open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нурлан Канетов

**Нурлан Канетов** (Нурлан Исмәгул улы Канетов, , , 12.03.1975) — балет артисты, Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры премьеры, Татарстанның, РФ (*[[2015]]*) атказанган артисты. РФ дәүләт бүләге иясе (*[[2005]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1975 елның 12 мартында Казакъстан ССР  Җаек шәһәрендә туган.

Алматы хореография укуханәсен тәмамлаган (1993).

## Иҗат юлы
* 1992-1996 Абай исемендәге Казакъ милли опера һәм балет театры солисты.
* 1996 елдан Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында әйдәүче биюче. Театр труппасы белән Европа илләрендә гастрольдә була.
* 2000 елда  Майя Плисецкая һәм Гедеминас Таранда җитәкчелегендәге «Рус император балеты» белән Исраил һәм Испаниядә чыгыш ясый.
2018 елның мартыннан — Казакъ милли хореография академиясенең (*[[Нурсолтан]]*) хореография факультеты деканы.

## Партияләре
* *Зигфрид, Па-де-труа* — «Аккош күле» (*Лебединое озеро*)
* *Граф Альберт* — «Жизель» 
* *Джеймс* — «Сильфида» 
* *Ромео* — «Ромео һәм Джульетта»
* *Колен* — «Юкка шикләнү» (*Тщетная предосторожность*)
* *Шәһрияр* — «Мең дә бер кичә» (*Тысяча и одна ночь*)
* *Йосыф*  — «Йосыф турында риваять»  
* *Красс* — «Спартак» 
* *Арман* — «Камелияле ханым» (*Дама с камелиями*)
* *Вәзир* — «Алтын Урда» 
* *Юлчы*, Кияү — «Carmina burana»

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2003 «Бию җаны» (*Душа танца*) призы иясе («*Балет*» журналы) — «*Кабынып килүче йолдыз*» номинациясендә.
* 2005 Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә РФ дәүләт бүләге — Леонид Любовскийның  «Йосыф турында риваять» балетында төп рольне башкарган өчен.
* Татарстанның атказанган артисты.
* 2015 РФ атказанган артисты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татар опера һәм балет театры сайты 
*  Н. Канетов сәхнәдә 20 ел (''иҗат кичәсе'')

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Алматы хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:РФ дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Балет артистлары
Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши (фильм)

**«Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши»** ()&nbsp;— Джоан Кэтлин Роулингның «Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши» китабы буенча режиссер Дәвид Ейтс тарафыннан төшерелгән фильм. Ел элек булган вакыйлалар турында барган Гарри Поттер сериясенең спин-оффы,. Русиядә премьера 2016 елның 17 ноябренә билгеләнгән.

## Эчтәлеге
Тылсым зоологы Ньют Саламандер хыялый җанварларны һәм җәнлекләрне классификацияләү белән шөгылләнә.

## Актёрлар

## Ясау тарихы
2013 елның 12 сентябрендә Җоан Роулиңг узенең Facebook аккаунтында «Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши» фильмы өчен сценарий яза башлаганы турында хәбәр итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Инглиз кинолары
Төркем:Гарри Поттер
Төркем:Бөекбритания фильмнары
Төркем:АКШ фильмнары
Мөхәммәтҗанов

**Мөхәммәтҗанов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Мөхәммәт»/«Мөхәммәтҗан» исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әкълим Мөхәммәтҗанов (1930—2004), «Татнефть» җитәкчесе (*[[1980]]—[[1990]]*), ССРБ дәүләт премиясе лауреаты (*[[1989]]*).
* Бәдретдин Мөхәммәтҗанов (Бәдрүш Мокамай) (1909—1944), шагыйрь.
* Леонард Мөхәммәтҗанов (1941—2019), туплы һәм чирәмдәге хоккейчы (капкачы).
* Мансур Мөхәммәтҗанов (1936), тарих фәннәре докторы (*[[1980]]*), профессор (*[[1994]]*).
* Миңлекасыйм Мөхәммәтҗанов (19—?), Дан ордены тулы кавалеры (*[[1944]], [[1945]], [[1946]]*).
* Гайнан Мөхәммәтҗанов (1940—2003),  журналист.
* Гани Мөхәммәтҗанов (1944), генерал-майор (*[[1989]]*).
* Раушан Мөхәммәтҗанов (1991), Әлмәт татар театры актеры, Татарстанның атказанган артисты (2025).
* Рәүфәл Мөхәммәтҗанов (1949), Татар опера һәм балет театры директоры (*[[1981 ел]]дан*).
* Ринат Мөхәммәтҗанов (1952—2014), табиб, балалар хирургы, РФ атказанган табибы (1994). 
* Риф Мөхәммәтҗанов (1939—1996), фольклорчы-галим. 
* Фәннүр Мөхәммәтҗанов (1992), Камал театры актеры (2012 елдан). Татарстанның атказанган артисты (2022).
* Шакир Мөхәммәтҗанов (1900—1972), рәссам.
* Шакирҗан Мөхәммәтҗанов (Александр Матросов) (1924—1943), Советлар Берлеге каһарманы (*[[1943]]*).
----
;Мөхәммәтҗанова
* Гүзәл Мөхәммәтҗанова (1938—2013), ректор, педагогика фәннәре докторы (1988), профессор (1990), РСФСР атказанган укытучысы (1987).
* Зифа Мөхәммәтҗанова, рәссам.
* Легия Мөхәммәтҗанова (1935), Казан дары заводы эшчесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1971).
* Лилия Мөхәммәтҗанова (1973), филология фәннәре докторы, Шәйхи Маннур премиясе лауреаты.
* Флёра Мөхәммәтҗанова, ТИСБИ проректоры (*[[2014]]*).

Төркем:Фамилияләр
Lämbda-CDM modele

**Lämbda-CDM modele** yäki **ΛCDM** (qısqartma ingl. *Lambda-Cold Dark Matter*) - Ğälämneñ zamança kosmologik modele, anıñ buyınça yassı-fäzalı Ğäläm barion matdäse, qara energiä (ul Eynşteyn tigezlämäsendä Kosmologik daimi Λ belän taswirlana) häm salqın qara matdä (ingl. *Cold Dark Matter*) belän tutırılğan.

Bu model buyınça Ğälämneñ yäşe **13,75 ± 0,11 mlrd. yıl**ğa tigez.

Şuşı modeldä Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse kosmologik masştabta döres bulıp sanala.

Bu model 1990 yıllarda buldırıla häm Ğälämneñ yassı buluın häm başlanğıç yarsular spektrın Ğälämneñ inflätsiäse yärdämendä añlata.

## Taswir

Bügenge köngä raslanğan kosmologik mäsläk buyınça zur masştabta Ğäläm izotrop (barlıq yünäleşlärgä bertigez) häm beriş bula.

Lämbda-CDM modele - barion matdäse, qara matdä häm qara energiäne isäpkä aluçı Fridman modele, Ğälämneñ zamança kiñäyü modele.

Matematik apparat Fridman Ğäläme metrikasında nigezlänä:
interval:

: ds^2 = dt^2 - a^2(t) \left( dx^2 + k \frac{(xdx)^2}{1-kx^2}\right) ,
biredä k:
* **k=0 öç ülçämle yassılıq öçen**
* k=1 öç ülçämle sfera öçen
* k=-1 öç ülçämle hipersfera öçen
 — öç ülçämle radius-vektor: x = \begin{Bmatrix}x_1, & x_2,& x_3\end{Bmatrix}.

* Energiä tigezlämäse:

:H^2 = \left(\frac{\dot{a}}{a}\right)^2 = \frac{8 \pi G}{3} \rho - \frac{kc^2}{a^2} + \frac{\Lambda c^2}{3}.

* Xäräkät tigezlämäse:

: \frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}

* Özleksezlek tigezlämäse:

: \frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right)

biredä Λ — Kosmologik daimi, ρ — Ğälämneñ urtaça tığızlığı, P — basım, с — yaqtılıq tizlege.

: 1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},
biredä 
:\Omega_m = \frac{\rho}{\rho_{cr}}  - matdäneñ tığızlığı / çik tığızlığı
:\Omega_{\Lambda} = \frac{8\pi G \Lambda c^2}{\rho_{cr}} - qara energiäneñ tığızlığı / çik tığızlığı

: \rho_{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G} - çik tığızlığı
: \Omega_k = - \frac{kc^2}{a^2H^2},  -  fäzanıñ käkrelege öçen cawaplı äğza

:\rho_\mathrm{crit} = \frac{3 H_0^2}{8 \pi G} = 1.878\;47(23) \times 10^{-26} \; h^2 \; \text{kg} \; \text{m}^{-3}, - çik tığızlığı

****Tulı mäqälä: [[Fridman Ğäläme]]***

## Tarix

1965 yılda relikt nurlanışnı tabu Zur Şartlaw häm Ğälämneñ inflätsiäse töp farazların rasladı. Şul waqıttan Ğäläm kiñäyä, ä anıñ irtä xaläte tığız häm qaynar bulğanı dip sanala.

## Sıltamalar
* Космология 
* G.A. Tammann, B. Reindl, Cosmic Expansion and Ho: A Retro- and Pro-Spective Note
* G.A. Tammann, The Ups and Downs of the Hubble Constant.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, Не боги расширение вселенной наблюдают.
* С.Б. Попов, А.В. Топоренский, За горизонтом вселенских событий.
* 

Төркем:Астрофизика
Төркем:Космология
Төркем:Астрономия
Төркем:Галәм
Төркем:Гравитация
Barion

**Barion** (bor. yunança *βαρύς* — awır) - öç kvarktan toruçı, köçle tä'sir iteşüdä qatnaşuçı fermionnar, elementar kisäkçeklärneñ ğailäse.

2015 yılda 5 kvarktan torğan barionnar (pentakvark) barlığı isbatlana.

Töp barionnarğa: proton, neytron, lämbda-hiperon, sigma hiperon, ksi-hiperon, omega-hiperon qarıylar (massa arta). Omega-hiperon massası (3278 elektron massası) protonnıñ massasınnan 1,8 tapqır zurraq.

Barionnar häm mezonnar köçle tä'sir iteşüdä qatnaşuçı adronnar digän elementar kisäkçeklärneñ ğailäsenä kerä.

## Taswir

*Proton - iñ ciñel häm iñ stabil barion, häm neytron iñ ciñel barion, läkin irekle neytronnıñ beta-tarqalışı waqıtı 1000 sekundına tigez.

Awırraq barionnar 10−23 - 10−10 sekundında tarqala.
*Hiperonnar -  Λ-, Σ-, Ξ- , Ω- kisäkçälär ber yäki kübräk s-kvarklardan tora, tiz tarqala häm nuklonnardan awırraq.
* Soqlanğan (c-kvarklardan tora) häm matur (b-kvarklardan tora) barionnar tabılğan.
*Pentakvark - biş tösle kvarktan tora (4 kvark häm 1 antikvark).
Barion matdäse
Barion matdäse - barionnardan (protonnardan häm neytronnardan) häm elektronnardan tora, yäğni ğädäti matdä.

Şulay uq barion antimatdäse yäki antimatdä bar.

## [[Barion sanı]]

Barionnar barion sanın saqlanu qanunına buysınalar: **yomıq sistemada barionnar häm antibarionnar ayırması saqlana**.

Barion sanı saqlanu säbäpläre älegä bilgesez.

Kiñäytelgän Standart modelneñ qayber teoriälärendä bu qanun bozıla ala, şul oçraqta iñ ciñel barion - proton tarqala ala, läkin bu waqiğa tabılmağan, protonnıñ yäşäyeş waqıtın 1029 - 1033 yıl täşkil itä dip raslanğan.

## Sıltamalar

*    Клоуз Ф. Введение в кварки и партоны. — М.: Мир, 1982. — 438 с.
*    Никитин Ю. П., Розенталь И. Л. Ядерная физика высоких энергий. — М.: Атомиздат, 1980. — 232 с.
*    Коккедэ Я. Теория кварков. — М.: Мир, 1971. — 341 с.
*    Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*    Боголюбов Н.Н., Логунов А.А., Оксак А.И., Тодоров И.Т. Общие принципы квантовой теории поля. — Москва: Наука, 1987. — С. 3, 226-228, 362, 363, 366, 412, 414-416, 420, 421, 423, 425, 428, 561, 562, 571, 572, 574, 614. — 616 с.
*Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.
*     Jean Letessier, Johann Rafelski, T. Ericson, P. Y. Landshoff. Hadrons and Quark-Gluon Plasma. — Cambridge University Press, 2002. — 415 p. — ISBN 9780511037276.

Төркем:Квант механикасы
Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Элементар кисәкчекләр
Василий Лазарев

**Василий Лазарев** (, ,  — ) — Совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
## Тәрҗемәи хәле
Башлангыч белемле. Беренче бөтендөнья сугышына кадәр Казан дары заводында электромонтер булып эшләгән. 1914-1918 елларда рус гаскәрендә хемәт иткән. 1917 дан РСДЭ(б)Ф әгъзасы. 1918-1919 елларда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәрендә, полк кәмисәре.
### Сәяси карьера
* 1919—1920  — Казан дары заводының фәбрик-завод комитеты рәисе урынбасары,
* 1920—1921 — РК(б)Фнең Берләшкән бистә район комитеты җаваплы сәркәтибе,
* 1921—1924 — РК(б)Фнең Бөгелмә кантун комитеты җаваплы сәркәтибе,
* 1924 — РК(б)Фнең Алабуга кантун комитеты җаваплы сәркәтибе,
* 1924—1925 — Татарстан АССР ХКШ рәисе урынбасары,
* 1924—1925 — Казан шәһәр шурасы рәисе,
* 1925—1927 — РК(б)Ф—БК(б)Фнең Татарстан өлкә комитеты оештыру бүлеге мөдире,
* 1929—1931 — БК(б)Ф ҮКның административ-хуҗалык һәм профсоюз кадрлары бүлегенең авыл хуҗалыгы секторы мөдире,
* 1931—1933 — БК(б)Фнең Урта Идел край комитеты сәркәтибе,
* 1933—1936 — БК(б)Фнең Көньяк Казакъстан өлкә комитеты сәркәтибе,
* 1936—1937 — БК(б)Фнең Казакъ край комитеты сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире,
* 1937 — Казакъстан коммунистик фиркасенең Үзәк комитеты сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире,
* 1937—1938 елларда — КазССР ХКШ рәисе беренче урынбасары.
1938 нең 5 сентябрендә кулга алына. 1940 та НКВД махсус киңәшмәсе тарафыннан 58-2, 58-8, 58-11 маддәләре буенча 8 елгә төзәтү-хезмәт лагерьләргә хөкем ителә. 1949 елда сөргенгә хөкем ителгән. 1955 нең 15 октябрендә, җинаять составы булмау сәбәпле, ССРБ Югары Мәхкәмәсе карары белән аклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   ССРБ һәм Коммунистлар фиркасе тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстан тарихы
Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши

**Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши** (;) — Джоан Кэтлин Роулинг иҗат ителгән китап, әлеге китапны беренче тапкыр Блумсбери (Бөекбритания) нәшрияте 2001 елда чыгара. Гарри Поттер турындагы романнар сериясендә бу китапны *[[Тылсымлы җанварларны карау]]* буенча әсбап буларак кулланалар. Бу романнан «Борынгыдан бүгенгегә кадәр квиддич язмышы» китабы белән берлектә сатудан кергән табыш исәбе 15,7 млн фунт стерлинглар дип исәпләнә, шуның 80 % Comic Relief хәйрия фондына бирелгән.

Россиядә китапны 2009 елда Росмэн нәшрияте чыгара. Ә 2013 елның 12 сентябрендә исә Джоан Роулинг үзенең facebook-аккаунтында китап буенча шундый ук исемле фильм чыгуы турында хәбәр итә.

## Уйлап табылган китап

*Хыялый җанварлар һәм кайда алар яши* китабы — Гарри Поттерның, танылган тылсымлы зоолог, Ньют Скамандер тарафыннан язылган китабының күчермәсе булып тора.

Китапта талсым зоологияснең тарихы, «хыялый җанварлар һәм җәнлекләр» аңлатмасы, аларны ничек иттереп магллардан саклау һәм яшерү тарихы, җанварларның Тылсым министерлыгы тарафыннан кабул ителгән классификациясе (Китапта бөтен дөнья буйлап табылган 75 төр тылсым җанвары күрсәтелгән) турындагы мәгълүматлар бирелә. Китапта күрсәтелгән мәгълүматлар Скамандер тарафыннан бик күп еллар һәм 5 кыйтга буенча ясалган сәяхәтләр дәвамында җыела. Әлеге китап Хогвартсның беренче курс студентлары өчен мәҗбүри әсбап булып тора. Китапның сүз башын исә Альбус Дамблдор язган була.

Шулай ук китапта ясалган кайбер кызыклы билгеләүләргә тап буласың, мәсәлән, Гарри һәм Рон язулары буенча Хогвартс Шотландиядә урнашкан.

## Экранизация

2013 елда *[[Warner Bros.]]* кинокомпаниясе әлеге китап буенча фильм төшерәчәге турында хәбәр итә. Сценарий авторы Роулинг үзе булачак. Фильмда сериянең төп геройлары булмаячак, ләкин ул шул ук дөньяда барачак. Күбесе пәрдәләр Нью-Йоркта, китапның авторы Ньют Скамандер белән берлектә узачак, которого сыграет Эдди Редмэйн. Убырлы карчык Тина ролендә, төп герой, сюжет буенча, аның белән АКШта очраша, Кәтрин Уотерстонга өләгә. *[[Warner Bros.]]* ачык кастинг барышында яшь тылсымчы Модести роленә Фейт Вуд-Блэгроувны сайлый. 15 декабря 2015 вышел первый трейлер проекта.Фильмның чыгу көне — 2016 елның 17 ноябренә билгеләнгән.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Фантастические звери и места их обитания на Гарри Поттер Викии
* Interview with J. K. Rowling about her book ''Fantastic Beasts and Where to Find Them''
* Фан-страничка с обратным отсчетом до премьеры
* Имена актеров фильма «Фантастические звери и места их обитания»

Төркем:Гарри Поттер
Чумылдыру

**Чумылдыру** () — христиан беренче һәм төп йоласы. Барлык христиан конфессияләре белән таныла.

Чумылдыру йоласын үтеп, кеше Чиркәүнең әгъзасы була. Чумылдыру йоласы суга чуму яки коену һәм дога кылудан тора.

## Тарих
Инҗил буенча, Иордан елгасында булган Чукындыручы Иоанн янына 30 яшьлек Гайсә Коткаручы килә һәм, бер гөнаһы булмаса да, үзен  өч мәртәбә суга чумдырып, арулавын сорый.  Иоанн гаҗәпләнә, ләкин Гайсәнең  теләген үти.

Судан чыккач, Гайсә Коткаручыга күгәрчен кыяфәтендә Изге Рух иңә һәм, күкләр ярылып, аваз ишетелә: «Син Минем Сөекле Улым, Синдә Минем Илтифатым !» ()  (Лука. 3: 21-22). Чумылдыру йоласы вакытында, беренче тапкыр, Аллаһ-Ата, Аллаһ-Ул, Аллаһ-Изге Рух (керәшенчә, Святый Тын) өчесе бер вакытта үзләрен күрсәтәләр. Шуңа күрә, әлеге бәйрәмнең икенче исеме — «Аллаһының күренүе» () дип атала.

Арулану йоласын үтәгәннән соң, Гайсә Коткаручы, Изге Рухка ияреп, үзенең пәйгамбәрлек миссиясенә догалар уку һәм ач тору ярдәмендә әзерләнү өчен, 40 көнгә чүлгә китә.

Православие динендәге диндарның өч мәртәбә суга чумуы — аның тәне һәм җанының һөнаһлар өчен үлүен, ә судан чыгуы — Гайсә Коткаручы терелгән кебек, яңадан терелүен аңлата.

## Серле йоланың килеп чыгышы

Кайбер халыкларда суга чуму яки су сибү аерым әһәмияткә ия булган. Ул физик яктан гына түгел, ә әхлакый яктан да чистарыну дигәнне аңлаткан. Макробия сүзләре буенча, римлыларда яңа туган сабыйларны сигезенче яки тугызынчы көнне суда юганнар һәм шул ук вакытта исемдә кушканнар.

Яһүдләрдә миквада юыну йоласы бар, ул яһүд диненә үтеп керүне генә түгел, ә ритуаль чистарыну дигәнне аңлата.

Чумылдыру гөнаһларның гаебен тану йөзеннән башкарыла. Гайсә пәйгамбәр шулай ук Иоаннның чукынуын кабул иткән, гәрчә, христиан тәгълиматы буенча, аның гөнаһы булмаса да(1Пет. 2:22).

## Шартлы чукындыру
Әгәр нинди дә булса кешенең чукынган булуы яисә булмавы төгәл билгеле булмаса, католиклыкта һәм протестантлыкта шартлы чукындыру кулланыла. Шартлы чукындыру вакытында түбәндәге формула кулланыла: «Әгәр син чукынмаган булсаң, мин сине Аллаһ-Ата, Аллаһ-Ул, Аллаһ-Изге Рух хакына чукындырам». Шартлы чукындыру католик тәҗрибәдән Петр Могиланың дога китабына күчерелгән, аннан үз чиратында - УПЧнең заманча практикасына күчерелгән.

## Моны да карагыз
* Хач ману

## Сылтамалар
*  Брокгауз һәм Ефронның энциклопедик сүзлеге
*  Керәшенчә келәү (''аудио'', 2:41) 
*Хач ману бәйрәме белән!
## Искәрмәләр

 
 

Төркем:Христианлык
Төркем:Керәшен татарлары бәйрәмнәре
Ирина Колмогорцева

**Ирина Колмогорцева**, Ирина Константин кызы Колмогорцева,  (*[[1930]]-[[2015]]*) — рәссам, ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1981]]*), Татарстанның халык рәссамы (*[[2005]]*), Бакый Урманче премиясе (*[[2007]]*), Тукай премиясе (*[[2015]]*) лауреаты. ССРБ рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1960]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1930 елның 5 июлендә Свердловскда туган. Илбау полиграфия институтын тәмамлаган (*[[1953]]*).

## Иҗат  юлы
Станок графикасы, китап графикасы һәм портрет жанрларында иҗат итә. Беренче офортлары 1959 елда дөнья күрә. Әсәрләренең каһарманнарын җиңелчә юмор хисе белән ясый. Формаларны гадиләштерү алымын отышлы куллана.
 
Казанда 50 елдан артык яшәп, иҗат итү дәверендә Татарстан сынлы сәнгате тарихына кереп калырдай әсәрләр иҗат итә. 
40 ел Татарстан китап нәшриятында китап бизәүче буларак иҗат итә. Уннарча балалар өчен китапларны бизи. А.С. Пушкин, М. Цветаева, Н. Дурова иҗатына багышланган әсәрләре бар.

Габдулла Тукай иҗаты белән һәрдаим кызыксына. Тукай әсәрләренә нигезләнеп ясалган график эшләре бар. Казанның Тукайга бәйле урыннарын, шулай ук Казанның борынгы биналарын кәгазьгә төшерә. «Печән базары, яһүд Яңа Кисекбаш» (*төсле офорт*) әсәрендә Тукай поэмасы каһарманнарын һәм Иске Татар бистәсе күренешләрен сурәтли.

Әсәрләре ТР дәүләт сынлы сәнгать музеенда, ТР милли музеенда һәм шәхси тупланмаларда саклана.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1981 ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе.
* 2005 Татарстанның халык рәссамы.
* 2007 Бакый Урманче премиясе — «Тарихи Казан» офорт шәлкеме өчен.
* 2015 Тукай премиясе — «Казан һәм Габдулла Тукай» графика шәлкеме өчен

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Ирина Колмогорцева. Графика. Живопись. Георгий Зяблицев. Керамика. Скульптура (*Каталог*). Казан: «Заман», 2010.

## Сылтамалар

*  Тукай әдәби музее сәхифәсендә
* «Сказки Пушкина» сайтында
* «Татар иле» мәгълүмати-ресурслы татар социаль челтәрендә
*  Рәссам белән әңгәмә (''аудио'')
 
## Моны да карагыз

Төркем:ТАССР атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Рәссамнар
Төркем:Татарстан рәссамнары
Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Төркем:Бакый Урманче премиясе лауреатлары
Төркем:Львов полиграфия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Габдулла Тукай
Һанс Кристиан Өрстед

**Һанс Кристиан Өрстед** (, , Рудкөбиң, Лангеланн утравы — , Копенһаген) — дан физигы, Дания король җәмгыяте сәркәтибе (1815 елдан). Копенһаген университетын тәмамлаган (1797), шул ук университетта профессор (1806 елдан) һәм Копенһаген политехника мәктәбенең директоры (1829 елдан). Төп хезмәтләре электр, акустика, молекуляр физикага карый. 1820 елда Өрстеднең электр тогының магнит угына тәэсирен ачыклауга караган тәҗрибәсе физиканың яңа өлкәсе — электромагнетизмның барлыкка килүенә сәбәп булды. Термоэлектр эффектны кәшеф иткән (Жан Батист Жозеф Фурье белән), беренче термоэлементны ясаган. Магнит кыры көчәнешлелеген үлчәү берәмлеге — *өрстед* аның исеме белән аталган.
## Искәрмәләр
Теплице

**Теплице** (, ) — Чехиянең Усти төбәгендә урнашкан шәһәр.

## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Теплице Үзәк Европа вакыты (Central European Time, CET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +1:00 гә тигез.
## Тарих
Беренче мәртәбә 12 гасырда телгә алынган.
## Халык

## Рәсми сайт
* [ Рәсми веб-сәхифәсе]
## Искәрмәләр

Төркем:Усти төбәге шәһәрләре
Семён Задионченко

**Семён Задионченко** (, чын исеме *Зайончик Шимон Борухович*; , Ржищев, Киев өязе, , Рәсәй империясе — , ) — Совет фирка-дәүләт эшлеклесе. 
## Тәрҗемәи хәле
Эшче гаиләсендә туган. 1914 тә Кременчуг һөнәрчелек-техник училещесын тәмамлый. Яһүд милләтеннән.

Ватандашлар сугышында катнашкан. 1917 дән рус гаскәрендә; 1918—1925 елларда Кызыл Гаскәрдә. 1934-1936 елларда Мәскәүнең БК(б)Ф Бауман район комитеты сәркәтибе, 1937-1938 елларда РСФСР  рәисе урынбасары. 1938-1941 елларда БК(б)Ф Днепропетровск өлкә комитетынең беренче сәркәтибе, 1941 дә  БК(б)Ф Сталино өлкә комитетынең беренче сәркәтибе. 1941-1942 елларда янә Кызыл Гаскәрдә, Көньяк фронтның хәрби шурасы әгъзасы. 1942 нең гыйнварында — 1943 нең февралендә БК(б)Ф Башкортстан өлкә комитетынең беренче сәркәтибе. 1943-1946 елларда БК(б)Ф Кемерово өлкә комитетынең беренче сәркәтибе, аннары БК(б)Ф ҮК инспиктыры (1946-1948, 1954-1958), БК(б)Ф ҮК авыр сәнәгать бүлеге мөдире (1948). СССР авыл хуҗалыгы продуктлары әзерләү министрының беренче урынбасары (1948-1951), 1951-1958 еллардп СБКФ ҮК аппаратында. 1958 дән пинсәдә, РСФСР Министрлар Шурасы аппаратында.

ССРБ Югары Шурасының 1 һәм 2 чакырлышары депутаты.

Мәскәүнең Новодевичье зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Эйнштейн килешүе

**Эйнштейн килешүе** - тензор анализында, Гомуми чагыштырмалылык теориясендә, дифференциаль геометриядә күп компонентлы зурлыклар өчен язу экономия максатыннан кулланыла торган кагыйдә: **әгәр бертигез хәреф аскы һәм өске индекста очраса, димәк бу әгъза шушы индексның барлык кыйммәтләре буенча суммага тигез**: 
: v_k= a_ib^i_k=\sum_i{a_ib^i_k}=\sum_{i=1}^n a_ib^i_k

биредә n - фәзаның үлчәме

: y = \sum_{i=1}^3 c_i x^i = c_1 x^1 + c_2 x^2 + c_3 x^3 \,= c_i x^i \,.

Вакланмалар, чыгарылмалар өчен охшаш кагыйдә кулланыла:

:\sum_{i=1}^n\frac{\partial f}{\partial x_i}dx_i=\frac{\partial f}{\partial x_i}dx_i

## Әдәбият

*    Акивис М. А., Гольдберг В. В. Тензорное исчисление. — М.: Наука, 1969;
*    Димитриенко Ю. И. Тензорное исчисление: Учеб. пособие. — М.: Высшая школа, 2001. — 576 с. ISBN 5-06-004155-7.
*    Коренев Г. В. Тензорное исчисление: Учеб. пособие. — М.: Издательство МФТИ, 2000. — 240 с. — ISBN 5-89155-047-4.
*    Кочин Н. Е. Векторное исчисление и начала тензорного исчисления (9-е издание). — М.: Наука, 1965;
*    Мак-Коннел А. Дж. Введение в тензорный анализ с приложениями к геометрии, механике и физике. — М.: Физматлит, 1963;
*    Номидзу К. Группы Ли и дифференциальная геометрия. — М.: ИЛ, 1960;
*    Победря Б. Е. Лекции по тензорному анализу: Учеб. пособие. (3-е изд.). — М.: Изд-во МГУ, 1986;
*    Рашевский П. К. Риманова геометрия и тензорный анализ (3-е издание). — М.: Наука, 1967;
*    Шарипов Р. А. Быстрое введение в тензорный анализ. — БашГУ.

Төркем:Математика
Төркем:Тензор исәпләве
Төркем:Гравитация
Ишморатов

**Ишморатов** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Ишморат» («*теләгенә ирешүче*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Айрат Ишморатов (1973), композитор. Риза Ишморат оныгы.
* Әхмәт Ишморатов (Кулалаев) (1887―1924), «Сәйяр» артисты (1907―1913).
* Байрон Ишморатов (1935), география фәннәре докторы.
* Миңнерәис Ишморатов (1940), икътисад фәннәре докторы (2010), профессор. БР атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (1992).
* Риза Ишморат (Ишморатов) (1903―1995), язучы.
* **[[Хәләф Ишморатов]]** 
** Хәләф Ишморатов (1960), БР мәдәният министры, премьер-министр урынбасары (1994―2005).
** Хәләф Ишморатов (1957), зоотехник, авыл хуҗалыгы фәннәре кандидаты, профессор.
----
* **[[Ишморатова]]** :
** Майя Ишморатова (1966), биология фәннәре докторы (2004), профессор (2011). 
** Рәисә Ишморатова (1917-1997), язучы.

Төркем:Фамилияләр
КПССның Башкортстан өлкә комитеты

**КПССның Башкортстан өлкә комитеты** (, ) — БАССР территориясендә эшләгән КПССның үзәк фирка органы.
## Тарих
1917 нең 8 ноябрендә Уфада Совет хакимияте урнаштырыла һәм *Уфа губерна инкыйлаби комитеты* оетырыла. 1919 ның 21 февралендә Беренче бөтенбашкорт хәрби корылтаенда *Башкорт Совет Җөмһүриятенең вакытлы Хәрби-Инкыйлаби комитеты* оештырыла. 1922 дә РКП(б) ҮК Оештыру бюросы карары белән мәзкүр ике оешма РК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитетына берләштерелә. Оешма исеменең алдагы үзгәртүләре фирка исемен үзгәртү белән бәйле: РКП (б) — ВКП (б) — КПСС.

1952-1953 елларда *КПССның Башкортстан край комитеты* дип аталган була.
## Беренче сәркәтибләр исемлеге
### РКП(б)—ВКП(б)—КПССның Башкортстан өлкә комитеты беренче сәркәтибләре

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан тарихы
Төркем:КПССның РСФСРдагы өлкә комитетлары
Әюпов

**Әюпов** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*

* Абрек Әюпов (1936—2020), авиация генерал-полковнигы, техник фәннәр докторы (*[[1987]]*).
* Айдар Әюпов (03.06.1975), КФУ ИНПО директоры, икътисад фәннәре докторы (*[[2008]]*).
* Зариф Әюпов (1895-?), сәяси золым корбаны.
* Латыйф Әюпов (1863-?),сәяси золым корбаны.
* Мансур Әюпов (08.07.1947), БР ФА вице-президенты.
* Мөхәммәт Әюпов (15.07.1936), мөгаллим, уйлап табучы.
* Наил Әюпов (1936-2008), драма актеры, ТАССР халык (*[[1987]]*), РФ атказанган (*[[1999]]*) артисты.
* Ренат Әюпов (28.03.1964), режиссер, РФ атказанган артисты (*[[2014]]*).
* Харрас Әюп (Әюпов) (1946 – 2008), шагыйрь. ТР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1994]]*).
* **[[Хәмит Әюпов]] :**
** Хәмит Әюп улы Әюпов (1908―1980), Татарстан АССР Финанс министры (1957―1969).
** Хәмит Вәли улы Әюпов (1914―1987), ветеринария фәннәре докторы (1969), профессор (1970). БАССР (1964), РСФСР (1974) атказанган фән эшлеклесе.
----
* Ирадә Әюпова (1971), ТР мәдәният министры.

Төркем:Фамилияләр
Энергия-импульсның тензоры

**Энергия-импульсның тензоры** - матдәнең кырлары энергиясе һәм импульсы тыгызлыгын һәм агымын тасвирлаучы һәм гравитацион кыр белән тәэсир итешүне билгеләүче икенче ранглы симметрик тензор.

Махсус чагыштырмалылык теориясендә охшаш төшенчә - Энергия-импульсның 4-векторы бар.

## Тасвир

Энергия-импульс тензорының компонентлары 4x4 симметрик чын сандагы матрица төрендә язылып була:

Бу тензорда физик зурлыклар күрсәтелгән:
* T00 — энергиянең күләмдәге тыгызлыгы, гадәттә ул уңай булырга тиеш, ләкин теориядә тискәре энергия белән өлкәләр исәпкә алыналар. Мисал өчен бу өлкә Казимир эффектында булдырыла.
** T10, T20, T30 — тыгызлыкның импульсы компонентлары яктылык тизлегенә таклырланган.
* T01, T02, T03 — энергиянең агымы (Пойнтинг векторы) компонентлары яктылык тизлегенә  бүленгән. Tμν симметрисе буенча : T0μ = Tμ0
* 3 x 3 асматрицасы тик фәзаның компонентларыннан тора:

- бу импульсның агымы тыгызлыгының 3-үлчәмле тензоры, яки тискәре көчәнешләр тензоры.

Сыеклыкның механикасында тензорның диагональ компонентлары - басымга туры килә, ә бүтән компонентлары - тангенциаль көчләргә - көчәнешләргә туры килә, алар үзлелек белән булдырыла.

Сыеклык өчен Энергия-импульсның тензоры диагональ матрицага туры килә: ~{\rm{diag}}( {\partial (\partial_{\mu} \phi_{i})} \partial^{\nu} \phi_{i} - \mathcal{L}_\mathrm{M} g^{\mu\nu} . 

## Классик электродинамикада энергия-импульс тензоры

СИ системасында электромагнит кырының энергия-импульс тензоры:

: T_{00} = \frac{\mathbf E \cdot \mathbf D}{2} + \frac{\mathbf B \cdot \mathbf H}{2}
: \begin{pmatrix}
  T_{01} & T_{02} & T_{03} 
\end{pmatrix}  = \begin{pmatrix}
  T_{10} & T_{20} & T_{30} 
\end{pmatrix} = \frac{1}{c} \left[ \mathbf E \times \mathbf H \right]
:  T_{ij} = E_i D_j + B_i H_j - \frac{1}{2}\delta_{ij}(\mathbf E \cdot \mathbf D + \mathbf B \cdot \mathbf H) = E_i D_j + B_i H_j - \delta_{ij}T_{00}.

T_{ij} - өч үлчәмле Максвелл көчәнешләр тензоры

Ковариант төрендә ул болай күренә:

: T^{\mu\nu} = -\frac{1}{\mu_0}[ F^{\mu \alpha}F_{\alpha}{}^{\nu} + \frac{1}{4} \eta^{\mu\nu}F_{\alpha\beta}F^{\alpha\beta}] \,.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

*   Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2001. — 534 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-9221-0056-4.
*        § 32 — канонический ТЭИ
*       § 94 — метрический ТЭИ.

Төркем:Гравитация
Төркем:Кырның теориясе
Төркем:Электродинамика
X планетасы

**X планетасы** (шартлы исем) — фараз ителә торган, бүгенгесе көндә барлыгы турында исбатланмаган, ләкин мөмкин булган Кояш системасының Кояштан тугызынчы һәм иң ерак планета дип санала.

2016 елда американнар Майк Браун һәм Константин Батыгин математик исәпләүләр нигезендә  яңа планета барлыгын тәкъдим итәләр:  Койпер билбавында ниндидер тәэсирләнү күктәге җисемнәрнең хәрәкәтен үзгәртә, бу галимнәр ул тәэсирләнү яңа планета белән бәйләргә тәкъдим итәләр, ләкин шушы фараз әлегә расланмаган.

Математик исәпләүләргә караганда X планетасының массасы Җирнең 10 тапкыр зуррак дип санала. Кояш тирәли ул бик сузылган орбита буенча әйләнә. Кояшка иң якынайган мизгелдә аларның аралыгы 200 астрономик берәмлек тәшкил итә. Шул вакытта X планетасы Кояш системасы үзәгеннән Нептунга караганда 7 тапкыр ераграк булып тора. Орбитаның Кояштан иң ерак ноктасы 1 200 астрономик берәмлек ераклыгында урнашкан. Шушы аркасында астрономия белгечләре элек аны телескоп файдаланып беркайчан күрмәгән дә. Кояш тирәли тулы әйләнешне бу планета 15 мең елга бер ясый.

## Шулай ук карагыз
* Michael E. Brown 
* Planets beyond Neptune 

## Сылтамалар
* Тугызынчы планета барлыгы ачыкланды, табасы гына калды 

Төркем:Кояш системасы
Шымчылар күпере

**«Шымчылар күпере»** (; )&nbsp;— АКШта режиссер Стивен Спилберг тарафыннан Мэтт Чарман һәм бертуган Коэннар сценариясе буенча төшерелгән тарихи фильм. Фильмда Том Һәңкс, Марк Райлэнс, Эми Райан һәм Алан Алда кебек актерлар уйный. Сюжет чынбарлыкка нигезләнгән. АКШта премьера 2015 елның 16 октябрендә, Русиядә исә фильм 3 декабрьдә чыга.

## Рольләрне башкаралар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Тарихи фильмнар
Төркем:АКШ фильмнары
Төркем:Салкын сугыш
Дуга

**Дуга** — әйләнәнең ике ноктасы арасындагы өлеше.
## Шулай ук карагыз

*Диаметр
*Хорда

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Планиметрия
Төркем:Кәкреләр
Төркем:Геометрик фигуралар
Су анасы (мәгънәләр)

**Су анасы** — күпмәгънәле сүзтезмә.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзтезмәне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Су анасы — мифологик җан иясе.
* «Су анасы» — Габдулла Тукай әкият-поэмасы (*[[1908]]*).
* «Су анасы» — 1957 елда Әнвәр Бакиров язган 3 актлы балет.
* «Су анасы» (*«Русалка»*) — А. Даргомыжский операсы (*[[1856]]*).
* «Су анасы» — Казанның Бауман урамындагы һәйкәл, кече архитектура үрнәге.
* «Су анасы» — халык мифларына һәм әкиятләренә нигезләнеп, фэнтези жанрындагы фильм.
Наил Шәйхетдинов

**Наил Шәйхетдинов** — драма артисты, Русия Федерациясенең һәм Татарстан Республикасының халык артисты.

## Тормыш юлы
Шәйхетдинов Наил Шәмсетдин улы 1941 елның 1 мартында Татарстанның Чирмешән районы Лашман авылында дөньяга килә. 1965 елда ул Казан театр училищесын тәмамлый һәм шул ук елны Республика татар күчмә театрына эшкә чакырыла.

Шәйхетдинов Н.Ш. Кәрим Тинчурин исемендәге Татар дәүләт драма һәм комедия театрында 50 ел эшләү дәверендә 200 дән артык төрле пландагы күп кенә рольләр башкарды, дистәләрчә телевизион спектакльләрдә һәм Рига, Свердловск, Казах киностудияләре төшергән фильмнарда катнашты. Шәйхетдинов Н.Ш. башкарган рольләрдә һәрвакыт актерның табигый таланты, образны төгәл ача белү осталыгы ярылып ятты. Аның иҗатында һәрчак нәфислек, образларны нечкә тоемлау зур урын алды. Ул һәрвакыт үз геройларын тормышчан, дөрес һәм ышандырырлык итеп башкарды.

2016 елның 25 гыйнварында вафат булды. Казанның  Самосырово янындагы «Әл-Мәрҗәни» мөселман зиратында җирләнде

## Рольләре
* Гайфи - «Гайфи бабай, өйлән давай!» (Гөлшат Зәйнашева)
* Гыйлман - «Ничек кияүгә чыгарга?» (Наил Гаетбай)
* Муллагали - «Гөлшаян» (Мирсәй Әмир)
* Гыйләҗ - «Сакла, шартламасын!» (Кәрим Тинчурин)
* Мәлик Рәййан - «Йосыф-Зөләйха» (Нурмөхәммәт Хисамов)
* Карт - «Алтын көз» (Шамил Фәрхетдинов, Рәшит Заһидуллин)
* Марилл - «Без барыбыз да кешеләр» (Эрих Мария Ремарк)
* Салих бабай - «Эх,алмагачлары!» (Шамил Фәрхетдинов)
* Юныс хаҗи -  «Хаҗи әфәнде өйләнә» (Ш. Камал)
* Гаяз – «Умырзая» (В.Сайфуллин)
* Әхмәт – «Әллә өйләнергә инде?» (Ю.Сафиуллин)
* Ситдик - «Өти балак» (Ю.Әминов)
* Нариман - «Үзебез сайлаган язмыш» - (Туфан Миңнуллин)
* Габдерахман - «Урланган мәхәббәт» (Н.Хикмәт)
* Әкбәр – «Кыр казлары артыннан» (Илдар Юзеев)
* Сычев - «Шөгер моңнары» (К.Әмиров)
* Исхак - «Соңгы атыш» (У.Умарбеков)
* Закир - «Кырларым, тугайларым» (Туфан Миңнуллин)
* Хуҗа - «Хуҗа Насретдин» (Нәкый Исәнбәт)
* Баязит - «Бөркетләр кыяга оялый» (Илдар Юзеев)
* Панталоне - «Ике хуҗаның хезмәтчесе» (К.Гольдони)
* Фәрит – «Тол хатыннар көймәсе» (И.Грекова)
* Хәмзин – «Сандугачлар килгән безгә» (Илдар Юзеев)
* Автор – «Ай булмаса – йолдыз бар!» (Туфан Миңнуллин)
* Бәйрәм - «Туйлар узгач» (Р.Батулла)
* Әлмөхәммәт - «Әниемнең ак күлмәге» (Ш.Хөсәенов)
* Минтимер - «Сакаллы сабыйлар» (Р.Суфиев-Солнцев)
* Мирзаһит - «Карт гашыйк» (С.Шәкуров)
* Зыя - «Башмагым» - (Т.Гыйззәт, Җ.Фәйзи) һ.б.

## Хәтер
* 2022 елның октябрендә Чирмешән районы Лашман авылы Мәдәният йортына исеме бирелгән  .
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ШӘЙХЕТДИНОВ НАИЛ ШӘМСЕТДИН улы
* Тинчурин театры артисты Наил Шәйхетдинов вафат

## Моны да карагыз

Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Россиянең халык артистлары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Кисекбаш (мәгънәләр)

**Кисекбаш** — күпмәгънәле сүз.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Кисекбаш — татар фольклоры һәм язма әдәби әсәрләр персонажы.
* Кисекбаш китабы — XIV-XV гасырларда иҗат ителгән төрки-татар дини-дидактик әдәбияты ядкәре.
* Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш — Габдулла Тукайның сатирик поэмасы (*[[1908]]*).
* «Кисекбаш» — композитор Рәшит Гобәйдуллин иҗат иткән балет (*[[1958]]*).
* «Кисекбаш» — татар телендәге мультфильм (2010).
* Кисекбаш — күбәләкнең бер төре ().
Игорь Возовик

**Игорь Возовик** () — галим, ТАССРның атказанган механизаторы,  авыл хуҗалыгы фәннәре докторы.

## Тормыш юлы
1955 елда Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлый. 1956-1957 елларда Татарстан Республикасының колхоз рәисләре мәктәбендә, 1957-1967 елларда Татарстан Республикасының авыл хуҗалыгы тәҗрибә станциясендә, 1960 елдан механикалаштыру бүлеге мөдире булып эшли. 1967 елдан Казан авыл хуҗалыгы институтында укыта, 1968 елдан шушы институтның «Машина-трактор паркыннан файдалану» кафедрасы мөдире итеп сайлана.
Хезмәтләре бөртекле-кузаклы үсемлекләрне урып-җыюны механикалаштыруга, егылган борчак сабагын күтәртү технологиясенә һәм урып-җыю машиналарының эш җиһазлары параметрларын нигезләүгә карый. Фәнни тикшеренү нәтиҗәләре борчак игүнең үрнәк технологиясенә кертелә, Бердянск махсус конструкторлык бюросында уру машиналарын проектлау өчен файдаланыла. Уйлап табуга караган 10 га якын авторлык таныклыгы бар (автордашлары - Әнәс Җомагылов, Ринат Нуруллин).

ТАССРның атказанган механизаторы (1972). Медальләр белән бүләкләнә.

## Фәнни хезмәтләре
* Операционная технология возделывания и уборки зернобобовых культур. М., 1987 (автордаш).
* Индустриальная технология уборки зернобобовых культур. Казань, 1989.

## Чыганаклар
* Нуруллин Р.Г. Тургайлар сайраганда. — Казан: «Ихлас» нәшрияты, 2017. — 160 б. — 500 д. — ISBN 978-5-906701-94-7.

Төркем:Авыл хуҗалыгы фәннәре докторлары
Төркем:Уйлап табучылар
Тәэсир (физика)

**Тәэсир** физикада - физик системаның хәрәкәт дәрәҗәсенең скаляр физик зурлыгы,  системаның хәрәкәте траекториясеннән функционал нәтиҗәсендә чын сан кайтара.

Тәэсир - физик зурлыкларның иң фундаменталь берсе, теоретик физикада зур әһәмияткә ия. Классик, квант, релятивистик физикада киң кулланыла.

Классик механикада Иң кечкенә тәэсирнең мәсләге постулаты буенча физик система һәрвакытта иң кечкенә тәэсирле траекториядә бара.

Квант механикасында физик система бер үк вакытта барлык мөмкин булган траекторияләрдә бара һәм ихтималлык амплитудасы бу траекториянең тәэсире белән билгеләнә. Әгәр тәэсир Планк даимиеннән шактый зуррак булса, квант механикасы классик механикага әйләнә.

Тәэсир импульс моменты үлчәменә ия. Тәэсир квант ихтималлыгы дулкынының фазасына пропорциональ: S = \hbar \phi

Әгәр система өчен тәэсир билгеләнсә, димәк системаның классик һәм квант торышы һәм үзгәреше билгеләнә: 
***Классик система** өчен - Иң кечкенә тәэсир мәсләге ярдәмендә, 
***Квант системасы** өчен - траекторияләр буенча Фейнман интегралы ярдәмендә.

Классик һәм квант очракларында тәэсир бертигез итеп языла, шуңа күрә ул бик кулай математик корал булып чыга.

## Тасвир

Тәэсир түбәндәгечә билгеләнә:
: S = \int\limits_{t_1}^{t_2} L(q,\dot q,t)dt
яки
: S = \int\limits_{t_1}^{t_2} \bigg( \sum_i p_i \dot q_i - H(q,p,t) \bigg) dt,
биредә:
*t — вакыт, 
*q = \{q_1,q_2,\dots,q_N\} — координатлар җыелмасы, 
*\dot q = \{\dot q_1,\dot q_2,\dots,\dot q_N\} — тизлекләр җыелмасы (вакыт буенча q чыгарылмалары), 
*L — Лагранжиан, 
*H — Һамилтониан

Кыскартылган тәэсир:

: S_0 = \int\limits_{A}^{B} \sum_i p_i d q_i = \int\limits_{t_1}^{t_2} \sum_i p_i \dot q_i dt = \int\limits_{t_1}^{t_2} \vec p \cdot \vec v d t

***Иң кечкенә тәэсирнең мәсләге (Тәэсир стационарлыгы мәсләге):**
:\delta\mathcal{S}=0. Функционалның вариациясе нульгә тигез

***Эйлер-Лагранж тигезләмәләре:**
: {\partial L\over\partial x} - {d\over dt }{\partial L\over\partial \dot{x}} = 0 

Бу тигезләмәләр теләгән кайсы системаның торышын һәм үзгәрешен билгелиләр.

## Әдәбият
*    Ж. Лагранж. Аналитическая механика. — М. - Л.: Государственное издательство технико-теоретической литературы, 1950. — 594 с.
*    Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6.
*    Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Теория поля (Теоретическая физика, т. II). — М.: Физматлит, 2003. — 536 с. — ISBN 5-9221-0056-4.

Төркем:Физика
Төркем:Кырның теориясе
Төркем:Физика төшенчәләре
Гобәйдуллин

**Гобәйдуллин** — татар фамилиясе. «Гобәй» / «Гобәйдулла» исеменнән ясалган.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әгъзам Гобәйдуллин (15.07.1953), ТР үзәк сайлау комиссиясе рәисе.
* Әнвәр Гобәйдуллин (1922-2012), Камал театры артисты.
* Габделкадыйр Гобәйдуллин (1888—1944), этнограф. Салих Гобәйдуллинның улы.
* Газиз Гобәйдуллин (1887-1938), язучы, тарихчы. Салих Гобәйдуллинның улы.
* Гариф Гобәйдуллин (Гариф Гобәй) (1907-1983), язучы.
* Гыйниятулла Гобәйдуллин (1914-1981), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1942]]*).
* Дамир Гобәйдуллин (06.12.1957), физика-математика фәннәре докторы, РФ ФА мөхбир-әгъзасы.
* Даут Гобәйдуллин (*Даут Гобәйди*, 1873―1919), шагыйрь, педагог, тәрҗемәче. 
* Миңнегали Гобәйдуллин (1923-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (*[[1944]]*).
* Камил Гобәйдуллин, рәссам, С. Юлаев премиясе (*[[1997]]*).
* Рәшит Гобәйдуллин (1931-2000), композитор.
* **[[Ринат Гобәйдуллин]]**
** Ринат Гобәйдуллин (1951-2017), композитор.
** Ринат Гобәйдуллин (1960), банкир.
* Салих Гобәйдуллин (1862—1935), Казанның 1нче гилдия сәүдәгәре, иганәче, «Әлислах» гәҗитен нәшер итүгә ярдәм итүче.
* Шәмсетдин Гобәйдуллин (Шәмсетдин Зәки) (1825-1885), XIX гасыр татар язучысы.
----
* **[[Гобәйдуллина]]**
** Гөлназ Гобәйдуллина (14.02.1992), спортчы (**), дөнья чемпионы (2017).
** Софья Гобәйдуллина (24.10.1931), композитор.
** Рәисә Гобәйдуллина (1912-1997), ТАССР халык артисты (*[[Әлмәт театры]]*).
** Мәрьям Гобәйдуллина (1892-1933), этнограф. Салих Гобәйдуллинның кызы.
----
* Эдуард Кульпин-Гобәйдуллин (1939-2015), тарихчы, икътисадчы. Газиз Гобәйдуллин оныгы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Сихерле саннар (физика)

**Сихерле саннар** - төш физикасында төшнең сүрүен тулысынча тутыручы атом төшендәге нуклоннар саннары - җөп натураль саннар рәте була.

2012 елга шундый 7 сан билгеле: **2, 8, 20, 28, 50, 82, 126** (соңгысы тик нейтроннар өчен).

Нейтроннарның сихерле саныннан һәм/яки  протоннарның сихерле саныннан торган атом төшләре зуррак бәйләнеш энергиясенә хас, шуңа күрә нуклидлар җәдвәлендәге күршеләргә караганда шактый тотрыклырак булалар.

**Ике тапкыр сихерле төшләр**дә протоннар саны һәм нейтроннар саны сихерле санга тигез, табигатьтә түбәндәгечә **ике тапкыр сихерле төшләр** бар:
:
, , , , 

Һәм **кыска вакытта яшәүче ясалма ике тапкыр сихерле [[нуклидлар]]** бар:
:
, , , , , , .

Сихерле төшләрнең гадәти булмаган тотрыклылыгы трансуран элементларын булдыру мөмкинлеген бирә дип фараз ителә. Гадәттә шушы авыр элементлар стабиль түгел, тиз таркала. Ләкин нуклоннарның сихерле саннары белән авыр изотопларны шартлы аталган тотрыклылык утравында табу көтелә. Әмма теоретик исәпләүләр буенча шушы элементларның төшләре сферик булмаслар, шуңа күрә барлык сферик сихерле саннар табылган дип карашы бар.

Кургаш - иң авыр ике тапкыр сихерле төш (димәк иң авыр стабиль элемент) булганга күрә, аннан радиоактив нурланышка каршы саклау экраннары ясала.

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:РадиоактивлыкТөркем:ИзотопларТөркем:Периодик система
Ярымтаркалу периоды

**Ярымтаркалу периоды** *T*½ —  квант механикасы системасының (кисәкчекләр, төшләр, атомнар яки энергетик баскычларның һ.б.)  ярты өлешенең  таркалу вакыты. Бәйсез кисәкчекләрнең системасында ярымтаркалу периодында таркалмаган кисәкчекләрнең саны 2 тапкырга кими.  Бу төшенчә тик экпоненциаль рәвештә таркала торган системалар өчен кулланыла.

Ике ярымтаркалу периодыннан  2*T*½ соң, башлангыч санының чиреге калачак, 3*T*½ периодыннан  соң — сигездән бер өлеш һ.б.

Таркалмаган кисәкчекләрнең саны ихтималлыгы *p*:

:\frac{N(t)}{N_0} \approx p(t) = 2^ {-t/T_{1/2}},

биредә t - вакыт.

Ярымтаркалу периоды,  уртача яшәеш вакыты һәм таркалу даимие түбәндәгечә нисбәт белән тасвирланалар:

:T_{1/2} = \tau \ln 2 = \frac{\ln 2}{\lambda},

\ln 2 = 0,693\dots булганга күрә ярымтаркалу периоды уртача яшәеш вакытыннан 30,7 % та кыскарак була.

Тәҗрибәләрдә ярымтаркалу периоды тикшерелә торган үрнәкнең радиоактивлыгын билгеләнгән вакытлардан үлчәү ярдәмендә исәпләнә: үрнәкнең активлыгы таркалучы матдәнең атомнар санына пропорциональ була, шуңа күрә радиоактив таркалыш канунын кулланып, ярымтаркалу периодын исәпләп була.

## Җәдвәлләр
**Радиоактивлыкның җәдвәле**

## Әдәбият
* *Яворский Б. М., Детлаф А. А., Лебедев А. К.* Справочник по физике. — М.: «ОНИКС», «Мир и Образование», 2006. — 1056 с. — 7 000 экз. — ISBN 5-488-00330-4.
* Соловьёв В. Г. Теория атомного ядра: Квазичастицы и фононы. — Энергоатомиздат, 1989. — С. 103, 111, 112, 123, 138, 147, 208, 274, 288. — 304 с. — ISBN 5-283-03914-5.
* *Манолов К., Тютюнник В.* Биография атома. — М.: Мир, 1984. — 246 с. — 50 000 экз.
* *Griffiths, David J.* (1987) Introduction to Elementary Particles, Wiley, John & Sons, Inc. ISBN 0-471-60386-4
* *Lesov A.* The Weak Force: From Fermi to Feynman. — Thesis, University of South Carolina, 2009.
* *Bromley D. A.* (2000). Gauge Theory of Weak Interactions. Springer. ISBN 3-540-67672-4.
* *Coughlan G. D., Dodd J. E., Gripaios B. M.* (2006). The Ideas of Particle Physics: An Introduction for Scientists (3rd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-67775-2.
* *Cottingham W. N., Greenwood D. A.* (1986, 2001). An introduction to nuclear physics (2 ed.). Cambridge University Press. p.&nbsp;30. ISBN 978-0-521-65733-4.

Төркем:Элементар кисәкчәләр физикасы
Төркем:Квант механикасы
Төркем:Радиоактивлык
Саре Абдуллина

**Сарә Абдуллина**, Сарә Нури Абдуллина (*кыз фамилиясе* Мәмүтказинова, , *[[1929 ел]]ның [[18 гыйнвар]]ы, [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Кырым АССР]], Алупка*) — икътисадчы, икътисад фәннәре докторы (*[[1981]]*), профессор (*[[1979]]*), ТАССР атказанган фән эшлеклесе (*[[1986]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1929 елның 18 гыйнварында Кырым АССР  шәһәрендә туган. Әнисе ягыннан бабасы Гази Хәбибулла (*[[1864 ел|1864]]—[[1929 ел|1929]]*) — Массандраның баш виноград үстерүчесе һәм граф Воронцовның утары (*Алупка шәһәрендә*) идарәчесе булган.

1944 елның маенда Кырым татарлары сөргене вакытында Идел буена, Мари АССРга сөрелгән.

«*Икътисад, планлаштыру, урман тауар алмашуын оештыру*» белгечлеге буенча Идел буе урман техникасы институтын (*[[Йошкар-Ола]]*) кызыл дипломга тәмамлаган (*[[1952 ел|1952]]*).

## Хезмәт юлы
* 1944 Мари үзәк кәгазь-катыргы комбинаты  (*[[Волжск]]*), химик-лаборант.
* 1952 Волжск целлюлоза-кәгазь техникумы укытучысы. 
* 1962 елдан Казан дәүләт финанс-икътисад институты өлкән укытучысы. 
* 1979-2003 Казан дәүләт финанс-икътисад институты кафедра мөдире.
* 2003 елдан Казан дәүләт финанс-икътисад институты профессоры.
* 2009 елдан КФУ Идарә, икътисад һәм финанслар институтының оешма икътисады бүлеге кризиска каршы идарә һәм бәя кую эшчәнлеге кафедрасы профессоры.

## Хезмәтләре
6 фәннәр докторы, 30  фәннәр кандидаты әзерләгән. Сәнәгать оешмалары белән идарә итүнең автоматлаштырылган системасы мәсьәләләре буенча 250 фәнни хезмәт язган. «Минск-22» һәм «Минск-32» ЭВМнарын сәнәгать оешмаларында куллануны кертүче. Казанның сәнәгатен үстерүнең 2005, 2010, 2050 елларга планы авторларының берсе.

## Бүләкләре, мактаулы исменәре
* ТАССР атказанган фән эшлеклесе
* РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәре
* «В.И. Ленинның тууына 100 ел» медале

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# «Татарский энциклопедический словарь». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
# «Татарская энциклопедия». Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-2014.

## Әдәбият
* *Сөмбел Таишева*.  Нури Бурнаш алмашаты астында («Маска» Нури Бурнаша). Гаилә һәм мәктәп, 2021 ел, № 2, 4-9нчы бит.

## Сылтамалар

* С.Н. Абдуллина «Милләттәшләр» сайтында 
* С. Н. Абдуллина «Мәшһүр галимнәр» сайтында 
*  КФУ сайтындагы рәсми сәхифәсе 

## Моны да карагыз
* Рубин Абдуллин (улы)
* Искәндәр Абдуллин (оныгы)

Төркем:Икътисад фәннәре докторлары
Төркем:Профессорлар
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Идел буе дәүләт технология университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ югары һөнәри мәгарифенең мактаулы хезмәткәрләре
Төркем:Кырым татарлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Бахытжан Смагулов

**Бахытжан Смагулов**, Бахытжан Жумахан улы Смагулов,  (04.11. 1965) — балет артисты, педагог, Казакъстанның (*[[1995]]*) һәм Татарстанның (*[[2003]]*) халык артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 4 ноябрендә Казакъстан ССР  Симәй өлкәсе Чарск () районы (*хәзерге* Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе Жарма  районы) Чарск () шәһәрендә туган. Ленинград (*хәзер* Санкт-Петербург) А. Ваганова исемендәге дәүләт хореография укуханәсен (*педагог Ю.И. Умрихин курсы*) (*[[1984]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1984-1994 Абай исемендәге Казакъ дәүләт академия опера һәм балет театры () балет биючесе-солисты. Контракт буенча Япония һәм АКШ балет сәхнәләрендә бии.
* 1994-2008 Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры балет биючесе-солисты.
* 1999 елдан бер үк вакытта театрның педагог-репетиторы.
* 2012 елдан П.И. Чайковский исемендәге Пермь  дәүләт опера һәм балет театрында репетитор.

## Биегән партияләре
#### Казакъ опера һәм балет театрында
* *Авось* — «Юнона белән Авось» А.Л. Рыбников
* *Спартак* — «Спартак» А.И. Хачатурян
* *Солор* — «Баядерка» Л.Ф. Минкус
* *Базиль* — «Дон Кихот» Л.Ф. Минкус
* *Альберт* — «Жизель» А. Адан

#### Татар опера һәм балет театрында
* *Базиль* — «Дон-Кихот» Л.Ф.  Минкус
* *Солор* — «Баядерка» Л.Ф.  Минкус
* *Былтыр* — «Шүрәле» Фәрит Яруллин
* *Вакх* — «Вальпургия төне» («Фауст» операсы,  Ш. Гуно)
* *Тибальт* — «Ромео һәм  Джульетта» 
* *Альберт* — «Жизель»  А. Адан
* *Шаһзадә Дезире* — «Йокыга талган гүзәл» (*Спящая красавица*) П.И. Чайковский
* *Зигфрид* — «Аккош күле»  (*Лебединое озеро*) П.И. Чайковский
* *Скарабей* — «Йосыф турында риваять» Леонид Любовский

## Гаиләсе
* Хатыны — Елена Щеглова, Пермь хореография укуханәсен тәмамлаган балет биючесе, РФ атказанган, Татарстанның халык артисты.
* Уллары — Айтжан (*I никахыннан, [[1988]]*), Азамат (*II никахыннан, [[1995]]*), *биюче*.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Казакъстан ССР «Жігер» фестивале (*[[1988]]*) — III урын
* Яшь биючеләр һәм балетмейстерларның бөтенсоюз бәйгесе (*[[Мәскәү]]*, *[[1988]]*) — III урын
* Халыкара бәйге (*[[Варна]]*, *[[1988]]*) — II урын
* Халыкара бәйге (*[[Париж]]*, *[[1988]]*) — II урын
* Халыкара бәйге (*[[Һелсинки]]*, *[[1991]]*) — II урын
* Халыкара бәйге (*[[Осака]]*, *[[1991]]*) — III урын
* 1993 Казакъстанның халык артисты
* 2003 Татарстанның халык артисты

## Искәрмәләр

## Әдәбият
# Народные артисты СССР, РФ, РТ. Казан: «Магариф-Вакыт», 2011.

## Сылтамалар

*  Казан театр музее 
*  Кто есть кто в РТ 

## Моны да карагыз

Төркем:Балет артистлары
Төркем:Балет педагоглары
Төркем:Ленинград хореография укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Казакъстанның халык артистлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары