open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Генрих III (Франция короле)

**Ге́нрих III Валуа́** (, ; , Фонтенбло — , Сен-Клу) — Генриха&nbsp;II, Франция короле һәм Екатерина Медичи дүртенче улы, Ангулем герцогы (1551—1574), Орлеан герцогы (1560—1574), Анжу герцогы (1566—1574), Бурбон герцогы (1566—1574), Польша короле һәм Бөек Литва кенәзе 1573 елның 21 февраленнән 1574 елның 18 июненә хәтле (формаль рәвештә 1575 елның 12 майга хәтле), 1574 елның 30 маендә Франция Валуа династиясенең соңгысы патшасы булган.

## Сылтамалар
*
Efestağı Artemida ğibädätxänäse

**Efestağı Artemida ğibädätxänäse** - Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse, Efes yunan şähärendä urnaşqan bulğan, bügenge  İzmir, Törkiä.

Berençe zur ğibädätxänä VI b.e.q. ğasırda tözelgän, 356 b.e.q. Herostrat tarafınnan yandırılğan, soñraq torğızılğan, III ğasırda gotlar tarafınnan talağan.

IV ğasırda xristiannar mäcüsi tabınu bularaq ğibädätxänäne yabalar häm cimerälär. Ul urında tözelgän çirkäw dä cimerelgän.

## Ädäbiät
* Храм на WikiMAPIA
* Артемисион

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Греция тарихы
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Кара пулат (мәгънәләр)

**Кара пулат** — атама.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге атаманы кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Кара пулат — Болгардагы 14 нче гасыр урталарында төзелгән бина, хөкем пулаты. Янгыннан соң Кара Пулат дип йөртелә башлый.
* Кара пулат — опера (Ренат Харис-Эльмир Низамов). Премьерасы Тинчурин театрында 2015 елның 20-22 гыйнваренда узган.

Төркем:Идел буе Болгары
Гыйләҗев

Татарча Википедиядә бу термин кулланып төзелгән түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:

* Азамат Гыйләҗев (1956―2021), «Нур» театры баш рәссамы (2009―2016). БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1995). Х. Г. Гыйләҗевның улы.
* Аяз Гыйләҗев (1928-2002), татар язучысы, драматург.
* Илгиз Гыйләҗев (1957), Татарстан Республикасы Югары Суды рәисе (2011―2023).
* Илдус Гыйләҗев (1946), шагыйрь.
* Илшат Гыйләҗев (1960―2022), скульптор, рәссам, уеп ясау остасы, 1997 елдан РФ Рәссамнар берлеге әгъзасы, Башкортстанның атказанган рәссамы (2012).
* Искәндәр Гыйләҗев (1958), татар халкы тарихы белгече, галим, педагог. А. М. Гыйләҗевның улы.
* Мансур Гыйләҗев (1961), драматург.  А. М. Гыйләҗевның улы.
* Мөфтәдин Гыйләҗев (1938), композитор, баянчы, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1984), БР атказанган сәнгать эшлеклесе (1993).
* Наил Гыйләҗев (1935),  «Теплоконтроль» заводы белгече. *[[Социалистик Хезмәт Каһарманы]] (1971).*
* Рәшит Гыйләҗев (1935), рәссам (*[[Санкт-Петербург]]*).
* Ренат Гыйләҗев (1943), идарә-хуҗалык эшлеклесе.
* Таһир Гыйлаҗев (1960), әдәбият галиме.
* Хәким Гыйләҗев (1923―1997), язучы, С. Юлаев премиясе лауреаты (1973).
* Фәнил Гыйләҗев (1987), шагыйрь, журналист, Ш. Маннур премиясе лауреаты (2023).
----
* Наилә Гыйләҗева (1953), спортчы.
## Моны да карагыз
* Гыйләҗетдинов
## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясенең шәхесләр исемлеге. Казан: Татар энциклопедиясе иституты, 1997.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Halikarnastağı törbä

**Halikarnastağı törbä** (yunança *Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού*; törekçä *Halikarnas Mozolesi*) — Kariä xakime **Mavsol** (yunança *Μαύσωλος*) qäbere häykäle, Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse, IV b.e.q. ğasırda Movsar xatını **Artemisiä III** ämere buyınça Halikarnas şähärendä (bügenge Bodrum, Törkiä) tözelgän.

Bina bularaq qatlawlı häykäl bulğan, Gekatomnid dinastiäse häykäle, *gerroon*, Movsol törbäse.

Miğmarlar - **Satir, Pifiy**, sınçılar - **Leoxar, Skolas**.

19 ğasır däwamında torğan, XIII ğasırda köçle cir teträw säbäple cimerelgän. 1522 yılda alparlar-kanonnitlar törbä xäräbälären alıp betergännär (İzge Pötr kirmäne öçen).

## Ädäbiät

*    Круглов-Мавридис Е.А. 1995: Мавзолей и архаическая культура Карии // Идеология и политика в античной и средневековой истории: Сб. ст. / Ю.Г. Чернышов (отв. ред.). Барнаул, 26-37.
*    Кишбали Т.П. Программа скульптурного убранства Галикарнасского мавзолея// Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 3. / Под ред. С.В. Мальцевой, Е.Ю. Станюкович-Денисовой. – СПб.: НП-Принт, 2013. С. 60–64. – ISSN 2312-2129// Актуальные проблемы теории и истории искусства: сб. науч. статей. Вып. 3. / Под ред. С.В. Мальцевой, Е.Ю. Станюкович-Денисовой. – СПб.: НП-Принт, 2013. С. 60–64. – ISSN 2312-2129

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Төркия тарихы
Төркем:Архитектура тарихы
Миләүшә Таминдарова

**Миләүшә Таминдарова**, Миләүшә Әмир кызы Таминдарова (Тәминдарова; *Миляуша Амировна Таминдарова; [[1960 ел]]ның [[13 май|13 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — җырчы, Татарстан Республикасының «Салих Сәйдәшев исемендәге Дәүләт зур концерт залы» дәүләт бюджет мәдәният учреждениесенең Татарстан Республикасы Дәүләт камера хоры сәнгать җитәкчесе, Казан дәүләт консерваториясе доценты, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2007). Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1960 елның 13 маенда Казанда туган. Казан дәүләт консерваториясен (1986), шул ук уку йортында ассистентура (1990) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1990 елдан Казан дәүләт консерваториясендә хор дирижёрлыгы кафедрасында укыта.
* 1994 елдан Казан музыка укуханәсендә хор дирижёрлыгы бүлеге мөдире.
* 2007 елдан Татарстанның дәүләт камера хоры җитәкчесе.

## Иҗаты
Казан дәүләт консерваториясенең С. Казачков җитәкчелегендәге студентлар хорының хормейстеры булып 6 ел эшли. 
1997 елдан опера студиясе хоры оештыра һәм аңа җитәкчелек итә. Әлеге хор башкаруында Россия Милли оркестры (*җитәкчесе* Михаил Плетнев) белән Г. Геттиның «Жанна һәм чаңнар» (*Жанна и колокола*) кантатасы, Россия саклану министрлыгы симфоник оркестры (*дирижёр* Виктор Афанасьев) белән П. Чайковскийның  «1812 ел» (*1812 год*) тантаналы увертюрасы яңгырый. 2000 елда хор Софья Гобәйдуллинаның халыкара музыка фестивалендә катнаша һәм «Аллилуйя» әсәрен башкара. 2007 елда әлеге опера студиясе нигезендә Татарстанның дәүләт камера хорын оештыра һәм җитәкчелек итә.
 
#### Җырчы
М. Таминдарова җырчы буларак та билгеле. Репертуарында В.- А. Моцартның «Реквием»ы һәм  С-dur мессасы, И. Гайднның  «Месса-Терезия»се һәм В-dur мессасы бар. Татар дәүләт опера һәм балет театры белән АКШ, Алмания, Швеция, Чехиядә гастрольләрдә була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Күренекле дирижёр сәләте өчен» махсус приз (Праһа, Чехия). 
* Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2007).
* 2024 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе ― *Татарстанның татар хор мәдәниятен үстергән, алга җибәргән һәм саклаган өчен, атап әйткәндә, «Татар хор музыкасы антологиясе» эше өчен*.
* 2025 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале ― *Татарстан Республикасының мәдәни-рухи мирасын саклауга һәм баетуга зур өлеш кертүе өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  ТР камера хоры рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Дирижёрлар
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:«Мәдәнияттәге казанышлар өчен» билгесе (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Идрис Кәлимуллин

**Идрис Кәлимуллин** – күренекле актер һәм популяр җырчы, Башкортстанның халык, Татарстанның атказанган артисты, Бөтенрусия эстрада конкурслары лауреаты.

## Тәрҗемәи хәл
Идрис Кәлимуллин Илеш районының Шәммәт авылында туган. Кечкенәдән җырларга, бигрәк тә театр уйнарга яраткан. Шушы мавыгулар аны 1982 елда Уфа дәүләт сәнгать институтына алып килгән.

Институтны тәмамлаганнан соң Идрис Батыршәех улы Уфада яңа гына барлыкка килгән Яшь тамашачы театрында эш башлый. Сәләтле актерны тиз күрәләр, ул труппаның әйдәүче актеры булып китә. Әмма Идрис эзләнүләр юлын сайлый һәм менә инде ул — яңа гына ачылган «Нур» татар дәүләт театрында тамашачының яраткан актеры.

Киләсе борылыш 1997 ел белән бәйле. Идрис Кәлимуллин театрдан китә һәм үз эшен ача. Әйтергә кирәк, сәхнәгә багышланган дистә елда ул 20дән артык кабатланмас образ тудырган. Мирхәйдәр Фәйзинең “Ак калфак”ында — Бакый, Илдар Юзеевның “Кыз казлары артыннан” әсәре буенча куелган спектакльдә — Малик, Гаяз Исхакыйның “Зөләйха”сында — Сәлимҗан, Шекспирның “Ромео белән Джульетта”сында Ромео һәм башка рольләрне чагу башкарып, тамашачы күңелен яулый актер.

Театрдан китеп, Идрис “Сәйяр” дигән үз эстрада театрын булдыра. “Сәйяр” тиз арада популярлык яулый һәм бүген дә уңышлы эшләвен дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 09.04: Үз юбилееңны әзерләү җиңел түгел икән! 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Башкортстанның халык артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Rodos Kolossı

**Rodos Kolossı** (yunança *Κολοσσός της Ρόδου*, latinça *Colossus Rhodi*) — Qoyaşnıñ borınğı yunan allası Helios ğäyät zur sını, Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse, Egey diñgezendäge utrawda urnaşqan Rodos port şähärendä urnaşqan bulğan.

292 - 280 b.e.q. yılda tözelgän, miğmar **Xares**, 222 (226) b.e.q. yılda cir teträw säbäple cimerelgän.

## Tarix

İskändär Zölqärnäyn imperiäse tarqalğannan soñ, Rodos utrawında Ptolemey xakimiätkä kilä häm Misır belän berek tözi.

305 b.e.q. Demetriy I Makedoniädän Rodos utrawına 40 meñle ğäskär belän höcüm itä. Ber yıl däwamındağı qamalıştan soñ, ul çigenergä mäcbür bula.

Şul ciñü xaqına Rodos xalqı Qoyaş allası Helioska zur sın tözergä qarar itä.

### Miğmarnıñ fäciğäse
Miğmar Xares 12 yıl däwamında 36-metrlı bronza sının tözi.

Läkin tözü tämänlanğannan soñ, miğmar Xares tulısınça bölgenlekkä töşkän, fäqirlängän, küp aqça kredit birüçelärgä mäcbür bulğan häm mäşhür miğmar Xares üz-üzenä qul salgän.

### Cimerelü

Koloss nibarı 60 yıl torğan, 222 yäki 226 b.e.q. köçle Rodos cir teträwe sınnı cimerä.

977 yılda Rodosnı alğan ğäräplär sın xäräbälären ber säwdägärgä satqannar, ul 900 dögegä salıp anı alğan.

Riwäyät buyınça: ägär Rodosta yaña oxşaş sın tözelsä, utraw su astına batır.

## Ädäbiät

*    Ashley, James R. (2004). The Macedonian Empire: The Era of Warfare Under Philip II and Alexander the Great, 359-323 B.C. McFarland & Company. p.&nbsp;75. ISBN 0-7864-1918-0.
*    Gabriel, M.H. BCH 16 (1932), pp.&nbsp;332–42.
*    Haynes, D.E.L. "Philo of Byzantium and the Colossus of Rhodes" The Journal of Hellenic Studies 77.2 (1957), pp.&nbsp;311–312. A response to Maryon.
*    Maryon, Herbert, "The Colossus of Rhodes" in The Journal of Hellenic Studies 76 (1956), pp.&nbsp;68–86. A sculptor's speculations on the Colossus of Rhodes.

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Греция тарихы
Төркем:Греция мәдәнияте
Яңа вакыт (Ырынбур)

**Яңа вакыт** – Ырынбур шәһәрендә чыгып килүче татар газетасы.

1906 елдан 1918 елга кадәр данлыклы меценат-иганәче, бертуган Шакир һәм Закир Рәмиевлар Ырынбурда татар-төрек дөньясына мәгълүм булган «Вакыт» гәҗитен нәшер иткәннәр. Бәлшәвикләр аны һәм башка гәҗитләрне япканнан соң, бу шәһәр һәм өлкәдәге милләттәшләребез 73 ел дәвамында үз телебездәге матбугатны укудан мәхрүм булдылар.

Илебездә демократия җилләре исә башлагач, Ырынбурның татар җәмәгатьчелеге үз гәҗитен оештыру эшенә керешә. Рәмиевлар гәҗитенең дәвамы буларак кабул ителсен өчен аңа “Яңа вакыт” исеме бирелә. 1991 елда яңадан чыга башлаган бу басма үзенең укучыларын татар халкының бай тарихы белән таныштыра, өлкәдә яшәүче төрле милләт халыклары белән дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәр өчен алшартлар тудырырга тырыша. гәҗитне Ырынбур татар милли-мәдәни автономиясе, өлкә губернаторы аппараты һәм хөкүмәте гамәлгә куйган. 2006 елда Ырынбурның киң җәмәгатьчелеге гәҗитнең юбилеен зурлап билгеләде, “Вакыт” гәҗитенә 100 яшь: Ырынбурның татар басма матбугаты” дигән төбәкара фәнни-гамәли конференция үтте.

## Чыганаклар
* 10.02: Татар кайда гына гәҗит чыгармый! 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Ырынбур татарлары
Гатин

**Гатин** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Гата («*бүләк итү*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рүзил Гатин (1987), җырчы, шоумен.
* Марат Гатин: 
** Марат Гатин (1976):
*** Марат Илшат улы Гатин (25.09.1976), Россотрудничество хезмәткәре (2025 елга кадәр), ТР Рәисе ярдәмчесе (2025 елдан).
*** Марат Салават улы Гатин (3.07.1976), тарихчы, КФУ доценты.
* Мәхмүт Гатин (1946), төзелеш оешмасы башлыгы (Түбән Кама).
* Фоат Гатин (1966), боксчы, ССРБ спорт остасы.
* Фоат Гатин (1956), медицина фәннәре докторы, КДМА профессоры.
----
* Гөлнара Гатина (1987), җырчы.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рүзил Гатин

**Рүзил Гатин**, Рүзил Исхак улы Гатин (*Рузиль Исхакович Гатин; [[1987 ел]]ның [[15 октябрь|15 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яр Чаллы]]*) — актер, җырчы, алып баручы, пародия остасы. Татарстанның халык артисты (2025).

## Тәрҗемәи хәле

1987 елның 15 октябрендә Яр Чаллыда туган. Яр Чаллыда Мулланур Вахитов исемендәге 2нче гимназияне, музыка мәктәбен (*педагог Нәфисә Әхмәтшина*), Мәскәүдә РАТИ (ГИТИС)ның эстрада факультетын (*Михаил Борисов курсы*) (2009), Н. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясенең вокал факультетын (*педагог Нина Варшавская*) (2012) тәмамлаган.

## Иҗаты
6 яшеннән җырга өйрәнә башлый (беренче мөгаллиме Гөлсинә Гәрәева). 1996 елдан музыка мәктәбендә белем ала. «Мизгел» ансамблендә (Чаллы) җырлый. Иҗат юлы «Созвездие-Йолдызлык» фестивале белән тыгыз бәйләнгән. Әлеге бәйгенең республика һәм зона ярышларында күп мәртәбәләр җиңүче, 2003 елда Гран-при иясе була. 2008 елдан фестиваль кысаларында актерлык осталыгы, сәхнә теле, конферанс буенча мастер-класслар бирә. СТС (Мәскәү) телеканалында  тапшыруларда катнаша.

#### Башкарган партияләре
* «Ак бүре» операсы (Зөлфия Рәүпова) — *Тегин ханның кече улы*.
* «Алтын Казан» рок–операсы — *Биктимер*.
* «Минем чибәр ханым» — *профессор Хиггинс*.

#### Режиссёр эше
* «Пигмалион» Б. Шоу пьесасы буенча  Ф. Лоу музыкаль комедиясе

## Уңышлары
* 2001 Беренче каналның (Мәскәү) «Иртәнге йолдыз» (*Юрий Николаев белән*) конкурсы — 2 урын («Мизгел» ансамбле белән).
* 2002  «ХХI гасыр балалары без» халыкара балалар фестивале (Албена, Болгария) — призлы урын («Мизгел» ансамбле белән).
* «Йолдызларга юл» (Санкт-Петербург) фестивале
* 2003 «Созвездие-Йолдызлык» фестивале — Гран при.
* 2004 «Созвездие-Йолдызлык» фестивале — 1 урын.
* Б. Брунов исемендәге яшьләр фестивале-бәйгесе (Мәскәү) — Гран-при.
* Н. Михалковның «Яңа исемнәр» халыкара фонды стипендиаты.
* 2011 II халыкара «Зур аерма» (*Большая разница*) пародияләр фестивалендә (Әдис, Украина) катнаша.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2025 ― Татарстанның халык артисты

## Шәхси тормышы
Беренче хатыны (2018 елга кадәр) Гөлнара Гатина, *җырчы*.
Икенче хатыны Анна Аглатова, Зур театр солисты.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   «Созвездие-Йолдызлык» сайты
*  Яшел Үзән порталы
*   Р. Гатин: Авызга чикләвек кабып сөйләшәм 

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Артистлар
Төркем:ГИТИС тәмамлаучылар
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Рәмиевләр

**Рәмиевләр** — татар тарихында зур урын тоткан нәсел.

Рәмиевләрнең әби-бабаларының Байлар вулысы (хәзерге Сарман районы), Әлмәтмулла һәм Әлмәт вулысы (хәзерге Әлмәт районы), Тайсуган авылларында яшәп, XVIII гасырда Стәрлетамак өязенә күчеп китәләр, ә соңрак Орски һәм Ырынбур шәһәрләрендә төпләнәләр.

Бабалары Мөхәммәтсадыйк Габделкәрим улы Рәмиев сабын ясау фабрикалары ачып җибәреп, зур мөлкәт туплаган, алтын приискалары сатып алып, алтын чыгару белән шөгыльләнә башлаган һәм бу эшкә күп көч куйган, шактый акча керткән. Уллары Мөхәммәтшакир (1857-1914) белән Мөхәммәтзакир (1858-1921) аталары башлаган эшне тагын да үстергәннәр, алтын чыгаруны оештырып, зур байлык туплап, беренче гилдия сәүдәгәрләр югарылыгына ирешеп, чит илләр белән дә сәүдә иткәннәр.

Зур капиталга ия булган Рәмиевләр Ырынбур губернасында татар мохитен, мәдәниятен үстерүгә күп акча тотканнар һәм хезмәт куйганнар. Губернада дистәләгән мәчет, мәдрәсә ачканнар. Мөхәммәтзакир үзенең басмаханәсен ачуга ирешеп, татар телендә «Вакыт» газетасын һәм «Шура» («Берлек») журналын бастырып чыгаруга ирешкән. Шулай ук бу басмаханәдә Коръән, мөселман динендә укыту китаплары, Европа иле язучыларының китапларын рус һәм татар теленә тәрҗемә итеп, күп данәдә чыгара башлаганнар. Мөхәммәтзакир үзенең улы Искәндәрне Европаның танылган Фрайберг тау эшләре академиясендә укыткан. Укуын тәмамлагач, ул әтисе янында эшли башлаган, соңрак бакыр эретү заводының баш инженеры итеп билгеләгәннәр үзен.

Искәндәр Октябрь инкыйлабыннан соң да, ата-бабаларының шөгылен дәвам итеп, “Башкирзолото” трестында эшләгән, әмма 1938 елда кулга алынган һәм “халык дошманы” ярлыгы тагылып, мәҗбүри хезмәт лагерена озатылган һәм шунда вафат булган. 1957 елда гына акланган.

Улы Бәшир Рәмиев, “халык дошманының” улы булганга, мәктәптә укырга ирек бирмәгәннәр, ләкин ул Уфада 10 классны тәмамлау турындагы шәһадәтнамәне үзлегеннән укып алган һәм Мәскәүгә барып, Энергетика институтына укырга кергән. “халык дошманы улы” икәнен белеп, аны моннан да икенче курстан куып чыгарганнар. Бәшир туган ягына кайтып, ничектер Башкорт радиосына радиотехник булып урнашып, ипи-тозлык акча юнәтергә мөмкинлек тапкан, соңрак хыялына барыбер ирешкән, мәшһүр уйлап табучы (кәшефче) булып күтәрелгән, Сталин премиясенә лаек булган (ул бүләк соңрак Дәүләт премиясе дип аталган).

## Шулай ук карагыз
* Сәгыйть Рәмиев
* Исмәгыйль Рәмиев

## Чыганаклар
* Мин “ачкан” Бәшир / Булат ЗАҺИРОВ, хезмәт ветераны. Әлмәт районы, Колшәрип авылы / – №13 (12183), 9 апрель, 2015 
* Рамеевы. Генеалогическое древо. Р. Дашкина  

Төркем:Татар фамилияләре
Исламов

**Исламов** – татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән Ислам (*«буйсыну»*) исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Артур Исламов (1988) — җырчы.
* Гаяз Исламов — «Тиссан» ЯАҖ (Яр Чаллы) генераль директоры.
* Дамир Исламов (1996–2022), танк командиры, өлкән лейтенант, Россия Федерациясе Каһарманы (2022, үлгәннән соң). 
* Динис Исламов (1921-1973) — язучы, журналист.
* Илдус Исламов (1962) — «Татэлектромонтаж» ААҖ (Яр Чаллы) генераль директоры.
----
;Исламова
* Эльза Исламова (1989), җырчы (сопрано), педагог, Татарстанның атказанган артисты (2022). 

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Абдулла Шаһиев

**Абдулла Фәйзрахман улы Шаһиев**  (23.02.1907, Уральски, Казакъстан — 04.05.1993, Агыйдел, БР) — 16нчы гвардия Чернигов кавалерия полкы пулеметчысы, гвардия сержанты, Советлар Берлеге Каһарманы (1943/1992).

1926 елда Уральскида Зиннәт Фәттаховага өйләнә, аның белән 11 бала үстереп, гомер азагына кадәр гомер кичерә. 1929-31 елларда Таҗикстанда, Куляб шәһәрендә торалар. 1935 елдан 1940 елгача Урал кавалерия полкында хезмәт итә, 1940 елда сержант мәктәбен тәмамлагач, Таҗикстанда кавалерия полкында хезмәт итә.

1943 елның 3 октябрендә Днепрны кичкәндә күрсәткән батырлыклары өчен Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган кыю старшина сугыштан исән-имин әйләнеп кайта. 1944 елда Шадринск хәрби училищесын тәмамлап, өлкән лейтенант званиесен ала.

Сугыштан соң Төрекмәнстанда яши. 1959 елда социалистик милекне урлауда гаепләнеп, хөкем ителә һәм аннан «Алтын Йолдыз»ын алалар. Ветеран кан түгеп алган дәүләт бүләген кире кайтару өчен нык тырышкан, күрәсең: ССРБ таркалып берничә ай узгач, 1992 елның 3 апрелендә аны Герой исеменнән мәхрүм итү турындагы суд карары юкка чыгарыла, хөкем вакытында тартып алынган орден-медальләре кире кайтарыла. Шунысы мөһим: тарихта бүтән мондый очрак теркәлмәгән.

1993 елның 4 маенда Агыйдел шәһәрендә вафат булган. БР Кызыл Кама районы Яңа Кабан авылы зиратында җирләнгән.

Әмма А.Шаһиевнең исеме “Безнең якташлар – Советлар Союзы Геройлары” китабына кертелмәгән.

## Хәтер
* Удмуртия Республикасының Сарапул районы үзәге Сигай авылында Герой яшәгән йортта мемориаль такта ачылган.
* 2018 елның 15 декабрендә Агыйдел шәһәрендә Тынычлык ур., 12нче йортта  мемориаль такта ачылган.
* 2025 елда Агыйдел шәһәренең Тынычлык урамында, Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгына багышлап ясалган «Днепрны кичү» муралында Советлар Союзы Герое Абдулла Шаһиев батырлыгы сурәтләнгән (рәссам Радик Мусин)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* http://tatfrontu.ru/gallery2/v/beblioteki/nacionalnaya-biblioteka-respubliki-tatarstan/gazety/krasnaya-tatariya/10041945---70_001.jpg.html Статья «Знатные люди нашей республики. Герой Советского Союза Абдулла Шагиев - Газета «Красная Татария». – 10 апреля 1945 г. (№70)
* Онытылган каһарманнар / Рәис ЗАРИПОВ. Чаллы / – № 45-46 (11759), 10 апрель, 2012  
* сайт warheroes.ru
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза генералам, офицерскому, сержантскому и рядовому составу Красной Армии» от 15 января 1944 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1944. — 23 января (№ 4 (264)). — С. 1.

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Aleksandriä mayagı

**Aleksandriä mayagı** yäki **Foros mayagı** - Misırdağı Aleksandriä yanındağı Foros utrawında III b.e.q. ğasırda tözelgäm mayak. Dönyanıñ cide moğcizasınıñ berse. 1783 yıl däwamında torğan, 1480 yılda cir teträw näticäsendä cimerelgän.

## Tarix

III b.e.q. ğasırda riflardan ütep kitsen öçen Alesandriä buxtasına yulda tözelgän. Tönlä mayaktağı yalqın, köndez - töten döres yul kürsätkän.

Mayk bieklege 140 m bulğan.

332 b.e.q. İskändär Zölqärnäyn Aleksandriä portına  nigez salğan.

Mayak tik **Ptolemey II** xakimlek itkän çorda 283 b.e.q tulısınça tözelgän.

Miğmar - **Sostrat Knidi**, 5 yıl däwamında tözelgän. Mayak öç manaradan torğan.

Mayaknıñ utı 48&nbsp;km (83&nbsp;km) yıraqlıqta kürengän bulğan.

XII ğasırda Aleksandriä buxtası läm belän tulğan häm köymälär biredä yözep yörmägännär inde, mayak kiräksez bulıp çıqqan.

XIV ğasırda mayak cir teträw säbäple cimerelgän.

XV ğasırda mämelük soltanı **Äl-Aşraf Säyf äl-Din Qäyt-bäy** (قلعة قايتباي) mayaknıñ xäräbälären  **Qäyt-bäy** Qälğäse kirmänen tözsen öçen alğan. Qäyt-bäy kirmäne älegä saqlanğan.

## Ädäbiät

*      Шишова И. А., Нейхардт А. А. Семь чудес древнего мира
*    7 Wonders of the Ancient World. Peter A. Clayton

Төркем:Дөньяның җиде могҗизасы
Төркем:Архитектура тарихы
Төркем:Мисыр тарихы
Төркем:Мисырдагы биналар һәм корылмалар
Ирек Шәрипов

**Ирек Шәрипов** (Ирек Илдус улы Шәрипов) — Татарстан халыкларының Дуслык йорты директоры (2012―2023), Татарстан Дәүләт Советы депутаты (2014―2019). ТР атказанган мәдәният хезмәткәре, Удмуртиянең атказанган журналисты.

## Тәрҗемәи хәле

1969 елның 15 ноябрендә Татарстан АССР Әгерҗе районы Кырынды авылында туган. Казан дәүләт университетының журналистика бүлеген (1993), Урал дәүләт хезмәте академиясенең Ижау филиалын (2003) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* «Удмуртия» ДТРК, Ижау телевидение студиясе мөхәррире.
* «Яңарыш» газетасы, баш мөхәррир.
* Бөтендөнья татар конгрессы (БТК), рәис урынбасары.
* 2012―2023 ― Татарстан халыкларының Дуслык йорты, директор.
* 2023 елның сентябреннән ― Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары – Татарстандагы бүлекчәләр белән эшләү комитеты җитәкчесе 
## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1991 елдан Удмуртия ТИҮ президиумы әгъзасы.
* 1994 елдан Удмуртия «Иман» татар яшьләре берлеге рәисе.
* 2002 елдан БТК башкарма комитеты әгзасы.
* 2005 елдан Удмуртия татарлары милли-мәдәни мохтарияте рәисе.
* 2007 елдан Россия татарлары федераль милли-мәдәни мохтарияте рәистәше.
* 2012 елдан Татарстан халыклары Ассамблеясы шурасы әгъзасы.
* Удмуртия милли сәясәт министрлыгы коллегиясе әгъзасы.
* «Бердәм Россия» сәяси фиркасеннән Татарстан Дәүләт Шурасы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Удмуртия Республикасының атказанган журналисты
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   ТР халыклары ассамблеясе рәсми порталы
*  ТР Дәүләт шурасы рәсми сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Удмуртиянең атказанган журналистлары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның меңьеллыгы хөрмәтенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Мөхәррирләр
Чыелдыклар

**Чыелдыклар ***(лат. Ochotona, рус. пищуховые, сеноставки)* - куянсыманнар отрядына керүче имезүчеләр ыругы. Озынлыклары 28 см га кадәр. Аяклары кыска, колаклары кечкенә һәм түгәрәкләнеп тора. Евразия һәм Төньяк Американың ачык урыннарында, таулыклар арасында төрем булып яшиләр.
## Искәрмәләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар

Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Биология
Олесь Бузина

**Олесь Алексей улы Бузина** (украинча *Олесь Олексійович Бузина*, 13 июль 1969, Киев — 16 апрель 2015, Киев, Украина) — Украина язучысы, журналист, теле алып баручы, антифашист. Үз карашлары өчен Киев үзәгендә атып үтерелгән.

## Тормыш юлы

1969 елда Киевта дөньяга килә, бабалары - казаклар һәм крестьяннар.

1992 елда Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлый.

2006 елдан "Сегодня" дигән гәҗиттә эшли. Телевидениедә "брейн-ринг",  «Teen-лига» тапшыруларында алып баручы булып эшли.

2015 елның мартында цензура белән килешмичә "Сегодня" гәҗитенең шеф-мөхәррир хезмәт урыныннан отставкага китә.

Сәяси карашларында малорослар, урыслар, белоруслар бердәмлеген яклый, украин мәдәниятенең ике теллелеген тасвирлый, Украинаның бәйсезлеген һәм федеральләштерүне яклый, яңа хакимиятне тәнкыйтьли.

2015 елның 16 апрелендә Киев үзәгендә, үз йорты янында атып үтерелгән.

## Китаплар
*    «Вурдалак Тарас Шевченко» (2000)
*    «Тайная история Украины-Руси» (2005)
*    «Верните женщинам гаремы» (2008)
*    «Революция на болоте» (2010)
*    «Воскрешение Малороссии» (2012)
*    «Союз плуга и трезуба. Как придумали Украину» (2013).
*    «Докиевская Русь» (2014)

## Сылтамалар

* http://www.buzina.org/ Рәсми сәхифә

Төркем:Украина язучылары
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Габделхәй Сәетов

**Габделхәй Сәетов** (1924-2000) – Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
## Тәрҗемәи хәл
Сәетов Габделхәй Сәет улы 1924 елның 3 апрелендә хәзерге Башкортстан Республикасының Балтач районы Текән авылында туган. Татар милләтеннән.

Башлангыч мәктәп бетергәч, колхозда эшләгән. 1942 елдан Совет Армиясе сафына алына, 1943 елның маеннан Бөек Ватан сугышында катнаша.

1нче Белоруссия фронтының 5нче удар армиясе 230нчы укчы дивизиясендә 988нче укчы полкның минометчылар взводы командиры ярдәмчесе, разведкачы сержант Сәетов Польша җирләрен (Варшава, Познань шәһәрләрен) азат итүдә катнаша, Берлингача барып җитә. Разведкачы буларак, еш кына фронт сызыгын үтеп чыга, дошманның ут нокталарын ачыклый, мәгълүмат бирердәй дошман сугышчыларын «тел»гә алып кайта. Бервакыт аның төркеме немец генералын кулга төшерә, үзебезнекеләр ягына чыкканда генерал тормышын саклап кала алмасалар да, бай мәгълүматлы оператив карталары, башка документлары кайтарып тапшырыла. 1945 елның 24 апрелендә Сәетов, укчы взвод белән бергә, беренчеләрдән булып Шпрее елгасын кичеп чыга, Руммельсбургер күле ярында плацдарм яулап, дошманның контрһөҗүмнәрен кире кагуда катнаша, аргы ярдагы минометчыларга кирәкле мәгълүматны тапшырып тора.

1945 елның 31 май Указы белән Г.С.Сәетовка Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ул Ленин, I дәрәҗә Ватан сугышы, III дәрәҗә Дан орденнары һәм медальләр белән бүләкләнгән. Сугыш тәмамланганнан соң Башкортстанга кайта, Тәтешле районының Чургылды авылында яши һәм эшли. 1999 елдан Чургылдының яңа урамы Габделхәй Сәетов исемен йөртә. 1945 елдан КПСС әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында
Вилдан Хәбиев

**Вилдан Хәбиев** (*1924-1945*) – Советлар Берлеге Каһарманы (1943).

## Тәрҗемәи хәл
Хәбиев Вилдан Сәет улы 1924 елның 10 сентябрендә хәзерге Сембер өлкәсе Иске Кулаткы районы Урта Тирескә авылында крестьян гаиләсендә туган. Татар милләтеннән. Сугышка чаклы Үзбәкстан Республикасының Шәһрехан шәһәрендә аяк киемнәре тегү фабрикасында эшли. Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә 1942 елның көзендә алына. 1943 елдан КПСС әгъзасы.

1943 елның апреленнән яу кырында, минометчы. Үзәк фронтның 65нче армиясе 193нче укчы дивизиясендә 685нче укчы полкында миномет отделениесе командиры сержант В.С.Хәбиев 1943 елның 15 октябрендә бер төркем сугышчылар белән Днепрны кичеп чыга. Украинаның Чернигов өлкәсе Репкин районы Каменка авылы янында плацдарм яулап ала. Дошманның бер-бер артлы кабатланган контрһөҗүмен кире кагуда сержант Хәбиев җитәкчелегендәге миномет отделениесенең роле мөһим була. 1943 елның 30 октябрь Указы белән В.С.Хәбиевкә Советлар Союзы Герое исеме бирелә. Ул Ленин ордены белән бүләкләнә. 1944 елда В.С.Хәбиев кыска сроклы кече лейтенантлар курсын тәмамлый.

Минометчы әфисәр 1945 елның 11 мартында һәлак була.

Шәһриханның ял паркында аның бюсты куелган, шәһәрнең бер урамы батыр милләттәшебез исемен йөртә.

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында
Зәкәрия Хөсәенов

**Зәкәрия Хөсәенов** (1914-1944) – Советлар Берлеге каһарманы (1945).

## Тәрҗемәи хәл
Хөсәенов Зәкәрия Сафият улы 1914 елның 7 мартында хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Мөси авылында крестьян гаиләсендә туган. Милләте — татар. Тәмамланмаган урта белемле. Колхозда эшләгән.

Совет Армиясе сафларына 1937 елның сентябрендә алынган.
Бөек Ватан сугышы фронтына 1942 елның августында киткән. 1943 елдан КПСС әгъзасы.

134 нче танк полкының (2нче Украина фронты, 4нче гвардия кавалерия корпусы, 30нчы кавалерия дивизиясе) танк командиры старшина Хөсәенов, 1944 елның 12 октябрендә Дебрецен шәһәре (Венгрия) янындагы Хайду-Соват авылы тирәсендә техник төзексезлекне бетереп, үз полкына якынлашканда 18 авыр танктан торган дошман колоннасы белән очраша. Экипаж кыю рәвештә сугышка кереп, 6 танкны һәм җиңел машинаны яндыра. Бу сугышта Хөсәенов һәлак була. Советлар Союзы Герое исеме аңа 1945 елның 24 мартында үлгәннән соң бирелгән. Ленин, Кызыл Байрак орденнары, ике Кызыл Йолдыз ордены, III дәрәҗә Дан ордены, медальләр белән бүләкләнгән.

Хайду-Соват авылы янында җирләнгән.

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында
Галапагос утраулары

**Галапагос утраулары** (,  — «ташбака» сүзеннән) — Тын океанның экватор өлешендәге утраулар төркеме. Көньяк Америкадан 1000 км көнбатыштарак ураншкан, Эквадор Җөмһүриятенә карый.

Иң эре утраулар: Исабела, Фернандина, Сан-Сальвадор, Санта-Крус һәм Сан-Кристобаль. Мәйданы 7,8 мең км². 25 мең кеше яши (2010). 1935 елда милли парк дип игълан ителгән.

Галапагос утраулары янартау атылуыннан пәйда булган, биеклеге — 1707 метргача. Климат коры, еллык уртача температурасы +23°С. Галапагос утрауларында тропик һәм суык  үсемлекләрне һәм хайваннарны очрап була (лиана һәм мүк (мүк), тропик кошлар һәм Антарктика акчарлаклары, тутыйкош белән пингвин, су эте). Эндемик төрләр күп.

Административ үзәк — Бакерисо-Морено.

*
Фән һәм мәктәп (журнал)

**«Фән һәм мәктәп»** ( ) — 1996 елның октябреннан  2015 елның февраленә  кадәр Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә укытучылар һәм тәрбиячеләр өчен нәшер ителгән фәнни-педагогик һәм методик айлык журнал. 2015 елның февралендә чыгудан туктый.
 
## Тарих
1996 елның октябреннән татар һәм рус телләрендә нәшер ителә. Беренче мөхәррир — Г. Х. Сәмигуллин, биология фәннәре кандидаты, Яр Чаллы өзлексез белем бирү институты ректоры. Журналны нәшер итә башлаган чорда язучы Факил Сафинның хезмәте зур була.

## Нәшир һәм гамәлгә куючы
* I — Өзлексез белем бирү институты (Яр Чаллы).
* II — Яр Чаллы социаль-педагогик технологияләр һәм ресурслар институты (НИСПТР).

## Темалары
* Укытучыларның, галимнәрнең һәм уку-укыту йортлары җитәкчеләренең гамәли юнәлешле булган һәм укытучыларга–тәрбиячеләргә көндәлек эшләрендә ярдәм итәрдәй фәнни-методик темага язылган мәкаләләре.
* Мәгариф оешмаларының инновацион һәм алдынгы эш тәҗрибәсен тирәнтен яктыртуга багышланган аерым (махсус) саннар.

## Таралуы
Беренче елларда Россия өлкәләрендә, соңгы вакытта Татарстан җөмһүрияте (нигездә, Чулман аръягы) шәһәрләре һәм районнары буенча абүнәчеләргә айга 1 мәртәбә таратыла. 64 биттән тора.

## Басмаханә
* «Яр Чаллы басмаханәсе» ААҖ (Яр Чаллы, Низаметдинов урамы, 28).
* «Печатная Галерея» ҖЧҖ (Яр Чаллы, Тимер юлчылар урамы,73).

## Ябылу сәбәбе
Икътисад кыенлыклары аркасында ябыла.

## Мөхәрририят
* Баш мөхәррир — Ф. З. Мостафина, ректор.
* Баш мөхәррир урынбасары — И. И. Баһавиев
* Җаваплы сәркатип — Р. В. Маслова
* Техник мөхәррир — Г. М. Шәрәфетдинова

## Сылтамалар
*  Журнал «Наука и школа». Яр Чаллы НИСПТР сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Фәнни журналлар
Гавай утраулары

**Гавай утраулары** (, , элек *Сандвич утраулары*) — Тын океандагы архипелаг. Утраулар төньяк-көнбатыштан көньяк-көнбатышка 3600 километрга сузылган һәм 24 вулканик утраулардан гыйбарәт.

Иң биек нокта — 4205 м. (Мауна-Кеа сүнгән вулканы). Иң эре утраулар: Гавай, Мауи, Молокаи, Оаху һ.б. Гамәлдәге вулканнар күп.

Климат — тропик диңгез климаты. Иң эссе ай — августның уртача температурасы +21…+25°С, февральнеке +18…+20°С. Уртача еллык явымнар саны — 3500—4000 мм. 
Елгалар фәкать зур утрауларда гына бар. Туфраклар — кызыл, кызыл-коңгырт, тауларда тау-урман коңгырт. Үсемлекләрнең 90% эндемик.

Туризм һәм ял итү зонасы; климатик курортлары бар. Административ мәркәз — Гонолулу шәһәре.

## Диннәр
2014 елда христианнар: 351,000 (29%), Буддачылык: 110,000 (9%), Яһүд дине: 10,000 (1%), Ислам дине: 6,000 (0,5%), Һинд дине: 0,5% һ.б..
* Гавай утрауларында ислам

## Милли гимн
**Hawaiʻi ponoʻī — Һавайя уллары — Hawaya ulları**

**Hawaiʻi ponoʻī** (Һавайя уллары) — АКШ карамагындагы Һавайя штатының рәсми гимны. Америкалылар тарафыннан яулап алынганчы, бу җыр Һавайя патшалыгының һәм шулай ук Һавайя җөмһүриятенең дә музыкаль символы булган. Аның сүзләрен Һавайя утрауларының шул замандагы патшасы **Давид Калакауа** (тулы исеме — **David Laʻamea Kamanakapuʻu Māhinulani Nālaʻiaʻehuokalani Lumialani Kalākaua**) иҗат иткән. Гимн көенең Британиядәге **God, save the King!** (**Алла, патшаны сакла!**) гимныныкына охшашлыгы җиңел аңлатыла: аны инглиз капельмейстеры **Һенри Бергер** (**Henry Berger**) язган. Баштарак утраулар Бөекбритания карамагында көн күргән. Моңа кадәр исә **He Mele Lāhui Hawaiʻi** (Һавайя милләте җыры) исемле гимн гамәлдә булган. Ләкин инглизләр килгән вакытта архипелагтагы бөтен утраулар да “үзәк патша”га буйсынмаган, хаким аларны баскынчылар ярдәмендә генә берләштерә алган. Шул сәбәпле гимнны да алмаштырырга туры килгән.

“Һавайя уллары” җыры 1967 елда АКШ штаты легислатурасы тарафыннан расланган.
**Хор башкаруында:** https://www.youtube.com/watch?v=rjBt2ss-S1Q

## Галерея

File:Iolani Palace (1328).JPG|
Hawaje-NoRedLine.jpg|Космостан күренеш
Waikiki_view_from_Diamond_Head.JPG|Һонолулу

## Моны да карагыз
* Elizaveta kirmäne (Hawai)
* Гавай (штат)
## Искәрмәләр

*
Мәхмүт Аипов

**Мәхмүт Аипов** (1920 елның 12 июле, хәзерге Сембер өлкәсенең Иске Кулаткы районы Киреавыл — 1945 елның 22 апреле, Каульсдорф, Алмания) — Советлар Берлеге Каһарманы (1945, үлгәннән соң), рядовой.

## Тәрҗемәи хәл
Мәхмүт Аипов 1920 елның 12 июлендә татар крестьян гаиләсендә туа. Балачагын Костычи авылында үткәрә, анда башлангыч белем ала. Мәктәпне тәмамлагач, Куйбышев тимер юлының Батрак станциясендә слесарь, соңрак вагон депосында белгеч-тимер юлчы булып эшли башлый.

1942 елның маеннан Кызыл Армиядә. 1942 елның июненнән Бөек Ватан сугышы фронтларында, 5 нче удар армиянең 230 нчы укчылар дивизиясе 990 нчы укчылар полкы укчысы. Сталинград, Көньяк-Көнбатыш, Көньяк, 3 нче Украин һәм 1 нче Беларус фронтлары гаскәрләре составында Сталинград сугышында (1942—1943), Украинаны, Молдавияне, Польшаны азат итү сугышларында, Берлин операциясендә катнаша. 1944 елда ВКП(б) га керә.

Берлин өчен барган сугышта батырлык күрсәтә. 1945 елның 22 апрелендә, Берлинның Каульсдорф шәһәре өчен сугыш вакытында, кызылармеец Аипов яраланган пулемёт наводчигын алмаштыра. Бинаның астына бәреп кереп, пулемёттан берничә солдатны юк итә, ләкин үзе дә яралана. Дошманнарның кул белән көрәшкә күчүен күреп, гранатаны тартып ала һәм дошманнарга ташлый, тик янәдән яралана. Икенче граната белән ул калган дошманнарны юк итә. Шул ук көнне ул алган яралардан үлә. Польшаның Мендзыжеч шәһәрендә җирләнә.

Үзенең батырлыгы өчен 1945 елның 31 маенда, вафат булганнан соң, «Алтын Йолдыз» медале һәм Ленин ордены бирелеп, Советлар Берлеге Каһарманы исеменә лаек була.

## Бүләкләр

* Советлар Берлеге Каһарманы (1945 елның 31 мае):
** «Алтын Йолдыз» медале
** Ленин ордены
* «Батырлык өчен» медале (1944 елның 5 октябре)

## Әдәбият
* Батырлар китабы — Книга Героев. К., 2000; Подвиг во имя Родины. Куйбышев, 1965. Кн. 1.
*Татар энциклопедиясе. 2008

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:«Батырлык өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Дебрецен

**Дебрецен** () — халык саны буенча Маҗарстанның икенче шәһәре, Һайду-Биһар медьесының административ үзәге.
## География
Дебрецен Маҗарстанның көнбатыш өлешендә, Уртадунай тигезлегендә, Будапешттан 220 км ераклыкта урнашкан.
## Тарих
Беренче тапкыр *Debrezun* исеме астында 1235 елда телгән алына. 1361 елда король Лайош I Дебреценга шәһәр хокукларын бирә.

Реформация дәверендә бирегә протестант пасторлары сөрелә торган булган. Нәкъ шул вакытта ул кальвинизм үзәге булып киткән. 1693 елда Леопольд I Дебреценга «азат шәһәр» статусын бирә. 1848—1849 еллардагы Маҗар инкыйлабы вакытында Дебрецен Маҗарстанның башкаласы итеп игълан ителгән.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында шәһәрнең әйләнә-тирәсендә актив сугыш хәрәкәтләре үткәрелгәнлектән Дебрецен зур зыян күргән.

## Халык

## Кардәш шәһәрләр

## Галерея

Debrecen_f%C5%91t%C3%A9r.JPG|«Алтын үгез» кунанкханәсе
DebrecenUniversity3.jpg|Университет бинасы
Debreceni_reform%C3%A1tus_nagytemplom.jpg|Чиркәү
Debrecen_town_square.jpg|Искешәһәр

## Искәрмәләр

Төркем:Маҗарстан шәһәрләре
Полинезия

**Полинезия** — 1000 дан артык утраулардан гыйбарәт Океания субтөбәге. Тын океанның үзәк өлешендә, 23°30’ т.к. — 28° к.к. ва 176° кч.о. — 109°20’ кб.о. арасында урнашкан.

Полинезия составында Тонга, Һавай, Тувалу, Феникс, Токелау утраулары, Кук архипелагы, Көнбатыш Самоа, Көнчыгыш Самоа, Лайн, Тубуаи, Маркиз утраулары, Пасха утравы, Җәмгыять утраулары, Туамоту утраулары һ.б. бар. Мәйданы 26 мең км² (Яңа Зеландияне исәпләмичә). Төньяк очы Һавай утраулары, көньяк-көнбатыш очы Пасха утравы һәм көньяк-көнчыгыш очы Яңа Зеландия булган өчпочмакны хасил итә.

Утрауларның күпчелеге янартау атылуы нәтиҗәсендә пәйда булган, калганнары — мәрҗән утраулары. Янартау утрауларның рельефы таулы (иң биек ноктасы 4205 м, Һавай  утравындагы Мауна-Кеа сүнгән янартавы), мәрҗән утрауларының җир өсте яссы һәм иңкү. Һавай, Самоа һәм Тонга утрауларында хәрәкәттәге янартаулар бар.

Файдалы казылмалардан фосфорит, боксит чыганаклар бар. Утраулар мәрҗән рифлары белән уратылган. Климат — экваториаль, тропик, пассатлы. Уртача еллык температура +22...+26°С. Еллык явым 1500 ммдан 3500 ммгача, көчле давыллар була. Утраулар даим яшел субекваториаль һәм тропик урманнар белән капланган, җил тими торган тау битләүләре саванналардан гыйбарәт. Каһвә, какау, каучуклы агачлар, шикәркамыш, ананас, дөге, маниок үстерелә. Диңгез хайваннары аулана, энҗеләр алына. Халыкара туризм үсеш алган.

Төркем:Полинезия
Самоа утраулары

**Самоа утраулары** () — Тын океандагы вулканик утраулар төркеме. Иң эре утраулар — Савайи, Уполу, Тутуила. Көнбатыш өлеш Самоа дәүләтенә, көнчыгыш өлеш Америка Самоасына (АКШ биләмәсе) карый. Борынгыда Самоага полинезлар килеп урнашкан. Аурупалылардан иң беренче булып утрауда һолландияле Я. Роггевен булган (1722). 1768 елда француз диңгез сәхәтчесе А. Бугенвиль утрауларга барып җитеп, аларга *Диңгезчеләр утраулары* исемен биргән.

Мәйдан — 3030 км². Халык саны — як. 250 мең кеше (2010).

Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Җәмгыять утраулары

**Җәмгыять утраулары** (, ) — Тын океанның көньяк өлешендә, Полинезиядә урнашкан утраулар төркеме. Француз Полинезиясе (Франциянең диңгезарты биләмәсе) составына керә.

*Җилтияр* һәм *Җилтимәс* утраулар төркмнәреннән гыйбарәт. Мәйдан 1593 км². Административ мәркәз — Папеэте (Таити утравында). Утрауларның күбесе янартау атылуыннан пәйда булганнар, алар мәрҗән рифлары белән уратылган. Биеклек 2241 метргача. Иң зур утрау — Таити.

Тропик диңгез климаты. Уртача температура мартта +26°С, августта +20°С. Еллык явымнар саны — 1500—2500 мм.  пальмасы, сандал, ваниль агачлары, банан, шикәркамыш, пахта, ананас һ.б.н. үстерелә. Балык тотыла, энҗе җыела.

Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Полинезия
Баку эшчесе

**«Баку́ эшчесе́»** — атна саен бастырылып чыга торган иҗтимагый-сәяси газета. Әзербайҗан КП (б) ҮК, Үзәк Башкарма Комитеты һәм Профсоюзлар шурасы органы. 1930 елның 28 апреленнән 1938 елның 11 мартына кадәр Баку шәһәрендә татар телендә нәшир ителә, барлыгы 822 саны чыга. Төрле елларда мөхәррир булып торучылар И. Хәйретдинов, Х. Ризван, Ш. Рәхмәтуллин. Әзербайҗан сәясәтендә эшләүче татарлар өчен чыгарыла. 1930-32 елларда газетаның бер сәхифәсе «Зәрбдар колхозчы» («Алдынгы колхозчы») исемендә үзбәк телендә басыла.

## Моны да карагыз
* Киров нефтьчесе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* tatarile.org

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Азәрбайҗан гәҗитләре
Төркем:Бакы
Күмер өчен

**Күмер өчен** (*Kymer ɵcen*) — эшчеләр өчен көндәлек газета. Украина КП(б)ның Чистяково шәһәр комитеты, профсоюзларның шәһәр комитеты һәм Эшче, крестьян, кызылармияче депутатларның шәһәр Шурасы башкарма комитеты органы. 1932 елның 1 июненнән 1935 елның 15 июненә кадәр Донецк өлкәсе Чистяково шәһәрендә татар телендә 108 саны нәшер ителә. Украин һәм рус телләрендә чыгучы «Горняк» газетасы мөхәрририяте каршында басыла. Күмер сәнәгатендә эшләүче татарлар өчен чыгарыла.
## Чыганаклар
* http://e-rentier.ru.tatarile.org/date/node/7980

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Украина татар матбугаты
Ленин ялавӗ

**Ленин ялавӗ** () — газета. КПССның Татарстан өлкә комитеты һәм ТАССР Югары Шурасының чуаш секциясе органы. 1921 елның ноябреннән 1922 елның маена кадәр һәм 1936–1963 елларда Казанда атнага 3 тапкыр чуаш телендә нәшер ителә. 1960 елга кадәр «Хӗрлӗ ялав» () исеме белән чыга.
## Чыганаклар
* http://e-rentier.ru.tatarile.org/date/node/7237
* http://enc.cap.ru/?t=publ&lnk=2899

Төркем:Чуашча гәҗитләр
Төркем:1921 елда барлыкка килгән басмалар
Мариан утраулары

**Мариан утраулары** (, ), элек **Ладрон утраулары** ( — *Караклар утраулары*) — Тын океанның көнбатыш өлешендәге утраулар төркеме, Микронезиядә.

Мәйдан 1,1 мең км². 15 эре һәм берничә вак утрау һәм рифлардан гыйбарәт. Килеп чыгышы ягыннан мәрҗән һәм вулканик утраулар. Җир тетрәүләр еш була. Иң биек ноктасы — 965 м. Фосфорит, күкерт, тимер һәм марганис рудасы чыганаклары бар.

Тропик пассатлы климат. Елга 1800–2100 мм явым төшә. Тайфуннар була. Көньяк һәм көнчыгыш тау битләүләре даим яшил тропик урманнар белән капланган, төньякта ксерофит үсемлекләре үсә.  пальмасы, банан, цитрус үсемлекләр үстерелә. Пахта, шикәркамыш игелә, каһвә җитештерелә. Балык тотыла.

Мариан утрауларына аурупалылардан иң беренче булып 1521 елда Фернан Магеллан килеп җиткән һәм утрауларны Испания кыйралы Филипп IVнең тол хатыны исеме белән атаган.
## Моны да карагыз
* Мариан иңкүлеге

Төркем:Австралия һәм Океания утраулар төркемнәре
Төркем:Мариан утраулары
Кадиевка пролетары

**Кадиевка пролетары** — иҗтимагый-сәяси газета. Украина КП(б)ның Кадиевка шәһәр комитеты һәм профсоюзларның шәһәр шурасы органы. 1931 елның 30 сентябреннән 1934 елның 7 ноябренә кадәр Кадиевка шәһәрендә (Донецк өлкәсе) татар телендә атнага 2 тапкыр нәшер ителә, 254 саны чыга. Кадиевка шахталарында, кокс-химия, химия һәм металлургия заводларында эшләүче татарлар өчен чыгарыла. Газета битләрендә эшче-хәбәрчеләрнең язмалары зур урын ала.

## Чыганаклар
* http://e-rentier.ru.tatarile.org/date/node/6439

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Украина татар матбугаты
Күмер ударнигы

**Күмер ударнигы** (*Kymer udarnigь*) — эшчеләр өчен атналык газета. Украина КП(б)ның Макеевка шәһәр комитеты, Эшче, крестьян, кызылармияче депутатларның шәһәр Шурасы һәм профсоюзларның шәһәр Шурасы органы.

1932 елның 10 октябреннән 1934 елның 31 июленә кадәр Донецк өлкәсе Макеевка шәһәрендә татар телендә барлыгы 107 саны нәшер ителә. Мөхәррире — Ш.Әхмәтҗанов. Макеевка шахталарында, металлургия, торба кою, кокс-химия һәм цемент заводларында, күмер сыйфатын яхшырту фабрикасында эшләүче татарлар өчен чыгарыла. Газетада хезмәт ударниклары А.Галиев, С.Ибраһимов, Т.Фәйзрахманов, Н.Яруллин һ.б. турында язмалар басыла. Эшче-хәбәрчеләрнең язмалары даими урын ала.
## Чыганаклар
* http://e-rentier.ru.tatarile.org/date/node/7981

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Украина татар матбугаты
Самуил Тапиков

**Самуил Тапиков** (1915-1945) – РККА капитаны, артиллерист, Сəʙитлар Берлеге Каһарманы (1945).

## Тәрҗемәи хәл
Тапиков Самуил Михаил улы 1915 елның 1 ноябрендә хәзерге Татарстан җɵмһүpиятсы Минзәлә районының Яңа Мәлкән авылында туган. Милләте — татар. 7 сыйныф тәмамлаган. Казан шәһәрендә яшәгән һәм эшләгән. 1934 елдан Эшче-кepәстиян Кызыл Гаскәрендә. 1938 елда Ленинград артиллерия училишчесын тәмамлаган.

1941 елның июненнән Бөек Ватан сугышында катнашкан. 1942 елдан Cәʙитләр Берлeгe Kaᴍyнислaр Фиркaсe әгъзасы. 398 нче җиңел артиллерия полкында (65нче җиңел артиллерия бригадасы, 18нче артиллерия дивизиясе, 3нче фронт өзү артиллерия корпусы, 65нче әpмe, 2нче Белоруссия фронты) дивизион командиры капитан Тапиков 1945 елның 5 февралендә, Эльбинг шәһәр-крепосте (Эльблонг, Польша) янында Висланы кичкәннән соң, плацдармда дошман контрһөҗүмен кире кайтарганда бәтәрәй уты белән идарә итеп, дошман гаскәренә һәм сугыш техникасына зур зыян китергән. Бу сугышта ул үзе дә һәлак булган. Сəʙитлар Союзы Герое исеме 1945 елның 29 июнендә үлгәннән соң бирелгән. Ленин, Кызыл Байрак, Александр Невcки ypдᴎннары белән бүләкләнгән.

Минзәлә шәһәрендә бер урам аның исеме белән аталган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында
Колхоз правдасы

**Колхоз правдасы** — иҗтимагый-сәяси газета. КПССның Горький өлкә комитеты һәм өлкә башкарма комитетынең Сергач районы террториаль-җитештерү колхоз-совхоз идарәсе органы. 1962 елның 22 апреленнән 1963 елның 31 мартына кадәр Сергач шәһәрендә (Түбән Новгород өлкәсе) татар телендә нәшер ителә, барысы 182 саны чыга.

Төп рубрикалары: «Еллар һәм кешеләр», «Советлар Союзы буйлап», «Бер атнада дөнья», «Социалистик илләрдә», «Әхлак темасына», «Безнең заман кешесе», «Кеше хезмәте белән күркәм», «Партия тормышы», «Әдәби сәхифә». Төп игътибар өлкәнең татар авыллары тормышына бирелә. Җитештерү алдынгыларының уңышлары һәм тәҗрибәләре, мәдәният, мәгариф, сәламәтлек саклау оешмалары эшчәнлеге җентекләп яктыртыла. Танылган әдипләрнең һәм җирле әдәбиятчыларның әсәрләреннән өзекләр басыла. Шагыйрь А.Сәләхетдинов газета белән актив хезмәттәшлек итә.

## Чыганаклар
* http://e-rentier.ru.tatarile.org/date/node/7362

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Түбән Новгород өлкәсе татар газеталары
Гаффар Насертдинов

**Гафар Насардинов (Насертдинов) ** (1923-1994) – РККА полковнигы, артиллерист, Советлар Берлеге Каһарманы (1945).

## Тәрҗемәи хәл
Насардинов Гафар Назар улы 1923 елның 26 февралендә Исилкүл авылында (хәзер Омски өлкәсендәге шәһәр) эшче гаиләсендә туган. Милләте — татар. 10 сыйныф бетергән. Омскның автомобиль юллары институтында укыган. Исилкүл районының Новорождественка авылында башлангыч сыйныф балаларын укыткан.

1942 елда Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә алынган. 1942 елда Новосибирск хәрби пехота училищесын тәмамлаган.
1944  елдан КПСС әгъзасы.
1942 елның августыннан хәрәкәттәге армиядә.

294нче гвардия укчы полкының (97нче гвардия укчы дивизиясе, 5нче гвардия армиясе, 1нче Украина фронты) рота командиры гвардия өлкән лейтенанты Г.Н.Насретдинов 1945 елның 26 гыйнварында беренчеләрдән булып Одерны кичкән һәм Линден (Липки, Бжег шәһәреннән 7 чакрым төньяк-көнбатышта, Польша) авылына бәреп кергән. Батальонның төп көчләре килеп җиткәч рота һөҗүмгә күчкән һәм Олау шәһәренә (Олава, Польша) барып җиткән, аны азат итүдә катнашкан. СССР Югары Советы Президиумының 1945 ел 27 июнь Указы белән Г.Н.Насретдиновка Советлар Союзы Герое исеме бирелгән.

Сугыштан соң армия хезмәтен дәвам иткән. 1954 елда бронетанк гаскәрләре хәрби академиясен тәмамлаган. 1978 елда полковник Г.Н.Насретдинов запаска чыккан. Минск шәһәрендә яшәгән һәм эшләгән. Ленин, I һәм II дәрәҗә Ватан сугышы, III дәрәҗә «СССР Кораллы Көчләрендә Ватанга хезмәт иткән өчен» орденнары һәм медальләр белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*  Каһарманнар.ру сайтында