open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муса Җәлил һәйкәле (Ырынбур)

**Муса Җәлилгә һәйкәл**  Ырынбур  шәһәрендә Постников урамында урнашкан.
Һәйкәлне урнаштыруга Татарстан, Ырынбур өлкәсе казнасыннан, шулай ук шәхси затлардан җыелган акчалар тотылган.

## Тарих

Муса Җәлилнең тууына 90 ел тулуга багышлап, 1996 елның 22 июнендә Ырынбур шәһәренең Постников урамында, «*Тирәк*» (*Тополь*) паркына каршы урнашкан «*4 апрель*» скверында ачылган.
 
Һәйкәлнең авторы — Кадим Җәмитов (*[[Казан]]*).
 
## Сыйфатлама
Скульптураның авырлыгы — *1,5* тонна. Ул Татарстанда коелган. 
Шагыйрь ташка утырган, пальтодан, муенына озын шарф ураган, башын бераз сулга борган итеп сурәтләнгән. 
Һәйкәл алдындагы гранит плитәдә русча язылган:
Поэту-герою Мусе Джалилю
## Бәяләмә

## Ачылу

Һәйкәлне ачу тантанасында Җәлилнең сеңлесе Хәдичә Җәлилова катнаша.

Муса Җәлилнең балачагы һәм яшьлеге Ырынбур белән бәйле. Ул Ырынбур өлкәсе (*хәзерге* Шарлык районы) Мостафа авылында туган. Ырынбурда Хөсәения мәдрәсәсендә укыган. 1926-1927 елларда РКСМ  Ырынбур өяз комитетында эшләгән. Элекке комсомол комитеты бинасы (*хәзерге* Ырынбур мәгариф хезмәткәрләрен яңадан әзерләү һәм белемен камилләштерү институты) диварына (*Советская урамы, 2*) **истәлек тактаташ** эленгән .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Памятник Мусе Джалилю 
* Памятники монументального искусства города Оренбурга

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Ырынбур һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Футбол буенча Аурупа чемпионаты 2016

**2016 елгы футбол буенча Европа чемпионаты** (, ) — футбол буенча Европаның 15-нче чемпионаты. Чара 2016 елның 10 июненнән 10 июленә кадәр үткәрелергә тиеш. Бу турнирда тарихта беренче тапкыр 24 такым катнашачак. 2010 елның 28 маенда Женевада үткәрелгән тавыш бирү нәтиҗәсендә чемпионат хуҗасы булып Франция сайланган.

Чемпионат җиңүчесе 2017 елда Россиядә үткәреләчәк Конфедерацияләр кубогында катнаша алачак.

Франциядан тыш чемпионатны кабул итү өчен Италия һәм Төркия көрәшкән.
## Катнашучылар исемлеге

:1 Турнир чемпионы **калын мәтен**, турнир хуҗасы — *авышлы мәтен* белән күрсәтелгән.
:2 1960—1992 елларда Чехословакия җыелмасы буларак катнашкан.
:3 1960—1988 елларда Алман Федератив Җөмһүрияте җыелмасы буларак катнашкан.
:4 1960—1988 елларда ССРБ буларак, 1992 дә БДБ җыелмасы буларак катнашкан.
## Төркем этабы

### А төркеме

           

### B төркеме

----

----

----

----

----

### C төркеме

### D төркеме

### E төркеме

### F төркеме

## Приз фонды
Европа чемпионатында җиңәчәк такым үз казнасын 8 миллион еврога ия булачак.

Шуннан тыш:
* Төркем этабындагы уртак исәп өчен — 500 мең евро;
* Төркем этабындагы җиңү өчен — 1 млн евро;
* финалның 1/8 өлешенә чыгу өчен — 1,5 млн евро;
* чирек финал — 2,5 млн евро;
* ярым финал — 4 млн евро;
* финалчы  5 млн еврога ия булачак.

## Вәкилләр саны буенча футбол клублары
* 12 — Ливерпуль (Англия), Ювентус (Италия) 
* 11 — Тоттенһем Һотспурс (Англия)
* 10 — Манчестер Юнайтед (Англия)
* 9 — Бавария (Алмания), Барселона (Испания), Фенербаһче (Төркия)
* 8 — Арсенал (Англия), ЦСКА (Россия), Реал (Испания), Базел (Швейцария)

## Кызыклы фактлар
* Англия футбол җыелмасы фәкать Англия чемпионатларында уйнаучы футболчылардан тора, ә менә Төньяк Ирландия җыелмасына чит ил чемпионталары вәкилләре генә кергән.
* Чемпионатның беренче уенда кырымтатар футболчысы Дениз Алибәк Румыния җыелмасы өчен чыгыш ясаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол буенча Европа чемпионатлары
Төркем:2016 ел спортта
Ӝ

**Ӝ, ӝ** — кирилл әлифбасының хәрефе, ар телендә генә кулланыла.

## Кодлар

## Шулай ук карагыз
* Ж
* Дж
Şarlotta Rempling

**Şarlotta Rempling** (ing. *Tessa Charlotte Rampling*, 1946) — ingliz aktrisası, model. 
## Ädäblat
*  
* Sayt 

Törkem:Актрисалар

Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Муса Җәлил һәйкәле (Түбән Варта)

**Муса Җәлилгә һәйкәл**  Хант-Манси — Югра автономияле округы Түбән Варта шәһәрендә Об елгасы яр буенда урнашкан.
Түбән Варта шәһәренең 35 еллыгына ачылган.

## Тарих

2007 елның 25 сентябрендә Түбән Варта шәһәрендә  Октябрьгә 60 ел урамында ачылган. Советлар Берлеге Каһарманы, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилгә һәйкәл ачу инициативасы белән Түбән Варта татарларының иҗтимагый оешмасы «Мирас» Үзәге чыккан була.

Һәйкәлнең авторы — Мәхмүт Гасыймов, ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1977]]*), ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[2008]]*).

## Сыйфатлама
Һәйкәл җир өслегеннән биш рәт баскыч ясап күтәртелгән, куб шәкелендәге мәрмәр , Об елгасына арты белән бастырылган шагыйрьнең бронза бюстыннан, ян-якка урнаштырылган, ачып куелган китап битләренә охшатып ясалган мәрмәр катыш бетон диварлардан гыйбарәт. Бюст астындагы аслыкта Советлар Берлеге Каһарманының Алтын йолдыз медале сурәте һәм  русча язу урнаштырылган:
Герой Советского Союза Муса Джалиль

Арткы диварларга беркетелгән тимер табличкаларга алтынланган хәрефләр белән русча (*уңда*) һәм татарча (*сулда*) Муса Җәлилнең «Җырларым» шигыреннән  юллар язылган:


Үлгәндә дә йөрәк туры калыр
Шигъремдәге изге антына.
Бар җырымны илгә багышладым,
Гомремне дә бирәм халкыма.
 
И перед смертью – никому в угоду
Не нарушу клятву свою.
Песнь свою я посвятил народу,
Жизнь свою народу отдаю. 

## Сылтамалар
* Митинг и торжественная церемония возложения цветов к памятнику М. Джалилю
* Минем шәһәрем (презентация)
* Памятник татарскому поэту Мусе Джалилю 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Түбән Варта һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Квазар

**Квазар** (инглизчә quasar: *quas(i) + (st)ar* – йолдыз сыман) — күзәтелә торган Галәмдә иң якты астрономик объектларның берсе. Аның нурланыш егәрлеге кайвакыт галактикабызның бөтен йолдызлары суммар нурланыш егәрлеген арттырып үти. 

Бер фараз буенча квазарлар - ерактагы галактикаларның куәтле актив төшләре, аларның эчендә үтә массив кара тишек урнашкан, ул тышкы фәзадан тирәсендәге матдәне эченә суырып йота (**аккреция**) , нәтиҗәдә кара тишекнең массасы бик арта һәм куәтле нурланыш таратыла. Шушы нурланыш галактиканың барлык йолдызлары нурланыш егәрлегеннән югарырак була.

Соңгы күзәтүләр буенча күпчелек квазарлар эре эллиптик галактикалар үзәкләре янында урнашкан.

Бер теория буенча квазар - үзгәрешенең башлангыч дәверендәге галактика, аның эчендә үтә массив кара тишек әйләнә-тирәдәге матдәне йота. Галактика үзәгендә урнашкан шул кара тишекнең аккрецион дискы - көчле нурланышның чыганагы булып тора. Квазарның кызыл тайпылмасы космологик кызыл тайпылмасыннан гравитацион тайпылма кыйммәтендә зуррак.

Квазарларны Галәмнең маяклары белән чегыштыралар, чөнки алар гаять зур ераклыктан күренәләр. Квазарларны тикшерү ярдәмендә Галәмнең эволюциясе, матдәнең бүленеше, спектраль төзелеше өйрәнелә.

## Сылтамалар
* «Ярче тысячи галактик»  // «Вокруг света», октябрь 2004
* «Что такое квазар» // quasar.by, ноябрь 2011
*    K. I. Kellermann The Discovery of Quasars (англ.) // Bulletin of the Astronomical Society of India. — 2013. — arΧiv: 1304.3627.
*    Даукурт Г. Что такое квазары?. — К.: Радяньска школа, 1985. — 131 с.

Төркем:Космология
Төркем:Кара тишекләр
Төркем:Галактикалар
Джордж Лукас

**Джордж Уо́лтон Лу́кас Дж.** (англ. *George Walton Lucas, Jr.*; 1944 елның 14 маенда туа, Модесто, Калифорния, АКШ) —американлы кинорежиссёр, сценарист, продюсер, монтажёр. American Zoetrope һәм Lucasfilm Ltd ширкәтенең булдыручысы (шулай ук 1973—2012 елларда рәисе). Күбрәк ул ике күләмле франшиза: "Йолдыз сугышлары" һәм Индиана Джонс турындагы фильмнар булдыруы белән танылган. Шулай ук фантастик антиутопия «THX 1138» һәм "Американлы граффити" лирик комедиясе белән таныла. Лукас дөньядагы иң бай режиссерларның берсе һәм аның шәхси капиталы 5 миллиард долларга тиң (2015 ел).
## Искәрмәләр



Төркем:Йолдыз сугышлары
Муса Җәлил һәйкәле (Чиләбе)

**Муса Җәлилгә һәйкәл**  Чиләбе шәһәренең Тимирязев урамында урнашкан.
Һәйкәл — Татарстанның Чиләбе шәһәренә бүләге.
Һәйкәлнең проект авторлары һәм  төзүчеләре архитектура һәм дизайн өлкәсендә тапшырыла торган «Ак энҗе» () премиясенә лаек була.

## Тарих

2015 елның 16 октябрендә, «РФ дә Әдәбият елы» һәм «Җиңүнең 70 еллыгы»н билгеләү тантаналары һәм Чиләбедә үткән «Татар кызы-2015» бәйгесе финалы кысаларында, Чиләбе шәһәренең Тимирязев урамында, «Манекен» театры (А.С. Пушкин исемендәге «Театр+ Кино» Үзәге) янындагы бакчада ачылган. 

Муса Җәлил бюстының авторы — Бакый Урманче. Ул бюстны 50 ел элек «*Ташларда портретлар*» сериясендә ясаган булган.

Чиләбе шәһәрендә Муса Җәлилгә һәйкәл ачу инициативасы һәм проекты белән Чиләбе өлкәсе татарлары Конгрессы (башкарма комитет рәисе Лена Колесникова) чыккан.

## Тасвирлама
Бакча (*сквер*) уртасындагы биек постаментка Җәлилнең ак төстәге мәрмәр таштан чүкеп ясалган бюсты куелган.
Кара граниттан ясалган аслыкка алтынланган хәрефләр белән русча язылган:
Муса Джалиль

Постаментның ике ягына русча (сулда) һәм татарча (уңда) Муса Җәлилнең «Җырларым» шигыреннән  юллар язылган:
Гомерем  минем моңлы бер җыр иде, 
Үлемем дә яңгырар җыр булып.

Жизнь моя песней звенела в народе,
Смерть моя песней борьбы прозвучит! 


## Ачылу
Һәйкәлне ачу тантанасында Татарстан премьер-министры Илдар Халиков, Чиләбе өлкәсе губернаторы Борис Дубровский һәм Муса Җәлилнең кызы Чулпан Җәлилова катнаша. Чиләбе шәһәренең Муса Җәлил исемендәге 81 нче мәктәп укучылары  русча һәм татарча Муса Җәлилнең шигырьләрен укый.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В Челябинске открыли памятник татарскому поэту Мусе Джалилю
* Чиләбе үзәгендә тантаналы рәвештә бөек татар шагыйре Муса Җәлилгә һәйкәл ачылды
*  Һәйкәл төзелешеннән фотолар (Олег Агеев блогы)
*  Чиләбедә Муса Җәлилгә һәйкәл ачу (''видео, 2 мин.'')
## Моны да карагыз
* Габдулла Тукай һәйкәле (Чиләбе)

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Чиләбе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Муса Җәлил һәйкәле (Усть-Каменогорск)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе Үскәмән (, ) шәһәрендә урнашкан.
Һәйкәл Казакъстанның «Идел» татар-башкорт берлеге тәкъдиме һәм матди ярдәме белән ачыла.

## Тарих

Скульптура һәйкәле 2015 елның 22 июнендә Казакъстанның Үскәмән шәһәрендә () Касыйм Кайсенов урамы белән Александр Протазанов урамы кисешкән чаттагы бакчада ачылган.
 
Һәйкәлнең авторы — Мәхмүт Гасыймов. 
Муса Җәлилгә Казакъстан җирендә һәйкәл кую тәкъдиме белән Казакъстанның «Идел» татар-башкорт берлеге чыга. Казакъстан хакимиятләренә берничә шәһәр, шул исәптән Алматы һәм Нурсолтан, тәкъдим ителә, ләкин Үскәмән варианты гына кабул ителә.

## Сыйфатлама
Үлбе () елгасы яр буендагы бакча уртасында ярымай , мәрмәр катыш бетоннан ясалган  дивар алдындагы сары мәрмәр  Муса Җәлилнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь хәрби киемнән итеп ясалган. Бюсттан астарак, постаментка беркетелгән металл табличкага Советлар Берлеге Каһарманының Алтын йолдыз медале сурәте (*сулда, өстә*) һәм татарча (*өстә*) һәм русча (*аста*) мәгълүмат язылган:
 
Шагыйрь  
Советлар Берлеге Каһарманы
Муса Җәлил

Поэт
Герой Советского Союза
Муса Джалиль


## Ачылу
Ачылу тантанасында Казакъстанның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе акимы урынбасары Жаксылык Омар, Үскәмән () шәһәре акимы Тимербәк Касыймҗанов һәм Татарстан президенты Рөстәм Миңнеханов кушуы буенча килгән Татарстан мәдәният министры Айрат Сибагатуллин җитәкчелегендәге Татарстан делегациясе катнаша.

## Сылтамалар
*  Памятник татарскому поэту Мусе Джалилю открыли в казахстанском городе
*   Памятник Мусе Джалилю открыли в Усть-Каменогорске

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Казакъстан һәйкәлләре
Төркем:Үскәмән һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Шәһресәбз

**Шәһресәбз** (;  *шәһр-е сәбз* — «яшел шәһәр») — Үзбәкстанның Кашкадәрья өлкәсендә урнашкан шәһәр. Өлкәнең төньяк-көнчыгыш өлешендә, Сәмәрканддан көньяктарак 80 км ераклыкта урнашкан.

Халык саны — 100,3 мең кеше (2014).

## Тарих
Шәһәр статусын 1958 елда йөртә.

## Халык

## Шәхесләр
* Эмиль Мусин (1968), журналист, Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреаты (2011).
## Искәрмәләр

Төркем:Үзбәкстан шәһәрләре
Төркем:Кашкадәрья өлкәсе
Муса Җәлил һәйкәле (Тосно)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Ленинград өлкәсе Тосно шәһәренең үзәк Ленин проспектында урнашкан.
Һәйкәлнең авторы — Винера Абдуллина, *РФ рәссамнар берлеге әгъзасы, [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]]*.
 
## Тарих

2012 елның 9 ноябрендә Ленинград өлкәсе Тосно шәһәрендә (*[[1935 ел]]дан эшчеләр бистәсе, [[1963 ел]]дан шәһәр*) ачылган.

Тосно шәһәренең «Изге ай» татар җәмгыяте 2006 елда, Җәлилнең 100 еллык юбилеен билгеләгән көннәрдә, Тосно шәһәренең бер яңа урамына Муса Җәлил исеме бирү һәм шәһәрдә каһарман шагыйрь хөрмәтенә һәйкәл ачу идеясе белән чыга.

Муса Җәлил 1942 ел башында Волхов фронтының генерал Власов җитәкчелек иткән 2 нче Удар армиясенә «*Отвага*» фронт газетасының хәрби хәбәрчесе булып килә.
1942 елның маенда 2 нче Удар армия белән чолганышта кала.
1942 елның 26 июнендә Трубников Бор янындагы сугышта шагыйрь каты яралана һәм алман фашистларына әсирлеккә эләгә.

## Сыйфатлама
Һәйкәл Тосно шәһәренең Ленин проспектында, Балалар иҗат үзәге йорты каршындагы кечкенә скверда урнаштырылган. Баскычлап күтәртелгән коңгырт төстәге мәрмәрдән ясалган  шагыйрьнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь хәрби киемнән итеп ясалган. Бюсттан астарак, аслыкка алтынланган хәрефләр белән чокып русча мәгълүмат һәм «Кичер, илем!» шигыреннән русча өзек язылган:
 
Муса 
Джалиль
(1906-1944)
Герой Советского Союза,
Лауреат Ленинской премии.
Поэт, воин, антифашист.
Участник Любанской 
наступательной операции.

«*Волхов - свидетель:*
*я не струсил.*
*Пылинку жизни*
*я не берёг.*»


## Ачылу
Һәйкәлне ачу тантанасында Тосно шәһәре башлыгы Сергей Баранов, Татарстан мәдәният министры Айрат Сибагатуллин җитәкчелегендәге Татарстан делегациясе, Татарстанның Ленинград өлкәсе һәм Санкт-Петербургдагы даими вәкиле Шамил Әхмәтшин, Ленинград өлкәсе Кануннар чыгару җыены депутаты Иван Хабаров, татар җәмгыяте вәкилләре катнаша.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В Тосно состоялось торжественное открытие памятника Герою Советского Союза Мусе Джалилю 

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Тосно һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Муса Җәлил һәйкәле (Түбән Кама)

**Муса Җәлилгә һәйкәл** Татарстанның Түбән Кама шәһәрендә Октябрьнең 50 еллыгы проспектында урнашкан.
Һәйкәлнең авторы — Рәис Сафин, архитектор — Фирдәвис Ханов.

## Тарих
2012 елның 27 августында Түбән Каманың «Түбәнкаманефтехим» ААҖнең Иҗат йорты каршындагы Н.В. Лемаев скверында (*Октябрьнең 50 еллыгы проспекты*) ачылган. 
Ачу тантанасы бераз соңрак Шәһәр көнендә (30 август)  үткәрелә. 
Монументның авторы — Рәис Сафин. Архитектура — Фирдәвис Ханов.

## Сыйфатлама
Һәйкәл өлешләп бронзадан коелган, биеклеге 3,5 метр.  Шагыйрь бөтен буена сурәтләнгән, өстендә хәрби кием: солдат гимнастеркасы һәм чалбары, кирза күнитекләрдән. 
Кулын йөрәге өстенә куеп, еракка уйланып төбәлгән. Аның позасы ныклык, көч һәм батырлыкны күрсәтеп тора.
Мәрмәр аслыкта шагыйрьнең исем-фамилиясе, туу-үлү еллары русча һәм татарча алтын хәрефләр белән язылган. 
Гранитта шигырь юллары да бар: 
 
Жизнь моя песней звенела в народе, 
Смерть моя песней борьбы прозвучит. 


Һәйкәл тирәсендә чәчәкләр утыртылган, брусчаткадан мәйданчык җәелгән, агач эскәмияләр куелган.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Памятник известному татарскому поэту Мусе Джалилю
*  Установлен памятник поэту Мусе Джалилю 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Түбән Кама һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Муса Җәлил һәйкәле

**[[Муса Җәлил]]гә [[һәйкәл]]ләр** куелган:

## Татарстанда
* Муса Җәлил һәйкәле (Казан) 
** Муса Җәлил һәйкәле — Казанда, Ленинград урамында (*[[1960 ел|1960]]*).
** Муса Җәлил һәйкәле — Казанда, 1 Май мәйданында (*[[1966 ел|1966]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле — Яр Чаллы шәһәрендә (*[[1985 ел|1985]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле — Түбән Кама шәһәрендә (*[[2012 ел|2012]]*)
* Муса Җәлил һәйкәле — Әлмәт шәһәрендә.
* Муса Җәлил һәйкәле — Минзәлә шәһәрендә (*[[1972 ел|1972]]: 2017 елда яңартылган*)
* Муса Җәлил һәйкәле — Сарман районы Җәлил бистәсендә.

## Россия Федерациясе субъектларында
* Муса Җәлил һәйкәле — Политотдел (Адыгея)да (*[[2025]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле — Әстерханда (*[[2017]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле — Бардада (*[[Пермь крае]]*, 2024*).
* [[Муса Җәлил бюсты (Бәгәрәктамак)|Муса Җәлил бюсты]] ― [[Бәгәрәктамак|Бәгәрәктамакта]] (*Чиләбе өлкәсе*, [[2024]]*).
* Муса Җәлил бюсты ― Екатеринбургта (*[[2021]]*).
* Муса Җәлил бюсты ― Курганда (*[[2024]]*).
* Муса Җәлил бюсты ― Малай авылында (Волгоград өлкәсе) (*[[2021]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле — Мәскәүдә Зябликово районында (*[[2012]]*). 
* Муса Җәлил һәйкәле — Мәскәүдә Люблино районында (*[[2008]]*). 
* Муса Җәлил һәйкәле — Санкт-Петербургта (*[[2011]]*).
* Муса Җәлил һәйкәле ― Серовта (*[[Свердловск өлкәсе]], [[2022 ел|2022]]*) 
* Муса Җәлил һәйкәле — Тоснода (*[[2012]]*).  
* Муса Җәлил һәйкәле ― Үләнкүл авылында (*[[Омск өлкәсе]], [[2016 ел|2016]]*)
* Муса Җәлил һәйкәле — Чиләбедә (*[[2015]]*).  
* Муса Җәлил һәйкәле — Ырынбурда (*[[1996]]*).  
* Муса Җәлил һәйкәле — Ырынбур өлкәсе Мостафа авылында.  
* Муса Җәлил һәйкәле — Ырынбур өлкәсе Әсәкәй авылында.
* Муса Җәлил һәйкәле — Саха Республикасы Якутск шәһәрендә.
* Оренбург шәһәрендә, шагыйрь белем алган «Хөсәения» мәдрәсәсе каршында. 
* Донецк республикасында. 
* Самара өлкәсенең Сызрань шәһәрендә. 
* Чиләбе өлкәсенең Кунашак авылында.
## Чит илләрдә
### Казакъстан
;Абай өлкәсе
* Муса Җәлил һәйкәле – Симәй шәһәрендә (*[[2023 ел|2023]]*).
;Акмола өлкәсе
* Муса Җәлил һәйкәле – Күкчәтау шәһәрендә (*[[2022 ел|2022]]*).
;Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе
* Муса Җәлил һәйкәле – Үскәмән шәһәрендә (*[[2015 ел|2015]]*).
### Кыргыз Республикасы
* Муса Җәлил бюсты ― Бишкәк шәһәрендә, (2024)

## Искәрмәләр

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Язучыларга һәйкәлләр
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:Муса Җәлил
Кызыл кәрлә

**Кызыл кәрлә** — кече һәм чагыштырмача салкын йолдыз, түбән яктырту сәләтенә һәм М яки соңгы К спектр сыйныфына ия, Герцшпрунг — Рассел диаграммасында баш эзлеклелектә урнашкан.

## Тасвир

Кызыл кәрләләр бүтән йолдызлардан бик аерылып торалар.  Кызыл кәрлә массасы Кояш массасының өчтән береннән ким (түбән чиге 0,0767 M☉ , түбән массалары коңгырт кәрләгә туры килә).

Кызыл кәрләнең фотосферасы 3500 К температурасына җитә (бу температура кызу лампасы спираленең температурасыннан зуррак, шуңа күрә дөрес әйткәнчә, кызыл кәрлә кызыл төсле түгел, ә охра-сары төсле була).

Кызыл кәрлә аз кына нур тарата, кайчакта Кояшка караганда 10 000 тапкыр азрак.

Су тудыргыч януы түбән тизлеге сәбәпле кызыл кәрләләр бик озак яшиләр: 10 миллиард ел - 10 триллион ел дәвамында. Мәсәлән кызыл кәрлә 0,1  Кояш массасы белән 10 триллион ел  дәвамында яна.

Кызыл кәрләдә гелий белән термотөш реакцияләре мөмкин түгел, шуңа күрә ул кызыл гигантка әйләнә алмый.

Вакыт белән кызыл кәрлә акрынлап кысыла һәм су тудыргыч ягулыгын тотып бетергәнгә кадәр кыза, эзлекле рәвештә зәңгәр кәрләгә, соңрак гелий төше белән ак кәрләгә әйләнә.

Кызыл кәрләләр баш эзлеклелектән читкә китсен өчен Зур Шартлаудан соң күп вакыт узмаган әле.

Хәзерге вакытта баш эзлеклелектән тыш һичбер кызыл кәрлә табылмаган, шушы факт Галәмнең чикле яше булуын исбатлый.

## Спектр сыйныфы һәм температура

## Кызыл кәрлә йолдызлар Галәмдә
Кызыл кәрлә йолдызлар Галәмдә иң таралган йолдыз төрләре.

Җиргә иң якын йолдыз Проксима Кентавр - кызыл кәрлә (спектр сыйныфы  M5,5Ve; йолдызча зурлык 11,0m), шулай ук 20 иң якын йолдыз - кызыл кәрлә була.

## Кызыл кәрлә йолдыз янында тормыш булуы мөмкинлеге

Кызыл кәрлә йолдыз эчендә нуклеосинтез бик әкрен бара, шуңа күрә кызыл кәрлә Кояш сыман йолдызларга караганда шактый озаграк яши. Кызыл кәрлә янындагы планетада иң гади тормыш барлыкка килсә, аның үсеш алган формага әйләнүе ихтималлыгы зуррак була, чөнки зур оешкан тормыш үстерү өчен эволюциянең миллиард елы кирәк.

2005 елдан кызыл кәрлә янындагы  берничә экзопланета табылган.

2014 елда Җир зурлыгы сыман Kepler-186f планетасы яшәү зонасында табылган.

Кызыл кәрлә йолдыз тонык булганга күрә яшәү зонасы йолдызга якынрак булырга тиеш. Шуңа күрә экзопланетаның төрле нокталарында температуралар аермасы зур була, нәтиҗәдә көчле җилләр исә.

Экзопланетада тормыш булсын өчен зыян китерүче нурланышка каршылык итә торган планетадагы магнит кыры булырга тиеш. Нәкъ шушы шартлар белән экзопланеталар эзләнәләр.

## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика
*    Alpert, Mark (Nov. 2005). «Red Star Rising». Scientific American, p.&nbsp;15.
*    Neptune-Size Planet Orbiting Common Star Hints at Many More

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Бельфор

**Бельфор** (Бельфор, ) — Франциянең Бургонь-Франш-Конте төбәгендә урнашкан шәһәр.	
		
	Халык саны — 50196 кеше (2013).	
## Сәгать поясы
		
	Халыкара стандарт буенча Бельфор Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.	
## Халык
		
## Рәсми сайт
	* 	
		
## Искәрмәләр
	

Төркем:Бургонь-Франш-Конте шәһәрләре
Анси

**Анси** () — Франциянең Югары Савойя департаментына караган коммуна, Анси-1, Анси-2 кантонына карый.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 13,65 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Югары Савойя департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Пантен

**Пантен** () — Алманиянең Шлезвиг-Гольштейн җирендә урнашкан коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — . Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тышкы сылтамалар

* Алмания коммуналары, 2008 елның гыйнвары (Excel: Таблица SA61)

## Искәрмәләр

Төркем:Алмания шәһәрләре
Төркем:Шлезвиг-Гольштейн шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Бове

**Бове** () — Франциянең Уаза департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Уаза департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Ла-Сен-сюр-Мер

**Ла-Сен-сюр-Мер** (Ла-Сен-сүр-Мер, , ) — Франциянең Проваңс-Әлп-Кот д'Азур төбәгендә урнашкан шәһәр.	
		
	Халык саны — 64523 кеше (2013).	
## Сәгать кушагы
	
	Халыкара стандарт буенча Ла-Сен-сүр-Мер Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать кушагында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.	
## Халык
		
## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]	
		
## Искәрмәләр
	

Төркем:Проваңс-Әлп-Кот д'Азур шәһәрләре
Аяччо

**Аяччо** () — Франциянең Көньяк Корсика департаментына караган коммуна, Аяччо-1, Аяччо-2 кантонына карый.
Ул утрауның көнбатышында, Марсельдән 290 км ераклыкта урнашкан.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Көньяк Корсика департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Антиб

**Антиб** () — Франциянең Диңгез буе Альплары департаментына караган коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 26,48 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Диңгез буе Альплары департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Нанси

**Нанси (CUN)** () — Франциянең Мёрт һәм Мозель департаментына караган коммуна.

## Халкы

## Географиясе

Коммуна мәйданы — 15,01 км².

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

Төркем:Мёрт һәм Мозель департаменты коммуналары
Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Кайенна

**Кайенна** (Каен, ) — Франциянең Француз Гвианасы төбәгендә урнашкан шәһәр.	
		
	Халык саны — 54709 кеше (2013).
Кайенна Сен-Лоран-ди-Мароннидан 268 километр һәм Курудан 64 километр арада урнашкан.
Шулай ук:
Дәүләт башкаласы Париждан 7 100 километр арада.
Фо-ди-Лафранстан 1 500 километр арада.
Суринам башкаласы Парамарибодан төньяк-көнбатышка 342 километрда.
Макападан (Бразилия) көньяк-көнбатышка 777 километрда.
## Сәгать поясы
	Каен UTC-03:00 сәгать поясында урнашкан.	
## Халык
		
## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]	
		
## Искәрмәләр
	

Төркем:Француз Гвианасы шәһәрләре
Сен-Пьер (Реюньон)

**Сен-Пьер** (Сен-Пьер, ) — Франсаның Реюньон төбәгендә урнашкан шәһәр.	
		
	Халык саны — 81415 кеше (2013).	
## Сәгать поясы
	Сен-Пьер UTC+04:00 сәгать поясында урнашкан.	
## Халык
		
## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]	
		
## Искәрмәләр
	

Төркем:Реюньон шәһәрләре
Фор-де-Франс

**Фор-де-Франс** (Фор-де-Фраңс, ) — Франсаның Мартиника төбәгендә урнашкан шәһәр.	
		
	Халык саны — 84174 кеше (2013).	
## Сәгать поясы
	Фор-де-Фраңс UTC-04:00 сәгать поясында урнашкан.	
## Халык
		
## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]	
		
## Искәрмәләр
	

Төркем:Мартиника шәһәрләре
Рәшит Мостафин

**Рәшит Мостафин**, Рәшит Шәкүр улы Мостафин (06.01.1946 ― 11.06.2023) — музыкант (*баянчы*), дирижер,  композитор, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле оркестры җитәкчесе. ТАССР халык артисты (*[[1986]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 6 гыйнварында Казанда туган. Балачагы әнисенең туган ягы Балтач районы Сасна авылында уза. Әтисе — сәяси золым корбаны. Әнисе — Сасна авылының беренче тракторчы хатын-кызы, соңрак Казанда газосварщик, паровоз машинисты.

«Баян» классы буенча Казанда музыка мәктәбен (*педагог Миңҗамал Мазунова*), Ижау музыка укуханәсен (*[[1964]]*), Казан дәүләт мәдәният институтын  (*[[1977]]*) тәмамлаган. 1960-1961 елларда Казан музыка укуханәсендә укыган, ләкин «сәләтсез» дигән сылтау белән әлеге уку йортыннан чыгарыла.
Удмуртия башкаласында музыка укуханәсен тәмамлап, Казанга кайта, Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленә Марс Макаров, Нәсих Вилданов, Илдар Җаббаровлар янына дүртенче баянчы булып урнаша.

ДОСААФның Казан аэроклубында очучылык һөнәрен үзләштереп, Красноярск крае Ейск каласында хәрби хезмәтен үти.

2023 елның 11 июнендә, 77 яшендә Казанда вафат. Балтач районы Сасна авылында җирләнә

## Хезмәт юлы
* 1964 елдан баянчы. 
* 1968 елдан, армиядән соң, янәдән Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленда (*җитәкче* Александр Ключарев) баянчы. 
* 1970 елдан баянчылар квартеты җитәкчесе. 
* 1972 елдан Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбленда оркестр җитәкчесе, баш дирижёр.
* Оркестр җитәкчесе сыйфатында ансамбль белән дөньяның 30 илендә (*[[АКШ]], [[Төркия]], [[Франса|Франция]], [[Алмания]] һ.б.*) чыгышлар ясый. Бөтендөнья Конфолан фестиваленың (*[[Франса|Франция]]*) йомгаклау тантанасында Татарстан, Коста-Рика, Мексика, Испания, Франция оркестрларыннан торган бердәм оркестр белән җитәкчелек итә.

## Хезмәтләре
40 тан артык композиция буенча әсәре басылган. Аранжировкалау остасы. Күп санлы җырларның көй авторы. Татар көйләрен, башка халыкларның (*[[чирмеш]], [[башкорт]], [[чуаш]], [[азәрбайҗан]], [[үзбәк]], [[каракалпак]], [[кыргыз]], [[казакъ]] һ.б.*) музыкасын әлеге милләтнең үз уен коралында башкарырга сәләтле оркестр барлыкка китерде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1986 ТАССР халык артисты
* Башкаручыларның Бөтенроссия конкурсы лауреаты
* Халыкара конкурслар лауреаты

## Кызыклы факт
* 14 төрле уен коралында уйный белә.
* Музыка уен кораллары (*бигрәк тә аккордеон, гармун, баян*) туплау һәм реставрацияләү белән мавыга.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
# *[[Кирам Сатиев]], Филүсә Арслан*. Гармунчылар патшасы. «*[[Мәдәни җомга]]*», 2016 ел, 29 гыйнвар, № 3.
# Татар энциклопедиясе. Т.4. Казан, 2014.

## Сылтамалар

*  Гармунчылар патшасы 
* Р.Ш. Мостафин «Милләттәшләр» сайтында
* Р.Ш. Мостафин «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә

## Моны да карагыз

Төркем:Баянчылар
Төркем:Ижевск музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:ТАССР халык артистлары
Мостафин

**Мостафин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Мостафа» («*сайлап алынган*») исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әхәт Мостафин (1957), химия фәннәре докторы (1999), профессор (2003). 2010-2013 елларда БДУ ректоры. БР ФА академигы (2009). БР атказанган фән эшлеклесе (2007).
* **[[Әхмәтҗан Мостафин]]**
** Әхмәтҗан Мостафин  (1860-1938),  эшлеклесе, педагог һәм журналист. 
** Әхмәтҗан Мостафин(1902–1986),  эшлеклесе, Мәскәү җәмигъ мәчете имам-хатыйбы (1956-1986), ҮМДН мөфтие  (1974-1975). 
* Әхмәтсафа Мостафин, Советлар Берлеге Каһарманы.
* Дамир Мостафин (18.09.1959), Әлшәй районы башлыгы (*[[2004 ел]]дан*).
* Җәмил Мостафин (20.05.1927), язучы.
* Замир Мостафин (1939), Мәскәү циркында келәм клоуны, Татарстан АССР атказанган артисты (1979).
* Илдар Мостафин (21.07.1976), Илеш районы башлыгы (*[[2008 ел]]дан*).
* Камил Мостафин (26.11.1932), галим, язучы, ССРБ дәүләт премиясе лауреаты.
* Кәрим Мостафин (1896 — 1953), совет дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
* Михаил (Мөдәрис) Мостафин (1916-1987), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944]]*).
* Мулланур Мостафин (1932—2007), Минзәлә театры баш режиссёры (*[[1964]]-[[1982]]*).
* Рафаэль Мостафин (1931—2011), язучы, Тукай премиясе лауреаты (*[[2006]]*).
* Рәис Мостафин (1980—2020), РФ Каһарманы (2000).
* Рәшит Мостафин (1946―2023), гармунчы, ТАССР халык артисты (*[[1986]]*).
* Фәрхәт Мостафин (07.09.1950), спортчы (*классик көрәш*), дөнья (*[[1974]]*) һәм Европа (*[[1976]]*) чемпионы. Алия Мостафинаның әтисе.
* Шаһинур Мостафин (1948—2020), язучы, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1999]]*).
----
;Мостафина
* Алия Мостафина (30.09.1994), спортчы (*гимнастика*), Олимпия (2012) һәм дөнья (2010) чемпионы. Фәрхәт Мостафин кызы.
* Фәйрүзә Мостафина (15.02.1953), Яр Чаллы педагогия институты () ректоры (*2007-2018*).

Төркем:Фамилияләр
Төркем:Шәхесләр
Баш эзлеклелек

**Баш эзлеклелек** — Герцшпрунг-Рассел диаграммасы өлкәсенә керүче йолдызлар, аларның энергия чыганагы булып гелий һәм водород синтезы нигезендәге термотөш реакциясе тора.  Бу йолдызлар кәрлә йолдызларга карыйлар, мәсәлән, безнең Кояш та баш эзлеклелектә урнашкан сары кәрлә була.   **Герцшпрунг-Рассел диаграммасы:**

Баш эзлеклелектәге йолдызларның энергия чыганагы - су тудыргыч яну һәм беренче чиратта - CNO-циклы, шуңа күрә аларның яктырту сәләте һәм температурасы (спектр сыйныфы) массасы белән билгеләнә:
:*L = M*3,9, биредә L - яктырту сәләте, M - масса

## Йолдызларның энергия чыганагы

Йолдызларда баручы термотөш реакцияләре - **CNO-циклы** өч өлештән тора.

**CN-циклы** (күмер тудыргыч яну):

Нәтиҗәдә 4 протоннан α-кисәкчекләре синтезланалар.

**NO I-циклы** (әче тудыргыч яну):

NO I-циклы  CN-циклында энергия чыгаруны арттыра.

**NO II-циклы**:
 

CN, NO I һәм NO II өч өлешле  **CNO-циклын** төзиләр.

Шушы термотөш реакцияләрендә Баш эзлеклелектәге йолдызларның энергиясе чыгарыла.

## Йолдызлар эволюциясе
Баш эзлеклелек 50 Кояш массалы зәңгәр йолдызлар белән башлана һәм 0,0767 Кояш массалы кызыл кәрлә йолдызлар белән тәмамлана.

Су тудыргыч яну дәвере күпчелек йолдызлар эволюциясенең вакыты 90% тәшкил итә, шул йолдызлар баш эзлеклелектә тора. Йолдыз төшендә су тудыргыч янып бетергәннән соң, йолдыз кызыл гигантка әйләнә һәм баш эзлеклелектән читкә чыга. Кызыл зур йолдыз чагыштырмача кыска вакыттан ак кәрләгә , нейтрон йолдызга яки кара тишеккә әйләнә.

Йолдызлар тупланмасы өчен баш эзлеклелекнең өлеше йолдызларның яшен билгели, чөнки йолдызлар эволюциясе тизлеге аларның массасына пропорциональ.

## Әдәбият

* Шкловский&nbsp;И.&nbsp;С. ''Звёзды: их рождение, жизнь и смерть'', М.: Наука, 1984 
* космоса. Маленькая энциклопедия'', М.: Советская Энциклопедия, 1986
* Постнов К. А. Эволюционная астрофизика

Төркем:Йолдызлар сыйныфлары
Төркем:Йолдызлар
Төркем:Астрофизика
Kristian Lubuten

**Kristian Lubuten** (, tatarça äyteleşe: **Lubuteñ**) 1963 yılda, Parij şähärendä tuğan — fransuz ayaq kieme modelyer-dizaynerı. Lubutendäge ayaq kieme ber üzençälege belän ayırılıp tora - anıñ tüflilärneñ tabanı gel alsu tösle bula. Ayaq kiemnärendä siräk kün törläre, Swarovski yaltırawıq taşları, quldan ürelgän çeltär qullanıla.

Lubuten eşlänmäläre Jan-Pol' Gotye, Balmain, Ceremi Skott, Chloé, Givenchy, Diana fon Fürstenberg häm başqa ot-kutür belän pret-a-porte ostazları kolleksiälärendä qullanıla. 

## Siltamalar
* Kristian Lubuten şäxsi sayti 
* Kristian Lubuten: tärcemäi xäl, kolleksiälär
Монтсеррат

**Монтсеррат** — Кече Антиль утраулары архипелагына кергән бер үк исемле утрауда урнашкан Бөекбританиянең диңгезарты территориясе.

Мәйданы 102 км². Халык саны 4922 кеше (2011). Рәсми тел — инглиз теле.

 үзәк — Плимут шәһәре (янартау атылуы нәтиҗәсендә ташланган), вакытлы үзәк Брейдс авылында урнашкан.

Утрауны 1493 елда Христофор Колумб кәшеф итә һәм Каталониядәге бер үк исемле манастыр хөрмәтенә атый. 1632 елда утрауда инглизләр урнаша башлый. XVII—XVIII гасырларда утрауга ия булу өчен Бөекбритания һәм Франция көрәшкән. 1783 елда тәмамән Бөекбританиягә буйсындырылган. 1834 елда Берләшкән корольлек колонияләрендә коллык бетерелгәч һәм XIX гасырда бөтен дөнья буенча  шикәргә бәяләр төшү сәбәпле, утрауда  сәнәгать масштабында лайм үстерелә һәм атаклы Монтсеррат лайм согы җитештерелә башлый. Җирләр яңа күчеп килүчеләргә сатып бирелә һәм лайм үстерү хуплана . 1995 елның 18 июлендә  янартавы уянып, ата башлагач, утрауның көньяк өлешенә, шул исәптән  башкала  зур зыян килә, ил халкының 2/3 өлеше утрауны ташлап китә (күрше Антигуа, Кариб диңгезе бассейны илләренә, Бөекбританиягә) .

## Диннәр
2001 елда АКШ Үзәк разведка идарәсе мәгълүматы буенча, Монтсерратта төп дин ― христианлык (протестантлар 67,1 %, *шул исәптән* англикан чиркәве тарафдарлары  21,8 %, методистллар 17 %, илленчеләр 14,1 %, җиденче көн адвентистлары 10,5 % һәм Илаһ чиркәвенә табынучылар 3,7 %), католиклар 11,6 %, растафарилар 1,4 %, башка диннәр 6,5 %, атеистлар 2,6 %, диннәрен күрсәтмәгәннәр 10,8 % .
* Монтсерратта ислам
* Монтсерратта Һинд дине
## Искәрмәләр

Төркем:Монтсеррат
William Folkner

**William Katbert Folkner** (inglizçä *William Cuthbert Faulkner*, 1897—1962) — AQŞ yazuçısı, ädip, ädäbiät buyınça Nobel premiäse iäse.

## Tormış yulı

1897 yılda Missisipi ştatında dönyağa kilä. Anıñ däw ätise Könyaq häm Tönyaq arasındağı suğışta könyaq yağında qatnaşqan.

Folkner üz icatında  1861-1865 yılğı Watandaşlar suğışına zur iğtibar birä.

1929 yılda **"Yarsu häm şaw"** kitabın yazğannan soñ, dan qazana.

1932 yıldan 1946 yılğa qädär Holliwud öçen küp stsenariy yaza.

Tänqitçelär moxitendä häm Awrupada populär bulğanğa qaramastan, tik 1949 yılda Nobel premiäsen birgännän soñ, Folknerğa AQŞta tanılu kilä.

## Töp äsärlär

* "Şaw häm yarsu" / *The Sound and the Fury* (1929)
* "Min ülgändä" / *As I Lay Dying* (1930)
* "Avgusttağı yaqtılıq" / *Light in August* (1932)
* "Avessalom, Avessalom" / *Absalom, Absalom!* (1936)
* "Musa, töş" / *Go Down, Moses* (1942)
* "Ayırım yort" / *The Mansion* (1959)

## Ädäbiät

* William Faulkner on the Web 
* Teaching Faulkner 
* William Faulkner at the Mississippi Writers Page 
* 
* Nobel Prize in Literature Acceptance Speech (text and audio) 
* 

Törkem:АКШ язучылары
Төркс һәм Кайкос

**Төркс һәм Кайкос** () — Багам утрауларының көньяк-көнчыгыш өлешендәге Төркс, Кайкос һәм утыздан артык башка утраулардан гыйбарәт Бөекбританиянең диңгезарты территориясе. Мәйданы 430 км².

Халык саны — 49 000 кеше (2012), шуларның 90% — зәнҗиләр, 10% — мулатлар һәм ак тәнлеләр. Рәсми тел — инглиз теле.

 үзәк — Кокберн-Таун шәһәре.

Утраулар мәрҗән лардан төзелгән булып, рифлар белән чорналган. Тропик пассатлы климат, айлык температуралар 23—27°С. Еллык явым-төшемнәр саны — 700—800 мм. Гарасатлар еш була.

Утраулар 1512 елда Хуан Понсе де Леон тарафыннан кәшеф ителгән. 17 гасырда бирегә кешеләр килеп урнаша башлый. 1766 елдан Бөекбритания биләмәсе. 1874—1962 елларда Ямайка составында булган.

Мәэмүри яктан 6 төбәккә бүленә, шуларның дүртесе Төркс утрауларында, икесе — Кайкос утрауларында.

Икътисад нигезе — туризм, офшор финанс бизнесы һәм балык тоту. Кукруз, боблар, тапиока, сытрус җимешләре һәм яшелчәләр үстерелә.
## Искәрмәләр

Төркем:Төркс һәм Кайкос
Игорь Носов

**Игорь Носов**, Игорь Николай улы Носов (, *[[1978 ел]]ның [[20 апрель|20 апреле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[2022 ел]]ның [[8 февраль|8 феврале]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) — юрист, «“Иннополис” АИЗ» ААҖ генераль директоры (*2013 ―2018*). Түбән Новгород өлкәсе (Түбән Новгород өлкәсе) губернаторы урынбасары (*2018―2021*). «Татнефтехиминвест-холдинг» ААҖ директорлар шурасы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1978 елның 20 апрелендә Казанда туган. Казанның 39нчы мәктәбен, РФ эчке эшләр министрлыгының Мәскәү юридик институтын (*[[2012 ел]]дан* РФ ЭЭМның В. Я. Кикоть исемендәге Мәскәү университеты, ), Colorado State University (АКШ) бизнес-мәктәбен (Executive MBA дәрәҗәсе белән) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1999-2002 Татарстан сәүдә һәм тышкы икътисадый багланышлар министрлыгының беркетмә бүлегендә әйдәүче белгеч.
* 2002-2007 Philip Morris International компаниясенең РФдәге вәкиллегендә (*[[Мәскәү]]*) эшли.
* 2007-2008 «Алабуга» АИЗ җитәкчесе урынбасары.
* 2008-2009 Аерым икътисадый зоналар (АИЗ) белән идарә итү федераль агентлыгының Татарстан буенча җирле идарәсе башлыгы — «Алабуга» АИЗ җитәкчесе.
* 2010, февраль-ноябрь «Аерым икътисадый зоналар» ААҖ (*[[Мәскәү]]*) генераль директоры урынбасары.
* 2010-2012 Татарстан сәнәгать һәм сәүдә министрының беренче урынбасары, «“Алабуга” АИЗ» ААҖ директорлар шурасы рәисе.
* 2012-2013 Мәскәү шәһәре хакимиятенең фән, сәнәгать сәясәте һәм эшмәкәрлек департаменты җитәкчесе урынбасары.
* 2013 елның мартыннан «“Иннополис” АИЗ» ААҖ генераль директоры.
* 2018 елның июль аеннан Түбән Новгород өлкәсе губернаторы (*Глеб Никитин*) урынбасары
* 2021 елның маеннан 2022 елның 7 февраленә кадәр ― Ерак Көнчыгыш һәм Арктиканың үсеш корпорациясе (Корпорация развития Дальнего Востока и Арктики ) генераль директоры (*[[Мәскәү]]*).

2022 елның 8 февралендә 43 яшендә инсульттан үлгән . Казанның Арча зиратында җирләнә.
  
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1999 РФ фәннәр академиясе президиумының яшь галимнәр өчен премиясе һәм алтын медале.

## Сылтамалар
*  Иннополис рәсми сайты 
* Игорь Носов ТР эшлекле үзәге сайтында 
*  Игорь Носов Иннополис турында тәфсилле сөйли. Business-gazeta, 20.05.2014

## Кызыклы факт
Игорь Носов ТР инвестицияле үсеш агентлыгы (ИҮА) коллегиясендә татарча чыгыш ясап, татар телендә эшлекле сөйләшү алып барырга мөмкин булганын исбатлады.

## Моны да карагыз
*  Игорь Носовның ТР ИҮА коллегиясендә ясаган чыгышы  (''видео, 5.14 мин.'')

## Искәрмәләр


Төркем:Юристлар
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Мәскәү юридик институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Иннополис
Николай Носов

**Николай Носов**, Николай Николай улы Носов,  (*[[1908]]-[[1976]]*) — рус совет балалар язучысы. Белмәмеш () турында язган китаплары белән танылу алган. 3 нче дәрәҗә Сталин премиясе (*[[1952]]*), Н.К. Крупская исемендәге РСФСР дәүләт премиясе (*[[1969]]*) лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1908 елның  10 (23) ноябрендә Киевта цирк артисты гаиләсендә туган. Киев өлкәсенең Ирпень шәһәрендә гимназия (*[[1917 ел]]дан соң җидееллык мәктәп*) (*[[1924]]*), Киев сәнгать институтының 2 курсын, аннан Мәскәүгә күчеп, Мәскәү кинематография институтын (ВГИК, *[[1932]]*) тәмамлаган.

Ирпень шәһәрендә бетон заводында, Буча шәһәрендә кирпеч заводында эшләгән.

1932-1951 Мәскәүдә фәнни, уку-укыту һәм мультипликацион фильмнар режиссеры булып эшли.Бөек Ватан сугышы елларында Кызыл Армия өчен хәрби-техник фильмнар әзерләүдә катнаша.

## Иҗаты
1938 елдан «Мурзилка» журналында балалар өчен беренче «*Затейники*» хикәясе басыла. Иҗат белән ныклап сугыштан соңгы елларда шөгыльләнә башлый. 1945 елда «Детгиз» нәшрияты «Тук-тук» исемле беренче хикәя җыентыгын чыгара. 1952 елда «*Витя Малеев мәктәптә һәм өйдә*» китабы (*[[1951]]*) 3 нче дәрәҗә Сталин премиясе белән бүләкләнә. Балалар өчен язган әсәрләре буенча нәфис фильмнар һәм мультфильмнар төшерелгән.

#### Белмәмеш маҗаралары

Белмәмеш турында язган китаплары белән танылу ала.
* «Винтик, Шпунтик һәм тузан суырткыч» 
* 1953 «Белмәмеш маҗаралары» 
* 1958 «Белмәмеш Йолдызлы шәһәрендә» 
* 1964 «Белмәмешнең Айга сәяхәте» 
Белмәмешнең һәркемгә таныш сурәтен рәссам Алексей Лаптев (*[[1905]]—[[1965]]*) иҗат итә.
«Белмәмешнең яңа маҗаралары»н язучының оныгы Игорь Петрович Носов дәвам итә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1943 Кызыл Йолдыз ордены
* 1967 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1952 3 нче дәрәҗә Сталин премиясе — «*Витя Малеев мәктәптә һәм өйдә*» китабы (*[[1951]]*) өчен. 
* 1969 Н.К. Крупская исемендәге РСФСР дәүләт премиясе — Белмәмеш турында трилогиясе өчен.

2008 елда язучының 100 яшенә багышлап, РФ Үзәк банкы 2 сумлык көмеш юбилей акчасы чыгарган

## Сылтамалар
*  Носов, Николай Николаевич

## Моны да карагыз
*  Н.Н. Носовка багышланган презентация 

## Искәрмәләр

Төркем:Язучылар
Төркем:Рус язучылары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Сталин премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Режиссёрлар
Носов

**Носов** — рус фамилиясе.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Игорь Носов (1978―2022), «“Иннополис” АИЗ» ААҖ генераль директоры (2013―2018).
* Николай Носов, рус совет балалар язучысы.
----
* Тамара Носова, РФ кино актрисасы, РФ халык артисты.

Төркем:Фамилияләр
Ortatürk

**Ortatürk tele**, qayçaqta **Urta törki tel** (*Ortatürk tili*) — maxsus program yärdämendä buldırıluçı yasalma tel. Tel 1993 yıldan birle eşlänä, 2008 yılda tämam barlıqqa kilä başlıy. Anıñ töp maqsatı - törki xalıqlar arasında aralaşuğa bulışu. Ortatürk barlıq tellärne ber tel belän alıştıru öçen yasalmıy. Ul tik üzara añlaşuğa häm bağlanışlarnı urnaştıruğa täğäyenlänä. Avtorı - professör, fälsäfä fännäre doktorı, tel belgeçe Baxtiyar Kärimov.

Bu telneñ süzlege tübändägeçä saylana: matematika lingvistikasına nigezlängän "Ortatürk canlı" programınnan faydalanıp 50 zamança häm iske törki tellärdän ber tiñdäş süz (ekvivalent) isäplänä. Şul süzneñ (törle fonetik formalarda) törki tellärneñ kübesendä bulu şartı bar.

Mäsälän, "Ortatürk canlı" programınnan faydalanıp "bars" süze öçen tiñdäş süz "bars" isäplängän. Bu şikeldä süz 20 törki teldä bar. Böten tawış törläre isäpkä alınsa isä, bu süz törkilärneñ 76%'nıñ söyläşkän 31 teldä bar.
 
Ortatürk teleneñ inde 10 000'nän artıq süze bar. 
Telneñ älifbası latin älifbası nigezendä eşlängän.

Ğabdulla Tuqaynıñ "Tuğan tel" şiğere (özek) ortatürk telendä:

## Şulay uq qarağız

## Sıltamalar
*  "Ortatürk canlı" programı 
*   "Ortatürk" törkeme  
*    Baxtiyar Kärimov belän äñgämä  

Төркем:Төрки телләр
Emmi Nöter

**Emmi Nöter** (almança *Amalie Emmy Noether*; 1882 - 1935) — Almaniä matematiğı, teoretik fizikağa häm abstrakt algebrağa zur öleş kertkän. Pavel Aleksandrov, Albert Eynşteyn, Jan Dyödonne, Herman Weyl, Norbert Winer anı matematika tarixında iñ kürenekle xatın itep sanıylar.no entiendo xd

Bocralar, qırlar, algebra teoriälären bik üzgärtä. Fizikada **[[Nöter teoreması]] simm**.**etriä häm saqlanu qanunnarı** arasındağı bäyläneşen kürsätä.

## Tormış yulı

1882 yılda Erlangen şähärendä yähüdi ğailädä tuğan. Ätise - matematik häm anası säwdägärlär ğailäsennän çığalar.

Erlangen Universitetın tämamlıy, dissertatsiäne yaqlıy häm anda eşli.

1916 yılda Göttingen şähärenä küçenä, anda mäşhür matematik David Hilbert törkemenä quşıla.

1916 yılda Göttingen Universitetlarınıñ küpçelek professorları Emmi Nötergä (xatın bularaq) privat-dotsent däräcäsen birüdän baş tartalar. Hilbert açulanıp: "Senat - munça bulamı soñ? Nik anda xatınnarğa kerep bulmıy?" - dip äytä. Läkin tik Berençe Bötendönya suğışınnan soñ, Nötergä ul däräcä birelä.

Nöter sotsial-demokratik qaraşlı bulğanğa kürä 10 yıl däwamında SSRB matematikları belän xezmättäşlek itä.

1933 yılda Hitler citäkçelegendäge natsistlar xäkimiätkä kilgännän soñ, yähüdlärne ezärlekli başlıylar häm Nöter AQŞqa kitärgä mäcbür bula.

1935 yılda AQŞta yaman şeştän ulä.

## Ädäbiät

*Александров П. С. Памяти Эмми Нётер // УМН. — 1936. — Вып. 2. — С. 255–265.
*Dick, Auguste (1981), Emmy Noether: 1882–1935, Boston: Birkhäuser, ISBN 3-7643-3019-8. Trans. H. I. Blocher.
*Kimberling, Clark (1981), "Emmy Noether and Her Influence", in Brewer, James W & Smith, Martha K, Emmy Noether: A Tribute to Her Life and Work, New York: Marcel Dekker, сс. 3–61, ISBN 0-8247-1550-0.
*Lederman, Leon M. & Hill, Christopher T (2004), Symmetry and the Beautiful Universe, Amherst: Prometheus Books, ISBN 1-59102-242-8.
*Osen, Lynn M. (1974), "Emmy (Amalie) Noether", Women in Mathematics, MIT Press, сс. 141–52, ISBN 0-262-15014-X.
*Noether, Emmy (1908), "Über die Bildung des Formensystems der ternären biquadratischen Form", Journal für die reine und angewandte Mathematik (DE: Uni Göttingen) . — Т. 134: 23–90 and two tables, doi:10.1515/crll.1908.134.23.
*Noether, Emmy (1913), "Rationale Funktionenkörper", J. Ber. D. DMV (DE: Uni Göttingen) . — Т. 22: 316–19.
*Noether, Emmy (1915), "Der Endlichkeitssatz der Invarianten endlicher Gruppen", Mathematische Annalen (DE: Digizeitschriften) . — Т. 77: 89–92, doi:10.1007/BF01456821

Төркем:Алмания математиклары
Google Тәрҗемәче

**Google Тәрҗемәче**, **Google Тәрҗемә**, **Google Тылмачы** () — Google ширкәте җитештергән күп телле түләүсез статистик машина тәрҗемә хезмәте; бер телдән икенче телгә текст, сөйләм, рәсем һәм уйналган видеоны тәрҗемә итү өчен кулланыла ала.

Веб һәм мобиль (Android һәм IOS) интерфейслары бар, браузер киңәйтмәләр, кушымталар һәм санаклар өчен башка программа тәэмин ителешен җитештерүчеләр өчен API тәкъдим итә.

## Кулланылышы
2016 елның февраленнән башлап, Google Тәрҗемәче 103 телне төрле дәрәҗәдә куллана һәм көн дә 200 миллионнан артык кешегә хезмәт күрсәтә 

2020 нче елның 26 нчы февралендә сервиска татар телен өстәделәр. Бу көннән алып анда 108 телгә тәрҗемә итү мөмкинлеге бар.
## Яңа телләр
Google Тәрҗемәчесе әлегә кулланмаган телләрне бу хезмәткә өстәү буенча эш дәвам итә. Бу мәсьәләдә һәркем яңа телдәге тәрҗемәләрне өстәү һәм аларны тикшерү белән ярдәм итә ала
## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар

Teach You Backwards: An In-Depth Study of Google Translate for 103 Languages 

Төркем:Google
Төркем:Программа белән тәэмин ителеш
Төркем:Технология
Аруба

**Аруба** () — Венесуэла ярлары янында, Кариб диңгезенең көньягында урнашкан утрау һәм дәүләти берәмлек. Нидерландлар кыйраллыгы федерациясе тәркибендәге субъект.

Мәйданы — 193 км². Халык саны — 110 663 кеше (2014). Башкала — Ораньестад шәһәре.

Аруба климаты — коры тропик климат. Уртача еллык температурасы — 28&nbsp;°C. Уртача еллык явым-төшем саны 432 мм, күп өлеше октябрь һәм ноябрь айларында койгыннар булып ява.

Утраулар 1499 елда испаннар тарафыннан кәшеф ителгән. 1513 елда җирле халык Һаити утравындагы бакыр рудникларына сөрелгән һәм анда тулысынча үлеп беткән. 1636 елда Нидерландлар биләмәсе.

Икътисад нигезе — туризм, банк се, нефть саклау һәм эшкәртү. 

1986 елның 1 гыйнварында  составыннан чыгып, мөстәкыйль рәвештә Нидерланд корольлеге составына керә, Кюрасао, Бонайре утраулары  белән берлектә ) төзи.  

## Диннәр
2018 елда Арубада уздырылган халык исәбен алу мәгълүматы буенча, Аруба утравында яшәүчеләрнең (105 806 кеше, 2018 елга) 81 % ы – католиклар ,
якынча 7,8 % ы – протестантлар. Калган диннәр ― 11,4 % (Һинд дине, Ислам, Конфуций һәм Яһүд дине тарафдарлары) .
* Арубада ислам
## Искәрмәләр

Төркем:Нидерландка буйсынган территорияләр
Төркем:Конституцион монархияләр
Төркем:Аруба
Сен-Пьер һәм Микелон

**Сен-Пьер һәм Микелон** (*Сең-Пьер һәм Миклоң*, , ХФӘ: ) — Франциянең диңгезарты биләмәсе. Мәйданы — 242 км². Халык саны — 6 069 кеше (2012).

Атлантик океанын Изге Лаврентий култыгы белән тоташтыручы Кабот бугазында, Канаданың көнчыгыш ярлары янында, Ньюфаундленд утравыннан 20 км көньяктарак урнашкан. Сигез утраудан гыйбарәт, шуларның икесендә кешеләр яши.

Җәй салкынча, ә кыш йомшак һәм карлы. Еллык явым-төшем күләме — 1400 мм. Томаннар еш була.

Утраулар Жак Картье җитәкчелегендәге француз экспедициясе тарафыннан 1536 елда кәшеф ителгән.

Икътисад нигезе — балык тоту һәм эшкәртү.
## Искәрмәләр

Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Harper Li

**Nell Harper Li** (inglizçä *Nelle Harper Lee*; 1926-2016) — AQŞ yazuçısı, "Bılbılnı üterergä" (*To Kill a Mockingbird*, 1960, Pulitser premiäse) häm "Bar, saqçını quy", (*Go Set a Watchman*, 2015) kitaplarınıñ avtorı.

"Bılbılnı üterergä" kitabı AQŞ mäktäpläre 90% nda uqıtıla, anıñ tirajın 30 mln danä täşkil itä.

Romanda rasizm häm mäxkämä ğädelsezlege xaqında äytelä.

## Tormış yulı

Harper Li 1926 yılda Alabama ştatında dönyağa kilä.

Alabama Universitetında uqıy, soñraq Remmer-Cemmer yumoristik jurnalınıñ baş möxärrire bulıp eşli.

1959 yılda "Bılbılnı üterergä" digän kitapnı icat itä, 1960 yıldan bu kitap AQŞta bestseller bulıp qala.

2007 yılda AQŞnıñ yuğarı watandaşlar büläge - Azatlıq prezident medalenä layıq bula.

2016 yılnıñ 19 fevralendä 89 yäşendä Alabama ştatında ülä.

Kitapxanä jurnalı buyınça "Bılbılnı üterergä" AQŞta ğasırnıñ iñ yaxşı romanı itep tanılğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

*
*Harper Lee collected news and commentary at The Guardian
*Works by or about Harper Lee in libraries (WorldCat catalog)

Төркем:АКШ язучылары