open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иң олы тәм (китап)

Китап Ачарья Шрила Прабхупадага багышланган. Бу китапның башында Альберт Эйнштейн, Линда Маккартни, Леонардо да Винчи, Крисси Хайнд, Джейн Гудолл, Джеффри Джулианоның вегетарианлыкны яклаучы нотыклары китерелгән. Аннары соң сәламәтлек сораулары карала; шуннан соң вегетарианылкның икътисадка уңай мөнәсәбәте карала; шуннан соң тарихи вегетариан карашлы шәхесләр: Борынгы Греция математигы Пифагор, Борынгы Рим тарихчысы Плутарх вегетарианлыкны яклаучы карашлары, шулай ук Леонардо да Винчи, Француз фәлсәфәсәчесе Жан-Жак Руссо, Бөекбритания (Шотландия) икътисадчысы Адам Смит, Инглиз шагыйре Шелли, рус язучысы Лев Толстой (сүз уңаеннан, ул ахимса (көч кулланмау) принцибы белән Казан госпиталенда ятканда Буддачылык монахыннан өйрәнгән), композитор Рихард Вагнер, Генри Давид Торо, Махатма Ганди, драматург Джордж Бернард Шоу, Герберт Дж. Уэллс, Айзэк Бэшвис Сингер, Исаак Ньютон, изге Франциск Ассизкий, Джордж Бернард Шоу, Марк Твэн һәм Элис Уокер турында сөйләнгән. Хәзерге мәшһүр вегетарианнар арасында - кинойолдызлар Орландо Блум, Лив Тайлер, Брәд Питт, Ричард Гир, Джуд Лоу, Джош Хэртнэтт, Гвинет Пәлтроу, Стив Мартин, Алек Болдуин, Дрю Бэримор, Райан Гоузлинг, Ким Бэсинджер һәм Дастин Хоффман; музыкантлар Д-р Дре, Пол һәм Линда Маккартни, Крисси Хайнд, Хоакин Феникс, Митлоф, Питер Гэбриэл, К.Д.Ланг, Элвис Костелло һәм Мелисса Эстеридж; модельләр Брук Шилдз, Кристи Тарлингтон, Синди Джексон һәм Кристи Бринкли; спорт йолдызлары Хэнк Аарон (бейсбол), Б.Дж. Армстронг (баскетбол), Андреас Калинг (бодибилдинг), Сэлли Истэл (марафон йөгерүе), Сильвия Крэнстон (триатлон), Крис Кэмпбелл (рестлинг буенча дөнья чемпионы), Аарон Прайор (икенче ярымурта авырлыкта дөнья чемпионы), Эдвард Моузес (киртәләр белән 400 метрга йөгерү), Роберт де Кастелла (марафон йөгерүе буенча Олимпия чемпионы), Антон Иннауэр (чаңгы буенча Олимпия чемпионы) вегетарианнар итеп күрсәтелгән. Шулай ук дин һәм вегетарианлык сораулары карала, Борынгы Мисыр каһиннәре, Христианлыкта һәм ниһаять, Буддизмда һәм Һинд динендә вегетарианлык сораулары карала. Ризыкны ничек Ходайларга тәкъдим итәргә икәнен карала. Аннан соң Шрила Прабхупада нотыкларыннан, "Шримад-Бхагаватам" һәм башка Һинд дине язмаларыннан цитаталар китерелгән. Шуннан соң рецептлар турында бүлекләр китә: Азия ланчы, Һиндстан төшке ашы, Якын Көнчыгыш табыны, Европа кыш банкеты, Латин Америка фуршеты, Греция төшке ашы, Җиңел һәм сәламәт чакырылган кичке ашы, Бөтен дөньядан ризык рецептлары, шуннан соң глоссарий, нәтиҗә һәм авторлар турында өлеш китерелгән.

Экзотик булган ингридентларсыз ризык итеп бу китапта - Манный ярмасыннан, Әстерхан чикләвеге һәм киптерелгән йөзем салган хәләвә дигән татлы ризыкны атап була. Моны, мәсәлән, Казанның һәрбер диярлек кибетендә очрый торган продуктлардан пешереп була.

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине буенча басмалар
Шива Шри Паскаракуруккал

**Шива Шри Паскаракуруккал** Германия-дә яшәүче Шри Ланкан Тамил каһине һәм Хаммда Шри Камадчи Ампал Гыйбадәтханәсенең Шри Камадчи Ампал Гыйбадәтханәсенең беренчел изгесе, бу Европада икенче иң зур Һинду гыйбадәтханәсенең дин әһеле. 1989 елда ул үзенең фатиры идәне астында пуджаны башкара башлаган. 2000 елда хәзерге гыйбадәтханә өстендә эшләр башланган. Гыйбадәтханәне төзү 2002 елның Июленда башланган һәм ачылу церемониясен 3000 Һинду бәйрәм иткән.

## 2012 һөҗүме
Пашкаракуруккал Һамм-Уэнтропта биш битлек кигән кеше тарафыннан 2012 елның 9 ноябренда һөҗүм ителгән. Ул һәм аның гаиләсе баулар белән бәйләнгән. Аңа борыч спрее сипкәннәр һәм берничә мәртәбә бәргәннәр. Шуннан 20 минут узгач, караклар, гаиләдән зәркән әйберләрен һәм акчаны алып китеп, бинадан чыкканнар. Пашкаракуруккалның хатыны үзен азат иткән һәм полицияне чакырган. Караклар шулай ук янәшә урнашкан гыйбадәтханәдә декорацияләрне һәм төрле изге әйберләрне җимергәннәр.

## Искәрмәләр
* http://www.migrationsroute.nrw.de/themen.php?thema_id=29&erinnerungsort=Hamm%20Uentrop  | title = Vom Kellerraum zum Tempel | language = German|trans-title=| publisher = Land Nordrhein-Westfalen
* http://www.bild.de/news/inland/raubueberfall/maskierte-ueberfallen-deutschen-hindu-priester-27136624.bild.html | title = Maskierte überfallen deutschen Hindu-Priester | language=  German |trans-title=| publisher = Axel-Springer Verlag

Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Аргужа

**Аргужа** () - башкорт халык җыры, озын көй. Исем Аргужа күле буенча (хәзерге Аргужа сусаклагычы составында).

## Тарих
Легендасын һәм шигъри текстын башлангыч тапкыр 20 гасырда С.Сәлимов язып ала һәм "Башкорт аймагы" җыентыгында (1929, №7) бастыра.

30 нчы елларда башлангыч тапкыр фонографка яздырыла, "РСФСР халыклары фольклоры" ("Фольклор народов РСФСР"; 1979) җыентыгында дөнья күрә.

Җыр моңлы эпик характерда. Барлыкка килүе Чиләбе өязе Ялтыравык авылы кешесе Шәрәфетдин Вәсиленең язмышы белән бәйле. 
Ул 19 гасыр уртасында тау заводлары төзү нияте белән башкорт җирләрен тартып алуга каршы чыга, шуның өчен сөргенгә озатыла. 

Җырның шигъриятле нигезенә аның туган ягын — Аргужа күле (хәзерге Аргужа сусаклагычы составында) буйларын — сагынып язган текстары салынган.

Көйнең авторы — Шәрәфетдиннең авылдашы, халык җырчысы Бауман, дип фаразланыла.
Бу җыр Габдулла Солтанов, Гәли Хәмзин репертуарында бар
.
 *Текст (фрагмент)* :

Аргужа да буйлап йөрегәнемдә,

Ятып калды каеш дилбегәм.

Дилбегәм дә өчен кайгырмыймын —

Ятып калды туган илгенәм....



## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*Башкорт халык иҗаты. Җырлар. 1-че китап. Уфа, 1974; Башкорт халык иҗаты. Җырлар һәм көйләр. Уфа, 1983; Вәлиев Д.Ж. Аргаяш башкортларның рухи мирасы. Уфа, 1996.

Төркем:Башкорт халык җырлары
Аргаҗы сусаклагычы

**Аргаҗы сусаклагычы** — 1939-1946 елларда Аргаҗы гидро-электр станциясе өчен Мияс елгасында төзелгән сусаклагыч.

Мәйдан — 84,4 км².

Сусаклагыч биләмәсенә Аргаҗы күле керә. Аргаҗы сусаклагычы ярында башкорт, татар, рус халкы яшәүче Аргаҗы, Байдаш, Хәлит, Байрамгол авыллары урнашкан.

## Моны да карагыз
*Аргаҗы
*Аргужа
*Мияс (елга)

## Искәрмәләр

Төркем:Русия сусаклагычлары
Төркем:Әлифба буенча сусаклагычлар
Төркем:Аргаяш районы
Франциядә Һинд дине

**[[Франса|Франция]]дә Һинд дине җәмәгате** кайбер озак яшәүче резидентлардан һәм күп соңрак килгән иммигрантлардан тора. Гәрчә Һинд дине халыкның зур нисбәтен тәшкил итсә дә, ул тиз үзә; Францияның хәзерге Һинду халкы 121 312 яки халыкның 0,2%-ы, бу 1993 елда фараз ителгән 50 000 караганда арту.  
Ул Европада сан буенча дүртенче Һинду җәмәгате, Берләшкән Корольлектәге, Нидерландтагы һәм Италиядәгедән соң.

## Мәшһүр Француз Һиндлеләре

* Викаш Дхорасу, 2006 ел Франция Футбол Дөнья Кубогы тәкымы әгъзасы. Ул этник Маврикий Һиндлесе Лё Хаврдан.
* Алэн Данилу, Франция тарихчысы, интеллектуал, музыколог, индолог һәм Көнбатыш кешесе булып Шайвит Һинд диненә күчкән.
* Арнод Десжардэн, Франция журналисты, режиссер, Свами Праджнанпадның төп өйрәнчеге.

## Франциядә Һинд диненең әһәмияте
Һиндулар булган яки Һинд дине аларга йогынты ясаган Француз кешеләре арасында Виктор Кузэн, Александра Давид-Неель, Поль Гогэн, Рене Гуэнон, Жүл Мишле, Мирра Ришар, Ромэн Роллан, Сатпрэм, Поль Верлэн, Франсуа Готье һәм Вольтер керә.

## Франция диңгез арты территорияләрендә Һинд дине
* Мартиникада Һинд дине
* Франция Гвианасында Һинд дине
* Реюньонда Һинд дине

## Шулай ук карагыз
* Ил буенча Һинд дине
* Франция демографиясе
* Франциядә Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
* Моранж гыйбадәтханәсе
* Ль'Унион гыйбадәтханәсе
* Пти Базар Гыйбадәтханәсе
* Каликамбал (Реюньон)
* Мардевирин гыйбадәтханәсе
* Голь гыйбадәтханәсе
* Казерне гыйбадәтханәсе

## Искәрмәләр
* "How Hinduism Fares in Europe " in Hinduism Today International (Aug., 1993, Vol. 15, No. 8)

## Тышкы сылтамалар
* Hindu Temples in Europe
* Ganesh Temple in Paris

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Франциядә дин
Хануман һәм биш җайдак

***Хануман һәм биш җайдак*** (หนุมาน พบ 5 ไอ้มดแดง - *Hanuman pob Har Aimoddaeng* - турыдан-туры мәгънәдә "Хануман Биш Кырмыска Кеше белән очраша") ул 1975 елда Таиландның Чайо Продукцияләре тарафыннан чыгарылган токусацу суперкаһарман фильмы]].  Чайоның үзенең Кайоның Җайдагы фильмында *Kamen Rider X* фильмыннан кадрлар кулланыла.

Гәрчә Япониядә рәсми рәвештә релизы беркайчан да булмаса да, Япониядә Камен райдер фаннары аны рәсми булмаган рәвештә (***Хануман һәм 5 Камен (кыяфәте яшерелгән) Җайдак***|ハヌマーンと5人の仮面ライダー|Hanumān to Gonin no Kamen Raidā) дип атыйлар.

Фильмда биш Камен Җайдагы (1, 2, V3, Җайдак X) Һинд дине Ходае Хануман белән берләшеп (аның кыяфәте яңа гына *[[The 6 Ultra Brothers vs. the Monster Army]]* фильмыннан) X'ның дошманы Патша Караңгыга каршы көрәшәләр (ул үзенең гигант хәрәкәтләнүче пот формасында була, һәм альтернатив рәвештә кеше-үлчәмле формада), ул яшь хатыннарның яңа канын эчә. Ул галимне һәм аның дус кызын тотып, кызның канын эчеп бетерү белән яный, галим үзенең технологиясен биш Җайдакка каршы көрәшер өчен мутант хайван кешеләр армиясен барлыкка китермәсә.

1974 елда Tsuburaya Productions белән Чайоның  ике рәсми бергәләп чыгарылган фильмыннан аермалы буларак (атап ук әйткәндә "The 6 Ultra Brothers Vs. the Monster Army* (алты ультра туган Монстр Армиясенә каршы) һәм *Jumborg Ace & Giant'') бу чыгарылыш Камен Җайдаклар шовын чыгарган Toei Company, Ltd. ширкәте тарафыннан авторизацияләнмәгән. Чайо башта Тоэйга мөрәҗәгать иткән, Тоэй ул вакытта үзләренең Камен Җайдак киносын төшерү планнарын читкә куеп торганнар.

Төркем:Һинд дине
Португал телле илләр берләшмәсе

**Португаль телле илләр берләшмәсе** () — 1996 елның 17 июлендә төзелгән һәм португал теле рәсми булган илләрне берләштергән халыкара оешма.

 
Берләшмәгә Португалия һәм аның элекке колонияләре — Ангола, Бразилия, Гвинея-Бисау, Кабо-Верде, Мозамбик, Сан-Томе һәм Принсипи керә. 2002 елда бәйсезлек игълан иткәннән соң берләшмәгә Көнчыгыш Тимор кушыла. Моннан башка оешмага күзәтче буларак Экваториаль Гвинея, Маврикий һәм Макао керә.

2005 елда Берләшмәнең әгъза-илләре Анголаның башкаласы Луандада 5 май көнен «Бөтендөнья португал теле һәм мәдәниятен бәйрәм итү көне» итеп игълан итә.

## Моны да карагыз
* Португал теле рәсми тел булган территориаль берлекләр исемлеге

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Берлекнең рәсми сайты
* Берлекнең сайты 

Төркем:Португал теле
Төркем:Халыкара оешмалар
Марат Мулашев

**Марат Мулашев** (Марат Ленз улы Мулашев, ,  — , ) — СССР һәм РФ футболчысы (һөҗүмче), РФның 1 дивизионы җиңүчесе (1994).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Александр Мотовилов

**Александр Мотовилов** (, ,  — , ) — сәясәт эшлеклесе, җирбиләүче, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1902), Сембер губернасыннан III һәм IV чакырылышлары РИ Дәүләт Думасы депутаты.
Николай Мочалов

**Николай Мочалов** (, ,  — , ) — генерал-майор, Казан, Енисей, Кострома, Архангельск һәм Пермь губерна жандарм идарәләре башлыгы.
## Искәрмәләр
Камил Муллин

**Камил Шамил улы Муллин** (1994 елның 5 гыйнвары, ) — Россия һөнәри футболчысы. «Ротор» клубы һөҗүмчесе.

## Тормыш юлы
Камил Муллин 1994 елның 5 гыйнварында Мәскәүдә туа. Милләте буенча татар, тамырлары Нижгар өлкәсенең Кучкай Пожары авылыннан.

Мәскәүнең «Смена» мәктәбендә тәрбияләнүче. «Локомотив» (Мәскәү) футбол клубы академиясен тәмамлый. «Локомотив»ның яшьләр составы өчен 2012/13 һәм 2013/14 елларда ил беренчелегенең ике тулы булмаган сезоны дәвамында рәсми матчларда кырга 47 тапкыр чыгып көндәшләр капкасына 20 туп кертә. 2012/13 сезонында 15 туп кертеп яшьләр беренчелегенең иң яхшы бомбардиры була.

2012 елның 26 сентябре 2012/13 сезонында беренче тапкыр Мәскәүнең «Локомотив» командасы өчен рәсми матчта Россия кубогының 1/16 матчында Армавирның «Торпедо»га каршы матчта чыга. «Локомотив»ның төп командасы өчен күбрәк уйный алмый. Казанның «Рубин» клубын, моңа кадәр «Локомотив» дубле тренеры булып озак эшләгән, Ринат Билалетдинов җитәкләгәннән соң, Муллин Казан клубына күчә. Контракт 2014 елның 1 февралендә 4,5 елга төзелгән. «Рубин» составында 2013-14 УЕФА Аурупа лигасының 1/16 финал матчында Испаниянең «Бетис» командасына каршы дебют ясый. 2015 елның 15 февралендә «Рубин» Камилне Саратовның «Сокол» клубына сезон ахырына кадәр арендага бирә. 2015 елның 26 августында «Сокол» яңадан арендага ала.

2017 елның август ахырында «Рубин»га әйләнеп кайта. 2018 елның февраль аенда «Тюмень»гә күчә. 2018 елның июлендә «Ротор» белән контрактка кул куя.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы сайтында
* УЕФА сайтында

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:«Рубин» футбол клубы
Сөләйман Мөлеков

**Сөләйман Мөлеков** (Сөләйман Мифтах улы Мөлеков, ,  — , ) — татар телендә иҗат иткән язучы, шагыйрь.
## Биографиясе
Сөләйман Мөлеков 1920 елның 5 гыйнварында Казан губернасының Казан өязе Пыжмара авылында (хәзер Татарстан Республикасының Балтач районы) туа. Туган авылында һәм Шода авылында белем алган, яхшы билгеләр белән җиде еллык мәктәпне тәмамлаган. Колхозда эшли, аннары Алабугага китә, анда китапханә техникумында һөнәри әзерлек уза. Түнтәр китапханәсе мөдире, республиканың төрле авылларында мәктәп укытучысы булып эшләгән, Алабуга педагогия училищесында укыткан (хәзерге вакытта - Казан федераль университетының Алабуга институты).

1940 елда Кызыл Армиягә хезмәткә чакырыла һәм Украинаның көнбатыш чигендә эләгә. Танк гаскәрләре составында дошман белән сугышкан, 1941 елның августында хәбәрсез югалган. Фаразланганча, сентябрьдә Киев янындагы сугышларда һәлак булган.

Иҗат белән мәктәп елларында ук шөгыльләнә башлаган һәм 1930 нчы еллардан бирле җирле матбугатта шигырьләр һәм хикәяләр бастырган. Татар язучылары белән язышып, Муса Җәлилне шәхсән белгән. Табигать һәм мәхәббәт лирикасы турында шигырьләр яздган.

Сугыштан соң Сөләйман Мөлеков әсәрләре «Татар поэзиясе антологиясе» (1956), «Алар сафта» (1961), «Илем турында» (2000) исемле шигъри җыентыкларда басыла.

## Хәтер
Сөләйман Мөлеков хөрмәтенә аның туган авылы Пыжмарада төп урам исеме аталган. Татарстан язучылар берлеге истәлек тактасында Сөләйман Мөлеков исеме Бөек Ватан сугышларында һәлак булган Татарстан АССР язучысы һәм шагыйре исемлегендә.

## Гаиләсе
Сөләйман Мулюковның авылында 1934 елгы сеңелесе Разыя, Гөлзифа, абыйлары Тәхәветдин (1922), Хәйретдин Мөлеков 1928 елгы калган, Хәйретдин Мөлеков шулай ук шагыйрь булып киткән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Сөләйман Мөлеков / төз. С.Шакир. Алар сафта. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1961. — 254—255 б.
* Шакир С. Егет эзсез югалмады // Татарстан яшьләре. — 1961. — 23 апр.
Рәшит Морадымов

**Рәшит Морадымов** (Рәшит Камил улы Морадымов, ,  — , ) — Россия Югары лигасында 2 матч уйнаган Россия футболчысы (сакчы).
## Искәрмәләр
Рафал Муравски

**Рафал Муравски** (, ,  — , ) — Польша футболчысы (ярымсакчы), Польша милли футбол җыелмасы әгъзасы (2006-2012), Польша кубогы иясе (2009), Россия чемпионы (2009), Россия суперкубогы иясе (2010).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Ибраһим Мурзин

**Ибраһим Хөсәен улы Мурзин** (,  — 1945 елның 7 декабре, ) — Бөек Ватан сугышында катнашучы. Советлар Берлеге каһарманы (1945).

## Тормыш юлы
Мурзин Ибраһим Хөсәен улы 1916 елда Казан губернасының Иске Шөгер авылында (хәзер Татарстан Республикасы Лениногорск районы) крестьян гаиләсендә туа. Татар. Шөгер битум заводында, аннары Донецк өлкәсенең Краматорск шәһәрендә эшли.
1941 елдан Совет Армиясендә. 1942 елның июленнән гамәлдәге армиядә. 1943 елдан СБКФ әгъзасы.

158 нче гвардия артиллерия полкының (78 нче гвардия укчылар дивизиясе, 5 нче гвардия армиясе, 1 нче Украина фронты) орудие командиры. Гвардия өлкән сержанты Мурзин 1945 елның 1 февралендә Призен бистәсе тирәсендәге Одер аша (Польшаның Бжег шәһәреннән төньяк-көнбатыштарак 8 км ераклыкта) үз коралын җибәрә һәм плацдарм өчен сугышка керә. Әлеге торак пунктны азат итүдә катнаша. Өч пулеметны бастыра һәм ротага кадәр дошман солдатларын юк итә. 1945 елның 6 февралендә батарея составында Мурзин дошманның әйләнә-тирәдән чыгарга омтылышларын чагылдыра.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1945 елның 10 апрелендәге Указы белән немец илбасарларына каршы көрәш фронтында командованиенең сугышчан биремнәрен үрнәк үтәгән һәм шул ук вакытта күрсәткән батырлыгы өчен гвардия өлкән сержанты Ибраһим Мурзинга Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале тапшырылып, Советлар Берлеге каһарманы исеме бирелә.

Бөек Ватан сугышы тәмамланганнан соң, Чехословакиядә совет гаскәрләре төркеме составында хезмәт итә.

1945 елның 7 декабрендә авария вакытында алган җәрәхәтләрдән үлә. Карлсбад шәһәре (хәзер Карловы-Вары, Чехия) тирәсендәге Вертешселеш авылында җирләнә.

## Бүләкләр

* 1942 — «Сугышчан казанышлары өчен» медале;
* «Сталинградны саклаган өчен» медале;
* 1945 — Ленин ордены;
* 1945 — «Алтын Йолдыз» медале
* 1945 — I нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены — *Шпремберг шәһәрен алу өчен*;
* 1945 — Кызыл Йолдыз ордены — *Шпрее елгасының көнбатыш ярында плацдарм өчен көрәштә күрсәткән батырлык өчен*;

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Сугышчан хезмәтләре өчен медале белән бүләкләнүчеләр
Миләүшә Мортазина

**Миләүшә Мортазина** (Миләүшә Гали кызы Мортазина, ,  — , ) — җырчы, сопрано, Уфа дәүләт сәнгать институты профессоры, РСФСҖнең атказанган сәнгать эшлеклесе (1983).

## Искәрмәләр
Айдар Мусакаев

**Айдар Мусакаев** (Айдар Юнир улы Мусакаев, ,  — , ) — СССР һәм РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Чаллы «Челнысы»ның баш тренеры.
Игорь Мусатов

**Игорь Мусатов** (, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр арасында дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2007).
Азат Мусин

**Азат Мусин** (Азат Фаяз улы Мусин, ,  — , ) — Россия регбичесе (һөҗүмче), Россия чемпионы (2016, 2017), Россия кубогы иясе (2016, 2017).
Гомәр Мусин

**Гомәр Мусин** (Гомәр Муса улы Мусин, ,  — , ) — мулла, Казан губернасыннан II чакырылыш РИ Дәүләт Думасы депутаты.
## Биографиясе
Милләте буенча татар, мөселман, Казан губернасы Тәтеш өязе Болын-Балыкчы авылы крестьяны. Авыл мәдрәсәсен тәмамлый, мөселман белеме ала. Армиядә хезмәт итә, фельдшер дәрәҗәсе белән демобилизацияләнә. Мулла булып хезмәт иткән, күп еллар волость старшинасы булган. Волость судының өч еллык әгъзасы, аларның берсе Волость суды рәисе була. Игенче, үз җирендә авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Думага сайлаулар вакытында партиясез булып кала.

Өченче июнь чуалышыннан соң туган ягына кайта. 1909 ел башында Столыпин реформасы барышында общинадан чыгарга була, шуңа бәйле рәвештә волость идарәсенә аның җирен беркетү турында гариза бирә. Җир күләмен билгеләгәндә Мусин белән аның авылдашлары арасында конфликт чыга. Аннан өлешчә чит җирне дә алу нияте булганга шикләнәләр. Нәтиҗәдә, Мусин үз дәгъваларыннан баш тарткан.

1912 елның көзендә IV чакырылыш Дәүләт Думасына сайлауларда Мусин исеме, җыенда катнашучыларның күбесенең ихтыярына каршы, волость старшинасы һәм язучының чынлыгы буенча сайлау кәгазенә кертелә. Мусин тиешле санда тавыш җыймаган.

Алга таба язмыш һәм үлем датасы билгеле түгел.

## Чыганаклар
* ''Боиович М. М.'' Члены Государственной думы (Портреты и биографии). Второй созыв. М.: Тип. Товарищества И. Д. Сытина. 1907. С. 113.
* ''Усманова Д. М.'' МУСИН Гумер Мусич. // Государственная дума Российской империи: 1906—1917. Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. Москва. РОССПЭН. 2008.  C. 384.
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с.
* *Усманова Д. М.* Мусульманские представители в Российском парламенте, 1906-1917. Казань, 2005.
### Архивлар
* Национальный архив Республики Татарстан. Фонд 199. Опись 1. Дело 445;
* Российский государственный исторический архив. Фонд 1278. Опись 1 (2-й созыв). Дело 284; Дело 551. Лист 9 оборот.

## Искәрмәләр
Рөстәм Моратов

**Рөстәм Моратов** (, ,  — , ) — РФ гаскәрбашы, генерал-лейтенант, Россия Федерациясе каһарманы (2017).

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Евгений Моратов

**Евгени Муратов** (Евгени Миңнерәфис улы Моратов, ,  — , ) — Россия һоккейчесе (һөҗүмче), яшьләр дөнья чемпионатының көмеш призчысы (2000).
Михаил Мусин-Пушкин

**Михаил Мусин-Пушкин** (, ,  — , ) — РИ хәрби-дәүләт эшлеклесе, хакыйкый яшерен киңәшче (1856), Россия империясе сенаты әгъзасы (1849), Казан уку округы назыйры (попечителе, 1829-1845), Санкт-Петербург цензура комитеты рәисе (1849-?).
Платон Мусин-Пушкин

**Платон Мусин-Пушкин** (, ,  — , ) — граф, дәүләт эшлеклесе, дипломат, сенатор (1739), яшерен киңәшче (1736), Смоленск (1730-1732), Казан (1732-1735) һәм Рөвел (1735-1736) губернаторы, Коммерц-коллегия президенты (1736-1740).
Рөстәм Мостафин

**Рөстәм Мостафин** (Рөстәм Мөхәммәт улы Мостафин, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (сакчы).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Наил Мөхәммәтҗанов

**Наил Мөхәммәтҗанов** (Наил Ибраһим улы Мөхәммәтҗанов, ,  — , ) — Россия шаһматчысы, ССҖБнең спорт остасы, ТР шаһмат федерациясе вице-президенты.
## Биографиясе
1962 елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Казан химия-технология институтына укырга керә. 1968-1971 елларда институтны тәмамлаганнан соң Казан резина-техник эшләнмәләр заводында инженер-механик булып эшли, 1973 елдан 1982 елга кадәр — «Сельхозтехника» оешмасында инженер-конструктор булып эшли. Бу чорда рационализаторларның республика конкурсында ике мәртәбә бүләкләнде.

Бишенче чакырылыш Удмуртия Республикасы Дәүләт Советы депутаты булып сайлана.
## Шахмат уңышлары
Шахматны сигез яшендә уйнарга өйрәнә, ундүрт яшендә беренче разрядчы, унҗиде яшендә мастерлыкка кандидат була. 1965 елда Мөхәммәдҗанов беренче тапкыр Татарстан АССР чемпионы, 1984 елда сигезенче тапкыр чемпион була. 1966, 1970 һәм 1973 елларда Казан чемпионы.

Мөхәммәдҗанов авыл шахматчылары ярышларында зур спорт уңышларына ирешә: 1976 елда «Уңыш» физкультура-спорт комплексы финалында икенче урынны ала, ә 1979 елда әлеге спорт җәмгыяте чемпионы була. Өч тапкыр авыл шахматчылары арасында СССР чемпионаты финалында катнашкан.

Россия Федерациясе халыклары спартакиадасы финалында, РСФСР беренчелеге ярымфиналында һәм финалында, ВЦСПС ярымфиналында һәм финалында, «Буревестник» һәм «Урожай» ДСО Россия советларының финалында Татарстан АССРның спорт данын берничә тапкыр уңышлы яклаган.

Ул ике халыкара очрашуда: 1965 елда РСФСР һәм Швециянең яшьләр командалары матчында, шулай ук В.И. Ленинның тууына 100 елга багышланган Мәскәүдәге Халыкара команда турнирында (дүртенче тактада беренче урын алды) катнаша. Аның иҗади активында халыкара мастерлар һәм гроссмейстерлар өстендә берничә ышанычлы җиңү яуланган.

1986 елдан — Р. Г. Нәҗметдинов исемендәге балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе хезмәткәре. Башта өлкән тренер, аннары спорт-массакүләм бүлеге начальнигы буларак эшли.
## Тышкы сылтамалар
* Партии в базе ChessGames

Төркем:Татар шаһматчылары
Денис Мөхәммәтдинов

**Денис Мөхәммәтдинев** (Денис Әлбирт улы Мөхәммәтдинев, ,  — , ) — Россия һөнәри футболчысы (ярымсакчы).
## Искәрмәләр
Рәфыйк Мөхәммәтшин

**Рәфыйк Мөхәммәтшин** (Рәфыйк Мөхәммәтша улы Мөхәммәтшин, ,  — , ) — СССР һәм РФ тарихчысы, сәясәт фәннәре докторы (2001), профессор (2006), ТР ФАнең хакыйкый әгъзасы (2007), Россия ислам институты ректоры.
## Биографиясе
1977 елда Казан дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлый.
1977 елдан 1984 елга кадәр — СССР Фәннәр академиясенең Г. Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының кече фәнни хезмәткәре.
1992 елдан 1995 елга кадәр — Г. Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының өлкән хезмәткәре.
1996 елдан 2006 елга кадәр — Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Татарстан энциклопедиясе институтының фәнни-методик эш бүлеге мөдире.
2001 елдан — Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең Тарих институты иҗтимагый фикер һәм ислам белеме бүлеге мөдире.
2006 елның декабреннән алып хәзерге вакытка кадәр — Россия ислам университеты ректоры.
## Фәнни эшчәнлек
Рәфыйк Мөхәммәтшинның фәнни эшчәнлегенең төп юнәлешләре ислам белеме өлкәсендә тупланган. Р. М. Мөхәммәтшин, ислам галиме буларак, Татарстан Республикасының һәм Россиянең фәнни җәмәгатьчелегенә киң танылган. Аның фәнни мәнфәгатьләре спектры киң: татар иҗтимагый фикере тарихы, ислам белеме һәм Россиядә, хәзерге дөньяда сәяси процесслар. Ул 120 фәнни хезмәт авторы.
Рәфыйк Мөхәммәтшин җитәкчелегендә дистәдән артык фән докторы һәм кандидаты әзерләнде. Ул берничә монографиянең авторы, шул исәптән фундаменталь «XX гасырда татарлар һәм ислам» (Казан, 2003) һәм «Татарларның һәм Татарстанның иҗтимагый һәм сәяси тормышында Ислам» (Казан, 2005) авторы, берничә халыкара басмада авторлык коллективы әгъзасы булып тора. 1997 елда аның редакциясе астында «L'islam de Russie» (Paris, 1997) җыентыгы чыкты, 2002 елда Рәфыйк Мөхәммәтшин «Islam in Post-Soviet Russia»,  «Public and private faces» (London and New York) монографияләрен язуда катнашты.

Рафик Мөхәммәтшин Япония, АКШ, Төркия, Германия, Бөекбритания, Франция, Иран, Үзбәкстанда күп кенә халыкара фәнни конференцияләрдә катнашты.
Рафик Мөхәммәтшин тарих, политология һәм социология буенча ике докторлык диссертация советы әгъзасы. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты каршындагы Диннәр эшләре советы каршындагы эксперт советы әгъзасы.

## Бүләкләре
* 2005 ― Фән һәм техника өлкәсендә Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты.
* 2025 ― «Дуслык» ордены
* 2025 ― Россия Президентының Рәхмәт хаты ― *башка дин һәм җәмәгать эшлеклеләре арасында Россия Федерациясе Президенты каршындагы дини берләшмәләр белән хезмәттәшлек Советы эшчәнлеген тәэмин итүгә керткән өлеше өчен*

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

## Шулай ук карагыз

 

Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Камил Мостафин (1921)

**Камил Мостафин** (Камил Сабир улы Мостафин, ,  — , ) — физик, физика фәннәре докторы (1979), ТАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1980), ТР дәүләт премиясе лауреаты (1998).

## Биографиясе
К.С. Мостафин сугышка кадәр Үзбәк дәүләт университетының физика-математика факультетына укырга керә. Армиядән лейтенант булып кайтканнан соң, шул ук университетта белем ала һәм 1949 елда тәмамлый.

1950 елда К.С. Мостафин Сталинабадта таҗик университетында укытучы булып эшли. Укытучылар җитмәү сәбәпле, ул шунда ук физика кафедрасы мөдире итеп билгеләнә. Бу вазифада алты ел эшли.

1956 елда К.С. Мостафин шул ук университет аспирантурасына укырга керә. Ул ЛГУга укырга җибәрелә, анда спектроскопик һәм зонд методлары белән урта басымда инерт газларда газ разрядын тикшерү белән шөгыльләнә. Кәгазьдә аның фәнни җитәкчесе - Сергей Эдуардович Фриш, ә чынлыкта Юрий Максимович Каган була.

1961 елда К.С. Мостафин таҗик университетына әйләнеп кайта һәм ул яңа оптика һәм спектроскопия кафедрасының физика кафедрасы белән җитәкчелек итә башлый. Кафедра каршында ул газ разряды лабораториясен оештыра.

1963 елда, гаилә сәбәпләре аркасында, К.С. Мостафин Казанга күчеп килә һәм ГОИ Казан филиалында эшли башлый. Башта ул газ лазерларын эшләү белән бәйле эшләрне җитәкли һәм алып бара. 1966 елда анда яңа тематика — голография белән шөгыльләнә башлый. Бу өлкәдә эшләгән өчен К.С. Мостафинга техник фәннәр докторының фәнни дәрәҗәсе бирелә.

1977 елда ул ГИПОда голография бүлеген оештыра, анда 1990 елга кадәр җитәкчелек итә.

Камил Сабир улы Мостафин 1998 елда вафат була.

## Килеп чыгышы һәм гаиләсе
Әнисе ягыннан камил Мостафин Россия империясе Дәүләт Думасы депутаты Хәбибрахман Әхмәтситдик улы Мәсәгутовның оныгы (1862-1921).

К. С. Мостафин ике тапкыр өйләнгән:

* Фирдәвес Насыйб кызы Мостафина (1963 елга кадәр);
* Людмила Таһир кызы Мостафина, география буенча белгеч, техник фәннәр кандидаты, 20 уйлап табу һәм 80нән артык фәнни публикация, шул исәптән монографияләр авторы. 2001 елдан бирле «Муссон» ҖЧҖ директоры булып эшли, ул голографик сувенирлар һәм голографик наклейкалар ясый.

Икенче никахтан ике ул:
* Марат 2006 ел ахырына булган мәгълүматларга караганда, Казанда төзелеш өлкәсендә эшләгән, хәзерге вакытта "Муссон" ҖЧҖ фирмасын җитәкли.
* Тимур, белеме буенча физик, Мәскәүдә тавыш режиссеры булып эшли.

## Бүләкләр, премияләр, мактаулы исемнәр
* 1980 елдан Татарстан АССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе
* 1998 елда Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе (үлгәннән соң)
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
* 
* 
## Тышкы сылтамалар
 
* Лаборатория физики низкотемпературной плазмы физфака СПбУ
* Мустафин Камиль Сабирович
* Лауреаты Государственных премий Республики Татарстан в области науки и техники 1998 года

## Моны да карагыз

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Физиклар
Берлинда Шри Ганеша Һинд Дине Гыйбадәтханәсе

**Берлин Шри-Ганеша-Һинду Гыйбадәтханәсе** бу Берлинда "Шри Ганеша Гыйбадәтханәсен" төзү проекты. Гыйбадәтханә, Германиянең икенче Һинд дине гыйбадәтханәсе Шри-Камадчи-Ампал-Гыйбадәтханәсе янынында төзелеп беткәч, Лондонда Шри-Сваминараян-Гыйбадәтханәсеннән соң Европаның икенче иң зур Һинду гыйбадәтханәсе булачак. Исемен аңа Ганеша Ходае биргән. 
Гыйбадәтханәнең

Гыйбадәтханәнең символы булып 17 метрлы катмарлы манара тора. Бер миллионнан артык төзү чыгымнары бары тик иганә акчасыннан килгән. Гыйбадәтханәнең якынча 1300 квадрат метры Хазенхайде Паркының төньяк-көнчыгыш поччмагында урнашкан (Һазенхайде Урамында Берлинның Яңа Көлн даирәсендә Яңа Дөнья янында. Яңа Көлн Даирәсе һәм Шри Ганеша Һинд Дине Гыйбадәтханәсе арасында 2080 елга кадәр аренда мөнәсәбәтләре бар.

Җир биләмәсендә хәзер көн саен шуның өчен махсус төзелгән Ачык Һава Залларында дини церемонияләр һәм догалар үткәрелә. Алар Шри Ганеша Һинд Дине Гыйбадәтханәсе төзелеп беткәнче Ганеша тугърыларына хезмәт итә һәм дога урыны буларак башка кызыксынуларга хезмәт итә.e.&nbsp;V.  Гыйбадәтханә янында мәдәният-ара очрашу урыннары бар, алар Берлинның төрле мәдәниятләре һәм диннәре арасында диалог өчен хезмәт итәргә тиеш.

## Төзү тарихы
2012 елда фундамент һәм Патша манарасының баганалары (Раджа Гопурам) төзелгән. 

2014 елның маенда Берлин Прессасында язылганча, Шри Ганеша Һинду Гыйбадәтханәсе Берлегенең Мөдирләр Шурасыннан Вилванатан Кришнамурти интервьюында язылагнча: Әлегә Шри Ганеша Һинду Гыйбадәтханәсе кайчан төзелеп беткәне мәгълүм түгел. "Без үлгәнчегә кадәр төзелеп бетсә, яхшы булыр иде". Гыйбадәтханә "аз-азлап" төзелә, бу 20 ел дәвам итә ала. "Боларның барысын да Ходайлар чишә.", дип әйтте Кришнамурти.
 2017 елның мартында манараның тышы эшләнеп беткән.

## Сылтамалар
* Offizielle Homepage
* Plan des Tempels  (PDF)
* 
* ''Erster Spatenstich für Neuköllner Hindutempel''. In: *[[Der Tagesspiegel]]*, 5. November 2007

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Ганапатья
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Польшада Һинд дине

.
**[[Һинд дине]]** Польшада азчылык дине булып тора.

## Тарихы
### XIX гасырдан XX гасыр башына кадәр
Һинд диненең теологиясе һәм фәлсәфәсе Польшага XIX гасырның беренче яртысында Ведаларга һәм Һинд диненә багышланган Алман һәм Инглиз телендәге әдәбият аша үтеп керә. Романтизм эпохасында Польша әдәбиятына Һинд дине элементлары үтеп кергән: Алман язучылары Гумбольдт, Шеллинг һәм Шопенһауэр әсәрләрендә, алар Упанишадалар белән сокланган. Реинкарнация темаларына Юлиуш Словацки язган..

Шуннан соң импульс булып Рамакришна Миссиясе булган (1887 елда нигезләнгән булган), ул АКШ-та һәм соңрак Европада булган. 1937 Краковта Jednota Braci Polskich Ашрамы нигезләнгән булган, анда Вивекананда фикерләре хөкем сөргән..

Польшада Һинд диненең популяризаторы булып Антони Ланге, ул "Ведалар" һәм "Махабхарата"дан фрагментларны Поляк теленә тәрҗемә иткән. "Ходай җыры"н (Бхагавадгита)ны 1910 елда Станислав Франсишек Михалски эшәгән. Шулай ук ул "Ригведа" һәм "Упанишадлардан" (Шри Ишопанишад) өзекләр тәрҗемә иткән. (1913, 1924 һәм 1929)..

Рабиндранат Тагор фикерләре киң таралган булган;. "Веданта" пропангадаторы булып индолог Андрей Гавронский (1885-1927) булган.

Евгениуш Слушковичның Һинд дине диссертациясе Львовта язылган булган..

### Бүгенге көндә


.


Польшада Һинд диненең XX гасырның 40, 50, 60-ынчы елларда Һинд диненең күренекле популяризаторы булып Ванда Дымовска (Умадэви) булган (1888-1971). Дымовска Мадраста "Поляк-Һинд Китапханәсе"н нигезләгән.
.

Гаудия-вайшнавизм формасындагы Һинд дине культы XX гасырның 70-енче елларында Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте аша үтеп кергән. Өч төп гыйбадәтханә Чарнов, Варшава һәм Вроцлавта урнашкан. 1991 елда Панча-таттва культы башланган - (Чайтанья Махапрабху һәм аның 4 якын тарафдарларына баш ию).. 2009 елда Вроцлавта Ратха-Ятра фестивале бәйрәм ителә.

Польшада Һинд динен шулай ук Химаванта Кануны Оешмасы һәм Сатья Саи Оешмасы пропагандалый. Польшада Һинд дине тарафдарларының төгәл саны билгеле түгел: Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте: 915-тән (2005 ел статистикасы буенча)) 5000-гә кадәр һәм 50 000-гә кадәр. Шулай ук "Чайтанья Миссиясе" (97-дән 1500-гә кадәр). Сатья Саи Оешмасы ил буенча күп җыелышлар үткәрә.

Һиндлеләр үзләре Польшада 700-дән 800-гә якын кадәр кеше. Алар арасында сәүдәгәрләр һәм компьютер белгечләре бар.Indo – Polish Relasions ..

Шулай итеп, Польшада 4 төп җәмгыять бар 
* Халыкара Кришна Аңы Җәмгыяте
* Чайтанья Миссиясе
* "Аджапа Йога"
* Польшада Брахма Кумарис Рухи Университеты

Варшавада Шри Вара Лакшми Нарасимхадэв изге әйбере бар, ә Чарновида - Шиваизмның беренче Польша изге әйбере бар. Шулай ук Польшаның Радха Говинда Җәмгыяте бар.

## Сылтамалар

## Тышкы сылтамалар
* Brahma Kumaris w Polsce 
* International Religious Freedom Report 2013, Poland 
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Илләр һәм төбәкләр буенча Һинд дине
Төркем:Польшада дин
Яркәй Янчурин

**Яркәй Янчурин** (, Кыр Яркәй; XVII гасыр ахыры — XVIII гасыр башы) — Елан волосының атаклы башкорты, Югары Яркәй авылыны нигез салучы. 1704—1711 еллардагы башкорт күтәрелеше җитәкчеләренән берсе.

## Биографиясе
Яркәй Янчурин Казан даругасы Елан волосы башкортларынан, шул ук волосте Елан авылында (хәзер Башкортстан Республикасының Илеш районы Югары Яркәй авылы) яши. Атасы — Зиянчура Нугаев (1662-1664 еллардагы башкорт күтәрелеше буенча документта сүзгә алына).

1704-1711 еллардагы Башкорт ихтилалында катнаша.

1728 елда император Петр II-не тәхеткә утырту йоласында катнашу өчен бөтен дүрт даруга башкортларының 32 кешедән торган делегациясен җитәкли. Чит коллегиясендә тәрҗемәче Котлы Мөхәммәт Тевкелев белән сөйләшкәндә түбәндәгеләрне хәбәр итә:

«**алар, башкортлар, Уфа судьяларының, имеш башкортлар качак татарларны һәм башка халыкларны үз җирләрендә кабул итә, дип нахак яла ягуына риза түгелләр, ә башкортлар үз теләкләре белән качакларны кабул итми һәм кабул итәргә дә авырсынып, качаклар башкортлар чакыруы буенча түгел, ә үз белдекләренә белән килә, алар, каршы, башкорт яланнарын, чабынлыкларын һәм башка җирләрен тапай... Граф Иван Гаврилович булганда башкорт җирләрендәге качаклар үзләренең элек яшәгән урынына кайтарыла торгайны. Иван Гаврилович киткәч, качаклар башкортларга килә башлады. Мин, башкорт Яркәй, үз кешеләрем белән 2 качакны тотып бирдем...**».

1728 елның мартында башкорт делегациясе императорга: «башкортларның воеводалар һәм целовальниклар кысрыклауга дучар ителүләре һәм аларның җиргә асабалык хокугын саклау турында» прошение бирә, анда Яркәй Янчурин култамгасы куелган була. Император аның белән очрашуы турында башка чыганакларда да телгә алына: «**Яркәй, башкорт, үз кешеләре белән Петр II-дә булды, патша аңа ел саен патша сараена килергә боерды**».

1728 елның июль азагында император Петр II указы чыга:

«Уфа провинциясен Казан губерниясеннән аеру, аны Сенатның особый ведомствосына теркәү турында». Указда Уфа провинциясен Казан губернасыннан аеруга күрсәтелә. Шушында ук Яркәй Янчурин һәм аның белән килгән башкортларның үтенече буенча Өфөгә бригадир Петр Бутурлин җибәрелүе һәм бу провинция эшләре белән тик Сенат кына шөгелләнергә тиешлеге, ә Казан губернаторына бу провинция эшләренә кысылмау турында да аерып әйтелә.

1733 елда Яркәй Янчурин Уфа провинциясенең бөтен дүрт даругасы башкортлары исеменнән Россия императрицасы Анна Иоанновнага җибәрелгән үтенечкә кул куела да катнаша, бу үтенеч бөтен башкорт җыенында кабул ителгән була.

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт ихтилаллары җитәкчеләре
Роберт Оппенһеймер

**Җулиус Роберт Оппенһеймер** (, ,  — , ) — АКШта яшәгән физик-теоретик, квант механикасыннан фундаменталь хезмәтләр авторы, Берклидәге Калифорния университеты профессоры, АКШ милли фәннәр академиясе академигы (1941), Энрико Ферми премиясе лауреаты (1964). Атом-төш коралын эшләү белән шөгыльләнгән Мәнһәттен проектының фәнни җитәкчесе; шуның сәбәпле аны еш кына *«төш бомбасы атасы»* дип атыйлар. 
## Искәрмәләр

Төркем:Нью-Йоркта туганнар
Төркем:Физиклар
Проект:Вики-яз — 2018

## "Вики-яз 2018" проекты графигы
### Гомуми график
* Грантка заявка (быел булагачы турында) 1 февраль көнне хәбәр ителгән
* 21 март – 31 май: Викимарафон
* 1 – 30 июнь: Нәтиҗәләрне билгеләү
* 1 – 31 июль: Бүләкләр тапшыру тантаналары (аерым бүлекләрнең карамагында)
* 15 – 31 июль: Нәтиҗәләрне бәяләү

### "Илләр атналары" графигы

Мәкаләләр язу өчен илләр һәм темалар буенча **хронология** тәкъдим ителә, әммә ул **мотлак түгел**.

## Бәйге катнашучылары
Мәкаләне булдыргач, автор аны түбәндәге төзмәгә кертә. Бәйгедә фәкать түбәндәге таблицага кертелгән мәкаләләр катнаша. Мәкаләнең бәхәс битенә бәйгенең **** калыбын урнаштыру сорала.

}
| : ?  : ?  : ?  : ?   : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?  : ?
| align="center" | 
|
|-
|}

## Җирле оештыручылары һәм жюри әгъзалары
Оештыручылар һәм жюри әгъзалары бәйгедә фәкать башкаларга үрнәк күрсәтү өчен катнаша ала.
*  (ТатВП) - җаваплы сәркәтип
*  (РуВП) - Tatarstan @ Wikimedia CEE Spring 2018 List
*  (УкрВП) - Tatarstan @ Wikimedia CEE Spring 2017 List

## Нәтиҗәләр

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Проект:Вики-яз — 2018
Тамъян-Катай кантоны

**Тамъян-Катай кантоны** ()— Башкорт Автономияле Республикасына ингән башкорт милли кантоны.

Административ үзәге — Белорет шәһәре.

1919 елда 20 мартында Башкорт Автономияле Республикасына составында оештырыла. Административ үзәге — Белорет шәһәре. 3-нче Бөтен башкорт корылтае (1917 елда декабрдә) карары белән автономияле Башкортстан территориясе 9 кантон һәм 73 улуска бүленә. 1919 елда 20 мартында имзаланган Үзәк Совет власы белән Башкорт хөкүмәте арасында Башкорт Совет автономиясе турында килешүгә ярашлы, республикасы территориясе 13 кантон (Аргаяш кантоны, Бөрҗән-Түңгәвер кантоны, Дуан кантоны, Җиде нәсел кантоны, Көлә кантоны,Кошчы кантоны, Кыпчак кантоны, Табын кантоны, Тамьян-Катай кантон, Дөп-Соран кантоны, Үсәргән кантоны, Юрматы кантоны,Кыр кантоны) һәм 135 улустан тора. 1930 елда 20 августа кантон бөтерелә, аның территориясе Әбҗәлил, Белорет һәм Учалы административ районнары составына керә.
## Моны да карагыз: Башкорт Республикасынын башка кантоннары
*Аргаяш кантоны
*Бөрҗән-Түңгәвер кантоны
*Җиде нәсел кантоны
*Дуван кантоны
*Дуван-Кошчы кантоны
*Кыпчак кантоны
*Кыпчак-Җиде нәсел кантоны
*Көзәй кантоны
*Стәрлетамак кантоны
*Табын кантоны
*Тук-Чуран кантоны
*Ялан кантоны
*Аргаяш кантоны
*Бәләбәй кантоны
*Бөре кантоны
*Җылаер кантоны
*Уфа кантоны



Төркем:Башкортстан тарихы
Александр Муханов

**Александр Муханов** (, ,  — , ) — РИ дәүләт эшлеклесе, хакыйкый дәүләт киңәшчесе (1799), Казан (1799-1801), Полтава (1805-1806) һәм Рязань (1806-1811) губернаторы.
Станислав Мухачёв

**Станислав Мухачов** (, ,  — , ) — Россия һәм Болгария һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Татьяна Мухина

**Татьяна Мухина** (, ,  — , ) — Россия театр һәм кино актеры.
## Искәрмәләр
Данияр Мөштәри

**Данияр Мөштәри** (Данияр Хәмит улы Мөштәри, ,  — , ) — математик, физика-математика фәннәре докторы (1984), профессор (2003), ТР ФАнең мөхбир әгъзасы (1992), ТР атказанган фән эшлеклесе (2000).

## Биографиясе
Казан дәүләт университетын (1966) тәмамлый, 1970 елда кандидатлык диссертациясен, 1983 елда докторлык диссертациясен яклый.
1945 елда туган. Физика-математика фәннәре докторы (1983), ТР ФА әгъза-корреспонденты (1992). Казан дәүләт университетының математик анализ кафедрасы профессоры, КДУ каршындагы математика һәм механика фәнни-тикшеренү институтының ихтималы теориясе һәм математик статистика бүлеге мөдире. Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе.

## Дәрәҗәләре
Физика-математика фәннәре кандидаты — 1970.

Физика-математика фәннәре докторы — 1983.

## Мактаулы исемнәре
Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе әгъза-корреспонденты;

Татарстан Республикасының атказанган фән эшлеклесе.
## Вазифалары
Казан дәүләт университетының математика анализы кафедрасы профессоры;

КДУ каршындагы математика һәм механика фәнни-тикшеренү институтының ихтималы теориясе һәм математик статистикасы бүлеге мөдире;

"Известия вузов. Математика" журналының редколлегия әгъзасы;

"Lobachevskii Journal of Mathematics" журналының редколлегия әгъзасы.
## Фәнни тикшеренү юнәлешләре
Банах киңлекләрендә һәм линия топология киңлекләрдә ихтималлык теориясе чаралары;
коммутатив булмаган чаралар теориясе;
метрик һәм нормалләтерелгән киңлекләрдә ихтималлык  теориясе.
## Хәтер
Казанның Татар зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр


## Чыганаклар
* Казанский Государственный Университет 
* Академия наук Республики Татарстан
* Общероссийский математический портал
* Татарстан Республикасы Фәннәр академиясе

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар фән әшлеклеләре
Төркем:Математиклар
Мартин Мүйрсепп

**Мартин Мүйрсепп** (, ,  — , ) — Эстония баскетболчысы, Эстония (1996, 2007) һәм Россия (2005) чемпионы,  Греция (2000, 2001), Россия (2005) һәм Эстония (2008) кубоклары иясе.
Герман Мягков

**Герман Мәгков** (, ,  — , ) — тарихчы, тарих фәннәре докторы (2001), профессор (2002), Казан университетының тарих факультеты деканы урынбасары (1995-1998).
Виктор Мясников

**Виктор Мәсников** (, ,  — , ) — СССР спортчысы (йөгерүче), йөгерү буенча Европа чемпионатларының алтын (1976) һәм көмеш (1977) призчысы.
Сесар Навас

**Сесар Навас** (, ,  — , ) — Испания футболчысы (сакчы), Россия чемпионатларының алтын (2009), көмеш (2015/16) һәм бронза (2010) призчысы, РФ кубогы (2012) һәм суперкубогы (2010, 2012) иясе.

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Михаил Навроцкий

**Михаил Навроцки** (, ,  — , ) — РИ галиме, Көнчыгышны өйрәнүче, гарәбиятче, Санкт-Петербург университеты профессоры.
Василий Нагибин

**Василий Нагибин** (, ,  — , ) — СССР чаңгычысы, СССРның атказанган спорт остасы (1946), СССР чемпионы (1943).
Андрей Нагой

**Андрей Нагой** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби эшлеклесе, баяр (1606), Арча воеводасы (1600-1601).
Михаил Нагой

**Михаил Нагой** (, ,  — , ) — Рус патшалыгы хәрби эшлеклесе, баяр, Казан воеводасы (1584), Уфа воеводасы (1590-1593, 1595-1597, 1599-1602, 1604-1605).
Назарий (Андреев)

**Назари** (тугач бирелгән исеме , ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, Алатыр (1912-1918), Енисей һәм Краснояр (1918-1922) һәм Чиләбе һәм Троицки епискобы (1928).
Дмитрий Набоков

**Дмитри Набоков** (, ,  — , ) — Россия һөнәри һоккейчесе (һөҗүмче).
Николай Намёткин

**Николай Намөткин** (, ,  — , ) — химик-органик, СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1962), Сталин премиясе лауреаты (1950), РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1966), СССР ФА силикатлар химиясе институы директоры (1963-1984).

Төркем:Химиклар
Алексей Насакин

**Алексей Насакин** (, ,  — , ) — инженер, уйлап табучы, механик, РСФСҖнең атказанган машинатөзүчесе (1988), Чаллының шәрәфле ватандашы, КамАЗ директорының җитештерү буенча урынбасары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Бәһадир Нәсимов

**Бәһадир Нәсимов** (, ,  — , ) — Үзбәкстан футболчысы (һөҗүмче), Үзбәкстан милли футбол җыелмасы әгъзасы, Азәрбайҗан чемпионы (2011/2012, 2012/2013, 2013/2014), Азәрбайҗан кубогы (2012/2013, 2013/2014) иясе, Азәрбайҗан чемпионатының иң яхшы бомбардиры (2011/12).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Туукка Мәнтүлә

**Туукка Мәнтүлә** (, ,  — , ) — Финляндия һоккейчесе (сакчы), дөнья чемпионатларының көмеш (2007, 2014) һәм бронза (2006) призчысы, Финляндия чемпионатларының алтын (2003, 2016) һәм көмеш (2001, 2002, 2013) призчысы.
Җастин Азеведо

**Җастин Азеведо** (, ,  — , ) — Канада һоккейчесе (һөҗүмче), КХЛның көмеш призчысы (2013/14), Гагарин кубогы иясе (2018).
Бибрас Натхо

**Бибрас Натхо** (, ,  — , ) — Исраил футболчысы (ярымсакчы), Исраил милли футбол җыелмасы әгъзасы, Исраил кубогы иясе (2007), Россия чемпионатларының алтын (2015/16), көмеш (2014/15, 2016/17) һәм бронза (2011/12) призчысы, Россия кубогы (2012) һәм суперкубогы (2012) иясе, Греция чемпионатының бронза призчысы (2013/14).

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Бертрам Брокһауз

**Бертрам Невилл Брокһауз** (, ,  — , ) — Канада физигы, Макмастер университеты профессоры. Клиффорд Шалл белән берлектә «нейтрон спектроскопиясен булдырган өчен» 1994 елда физика өлкәсендә Нобель премиясе белән бүләкләнгән.

Төркем:Канадада туганнар
Төркем:Онтариода вафатлар
Индонезия телендә Санскрит теленнән алынма сүзләр исемлеге

Гәрчә Һинд дине һәм Буддизм дине Индонезиядә бүтән төп диннәр булмаса да, бу диннәр өчен этәргеч Санскрит теле зур дәрәҗәгә ия, һәм аның статусы Инглиз телендә һәм башка Көнбатыш Европа телләрендә Латин теленә охшаш. Санскрит шулай ук неологизмнар өчен төп ресурс булып тора; болар гадәттә Санскрит тамырларыннан алына. Мәсьәлән, Джаяпур шәһәренең исеме (элеккеге Һолландиа) һәм Джаявиджая Таулары (элеккеге Әфлисун Төс Сырты) 1960-ынчы елларда уйлап чыгарылган; икесе дә Санскрит теленнән элеккеге Голландия колониаль исемнәрен алыштырыр өчен уйлап чыгарылган. Кайбер Индонезия хәзерге намус медальләре һәм бүләкләр, мәсьәлән Бинтанг Махапутра медале, Калпатару бүләге һәм Адипура бүләге, шулай ук Санскриттан алынган исемнәр. 
Санскриттан алынган алынма сүзләр дин, сәнгать һәм көнкүреш тормышның күп аспектларын каплый. Санскрит йогынтысы Һиндстан белән 1-енче гасырга күпкә кадәр контактлардан килгән. Сүзләр я турыдан-туры Һиндстаннан алынганнар, я Иске Ява теле аша үтеп кергән. Иса Җәмгыятеннән Профессор П.Дж.Зоэтмульдер Иске Ява теле - Инглиз сүзлегендә сүзләрнең саны 25 000 мәкаләдән аз түгел. Яртысы диярлек Санскриттан алынма сүзләр. Санскрит теленнән алынган сүзләр, башка сүзләрдән алынган сүзләрдән аермалы буларак, Индонезия теленә шул кадәр дәрәҗәдә үтеп кергән ки, аларны чит сүзләр дип атамыйлар.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Төркем:Һинд дине
Төркем:Лингвистика
Төркем:Санскрит
Simple past

**The simple past, past simple** яки **past indefinite**, кайчагында **претерит** дип атала - инглиз телендә үткән заман төп формасы.

Киң таралган хаталар: Present perfect яки past simple бутау.

## Төзү формуласы
**Төзү формуласы*****[[Исем (сүз төркеме)]]'' + ''PII****I translated the article last week.*

*Basic simple past:
**I/you/he/she/it/we/they **helped**
*Expanded (emphatic) simple past:
**I/you/he/she/it/we/they **did help**
*Question form:
****Did** I/you/he/she/it/we/they **help**?
*Negative:
**I/you/he/she/it/we/they **did not** (**didn't**) **help**
*Negative question:
****Did** I/you/he/she/it/we/they **not help**? / **Didn't** I/you/he/she/it/we/they **help**?

Төркем:Инглиз теле
Анатолий Наумов

**Анатолий Наумов** (, ,  — , ) — СССР һәм РФ хокук белгече, профессор, РФ Генераль прокуратурасы академиясенең җинаи хокук дисциплиналары кафедрасы мөдире.
## Искәрмәләр
Андрей Наумов

**Андрей Наумов** (, ,  — , ) — СССР гаскәрбашы, генерал-майор (1940).
## Искәрмәләр
Өмәтгәрәй Нәүрбиев

**Өмәтгәрәй Нәүрбиев** (, ,  — , ) — архитектор, ТАССРның атказанган төзүчесе (1976), Чаллының шәрфәле ватандашы (1999).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Сәйфихан Нәфиев

**Сәйфихан Нәфиев** (Сәйфихан Хәбибулла улы Нәфиев, ,  — , ) — юрист, юридик фәннәр нәмзәте (1999), ТАССРның һәм РФның атказанган юристы (1988, 1997), Әлки районы (1979-1982), Бөгелмә (1982-1988), Казан (1988-1992) һәм ТР (1992-2000) прокуроры, ТР Конституция мәхкәмәсе рәисе (2000-2004).
## Биографиясе
ның 26 ноябрендә Татарстан АССРның Чүпрәле районы Мочәли авылында туган.

1960 елда Чүпрәле районының «Авангард» колхозында эшли башлый.

1967 елдан 1976 елга кадәр Чүпрәле районында Комсомол һәм партия-хуҗалык эшендә була.

1976 елда Казан дәүләт университетының юридик факультетын тәмамлый.

1976 елдан прокуратура органнарында эшли. 1976 елдан Чүпрәле районы прокуроры ярдәмчесе, 1979 елдан 1982 елга кадәр — Әлки районы прокуроры, 1982 елдан 1988 елга кадәр — Бөгелмә прокуроры, 1988 елдан 1992 елга кадәр-Казан прокуроры.

1992 елдан 2000 елның июненә кадәр — Татарстан Республикасы Прокуроры.

2000 елның 29 июнендә Республика Президенты Минтимер Шәймиев тәкъдиме буенча ТР Конституция суды башлыгы вазифасына ТР Дәүләт Советы депутатлары тарафыннан расланды.

2004 елның 31 августында Ялтада ял иткән вакытта, рәсми версия буенча, инсульттан вафат була. Казанның Иске Татар зиратында җирләнгән.
## Хәтер
Бөгелмәдә шәһәр прокуратурасы бинасында мемориаль такта куелган.

Нәфиев истәлегенә «Законга хезмәт иткән» дигән китап багышланган.

Сәйфихан Нәфиев истәлегенә Мочәләй башлангыч мәктәбе бинасында мемориаль такта куела, анда юбиляр 1947-1954 елларда укый.

Чүпрәле районында үзәк урам Сәйфихан Нәфиев исеме белән аталган.

С. Нәфиев исемендәге премия гамәлгә куелган.

## Бүләкләр һәм исемнәре
Россия Федерациясенең атказанган юристы;
Россия Федерациясе прокуратурасының Мактаулы хезмәткәре;
"Почет Билгесе" ордены.

## Искәрмәләр


Төркем:Татарстан прокурорлары
Боштян Нахбар

**Боштән Нахбар** (, ,  — , ) — Словения баскетболчысы, Словения (1998), Алмания (2013) һәм Испания (2014) чемпионы.