open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәйретдин Мөҗәй

**Хәйретдин Мөҗәй**, чын исеме **Мөҗәһит Хәйретдин улы Хәйретдинов** — Башкортстанда туган татар шагыйре һәм прозаик, Бөек Ватан сугышы каһарманы.

Шагыйрь 1901 елның 26 мартында Башкортстанның Туймазы районы Төрекмән авылында туа. 18 яшендә Х. Мөҗәйне Кызыл Армиягә алалар һәм шул вакыттан соң аның бөтен гомере хәрби хезмәткә бәйле рәвештә уза. Ул озак еллар чик буе гаскәрләрендә хезмәт итә, Урта Азиядә басмачыларга, кулак бандаларына каршы көрәшә, 1938 елда Хасан күле янында япон самурайларына каршы барган сугыш хәрәкәтләрендә катнаша. Бер үк вакытта Х. Мөҗәй әдәби иҗат эше белән шөгыльләнергә дә вакыт таба: 20нче еллар ахырыннан башлап газета-журнал битләрендә аның хәрби тормышка, чик саклаучыларның көндәлек хезмәтенә багышланган һәм аларның уй-фикерләрен чагылдырган шигырьләре, очерк, хикәяләре еш басыла. 1932 елда аның Казанда “Мылтыклар” дигән беренче китабы чыга.

Х. Мөҗәй Бөек Ватан сугышының беренче көннәрендә үк алгы сызыкка баса, полк командиры булып дәһшәтле бәрелешләрдә катнаша, кыюлык һәм шәхси батырлык үрнәкләре күрсәтә. Ләкин 1942 елның җәендә, Харкауга һөҗүм вакытында, Х. Мөҗәй командалык иткән полк дошман чолганышында кала һәм, айдан артыкка сузылган авыр бәрелешләрдән соң, исән калган авыр яралылар, шул җөмләдән подполковник Х. Мөҗәй, фашистлар кулына эләгә.

Х. Мөҗәйне, башка совет әсирләре белән бергә, Алманиягә озаталар. Ул әсирлектә дә фашизмга каршы көрәшен туктатмый: Мюнхен шәһәрендәге совет хәрби әсирләре лагеренда төзелгән антифашистик яшерен оешма җитәкчеләренең берсе була. Ләкин 1943 елның ахырында гестапо яшерен оешманың эзенә төшә, җитәкчеләрен Дахау концлагерена яба һәм, озак газапланулардан соң үлемгә хөкем итә. 1944 елның 4 сентябрендә фашист палачлары атып үтергән туксан ике Дахау тоткыны арасында подполковник Хәйретдин Мөҗәй дә була.
## Хәтер
Октябрьский шәһәрендә һәйкәл куелган, аның исемен урам һәм шәһәрнең үзәк китапханәсе йөртә.
.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар сугыш каһарманнары
Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Төркем:Җәзаланган язучылар
1827 ел

## Вакыйгалар
* 7 ноябрь — Казан университетында даими метеорологик күзәтүләр башлана.

## Туулар

* 1 май — Жюль Бретон, француз рәссамы.
* 20 август — Шарль де Костер, бельгий язучысы.

## Вафатлар

* 26 март — Людвиг ван Бетховен (*Ludwig van Beethoven*), алман композиторы.

Төркем:1827 ел
Төркем:Еллар
.mm

**.mm** — Мьянманың югары дәрәҗәле милли домены.

mm
Төркем:Мьянма
.mn

**.mn** — Монголиянең югары дәрәҗәле милли домены.

mn
Төркем:Монголия
.mo

**.mo** — Макаоның югары дәрәҗәле милли домены.

mo
Төркем:Макао
.mp

**.mp** — Төньяк Мариан утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

mp
Төркем:Төньяк Мариан утраулары
1826 ел

## Вакыйгалар
* 26 март — Шуберт үз бердәнбер публик концертын бирде.

## Туулар

* 8 гыйнвар — Гали Чокрый, татар шагыйре, мәгърифәтче.
* 27 гыйнвар — Михаил Салтыков-Щедрин, рус язучысы, сатирик, вице-губернатор. 
* 31 март — Иван Лихачев, вице-адмирал, коллекционер.

## Вафатлар

* 4 июль — Томас Джефферсон,  АКШ президенты (*[[1801 ел|1801]]-[[1809 ел|1809]]*).
* 22 июль — Джузеппе Пьяцци, итальян астрономы.

Төркем:1826 ел
Төркем:Еллар
.mr

**.mr** — Мавританияның югары дәрәҗәле милли домены.

mr
Төркем:Мавритания
.ms

**.ms** — Монтсерратның югары дәрәҗәле милли домены.

ms
Төркем:Монтсеррат
.my

**.my** — Малайзияның югары дәрәҗәле милли домены.

my
Төркем:Малайзия
.mz

**.mz** — Мозамбикның югары дәрәҗәле милли домены.

mz
Төркем:Мозамбик
.na

**.na** — Намибиянең югары дәрәҗәле милли домены.

na
Төркем:Намибия
.nc

**.nc** — Яңа Каледониянең югары дәрәҗәле милли домены.

nc
Төркем:Яңа Каледония
.ne

**.ne** — Нигерның югары дәрәҗәле милли домены.

ne
Төркем:Нигер
.mv

**.mv** — Мальдив утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

mv
Төркем:Мальдивлар
Скандинавия ярымутравы

**Скандинавия ярымутравы** (норв. *Den skandinaviske halvøy*, швед. *Skandinaviska halvön*) — Аурупаның төньяк-көнбатышында урнашкан ярымутрау. Төньяктан, Россия һәм Финляндиядән башлап көньякка Даниягә кадәр 1900 км-га сузыла. Ярымутрау киңлеге 800 км-га җитә, мәйданы якынча 800 мең км² (Аурупаның иң зур ярымутравы). Ярымутрауда Норвегия, Швеция, Финляндия (өлешчә) дәүләтләре урнаша.

Ярымутрау Балтий, Төньяк, Норвег, Баренц диңгезләре белән юыла.

Ярымутрауның иң югары ноктасы — Гальхёпигген тавы (норв. *Galdhøpiggen*), биеклеге 2469 м.

## Шулай ук карагыз
* Скандинавия
* Скандинавия таулары

Төркем:Скандинавия
Төркем:Аурупа ярымутраулары
Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Елга

[thumb|300px|right|[Космостан Амазонка елгасы дельтасы]]
thumb|200px|right|Елга
**Елга́** — табигый су агымы.

## Иң танылган елгалар
* Амазонка — дөньяда иң зур бассейнлы елга, дөньяның иң озын елгасы.
* Ла-Плата — дөньяның иң киң елгасы.

## Дөньяның иң зур елгалары

## Шулай ук карагыз

* Россия дәүләт су реестры
* Татарстан елгалары
* Сазлык
* Су
* Елга порты


Төркем:Гидрология
1968 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 2 гыйнвар — Олег Дерипаска, эшкуар, миллиардер.
* 17 февраль — Айрат Фәррахов, табиб, министр.
* 29 февраль — Әнисә Сабир, Г. Камал исемендәге Татар академия театрының артисты (1988-2001).
* 22 апрель — Айдар Әхмәтов, балет артисты, балетмейстер. РФ атказанган, ТР халык артисты.
* 29 апрель — Колинда Грабар-Китарович, президенты (2015 елдан).
* 30 май -- Илфак Шиһапов, журналист, язучы, продюсер. 
* 28 май — Кайли Миноуг, Австралия җырчысы (*сопрано*), кино актрисасы.
* 26 июль — Гөлшат Нигъмәтуллина, ТР МК ГАТХИ башлыгы (2019).
* 7 сентябрь — Фәрид Мифтахов, эшмәкәр, иганәче һәм җәмәгать эшлеклесе.
* 12 октябрь — Хью Джекмен, Австралия киносы һәм телеактеры, продюсер.
* 6 ноябрь — Дмитрий Комарь, август фетнәсендә һәлак булучы, Советлар Берлеге Каһарманы.

## Вафатлар

* 6 гыйнвар — Фатыйма Габитова, мөгаллимә, шагыйрә.
* 27 март — Юрий Гагарин, космонавт.
*29 март — Фәйзи Биккинин, ТАССРның атказанган артисты.
* 1 апрель — Лев Ландау, Физика өлкәсендә Нобель премиясе лауреаты. 
* 19 апрель — Нигъмәт Зөлкарнәй, татар язучысы, укытучы, һәвәскәр тарихчы. 
* 4 апрель — Мартин Лютер Кинг (*Martin Luther King*).
* 23 июнь — Әнвәр Давыдов, татар язучысы. 
* 27 июль — Камал III, драма актеры.
* 3 август — Габделмәңгыйм Әминов, КДУ, КАИ профессоры.
* 30 декабрь — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Нәкый Исәнбәт, татар язучысы.

## Чыганаклар

Төркем:1968 ел
Төркем:Еллар
Халыкара театр көне

[right|200px|thumb|[Камал театры]]
**Халыкара театр көне** — бөтен дөнья буенча 27 март көнне билгеләнгән бәйрәм.

Бәйрәм 1961 елда билгеләнә башлый.

Төркем:27 март
Төркем:Халыкара көннәр
Испаннар

**Испаннар** (үзисем *Españoles*) — Пиреней ярымутравында яшәүче испан телле халык.

Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Испания халыклары
1868 ел

## Вакыйгалар
* 11 апрель — Япониядә сегунат юкка чыгарыла.
* 30 июнь — Россия империясе составына Сәмәрканд кертелә.
* 17 июль — Япония башкаласы Киото шәһәреннән Токиога күчерелә.
* 30 сентябрь — Испаниядә 35&nbsp;ел идарә иткәннән соң, патшабикә Изабелла&nbsp;II илдән куыла.

## Туулар

* 30 гыйнвар — Карл Мюфке, Казан архитекторы. 
* 28 март — Максим Горький, рус, совет язучысы.
* 6 июнь — Роберт Скотт, инглиз сәяхәтчесе.
* 28 сентябрь — Әхмәтһади Максуди, татар мәгърифәтчесе, журналист.

## Вафатлар

Төркем:1868 ел
Төркем:Еллар
1870 ел

## Вакыйгалар
* 2 октябрь — Рим берләшкән Италиянең башкаласы булып игълан ителә.

## Туулар

* 30 март — Фатих Кәрими, татар язучысы.
* 7 сентябрь — Александр Куприн, рус язучысы, драматург.
* 22 сентябрь — Заһир Бигиев, татар язучысы.

## Вафатлар

* 28 март — Модест Мусоргский, рус композиторы.
* 9 июнь — Чарльз Диккенс, инглиз язучысы.
* 24 ноябрь — Граф Лотреамон, француз язучысы, шагыйрь.
* 5 декабрь — Александр Дюма, күренекле француз язучысы.

Төркем:1870 ел
Төркем:Еллар
Кола ярымутравы

**Кола ярымутравы** (, , ) — Россия Европа өлешенең төньяк-көнбатышындагы ярым утрау. Баренц һәм Ак диңгезләр тарафыннан юыла. Мәйданы — 100 мең км².

## Географик мәгълүмат
Көнбатыш өлешендә тау массивлары: Хибин таулары (биеклеге 1191 метрга кадәр) һәм Ловозеро тундрасы (биеклеге 1120 метрга кадәр) бар. Кола ярымутравы, нигездә, токембрий һәм түбән палеозойның кристаллик токымнардан төөзелгән. Тау һәм платолар боз тәэсире натиҗәсендә яссыланып, шомарып «тәкә маңгайлары» дип аталган рельеф шәкелләрне хасил иткән. Климаты Атлантик океаны сәбәпле йомшак: гыйнварының уртача температурасы —8°дан (төньяк ярында)…—13°кә кадәр (үзәктә), июльнең уртача температурасы +8°…+14°. Еллык явым-төшемнәр саны — 300—1000 мм. Елгалары кыска, ләкин күп сулы. Күлләр күп. Төньякта тундра үсемләкләре үсә, көньяк урманлы тундра һәм тайгадан гыйбарәт. Апатит-нефелин рудалары чыганкалары бар. Кола ярымутравында Мурманск порт шәһәре урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе урымутраулары
Төркем:Баренц диңгезе ярымутраулары
Төркем:Ак диңгез
Төркем:Лапландия
Апеннин ярымутравы

**Апенни́н ярымутравы́** (итал. *Penisola italiana* — Италия ярымутравы; шулай ук *Penisola appenninica*) — Аурупаның иң зур ярымутрауларның берсе. Аурупаның көньягында урнаша һәм Урта диңгез сулары белән юыла. Ярымутрауда Италиянең төп өлеше, Сан-Марино һәм Ватикан урнаша. Ярымутрау мәйданы — 149 мең км². Озынлыгы 1100 км, киңлеге 130дан 300 км-га кадәр.

Төркем:Италия географиясе
Төркем:Аурупа ярымутраулары
Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Табигыйн

**Табигъун** () (бер. сан. табигъыйн) — сәхабәләрдән соң килүче аларның укучылары булган буын. 

Табигъыйннар заманасы Мөхәммәт пәйгамбәр (саләллаһу галәһи үәссәләм) үлеменнән соң (һ. 11 ел) башлана һәм һиҗри 180 елда тәмамлана. 

Ислам хокук белеме Коръәнгә нигезләнгән, әгәр дә бертөрле генә тәфсир булмаса, Пәйгамбәр (с.г.с.) хәдисләре, алар да булмаса, табигъыйн гамәлләре (сүзләре) кулланыла.

Табигъыйннар сүзләре – ислам хокукында мөһим этап. Алардан өстенрәк Коръән, Сөннәт һәм сәхабәләр сүзләре генә.
Табигъыйннар мөселманнар һәм Ислам мәдәнияте өчен зур кызыксыну уяталар, чөнки алар белемне сәхабәләрдән алганнар һәм киләсе буынга тапшырганнар.

Табигъун арасында өч төркем каралып йөртелә:

# Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында олы яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.
# Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында уртача яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.
# Мөхәммәд (саләллаһу галәйхи үәссәләм) вакытында кече яшьтә булучы сәхабәләрне күрүчеләр.

Табигъыйннар турында Коръәндә, «әт-Тәүбә» сүрәсенең 100 аятендә әйтелә.

Әбу Хәнифә, иң хөрмәтле табигъыйннаның берсе, әйтә:
: *«Әгәр дә мин Аллаһ Китабына каршы килгән сүз әйтсәм, минем сүзләрне калдырыгыз һәм Аллаһ Китабына иярегез.»*
Аңардан сорыйлар:
: *«Әгәр дә синең сүзләрең Аллаһ Рәсүле (галәйхиссәләм) сүзләренә каршы килсә?»*
Ул әйткән:
: *«Минем сүзләрне калдырыгыз һәм Пәйгамбәр (саләллаһу галәйһи үәссәләм) хәдисенә иярегез.»*
Яңадан сорыйлар:
: *«Әгәр дә алар сәхабәзләр чүзләренә каршы килсә?»*
Ул җавап бирде:
: *«Минем сүзләрне калдырыгыз һәм сәхабәләр сүзләренә иярегез.»*

*«Әгәр дә миңа Аллаһ Рәсүленең (саләллаһу галәйһи үәссәләм) хәдисе җитсә, мин аны рәхәтләнеп кабул итәчәкмен; әгәр дә сәхабәләрнең, Аллаһ алардан разый булсын, сүзләре җитсә, мин аны рәхәтләнеп кабул итәчәкмен; әгәәр дә алардан соң килүчеләрнең (табигъыйннарның) сүзе килсә, без дә кеше, һәм алар да кеше.*

## '''Табигъыйннар исемлеге'''
Табигъыйннар саны турында мәгълүмат юк, ләкин сәхабәләрнең (радыйАллаһу ганһум) тормыш юлларын сурәтләүче китапларда, 10 алып 12 меңгәчә тикле саннар китерелә. Димәк аларның саны бер дәрәҗәгә күбрәк. Алардан иң мәшһүрләре:
* Абут-Таййах (Йәзид бин Хумейд) (үлә 128/745 елда)
* Әбу Хәнифә (туа 80/699, үлә 150/767)
* Әбу Сәет әл-Худри, Мөҗәһид (үлә 103/721)
* Әбу Зәйд Мәгъмәр бин Йәзид (үлә 30/651)
* Халәф бин Халифә (үлә 180/796)
* Катади (үлә 117/735)
* Сәет бин Мусаййяб
* Әш-Шәгъби
* Ибраһим Ән-Нәхаи
* Мәсрук
* Үвәйс әл-Карани
* Хәсән әл-Басри
* Әмр бин Динар
* Икрима

**Беренче табигъын-хатыннар:**
* Хафса бинте Сирин
* Амра бинте Абдиррахман

## Искәрмәләр


## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Бидгать
* Шәригать

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Ислам галимнәре
1848 ел

## Вакыйгалар
* 6 гыйнвар — испаннар французлардан берничә сәгатькә алдан Чафаринас утрауларына керәләр.
* 22 март — Венеция үз бәйсезлеген игълан итә.
* 29 март — Ниагара шарлавыгы 30 сәгатькә Ниагара елгасында барлыкка килгән боз сәбәпле туктады.
* 29 май — Висконсин АКШ-га штат буларак керә.
* 14 август — Канадада бердәнбер дәүләт теле булып инглиз телен игълан иткән канун юкка чыгарылды.

## Туулар

* 25 апрель — Иван Яковлев, чуаш мәгърифәтчесе.
* 31 июль — Робер Планкетт, француз композиторы.

## Вафатлар

* 7 июнь — Виссарион Белинский, язучы, тәнкыйтьче.

Төркем:1848 ел
Төркем:Еллар
Eurovision җыр бәйгесе 2010

**Eurovision җыр бәйгесе 2010** - Eurovision җыр бәйгесенең юбилей 55нче конкурсы. 2010 елның 25 майдан 29 майга кадәр Норвегиянең башкаласы Осло шәһәрендә узган. Җиңүне шул илгә Евровидение 2009 бәйгесендә җиңгән Александр Рыбак китергән.

Норвегия әлеге бәйгене үзендә өченче тапкыр кабул итте.

Бәйгедә Алмания вәкиле Лена Майер-Ландрут «Satellite» җыры белән җиңү яулаган.

## Бюджет
Норвегиянең бюджетыннан бәйгене үткәрү өчен 150 миллион норвеж кронасы бирелгән.

## Катнашучылар
Бәйгедә барлыгы 39 ил катнашты.

### 1нче ярымфинал
* 25 май көнне үтте.
* 10 ил финалга үтте.

### 2нче ярымфинал
* 27 май көнне үтте.
* 10 ил финалга узды.

### Финал

## Катнашмаган илләр
*  Австрия
*  Андорра
*  Маҗарстан
*  Италия
*  Люксембург
*  Монако
*  Сан-Марино
*  Черногория
*  Чехия

## Харита

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми Евровидение сайты
* Евровидение 2010 - бөтен җырларны (mp3) йөкләргә

Төркем:Евровидение җыр бәйгесе
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Ниагара

**Ниагара** (ингл. *Niagara River*) — Төньяк Америкада аккан, Эри һәм Онтарио күлләрен берләштергән елга.

Төркем:Нью-Йорк штаты елгалары
Төркем:Онтарио елгалары
Төркем:Бөек күлләр
Төркем:Чик буе елгалары
Ниагара шарлавыгы

right|thumb|300px|Ниагара шарлавыгы
thumb|300px|right|Ниагара шарлавыгы
thumb|300px|left|Ниагара шарлавыгы
**Ниага́ра шарлавыгы́** (ингл. *Niagara Falls*) — Төньяк Американың Канада һәм АКШ чигендә урнашкан Ниагара елгасындагы өч шарлавыкларның гомум исеме. Шарлавыклар биеклеге 53 метрга җитә.

Шулай ук ГЭС та һәм туристлар җәлеп итү өчендә бик кулай урын

## Сылтамалар

* «Official Website of Niagara Falls»
* «Niagara Falls at Thunder Alley»
* «Niagara Falls Views» 

Төркем:Нью-Йорк штаты географиясе
Төркем:Онтарио географиясе
Төркем:АКШ шарлавыклары
.ni

**.ni** — Никарагуаның югары дәрәҗәле милли домены.

ni
Төркем:Никарагуа
.nl

**.nl** — Нидерландларның югары дәрәҗәле милли домены.

nl
Төркем:Нидерландлар
.no

**.no** — Норвегиянең югары дәрәҗәле милли домены.

no
Төркем:Норвегия
.nu

**.nu** — Ниуэ утравының югары дәрәҗәле милли домены.

nu
Төркем:Ниуэ утравы
.nz

**.nz** — Яңа Зеландиянең югары дәрәҗәле милли домены.

nz
Төркем:Яңа Зеландия
.om

**.om** — Оманның югары дәрәҗәле милли домены.

om
Төркем:Оман
.pa

**.pa** — Панаманың югары дәрәҗәле милли домены.

pa
Төркем:Панама
.pf

**.pf** — Француз Полинезиянең югары дәрәҗәле милли домены.

pf
Төркем:Француз Полинезия
.pg

**.pg** — Папуа — Яңа Гвинеянең югары дәрәҗәле милли домены.

pg
Төркем:Папуа — Яңа Гвинея
.ph

**.ph** — Филипиннең югары дәрәҗәле милли домены.

ph
Төркем:Филипин
.pl

**.pl** — Польшанең югары дәрәҗәле милли домены.

pl
Төркем:Польша
.pn

**.pn** — Питкэрн утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

pn
Төркем:Питкэрн
.pr

**.pr** — Пуэрто-Риконың югары дәрәҗәле милли домены.

pr
Төркем:Пуэрто-Рико
.ps

**.ps** — Фәлистыйнның югары дәрәҗәле милли домены.

ps
Төркем:Фәлистыйн
.qa

**.qa** — Катарның югары дәрәҗәле милли домены.

qa
Төркем:Катар
.re

**.re** — Реюньонның югары дәрәҗәле милли домены.

re
Төркем:Реюньон
1867 ел

## Вакыйгалар
* 29 март — Англия Канаданы барлыкка китергән Төньяк-америка актын имзалый.
* 30 март — $7,2&nbsp;млн түләп, АКШ Русиядән Алясканы һәм Алеут утрауларын сатып ала.
* 20 июнь — АКШ президенты Эндрю Джонсон Алясканы сатып алу турында игълан итә.
* 14 июль — Альфред Нобель беренче тапкыр динамит кулланылышын күрсәтә.
*3 октябрь — Мөхәммәтбәдретдин Апанаев, сәүдәгәр.
* 18 октябрь — Аляска Русиядән АКШ-га күчә.
* 25 ноябрь — Альфред Нобель динамитны патентлаштыра.

## Туулар

* 18 гыйнвар — Габдрахман Гомәри, атаклы татар дин әһеле, галим, мәгърифәтче, нашир һәм журналист (Әстерхан).
* 13 июль — Сәетгәрәй Алкин, җәмәгать эшлеклесе, юрист, Казан губернасыннан I чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты. 
* 17 сентябрь — Масаока Сики, япон шагыйре.

## Вафатлар

* 31 август — Шарль Бодлер, француз шагыйре.

Төркем:1867 ел
Төркем:Еллар
.rs

**.rs** — Сербиянең югары дәрәҗәле милли домены.

rs
Төркем:Сербия
Балкан ярымутравы

**Балкан ярымутравы** (словен. *Balkanski polotok*, хорв. *Balkanski poluotok*, босн. *Balkansko poluostrvo*, серб. *Балканско полуострво*, рум. *Peninsula Balcanică*, болг. һәм макед. *Балкански полуостров*, алб. *Gadishulli Ballkanik*, грекча *Βαλκανική χερσόνησος*, төр. *Balkan Yarımadası*, лат. *Paeninsula Balcanica*) — Европаның көньяк-көнчыгышында урнашкан ярымутрау. Мәйданы — якынча 505 мең км ². Урта, Әдрән, Ионик, Мәрмәр, Эгей һәм Кара диңгезләр сулары белән юыла.

Балкан ярымутравында өлешчә яки тулысынча әлеге дәүләтләр урнашалар:
*  Албания 100 %
*  Болгария 100 %
*  Босна һәм Һерцеговина 100 %
*  Греция 100 %
*  Төньяк Македония 100 %
*  Черногория 100 %
*  Сербия 73 %
*  Хорватия 49 %
*  Словения 27 %
*  Румыния 9 %
*  Төркия 5 %
*  Косово (өлешчә танылган)

Төркем:Әлифба буенча ярымутраулар
Төркем:Европа ярымутраулары
Төркем:Балканнар
Тау

[thumb|[Иранда урнашкан Демавенд тавы]]
**Тау́ (таулар)** — тигезлек өстендә меңгән рельефның уңай формасы.

Таулар Азиянең 64 %-тын, Төньяк Американың 36 %-тын, Аурупаның 25 %-тын, Көньяк Американың 22 %-тын, Австралиянең 17 %-тын һәм Африканың 3 %-тын ала.

*
1853 ел

## Вакыйгалар
* 2 июль — Кырым сугышы башлана.
* 14 сентябрь — Төркия Русиягә сугыш игълан итә.

## Туулар

* 30 март — Винсент Ван Гог, голланд рәссамы.
* 27 июль — Владимир Короленко, язучы.

## Вафатлар

Төркем:1853 ел
Төркем:Еллар
Фатих Кәрими

**Фатих Гыйльман улы Кәрими** — күренекле татар язучысы, нашир, журналист, җәмәгать эшлеклесе. «Фатих Кәрими басмаханәсе» идарәчесе.

1870 елның 30 мартында Бөгелмә өязенең (хәзерге Әлмәт районы) Миңлебай авылында мулла гаиләсендә дөньяга килә. Башлангыч белемне әтисе җитәкчелегендә өйдә ала. Чистайның «Кәмәлия» мәдрәсәсендә, аннары ике еллык училищеда укый. 1892 елда Төркиягә (Истанбул) укуны дәвам итү өчен китә. Анда төрек һәм Европа телләрен өйрәнә. Фатих Кәриминең гарәп, фарсы, төрек, француз телләрен белүе билгеле.

Кайткач, 1896-1898 елларда Ялтадагы мәдрәсәдә укыта. 1899 елның 15 нче февралендә Фатих Кәрими Шакир Рәмиев белән Көнбатыш Европа илләренә сәяхәткә чыгып китә. Дүрт ай ярым сәяхәттә йөреп, 1899 нчы елның 1 июнендә Оренбургка кайтып җитәләр. Шул ук елның июлендә гаиләсе белән Ырынбурга күченә. 1900 елда «Кәримов, Хөсәенов һәм К°» иптәшлеге хуҗасы (*[[1902 ел]]дан*) Фатих Кәрими Санкт-Петербургта Ильяс Бораганскийның «Көнчыгыш» типолитографиясендә стажировка үтә. 1902 елда әтисе вафат була, һәм Фатих Кәрими аның типографиясендә китап бастыру эше белән шөгыльләнә.

Октябрь инкыйлабыннан соң да ул матбугат эшеннән аерылмый. 1925-1937 елларда Мәскәүдә СССР Халыклары Үзәк нәшриятында эшли. Кулга алынганчы Нәриманов ис. Шәрык институтының төрек теле укытучысы булып эшли.

Фатих Гыйльман улы Кәрими 1937 елның 4 сентябрендә Мәскәүдә кулга алына, 27 сентябрьдә төрек шпионы буларак хөкем ителә, шул ук көнне атып үтерелә.

## Иҗат
Аның «Бер шәкерт илә бер студент» дигән беренче хикәясе 1899 елда дөнья күрә. Шуннан соң ул «Җиһангир мәхдүмнең авыл мәдрәсәсендә укуы», «Гали хәлфә», «Солтанның гыйшкы», «Телсез хатын», «Хыялмы, хакыйкатьме», «Салих бабайның өйләнүе» һ. б. хикәяләр, «Мирза кызы Фатыйма» исемле повестен яза.

Фатих Кәриминең «Европа буйлап сәяхәт», «Төрек хатын-кызлары», «Мәрхүм Гыйльман ахун», «Төрлесеннән» һәм «Константинопольдән хатлар» дигән библиографик хезмәтләре дә бар.

## Хәтер
1998 елның 17 сентябрендә туган авылында мемориаль музей ачыла.

## Сылтамалар
* Тулы биографиясе
* Җиһангир Мәхдүмнең авыл мәктәбендә укуы 

## Моны да карагыз
* Истанбул мәктүпләре
 
## Искәрмәләр


Төркем:Татар язучылары
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Төркем:XX гасыр нәширләре
Төркем:Фатих Кәрими
.sb

**.sb** — Соломон утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

sb
Төркем:Соломон утраулары
.sa

**.sa** — Согуд Гарәбстанының югары дәрәҗәле милли домены.

sa
Төркем:Согуд Гарәбстаны
.se

**.se** — Швециянең югары дәрәҗәле милли домены.

se
Төркем:Швеция
.sg

**.sg** — Сингапурның югары дәрәҗәле милли домены.

sg
Төркем:Сингапур
.rw

**.rw** — Руанданың югары дәрәҗәле милли домены.

rw
Төркем:Руанда
.sc

**.sc** — Сейшел утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

sc
Төркем:Сейшел утраулары
.sh

**.sh** — Изге Елена утравының югары дәрәҗәле милли домены.

sh
Төркем:Изге Елена утравы
.si

**.si** — Словенияның югары дәрәҗәле милли домены.

si
Төркем:Словения
.sl

**.sl** — Сьерра-Леоненең югары дәрәҗәле милли домены.

sl
Төркем:Сьерра-Леоне
.sm

**.sm** — Сан-Мариноның югары дәрәҗәле милли домены.

sm
Төркем:Сан-Марино
.su

**.su** — ССРБнең югары дәрәҗәле милли домены. Хәзер дә кулланыла.

su
Төркем:ССРБ
.sv

**.sv** — Сальвадорның югары дәрәҗәле милли домены.

sv
Төркем:Сальвадор
.sy

**.sy** — Сүриянең югары дәрәҗәле милли домены.

sy
Төркем:Сүрия
.sz

**.sz** — Эсватининың югары дәрәҗәле милли домены.

sz
Төркем:Эсватини
.tc

**.tc** — Төркс һәм Кайкос утрауларының югары дәрәҗәле милли домены.

tc
Төркем:Төркс һәм Кайкос
.tf

**.tf** — Көньяк Француз территорияләренең югары дәрәҗәле милли домены.

tf
Төркем:Көньяк Француз территорияләре
.tg

**.tg** — Тогоның югары дәрәҗәле милли домены.

tg
Төркем:Того
.tj

**.tj** — Таҗикстанның югары дәрәҗәле милли домены.

tj
Төркем:Таҗикстан
.tl

**.tl** — Көнчыгыш Тиморның югары дәрәҗәле милли домены.

tl
Төркем:Көнчыгыш Тимор
Альп таулары

right|250px|thumb|Космостан күренеш
**Альп таулары** яки **Альплар** (алм. *Alpen*, фр. *Alpes*, итал. *Alpi*, словен. *Alpe*) — Көнбатыш Европаның иң зур таулары. Франция, Италия, Швейцария, Алмания, Австрия, Лихтенштейн, Словения илләрнең өлешләрендә урнашалар.

Озынлыгы якынча 1 200 км. Киңлеге 260 км-га кадәр.

Альплар — халыкара туризм, альпинизм, таудан чаңгыда төшү спорты мәркәзе.
## Альпларда фауна һәм флора
### Альпларның фаунасы


Image:Plochacz 3001xx.jpg|Prunella collaris
Image:Rupicapra rupicapra 0.jpg|Кыр кәҗәсе
Image:Alpenkauw2.jpg|Альп чәүкәсе
Image:Aquila chrysaetos large drawing.jpg|Бөркет
Image:Alpine ibex.jpg|Альп тау кәҗәсе
Image:Corvus monedula2.jpg|Чәүкә
Image:Marmota marmota Alpes2.jpg|Байбак
Image:Arctic Hare.jpg|Куян
Image:Ptarmigan9.jpg|Тундра көртлеге
Image:Rothirsch.jpg|Затлы болан
Image:Salamandra atra.jpg|Альп саламандрасы



### Альпларның флорасы
Альпларның флорасы диңгез өсте биеклегенә бәйле. 

Image:Leontopodium alpinum1.jpg|Альп эдельвейсы(*Leontopodium alpinum*)
Image:Gentiana acaulis.jpg|Gentiana acaulis 
Image:Chamorchis_alpina_230705b.jpg|Chamorchis alpina(**)
Image:Ranunculus_glacialis.jpg|*[[Ranunculus glacialis]]*
Image:Kosodrzewina (Sosna górska) Pinus mugo mugo.jpg|Альплар нараты (*Pinus mugo*)
Image:Pulsatilla_alpina.jpg|Альп йокы үләне(*Pulsatilla alpina*)
Image:Androsace alpina02.jpg|*[[Androsace alpina]]*
Image:Pedicularis_oederi.JPG|*[[Pedicularis oederi]]*
Image:Gentiana_pannonica.jpg|*[[Gentiana pannonica]]*
Image:Pedicularis_furbishiae.jpg|*[[Pedicularis furbishiae]]*
Image:Pedicularis_verticillata_Rax.jpg|*[[Pedicularis verticillata]]*
Image:Fragaria vesca0.jpg|Җир җиләге

## Сылтамалар

* Австрия истәлекле урыннары — Альп таулары 

Төркем:Европа таулар системалары
Төркем:Таулар системалары
*
1889 ел

## Вакыйгалар
* 31 март — Рәсми төстә Эйфель манарасы ачыла, аңа Франция байрагы эленә.

## Туулар

* 14 март — Габдрахман Сәгъди, тәнкыйтьче, әдәбият галиме.
* 20 апрель — Адольф Гитлер.
* 23 май — Закир Аюханов, татар мәгърифәтчесе. 
* 24 июнь — Борһан Мансуров, инкыйлабчы, дәүләт эшлеклесе, мөхәррир, Татарстан АССР Үзәк башкарма комитеты (*ТатЦИК*) беренче рәисе.
*30 август — Вәли Апанаев, эскирпкәче.
* 10 ноябрь — Габдрахман Рәсүлев, күренекле дин әһеле, мөфти (*[[1936 ел|1936]]-[[1950 ел|1950]]*).  
* 20 ноябрь — Эдвин Хаббл, АКШ астрономы.
* 6 декабрь — Виктор Тихомирнов, инкыйлабчы, «*Республика Татарстан*» газетасының беренче мөхәррире.
*11 декабрь — Гариф Багданов, педагог һәм тәрҗемәче.
* 26 декабрь — Нигъмәт Хәким, лингвист (*тюрколог, уралчы-алтайы, гарәпче*), фольклорчы.

## Вафатлар

* 18 апрель — Шиһабетдин Мәрҗани, мәшһүр татар мәгърифәтчесе, фәлсәфәчесе, тарихчысы, дин әһеле, педагог, археолог, этнограф, көнчыгыш халыклар белгече.
* 10 май — Михаил Салтыков-Щедрин, рус язучысы, сатирик, вице-губернатор. 
* 23 сентябрь — Уильям Коллинз, инглиз язучысы.
* 29 октябрь — Николай Чернышевский, рус язучысы.
* 10 декабрь — Гали Чокрый, татар шагыйре, мәгърифәтче.

Төркем:1889 ел
Төркем:Еллар
1596 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 31 март — Рене Декарт (), француз фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1809 ел

## Вакыйгалар
* 10 август — Эквадор Испаниядән бәйсезлек игълан итте. Чын бәйсезлек аңа фәкать 1822&nbsp;елда бирелде.

## Туулар

* 1 апрель — Николай Гоголь, рус язучысы.
* 6 август — Альфред Теннисон, инглиз шагыйре.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1809 ел
1815 ел

## Вакыйгалар
* 26 февраль — Наполеон Бонапарт Эльба утравыннан кача.
* 20 март — Эльба утравында сөргендә булган Наполеон Бонапарт Парижга кайта.
* Казанда Зәңгәр мәчет төзелеше башлана.
* 9 июнь — Венада Вена конгрессының генераль акты имзалана.
* 20 ноябрь — Парижда 1815&nbsp;елгы Париж солыхы имзалана.

## Туулар

* 1 апрель — Отто фон Бисмарк (*Otto von Bismarck*), алман дәүләт эшлеклесе.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1815 ел
Көлке көне

**Көлке көне** — башкаларны көлдерү, юмор ярдәмендә елмайтуга багышланган чара. Күп мәдәниятләрдә 1 апрель көнне билгеләнгән рәсми булмаган бәйрәм. Испаниядә бу бәйрәм 28 декабрь көнне билгеләнә.

## Шулай ук карагыз
* Бөтендөнья елмаю көне

## Сылтамалар

Төркем:Рәсми булмаган бәйрәмнәр
Төркем:1 апрель
Бенилюкс

Көнбатыш Аурупадагы өч монархияне (Бельгия, Нидерландлар, Люксембург) үз эченә алучы икътисади берләшмә. Берләшмәнең атамасы өч дәүләтнең атамасындагы беренче хәрефләрдән оешкан. Бенилюкс берләшмәсендә яшәүчеләр саны якынча 27,5 млн кеше, гомум мәйданы 74640 км² тәшкил итә.

Чын барлыкта Бельгия революциясе (1830) кадәр илләр бер дәүләт булды.

Төркем:Аурупа дәүләтләре
Төркем:Бельгия
Төркем:Люксембург
Төркем:Нидерландлар
Коста Хетагуров

**Коста́ (Константи́н) Лева́н улы Хетагу́ров** (осет. *Хетæгкаты Леуаны фырт Къоста*; 1859—1906) — осетин әдәбиятына нигез салучы, шагыйрь, мәгърифәтче, рәссам.

## Сылтамалар
* Коста Хетагуров — Хетæгкаты Къоста 
* Сайт Хетагуров, Коста Леванович.  
* Коста Хетагуров. Повесть «Фатима» 
* Хетæгкаты Къоста. Ирон фæндыр

Төркем:Осетин язучылары
Урта Көнчыгыш

**Урта Көнчыгыш** (, , , , , , ) — Көнбатыш Азиянең Европа һәм Пакьстан арасында урнашкан өлешенең шартлы атамасы. Еш кына Пакьстан үзе дә бу өлкәгә кертелә.

Төркем:Азия
Ерак Көнчыгыш

**Ерак Көнчыгыш** — үз эченә Төньяк-Көнчыгыш, Көнчыгыш һәм Көньяк-Көнчыгыш Азияне үз эченә алучы. *[[Азия-Тын океан регионы|Азия-Тын океан]]* геосәяси өлкәсенең бер өлеше.

Ерак Көнчыгышта урнашкан дәүләтләр:
*  Бруней (Бруней-Даруссалам)
*  Вьетнам
*  Һоң Коң
*  Индонезия
*  Камбоджа
*  Тайвань (танылмаган дәүләт)
*  Кытай
*  КХДҖ
*  Лаос
*  Малайзия
*  Монголия
*  Мьянма
*  Көньяк Корея
*  Россия (өлешчә)
# Амур өлкәсе
# Бурятия
# Яһүд автономияле өлкәсе
# Байкал арты крае
# Камчатка крае
# Магадан өлкәсе
# Диңгез буе крае
# Саха Республикасы
# Сахалин өлкәсе
# Хабарау крае
# Чукотка автономияле округы
*  Сингапур
*  Таиланд
*  Филиппиннар
*  Япония

## Моны да карагыз
* Россия Ерак Көнчыгышы

Төркем:Азия
Төркем:Регионнар
Дунай

**Дуна́й** яки **Туна** (, , , , , , , , , ) — озынлыгы буенча Аурупада икенче урынны алып торучы елга (Иделдән соң).

## Илләр

Төркем:Алмания елгалары
Төркем:Австрия елгалары
Төркем:Словакия елгалары
Төркем:Маҗарстан елгалары
Төркем:Хорватия елгалары
Төркем:Сербия елгалары
Төркем:Болгария елгалары
Төркем:Румыния елгалары
Төркем:Украина елгалары
Төркем:Молдавия елгалары
*
Роберт Әхмәтҗанов

**Роберт Әхмәтҗәнов** — шагыйрь һәм публицист, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты.

Роберт Әхмәтҗәнов 1935 елның 1 апрелендә Татарстанның Балык Бистәсе районы үзәгендә туа. Башта – урта, аннары Казан дәүләт педагогия институтында югары белем ала. Әстерхан өлкәсенең Җәмәле авылы мәктәбендә өч ел укыта. Казанга кайткач, Муса Җәлил исемендәге опера һәм балет театрында әдәби бүлек мөдире вазифасын башкара, төрле газета редакцияләрендә эшли.

1958 елда аның "Егерменче яз" дигән беренче шигъри җыентыгы, шуннан соң "Гасырлар юлы", "Йолдызстан", "Кызыл усаклар", "Еллар яна", "Сәгать суга", "Идел-йорт", "Таң шәһәре", "Хәтер елгасы", "Моңлану", "Җәяүле күбәләк" һ.б. китаплары дөнья күрде.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Шәхесләр:Балык Бистәсе районы
Балкарлар

**Балкарлар** (үзаталышы *аланла*) – Төньяк Кавказда яшәүче төрки халык. Карачайлар белән бергә административ яктан бүленгән бер халыкны тәшкил итәләр һәм төрки телләрнең кыпчак төркеменә керүче карачай-балкар телендә сөйләшәләр.

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Кавказ халыклары
Эбе Камарго

**Эбе Мария Камарго** (, 1929 елның 8 марты, Таубате) — Бразилия , актрисасы һәм җырчысы.

## Биографиясе
Эбе Камарго үзенең  җырчы эшчәнлеген 1940 елларда башлый. Үзенең сеңлесе белән икәү *«Rosalinda e Florisbela»* (Розалиндаи һәм Флорисбела) дуэтында чыгыш ясыйлар.  1950 еллларда Камарго  телевидениядә алып баручы, кайвакыт  радиода да эшли. 1986 елдан алып үзенең шәхси тапшыруын - *«Hebe»* алып бара.

2010 елның 8 гыйнварында  Камарго хастаханәгә ашказаны яман шеше белән эләгә.

## Фильмографиясе
* 2009 — *Xuxa e o Mistério de Feiurinha*
* 2005 — *Coisa de Mulher* (Chick Thing)
* 2000 — *[[Динозавр (мультфильм)|Динозавр]]* 
* 1960 — *Zé do Periquito*
* 1951 — *Liana, a Pecadora*
* 1949 — *Quase no Céu*

## Дискографиясе
* 1959 — *Hebe e Vocês*
* 1961 — *Festa de Ritmos*
* 1966 — *Hebe Camargo*
* 1995 — *Maiores Sucessos*
* 1998 — *Pra Você*
* 2001 — *Como É Grande o Meu Amor Por Vocês*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Hebe Camargo, portalsaofrancisco.com.br 

Төркем:Бразилия актрисалары
Төркем:Бразилия җырчылары
Көрдләр

**Көрдләр** () — Төркиядә, Гыйракта, Иранда, Сүриядә яшәүче иранлы телле халык. Көрд телендә сөйләшәләр.

Бүгенге көндә шартлы рәвештә  Көрдстан дип аталучы көрдләр яшәгән җирләр Төркия, Гыйрак, Иран, Сүрия арасында бүленгән.

## Тарих
Көрд атамасының килеп чыгыш төгәл билгеле түгел. Ләкин иң нигезләнгән фараз булып көрд атамасының борынгы чыганаклардан билгеле булган Фарсыда яшәүче иран телле *куртилар* (, ) кабиләсе исеме белән турыдан-туры бәйләнеше тора.

## Моны да карагыз
* Көрдстан
* Көрдстан бәйсезлеге турында референдум
[thumb|left|320px|Көрдләрнең яшәү җирләре ([1986 ел мәгълүматлары)]]

Төркем:Төркия халыклары
Рамазан Ихсанов

**Рамазан Ихсанов** Башкортстанның Туймазы районы Туктагол авылында туып үсә, Уфа театр училищесын тәмамлый. Ул 1960 елда Әлмәт театрына килә һәм гомеренең соңгы сулышына – 1982 елга кадәр әйдәп баручы артист буларак хезмәт итә. Р.Ихсанов иҗатында төп игътибарны төрле катлам социаль типларны тулы, дөрес итеп чагылдыруга юнәлтә. “Яшь йөрәкләр”дәге көрәшчеләр сафына баскан Хәйретдине, “Зәңгәр шәл”дәге атаклы ат карагы Миңгалие, “Ташкыннар”дагы комсыз авыл бае Касыймханы, “Чаткылар”дагы бунтар йөрәкле Рамае, “Бай һәм батрак”тагы Хөлмәте һәм башка бик күп образлары аны халыкка характер остасы һәм образларның жанр табигатен нык тоючан артист итеп таныталар. Ул үзен режиссерлык өлкәсендә дә сынап карый – М.Садыйкованың “Җирән чәч”, Х.Ниязиның “Бай һәм хезмәтче”, Ю.Әминовның “Сафура бураннары”, “Очрашырбыз, Гөлсылу” әсәрләрен сәхнәгә куя. Үзбәк халкының классик драма әсәре саналган “Бай һәм хезмәтче”се Бөтенрусия смотрында III урынны ала.

Аның гомере кинәт өзелде һәм бу тынгысыз җанның тормышка ашмаган бик күп хыяллары калды.

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Шәхесләр:Әлмәт татар дәүләт драма театры
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Әссәламү галәйкүм

**Әссәламү галәйкүм** ( ) — Мөселман кешесе тарафыннан әйтелә торган сәләмлек(иминлек) теләү сүзе. Тәрҗемәсе гарәп теленнән: "Сәләм телим" дигәнне аңлата. Ошбу сүзне китап әһелләренә дә әйтү рөхсәт ителгән. Кемгә карата әйтелгән шул وعليكم السلام "вә галәйкүм әс-сәлам"(сиңа да сәләм) дип җавап бирергә тиеш.

Мөселманнарга карата ул тулысынча әйтелә **ٱلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ ٱللهِ وَبَرَكَاتُهُ Әссәламү галәйкүм вә рахмәтуллаһи вә бәракәтүһү** тәрҗемәсе "*Аллаһының сәламе вә рәхмәтен вә бәракәтен телим сиңа*". Бу сүзгә: وعليكم السلام ورحمة الله وبركاته дип җавап кайтарыла.

Төркем:Ислам төшенчәләре
Төркем:Исәнләшү
3 апрель

**3 апрель** — Милади тәкъвимендә дүртенче айның өченче көне. Ел ахырына кадәр 272 көн кала.

#### 
###### 
###### 

###### 
right|150px|Сызыклы штрихлы код|link=Штрихлы код
* Сызыклы код көне.
*  Бразилия:
** ***Актуарийлар көне*** ().
** ***Мәхәллә [[спорт]]ы көне*** ().
** 20px Санта-Катарина штаты —  20pxАрарангуа шәһәре көне
** 20px Рио-де-Жанейро штаты —  20pxБелфорд-Рошу шәһәре көне
** 20px Сан-Паулу штаты —  20pxСеркилью шәһәре көне
** 20px Риу-Гранди-ду-Норти штаты —  Тибау-ду-Сул шәһәре көне
** 20px Риу-Гранди-ду-Сул штаты —  Педру-Озориу шәһәре көне
** 20px Сан-Паулу штаты —  20pxЖакареи шәһәре көне

#### Киң вакытлы халыкара чаралар

## 
right|150px|Христофор Колумбның дүртенче экспедициясе|link=Христофор Колумб
* 1502 — Христофор Колумбның дүртенче экспедициясе башланган.
* 1879 — Болгариянең башкаласы булып София игълан ителә.
* 1922 — Иосиф Сталин ЦК РКП(б) генераль сәркатибе булып сайлана.
* 1933 — Эверест аша беренче тапкыр очкыч очып уза.
* 1976 — Франциядә беренче тапкыр «Сезар» премиясен тапшыру тантанасы уза.
* 2007 — Поездлар өчен тизлек рекорды куелган (574,8 км/сәгатькә).

## 

* 1873 — Амангилде Иманов, 
* 1885 — Борис Вилькицкий, һидрограф, геодезист, Арктиканы тикшерүче.
* 1886 — Николай Гумилёв, рус шагыйре.
* 1889 — Ирен Юлия Гөтс, 
* 1889 — Лидия Сейфуллина, 
* 1895 — Мәхмүт Бөдәйли, журналист, язучы, җәмәгать эшлеклесе.
* 1902 — Насыйр Уразбаев, 
* 1906 — Таҗи Мөхетдин, 
* 1909 — Леван Абелишвили, 
* 1914 — Вәли Нәбиуллин, 
* 1915 — Ихсан Дограмаҗи, 
* 1915 — Мария Акимова, 
* 1920 — Әнәс Галиев, татар язучысы.
* 1922 — Фәсхетдин Шәрәфетдинов, 
* 1923 — Йозеф Ленарт, 
* 1924 — Габделхәй Сәетов, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1924 — Иван Золотухин, 
* 1925 — Алексей Калкин, 
* 1927 — Эва Секей, 
* 1930 — Һелмут Коль, 
* 1939 — Станислав Петров, 
* 1947 — Борис Львович, 
* 1947 — Роман Хазанкин, 
* 1948 — Леонид Бахнов, 
* 1958 — Алек Болдуин  (ингл. *Alec Baldwin*), Америка актёры.
* 1958 — Елена Ионова,
* 1961 — Эдди Мерфи, АКШ актеры.
* 1963 — Стево Пендаровски, 
* 1967 — Юлай Үзәнбаев, 
* 1969 — Резедә Сабирова, 
* 1971 — Анастасия Заворотнюк, Россия актрисасы, алып баручы.
* 1971 — Виталис Астафьевс, 
* 1973 — Игорь Симутенков, 
* 1974 — Сәгыйдулла Байегетов, 
* 1980 — Руслан Шагалиев, 
* 1984 — Кәримә Нигъмәтуллина, татар математигы.
* 1986 — Серхио Санчес, 
* 1987 — Пётр Губанов,
* 1992 — Артур Әмиров,

## 

* 1882 — Степан Халтурин, рус инкыйлабчысы.
* 1889 — Александр Орлов, 
* 1896 — Илья Березин, 
* 1897 — Иоганн Брамс, алман композиторы.
* 1899 — Матвей Троицкий, 
* 1907 — Николай Вагнер,
* 1935 — Владимир Бургсдорф, 
* 1941 — Пал Телеки, 
* 1942 — Николай Мещеряков, 
* 1943 — Серафим Кудряшов, 
* 1954 — Рәмзи Угыз Арык, 
* 1980 — Борис Болгарский, 
* 1991 — Грэм Грин (*Graham Greene*), инглиз язучысы.
* 1994 — Шарль Кампру, 
* 2006 — Евгений Назайкинский,
* 2008 — Алексей Трошин,
* 2021 — Николай Бех,

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
*
Гвинея

**Гвине́я Респу́бликасы** (фр. *République de Guinée*) — Көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Төньякта Сенегал белән, көньяк-көнчыгышта Мали белән, көнчыгышта Кот-д’Ивуар, көньякта Либерия белән, көньяк-көнбатышта Сьерра-Леоне белән, төньяк-көнбатышта исә Гвинея-Бисау белән чиктәш. Көнбатыштан Атлантик океан сулары белән юыла.
## Демография
Халык саны — 11,1 млн (2009 елның июленә фараз). Төп дин — Ислам (85 %). 8 %ка якын христианнар. 

## Дин
Гвинеядә ил халкының (12 млн, 2020 елга) 85 % ы – мөселманнар (күпчелеге Мәлики мәзһәбе сөнниләре, суфичылык вәкилләре бар), 8 % ы ― христианнар, 7 % ы ― җирле традицион диннәргә (анимизм) ышанучылар.
* Гвинеядә ислам

## Галерея

File:Guinea_sat.png|atlas Guinea
File:Dame_de_Mali_Guinée.jpg|Dame de Mali
File:Chute_de_Tabouna_à_Kindia_01.jpg|Chute de Tabouna à Kindia
File:Chute_de_Saala_vue_à_360°_Labé.jpg|Chute de Saala Labé
File:Chimpanzé_de_Bossou_33.jpg|Chimpanzé de Bossou
File:Plage_de_Roume.jpg|Plage sur les Ile de Loos

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
*
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
1805 ел

## Вакыйгалар
* 15 сентябрь — Россия Наполеонга беренче сугышны игълан итә.

## Туулар

* 2 апрель — Һанс Христиан Андерсен (), Дания язучысы, әкиятче.
* 22 июнь — Җузеппе Маззини, Италия патриоты.

## Вафатлар

Төркем:1805 ел
Төркем:Еллар
17 март

**17 март** – Милади тәкъвимендә өченче айның унҗиденче көне. Ел ахырына кадәр 289 көн кала.

#### 

###### 
###### 
*  – ***Илгә нигез салучы туган көне*** (, ), шулай ук *Милли балалар көне* (, ) буларак билгеле, *Муджибур Рахман* () хакына.
*  Ирландия, ның Төньяк Ирландия өлкәсе һәм  Монсеррат диңгез арты территориясе (en), һәм ның  Ньюфаундленд һәм Лабрадор провинциясе (en) – ***[[Изге Патрик көне]]*** (, ), рәсми бәйрәм.
*  – ***Милли берлек, конституциясе, гимн һәм байрак көне*** (), 1861 елда / Италия патшалыгының () барлыкка килүенә багышлана.

###### 
*  /  /  — ***Эвакуация көне*** (), 1776 елда  гаскәрләренең шәһәрне ташлап китүенә багышлана.
*  — ***Милли [[бал]] көне*** ().
*  — ***Муай Боран / Муай Тай милли бокс көне*** (, ).

#### 
* 1521 – Фернан Магеллан Филипинне ача.
* 1992 – Референдумда КАҖ халкы яңа конституцияне кабул итте.
* 1992 – Казан тимер юл вокзалы бинасы янып чыга.

#### 
 
* 1832 — Волтер Квинтин Гришам, 
* 1840 — Карл Арнштейн, алман галим-медик.
* 1850 — Алексей Фортунатов, 
* 1856 — Михаил Врубель, рәссам, сынчы.
* 1881 — Вальтер Рудольф Һесс, 
* 1891 — Матвей Манизер, 
* 1905 — Сергей Ильин, 
* 1908 — Борис Полевой, 
* 1909 — Александр Кидин, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1909 — Алексей Спиридонов, совет дәүләт эшлеклесе.
* 1909 — Владимир Бармин, 
* 1909 — Йыван Кырла, мари совет язучысы.
* 1911 — Газиз Гәрәев, 
* 1914 — Фәрит Фәтхуллин, Совет-фин һәм Бөек Ватан сугышлары чорында Кызыл Гаскәренең истребитель эскадрильясе командиры, майор, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1918 — Алексей Васильев, 
* 1920 — Алексей Пашков, 
* 1923 — Юрий Симонов, 
* 1926 — Зигфрид Ленц, алман язучысы.
* 1926 — Кәшиф Ибәтуллин, 
* 1931 — Ирина Зимняя, 
* 1938 — Рудольф Нуриев, татар балетмейстеры, балет артисты.
* 1939 — Анатолий Наумов, 
* 1944 — Эдуард Шаһиев, 
* 1948 — Владислав Шаһапов, 
* 1948 — Рөстәм Туйкин, тарих галиме.
* 1952 — Александр Салагаев, 
* 1953 — Чулпан Харисова, 
* 1959 — Андрей Белоусов, 
* 1961 — Александр Бард, 
* 1961 — Рәсилә Сәлимгәрәева, 
* 1962 — Рөстәм Тарико, «Русский Стандарт банкы» ЯАҖ директорлар шурасы рәисе.
* 1971 — Мөнир Кунафин, башкорт журналист, шагыйрь.
* 1977 — Наталия Сербина, 
* 1977 — Рөстәм Мостафин,

#### 

* 1406 — Ибн Халдун, гарәп-мөселман фәлсәфәчесе, тарихчы.
* 1845 — Дмитрий Крюков, 
* 1913 — Эмма Шенсон, 
* 1916 — Александр Алексеев, 
* 1919 — Хөсәен Араблинский, 
* 1921 — Владимир Соколов, 
* 1923 — Александр Соловцов, 
* 1926 — Алексей Брусилов,  һәм  хәрби башлыгы, хәрби укытучы.
* 1926 — Сәгыйть Рәмиев, татар шагыйре.
* 1933 — Габдрахман Гомәри, татар дин әһеле, галим, мәгърифәтче, нашир һәм журналист.
* 1937 — Джозеф Остин Чемберлен, инглиз дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1955 — Иван Заботин, язучы, тәрҗемәче.
* 1956 — Ирен Жолио-Күри, 
* 1970 — Гыйлем Камай, химия галиме.
* 1984 — Борис Михайлов, 
* 1985 — Николай Гусаров, совет дәүләт эшлеклесе.
* 2017 — Дерек Волкотт, 
* 2017 — Ингамҗан Госманхуҗаев, 
* 2018 — Георгий Мосолов, 
* 2020 — Бетти Уильямс, 
* 2021 — Александр Доронин, 
* 2021 — Вадим Мерзляков,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
*
1979 ел

* БМО тәкъвимендә — Халыкара бала елы.
* Time журналы **1979 ел** кешесе дип Ислам инкыйлабы җитәкчесе Аятолла Хәмейнины атый.

## Вакыйгалар
* 22 гыйнвар — Казанда КДУның мәдәният һәм спорт комплексы (КСК УНИКС) төзелеше башлана. 
* 11 февраль — Тәһранда Аятолла Хомейни тарафдарлары инкыйлабта җиңүен игълан итә.
* 17 февраль — 16 март — Кытай-Вьетнам сугышы.
* 17 февраль — Сент-Люсия утрау-дәүләте Бөекбританиядән бәйсезлеккә ирешә.
* 4 май — Маргарет Тэтчер Бөекбритания премьер-министры вазифаларына керешә.
* 1 июнь — Зимбабве бәйсезлеге игълан ителә.
* 17 июль — Никарагуа диктаторы Анастасио Сомоса АКШ-га качып китә.
* 3 август — Экваториаль Гвинеядә хәрби көчләр белән хөкүмәт бәреп төшерелә.
* 4 ноябрь — Тәһранда студентлар, АКШ илчелегенә бәреп кереп, 53 америкалыны әсир итә.
* 25 декабрь — Әфганстанга совет гаскәрләре кертелә.

## Туулар

* 9 март — Ренат Биккинин, татар көрәшчесе, грек-рим көрәше буенча Европа чемпионы.
* 4 апрель — Хит Леджер, Америка актеры.
* 19 апрель — Кейт Һадсон, АКШ актрисасы.
* 21 апрель — Джеймс МакЭвой, шотланд актеры.
* 4 май — Наташа Башурина (*1979-2010*), шагыйрә, журналист. 
* 30 июнь — Лилия Сәрвәрова, педагог, музыковед, фольклорчы, этномузыколог, сәнгать белеме кандидаты, Татарстан Республикасының Атказанган сәнгать эшлеклесе (2015).
* 27 август — Фәридә Корбангалиева, татар журналисты, «Россия» каналы алып баручысы.
* 17 сентябрь — Рамил Нуриманов, татар көрәшчесе, билбаулы көрәш буенча ике тапкыр дөнья чемпионы.
* 17 октябрь — Альбина Шаһиморатова, татар опера җырчысы, сопрано.
* 31 декабрь — Вәсилә Фәттахова (1979—2016), Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар җырчысы.


Файл:Renat Bikkinin.jpg|Ренат Биккинин
Файл:Heath Ledger.jpg|Хит Леджер
Файл:Ramil Nurimanov-1.jpg|Рамил Нуриманов
Файл:James McAvoy.jpg|Джеймс МакЭвой
Файл:А.Шаһиморатова.jpg|Альбина Шаһиморатова
Файл:Kate Hudson 2006 cropped.jpg|Кейт Һадсон


## Вафатлар

* 26 гыйнвар — Петр Гаврилов, Советлар Берлеге Каһарманы вафат була. 
* 7 февраль — Габдрахман Әпсәләмов, татар язучысы.
* 7 февраль — Зифа Басыйрова, җырчы, Татарстанның атказанган артисткасы.
* 23 март — Җәвад Алмаз, татар әдәбияты галиме.
* 24 июнь — Мөхит Кичүбаев, татар драма актеры.
* 3 июль — Луи Дюрей, француз композиторы, җәмәгать эшлеклесе.
* 8 июль — Роберт Вудворд, АКШ химигы.
* 13 сентябрь — Рим Сыртланов, башкорт сәхнәсе артисты.
* 16 октябрь — Юхан Борген, норвеж язучысы, драматург.
* 3 декабрь — Әхмәтгәрәй Рамазанов, авиация генерал-лейтенанты.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Туфан Миңнуллин, татар драматургы.

## [[Нобель премиясе]] лауреатлары

* Физика өлкәсендә Нобель премиясе — Шелдон Глэшоу, Абдус Сәлам, Стивен Вайнберг.
* Химия өлкәсендә Нобель премиясе — Һерберт Браун, Георг Виттиг.
* Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель премиясе — Аллан Кормак, Годфри Хаунсфилд.
* Икътисад өлкәсендә Нобель премиясе — Теодор Шульц, Уильям Льюис.
* Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе — Одисеас Элитис.
* Тынычлык өчен Нобель премиясе — Тереза Ана — «бәлагә юлыккан кешегә ярдәм итүдә эшчәнлеге өчен».

## Чыганаклар

## Шулай&nbsp;ук карагыз
* 1979 ел

*
Төркем:Еллар
Пиреней таулары

right|250px|thumb|Пиреней таулары
**Пирене́й таулары́** (, , , , ) — Аурупаның таулар системасы. Испания, Франция һәм Андорра дәүләтләре территорияләрендә урнашалар. Озынлыгы — 450 км, биеклеге — 3404 метрга кадәр (Ането).

## Шулай ук карагыз
* Пиреней ярымутравы

## Сылтамалар
* Пиреней тауларның фотографияләре 

*
Төркем:Таулар системалары
Арифметика

**Арифме́тика** ( — сан) — гади саннарны һәм алар өстендә үтәлгән гади операцияләрне (гамәлләрне) өйрәнүче математика бүлеге.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

*
1588 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 5 апрель — Томас Гоббс (), инглиз фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
1969 ел

## Вакыйгалар
* 14 апрель — ТАССР Министрлар Шурасы карары белән Болгар шәһәрлеге нигезләрендә Болгар дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы оештырыла.
* 28 апрель — Шарль де Голль үз теләге белән Франция президенты вазыйфасыннан китә.
* 1 июнь — Греция Конституцияне кабул итә.
* 13 июнь — Ярославль дәүләт университеты нигезләнә.
* 14 июль — Сальвадор һәм Һондурас арасында футбол сугышы башлана.
* 16 июль — Аполлон-11 космик корабы старт ала. Беренче тапкыр кешеләр Айга юл тота.
* 21 август — Иерусалимда Әл Әкъса мәчете яндырыла.
* 1 сентябрь — Түбән Кама музыка көллияте беренче укучыларын кабул итә.
* 2 сентябрь — Интернет барлыкка килә.
* 9 сентябрь — Канадада инглиз һәм француз телен дәүләт телләре буларак игълан иткән Тел акты гамәлгә керә.
* 14 ноябрь — Айга американың «Аполлон-12» корабы утыра.
* 19 ноябрь — футболчы Пеле 909 нчы матчта 1000 нче голны кертә.

## Туулар

* 11 февраль — Дженнифер Энистон, АКШ актрисасы.
* 11 февраль — Ленар Сафин, ТР  транспорт һәм юл хуҗалыгы министры (*[[2010 ел]]ның [[22 апрель|22 апреленнән]]*).
* 23 февраль — Денис Мантуров, РФ сәнәгать һәм сәүдә министры (2012 елдан).
* 24 апрель — Илсур Мәтшин, Казан мэры.
* 25 апрель — Чулпан Зариф, шагыйрә, әдәбият галиме.
* 26 май — Анжелика Варум, Россия эстрада җырчысы, актрисасы.
* 9 июнь — Айдар Кәлимуллин, КФУ профессоры, институт директоры.
* 24 июнь — Рөстәм Нигъмәтуллин, ТР беренче вице-премьеры (*[[2017&nbsp;ел]]дан*).
* 19 июль — Рамил Юныс, татар-мөселман рухание. 
* 8 август — Зөлфия Камалова, татар җырчысы (Австралия). 
* 4 сентябрь — Гиорги Маргвелашвили,  Гөрҗистан президенты.
* 10 сентябрь — Айдар Габдинов, җырчы (*тенор*), Татарстанның атказанган артисты. 
* 19 октябрь — Зөлфия Газизова, драма актрисасы. 
* 27 октябрь — Рәдиф Җамалетдинов, татар галиме, профессор.
* 5 ноябрь — Мидхәт Шаһиәхмәтев, дәүләт эшлеклесе.
* 10 ноябрь — Фаиз Мөхәммәтшин, дин әһеле, Удмуртия мөфтие. 
* 15 ноябрь — Ирек Шәрипов, журналист, V&nbsp;чакырылыш ТР Дәүләт шурасы депутаты.
* 28 ноябрь — Әсхәт Якушев, спортчы.
* 5 декабрь — Айвар Шәрипов, табиб.

## Вафатлар

* Габделбари Баттал (1880—1969) — күренекле татар әдибе, тарихчы.
* Вәкил Закиров, Татар академия театры артисты.
* 5 апрель — Ромуло Гальегос (*Rómulo Gallegos*), венесуэл язучысы, мәгърифәтче, Венесуэла президенты.
* 23 ноябрь — Сирин Батыршин, татар шагыйре. 
* 28 декабрь — Исмәгыйль Рәмиев, галим-китапчы, матбугат белгече һәм библиограф.

## [[Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе]] лауреатлары
* Ибраһим Гази, татар язучысы.

## Чыганаклар

Төркем:1969 ел
Төркем:Еллар
1974 ел

## Вакыйгалар
* 20 июль — Төркия үз гаскәрләрен Кипр утравына кертә.
* 30 июль — Француз теле Квебекның бердәнбер рәсми теле булып игълан ителә.
* 12 август — Төркия Кипрга төрек автоном округларын ясау таләбе белән чыга.
* 28 август — ССРБ Югары Советы колхозчыларга паспорт бирү карарын чыгара. 
* 31 август — Греция НАТО-дан чыгу турында карар итә.
* 12 сентябрь — Эфиопия императоры Хайле Селассие&nbsp;I тәхеттән бәреп төшерелә.
* 23 октябрь — Венада XXII&nbsp;Олимпия уеннары Мәскәүдә узачак дигән карар чыгарыла.

## Туулар

* 20 гыйнвар — Шамил Аляутдинов, Мәскәү Мемориаль мәчетендә имам-хатыйб, күпсанлы китаплар авторы.
* 27 гыйнвар — Равил Сабыр, язучы, драматург, журналист.
* 28 гыйнвар — Әнвәр Нургалиев, татар эстрада җырчысы (Уфа). 
* 22 май — Айрат Фазылҗанов, сәнгать остасы.
* 30 май — Эдуард Латыйпов, театр актеры, *[[ТР атказанган артисты]] (2018).*
* 2 июнь — Гата Камский (*Гатаулла Сабиров*), АКШ шахматисты.
* 19 июнь — Азамат Гафаров, артист, җырчы.
* 19 август — Сергей Рыжиков,  РФ космонавты.
* 22 август — Айгөл Бариева, татар җырчысы. 
* 2 октябрь — Лилиан Наврозашвили, актриса. 
* 11 ноябрь — Леонардо ДиКаприо, АКШ актеры.
* 21 декабрь — Фатыйх Котлы, тәрҗемәче, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы.
* Ләйләгөл Гыймадиева, шагыйрә, татар әдәбияты галимәсе.

## Вафатлар

* 6 апрель — Сәхибҗамал Гыйзәтуллина, беренче татар актрисасы.
* 10 май — Сәлах Хөсни, 1940—1965 елларда Казан курчак театрының баш режиссеры.
* 13 май — Хаҗиәхмәт Галимов (*Хаҗи Бохарский*, 75), театр һәм кино актеры, режиссер (Уфа). 
* 3 июнь — Рәшит Нәҗметдинов, шахмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста, ССРБ-ның атказанган тренеры.
* 22 июнь — Дариюс Мийо (*Darius Milhaud*), француз композиторы, дирижёр.
* 18 август — Гариф Гомәр, Башкортстанда яшәп иҗат иткән татар язучысы.
* 18 декабрь — Мотыйк Әхмәдуллин, Советлар Берлеге Каһарманы, сапёр.

## Г. Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары
* Мирсәй Әмир, татар язучысы.
* Нил Юзиев, әдәбият галиме, тәнкыйтьче.

## Чыганаклар

Төркем:1974 ел
Төркем:Еллар
Конструкция

**Конструкция** — корылманың алдан эшләнеп, төзү урынына китерелә торган өлеше.

## Чыганак
* Корылма механикасы, Шакирҗанов, Р. Ә., Мәгариф нәшрияты, 2008.

Төркем:Төзелеш
Төркем:Төзелеш техникасы