open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зирекле мәчете (Яңа Чишмә районы)

**Зирекле мәчете**― Татарстанның Яңа Чишмә районы Зирекле авылында урнашкан борынгы ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенә караучы Яңа Чишмә районы мөхтәсибәте карамагында. Бүгенге көндә Яңа Чишмә районында 12 мәчет эшли.

## Тарих
  
Зирекле авылына 1730 елда нигез салынган. 1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Казан губернасының Чистай өязе Зирекле  авылында 1525 кеше (737 ир-ат һәм 788 хатын-кыз) яшәгән, шуларның 1521е ― мөселман.  Ислам гыйбадәт йорты 1903―1905 елларда төзелгән,  диварлары табигый таштан һәм кирпечтән салынган булган. Таштан төзелеш эшләренең хәзерге Әлмәт районының Бута авылыннан рус осталары тарафыннан башкарылуы тарихтан билгеле. 

2022 елда район башлыгы Вячеслав Козлов, иганәчеләр һәм авыл халкы ярдәме белән мәчет бинасында эчке төзекләндерү эшләренә керешкәннәр. Авыл халкы һәм якташлар ярдәмендә мәчетне төзекләндерүгә һәм аңа беренчел кыяфәт бирүгә ирешкәннәр. Бу максатларга 3,2 млн. сумнан артык хәйрия акчасы тотылган.  Төзекләндерү барышында мәчетнең эчке өлеше элекке халәтенә кайткан, тәрәзәләр алыштырылган, дивар һәм түшәмнәр яңартылган, идәне җылытылган. Алга таба мәчетнең тышкы ягын да төзекләндерү көтелә.  

2023 елның 24  февралендә, төзекләндерү эшләре төгәлләнгәч, мәчет кабаттан мөселманнар өчен үз ишекләрен ачкан. Мәчетне тантаналы ачуда мөфти Камил хәзрәт Сәмигуллин катнашкан. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   В Новошешминском районе после ремонта открылась старинная мечеть. ДУМ РТ, 24.02.2023
*    Яңа Чишмә районында төзекләндерүдән соң борынгы мәчет ачылды. Татар-информ, 24.02.2023
 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем: Яңа Чишмә районы мәчетләре
Төркем:1905 елда төзелгән мәчетләр
Мөхәммәт-Сафа Биккенин

**Мөхәммәт-Сафа Биккенин** (*Мөхәммәд-Сафа Абдул-Кәрим улы Биккенин*, 5 июль, 1839, Икенче Чирмешән, Тәтеш өязе, Казан губернасы - 1924 елның 1 марты, шунда ук) - мулла, ахун, укытучы, мәгърифәтче. Казан губернасында беренче рус-татар мәктәбенә нигез салучы.

## Биографиясе
Мөхәммәт-Сафа Биккенин 1839 елның 5 июлендә Казан губернасы Тәтеш өязенең Олы Таяба волосте 2-нче Чирмешән авылында  (хәзерге Татарстан Республикасы Апас районы Чирмешән авылы) дәүләт крестьяны Абдул-Кәрим Биккенин (1784-1861) һәм аның хатыны Насыха Фәйзуллина (1810 -?) гаиләсендә туган. Гаиләдә шулай ук уллары Мөхәммәд-Шәриф, Мөхәммәд-Садыйк, Бикчәнтәй һәм ике кызы була.
 
Авыл җыенында Мөхәммәт-Сафа Биккенин мәхәллә мулласы итеп сайлана һәм Казанның 1нче мәдрәсәсенә җибәрелә, аны 1872 елда тәмамлый, мәдрәсәдә уку чорында лингвист-тюрколог, Император фәннәр академиясенең булачак академигы, коллеж киңәшчесе, Казан уку округының татар, башкорт һәм кыргыз мәктәпләре инспекторы Василий Васильевич Радлов белән таныша. В. В. Радлов тәкъдиме буенча Мөхәммәд-Сафа Биккенин Уфада «Уфа һәм Симферополь шәһәрләрендәге татар укытучылар мәктәпләре турындагы нигезләмә» нигезендә «татарларның башлангыч училищеларына әйдәп баручы һәм тәҗрибәле укытучылар әзерләү» максатында яңа төзелгән укытучылар мәктәбенә укырга керә 1876 елда тәмамлый. 

Укытучылар мәктәбен тәмамлаганнан соң имтихан тапшыра һәм 1876 елның 9 июнендә «ул сәләтле имам, хатыйп һәм мөдәрис була». 1876 елның августында Мөхәммәд-Сафа авыл җыенында указлы икенче мулла итеп мәхәллә мәчетенә билгеләнә.

1877 елда Чирмешән авылында балалар өчен мәктәп ачуда ярдәм итү буенча В. В. Радловка мөрәҗәгать итә. 1878 елның 14 февралендә, Халык мәгарифе министры граф Д. А. Толстойның шәхси боерыгы нигезендә, Казан губернасының Тәтеш өязенең 2-нче Чирмешән авылында «халык мәгарифе министрлыгының татарлар өчен бер сыйныфлы мәктәбе» ачыла.

Үзе төзегән мәктәптә М. - С. Биккенин күп еллар укытучы була, балаларга татар һәм рус телләрен өйрәтә.

1924 елның 1 мартында туган авылында вафат була, Чирмешән авылы зиратында җирләнә.

## Гаиләсе
Хатыны – Биби-Зөһрә Төхвәтуллина

* Улы – Мөхәммәд-Фатыйх (1880-1964), Үзбәк Республикасының атказанган укытучысы.
* Улы – Хатыйп Сафа улы (1881-1957), сәүдә хезмәткәре.
* Улы – Тәүфыйк Сафа улы (1884-1953), укытучы.
* Улы – Касыйм Сафа улы (1885-1944), укытучы.
* Кызы – Биби-Сара Сафа кызы (1888-1964).
* Улы – Габделгани Сафа мулы (1890-1915), Беренче бөтендөнья сугышында һәлак була.
* Улы – Абдул-Бари Сафа улы (1896-1981), табиб, медицина фәннәре кандидаты, доцент.
* Кызы – Мәсхүдә Сафа кызы (1902-1983), табиб.

Оныклары: 28, оныкчыклары: 40, оныкчыклары балалары: 46.

## Хәтер
2006 елда Апас районы Чирмешән авылы мәктәп бинасында мемориаль такта ачылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Мухаммед-Сафа Биккенин и Василий Васильевич Радлов: из истории первого в Казанской губернии татарского начального училища.

Төркем:Россия империясе мәгърифәтчеләре
Төркем:1924 елда вафатлар
Төркем:1 март көнне вафатлар
Төркем:1839 елда туганнар
Төркем:5 июль көнне туганнар
Төркем:Татар мәгърифәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Апас районы
Бөре сөйләше

**Бөре сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләш. Үз атамасын Башкортстанның Бөре районы үзәге Бөре шәһәре исеменнән ала.

## Таралышы
Башкортстанның төньяк-көнбатыш өлешендә (Борай, Калтасы, Балтач, Тәтешле, Караидел, Бөре, Мишкә районнарында) киң таралган. Элегрәк бу районнарның торак пунктлары, нигездә, Уфа губернасының Бөре өязенә караган.

## Үзенчәлекләре
Галимнәр күрсәткәнчә, бөре сөйләше  формалаштыруда Идел буе төрки компоненты (бу территориядә Болгар чорыннан татарлар яшәгән) хәлиткеч роль уйнаган,
соңрак Казан ханлыгы җимерелгәннән соң күчеп килгән казан татарлары йогынтысы көчәя бара, һәм аларның киләчәктә тарихи-мәдәни үсеше XX йөзгә кадәр дәвам иткән Идел буе татарлары миграциясе белән тыгыз элемтәдә бара.
 
Бөре сөйләше минзәлә сөйләшенә охшавы билгеле. Шул ук вакытта ул минзәлә сөйләшенең әйдәп баручы үзенчәлекләренең берсен тәшкил иткән тешара [d] булмауда чагылган үзенчәлеккә дә ия.

Бөре сөйләшенә күрше байкыбаш сөйләше билгеле бер йогынты ясаган. Анда көнбатыш (мишәр) диалектына хас үзенчәлекләр бар. Мәсәлән, аерым сүзләрдә *-өй* дифтонгын монофтонглаштыру (түмә – төймә, күрәү – көйрәү), [б] авазыннан башланган сүзләрне, составында саңгырау [т] булса саңграту (пет – бет, потақ – ботак), -ырға/-ергә инфинитивын актив куллану һ.б.

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Эссе күл (Уфа)

**Эссе күл** () - Уфа шәһәре Инорс мәхәлләсендә урнашкан ясалма күл.

М.С.Рәҗәпов исемендәге 2-че Уфа ТЭЦ-ы суыту системасын су белән тәэмин итеп торучы ясалма буа. Район халкының яраткан җәйге һәм кышкы ял урыны. 2-че Уфа ТЭЦ-ы белән туктаусыз җылылык алмашуы аркасында су ел әйләнәсенә туңмый. 

Озынча формада су яткылыгы. Яр буе озынлыгы 2,65 чакрым чамасы. Су чагыштырмача пакъ.

Кышта туңмый, кайбер күчмә кошлар кышлый.

## Галерея


Файл:Discharge channel from Lake Teploe to the river Ufa 3.jpg|Эссе күлдән чыгып Караиделгә агып барган шишмә.
Файл:Lake Teploe on March 7, 2019.jpg|Эссе күл ярында урнашкан Инорс мәхәлләсе күренеше.
Файл:Feeding ducks on the Lake Teploe.jpg|Үрдәкләр өчен туклану урыны


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Уфа
Төркем:Башкортстан күлләре
Эссе күл (мәгънәләр)

Эссе күл — күп мәгънәле сүз.

* Эссе күл - Кыргызстандагы иң зур күл.
* Эссе күл - Эссе күл өлкәсенең Тамчы авылындагы аэропорт.
* Эссе күл - Уфа шәһәре Инорс мәхәлләсендә урнашкан ясалма күл.
* Эссе күл - 1989 елдан 1993 елга кадәр Исык-Кул өлкәсендәге Балыкчы шәһәре исеме.
Турбаслы сөйләше

**Турбаслы сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләш. Үз атамасын Башкортстанның Иглин районы Турбаслы авылы исеменнән ала.

## Таралышы
Бу сөйләштә Уфадан көнчыгышка таба урнашкан Иглин районында яшәгән татарлар һәм башкортлар сөйләшә. Иглин районында турбаслы сөйләшендә Турбаслы, Иске Юрмаш, Бибакты, Әмит, Орынды, Карамалы Акбирде авылларында сөйләшәләр. Бу авыллар һәрвакыт татар авыллары гына булып саналган. Турбаслы сүзе мари һәм чуашчадан (’ (чув. турпас, мар. турпаш ‘йомычка’) 'йомычкалы' дигәнне аңлата.

## Үзенчәлекләре
Турбаслы авылында туып-үскән Рифгать Әхмәтьянов фәнни әйләнешкә татар теленең турбаслы сөйләшен кертеп җибәргән. Бу сөйләш татар теленең урта диалекты сузык һәм тартык авазлары системасы белән характерлана, ягъни аңа җ-лаштыру, татар әдәби телендәге кебек алгы телле [ч], [с], [з] куллану хас.

Шуның белән бергә, Уфа тирәсендәге җирләр алган мишәрләрнең дә сөйләш формалашуда катнашуын да билгеләп үтәргә кирәк. Бу сөйләшне формалаштыруда Татарстанның Тау ягындагы татарлар (XVIII йөздә), татар\-мишәрләр катнашкан.

Үзенчәлекләрдән [ң] урынына ңг, ңғ (йаңга, миңгә), [с] урынына [ч]: қычқыч, бачқыч куллану, шулай ук сөйләшкә Көньяк Башкортстанда таралган сөйләшләр үзенчәлекләре хас.

Сөйләшнең үзенчәлеге булып Тау ягы сөйләшләрендәге кебек хәзерге заман формасында а *-п җата* (қайтып җата ‘кайта’, җөгөрөп җаталар, уқып җаталар (балалар) классларында) аналитик формасын актив куллану да тора.

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5
* Баязитова Ф.С. Турбаслы сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. I китап. Казан: Мәгариф, 2008. Б. 349–357.
* Әхмәтҗанов Р.Г. Турбаслы төбәге // Исследования по татарскому языкознанию. Казань, 1984.

## Әдәбият

* Әхмәтҗанов М.И. Урал ягы татарлары тарихы // Идел, 1995. № 12. Б. 45–49.
* Әхмәтҗанов М.И. Идел-Урал буе татарларының этник тарихына карата фикерләр // Мирас, 2001. № 10. Б. 30–35.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Әпчи карчык

**Әпчи карчык** (абачи) — татар мифологияләрендә кешегә ияләшүче җан иясе, мәҗүси йола үтәүче рухани карчык, имче, им-томчы.

Әпчи карчык исеме күп сөйләүчән хатын-кызга карата да әйтелә.  Күчерелмә мәгънәдә — үлем яки Газраил.

Әпчи карчык ияләшкән берәр кеше бик зәһәр теллегә әйләнә дип ышанганнар. Аны тел бистәләре, бушка акыл өйрәтүчеләр, мактанчыклар рухы дип
тә әйтергә мөмкин. Сихерче карчыкның туганы буларак та карала ала.

Албасты җиләге (эт җиләге дә диләр) дә кайчандыр шушы явыз рух галәмәтләре белән бәйләнгән булгандыр. Шушы җиләкне ашаган кешене Албасты басмый дип уйлаганнар. Албасты җиләге эт культы белән бәйләнгән була, ә Албасты эттән курка. Албасты җиләгенең (убыр җиләге дип тә йөртәләр) тагын бер исеме исеме «әпси» яисә «әпчи». Бу атаманың Әпчи карчык белән бәйле.

## Моны да карагыз

* Убырлы карчык
* Арсури
* Мәсек
* Пицен

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Татар халык иҗаты. Әкиятләр. — Беренче китап, Казан, 1977; 
* Татар халык иҗаты. Әкиятләр. — Икенче китап, Казан, 1978; 
* Татар халык иҗаты. Әкиятләр. — Өченче китап, Казан, 1981.
* Баязитова Ф. С. Татар халкының бәйрәм һәм көнкүреш йолалары. — Казан, 1995.
* Коблов Я. Д. Мифология казанских татар. — Извъстия Общества археологии, истории и этнографии. Томь XXVI, вып. 5. Казань, 1910

Төркем:Татар мифологиясе
Кормантау сөйләше

**Кормантау сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләш. Үз атамасын Башкортстанның Гафури районы Кормантау авылыннан һәм Кормантау дигән тау исеменнән ала.

## Таралышы
Кормантау сөйләше Башкортстанның Гафури районы төньягында: Таштамак, Бурлы, Җилем-Каран, Яңа Бурлы, Кормантау, Кызылъяр авылларында таралган.

## Үзенчәлекләре
Гафури районының төньяк өлеше сөйләше диалектик үзенчәлекләргә ия. Бу районның көньяк өлешендә киң таралган тепекәй сөйләше бераз аерылып тора: югарыда күрсәтелгән авылларда яшәүчеләрнең сүзләрендә т~д, п~б, к~г тәңгәллекләре юк. Шул ук вакытта күрше сөйләшләргә, һәм дөбъяз, мәлки, пермь сөйләшләренә, башкорт теленә хас с~ч, d~з, ж'~җ, й~җ ( сәй – чәй, әсе – әче, қыdықай/қызықай – кыз, йылы – җылы) һәм мишәр диалекты сөйләшләренә хас ә~и,  о/ө~у/ү, а,ә~ы,е (кәштә – киштә, қатырқа – катыргы) тәңгәллекләре бар.

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5

## Әдәбият

* Булатова М.Р. История деревни Курмантау и ее лингвистическая характеристика // Историческая этнология. Казань, 2019. Т. 4, № 2. С. 264–273.
* Булатова М.Р. История образования деревень носителей курмантауского говора татарского языка // Тюркский мир и исламская цивилизация: проблемы языка, литературы, истории и религии: IХ Международная тюркологическая конференция (г. Елабуга, 13–14 апреля 2018 г.) / отв. ред. Р.Б. Камаева. Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2018.
* Булатова М.Р. 2012 (в) – Курмантауский говор в сравнительном освещении (фонетические особенности) // Наука XXI века. Проблемы филологии искусствоведения. Вып. 6: Материалы Международной научной конференции молодых ученых и аспирантов. Казань, 2012. С. 35–45.
* Булатова М.Р. Курмантауский говор среднего диалекта татарского языка в этнолингвистическом аспекте. Казань: Магариф – Вакыт, 2016. 384 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Стәрлетамак сөйләше

**Стәрлетамак сөйләше** () — татар теленең мишәр диалектына караган сөйләше. Үз атамасын Башкортстанның Стәрлетамак шәһәре исеменнән ала, бу сөйләш таралган территория элек Уфа губернасы Стәрлетамак өязенә караган була.

## Таралышы

Стәрлетамак сөйләше элеккеге Уфа губернасы Стәрлетамак өязенә караган татар (мишәр) авылларында таралган. Бу җирлеккә хәзереге Башкортстанның көньяк-көнчыгыш районнары мишәр авыллары, Татарстанның Баулы районы татар-мишәр авыллары керә.

## Үзенчәлекләре

Стәрлетамак сөйләше көнбатыш диалектның ч-лаштыручы сөйләшләренә керә, өстәвенә [ч] һәм [җ] авазлары урта диалекттагы кебек яңгырыйлар. Сөйләштәге үзенчәлекләр пенза мишәрләре сөйләшләренә хас (күзнәй сөйләше, төмән сөйләше). Стәрлетамак сөйләшен 3 төркемгә бүлеп карыйлар.

Беренче төркемгә Башкортстанның Туймазы һәм Ярмәкәй районнары мишәр авыллары (Имән Күпер, Кәлшәле, Мәкъсүт, Габделкәрим, Иске Сүлле) керә. Бу төркем урта диалектның көчле тәэсиренә дучар була һәм мишәр диалектыннан [к], [г], [ү], [а] авазларының мишәрчә әйтелешен һәм -гынчы/-генче аффикслары кулланышын гына саклап калган.

Икенче төркемгә XVIII—XIX гасырларда көнбатыштан күченеп килгән мишәрләр сөйләше керә, бу авыллар утрау-утрау, берничә авыллап урнашкан һәм көнбатыш диалектының үзенчәлекләрен яхшы саклап калганнар. Бу төркемгә Татарстанның Баулы районы мишәр авыллары, Башкортстанның Әлшәй, Стәрлебаш, Бүздәк, Миякә, Благовар һәм Чишмә районнары мишәр авыллары керә.

Өченче төркемгә Төньяк Башкортстан җирлегенә иң беренче булып күченгән һәм XVIII гасырда көньякка юнәлгән мишәр токымнары (ягъни байкыбаш токымнары) сөйләше, шулай ук Уфа морзалары һәм дворяннар нәселе токымнары керә (Чишмә, Авыргазы районнары). Бу төркем сөйләш татар әдәби теле белән якынаю ягына үзгәреш кичергән.

## Чыганаклар
* Булатова М. Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М. Р. Булатова. — Казань: ИЯЛИ, 2021. — 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5

## Әдәбият
* Бикмаева Л. У. Лингвогеографическая интерпретация фонетических и лексических особенностей стерлитамакского говора мишарского диалекта татарского языка: автореф. дис. … канд. филол. наук. Казань, 2007. 22 с.

* Булатова М. Р. К этнолингвистической характеристике татарских говоров ареала «Юг Башкортостана» // Тюркская филология в XXI веке: проблемы и перспективы: сб. материалов Всерос. науч-практ. конф. с международным участием. Стерлитамак: Стерлитамакский филиал БашГУ, 2014. С. 19-25* Әхмәтҗанов М. И. Идел-Урал буе татарларының этник тарихына карата фикерләр // Мирас, 2001. № 10. Б. 30-35.

* Махмутова Л. Т. 1962 (б) − Основные характерные черты мишарских говоров на территории Пензенской области (по материалам экспедиций 1958—1960 гг.) // Материалы по татарской диалектологии. Вып. 2. Казань, 1962. С. 125—162.

## Сылтамалар
* Миңнира Булатова: «Башкортстан татарлары сөйләшен фәнни өйрәнү XIX гасырда башлана».

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Кыйгы сөйләше

**Кыйгы сөйләше** (яки *златоуст сөйләше*) — татар теленең урта диалектына караган сөйләш. Кыйгы татарлары сөйләшенең төп үзенчәлекләрнең берсе — әдәби телдә бит, ич кушымчасы урынына кый кушымчасын кушып сөйләшү тора, атамасы да шуннан чыккан, златоуст атамасын Чиләбе өлкәсе Златоуст шәһәре исеменнән ала, бу сөйләш таралган территория элек Уфа губернасы Златоуст өязенә караган була.

## Таралышы

Златоуст сөйләше элеккеге Уфа губернасы Златоуст өязенә караган татар авылларында таралган. Бу җирлеккә хәзереге Башкортстанның төньяк-көнчыгыш районнары (Балакатай, Дуван, Кыйгы, Мәчетле һәм Салават районнары, Чиләбе өлкәсенең төньяк-көнбатыш районнары (Саткы һәм Назыпетровск районнары) татар авыллары керә. XVII гасырда ук биредә татарлар яшәгән торак пунктлар булган. Төбәкнең күпчелек авыллары пермь татарларын күчерү, шулай ук бирегә мишәрләр — байкыбаш сөйләше вәкилләре һәм Башкортстанның көньяк һәм көньяк-көнбатыш төбәкләреннән казан татарларын күченү нәтиҗәсендә барлыкка килә.

## Үзенчәлекләре

Сөйләм вәкилләре татарча үзаңны саклыйлар. Татар авыллары башкорт авыллары белән янәшә урнашкан. Тел мәгълүматлары сөйләшне формалаштыруда хәлиткеч роль урта диалект вәкилләренә караганын күрсәтә, шул ук вакытта көнбатыш (мишәр) диалекты белән уртак үзенчәлекләр аерылып тора. Сөйләшүчеләрнең башкорт халкы белән тыгыз элемтәсе дә аларның сүзләрендә билгеле бер эз калдыра. Сөйләштә ә~е~и (дегәнәк — тигәнәк), а,ә~ы, е (қайа — кыя), б~м (тарбақлы — тармаклы), н~м (йунысқа — йомычка) тәңгәллекләре бар.

Златоуст сөйләшендә [ч], [җ] тартыклары бөтенләй очрамый, һәм нәкъ менә бу билге бу сөйләшне Башкортстанның башка татар сөйләшләре арасыннан аера. Бу сөйләштә татар телендәге [ч] урынына [с], [җ] урынына [й] авазлары әйтелә. Кайсы бер сүзләрдә [җ] урынына каты [ж′] кулланыла (баж′а — баҗа), бу аваз татар теленең казан диалекты дөбъяз, эчкен, кормантау, тепекәй, учалы сөйләшләрендә, башкорт, казакъ, нугай телләрендә очрый һәм башкорт теле йогынтысында барлыкка килгән дип санала. [Ч] урынына [с] куллану, беренче чиратта, бу сөйләшне формалаштыруда мөһим роль уйнаган мишәр компоненты белән бәйле. [Җ] урынына [й] куллану, шулай ук, мишәр диалекты сөйләшләренә һәм көнчыгыш себер диалектлары сөйләшләренә дә хас.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Булатова М. Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М. Р. Булатова. — Казань: ИЯЛИ, 2021. — 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5

## Әдәбият

* Хайрутдинова Т. Х. Златоустовский говор татарского языка. Казань, 1985. 158 с.
* Әхмәтҗанов М. И. Урал ягы татарлары тарихы // Идел, 1995. № 12. Б. 45-49.
* Әхмәтҗанов М. И. Идел-Урал буе татарларының этник тарихына карата фикерләр // Мирас, 2001. № 10. Б. 30-35.

## Сылтамалар
* Миңнира Булатова: «Башкортстан татарлары сөйләшен фәнни өйрәнү XIX гасырда башлана».

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Артур Кәбиров

**Артур Кәбиров**,  Артур Зиннур улы Кәбиров (, *[[1985 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Дуван районы]], Артый*) ― драма актеры, музыкант, җырлар авторы, автор-башкаручы.  Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры артисты (2007 елдан), Салават Юлаев (2022) һәм Шәехзадә Бабич (2017) исемендәге премияләр лауреаты. Башкортстанның атказанган артисты (2023).

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 10 апрелендә БАССР Дуван районы Артый авылында туган. Туган авылында 8 классны, Уфада Рәми Гарипов исемендәге 1нче республика гимназия-интернатын, Мәскәүдә М. С. Щепкин исемендәге Югары театр училищесын (пофессор В. П. Селезнёв  остаханәсе,  2007) тәмамлаган, шул елда Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры труппасына кабул ителә. Хәзер әлеге театр сәхнәсендә хезмәт итә.

## Уйнаган рольләре
* Кыз урлау (М. Кәрим) ― *күмәк күренешләрдә*
* Урал батыр (эпос) ― *Заркум*
* Гөлбостан (К. Даян) ― *күмәк күренешләрдә*
* Прометей (М. Кәрим) ― *Гермес*
* Эңгер төшкәч (А. Дударев) ― *Илгизәр*
* Мәхәббәт кошлары (И. Йомагулов) ― *Апуш*
* Нәркәс (И. Йомагулов) ― *Тимерхан*
* Амеля  (Н. Крашенинников) ― *егет*
* Ат уйнатып алдан бара (З. Буракаева) ― *Шайморатов*
* Февраль.Буран (З. Буракаева) ― *Рәми Гарипов*
* Чыңгызханның ак болыты (Ч. Айтматов) ― *Эрдене*
* Алтын ачкыч – Remake (А. Толстой) ― *Арлекин*
* Баллы, тирәкле Балтирәк (Ә. Ишбулдина) ― *күмәк күренешләрдә*
* Эзләдем, бәгърем, сине (Т. Миңнуллин) ― *Рәхимҗан*
* Мулла (Т. Миңнуллин) ― *Эльбрус*
* Mouse story (әкият, Д. Урбан) ― *Шома*
* Диңгез.Утрау.Хәзинә (Д. Сәлимҗанов) ― *Кумак*
* Хыялга каршы (А. Баймөхәммәтов) ― *Ильяс*
* Йосыф вә Зөләйха (Кол Гали) ― *Яшһәр*
* Зөбәрҗәт шәһәр тылсымчысы (А. Волков) ― *әкият каһарманы*
* Каһым түрә (Б. Бикбай) ― *Колтүбә*
* Кара йөзләр (М. Гафури ) ― *Закир*
* Эдип патша (Софокл) ― *икенче рухани*
* Бәхет хакы (Х. Мөдәррисова ) ― *табиб*
* Җаным, иртәгә яңа көн туар (Я. Пулинович) ― *егет*
* Ай тотылган төндә (М. Кәрим) ― *егет*
* Руди – Never off (А. Әбүшахманов) ― *КГБ агенты*
* Яшь йөрәкләр (Ф. Бурнаш) ― *Фәйзулла*
* Әсма (Р. Фәхретдин) ― *сөйләүче һ.б.*

## Фильмография
 
* «Кыргый» (, режиссёр Фәрзәнә Утарбаева, 2016) – ананың улы (**баш роль**) 
* «Ургала» (режиссёр Айнур Асҡаров. 2013).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 ― Шәехзадә Бабич премиясе ― *Гафури театрында куелган «Калдырма, әни!» (А. Баймөхәммәтов) спектаклендәге роле өчен (Гафури театрының иҗади төркеме составында)*
* 2022 ― Салават Юлаев премиясе ― *Гафури театрының «Ат уйнатып алдан бара» (З. Буракаева)  спектаклендәге генерал М. Шайморатов роле өчен*
* 2023 ― Башкортстанның атказанган артисты 

## Гаиләсе
Хатыны Лилия, уллары Тимерхан, Батырша; кызы Камилә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Артур Кабиров – актёр. Кино-Театр.Ру
*  Кабиров Артур Зиннурович. Башкирский академический театр драмы им. Мажита Гафури

Төркем:Щепкин театр укуханәсен тәмамлаучылар 
Төркем:Шәехзадә Бабич премиясе лауреатлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Гафури театры актерлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Пермь сөйләше

**Пермь сөйләше** — татар теленең казан диалектына караган сөйләше. 

## Таралышы

Пермь сөйләше Пермь крае татар һәм башкортлары арасында, Башкортстанның Аскын районы төньягында таралган.

## Үзенчәлекләре

Пермь сөйләше фонетик үзенчәлекләре буенча урта диалектка карый. Ләкин шул ук вакытта бу сөйләшнең себер һәм мишәр диалектларына охшашлыгы турында сөйли торган үзенчәлекләр дә табыла. Сузык авазлар системасы ун аваз булуы белән характерлана: а, ә, у, ү, о, ө, ы, э, ый, и. Пермь татар татарлары сөйләше озак вакыт чит телләр мохитендә формалаша, бу лекика өлкәсендәге күп кенә борынгы күренешләрне саклап калырга мөмкинлек бирә. Пермь сөйләшендә борынгы төрки сүзләр катламы сакланып калган. Борынгы төрки тел дип VII-XII гасыр язма һәйкәлләрендә теркәлгән төрки телгә әйтәләр.

[а] авазы о-лашмаган, нократ, касыйм, дөбъяз, мәлки сөйләшләрендәге [а] авазына охшаган.

Сөйләмнең берничә үзенчәлеге күрше фин-угыр телләренә (удмурт, коми телләренә) охшаш: [т] авазы [ть] (*т’әпи - тәпи*), (кат’ык - катык). Әдәби телдәге [л], [д] авазлары кайвакыт [л’] [д’] булып яңгырыйлар (л’ынкыл – кеше, л’ынку – сөйләшү, ад’ийал - одеяло), бу авазлар фин-угыр телләреннән кергән сүзләрдә очрый.

Әдәби тел белән о ~ у, о ~ у, э ~ э(е) ~ и,  а ~ ы һәм у ~ ы ~ и тәңгәллекләре күренә: сурау (сорау), печин (печән), йаңы (яңа), чаңга (чаңгы). Аннан тыш: өй ~ ү, өй ~ ө (түмә - төймә,  сөли - сөйли) тәңгәллекләре очрый. Калын һәм нечкә сузыклар алмашы хас: йанаша (йәнәшә), сәленү (салыну). Себер диалектларындагы кебек и ~ ей (әней - әни) алмашы очрый.

Пермь сөйләшенең үзенә генә хас үзенчәлекләре:

* иялек, юнәлеш, төшем, урын-вакыт килешләрендә алмашлыклар үзенчәлекләре: минен//мийен//мийн//мин// /минем/, мийә//минеңә//миңә// /миңа/, мийән//миненән//миненнән//минендән, минендә//миндә,  тегенең /шушыгың/, тегенеңә /шушныңа, шушыныга, тегененән//тегенән//тегененнән, тегенендә//тегендә.
* сан үзенчәлекләре: - Икәw кызы бар, берәw малайы бар (ике кызы бар, бер малае бар).
* сан, сыйфат белән бирелгән рәвешләргә -сы кушыла: Берсе ызбаны саттык (бер өйне саттык).
* аергыч төшем килешендә бирелә: Икене кәбин артык салдык (ике кибән артык салдык).
* микән урынына мыса//масса//мәсә//бәсә каулланыла: умартасы сапхузның ике йөз баш мыса (умартасы совхозның ике йөз баш микән).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Говор татар и башкир Пермского края: этнолингвистические особенности. Говор лысьвенских татар.

## Әдәбият

* Рамазанова Д. Б. К истории формирования говора пермских татар. Казань: ИЯЛИ, 1996. 239 с.
* Рамазанова Д. Б. Татары восточного Закамья: их распространение, особенности говора. Казань: Магариф, 2001. 298 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Апас мәчете

**Апас мәчете** - Татарстанның Апас районы Апас штп-сында урнашкан мәчет, республика (Татарстан Республикасы) әһәмиятендәге тарихи һәм мәдәни һәйкәл.

## Тарихы
XX гасыр башында төзелә.

Мәчет 1989 елда мөселманнарга кайтарыла.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте.
* Апас районы оешмалары.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Апас районы мәчетләре
Нәдергулов

**Нәдергулов** ― фамилия.
* Азат Нәдергулов (1962―2023), актер, режиссер, педагог, БР атказанган (1994) һәм халык (1997) артисты.
* Миңлегали Нәдергулов (1953), филология фәннәре докторы (2010). БР атказанган мәдәният хезмәткәре (2007).

Төркем:Фамилияләр
Во Ван Тхыонг

**Во Ван Тхыонг** (, *[[1970 ел]]ның [[13 декабрь|13 декабре]], [[Вьетнам|Төньяк Вьетнам]], Хайзыонг провинциясе, Мангтит өязе,  Анфыок җәмгыяте*) ― Вьетнам сәяси һәм фирка эшлеклесе. 2023 елның 2 мартыннан  Вьетнам Социалистик Республикасы президенты.

## Тәрҗемәи хәле
Ван Тхонг 1970 елның 13 декабрендә Хайзыонг провинциясенең Мангтит өязе Анфыок җәмгыятендә туган. 1992 елда Хошиминдагы Вьетнам Милли университетының фәлсәфә факультетын тәмамлап, бакалавр дәрәҗәсен алган. 1999 елда шул ук университетта магистр дәрәҗәсен алган. Шулай ук Хо Ши Мин исемендәге Милли сәясәт академиясенең аспирантурасын тәмамлаган, сәяси фәннәр буенча диссертация яклаган. 

1993 елның 18 ноябрендә Вьетнам Коммунистлар партиясенә керә. Студент елларында Ван Тхонг Хошимин университеты профсоюзы секретаре урынбасары булып эшләгән. Югары уку йортын тәмамлаганнан соң, Хошимин шәһәренең Яшьләр берлегендә берничә вазыйфа биләгән:
* 2000 елдан ― Вьетнам студентлар ассоциациясе вице-президенты.
* 2002 елдан ― Хошимин шәһәренең Яшьләр берлеге секретарь урынбасары, 2003 елдан –  берлекнең  секретаре.
* 2004 елдан ― партия райкомы секретаре.

2006 елда Вьетнам Коммунистлар партиясе Политбюросы тарафыннан Үзәк Яшьләр берлегенә эшкә җибәрелә һәм даими секретарь булып эшли, аннары Үзәк Яшьләр берлегенең беренче секретаре итеп сайлана, 2007 елның гыйнварыннан бу вазифаны били.

2008 елның февралендә Вьетнам яшьләр берлеген җитәкли башлаган.

2007 елда Виньлонг провинциясеннән 12нче чакырылыш Вьетнам Милли Җыелышы (парламенты) депутаты итеп сайлана.

2011 елның гыйнварында Вьетнам Коммунистлар партиясенең Үзәк комитетына сайлана.

2011 елның августыннан 2014 елның апреленә кадәр Куангнгай провинция партия комитеты секретаре булып эшли.

2014 елның апреленнән партиянең Хошимин шәһәр комитеты секретаре урынбасары була, соңрак Хошимин шәһәр комитеты эшенә җитәкчелек итә.

2016 елның гыйнварында Вьетнам Коммунистлар партиясенең Үзәк комитетына яңадан сайлана һәм Вьетнам Коммунистлар партиясе Политбюросы әгъзасы итеп сайлана. 2016 елның февралендә Политбюро аны Вьетнам Коммунистлар партиясе Үзәк Комитетының пропаганда бүлеге мөдире итеп билгели. Шулай ук партия Үзәк комитетының тышкы мәгълүматлаштыру буенча әйдәп баручы комитетын җитәкли.

2016 елның июлендә Донгнай провинциясеннән 14нче чакырылыш Вьетнам Милли җыелышына депутат итеп сайлана.

2021 елның гыйнварында Вьетнам Коммунистлар партиясенең Үзәк комитетына һәм Политбюросына сайлана. 2021 елның февралендә Вьетнам Коммунистлар партиясенең Үзәк комитеты секретариатының даими әгъзасы итеп билгеләнә.

2023 елның 2 мартында Вьетнам Милли Җыелышы Ван Тхыонгны ил Президенты итеп раслый. Ван Тхыонг парламент депутатлары алдында ант бирә. 52 яшендә Вьетнам тарихында иң яшь президент була. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Биография Во Ван Тхыонга. РИА Новости, 02.03.2023
*  Что известно о новом президенте Вьетнама Во Ван Тхыонге. ТАСС, 2.03.2023

Төркем:Вьетнам президентлары
Төркем:Вьетнам милли университетын тәмамлаучылар
Монгол монахы

**Монгол монахлары** Монголиядә буддизм динен тотучылар. Монгол монахлары Монголиядә һәм башка илләрдә Буддист монастырьларында һәм гыйбадәтханәләрендә эшлиләр һәм яшиләр.

## Тарих
Буддизм беренче тапкыр Монголиягә Гималай һәм Тибет аша килгән.  Тибет Буддизмы Кублай Хан җитәкчелегендәге Юань династиясенең рәсми диненә әверелгән.

## Эзәрлекләүләр
ХХ гасырда Монгол Халык Республикасы Монгол монахларын һәм башка Буддистларны эзәрлекләгән булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Буддизм
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең бакалы урынчылыгы

**Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең бакалы урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган Түбән Кама керәшеннәре сөйләшләре төркеме урынчылыгы. Үз атамасын Башкортстанның Бакалы районы үзәге Бакалы авылы исеменнән ала.

## Таралышы
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең бакалы урынчылыгы Башкортстанның төньяк-көнбатышында Бакалы һәм Шаран районнары керәшен татарлары арасында таралган.  Алар Бакалы районы Иске Әҗми, Боҗыр, Яңа Балыклы, Әрнәш, Яңа Илек, Утар һәм Шаран районының Базгыя авылларында яшиләр. Әлеге торак пунктлар элегрәк Уфа губернасы Бәләбәй өязенең Бакалы һәм Нугайбәк волостьларына караганнар.

## Үзенчәлекләре
Сөйләштә татар теленең урта диалектының күпчелек сөйләшләре һәм башка керәшен сөйләшләрендәге кебек җ-лаштыру (җал - йал) хас. Шулай ук, [п], [к], [қ] авазлары сакланган (тупрақ – туфрак, җапрақ – яфрак, қан - хан), әдәби телдәге кебек җ>з тәңгәллеге бар (заный – җаный), [қ]>[х] (хырау – кырау),   [л], [г], [з] алдыннан [н] төшеп кала (Мизәлә - Минзәлә), билгеле киләчәк заман формасында [й] төшеп кала (бармачақ – бармаячак), сүз эченә сузык аваз өстәү (керегән – кергән) хас. 

Шул ук вакытта бакалы урынчылыгына минзәлә сөйләше йогынтысы күренә: сүз ахырын к-лаштыру (қысқақ – кыска, жуқақ – юка), тау ягы, минзәлә сөйләштләрендге кебек -малы/-мәле инфинитивы куллану (бармалы – барасы, килмәле - килергә кирәк).

Бакалы сөйләше лексиккасы гомумтатар ликасына туры килә, борынгы сүзләр сакланып калган (калта - бөрмә, сырга - алка, кашбау - милли баш киеме).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Булатова М.Р. Татарские говоры Башкортостана: ареальный аспект / М.Р. Булатова. – Казань: ИЯЛИ, 2021. – 136 с. ISBN 978-5-93091-325-5
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Баязитова Ф.С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. М.: Наука, 1986. 248 с

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Назыймбәк Ильязов

**Назыймбәк Актаҗи улы Ильязов** (*Назыймбәк хәзрәт Ильясов*, , 22.04.1951, Кызан, Идел буе районы, Әстерхан өлкәсе — 04.03.2023, Әстерхан, Әстерхан өлкәсе) — дин эшлеклесе, татар мөфтие, Әстерхан региональ мөселман диния нәзарәтенең элеккеге мөфтие.

## Биографиясе

Назыймбәк Актаҗи улы Ильязов 1951 елның 22 апрелендә Әстерхан өлкәсенең Идел буе районы Кызан авылында туган. Туган авылында мәктәпне тәмамлый. 1968 елда Әстерхан техникумында электромонтажчы һөнәрен өйрәнә. Совет Армиясе хезмәтеннән соң (Германиядәге Совет гаскәрләре төркемендә) Кызан урта мәктәбендә физкультура һәм механикалаштыру укытучысы булып эшли.

1979-1985 елларда Бохарадагы «Мир Гарәп» мәдрәсәсендә укый. 1985 елдан 1991 елга кадәр  Әстерхан шәһәренең Беренче Үзәк мәчете имам-хатыйбы. Фес шәһәрендә Абдулла патша исемендәге Марокко Король университетын тәмамлый.

1991 елның мартыннан 2023 елның мартына кадәр Әстерхан өлкәсе мөфтие, Әстерхан региональ Мөселман Диния нәзарәте рәисе була. Ул җитәкчелек иткән вакытта төбәктә ислам динен торгызу, мәчетләр һәм гыйбадәт йортлары төзү һәм реконструкцияләү буенча зур эш башкарыла. Әстерхан шәһәре һәм Әстерхан өлкәсе буенча мәхәлләләр саны 4тән (1990 ел) 72гә (2022 ел) кадәр җитә.

Аңа «Губерна хәйриячесе» мактаулы исеме бирелә, РФ Оборона министрының «Сугышчан бердәмлек өчен» медале, дәүләт бүләге — «Халыклар Дуслыгы» ордены белән бүләкләнгән. 2007 елдан Әстерханның мактаулы гражданины. Әстерхан өлкәсе буенча Эчке эшләр идарәсе каршындагы Иҗтимагый совет әгъзасы була.

Гомеренең соңгы елларында Назыймбәк хәзрәт мөфти вазифасыннан китә һәм Россия мөселманнары Диния нәзарәте казые (шәригать судьясы) була.

2023 елның 4 мартында каты авырудан соң Әстерханда вафат була, туган авылында җирләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Әстерханда вафатлар
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең чаллы урынчылыгы

**Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең чаллы урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган Түбән Кама керәшеннәре сөйләшләре төркеме урынчылыгы. Үз атамасын Чаллы кантоны исеменнән ала, элек бу территорияләр Минзәлә өязенә кергән.

## Таралышы
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең чаллы урынчылыгы Тукай районы Мәләкәс, Борды, Зәй районы Югары Баграж, Урта Баграж, Яжа Баграж, Урта Пәнәче, Кабан-Бастрык, Поповка, Түбән Кама районы Зур Аты, Чәбия, Кече Җырыклы, Балчыклы, Келәтле, Кашай, Нариман, Ширмеш  авылы, Минзәлә районы Югары Юшады, Иске Мәлкән, Кадрәк, Сарман районы  Ләке,  Мөслим районы Керәшен Шуран, Усы авылларында киң таралган.

Кама буе керәшен авыллары Мамадыш өязеннән күченгән татарлар (иске керәшеннәр) һәм марилар (Олы Аты, Байданкино) тарафыннан нигезләнгән.
 
## Үзенчәлекләре
Чаллы урынчылыгы «чиста» керәшен сөйләше булып тора. Әдәби тел белән ф ~ п (тупрақ - туфрак), ҳ ~ қ (кат - хат), й ~ җ (җәшел - яшел) тәңгәллекләре туры килә.

Морфология ягыннан -гачын/ -геченгә беткән хәл фигыльләре,  алу фигыле белән -маға/ -мәгә, -малы/ -мәле борынгы инфинитивлары кулланыла,  и др. Юнәлеш килештә -нар/-нәр, -ңғар/-ңгәр кулланыла.

Диалектизмнар: дәмәк - кызык; сыпқы - пычрак; пычкы җармасы - пычкы чүбе; урын җул - аулак юл; шом - бизгәк, абалану - сөртенү, абрау - коткару, саклау.

## Чыганаклар
* Баязитова Ф.С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. М.: Наука, 1986. 248 с.
* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Дхурджати

**Дхурджати** (Телугу телендә:ధూర్జటి; як. XV - XVI гасырлар) — Һиндстанның һинд шагыйре. XVI гасырның беренче яртысында иҗат иткән. Телугу телендә язган. 
Калахастида туган булган.
Дхурджати Кришнадевараяның сарай яны шагыйрьләренең берсе булган. Аның эшчәнлеге Виджаянагар империясендә классик телугу шигърияте чәчәк ату периодына карый. Әдәбият тарихында шул чорның сигез иң яхшы шагыйре буларак калган.
Империя сарай янында әдәби җыенның баганалары (Аштадиггаджас) дип саналган сигез атаклы галим булган. Шагыйрьләр арасында Нанди Тиммана (Мукку Тиммана), Айялараджу Рамабхадра, Мадайягари Маллана, Бхатту Мурти (Рамараджа Бхушана), Пингали Сурана һәм Дхурджати булган. Анда аштадиггаджасларның (тәрҗемәдә "Сигез куәтле фил"нең) берсе булган. Бу шул вакытның телугуда иҗат итүче шагыйрь Шринатханың гасыры булган. 
Шиваизмның (Һинд дине юнәлешнең берсе) тарафдары булып, Дхурджати Илаһка мәхәббәтне дәгъва итә торган «Калахасти Бөеклеге» («Калахасти махатмияму») поэмасын һәм сатака жанрында "Калахасти хөрмәтенә йөзьюллык" ("Калахастишвара сатакаму") иншасын калдырган.
Шул чорның башка замандашлары кебек Пураналардан темаларны алган һәм эшләренә асаба хикәяләрне өстәгән.
Сәнгать һәм әдәбиятка ярдәм иткән хөкемдар Кришнадеварайя Тулува аны мактаган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Краткая литературная энциклопедия

## Сылтамалар
* Dhurjati
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Шагыйрьләр
Мутхусвами Дикшитар

**Мутхусвами Дикшитар** (Тамил телендә: முத்துசுவாமி தீட்சிதர், Һинди телендә: मुत्तुस्वामी दीक्षित; 1775 елның 24 марты, Тируварур —  1835 елның 21 октябре, Эттайяпурам) — Һиндстан музыканты, шагыйре һәм композиторы, Карнатик музыкасының иң бөек композиторларының берсе.
Замандашлары Шьяма Шастри һәм Тьягараджа белән беррәттән Карнатака музыкасында яңа эра нигез коручыларның булган музыкантлар өчлегенә керә.

## Тәрҗемәи хәле
Маналида (Мадрас янында) Көньяк Һиндстан композиторы һәм сарай яны музыканты Рамасвами Дикшитарның улы. Беренче сабакларын әтисеннән, соңыннан Бенареста Чидамбаранатхадан алган (фәлсәфә һәм санскрит өйрәнгән).
Тируварурда Гуру Гух тәхәллүсе астында торган. Тормышның соңгы елларын сәяхәттә уздырган.
## Иҗаты
Дикшитар сүзләре буенча, аңа ул композитор булачак дигән күренеш пәйда булган.
Рәт вокаль иншалар авторы, аларда ул крити (мактау) формасын үстергән һәм камилләштергән; аеруча зур игътибарны текст (санскритта һәм телугуда язган) һәм музыка үзара тәэсир итешүенә биргән. Зур тирәнлек һәм фәлсәфилек белән аерылган мактауларында якынча 50 төрле рага кулланыла (аның критиларның 100-дән дә киме түгел әле дә башкыра).
Аның иншаларыннан күзәтү характеры һәм Вина стилендә музыкаль формаларның маһир башкаруы һәм Һинд дине Илаһлары һәм гыйбадәтханәләрнең тәфсилле һәм шигъри тасвирламалары белән гаҗәпләндерә торган  якынча 500 җыры һәм композициясе мәгълүм.
Аның композицияләре бүген дә Карнатака музыкасының классик концертларында еш башкарыла. Аның музыкаль әсәрләренең якынча 100-е һинд традицион башкаручыларның хәзерге репертуарына керә.
Башка осталардан аермалы буларак телугуда түгел, ә күбесенчә санскритта язган. Аның җырларының кайберәүләре санскрита һәм малаяламның ясалма кушылган тел - майправаламда язылган.
## Хәтер
* Мутхусвами Дикшитар истәлегенә Һиндстан хөкүмәте почта Департаменты аның сурәте белән марканы чыгарган.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карарга мөмкин
* Прасанна Венкатеса Перумал Гыйбадәтханәсе, Тханджавур
## Әдәбият
* Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
* Большой Энциклопедический словарь. 2000.
Төркем:Һинд дине музыкасы
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Композиторлар
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Санскрит
Шьяма Шастри

**Ша́стри Шьяма**, туганда исеме — **Венката Субрахманья** (Тамил телендә: சியாமா சாஸ்திரிகள், Һинди телендә: श्याम शास्त्री;  1762 елның 26 апреле, Тируварур, Танджавур янында — 1827 елның 6 феврале ) — Һиндстан музыканты, шагыйре һәм композиторы, иң бөек Карнатик музыка композиторларның берсе.
Замандашлары Мутхусвами Дикшитар һәм Тьягараджа белән беррәттән Карнатака музыкасы тарихында яңа чор нигез коручылары булган күренекле музыкантлар өчлегенә керә.

## Тәрҗемәи хәле
Чыгышы буенча Телугу каһиннәреннән (вадама) булган. Аның әтисе, Вишванатха Айер, Туладжаджи патшасы сарай янында хезмәт иткән. Балачагыннан аны каһин эшчәнлегенә әзерләгән булганнар. 18 яшьтән бирле ул Танджавурда торган, анда ул фәйләсуф Сангита Свами һәм күренекле музыкант Паччимириям Адийяппайя белән әңгәмә корган.
Яшь чагыннан ул санскрит һәм телугу теле белән бик кызыксынган, бу телләрдә зур белемгә ия булган һәм җырлар инша итәргә хокук алган.
Иң элек музыкага каенатасыннан өйрәнгән булган. Соңрак гуру буларак Сангита Свами булып Сангита техникалары белән танышлкан. Сангита Свами Шьяманы музыкаль техникаларга өйртәкән һәм шулай ук аңа сирәк музыкаль бүләкне биргән.
(Телугу телендә, тамил телендә, санскритта) әле дә популяр 300-дән артык Илаһка табыну (бхакти) һәм мактау (крити) белән композицияләр (җырлар)ның текстларының авторы.
Рәт җырларны Минакши храмына багышлаган.
Шьяма композицияләренә фәлсәфилек һәм бөтен дөньявилыктан ваз кичү рухы хас. Шьяманың дәвамчылары һәм музыкантлар булып аның улы Суббарайя Шьяма һәм оныгы Аннасвами Шьяма булган.
Аны Тьягараджа югары бәяләгән.

## Хәтер
* Шьяма Шастри истәлегенә 1985 елның декабрендә Һиндстан хөкүмәтенең почта Департаменты аның сурәте белән бер рупия номиналлы марканы чыгарган.
## Искәрмәләр

## Чыганак
* Музыкальная энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. Ю. В. Келдыша. 1973—1982.
* Энциклопедический словарь. 2009.
## Сылтамалар
* Биография
Төркем:Шагыйрьләр
Төркем:Композиторлар
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Санскрит
Төркем:Һинд дине музыкасы
Бастан сөйләше

**Бастан сөйләше** – татар теленең урта диалекты сөйләше. Сасов татарлары арасында таралган.

## Таралышы
Бастан сөйләше Рязань өлкәсенең Сасово районы Агломазово, Ишәй Тавы, Бастан, Зур Студенец, Колдамыш, Тархан, Тинсупин һәм Ставрополь краеның Төрекмән районы Куликовы Копани (Яңа Кое авылы, Бастан авылыннан күчеп килүчеләр) авылларында яшәүче татарлар арасында таралган.

## Үзенчәлекләре
Бастан авылындагы сөйләш һәм якындагы Ишәй Тавы, Зур Студенец, Тархан, Тинсупин авыллары белән бер үк булса да, соңгыларында сөйләш мишәр диалектына караган, ә соңрак бастан сөйләше тәэсирендә үзгәргән икәне күренә. Бу авылларда қ, ғ авазлары урынына мишәрчәдәгенә охшаш к, г кулланыла, әдәби телдәге [ч], җ авазларына [тч], [дҗ] (сирәгрәк [ц], [дз]) туры килә.

[а] авазы әдәби телдәгедән аерыла, ул дөбьяз, касыйм, нократ сөйләшләрендәге кебек алгы рәттә, ачык әйтелә. Ә [и] авазы киресенчә түбән, сузыоып әйтелә (ник//ниэк//ниэк, ир//йир), [о — ө] авазлары урынына  [ы — е], [у] урынына [о] кулланыла (тырма ваҳыт - торырга вакыт, зор - зур, орман - урман). Сөйләшкә җ-лаштыру хас, ягъни й урынына җ кулланыла.

Иялек килешендә -ның/-нең кушымчасында -ң төшеп кала (безне әти - безнең әти), юнәлеш килешендә алмашлыклар үзенчәлекле: маға — миңа, саға — сиңа, ағары, яки ағар(ы)ға, ағарын — аңарга), яки ғ бөтенләй төшеп кала. Әдәби телдәге *қайсы* урынына *қай* алмашлыгы, *анда* урынына *ары* кулланыла.

Инфинитив *-ма (-маа, -маға)* аффиксы белән белдерелә (барма - барырга). Бару, китү фигыльләре юнәлешсез кулланыла (мин Wаршау барам - мин Варшавага барам).

Лексика күберәк татар әдәби теле белән туры килә, шул ук вакытта мишәр, сирәгрәк нугай, кумык телләре белән охшашлыклар бар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Л. Т. Махмутова. Бастанский говор татарского языка. // Материалы по татарской диалектологии. Т.3. Казань: Таткнигоиздат, 1974, с. 29-47.

## Әдәбият
* Сафаров М. А. Родники нации (татары Рязанской области) // Татарский мир. — 2006. — № 9.
* Сафаров М. А. Татары Сасовского района. Прошлое, настоящее и будущее // Призыв из Сасова. — 1999. — № 111

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Миңгәр сынлы сәнгать музее

**Миңгәр сынлы сәнгать музее** () – Татарстанның Саба муниципаль районы Тимершык авыл җирлегенә керүче Миңгәр авылында 2023 елның гыйнварында ачылган дәүләтнеке булмаган мәдәният оешмасы (музей). 

## Тарих
Авылда сынлы сәнгать музее ачылу 2021 елда Миңгәргә Санкт-Петербургтан кайтып төпләнгән күренекле рәссам, скульптор,  журналист, кинорежиссер  Фәйзрахман Камал исеме белән бәйле. Утыз ел читтә яшәгән Фәйзрахман Камал (1960 елда Чакмагыш районында туган) ― К. Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрының баш дирижеры, композитор Ильяс Камалның, әдәбиятта үз юлын салып килүче Салават Камаловның әтисе.

Ф. Камалов Миңгәргә кайткач, иске мәктәп бинасында остаханә ачып җибәрә.

Аның бер өлешендә Ф. Камалов үзе иҗат иткән сувенир сынчыклар, майлы буяу белән ясалган картиналар һәм рәссамга төрле илләрнең күренекле осталары бүләк иткән сурәтләр урын алган, икенче өлешендә Ф. Камаловның туганы ― лицей мөгаллимәсе, скульптура остасы Раушания Габидуллина-Төхфәтуллинаның (Толбазы) кул эшләре  урын алган.

2023 елның башында Татарстанның халык рәссамы Мөдәррис Минһаҗев башлангычы белән авылда кырыклап рәссам катнашында зур пленэр үтә. Татарстанның төрле районнарыннан, Башкортстаннан, Чуашстаннан, Киров өлкәсеннән, Череповец шәһәреннән килгән рәссамнар ике атна дәвамында йөзләгән этюд, картина иҗат итә, шуларның кырыклабы Миңгәр музеена тапшырылган.  

Киләчәктә музей-остаханә базасында Миңгәрдә рәсем (сынлы сәнгать) мәктәбе ачу күздә тотыла. Авылда мәдәниятне күтәрүдә зур өлеш кертүче ― Саба районы Тимершык авылында туган эшмәкәр, җәмәгать эшлеклесе, Россия Көрәш федерациясе президенты Җәүдәт Миннәхмәтов. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Открытие музея изобразительного искусства в с.Мингер.  Сабинский муниципальный район. 23.01.2023
* Саба районында чишмәләргә бай Миңгәр авылы бар... – YouTube, 16:54  (Фәйзрахман Камал 10:37 дә сөйли)

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Саба районы музейлары
Агва Азул (Агваскальентес)

**Агва Азул** — Мексиканың Агваскальентес штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Бу җирлеккә йомшак дала климаты хас, еллык уртача температура 17 — 18&nbsp;°C (62.6 — 64.4&nbsp;°F),  шул ук вакытта май һәм июнь айларында уртача температура 22 — 23&nbsp;°C (71.6 — 73.4&nbsp;°F). Алар кызу айлар булып саналалар, һәм бу айларда температура 30&nbsp;°C-тан (86.0&nbsp;°F) артып китә ала. Гыйнвар — иң салкын ай, уртача 13 — 14&nbsp;°C (55.4 — 57.2&nbsp;°F) булса, температураның 4&nbsp;°C-ка (39,2&nbsp;°F) кадәр түбәнәюе белән билгеле. Салкыннар ноябрьдән февральгә кадәр бара. Явым-төшем аз күләмдә, уртача 526 мм (яки 20,7 дюйм), һәм күбесенчә җәй көне төшә, кыш коры.

Мексиканың башкаласы Мехикодан төньяк-көнбатышка таба 432 чакрым ераклыкта тора.

## Тарихы

Бу җирләрдә испан басып алучыларына кадәр чичимек кабиләләре яшәгән, 1530-1531 елларда җирлеккә испаннар керә.

1789 елның 24 апреленнән Сакатекас штатына кергән, 1835 елның 23 маеннан Агваскальентес штаты составында.

## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 37 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мексика // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
* Альперович М. С. Рождение Мексиканского государства. — М.: Наука, 1979. — 168 с.
* Марчук Н. Н., Ларин Е. А., Мамонтов С. П. История и культура Латинской Америки (от доколумбовых цивилизаций до 1918 года): Учебное пособие / Н. Н. Марчук. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. — ISBN 5060045196.
* Новая история стран Европы и Америки XVI—XIX века. В 3 ч. Ч. 3 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2008. — 703 с. — ISBN 9785691015564.
* Новейшая история стран Европы и Америки. XX век. В 3 ч. Ч. 1 : учеб. для студентов вузов / Под ред. А. М. Родригеса, М. В. Пономарёва. — М.: Гуманитар. изд. центр ВЛАДОС, 2005. — 463 с. — ISBN 569100607X.

## Сылтамалар
* Мексика халкы. 

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Агваскальентес торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар