open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байонной

**Байонной** (*Байонный, фин. Bajonnoinsaari*) - Ладога күлендә урнашкан утрау, Валаам архипелагына карый. Бай утрауларының берсе. Байонной - Валаам архипелагына керүче һәм Валаам утравыннан төньяк-көнчыгышка таба урнашкан Бай зур булмаган утраулар төркеменең иң зурысы. Төркемнең Көнчыгышында шул ук архипелаг составына кергән Крестовые утраулары (русчадан - тәре утраулары) урнашкан. Валаам белән Байонной арасында Изге утрау урнашкан.

Административ яктан Карелия Республикасының Сортавала районына карый.

## Тарихы
Утрауда XIX гасырда Елисей пәйгамбәренә агач часовня була.

Игумен Дамаскин (Кононов) вакытында утрауда сарыклар үрчетәләр, шуңа күрә биредә бертуганнарның яшәве өчен агач келий корпусы, шулай ук балыкчылар өчен келияләр һәм хуҗалык биналары төзелгән. XX йөздә төзелешләр югалган.

Патриарх Кирилл Валаамның 2010 елның 8-11 июлендә булган визиты барышында Байонный утравында да була. Аның инициативасы белән утрауда укытучы Герман Аляскинский хакына скит төзү турында карар кабул ителә.. Соңыннан ул: «Бу урын, әлбәттә, аеруча үзенчәлекле, ул Аллаһ биргән нигъмәт белән баетылган урын Аны төрлечә сакларга кирәк, чөнки бу, чыннан да, кешеләрнең батырлыгы, аларның рухи күзлеге, Аллаһ рәхмәтенә кагылуы урыны. Бу утрауга беренче тапкыр килгәч, мине шунда ук ниндидер үзенчәлекле хис биләп алды. Аны тасвирлау авыр, белдерү кыен, һәм, мөгаен, бу хакта күп сөйләргә кирәкми. Әмма мин монда аз гына яшәү урыны, скит булырга тиешлеген тойдым, анда яшәргә, җанны коткарырга омтылучы кешеләр булыр иде»,- дип әйтә.

2011-2012 елларда территорияне чистарту буенча зур эшләр башкарыла,преподобный Герман Аляскинский хакына агач гыйбадәтханә, Елисей пәйгамбәренә часовня төзелә, территориядә ике котельный, хуҗалык корылмалары төзелә. Бу корылмаларны Андрей Анисимов остаханәсе реставраторлары ширкәте проектлаган. Утрау буйлап грунт юлы, корылмаларга таш сукмак салынган. Утрауны ике өлешкә бүлгән канал төзелә. Утрауда электр үткәрелә. 2013 елның 9 июлендә Патриарх Кирилл изге Герман Аляскинский хөрмәтенә скитны изгеләндерү чинын үткәрә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Андреев А. П. Ладожское озеро. Ч.1-2. — СПб.: Тип. Мор. М-ва в Глав. Адмиралтействе, 1875. — II, 263, 135 с.
* Ладожское озеро // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Ладожское озеро, как источник водоснабжения гор. С.-Петербурга: Часть санитарная/ Комис.по изысканиям и исследованиям Ладожского озера и ключевых источников; С. В. Шидловский, Г. В. Хлопин, П. И. Левин, Е. Н. Болохонцев, М. Д. Гримм, А. С. Скориков, Н. Н. Рубель. — СПб.: СПб гор. тип., 1911. — XXXVII, 894 с.: табл.

Төркем:Карелия утраулары
Төркем:Ладога күле
Төркем:Әлифба буенча утраулар
Бурнев

**Бурнев** (*Руотсари, финчадан Ruotsaari — швед утравы*) — Ладога күлендә урнашкан кечкенә утрау. Төньяк-көнбатыш Ладога шхерлары төркеменә керә. Территориаль яктан Россияга, Ленинград өлкәсенең Приозерск районына карый.

Көнбатыштан көнчыгышка таба сузылган. Озынлыгы 1,8 км, киңлеге 0,6 км.

Ул Лехмалахти култыгы янында, Рогатый борыныннан төньякка таба урнашкан. Якындагы утраулар: Заячий һәм Прибрежный. 

Биеклеге 28 метрга кадәр булган калкулык утравы, утрауның төньяк яры түбән төшкән, көньяк яры алай ук түбән төшмәгән. Көньякта бар кечкенә култык белән коса һәм эчке күл барат. Катнаш урман белән капланган.

## Тарихы
Революциядән соң Финляндиягә күчә. Бөек Ватан сугышыннан соң СССР составында.

1955 елда СССР Министрлар Советы төзелә торган «Новая Земля» полигонында су астында атом — төш шартлавы үткәрергә карар итә, 14 Хәрби-Диңгез флоты төзелә. Аның беренче хезмәткәрләре Приозерскида урнашкан һәм тиз арада Бурнев утравында су астында тротил зарядларын сынау сериясе үткәрелгән. Алынган нәтиҗәләр «Яңа Җир» кара полигонының губасы акваториясендә атом шартлавыннан соң көтелүче нәтиҗәләрне фаразлауга нигез булып тора..

Хәрбиләр утраудан якынча 1992 елда китә. Утрауда калын пыяла стеналы шлюзлар сакланган эчке күл бар. Утрау ярында куәтле насос станциясе урнашканлыктан, эчке күлнең дәрәҗәсе үзгәрер дип фаразларга була.

Обсерватория калдыклары һәм җимерелгән хәрби корылмалар сакланган. 2005 елдан да соңга калмыйча, хәрбиләр янә утрауда барлыкка килә. Алар утрауда даими түгел, ә вакытлыча урнашкан.

Бөтен утрау буенча объектлар грунт юлы белән бәйле, анда зур машинаның эзләре күренеп тора, ягъни монда хәрбиләр булалар һәм бүгенге көнгә кадәр файдаланып, утрау корылмаларын күнекмәләр һәм ату өчен кулланалар. Утрауда берничә пристань бар, аларның берсе шактый яхшы сакланган һәм, мөгаен, нәкъ менә биредә техника бушатыла. Пристань янында җимерек бина һәм кечкенә бетон бункер сакланган. Төньяктан тагын бер пристань бар, әмма су кимү сәбәпле, ул инде функциональ түгел. Ярда шулай ук каланча, су насослары калдыклары булган бетон бункер бар, алар эчке күлгә су сиптерү өчен хезмәт иткән, ниндидер складның ярымҗимерек корылмалары сакланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Озерецковский Н. Я. Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 208 с.: ил. — ISBN 5-7545-0151-X
* Калесник С. В. Ладожское озеро (рус.). — Л.: Гидрометеоиздат, 1968. — 160 с.

Төркем:Әлифба буенча утраулар
Төркем:Ладога күле
Төркем:Ленинград өлкәсе утраулары
Гендер кемлек

**Гендер кемлек** — кешенең феминин, маскулин яки икеле түгел гендерлы булу эчке хисе.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Гендер
* Трансгендер
* Цисгендер
* Икеле түгел гендер

Төркем: ҺБТК
Төркем: гендер кемлек
Прибрежный утравы (Ленинград өлкәсе)

**Прибрежный** (русчадан *Яр буе*) — Ладога күлендәге утрау. Территориаль яктан Россия Федерациясенең Ленинград өлкәсе Приозерск районының Приозерск шәһәр җирлегенә керә.

## Географиясе
Ул Тихая елгасының Ладога күленә кою турында урнашкан. Ладога күленең көнчыгышыннан һәм төньяктан Лехмалахти култыгы, Тихая елгасының көньяктан төп үзәне, көнбатыштан аз сулы култыгы белән юыла. Елга көньякка таба бусагалана төшә.

Якынча 2,5 км көнчыгышка таба Рогатый борыны белән, көньяктан Лехмалахти култыгы белән чикләнә. Коры җирнең иң якын участогы көнчыгышта Лобова борыны, көнчыгыш ярында аның тамагы. Төньяк-Көнбатышка таба, Ладога яр буенда турбаза урнашкан. Якындагы утрау (1,3 км төньяк-көнчыгышка таба) - Борнев, анда элек хәрби полигон булган.

Диңгез өстеннән биеклеге бик 10 метрдан аз гына артык, формасы буенча утрау овалны хәтерләтә һәм бераз төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба сузылган. Күләме: 250 м (төньяк-көнбатыштан көньяк-көнчыгышка таба), 100 м (көньяк-көнбатыштан төньяк-көнчыгышка таба). Утрау урман белән капланган, шулай ук Тихая ярлары кебек үк тирә-юнь урманнарында нарат, чыршы һәм каен үсә.

Елга буенда Бурнево бистәсенә кергән шәхси йортлар урнашкан, аларның төп өлеше көньяк-көнбатышка таба 2 км, «Сортавала» трассасында урнашкан. Аерым корылмалар шулай ук Тихая тамагы утрауларында, шул исәптән яр буенда да бар. Тихаяның көнбатыш ярында, Бурневтан төньякка (турбаза һәм алга таба төньяк-көнбатышка Лада күле яры буенда) 2016 елда региональ әһәмияттәге "Кузнечное" дәүләт табигый тыюлыгын булдыру планлаштырыла.

## Тарихы
Утрау Финляндия территориясенә кергәндә үк биредә авыллар урнашкан булган. Шул ук вакытта елганың көнчыгыш яры Кексгольм волостена карый,көнбатыш яр һәм утрау-волостьнең үзәге - Каукол (Выборг губернасы). Лобов борыны бу чорда Норсниеми (финча Norsniemi) дип аталган. Тихая елгасының көнбатыш ярында, утрау тирәсендә 1940 еллар башына Коивула (финча Koivula) авылы була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Озерецковский Н. Я. Путешествие по озёрам Ладожскому и Онежскому. — Петрозаводск: Карелия, 1989. — 208 с.: ил. — ISBN 5-7545-0151-X
* Калесник С. В. Ладожское озеро (рус.). — Л.: Гидрометеоиздат, 1968. — 160 с.

Төркем:Әлифба буенча утраулар
Төркем:Ленинград өлкәсе утраулары
Төркем:Ладога күле
Грана (Италия)

**Грана** — Италиянең Пьемонт төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Пьемонт төбәге шәһәрләре
Вологда (аэропорт)

{{Ук
= Тарих ==

Беренче **Вологда** аэродромы дип Котельниково (Можайский поселогы) авылы тау сыртын атарга була, ул Вологдадагы Пошехонский шоссесыннан 10 км еракта урнашкан. 1862 елда Александр Федорович Можайский үзенең хатыны имениесында берене очу аппаратлары конструкцияләрен уйлап таба. Монда ук сынаулар үткәрә.

Ватандашлар сугышы елларында аэродром Корино янында була. Хәзер  биләмә Вологда станциясенә терәлеп тора. 1918-1919 елларда биредә «Фарман» тибындагы самолетлар чыгарыла.

1931 елда беренче Вологда юлчы самолетлары барлыкка килә. «Кызыл Төньяк» гәзите: «Беренче сентябрьдә һава линияләре ачу Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һава линияләре ачыла» дип яза. 1931 елда Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һава линияләре булдырыла.
Вологдадан даими авиацион бәйләнеше 1932 елда оештырыла.

По-2 самолеты (Череповецтан китерелә) Вологданы өлкәнең көнчыгыш районнары белән бәйли.

1941 елның март аенда Вологдага Череповецтан авиамодель күчерелә. Савин Петр Петрович отрядның командиры итеп тәгаенләнә. Бөек Ватан сугышы башында подразделениелә 25 очкыч исәпләнә: По-2, С-1, Як-6.

1948 елда подразделениелә 20 По-2 самолеты исәптә тора.
Авиаотрядка 1953 елда Ан-2, 1955 й. — Як-12, 1958 й. — вертолет Ми-1 эксплуатациягә тапшырыла.

Пассажирлар һәм йөк агымы бик зур була. Иске вокзал бинаһы пассажирлар белән тулы була.

Вологда өлкәсеннән самолетлар өлкәнең иң төп авылларына, район үзәкләренә оча. Мәскәү, Ленинград, Рига, Мурманск, Архангельск, Курск, Симферополь, Киров, Сыктывкар калаларына самолетлар оча.

1978 елның 21 июленә кадәр иске аэропорт гамәлдә була.

## Яңа аэропорт
Вологданың (рәсми булмаган исеме — "Заречье") аланы 21 июль, 1978 ел ачыла. Аэровокзал бинасы 1981 елда ачыла. Вологда авиапредприятиесендә Як-40, Ми-8 вертолетлары файдаланыла.
Файл:Аэровокзал Вологда.jpg|Аэровокзал бинасы
Файл:Як.jpg|Очкыч Як-40
Файл:Ил 18.jpg|Һәйкәл Ил-18


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Төркем:Вологда өлкәсе аэропортлары
Александр-Свирский монастыре

**Изге Троица Александр-Свирский монастыре** — Ленинград өлкәсендәге православие ирләр монастыры , XVI һәм XVII гасырларның архитектура һәйкәле буларак билгеле.

Рощинский күле ярында, Лодейное Поле каласыннан 21 км ераклыкта, урнашкан.

## Тарихы
Изге монастырьга нигез салучы — Александр Свирский, бу XV гасыр азагында Олонец краеның урманындагы мәҗүси халыкларның утракларында — карел, вепс, чудь халыклары яшәгән җирдә була. Тиздән Александр Свирский шәкертләре барлыкка килә. Нигез салучы исән чагында ук монастырның бер-берсе белән бәйле ике урыны (бүлеге) барлыкка килә, әммә алар бер-берсеннән бәйсез комплекстан торган: Троицкий монастырь бүлеге һәм шундагы монахлар өчен бүлмәләр һәм Преображенский монастырь бүлеге — зират янында. Аларны күл буйлап барган юл гына берләштереп торган.

Троицкий бүлеге өлешендәге аш бүлмәле зур булмаган Покровский чиркәве — монастыреның иң борынгы саклагыч корылмасы булып торган. Ул Александр Свирский үзе катнашында 1533 елда патша Василий I аркылы төзелгән.

XVII гасыр уртасында монастырга Введено-Сотский монастыры беркетелә.

1764-1786 елларда монастыреның Троицк бүлеге Олонец, Каргополь, Новгород епархияләре викларының резиденциясе була.

1873 елда Свирский монастыры Олонец һәм Петрозаводск епископлыгы карамагында тора, ә монастырда наместниклык оештырыла. 1890 елдан алып монастырь рухание - архимандриты аерым эшләү һәм яшәү урыны була.

1900 елда монастырь территориясендә император һәм аның гаиләсе гаҗәп рәвештә император поезды касафатында үлемнән котылып үзгә истәлегенә агач чиркәү төзелә.

1918 елның көзендә монастырлы чекистлар басып ала һәм талый, ә аның рухание архимандрит Евген (Трофимов) Олонец шәһәрендә үтерелә.

Совет власте елларында монастырь ГУЛАГ системасының Свирь төзәтү-хезмәт лагере, балалар һәм инвалидлар йорты итеп файдаланыла. Бераз вакыт монастырда техникум урнашып тора, ә Троицк бүлегендә 1953-2009 елларда Свирь психиатрия хастаханәсе урнаша.

1997 елда монастырь төзелә башлый. Лодейное Поле һәм Тихвин епискобы Мстислав фатихасы белән 2012 елда бәйрәм архиерей хоры булдырыла. Хор составын БДБ илләрендә югары музыка йортларын тәмамлаучылар тәшкил итә. Алар XIX—XX гасырлардагы рус, белорус һәм украин халык җырларын, борынгы византияле чиркәү җырларын башкара.

Александро-Свирский монастыры ихатасы 2015 елда Санкт-Петербург шәһәре Невский районының Веселый поселогы  биләмәсендә тора.

## Монастырь храмнары

## Чыганаклар

* Свято-Троицкий Александро-Свирский монастырь. — СПб., 1901.
* *Никодим, архимандрит.* Настоятель Александро-Свирского монастыря архимандрит Агафангел. — Петрозаводск, 1910.
* *Детчуев Б.* Трагедия в монастыре: [Александро-Свирский монастырь Олонецкого уезда] // Север. — 1991. — № 12. — С. 126—136.
* *Галкин А. К.* Александро-Свирский монастырь как резиденция викарных епископов и центр духовного образования // Санкт-Петербургские епархиальные ведомости. — Вып. 34. — 2006. — С. 11—15.

Төркем:Монастырьлар
Төркем:Ленинград өлкәсе монастырьләре
Төркем:Рус архитектурасы
Nusa Çeningan

**Nusa Çeningan** ul Indoneziyadä  Balidan könyaqta Nusa Lembongan  һäm Nusa Penida arasında utraw. Ul Badung Buğazınıñ könyaq yağında urnaşqan.
Nusa  Çeningannan yar buyı yanında tanılğan sörf breyk bar, ul Nusa Lembongannan berniqadär sörfçilarnı cälep itä.
Lembongan һäm Çeningan arasında estuariy kanalında küp dingez suusemnäre fermaları һäm borınğı mangr urmannarı öçön öy bulıp tora.
Nusa Çeningan utrawında Pura Dalem Pesamnan Lawang Sari, Pura Lebaoһ, Pura Vayaһ Dalem Macapaһit Һinduizm puraları bar.

## İskärmälär

Төркем:Индонезия утраулары
Корела балалары

**Корела балалары** — урта гасырларда Корела җире территориясе белән идарә иткән Карелия феодалларының иң абруйлы биш нәселе атамасы.

## Исеме тарихы

Балаларның исеме русларның «бояр балалары» (), ягъни рус кенәзлекләренең социаль структурасындагы бояр һәм князьләрнең токымнарына туры килә. Корела балалары, бер үк вакытта элеккеге Карелия феодаллары хакимлеге һәм бөтен Карелия җирләренең Новгород дәүләтенә карата тулаем вассал булуларын да билгели башлаган.

## Гомуми мәгълүмат
1323 елда швед Корольлеге һәм Новгород Республикасы арасында Ореховецкий килешүеннән соң, Карелия җире территорияләренең биш нәсел вәкилләре, Новгород Республикасының су пятинасы составына кергән Корела җире территорияләре вәкилләре республиканың хакимият элитасына Корела балалары дигән исем астында кертеләләр. Бөек Новгород үзәк хакимияте алар артыннан феодал вотчиналар хокукында элеккеге биләмәләрен саклап калган.

Чыганаклар буенча, биш бала туган: Вымольцы, Курольцы, Ровкульцы, Валдольцы һәм Наволоч-род (Тиврольцы дип уйланыла). Нәселләрнең исемнәре борынгы кареланың Төньяк Ладога буе төп җирләре районнары исеменә туры килә.

Карела аксөякләренең феодаль табигатен 15 гасырда «Төньяк грамоталары» ― Карел балалары тарафыннан, нигездә, Төньяк Карелиядә кылынган дистәләгән шәхси хокук актлары язмалары ача. Аларда 5 нәселнең киң биләмәләре «аталар һәм бабалар» дип атала, ягъни ата-бабалардан күчкән шәхси милек хокукларында саналган. Хәер, алар шәхси затлар арасында бүленсә дә, элеккеге гомумхалык биләмәсе эзләрен формаль рәвештә саклаганнар. Төньяк территорияләрдә яшәгән саамалар белән сәүдә итү һәм кәсеп итү вотчинниклар арасында аерым урын алып торган.

«Биш нәсел»нең төп җирләре Карелия җиренең төньяк өлешендә һәм Поморье өлкәләрендә урнашкан. Бу җирләрнең күбесе XV гасыр ахырында, Бөек Новгород кенәзе Иван III Мәскәү - Новгород сугышы нәтиҗәсендә конфискацияләнә (1477-1478). Элеккеге Карелия матбугатының аерым вәкилләре промысел җирләренә ия булуны һәм күренекле урыннар биләүне дәвам итәләр, әмма «Карел балалары»ның рәсми статусын югалталар.

Корела җиренең көньяк өлешендәге вочиналар алынмый һәм биш нәсел карамагында калдырылалар. Алар артыннан тугандашлар хокукында җир һәм халыкка хокуклары сакланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Переписная окладная книга по Новугороду 7008 г. Вотской пятины: Корела с уездом // Временник имп. МОИДР. М., 1852. Кн. 12: Материалы; Грамоты Великого Нов-города и Пскова / Под ред. С. Н. Валка. М.; Л., 1949.
* Майнов В. Н. Несторова Весь и Корельские дети. // Живописная Россия. 1881. Т I. Ч.2 стр. 493—527.
* Грамоты Великого Новгорода и Пскова / Под. ред. С. Н. Валка. — М.;Л., 1949
* История Карелии с древнейших времён до наших дней / Науч. ред. Н. А. Кораблёв, В. Г. Макуров, Ю. А. Савватеев, М. И. Шумилов. — Петрозаводск: Периодика, 2001. — 944 с.: ил. ISBN 5-88170-049-X

Төркем:Новгород кенәзлеге
Төркем:Карелия тарихы
Корела җире

**Корела җире** (*Кирьяланд, Корела, Карел җире*) — X-XVI гасырларда төньяк-көнбатыш Ладога буе территориясенең тарихи исеме. Корел — хәзерге карелларның ата-бабалары нәселе буенча үз исемен ала.

## Тарихы
Кирьялаланд (Карелия җире) турында иң иртә язма истәлекләр Көнбатыш Ауропа чыганакларында — «Легендаризге Олав сагасы», Норвегиянең «Матур тире», «Җир тиресе» һ.б. сагалары җыентыгында бар. Бу чыганакларда X гасыр азагы — XI гасыр башында Норвегия конунгларының Кирьяландка хәрби походлары турында сөйләнә.

Кореланың борынгы рус язма чыганакларында беренче тапкыр Бөек Новгородның 590нчы берестян грамотасында искә алына.

XIII гасырга кадәр Корела һәм Новгород җире арасындагы мөнәсәбәтләр союзник-конфедератив булып тора. Новгород һәмкорелларның берлек элемтәләре Швеция экспансиясенә каршы торуда мәнфәгатьләр каршылыгына туры килүгә корылган. Новгородта булу билгесе булып Корела тарафыннан түләнә торган ясак торган. «Рус җиренең һәлак булуы турында» сүздә (XIII гасыр уртасы), Россия кенәзлекләре белән чик буе территорияләрен күчергәндә, Корела мөстәкыйль территория буларак бүлеп бирелгән.

Ганзия берлеге (1259-1263) белән килешү нигезендә, Бөек Новгород Кореладагы ганзия сәүдәгәрләренең куркынычсызлыгы өчен җаваплылыкны үз өстенә алмаган.

1270 елдан башлап Корела Новгород волосте составында булган.

1293 елдан шведларның  Финляндиядә экспансиясе барнышында Новгород белән бәрелешләр Корела территориясендә була.

1302 елда Кореланың Төньяк Норвегиягә кабат һөҗүмнәре билгеле.

XIV гасыр башыннан Корела җиренең Ладога буе өлеше  Новгород белән билгеләнгәнна местнигы идарә иткән. Ладогабуе өлешендә наместник резиденциясе итеп Корела ныгытмасы билгеләнгән.

1323 елда, нәтиҗәдә, 30 елга якын хәрби гамәлләр, Швеция Корольлеге һәм Новгород Республикасы арасында төзелгән Ореховецкий килешүе буенча, Кореяла көньяктан төньякка бүленә. Швед Корольлеге һәм Новгород Республикасы арасында дәүләт чиге Сестра елгасы буенча, төньякта Сайма күленә кадәр һәм аннары төньяк-көнбатышта Ботаника култыгы ярына кадәр урнаштырылган. Кореланың Новгород өлеше — Новгород җиренең су пятинасы составына, шведлар Швед Корольлегенең Финляндия Герцоглыгының Выборг Лены составына керә. Ореховецкий килешүе буенча беренче тапкыр рәсми рәвештә яңа административ өлкә — Корела җире турыдан-туры Новгород карамагына кергән дип искә алынган.

1478 елда, Мәскәү - Новгород сугышы нәтиҗәсендә бөек кенәз Иван III кенәзе державасына кушылганнан соң (1477-1478), Новгород наместниклыгының Ладога буе өлеше административ мөстәкыйль Корела өязенә бүлеп бирелә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Панкрушев Г. А. Племена Карелии в эпоху неолита и раннего металла. — М.,Л.: Наука, 1964. — 150 с.:табл.
* А. И. Сакса Карельская земля в XII—XIV вв. — Л., 1984.
* А. И. Сакса Комплекс археологических памятников деревни Ольховки. — Л., 1984.
* А. И. Сакса Город Корела — центр Приладожской Карелии // Рукопись из фондов Приозерского краеведческого музея. 1988
* А. И. Сакса Корела. // Финны в Европе VI—XV вв. — М., 1990. (в соавт. в В. А. Тюленевым)

Төркем:Карелия тарихы
Төркем:Новгород кенәзлеге
Ксани (елга)

**Ксани** ( [Ксани] яки **Чисандон** ()) — Көньяк Осетия һәм Гөрҗистанда елга, Күрәнең сул кушылдыгы. Озынлыгы 84 км, бассейнының мәйданы 885 км². Уртача су чыгымы 15 м³/сек. 

Кели платосында урнашкан Келистба күленнан башлана. Төп кушылдыклары: уң — Чурта, Канчаура; сул — Цхразмула.

## Моны да карагыз
* Ксани эриставлык
* Ксани (кала)

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Көньяк Осетия елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Зур Лиахви

**Зур Лиахви** (;  [Диди Лиахви]) — Көньяк Осетия һәм Гөрҗистанда елга, Күрәның сул кушылдыгы. Озынлыгы 98 км, бассейнының мәйданы 2440 км². 

Зур Кавказ тауларының Лазг-Цити тавыннан башлана. Төп кушылдыклары: уң — Паца; сул — Кече Лиахви.

Көньяк Осетиянең башкаласы Цхинвал шәһәре елгасының ярларында урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан елгалары
Төркем:Көньяк Осетия елгалары
Төркем:Каспий диңгезе бассейны
Карелия (тарихи өлкә)

**Карелия** (*[[Карел теле|карелча]] һәм [[Фин теле|финча]] Karjala, [[Швед теле|шведча]] Karelen, шулай ук регионның [[Рус теле|рус телле]] кешеләре арасында *'Карьяла*' калькасы кулланыла*) — Төньяк — көнчыгыш Европада тарихи төбәк, кареллар җире. Регионның зур өлеше Россиянеке, ә аз өлеше — Финляндиягә карый. Карелия халкы рус, фин, карел һәм вепслардан тора. Төбәкнең гомуми мәйданы якынча 200 000 км2 тәшкил итә.

## Географиясе
Регион Балтыйк һәм Ак диңгезләр арасында урнашкан. Карелия көньяктан төньякка таба 60° төньяк киңлектән поляр әйләнешкә кадәр сузыла. Көнчыгыштан аны Ак диңгез, Онега һәм Ладога күлләре, көньяктан — Фин култыгы чикли. Көнбатышта Карелия Саво һәм Кайнуу дигән фин өлкәләренә күчә.

Административ бүленүдән тыш, регион алты традицион өлештән тора. Карелиянең төньяк өлеше Ак диңгез белән Россия-Финляндия чиге арасында Ак Карелия дип атала. Аның көньягында Онега һәм Ладога күлләре арасында урнашкан Олонец Карелиясе урнашкан. Соңгысыннан төньякка таба Ладога Карелиясе урнашкан, аның составына Карел муентыгы керә. Карелиянең Финляндия өлеше Төньяк һәм Көньяк Карелия дигән административ чикләргә бүленә.

Кареллар, финнар, вепслар һәм саамалар Төньяк Европаның төп фин-угыр халыкларына карый. Урта гасырларда регион Корела җире буларак билгеле. Кареллар һәм финнар аңында төбәк «Калевала» милли эпосында чагылыш тапкан аерым мифологик әһәмияткә ия. Төбәкнең көнчыгыш өлеше урта гасырларда православие йогынтысы астында, шул ук вакытта төбәкнең көнбатыш һәм көньяк өлеше төрле чорларда швед һәм рус йогынтылары астында була.

## Тарихы
Карелиянең һәм Ладога күле көнбатыш яры буеның археологик табылдыклары Меровинглар чорыннан бирле бара. Бу районда Көнбатыш финнары тарафыннан калдырылган борынгы артефактлар ачыкланган, алар Хяме халкы арасында авыл җирлеге таныклыгы булып санала. Аннан соң барлыкка килгән яңа мәдәният борынгы карел мәдәниятенә әверелә, ул чакта тәре походлары истәлекләре мәдәният турында чыганак булып бара. Карелиядә 50дән дә ким булмаган тимер гасыр тораклары һәм 40 борынгы замок билгеле. Тарихкача чорлар ахырында бөтен Карелия Новгородка карый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Regional flag
* Visitkarelia.fi — Information about travel, tourism and other fields in North Karelia
* Information about Southern Karelia travel
* Pielis.ru — travel information about North Karelia region and City of Joensuu 

Төркем:Карелия тарихы
Төркем:Финляндия тарихы
Ак диңгез Карелиясе

**Ак диңгез Карелиясе** (*Беломор Карелиясе*) — хәзерге Карелиянең төньяк яртысындагы тарихи-географик провинция.

## Гомуми мәгълүмат
XIX гасыр этнографик әдәбиятында хәзерге исеме Кемь өязенең бер өлешенә беркетелә, аның халкы нигездә төньяк кареллар (үз кареллар субэтносы) тәшкил иткән.

Ак диңгез Карелиясенең шартлы көньяк чиге Ребола һәм Ругозеро бистәләреннән төньякка таба уза, көнчыгыш чиге поморлар урнашкан Помор ярыннан көнбатышка таба уза.

Ак диңгез Карелиясе территориясенең хуҗалык рәвеше һөнәрчелек, терлекчелек, шул исәптән төньяк боланнары үрчетү, игенчелек кебек тармакларга нигезләнә. Ак диңгез Карелиясе «Калевала» карел һәм фин эпосы аркасында киң танылган, эпосның күпчелек рун җырлары аның территориясендәге авылларда җыелган.

Ак диңгез Карелиясе территориясендә Россиядә Гражданнар сугышы елларында үз-үзен игълан ителгән Төньяк Карел дәүләте гамәлдә була.

## Тарихы
Бүгенге карел һәм финнарның ата-бабалары булган фин-угыр халыклары Ак диңгез Карелиясенең бөтен җирендә дә, төньяк-көнчыгыш Европада сыман, меңъеллыклар дәвамында яшәгән. Ак диңгез Карелия халкы финнарның иң якын тугандаш халыкларыннан булган, бу дәүләт чикләре аша да элемтәгә керүгә җиңел мөмкинлек бирә. 

Финляндия, бөек кенәзлек буларак, Россия империясе составына кергәч, Ак диңгез төбәге Архангельск губернасының Кемь волосте составында булган.

1918-1922 елларда Финляндия бәйсезлеге яулап алганнан соң башланган җирле халыкларның үз арасындагы сугышларда һәм 1941-1944 елларда сугышны дәвам итү максаты булып төбәкне Финляндиягә кушу торган. Ике очракта да финнар Көнчыгыш Карелиянең зур территорияләрен яулап ала, һәм бу районның кайбер кешеләре Финляндиягә кушылуын энтузиазм белән хуплаган.

## Чыганаклар

* Hamunen, Paavo ja Pirttimaa, Tuomo: Vienan sydän. Ranua: Mäntykustannus, 2011. ISBN 978-952-5712-45-2.
* Hanki, Marjaana ja Nuutinen, Eeva: Vienan kävijän opas. Helsinki: Taifuuni, 1999. ISBN 951-581-065-5.

## Әдәбият

* Киркинен X., Невалайнен П., Сихво X. История карельского народа. — Петрозаводск, 1998
* Исторические судьбы Беломорской Карелии. — Петрозаводск, 2000
* Дикая природа Кайнуу и приграничной Беломорской Карелии // К. Юнтунен, О. Исокяянтя, М. Ниеминен и др. — Лесная служба Финляндии, 2000
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. — Петрозаводск: ИД «ПетроПресс», 2007. — Т. 1: А — Й. — С. 154. — 400 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8430-0123-0.

Төркем:Карелия тарихы
Волхов култыгы

**Волхов култыгы** — Ладога күленең көньяк өлешендә урнашкан култык. Аңа Волхов, Сяс һәм Воронеж елгалары коя. Волхов тамагында, култыкның көньяк ярында, Яңа Ладога шәһәре, Криницын һәм Сяськие Рядки авыллары, ә көнчыгыш ярында — Вороново, Кириково һәм Сторожны авыллары урнашкан.

## Географиясе
Ладога күленең көньяк ярына Волхов култыгы Птинов утравының очы — Вороново култыгы арасына (60°16' N, 32°05' Е) тирәнгә иңеп тора, ә Вороново култыгы Сторожевский борынынан төньяк-көнчыгышта 23,5 миль алсулыгында тора. Волхов култыгынең Көнбатыш яры һәм көньягы, шулай ук көнчыгыш ярының көньяк өлеше камыш үсентеләре, куаклар һәм урыны белән төрле урманнар белән капланган. Биредә су кошларының оялау һәм яшәү урыннары бар. Волхов култыгындә кара җиләк, бөрлегән һәм төрле гөмбәләр үсә.

Волхов култыгының урта өлешендәге суның тирәнлеге 12-20 метрга җитә. Култыкның көнбатыш ярында суның тирәнлеге бераз кими төшә, аның изобат, 5,5 метр чамасы булып, 5 км алынлыкка таба сузыла, ә киңлеге 0,9 км — 3,0 км тәшкил итә. Волхов култыгының туфрагы — ком белән ком һәм ләмнән, көнбатыш ярында һәм Шумячский борыны урынында — таш һәм ком белән таштан гыйбарәт.

Волхов култыгы даими рәвештә төньяк-көнбатыш һәм төньяк җилләренең йогынтысын кичерә, алар култыкта көчле дулкыннар булдыра.

Волхов култыгындә — Птинов, Варецкие Банки, Сухо утраулары бар.

## Суднолар
Көнбатыш, көньяк һәм көнчыгыштан исүче давыллы җилләр вакытында үз авырлыгыннан сусыз 2 метр төшеп торган суднолар давыл тия алмастай җирдә, шулай ук Шумячский бухтасында якордән торалар. Төньяк-көнбатыш һәм төньяк җил-давыллардан Яңа Ладога гаваненда һәм Ясь елгасы тамагында яшеренеп тора алалар.

Волхов култыгында йөзгәндә кыйбла булып Сухо утравы, Дубно, Креницы, Немятово 1-е, Иссад, Сясьские Рядки авылларындагы чиркәү биналары, Яңа Ладога шәһәренең соборы, шулай ук Сясьстрой поселогының котельня торбалары хезмәт итә ала.

## Чыганаклар
* Кисловский С. В. Знаете ли вы? Словарь географических названий Ленинградской области. Л.: Лениздат, 1974. С.79—80
* Плечко Л. А. Водные маршруты Ленинградской области. Л.: Лениздат, 1978. С. 49—101

Төркем:Ладога күле
Төркем:Ленинград өлкәсе географиясе
Serangan

**Serangan** ul Indoneziyadä, Balida, Denpasardan 500 m ğa  könyaqqaraq urnaşqan keçkenä utrau. Utraunıñ ozınlığı 2,9&nbsp;km һäm kiñlege 1&nbsp;km. Halıq sanı - 3780 keşe (2015 yıl). Serangan administrativ yaqtan Bali, Denpasarnıñ ölеşe  bulıp tora. Utrau kübesençä taşbaqalar buluı һäm Balinıñ altı iñ izge puralarnıñ berse Pura Dalem Sakenan öçen mäşhür. 

Ul Baliğa yul küpere belän totaştırılğan.
## İskärmälär

Төркем:Индонезия утраулары
Төркем:Утраулар
Төркем:Индонезия
Менджанган

**Менджанган Утравы** Балидан төньяк-көнбатышка 5 мильдә урнашкан һәм ул Индонезия архипелагының өлеше булып тора. "Менджанган" Индонезия телендә "Болан" дигәнне аңлата. Бу атама асаба кешеләр тарафыннан утрауга һәр язны кыргый боланнар килүен һәм якынча 1,2 миль араны узуларын күрүе өчен бирелгән.
## Урнашуы
Гәрчә утрау Көнбатыш Бали Милли Паркының әһәмиятле өлеше булса да, ул Ява административ районына билгеләнгән һәм аның юрисдикциясе астына төшә. Иң якын зур шәһәрләр булып: Балиның төньягында  Сингараджа һәм Яваның көнчыгыш ярында урнашкан Баньюванги. Иң якын торак пункт булып Сумберкима авылы тора. Иң якын аэропорт булып региональ Леткол Висну тора (утраудан якынча 8 мильдә) һәм иң якын коммерция утравы булып күрше Көнчыгыш Явада Баньюванги Халыкара Аэропорты тора.

## Гомуми мәгълүмат

Мәйданы якынча 15 квадрат миль. Өслеге ком һәм коры торф. Утрауда 16 Һинду монахы яши. Менджанганда Ганеша Менджанган Пурасы, Пура Менджанган һәм Пура Таман Пингит Клентинг Сари Пуралары бар. 
Көнбатышта причал урнашкан.
Асаба фаунага кыргый боланнар, кыргый кроликлар, варан келтәләре, кыр тавыклары керә.

## Диңгез тормышы
Утрау асаба туризм сәнгәгатенең әһәмиятле өлеше булып тора, чөнки аның диңгез фаунасы даирәнең иң яхшы сакланып калган мәрҗән рифларының берсен кертә. Барлык скуба-дайвинг кибетләре утрауга көн саен сәяхәтләрне оештыралар.
Утрауда Кантор Таман Насиональ Меджанган дайвинг үзәге һәм Менянган Утравы сноркелинг урыны урнашкан.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* Bali Barat National Park 

Төркем:Индонезия утраулары
Мочу (Румыния)

**Мочу** — Румыниянең Клуж жудецында урнашкан авыл.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Клуж жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Хыналыг Атешгяһы

Хыналыг авылыннан якынча 5 км ераклыкта, диңгез дәрәҗәсеннән якынча ~3000 м биеклектә Шахдаг тавының сырт тармагында, Гызыл-гая кыясының итәгендә Атешгяһ урнашкан – бу табигый ялкын белән Зәрдөштлек гыйбадәтханәсе. Гыйбадәтханә элекке хәрабәләр урынында 2016 елда World Zoroastrian Organisation һәм Азәрбайҗан мәдәният һәм туризм министрлыгы тырышулары ярдәмендә торгызылган булган. . Һәйкәл 4647 номеры белән Азәрбайҗанның тарихи һәм мәдәни һәйкәлләре реестрына кертелгән булган.
Кавказның бу өлешенең югары урыннарында нигезендә Зәрдөштлек булган культ корылмалары булуы турында төрле авторлар күп мәртәбә искә ала.

XVII гасыр сәяхәтчесе Адам Олеарий шулай дип яза:
*«...Эльбурс Грузия белән чиктәш Табесеран өлкәсендә Кавказ тауларының өлеше булып тора, аның биеклекләре хәзер тасвирланган таулардан яхшы күренә. Бу Эльбурста фарсылар кайчандыр сүнми торган утны тотканнар һәм аңа табынганнар; әмма хәзер бу ут һәм аның табынучылары юк…, алар шуннан Һиндстанга юл тотканнар...»* 
Олеарий тәкъдим иткән тасвирлама һәм картадан Эльбурс дип ул Шахдаг тавын атаган һәм тәңгәл килгән рәвештә бу аның сырт тармагында урнашкан табигый утлар турында сүз бара.
Дин әһеле Макар Бархударянц 1893 елда ут гыйбадәтханәләре турында мәгълүмат китерә , алар арасында Хыналыгтагы да искә алына:
*«…Багин (гыйбадәтханә) Куба өязендә Хыналык авылы янында Атешгях исемле янартау янында төзелгән булган, анда борынгы калдыкларда Һиндстаннан килгән кешеләр тарафыннан төрле корылмалар төзелгән булган».*
## Искәрмәләр

Төркем:Зәрдөштлек
Бхимрао Амбедкар

**Бхимрао Рамжи Амбедкар** (14 апрель 1891 - 6 декабрь 1956), шулай ук ​​**доктор. Бабасахеб Амбедкар**, Һиндстан юристы, икътисадчы, сәясәтче һәм социаль реформатор була. Ул Далит Буддистлар хәрәкәтен рухландыра һәм кагылмаган кешеләргә (Далитлар) социаль дискриминациягә каршы кампания ала. Ул шулай ук ​​хатын-кызлар һәм хезмәт хокукларын яклаа. Ул бәйсез Һиндстанның беренче хокук һәм юстиция министры, Һиндстан Конституциясе архитекторы, һәм Һиндстан Республикасына нигез салучы атасы була.

1956-нчы елда ул 600 000 тарафдары белән Буддизм динен кабул итеп, Далитларны күпләп кабул итә. Ул Һиндстанда буддизмны торгыза. Амбедкар Бодхисаттва, һәм Навая Буддистлары арасында Майтрея дип санала.

1990-нчы елда Бхарат Ратна, Һиндстанның иң югары гражданлык премиясе Амбедкарга соңыннан бирелә. Амбедкар мирасы күпсанлы истәлекләрне һәм популяр культурада сурәтләүләрне үз эченә ала. Амбедкарның иҗтимагый-сәяси реформатор мирасы хәзерге Һиндстанга бик нык тәэсир итте.

Амбедкар 2012-нче елда Тарих TV18 һәм CNN IBN тарафыннан оештырылган сораштыруда "Иң Бөек Һиндле" (The greatest Indian) дип сайлана.

Амбедкар Джаянти (Амбедкарның туган көне) - ел саен 14 апрельдә билгеләп үтелә торган бәйрәм, ул Һиндстанда гына түгел, бөтен дөньяда билгеләп үтелә. Амбедкар Джаянти Һиндстанда рәсми җәмәгать бәйрәме буларак билгеләп үтелә. Берләшкән Милләтләр Оешмасы Амбедкар Джаянти 2016, 2017 һәм 2018 елларда бәйрәм итте.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Cavaharlal Neru
* Махатма Ганди

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Пацифистлар
Төркем:Һиндстан фәлсәфәчеләре
Төркем:Һиндстан сәясәтчеләре
Төркем:Шәхесләр:Буддачылык
Птинов

**Птинов** - Ладога күленең көньяк өлешендәг урнашкан утрау. Ленинград өлкәсенең Волхов районына карый. Балык тотарга яратучылар арасында популярлык казанган.

## Географиясе
Көнчыгыш яктан Волхов тамагы, көнбатыштан Зеленец култыгы тарафыннан юыла. Утрауның озынлыгы көньяктан төньякка таба 5 км, киңлеге - 3 км.

Птинов утравы материктан Волхов тамагы, Сухово күлен, Иваново күлен һәм Зеленецкий култыгын тоташтыручы Зеленец бугазы белән бүленгән. Утрау камыш белән капланган һәм үтеп булмас.

Төньяк чиге — куак һәм югары булмаган агачлар белән капланган Воронов борыны. Утрауда төзелешләр бар.

## Тарихы
1868 елда утрауда балыкчылар җирлеге һәм агач часовня урнашкан булган.

1941 елның 17 сентябрендә Б-752 баржасы давыл белән җимерелә, анда блокадалы Ленинградтан эвакуацияләнүче командирлар, курсантлар, укытучылар һәм хәрби училищеларның хезмәткәрләре, аларның гаиләләре, хәрби медиклар, гидрографлар була. Птинов фаҗигагә иң якын коры җир участогы булган. Баржаның калдыклары нәкъ менә шунда килә. Бик азлар гына исән кала ала. «Орел» буксиры 159 кешене (башка чыганаклар буенча — 216) бортка сыйдыра алган, тагын 24ен «Селемджа» канонер көймәсе коткарып кала алган. Пассажирлар саны 1200 кешегә кадәр җитә алган. Бу Ленинград халкын эвакуацияләү буенча беренче операцияләрнең берсе булган. Өлкән яшьтәге кешеләр сүзләренә караганда, әлеге фаҗигадән соң җирле халык әле озак вакытлар Ладога ярында баржада һәлак булган кешеләрнең мәетләрен тапкан һәм аларны күмгән..

1942 елда капитан-лейтенант Н. П. Клюев җитәкчелегендәге гидрографлар төркеме «Птинов» утравы плесасында дулкыннар белән утрау ярына якынлашкан Б-752 номерлы баржаны штурм белән җимергән. Баржаның трюмында һәлак булган кешеләрнең гәүдәләре, шулай ук штурман һәм гидрографик милек булган. Барлык һәлак булган гидрографлар җирләнгән, ә Птинов утравының төньяк-көнчыгыш өлешендә табигый ташта истәлек текстын китеп язалар..

2006 елда, Яңа Ладога тарихи-туган якны өйрәнү музее хезмәткәрләренең һәм "Пересвет" эзтабарлар отряды сугышчыларының уртак экспедициясе барышында баржа пассажирларының күмелү урыны һәм истәлекле таш табыла..

2016 елның язында  "Остров Сухо" иҗтимагый оешмасы активистлары утрауда йөзләгән корбаннар күмелгән урында биш метрлы агач хач урнаштыралар һәм шул ук елның 2 июлендә протоиерейның Шпалер урамындагы «Всех скорбящих Радость» Изге Ана иконасы храмы настоятеле Вячеслав Харинов панихида кыла һәм хачны изгеләндерә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе утраулары
Төркем:Ладога күле
Вайшнава Чарана даса

**Вайшнава Чарана даса** ул Вайшнава гурусы. Кастасы буенча Вайдья булып, аның чын исеме **Гокулананда Сен** булган. Аның Шрипатасы Тена Вайдьяпурада Катваның Җһаматпура суб-бүлегеннән якынча алты мильдә Тена Вайдьяпурада урнашкан.  Ул б.э. 1718-1723 елларда Падакалпатаруны туплаган. Ул шулай ук Маһа-вандана өчен кереш сүзне язган.
Ул Шриниваса Ачарьяның токымы Радһамоһана Тһакураның өйрәнчеге булган. Аның үз өйрәнчекләре арасында Кришна дас Бабаҗи булган. Ул тәҗрибәле музыкант булган һәм "Тенар чап" яки "Дһап" буларак мәгълүм традицияне популярлаштырган.
Ул Уддһава даса (Кршнаканта Маджумдар) исемле Вайшнава шагыйренең дусты булган. Вайшнава даса Бенгалиядә б.э. 1708 (1115) елда свакийя яки паракийяның өстенлеге турында бәхәстә катнашкан.
## Тышкы сылтамалар
* http://krishnascience.com/Vaisnava%20Library/Biographies/Biographies%20of%201000%20vaisnavas/V-1-191(have%201-30).htm 
* http://www.a108.net/biographies/title/V/b.1979.html
Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине шәхесләре
Рюрик Дәүләте

**Рюрик Дәүләте** (*Новгород Русе*, ) — Көнчыгыш Европа тигезлегенең төньяк өлешендә урнашкан, Рюриковичлар династиясе җитәкчелегендә Борынгы Рус дәүләте формалашуына кадәрге чоры дәүләтенең яисә дәүләт алды берлегенең атамасы.

«Вакытлы еллар повесте» елъязмасы нигезендә, Рюрик дәүләтенә славян һәм фин-угыр кавемнәре конфедерациясе кергән. Елъязма дәүләтнең нигезен Рюрик җитәкчелегендә варягларны чакыру белән бәйли (шартлы елъязма датасы буенча 862 ел). Киев өстеннән контроль урнаштырылганнан һәм аңа башкаланы күчергәннән соң («Вакытлы еллар повесте» буенча — 882 ел) дәүләт тарихта Борынгы Русь яки Киев Русе дип атала башлый. Рюрик һәм Олег дәүләтенең башкаласы дип аталу хокукына Рюрик шәһәрлеге, Иске Ладога һәм гипотетик Словенск дәгъва кылган.

Рус елъязмалары буенча, варяглар элек тә Волхов буеннан ясак алалар, бу җирлеккә чудь, илмән словеннары, весь һәм кривичларның җирләре керә. Варяг дәүләт берәмлеге белән тарихчылар Рус каһанлыгын бәйли. Рюрик килгәч, Көнчыгыш Европада Варяг хөкүмәтләре йөрткән каган титулы кулланудан чыга. 911 елның Рус-Византия килешүендә, Константин Багрянородный трактатында Ибн Фадлан тарафыннан 922 башка титуллар да кулланылачак, мәсәлән бөек князь, архонт, мәлик һәм башкалар.

Рюрик чорында, Новгородтан тыш, аңа буйсынган шәһәрләрдән Ладога, Белоозеро, Изборск, Ростов, Муром, Полоцк искә алына.

XVI гасырның соңгы Никонов елъязмасы бу чорда Киев кенәзе Аскольдның кыпчакларга һәм кривичларга яуларын искә ала.

IX гасырда (гипотетик Рус каһанлыгы вакытында) Төньяк-Көнчыгыш Европаның икътисади байлылыгының нигезе булып Хзәр илен һәм Гарәп хәлифәте аша Идел сәүдә юлы хезмәт итә. Днепр юлы ул вакытта Төньяк диңгез буендагы елга юллары венгрлар тарафыннан блокланган булу сәбәпле эшләми. Рюрик һәм аның варислары белән Горган култыгындагы русларның Абаскунга барулары һәм Итилдә 300000 русның гомерен өзгән вакыйгалар белән бәйле. Хәзәрләр белән булган конфликттан соң Идел сәүдә юлы руслар өчен чикләнә, шуңа бәйле рәвештә Олег "варяглардан грекларга юл" сала. Беренче булып 911 елгы Византия белән килешү русларга греклар белән сәүдә итүдә мөһим өстенлекләр гарантияли. Олег Днепр буйлап «Македония яңарышы» кичергән Константинополь белән сәүдә итүне җайга салып, Рюрикович дәүләтенең алга таба тышкы сәяси һәм мәдәни үсеш векторын билгели.

## Чыганаклар
* Добровольский Д. А. Вопрос об основании Новгорода в летописании XI — начала XII в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. 2008. № 3 (33). C. 25—26.
* Седых В. Н. Клады эпохи Рюрика: археолого-нумизматический аспект. // 13-я Всероссийская нумизматическая конференция: Москва, 11-15 апреля 2005 г.: Тез. докл. и сообщений. М. : "Альфа-Принт", 2005. С. 106—107.

Төркем:Рюрик Дәүләте
Чикләвек утравы

**Чикләвек утравы** (*Пянкинясаари, финча Pähkinäsaari, шведча Nötö*) — Нева елгасы Ладога күленнән башланган җирдә урнашкан кечкенә утрау. Ленинград өлкәсенең Киров районына карый.

Төп истәлекле урыны — XIV гасырдагы Орешек (русчадан чикләвек дип тәрҗемә ителә) дигән борынгы новгород ныгытмасы, ул хәзер Санкт-Петербург тарих музее филиалы булып тора. Утрауда даими халык юк. Музей материк өлешендә урнашкан Морозов исемендәге поселок һәм Шлиссельбург белән бәйле.

## Географиясе
Утрауның рельефы тигезлек булып тора. Пляж урнашкан көнчыгыш ярыннан тыш, утрау ярлары бик төкә, кыялы. Бастионнарның яр ныгытмалары таш белән ныгытылган.

Утрау үләнле үсемлекләр (тукранбаш  кычыткан, көрәк, арыслан авызы, эт какысы , шайтан таягы) белән капланган. Зирек һәм кызыл карга миләше куаклары, берәмләп кенә торган чыршы, тирәк, миләш һәм алмагач утыртмалары үсә. Хайваннар дөньясы бөҗәкләр (шөпшә, күбәләкләр) һәм су кошлары (акчарлаклар) белән тәкъдим ителгән.

## Тарихы
Нева елгасының чишмә башында урнашкан Чикләвек утравы беренче тапкыр 1228 елда, Невада «Варяглардан грекларга» сәүдә юлы узганда, Новгород елъязмаларында искә алына. Пекинсарда (Чикләвек утравы) Ландскронага нигез салынган елда кабул ителгән Харальдка каршы экспедиция белән бәйле Эрика хроникасында искә алына. 1323 елда бөек князь Новгородский Юрий Данилович биредә Орешек ныгытмасына нигез сала.

Утрауда ныгытма төзелеше барышында новгородлылар утрауның урнашуын һәм аның яраксызлыгын исәпкә алган, ул зур җирдән көчле агымлы Неваның ике кушылдыгы белән аерылып тора. Шулай ук ныгытманы тирән чокырлар белән уратып алганнар. Ныгытма шведларның Ладога күленә таба юлында булган, бу исә новгородлыларга Нева буенча Фин култыгына юл тәэмин иткән, ул Көнбатыш Европа илләре белән сәүдә итү өчен кулланылган.

Шведлар даими рәвештә әлеге мөһим фортка ия булу хокукы өчен көрәшкәннәр һәм 1348 елның августында Чикләвек утравын яулар алуга ирешәләр, тик инде 1349 елның февралендә үк төрле рус шәһәрләреннән килгән ополчение көче белән утрау законлы хуҗасына кайтарыла. Әмма сугыш вакытында агач ныгытманы юк иткән янгын чыга.

Орешекның таш ныгытмасы төзелеше 1352 елда тәмамланган.
Төзелеш белән Новгород Республикасы башлыгы — архиепископ Василий җитәкчелек итә. Ул вакытта ныгытманың таш варианты утрауның көньяк-көнчыгыш өлешендә калкулыкта урнашкан була һәм аның 1/5 территориясен биләп торган.

## Чыганаклар
* ЛАДОЖСКОЕ ОЗЕРО (НАВИГАЦИОННО-ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ ОЧЕРК) 

Төркем:Әлифба буенча утраулар
Төркем:Ладога күле
Төркем:Ленинград өлкәсе утраулары
Кыйдыш (мәгънәләр)

**Кыйдыш** — Россиядә топоним.
* Кыйдыш — Чиләбе өлкәсенең көнбатышында, Башкортстанның көнчыгышында агучы елга.
* Кыйдыш — БР Учалы районы авылы.
* Кыйдыш — Чиләбе өлкәсе Уй районы авылы.
Төркем:Топонимнар
Кыйбла мәчете (Казан, Щербаковка)

**Кыйбла мәчете** ― Казанның Щербаковка бистәсендә урнашкан мәчет.

## Имамнар
2007―2020 елларда ― Солтан Кормаев.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Скончавшийся, предположительно, от COVID-19 казанский имам не дожил до своего юбилея три недели

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Казан мәчетләре
Кемь өязе

**Кемь өязе** - Олонец наместниклыгы, Архангельск губернасы, Карелия хезмәт коммунасы  һәм Карелия Автономияле Совет Социалистик Республикасы составындагы административ берәмлек. Үзәге - Кемь шәһәре.

## Географиясе

Кемь өязе Архангельск губернасының төньяк-көнбатыш өлешен биләгән, Ак диңгезгә чыгу юлы булган. Финляндия (Улеаборг губернасы) һәм Олонецк губернасы (Повенец өязе) белән чиктәш. Өязнең төньяк чиге Кандалакша култыгының көнчыгыш ярында башлана, аны урый һәм көнбатышка таба юнәлә. Шул рәвешле, Кемь өязенә Кандалакша ярының зур булмаган өлеше, бөтен Корелия яры һәм Поморье ярының зур өлеше, ягъни Ак диңгезнең көнбатыш яры керә. Өязнең мәйданы эчке су һәм диңгез утраулары белән бергә 45,5 мең км2 тәшкил иткән.

## Тарихы
Кемь өязе Олонец наместниклыгы составында 1785 елда оеша. Өязнең төп җирләрен Кемь һәм Шуерец волостьләре тәшкил иткән.

1796 елда Архангельск губернасына күчә, аңа Повенецкий өязенең зур өлеше кушыла.

1801 елның 9 (21) сентябрендәге император Указы нигезендә, Кемь өязе яңа оештырылган Олонец губернасына тапшырыла, ләкин 1802 елның октябрендә Архангельск губернасы составына кайтарыла.

1859-1883 елларда Кемь өязенә Кола өязе территориясе кушыла.

1920 елда Кемь өязе Карелия хезмәт Коммунасы составына тапшырыла, 1923 елда ул автономияле Карелия ССР итеп үзгәртелә.

1923 елның 30 апрелендә Кемь өязенә Онеж өязенең Сумпосад, Нюхот, Лапинская, Надвоицкая һәм Колежем волосте кушыла.

1923 елның 25 июлендә Кемь өязенең көнбатыш өлешеннән Ухта (Калевала) авылын үзәк итеп Ухта өязе оештырыла.

1927 елда Кемь өязе бетерелә, ә аның территориясендә административ районнар оештырыла. Совет чорында өязнең чикләре берничә тапкыр үзгәрә.

## Халкы

1897 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча өяздә 35,4 мең кеше яшәгән, шул исәптән кареллар — 54,4%, руслар — 45,0 %. Кемь шәһәрендә 2447 кеше яши.

## Административ бүленеше

1905 елда Кемь өязе составына шәһәр, посад, монастырь һәм 22 волость кергән.

## Чыганаклар
* Краткая справка об административном и епархиальном делении территорий, документы которых представлены в Национальном архиве Республики Карелия
* Труды Карельского научного центра РАН № 4. 2012. С. 74-84

## Тышкы сылтамалар
* Онежский, Кемский и Кольский. — 1896. — Архангельск, 1894—1896. — 3 т.
* Алфавитный каталог населенных мест Кемского уезда 
* Старые карты Кемского уезда

Төркем:Архангельск губернасы өязләре
Төркем:Карелия өязләре
Луга култыгы

**Луга култыгы** — Балтыйк диңгезендә Фин култыгының бер өлеше. Көнбатышта Нарва култыгыннан Кургальский ярымутравы, көнчыгышта Копор култыгыннан — Сойкино ярымутравы белән аерылган. 18,5 чакрымга коры җиргә кереп тора. Култыкның көньяк яры буенда Усть-Луга дигән динамик үсештәге диңгез порты урнашкан. Ярлар һәм сулык үзе дә балык тоту һәм рекреация өчен файдаланыла.

## Гидрографиясе
Луга култыгы чагыштырмача сай, тагараксыман култык, ул Фин култыгының көнчыгыш өлешендәге үзнлекләрне тутыра. Көнчыгыштан аны Колганпя борыны чикли, ә көнбатыштан Кургальский ярымутравы. Шулай итеп, ул көньяктан, көнчыгыштан һәм көнбатыштан ябылган. Ачык диңгезгә чыгу төньяк өлешендә генә мөмкин. Култыкның тирәнлеге уртача 11,4 метр тәшкил итә. Меридиан култыкның буенча озынлыгы 18,5 км га җитә, урта өлешендә максималь киңлеге 13 км тәшкил итә, су көзгесе мәйданы 192,9 км2, уртача су күләме 2,3845 км3 тәшкил итә.

## Климаты
Климат уртача, диңгездәге климатка охшаган. Уртача һава температурасы гыйнвар аенда -6,5 °C тәшкил итә , су -0,2 °C, июльдә су 19 °C кадәр җылына, сай урыннарда исә 32,5 °C кадәр. Су тозлылыгы түбән булу сәбәпле (көньякта 0,17 ‰, 6,20 ‰ төньякта) Луга култыгында боз ел саен барлыкка килә, әмма ел буена боз белән каплану көннәре озынлыгы 86 тәүлектшн алып 186 тәүлеккә кадәр үзгәреп тора. Хәтта гыйнвар азагына чагыштырмача йомшак кышларда да бөтен култык, апрель уртасына кадәр саклана торган боз белән тула. Боз катупроцессы сай һәм төче сулы көньяктан башлана.

## Рельефы
Култыкның төбен, нигездә, ком, балчык, таш тәшкил итә. Төньяктан көньякка таба култыкны су асты сырты кисә, аның бер өлеше булып Мерилода, Шпартенкова, Тёмная лода, Щит һәм башка таш банкалары тора. Ул шартлы рәвештә култык акваториясен Көнчыгыш һәм Көнбатыш өлешләренә 1:2 пропорциясендә бүлә.

## Ихтиофауна
Луга култыгы ихтиофаунаның нигезен өч диңгез төре тәшкил итә:  колюшка, Балтыйк диңгезе сельды - салака һәм корюшка.

## Чыганаклар
* Топонимическая энциклопедия Санкт-Петербурга. — СПб: Информационно-издательское агентство ЛИК, 2002. — 808 с. — ISBN 5-86038-094-1.
* Географический энциклопедический словарь: Географические названия — М.: Советская энциклопедия, 1983.
* Хазанович К. К. Геологические памятники Ленинградской области. — Л.: Лениздат, 1982.

Төркем:Әлифба буенча култыклар
Төркем:Фин култыгы култыклары
Төркем:Ленинград өлкәсе култыклары
Тетраграмматон

**Тетраграмматон** яки **Тетраграмма** (грек.  "дүрт хәрефтән тора" дигәнне аңлата) - дүрт хәрефле еврей сүзе; Изге Язмалар (Тәүрат, Зәбур, Инҗил китаплары) буенча, Исраил Аллаһысының исеме. Уңнан сулга укылган дүрт хәреф - йод, һе, вав һәм һе .  Исемнең язылышы, әйтелеше һәм этимологиясе турында уртак фикер булмаса да, аның "*Йәһвә* дигән формасы хәзер бөтен дөньяда диярлек гомум кабул ителгән".

## Дүрт хәреф
Тетраграмматонның хәрефләрен уңнан сулга укырга кирәк (еврей телендә):