open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байгол (елга)

**Байгол** — Россия территориясеннән ага торган елга. Алтай Республикасы, Алтай крае биләмәләрендә ага. Елга   Лебедь елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 85 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Бия һәм Катунь, елга бассейны — (Югары) Об Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010100212115100000663
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115100066
* Бассейн коды — 13.01.01.002
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Алтай Республикасы елгалары
Төркем:Алтай крае елгалары
Бакчасарай (Тукай районы)

**Бакчасарай** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.
 
## Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 106 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 99,06%,
башка халыклар — 0,94%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Автоузышчылар, КамАЗ-мастер командасы ралли пилотлары Илгизәр Мәрдиевнең (1958―2014) әтисе, Айрат Мәрдиевнең бабасы Азат Мәрдиев туган авыл.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Белоус

**Белоус** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.
 
## Географиясе
Белоус Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 210 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан төньяк-көнчыгышка таба 15 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1920 елларда нигез салына. Башта Белоус кордоны дип атала. ТАССРның Чаллы кантоны Чаллы волостена керә. 1930 елның 10 августыннан Чаллы (1976 ның 20 апреленнән - Тукай) районында.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 50%, татарлар — 48%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 449 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 53,23%,
татарлар — 44,54%,
башка халыклар — 2%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,22%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Круглое Поле (бистә)

**Круглое Поле** () — Татарстан Республикасының Тукай районындагы поселок.
## География
Круглое Поле Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 193 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан көньяк-көнбатышка таба 19 чакрым ераклыкта урнашкан.

Авыл Яр Чаллыдан 10 километр көнбатыштарак урнаша.
=

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3836 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 55,01%,
урыслар — 35,90%,
башка халыклар — 8,52%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,57%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Камилла Зөлкәрнәева (*Елисеева*, 1998), билбаулы көрәш буенча Россиянең атказанган спорт мастеры (2020).
## Дин

;Ислам
* Мәчет
;Православие
* храм (җимерек)
* храм (элекке мәктәп бинасында)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мортыш

**Мортыш** — Татарстан Республикасының Тукай районында 2020 елда юкка чыгарылган авыл.
## Географиясе
Мортыш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 181 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан көньяк-көнбатышка таба 34 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырга караган, заманында татарлар һәм керәшеннәр яшәгән авыл. 2014 елдан кеше яшәмәгән.
### Юкка чыгару тарихы
2008 елда авылда яшәүчеләр Мортыш елгасының пычрануына зарлана башлаган, соңрак анда һава һәм туфракның да пычрануын ачыклаганнар. Авыл санитар-яклау зонасына керә, хакимиятләр анда имин яшәү өчен шартлар тудырып булмый дип таба.
2020 елда торак пункт урнашкан җир ТР Президенты каршындагы Дәүләт торак фонды милкенә тапшырыла. Территория  санитар-саклау зонасы (ТАНЭКО) өчен алынган. 
Әлеге вакытка авылда 11 торак йорт һәм төзелеп бетмәгән ике йорт, шулай ук 13 җир участогы калган булган. Аларны суд тәртибендә алганнар. Җир участоклары өчен акча аларның хуҗаларына күчерелгән. Кешеләренә Чаллыда яки Түбән Камада фатирлар бирелгән, компенсацияләр түләнгән.
2024 елның 29 мартында Татарстан Дәүләт шурасы депутатлары Тукай районының Иштирәк җирлегендәге Мортыш авылын юкка чыгару өчен тавыш биргән. Авыл рәсми рәвештә Татарстан картасыннан да юкка чыгарылган.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Мерәс (Тукай районы)

**Мерәс** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 200 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 97,50%,
башка халыклар — 2,50%.

## Авылда туган күренекле кешеләр

* Индус Шәкүров (1935-1996), Ленин орденлы табиб (*хирург*), ТАССРның атказанган табибы (*[[1975]]*).
* Рәссам Илдар Сафинның (1965) әтисе Фоат Әхмәтзыя улы Мерәстә туган (2012 елда вафат).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа (Тукай районы)

**Яңа** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы поселок.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 2017 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 78,28%,
урыслар — 18,39%,
башка халыклар — 3,02%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,30%.

## Парклар
* Габдулла Тукай паркы
## Һәйкәлләр
* 2022 елның 23 августында Г. Тукай исемендәге ял паркында Г. Тукайга һәйкәл ачылган.
## Фотогалерея

File:Тукай паркы (Новый).jpg|Габдулла Тукай паркы
File:Monument to Tukai (Novy settlement).jpg|Габдулла Тукайга һәйкәл 
File:Monument to Tukai (Novy settlement) 1.jpg|Габдулла Тукайга һәйкәл (ерактан)

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Нефтебаза (Киров өлкәсе)

**Нефтебаза** () — Киров өлкәсенең Советск районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (100%).

## Искәрмәләр

Төркем:Советск районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Мусабай-Завод

**Мусабай-Завод** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл.
## Географиясе
Мусабай-Завод Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 209 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан көньяк-көнбатышка таба 24 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 502 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 90,44%,
урыслар — 8,17%,
башка халыклар — 1,39%.

## Шәхесләр

* Илмир Ямалов (1988), музыкант. ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2025).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Олы Шилнә

**Олы Шилнә** — Татарстан Республикасының Тукай районындагы авыл. Хәзер Яр Чаллы шәһәренең 71нче комплексы. 
## Географиясе
Олы Шилнә Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 211 чакрым, ә район үзәге Чаллыдан төньяк-көнчыгышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 3427 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 51,68%,
татарлар — 44,97%,
башка халыклар — 2,39%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,96%.

## Шәхесләр

## Дин

;Ислам
* «Изге Ай» мәчете
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 3.9&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Югары Чыгтай

**Югары Чыгтай** — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл. 
## Географиясе
Югары Чыгтай Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 203 чакрым, ә район үзәге Чирмешәннән көньяк-көнчыгышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1730-елларда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 173 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,06%,
урыслар — 5,78%,
башка халыклар — 1,16%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Элмәле (Чирмешән районы)

**Яңа Элмәле** — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл. 
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 557 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 91,56%,
урыслар — 4,85%,
башка халыклар — 3,05%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,54%.

## Шәхесләр

* Порфирий Афанасьев (Пурхи Ахван, 1942), шагыйрь.
* Дмитрий Михлеев (1942), режиссер.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Мордва Афонькәсе

**Мордва Афонькәсе** — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы авыл. 
## Географиясе
Мордва Афонькәсе Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 205 чакрым, ә район үзәге Чирмешәннән төньяк-көнчыгышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Авыл җирлегендә туган күренекле кешеләр

* Павел Цаплин (1906-1937) - Советлар Берлеге каһарманы.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 94 кеше яши, шул исәптән:
мордва — 80,85%,
урыслар — 13,83%,
чуашлар — 4,26%,
башка халыклар — 1,06%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Керкәле (Чирмешән районы)

**Керкәле** (**Ибрай Каргалысы**) — Татарстан Республикасының Чирмешән районындагы торак пункт. 
 Югары Кәминкә авыл советына карый.
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
Ибрай Каргалы (Керкәле) авылы Чирмешән авылыннан 18 км төньякта Олы Кәминкә елгасы кушылдыгы буенда урнашкан. Авылга XVIII гасырның беренче яртысында нигез салынган. 1860 елга чаклы аның халкы дәүләт крестьяннары категориясенә кертелгән. Игенчелек, терлекчелек һәм балта эше белән шөгыльләнгәннәр. ХХ гасыр башына Ибрай Каргалы авылында мәчет һәм мәдрәсә була. Бу чорда авыл халкының имана җире 929 дисәтинә була. 1782 елда 72 җан башы ир-ат була.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 211 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,84%,
башка халыклар — 6,16%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.5&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Вәли Фәттахов (1923-2001), Татарстан икмәк продуктлары идарәсе башлыгы.
* Шагыйрь, журналист, Ш. Маннур премиясе лауреаты (2023) Фәнил Гыйләҗев (1987) Керкәледә үскән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Данауровка (Чистай районы)

**Данауровка** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы авыл. 
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 50%, татарлар — 33%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 510 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 52,75%,
татарлар — 32,35%,
чуашлар — 10,78%,
башка халыклар — 3,33%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,78%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Луч

**Луч** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы поселок. 
## Географиясе
Луч Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 106 чакрым, ә район үзәге Чистайдан көньяк-көнбатышка таба 3 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 1218 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 68,97%,
татарлар — 27,91%,
башка халыклар — 1,72%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,40%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бахта (Киров өлкәсе)

**Бахта** () — Киров өлкәсенең Киров шәһәрендә урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (96%), арлар (2%), украиннар (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров шәһәре торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Кече Шәйморза

**Кече Шәйморза** — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл. 
## Географиясе
Кече Шәйморза Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 136 чакрым, ә район үзәге Иске Дрожжанодан төньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Күренекле кешеләр

*Габдулла Рәхимкулов – Татарстанның халык җырчысы.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 15 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 93,33%,
урыслар — 6,67%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Ишле (Миякә районы)

**Яңа Ишле** — Башкортстанның Миякә районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография
Халык саны динамикасы:

2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 467 кешенең яшәве мәгълүм.
## Шәхесләр

* Радик Галиев (1956), медицина фәннәре докторы, профессор (2004). 1987 елдан Башкорт дәүләт медицина университеты укытучысы.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Яңа Шигали (Чүпрәле районы)

**Яңа Шигали** — Татарстан Республикасының Чүпрәле районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.8&nbsp;°C.
## Халкы
2010 елда авылда 237 кеше яшәгән.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 183 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 98,91%,
башка халыклар — 1,09%.

## Шәхесләре

* Анатолий Чебанов — чуаш телендә иҗат иткән драматург, язучы, шагыйрь, публицист, Чуашстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1997).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бакчасарай (Югары Ослан районы)

**Бакчасарай** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы поселок.
 
## Тарих
1923 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар — 75%, руслар — 22%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 177 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 79,66%,
урыслар — 16,95%,
башка халыклар — 3,39%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Ильяс Галимов
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Введенский Бистәсе

**Введенский Бистәсе** яки **Басурман авылы** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
## Географиясе
Введенский Бистәсе Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 26 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 17 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1557 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 72%, татарлар — 25%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 350 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 59,71%,
татарлар — 25,71%,
башка халыклар — 9,43%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 5,14%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Воробьевка (елга)

**Воробьевка** — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга   ? елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010000912112100006314
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100631
* Бассейн коды — 11.01.00.009
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Югары Ослан

**Югары Ослан** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
 
## Тарих
1575 елда нигезләнгән.
## Демография

=

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 4140 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 65,31%,
татарлар — 27,15%,
башка халыклар — 6,64%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,89%.

## Милли составы

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Мәдәният
* Төбәкне өйрәнү музее
## Шәхесләр
* Александр Терентьев (1961), Россия Федерациясенең Федераль Мәҗлесе сенаторы (2022 елның 22 сентябреннән).

## Галерея

Nicholas-Ilya Church in Verkhny Uslon.jpg|Никола-Илья чиркәве
Kazan roots and Volga.JPG|
Oslantaw.JPG|Казан ягыннан
Uslon.JPG|
Югары Ослан музее.jpg|«Идел» кинотеатры. Шунда ук музей урнашкан

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстан район үзәкләре
Исләй

**Исләй** — Татарстан Республикасының Чистай районындагы авыл. 
## Географиясе
Исләй Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 130 чакрым, ә район үзәге Чистайдан көньяк-көнчыгышка таба 23 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 177 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,87%,
башка халыклар — 1,13%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ядегәр (Югары Ослан районы)

**Ядегәр** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
## Тарих
Авыл бик борынгылардан, Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән. 
Авыл җирлегендә рус халкы урнаша башлау Идел буенда барган крестьяннар восстаниесе белән бәйле. Таралган гаскәрләр, крестьян төркемнәре бастырылган восстаниедән соң бик озак урман эчләрендә бай помещикларны талап яшиләр. Бу җирләр һич тә буш тормый, мужиклар монда семьялары белән урнаша башлый. Шулай итеп, Карагуҗа авылы килеп чыга, ә авылның исеме руслардан кергән манерга үзгәреп матур җирдә яшәп калган. Крестьяннар, икмәк чәчер өчен,  бигрәк тә төньякка таба, Казан-Ульяновск трассасына таба урманнар егып аударганнар. Чокырны Залесный дип атаганнар. Ә көньякка таба кискән урман урынында Ядегәр дигән авыл калкып чыккан.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Демография

Авылда руслар яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 43 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 100%.

## Шәхесләр

## Дин
* Мәрьям Ана чиркәве — псевдорус стилендә дини архитектура истәлеге.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Канаш (Югары Ослан районы)

**Канаш** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы чуаш авылы.
## Тарих
1924 елда Түбән Барыш авылы чуашлары тарафыннан нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 63 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 84,13%,
урыслар — 7,94%,
татарлар — 4,76%,
башка халыклар — 3,17%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Югары Ослан районы чуаш авыллары
Карамыш

**Карамыш** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы торак — авыл. 
## Географиясе
Карамыш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 46 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 38 чакрым ераклыкта урнашкан.

Карамышиха авылы авыл җирлеге үзәге Соболевское авылыннан 1,5 км ераклыкта урнашкан, анда өч зур булмаган Үзәк, Яшьләр, Нагорный урамнары бар.
## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): руслар. 
Анда, нигездә, «Рассвет» колхозында гомер буе эшләгән өлкән яшьтәге кешеләр яши.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 31 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 100%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Киров исемендәге (Татарстан)

**Киров исемендге поселок** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
## Географиясе
Киров исемендәге Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 12 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 4 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авылны 1937 елда Чуашстанның Канаш районы кешеләре нигезли.
## Демография

Төп милләтләр (2015 ел): чуашлар — 49.7%, татарлар — 50.3%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 218 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 44,04%,
чуашлар — 41,28%,
татарлар — 11,47%,
башка халыклар — 2,75%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,46%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Югары Ослан районы чуаш авыллары
Кызыл Яр (Киров өлкәсе)

**Кызыл Яр** () — Киров өлкәсенең Нулин районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (99%).

## Искәрмәләр

Төркем:Нулин районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Макыл

**Макыл** — авыл атамасы.

* Татарстанның Югары Ослан районы Рус Макылы авылының элеккеге атамасы.
* Татарстанның Югары Ослан районы Татар Макылы авылының элеккеге атамасы.

## Моны да карагыз
* Макыл авыл җирлеге
* Макыл вулысы
* Макыл 2
Килди

**Килди** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
 
## Географиясе
Килди Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 41 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан көньяк-көнбатышка таба 33 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
1565 елда нигезләнгән.
Киджеево дип аталган хәзерге Килди авылы мордва авылы була. Явыз Иван яулары чорында авылда яшәүчеләр русларга каршы чыгалар һәм Казан ханлыгы төшкәч, шуңа үч итәрләр дип куркып, хәзерге Кама Тамагы һәм Тәтеш районнары җирләренә күчеп китәргә мәҗбүр булалар. 1565 елларда ташланган мордва җирләрендә рус авылы Кильдеево һәм булачак Федяево, Уланово авыллары үсеп чыга, ә руслар анда Рязань губерниясеннән күчеп килә һәм “рязанец” дигән кушамат йөртәләр. Андагы җирләр һәм крестьяннар Зөя өязенең Троицко-Сергиевский монастыренә кертелә.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 166 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 92,77%,
татарлар — 4,82%,
башка халыклар — 1,81%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,60%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яр буе Морквашы

**Яр буе Морквашы** — Татарстан Республикасының Югары Ослан районындагы авыл.
## Географиясе
Яр буе Морквашы Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 17 чакрым, ә район үзәге Югары Осланнан төньяк-көнбатышка таба 8 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Авыл Казан ханлыгы чорыннан ук билгеле. Авыл атамасы чирмеш теленнән болынга каршы, ягъни тау ягында дигәнне аңлата.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 759 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 41,63%,
татарлар — 36,63%,
чуашлар — 16,73%,
башка халыклар — 3,82%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,19%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C. 
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Югары Ослан районы чуаш авыллары
Әбсәләм-2 (Ютазы районы)

**Әбсәләм-2** — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы авыл.
 
## Тарих
1950 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 19 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 63,16%,
урыслар — 26,32%,
башкортлар — 5,26%,
төрекмәннәр — 5,26%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Яңа Каразирек (Башкортстан)

**Яңа Каразирек** — Башкортстанның Чакмагыш районында урнашкан татар авылы.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Малиновка (Татарстан)

**Малиновка** — Татарстан Республикасының Ютазы районындагы поселок.
## Географиясе
Малиновка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 287 чакрым, ә район үзәге Урыссудан төньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.2&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 91 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 59,34%,
үзбәкләр — 30,77%,
әрмәннәр — 5,49%,
башка халыклар — 4,40%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Благодаровка (Татарстан)

**Благодаровка** — Татарстан Республикасының Яңа Чишмә районындагы поселок.
 
## Географиясе
Благодаровка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 138 чакрым, ә район үзәге Яңа Чишмәдән төньяк-көнбатышка таба 22 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): чуашлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 70 кеше яши, шул исәптән:
чуашлар — 74,29%,
урыслар — 24,29%,
башка халыклар — 1,43%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Зирекле (Яңа Чишмә районы)

**Зирекле** — Татарстан Республикасының Яңа Чишмә районындагы авыл.

## Кыска мәгълүмат
«Татарстан Республикасы Яңа Чишмә муниципаль районының Зирекле авыл җирлеге» муниципаль берәмлеге составына Кичү авылыннан 16 км төньяк-көнчыгышка таба, Яңа Чишмә авылыннан төньяк-көнчыгышка таба һәм Зирекле авылыннан 7 км төньякта урнашкан Татар Зирекле авылы керә.
Авылның башлангыч исеме Кичү-Адамча, Зирекле-тож булган. Чистай өяз шәһәренә кадәр ераклык 51 чакрым тәшкил итте, Казанга кадәр – 141 чакрым.
Зирекле авылына 1730 елда нигез салынган, авылда ХХ гасыр башында архитектура һәйкәлләре бар: 1905 елдан эшләп килүче таш мәчет һәм 1909 елда Инеш елгасы аша төзелгән таш күпер.
Зирекле авылы территориясендә урта мәктәп-лицей, халык иҗаты һәм көнкүреше музее, участок хастаханәсе, балалар бакчасы, авыл клубы, китапханә, «Аҗаган» яшүсмерләр клубы, элемтә бүлеге, янгын часте эшли. 2011 елның язына кадәр Россия Саклык банкының филиалы эшләде. Урганча авылында авыл клубы, ФАП һәм китапханә эшли.
"Кичү» коллектив хуҗалыгы 2002 елда бөлгенлеккә төште. Садыйков Марат Хаматзакировичның крестьян фермер хуҗалыгы эшли. Халыкның пай җирләрен «Татарстан "агрофирмасы" ҖЧҖ арендалый.
Хуҗалыклар эре мөгезле терлек, сөт терлекчелеге, умартачылык, сарык үрчетү, кошчылык белән шөгыльләнәләр.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Мәдәният
* Халык иҗаты һәм көнкүреше музее
## Дин
* Мәчет
## Халык
Авылда хәзер 673 кеше исәпләнә.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 604 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 96,69%,
башка халыклар — 3,31%.

## Шәхесләр

* Мидхәт Газыймов (1942–2022), музей директоры (1992―2017), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2000).
* Исмәгыйль Гайфетдинов (1905―?), Алабуга (1937-1940), Азнакай (1949-1954) районнары партия оешмаларын җитәкләгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Ленино (Киров өлкәсе)

**Ленино** () — Киров өлкәсенең Подосиновец районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Подосиновец районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Әҗмәк

**Әҗмәк** — Татарстан Республикасының Мамадыш районындагы торак пункт, авыл.
Күбесенчә керәшен халкы яши. Башлангыч мәктәп бар. 
## Географиясе
Әҗмәк Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнчыгышка таба 120 чакрым, ә район үзәге Мамадыштан төньяк-көнбатышка таба 27 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 50%, татарлар — 47%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 85 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 57,65%,
татарлар — 42,35%,
шул исәптән керәшен татарлары — 4,71%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.0&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Воронино (Татарстан)

**Воронино** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районында урнашкан авыл.
## Географиясе
Воронино Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 14 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 26 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XX гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (2010 елгы җанисәп буенча): чуашлар (28%), руслар (38%), татарлар (34%).

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 225 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 57,78%,
татарлар — 37,78%,
чуашлар — 4%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,44%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кызылъяр (Яшел Үзән районы)

**Кызылъяр** (шулай ук Атлашкино буларак билгеле) — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
Идел елгасының сул ярында, Сумка елгасының уң ярында урнашкан.
2002 елгы исәп буенча халык саны — 617 кеше. 
## Тарих
1920-елларда нигезләнгән.
## Риваять
Атлашкино авылының килеп чыгышы турындагы риваять: XVIII гасырның беренче яртыларында Атлашкин фамиялияле кеше гади көтүче булган һәм мари авылларының берсендә көтү көткән. Берьюлы Себергә тоткыннарны куып барганнар. Саклап озатып баручылар тоткыннарны азга гына ял итәргә Атлашкин көтүеннән ерак түгел генә бер урында туктатканнар. Көтүче янына тоткыннарның берсе якынлаша да аннан бераз гына икмәк сорый. Көтүче аның белән икмәге һәм үзендә булган ашамлыгы белән бүлешә. Рәхмәт буларак тоткын аңа үз серен ача.
Аның сере шундый була: чынлыкта ул бай кеше була һәм аның качырып куйган хәзинәсе була. Тоткын хәзинәне ничек табып булу турында сөйли. Аннары алар тоткын кире кайткан очракта көтүче хәзинәнең яртысын аңа бирәчәк дип килешәләр.
көз җитә, көтүче күмелгән хәзинәне эзләргә чыга. Берзаман ул хәзинәне табуга ирешә. Язга ул үз авылына кире әйләнеп кайта.
Җир һәм крестьяннар сатып алып, көтүче үзенә утар төзетә һәм авылны үз исеме белән “Атлашкино” дип атый.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 53%, татарлар — 45%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 585 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 53,68%,
татарлар — 41,37%,
башка халыклар — 4,10%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,85%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Әбрәк Әюпов (1936—2020), авиация генерал-полковнигы, техник фәннәр докторы.
* Венера Якупова (1959), журналист, ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (1995).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Кече Ачасыр

**Кече Ачасыр** () — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Кече Ачасыр Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 51 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Этимология
Топоним татарча кече һәм Ачасыр ойконимы (чуашчадан атасыз) сүзләреннән барлыкка килгән.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарихы
Авыл Казан ханлыгы чорыннан билгеле.
ХVІІІ — XIX гасырның беренче яртысында халык дәүләт крестьяннары категориясенә караган, анганчы йомышлы татарлар авылы булып исәпләнгәннәр. якынча Бу чорда халыкның төп шөгыльләре игенчелек һәм терлекчелек була, 3 җил тегермәне, 2 вак кибет эшли.
1920 елга кадәр авыл Казан губернасының Зөя өязе Косякау волосте составына керә. 1920 елдан ТАССРның Зөя кантоны составында. 1927 елның 14 февраленнән Норлат-Ачасыр, 1927 елның 1 августында Норлат, 1963 елның 1 февраленнән Яшел Үзән районнарында.
Хәзерге вакытта Түбән Урысбага авыл җирлеге составында.
## Халык саны
2010 елда авылда 70 кеше, 2018 ел 58 кеше яшәгән (татарлар), нигездә пенсионерлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 59 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,31%,
башка халыклар — 1,69%.

## Шәхесләр

## Дин
Авылда мөселман мәхәлләсе ХVIII гасырда ук инде булган. XIX гасыр ахырында 50 % чукындырылган дип саналган, әмма мөселман динен тота биргәннәр һәм инде 1897 елда рәсми рәвештә мөселманнар булып исәпләнгәннәр.
1859 елда мәчет булуы билгеле.
1887 елда авылда яңа мәчет төзелә, 1912 елда яңартыла.
ХХ гасыр башында шулай ук мәдрәсә (1909 елда 25 малай һәм 15 кыз белем аган) эшләп килгән.
2017 елның 21 августында яңа Мөршидә мәчете ачыла.
## Хуҗалык итү
1930 елда авылда «Татарстан» колхозы оештырыла. 1958 елдан Түбән Урысбага, Югары Урысбага авыллары колхозлары белән берләштерелә. 2003 елдан «Кызыл Шәрык Агро» акционерлык җәмгыяте эченә кертелә.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Әхмәтьянов Р. Г. Татар теленең этимологик сүзлеге: Ике томда. II том (М — Я). — Казан: Мәгариф — Вакыт, 2015. — 567 б.
* Саттаров Г. Ф. Татар топонимиясе. — Казан: Казан ун-ты нәшр., 1998. — 438 б.
* Татарская энциклопедия: В 6 т. / Гл. ред. М. Х. Хасанов, отв. ред. Г. С. Сабирзянов. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2008. — Т. 4: М-П. — 768 с.
* Татар теленең зур диалектологик сүзлеге / төз. Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, З. Р. Садыйкова, Т. Х. Хәйретдинова. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2009. — 839 б.
Кече Хуҗаш

**Кече Ходяш** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Кече Хуҗаш Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 42 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 13 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 47 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 44,68%,
татарлар — 42,55%,
башкортлар — 4,26%,
башка халыклар — 2,13%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 6,38%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Косякау (Башкортстан)

**Косякау** — Башкортстанның Стәрлетамак районында урнашкан авыл. 2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 744 кешенең яшәве мәгълүм.
## Демография
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Карамалы Тау

**Карамалы Тау**, яки *Түбән Карамалы<sup>[чыганагы?]</sup>* — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы торак пункт, муниципаль статусы  — штп.
## География
Карамалы Тау Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 37 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнчыгышка таба 5 чакрым ераклыкта урнашкан.

Карамалы Тау Идел елгасының уң ярында, Яшел Үзән шәһәреннән каршы ярында, Яшел Үзән тимер юл күпере янында урнашкан. Горький тимер юлының *[[Свияжск]]* станциясе.
### Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
1957 елда шәһәр тибындагы бистә статусы бирелә.
## Халык

Милли состав: татарлар — 74,9%, руслар — 18,5%, чуашлар — 1,8%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 7053 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 58,41%,
татарлар — 33,46%,
башка халыклар — 6,99%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 1,13%.

## Шәхесләр

## Рәсемнәр
200px|thumb|сулда|Паром
## Икътисад
Авыл хуҗалыгы предприятиеләре. Бистәдә Россия җәзаларны башкару федераль хезмәтенең объектлары урнашалар.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстан шәһәр тибындагы бистәләре
Яңа Польский

**Яңа Польский** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районында урнашкан авыл.
## Географиясе
Яңа Польский Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 24 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 16 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Халкы
2010 елда авылда 186 кеше яшәгән, күпчелек халыкны чуашлар алып тора (38%), руслар - 62%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 173 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 59,54%,
татарлар — 28,90%,
чуашлар — 10,98%,
башка халыклар — 0,58%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бишнә

**Бишнә** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
 
## Географиясе
Бишнә Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 25 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 32 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Авыл бик борынгылардан: Казан ханлыгы чорында ук нигезләнгән
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 568 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 85,56%,
урыслар — 12,50%,
башка халыклар — 1,76%,
милләтен күрсәтмәүчеләр — 0,18%.

## Шәхесләр

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Бикет

**Бикәт** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы ташландык татар авылы.
## Географиясе
Бикет Татарстанның башкаласы Казаннан төньяк-көнбатышка таба 23 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән төньяк-көнчыгышка таба 30 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Авыл 1992 елны исәптән төшерелгән.
## Халкы

## Шәхесләр

* Розалина Шаһиева (1945―2024), сәнгать белгече, шагыйрә, Тукай премиясе лауреаты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Татарстанның юкка чыккан торак пунктлары
Абдулла авыл җирлеге (Мәчетле районы)

**Абдулла авыл җирлеге** — Башкортстанның Мәчетле районына керүче муниципаль берәмлек.
«Башкортстан Республикасының муниципаль берәмлекләренең чикләре, статуслары һәм административ үзәкләре турындагы канун» нигезендә ул авыл җирлеге статусына ия.
## Демография
Халык динамикасы:

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан авыллары
Катлаулы йолдыз

[right|thumb|250px|[HD 188753 орбитасының сурәте]]
**Катлаулы йолдыз** өчтән һәм моннан күбрәк йолдыздан гыйбарәт. Алар күк йөзендә Җирдән якын булып күренәләр. Бу якынлык я тик тышкы яктан була — биредә йолдыз күренмә катлаулы дип атала, я чыннан да йолдызлар бер-беренә якын булалар һәм тартү көче белән бәйләнгәннәр — шунда йолдыз **чын катлаулы** дип атала. Чын катлаулы йолдыз тагын да йолдыз системасы дип атала.

Әгәр йолдыз системасының компонентларыны *ачыкларга* була (ягъги аларны телескоп аша аерым күреп алырга мөмкин), бу система **күренүчән катлаулы** дип атала. Әгәр дә йолдызның катлаулыгыны тик спектраль (доплер) яки фотометрик (ялтырау үзгәреше буенча) күзәтүләр аша билгеләләргә була, ул **спектр катлаулы** яки **тотышлы катлаулы** системасы дип атала.

Күп катлаулык белән системалары очрыйлар (мәсәлән, Кастор системасы 6 компоненттан гыйбарәт).

## Моны да кара
* Куш йолдыз
* Йолдыз системасы
* Спектр куш йолдызлары

## Искәрмәләр


Төркем:Йолдызлар
Карл Яльмар Брантинг

**Карл Яльмар Брантинг** (; 23 ноябрь 1860 ел Стокһольм – 24 февраль 1925, шунда ук) — швецияле сәясәтче, социаль-демократик фиркадан Швециянең  беренче премьер-министры.

## Биография һәм сәяси эшчәнлек
Карл Яльмар Брантинг Швециянең социаль-демократик фиркасына (ШСДФ), Икенче Интернационалга нигез салучыларның һәм аларның лидерларының берсе.  1887-1917 елларда «Сосиаль-демократен» («Social-Demokraten») газетасының мөхәрире. 1896 елдан риксдаг депутаты. 1907 елдан ШСДФ башкарма комитеты рәисе.

1880-еллардан рус инкыйлабчыларына ярдәм итә. Февраль инкыйлабыннан соң Петроградта кунак була, ләкин Октябрь инкыйлабын зур нәфрәт белән каршылый.

1920, 1921-1923 һәм 1924-1925 елларда ул премьер-министр була. Ул ШСДФны реформачыл юлда алып бара һәм фирканың инкыйлабчылар канаты белән көрәшә. Ул Берн интернационалын оештыруда катнаша.

1921 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Карл Яльмар Брантинг 1925 елның 24 февралендә Стокһольмда вафат була.

## Шулай ук карагыз
*

## Искәрмәләр

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Швеция сәясәтчеләре
Төркем:Швеция тышкы эшләр министрлары
Төркем:Швеция финанс министрлары
Төркем:Швеция премьер-министрлары
Төркем:Швеция социал-демократлары
«Булгария» теплоходының батуы

**«Булгария» теплоходының батуы** — 2011 елның 10 июлендә булган фаҗига.

«Булгария» корабы 1955 елны Чехословакиядә ясалган. Сәгатенә 22 чакрым уза, 140 кешегә каралган. Казан — Болгар — Казан маршруты буенча барганда, Казан вакыты белән 13:58дә Сөйке авылы янында баткан.

Теплоходта 208 кеше булган. Барлыгы 79 кеше коткарылган, йөздән артык кеше вафат. 122 кешенең үлеме расланды.

Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов җәйге ялын өзеп, ашыгыч рәвештә Казанга кайтты һәм кораб баткан урында булды. Сишәмбе, 12 июль көнен, ул Татарстанда матәм көне дип игълан итте. Россия президенты Дмитрий Медведев та «Булгария» теплоходындагы фаҗига уңаеннан кайгысын уртаклашты. 12 июль Россиядә дә милли матәм көне булып игълан ителде.

Көймәнең капитаны мәете табылган.

23 июль көнне “Булгария” корабы 20 метр тирәнлектән су өстенә чыгарылды һәм берничә чакрымга, Иделнең "Кирельски" култыгындагы сай урынга күчерелде.

Теплоход фаҗигасе белән бәйле рәвештә, Казан пассажирлар порты директоры Рәшит Сафин эшеннән азат ителде.

Фаҗига уңаеннан Киев һәм Таҗикстан татарлары кайгы утраклашты.

Тикшерүдән соң корабны турарга карар ителде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* "Булгария" казасының барлык корбаннары да табылды
* Гамьсезлек өчен Татарстан балалар белән түли
* Казанны кайгы басты
* “Булгария” теплоходы һәлакәтендә зыян күрүчеләр: “Без суда булганда, ике корабль йөзеп китте” 
* Булгария теплоходы фаҗигасе нәтиҗәсендә һәлак булганнарны җаннары оҗмахта булсын

Төркем:Идел
Төркем:Кораб батулары
Төркем:Болгар
Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:2011 ел
Төркем:10 июль
Төркем:Кама Тамагы районы
Любовь Моргунова

**Любовь Моргунова (Романова)** — җиңел атлетика буенча халыкара класслы спорт остасы.

## Тормыш юлы
Любовь Романова 1971 елның 14 гыйнварында Аксубай районы Емелькино авылында туа. Геннадий Шеблов җитәкчелеге астында 10 ел чаңгы спорты белән шөгыльләнә. Тренерлар Александр Моргунов һәм Юрий Куканов белән 1993 елдан җиңел атлетика белән шөгыльләнә башлый.

## Спорт карьерасы
1998 елда Европа кубогында җиңә.

2000 елда Сиднейда (Австралия) узган XXVII Олимпия уеннарында, марафон йөгерүе буенча катнашып, 23 урын ала.

2001 елда Дөнья чемпионатында (Эдмонтон, Канада) 8 урын ала, ә Дөнья кубогында көмеш медальгә лаек була.

Осакода узган Дөнья чемпионатында (2007 ел) марафонда 10 урын ала.

## Чыганаклар
* sportsmen16.ru

## Искәрмәләр

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Чуаш спортчылары
Төркем:Россия спортчылары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары