open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Маркиз утраулары

**Маркиз утраулары** (, ) — Тын океанның үзәк өлешендә, Полинезиядә урнашкан утраулар төркеме. Француз Полинезиясе (Франциянең диңгезарты биләмәсе) составына керә.

Мәйдан — 1049 км². Иң эре утраулар: Нуку-Һива һәм Һива-Оа. Килеп чыгышы ягыннан вулканик, базальт һәм туфлардан төзелгән. Иң биек ноктасы — 1259 м. Ярлары кылы, тәбәнәк. Тропик пассатлы климат. Уртача айлык температура +22°Сдан түбәнрәк төшми. Елга 1000 ммгача, билгә каршы тау битләүләрендә исә 2500 ммгача явым төшә. Утраулар дымлы тропик урманнар һәм куаклы саванналар белән капланган.  пальмасы, пахта, банан, каһвә плантацияларе бор. Балык, энҗе һәм диңгез ташбакасы аулана. Туризм үсеш алган.

Маркиз утрауларын 1595 елда испан диңгез сәяхәтчесе А. Менданяде-Нейра тәдкыйк иткән һәм Перу вицекыйралы *маркиз* Мендоса хөрмәтенә шулай атаган.
## Галерея

Rainforest_Fatu_Hiva.jpg|Фату-Һива утравында икмәк агачы
FatuIva_BasalticRocksAboveHanavave_20061111.jpg|Базальтлы кыяташ
Nuku_Hiva_-_Cath%C3%A9drale_Notre-Dame_de_Taiohae_-_20061109.jpg|


Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Полинезия
Никита Токарликов

**Никита Токарликов** (Никита Евдоким улы Токарликов) — Советлар Берлеге Каһарманы, орудие командиры, сержант.

## Тәрҗемәи хәле

1918 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге Әлмәт районы) Кәләй авылында туган. Татар. Җидееллык мәктәпне тәмамлагач, Сарманда хисапчылар хәзерләү курсларында укый. 1939 елга кадәр күмәк хуҗалыкта хисапчы булып эшли. 1939 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре сафына алына, Ерак Көнчыгышта хезмәт итә.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
Кәләй авылыннан 283 кеше фронтка китә. 100 е исән-сау әйләнеп кайта, 183 е яуда ятып кала, шулар эчендә Н.Е. Токарликов.
1944 елның июнь аеннан фронтта. I Балтик буе фронтының 1971- артиллерия полкында (45- артиллерия бригадасы, 51- армия) орудие командиры була. Тарту шәһәре юнәлешендә һөҗүм итүдә катнаша.

## Батырлыгы
1944 елның 18 августында Литва ССР Шяуляй шәһәре тирәсендә орудие уты белән дошманның 6 хәрби техникасын һәм күп санда фашистларны юк итә. Үзе дә шушы сугышта һәлак була.

Литваның Мартинишкяй өязе Жагар (Ауце) шәһәрендә җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Ленин ордены.
* Советлар Берлеге Каһарманы (*һәлак булганнан соң*, 1945 елның 24 мартында)

## Хәтер
* Әлмәт шәһәрендә, Кәләй авылында урамнарга исеме бирелгән.
* Кәләй мәдәният йорты биләмәсендә Н.Е. Токарликовның мемориаль комплексы ачылган.
* Әлмәт районы «Кичуй» совхозы Н.Е. Токарликов исемендәге совхоз (*хәзер Токарликов исемендәге ААҖ*) итеп үзгәртелгән (1985).

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе. 2- китап (*төзүче* Дамир Гарифуллин). Чаллы, 2006.
# Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000. 
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз: Әдәби-документаль очерклар hәм язмалар. Казан, 1990.
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Т.5 (Р-Т). Казан, 2010.

## Сылтамалар
*   Кәләйдә Н. Токарликовның мемориаль комплексы ачылу  
*  Кәләй рәсми сайты 
*  ТР Бөек Ватан сугышы  виртуаль  музее

## Искәрмәләр
Ниязгол

**Ниязгол**:
* Ниязгол (Әбҗәлил районы)
* Ниязгол (Зиянчура районы)
Лайн утраулары

**Лайн утраулары** (, *Үзәк Полинезия Спорадалар утраулары*) —  Тын океанның экваториаль өлешендәге архипелаг, Полинезиядә. 11 атоллдан һәм берничә вак утраудан гыйбарәт. Иң эре атоллар — Раштура, Табуагран, Тераина.

Мәйдан — як. 500 км². Иң киң таралган үсемлек —  пальмасы. Копра алына, икмәк агачы үстерелә, балык тотыла. Утрауларны 1777 елда инглиз диңгезчесе  Джеймс Кук кәшеф иткән.

Кирибатига караган утраулар дөньяның иң иртә (UTC+14) сәгать поясында урнаша; көн вакыты (сәгатьләр һәм минутлар) Һавайларныкына туры килә, тик җирле вакыт бер көнгә алдарак бара; кайбер Океаниядәге утраулар белән аерма 25 сәгатьне тәшкил итә.
## Галерея

Line5303 - Flickr - NOAA Photo Library.jpg|
Aerial view of the Southeast Part of Kingman Reef.png|Киңман рифы
Starbuck AKK Wall.jpg|Старбак утравында


Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Полинезия
Александр Казаков

**Александр Казаков** (Александр Афанасий улы Казаков, ) — Советлар Берлеге Каһарманы, Бөек Ватан сугышында катнашучы, капитан.

## Тәрҗемәи хәле
1917 елның 28 маенда (яңача 10 июньдә) Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Сарман районы) Александровка авылында туган. Рус милләтеннән. Александровка җиделлык мәктәбен тәмамлаган. Туган авылында күмәк хуҗалыкта эшләгән.

1938-1940 елларда хәрби хезмәттә була. Свердлауда хәрби пехота училищесын тәмамлаган (1940).

1940-1941 елларда ТАССР Яңа Чишмә районы «Кызыл Октябрь» совхозында бүлекчә җитәкчесе була.

## [[Бөек Ватан сугышы]]нда
1941 елның 26 июнендә сугышка китә. II Беларус фронтының 33- армия, 222- укчы дивизиясе, 787-укчы полкның  укчы батальон командиры, өлкән лейтенант дәрәҗәсенә күтәрелә. Мәскәү (1941-1942), Ржев-Вязьма (1942) юнәлешләрендә хәрәкәт итә. Смоленск өчен барган каты сугышларда яралана. Беларусның Могилёв өлкәсен азат итү сугышларында  батырлык күрсәтә.
1944 елның 23 июнендә Проня елгасын кичеп, Горецкий районы Головичи авылы янында дошман саклану сызыгын өзә.
1944 елның 27 июнендә Днепрны кичә, дошман  плацдармын кулга төшерә, берничә контрһөҗүмен кире кайтара.

ССРБ Югары шурасы президиумы указы белән 1945 елның 24 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

Кызыл Йолдыз ордены белән  бүләкләнгән.

## Сугыштан соң
* 1946 елдан капитан дәрәҗәсендә запаста. 
* Азнакай авылында (1956 елдан эшчеләр бистәсе, 1987 елдан шәһәр) яши. 
* 1945-1950 елларда ТАССР Азнакай районы Кәкре Елга МТСында директор булып эшли.

## Вафаты
1950 елның 11 июнендә, Минзәләгә барганда, машина авариясендә үлә. Кәкре Елга МТСы конторасы алдындагы бакчада җирләнә. 1975 елда, туган авылына алып кайтып, авыл зиратында яңа кабергә күмелә.

## Хәтер
* Туган авылында урамга исеме бирелгән.
* Александровкада бюст һәм һәйкәл куелган.
* 2019 елда Сарман районы Александровка мәктәбенә Советлар Берлеге Каһарманы Александр Афанасий улы Казаков исеме бирелә.
* 2022 елның 22 августында туган авылында, авылга керү юлында стела ачылган .
  
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 ел, 24 март).
* Ленин ордены.
* Кызыл Йолдыз ордены.

## Фотогалерея

File:А.Казаков 1.jpg|А. Казаков (*уртада*) белән Сарманда очрашу. 30.09. 1945
File:А.Казаков 2.jpg|Туган авылында һәйкәл
File:А.Казаков 3.jpg|А. А. Казаков (1917-1950)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе. 2- китап (*төзүче* Дамир Гарифуллин). Чаллы, 2006.
# Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000. 
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз: Әдәби-документаль очерклар hәм язмалар. Казан, 1990.
# Герои Советского Союза. Мәскәү, 1987, том 1 ч. 2 (Е-Л).
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Казан, 2010.

## Сылтамалар
*  Казаков Александр Афанасьевич
*  «Татар иле» сайты
Лотфулла Сибагатуллин

**'
**Лотфулла Сибагатуллин''' (1912-1978) – РККА капитаны, Советлар Берлеге Каһарманы (1943).

## Тәрҗемәи хәл
Сибагатуллин Лотфулла Сибай улы 1912 елның 15 мартында Пермь өлкәсе хәзерге Өя районы Чәйкә авылында урта хәлле крестьян семьясында туган. Милләте — татар. 
Башта дини белем, аннары Өядә, Йанапайда, Чәйкәдә укый. Мәктәпне тәмамлаганнан соң Уразмәт авылында избач булып эшли. 1928-1931 елларда Свердловски татар-башкорт педагогия техникумында укып мөгаллим була. Чәйкә мәктәбендә, Пермь шәhәрендәге унынчы номерлы мәктәптә укытучы булып эшли. 
Аннары гаиләсе белән Үзбәкстанга кучеп китә. Нәмәнгән өлкәсе Нарын районында укытучы, халыкка белем бирү бүлегендә инспектор булып эшләгән.

1938 елдан Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрендә. Укымышлы Лотфулла Витебски шәhәрендә русча белмәгән, кавалериядә хезмәткә алынган татар, башкорт, казах, узбәк, кыргыз егетләрне рус теленә өйрәтә. Фин сугышында ул взвод командиры булып катнаша. Лотфулла биредә авыр яралана. Госпитальдә яраларын төзәтеп Үзбәкстанга гаиләсе янына кече политрук булып ялга кайта. Тик ул биредә күп ял итеп тора алмый – сугыш башлана.

1941 елда Ош шәhәрендә курсларда әзерләнеп, вакытыннан элек экзаменнар тапшырып, 1942 елның февраленнән панфиловчылар дивизиясен алмаштыру өчен Мәскәү тирәсенә килеп сугышларда катнаша. Орел өлкәсендә 1943 елда Ливны шәhәре өчен барган дәhшәтле сугышларда башы яралана. Фронтта ул 3 мәртәбә контузияләнә hәм 4 мәртәбә яралана.

229нчы укчы полкында батальон командирының ярдәмчесе (Үзәк фронт, 13нче армия, 8нче укчы дивизия) өлкән лейтенант Сибагатуллин 1943 елның 22 сентябрендә Югары Жары авылы (Гомель өлкәсе Брагинск районы) янында, бертөркем сугышчы белән, дошман уты астында Днепр елгасын кичеп чыга. Бу төркем плацдарм яулап ала һәм аны ныгытып полкка елга аркылы кичергә мөмкинлек тудыра 1943 елның 16 октябрендә аңа Советлар Союзы Герое исеме бирелгән.

1945 елны Түбән Новгород хәрби-сәяси училищесын тәмамлаган. 1946 елдан капитан Сибагатуллин запаска чыга. Ташкәнт өлкәсе Югары Чырчык районы Пәркәнт авылында җитәкче-хуҗалык эшләрендә булган. Ленин, Кызыл Йолдыз орденнары, медальләр белән бүләкләнгән. 1942 елдан КПСС әгъзасы.

1978 елның 6 октябрендә вафат булган. 
Паркент авылында бер урам аның исемен йөртә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында 
* Ф. Ислаевның “Чәйкә мәркәзе китабыннан”.
Әрем

**Әрем** (), оешма чәчәклеләр семьялыгыннан үләнчел яки ярым куакчыл үсемлек. 

400ләп төре билгеле, күбесенчә Төньяк ярымшарда очрыйлар. Бездә 18 төре бар. Дару әреме, ачы  әрем (ак әрем), иссез әрем (эстрагон), дала әреме, кара әрем (алабута әрем) һ.б. киң таралган. Далалы болыннарда, сөзәклек, ташландык җирләрдә, чүпле урыннарда, яшелчә бакчаларында шаулап үсә бу үсемлек. Сабагы туры, 1,5 м га кадәр озынлыкта, үзенә генә хас көчле исе бар. Каурыйсыман телмә яфраклы. Чәчәкләре сары төстә, сабак очындагы шарсыман кәрзиннәрдә урнашкан. Июль – сентябрьдә чәчәк аталар. Җимешләре июль-август айларында өлгерә. Орлыклардан үрчи.

Латинча аны – Artemisia – сәламәтлек үләне дип ау, ай, уңыш, балалар туу, табиблык алиһәсе Артемида хакына атаганнар.
Риваятьләр буенча, Артемида бала тудыручыларның яклаучысы, ярдәмчесе булган. Бала тудыручы хатынга ярдәм итеп, беренче булып әремне ул кулланган диләр. Шулай тарихка әрем гадәти булмаган, серле шифалы үлән булып кереп калган. Аның турында Борынгы Мисыр (безнең эрага кадәр 1550еллар) папирусларында теркәлгән язмалар да табылган. Аның шифасы турында Борынгы Грециядә дә, Кытайда да, Изида жрецлары, гарәпләр дә белгән. Борынгы язма истәлекләрендә дә әремнең сәламәтләндерү шифасы турында язып калдырылган хәтта.

## Төрләр
Әрем берничә төргә бүленә: Австрия әреме (), Әче яки Ак әрем (), Лимонлы әрем (), Беръеллык әрем (), Дәвалы әрем (), Кара ягъни гади әрем (), Эстрагон, шул ук Тархун (), Таврик әрем – менә болар аның йөздән бер төренең исемлеге.

Табигатьтә әче булмаган әрем дә бар. Абхаз яки грузин кешесенә бөтен төр әремнәр дә әче дисәк, ул ышанмый елмаеп кына куяр. Аларның уенча әрем хуш исле татлы тәмле үсемлек. Балалар һәм өлкәннәр күңеленә хуш килгән яшел тәмле эчемлек нәкъ әрем исеме белән аталган.
Гиппократ (б.э. кадәр III гасырда) һәм Әбугалисина (безнең эраның Х гасырында) әрем маляриягә каршы дәва буларак кулланалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әрем исе, әрем тәме... 

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Зимчәчәкләр
Казаков

**Казаков** — рус һәм татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Александр Казаков (1917-1950), Советлар Берлеге Каһарманы (1944). капитан.
* Алексей Казаков (18.03.1976, Чаллы), спортчы (*волейбол*), Русиянең атказанган спортчысы. XXVII Олимпия уеннары (Сидней, 2000) көмеш, XXVIII Олимпия уеннары (Афиннар, 2004)  бронза призеры.
* Анатолий Казаков (1923-1986), ССРБ каһарманы.
* Борис Казаков (1946-2006), язучы.
* Евгений Казаков (1934), археолог.
* Иван Казаков (1908-1975), ветеринария патофизиологы.
* Исхак Казаков (1876-1939), ТАССР ҮБК һәм ХКШ рәисе урынбасары (1921-1923).
* Михаил Казаков, опера җырчысы.
* Равил Казаков (25.01.1982, Белорет), спортчы (*пауэрлифтинг*), дөнья чемпионы (2002, 2004).
* Рөстәм Казаков (02.01.1947, Ташкәнт), спортчы (*классик көрәш*), ХХ Олимпия уеннары (Мюнхен, 1972)чемпионы, кырым татарларыннан беренче Олимпия чемпионы.
* Сергей Казаков (1873—1936), астроном, Мәскәү дәүләт университеты профессоры.
* Хаҗи-Морат Казаков (1914-1984), рәссам,  «Кечкенә Апуш» (1958) картинасы авторы. Исхак Казаковның улы.
* Хатыйп Казаков (1908-1991), биолог.
* Юрий Казаков (1976), техник фәннәр докторы. Казан милли тикшеренү технология университеты ректоры в. б. (2020 елдан).
----
* Мәхфүзә Казакова (1899-1987), ТАССР Кукмара районы башкарма комитеты рәисе (*[[1933]]-[[1937]]*).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Казаков мәчете

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Фатыйх Шәрипов

**Фатыйх Шәрипов**, Фатыйх Зариф улы Шәрипов (*Фатых Зарипович Шарипов; [[1921 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы, [[РСФСР]],  [[ТАССР]],  [[Бөгелмә кантоны]], [[Бәйрәкәтамак]] ― [[1996 ел]]ның [[4 июнь|4 июне]], [[РФ]], [[Санкт-Петербург]]*) — Советлар Берлеге Каһарманы (1944), подполковник.

## Тәрҗемәи хәле
1921 елның 20 гыйнваренда Татарстан АССР Бөгелмә кантоны (*хәзерге* Ютазы районы) Бәйрәкәтамак авылында туган. Бөгелмә педагогия укуханәсен (*1937*), Казанда танк училищесын (*1940―1942*), Ленинградта бронетанк һәм механикалаштырылган гаскәрләр югары мәктәбен (*1946*) тәмамлаган. 1937―1940 елларда авыл мәктәбендә математика укытучысы булып эшли.

## Бөек Ватан сугышында
1942 елның маеннан фронтта. 40-нчы армиянең 10-нчы танк корпусы 183-нче танк бригадасы танк ротасы командиры. Брянск, Воронеж, I һәм II Украина фронтлары составында Воронеж-Косторненская, Белгород-Харьков юнәлешендә һөҗүмнәрдә, Днепрны кичүдә катнаша (1943). Яссы-Кишенәү (1944) һәм Братислава-Брно (1945) юнәлешләрендә һөҗүм хәрәкәтләрендә катнаша.

## Батырлыгы
Украина ССР Киев өлкәсе Кагарлык районы Балык авылы янында Днепрны кичкәндә батырлык үрнәге күрсәтә: 1943 елның 23 сентябрендә Ф. Шәрипов җитәкчелегендәге моторота елганы кичә, плацдарм яулый, 3 тәүлек буена дошманның контрһөҗүмен кире кайтарып тора. 1944 елның 1 гыйнваренда Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек була.

## Сугыштан соң
1951 елда оттавкага чыга. Ленинградта диңгез укуханәсендә эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 ел 1 гыйнвар).
* Ленин ордены.
* Ике Кызыл Йолдыз ордены.
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены.
* Баулы районы мактаулы ватандашы.

## Хәтер
* Баулыда якташлары - Советлар Берлеге Каһарманнарына багышланган мемориаль комплекста бюсты урнаштырылган.
* Казанда Җиңү паркындагы мемориаль комплекста исеме язылган мәрмәр такта куелган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Батырлар китабы - Книга Героев. Казан, 2000. 
# Советлар Союзы Геройлары – якташларыбыз: Әдәби-документаль очерклар hәм язмалар. Казан, 1990.
# Герои Советского Союза. Мәскәү, 1987. 
# Татарская энциклопедия. В 6 т. Казан, 2010.

## Сылтамалар

*   Ютазы районы рәсми сайты 
*   ТР Бөек Ватан сугышы виртуаль музее 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Ютазы районында туганнар
Төркем:Татар укытучылары
Төркем:Бөгелмә педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Казан танк университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Баулы районының мактаулы гражданнары
Туамоту утраулары

**Туамоту утраулары** (, ) — Тын океандагы архипелаг, 78 мәрҗан утрау һәм рифлардан гыйбарәт. Француз Полинезиясе составында.

Мәйдан — 810 км². Иң эре утраулар: Рангироа һәм Факарава. Тропик пассатлы климат. Елга 1500–2000 мм явым төшә. Эре утрауларда панданус, баньян агачлары, вак утраулар куаклыклар белән капланган.  пальмасы, икмәк агачы, банан плантацияләре бар. Балык тотыла, энҗе җыела. Баш шәһәр — Ротоава. Биосфера тыюлыгы бар.

Архипелагны 1606 елда португал диңгез сәяхәтчесе Педро Кирос кәшеф иткән.
## Галерея

DSC00150 French Polynesia Rangiroa Atoll External Motu (8271446043).jpg|Рангироа
Pukarua1.jpg|Пукаруа утравында
TuamotuPearlFarm.jpg|


Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Пасха утравы

**Пасха утравы** (, ) — Тын океанның көнчыгыш өлешендәге вулканик утрау. Көньяк Америкадан 3000 км ераклыкта, Чили территориясе.

Мәйданы 165,5 км². Утрау өчпочмак шәкеленә ия, аның һәр очында бер вулкан бар: Рано-Арои (539 м, утрауның иң биек ноктасы), Катики (377 м) вә Рано-Као (324 м). Ярлары кыялы.

Субтропик дымлы климат. Уртача еллык термпература +16...+23°С. Елга 1300 мм явым төшә. Нигездә, үләнчел үсемлекләр үсә.

Административ мәркәз — Һангароа.

Утрауны 1722 елда һолланд диңгез сәхәтчесе Якоб Роггевен пасха (олы көн) бәйрәме көнне кәшеф иткән. 1888 елдан Чили составында. Утрауда пасхалыларның борынгы мәдәният калдыклары — таш һәйкәлләр (моаи), иероглифик язулар язылган тактачыклар сакланган.

## Галерея

Hanga_Roa_Panorama.jpg|Пасха утравы яз көне
Hanga Roa Harbour.jpg|Балыкчылар авылы
Osterinsel_Uebersicht.jpg|Пасха утравы
Ahu Tongariki4.JPG|Аху Тонгарики


## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Тристан-да-Кунья утраулары

**Тристан-да-Кунья** () — Атлантик океанының көньяк өлешендәге 4 янартау (вулканик) утраудан гыйбарәт утраулар төркеме. Бөекбритания биләмәсе. 

Гомуми мәйдан — 207 км². Биеклек 2055 метргача. Халык балык тоту белән шөгыльләнә. Бердәнбер кеше даими яшәгән торак пункт — Эдинбург. Утрауларны 1506 елда португал диңгез сәяхәтчесе Тристан да Кунья кәшеф иткән.

Пасха утравы һәм Питкерн утравы белән берлектә җир йөзендә иң ерак урнашкан җирләреннән берсе. КАҖдан 2816 км, Көньяк Америкадан 3360 км һәм Изге Елена утравыннан 2161 км ераклыкта урнашкан.

*
Төркем:Изге Елена, Күккә ашу һәм Тристан-да-Кунья утраулары
Кук утраулары

**Кук утраулары** — Тын океан<nowiki/>дагы архипелаг, Полинезиядә. Яңа Зеландия<nowiki/> территориясе. Көньяк (8 утрау) һәм Төньяк (7 утрау) утраулар төркемнәреннән гыйбарәт. Мәйданы — 234&nbsp;км². 
Административ мәркәз — Аваруа шәһәре (Раротанга утравында). Рәсми тел — инглиз теле<nowiki/>.

Утрауларны 1773 елда инглиз диңгезчесе Җ.Кук кәшеф иткән. 1888 елдан Бөекбритания<nowiki/> протектораты астында; 1901 елдан Яңа Зеландия идарәсе астында. 1965 елдан "Яңа Зеландия белән ирекле ассоциацияле үз-үзен идарә итүче территория" статусын алган. Көньяк төркем вулканик утраулардан (биеклек 643 метргача), төньяк төркем мәрҗән атолларыннан гыйбарәт. Тропик пассатлы климат. Халык нигездә  пальмасын үстерү вә копра эшләп чыгару белән шөгыльләнә. Әфлисун, ананас, банан җитештерелә. Балык тотыла. 


## Диннәр
Кук утрауларында чиркәү дәүләттән аерылган, һәм халыкның күп өлеше ― христианнар. Төрле протестантлык төркемнәре дин тотучыларның 62,8 % ын тәшкил итә, иң популяр дин булып Кук утрауларының христиан чиркәве тора (49,1 %). Католиклар халыкның 17 % ын тәшкил итә. Мормоннар бар. Христиан булмаган диннәрдән ислам һәм Бәһаи җәмгыятьләре бар.
* Кук утрауларында ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Полинезия
Төркем:Кук утраулары
Азор утраулары

**Азор ороллари** ( ) — Атлантик океанының төньяк өлешендәге архипелаг. Пиреней ярымутравыннан көнбатышта. Португалия .

9 эре утрау һәм килеп чыгышы вулканик булган берничә рифлардан гыйбарәт. Көнбатышта көнчыгышка якынча 600 кмга сузылган. Мәйданы 2,3 мең км². Рельефы таулы, биеклек 2351 метргача (Пику утравындагы Пику тавы). Җир тетрәүләр еш була.

Субтропик диңгез климат; гыйнварның уртача температурасы +14°С, июльнең температурасы +22°С; елгы як. 800 мм явым төшә.

1431—53 елларда бирегә португаллар килеп урнашканнар. Халык цитрус үсемлекләр үстерү, йөземчелек, ананас, банан җитештерү белән шөгыльләнә.

Төп портлар: Понта-Дельгада, Орта.

*
Төркем:Буйсынган территорияләр
Con Lennon

**Con Lennon** (inglizçä *John Winston Ono Lennon*, 1940, Liverpul - 1980, Nyu-York) - Böyekbritaniä rok-muzıkantı, cırçı, köyyazar, rässam, yazuçı. "The Beatles" törkemenä nigez saluçı häm qatnaşuçısı. XX ğasırnıñ tanılğan muzıkantı.

"The Beatles" törkeme tarqalğannan soñ üz solo karyerasın başlıy, läkin 1980 yılda atıp üterelä.

Muzıkal' eşçänlegennän tış säyäsi eşlekle bulıp bilgele. Üz mäşhür "*Imagine*" cırında dönyanıñ kiräkle tärtben taswırlıy,  keşelär tigezlegen, berdämlege yaqlıy, tınıçlıq, azatlıq ideyälärenä öçen köräş itä.

1960-1970 yıllarda iñ kürenekle cämäğät eşleklelärneñ berse.

*Roling Stone* jurnalı buyınça **50 iñ böek başqaruçı isemlege**nä kerä, *Classic Rosk* jurnalı buyınça **iñ böyek gitaraçılar isemlege**nä kerä.

## Tormış yulı

1940 yılda Liverpul şähärendä, Natsi Almaniä hawa köçläre höcüme waqıtında dönyağa kilä.

1956 yılda *"The Quarrymen"* mäktäp törkemenä kerä, 1957 yılda Pol Makkartni belän tanışa häm törkemgä anı çaqıra, tizdän Makkartni Corc Harrisonnı törkemgä alıp qayta.

1958 yılda Con Lennon änise Culiä aftamabil häläkätendä wafat bula, Con aña berniçä cır bağışlıy: *«Julia», «Mother», «My Mummy’s Dead»*.

1959 yılda Quarrymen törkeme The Beatles törkemenä äylänä.

The Beatles törkeme sostavında zur dan qazana.

1966 yılda avangard rässam **Yoko Ono** belän tanışa, 1966 yılda öylänä.

1970 yılda The Beatles törkeme tarqala.

Böyekbritaniä Nigeriä nizağında qatnaşuı öçen häm Vyetnam suğışında AQŞ tığıluı öçen Britan imperiäse ordenın patşabikägä kire qaytara.

Suğışqa qarşı cır *«Give Peace a Chance»* patsifist xäräkäte gimnına äwerelä.

1980 yılnıñ 8 dekäberendä AQŞ watandaşı Mark Çepmen Con Lenonnı atıp üterä. Üterüçe ğömerlek cäzädä törmädä utıra.

## Ädäbiät
*«The Beatles. The Authorised Biography» by Hunter Davies, 1969/Хантер Дэвис. «Битлз. Авторизованная биография» в переводе В. Н. Чемберджи и В. В. Познера, М, Радуга, 1990.
*Wenner Jan. Lennon remembers (Леннон вспоминает), 1971.
*Fawcett Anthony. John Lennon. One Day At A Time, 1976.
*Lennon Cynthia. A Twist of Lennon (Ирония Леннона), 1978/
*Спенсер Уильям. «Это был Джон Леннон», Мюнхен, 1980.
*Pibbles Andy. Lennon Tapes (Плёнки Леннона), London, 1981.
*Shotton Peter, Nickolas Sheffner. John Lennon In My Life (Джон Леннон в моей жизни), 1983, [1]
*Кулеман Рэй. «Джон У. Леннон», Мюнхен, 1985.

Төркем:Җырчылар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Кергелен

**Кергелен** () — Һинд океанының көньягында урнашкан утраулар төркеме. Франциянең Көньяк һәм Антарктик территорияләре ( биләмәсе) составына керә. Бер эре һәм 300 гә якын кече утраудан гыйбарәт.

Мәйданы 7 мең км². Биеклек 1965 метргача. Субантарктик суык климат, елга якынча 730 мм явым төшә. Көчле җилләр исә. Үсемлекләр дөньясы ярлы. Кергелен утравының үзәк өлеше бозлык белән капланган.

Даими яшәүче халык юк. *Порт-о-Франсе* геофизик станциясе 1950 елдан эшли. Утраулар төркеме аны 1772 елда кәшеф иткән француз диңгез сәяхәтчесе *[[Ив-Жозеф де Кергелен]]* исеме белән аталган.
## Галерея

Mont Ross, Kerguelen - PascalSubtil.jpg|
Port aux Français.JPG|Порт-о-Франсе
Pringlea_antiscorbutica.JPG|Кергелен кәбестәсе

## Искәрмәләр

Төркем:Һинд океаны утраулары
Төркем:Франциянең диңгез арты биләмәләре
Төркем:Һинд океаны
Рәфыйков

**Рәфыйков** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Рәфыйк» (*«иптәш», «юлдаш»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Булат Рәфыйков (1934―1998), язучы, С. Юлаев премиясе лауреаты (1990).
* Габдрахман Рәфыйков (1873–1954), мәгърифәтче, мөгаллим, Хезмәт Батыры (1924). 
* Гали Рәфикый (Рәфыйков) (1890―1944), язучы.
* Искәндәр Рәфыйков (05.10.1929), Татарстанның халык рәссамы, Тукай премиясе лауреаты (2002).
* Мансур Рәфыйков (1964), Россия Каһарманы (1996).
* Марс Рәфыйков (1933―2000), хәрби очучы, майор (1970), ССРБ беренче космонавтлар төркеме әгъзасы (1960-1962).
* Мәҗит Рәфыйков (1925―1988), язучы.
* Мәхасим Рәфыйков (1927), генерал-майор.
* Мәхмүт Рәфыйков (1924―), кинооператор.
* Сәгыйть Рәфыйков (1912―1992), химик, КазССР ФА академигы (1962), СССР ФАнең мөхбир әгъзасы (1970).
* Сөббух Рәфыйков (1913―1971), язучы.

## Моны да карагыз
* :Төркем:Булат Рәфыйков премиясе лауреатлары

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Азат итүче гаскәри

**Азат итүче гаскәри** - Берлиндагы **Трептов паркы**нда урнашкан һәйкәл.

Берлиндагы өч Совет хәрби мемориалынның берсе (тагын **[[Совет хәрби мемориалы (Панков)]]** һәм **[[Һәлак булган совет гаскәриләренә һәйкәл (Тиргартен)]]** бар).

Мемориалда **7000** чамалап совет гаскәрие күмелгән. Берлин өчен сугышта 75000 совет хәрбие һәлак булган.

Сынчы - **Е.В. Вучетич**, архитектор - **Я.Б. Белопольский**, рәссам - А.В. Горленко.

1949 елның 8 маенда ачылган. Биеклеге 12 м. Авырлыгы 70 тонна.

Азат итүче гаскәри -  совет халкының Бөек Ватан сугышында җиңүе һәм фашизмнан Аурупаны азат итүнең символы булып тора.

## Сын

Һәйкәлнең үзәгендә совет гаскәрие свастика ватыклары өстендә тора, гаскәри бер кулында иелгән кылыч тота, икенче кулында ул коткарган алман кызын тота.

Һәйкәлнең прототибы - Берлин өчен сугышта 1945 елның апрелендә алман кызын коткарган совет гаскарие **Николай Маслов** булган.

Һәйкәлнең эскизында гаскәри автомат тоткан, ләкин Сталин тәкъдиме буенча автомат кылыч белән алыштырылган.

## Сылтамалар

* Трептов-парк Мемориал воинам-освободителям в Трептов-парке. Репортаж Deutsche Welle
* Монумент из космоса (Общий вид) (Google Maps)
* Монумент из космоса (Максимальное увеличение) (Google Maps)

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Һәлак булган совет гаскәриләренә һәйкәл (Тиргартен)

**Тиргартендагы Һәлак булган совет гаскәриләренә һәйкәл**  - Берлиндагы Зур Тиргартенда, 17 июнь урамында урнашкан совет гаскәриләренә һәйкәл.

1945 елда Икенче Бөтендөнья сугышында һәлак булган совет гаскәриләре хәтеренә төзелгән.

Берлин өчен сугышта 75000 совет хәрбие һәлак булган. Берлиндагы өч Совет хәрби мемориалынның берсе (тагын **[[Азат итүче гаскәри]]**  һәм **[[Совет хәрби мемориалы (Панков)]]** бар).

1945 елның  11 ноябрендә беректәш гаскәрләре парады катнашында ачылган.

1994 елга кадәр һәйкәл янында тантаналы каравыл торган.  Элек һәйкәл британ окупацион зонасында булган.

1994 елда Алманиядәге совет гаскәрләре төркеме илдән чыгарылган, һәйкәл Берлинга тапшырылган.

2008 елда һәкәл реставрациядән соң ачылган.

2010 елда һәйкәл неонацистлар тарафыннан мәсхәрәләнгән. 
## Сылтамалар

*Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 1 
*Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 2 
* Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 3 
* Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 4
* Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 5
* Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 6 
* Список военнослужащих, увековеченных на мемориале 7 
* Открытие памятника после восстановления 
* В Берлине осквернен памятник советским воинам 

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Берлин
Вахит Галимов

**Галимов Вахит Газим улы** (1921, - 28.10.1943, Украина ССР, Днепровский авылы) Советлар Союзы Герое (22.2.1944, үлгәннән соң), гвардия өлкән сержанты.
## Тәрҗемәи хәл
Башкортстан Республикасының хәзерге Чакмагыш районы Иске Балак авылы туа. Милләте буенча татар. Колхозда эшли.

1941 елдан Кызыл Армиядә. 1941 нең сентябреннән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 100 нче гвардия укчы полк (6 нчы армиянең 35 нче гвардия укчы дивизиясе) снайперы. Көньяк, Көньяк-Көнбатыш, Воронеж һәм 3 нче Украина фронтлары гаскәрләре составында Донбасс (1941), Барвенково-Лозовая, Воронеж-Ворошиловград, Урта Дон һәм Донбасс (барысы да - 1942) операцияләрендә катнаша. 1943 нең 28 сентябрендә Звонец авылы янында Днепр елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә: сугышта сафтан чыккан офицерларны алыштыра, ротаны 3 мәртәбә һөҗүмгә күтәрә. Яуда һәлак була. Ленин ордены, Кызыл Йолдыз ордены, медальләр белән бүләкләнә.

Уфа шәһәрендә туган якны өйрәнү музеенда Галимовка багышланган стенд бар. Иске Балак авылындагы һәм Чакмагыш районы үзәгендәге урамнарга, шунда ук туган авылындагы колхозга аның исеме бирелә. Иске Балак авылындагы паркта геройның бюсты куела.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2010.
Совет хәрби мемориалы (Панков)

**Панковтагы Совет хәрби мемориалы** яки рәсми атамасы - **Совет гаскәре хәрбиләренә зират-һәйкәл** (алманча *Sowjetische Ehrenmal in der Schönholzer Heide*) - Берлин өчен сугышта һәлак булган совет гаскәриләренә багышланган мемориаль комплекс. Берлинның Панков бүлгесендә урнашкан. Берлиндагы өч Совет хәрби мемориалынның берсе (тагын **[[Азат итүче гаскәри]]**  һәм **[[Һәлак булган совет гаскәриләренә һәйкәл (Тиргартен)]]** бар).

Мемориалда **13 200** чамалап совет гаскәрие күмелгән, аларның **3180** исеме билгеле.  Берлин өчен сугышта **75000** совет хәрбие һәлак булган.

Мемориал үзәгендә 33,5 м биеклегендәге сиенит баганасы тора, тирәсендә һәлак булган совет гаскәриләре исемнәре белән 100 бронза тактасы һәм **8 күмү кыры** урнашкан, һәр кырда 1182 кеше җирләнгән.

2011-2013 елларда мемориалның тулы реставрациясе уза.

## Сылтамалар

* Ehrenmal der sowjetischen Gefallenen im Volkspark Schönholzer Heide
* Ehrenmal Schönholzer Heide auf den Seiten der Berliner Senatsverwaltung für Stadtentwicklung
* Iwan Gawrilowitsch Perschudtschew 
* Hans Hauser: ''Sorgen mit den russischen Ehrenmalen''. In: *Berlinische Monatsschrift* 9/1998 beim Luisenstädtischen Bildungsverein
* Панков. Незаслуженно забытый мемориал. 

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Төркем:Берлин
Һөрд утравы һәм Макдональд утраулары

**Һөрд утравы һәм Макдональд утраулары** (, кыскартма HIMI) — Һинд океанының көньяк өлешендә урнашкан архипелаг. Ике эре (Һөрд һәм Макдональд) утраудан һәм күп вак утрау, кыялардан вә рифлардан гыйбарәт.

Субантарктик климат (кышы йомшак, җәе салкын). Көчле җилләр исә. Елга 1300—1900 мм явым төшә.

Даими яшәүче халык юк. 1947—1955 елда Һөрд утравында Австралиянең фәнни станциясе эшләгән. Утрауларны 1853 елда *«Ориентал»* американ сәүдә көймәсе капитаны Җорҗ Һөрд кәшеф иткән.
## Моны да карагыз
* .hm
## Галерея

Heard.jpg|
Heard Island.jpg|


Төркем:Австралиянең тышкы территорияләре
Төркем:Буйсынган территорияләр
Ärmännär genotsidı

**Ärmännär genotsidı** yäki **Ärmän xalqın qırğın** (ärmänçä *Հայոց Ցեղասպանություն*,  törekçä *Ermeni soykırımı* — ärmännär suyışı, *Ermeni Kırımı* — Ärmännär Qırğını) -  1915 yılda Ğosmanlı imperiäsendä oyıştırılğan häm uzdırılğan ärmän xalqına qarata genotsid: mass-küläm üterü, sörgengä cibärü  çaraları qullanılğannar.

Genotsid berniçä çordan torğan:
* ärmännär ğäskärilären qoralsızlandıru
* çik rayonnardan ärmännärne sörgengä cibärü
* sörgennär turında qanunnı qabul itü
* mass-küläm sörgengä cibärü häm üterülär

Genotsidnı töp oyıştıruçılar - yäş töreklär xäräkäteneñ citäkçeläre: **Talaat paşa, Cemäl paşa, Enver paşa** häm Maxsus Täşkilät başlığı **Behaeddin Şakir**.

Ärmännär genotsidınnan tış **assiriäle**lär häm pont yunannarı genotsidı uzğan.

Ärmännär diasporasınıñ zur öleşe Ğosmanlı imperiäsennän qaçqan ärmännärdän tora.

Genotsid töşençäse **Rafael Lemkin** tarafınnan ärmännär qırğını häm holokost waqiğaların bilgeläw öçen täqdim itelgän.

Ärmännär qırğını Holokosttan soñ - ikençe tikşerelgän genotsid.

1915 yılnıñ 24 mayında berektäş-illär - Rusiä, Frantsiä, Böyekbritaniä üz iğlanında ärmänärne qırğın - keşelelekkä qarşı cinäyät bulıp tanıylar.

Törle çığanaqlarda genotsid qorbannarı sanı **200 000 - 2 000 000** kiterelä. İñ küp çığanaqlarda 1 500 000 qorban dip kürsätelä. Läkin qorbannar tögäl sanı **bäxäs astında tora**.

1995 yılda Rusiä  ärmännär genotsidın tanıy, tik 2015 yılda Almaniä tanıy, läkin mäsälän AQŞ häm İsrail räsmi räweştä tanımadı äle.

## Ädäbiät

*Donald Bloxham. The great game of genocide: imperialism, nationalism, and the destruction of the Ottoman Armenians. — Oxford University Press, 2005. — 329 p. — ISBN 0199273561, ISBN 9780199273560.
*Dinah L. Shelton. Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity. — Macmillan Reference, 2005. — 1458 p. — ISBN 0028658485, ISBN 9780028658483.
*Киреев Николай Гаврилович. История Турции ХХ век. — Крафт+, ИВ РАН, 2007. — 609 p. — ISBN 978-5-89282-292-3.
*Richard G. Hovannisian. The Armenian genocide: cultural and ethical legacies. — Transaction Publishers, 2007. — 449 p. — ISBN 1412806194, ISBN 9781412806190.
*Samuel Totten, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs. Dictionary of Genocide. — Greenwood Press, 2008. — 534 p. — ISBN 0-31332-967-2, ISBN 978-0-31332-967-8.
*David Bruce MacDonald[en]. Identity Politics in the Age of Genocide. The Holocaust and historical representation. — Routledge, 2008. — 261 p. — ISBN 0415430615, ISBN 9780415430616.
*Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek, Norman M. Naimark. A Question of Genocide: Armenians and Turks at the End of the Ottoman Empire‎. — Oxford University Press, 2011. — 465 p. — ISBN 9780195393743.
*Raymond Kévorkian. The Armenian Genocide: A Complete History. — I.B.Tauris, 2011. — 1008 p. — ISBN 1848855613, ISBN 9781848855618.

Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Кыргыннар
Чагос архипелагы

**Чагос архипелагы** () — Һинд океанының үзәк өлешендә, Африкадан Индонезиягә юлының уртасында урнашкан утраулар төркеме. Алтмыштан артык утраудан гыйбарәт. Һинд океанындагы британ территорияләре составына керә (Бөекбритания биләмәсе), әмма Бөекбритатния суверенитетына Маврикий дәгъва белдерә.

Тропик диңгез климаты. Уртача еллык явымнар саны — якынча 2600 мм. Уртача айлык температура 26,2°Cтан 28,3 °Cка кадәр үзгәреп тора.

Даими яшәүче халык юк, фәкать британ һәм американ хәрбиләре генә яши.

XVI гасыр башында Васко да Гама тарафыннан кәшеф ителгән.

Salomons_Atoll_in_the_Chagos.jpg|Саломан атоллы
Diego Garcia Littoral Scrub 1.png|Диего-Гарсия утравында
Wrecked Catalina on Diego Garcia Beach.jpg|


Төркем:Буйсынган территорияләр
Принс-Эдуард утраулары

**Принс-Эдуард утраулары** () — Һинд океанында урнашкан кече утраулар төркеме. Ике утраудан (Марион һәм Принс-Эдуард) гыйбарәт. Көньяк Африка Җөмһүрияте биләмәсе.

Климат дымлы һәм җилле. Елга якынча 2000 мм явым төшә. Уртача айлык температуралар +1°Cтан +10...+11°Cкача үзгәреп тора. Утрауларны 1663 елда һолландиялеләр кәшеф иткәннәр.
Эльбада очрашу

**Эльбада очрашу** - 1945 елның 25 апрелендә **Торгау** шәһәре янында, Эльба елгасында Беренче Украин фронты гаскәрләре һәм АКШның 1-нче гаскәре белән очрашу. Беректәшләр гаскәрләр очрашуы нәтиҗәсендә Алманиянең кораллы көчләре ике өлешкә бүленә.

Беренче очрашу **Альберт Коцебу** җитәкчелегендәге АКШ каравылы һәм подполковник **Александр Гордеев** җитәкчелегендәге совет гаскәре көнчыгыш ярында уза.

26 апрельдә АКШ гаскәренең 69-нчы төмәне һәм Кызыл Гаскәрнең 59-нчы гвардия төмәне башлыклары Торгау шәһәрендә очрашалар. Нәкъ монда мәшһүр фото төшерелгән.

## Шулай ук карагыз

* Берлин өчен сугыш

## Әдәбият

*    Лавренов Сергей Яковлевич, Попов Игорь Михайлович. Крах Третьего рейха. Часть 4. Глава 3 «Пока ещё союзники». M.: ACT, 2000
*    Встреча на Эльбе: 65 лет спустя
*    Александр Сильвашко. Альбом
*    Бакланов А. Дух Эльбы // Независимое военное обозрение : Еженедельное приложение к Независимой газете. — М.: ЗАО «Редакция „Независимой газеты“», 30 апреля 2010. — ISSN 1810-1674.
*    Минобороны РФ обнародовало уникальные документы о встрече на Эльбе (апрель 2015)

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Михаил Тимаев

**Михаил Тимаев**, Михаил Иван улы Тимаев (, *[[1986 ел]]ның [[31 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — балет биючесе,  М. Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрының әйдәүче солисты, Татарстанның атказанган артисты. 
Халыкара конкурс премиясе, «ТЮРКСОЙ» премиясе (2010), «Бию рухы» призы лауреаты.  Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе лауреаты (2015). «Тантана» премиясе лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле

1986 елның 31 гыйнваренда Казанда туган. Казанның 91-санлы мәктәбен, Казан хореография училищесын (Татарстанның халык артисты В.Н. Бортяков классы) тәмамлаган (2005).

2004 елдан, студент вакытыннан, М. Җәлил исемендәге татар академия дәүләт опера һәм балет театрының балет труппасына кабул ителә.

## Иҗаты
Театр труппасы белән Европа илләренә гастрольләргә чыга, шәхси чакырулар буенча Россия шәһәрләрендә чыгышлар ясый.

## Репертуар
* *Принц Зигфрид, Па-де-труа* («Аккош күле»).  
* *Зәңгәр кош, Итекле мәче* («Йокыга талган гүзәл»).  
* *Пер Гюнт, Диңгез патшасы* («Пер Гюнт»).  
* *Былтыр, Утлы шайтан* («Шүрәле»).  
* *Тыйнак Кәрлә, Төчкерүче Кәрлә* («Карсылу һәм җиде кәрлә»).  
* *Франц, Чардаш* («Коппелия»).  
* *Спартак* («Спартак»).  
* *Ромео* («Ромео һәм Джульетта»).  
* *Арман* («Камелияле ханым»).  
* *Солор* («Баядерка»).  
* *Ланкедем* («Корсар»).  
* *Нурадин, Батый хан рухы* («Алтын Урда») һәм башкалар.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Арабеск» халыкара балет артистлары конкурсы (Пермь, 2008) — диплом.
* XI Халыкара балет артистлары һәм хореографлары конкурсы лауреаты (Мәскәү, 2009) — III премия һәм Бронза медаль.
* Татарстанның атказанган артисты.
* «ТЮРКСОЙ» премиясе (2010).
* Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе (2015) — «Алтын Урда» балетында Нурадин партиясен башкарган өчен.
* 2025 — «Тантана» премиясе лауреаты ― «Музыкаль спектакльдә иң яхшы роль (балет, заманча хореография, пластик спектакль)» номинацииясендә ― Җәлил театрында куелган «Грек Зорба» спектаклендә Грек Зорба роле өчен
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Н. Садовская. Михаил Тимаев. «Балет» журналы, № 2 (173) март-апрель 2012.

## Сылтамалар

*   Опера һәм балет театры рәсми сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Казан хореография училищесын тәмамлаучылар
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Билгесез Гаскәри Кабере

**Билгесез Гаскәри Кабере** яки **Билгесез солдат кабере** - Мәскәү кремле дивары янында, Александр бакчасында урнашкан мемориаль архитектура ансамбле. 

Кабер ташында бронза сын урнаштырылган: солдат каскасы һәм хәрби байракта ята торган дәфнә агачы ботагы.

Мемориал үзәгендә - **"Исемең - билгесез, батырлыгың - мәңгелек"** дигән язма урнашкан, бронзадан эшләнгән биш почмаклы йолдыз үзәгендә Мәңгелек ут яна.

Кабернең сул ягында - куе алсу төстәге диварда - **"1941 Ватан өчен һәлак булганнар өчен 1945"** дип язылган, уң ягында - каһарман-шәһәр исемендәге гранит блоклары тора, блокларда каһарман-шәһәрләр  туфрагы салынган капсулалар урнашкан:

*  «Ленинград» (Пискарёв зиратыннан),
* «Киев» ,
*   «Сталинград» (Мамай курганыннан) — 2004 елга кадәр «Волгоград» дип язылган булган
*    «Әдис» 
*   «Акъяр» (Малахов курганыннан),
* «Минск» 
*    «Керич»  
*    «Новороссийск»  
*    «Брест кирмәне»   
*    «Тула» 
*   «Мурманск»  
*    «Смоленск»  
*   «Мәскәү»

## Билгесез солдат

1966 елның 3 декабрендә Ленинград шоссесы 41 километрындагы туганнар каберлегеннән алынган бер билгесез мәет тантаналы итеп Александр бакчасында күмелгән.

1997 елда шәрәфле каравыл Ленин төрбәсеннән Билгесез Гаскәри Каберенә күчерелә.

Һәр елны Бөек Ватан сугышының хәтер көннәре вакытында Билгесез Гаскәри Каберенә чәчәкләр, гөлләр бәйләмләре куела.

## Сылтамалар

*    Криворучко М. Г., Мишин П. И., Смирнов И. Г. Москва — героям Великой Отечественной: (Путеводитель). — М.: Московский рабочий, 1977. — С. 43-46. — 384 с. — 30 000 экз. (обл.)
*    Муравьёв В. Б. Могила Неизвестного солдата. — М.: Московский рабочий, 1987. — 64 с. — (Биография московского памятника). — 50 000 экз. (обл.)

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Хәниф Фәйзуллин

**Хәниф Фәйзуллин** (1921-1943) – Советлар Берлеге каһарманы (1944).
## Тәрҗемәи хәл
Фәйзуллин Хәниф Шакир улы 1921 елның 8 апрелендә хәзерге Ырынбур өлкәсе Сакмар районының Үрге Чебенле авылында туган. Милләте — татар. Ырынбурда рабфак бетергән, Укытучылар институтына кергән, аннары 1939 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә чакырылган. 1941 елда Куйбышев хәрби укчылар училищесын тәмамлаган.
1941 елның августыннан хәрәкәттәге армиядә.

280нче гвардия укчы полкында (92нче гвардия укчы дивизиясе, 37нче армия, Дала фронты) рота командиры гвардия өлкән лейтенанты Фәйзуллин Днепр елгасының уң як ярында плацдармны киңәйтү өчен барган сугышларда батырлык күрсәткән. 1943 елның 17 октябрендә аның ротасы дошманның саклау сызыгын өзеп, берничә тапкыр танк һәм гитлерчылар һөҗүмен кире кайтарып, Ляховка (Днепропетровск өлкәсе Пятихатск районы) авылын азат иткән, шуның белән рота полкның сугышчан хәрәкәтенә булышкан. Кул сугышы вакытында авыр яраланган һәм һәлак булган. Советлар Союзы Герое исеме 1944 елның 22 февралендә бирелгән.

1974 елда Үрге Чебенле авылында Геройга бюст куелган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында
Викимедиа проектлары

.
 карамагындагы Wiki-технологиясенә нигезләнгән проектлар **Вики-проект** дип атала..

Түбәндә күрсәтелгән булдыру тарихлары танылган проект өчен рәсми домен яки бета версия булдыру вакытлары.

## Бар Викимедиа викиләре өчен үтәлеше мәҗбүри тәртипләр
Бар Викимедиа викиләре өчен гамәлдәге тәртипләр  {8}:
# Кулланылыш шартлары *<small>([[m:Terms of use|en]]  [[m:Terms of use/ru|ru]])</small>*
#* Hигез мәсләкләре
# Яшеренлек сәясәте *<small>([[m:Privacy policy|en]]  [[m:Privacy policy/ru|ru]])</small>* + искесе
# Мәгълүматны саклау сәясәте *<small>([[m:Data retention guidelines|en]]  [[m:Data retention guidelines/ru|ru]])</small>*
# Шәхси мәгълүматка ирешү тәртибе *<small>([[m:Access to nonpublic information policy|en]]  [[m:Access to nonpublic information policy/ru|ru]])</small>*
# Товар билгесе сәясәте *<small>([[m:Trademark policy|en]]  [[m:Trademark policy/ru|ru]])</small>*
# Лицензияләү сәясәте резолюциясе *<small>(  )</small>*
#* Википедия:Намуслы куллану шартлары
# Иганәчеләрнең шәхси мәгълүматы яшеренлеге сәясәте *<small>(  [[ru]])</small>*
# Дискриминацияләүгә каршылык күрсәтү сәясәте *<small>(  [[ru]])</small>*

## Шулай ук карагыз

* Википедияләр исемлеге
* Викилар исемлеге
* Викимедиа проектлары буенча аралашу һәм бәйле хәбәрләр тарату исемлекләре 

## Искәрмәләр
Мәңгелек ут

**Мәңгелек ут** - нәрсәдер яки кемдер хакында мәңгелек хәтерне гәүдәләндерүче һәрвакыт яна торган ут. Гадәттә мемориаль комплекска керә.

## Тарих

Арий халыклары утны табыну буларак  хөрмәт иткәннәр, Иран утка табынучылары (зәрдөштләр) йорт учакларында "мәңгелек ут" саклаганнар.

Румда Веста гыйбадәтханәсендә мәңгелек ут янган.

1921 елдан Парижда Триумф аркасы астындагы Билгесез Гаскәри мемориалында мәңге ут яна башлый.

ССРБда беренче мәңгелек ут Тула өлкәсендә 1955 елда яндырылган, 1957 елда - Ленинградта, 1958 елда - Акъярда, 1961 елда - Мәскәүдә.

## Татарстандагы мәңгелек утлар

Татарстан Җөмһүриятендә берничә мәңгелек ут бар:

* Казан - Җиңү Паркы, Бөек Ватан сугышы Каһарманнары хәтеренә багышланган һәйкәл янында.
* Казан - Горький исемендәге Үзәк мәдәният һәм ял паркы янында.
* Казан - Юдинодагы Дан Аллеясе
* Алабуга - Яр буе урамда, Бөек Ватан сугышында һәлак булганнар хәтеренә багышланган Мәңгелек ут
* Яшел Үзән - Ленин урамы,  Бөек Ватан сугышында һәлак булганнар хәтеренә багышланган Мәңгелек ут
* Түбән Кама - Октябрь 50 еллыгы урамында, Бөек Ватан сугышында һәлак булганнар хәтеренә багышланган Мәңгелек ут.

## Сылтамалар

*    Криворучко М. Г., Мишин П. И., Смирнов И. Г. Москва — героям Великой Отечественной: (Путеводитель). — М.: Московский рабочий, 1977. — С. 43-46. — 384 с. — 30 000 экз. (обл.)
*    Муравьёв В. Б. Могила Неизвестного солдата. — М.: Московский рабочий, 1987. — 64 с. — (Биография московского памятника). — 50 000 экз. (обл.)

Төркем:Һәйкәлләр
Төркем:Бөек Ватан сугышы
Фәхрази Галиев

**Фәхрази Галиев** (Фәхрази Гали улы Галиев, ) — Советлар Берлеге Каһарманы (1944), кече сержант. ССРБ Югары шурасы депутаты (1946-1950).

## Тәрҗемәи хәле

1912 елның 19 февралендә Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Минзәлә районы) Җәмәк авылында туган. 1927-1929 еллара Үзбәкстанда Курган-таш шахтасында йөкче, 1929 елдан Минзәлә МТСында, 1934 елдан Кадрәк МТСында тракторчы, комбайнчы булып эшли. 1934-1936 елларда хәрби хезмәттә.

1997 елның 13 маенда Яр Чаллы шәһәрендә вафат.

## [[Бөек Ватан сугышы]]
1942 елдан Кызыл Армиягә чакырыла. 1943 елның гыйнвареннан Бөек Ватан сугышы фронтларында. Сугышта Көньяк-Көнбатыш фронтта хәрәкәт итә. 12- армиянең 1248- танкка каршы артиллерия полкында орудие командиры урынбасары — туп төзәүче булып хезмәт итә. Донбасс һәм Запорожье һөҗүм операцияләрендә  (1943), Кара диңгез буе далаларында (1944) һәм Днестр елгасы буенда (1944) барган сугышларда катнаша.

## Батырлыгы
1943 елда  Украинаның Запорожье өлкәсе Вольнянский районы Губенский авылы янында Днепр елгасын кичкәндә батырлык күрсәтә: кичү вакытында туп һәм расчётларны коткара, сугышчылар төркеме белән дошманның 22 һөҗүмен кире кайтара. 1944 елда авыр яралана. 1944 елның 19 мартында Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек була.

## Сугыштан соң
* 1944 елда демобилизацияләнә, туган авылында яши һәм МТС директорының сәяси эшләр буенча урынбасары булып эшли. 
* Казанда республика фирка мәктәбен тәмамлаган (1952).
* КПССның зона партия оешмасы сәркатибе.
* 1954-1956 елларда Кадрәк МТСы диспетчеры, трактор отряды бригадиры ярдәмчесе.
* 1958 елдан Минзәлә районы «Родина» күмәк хуҗалыгында трактор бригадасы бригадиры ярдәмчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1946-1950 елларда ССРБ Югары шурасы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1944 елның 19 марты).
* Ленин ордены.
* 1 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены.
* Кызыл Йолдыз ордены.

## Хәтер
* Минзәләдә Дан аллеясында бюсты урнаштырылган.
* Минзәлә районы Кадрәк авылында музее эшли. 
* Сарман районы Карашай Саклау мәктәбе балалар оешмасы Ф. Галиев исемен йөртә.

## Чыганаклар
# Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000. 
# Герои Советского Союза — наши земляки. Казан, 1982.  
# Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Мәскәү, 1987.
 
## Сылтамалар
*   ТР Бөек Ватан сугышы виртуаль музее
*   Минзәлә районы музей һәм мемориаллары

## Моны да карагыз
* Каһарманның музеннан фотолар

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Сталинград сугышында катнашучылар
Гатаулла Минаев

**Гатаулла Минаев** (Гатаулла Мирзаһит улы Минаев,  тәрбиягә алган ата-анасы биргән исеме ) — Советлар Берлеге Каһарманы (1945).

## Тәрҗемәи хәле

1919 елның 29 декабренда Уфа губернасы Минзәлә өязе (хәзерге ТР Актаныш районы) Зөбәер авылында туган. Туган авылында мәктәпне тәмамлагач, ата-анасы белән Ленинград өлкәсе Колпино шәһәренә күчеп китә. Ятим калып, Орловлар гаиләсендә тәрбияләнә, аларның фамилиясен ала. Ленинградның Ижор заводында эшли. 1939 елдан хәрби хезмәттә була.

## [[Бөек Ватан сугышы]] елларында
1941 елның июненнән фронтта. Киев тирәсендәге сугышларда әсир төшә, ләкин аннан кача. 1942 елның февраленнән Украинаның Сумы өлкәсендә «Ватан өчен» (*За Родину*) партизан отрядында хәрәкәт итә. 1943 елдан Украинаның Ровно өлкәсе партизан берлегенең шартлату төркеме җитәкчесе.

## Батырлыгы
Минаев җитәкчелегендәге төркем 20 дән артык хәрби-диверсия һөҗүме оештыра, дошманның йөздән артык эшелонын юкка чыгара, 4 тимер юл күперен шартлата. 1945 елның 2 маенда Советлар Берлеге Каһарманы исеме бирелә.

## Сугыштан соң
1944 елдан Ровно шәһәрендә яши һәм эшли. 1982 елның 29 сентябрендә вафат була һәм шунда җирләнә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Советлар Берлеге Каһарманы (1945 елның 2 мае).
* Ике Ленин ордены.

## Чыганаклар
* Батырлар китабы — Книга Героев. Казан, 2000. 
* Герои Советского Союза — наши земляки. Казан, 1982.  
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь. Мәскәү, 1987.
 
## Сылтамалар
*   Актаныш районы туган якны өйрәнү музее мәгълүматлары

## Искәрмәләр

Төркем:Бөек Ватан сугышында әсир төшкән совет хәрбиләре
Командор утраулары

**Командор утраулары** () — Тын океан белән Беринг диңгезе арасындагы утраулар. Русиянең Камчатка крае составында.

Гомуми мәйдан — 1848 км². Базальт вә андезитлардан төзелгән. Рельефы таулы. Биеклек 751 метргача. Җир тетрәүләр була. Океан климаты. Августның уртача температурасы 10°С, февральнеке —4°С. Уртача еллык явым 500 мм тәшкил итә. Океан болыннары һәм тау тундрасы белән капланган. Халык нигездә балык һәм диңгез хайваннарын аулау, җәнлек үрчетү белән шөгыльләнә.

1741 елда шул утрауларны ачкан һәм командор дәрәҗәсенә ия булган Витус Беринг хөрмәтенә аталган.

Төркем:Камчатка крае утраулары
Зеленовка

**Зеленовка**:
* Зеленовка (Канаш районы)
* Зеленовка (Тәтеш районы)
* Зеленовка (Урнар районы)
Биштау

**Биштау**, **Пятигорск** () — Россия Федерациясенең Ставрополь краенда урнашкан шәһәр. Төньяк Кавказ федерель бүлгесенең административ үзәге.

Халык саны —  кеше ().

## Сәгать поясы

## Тарих
Шәһәр статусын 1830 елдан башлап йөртә.
## Халык
Милләтләр (2010): урыслар (72,0%), әрмәннәр (13,5%), әзериләр (3,1%), украиннар (1,8%).

## Тышкы сылтамалар
* 
* Пятигорск «Минем шәһәр» энциклопедиясендә
## Искәрмәләр

Төркем:Ставрополь крае шәһәрләре
Төркем:Россия курортлары