Олжас Сөләйманов

**Олжас  Сөләйманов**, Олжас Омар (Омархан) улы Сөләйманов,  (*[[1936 ел]]ның [[18 май|18 мае]], [[Казакъ ССР|Казакъ АССР]], [[Алматы]]*) — шагыйрь, публицист, җәмәгать эшлеклесе, Казакъ ССР халык язучысы (*[[1990 ел|1990]]*), Казакъ ССР (Казакъстан) язучылар берлеге идарәсе беренче сәркатибе (*[[1984 ел|1984]]-[[1992 ел|1992]]*), Казакъ ССР комсомолы ҮК (*[[1961 ел|1961]], [[1963 ел|1963]]*), ВЛКСМ ҮК (*[[1967 ел|1967]]*), Казакъ ССР Абай исемендәге дәүләт (*[[1973 ел|1973]]*) премияләре лауреаты, Казакъстанның Хезмәт Каһарманы (*[[2016 ел|2016]]*). Гадәттән тыш һәм Вәкаләтле илче (*[[1995 ел]]дан*). Әсәрләрен рус телендә яза.

## Тәрҗемәи хәле

1936 елның 18 маенда Казакъ АССР Алматы шәһәрендә (*вариант*: Павлодар өлкәсе Баянаул авылында) казакъ кавалерия полкы офицеры Омархан Сөләйман улы (*[[1937 ел]]да репрессияләнгән*) гаиләсендә туган. Әнисе Фатыйма (*?-[[2007 ел|2007]]*). Урта мәктәпне (*[[1954 ел|1954]]*), «*геолог-инженер*» белгечлеге буенча Казакъ дәүләт университетының (КДУ) геология-эзләнү  факультетын (*[[1959 ел|1959]]*), Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтының әдәби тәрҗемә бүлеген (*[[1961 ел|1961]], укып бетерми, укытучысы [[Кенесбай Мусаев]]*), КДУның рус филологиясе кафедрасында аспирантура (*[[1966 ел|1966]]*) тәмамлаган. «*Игорь полкы турында хикәят»тә төрки алынмалары*» темасына кандидатлык диссертациясе яклый (*[[1966 ел|1966]]*). Алматыда һәм Мәскәүдә Булат Габитов белән бергә укый.

## Хезмәт юлы
* 1962-1971 «Казахстанская правда» газетасының әдәби хезмәткәре, «Казахфильм» киностудиясенең сценарий буенча баш мөхәррире, «Простор» журналында журналистика бүлеге мөдире.
* 1971-1981 Казакъ ССР язучылар берлеге идарәсе сәркатибе.
* 1972 елдан Азия һәм Африка язучылары белән бәйләнеш буенча Казакъ ССР комитеты җитәкчесе, шул ук елларда ССРБ Азия һәм Африка илләре белән хезмәттәшлек комитеты рәисенең урынбасары.
* 1977-1995 Казакъ ССР (Казакъстан) шаһмат федерациясе рәисе.
* 1981-1984 Казакъ ССР кинематография буенча дәүләт комитеты рәисе.
* 1984-1992 Казакъ ССР (Казакъстан) язучылар берлеге идарәсе беренче сәркатибе (1992 елдан идарәнең шәрәфле рәисе), ССРБ язучылар берлеге идарәсе сәркатибе. 1992 елдан ирекле иҗат белән шөгыльләнә.
* 1995-2001 Казакъстанның Италиядәге (берочтан Мальта һәм Грециядәге) илчесе.
* 2001-2013 Казакъстанның ЮНЕСКОдагы даими вәкиле.
 
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1989 елдан «Невада-Семипалатинск» атом-төш коралына каршы хәрәкәтен оештыручыларының берсе. Казакъстандагы атом сынау урыннарын ябу өчен 2 миллион кешене күтәргән, урам йөрешләренә алып чыккан.
* 1993 елдан Казакъстан ПЕН-клубы әгъзасы.
* 1991-2003 «Казакъстанның халык конгрессы» фиркасе лидеры.
* 1980-1984 Казакъ ССР югары шурасы депутаты.
* 1984-1989 ССРБ югары шурасы депутаты.
* 1989-1991 ССРБ халык депутаты.
* 1994-1995 Казакъстан югары шурасы депутаты

## Иҗаты
О. Сөләйманов рус телендә иҗат итә. Иҗатының башлангыч чорында шагыйрьне үз республикасында гына белсәләр, 1961 елның язында, Ю.А. Гагаринның галәмгә очуы белән бәйле шигырь һәм «Җир, кешегә баш и !» () поэмасын язып, бөтен илгә таныла. Шигырь һәм поэмалары инглиз, француз,  алман, испан, монгол, чех, словак, болгар,  поляк, маҗар, төрек һ.б. телләргә тәрҗемә ителгән.

### Китаплары
* Земля, поклонись человеку! Алма-Ата, 1961 (Казакъ ССР комсомолы ҮК премиясе). 
* Аргамаки. Алма-Ата: Казгослитиздат, 1961.
* Солнечные ночи. Алма-Ата: Казгослитиздат, 1962.
* Ночь-парижанка. Алма-Ата: Казгослитиздат, 1963 (Казакъ ССР комсомолы ҮК премиясе).
* Доброе время восхода. Алма-Ата: Жазушы, 1964. (ВЛКСМ ҮК премиясе, 1967).
* Год обезьяны (книга стихов). Алма-Ата: Жазушы, 1967.
* Земля, поклонись человеку. Алма-Ата, 1976.
* Избранная лирика. М.: Молодая гвардия, 1968. 
* Глиняная книга (поэма). Алма-Ата: Жазушы, 1969.
* Над белыми реками (стихи и проза). Ташкент, 1970.
* Повторяя в полдень (стихи разных лет). Алма-Ата: Жазушы, 1973.
* Каждый день - утро. М.: Правда, 1973.
* Круглая звезда (стихи), Москва: Художественная литература, 1975.
* АЗ и Я. Книга благонамеренного читателя. Алма-Ата, 1975.
* Определение берега (избранные стихи и поэмы). Алма-Ата: Жазушы, 1976, 2-е изд.  1979.
* Трансформация огня («Глиняная книга», «Голубиная книга», стихи), Алма-Ата: Жалын, 1983, 2-е изд. – 1985.
* Избранное. Москва: Худож. лит., 1986.
* Преодоление (сборник стихов и поэм). Алма-Ата: Жазушы, 1987.
* От января до апреля (поэма и стихи разных лет). Алма-Ата: Жазушы, 1989.
* Свиток. М.: Молодая гвардия, 1989.
* АЗ и Я. Алма-Ата: Жалын, 1989.
* АЗ и Я. Алма-Ата, 1991.
* Код Слова. Введение в Универсальный этимологический словарь «1001 слово». Алматы: ОФ «Литературный Альянс», 2013.

### АЗ и Я
«Игорь полкы турында хикәят» () исемле борынгы рус әдәбияты әсәрендә мөмкин булган төрки алынмалар темасы белән Әдәбият институтында укыганда ук кызыксына, фәнни мәкаләләр бастыра. О. Сөләйманов, борынгы Рус дәүләтендә билингвизм булган, «Игорь полкы турында хикәят» башта ук ике телдә (борынгы рус һәм төрки (кыпчак) телләрендә) язылган булган, рус күчереп язучылары, төрки сүзләрне аңламагач, текстны бозып бетергәннәр, дип раслый. Хикәятнең авторы да ике телне камил белгән, дигән фикер әйтә. Рус әдәбият галимнәре (Д.С. Лихачев һ.б.) О. Сөләйманов раслаулары белән килешмиләр, аны «һәвәскәр телче» дип атыйлар. Автор КПСС ҮК тарафыннан каты тәнкыйтькә эләгә, язган әсәрләрен бастырмый башлыйлар.

«АЗиЯ» китабы рус телендә «Аргамак» журналында (Яр Чаллы) басылды

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1981 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1984 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1986 Октябрь Инкыйлабы ордены
* 2001 Барыс ордены (Казакъстан)
* 2006 Отан ордены (Казакъстан)
* 2006 Шөһрәт ордены (Азәрбайҗан)
* 2006 5нче дәрәҗә кенәз Ярослав Мудрый ордены (Украина)
* 2006 Дуслык ордены (Россия)
* 2007 Сәнгатьләр һәм әдәбият ордены рыцаре (Франция)
* 2011 Дуслык ордены (Азәрбайҗан)
* 1961, 1963 Казакъ ССР комсомолы ҮК премиясе
* 1967 ВЛКСМ ҮК премиясе
* 1973 Казакъ ССР Абай исемендәге дәүләт премиясе
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайты 
*   О. Сөләймановның тәрҗемәи хәле 
*  «Язык письма» Татар электрон китапханәсендә 
*  «Улыбка Бога» Татар электрон китапханәсендә 

Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Төркем:Казакъ язучылары
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казакъ дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Казакъстанның Хезмәт Каһарманнары
Төркем:Казакъ ССР халык язучылары
Төркем:Казакъстан Дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Казакъстан дәүләт эшлеклеләре
Төркем:Рус телле язучылар
Төркем:Ленин комсомолы премиясе лауреатлары
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Төркем:Илчеләр