Тәрҗеман

**Тәрҗеман** (, ) — 1883-1918 елларда Кырымда Бакчасарайда төрки-татар һәм рус (*[[1905 ел]]га кадәр*) телләрендә нәшер ителгән әдәби-сәяси һәм фәнни газета. 12 илдә (*[[Россия империясе]], [[Төркия]], [[Мисыр]], [[Иран]], [[Һиндстан]] һ.б.*) таратыла.
1883-1914 елларда нәшире һәм мөхәррире — Исмәгыйль Гаспралы (*[[1851 ел|1851]]-[[1914 ел|1914]]*).  
1914 елдан нәшире Рифат Гаспралы, мөхәррире — Хәсән  Айвазов.
Газета бөтен дөньядагы төрки халыклар арасында күп тарала һәм аларның мәгърифәтен, мәдәниятен, әдәбиятын җанландыруда зур роль уйный.

## Максаты
Россия империясендәге мөселман халыклары, төрки халыклар өчен уртак булган гомумтөрки тел барлыкка китерү, шуның нигезендә төрки дөньяны берләштерү, аларның мәгърифәтен, мәдәниятен, әдәбиятын җанландыру.

 
## Девизы
Телдә, Фикердә, Эштә Берлек.

## Газетаның исеме
Парижда рус язучысы И.С. Тургеневның (*[[1818 ел|1818]]-[[1883 ел|1883]]*) шәхси сәркатибе булып торганда, шулай ук белдерүләр конторасында эшләгәндә, Исмәгыйль Гаспралыга француз теленнән тәрҗемә ясарга туры килә, шуны истә тотып, газетасының исемен «Тәрҗеман» () дип куя.

## Теле
Газета теленә нигез итеп, синтаксисы гадиләштерелгән һәм алынмалардан чистартылган госманлы төрек теленең истанбул варианты алына.
 
 
## Тарих
 
 
 
* 1883 елның 10 апрелендә беренче саны басыла.
* 1879 елда Кырымның Бакчасарай шәһәрендә голова итеп сайланган Исмәгыйль Гаспралы төрки-татар телендә газета чыгарырга рөхсәт сорый, ләкин рөхсәт ала алмый.
* 1882 елда ай саен исемен үзгәртеп, газета форматында «Тонгыч», «Шәфәкъ», «Камәр», «Гүнәш» (Кояш), «Ай»,  «Йолдыз», «Хакыйкать» һ.б. исем астында 12 рисалә (*мәкаләләр җыентыгы*) чыгара. Цензура һәрберсен туктатып бара. Бакчасарайда гарәп шрифтлы басмаханә булмау сәбәпле, әлеге рисаләләрне Тифлистә «Брадәрән Сәет вә Җәләл Үнсизадә» басмаханәсендә 500-1000 данәдә  чыгара.
* Август аенда Санкт-Петербургда, Россия империясе эчке эшләр министры граф Дм. Толстой янына барып, сәхифәләрен рус һәм татар телләрендә бастыру  шарты белән, «Переводчикъ / Тәрҗеман» исеме белән, абүнә бәһасы 3 сум булган, елга 50 саны чыгачак, 4 битле, атналык газета ачарга рөхсәт ала. Шуңа күрә, шарт таләбе буенча, газетада 1905 елга хәтле мәкаләләр рус телендә дә бирелә.
* Нижнийга, Мәкәрҗә ярминкәсенә, барып һәм Казанга килеп, 300 сумлык абүнә туплый. Шиһабетдин Мәрҗани, Җамал Вәлиди, Шакир Рәмиев белән киңәшләшә. Ырынбурдан Рәмиевләр, Сембердән Акчуриннар, Бакыдан Зәйнелгабидин Тагиев биргән акчага газета чыга башлый.
* Иске генә басу машинасы сатып алып һәм Истанбулдан гарәп шрифты кайтартып, эшкә керешә.
* 300 нөсхә белән башланган газета тиражы соңрак 5000 — 12 000 нөсхәгә кадәр үсә .
* Исмәгыйль Гаспралының хатыны, беренче татар хатын-кыз журналисты  Зөһрә Әсфәндияр кызы Акчурина (*[[1862 ел|1862]]-[[1903 ел|1903]]*) 1883-1903 елларда газетаны нәшер итүдә ире белән бергә катнаша. Әнисеннән мирас булып калган барлык мөлкәтен нәшрият эшенә тота.
* 1885 елда басмаханәдә янгын чыга.
* 1887-1888 елларда татар язучысы Муса Акъегетзадә газета мөхәрририятендә эшли.
* Газетда Йосыф Акчура, Әхмәтһади Максуди, Риза Фәхретдинов, Хөсәен Туктаргазый, Гомәр Ипчи һ.б. языша.
* 1905 елда, рус телендәге бүлеге бетерелгәч, исеме «**Тәрҗеман-и Әхвәл-и Заман**»га үзгәртелә.
* 1904 елдан атнага 2, 1906 елдан атнага 3 сан булып, 1912-1918 елларда көндәлек газета буларак чыга.
* Газета, сәясәткә катышмыйча, Россия империясе һәм чит ил яңалыклары, мөселманнар өчен әһәмиятле булган рәсми белдерүләр, китап-нәшрият яңалыклары, игъланнар бастыра.
* 1905 елдан, газетага кушымта буларак,  хатын-кызлар өчен «Галәме нисван» () журналы нәшер ителә (мөхәррире — И. Гаспралы һәм Зөһрә Акчуринаның кызы Шәфыйка (*[[1886 ел|1886]]-[[1975 ел|1975]]*).
* 1909-1910 елларда Казанда балалар өчен газетаның «Галәме сыйбъян» () кушымтасы чыгарыла.
* 1918 елның 23 февралендә нәшер ителүдән туктый.

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Сылтамалар
*  И. Гаспралыга багышланган сайт

## Искәрмәләр


Төркем:1918 елда ябылган гәҗитләр
Төркем:XX гасыр башы татар матбугаты
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Россия империясе гәҗитләре