе киңәйтелгән.

Позиция урта гасыр Хатха Йога текстларында тасвирланмаган. Ул Паттабһи Джойсның 20-енче гасыр Аштанга Виньяса Йогасында очрый.

## Тасвирламасы
Поза тән, һәм аяклар, һәм ике кулны да туры тоткан килеш, тән бер якта булган баланс позасы. Өстәге кул мөмкин кадәр өскә күтәрелгән. Өске аяк аскы аякта торырга мөмкин, яки тулы поза өчен (кайвакыт ул Эка Пада Васиштхасан, Бер Аяк Ян Планкасы дип атала) ул мөмкин кадәр өскәрәк күтәрелергә мөмкин; өске кул табанны тота ала (кайвакыт Васиштхасана B дип атала), һәм караш өске кулга юнәлергә мөмкин.

## Юрамалар

Чаматкарасана (Санскрит сүзе चमत्कार, могъҗиза) яки Вәхши Позасы авырлыкны табанга һәм кулны шул ук якка күчерә, башка терсәк баш өстеннән күтәрелгән, кул бөгелгән, һәм башка табан тез астында, шулай итеп тән якка һәм бераз өскә карый торган була.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Чатуранга Дандасана - аскы планка позициясе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Гравитацион Дулкын Астрономия Үзәге

**Гравитацион Дулкын Астрономиясе Үзәге** (CGWA) ул Техас Рио Гранде Үзәне Университетында өйрәнү үзәге. Аның төп миссиясе "гравитацион дулкын астрономиясендә өйрәнү һәм белем бирүне үстерү". Ул UTRGV-ның алдан килүче оешмасы UT Brownsville тарафыннан NASA-ның Университет Өйрәнү Үзәкләре программасы гранты аша нигезләнгән булган.

CGWA-да өйрәнү гравитацион дулкыннарны өйрәнүне һәм гравитацион дулкын чыганакларының астрофизикасын өйрәнүне кертә. Үзәк берничә халыкара конферецияне кунак иткән.

CGWA-да исәпләү җайланмаларына 41-төенле кластер "Funes" керә, ул 2004 ел башында куелган булган, һәм борынгырак кластер, "Лобизон", аның 96 төене бар.  Бу санаклар күбесенчә чыганак модельләре өчен һәм сан чагыштымалылыгы исәпләве максатлары өчен кулланыла.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Official website at UTRGV Retrieved 23 September 2017
* Archived website from the defunct University of Texas Brownsville

Төркем:Фәнни оешмалар
Рифат Ибраһимов

**Рифат Ибраһимов** — журналист, җәмәгать эшлеклесе, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.

Рифат Фатех улы Ибраһимов 1935 елның 5 маенда Сергач районының Шөбиле авылындагы укытучылар гаиләсендә туа. 1954 елда Сергач педагогия училищесын, ә 1960 елда Казан педагогия институтын «кызыл диплом»га тәмамлый. Казанда гаилә кора. Югары белемле укытучыны шул ук елда Пилнә районы Сафаҗай мәктәбенә директор итеп билгелиләр. 9 ел эшләгәннән соң, аны Кызыл Октябрь районы партия комитетының идеология бүлеген җитәкләргә чакыралар. 1982-1986 елларда Сергач шикәр заводының партия оешмасы секретаре булып эшли. Аннары Р. Ибраһимов Сергач сәүдә оешмаларында директор вазифаларын башкара.

1982 елда ук Р. Ибраһимов КПСС ҮКына өлкәдә татарча гәзит чыгаруны сорап хат юлларга батырчылык итә. Үзгәртеп кору елларында аның бу теләген Өлкә комитетында искә төшерәләр. 1990 елның язында ул «Туган як» газетасын оештыру эшенә керешә.

Ярты ел эчендә ул коллектив туплый, Сергач типографиясендә татар газетасын чыгару эшен җайлый, редакцияне кирәкле җиһазлар, автомобиль һәм бина белән тәэмин итә. Яшь кадрлар әзерли, Казанга укырга җибәрә. Аның җитәкчелегендә «Туган як» редакциясе төбәктә беренче булып үзенең компьютерлы нәшер итү комплексын булдыра, Кави Нәҗми, Һади Такташ премияләрен гамәлгә куя. Ул эшләгәндә, газета Өлкә хөкүмәте органына әйләнә. Аны өлкәдә генә түгел, Петербург һәм Мәскәүдә дә алдыралар.

1996-97 елларда дәүләт эшенә чакырыла, Сергач район администрациясендә башлык урынбасары булып эшли. 
1998-2002 елларда кабат «Туган як»та, мөхәррир урынбасары.

Төрле елларда Сафаҗай авыл, Кызыл Октябрь район һәм Сергач шәһәр советы депутаты була.

20 елдан артык вакытын Р. Ибраһимов «Түбән Новгород татарлары. Биографик сүзлек» икетелле белешәлеген язуга багышлый. Үзе исән чагында, 2008 елда аның беренче томын күрә ала. Икенче томын әзерләп бетерә алмыйча, китеп бара.

## Мактаулы исемнәр, дәүләт бүләкләре
«За доблестный труд. В.И.Ленинның 100 еллыгына», «Хезмәт ветераны», «Намус һәм файда» медальләре белән бүләкләнгән, Кави Нәҗми, Ломоносов, Х.Фәезханов (2007) бүләкләре лауреаты.

## Гаиләсе
Хәләл җефете Клара Газиз кызы белән өч кыз тәрбияләп үстерәләр. Исемнәре — Диләрә, Римма, Гүзәл.

## Чыганаклар
*Хуш, Рифат Фатехович. 05.05.2017 “Туган як” редакциясе.
*18-05-10 Совместная жизнь супругов Рифата Фатеховича и Клары Газизовной Ибрагимовых.. Nizgar.ru сайты.

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Укытучылар
Үз Трансценденция 24 Сәгать Трек Йөгерүе Марафоны

**Үз Трансценденция 24 Сәгать Трек Йөгерүе Марафоны** (популяр рәвештә ***Tooting 24*** буларак мәгълүм) Лондонда, Англиядә ультрамарафон йөгерүе. Йөгерү ел саен сентябрьда уза, Шри Чинмой Марафоны Такымы тарафыннан оештырыла. Ул Тутинг Бек Атлетика Трекында, 400-метр трэкында уза. 

Беренче йөгерү 1989 елда узган булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Official website
* runandbecome.com
* d-u-v.org Statistic

Төркем:Марафоннар
Төркем:Шри Чинмой Үзәге
Дасмариньяс

**Дасмариньяс** () — Филипиннең Кавите  правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## Географиясе
Шәһәр Лусон утравында урнашкан.

## [[Тарих]]
Шәһәр статусын 2009 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Филипин шәһәрләре
Мәсгут Галиуллин

**Мәсгут Галиуллин**, Мәсгут Нәбиулла улы Галиуллин (*псевдонимы* **Г. Мәсгут**, Гали Мәсгут, *[[1907 ел]]ның [[22 июнь|22 июне]], [[РИ]], [[Уфа губернасы]], [[Уфа өязе]], [[Нөрле]] — [[1944 ел]]ның [[гыйнвар]]ы*) — шагыйрь, БАССР Чишмә районы «Сталинчы» (*хәзерге* «Чишмә») гәҗитенең җаваплы сәркатибе (*[[1939 ел|1939]]—[[1940 ел|1940]]*). БАССР язучылар берлеге әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1907 елның 22 июненда Уфа губернасы Уфа өязе (*хәзерге* БР Уфа районы) Нөрле авылында мулла гаиләсендә туган. Башлангыч белемне туган авылында алган. Урал шахталарында берничә ел забойчы булып хезмәт куйган. 1932—1936 елларда Мәскәү өлкәсе  шәһәр тибындагы бистәсендә Л. М. Каганович исемендәге кою-механика заводының (МОЖЕРЕЗ заводы) мартен цехында эшләгән. 1939 елдан БАССР Чишмә районы «Сталинчы» (*хәзерге* «Чишмә») гәҗитенең мөхәррир урынбасары, җаваплы сәркатибе. 1944 елның гыйнварында Уфада вафат була.

## Иҗаты
1923—1924 елларда иҗат итә башлый. Беренче шигырьләрен Чишмә районының «Сталинчы», «Яшь юксыл», «Яңа авыл» гәҗитләрендә бастыра. Авылдагы яңа үзгәрешләргә багышланган шигырьләреннән төзелгән беренче «Авыл гыйшыклары» җыентыгы 1928 елда Уфада татар телендә басыла. Эшче хезмәтен мактаучы «Урал турында» исемле икенче шигырьләр җыентыгы (шигырьләр көлтәсе  ) Мәскәүдә шулай ук татар телендә басыла. Шахтада, мартен мичендә озак еллар эшләү тәҗрибәсе шигъриятенә сәнәгать темасын алып керүгә этәргеч бирә. «Авыл хәбәрчесе» поэмасында 1920-еллар яшьләренең алдынгы вәкиле образын бирә. 1930-еллар уртасыннан балалар өчен дә шигырьләр, әкиятләр иҗат итә башлый. БАССР шагыйрьләре бергәләп язган «Орденлы Башкортстан» күмәк поэмасын иҗат итүдә катнаша.

## Китаплары
# Авыл гыйшыклары. Уфа, 1928.
# Урал турында: шигырьләр көлтәсе. М., Центриздат, 1930.
# Мартен яктысы. Уфа, 1940.
# Әкиятләр. Уфа, 1940.

## Әдәбият
# *[[Мидхәт Гайнуллин|М. Гайнуллин]], [[Гайсә Хөсәенов|Г. Хусаинов]]*. Писатели советской Башкирии. Уфа: БКИ, 1977, с. 250.

## Сылтамалар
*  Галиуллин Масгут Набиуллович 

## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан журналистлары
Кайлашнатх Махадэв Поты

**Кайлашнатх Махадэв Поты** (Непал телендә:कैलाशनाथ महादेव) ул дөньяның иң биек Шива гыйбадәтханәсе.
Ул Индонезиядә, Балида Гаруда Вишну Кенчана Потыннан соң икенче иң биек Һинд дине Илаһы. Ул Катмандудан 20 км да Сангада, Непалның Бхактапур Районы һәм Каврепаланчок Районы чигендә урнашкан.

Потның биеклеге 143 фут (43.5 м), һәм ул бакыр, цинк, бетон һәм корычтан ясалган.

## Дизайн һәм конструкциясе
Ул Һинд дине Ходае Шива сурәтләренә охшаш булсын итеп ясалган, һәм бу Непал инженериянең күркәм үрнәге, потны төзү 2003 елда башланган һәм 2010 елда тәмамланган. Аның төзүчесе булып Камал Җайн һәм ул Непалда 1992 елда нигезләгән су саклау баклары белән эш итә торган "Hilltake" ширкәте тора. Төзелештә Непал инженерлары һәм зур корылмаларның дизайн һәм конструкциясендә махсуслашкан бер Һинд инженеры катнашкан.
Потның нигезе якынча 100 фут тирәнлектә, бу структураны сыртка якорьлау өчен кирәк. Потенциаль җир ишелүләр куркынычы булганга күрә, җирне стабилизацияләү өчен шулай ук структуралар төзелгән булган.

## Туризм
Эш көннәрендә потка зиярәт кылу өчен якынча 5000 зиярәт кылучы килә, һәм моннан да әһәмиятле санга күбрәге ял көннәрендә, милли бәйрәмнәрдә һәм Һинд дине фестивальләрендә килә.
Зиярәт кылучылар санына күрә пот Непалда (җирле һәм халыкара) дини туризмга багышланган, асаба җәмәгатьнең икътисади активлыгын арттыра һәм якындагы авылларның үсешенә йогынты ясый.

## Галерея

| Кайлашнатх Махадэв Поты
| Кайлашнатх Махадэв Гыйбадәтханәсе


## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине сынчылыгы
Нганасаннар

**Нганасаннар** - Себернең асаба халкы. Халыкның үз атамасы: *ня*. Красноярск краеның Таймыр муниципаль районының көнчыгышында һәм Дудинка шәһәре тирәсендә яшиләр. Нганасаннар ике кабиләдән: Авам (Көнбатыш як, үзәкләре Усть-Авам һәм Волочанка бистәләре) нганасаннары һәм Вадеев (Көнчыгыш як, үзәге Новая бистәсе) нганасаннары һәм шулай ук бу кабиләгә кермәүче Око (Долган) яки Яроцкий нганасаннарыннан торалар.   Нганасан теле Урал телләре гаиләсенең самодий төркеменә керә.

Төркем:Самодий халыклары
Төркем:Россия халыклары
Төркем:Себер халыклары
Михаил Всеволодовичның Литвага һөҗүм итүе

**Михаил Всеволодовичның Литвага һөҗүм итүе** () — Чернигов кенәзе Михаил Всеволодовичның Галиция көчләре катнашында масштаблы хәрби чарасы.

1238 елның көзендә яки кыш көне 1239 елның шул вакытта бәйләнешле Галичтан Михаил Всеволодовичның өлкән улы Ростислав һәм Галиция гаскәрләре Литвага һөҗүм үткәрә, алар белән Л. Войтович ике Чернигов-Северск кенәзләре: Михаил — Роман Игоревич улын һәм Святослав Всеволодовичны — Владимир Игоревич оныгың үлеме белән бәйли. Яудан соң Ростислав, Галичны югалтып, Венгриягә кача.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Галицко-Волынская летопись
* Лаврентьевская летопись

Төркем:Рус-Литва сугышлары
Төркем:1239 ел
Гедиминовичлар

**Гедиминовичлар** () — Литва Кенәзлегенең идарә итүче династиясе һәм Литва, Белоруссия, Польша, Россия һәм Украинаның Гедиминга нигез салучы Кенәз нәселләренең гомуми исеме.
## Чыгыш
Урта гасыр язма чыганакларының каршылыгы аркасында, Гедимин уллары династиясенең тарихы бик үк ачык түгел.
Билгеле булганча, Тройден һәм соңрак Гедиминовичлар белән туганлык бәйләнеше аз булган, Довмонттан соң хакимият 1287 елда Бутигейдка, Пукувер Будивидның абыйсына күчкән.

## Шәҗәрә

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 


Төркем:Бөек Литва кенәзлеге
Төркем:Аурупа тарихы
Гедимин

**Гедими́н** (, , , *Godeminnus*  чамасы — декабрь ) — Бөек Литва кенәзе 1316 елдан 1341 елга кадәр, Гедиминовичлар династиясенә нигез салучы. Аның исемен Литваның иң танылган тарихи һәйкәле — Вильнюстагы Гедимин манарасы йөртә.
## Чыгыш
Тарихи чыганаклар җитмәү сәбәптән, шулай ук булган мәгълүматларның тулы булмавы аркасында, Гедиминның килеп чыгышын дөрес итеп билгеләү мөмкин түгел.

## Хакимлек иту

Билгеле булганча, башта Гедимин Паграуде җирендә Кведарны һәм Шилале янында замок белән хаким иткән, анда кайбер тикшеренүчеләр тарафыннан аның вотчинасы урнашкан.
Мәҗүсилек яклаучы репутациясенә ия булып, Рим папасы һәм башка христиан хөкемдарлар белән сөйләшүләр алып барган.
### Волыньга һәм Киевка һөҗүм

Гедимин 1324 елда Руськә һөҗүмгә чыга. Овручны һәм Житомирны алып, ул Станислав Киевскийның гомуми командованиесе астындагы Киев, Переяслав, Чернигов һәм Брянск кенәзләре коалициясе белән каршы бәрелешә.

## Үлем

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Послания Гедимина. — Вильнюс, 1966.
* *[[Никитский, Александр Иванович|Никитский А. И.]]* Кто был Гедимин? // «Русская старина». — 1871. — Кн. 8. — Т. 4.
* *[[Пашуто, Владимир Терентьевич|Пашуто В. Т.]]*. Образование литовского государства. — М., 1959.
* ''Антонович В. Б''. Монографии по истории западной и юго-западной России. — 1885.
* *Prochaska А.* О prawdziwości listow Gedymina. — Kr.: Rozprawy (Sprawozdailia) Akademii umiejtności, Wydz. historyczno-filozoficzny, 1895. — Ser, 2. — Т. 7.

Төркем:Бөек Литва кенәзләре
Төркем:Монархи, погибшие в бою
Төркем:Гедиминовичлар
Васиштха Сиддханта

**Васиштха Сиддханта** Һиндстанда кулланылган иң иртә астрономик системаларның берсе, ул Варахамихираның Панча-Сиддхантикасында (6-ынчы гасыр) кыскача китерелә. Фараз иткәнчә аның авторы булып олы фикер иясе Васиштха тора һәм язылу датасы безнең эрага кадәр 1299101.
Баштагы текст мөгаен 4-енче гасырга карый, әмма ул югалтылган булган һәм аның турында белемебез Варахамираның язмасы белән чикләнгән. Әл-Бируни эшнең авторы Вишнучандра дип яза.
*Васиштха Сиддхантика* дип аталган хәзерге заман эш бар.
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине астрономиясе
Бөек Литва кенәзләре исемлеге

## 1572 елга кадәр тәхеткә утыручы Бөек Литва кенәзләре
{| class="wikitable sortable"
|+
! Идарә итү еллары
 ! Сурәт
 ! Татарча
 ! Русча
 ! Литовча
 ! Полякчә
 ! Белорусча
 |-
 | 1236—1263 еллар тирәсе
 | 
 | Миндовг
 | Миндовг
 | Mindaugas (Ми́ндаугас)
 | Mindawg
 | Міндо́ўг
 |-
 | 1316—1341
 | 
 | Гедими́н
 | Гедими́н
 | Gediminas (Гядими́нас)
 | Giedymin
 | Гедзімі́н (Ґедымі́н)
 |-
 | 1345—1377
 | 
 | Ольгерд
 | Ольгерд
 | Algirdas (А́льгирдас)
 | Olgierd
 | Альге́рд
 |-

## Сылтамалар
* Наследные великие князья литовские после 1795 года 

*
Литва
Хәсән Хүсейнов

**Хәсән Хүсейнов** (әзер. Həsən Çingiz oğlu Hüseynov‎; 1 сентябрь 1953, Бакы, Азәрбайҗан ССҖ, ССРБ) — тумышы белән әзери булган совет һәм рус филологы - Филология фәннәре докторы (2002), Югары икътисад мәктәбенең профессоры (2012). Мәдәният тарихы, классик филология, замандаш сәясәт өлкәләрендә берничә китап һәм йөздән артык мәкаләгә ия. "Мифология сүзлеге" һәм "Дөнья халыкларының мифлары" гыйльми сүзлекләрен бастыруында зур өлеш керткән галим.
Фәрәҗ Караев

**Фәрәҗ Кара улы Караев** (19 декабрь 1943, Бакы, Азәрбайҗан ССҖ, ССРБ ) — Азәрбайҗан көйязары, Азәрбайҗан халык артисты (2018), Мәскәү дәүләт консерваториясенең профессоры (1998). Вакытлыча Казан дәүләт консерваториясендә укыткан.

## Тормыш юлы

* 1943 елның 19 дикәберендә азәрбайҗан көйязары Кара Караев гаиләсендә дөньяга килә. 
* 1966 елда үзенең атасы классы буенча Азәрбайҗан дәүләт консерваториясенең композиция факультетын кызыл диплом белән тәмамлый. Шунда ук атасы классы буенча аспирантурага да 1971 елда ирешә.
* 1966-2003 елларда Азәрбайҗан дәүләт консерваториясендә композиция, полифония, инструментовка фәннәрен укыта.
* 1980—1994 елларда ВаКаRА-ENSEMBLE (Бакы) җитәкчесе.
* 1991 елдан башлап Мәскәү һәм Бакыда яши.
* 1991—1992 елларда А. Крупп исемендәге мәдәният бүләгенә (Эссен, Германия) лаек була.
* 1994 елда профессор дәрәҗәсенә ирешә.
* 1995 елдан алып Yeni Musiqi берләшмәсенең президенты.
* 1999 елдан алып - Мәскәү дәүләт консерваториясенең музыка теория бүлеге профессоры, инструментламә курсын алып бара.
* 1994—1996 елларда Заманча музыка берләшмәсенең (АСМ) вице-президенты.
* 2003-2005 елларда Казан дәүләт консерваториясенең композиция бүлеге профессоры.
* 2018 елның 27 маенда Азәрбайҗан Президенты тарафыннан Азәрбайҗан халык артисты исеме бирелә.

## Гаилә

* Зөләйха - апасы.

* Адҗар - улы, педиатр булып эшли.
* Мәдинә - кызы, Мәскәү телевидение институтын тәмамлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Төркем:Азәрбайҗанның халык артистлары
Төркем:Бакы дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Азәрбайҗан композиторлары
Ирпән елгасы янындагы бәрелеш

**Ирпән елгасы янындагы бәрелеш** () — Гедимин җитәкчелегендәге Литва гаскәре Киев князе Станислав дружинасын һәм аның союздашларын тар-мар иткән. 
Гедимин Волынны басып алынганнан соң бер елдан Киевка  һөҗүм итә һәм Көньяк рус җирләрен күп гасырлыкка яулап ала.
## Бәрелеш тарихи белемдә
Киев князе Станислав, шулай ук Гедиминга каршы көрәшүче рус кенәзләре арасында телгә алынган Переяслав кенәзе Олег тарихта билгеләнә шул вакыттагы Киев җиренең кенәзе, Путивль Ольговичлардан соң.

## Тарих
Гедимин 1324 елда Руськә һөҗүмгә чыга. Овручны һәм Житомирны алып, ул Киев князе Станиславның гомуми командованиесе астындагы Киев, Переяслав, Чернигов һәм Брянск кенәзләре коалициясе белән каршы бәрелешә.

## Сылтамалар
* Русские княжества в 1-й половине XIV века. Карта с портала «Новый Геродот» ссылка не рабочая 26.06.2013
* «От Руси к России», Лев Гумилёв.

Төркем:Рус кенәзлекләренең бәрелешләре
Төркем:XIV гасыр сугышлары
Төркем:1324 ел
Төркем:Бөек Литва кенәзлеге бәрелешләре
Төркем:Сражения на территории Киевской области
Фәткуллин

**Фәткуллин**, Фәтхуллин — фамилия.
* Әнвәр Фәткуллин (1922-1986),  Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Гаяз Фәткуллин (1974), 2002 елдан Красноярск крае мөфтие.
* Гобәй Фәткуллин (1914-2012), күмәк хуҗалык рәисе,  Социалистик Хезмәт Каһарманы (1957) (*[[Учалы]]*).
* Илдар Фәткуллин (1982), спортчы (*чаңгыда трамплиннан сикерүче*) һәм тренер.
* Камил Фәткуллин (1957), спортчы (*[[классик көрәш]]*). Халыкара (1978), СССР атказанган (1980) спорт мастеры.
* Марс Фәткуллин (1939-2003), физик, фән докторы (*[[Мәскәү]]*).
* Олег Фәткуллин (1936), техник фәннәр докторы, РФ атказанган фән эшлеклесе (2000) (*[[Мәскәү]]*).
* Рөстәм Фәткуллин (1958), режиссер, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре, ТР атказанган сәнгать эшлеклесе. 
* Фәнис Фәткуллин (*[[Фәнис Фәтхи]]*, 1961-2018), журналист, публицист.
* **[[Фәрит Фәткуллин]]:**
** Фәрит Фәткуллин (1914-1942), хәрби очучы, майор,  Советлар Берлеге Каһарманы (1941).
** Фәрит Фәткуллин (1949),  журналист, БР (1998), ТР (2014) атказанган мәдәният хезмәткәре.
* Фидаил Фәткуллин (1931), юрист, фән докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1979).
* Фәрһад Фәткуллин (1978), синхрон тәрҗемәче, фрилансер, «Ел викимедиачысы — 2018».

----
* **[[Фәтхуллин]]**
## Моны да карагыз
* Фәткулла, авыл.

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997 ел, 244-245нче бит.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Киев кенәзлеге

**Киев кенәзлеге** (, ) — Борынгы Русьтә һәм Бөек Литва кенәзлегендә кенәзлек.

## Мәйдан

XII гасыр уртасында Киев кенәзлеге Днепрның ике яры буенча да шактый киңлекләрне били.
## Тарих
### Борынгы Рус дәүләте таркалу чорында
Бөек Мстислав вафатыннан соң 1132 елда, аның уллары арасында низаг башлана.
## Сылтамалар

* ИПАТЬЕВСКАЯ ЛЂТОПИСЬ
* Голубовский П. В., Печенеги, Торки и Половцы до нашествия татар. История южно-русских степей IX—XIII вв. на сайте "Руниверс

*
Кенәзлек

**Кенәзлек** () — монархия дәүләт берәмлеге, аның башында кенәз тора.
Кенәзлекләр феодаль ваклану чоры өчен аеруча типик.
Борынгы Русьтә беренче кенәзлекләр IX-X гасыр башында барлыкка килә

## Шулай ук карагыз
* Рус кенәзлекләр исемлеге
* Кенәзлек (Франция)
## Әдәбият
* "История Отечества. Энциклопедия", Володихин, Елисеева, Алексеев,изд. Просвещение 2015 год
* "Большая российская энциклопедия"

Төркем:Монархия
Васиштха Самхита

***Васиштха Самхита*** (Санскрит телендә:  वशिष्ठसंहिता, Васиштха Тупланмасы) ул 13-енче гасыр урта гасыр Вайшнавит тексты, утыра торган килеш булмаган Хатха Йога асаналарны тасвирлый торганнарның беренчесе, кул тигез авырлыклы Куккутасана, Әтәч Позасын да кертеп. Ул 10-ынчы гасыр *[[Виманарчанакальпа]]*сын куллана, аның шигырьләре проза итеп үзгәртелеп мөгаен беренче утырмаган килеш асананы, кул балансы белән Маюрасананы, Тавис Позициясен тасвирлый. Үз чиратында бу тасвирламалар 15-енче гасыр *[[Хатха Йога Прадипика]]*сында кулланылалар.

Текстның авторы итеп элегрәк олы фикер иясе Васиштха күрсәтелә, ул Вайшнавит Шакта сектасының мәгълүм булмаган авторы тарафыннан тупланган булган. Аның 45 бүлегендә тынычлык, исемнәрне җырлау, тәкъдим итүләр, корбаннар, астрология, һәм иганәчелек турында сөйләнелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Mallinson, James; Singleton, Mark (2017). Roots of Yoga. Penguin Books. ISBN 978-0-241-25304-5. OCLC 928480104.
* Maheshananda, Swami; Sharma, B. R. (2005). Vasistha Samhita. Kaivalyadhama. ISBN 978-8189485375.

## Тышкы сылтамалар

* Sanskrit text of ''Vasishtha Samhita''
* English prose translation by Manmatha Nath Dutt, Elysium Press, Calcutta, 1907

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Николай Ют

**Никола́й Я́ковлевич Ют** (паспорты буенча **Золотов**; 1898 елның 30 июле, Синер Авылы, Казан губернасы — 1967 елның 27 марты, Шөмерле шәһәре, Чуаш АССР) — чуаш тәнкыйтьчесе, фольклорчы, публицист, тәрҗемәче, мөхәррир, җәмәгать һәм партия эшлеклесе.

1923-25 елларда Чуаш язучылары һәм журналистлары берлегенә нигез салучыларның берсе, «Ялав» һәм «Капкӑн» журналларының баш мөхәррире.

ССРБ Язучылар берлеге әгъзасы (1934).

Чуаш прозаикы Аркадий Арисның туганнан туган абыйсы.

## Биографиясе
Николай Яковлевич 1898 елның 30 июнендә Синер авылында туа. Сембер чуаш укытучылар мәктәбен тәмамлый. Аннары Көнчыгыш халыкларының коммунистик университетына укырга керә, курсны уңышлы узып, СССР Фәннәр академиясенең матди мәдәният тарих институты аспирантурасына укырга керә.

Николай Ют «Канаш»газетасын җитәкли. 1923-25 елларда Чуашстан язучылар һәм журналистлар берлеген җитәкли. Үзенең тәнкыйть һәм әдәби-тәнкыйди мәкаләләрендә әдәбият күренешләренә карата (Н. Шелеби, П. Хузангай һ. б.) вульгар-социологик карашны чагылдыра.

Кайбер коммунистларның партия позицияләреннән аерылышу һәм таркатуны тәнкыйтьләгән өчен, алтыннарны өлкә комитеты әгъзаларын дискредитацияләүдә гаеплиләр һәм партиядән чыгаралар. Әмма РКП(б) үк Чуаш Өлкә Комитеты пленумы карарын кире какты.

Шул ук егерме бишенче елда ул СССР Фәннәр академиясенә эшкә чакыру ала. «Канаш» газетасы, «Сунтал» һәм «Капкан» журналлары редакторы постларында, шулай ук Язучылар берлеге рәисе итеп аны Аркадий Иванович Золотов алыштырды.

1933 елда гаиләсе белән Ленинградтан Башкортстанга күчеп килә. БКП(б) ның Бишбүләк район оешмасының беренче секретаре булып эшли. Академиягә кайтырга әзерләнә.

1937 елның августында «Красная Чувашия» газетасында Сергей Славинның мәкаләсе басыла, анда Н.Я. Золотовның әдәби рецензиясе тәнкыйтькә дучар ителә. Аннан соң егерменче елларда «Канаш» газетасының советка каршы пропагандасы турында язмалар барлыкка килә.

Март аенда Чабаксарда партактив җыелышында Чуашстан АССР буенча ВКП(б) каршындагы КПК вәкиле М.М. Сахьянова революцион уяулыкка чакыра, «идиот авыруы — үз-үзеңне тынычландыру» барлыкка килүен күрсәтә, дип хисап тотты сәнгать эшләре идарәсе башлыгы А.И. Золотов.»

## Аерым чыгарылыш
* «Краткий очерк народной поэзии чуваш», Чабаксар, 1928.
* «Материалы по чувашскому фольклору» (чăвашла, вырăсла), Чабаксар, 1930.
* «Тĕне хирĕç кĕрешессине вăйлатар», Чабаксар, 1931.

## Литература
* Л. И. Ефимов, «Элĕк Енĕ» (Край Аликовский), Аликово, 1994.
* А. А. Золотов, Муракаева (Золотова) Светлана Арсентьевна, «Принципам не изменили», Аликово — Чабаксар, 1998.
* Золотов Анатолий Арсентьевич, Золотов Виталий Арсентьевич, Золотов Вениамин Тимофеевич, "Николалай Яковлевич Золотов. К 110-летию со дня рождения, к 85-летию со дня организации Союза писателей «Канаш», Чабаксар, «Новое время», 2008.

## Сылтау

Төркем:Ядернә өязендә туганнар
Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Шәхесләр:Әлек районы
Неотропик Орнитология Җәмгыяте

**Неотропик Орнитология Җәмгыяте**, яки **Sociedad de Ornitología Neotropical**, ул орнитология табышсыз оешмасы, аның төп максаты Неотропик экозонасы кошларын һәм аларның яшәү урыннарын өйрәнү һәм саклап калу, аларның үрчи торган һәм үрчеми торган урыннарын да кертеп. Ул 1987 елда Dr Mario A. Ramos Olmos тарфыннан нигезләнгән булган, һәм ул Орнитология Шурасы әгъзасы булып тора.
Җәмгыять ***Neotropical Ornithology*** фәнни журналын чыгара, анда Испан телендә, Инглиз телендә һәм Португал телендә мәкаләләр бастырыла.  Ул **Neotropical Ornithological Congress**-ны һәм Неотропик кошларны өйрәнү өчен Francois Vuilleumier Fund-ын оештыра.

## Шулай ук карарга мөмкин
* *[[Neotropical Birds Online]]*, an online encyclopedia

## Искәрмәләр
* Neotropical Ornithological Society 
* Neotropical Ornithological Congresses 

Төркем:Фәнни җәмгыятьләр
Шри Сваминараян Гыйбадәтханәсе, Чикаго, Иллиноис

**Шри Сваминараян Гыйбадәтханәсе, Чикаго, Иллиноис** ул Чикагоның шәһәр яны бистәсендә Итаска, Иллиноиста Сваминараян гыйбадәтханәсе. 1998 елда ачылып, ул Нар Нараян Дэв Гадиның (Сваминараян Сампрадай ISSO астында. Ул 10 миллион $ бәясенә төзелгән булган, игълан ителгәнчә шул вакытта Урта Көнбатышта иң бай Һинд дине гыйбадәтханәсе.

## Тарихы
Ачарья Махараджшри Теджендрапрасад Панде гыйбадәтханәне 1998 елның 2 августында инаугурацияләгән. Ул Америка Кушма Штатларында беренче Шихарбанд Сваминараян гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә 34000 квадрат фут (3200 м²) өйләнү һәм банкет җайланмасы белән мактана ала. Гыйбадәтханәдә кайбер Һинд дине тугърылары Исламнан, Христианлыктан һәм Буддачылыктан күчкән.

## 10-ынчы еллыгы
Гыйбадәтханә 10-ынчы еллыгын 2008 елда карнавал уеннары һәм уеннар белән, Һинд дине күргәзмәләре, хнә белән вакытлы тән рәсемнәре, тарихи күргәзмәләр, гыйбадәтханә аша экскурсияләр, бию башкарулары һәм милли ризыклар белән бәйрәм иткән. Һинд мәдәнияте тугыз көн бәйрәм итүнең игътибар үзәгендә булган. Бәйрәм миля озынлыгы 3 арбалы процессия белән кульминацияләнгән, аңа Америка Кушма Штатларының төрле урыннарыннан, Һиндстаннан һәм Англиядән кешеләр килгән. Өч арбалардан, беренчесендә мәдәни чагылышта балалар булган, икенчесендә Сваминараянның рәсем сурәтләре тәкъдим ителгән булган, арба өстендә асыл ташлар белән зонтик булган һәм соңгысында бәйрәмгә һәм аскезага килгән Нар Нараян Дэв Гадиның хәзерге ачарьясы Ачарья Махараджшри Кошалендрапрасад Панде булган. Ике сәгать процессия дәвамында асыл таш төстәге сариларда кызлар традицион барабаннарның ритмик бәрүенә биегәннәр. Процессия өлеше буларак гыйбадәтханә яшьләре тарафыннан унбер төрле мәдәни тамаша оештырылган булган. Рәсмиләр бу бәйрәмгә 5000 кеше киләчәк дип көткәннәр.

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр
* Williams, Raymond (2004), Williams on South Asian Religions and Immigration: Collected Works, Ashgate Publishing Ltd., ISBN 0-7546-3856-1

## Тышкы сылтамалар
* Official Nar Narayan Dev Gadi website

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шактизм
Шри Сваминараян Мандир, Чикаго

**Шри Сваминараян Мандир, Чикаго** - Чикагода Сваминараян хәрәкәте гыйбадәтханәләре:
* Шри Сваминараян Гыйбадәтханәсе, Чикаго, Иллиноис
* Шри Сваминараян Мандир, Чикаго (Уилинг)

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Сваминараян хәрәкәте
Джануширсасана

**Джану Ширсасана** (Санскрит телендә: जानु शीर्षासन}}; IAST: *jānu śīrṣāsana*), **Баш Тезгә Позициясе**, ул хәзерге Йоганың төрле мәктәпләрендә утырган килеш сыгылып алга иелгән асана.

## Этимология һәм килеп чыгышы
Исем Санскрит сүзләре *джану* (जानु, jānu) ягъни "тез", һәм *ширша* (शीर्ष, śīrṣa) ягъни "баш", һәм *асана* (आसन) ягъни "позиция" яки "утырыш".

Позиция хәзерге заман, беренче мәртәбә ул 20-енче гасырда күренгән булган. Ул Кришнамачарьяның 1934 ел *[[Йога Макаранда]]*сында тасвирланган, шулай ук аның өйрәнчекләре эшләрендә , Б. К. С. Айенгар'ның 1966 ел *[[Йога өстендә Яктылыгы]]*нда һәм Паттабһи Джойсның Аштанга Виньяса Йогасында тасвирланган.

## Тасвирламасы
Утырган килеш бер аяк сузыла һәм аяк бармаклары өскә карый, һәм башка аяк бөгелгән һәм тезе туры аяктан якка карый һәм аяк табаны касыкта. Йогинның торсы сузылган аяк өстенә куела.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Пашимоттанасана, утырган килеш алга иелү, аңа бөгелү керми

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Technique 
* Step by Step Instruction

Төркем:Һинд дине
Төркем:Йога
Коши-Эйлер операторы

Математикада **Коши–Эйлер операторы** ул *p* полиномы өчен p(x)\cdot{d \over dx} формасындагы дифференциаль оператор.  Ул Аугустин-Луи Коши һәм Леонард Эйлер хөрмәтенә аталган. Иң гади мисал булып *p*(*x*)&nbsp;=&nbsp;*x* тора, аның үз кыйммәтләре *n*&nbsp;=&nbsp;0,&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;... һәм аңа бәйле үз функцияләре *x**n*.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Коши–Эйлер тигезләмәсе
* Штурм–Лиувилль теориясе

## Искәрмәләр

Төркем:Тигезләмәләр
APEC Яшьләр Фәне Фестивале

**APEC Яшьләр Фәне Фестивале** Азия-Тын океан икътисади хезмәттәшлеге тарафыннан идарә ителгән фәнни ярминкә. Ул фән һәм технология белән кызыксынган 15-18 яшьлекләр өчен һәм аның максаты булып өйрәнү өчен мәдәни барьерларны бетерү тора. Ул 1998 елда Сеулда башланган булган. Корея Җөмһүрияте президенты 1996 елның 13 ноябрендә АПЕК Яшьләр Фәне Фестивален һәм 2-енче АПЕК Фән һәм Технология Министрлары Конференциясен уздырырга тәкъдим иткән.

## Фестивальләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* https://web.archive.org/web/20100917232134/http://apec.org/apec/news___media/2004_media_releases/050804_youthsciencefest.html
Fauna Europaea

**Fauna Europaea** ул барлык яши торган Европа күп-күзәнәкле җир һәм төче су хайваннарының фәнни исемнәренең һәм таралышының бирелгән мәгълүмат базасы. Ул Пан-Европа Төрләр Директориясе Инфраструктурасында (PESI) хайваннар таксономиясе өчен стандарт таксономик бирелгән мәгълүмат базасы булып хезмәт итә.

Аны ясау башта Европа Шурасы (2000–2004) тарафыннан финансланган. Проект Амстердам Университеты тарафыннан координацияләнгән, ул беренче юраманы 2004 елда чыгарган, шуннан соң бирелгән мәгълүмат базасы 2015 елда Берлинның Табигать Тарихы Музеена күчерелгән булган.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Fauna Europaea
*Fauna Europaea – all European animal species on the web (article)
*Contributions on Fauna Europaea (data papers)
*PESI - a taxonomic backbone for Europe
Агартала Джаганнатх Мандир

Джаганнатх Мандир Һиндстанда, Агарталада Уджджаянта Сараенда урнашкан. Бу гыйбадәтханә Һинд дине Ходайлары Джаганнатх, Балабхадра һәм Субхадрага багышланган.

## Тарихы
Трипураның Махараджасы Радха Кишор Маникья тарафыннан 19-ынчы гасырда төзелеп бу сигез-почмаклы нигезе булган гыйбадәтханәнең дүрт каты бар. Гыйбадәтханә ачык әфлисун төстәге Шихаралар белән бизәлгән.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Һинд дине
*Трипура Сундари Гыйбадәтханәсе
*Һиндстанда Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
[url=https://www.google.co.in/maps/place/Jagannath+Bari/@23.8362757,91.2798885,186m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x3753f40e1abe419f:0x2dfb8c5bdf5a1fe9!8m2!3d23.8362708!4d91.280508|title= Agartala Jagannath Mandir]

Төркем:Һинд дине
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Джаганнатхка табыну
Газизия мәчете (Батум)

**Газизия җәмигъ мәчете** (, ) — XIX гасырда Батум (*1932 елдан Батуми*) шәһәрендә төзелгән беренче ислам гыйбадәтханәсе, беренче таш мәчет. Совет чорында җимертелеп, урынында Ленин мәйданы булдырылган (хәзерге Ирек мәйданы, ). Госманлы империясе солтаны хәлифә Габделгазиз (*[[1830 ел|1830]]—[[1876 ел|1876]]*) хөрмәтенә 1861 елда төзелгән һәм аның исеме белән аталган.

## Тарих

XVI гасырның икенче яртысыннан XIX гасыр ахырына кадәр, 1547—1878 елларда Госманлы империясе составында булганда, аҗарлар ислам динен кабул итә. 1578—1778 елларда Батум Госманлы империясенең   административ үзәге булып тора. Шәһәрдә өч мәчет: ике таш (*[[Урта җәмигъ мәчете]], Газизия җәмигъ мәчете*) һәм бер кечкенә агач мәчет (*Мөфти Мәгъласин җәмигъ мәчете*) булган. Алар барысы да XIX гасырда төзелгән.

## Газизия җәмигъ мәчете
  
Батумның беренче (*таш*) мәчете солтан Мәхмүд II хатыны һәм солтан Габделгазизнең әнисе  (*[[1810 ел|1810]]—[[1883 ел|1883]]*) инициативасы белән 1861 елда төрек гаскәриләре өчен төзелгән. Улы, Госманлы империясе солтаны хәлифә Габделгазиз (*[[1830 ел|1830]]—[[1876 ел|1876]]*) хөрмәтенә төзеткәнгә күрә, мәчет «Газизия җәмигъ мәчете» дип аталган.
## Бина
Мәчет — манарасы читтә торгызылган ике катлы алтыпочмаклы таш бинадан гыйбарәт булган. Мәчетне совет чорында җимерәләр һәм аның урынында Ленин мәйданы ясыйлар (хәзерге Ирек мәйданы, ). 
## Мәчет руханилары
1902—1910 елларда:
* Имам хаҗи Абдулла әфәнде
* Көрси-шәех хаҗи Мөхәммәт әфәнде 
* өлкән мөәзин Али әфәнде Копаладзе 
* кече мөәзин Идрис әфәнде Иремадзе 
* өлкән хезмәткәр Хөсәен әфәнде Хулислизадә 
* кече хезмәткәр Мәхмүтказин әфәнде Тавдгиридзе
Мәчет имамы хаҗи Абдулла әфәнде 1878 елның 25 августында Батумны кенәз генерал  кул астына, Россия империясенә бирүдә катнашучы Төркия хакимиятенең аз санлы вәкилләренең берсе булган.

## Вакыф
Мөселман руханилары хезмәт хакы алмаган. Мәчетләр мәхәлләләр хисабына асрала. Батумдагы өч мәчет, шул исәптән, Газизия җәмигъ  мәчете, җирдән кергән табыштан (вакыф) файдалана. Вакыф — күп гасырлар дәвамында ирекле иганәдән барлыкка килгән, дини мәнфәгатьләр һәм хәйрия максатлары өчен иганә итеп бирелгән мөлкәт. Габделгазиз солтан Батумның Газизия мәчете янәшәсендәге шәһәр кварталын мәчетнең «вакыфына» әйләндергән булган.

## Әдәбият
# *Заур Маргиев*.  Госманлы империясе чорында Батум.  Батум: Алиони, 2008 
## Сылтамалар
*  Мечети Батуми 
## Моны да карагыз
* Урта җәмигъ мәчете
## Искәрмәләр


Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Батум мәчетләре
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Төркем:1861 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Элекке мәчетләр
Охта (Нева кушылдыгы)

**Охта (Нева кушылдыгы)** () — Петербургның төньяк-көнчыгышында һәм Ленинград өлкәсенең Всеволожск районында урнашкан елга, Нева елгасының шәһәр читендәге иң зур уң кушылдыгы,  аңа элеккеге Петрозавод янында коя. Охта елгасы турында иң иртә искә алына 1300 елны Новгород Беренче елъязмасында күренеп.
## География
### Гомуми мәгълүмат
Чыганак — Лемболовск биеклекләре районында  (Ленинград өлкәсенең Всеволожск районы).

### Кушылдыклары
* Харвази

### Ржевск гидроузелы

Елгадан 9 км ераклыкта Ржев гидроузелы урнашкан
### Экология
2011 елны «РФ өсте суларының сыйфат еллыгында»

Төркем:Ленинград өлкәсе елгалары
Әхмәдзәки мәчете

**Әхмәдзәки мәчете**, «Әхмәдзәки исемендәге мәчет комплексы» — Казанның Киров районы Залесный һәм Салават күпере бистәләрендә төзелгән мәчет. Казанның Киров һәм Мәскәү районнары мөхтәсибәтендә 16нчы мәчет.

Залесная һәм Осиновская урамнары киселешендә урнашкан. Мәчеткә 1970—1990 елларда Казанның «Мәрҗани» мәчетенең имамы булган Әхмәтзәки Сафиуллин исеме бирелгән. Мәчет 2020 елда төзелеп бетер дип уйланылган. 2022 елның 2 маенда Ураза гаете көнендә ачылган.

Мәчет комплексына мәдрәсә, имам йорты, дини хезмәтләр күрсәтү бинасы, ислам әдәбияты һәм мәгърифәте йорты, хуҗалык бинасы кергән. 73 машинага исәпләнгән парковкасы бар.

Архитекторлары ― Лира Айрат кызы Гәрәева (Гаилә мәчетен проектлаучы) һәм Айвар Гомәр улы Саттаров..

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* «Предки татар спешили участвовать в таком богоугодном деле, как строительство мечети».

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр
Всеволожск районы

**Все́воложск райо́ны** () — Русиянең Ленинград өлкәсе составындагы муниципаль берәмлеге. Халык сыны буенча Россиянең иң зур муниципаль районы булып тора.

Административ үзәге — Всеволожск шәһәре.
## Тарих
### Революциягә кадәр
Борынгы заманнарда район территориясе «Варяглардан грекларга» Бөек су юлында һәм Рус белән Скандинавия арасындагы коры җир юлында урнашкан булган.

### Совет чоры
1923 елда Шлиссельбург һәм Петроград өязләрен бердәм Петроград өязенә берләштерәләр. Аның составыннан хәзерге Всеволожск районы территориясендә тулысынча яки өлешчә: Рябовск, Ленин, Токсов, Маток, Вартемяг, Парголов, Сестрецк һәм Куйвозов волостьлары урнашкан.

### Совет чорыннан соң
1998 елның декабрендә Сертолово бистәсе өлкә карамагындагы шәһәрләр категориясенә кертелә.

## Район географиясе

Район Петербург белән Ладога күле арасында Ленинград өлкәсенең төньяк өлешендә урнашкан, Невадан төньякка таба урнашкан.
### Транспорт
Районның көньяк өлеше аша федераль автомобиль юлы «Кола» уза  (, Санкт-Петербург — Петрозаводск — Мурманск).

## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе
Александр бакчасы (Петербург)

**Алекса́ндр бакчасы** (), (1920 елдан — Эшчеләр бакчасы,, 1936 елдан — М. Горький исемендәге хезмәт ияләре бакчасы,
## Бакча тарихы
### Алдагы тарихы
Бакчаның тарихы 1704 елның 5 ноябрендә Адмиралтия ныгытмасы-верфендә нигез салу белән бәйле.

### Бакча ачылышы

### Фонтан

Төркем:Русия истәлекле урыннары
Төркем:Парклар
Турыпочмаклы тигезьянлы өчпочмакка түгәрәкләрне тутыру мәсьәләсе

**Турыпочмаклы тигезьянлы өчпочмакка түгәрәкләрне тутыру мәсьәләсе** ул капка салу мәсьәләсе, биредә максат итеп *n* берәмлек түгәрәкне иң кечкенә мөмкин булган турыпочмаклы тигезьянлы өчпочмакка тутыру.

Минимум чишелешләр астагы таблицада күрсәтелгән.  *n* нокталар өчен турыпочмаклы тигезьянлы өчпочмакта минимум араны максимизациясе *n*

Төркем:Комбинаторика
Иван Кожедуб

**Иван Кожедуб** (, ; 8 июнь 1920, Ображиевка, Глухов өязе, Чернигов губернасы, УССР —  1991, Мәскәү, ССРБ) — совет хәрби башлыгы, авиация маршалы (1985),
## Биографиясе
Иван Кожедуб Чернигов губернасы Глухов өязенең (хәзерге Украина Сума өлкәсенең Шостка районы Ображиевка авылында крестьян (чиркәү старостасы) гаиләсендә туа. Украиналы.

## Гаиләсе
Хатыны: Вероника Николай кызы (1928—28.01.2001)

Кызы: Наталья Иван кызы (1947—199?)

## Һава җиңүләре исемлеге

Советның рәсми тарихында Кожедубның сугышчан эшчәнлеге нәтиҗәсе шәхсән үзе бәреп төшергән 62 дошманның очкычын буларак күренә.
## Хәрби дәрәҗәләр бирү
* сержант (февраль 1941),
* өлкән сержант (23.02.1942),
* младший лейтенант (15.05.1943), 
* лейтенант (5.08.1943),
* өлкән лейтенант (10.11.1943),
* капитан (24.04.1944),
* майор (19.11.1944),
* подполковник (20.01.1949),
* полковник (3.01.1951),
* авиация генерал-майоры (3.08.1953),
* авиация генерал-лейтенанты (27.04.1962),
* авиация генерал-полковникы (29.04.1970),
* авиация маршалы (7.05.1985).

## Искәрмәләр
Авиация генерал-лейтенанты

**Авиация генерал-лейтенанты** — шәхси хәрби дәрәҗәсе югары команда (җитәкче) составы 
Генерал-лейтенант авиации
### ССРБ һәм Россия Федерациясе

Төркем:Хәрби тарих
Төркем:ССРБ Кораллы Көчләре хәрби дәрәҗәләре
Төркем:Россия Кораллы Көчләре хәрби дәрәҗәләре
Анхелес

**Анхелес** () — Филипиннең Пампанга  правинсәсендә урнашкан шәһәр.
## Географиясе
Шәһәр Лусон утравында урнашкан.

## [[Тарих]]
Шәһәр статусын 1964 елдан башлап йөртә.
## Халык

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* 

Төркем:Филипин шәһәрләре
Биньян

**Биньян** () — Филиппиннәрнең Лагуна правинсәсендә урнашкан шәһәр.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Филипин шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Татьяна Овсиенко

**Татья́на Овсие́нко** (, ) (туган 22 октябрь 1966, Киев, Украина ССР, ССРБ) — Совет һәм Россия җырчысы, Россиянең атказанган артисткасы (2001).
## Биографиясе
1966 елның 22 октябрендә Киев шәһәрендә туа
### Шәхси тормышы
* Беренче ире (1993-2003, рәсми рәвештә 2007 елда аерылышкан). — Владимир Дубовицкий (25.01.1956 туган)
## Бүләкләр һәм исемнәр
Ветераннар алдында, хәрби частьларда һәм хәрби хезмәткәрләр алдында сугыш хәрәкәтләре урыннарында чыгыш ясаган өчен:
## Иҗат
### Дискография
;Студия альбомнары
*  — «Красивая девчонка»
*  — «Капитан»
*  — «Не суди…»
*  — «Надо влюбиться»
*  — «За розовым морем»
*  — «Река любви моей»
*  — «Я не скажу прощай»
*  — «Время»

## Искәрмәләр
Асамхьейя

**Асамхьейя** (Санскрит телендә: असंख्येय) ул Аватамсака Сутра өчен 10140 өчен яки башкача 10^{(a\cdot2^b)} саны өчен Һинду/Буддачылык исеме. Тәрҗемәгә карап, дәрәҗә төрле булырга мөмкин. Ул Буддһабһадра тәрҗемәсендә 10^{(5\cdot2^{103})},  Шикшһананданыкында 10^{(7\cdot2^{103})} һәм исәпләвендә хата булырга мөмкин Томас Клиэрида 10^{(10\cdot2^{104})}/.
Асамхьейя Буддачылык текстларында еш очрый торган Санскрит сүзе. Мәсьәлән, Будда булганчыга кадәр дүрт бөек асамхьейя кальпа практикалаган. Асамхьейя 'бихисап' дигәнне аңлата.

"Асамхьейя" сүзе турыдан-туры мәгънәдә "бихисап" дигәнне аңлата, Санскритта "чиксез" дигәнне аңлата.
Ул шулай ук Вишну һәм Шиваның титулы булып тора.
Сүз Вишну Сахасранамада 27 шигырьдә, "Асанкьейо-апрамейаатма": чиксез исемнәр һәм формалары булган берәү.

## Шулай ук карарга мөмкин
*Зур саннар тарихы

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Шиваизм