open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Русиянең икенче футбол лигасы

**Россиянең икенче футбол дивизионы** - Россиянең футбол системасында өченче дивизион. 1992 - 1997 елларда **Икенче лига** исемен йөртте. 1998 - 2010 елларда ярышларны  оештырган иде.

2010 елда географик принцип буенча биш зонага бүленгән: "", "", "", "" һәм "".

## 2012/13 сезоны
2012/13 елгы турнирда 72 төркем катнша, шул исәптә «Көнбатыш» зонасында 17, «Үзәк» зонасында — 16, «Көньяк» зонасында — 18, «Урал—Идел буе» зонасында — 12, «Көнчыгыш» зонасында — 9 төркем.

## Җиңүчеләр

## Моны да карагыз
* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы

## Искәрмәләр

Төркем:Россиядә футбол
Матур әдәбият

**Матур әдәбият** — җиһанны сүзләр аша күз алдына китерү сәнгате. Матур әдәбият формасы — сүзләр ярдәмендә укучы күз алдына китереп бастырылган тормыш рәвеше.

Матур әдәбияткә турыдан-туры фикер әйтү хас түгел, фикер образлар аша, әдәби әсәрнең тукымасына сеңдерелеп, сиздермичә үткәрелә.

## Сылтамалар
* Әдәбият тарихы: 8 томда. М.: Наука, 1983—1994 
## Шулай ук карагыз

Төркем:Әдәбият
Төркем:Матур әдәбият
Сарапул

**Сарапул** — Удмуртиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан шәһәр, 1991 елга кадәр Сарапул районның административ үзәге.

## География
Сарапул Чулман елгасы буенда, Ижаудан 66 километрга көньяк-көнчыгышрак урнаша.

## Климат
Бу төбәктә климат уртача континенталь. Уртача еллык температура — +3,4&nbsp;°C, һава дымлылыгы — 69,7 %.



## Этимология
*Сарапул* исем чыгышның ике версия бар: 
* чуаш (яки болгар): (*сара-пула* — сары/чибәр балык)
* төрки: (*сара-пула* — сары тәңкә)

## Тарих
Сарапул елгасы - 1596 елда, ә Вознесенское авылы 1621 елда беренче тапкыр телгә ала (*«село Вознесенское, что на Сарапуле»*). 1780 елда шәһәр статусын ала, Сарапул өязенең үзәге була. Шул вакыттан бирле архитектура планнары буенча төзелә; шәһәр территориясендә ике монастырь һәм 33 чиркәү бар. Кайбер биналарны әсирлеккә эләккән француз солдатлары төзегән.

1923—1934 елларда Сарапул округы Урал өлкәсенең үзәге булган. 1934— 937 елларда Киров крае (өлкәсе) составында булган. 1937 елда Удмурт АССР составына кертелгән.

1981 елда шәһәрнең 12 нче мәктәбендә, ССРБ тарихында беренче тапкыр буларак, заложниклар алу булды. Заложникларны азат итү операциясендә ССРБ Дәүләт иминлеге комитетының "Альфа" бүлекчәсеннән гаскәриләр катнашты.

1992 елда шәһәр составына Симониха ШТБ-се кертелә.

## Халык

### Милли состав

## Мәгариф
32 балалар бакчасы, 11 мәктәп, 2 лицей, 2 башлангыч мәктәп, 2 коррекция мәктәбе, прогимназия, мәктәп-интернат.

Сарапул азык-төлек сәнәгате техникумы, педагогия колледжы, 4 ПТУ. Удмурт дәүләт университетының филиалы бар.
## Дин

;Православие
;Ислам
* Сарапул үзәк мәчете
* Элеконд микрорайоны мәчете

## Массакүләм мәгълүмат чаралары
### Газеталар, интернет-басмалар
* «Красное Прикамье» (1919 елдан бастырып чыгарыла)
* Sarapul.Ru сайты (2002 елдан бастырып чыгарыла)
* Заводская литражка (2007 елдан бастырып чыгарыла)
* «Фортуна» газетасы
* «СОВЕТник» газетасы
* «Сарапул» газетасы

### Телеканаллар
* Первый канал
* Россия 1 + гтрк Удмуртия
* ТНТ + 5 океан
* Рен + Центр-Сарапул
* Пятый + Моя Удмуртия
* ТВЦ + ТВС
* Перец
* НТВ

### Радио
* Европа плюс (98,9 МГц и 106,5 МГц)
* Радио Моя Удмуртия (99,4 МГц)
* Русское Радио (100,3 МГц)
* DFM (101,6 МГц)
* Ретро FM (102,1 МГц и 107,1 МГц)
* Авторадио-Сарапул (104,0 МГц)
* Юмор ФМ (106,3 МГц)

### Интернет-провайдерлар
* РостКом
* Ростелеком Волга
* Девятый узел
* Ойл-Телеком
* MTC
* МегаФон
* Скай Линк
* Билайн
* Теле2

## Сарапул белән бәйле шәхесләр
* Надежда Дурова — Россия армиясендә беренче хатын-офицер (*"кавалерст-девица"*)
* Игнатий Гаврилов — удмурт шагыйре.
* Алла Верещагина — сәнгать белгече.
* Алексей Ильинский — геоботаник.
* Евгений Кычанов — тарихчы.
#### Татарлар
* Зөлфия Камалова - Австралиядә иҗат итүче җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2012).

## Фотогалерея

image:Sarapul - Sedelnikov street.jpg
image:Sarapul train station.jpg
image:Sarapul06st.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия шәһәрләре
Төркем:Сарапул
Баһаветдин Вәисев

**Баһаветдѝн Хәмзә улы Вәѝсев** — фәлсәфәче, шагыйрь, дин эшлеклесе, Вәисиләр хәрәкәтен башлап җибәрүче, аның җитәкчесе.

## Тәрҗемәи хәле

Ул хәзерге Яшел Үзән районы Мулла Иле авылында игенче гаиләсендә дөньяга килә. Башлангыч белемен туган якларындагы мәдрәсәләрдә ала. Якын һәм Урта Көнчыгыш илләрендә укыган Җәгъфәр Салихов Иске Кулаткы авылында мәдрәсә ачкан дигән хәбәрне ишеткәч, Баһаветдин дә 1841 елда шул мәдрәсәгә укырга керә, 1862 елның 20 июлендә остазы үлгәнгә кадәр бу мәдрәсә белән бәйләнешен өзми.

1863 елда Казанда «чын дин» йортын ача, «Вәисиләр илаһи полкы»н оештыра.

1863 елның 7 октябрендә «патшага дога» текстын иҗат иткән остазы — шәехе каберенә тәкия ясар өчен акча сорап, патшага хат яза. Үзен шул тәкиягә сакчы, карап торучы итеп тәкъдим итә. Хаттагы проблемалар буенча консультация сорап, Санкт-Петербург университеты профессоры Александр Казем-Бекка мөрәҗәгать итәләр. Казем-Бек мондый «шәехлек-мөритлек»нең нинди нәтиҗәгә китерү ихтималын яңа гына бастырылган Шамил җитәкчелегендәге азатлык хәрәкәтенә ишарәләп аңлата. Б. Вәисевнең шундый сорау белән патшаның үзенә мөрәҗәгать итүенә ярсый. Хатны Диния нәзарәте тикшерүенә җибәрергә, Вәисевне исә җирле хакимият аша катгый кисәтергә тәкъдим итә. Шуннан эзәрлекләүләр башлана. Бу эзәрлекләүләргә җавап итеп, Вәисев муллаларга, Диния нәзарәтенә, җирле хакимияткә каршы көрәшне максат иткән яшерен оешма төзи. Вәисев оешмасы ислам динендә яңа секта рәвешендә формалаша.

1884 елда кулга алына, 1885 елда, акылга зәгыйфь кеше дип, Казан округы психик авырулар хастаханәсенә урнаштырыла. 1893 елда вафат була.

## Моны да карагыз
* Вәисиләр хәрәкәте

## Чыганаклар
* Татар язучылары. Электрон белешмәлек

## Сылтамалар
* Бу китапта – кысылган тарих

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Сектачылар
Социаль роль

**Социаль роль** — кешенең, үзе алып торган социаль урынына карап, үз-үзен тоту ысулы яки моделе. Гадирәк итеп әйтсәк, ул кешенең статусына карап, аның үз-үзен тотышыннан ниндиерәк нәтиҗә көтү. Мисал: урамда бай кеше үзен хәерче кебек, ә олы кеше бала-чага кебек тотмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Социаль рольләр
Төркем:Социология
Русиянең беренче футбол лигасы

**Россиянең беренче футбол дивизионы** — Россиянең футбол системасында икенче дивизион.

1998 елга кадәр ул «Беренче лига» дип аталган.

## Тарих
Беренче дивизионның төзелеше берничә тапкыр алмаштырырган: 1992-1993 елларда ул өч зонасына бүленгән («Көнбатыш» , «Центр» , «Көнчыгыш»)

1994 елдан бердәм турнир үткәрерде, төрекмнәр саны генә үзгәрә иде (1994—1999 — 22, 2000 — 20, 2001—2002 — 18, 2003—2008 — 22, 2009дан — 20).

## Җиңүчеләр

## Барлык бернче дивизион беренчелектә катнашкан төркемнәр
1992-2012 елларда беренче дивизион беренчелектә 111 төркем катнашты.

### Федераль округлар буенча төркемнәр саны

* Көньяк федераль округы — 29 төркем
* Үзәк федераль округы — 25 төркем
* Идел буе федераль округы — 24 төркем
* Себер федераль округы — 11 төркем
* Ерак Көнчыгыш федераль округы — 8 төркем
* Төньяк-көнбатыш федераль округы — 7 төркем
* Ураль федераль округы — 6 төркем
* Төньяк Кавказ федераль округы — 11 төркем

### Клубларның уңышлары

## Моны да карагыз
* Россиянең Футбол Премьер-Лигасы
* Россиянең икенче футбол дивизионы

## Искәрмәләр

Төркем:Россиядә футбол
Комсомол районы (Чуашстан)

**Комсомол районы** (рус. *Комсомольский район*, чуаш. *Комсомольски районĕ*) — Чуашиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Комсомол авылы.

## География
Чуашиянең көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 630,3 км². Төньякта Канаш районы, көньякта Батыр районы, көнбатышта Ибриси районы, көнчыгышта Ялчык районы һәм Татарстанның Кайбыч районы белән чиктәш.

## Тарих
Район 1939 елның 22 февралендә оеша.

## Халык
Халык саны 28,2 мең кеше (2009 елга)

Милли состав: чуашлар — 69,2%, руслар — 4,3%, татарлар — 26,2%

## Административ бүленеше
Районда 12 авыл жирлеге бар:
# Александровка авылы җирлеге — Александровка авылы
# Албус-Сөрбәй авылы җирлеге — Албус-Сөрбәй авылы
# Асан авылы җирлеге — Асан
# Каенлык авылы җирлеге — Починок-Быбыть
# Комсомольский авылы җирлеге — Комсомол
# Яңа Чаллы-Сөрбәй авылы җирлеге — Яңа Чаллы-Сөрбәй
# Кыр Сондыры авылы җирлеге  — Кыр Сөндере
# Сөрбәй-Тукай авылы җирлеге —  Сөрбәй-Тукай
# Тугай авылы җирлеге — Чуаш Тукае
# Урмай авылы җирлеге — Урмай
# Чичкан авылы җирлеге — Чурачык
# Шераут авылы җирлеге  —Шераут

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү.
## Матбугат
* «Каҫал ен»  
* «Вакыт» 

## Шәхесләр
;татарлар
* Ирек Наскаев (1954), педагог-хореограф, балетмейстер. Татарстан ССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1991).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Чуашстанның Комсомол районы
Батыр районы

**Батыр районы** () — Чуашстанның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Батыр авылы.

## География
Чуашстанның көньяк-көнчыгышында урнашкан муниципаль район. Район территориясе 944 км².

## Тарих
Район 1927 елның 5 сентябрьендә оеша.

Батыр районына татарлар килүе (йомышлы мишәрләр) 16 йөзнең 2 нче яртысында Гөбенә һәм Тәтеш-Темников чик буе ныгытмаларын төзү белән бәйле. Татар авыллары арасында иң борынгылары: Шыгырдан, Татар Согыты (16 йөз ахыры — 17 йөз башы), Татар Тимәше (1629), Кыр Бикшеге (1650 еллар). Батыр районындагы авыллар элек мәчетләрнең күп булуы белән аерылып торган. 1920 елларда Шыгырдан авылында 8, Татар Согытында 3, Кыр Бикшиге авылында 3, Кызыл Чишмәдә (элек Мачар (Начар) Үби дип аталган) 2, Озын Куак авылында 2, Татар Тимәшендә 1 мәчет булган. Мәчетләр каршында мәдрәсәләр һәм мәктәпләр (иң борынгылары — Шыгырдан авылында, 18 йөздән мәгълүм) эшләгән.

## Халык
Халык саны 40,3 мең кеше (1999 елга). Батырның үзендә- 5,7 мең, Шыгырданда- 5,1 мең кеше.

Милли составы: чуашлар — 75%, татарлар —22 %, шулай ук руслар, мордвалар, украиннар яши.

Татарлар саны: 1989да — 10 365, 1997дә — 9 506, 2002дә — 10 602 кеше.

Татар авыллары: Шыгырдан, Татар Согыты, Кыр Бикшиге, Озын Куак, Кызыл Чишмә, Кызыл Камыш, Татар Тимәше, Кече Шыгырдан, Яңа Чепкас; Имәнкисәге (Именево) авылында — чуашлар белән, район үзәгендә чуашлар, руслар белән бергәләп яшиләр.

Чуаш авыллары: Абамза, Алманчы, Балабаш-Нрус, Бәхтегилде, Кокшан, Люля, Первомайское, Ульяновка һ.б.

## Административ бүленеше
Районда 19 авыл жирлеге бар.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү. 50% җир игелә.

## Хәзерге торышы
Хәзерге вакытта Шыгырданда 4, Озын Куакта 2, Кыр Бикшигендә 2, Татар Согыты, Кызыл Камыш, Татар Тимәше авылларында берәр мәчет эшли. Шыгырдан авылында Чуаш Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте бинасы урнашкан. Районда «21 гасыр» Татар яшьләре үзәге (Батыр авылы; 1999 дан), «Ак Барс» СК (Шыгырдан авылы; 1996 дан) эшли. Татар телендә «Авангард» (1952 дән), «Умырзая» (1999 дан), «Вакыт» (1996 дан) газеталары нәшер ителә.

## Районның танылган кешеләре
#### Татарлар
* Азат Абитов (*1993, [[Шыгырдан]]*), җырчы.
* Җәүдәт Сөләйманов (*[[1955]], [[Кызыл Чишмә (Батыр районы)|Кызыл Чишмә]]*) — галим, КФУ профессоры, Татарстанның дәүләт премиясе лауреаты.
* Бәдретдин Төхфәтуллов (1918-1988, *[[Шыгырдан]]*),  Дан орденының тулы кавалеры.
* Фәридә Фәйзуллина (*[[Начар Үби]]*), җырчы, ЧР атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Шулай ук карагыз
* Шыгырдан районы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* ТР Фәннәр академиясенең Татар энциклопедиясе институты.
* Татар энциклопедиясе. Казан, 2008.

## Сылтамалар
* Район рәсми сайты

Төркем:Чуашстан районнары
Төркем:Батыр районы
Ак Юл төркеме

**«Ак Юл»** — 2006 елның 18 июнендә нигезләнгән татар альтернатив музыкаль төркеме. Төп идея Илшат Галиев һәм Рәмис Сәдретдиновныкы. Рәмис шигырьләр белән җырлар яза, ә Илшат гитарада уйный һәм җырлый. Соңырак төркемгә Илшат Сәгъдуллин килә. Бүгенге көндә Илшат Галиев бер үзе чыгыш итә.

Аның кайбер жырларын «Яна Гасыр», «Кукмара авазы» радиосында ишетергә була.

Төркем тарихында очышлар да, төшүләр дә булды. 2008нче елда егетләр “Йолдызлар фабрикасы” кастингында катнашалар. Күп вакытны алар проектлары белән кызыксына торган кешене эзләгәннәр, ләкин теге елларда татар альтернативасын яратып бетермәгәннәр.

Кайвакыт егетләр барысында ташларга дип уйлаганнар, ләкин шул чакта Зөлфәт Зиннуров алар белән кызыксына башлый, һәм “Ак юл” төркемен таныта.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Эссе төркеме

**«Эссе» төркеме** — Нияз Валеев һәм Айрат Ильясов дуэты. Бу төркем 2005 елда дөньяга килә. Беренче чыгышларыннан ук «Эссе» егетләре «Күренмә күземә» җырын башкарып популярлаша.

2006 елда «Татар җыры» фестивалендә «Эссе» группасы «Иң яхшы төркем» номинациясенең лауреаты булып, «Алтын барс» премиясенә лаек була. Шулай ук «Эссе» төркеме «Кызган таба» бәйсез татар клуб музыкасы фестивалендә «Иң популяр төркем» наминациясенең җиңүчесе.

2007 елның 21 мартында егетләрнең беренче альбомнары чыга. Шул альбомга кергән җырланың күбесен Нияз Валиев язган.

Хәзерге көндә «Эссе» төркеменең «Сиңа кирәк түгел», «Сәхнә», «Китәр борчуларың», «Төне буе яңгыр яуды» җырларына дүрт клип төшерелгән..

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар музыкаль төркемнәре
Спред

right|thumbnail|250px|Спред
**Спред** («spread» — инглиз теленнән кергән сүз; ягу, сылау мәгънәсен аңлата) — сөт өстенә (яки атланмайга) үсемлек майлары катнашмасы кушып җитештерелгән эмульсион май ризыгы. Алар майдан тышкы кыяфәтенең матуррак булулары, икмәккә ягуны җиңеләйтә торган йомшак консистенциясе белән аерылып торалар. Шуңа күрә спредларны кулинариядә генә түгел, бутербродлар ясаганда да кулланалар.

## Россиядә
Россиядә җитештерелгән беренче спредлар маргарин җитештерүдә кулланыла торган ГОСТ таләпләренә туры килмәгән. Шуңа күрә җитештерүчеләр аларны маргарин дип түгел, йомшак май (җиңел май, катнаш май) дип атадылар. Әмма йомшак май сүзтезмәсе кулланучылар арасында аңлашылмаучылык тудыра, чөнки алар кибет-базарлардан нинди май — катнаш маймы, әллә атланмаймы — алганнарын аермый башлый. Мондый буталчыклыкка чик кую өчен, 2004 елның 1 июленнән яңа ГОСТ гамәлгә кертелде. Бу норматив документ нигезендә спред катнаш май, йомшак май яисә җиңел май дип аталырга тиеш түгел.

Кулланучыга ярлыкта спредның гомуми майлылыгы турындагы мәгълүмат кына түгел, шулай ук составындагы атланмай яки үсемлек майларының ничә процент икәнлеге дә күрсәтелергә тиеш. Спредлар, составындагы майларның кайсысы (атланмай яки үсемлек майларының) күбрәк булуына карап, өч төргә бүленә:

1) әгәр ярлыкта атланмайга үсемлек мае кушылган спред дип язылган икән, димәк, аның составында атланмай үсемлек маена караганда күбрәк була;

2) үсемлек маена атланмай кушылган спред составында, киресенчә, атланмай үсемлек маена караганда азрак була;

3) үсемлек маена туң май кушылган спредта атланмай булмый. Аның составында табигый үсемлек майлары өстенлек итә.

## Чыганаклар
*Хаков В.Х., Латыпова А.И., Бакирова С.Д., Товар турында мәгълүмат укыйбыз.

ризыклары]]

Төркем:Ризыклар
[Төркем:[сөт
Йогырт

**Йогырт** — җылыту юлы белән эшкәртелгән һәм майсызландырылган яки нормальләштерелгән сөт яисә сөт ризыкларын термофиль сөт әчетү стрептококклары һәм болгар таякчыкларының чиста культуралары катнашмасы ярдәмендә әчетү юлы белән әзерләнгән әче сөт ризыгы.

Әлеге ризыкны җитештерү өчен иң башта аның нигезен әзерлиләр: сөт яки сөт ризыгын пастеризациялиләр, ягъни зарарлы микробларын бетерәләр. Бары шуннан соң гына микроорганизмнар катнашмасы ярдәмендә әчетәләр.

## Төрләре
Ризыкка тәм кертә торган өстәмәләр, хушисләткечләр һәм азык өстәмәләре кушуга бәйле рәвештә йогыртларның түбәндәге төрләре җитештерелә:

1) составында җиләк-җимеш (яшелчә) кисәкләре яки җиләк-җимеш тутырылмалары булган җиләк-җимешле (яшелчәле) йогырт;

2) составына хушисләткечләр кертеп хушисләндерелгән йогырт;

3) составында Роспотребнадзор органнары тарафыннан кулланырга рөхсәт ителгән витаминнар һәм витаминлы премикслар булган витаминлаштырылган йогырт.

## Чыганаклар
* Хаков В.Х., Латыпова А.И., Бакирова С.Д., Товар турында мәгълүмат укыйбыз.

Төркем:Ризыклар
Төркем:Сөт ризыклары
Майонез

**Майонез** () — истән арындырып чистартылган үсемлек майларына су, тоз, шикәр, йомырка ризыклары, серкә, гәрчитсә кебек өстәмәләр кушып гомогенлаштырылган ризык. Катламнар-га аерылмасын өчен, аңа тотрыкландыргычлар һәм эмульгаторлар кушыла.

## Төзелеше
Майлылыгы 15% тан артык булганда гына, әлеге ризык майонез дип йөртелә. 15% тан ким булса, ул соуска әйләнә. Майонезның калориясе составындагы үсемлек майларының масса өлешенә бәйле.

Майлылыгы буенча майонез өч төргә бүленә:

1) әгәр майлылыгы 50% тан артык икән, бу югары калорияле майонез санала;

2) 45—55% булганда, уртача калорияле;

3) 40% тан ким булган очракта, түбән калорияле майонез була. Әлеге төр майонез сыек булу сәбәпле, аңа төрле тотрыкландыргыч матдәләр кушыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хаков В.Х., Латыпова А.И., Бакирова С.Д., Товар турында мәгълүмат укыйбыз.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Соуслар
Минераль су

**Минераль су** — составында минераль тозлар булган табигый су.

Минеральләшү дәрәҗәсе һәм кулланылыш максаты ягыннан алар өч төргә бүленә:

# Ризык белән эчә торган минераль су. Аның минеральләшүе 1 г/дм3 дан ким булмый. Бу төр су ризык янына бирелә торган эчемлек сыйфатында, шулай ук алкогольсез эчемлекләр, сок, концентратлар һ.б. әзерләү өчен кулланыла.
# Ризык белән эчә торган шифалы минераль су. Аның минеральләшүе 1 дән 10 г/дм3 га кадәр. Мондый минераль су ризык янына бирелә торган эчемлек сыйфатында кулла- ныла. Әмма аның белән артык мавыгу киңәш ителми.
# Эчә торган шифалы минераль су. Минеральләшүе 10 нан 15 г/дм3 га кадәр. Мондый минераль су дәвалану максатында кулланыла. Минераль суларның минеральләшү дәрәҗәсе югары (15—25 г/дм3) булганда, алар ванна алу өчен генә яраклы була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Хаков В.Х., Латыпова А.И., Бакирова С.Д., Товар турында мәгълүмат укыйбыз.

Төркем:Эчемлекләр
Тукай (Комсомол районы)

**Тукай** – Чуашстанның Комсомол районындагы татар авылы. Урмай авыл советына карый.

## Тарихи-географик сыйфатлама
Авыл Гөбенә елгасының кушылдыклары булган Кондырлы һәм Чаканлы елгалары арасында утырган. Борынгы вакытта, бабайлар монда килеп нигез салганда, бу урыннарда урманнар булган һәм урман эченнән аккан елгалары да мул сулы булган, ә анда кондызлар яшәгән. Төрле сәбәпләр белән “кондыз” сүзе “Кондырлы”га әйләнеп киткән. Икенче бер елга буенда сазлыкларда кара чәкәнле камышлар үсеп утырган. Җирле сөйләмнәргә яраклашып “чәкән” сүзе “чакан”га әйләнеп, елга Чаканлы исемен алган.

Авылның исеме татарча Тукай булса да, русчалаштырып аны *Токаево* дип, ә чуашлар *Тукай-Мишәр* дип йөртәләр. Авыл Чувашстандагы татар авыллары арасында үзенең зурлыгы һәм халык саны буенча өченче урында тора.  Авыл район үзәге булган Комсомол авылыннан 8 км ераклыкта, Урмай авыл җирлеге хакимиятеннән 3 км ераклыкта, мәркәз Чабаксар шәһәреннән 123 км, ә Чуашстанның үзәге булган Канаш станциясеннән 32 км ераклыкта. Авыл район үзәге белән асфальт белән тоташкан, ә урамнарга таш җәелгән. Район үзәгенә даими рәвештә “Газель» машиналары йөреп тора, һәр көн иртән Казан шәһәренә автобус китә һәм кичкә әйләнеп кайта.

Авылда татарлар гына яши. Авыл халкы дини һәм милли йолаларны җиренә җиткереп тотып бара. Авылда мәчет зур урын тота. Мәчетнең тарихы 1780 еллар белән бәйле. 1991 елдан (яңа мәчет сафка баскач) мәчет манарасыннан биш вакыт намазга чакырган азан авазы тынып тормый. Биш вакыт намазга 50-ләп кеше йөри, җомга намазларына туксаннан артык кеше йөри. Мәчет каршында якшәмбе мәктәбе (мәдрәсә) эшләп килә. Анда малайлар да, кызлар да, хәтта урта яшьтәгеләр дә белем ала.

## Демографик вәзгыять
* 1710 елда — 37 йортта
* 1795 ел  — 45 йорт (258 кеше)
* 1866 ел — 72 йорт (347 кеше)
* 1879 ел — 80 йорт (352 чел.)
* 1911 ел — 124 йорт (738 кеше)
* 1923 ел — 159 йорт (769 кеше)
* 1935 ел — 198 йорт (990 кеше)
* 1959 ел — 201 йорт (1372 кеше)
* 1970 ел — 224 йорт (1472 кеше)
* 1979 ел — 248 йорт (1472 кеше)
* 1989 ел — 287 йорт (1332 кеше)
* 2002 ел — 431 йорт (1634 кеше)
* 2008 ел — 496 йорт (1718 кеше)

2008 елның 1 гыйнварына авылдагы 492 хуҗалыкта 1715 кеше яши, шуларның 831е ир-ат һәм 884е хатын-кызлар. Ике дистә еллап алып барылган күзәтүләр күрсәткәнчә авылда ел саен уртача табигый үсеш 14-15 кеше. 2011 елда 33 бала дөньяга килгән, 11 кеше вафат булган.

## Социаль һәм икътисади өлкә
Авылда урта мәктәп эшләп килә, анда (Тукай авылыннан гына) 300 бала белем ала. Авылда фельдшер-акушер пункты, 6 магазин, 2 ит эшкәртү цехы, такта яру цехы, минипекарня, керамзит блок сугу цехы эшли.

Авылда ир-ат җәйлеген өлкәләргә  чыгып плотник эшчәнлеге белән шөгыльләнә. Бер ишеләре терлек-туар алып-сату белән кәсепләнә. Хатын-кызлар бала карау, йорт эше белән мәшгуль, ә яшьрәкләр күрше авыллардагы фермер хуҗалыкларында эшли, сатып-алу белән шөгыльләнә. Авыл халкы нинди генә авыр елларда да авылдан китмәде һәм хәзер дә шулай.

## Күренекле шәхесләр

* Гыйниятулла Гобәйдуллин — Советлар берлеге герое.
## Чыганак
* http://tokaevo-tat.ucoz.ru/

Төркем:Чуашстанның Комсомол районы торак пунктлары
Төркем:Чуашстан татар авыллары
Сәйәр-Инсаф

**«Сәйәр–Инсаф»** — татар альтернатив музыкаль төркеме. Ике Балтач егетләреннән тора. Бу Сәйәр Шакирҗанов һәм Инсаф Сәләхов. Группа 2008 елның 18 июлендә оеша. Шул июлнең 18дә Балтачта «ХЫЯЛ» яшьләр үзәгендә беренче чыгышлары уза.

«Сәйәр–Инсаф» төркеменең беренче җыры — «Сагыш керде күңелемә». Казанда «Сәйәр–Инсаф»ның беренче чыгышлары «Пирамида» төнге клубында уза.

Җырларының сүзләрен егетләр үзләре язалар.

2008 елда егетләр «Йолдызлар фабрикасы»нда чыгыш ясыйлар.

2010 елда TATAR MUSIC AWARDS премиясендә «Сәйәр–Инсаф» төркеме «Иң яхшы RAP, Hip – Hop, R`n`B – проект» номинациясендә җиңү яулый.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татар альтернатив төркемнәре
Сарапул районы

**Сарапул районы** (рус. *Сарапульский район*, удм. *Сарапул ёрос*) — Удмуртиянең көньяк-көнчыгышта муниципаль район.

Административ үзәге — Шыгай авылы.

## География
### Чиктәшлек

Районны Чулман елгасы кисеп үтә, районның көнбатыш өлеше Сарапул калкулыкта ,ә көнбатыш өлеше Чулман-Агыйдел түбәнлегендә урнаша.

## Тарих
*Моны да карагыз: *'Сарапул өязе**'

Район Урал өлкәсе составынд 1924 елның 4 гынварында барлыкка килгән. 1934 елның 20 гыйнварында Урал өлкәсе исемен *Свердловск өлкәсенә* алыштыра. 1934 елның 7 декабрендә Киров край составына керә. 1937 елда Удмуртия ссоставына керә. 1939 елда район кечәрәю өчен Камабарка районы барлыкка килә.

1962 елда *Сарапул авыл районы* барлыкка килә. 1965 елда Сарапул авыл районы *Сарапул районы*на әйләндерде. 1991 елда районның административ үзәге Сарапулдан Шыгай авылына күчә.

## Халык

Милли состав: удмуртлар - 10 %, руслар — 79,4 %, татарлар — 6,3 %

## Административ бүленеше
* Девятово авыл җирлеге
* Дулесово авыл җирлеге
* Кигбай авыл җирлеге
* Мазунино авыл җирлеге
* Мостовое авыл җирлеге
* Нечкино авыл җирлеге
* Октябрьское авыл җирлеге
* Оленье Болото авыл җирлеге
* Северный авыл җирлеге
* Соколовка авыл җирлеге
* Тарасово авыл җирлеге
* Уральский авыл җирлеге
* Усть-Сарапулка авыл җирлеге
* Шадрино авыл җирлеге
* Шевырялово авыл җирлеге
* Шыгай авыл җирлеге
* Юрино авыл җирлеге

## Социаль инфраструктура
23 мәктәп (10 урта мәктәп), 16 балалар бакчасы, музыкаль мәктәп; 1 хастаханә, 19 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 31 мәдәният йорты, 28 китапханә эшли.

## Икътисад
Сәнәгать: нефть чыгару предприятиеләре.

Авыл хуҗалыгында төп тармаклар: сөт, ит җитештерү.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Кызылъяр (Нуриман районы)

**Кызылъяр** () — Башкортстанның Нуриман районы үзәге. Караидел елгасының сул як ярында урнашкан. 
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 4280 кешенең яшәве мәгълүм.

Авыл беренче кат 1683 елда белән искә алына. Ул вакытта анда рус крестьяннары яшәгән. Авыллары *Чабаклы* дип аталган. 1859 елда бирегә Минзәлә өязенең 18 җирдән татарлар килеп утыра.

1898 елда 349 йорт була, 1783 кеше яши.

Ел да 21 декабрь көнне башланган Кызылъяр базары атна буе барган.

1910 елда авылда казна мәктәбе ачыла. Бинаны Габделхәй-мулла үз акчасына төзеп бирә.

1931 елда Нуриман районы төзелгәч, идарәне Кызылъярда коралар. 
## Демография

2002 ел җанисәбе буенча Кызылъярда 51% татар, 33% башкорт яши.

## Танылган шәхесләр

* Сәгыйть Мифтахов - язучы, драматург. Бөек Ватан сугышында һәлак булган. 
* Гыймай Шәйхетдинов (1901-1942), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
 
## Искәрмәләр

## Чыганак
* http://www.baigildino.ru/istoriya/nurka/kizil-yar

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Нуриман районы торак пунктлары
Гариза

**Гариза** — язма рәвештә рәсми формада язылган шәхси үтенеч (эшкә, уку йортына һ.б. кабул итү, нәрсәгәдер рөхсәт сорау һ. б.).

Гариза кулдан языла. Ул билгеле бер оешмага, хезмәт урынындагы кешегә (затка) адреслана.

План:
# Үтенеч белән мөрәҗәгать ителгән оешма яки шәхес адресы
# Фамилиясе, исеме, атасының исеме һәм эш урынындагы дәрәҗәсе
# Документның исеме – гариза
# Үтенеч-сорауның кыскача эчтәлеге
# Гариза язылу көне
# Гариза язучының имзасы

Мисал:
                                                                                Зәй муниципаль районы 4 нче урта
                                                                                гомуми белем бирү мәктәбе
                                                                                директоры С.И.Ларинага
                                                                                Зәй  шәһәре Комсомол урамы,
                                                                                75 нче йортның 5 нче фатирында
                                                                                яшәүче Закиров Марат Наил улыннан
                                                          гариза.
 Мин, Закиров М.Н., Сездән улым Закиров Ленар Марат улын 8 нче сыйныфка укырга  алуыгызны сорыйм.

 30 нчы август, 2010 нчы ел.                                      Имзам: ______________

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Белдерү

**Белдерү** яки **игълан** — аерым кешеләр белергә, танышырга тиешле хәбәр/яңалык. Ул гәҗиттә, журналда бастырылырга, радио, телевидениедән әйтелергә, берәр урынга язылып эленергә мөмкин.

Белдерү аерым кешеләр, оешмалар исеменнән языла. Ул, гадәттә, эндәш сүзләр белән башлана (мәсәлән, хөрмәтле укучылар, ата-аналар, укытучылар, иптәшләр).

## [[План]]
# Кемгә мөрәҗәгать ителә
# Чара үткәреләчәк көн
# Урыны
# Исеме
# Вакыты
# Җаваплы кеше яки оешма

## [[Мисал]]лар
 Белдерү
 Сишәмбе көнне, ягъни 15 нче февральдә, 18 сәгатьтә мәктәпнең актлар залында Муса Җәлилнең туган көненә багышланган кичә була.
 Программада:
 1. Кереш сүз.
 2. Әдәби- музыкаль монтаж.
 3. Викторина.
                                                                   Түгәрәк советы.

**Яки:**
 Чакыру-белдерү
 Кадерле дуслар!
 Сезне “Зәй энҗеләре” түгәрәгенә чакырабыз. Анда сез үзегез яраткан шагыйрьләр, язучылар һәм аларның иҗаты белән танышырсыз, шигырь язу серләренә төшенерсез, үзегезнең иҗат җимешләрегез белән уртаклашырсыз.
 Түгәрәк утырышлары һәр атнаның җомга көнендә уздырыла. Ул 16 сәгатьтә башлана.
                                                                         Татар теле һәм әдәбияты укытучысы.
## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Беркетмә

**Беркетмә** — җыелыш, киңәшмә, конференция һ. б. ш. чараларның барышын төгәл итеп язып бара торган документ.

Утырыш барышын яктырту дәрәҗәсенә карап, беркетмә тулы һәм кыска була.

Беркетмә — эш кәгазьләренең иң киң таралган төре. Ул мәктәп тормышында да еш файдаланыла. Анда җыелышның көн тәртибе, тулы барышы, ягъни һәр чыгыш ясаучының төгәл фикере, тәкъдимнәр һәм кабул ителгән карар языла. Беркетмә текстында кеше фикерен бирүдә туры һәм кыек сөйләмле җөмләләр күп кулланыла.

Беркетмә түбәндәге калыпка нигезләнеп языла:

 Беркетмә № __
 Киңәшмә, утырыш, конференциянең кайда кемнәр тарафыннан үткәрелүе.
                                              Датасы ____________                 
 Рәис: _______________________  (фамилиясе, исеме, әтисенең исеме)
 Сәркатип: ___________________  (фамилиясе, исеме, әтисенең исеме)
 Катнаштылар: _______________  (фамилияләре языла)
 Чакырылдылар: _______________  (фамилияләре языла)
 Көн тәртибе:
 1.
 2.
 3.
 Тыңланды.
 (Чыгыш ясаучыларның чыгыш эчтәлекләре языла.)
 Карар:
 1.
 2.
 3.
 Рәис: __________________________ (имза)
 Сәркатип: __________________________ (имза).

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Тәрҗемәи хәл

**Тәрҗемәи хәл,** шулай ук **автобиография** () — үз тормышыңның төп вакыйгалары турында кыскача хроникаль белешмә рәвешендә язу. Автобиографияне укырга кергәндә, эшкә кабул иткәндә, хәрби хезмәткә чакырылганда, бүләккә тәкъдим иткәндә һ. б. ш. очракларда таләп итәләр. Тәрҗемәи хәл текстында түбәндәгеләр күрсәтелә:
* язган кешенең фамилиясе, исеме, әтисенең исеме;
* туган урыны, вакыты (ел, ай, көн);
* кайда укуы;
* хезмәт эшчәнлеге, хәзерге вакытта эшләгән урыны;
* башкарган җәмәгать эше;
* гаилә хәле турында мәгълүмат.

Автобиография беренче зат исеменнән языла.

## Мисал
 Тәрҗемәи хәлем
 Мин, Хәбибуллина Әлфирә Газиз кызы, 1992 нче елның 12 нче мартында Татарстан Республикасы Казан шәһәрендә туганмын.
 1999 нче елда мин Казан шәһәрендәге 73 нче татар-рус мәктәбенең беренче сыйныфына укырга кердем. Хәзер 9 нчы сыйныфта укыйм. Мин әдәбият, тарих, математика фәннәрен яратам.
 Безнең мәктәптә төрле түгәрәкләр эшли. Мин “Оста куллар”, “Яшь хәбәрчеләр” түгәрәкләренә йөрим.
 Мин – гаиләбездәге дүрт баланың өченчесе. Әтием Газиз 26 нчы заводта эретеп ябыштыручы, ә әнием 5 нче фабрикада тегүче булып эшли. Олы абыем белән апам КДУда, ә энем 73 
 нче мәктәпнең 3 нче сыйныфында укый.
 20 нче март, 2008 нче ел.                                                 Имзам: ________________

## Шулай ук кара
* Биография

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Раслама

**Раслама** (расписка) — берәр нәрсә алганлыкны раслап имза куелган рәсми язу, документ. Раслама, гадәттә, акча, кыйммәтле әйберләр, документлар алганда языла. Ул түбәндәге өлешләрдән тора:

* раслама язучының исеме, әтисенең исеме, фамилиясе;
* әйбер алынырга тиешле оешманың атамасы яки кешенең исем-фамилиясе;
* алынган яисә алыначак әйбернең күләме, саны башта цифр, аннары җәяләр эченә сүзләр белән языла;
* нинди документ нигезендә алынуы күрсәтелә;
* алучының шәхси имзасы, раслама язылган көн, ел, вакыт күрсәтелә.

## Мисал
 Раслама
 Мин, Әхмәтов Гомәр Заһит улы, Мөслим 2 нче урта гомуми белем бирү мәктәбенең 10 нчы А сыйныфы укучысы, мәктәпнең хуҗалык эшләре буенча диретор урынбасары Хәкимов Рөстәм 
 Газиз улыннан Җиңү бәйрәменә багышланган концерт өчен 15 (унбиш) бию костюмы алдым.
 2008 нче ел, 7 нче май.                                                                                                            Имзам: ________________

## Чыганаклар
*Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Ышаныч кәгазе

**Ышаныч кәгазе**, **вәкаләтнамә** — бер зат тарафыннан икенче затка өченче затлар алдында вәкиллек итү өчен бирелә торган язма вәкаләт.

Ышаныч кәгазенең гамәли чоры 3 елдан артык була алмый. Әгәр ышаныч кәгазендә аның гамәли чоры күрсәтелмәгән булса, ул язылган көннән алып бер ел дәвамында көчендә кала. Язылган көне күрсәтелмәгән документ гамәлгә яраксыз дип санала.
Түбәндәге очракларда ышаныч кәгазенең гамәлдә булуы туктатыла:

* гамәли чоры узгач;
* биргән зат аны юкка чыгарганда;
* биргән зат аннан баш тартканда;
* биргән юридик зат бетерелгәндә;
* бирелгән юридик зат бетерелгәндә;
* биргән граждан үлгәндә;
* бирелгән граждан үлгәндә.

Ышаныч кәгазе түбәндәге тәртиптә языла:
# Документның исеме.
# Ышаныч кәгазе бирүченең фамилиясе, исеме, әтисенең исеме.
# Әйбер яки акча алыначак оешма яки кешенең исеме.
# Алынган сумма яки әйбернең күләме (сумма башта саннар, аннан соң җәяләр эченлә сүзләр белән күрсәтелә).
# Алучының имзасы.
# Язылу вакыты.
# Раслаучының имзасы, оешма мөһере.

## Мисал
 Ышаныч кәгазе
 Мин, Баек урта мәктәбенең Х сыйныф укучысы Вилданов Айдар Илһам улы, 2008 нче елның июль аенда “Фордзон” ачык акционерлык җәмгыятендә эшләгән өчен тиешле 1675 (бер мең 
 алты йөз җитмеш биш) сум акчаны алуны үзебезнең мәктәпнең Х сыйныф укучысы Гайсин Әнвәр Миркасыйм улына ышанып тапшырам.
 2.08.08.                                                                                           Имзам: ____________________
 Вилданов Айдар Илһам улының имзасын раслыйм.
 М.у.
 Баек урта мәктәбе директоры: _________ М.Ф.Мусин

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Хат

**Хат** — тормышта бик еш очрый торган эш кәгазьләренең берсе. Ул — учреждениеләр, оешмалар, аерым шәхесләр арасында аралашу чарасы һәм мәгълүмат алмашуның киң таралган юлы. Ул текстны тапшыру ысулы белән аерылып тора, ягъни почта аша җибәрелә.

## Шәхси хатларның төп бүлекләре
# Сәламләү өлеше, мөрәҗәгать итү.

 “Исәнме, кадерле әнием!”
 “Исәнмесез, хөрмәтле укытучым Динә апа!”
 “Исәнме, якын дустым Ирек!”

Болай да башланырга мөмкин:

 “Хәерле көн, газиз әнием!”
 “Хәерле кич, дустым Нурия!”

# Хатны алырга тиешле кешенең хәлләре, сәламәтлекләре, үзеңне кызыксындырган мәсьәләләр турында сорашу.

 “Хәлләрегез ничек? Исән-сау гына яшисезме? Сездә нинди яңалыклар, үзгәрешләр бар?”

# Үз тормышыңдагы вакыйгаларны язу. Кызыклы һәм әһәмиятле очракларны тасвирлау.

 “Мин исән-сау. Әйбәт кенә укыйм. Мәктәптә бик күңелле: дәресләр кызык үтә, түгәрәкләр һәм кичәләр була. Күптән түгел генә “Су буенда” дигән әдәби-музыкаль кичә үткәрдек.  
  Тамашачылар бик ошаттылар.”

# Йомгаклау өлеше, саубуллашып, исемеңне, хатның язылу датасын кую.
 
Шәхси хатларга җавап язу – тәрбиялелек билгесе, ләкин җавап таләп итмәүче хатлар да була. Искә төшерү, хәбәр итү (уведомление), раслау, кисәтү, чакыру, тәбрикләү, кәфаләт (гарантия) бирү, мәгълүмат бирү хаты шундыйлардан. Болай бүлү шартлы рәвештә генә, чөнки бер үк хат сорауны да, искә төшерүне дә, чакыруны да үз эченә алырга мөмкин.

Хатларның эчтәлеге бик күптөрле: яңалыклар яки вакыйгалар турында сөйләү, үтенү, нәрсәдер эшләргә кушу, сорашу-белешү, укылган китап турында фикер алышу һ. б.

## Төркемнәр
Функциональ билгеләренә карап, хатларны түбәндәге төркемнәргә бүләләр: 
* күмәк хатлар 
* шәхси хатлар
* матбугат хатлары
* ачык хатлар
* циркуляр хатлар

## Хатсыман әсәрләр
Хат формасында язылган әдәби әсәрләр дә була. Мәсәлән, Фатих Кәримнең «Пионерка Гөлчәчәккә хат», Һади Такташның «Киләчәккә хатлар» поэмалары, Гадел Кутуйның «Тапшырылмаган хатлар» повесте.

## Хатның адресын язуга таләпләр
* адресатның фамилиясе, инициаллары;
* урам исеме, йорт, фатирның тәртип саны;
* торак пункт атамасы (шәһәр, бистә һ.б.);
* өлкә, край, республика исеме;
* почта индексы.

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Документлар
Васыятьнамә

**Васыятьнамә** — гражданның үзе исән вакытта милкен мирас итеп тапшыру турында язып калдырган теләге, үтенече.
Васыятьнамә — язу урыны һәм вакыты күрсәтелеп төзелергә һәм васыятьнамә язучының үз кулы белән имза куелып, нотариус тарафыннан расланырга тиеш. РФ ГКның 541 нче статьясында васыятьнамәнең нотариус тарафыннан түгел, ә башка хезмәт урынындагы затлар тарафыннан раслану мөмкинлеге очраклары да каралган: хәрби часть командиры, судно капитаны, хастаханәнең баш табибы, экспедиция башлыгы һ. б.

## Мисал
 Васыятьнамә
 Алабуга шәһәре, ике мең бишенче ел, җиденче апрель.
 Мин, Әхмәтшин Гариф Закир улы (адресым: Алабуга шәһәре, Тынычлык урамы, 15 нче йорт, 61 нче фатир), бу васыятьнамә белән түбәндәге күрсәтмәне бирәм:
 1. Үлгән көнемә минеке булган барлык мөлкәтемне, ул нәрсәләрдән генә торса да, кайда гына булса да, мин Гарипов Ирек Габдулла улына васыять итеп калдырам.
 2. Россия Федерациясе Граждан кодексының 527 нче статьясы эчтәлеге миңа аңлатылды.
 3. Васыятьнамәнең бер нөсхәсе_______ дәүләт нотариаль конторасында (нотариаль контораның адресы) саклана, бер нөсхәсе васыять язучы Әхмәтшин Гариф Закир улына бирелә.
                                                                                           _______________
                                                                                                            (имза)               
 Бу васыятьнамә 2005 нче елның егерменче апрелендә дәүләт нотариаль конторасы нотариусы И. А. Моратов тара­фыннан расланды.
 Васыятьнамәгә Әхмәтшин Гариф Закир улы тарафыннан мин барында имза куелды. Васыять калдыручының шәхесе ачыкланган, хокуктан файдалану сәләте тикшерелгән.
 Дәүләт нотариусы _____________ И.А.Моратов
                                        (имза)
 Мөһер

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Шартнамә

**Шартнамә** — граждан хокукларын һәм бурычларын билгеләү, үзгәртү яки туктату турында ике яки берничә затның үзара килешүе. Ул предприятиеләр һ.б. оешмалар, илләр арасында хуҗалык элемтәләре урнаштыру, оештыру чарасы, шулай ук гражданнарның шәхси милекләре белән эш итүнең төп хокукый формасы да булып тора.

Шартнамәнең структурасы төрле булырга мөмкин, ләкин һәр шартнамә бер үк принцип буенча төзелә торган кереш өлештән (преамбула) башлана.

Шартнамә төзи башлаганда, беренче чиратта, аның юридик асылын исемендә үк күрсәтү зарури. “Шартнамә” яки “Килешү” сүзе һәм аның номерын күрсәтү белән генә чикләнү җитми, аңа конкрет исем бирелә, мәсәлән, “Сату-алу шартнамәсе”, “Торак йортны бүләк итү шартнамәсе” һ.б. Аннан соң шартнамәнең вакыты һәм урыны, якларның юридик статусы күрсәтелә. Юридик затларның исемнәре тулысынча бирелә, башкара торган эшләре күрсәтелә. Шартлы исем сыйфатында кабул ителгән терминнар гына файдаланыла, мәсәлән, сату-алу шартнамәсе өчен кабул ителгән терминнар – “Сатучы”, “Сатып алучы”.

Шартнамәләр югарыдагы таләпләргә җавап бирерлек итеп тутырылсалар һәм тиешле оешма тарафыннан раслансалар гына юридик көчкә ия була. Мәсәлән, йорт, дача һ.б. сату-алу яки бүләк итү турындагы шартнамә нотариаль контор тарафыннан расланмаса, юридик көчкә ия була алмый.

## Мисал
 Шартнамә
 Татарстан Республикасы, Питрәч районы, Шәле авылы, ике мең бишенче ел, ундүртенче июль.
 Без, Татарстан Республикасы Питрәч районы Шәле авы­лында яшәүче Әхмәтов Әхәт Исхак улы һәм Татарстан Республикасы Питрәч районы 
 Күн авылында яшәүче Асылов Азат Алмаз улы, 
 бу шартнамәне түбәндәге эш турында төзедек:
 1.       Мин, Ә.И.Әхмәтов, А.А.Асыловтан биш ай срок белән 2005 нче елның 14 нче декабренә кадәр процентсыз түләү шарты белән 
 ун мең сум акча алып тордым.
 2.       Мин, Ә.И.Әхмәтов, бурычны күрсәтелгән сроктан алдарак та түли алам, ә А.А.Асылов кабул итеп алырга тиеш.
 3.   Бурычны түләү Татарстан Республикасы Питрәч рай­онының Күн авылында башкарылырга тиеш.
 4.   Шартнамә төзү буенча чыгымнар Ә.И.Әхмәтов тара­фыннан түләнә.
 5.       Россия Федерациясе Граждан кодексының 807—813 нче статьялары эчтәлеге якларга аңлатылды.
 6.   Шартнамә ике нөсхәдә төзелде. Аның бер нөсхәсе Шәле җирле үзидарәсендә саклана, ә икенчесе А.А.Асыловка би­релә.
 Имзалар:  ________________          _________________
 Ун мең сум акчаны алдым  ___________пиписка___________
                                                                                            (имза)
 2005 нче ел, 14 нче июль.
 Шартнамә Шәле җирле үзидарә башлыгы тарафыннан расланды.
 Шартнамәгә яклар мин барында имза куйдылар. Аларның хокуктан файдалану сәләте тикшерелде.
 Җирле үзидарә башлыгы ___азалия лох__________________________
                                                                                                     (имза)
 Мөһер

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Юридик документлар
Акт

**Акт** (тан — эш-гамәл) — билгеле фактларны, эш-гамәлләрне, вакыйгаларны раслаучы документ.

Акт язу өчен берничә кешедән торган комиссия төзелә. Комиссия югары җитәкче боерыгы белән төзелә. Аның составына тикшерелергә тиешле фактларны аңлап хәл итә белә торган белгечләр кертелә. Актлар матди дәлилләрне барлаганда, документларны, матди кыйммәтләрне кулланудан чыгарганда языла. Андагы һәр факт тикшерүче тарафыннан исбат ителгән, кире какмаслык материалга нигезләнгән булырга тиеш.

Акт язганда түбәндәге тәртип саклана:
# Документның башкарган эше, исеме (китапханәдә тикшерү, кабул итү-тапшыру, ревизия һ. б.)
# Акт төзүчеләрнең фамилиясе, исеме, әтисенең исеме (башта комиссия рәисенең, аннан соң алфавит тәртибендә калган әгъзаларның исем-фамилияләре языла)
# Акт төзелгән вакыт (көне, елы)
# Акт тексты
# Нәтиҗә
# Шәхси имзалар

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Чаллы (мәгънәләр)

«**Чаллы**» сүзе «чал» сүзеннән барлыкка килгән.

**Чал** сүзенең аңлатмасы:
# Борынгы, күптәнге, карт (*чал [[тарих]]*) 
# Ак төстә, агарган, көмешсыман (*чал [[чәч]]ле карчык, чал [[бүре]]*)

## Чаллы
* Чаллы (Чаллы яр) — Татарстанда урнашкан шәһәр.
* Чаллы  — Татарстанның Кама Тамагы районындагы авыл.
* Чаллы — Татарстанның Кукмара районындагы авыл.

## Моны да карагыз
* Иске Чаллы — Татарстанның Әлки районындагы авыл.
* Иске Чаллы — Татарстанның Норлат районындагы авыл. 
* Түбән Чаллы — Татарстанның Норлат районындагы авыл. 
* Түбән Чаллы — Татарстанның Түбән Кама районындагы авыл.
* Урта Чаллы — Татарстанның Норлат районындагы авыл. 
* Урта Чаллы — Татарстанның Түбән Кама районындагы авыл. 
* Югары Чаллы — Татарстанның Түбән Кама районындагы авыл.
* Яңа Чаллы — Татарстанның Әлки районындагы авыл. 

## Шулай ук карагыз
* Бибай Чаллысы — Татарстанның Әлки районындагы авыл. 
* Бикчурай Чаллысы — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл.
* Казак Чаллысы — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Мәмли Казак Чаллысы — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Татар Чаллысы — Татарстанның Менделеевск районындагы авыл. 
* Тәберде Чаллысы — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Тәберле Чаллысы — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Чаллыбаш — Татарстанның Балык Бистәсе районындагы авыл. 
* Шәһри Чаллы — Чаллы шәһәрендә татар телендә чыга торган газета.

## Искәрмәләр
Белешмә

**Белешмә** — теге яки бу фактны һәм вакыйганы раслап, кирәкле мәгълүмат бирүче рәсми документ.

Документ төгәл, мөмкин кадәр кыска була. Анда чистартулар, төзәтмәләр һич тә булырга тиеш түгел.

Белешмә учреждение, оешма тарафыннан бирелә. Анда учреждение, оешманың мөһере (печате), штампы, җаваплы кешенең шәхси имзасы һәм фамилия, инициаллары булырга тиеш. Боларның берсе генә булмаса да, белешмә үз көчен югалта.

Алар төрле эчтәлектә була: кайда укуы, эш урыны, сәламәтлек турында һәм башкалар.

## Мисал
 Белешмә
 Штамп
 документ номеры,
 дата
 Бу белешмәне Зәй муниципаль районы 4 нче урта гомуми 
 белем бирү мәктәбе дирекциясе Шакирова Әлфиягә аның чыннан да
 әлеге мәктәпнең 7 нче сыйныфында укуын раслап бирә.
 Белешмә район китапханәсенә тапшыру өчен бирелә.
 23 нче февраль, 2010 нчы ел.     
 Мәктәп директоры: _____________ С.И.Ларина

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре 
 
Төркем:Юридик документлар
Аңлатма язуы

**Аңлатма язуы** (мәгълүматнамә) — җитәкчегә нинди дә булса мәсьәләгә, хезмәткә карата яки эш турында язма рәвештә бирелә торган рәсми мәгълүмат (ачыклама).

## Мисал
 Зәй муниципаль районы 4 нче урта гомуми белем бирү мәктәбе директоры
 С.И.Ларинага
 аңлатма язуы.
 3 нче сентябрь, 2010 нчы ел.
 Хастаханәдә дәвалану сәбәпле, 2 көн (1-2 нче сентябрь) мәктәптә дәресләрдә була алмадым.
 Х сыйныф укучысы:_______________ Зәйнуллина Р.Л.

## Чыганаклар
* Эш кәгазьләре

Төркем:Юридик документлар
Халыкларның Бөек күченеше

thumb|300px|Халыкларның күчеш харитасы
**Халыкларның Бөек күченеше чоры** — моннан 1600 еллар элек, безнең эраның IV гасыры азагына таба башланган халыкларның күчешен чагылдырган чор.

Көнбатыштан, Балтыйк буеннан көнчыгышка таба күпләгән борынгы герман кабиләләре үтеп керә, үз юлында алар көнчыгыштан килүче күчмә кабиләләрнең тагы да көчлерәк ташкыны белән кара-каршы очраша. Бу ике агым очрашкач үзара кушылып, куәтле яңа ташкын барлыкка китерәләр. Анда өстенлекне күчмәләр - һуннар ала.

Күченү бөтен Көнчыгыш һәм Көнбатыш Аурупага җәелеп, кабиләләрнең аралашуы нәтиҗәсендә яңа этник берләшмәләр һәм халыклар барлыкка килә.

Халыкларның Бөек күченеше антик дөньядагы колбиләүчелек строен юкка чыгара. Ауразия тарихында яңа тарихи чор башлана - феодаль мөнәсәбәтләр барлыкка килә. Колбиләүчелек строеның юкка чыгуы баштарак антик цивилизациянең җимерелүенә китерсә дә, гомере беткән иске мөнәсәбәтләрне яңа иҗтимагый мөнәсәбәтләр алыштыра. Яңа, беренчел феодализм чоры башланган.

## Чыганаклар
* Һуннар һәм халыкларның бөек күченеше

Төркем:Халыкларның Бөек күченеше
Шаркан районы

**Шаркан районы** (, ) – Удмуртиянең көнчыгышында урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге – Шаркан авылы.

## География

Район Тыловай калкулыгында урнашкан; район җире аша Шаркан, Вотка, Ита, һ. б. елгалар ага.

## Тарих
Район 1929 елның 15 июлендә элекке Ижау өязенең Шаркан, Сосновка һәм Тыловай волостьларның 15 авыл советыннан барлыкка килгән. 1956 елда, Тыловай районы юкка чыгару аркасында, аның тәшкил иткән өч авыл советы Шаркан районына кергән. 1963 елның 1 февралендә район юкка чыгарыла, аның территориясе *Воткинск авыл районы*на керә, ләкин 1965 елның 12 гыйнварында яңадан барлыкка килгән.

## Халык

Милли состав: удмуртлар – 83,1 %, руслар – 15,5 %, татарлар – 0,6 % (2002 җанисәбе буенча). Шаркан районы – Удмуртиядәге иң "удмурт" районы.

## Административ бүленеше

## Социаль инфраструктура
28 мәктәп (12 урта мәктәп), 23 балалар бакчасы, 1 балалар иҗат үзәге, 1 музыкаль мәктәп; 3 хастаханә, 42 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 33 мәдәният йорты, 20 китапханә һәм бер музей эшли.
## Икътисад
* ЯАҖ "Шаркан-трикотаж"
* Авыл хуҗалыгы җитештерүе
* Агачлар эшкәртү
* Җитен заводы 
## Танылган шәхесләр
* Максим Вылегжанин, чаңгычы.
## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия районнары
Михаил Прохоров

**Михаил Дмитрий улы Прохоров** () — Россия эшкуары, миллиардер, Россия президентына намзәт. ОНЭКСИМ төркеме инвестицион фонды җитәкчесе. 2011 елның июнь-сентябрендә — «Правое дело» фиркасе рәисе.

Мәскәүдә туа. 1972-1982 елларда инглиз телен тирәнтен өйрәнә торган 21 номерлы урта мәктәптә белем ала. 1983 елда Мәскәү финанс институтына керә, ләкин үз теләге белән хәрби хезмәткә китә. Аннан кайткач, белем алуны дәвам итә, институтны 1989 елда тәмамлый.

1993 елда «ОНЭКСИМ Банк»ны җитәкли башлый. 2007 елда хосусый «Группа ОНЭКСИМ» фондын оештыра. 2011 елдан сәясәттә катнаша башлый. «Правое дело» фиркасен җитәкли башлый, тик фирка сафларыннан үз теләге белән чыга.

2012 елгы Россия президенты сайлауларында катнаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Михаил Прохоров сайты  

Төркем:Россия эшмәкәрләре
Төркем:Россия миллиардерлары
Арбаш (Аскын районы)

**Арбаш** — Башкортстанның Аскын районында урнашкан татар (мишәр) авылы. Чишмә-Уракай белән Арбаш авыл советын тәшкил итә.
Арбаш авылы беренче тапкыр 1702 елда искә алына. Урта мәктәп эшли. 
## Демография

Рәсми рәвештә 75% яшәүче - татар милләтеннән.
## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Игра районы

**Игра районы** (, ) — Удмуртиянең үзәгендә урнашкан муниципаль район.

Административ үзәге — Игра поселогы.

## География

## Тарих
Район Зура һәм Дебёсы районнарының кечерәйтү нәтиҗәсендә 1937 елның 1 июлендә барлыкка килгән. Бөек Ватан сугышы вакытында, 1941-1943 елларда, район территориясендә Ижау - Балезино тимер юлы төзелеше алып барылган. 1963 елда район нигезендә *Игра авыл районы* һәм *Игра сәнәгать районы* барлыкка киләләр, 1965 елда район хәзерге чикләренә кергән.

## Халык

Милли состав: удмуртлар — 61 %, урыслар — 36 %, татарлар — 1,5 %.

### Татарлар
Игра районында татарлар 1940-50 елларда, районда агач әзерләү тармагының нык үсүе белән бәйле рәвештә килеп урнаша. Татарлар (нигездә, Татарстан һәм Башкортстаннан килгән югары әзерлекле нефть белгечләре) күченүенең икенче дулкыны 1970-елларның 1 нче яртысына туры килә һәм бу районда нефть чыгара башлау белән бәйле.

## Административ бүленеш

## Социаль инфраструктура
19 мәктәп (15 урта мәктәп), 23 балалар бакчасы, башлангыч мәктәп-бакча (Чемошур), ятимнәр өчен мәктәп-интернат, коррекцион мәктәп-интернат, балалар йорты ; 5 хастаханә, 25 фельдшер-акушерлык пункты. Шулай ук 32 мәдәният йорты, 29 китапханә, 2 санаторий һәм бер өлкәне өйрәнү музее эшли.

## Икътисад
Авыл хуҗалыгы предприятиеләр, агач эшкәртү, җитен эшкәртү предприятиеләре.

### Нефть чыгару
Игра район территориясендә нефты чыгару 1973 елда башланды. Көнбатыш-Красногорское, Есенейское, Красногорское, Карсовай, Сундур-Нязин һәм Чутырь чыганаклары.

## ММЧ
Федераль һәм региональ ММЧдан башка урындагы "Светлый путь" газетасы чыгарыла.

## Искәрмәләр

*