open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Юзеф Пилсудский

**Юзеф Клеменс Пилсудский** ( , , Зулов, Свенцяны өязе, Вилнә губернасы, Рәсәй империясе (хәзерге Литва) — , Варшава, Польша Җөмһүрияте) — Польша дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, маршал.
## Тәрҗемәи хәле
Шляхтич гаиләсендә туган. Вилнәдә гимназияне тәмамлап, 1885 тә Харковь университетына укырга керә. 1887 дә Александр IIIга һөҗүм итүне әзерләү өчен кулга алына һәм 5 елга Киренскигә сөрелә. 1892 дә Вилнәгә кайта, 1893 тә Польша Социалистик Фиркасенә керә. Беренче рус инкыйлабы вакытында Галициядә рус хакимиятенә каршы ярымхәрби оешманы булдырырга кирәк дигән фикергә килгән.

Беренче бөтендөнья сугышында Алмания һәм Австрия-Маҗарстан җиңгән очракта Польшанең бәйсез булырына исәп тотып, Пилсудский Австрия-Маҗарстан ягында сугышкан поляк легионын оештыра һәм аның командиры була. Әмма тора-бара Пилсудский һәм алман оккупантлары арасында каршылыклар туа башлый, һәм 1917 дә легион куып таратыла, ә Пилсудский Магдебург кальгасенә ябыла.

1918 нең 8 ноябрендә ул азат ителә, ә инде 11 ноябрьдә Варшавада ул вакытлы дәүләт башлыгы һәм кораллы көчләре  итеп игълан ителә. 1920 тә маршал дәрәҗәсе бирелгән.

Польша-Литва татарлары Улан гаскәрен оештыруда катнаша һәм хезмәттәшлек итә. Совет-Польша сугышы вакытында, 1920 елда, Тухачевский җитәкчелегендәге Кызыл Гаскәр Варшавага һөҗүм иткән. Польша маршалы Юзеф Пилсудский Татар Улан гаскәрләренә Тухачевский гаскәре артыннан һөҗүм итәргә боерык биргән. 14 августта, сугышның хәлиткеч мизгелләрендә, Татар Уланнары Тухачевский гаскәрләренә һөҗүм иткәннәр һәм Кызыл Армия качып китәргә мәҗбүр була. Маршал Пилсудский рәсми рәвештә татарларга хөрмәт тапшырган.

1922—1923 тә барлык вазыйфалардан китә.

1925 елда хәрби түнтәрелеш әзерләп яңадан хакимияткә килә.

1926—1928 һәм 1930 да Польша министрлар шурасы рәисе, 1926—1935 тә хәрби министр. Советлар Берлеге (1932) һәм Гитлер Алманиясе (1934) белән үзара һөҗүм итмәү турында пактларны имзалаган, ләкин аларны ышанычсыз дип санаган.

1935 нең 12 маенда Варшавада вафат булган. Краковта күмелгән.

## Кызыклы факт
Польшаның булачак президенты Юзеф Пилсудский Гаяз Исхакый белән бергә сөргендә ята. Соңрак татар язучысы Варшавага килгәч, президент аңа ярдәм итә.

## Тышкы сылтамалар
* http://www.hronos.ru 

## Искәрмәләр
Пугачёв имәне

**Пугачёв Имәне** (, )&nbsp;— Мари Илендәге Волжск районындагы Марий Чодра тыюлыгының Өрәңге Тавы бүлегендә үсүче зур имән агачы. Конан-Ер күленнән да урнашкан. 2013 елда агачның табигать һәйкәле статусы расланган

## Биометрия
Озынлыгы&nbsp;— , кәүсә диаметры&nbsp;— . Баштан үсеш башлану заманы 1500-нче еллар саналган (башка тикшеренү буенча&nbsp;— 1650-нче еллар). 2013 елда төгәлрәк тикшеренүләрдән соң үсеш башлану заманы 1600-нче еллар санала.

## Риваять
Риваять буенча, 1774 елда Емельян Пугачёв Казаннан чигенеп, имән астында явы белән туктады. Агачка менеп, Пугачев Казан янгыны күрде. Әмма бу агач яше бу риваятькә туры килми: Пугачёв чорында бу агач башкалардан озынрак булмаган, гап-гади агач булган ул. Риваятьтә 1400-1940 елларда үскән янындагы башка агач искә алына, ихтимал. 1940-нчы елларда салкыннардан үлеп, бу агач 1950-нчы елларда кисеп төшергән.

## Сылтамалар


* Дуб Пугачёва.
* Страница о Дубе Пугачёва на сайте санатория «Кленовая Гора» .

Төркем:Мари Иле тарихы
Төркем:Имәннәр
Plazma

**Plazma** (yunança *πλάσμα* - **äwälängän**) - öleşçä yäki tulısınça ionlaşqan gaz, neytral atomnar, molekulalar yäki qorğılı kisäkçälärdän (ionnar, elektronnardan) tora.

Plazmanıñ töp üzlege - kvazineytrallek, çönki uñay häm tiskäre qorğılı kisäkçälärneñ külämle tığızlıqları bertigez.

Qayçaqta plazma - matdäneñ dürtençe agregat xaläte dip yörtelä.

İonlaşqan matdädä atomnar, molekulalarnıñ elektron sürülärennän kimendä ber elektron ayırıp alınğan.

Plazmanıñ kvazineytrallege - irekle qorğılar bulğanğa qaramastan (elektronnar, ionnar), ğomumi elektr qorğısı nul'ga tigez.

Plazmada irekle elektr qorğıları buluı säbäple plazma elektr ağımın ütkärä häm başqa agregat xalätlärgä qarağanda magnit, elektr qırları belän köçleräk tä'sir itä.

Plazma 1879 yılda **Kruks** tarafınnan açıla, 1928 yılda **Lengmür** qan plazmasına oxşaşlıq öçen agregat xalätne plazma itep yörtä.

## Plazma törläre

Ğälämneñ barion matdäse massası buyınça 99.9% plazmadan tora.

Barlıq yoldızlar, yoldızara fäza plazmadan tora.

## Plazmanıñ gazlardan ayırması

## Üzleklär

Här qorğılı kisäkçälär sisteması plazma bulmıy, plazma tübändägeçä üzleklärgä iä:
* Citärlek tığızlıq: qorğılı kisäkçälär ber-bersenä yaqın bulırğa tieş, här kisäkçä böten yaqın kisäkçälär sisteması belän tä'sir iteşä.
:: r_D^3 N \gg 1 \,, ~N — qorğılı kisäkçälär konsentratsiäse 
*Eçke tä'sir iteşülär östen bula: Debay ekran qoru radiusı plazma zurlığınnan azraq bulırğa tieş, dimäk eçke tä'sir itüşülär öske effektlardan zurraq bula:
:: {r_D \over L} \ll 1.
* Plazma yışlığı: kisäkçälär bäreleşläre arasındağı urtaça waqıt plazma tirbäneşennän zurraq bula, elektrodinamik üzleklär molekulär-dinamik üzleklärennän östen bula:
:: \tau \omega_{pl} \gg 1.

## Sıltamalar

* Лекции  кафедры физики плазмы  Новосибирского государственного университета 
* Статья ''Плазма'' в Физической энциклопедии
* Специализированная библиотека по физике плазмы и ионно-плазменным технологиям  на веб-портале Plasmaport
* 
* плазменные антенны

Төркем:Матдә
Төркем:Термодинамика
Төркем:Плазма
İon Antonesku

**İon Viktor Antonesku** (; , Piteşt, Romaniä qıyrallığı — , Jilava tiräsendä, Romaniä qıyrallığı) — Romaniä däwlät häm säyäsät eşleklese, marşal.
## Tärcemäi xäle
Ere cirbiläwçe ğailäsendä tuğan. Xärbi uquxanädä (Tırgovişte) häm xärbi kölliättä (Fransa) belem alğan. 1914 tä atlı ğäskär mäktäbendä iskadrun komandirı. Berençe bötendönya suğışında häm Macarstanğa qarşı interventsiädä qatnaşqan.

1923 tän Parijda xärbi attaşı, 1926 dan Londonda şul uq wazıyfada. 1927 dä häm 1931 dä Yuğarı xäri mäktäp başlığı. 1928 dä Saqlanu ministırlığı särkätibe, annarı pulık, brigada belän citäkçelek itkän.

1933 tän Giniräl ıştab başlığı, brigada yanaralı, 1934 tän diviziä komandirı. 1937 dän saqlanu ministırı.

1940 niñ 5 sintäbrennän xökümat başlığı, Romaniäneñ xärbi diktatırı (*«conducător»*). 1940 nıñ 23 nüyäbrendä Beriln paktına quşılğan. 1941 neñ qış-yazında Romaniä tirituriäsendä SSRB belän suğış öçen bilgelängän ike roman häm ber alman ğaskärennän ğibärät gruppirovka buldırılğan. 1941 neñ 1 iyülendä roman ğäskärlare «Könyaq» ğäskärlär törkeme tärkibendä SSRB tirituriäsenä bärep kergännär. 1941-1942 xärbi ministır. 1944 neñ 23 avgustında antifaşistik qorallı kütäreleş naticäsendä bärep töşerelgän häm qulğa alınğan. 1946 neñ 17 mayında xalıq tribunalı tarafınnan atıp üterügä xökem itelgän. 1946 nıñ 1 iyünendä atıp üterelgän.
Тимерша Соловьёв

**Тимерша Саллави** (Тимерша Салаватулла улы Соловьёв-Шушерминский) (*[[1875]]-[[1947]]*) — язучы, журналист, җәмәгать эшлеклесе, мәгърифәтче, «Госмания», «Хөсәения» мәдрәсәләре мөгаллиме,  «Чүкеч» журналын һәм «Урал» газетасын чыгаручы.

## Тәрҗемәи хәле
1875 елда Казан губернасы Зөя өязе Әҗәле вулысы Шуширмә авылында туган.

Мәрҗани мәдрәсәсендә ун ел дәвамында укыган. Аннары, Мәрҗани киңәшен тыңлап,  1892 елдан рус-татар укытучылар мәктәбендә (Казан Татар укытучылар мәктәбе) укый. Монда Хөсәен Ямашев, Галимҗан Сәйфетдинов, Исхак Казаков, Гафур Әхмәтов, Мөхетдин Корбангалиев, Якуб Чанышев һәм башкалар белем алган. 1896 елда тәмамлаган. Казанның икенче һәм башлангыч татар мәктәбендә, «Госмания» мәдрәсәсендә укытырга керешкән. Өч еллап белем биргән. Аннары Казан губернаторы фәрманы белән эштән куылган. Моңа укытучы Соловьевның «ялгыш фикерләре, Алафузов фаб­рикасы һәм казна дары заводы эшчеләре арасында тиешсез әңгәмәләр алып баруы» турындагы әләк сәбәпче булган. Ә бу вакытта ул гаилә корган, аның балалары булган. Беркадәр вакыт Түбән Новгородта Әхмәт Хөсәеновның кунакханәсендә идарәчесе булып эшләгән.

Ырынбурдан Әхмәт бай Хөсәенов үзенең конторасына чакырган, кассир эшенә билгеләгән. Әхмәт бай аның хакимият каршында дәрәҗәсе какшауга артык игътибар бирмәгән. Шулай ук хакимият «кирәксез» дип тапкан Харис Фәйзине (композитор Җәүдәт Фәйзи әтисен), бәлшәвик Исхак Казаковны, композитор Александр Ключарев әтисе Сергей Ключаревны да хезмәткә чакырган. «Хөсәения» мәдрәсәсен ачкан. Мәдрәсәгә ярдәм итү өчен вакыф фонды оешкан. Фонд белән җитәкчелек итү тапшырылган.

"Чүкеч" журналында "Шуширминский", "Бәддух", "Тимерче", "Сандугач" тәхәллүсләре белән файдаланган.

1933 елдан Алма-Атада банк хезмәткәре булып эшли, 1935 елда пенсиягә чыга. Озак тормый, Мәскәү шәһәрендә урнашкан балалары янына күчеп килә. Тимерша Соловьев, 1947 елның апрелендә, каты авырудан соң, Мәскәү шәһәрендә вафат була».

## Иҗаты
*«Мужик илә мулла, яхуд Карт хәзрәт корган тозак», Ырынбур, 1902 ел.
*«Биби Казан», Ырынбур, 1905 ел. 
*«Ишан Хәдичәсе», Ырынбур, 1906 ел.

## Чыганаклар
* Зөфәр Рәмиев «Татар әдип­ләре, мәгърифәтчеләре» (Казан, 2005) 
* Сә­гыйть Исәнбай «Тукай турында замандашлары» (Казан, 1960)
* Галиәсгар Камал. «Габдулла Тукай турында истәлек» (1933) 
* Габдулла Кариев. «Тукай Мәкәрҗәдә» (1914) 
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998

## Искәрмәләр

Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Оешма җитәкчеләре
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Рәшә

**Рәшә**, **сагым, чагым** ()- атмосферадагы оптик күренеш, кояшлы көндә җир өслегендәге күзгә күренүче җылы һава катламы.

Тузан бөртеге, томан, төтен яки су парлары белән туенган  үтә күренмәле булмаган һава.

## Тышкы сылтамалар
* АТМОСФЕРНЫЕ ЯВЛЕНИЯ — КЛАССИФИКАЦИЯ И ОПИСАНИЕ 
* Статья про миражи в журнале «Вокруг Света»

## Искәрмәләр

Төркем:Атмосфера күренешләре
Төркем:Оптик күренешләр
Ләбибә Хөсәения

**Ләбибә Хөсәения**, Ләбибә Һади (Кади) кызы Хөсәения (Һадиева) (*[[1880]]-[[1921]]*) — Казан шәһәрендә 1904-1918 елларда эшләгән татар кызлары өчен мәктәпне ачучы һәм мөдәррисе.

## Тәрҗемәи хәле
1880 елның  7 декабрендә Казан губернасы Чистай өязе (*хәзерге* Норлат районы) Яңа Әмзә авылында туган. Әтисе Һади Шәмсетдин улы Бакиров, мәдрәсә тәмамлап, башта Яңа Әмзә авылында, соңыннан Казан артындагы (*хәзерге* Биектау районы) Чуаш Иле авылында мулла һәм мәдрәсәдә укытучы була. Л. Хөсәения башта әтисеннән, аннары бертуган абыйсы (*булачак тарихчы*)  , Казанга күчкәч, Галимҗан Барудидан белем ала. Ләбибә үзе кебек яшь кызларга белем бирүне изге бурычы итеп санап үсә.

## Хезмәт юлы
1896 елга кадәр  Сембер губернасы Барыш районы Тирескә авылындагы *миллионер* Акчуриннарның йон юу фабрикасында эшче кызларны укыта.
1896 елда Мөхәммәдия мәдрәсәсе мөдәррисе Галимҗан Баруди (Галиев) чакыруы буенча, Казанга килә. Г. Барудиның хатыны Маһруй Исхак кызы Галиевага (*?-[[1904]]*) өендә кыз балалар укытуда ярдәм итә башлый. Казанда беренче булып кызларны яңа ысул белән укыта башлаучы Маһруй абыстайдан җәдитчә укытырга өйрәнә. 1903 елда Маһруй ханым каты чирләгәч, кызлар мәктәбе эшен оештырып алып бару тулысынча диярлек Ләбибә кулына күчә.

## Кызлар өчен беренче мәктәп

Мәхәллә байларыннан үз өенең ишегалды түренә кызлар укыту өчен мәктәп салдырып бирүгә ирешә. Бу — Казанда кызлар укыту өчен махсус салынган беренче мәктәп була.
1904 елда Уфага барып, мөгаллимә исемен юллап, рөхсәт кәгазе алып кайта. 
1910 елда үзенең педагогик әзерлеген тиешле документ белән рәсмиләштермәсә, киләсе уку елыннан мәктәбен ябу белән куркыталар. 1911 елның гыйнварында Уфага барып, Диния нәзарәтендә имтиханнан үтеп, 1911 елның 1 февралендә мөдәррислек шәһадәтнамәсен алып кайта.
Мәктәпне бетергән кызлар «*Мәктәптә укытырга хокуклы татар мөгаллимәсе*» дигән таныклык алып чыга. Мәктәпне тәмамлаган кызлар Казан, Уфа губерналарында, Сарытау, Мәскәү, Тамбов, Екатеринбург, Пенза, Самар, Урта Азия (бигрәк тә *хәзерге* Үзбәкстан, Кыргызстан) җирлегендәге татар мәктәпләрендә мөгаллимә булып эшлиләр.
Кече сыйныфларда дәрес бирүче кызларның белемнәрен күтәрү өчен, укытучылар әзерләү курслары оештыра, анда укыту өчен  Мөхәммәдия мәдрәсәсеннән (яшертен) мөгаллимнәр чакырта. Л. Хөсәения мәктәбен бетергән кызлар Фатиха Аитова мәктәбендә укыта башлыйлар.

## Инкыйлаб
Инкыйлабтан соң хатын-кызлар өчен укытучылар әзерләү мәктәбе (*[[1918]]-[[1919 ел]]ларда* хатын-кыз укытучылар семинариясе)  директоры булып эшли.

1921 елда тифтан үлә.

## Чыганаклар
# Ә.Н. Хуҗиәхмәтов, Р.Р. Насыйбуллов. Педагогика: аңлатмалы сүзлек. Казан: ТРИ “Школа”, 2013. ISBN 5-7761-0225-1

## Сылтамалар
* Л.Һ. Хөсәения Musulman.su сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Мөгаллимнәр
Төркем:Мөдәррисләр
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Владимир Ивашко

**Владимир Антонович Ивашко** (, , , Полтава, УССР, ССРБ — , Мәскәү, РФ) — ССРБ дәүләт эшлеклесе, СБКФ ҮКнең генераль сәркәтибе вазыйфларын башкаручы (1991).

ССРБ ЮШ депутаты.
## Тәрҗемәи хәле
Эшчеләр гаиләсендә туган. Украин милләтеннән. 1956 да Харковь тау институтын тәмамлаган, икътисад фәннәре нәмзәте (1969). 1957 дән укыту эшендә. 
* 1973 тән СБКФның Харковь өлкә комитетында бүлек мөдире, аннары сәркәтиб
* 1986 дан  ҮКнең сәркәтибе.
* 1987—1988 елларда СБКФның Днепропетровск өлкә комитеты беренче сәркәтибе. 
* 1988—1990 елларда  ҮКнең икенче, аннары беренче сәркәтибе.
* 1990 да УССР ЮШ рәисе.
* 1991 дә СБКФ ҮКнең генераль сәркәтибе беренче урынбасары, август аенда генераль сәркәтиб вазыйфаларын башкаручы.
1992 дән пинсәдә. 1994 тә Мәскәүдә вафат булган. Харковьда җирләнгән.
## Тышкы сылтамалар
* http://www.hronos.ru
Хәлил Дусмөхәммәтов

**Хәлил Дусмөхәммәтов** (, , Карабай, Атырау өязе, Җаек өлкәсе, Рәсәй империясе — , Алма-Ата, КазССР, ССРБ) — Алаш хәрәкәте күренекле эшлеклесе, табиб, педагог, галим.

Җаек хәрби укуханәсен, Петербург хәрби-табибият акадимиясен (1909) тәмәмлаган. 1913 кә хәтле Урал казак гаскәрендә табиб булып эшли. 1913-1920 Тимер өязендә табиб булып эшли. Табигать белеме һәм табибият буенча казакъча дәреслекләр язган. 1905 тә кадетлар фиркасенең казакъ филиалын оештыруда катнашкан. 1917 дә Ырынубурда үткәрелгән I бөтенказакъ җыены рәисе, I Бөтенрәсәй мөселманнар җыены делегаты, Бөтенрәсәй мөселман шурасы  рәисе. Алаш-Урда хөкүмәте әгъзасы. 1918 дә Комуч әгъзасы. 1920 дә Мәскәүгә җибәрелгән. 1920-елларда совет ЮУЙларында укыткан, аннары сәләмәтлек саклау халык кәмисәрлеге хезмәткәре, Ташкәнттә табиб, Казакъ пединституты ректоры. 1930 да Воронежга сөрелгән. 1938 кулга алынган һәм 1939 да хәрби трибунал карары белән атып үтерелгән. 1958 дә акланган.

## Искәрмәләр
Әлихан Бүкәйханов

**Әлихан Нурмөхәммәт улы Бүкәйханов** (, *, Каркаралы өязе, [[Симәй өлкәсе]], [[Россия империясе]] — , [[Мәскәү]]*) — казакъ җәмәгать эшлеклесе, укытучы, журналист, этнограф. «Алаш» фиркасе рәһбәрләреннән берсе, Казакъстан буенча Вакытлы хөкүмәт кәмисәре (1917). Алаш автономиясе рәисе (1917—1920).

## Тәрҗемәи хәле
Омск техник укуханәсен, аннары Петербург урман иниституы икътисад факультетын тәмамалаган. 1905 тән кадетлар фиркасе әгъзасы, Россия дәүләт думасы депутаты. 1906 да «кыргыз сәяси хәрәкәте җитәкчесе» дип кулга алынган, өч айдан соң иреккә чыгарылган. 1908 дә янә кулган алынган һәм Самарга сөрелгән. 1917—1920 елларда Алаш автономиясе рәисе. 1922—27 елларда Мәскәүдә ССРБ халыклары үзәк нәшрияты казакъ секциясе әдәби хезмәткәре. 1920-30-елларда берничә мәртәбә кулган алынган булган. «Шура хакимиятенә каршы террористик оешмада катнашу»да гаепләнеп, ССРБ югары мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән атып үтерүгә хөкем ителгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Патша Думасы депутатлары
Мөхәммәтҗан Танышбаев

**Мөхәммәтҗан Танышбай улы Танышбаев** (, 1879-1937) — күренекле казакъ сәяси һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Терлекче гаиләсендә туган. Петербургский транспорт инженерләре институтын (1906) тәмамлаган. Урта Азия тимер юлында бүлек башлыгы. Кадет фиркасе әгъзасы, II Дәүләт Думасы депутаты. 1916 да Казакъстандагы күтәрелеш катнашучысы буларак кулга алынган. 1917 дә Җидесу өлкәсе кәмисәре. Мөхтәри Төркистанның Вакытлы хөкүмәтендә беренче премьер-министр һәм эчке эшләр министры, ***[[Алаш]]*** фиркасенең өлкә комитеты рәисе. 1918 нең гыйнварында хөкүмәттән киткән. 1919 да шура хакимияте ягына күчкән. 1926 га хәтле Төркистан АССР хуҗалык халык кәмисәрлегендә эшләгән. Төрксиб төзелешендә инженер булып эшләгән. 1930 да Воронежга сөрелгән. 1937 ноябрендә кулга алынган һәм атып үтерелгән. 1979 да акланган.

Төркем:Патша Думасы депутатлары
Миръякуп Дулатов

**Миръякуп Дулатов** (Міржақып Дулатұлы, 1885-1935) — күренекле казакъ мәгърифәтчеcе, җәмәгать эшлеклесе, шагыйрь, язучы. «Алаш» фиркасе җитәкчеләренең берсе.
Rusiä Su-24 oçqıçın bärep töşerü (2015)

**Rusiä Su-24 oçqıçın Süriä çigendä bärep töşerü** — 2015 yılnıñ 24 noyäberendä  Törkiä hawa-xärbi köçläreneñ istrebitele F-16C "hawa-hawa" raketası yärdämendä Süriädäge Räsäy hawa köçläre törkemenä kergän Su-24M front bombağa totuçı oçqıçın bärep töşerä. Waqiğa 6000 m bieklektä Süriä-Törkiä çige rayonında bulğan, oçqıç Süriäneñ Lataqiä wiläyätendä töşkän. 

Bombağa totuçı oçqıçnıñ ekipajı katapultsiälänä, ekipaj komandirı **Oleg Peşkov** paraşütta cirgä utırtu waqıtında Süriä xökümätenä qarşı suğışçılar (Süriä törkmännäre) tarafınnan cirdän  atıp üterelgän.  Şturman kapitan **Konstantin Muraxtin** atış zonasınnan tış cirgä töşerelgän häm Räsäy häm Süriä maxsus köçläre yärdämendä "Xmeymin" hawa köçläre bazasına küçerelgän.

Ezläw-qotqaru operatsiäse barışında Räsäy diñgezçese **Aleksandr Pozınıç** häläk bula häm Mi-8 boralağı beterelä.

## Waqiğa

Waqiğa irtänge säğät 10:24 (Mäskäw waqıtı) tä bula. Bärep töşerelgän oçqıç Süriä törkmännäre qorallı köçläre häm Süriä xökümäte köçläre arasında bäreleşlär rayonında, Törkmän Tawı yanında töşkän.

## Qaraşlar

Törkiä Rusiäneñ bombağa totuçı oçqıçı ilneñ çigen bozuın belderä. NATO Rusiä oçqıçı Törkiä kiñlegenä kergänen raslıy.

### Törkiä qaraşı
Törkiä yağı ike Rusiä oçqıçı Törkiä kiñlegenä kergänen belderä,  Törkiä dispetçerı 10 tapqır kitü täläpläre belän kisätü cibärä. Berençe oçqıç Törkiä kiñlegennän kitkän, ä ikençe oçqıçı bärep töşerelgän.

### Rusiä qaraşı

Rusiä qaraşı buyınça Törkiä istrebitele Rüsiä oçqıçın Süriä kiñlegendä bärep töşergän.

## Näticälär

28 noyäberdä Vladimir Putin Törkiägä qarşı iqtisadi, xärbi, mädäni çikläwlärne kertä, vizasız tärtip 2016 yıldan tuqtatıla.

Süriädäge Räsäy xärbi-diñgez bazasında hawa höcümnärenä qarşı zamança  caylanma S-400 urnaştırıla.

Komandir Oleg Peşkov RF Qaharmanı däräcäsenä layıq bula (ülgäç), diñgezçe Aleksandr Pozınıç Batırlıq Ordenına layıq bula (ülgäç), qotqarılğan şturman Konstantin Muraxtin Batırlıq Ordenına layıq bula.

## Sıltamalar
* Төркия Сүрия чигендә Россия хәрби очкычын бәреп төшерде 
* Авиационная группа ВВС России в Сирии на сайте МО РФ 
* Военная операция России в Сирии // подборка материалов ИА  
* 
; Xaritalar
* Карта контроля территорий от РИА Новости 
* Карта от РБК (ситуация по состоянию на 27 сентября). Источники данных: Institute for the Study of War, BBC, Минобороны РФ
* Карта контроля территорий от BBC World Service (ситуация на 10 июля).
* Карта авиаударов на сирийской территории  от Institute of Study of War (по состоянию на 13 октября)

Төркем:Сүрия тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Россия сугышлары
Төркем:2015 ел
Төркем:24 ноябрь
Төркем:Россия тарихы
Андрей Жданов

**Андрей Александр улы Жданов** (Андрей Александрович Жданов, , , Екатеринослав губернасы, Рәсәй империясе — , Новгород өлкәсе, РСФСР, ССРБ) — ССРБ фирка һәм дәүләт эшлеклесе.

БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы, ССРБ Югары Шурасының 1-2 чакырылышлары депутаты. Генерал-полковник (1944 тән).
## Тәрҗемәи хәле
Халык укуханәләре инспекторы гаиләснедә туган. Рус милләтеннән. Тверь шәһәрендә рель укуханәне тәмамлаган. 
* 1917 нең августыннан РСДЭ(б)Фның Шадрин шәһәр комитеты рәисе. 
* 1918—1920 елларда Кызыл Гаскәрдә сәяси эштә.
* 1920-1922 елларда фирканең Тверь губерна комитеты җаваплы сәркәтибе урынбасары, Тверь  рәисе. 
* 1922 дән Түбән Новгород губерна комитетында бүлек мөдире, 1924 тән БК(б)Фның Түбән Новгород (Горький) губерна (өлкә, край) комитеты беренче сәркәтибе. 
* 1934 тә БК(б)Ф ҮК сәркәтибе, бер үк вакытта 1934—1944 елларда БК(б)Фның Ленинград шәһәр һәм өлкә комитетлары рәисе. 
* Бөек Ватан сугышы вакытында Төньяк-Көнбатыш юнәлеш һәм Ленинград фронты хәрби шуралары рәисе.
* 1946—1947 елларда ССРБ ЮШ Берлек Шурасы рәисе.

Мәскәүнең Кызыл мәйданында җирләнгән.
## Хәтер
* Мариуполь шәһәре 1948—1989 елларда Жданов дип аталган булган; 1939—1989 елларда Жданов исемен Азәрбайҗандагы Бейләгән шәһәре дә йөрткән.
* Казандагы Нурсолтан Назарбаев урамы элек *Жданов урамы* дип аталган булган.
## Тышкы сылтамалар

* http://www.hronos.ru 

Төркем:Санкт-Петербург башлыклары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Мәскәү кирмәне диварының некрополендә җирләнгәннәр
Даниил Сулимов

**Даниил Егор улы Сулимов** (, , Меңъяр заводы бистәсе (хәзерге ), Өфе өязе, Өфе губернасы, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — ССРБ дәүләт һәм фирка эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Завод эшчесе гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. 14 яшендә атасы эшләгән заводта хезмәт эшчәнлеген башлый. 1905 тән РСДЭ(б)Ф әгъзасы. Беренче Бөтендөнья сугышы вакытында гаскәргә алына, Өфе һәм Глазов шәһәрләрендә солдталар арасында инкыйлаби  алып бара.

* 1917 дән фирканең Глазов комитеты әгъзасы. 
* 1918—1919 елларда РСФСР да, Уралда хуҗалык эшендә, Пермь шурасы рәисе. 
* 1919 да Самар губерна халык хуҗалыгы шурасы президиумы рәисе, ЭККГдә хәрби-сәяси эштә, фирканең Чиләбе губерна комитеты һәм губерна халык хуҗалыгы шурасы рәисе.
* 1920—1922 елларда хуҗалык эшендә. 
* 1923 тән Урал өлкә башкармасы рәисе, 1926 дан фирканең Урал өлкә комитеты сәркәтибе.
* 1927—1930 елларда ССРБ элемтә юллары халык кәмисәре беренче урынбасары. 
* 1930—1937 елларда РСФСР ХКШ рәисе. 
БҮБК һәм ССРБ ҮБК әгъзасы. 1937 дә БК(б)Ф ҮК пленумында БҮБК тәркибеннән чыгарылган.

1937 нең 27 июнендә кулга алынган. 1937 нең 27 ноябрендә «халык хуҗалыгында корткычлык итүдә, шпионлыкта һәм уң шура хакимиятенә каршы террористик оешмада катнашу»да гаепләнеп, ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе тарафыннан атып үтерүгә хөкем ителгән. Хөкем карары шул ук көнне гамәлгә ашырылган.

1956 ның 17 мартында ССРБ Югары Мәхкәмәсенең Хәрби коллегиясе карары белән акланган.

## Хәтер
* 1934—1937 елларда Черкесск шәһәре **Сулимов** дип аталган булган.

## Тышкы сылтамалар
* «Сахаров-үзәк»
* http://www.hronos.ru 

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Гей

**Гей** (ингл. *gay*) – һомосексуаль ир кеше. Элек инглиз телендәге *gay* сүзе "шат" мәгънәсен йөрткән.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Һомосексуальлек
* Лесбиан
* ҺБТК

Төркем:ҺБТК
Montrö kileşüe

**Montrö kileşüe** yäki **Buğazlar statusı xaqında Montrö kileşüe** (1936 yıl) - Qara diñgezdän Urta diñgezgä buğazlar östennän Törkiäneñ xakimiäten torğızğan kileşü, 1936 yılda Şveytsariäneñ Montrö şähärendä Qara diñgez buğazlarınıñ tärtibe buyınça Möşäwärättä (Konferentsiädä) qabul itelgän şartnamä.

Törkiä xalıqara diñgez xoquqın ütärgä wäğdä birä.

## Tarix

1936 yılnıñ 22 iyün-21 iyülendä Qara diñgez buğazlarınıñ tärtibe buyınça Möşäwärät SSRB, Törkiä, Böyekbritaniä, Fransiä, Bolgariä, Rumıniä, Yunanstan, Yugoslaviä, Avstraliä, Yapunstan qatnaşında uza.

Möşäwärätne Törkiä 1923 yılğı Lozanna kileşüen yañadan tikşerü öçen çaqıra.

Yaña kileşü nigezendä Törkiä buğazlarnı qorallandıru xoquqın ala.

## Töp nigezlär

* Bar illär **säwdä köymäläre** tınıç häm suğış waqıtında buğazlar aşa ütü xoqıqına iä. 
* Qara diñgez illäreneñ **xärbi qorabları**  Törkiäne aldan belderü şartı belän tınıç waqıtında buğazlar aşa ütä ala.
* Qara diñgez bulmağan illäreneñ  tik zur tügel, su öste, 30 meñ tonnağa qädärge xärbi qorabları buğazlar aşa ütä ala. Qara diñgez illärenä bulışu öçen baruçı xärbi qorablar awırlığı **45 meñ tonna, 21 täwlek** waqıtı belän çiklänä.
* Törkiä qatnaşqan suğış waqıtında, bar xärbi qorablar öçen Törkiä  buğazlarnı yabu xoquqına iä. 
*  Törkiä qatnaşmağan suğış waqıtında, suğış itüçe illär xärbi qorabları öçen Törkiä buğazlarnı yabu xoquqına iä. 
* Qara diñgez illäre - Törkiä, Rumıniä, Bolgariä, SSRB, 1991 yıldan Räsäy, Ukraina, Görcistan.

## Mäğnäle oçraqlar

1945 yılda Potsdam möşäwärätendä Stalin Möntrö kileşüen yañadan tikşerergä tırışa häm Dardanellar buğazında xärbi bazanı taläp itä, şulay uq Törkiägä territorial' däğwa itelä.

Läkin 1953 yılda Stalin ülgännän soñ, Xruşçev bu däğwadan baş tarta.

### Bozular

*2008 yılda Könyaq Osetiädäge qorallı nizağ waqıtında AQŞ xärbi qorabı Montrö kileşüen boza.
*2014 yılnıñ 5 fevralendä Qırım waqiğaları waqıtında AQŞ qorabı "Teylor" 11 täwlek ozaqraq buluı säbäple kileşüne boza.

## Sıltamalar
* Официальный текст конвенции на русском и украинском языках
* Текст конвенции 

Төркем:Әлифба буенча килешүләр
Төркем:Диңгез хокукы
Төркем:Халыкара килешүләр
Төркем:Төркия
Гагаузия

**Гагаузия** яки **Гагавызстан**, **Гагавыз Җире** (, ) — Молдова Республикасы көньягындахы автономияле төбәк.

Гагавызлар төрки телләрнең угыз төркемендәге телдә сөйләшә. Күпчелек гагавызлар праваслау динен тота.

## Тарих

Гагавызларның чыгышы хакында берничә карашлар бар:

* Гагавызлар нәселен төрки телләрдә сөйләшкән күчмә халыклар — угызлар, бөҗәнәкләр һәм кыпчаклар нигезләгән.
* Гагавызлар — Госман империясе вакытында төркиләшкән болгарлардан барлыкка килгән халык.
* Сәлҗүкләр теориясе: XIII йөздә Добруҗага күчкән төрекләрнең нәселеннән пәйда булган халык.
* Гагавызлар — VII йөзлектә күчкән борынгы болгарлардан чыккан һәм IX гасырда христиан динен кабул иткән халык.

1400—1812 елларда — гагавызлар Госман империясенә керә.

Бер карасы буенча Болгарстанның Варна шәһәренең асаба халкы нәкъ гагавызлар булган.

1812—1917 елларда — гагавызлар Россия империясенә күченә.

1917—1940 елларда — Романия территориясендә.

1940 — 1941 елларда — Риббентроп-Молотов пакты нәтиҗәсендә Бессарабиядәге гагавызлар Молдовага керә.

9.08.1990 — 23.12.1994 — танылмаган Гагавыз Республикасы чоры

1994 елда — Молдова эчендәге Гагавыз автономияле төбәге.

2014 елда Гагавызстанда узган референдумда Тамгаханә Берлегенә керү өчен 90 % тавыш бирелә, ләкин Молдова хакимияте референдумны танымый.

Гагавызстан ТӨРЕКСОЙ оешмасына керә.

## Сылтамалар
* Официальный сайт Гагаузии
* Народное собрание Гагаузии 
* Управление Полиции АТО Гагаузия 
* ЦИК АТО Гагаузия
* Выборы в Народное собрание Гагаузии
* GAGAUZ.IN  — мультимедийный портал на гагаузском и русском языках.
* Сайт о Гагаузии и гагаузах. Подшивки газет Гагаузии
* «Гагаузский угол. Народ и автономия»  — Полнометражный документальный фильм о гагаузах, снятый в рамках Международного проекта «Этнофорум»
* Интернет-ресурсы Гагаузии 
* Новостной портал Gagauzinfo.md .

## Моны да карагыз
* Татар чишмәсе (Гагаузия, Комрат районы)
Төркем:Төрки халыклар
Süriä törkmännäre

**Süriä törkmännäre** yäki **Süriä törekläre** - bügenge Süriädä yäşi torğan törki xalıq.

Süriäneñ xalıq sanı buyınça ğäräplärdän häm kördlärdän soñ öçençe urında tora.

Üziseme - törekçä *Süriye Türkmenleri, Süriye Türkleri*.

Bügenge Süriädä 100 000 çaması Süriä törkmäne yäşi.

Törki tellärneñ oğuz törkenemdäge teldä söyläşälär, törkmännärneñ tele Anatoliä törekläre söylämenä yaqın.

## Tarix

Böyek Sälcük Däwläte çorınnan, XI ğasırdan  törkmännär Süriägä küçenä.

1040 yılda sälcüklär häm ğäznäwilär arasındağı suğışta sälcüklär ciñä häm Süriägä küçenä başlıy.

Şunan soñ törki xalıq Tripoli, Dimäşq, Lataqiä, Xäläb, Hämä, Homs şähärlärendä yäşi başlıy, häm Süriädä xakimlek itä başlıy.

1072 yılda sälcük soltanı **Mälik-şah** törkmän ğäskäre yärdämendä Tönyaq Süriä häm Fälästinne yawlap ala.

XII ğasırda näq Süriä törkmännäre Säläxetdin Äyübi citäkçelegendäge täreçelärgä qarşı suğışta zur rol' uynıy.

XII ğasırda şul cirdä Mämlüklär däwläte üz xakimiäten urnaştıra.

1337 yılda Süriä törkmännäre **Dulqadıyr bäylege**nä nigez sala.

1516 yılda Marc Däbikä yanındağı suğışta ğosmanlılar mämlüklärne ciñä häm Süriädä 400 yıl däwamända Ğosmanlı xäkimiäte urnaştırıla.

1936 yıldan Süriädä törkmännärgä tuğan telendä söyläşü häm ädäbiät bastıru tıyıla.

Bäşär äl-Äsäd idärä itkän çorında törkmännärgä qarşı çikläwlär beraz yomşartıla.

## Süriä watandaşlar suğışı

Xäzerge waqıtta Süriä törkmännäre kübesençä Lataqiä wiläyätendä häm Xäleb şähärendä tora.

Süriä watandaşlar suğışı başlanğannan soñ, Süriä törkmännäre Bäşär Äsäd xökümätenä qarşı suğışa.

2011 yılda Törkiädä "Süriä törkmän xäräkäte" oyışa, 2014 yılda Törkiä yärdämendä Käsäb şähären yawlap ala.

2015 yılnıñ oktäberennän Räsäy hawa köçläre törkmännär torğan urının bombağa tota.

Qayber qaraşlar buyınça 2015 yılnıñ 24 noyäberendä bulğan Rusiä Su-24 oçqıçın bärep töşerü näq törekmännärne bombağa totu belän bäylängän.

## Sıltamalar
*http://golosislama.com/news.php?id=27931 Россия бомбит тюрок Сирии. Что скажет Турция?
* http://ru.reuters.com/article/topNews/idRUKCN0RV4Q420151001  Туркменская группа в Сирии сообщила о гибели более 40 человек в результате авиаударов РФ

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Сүрия
Татарбунары

**Татарбунары** (, , ) — Украинаның Одесса өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 10974 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Татарбунары Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.

## Тарих
1637 елда нигезләнгән.
## Халык




## Искәрмәләр

Төркем:Одесса өлкәсе шәһәрләре
Пётр Ураев

**Пётр Василий улы Ураев** (, , Березина ав., Түбән Новгород губернасы, Рәсәй империясе — , Йошкар-Ола, Мари АССР, РСФСР, ССРБ) — җәмәгать эшлеклесе, Мари АССР һәм ССРБ Югары шуралары депутаты.
## Тәрҗемәи хәле
Керәстиян гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. 1939 дан БК(б)Ф әгъзасы. 1949 да БК(б)Ф ҮК каршындагы югары фирка мәктәбен тәмамлаган.
* 1949-1956 елларда СБКФ ҮК аппаратында. 
* 1956-1957 елларда СБКФнең Татарстан өлкә комитетының икенче сәркәтибе. 
* 1957-1963 елларда СБКФнең Башкорт өлкә комитетының икенче сәркәтибе. 
* 1963-1967 елларда СБКФнең Мари өлкә комитетының беренче сәркәтибе.
## Чыганаклар
* http://pomnipro.ru/memorypage62805/biography 

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында БАССРдан депутатлар
Михаил Первухин

**Михаил Георгий улы Первухин** (, , Йөрүзән заводы бистәсе (хәзерге ), Ызлатавыс өязе, Өфе губернасы, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — ССРБ дәүләт, хәрби һәм фирка эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Тимерче гаиләсендә туган. Рус милләтеннән. Ызлатавыстагы икенче баскыч мәктәбендә комсомол ячәйкәсе җитәкчесе булган. 1919 дә Ызлатавыс шәһәр буржуазия милеген милләтләштерү буенча комиссиясе әгъзасы; шул ук елдан БК(б)Ф әгъзасы. 1919-21 елларда Йөрүзән  инструкторы, җирле гәҗитнең җаваплы сәркәтибе, сәяси-агарту бүлеге мөдире, өяз комитеты сәркәтибенең урынбасары,  сәркәтибе. 1929 да Г.В.Плеханов ис. Мәскәү халык хуҗалыгы институтын тәмамлый.
* 1929 дан инженер-техник вазифаларында, Кашир ДРЭС-ы директоры, Мосэнергоның баш инженере. 
* 1937 дән Главэнерго (ССРБ авыр сәнәгате халык кәмисәрлегенең энергетик хуҗалыгы баш идарәсе) башлыгы, ССРБ авыр сәнәгате халык кәмисәре урынбасары, аннары халык кәмисәре. 
* 1939—1940 һәм 1953—1954 елларда ССРБ электростанцияләр һәм электр сәнәгате халык кәмисәре. 
* 1940—1944, 1950—1953 һәм 1953—1955 еларда ССРБ ХКШ рәисе урынбасары, 1955—1957 елларда ССРБ ХКШ (МШ) рәисе беренче урынбасары, бер үк вакытта 1942—1950 елларда ССРБ химия сәнәгате халык кәмисәре (министры) һәм 1957 дә ССРБ урта машиналар төзү министры. 
* 1957—1958 елларда ССРБ МШның тышкы икътисади элемтәләр буенча дәүләт комитеты рәисе. 
* 1958 дән АДҖдә ССРБ илчесе. 
* 1963 тән ССРБ ХХШда идарә башлыгы, 1965 тән ССРБ дәүләт план комитетында (Госплан) бүлек башлыгы һәм коллегия әгъзасы. 
ССРБ ЮШ депутаты (2—4 чакырылышлары), Социалистик Хезмәт Каһарманы (1949).

Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Виктор Никонов

**Виктор Петр улы Никонов** (, , Белогорский утары, Донецк округы, Дон гаскәре өлкәсе, Рәсәй империясе — , Мәскәү, ССРБ) — ССРБ фирка һәм дәүләт эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәле
1950 дә Азак-Кара диңгез авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаган.
* 1958 дән фирка эшендә: СБКФның Красноярск крае комитетында бүлек мөдире урынбасары, аннары бүлек мөдире, СБКФ ҮКның РСФСР буенча фирка органнары бүлеге инструкторы, 1961—1967 дә Татар икенче сәркәтибе, 1967—1979 да Мари өлкомының беренче сәркәтибе. 
* 1979—1983 тә «Союзсельхозхимия» берләшмәсе рәисе, ССРБ авыл хуҗалыгы министры урынбасары. 
* 1983—1985 тә РСФСР авыл хуҗалыгы министры. 
* 1985—1989 да СБКФ ҮК сәркәтибе.
* 1989 дан пинсәдә. 
ССРБ ЮШ депутаты (6—11 чакырылышлары). ССРБ халык депутаты (1989—1991).

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Миләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Pol Gogeñ

**Ejen Añri Pol Gogeñ** (fransuzça *Eugène Henri Paul Gauguin* [øˈʒɛn ãˈʁi ˌpol ɡoˈɡɛ̃], 1848-1903) - Fransiä rässamı, sınçı, grafik.

Pol Sezann häm Van Gog bergä postimpressioniznıñ iñ kürenekle wäkile.

1870 yıllarda häwäskär bularaq räsem sänğäte belän şöğellänä başlıy.

1880 yıldan impressionizm kürgäzmälärendä qatnaşa.

1883 yıldan hönäri rässam.

Gogen räsemnäre naçar satıla bulğan, üze fäqir bulıp torğan.

Xäzerge waqıtta Gogennıñ räseme "Qayçan tuy bula?" - iñ qıybat satılğan räsem bulıp sanala.

## Tormış yulı

1848 yılğı İnqıylab waqıtında Parijda tuğan.

Uncide yäşlek Gogeñ diñgezçe bulıp säwdä qorabında eşli başlıy, soñraq xärbi qorabta xezmät itä. Şunıñ öçen anası anı mirastan mäxrüm itä.

1872 yılda Parijğa qayta häm birja brokerı bulıp eşli başlıy. 1873 yılda öylänä.

1873-1874 yılda berençe peyzajlar icat itä.

1879 yılda impressionism kürgäzmälärendä qatnaşa.

1884 yılda Kopenhagenğa ğailäse belän küçenä, anda broker bulıp eşlärgä däwam itä.

1885 yılda Pol täwlek buyı räsem yasıy häm kinät xatının häm 5 balasın Daniädä taşlap, Parijğa qayta.

1887-1888 yılda Panamağa bara, Van Gog belän eşli.

1891 yılda Taiti utrawına bara, anda 80 räsem icat itä.

1901 yılda Hiva-Oa (Markiz utrawlarına) bara, anda Taiti xatınına öylänä, räsemnär, xikäyälär icat itä. Näq bu utrawda Gogeñ iñ yaxşı räsem yasıy.

1903 yılda bu utrawda ülä.

Tik ülemennän soñ 1906 yılda Gogeñğa dan kilä.

Gogeñ tormışı William Somerset Moem nıñ "Ay häm tien" kitabında taswirlanğan.

## İcat



Файл:Paul Gauguin 001.jpg|Tegüçe xatın
Файл:Paul Gauguin 137.jpg|Wäğäzdän soñ öräk (1888)
Файл:Paul Gauguin 072.jpg|Arle'dä kafe (1888)
Файл:Gauguin Il Cristo giallo.jpg|Sarı Mäsix (1889)
Файл:Paul Gauguin 040.jpg|Xatın çäçäk belän (1891)
Файл:Paul_Gauguin-_Manao_tupapau_(The_Spirit_of_the_Dead_Keep_Watch).JPG|Ülelär ruxı yoqlamıy (1892)
Файл:Eh quoi! Tu es jaloux? by Paul Gauguin.jpg|Könläşäseñme? (1892)
Файл:Paul Gauguin 128.jpg|Cimeşne totuçı xatın (1893)
Файл:Gauguin - Ihr Name ist Vairaumati - 1892.jpg|Anıñ iseme Vayraumati bulğan (1893)
Файл:Martinique Landscape Paul Gauguin, 1887.jpg|Martinik küreneşe
Файл:Woher kommen wir Wer sind wir Wohin gehen wir.jpg|Qaydan kildek? Kem bez? Qaya barabız? (1897—1898)
Файл:Paul Gauguin 091.jpg|Monnan arı berqayçan (1897)
Файл:Paul Gauguin 107.jpg|Cimeşlär cıyu (1899)
Файл:Gauguin - Stilleben mit Papagei - 1902.jpg|Tutıy qoşlar belän natürmort (1902)



## Sıltamalar
* Поль Гоген — Биография.
* Бенгт Даниэлльсон. Гоген в Полинезии
* Картины Поля Гогена
* Галерея картин Поля Гогена
* Поль Гоге́н 
* Поль Гоген — Биография и известные картины 
* Жизнь и творчество Поля Гогена на сайте Картины Импрессионистов 
* Картины Поль Гоген 

Төркем:Франция рәссамнары
Михаил Кирпонос

**Михаил Петр улы Кирпонос** (, , Вертиевка, Чернигов губернасы, Рәсәй империясе — , Шумейково тирәсендә, Полтава өлкәсе, УССР, ССРБ) — совет хәрби эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Ярлы керәстиян гаиләсендә туган. Чиркәү-мәхәллә мәктәбендә, аннары земчтво мәктәбендә белем алган. 1909 дән Чернигов губернасының урманчылыкларында урманчы булып эшләгән. 1915 тә гаскәргә алына: Ораниенбаумда әфисәрләр мәктәбе каршысындагы инструкторлык курсларын тәмамлап, Козлов шәһәренә запас полкына җибәрелә. 1917 дә хәрби-фельдшер мәктәбен тәмамлый һәм Румын фронтына җибәрелә. 1918 дә демобилизацияләнә. Брест солыхы төзелгәннән соң Кирпонос авылына кайтып шура хакимиятен саклау өчен яңадан кулына корал алды һәм фиркагә керде. Баш күтәргән халык отрядларына җитәкчелек итеп, ул Украинаны оккупацияләгән алманнарга каршы көрәште, Кызыл Гаскәрнең беренче украин чәсләрен оештыруда катнашты, Щорс дивизиясендә полк командиры булып, петлюрачылар, акгвардиячеләр һәм төрле атаманнар белән сугышты.

Сугыштан соң Харкауда кызыл командирлар мәктәбе башлыгының сәяси эшләр буенча урынбасары. 1927 дә Фрунзе ис. ЭККГ хәрби академиясен тәмамлый. 1929-1931 дә дивизия ыштабы башлыгының урынбасары, аннары ыштаб башлыгы.

1934 дән ТАССР ҮБК ис. берләшкән татар-башкорт хәрби мәктәбе башлыгы. «Халык дошманнары» белән көрәшүдә зур активлык күрсәткән. 1939—1940 та Совет-фин сугышында катнашкан. 1940 та корпус командиры, Ленинград хәрби округы . 1941 дә Киев хәрби округы сәргаскәре итеп билгеләнә. 1941 нең 9 сетябрендә сугышта һәлак булган.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://www.hrono.ru/biograf/bio_k/kirponos.php

Төркем:Хәрби академия тәмамлаучылар
Биндабасини гыйбадәтханәсе

**Биндабасини [[гыйбадәтханә]]се** - Похара Непалда танылган урын булып тора, ул туристларга карау өчен күп танылган урыннар белән тулы. Иң мәшһүрләрдән һәм иң еш зиярәт ителә торганнардан Биндабасини гыйбадәтханәсе булып тора. Гыйбадәтханә халыкта Биндхьябасини буларак билгеле. Горур рәвештә калкулык өстендә торып, бу искиткеч гыйбадәтханә тыныч рәвештә шау-шулы Похара шәһәрендә тора.

Һинд диненең ак пагода стиленда корылмасы диңгез дәрәҗәсеннән 3000 фут өстендә Аннапурна һәм Мачхапучһре тау сыртлары буенда урнашкан. Ул яшәү дәрте тулы Гималайда сәүдә үзәге Похараның иске базары янында урнашкан.
Биндабасини гыйбадәтханәсе яки Биндхьябасини Мандиры Покхара районында торучы һинд дине тарафдарлары өчен зур дини әһәмияткә ия. Ул дини дәртнең мөһим үзәге булып тора. Гыйбадәтханә үзе һинд алиһәсе Дургига багышланган, ул Покхараның сакчысы булып тора. Дурганың, шулай ук Шакти яки Кали буларак билгеле булган алиһәнең күпсанлы чагылышлары бар, һәм Биндабасини гыйбадәтханәсендә ул Бхагвати, алиһәнең кансусау аспекты буларак карала. Дурга Шалиграм рәвешендә чагыла. Шалиграм, һинд мифологиясе буенча яхшы таш булып санала. Гыйбадәтханә алиһә Хадаг Бум Малла патшага монда сын ясарга кушканнан соң барлыкка килә. Нигез салудан соң монда Бхагвати алиһәгә көн саен табынганнар. Хайван корбан чалулар, кагыйдә буларак сишәмбе һәм шимбә көннәрендә була. Һинд фестивале Дашайнда корбан чалырга теләүче күп ышанучыларны күрергә була. Чынлыкта исә, Дашайн фестивале вакытында туристлар өчен урын әз була.

Биндабасини гыйбадәтханәсенең структурасы парк ландшафты белән уратып алынган. Күпләр монда пикник өчен киләләр һәм искиткеч панорама белән ләззәт табалар. Бу ноктадан искитмәле күренешләргә шәһид булырга мөмкин. Бу тыныч атмосферага Дхуп исе өстәлә.
Биндабасини гыйбадәтханәсенә зиярәт кылулар Иске базар буенча йөрүләр белән берләштерелергә мөмкин. Якында Фева күле урнашкан. Биндабасини гыйбадәтханәсе торучы калкулык нигезе янында популяр күргәзмә ноктасы Сарангкотка юл урнашкан.

Төркем:Непал
Төркем:Һинд дине
Төркем:Шактизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Николай Подгорный

**Николай Виктор улы Подгорный** (, , , Карловка, Константиноград өязе, Полтава губернасы, Россия империясе — , Мәскәү, ССРБ) — совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.

ССРБ ЮШ депутаты (4—9 чакырылышлары). 
## Тәрҗемәи хәле
Металл коючы гаиләсендә туган. Украин милләтеннән. Хезмәт эшчәнлеген 1917 елда слисер укучысы буларак башлаган. 1921—1923 тә комсомол райкомы сәркәтибе, 1923—1926 да Киев политехника институтының ында укыган. 1931 дә Киев азык-төлек сәнәгате технология институтын тәмамлаган. 1931 дән инженер-техник вазыйфаларында.

* 1939—1940 һәм 1944—1946 да УССР азык-төлек сәнәгате халык кәмисәренең урынбасары, 1940—1942 дә ССРБ азык-төлек сәнәгате халык кәмисәренең урынбасары. 
* 1942—1944 тә Мәскәү азык-төлек сәнәгате технология институты директоры. 
* 1946—1950 дә УССР Югары Шурасының ССРБ ЮШсында даими вәкиле. 
* 1950 дән фирка эшендә: Харковь ның беренче сәркәтибе, 1953 дә  ҮКның икенче сәркәтибе, 1957—1963 тә беренче сәркәтиб.
* 1963—1965 елларда СБКФ ҮК сәркәтибе. 
* 1965—1977 дә ССРБ ЮШ президиумы рәисе. 
* 1977 дән пинсәдә.
Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.
## Тышкы сылтамалар
* http://www.hronos.ru 

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Persefona

**Persefona**  (bor. yunança *Περσεφόνη*) - borınğı yunan mifologiäsendä undırış häm ülelär patşalığı alihäse.

Zevs häm Demetra qızı, Aid xatını.

Rim mifologiäsendä **Prozerlina**ğa tiñ.

## Urlaw

Demetra häm Zevs qızı mäğärädä nimfalar belän tärbiälängän.

Aña Ares häm Apollon yawçılıy. Mif buyınça Persefona, Afina häm Artemida bergä üsä. Närkis - Kora çäçäge dip yörtelä.

Aid Demetra qızı Persefonanı urlağan häm aña öylängän. Şunıñ öçen Aid Demetrağa Sitsiliä yarımutrawın büläk itkän.

Demetra qızın ezlägän waqıtta Cirdä uñış bulmağan, Zevs şunı kürep, Aidnı Persefonanı qaytarırğa mäcbür itkän, Aid ämerne ütägän, läkin Persefonağa izge anar orlıqların birgän, alarnıñ yärdämendä Persefona Aidqa telägän qaysı waqıtta qayta alğan.

Zevs Demetranı tınıçlandırır öçen ämer birä, qarar buyınça Persefona 8 ay däwamında Olimpta, 4 ay däwamında Aid patşalığında bulırğa tieş.

Şulay itep, yaz häm cäy könnären Olimpta tora, Cirdä uñış bar, ä köz häm qış könnärendä Aid patşalığına töşä.

Persefona - cir astı patşalığınıñ xucabikäse, Cihannıñ qırıyında tora.

**Persefona xaqında mif fasıllar alışınunı bilgeli.**

## İsemnär
* Deslina
*Kora. "Qız". Persefona iseme
*Leptinida. Persefona  epitetı
*Obrimo. Persefona  epitetı
*Praksidika

## Surätlär



Rembrandt Harmensz. van Rijn 123.jpg|Persefonanı urlaw, Rembrandt
Dante Gabriel Rossetti - Proserpina.jpg|Prozerlina, Dante Gabriel Rossetti
FredericLeighton-TheReturnofPerspephone(1891).jpg|Persefona qaytuı, Frederik Leiton
Joseph Heintz d. Ä. - The Rape of Proserpina - WGA11333.jpg|Persefonanı urlaw, Yozef Heintz




## Sıltamalar

* Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. — М., 1996. — С. 527, по Сосибию Лаконскому
* Гомер. Илиада XXI 441—457
*  Плутарх. Об упадке оракулов 21 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.416
*Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.107-108
*Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.188-190 [1]
*Гладкий В. Д. Древний мир. Энциклопедический словарь в 2-х томах Центрполиграф, 1998 г.

Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары
Windows 10

**Windows&nbsp;10** (МФА: ) — хәзерге вакытта ясалучы операцион системаның шартлы исеме. Әлеге ОС Microsoft Windows ОС гаиләсенә керә һәм Microsoft транснациональ корпорациясе тарафыннан ясала.

Система шәхси компьютерлар, планшетлар, смартфоннар, Xbox One консоллары һ. б. кебек төрле җайланмалар өчен бердәм булырга тиеш.

## Система таләпләре

## Искәрмәләр

Төркем:Microsoft Windows
Төркем:Операцион системалар
Төркем:Санак
Pol Sezann

**Pol Sezann** (fransuzça *Paul Cézanne*; 1839-1906) — Fransiä rässamı, postimpressionizmnıñ kürenekle wäkile.

## Tormış yulı

1839 yılda Fransiäneñ Eks-añ-Provañs kantonında tuğan.

Kamil Pissaro, Eduard Mone, Klod Mone belän tanışıp, impressionizm stilendä icat itä.

1874, 1877 yıllarda impressionizm kürgäzmälärendä qatnaşa, läkin şul waqıttan impressionizm stilennän çitläşä.

1872-1873 yılda "Asılınğan keşe yortı" digän räseme yasağannan soñ, üzeneñ üzençälekle stilen buldıra.

Sezann 800 räsem may belän yasıy, citmäsä küp kenä akvarel häm başqa eş icat itä.

Anıñ iñ tanılğan räseme "May çabu" kübesençä "Pyero häm Arlekin" ataması astında bilgele.

1906 yılda Eks-añ-Provañsta ülä.

"Kärt uynawçılar" räseme öçen  Qatar xälifäse Äl Tani  yabıq satuda 250 mln  dollar  tülägän, 2011 yılda bu iñ qıybat satılğan  räsem bulıp tora.

## İcat



Image:L'Ouverture de Tannhauser, par Paul Cézanne.jpg| Qız pianino yanında 1868 
Image:Paul_Cézanne_115.jpg| «Sent-Viktuar tawı», 1882—1885
Image:Bord de la Marne, par Paul Cézanne, Hermitage Museum.jpg| «Marna yarları», 1888
Image:Paul Cézanne 060.jpg|"May çabu" yäki **"Pyero häm Arlekin"**
Image:Cézanne,_Paul_-_Still_Life_with_a_Curtain.jpg| «Natürmort», 1889, 
Image:Homme à la pipe, par Paul Cézanne, Musée de l'Ermitage.jpg| «İr trubka belän», 1890.
Image:Les Joueurs de cartes, par Paul Cézanne, collection Al-Thani, Yorck.jpg| « Kärt uynawçılar », 1892—1893, 2011 yılda iñ qıybat satılğan  räsem **(250 mln dollar tülängän)**
Image:Jeune Italienne accoudée, par Paul Cézanne, Yorck.jpg| «Yäş italian qızı», 1896. 
Image:La Montagne Sainte-Victoire et le Château noir, par Paul Cézanne.jpg| «Sen-Viktuar tawı häm Qara kirmän», 1904—1906.
Image:Paul Cézanne 047.jpg| «Qoyınuçı xatınnar», 1906.



## Sıltamalar

*    Яворская Н. В. Сезанн. — М., 1936.
*    Перрюшо А. Сезанн. Пер. с франц. — М., 1966.
*    Сост. Яворская Н. В. Поль Сезанн: Переписка. Воспоминания современников. — М., 1972.
*    Сост. Барская А. Л. Поль Сезанн: Альбом. — 1975.
*    Линдсей Дж. Поль Сезанн. Пер. с англ = J. Lindsay. Cezanne: His Life and Art. - L.: Evelyn, Adams and Mackay, 1969. — М.: Искусство, 1989. — С. 416 с.. — ISBN 5-210-00021-4.
*    Venturi L. V. 1—2 // Cezanne, son art, son oeuvre. — Paris, 1936.
*    Rewald J. The ordeal of Paul Cezanne. — London, 1950.
*    Novotny F. Cezanne und das Ende wissenschftlicher Perspektive. — Wien, 1938.
*    Badt K. Die Kunst Cezannes. — Munchen, 1956.
*    Мурина Елена. Сезанн. — М.: Искусство — XXI век, 2014. — 296 с. — 1500 экз. — ISBN 978-5-98051-106-7.

Törkem:Франция рәссамнары
Энциклопедик сүзлек

**Энциклопедик сүзлек** гадәттә төрле темаларга караган әлифба тәртибендә төзелгән күп санлы кыска мәкаләләрдән тора.  Гомуми энциклопедик сүзлекләрдән тыш, сәнгать, биография, хокук, медицина яки фәлсәфә кебек махсус бер тармакка   караганнары да мәгълүм. Алар шулай ук махсус академик, мәдәни, этник яки милли мәсьәләләр тирәсендә төзелә ала.

Термин башта сүзлек килеш әлифба тәртибендә  тематик глоссарий буларак төзелгән мәгълүмати кулланмаларны билгеләү өчен  кулланыла.  (*Сүзлек* термины гади кулланылышка *[[энциклопедия]]*га караганда якынча ике гасыр иртәрәк керә.) Мәгълүматны әлифба тәртибендә күрсәтелешен белемне башкача классификацияләү системаларыннан аеру өчен, күп беренче энциклопедияләрнең исемнәрендә "сәнгать һәм фәннәр сүзлеге" яки охшаш атамалар кулланылган иде.

## Шулай ук карагыз
* Татар энциклопедия сүзлеге

## Әдәбият
* Robert Hunter, Henry Scherren, and John Williams. *The Encyclopædic Dictionary*. 7 volumes. 1879-1888.
* Sandro Nielsen: *The Effect of Lexicographical Information Costs on Dictionary Making and Use.* In: *Lexikos* 18/2008, 170-189.

## Сылтамалар

Төркем:Энциклопедияләр
Кирмәнчек

**Кирмәнчек** (Кременчук, , ) — Украинаның Полтава өлкәсендә урнашкан шәһәр. Кирмәнчек районының һәм Кирмәнчек шәһәр громадасының административ үзәге.

Халык саны — 225216 кеше (2015).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Кирмәнчек Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1571 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 75,5%, рус теле — 23,9%.
## Искәрмәләр

Төркем:Полтава өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Кирмәнчек шәһәр громадасының торак пунктлары
Била Церква

**Била Церква** яки **Ак Чиркәү** (Била Церква, , ) — Украинаның Киев өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 211205 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Била Церква Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1032 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 86,6%, рус теле — 12,3%.
## Искәрмәләр

Төркем:Киев өлкәсе шәһәрләре
Алчевск

**Алчевск** (Алчевськ, , ) — Украинаның Луганск өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Фактик рәвештә «Луганск Халык Җөмһүрияте» идарәсе астында.

Халык саны — 110474 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Алчевск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
1895 елда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: рус теле — 83,6%, украин теле — 15,3%.
## Искәрмәләр

Төркем:Луганск өлкәсе шәһәрләре
Бердянск

**Бердянск** (Бердянськ, , ) — Украинаның Запорожье өлкәсендә урнашкан шәһәр.

Халык саны — 115500 кеше (2014).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Бердянск Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
XVI гасырның азагында биредә *Бирде* авылы урнашкан булган.

1827 елда *Новоногайск* исеме астында нигезләнгән. Яңа бистә шул хәтле тиз үскән ки, 1835 елда аңа шәһәр статусы бирелә. 1841 дә Николай Iның әмере белән шәһәргә **Бердянск** исеме кушылган. 1842 елдан Таврия губернасы составында өяз үзәге. 20 гасырның башыннан — эре сәнәгый үзәк.

1939—1958 елларда *Осипенко* исемен йөрткән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: рус теле — 75,3%, украин теле — 24%.
## Кардәш шәһәрләр
* Бельско-Бяла
* Ямбол
* Ля-сен-сюр-Мер

## Искәрмәләр

Төркем:Запорожье өлкәсе шәһәрләре