Василий Чапаев

**Василий Иван улы Чапаев** *(Василий Иванович Чапаев)* — Кызыл армия командирларыннан берсе, Беренче бөтендөнья һәм Ватандашлар сугышларында катнашучы.

## Биография

Василий Чапаев 1887 елның 28 гыйнварда (9 февральдә) Казан губернасы Чабаксар өязенең Будайка авылында (1940 елда Чабаксар составына кертелгән) крестьян гаиләсендә туган.

Берникадәр вакыттан соң Чапаевлар гаиләсе Самар губернасы Николаевск өязенең Балакау авылына күчә. Белемне Чапаев урындагы чиркәү-мәхәллә мәктәбендә ала.

1908 елның көзендә Чапаев хәрби хезмәткә алына һәм Киев шәһәренә җибәрелә, ләкин ярты ел үткәч, запаска җибәрелә. Беренче бөтендөнья сугышына кадәр плотник булып эшли.

### Беренче бөтендөнья сугышы

1914 елның 20 сентябрьдә Чапаев икенче тапкыр хәрби хезмәткә алына һәм Аткарскида урнашкан 159-нче запастагы җәяүле гаскәр полкына җибәрелә. 1915 елда фронтка озатыла. Анда ул 9 армиянең 82-нче җәяүле гаскәр нең 326-нче Белгорай җәяүле гаскәр полкы составында Көньяк-Көнбатыш фронтында (Волыньда һәм Галициядә) сугышкан; яралана. 1915 елның июлендә өйрәнү команданы (учебная команда) тәмамлый, кече унтер-әфисәр, соңга өлкән унтер-әфисәр дәрәҗәсе бирелә. Сугышны фельдфебель дәрәҗәсендә тәмамлый. Сугыштагы батырлыклары өчен Георгий медале һәм Георгий тәресенең өч дәрәҗәсе белән бүләкләнә.

### Ватандашлар сугышы

Февраль революцияне Сарытауда һоспитальдә каршы ала. 1917 елның 28 сентябрьдә РСДЭФ (РСДРП) (б)га керә. Николаевскида урнашкан 138-нче запастагы җәяүле гаскәр полкының командиры, декабрьдә Николаевск өязе хәрби комиссары булып сайлана. Николаевск өязе Кызыл гвардиясе оештыруда катнаша. Аның тәкъдиме буенча урындагы Кызыл гвардия отрядлары *Пугачёв бригадасы*на берләштерелгән Степана Разин исемле һәм Пугачёв исемле полкларына үзгәртеп корылалар. Моннан соң чехословакларга һәм КомУчның Халык армиясенә каршы сугышларында катнаша, Николаевск шәһәрне кире ала; шәһәрне алган бригада хөрмәтенә аңа **Пугачёв** исеме кушыла.

1918 елның 19 сентябрьдән — 2-нче Николаевск  командиры. 1918 елның ноябрьдән 1919 елның февральга кадәр — Генераль штабы академиясендә. Моннан соң — Николаевск өязе эчке эшләр комиссары. 1919 елның маеннан —Александров-Гай бригадасы командиры, июненнән — Колчак армиясенә каршы Бөгелмә һәм Бәләбәй операцияләрендә катнашкан 25-нче укчылар  командиры. 1919 елның 9 июньдә 25-нче  Уфаны, ә 11 июльдә — Җаекны ала. Уфаны алу вакытта Чапаев авиапулемёттан очередь белән яралана.

Рәсми версия буенча, Василий Чапаев Лбищенск шәһәре янында (хәзер Казакъстананың Көнбатыш-Казакъстан өлкәсенең Чапаев авылы) 1919 елның 5 сентябрьдә Җаек елгасы аша йөзү омтылып караганда бата.

## Бүләкләр
* Георгий медале 
* Георгий тәресенең өч дәрәҗәсе
* Кызыл Байрак ордены

## Чапаев мәдәнияттә
* 1923 елда Дмитрий Фурманов Чапаев турында «Чапаев» романны язган. 1934 елда бу роман буенча «Чапаев» фильмы төшерелә; бу филь киң танылганлыкны ала, ә Чапаев, аның ординарец Петька, комиссар Фурманов һәм хатын-пулемётчица Анка совет анекдотларның иң популяр геройлары санында булып чыкканнар.

### Сәнгать әсәрләрендә
* «Чапаев» (фильм, 1934)
* «Песня о Чапаеве» (мультфильм)
* «Чапаев с нами» (агитацион фильмы)
* «Сказ о Чапаеве» (мультфильм, 1958)
* «Чапаев и Пустота» (китап)
* Чапаев һәм Петька турында уеннар сериясе
* «Страсти по Чапаю» (сериал, 2012)

## Истәлек
* 1929 елда Троцк шәһәренә Чапаевск исеме бирелә, Моча елгасына Чапаевка исеме бирелә. Чапаев хөрмәтенә дистәләрчә торак пунктлар һәм урамнар аталганнар.
* 1968 елда Чабаксарда Чапаев музее ачыла. Чапаев музее шулай ук Пугачёвта һәм Балакауда бар.
* Чапаевка багышланган берничә һәйкәл бар.

## Галерея

Файл:Музей Чапаева (Чебоксары).jpg|Чапаеев музее (Чабаксар)
Файл:Памятник В.И.Чапаеву в посёлке Чишмы.jpg| Чапаевка багышланган һәйкәл. (Чишмә, Башкортстан.

### Почта маркалары

1938 CPA 588-594.jpg|
1938 CPA 594 ordinary white paper.jpg|
1938 CPA 594I.jpg|
1938 CPA 594.jpg|
The Soviet Union 1964 CPA 3130 stamp (Soviet cinema art. 30th anniversaries of 'Chapaev', 1934 Soviet war film, directed by the Vasilyev brothers for Lenfilm).jpg|
1938 CPA 594I vert pair yellow.jpg|
1938 CPA 594I vert pair.jpg|
Stamp of USSR 0929.jpg|
Tchapaev (timbre soviétique).jpg|
Vasily Chapaev PSE Russia 2012.jpg|

## Шулай ук карагыз
* Григорий Котовский
* Чапаевка һәйкәл (Самар)
* Чапаевка һәйкәл (Санкт-Петербург)

## Тышкы сылтамалар
* http://www.pq4.ru/ 
* http://gov.cap.ru/hierarhy.asp?page=./1/13313/13916
* http://www.retropressa.ru/v-i-chapaev .
* http://gov.cap.ru/hierarhy_cap.asp?page=./86/3743/7378/7401/7402
* http://chapai.narod.ru/
* http://www.echo.msk.ru/programs/all/598015-echo
* http://chapaev.ru 

Төркем:Россия ватандашлар сугышында катнашучылар