Тел яңарышы

**Тел яңарышы** (**телне җанландыру**) — аерым шәхесләр, мәдәни һәм иҗтимагый төркемнәр, хөкүмәтләр яки сәяси хакимиятләр кебек кызыксынучы тарафларның телнең кулланылыштан чыгу процессын туктатырга һәм кире якка борырга тырышуы. Телнең кулланылыштан чыгу дәрәҗәсе югары булса, ул *юкка чыгу куркынычы янаган*, *йокыга чумган* (Wesley Leonard'ның эшен кара), яки *юкка чыккан* хәлдә булуы мөмкин. Бу очракларда тел яңарышының максаты телнең сөйләм дәрәҗәсендә ешрак кулланылышын кайтарудан гыйбарәт. Телне җанландыруның алымнары төрле җәмгыятьләр күзаллавынча һәм вәзгыятьләр даими үзгәреп торган хәлдә беркадәр аерымланып торса да, төп максат бер үк була - юкка чыккан яки юкка чыгу куркынычы янаган телне актив көндәлек кулланылышка кайтару. Телнең җанландырылуы - *тел югалу* процессының киресе.

"Тел яңарышының күп практик, эстетик һәм этик файдасы бар - алар арасында тарихи гаделлек, күптөрлелек һәм эш таба алу мөмкинчелекләрен үстерү."

## Теория
Соңгы дистә еллар дәвамында күп социолингвистлар (мәсәлән, :en:Joshua Fishman) *телдән баш тарту* (ингл.) процессын кирегә үзгәртү өлкәсендә тикшеренүләр алып бара. Телдән баш тарту процессын кирегә үзгәртү, аерым бер телне җанландыру яки анарга ярдәм күрсәтү ысулларының нәтиҗәле булуы өчен, үзенә бу телнең ни дәрәҗәдә кулланылыштан чыкканын билгеләүне үз эченә ала.

### Яңарыш лингвистикасы
Яңа лингвистик парадигма һәм дисциплина буларак, **Яңарыш лингвистикасы**н :en:Ghil'ad Zuckermann алга сөрә. Цукерманның *яңарыш лингвистикасы* термины к*онтакт [[лингвистика]]сы* дигән атама моделеннән үрнәк алып булдырылган [*телләр контакты* (ингл.) мәкаләсен кара]. Яңарыш лингвистикасы, башка мәсьәләләр белән беррәттән, телнең кире кайтарылуына, яңарылышына һәм җанландырылуына караган универсаль механизмлар һәм чикләүләрне өйрәнү белән шөгылләнә. Бу фәнни тикшеренү өлкәсе, төрле яңарыш тырышлыкларын чагыштырып, дөньяның төрле урыннарында йокыга чумган телләрне актив кулланылышка кайтару проектларын берләштерүче эпистемологик күпер буларак үз өлешен кертә."

Zuckermann җирле үзенчәлекләр һәм идеосинкразияләрнең ("local peculiarities and idiosyncrasies") булуын таный, ләкин шул ук вакытта искәртә дә: "...бар яңарыш тырышлыклары өчен уртак чикләүләр бар. Аларның нинди булуын аңлау яңарыш тарафдарларына һәм дөньяның алдынгы илләр лидерларына үз эшләрен нәтиҗәлерәк ясарга ярдәм итәр. Мәсәлән, фундаменталь сүзлекне һәм фигыльләрнең төрләнешен кире кайтару авазлар һәм җөмләдәге сүзләр тәртибен яңартуга караганда җиңелрәк. Телне җанландыру белән янучылар реалист булырга, "чын тамырларга кире кайтырга яки үләргә!" кебек контр-продуктив, әхлакый төшенкелек шигарьләреннән баш тартырга тиешләр.

### Телдән баш тарту процессын кирегә үзгәртү этаплары
Юкка чыгу куркынычы янаган (яки йокыга чумган) телләрне җанландыру яки аларны тотрыклы хәлгә чыгару буенча :en:Joshua Fishman тәкъдим иткән модель сигез этаплык процессны билгели. Соңгырак этапларга күчү алдагы этапларда куелган максатларга ирешкәч һәм анда тасвирланган хәл тотрыклы (ягъни гадәти) дәрәҗәгә чыгарылгач кына тәкъдим ителә. Бу сигез этап шундый:

#Телне өйрәтүчеләр ролен башкарачак олыларның телне өйрәнүе (телдә сөйләшүне дәвам итүчеләрнең күбесе өлкәннәр һәм телне өйрәнүчеләрнең башка сөйләшүчеләрдән иҗтимагый яктан изоляциядә булган очракларда киңәш ителә).
#Актив сөйләшүчеләрдән (яки кулланучылардан) иҗтимагый яктан интеграцияләнгән төркем булдыру (бу этапта гадәттә язу теленә караганда сөйләм теленә күбрәк игътибар итү нәтиҗәлерәк була).
#Телне еш кулланган кешеләр күләме сизелерлек булган урыннарда, яшьләр төркемнәре һәм гаиләләр эчендә телнең формаль булмаган кулланылышын алга сөрү һәм телне көндәлек тормышта (иң әзеннән кайбер контекстларда) эксклюзив рәвештә кулланучы, аның өчен саклану урыны һәм телне куллануны алга сөрүче мәхәллә институтларны булдыру аркылы җанландыру.
#Барлык яшь төркемнәр арасында тел кулану өлкәсендә сөйләм компетенциясенә ирешелгән җирләрдә телдә уку-язуга өйрәтүне һәм үзлектән өйрәнүне алга сөрү - дәүләт мәгариф системасының яклавын яки ярдәмен көтмәгән рәвештә.
#Саннар белән нигезләнгән һәм дәүләт рөхсәт иткән урыннарда телнең мәҗбүри дәүләт мәгариф системасында куллануны алга сөрү.
#Элгәре этаплар ирешелгән һәм гадәткә әверелгән җирләрдә телне эш урыннарында түбәнрәк дәрәҗәдәге коммуникацияләрдә куллануны алга сөрү.
#Элгәре этаплар ирешелгән һәм гадәткә әверелгән җирләрдә телнең массакүләм мәгълүмат чараларында һәм җирле үзидарә хезмәтләрендә куллануны алга сөрү.
#Элгәре этаплар ирешелгән һәм гадәткә әверелгән җирләрдә телнең хөкүмәт, югары белем бирү һ.б. өлкәләрдә кулланылышын алга сөрү.

Телне җанландыруның бу моделе көчләрне иң нәтиҗәле якларга юнәлтүне, элгәре этапларга ирешмичә, соңгырак этапларга чыгу тырышлыгы белән энергияне бушка сарыф итмәүне  күздә тотып төзелгән. Мәсәлән, телне гаиләләрдә кулланучылар юк дәрәҗәсендә булган очракта, телнең телевидение һәм хөкүмәт хезмәтләрендә кулланылуы өчен кампания алып баруның мәгънәсе һәм файдасы бик түбән.

### Юкка чыгу куркынычы астында калган телгә үсәргә ярдәм итүче факторлар
:en:David Crystal үзенең *Language Death* ("Тел үлүе") китабында, юкка чыгу куркынычы янаган телдә сөйләшүчеләр астагы 6 шартка туры килгәндә,  телләренең тәрәккыяте дәвам итәчәк, дигән постулатны алга сөрә:

#яшәгән җәмгыятьләрендәге доминант төркеме күзләрендә үзләренең престижын үстерүләре
#үзләренең байлыгын үстерүләре
#доминант төркеме күзләрендә үзләренең легитим саналган көчләрен үстерү
#белем бирү (мәгариф) системасында көчле вәкиллек итү
#телне язу белән тасвирлый алулары *(тәрҗемәче искәрмәсе - төрле гомуми һәм махсус сүзлекләр, һәм кулланмалар ярдәмендә)*
#электрон технологияләрне куллана алулары

Телне һәм мәдәниятне саклау өлкәсендәге парадокс - үзгәрүләре аркылы гына сакланыла алуында. Үзгәрешләрдән фәкать үле (юкка чыккан) мәдәният һәм телләрне генә тулысынча саклап була.
"Телнең модернизацияләнүе еш хәтта традицион эшчәнлекләрнең, мәдәнияттәге һәм тормыш тәртибендәге үзгәрешләрне кабул итүгә караганда да авыррак булып чыга... Тел яңарышы максатларына килгәндә, аның чисталыгы һәм байлыгы турында кайгыру өлешчә икенче дәрәҗә мәсьәләләре булып тора."
"Баланың берәр телне яхшы үзләштерү фәкать еш һәм озак периодлар дәвамында башкалар аның белән бу телдә аралашкан һәм аның бу телдә җәвап бирүе көтелгән вәзгыятьләрдә һәм мохитләрдә булуы аркасында гына мөмкин".
"Яшьләрнең үзләрен туган телләре белән тиңләштерү өчен, бу тел белән бәйле булган кызыксындыргыч кыланыш үрнәкләрен таба алулары зарур. Өй һәм мәктәп кебек тел кулланылыш мохите инде җитәрлек түгел, үткән турында ностальгия хисләренә нигезләнгән фольклор мәдәнияте бер дә кызыксындырмый. Шулай да, яшьләр мәдәниятен аларның мәдәни төркеменә кермәгәннәргә төзү читен — үз мәдәниятен һәм кызыксындыргыч кыланыш үрнәкләрен яшьләр үзләре генә булдыра ала. Модернизация процесслары аркылы узучы җирле тел җәмгыяте вәкилләре өчен бу игътибарны таләп итүче бик зур авырлык булган мәсьәлә булып тора."
Замятин К., Пасанен А., Саарикиви Я.*. *'Россия телләрен ничек һәм ни өчен сакларга*'.</div></blockquote>

==Аерым үрнәкләр==
*Телне бишектән өйрәнеп анарда туган тел дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр* ([[:en:native speaker|ингл.]]) булмаган *үле* ([[:en:dead language|ингл.]]) дәрәҗәсенә җиткән телнең киләчәге тотрыклы булган ([[беренчел тел]] дәрәҗәсендә берничә миллион сөйләшүчеләрнең җәмгыяте) дәрәҗәгә кайтару очрагы [[тарих]]та әлегә бер генә тапкыр яшәлде - бүген  [[милли тел]]е *иврит* ([[:en:Hebrew language|Hebrew language]]) белән булган хәл. Бу очракта, яңарышын уникаль тарихи һәм мәдәни үзенчәлекләрнең җиңеләйтте - *Ивритның яңарышы*н кара ([[:en:Revival of the Hebrew language|ингл.]]).

Ләкин үткәндә берничә период заманында, [[Ана теле|телне бишектән өйрәнеп]] анарда [[беренчел тел]] дәрәҗәсендә сөйләшүчеләр булмаган [[әдәби тел]]ләрнең югары престижга ия булуы һәм *лингва франка* ([[:en:lingua franca|ингл.]]) дәрәҗәсендә [[халыкара тел]]ләре ролен уйнаулары сәбәпле, аларда практик сәбәпләр өчен берничә миллион сөйләшүчеләрнең булуы мәгълүм.

да берничә *Манчу теле* ([[:en:Manchu language|ингл.]]) энтузиастлары төркемнәре, тугандаш *Cибе теле*  ([[:en:Xibe language|ингл.]]) әлегә дә [[ана теле]] дәрәҗәсендә яши биргән [[Шеңҗан-Уйгыр автономияле районы]]ның *Чапчал-Cибе автоном уезды*на ([[:en:Qapqal Xibe Autonomous County|ингл.]]) сәфәрләр кылып, шулай ук сакланып калган [[сүзлек]]ләр һәм [[дәреслек]]ләрне кулланып, үз ата-бабалары булган *манчу халкы* ([[:en:Manchu people|ингл.]]) телен киредән тормышка кайтарырга тырышалар.

да берничә *Американ кызылтәнлеләр* төркемнәренең [[үлем]]гә таба юлга баскан телләрен җанландырырга торышлыклары билгеле.

[[Пәрәвез]]дә йөзләрчә сирәк кулланган телләрне өйрәнергә теләүчеләр өчен алар буенча укыту материаллары урнаштырылган. Тагын 6,000 тирәсе телләрне [[дини текст]]лар кебек башка максат өчен ясалган һәм киңрәк таралыш алган телләргә тәрҗемәләре булган [[аудиоязма]]ларны тыңлау юлы белән азмы-күпме дәрәҗәдә өйрәнү мөмкин.

Телнең яңарышы белән шөгыйльләнүче оешмалар еш аерым бер диалектны сайлый, кайвакыт берничә вариантка нигезләнеп берне стандарт итеп сайлый, күбесенчә замандаш сүзләргә бәйле [[неологизм]]нар уйлап чыгару, иске сүзләргә яңа мәгънәне өстәү, тугандаш телләрдән [[калька]]лау (замандаш [[иврит]] өчен [[гарәпчә]]дән, [[корнча]] өчен [[уэльсча]] һәм [[бретонча]]дан), яки замандаш халыкара телләрдән турыдан-туры күчермә буларак  яңа формаларны өсти.
Башка вариантлар тарафдарлары сайланган форма "чын/дөрес түгел", һәм тел яңарышын оригиналь максатына ирешелмәде дип хис итә алалар.

Соңгы арада гына, Җир йөзендә 2000 дәр артык тел юкка чыккан. Сөйләшүчеләр саны түбән булган телләр юкка чыгу куркынычы янаган телләр исемлегенә кертелгән.

[[БМО]] юраулары буенча бүген Җир йөзендә кулланылган телләрнең яртысыннан күбрәгендә сөйләшүчеләр саны 10,000 кешедән түбәнрәк, дүрттән бер өлеше очрагында - 1,000 сөйләшүчедән азрак. Бу телләрне саклауга көч кертелмәгән очракта, киләчәк 100 ел эчендә буларның күпчелеге юкка чыгачак.

Юкка чыгу куркынычы янаган телләрне саклау һәм яңарышы эшчәнлеген алып баруга [[Юкка чыгу куркынычы янаган телләр фонды]] *(ингл.)* багышланган.

===Европа===
19 гасыр дәвамында һәм 20 гасыр башында, төрле [[Европа]] илләренең мәркәз хөкүмәтләре мәгарифтә һәм рәсми кулланылышта үз телләрен генә кулланырга рөхсәт итү нәтиҗәсендә, башка җирле һәм өйрәнелгән телләрнең кулланылышы азайды (мәсәлән [[Бөекбритания]], [[Франция]], [[Испания]], [[Италия]] һәм  [[Греция]], өлешчә - [[Германия]] һәм [[Австрия]]).

Соңгы берничә дистә ел дәвамында, җирле *милләтчелек* ([[:en:nationalism|ингл.]]) һәм *кеше хокуклары* ([[:en:human rights|human rights]]) хәрәкатьләре эшчәнлеге нәтиҗәсендә Европа дәүләтләре сәясәтләре *мультикультурализм*га ([[:en:multiculturalism|ингл.]]) таба үзгәрде; элек алга сөрелгән региональ телләрнең кулланылышын кысу практикалары "[[лингвицид]]" ([[:en:linguicide|ингл.]]) кебек терминнар белән билгеләнеп, каты тәнкыйтькә дүчар булды. Алып барылган кампанияләр нәтиҗәсендә җирле телләр статусы күтәрелде, кайбер Европа регионнарында җирле телләр милли тел белән тиңләштереп, [[рәсми тел]] дәрәҗәсенә иреште. Бу өлкәдә [[Европа Шурасы]]'ның гамәлләре (*Европаның азчылык һәм региональ телләре хартиясе*н [[:en:European Charter for Regional or Minority Languages|ингл.]] кара) [[Европа Берлеге]]'нең рәсми статусын чикләнгән рәсми телләргә генә бирүгә карата зур контрастта тора (*Европа Берлеге телләре*н карагыз [[:en:Languages of the European Union|ингл.]]).

Тел яңарышы (җанландырылуы) хәрәкәте шулай ук спектрның икенче ягында, күп гасырлар буенча Европада югары белем бирү һәм академик аралашу максатлары өчен куллану өчен махсус өйрәнелгән һәм өстә тасвирланган периодка кадәр кыйтгада урнашкан барлык университетларны берләштергән [[латин теле]]н дә читләтеп узмаган. Бу телне үз теле буларак санаган халык калмавы сәбәпле, бу хәрәкәть милли яки югарырак дәрәҗә хөкүмәтләрдән ярдәм алмауга карамастан, аны кулланылучылар саны үсештә (*кулланылыштагы латинча* мәкаләсен карагыз, [[:en:Living Latin|ингл.]]).

===Азия===
ның төньягында яшәүче җирле *айну халкының* ([[:en:Ainu people|ингл.]]) *айну теле* ([[:en:Ainu language|ингл.]]) әлегә үлемгә таба юлга баскан булсада, аны җанландыру эшчәнлек дәвам ителә. [[Хоккайдо|Хоккайдо утравында]] яшәгән айнуларның 2006 сораштырылуы катнашканнардан 4.6% гына айну телендә "азмы-күпме сөйли белүен" яки аралаша алганын күрсәтте. 2001 елгы мәгъләматлары буенча, айну теле Японияның башлангыч яки гомуми урта белем бирү мәктәпләрнең берсендә дә укытылмаса да, Хоккайдодагы күп санлы тел үзәкләрендә һәм [[университет]]ларында, шулай ук ның *Чиба университетында* ([[:en:Chiba University|ингл.]]) тәкъдим ителә иде.

===Критика===
Телләрне юкка чыгудан яклауга көч түгү кирәкмәгән нәрсә дип санаучылар да юк түгел - шундыйларның бер үрнәге [[язучы]] *Кенан Малик* ([[:en:Kenan Malik|ингл.]]) була ала. Телләрнең үлеме табигый һәм күп очракларда кешенең тыкшынуына карамастан нәтиҗәсе алдан фаразлый алырлык феномен булу сәбәпле, Малик дөньяның барлык телләрне саклап калырга торышу "иррациональ" булуын алга сөрә. Шулай ук телләрнең үлеменең файдалы якларның булуы да - калабиргән телләрдә күбрәк кешеләрнең сөйләшә алулары коммуникация дәрәҗәсен күтәрә, шулай да икътисади үсешкә һәм низагларның азаюына китерә алуы - ассызыклана.

=== Исемлекләр ===
* *Юкка чыгу куркынычы янаган телләр исемлеге* ([[:en:List of endangered languages|ингл.]])
* *Юкка чыккан телләр исемлеге* ([[:en:List of extinct languages|ингл.]])
* *Телләр стандартларын билгеләүче оешмалар исемлеге* ([[:en:List of language regulators|ингл.]])
* *Җанландырылган телләр исемлеге* ([[:en:List of revived languages|ингл.]])

==Искәрмәләр==
<references/>

== Шулай ук карагыз ==

* [[Лингвистик нормальләштерү]]
==Өстәмә әдәбият==
* Grenoble, L. A. and Whaley, L. J. (1998). *Endangered Languages: Language Loss and Community Response*. Cambridge University Press. (ISBN 0-521-59712-9)
* Nettle, D. and Romaine, S. (2000). *Vanishing Voices*. Oxford University Press. (ISBN 0-19-515246-8)
* Reyhner, J. (ed.) (1999). *Revitalizing indigenous languages*. Flagstaff, AZ : Northern Arizona University, Center for Excellence in Education. (ISBN 0-9670554-0-7)
*  Замятин К., Пасанен А., Саарикиви Я. "[http://blogs.helsinki.fi/minor-eurus/files/2012/12/kakizachem1.pdf Как и зачем сохранять языки России]". Һелсинки, Vammalan Kirjapaino Oy, Vammala 2012, ISBN 978-952-93-0408-0 (PDF), 181 бит.
* [[Гилад Цукерман]] ([[w:en:Ghil'ad Zuckermann|Ghil'ad Zuckermann]]) (2020). [[w:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|*Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond*]], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776

== Сылтамалар ==
* [http://rpm.fm/podcast/rpm-podcast-012-revitalization/ Podcast on the Indigenous Languages Revitalization Movement] , 22 min.
*

=== Оешмалар ===
* [http://travel.nationalgeographic.com/travel/enduring-voices/ Enduring Voices Project] , *National Geographic (ингл.)*
* [http://www.livingtongues.org/hotspots.html Living Tongues Institute for Endangered Languages]
* [http://www.hrelp.org Hans Rausing Endangered Languages Project] 
* [http://www.endangeredlanguages.com/ Google Endangered Languages Project]
* [http://schola.ning.com/ Schola], Latin Language revival network
* [http://www.ddl.ish-lyon.cnrs.fr/colloques/3l_2012/index.asp?Langues=EN&Page=Home Fourth International 3L Summer School] 
* [http://www.rnld.org/ Resource Network for Linguistic Diversity]
* [http://www.oralliterature.org/ World Oral Literature Project, Voices of Vanishing Worlds]

=== АКШ ===
* [http://www.nsf.gov/funding/pgm_summ.jsp?pims_id=12816&org=BCS Documenting Endangered Languages], *:en:National Science Foundation''
* Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States , (Savius.org)
* Programs Concerned with Alaska Native Language (ANL) Revitalization 
*
* 

#### Калифорния
* Advocates for Indigenous California Language Survival
* Indigenous Language Institute 
* Live Your Language Alliance (LYLA) "It is the desire of the Live Your Language Alliance to hear and speak the traditional languages of the Tolowa, Karuk, Yurok, Hupa, :en:Tsnungwe, Wiyot, :en:Mattole, and Wailaki."
* 

### Телнең җанландырылуы өчен технологияләр
* Recording your elder/Native speaker, practical vocal recording tips for non-professionals
* Learning indigenous languages on Nintendo
* Texting endangered languages 
* First Nations endangered languages chat applications
* DOBES Documentation of Endangered Languages

### Телнең җанландырылуы буенча методологияләр
* Kawaiisu Language and Cultural Center training 
* Pointers on How to Learn Your Language (scroll to link on page)
* Do-it-yourself grammar and reading in your language , Breath of Life 2010 presentations
* Language Hunters
* Where Are Your Keys
* Lost Words - The Documentary , covers Dr. Stephen Greymorning's Accelerated Second Language Learning
* First Nations Education Steering Committee / Reviving language through education 


Төркем:Лингвистик пуризм
Төркем:Лингвистик хокуклар
Төркем:Юкка чыгу куркынычы янаган телләр
Төркем:Социолингвистика