open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Илдар Урманче

**Илдар Бакый улы Урманче** (1937 елның 23 апреле, Мәскәү — 27 июль 2001, шунда ук) — Мәскәү рәссамы-график, халыкара премияләргә лаек булган мультфильмнар (*«Баранкин, кеше бул!», «Кояш кызы», «Утлы еллар җырлары»*) авторы. Сынчы, рәссам Бакый Урманче (1897―1990) һәм аның беренче никахтагы җәмәгате Сарә Баишева (1896―1988) улы. Эшләре Мәскәүдә, абыйсы рәссам-плакатчы Морат Ишмәмәтовның оныгы Г. Винник милкендә, Казан милли мәдәни үзәгендә саклана .

## Һөнәри берләшмәләрдә катнашу
СССР Рәссамнар берлеге (1962 елдан);

Мәскәү Рәссамнар берлеге (1962 елдан);

СССР кинематографистлар берлеге (1965 елдан);

Русия Кинематографистлар берлеге;

ССРБ Журналистлар берлеге (1972 елдан);

Яңа Император Сәнгать академиясе (1999 елдан башлап).
## Бәяләмә
Иван Петрович Иванов-Вано Илдар Урманче турында менә ничек язган:
Рәссам Илдар Урманче турында «уйлап табучы, көтелмәгән, колоритны нечкә сизүче», дигәч, миңа, аның укытучысына (1961 елда Илдар Урманче ВГИКта мастерскойны тәмамлаган), моны ишетү бик куанычлы. Биредә укучы өчен горурлык кына түгел. Урманче эшенә, чыннан да, бу сыйфатлар хас. Карагыз әле, «Әкият бабай Ай-По» фильмына «Урман рухы» эскизына . Кара фонда ак таплар белән тире эри, ә аның астында соры тузанлы Урман рухы утыра.

Рәссамның оригинальлеге Төньяк әкият поэзиясенә сак караш белән берләшкән, аның буенча фильм ясалган. Рәссамның ихтыярын пластикта җанландыралар, сүзләре нәфис буяулар һәм салмак линияләргә үрелеп бара. Моның өчен үзенчәлекле талант, шулай ук, стильне хатасыз сизү хисе кирәк. Урманчеда алар бар, менә ни өчен аның башлангыч эскизларында булачак картинаның стилистикасы хәл ителгән инде.

Урманче эскизларының күбесе, дипломнан башлап, «Союзмультфильм» та аның иң яхшы эше, минемчә, әкият темаларына ясалган. Бу очраклы хәл түгел: Урманче үзе өчен үзенчәлекле әйберне генә эшли. Минемчә, нәкъ менә әкият аның дөрес гамәл кылмыйча эшләү осталыгына киңлек бирә. Аның эскизлары тылсым һәм могҗизага тулы. Урман рухының яшәеше — куркыныч кына түгел, ә серле дә. Иске агачның ботаклары һәм тамырлары сихерләнгән, явыз тылсым белән чабылган…
Линияләрның нәфислеге, үткен күзләр, төгәл кул - әйе, дөрес. Тик бу рәссам талантының гаҗәеп якты һәм шатлыклы табигатен профессиональ характеристикасы белән генә аңлатып булмый. Сер монда, мөгаен, аның дөньяны чиста һәм ачык кабул итүендә. "Яз" эскизында күпме гармония һәм бәхет! Урманченың тормышта бәйрәм күрү сәләте бар, һәм бу бәйрәм хисен ул безгә үз эшләрендә кайтара.

## Рәссам-куючы
* 1961 — Козлёнок;
* 1963 — Баранкин, будь человеком!;
* 1963 — Дочь солнца;
* 1965 — Незаслуженный пенсионер («Фитиль» № 37)»;
* 1966 — Я жду птенца;
* 1971 — Песни огненных лет;
* 1976 — Сказка дедушки АЙ-ПО;
* 1983 — Дед и журавль;
* 1989 — Притча об артисте. Лицедей;
* 1992 — Макбет.

## Бүләкләре
"Баранкин, Кеше бул». Венециядә балалар һәм яшүсмерләр өчен XV Фильм Фестивале, 1963, - бронза медаль (А.Г. Снежко-Блоцкая белән бергә).
«Мин кошны көтәм". Төркиядә (Франция, 1967) XII Халыкара кыска метражлы фильмнар кинофестивале призы. Иң яхшы балалар фильмы өчен " көмеш медаль, СИФЕЖ премиясе (Н. Серебряков белән бергә).
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* Ильдар Урманче на Аниматор.ру
Спас районы гербы

**Спас районы гербы** — Татарстан «Республикасы Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб 2005 елның 20 августында Спас район халык депутатларының 2-27 сессиясендә расланган.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына 2001 номеры белән 20 нче номерлы Татарстан Республикасы Дәүләт геральдия реестрына кертелгән.
## Герб тасвирламасы

«Яшел җир өстендәге алтын җирлектә ике катлы, тешле, кара капка а́ркалы һәм югары катында шундый ук тәрәзәле көмеш манара».

## Герб символикасы

Хәзерге Татарстанның Спас районы гербы Казан губернасының Спасск тарихи гербы нигезендә төзелә. Бу герб, иске стиль буенча, 1781 елның 18 октябрендә  Иң югарыда раслана, андагы асвирламасы түбәндәгечә: «Калканның югары өлешендә Казан гербы. Түбәнендә алтын кырда борынгы манара, ул бу яңа шәһәр янында борынгыда татар шәһәре Болгар булганлыгы билгесе. Андагы манаралар хәзерге вакытта да җимерелмәгән килеш торадыр».

Герб композициясе хәзерге район территориясендә Спас җиренең бай тарихына Идел-Кама Болгариясенең (X-XIV гасыр) борынгы башкаласы булганын сөйли.

Геральдикадагы манара — терәк, ышанычлылык, рух ныклыгы символы.

Алтын хөрмәтне, байлыкны, тотрыклылыкны, интеллектны символлаштыра.

Көмеш — чисталык, камиллек, сафлык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Яшел төс — сәламәтлек, табигать, тормыш үсеше символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, тыйнаклык символы.
## Герб тарихы
Спас районының рәсми гербы өчен Спасск тарихи гербын реконструкцияләү Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдия советы тарафыннан Россия геральдистлар союзы белән берлектә түбәндәге составта башкарылды:
Рамил Хәйретдинов (Казан шәһәре), Радик Салихов (Казан шәһәре), Григорий Бушканец (Казан шәһәре), Константин Моченов (Химки шәһәре), Кирилл Переходенко (Конаково шәһәре), Оксана Афанасьева (Мәскәү шәһәре), Камил Нугаев (Болгар шәһәре), Рафаил Мәхмүтов (Болгар шәһәре).

## Моны да карагыз
Спас районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Спас районы
Назыйм Ханзафаров

**Назыйм Ханзафаров** (*[[1937 ел]]ның [[12 сентябрь|12 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Кайбыч районы]], [[Олы Кайбыч]] ― [[2023 ел]]ның [[31 декабрь|31 декабре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*)  — Татарстан Дәүләт гербы идеясе авторы, Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты, филология фәннәре докторы.

## Биографиясе

Кайбыч районында туган, 1962 елда Яшел Үзәнгә күчеп килә. 1962-1971 елларда «Родина» мәдәният йорты үзешчән театрында эшли, параллель рәвештә КДУның филология факультетында укый, ул 1965 елда тәмамлый.

90 нчы еллар башында Казанга күчеп килә, ТР Фәннәр Академиясенең тел, әдәбият һәм сәнгать институтында эшли.

2010-2012 елларда ул Яшел Үзән шәһәренең һәм районының баш архитекторы була.

Аның тарихы, драматургиясе, комедиясе, татар сәнгате эшлеклеләренең иҗаты буенча хезмәтләре дөнья күрде.
## Вафаты
2023 елның 31 декабрендә Казанда вафат. Туган авылы Олы Кайбычта җирләнгән.

## Герб идеясын тәгъдим итү

Гербның нинди булачагы турында үз фикерен җиткерер алдыннан Назыйм Ханзафаров болгар һәм татарлар мифологиясен тирәнтен өйрәнә. Ул борынгы заманнарда яшәгән җирле халыкта канатлы барсның уңдырышлылык символы, алар яшәгән территорияне саклаучы булып саналуын ачыклаган.
Баштарак Татарстанның төп символы итеп Казан губернасы гербындагы Зилант еланын кире кайтаруны тәкъдим итүчеләр дә була. Әмма бу фикер белән күпләр ризалашмый.
1991 ел ахырында Назыйм Ханзафаровка гербның үз вариантын тәкъдим иткән Татарстанның танылган рәссамы Риф Фәхретдинов мөрәҗәгать итә.
Татарстан Республикасының Югары Советы 1992 елның февралендә канатлы барс төшерелгән Татарстан гербын раслый. 
## Бүләкләре
Тататрстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Юрий Тагаров мәкаләсе - "Татарстан гербының авторы – безнең якташыбыз" 

## Тышкы сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Нәүфәл Адылов

**Нәүфәл Исмәгыйль улы Адылов** (1932-2004) - Совет татар скульпторы, Татарстан Республикасының халык рәссамы.
## Биографиясе
Әтисе, һөнәре буенча юрист, гаиләсен калдырып, Бөек Ватан сугышы вакытында ук вафат була. Нәүфәлне әнисе тәрбияләгән. Рәсем белән балачактан мавыга, Максим Горькийны укый, Түбән Новгородка Горький урыннарына бара.

Казан сәнгать училищесына укырга керә, Татарстанда скульптура сәнгатенә нигез салучы С.С. Ахунның укучысы. Уку вакытында йөк төяүче булып эшли. 1951 елда, укуын тәмамлап та бетермичә, хәрби хезмәткә алына.

4 ел хезмәт итә, хезмәт вакытында клуб төзелешендә үз эшләрен башкара, шулай ук Сталин бюстын төзи. Сәнгать белемен дәвам итә һәм 1957 елда К.Савицкий исемендәге Пенза сәнгать училищесының скульптура бүлеген тәмамлый. Сәнгатьне Томский укучысы А.А. Фомин остазлыгы астында өйрәнгән. Училищены тәмамлаганнан соң Казанга кайта, ике елга якын даими эше булмый, әдәби иҗат белән шөгыльләнергә тырыша. Күргәзмәләрдә катнаша башлый, танылгач - сәнгать комбинатына кабул ителә. Е. Куделькин һәм С.Говорухин белән дус була.

Сарапулдагы Дзержинский һәйкәле, Җәлил бистәсендә герой-шагыйрь Муса Җәлил һәйкәле, Татар зиратындагы «Хәсрәтче» монументы авторы. Күренекле тарих һәм мәдәният эшлеклеләренең реалистик образларын (Пастернак һ. б.), халык яраткан әдәби, фольклор, тарихи персонажларның (Булат һ. б.) ирекле-опоэтизацияләнгән портретларын, шулай ук шәхси, психологик манерада башкарылган шәхси портретларны иҗат итә.

Бакый Урманче премиясе лауреаты (2003).

Озак авырудан соң вафат булды. Казанның Татар зиратында җирләнгән.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Хисамова Д. Д. Науфаль Адылов // Казань. 2003. — № 2.
## Тышкы сылтамалар

* Художник на все времена. Науфаль Адылов
* Батыр, автор «Батыра»
*  Науфаль Исмагилович Адылов 
* Адылов Науфаль Исмагилович 03.12.1932 — 2004
* whoiswhopersona.info
* Некролог
* Некоторые работы на сайте Государственного музея изобразительных искусств Республики Татарстан
* Татарская АССР. Н. И. Адылов. «Батыр». Дерево. 1967. Музей изобразительных искусств Татарской АССР. Казань.

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Түбән Кама гербы

**[[Түбән Кама]] шәһәре гербы** - Татарстан Республикасы Түбән Кама районының административ үзәге гербы.
Түбән Кама шәһәре гербы - Татарстан Республикасы Түбән Кама районының административ үзәге гербы.

Герб 1975 елның 13 ноябрендә хезмәт итүче депутатлар шәһәр Советы карары белән расланган.

Герб Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына кертелмәгән.
## Гербның һәм аның символикасының тасвирламасы
Кызыл турыпочмаклы щитта көмеш белән әйләнеш рәвешендәге барельеф башкарылган. Аның үзәгендә-ректификация колонногаз резервуарлары — шәһәрнең төп тармагы нефть химиясе булып торганын күрсәтә.

Шәһәргә исем Кама елгасы биргән һәм бу Гербта чагылыш тапкан: әйләнеш үзәгеннән түбәнрәк йөгерүче дулкын өстеннән өч ак акчарлак. Әйләнешнең түбән өлеше шина рәвешендә башкарылган.

Шинаны тасвирлаучы тасмада «ТУБӘН КАМА», «НИЖНЕКАМСК» шәһәр , «Татар АССР» республика исемнәре рус һәм татар телләрендә язылган.

Шәһәрнең яшьлеге символы булып эмблеманы җилкәләндерүче яшь ботаклар тора, аларның очлары шәһәргә нигез салу датасы — «1961» белән оста янына туры килә.
## Герб тарихы
1975 елда Түбән Кама гербы Р.С. Шиһабетдинов тарафыннан төзелгән.

Совет һәм Советлардан соң 1975 елда Түбән Каманың үзгәртелгән гербы төшерелгән сувенир значоклар чыгарылган. 1994 елда Татарстан Гербы элементы булган герб проекты барлыкка килгән. Рәсми рәвештә проектлар расланмаган.

2006 елның 9 июнендә Түбән Кама районы гербы расланган. Аерым чыганакларда район гербы бер үк вакытта Түбән Кама гербы да санала, әмма бу рәсми рәвештә расланмаган.
## Чыганаклар
* *Меликаев В. И., Сержан В. В.* Каталог современных гербов городов, поселков и сел СССР — Минск, 1989—1991.
* Символика Нижнекамска.// Центральная библиотека им. Г. Тукая. Составитель Болотнова Н. А.

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Түбән Кама
Гарифулла Гайнуллин

Гарифулла Гайнулла улы Гайнуллин (1894 елның 24 марты — 6 апреле 1984) - татар дин әһеле, Казанның соңгы ишаны дип санала.
## Биографиясе
1894 елның 24 мартында Сембер губернасының Буа өязенә кергән Аксу авылында крестьян гаиләсендә туган. Дини мәктәптә укыган.

1914 елда Донбасска эшкә китә, бер елдан, сугыш бару сәбәпле, армиягә алынган. Варшава астында сугыш вакытында авыр яралана, 1917 елда туган ягына кайткан. 1918 елда Кызыл Армиягә алынган. 1919 ел башында, Деникин гаскәрләре белән сугыш вакытында авыр яралана һәм әсирлеккә эләккән. 1920 елның гыйнварында кызыллардан азат ителә һәм телефончы булып хезмәт иткән. 1921 елда Аксуга кайта, демобилизациядән соң өйләнгән.

1930 елда Мәскәү өлкәсенә акча эшләргә китә, анда төзелештә эшлгән. 1933 елда кире кайткан. 1934 елда Ташкентка күчеп килгән. Бер елдан соң тагын бер кат Махачкалага күчкән. Анда хатыны Зәйнулла Рәсүлевның туганы, Баязид Хәйруллин белән якынлашкан. Ул аны тарикатка багышлаган.

1937 елда Аксуга кайта, колхозда эшлгән. 1942 елда армиягә алына, Сталинград оборонасында катнашкан. Авыр яраланганнан соң инвалидлык буенча комиссиягә җибәрелгән. Аннан туган авылына кайткан, шунда эшләгән. 1951 елда Казанга күчеп килгән. Анда ислам динен өйрәткән, тыныч кына да, яңгыравыклы да төркем зикрлары уздырган. Шулай ук табиблык (ошкеру) белән шөгыльләнгән.

1957 елда СССРда хаҗ кылган аз санлы мөселманнарның берсе булган.

1984 елның 6 апрелендә вафат булган. Яңа Татар зиратында җирләнгән. Аның варисы-Буада яшәүче Камил Бикмөхәммәтов (1922-2000).

2015 елда Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте тарафыннан «Гарифулла хәзрәт Гайнуллин — соңгы Казан ишаны» китабы чыгарылган.
## Шәхси тормышы
1921 елда авылдашы Нурмөхәммәтова Разия Нурмөхәммәт кызына өйләнә. Аларның 13 баласы булган, аларның бер өлеше иртә яшендә үлгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар дин әһелләре
Еникиевлар

**Еникиевлар** (*Еникиевләр*) — князь һәм дворян татар нәселе.

Беренче нәсел, Еникей кенәз Тенишевтан барлыкка килә.

Икенчесе-темник Еникей морза Кульдяшевтан.

Князь Еникеевларның нәселе Оренбург, Пенза, Саратов, Тула, Тамбов һәм Уфа губерналарының Шәҗәрә китапларының VI өлешенә кертелгән.

## Кнәз Еникеевлар нәселе
Татар нәселе, князь Кугушевлардан аерылган.

Темник татарлары башлыгы Күгушев улы Еникей Тенишевтан килеп чыга, ул Темниковта әтисе кнәз Теништан (1539) соң кнәз була һәм биш улы бар: Кулунчак-мурза, Кобяка, Енмамет, Саббак-мурза, Ишмәмәт.

Кулунчак-мурза әтисе вафатыннан соң (1572 һәм 1577 арасында) Кнәз титулын ала, аннан кнәз Кулунчаковлар нәселе китә.
## Дворян Еникеевлар нәселе
Еникей морза Колдәшев. Уллары Терегул, Алакай, Идеяләр, Енбулат һәм Иртуган Темников һәм Темников өязенең (1613/14) татар поместьларының язма китабында телгә алына. Олы улы Терегулдан Терегуловлар нәселе китә.
## Танылган вәкилләре
* Елмамет-Мурза һәм Брюша Кобякмурзин XVI гасыр ахырында телгә алына [Темников өязе].
* Григорий Брешев (Брешев) - Атемак буенча хезмәт иткән (†1669).
* Итәк-Морза Саранскида (1669-1670) хезмәт итә һәм Абрам, Семён, Алексей һәм Тукай абыйлары була.
* Бегиш Енмометев-Темников өязендә (1670 елда) утар иясе.
* Лаврентий Сафронович - яңа чукынган, Пенза шәһәр исемлеге буенча хезмәт итә (1677-1696).
* Семен-Адоролейка һәм Алексей-Беляй-керен унлыгында (1692) язылган.
* Халыкка ия булган Еникеевлар: Обрагим-морза Умряков, Велиж-морза Усейнов, Смай-морза Уразов, Иванаш Декелмей һәм Мунтоф морза Мамадельевлар, Үмрәк-морза Үтәмишев, Ураз-морза, Нурка-морза Уразмаметев, Кондрак-морза Корнаев, Алей-морза Селюманов, Иван Шетимаев, Уразай-морза морза Бахмаев, Едбай-морза Мостаев, Хәнәй-морза Солтанов, Урезей-морза Хамураев, Мамадыш-морза Тимаев, Батырш-Велиш морза, Хунтемир-мурза Ханов, Өмрәк-морза Байтемирев һәм Одились-морза Исенев.
* Кнәз Еникеев Алексей Андреевич (1715)-Резепа-морза Бегишевның улы, ә чукындыруда Андрей.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Россия империясе дворян нәселләре
Төркем:Татар дворян нәселләре
Искедим

**Искедим** (*[[калмак сөйләше|калм. тат.]] Искедим айыл*, ) — Кемерово өлкәсенең Юрга районында урнашкан калмак татарлары авылы.

## Географиясе
Авыл Томск өлкәсенең төньяк-көнбатыш өлешендә, Искедим елгасы ярында,, район үзәге Юрга шәһәреннән көньякка таба якынча 13 километр (турыдан-туры) ераклыкта урнашкан. Диңгез дәрәҗәсеннән абсолют биеклеге 153 метр.

## Сәгать поясы

## Тарих
1574 елда нигез салына. Авыл Кышлау авылы халкы тарафыннан нигезләнә һәм баштан бары тик кыр эшләре вакытында яшәү урыны буларак кына кулланылган.

1868 елда чыккан «Россия империясенең торак урыннары исемлеге»ндә Томск округы үзәгеннән 113 чакрым ераклыкта урнашкан Искедим елгасы янындагы Зур Искедим юрты (2 нче участок) буларак телгә алына. 15 хуҗалык булган һәм 66 кеше (30 ир-ат һәм 36 хатын-кыз) яшәгән. Мәчет эшләгән. 1911 елда Томск өязенең Телеут волосте составына кергән авылда 55 хуҗалык була һәм 362 кеше (188 ир-ат һәм 174 хатын-кыз) яши. ХІХ гасыр уртасыннан алып Совет чорына кадәр авылда мәчет, мөселман мәктәбе, икмәк запасы кибете һәм вак лавка эшләп килә.

Октябрь инкыйлабына кадәр Тум губернасының Тум өязендә, 1925-1930 елларда — Себер краеның Тум округында, 1930-1937 елларда — Көнбатыш Себер краенда, 1937-1943 елларда — Новосибирск өлкәсендә, 1943 елдан — Кемерово өлкәсендә.

1926 ел мәгълүматлары буенча 75 хуҗалык була һәм 433 кеше яши (нигездә — татарлар). I дәрәҗә мәктәп эшли. Административ яктан - Томск өлкәсенең Юрга районы Олы Искедим авыл советы үзәге була.

## Халык саны

Милләтләр (2010): татарлар — 39%, руслар — 61%. 2010 елгы Бөтенроссия халык санын алу мәгълүматлары буенча, халыкның җенес структурасында ир — атлар 68%, хатын-кызлар 32% тәшкил иткән. Татарлар Кышлау авылыннан күчеп килгән калмак татарлары, шулай ук бүгенге көндә руслашкан об татарлары яшәве билгеле.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Юрга районы торак пунктлары (Кемерово өлкәсе)
Төркем:Кемерово өлкәсе татар авыллары
Об татарлары

**Об татарлары** — Тум елгасының тамагыннан төньяк һәм көньякка таба, Об елгасы ярларында яшәүче себер татарлары төркемнәре җыелмасы. 

## Тарих
Бу халык берничә төркемнән торган. Аларны формалаштыруда селькуплар да, соңрак руслар да катнашкан. Алдан татарлар дип язылганнар. Алар христианлык кабул нәтиҗәсендә руслар белән катнашып, бүгенге көндә тулысынча ассимиляцияга дучар булганнар. 

XVII – XIX гасыр урталарында бу татарларны төрле документларда «об кешеләре», «об яңа керәшеннәре», «татарлар» дип атаганнар, хәтта «остяклар» дигән атама да очраган. XVIII гасырның икенче яртысында об татарлары дип аларны И.Г. Георги атаган.

1920 елда узган халык санын алу бу кешеләрне карагаслар дип атый. Бу терминул чакта беренче тапкыр кулланыла. 1926 елгы Бөтенсоюз халык санын алу вакытында карагас атамасы тагын бер кат теркәлә. 1920 елгы халык санын алу мәгълүматларына караганда, Горбунова авылында 32 йортта 156 карагас кешесе яшәгән.  Ләкин 1926 ел мәгълүматлары буенча карагаслар авылда инде исәпләнми. П.Г. Иванов раслаганча, алар барысы да бик нык урыслашкан, туган теллләрен бөтенләй оныткан булалар.

Руслар килгәнче об татарлары яүштә татарларының князе Тоян идарәсе астында булганнар. XVIII гасырда татарлар Зур һәм Кече Шегәр, Тимерче, Зур һәм Кече Провская (татарча Казырбак һәм Тогылын), Соргылы волостьларында яши биргәннәр. XVIII гасырда Об-Туталь волосте барлыкка килә.
Термәнлеләр, нигездә, Каштаков юртасында яшәгәннәр.

XVIII гасырда алар Кругликова һәм Чесалина авылларында да яшиләр, әмма аннары күчәләр яки руслар белән ассимиляцияләнәләр.

ХІХ гасырда Юртау, Чугалы, Камен һәм Канаева авылларында яшәүчеләр арасында очраганнар. Томск шәһәрендә дә яшәгәннәр.

## Телләре
1806 елда алман тарихчысы И.Х. Аделунг об татарлары теле тубыл татарлары (чат) һәм том татарлары (яүштә) телләрен якын булуын билгеләп үткән. Об татарлары теле өйрәнелми калган. 1927 елда П.Г. Иванов тарафыннан егерме өч сүз генә язылылып кала. Ул аларның татарлар булу һәм яүштә татарлары теле сөйләшендә сөйләшәр дигән нәтиҗәгә килгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Милли-мәдәни мирасыбыз: Томск өлкәсе татарлары. – Казан, 2016. – 432 б. – (Фәнни экспедицияләр хәзинәсеннән; ундүртенче китап). ISBN 978-5-93091-216-6

Төркем:Себер татарлары
Төркем:Тум өлкәсе
Төркем:Керәшен татарлары
Әстерхан өлкәсе татарлары

**Әстерхан өлкәсе татарлары** — татарларның Әстерхан өлкәсендә яшәүче территориаль төркеме. Әстерхан өлкәсендә хәзерге вакытта татарларның өч төркеме яши: әстерхан, казан һәм мишәрләр.

## Тарих

Алдан биредә әстерхан татарлары формалашкан, аларны ногай татарлары дип тә атыйлар. Алар XVII гасырның икенче яртысы — XVII гасырның беренче чирегеннән Әстерхан шәһәре тирәләрендә яшәүче нугай-татар этник берләшмәсе. Йорт татарлары, кундра татарлары, алабугат татарлары һәм карагашларга бүленәләр. Этнографлар арасында аларның килеп чыгышы әлегә кадәр бәхәсләр тудыра. Бер тикшеренүчеләр аларда бары тик Ногай Урдасыннан чыккан ногайлыларны гына күрә. Икенчеләр XVI гасырда яшәгән Әстерхан ханлыгы татарларының нәсел башы дип саный. Өченчеләр аларның килеп чыгышын хәзәрләр һәм бөҗәнәкләргә бәйли.

Әстерхан шәһәрендә яшәүче җәмгыятьне төрлечә атыйлар: нугайлар, татарлар, нугай татарлары, әстерхан татарлары, йорт татарлары, ләкин XVIII гасырда йорт татарлары исеме нык беркетелә. XVIII-XX гасырлардан йортлылар казан татарлары һәм мишәрләр белән актив элемтәдә торганнар, аерым алганда, этникара никахлар төзи башлыйлар.
 
Казан татарлары Урта Идел буеннан XVII гасыр ахырыннан башлап Әстерханга күченә башлыйлар.

XX гасыр башына Әстерханда Казан, Сембер, Пенза, Саратов һәм Рязань губерналарыннан татарлар яши. Әстерхан Казан, Уфа, Оренбург шәһәрләре белән беррәттән татар мәдәниятенең мөһим үзәкләреннән берсе була. Шәһәр татарлары саны даими рәвештә арта, сәүдә үсә, милли типографияләр эшли, газеталар чыга, яңа мәчетләр төзелә, мөселман уку йортлары ачыла, татар театры эшли.

Совет чорында Әстерханда яшәүче ногайлыларны бөтенләй татарларга санаганнар — бу дәүләтнең кече халыкларны эрерәк этник берләшмәләргә кертү сәясәтенә туры килгән. Бүген татарлар Әстерхан өлкәсе халкының саны буенча (рус һәм казакълардан соң) өченче төркеме булып тора. Татарлар өлкәдә этник төркем булып, халыкның 7% ын тәшкил итә (2010 елга 60 523 кеше). 2002 елда исә 70 590 кеше булганнар, әмма 2010 елда бер өлеше үзләрен нугайлар дип атаганнар.

## Таралышлары
Әстерхан өлкәсе халыклары картасы буенча татар халкы төбәк территориясендә (иң күбе Идел буе һәм Нариман районнарында) егерме авыл торак пунктында яши, аларның иң эреләре — Биштүбә, Сүләнке, Кызан, Каргалы, Ярлы Түбә, Киләче, Майлыгүл, Җәмелә авыллары.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Путеводитель по татарской истории в памятниках архитектуры. Мечети, медресе, купеческие дома и целые слободы, где жили, торговали, учились и молились татары со Средневековья до XX века.

## Әдәбият
* Исхаков Д. М. Астраханские татары, этническое расселение и динамика численности в XVIII — начале XX в. // Астраханские татары. — Казань, 1992. — С. 5—33.
* Татары. Народы России. Энциклопедия. — M., 1994. — С. 320—321.

Төркем:Әстерхан өлкәсе
Төркем:татарлар
Хәдичә Гыйниятова

**Хәдичә Гыйниятова** (*1937 елның 4 гыйнвары ― 2021 елның 7 гыйнвары*) — җырчы (*меццо-сопрано, сопрано*), педагог. ТАССРның атказанган артисты (1974). Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2003).

1964 елда Казан дәүләт консерваториясен тәмамлый (Валентина Лазько классы). 1962-1994 елларда — Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театрында солисты булып эшли.
1994-2009 елларда — Татар дәүләт гуманитар-педагогика университетында укытучы (доцент, 1999). Казан консерваториясендә 2009 елдан алып вокал сәнгате кафедрасында белем бирә.

2021 елның 7 гыйнварында Казанда вафат. Әтнә районы Югары Көек авылында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Педагог һәм җырчы Хәдичә Гыйниятова вафат Татар-Информ. 11.01.2021

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Сопранолар
Төркем:Шәхесләр:Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет театры
Гөлнара Зиннәтуллина

**Гөлнара Зиннәтуллина** — журналист,  телевидение редакторы, тапшырулар авторы һәм алып баручы. Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, Татарстан Республикасы Журналистлар берлегенең «Бәллүр каләм» конкурсы лауреаты, Татарстан телевидениесендә 47 ел эшләгән. 1978 елдан балалар өчен "Бергәләп өйрәник", "Күңелле уеннар", "Карга боткасы", "Каз өмәсе" һ.б. тапшырулары, ә өлкәннәр өчен соңгы елларда (1995–2010) «Түрдән узыгыз», «Иртә түгел, соң түгел», «Шәрәфигә ияреп», «Яшәү яме», «Яшәсен театр!» һ.б.  авторлык тапшырулары белән танылган. Лаеш районы Хәерби авылы зиратында җирләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Журналист Гөлнара Зиннәтуллина вафат Татар-информ, 08.09.2020
* *Галимуллина Г. Х., Насибуллина А. Б.* Роль цикла передач "Яшэсен театр!" телеканала "Татарстан - Новый век" Республики Татарстан в популяризации театрального искусства
* *Галимуллина Г. Х., Насибуллина А. Б.*  Роль телепрограмм на татарском языке в популяризации национальной культуры на региональном телевидении   
* *Насибуллина А. Б.* Сеңлем, бәгърем, зинһар, ачуланма. «Акчарлак» (Габделфәт Сафинның шәхси газетасы) /  № 13 6.04.2022. 16-17 бб.
* *Галимуллина Г. Х., Насибуллина А. Б.*   Хәерби авылы тарихыннан сәхифәләр – Страницы истории села Кирби.  – Казань: ИТЭР АН РТ, 2019. 321-325 бб. 
* *Айтуган Н.* Үзе шаян, үзе сөйкемле // Татарстан. – 1999. – №3. – Б. 54–55.
* *[[Нәбирә Гыйматдинова|Гыйматдинова Н.]]* "Гомере буе мине яраткан кеше белән яшим" // Идел. – 2003. – №19. – Б. 24–29.
* Твоё родное телевидение // Государственная телерадиокомпания «Татарстан» – «Татарстан» Дәүләт телерадиокомпаниясе. Юбилейное издание. – Казань. – 2000. – 32 с.
* *Мөбарәкшина З.* "Мин гаиләмдә бәхетле хатын, кадерле әни һәм дәү әни" Новое на волне Татарстана. №5 3.08.2011. 3-4 бб.
* *Арсланова Ф.* "Кояш апамы? Савыгачак әле ул!" Ватаным Татарстан, № 186-187. 21.09.2012. 17 б.
* *Гыйлемханов Р.* "Әй, кычыткан чыпчыгым!", Ватаным Татарстан, № 211-212. 23.10.2012. 4 б. 

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Фәрит Гыйбатдинов

**Фәрит Гыйбатдинов** (*1959 елның 1 ноябре ― 2020 елның 8 сентябре*) ― Чуашстан татар милли-мәдәни мохтарияте рәисе. 1959 елның 1 ноябрендә Чуаш АССРның Комсомол районы Урмай авылында дөньяга килә. Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый.

2004 елның июленнән 2007 елның гыйнварына кадәр ― Чуашстан татарлары газетасы «Вакыт»ның мөхәррире.

Үзенең авылында "Мишәр" ансамблен оештыра. Туган авылында "Урмай моңы" татар яшьләре җыр конкурсы, "Урмай=Зәлидә", "ART-MADHIA" кебек фольклор фестивальләрен оештырган. Авылда мәчет төзелеше башында торган. Ул ― Чуашстанның, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Чуашстан татар милли-мәдәни мохтарияте рәисе Фәрит Гыйбатдинов вафат Азатлык радиосы. 07.07.2020
* Чуашстан татарлары җитәкчесе Фәрит Гыйбатдинов истәлегенә китап чыкты Азатлык радиосы. 16.12.2020

 

Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Мансеһра Шив Гыйбадәтханәсе

**Мансеһра Шив Гыйбадәтханәсе** ул Пакистанда хәзер дә булган Һинд дине гыйбадәтханәләрнең иң борынгысы. Гыйбадәтханәгә кимендә 2000 елдан 3000 елга кадәр ел. Гыйбадәтханә Пакистанда Хайбер Пахтунхвада Мансеһрадан 15 км ераклыкта Читти Гатти авылында урнашкан. Гыйбадәтханәдә ел саен Шиваратри фестиваленә бөтен Пакистаннан һәм чит илдән халык килә.
## Тарихы
Археологик өйрәнү буенча хәзер гыйбадәтханә торган урында Һинду гыйбадәтханәләре торган һәм гыйбадәтханә эчендә Шива Лингам бик борынгы һәм аңа кимендә 2000 ел. Гыйбадәтханәне 1830-ынчы елларда тугърылык гамәле буларак Джамму раджасы төзекләндергән булган. 1947-48 елларда гыйбадәтханәне кайбер кешеләр көчләп тартып алган һәм законсыз куллана башлаган. Алар шулай ук бу урында гыйбадәтханәне мөһерләгәннәр.
1948 елдан 2008 елга кадәр гыйбадәтханә мөһерләнгән һәм калдырылган булган. Гыйбадәтханәгә 1998  елга кадәр Һиндулар керә алмаган.  1998 елда Һиндулар гыйбадәтханәдә янә дога кыла башлаганнар. Шуннан соң гыйбадәтханәне Пакистан Һиндулары өлешчә төзекләндергән.
## Галерея

File:Shiva Temple Gandhian Mansehra.jpg|Төзекләндерү алдыннан Мансеһра Шива Гыйбадәтханәсе
File:Mansehra Shiva Temple.jpg|Төзекләндерүдән соң Мансеһра Шива Гыйбадәтханәсе

## Шулай ук карарга мөмкин
*Чуррио Җабал Дурга Мата Гыйбадәтханәсе
*Пакистанда Һинд дине
## Искәрмәләр

Төркем:Һинд дине
Төркем:Шиваизм
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Яшел Үзән гербы

**Яшел Үзән шәһәре гербы** — Россия Федерациясе Яшел Үзән районы административ үзәге Яшел Үзән шәһәре гербы.

Яшел Үзән гербы 1998 елның мартында шәһәр һәм район хакимияте карары белән расланды.

Герб Россия Федерациясенең Дәүләт геральдия регистрына теркәү номеры астында 269 кертелгән.
## Гербның тасвирламасы

«Көмеш пута белән бүленгән һәм шундый ук металл белән нәзек итеп төгәлләнгән сыек зәңгәр очлык өстендәге яшел җирлектә жезл урынына чүкеч куелган чорналган алтын кадуцей урнаштырылган көмеш җилкәнле алтын каек; кадуцейның барлык өлешләре нәзек итеп җете кызыл белән каймаланган».

## Герб тарихы
1994 елда сувенир билгесендә Яшел Үзәннең беренче геральдик эмблемасы барлыкка килә. «Кара яшел очлы яшел калканда, әйләнә тирәсе алтын башак белән урытып алынган боҗра эчендә очып баручы акчарлак. Гербның буш урынын Татарстан Республикасы гербы».

Шулай ук ярымтәгәрмәч эчендә очучы акчарлак төшерелгән, калканның өске өлешендә яшел кырда башак, калканның аскы өлешендә ак һәм зәңгәр дулкыннар фонында тимер юл эмблемасы төшерелгән сувенир значоклар да чыгарылган. Түбәнге буйда «Яшел Үзән» сүзләре язылган булган.

Эмблема рәсми расланмаган

1998 елның мартында Яшел Үзән гербы расланган. Герб авторлары - Михаил Деркунский (Каменск-Шахтинский), Сергей Когогин (Яшел Үзән).

2006 елның 15 декабрендә Яшел Үзән муниципаль районы гербы раслана.

Район гербы булып 1998 елгы Яшел Үзән үрнәгендәге шәһәр гербы алына. Ул Дәүләт геральдик регистрында 269 тәртип номеры белән теркәләгән.

## Моны да карагыз
Яшел Үзән районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Яшел Үзән
Үзәк мәчет (Әстерхан)

**Үзәк мәчет** (*Ваһап мәчете, Кызыл мәчет, Казан мәчете, Гыйлән сараеның 9 нчы мәчете*) — Әстерхандагы бүгенге көнгә кадәр сакланып калган борынгы мәчет. 

## Тарихы
Үзәк таш мәчетне XIX гасыр ахырында 1898 елда  татар мулласы һәм суфый шәех Абдул Ваһап Алиев төзи башлаган. Тик акча җитмәү сәбәпле ул сәүдәгәр Шакир Казаковтан финанс ярдәм алырга мәҗбүр була. Мәчет 1898 елда ачыла. Аның архитектурасының характерлы элементы булып үзәк керү өстендәге манара тора. Мәчет берьюлы ике исем алып тора. Казан мәчете дигән исем аның Казан шәһәрендәге мәчетләрг кебек мәһабәт булганнан биирелә, Ваһап мәчете (яисә Ваххаб-мәчет) — төзелешне башлаган мулла Ваһапов исеменә бирелә. Мәчет каршында «Ваххабия» мәдрәсәсе ачыла, анда татар һәм казах яшьләре вәкилләре белем алган. 

Мәчет 1900 елда мәхәллә халкын 600 ир-ат һәм 299 хатын-кыз тәшкил иткән. Мәчетнең мулласы булып татар Фәйзулла Фәтхуллин торган.

Гыйлән сараеның 9 нчы мәчете дигән рәсми рәвештә атамасы Гыйлән бистәсенән, Иран Гыйләненнән килгән фарсылар яшәгән тарихи кварталдан килеп чыккан. Биредә гилән татарлары — фарсылар һәм татарлардан чыккан халык яшәгән. Бүген мәчетне шулай ук 1-нче мәчет, Җәмигъ, Кызыл мәчет дип тә атыйлар.

Совет чорында 9-нчы номерлы мәчет Әстерхандагы ике мәчетнең берсе була. Аны 1941 елда гына ябалар — биналарны һөнәр училищесына тапшыралар, ә 1950 елда мәчетне дин тотучыларга кайтаралар. Әстерханның Казан урамындагы 62 йорт адресы буенча урнашкан.

1993 елдан башлап аны яңадан торгызу башлана. Бүгенге көндә мәчетнең мәхәлләсен, нигездә, Кавказдан чыккан кешеләр тәшкил итә: аварлар, даргиннар, лаклар, лезгиннар, әзербайҗан-сөнниләр, ләкин татарлар, ногайлар һәм казакълар да бар. Аның заманча Кавказ мәчете дигән исеме дә шуннан чыккан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Путеводитель по татарской истории в памятниках архитектуры. Мечети, медресе, купеческие дома и целые слободы, где жили, торговали, учились и молились татары со Средневековья до XX века.

Төркем:Әстерхан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Камил Муллашев

**Камил Вәлиәхмәт улы Муллашев** (1944 елның 27 октябре, Урумчи, Синьцзян, Кытай Халык Республикасы) - татар халкының күренекле рәссамнарының берсе.

Казахстанның атказанган эшлеклесе (1996), Татарстанның халык рәссамы (2003). Казахстан Дәүләт премиясе (2016) һәм Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (2009). 1981 елда Ленин комсомолы премиясе лауреаты.

## Биографиясе
1944 елның 27 октябрендә Кытай Халык Республикасының Урумчи шәһәрендә туган.

1967 елда Н.В.Гоголь исемендәге Алма-Ата сәнгать училищесын, ә 1978 елда В.И. Суриков исемендәге Мәскәү дәүләт сәнгать институтының станок рәсем сәнгате факультетын тәмамлый.

1980 елдан - СССР Рәссамнар берлеге әгъзасы

1984 елдан - Казахстан Рәссамнар берлеге әгъзасы

2002 елдан - «Ханьшань» Казах милли сәнгать академиясе һәм педагогика институты профессоры.

## Иҗат юлы
Эшләре Парижның Гран-Пале салонында, Мәскәүнең Третьяков галереясендә, Астананың Президент мәдәният үзәгендә, Казан галереясендә, А.Кастеев исемендәге Дәүләт сәнгать музеенда куелган булган.

Эшләр Лихтенштейн, Франция, Англия, Америка, Канада, Россия, Төркия, Кытай, Япония шәхси коллекцияләрендә, үзебезнең коллекцияләрдә дә урнашкан.

1974 елдан - республика, Бөтенсоюз һәм халыкара күргәзмәләрдә катнаша (Кытай, 2002; Татарстан, 2003).

## Бүләкләр һәм исемнәре

* 1984 - Франция Сәнгать академиясенең көмеш медале
* 1985 - «Почет Билгесе»  ордены
* 1981 - Казахстан ССР Югары Советының Мактау грамотасы
* 2001 - Казахстан табигый фәннәр Академиясенең хәзерге әгъзасы (академигы)
* 2002 - Жургенов исемендәге Милли сәнгать академиясе (Казахстан) һәм "Ханьшань" педагогика институты (КХР) профессоры
* 2003 - "Татарстан Республикасының Халык рәссамы" дигән мактаулы исем бирелде
* 2009 - "Сөембикә-ханбикә», «Евразия, яки Кипчак кызы», «Сабантуй», «Ватан турында уйлар», "Итилнең чишмә башы" сәнгать эшләре өчен Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе 
* 2016 - «Тәүелсіздік тартуға " эшләр циклы өчен әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә Казахстан Республикасы Дәүләт премиясе
* 2019 (29 ноябрь) - Парасат ордены (Казахстан)
* 2019 (20 декабрь) - Дуслык ордены (Татарстан)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ ХУДОЖЕСТВ — МУЛЛАШЕВ КАМИЛЬ ВАЛИАХМЕДОВИЧ 

## Моны да карагыз

‎

Төркем:Татарстанның халык рәссамнары
Ак мәчет (Әстерхан)

**Ак мәчет** — Әстерхандагы бүгенге көнгә кадәр сакланып калган борынгы мәчет. Юрт татарларының Тияк бистәсе территориясендә урнашкан.

## Тарихы

Башта, чыганакларга караганда, мәчет агач була, әмма 1810 елда сәүдәгәр Нияз Измайлов акчасына таш бина итеп үзгәртелә. 1882 елда чыккан «Әстерхан шәһәре һәм аның тирә-ягы» җыентыгында, үзгәртеп корылган вакытта, Ак мәчеткә инде 130 ел, ягъни 1680 елдан бирле булуы язылган. Бу мәчеткә караган территория Нурали Мирза Урысов мәхәлләсе дип аталаган. Халыкта аны шулай ук "ата морза яки Мурзатай мәхәлләсе" дип атаганнар. Метрик китапларда шулай ук «Акмурза Урысов мәхәлләсе" исеме дә очрый. Урысовлар йорт ногайларының табын башлары булганнар. Мәчет традицион стильдә, манаралы итеп төзелгән.

1889 елның августыннан Ак мәчеттә имам булып Шиһабетдин Мәрҗани укучысы мулла Абдулмәҗит Абдуллин торган, ул йорт татарларының Каргалы авылында туган, драматург һәм нугай халкының күренекле мәгърифәтчесе Басыйр Мәҗит улы Абдуллинның әтисе һәм башка танылган нугай мәгърифәтчесе Габдрахман Гомәринең иптәше була.

1903 елда мәхәлләгә 225 ир-ат һәм 210 хатын-кыз кергән, ә 1908-1909 елларда 800 ир-ат һәм 650 хатын-кыз.

1901 елда ул вакытта 11-нче мәчет дип аталган Ак җәмигъ мәчетенең мәхәлләсен 569 ир-ат һәм 579 хатын-кыз тәшкил иткән. Революциягә кадәр Ак мәчет каршында башлангыч мәктәп һәм мәдрәсә эшли.

1930 елда Ак мәчет ябыла, ә аның биналары балалар бакчасына тапшырыла. 1992 елда мәчет дин тотучыларга кайтарыла. 1997 елда Ак мәчет каршында янә «Хаҗи-Тархан» ислам институты дигән мәдрәсә ачыла, шул вакытта өлкәдә югары мөселман белемен алырга мөмкин булган бердәнбер бина. Ак мәчеттә реставрация башланыр алдыннан мәдрәсә күчерелә һәм хәзер ул Кара мәчет янында эшен дәвам итә.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Путеводитель по татарской истории в памятниках архитектуры. Мечети, медресе, купеческие дома и целые слободы, где жили, торговали, учились и молились татары со Средневековья до XX века.

Төркем:Әстерхан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Кара мәчет (Әстерхан)

**Кара мәчет** (яки **Бохара мәчет**) — Әстерхандагы иң борынгы мәчетләрнең берсе.

## Тарихы
Кара мәчет Әстерхандагы икенче таш мәчет булып тора. Төзелешнең төгәл датасы билгеле түгел, аны XIX гасыр уртасы дип санарга була. Элеккеге агач урынына сәүдәгәр Якупов исәбеннән 1816 елда таш итеп салынган. Бу Бохара ишегалдындагы җәмигъ мәчете була. 1878 елда мәхәллә кешеләре 247 ир-ат һәм 275 хатын-кыз булган. Имам - Ибадулла Максютов. 1901 елда мәхәлләдә 570 ир-ат һәм 638 хатын-кыз эшләгән. Имамы - Али Ибадулла Улы Максютов. Ул шулай ук Әстерхан мөселман руханилары башлыгы, Әстерхан шәһәре ахуны була. Шулай итеп, кара мәчет, революциягә кадәр Әстерхандагы мөселман мәхәлләләре арасында төп мәчеткә әверелә. Соңгы имамы булып ахун Салих Алимбәков торган.

Кара мәчет каршында революциягә кадәр ир-атлар өчен мәдрәсә, мәчет һәм хатын-кызлар өчен мәчет бар. Ахун Салих Алимбеков җитәкләгән Кара мәчетнең ир-атлар училищесы-укучылар саны буенча Әстерханда иң күп кеше булган. 1901 елда биредә 200гә якын малай укый.

1890 еллар уртасында ачылган кара мәчет каршындагы Хатын-кызлар башлангыч мәктәбе төбәктә мөселман хатын-кызлары өчен беренче уку учреждениесе була. 1901 елда анда 60 кыз, 1910 елда 200гә якын кыз белем ала.

1901 елда Гали Мәкъсүтов мәчет имамы була. Мәчет мәхәлләсе 1208 кеше була (570 ир-ат һәм 638 хатын-кыз). ОИКның 25.01.1930 карары белән мәчет ябыла, һәм аның бинасы татар мәктәбенә бирелә.

1930 елдан бина башка максатларда (мәктәп итеп) кулланыла һәм җимерелә. 1975 елның 14 июнендә ул региональ (җирле) әһәмиятле архитектура һәйкәле булып таныла. Әстерхан региональ башкарма комитеты 22.08.1990 номерлы 484 карары белән ул дәүләт яклавына кабул ителә.

2005 - 2008 елларда хәрабәләрдән торгызыла. Әстерхан шәһәренең Зоя Космодемьянская урамы буенча 48 йортта урнашкан.

Бүген мәчет архитектурасы алсу диварлардан һәм кара гөмбәзле матур фасад булган ике катлы бинадан гыйбарәт. Гыйбадәт йортының эчке ягы бизәлеше буенча үзенең баштагы тарихи кыяфәтенә якынлаша. Бу күп кенә дин тотучыларның яраткан урыны, Россия Федерациясе дәүләт органнары яклавында булган, мәдәни-массакүләм әһәмияткә ия дини объект булып тора.

## Моны да карагыз
* Әстерханның тарихи мәчетләре

## Чыганаклар
* Путеводитель по татарской истории в памятниках архитектуры. Мечети, медресе, купеческие дома и целые слободы, где жили, торговали, учились и молились татары со Средневековья до XX века.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кара мәчет.

Төркем:Әстерхан мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Тәтеш гербы

**«Тәтеш» шәһәренең тарихи гербы** — Россия Федерациясе Тәтеш районы административ үзәге Тәтеш шәһәре гербы.
## Герб һәм аның символикасы тасвирламасы

Тәтеш шәһәре гербы югары дәрәҗәдә 1781 елның 18 октябрендә императрица Екатерина II  тарафыннан Казан наместниклыгының башка герблары (ПСЗРИ, 1781, 15260 номерлы Закон) белән берлектә раслана..
Тәтеш шәһәре гербының чын тасвирламасы болай ди:«Кызыл кырда ике көмеш рыцарь сөңгесе һәм  ике калкан, бу урындагы  йомышлы гади кешеләр борынгы заманда данлыклы корал кулланган»
Калканның өске өлешендә Казан наместниклыгының гербы: «Казан таҗы астында ак кырда кызыл канатлы кара елан».
## Герб тарихы
Тәтеш шәһәре Казан ханлыгы заманыннан ук билгеле. XVI гасыр уртасында нигез салынган.
1781 елда Екатерина II указы белән Тәтеш Казан өязе шәһәре статусын ала.
1796 елда штаттан тыш шәһәр була, 1802 елда яңадан Казан губернасының өяз шәһәре статусын ала.
1781 елда иң нык расланган Тәтеш гербы киңәшче А. А. Волков җитәкчелегендә Сенат каршындагы Герольдия департаментында төзелгән.

1859 елда, Кёне геральдик реформасы чорында, Тәтеш өяз шәһәренең яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмаган):
"Кара калканда ике көмеш сөңге һәм ике көмеш калкан төшерелгән. Гебның буш өлешендә Казан губернасы гербы төшерелгән. Герб калын көмеш стенкалы таҗ белән бизәлгән һәм Александров тасмасы һәм алтын башаклар белән әйләндереп алынган».
Совет чорында Тәтеш гербы (1781 елгы) файдаланылмый.

1994 елда Тәтешнең тарихи гербы үзгәргән значок эшләнә. Проектның түбәндәге рәвеше бар: «Ал төстәге кырда  көмеш төсле дулкынсыман ике билбау, аның уң ягында да, сул ягында да - ике көмеш түгәрәк калкан. Татарстан Республикасы гербы калканның буш өлешендә урнаштырылган».
Совет чорыннан соң шәһәрнең тарихи гербын торгызу турындагы карарны Тәтешнең рәсми символы буларак кабул ителми.
2005 елның 6 декабрендә Тәтеш муниципаль районы Советы карары белән Тәтеш муниципаль районы гербы раслана.
Тәтеш муниципаль районы гербы нигезенә Тәтеш өяз шәһәренең тарихи гербы (1781) алына.
## Чыганаклар
* *Винклер П. П.* Гербы городов, губерний, областей и посадов Рос. империи, внесённые в Полн. собр. законов с 1649 по 1900 г. — М., 1990;
* *О. Рево* «Гербы городов Казанской губернии», журнал «Наука и жизнь» № 11, 1976.
## Моны да карагыз
* Тәтеш районы гербы
* Тәтеш районы флагы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Тәтеш
Фәрит Хатыйпов (1930)

**Фәрит Хатыйпов** — Россия һуманитар фәннәр академиясе академигы, Татарстанның атказанган фән эшлеклесе, Язучылар берлеге әгъзасы.
1930 елның 1 гыйнварында Татарстанның Актаныш районы Пучы авылында туган. 1937-1947 елларда Пучы урта мәктәбендә укый.

1947-1952 елларда Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегенә  укый. Соңгы курсларда көндәлек матбугатта языша башлый: кинофильмнарга, спектакльләргә, яңа чыккан әдәби әсәрләргә беренче рецензияләрен һәм тәнкыйть мәкаләләрен бастыра.
Университетны тәмамлагач, аны татар теле һәм әдәбияты кафедрасы каршындагы аспирантурада укырга калдыралар. 1955 елда  «Мирсәй Әмир иҗатында уңай герой проблемасы» дигән темага кандидатлык диссертациясе яклый.

1955-1959 елларда Төмән өлкәсенең Тубыл педагогия институтында өлкән укытучы булып эшли.  «Ленин юлы» исемле татарча өлкә газетасын оештыруда якыннан катнаша.

1959-1972 елларда  Уфа шәһәрендә яши һәм Башкорт дәүләт университетының филология факультетында доцент хезмәтен башкара.

1972 елдан — Казан дәүләт педагогия институтының татар әдәбияты кафедрасы мөдире була.

## Сылтамалар
* Әдәбият галиме Фәрит Хатыйпов вафат Азатлык радиосы. 19.07.2020
* Фәрит Хатипов  Әлфинур НӘҖИПОВА-ЗИННӘТУЛЛИНА. "Казан утлары" № 2, 2010.

Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Мамадыш гербы

**«Мамадыш» шәһәренең тарихи гербы** — Татарстанның Мамадыш районы административ үзәге Мамадыш шәһәре гербы.
## Герб һәм аның символикасы тасвирламасы
Мамадыш шәһәре гербы югары дәрәҗәдә 1781 елның 18 октябрендә императрица Екатерина II  тарафыннан Казан наместниклыгының башка герблары (ПСЗ, 1781, 15260 номерлы Закон) белән берлектә раслана.
Мамадыш шәһәре гербының чын тасвирламасы болай ди:  «Зәңгәр дулкынлы очлык өстендәге яшел җирлектә бер-берсенә каратылган ике көмеш урак арасында  бәйләнгән алтын икмәк көлтәсе, байлык һәм муллык символы» Калканның өске өлешендә Казан наместниклыгының гербы: «Казан таҗы астында ак кырда кызыл канатлы кара елан.
## Герб тарихы
Мамадыш шәһәре 1391 елдан татар авылы буларак билгеле.
1781 елда Екатерина II указы белән Мамадыш Казан өязе шәһәре статусын ала.
Мамадыш шәһәре гербы, Иң югары расланучы  Волковның чын статистик киңәшчесе А. А. Волков җитәкчелегендә Сенат каршындагы Герольдия департаментында төзелә.
1859 елда, Кёне геральдик реформасы чорында, Мамадыш өяз шәһәренең яңа гербы проекты эшләнә (рәсми рәвештә расланмаган):
«Яшел калканда кара тасма белән бәйләнгән алтын көлтә, көлтәгә  2 ягыннан 2 көмеш урак караган. Казан губернасы гербы калканның буш өлешенә куелган. Калканның чите калын көмеш стена белән бизәлгән һәм Александров тасмасы һәм алтын башаклар белән әйләндереп алынган».
Совет чорында Мамадыш гербы (1781 елгы) файдаланылмаган.

1981 һәм 1994 елда Мамадыш гербларының яңа проектлары сурәтләнгән значоклар чыгарылган.
1981 елда гербның шундый проекты булган бер значок чыгарылды: «Значок дүрт көмеш-кара өлешкә бүленгән; уртада  башактан багана; беренчесендә кәмә (ладья), дүртенчесендә - кыска билбау өстендә чигүле кран; барлык фигуралар да алтыннан».

1994 елда Мамадышның тарихи гербы үзгәртергән значок эшләнде: «Яшел кырда уң якта һәм сул якта алтын саплы ике көмеш җитен көлтәсе. Татарстан Республикасы гербы  калканының буш өлешендә».

Совет чорыннан соң шәһәрнең тарихи гербын торгызу  турында карарны Мамадышның рәсми символы буларак кабул итмәлмде.
2006 елның 2 ноябрендә Мамадыш муниципаль районы Советы карары белән Мамадыш муниципаль районы гербы расланды.
Мамадыш муниципаль районының гербы нигезенә Мамадыш өяз шәһәренең тарихи гербы алынган (1781 ел).
## Чыганаклар
* *Винклер П. П.* Гербы городов, губерний, областей и посадов Рос. империи, внесённые в Полн. собр. законов с 1649 по 1900 г. — М., 1990;
* *О. Рево* «Гербы городов Казанской губернии», журнал «Наука и жизнь» № 11, 1976.
## Моны да карагыз
* Мамадыш районы гербы
* Мамадыш районы флагы
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Мамадыш
Лео Киачели

**Ле́о Киаче́ли** (чын исеме-Леон Михайлович Шенгелая; 1884-1963) — гөрҗи совет язучысы.

## Биография

1884 елның 7 (19 февралендә) Обуджи авылында (хәзерге вакытта Цаленджих муниципалитеты, Гөрҗистан) дворян гаиләсендә туган. 1904 елда Кутаис гимназиясен тәмамлый, 1904-1905 елларда Харьков югары уку йортының юридик факультетында укый. 1905 елда югары уку йорты ябылуга бәйле рәвештә укуны туктата. Туган ягына кайта, 1905-1907 елларда инкыйлабта катнаша. 1907 елда, кулга алынганнан соң, кутаис төрмәсеннән качып китә, шуннан соң законсыз рәвештә Мәскәүдә яши һәм укый. 1912 елдан Женев югары уку йортында укый. В.И. Ленин, Г. В. Плеханов, А. В. Луначарский белән шәхсән таныш була. Февраль инкыйлабыннан соң Россиягә кайта. 

1905 елдан башлап әдәби эшчәлек белән шөгыльләнә башлый. Кечкенә хикәяләр яза башлый. 1917 елда аның «Тариэл Голуа»(1915) исемле тарихи-инклыйлаб романы чыга. Әлеге роман Гөрҗистанда 1905 елгы вакыйгаларны тасвирлый. «Тариэл Голуа» Гөрҗистан әдәбиятында социалистик реализм үсешенә нигез сала. 1927 елда «Кан» инкыйлаб романының 1 нче өлеше чыга. Ул 1905-1907 еллардагы Беренче Рәсәй инкыйлабыннан соң Гөрҗистандагы яшерен эшләр турында була. «Гвади Бигва» романы (1938) гөрҗи авылында колхоз төзелешенең җиңүе турында сөйли, «Тау кешесе» романы (1945) Бөек Ватан сугышы темасына багышлана. «Алмасгир Кибулан» (1928), «Хаки Адзба» (1933), «Крейсер Шмидт» (1933) һ.б. реакцион классларның һәлак булуын һәм яңа социалистик тормыш тантанасын сурәтләүче новеллалар. «Алтын үзән» (1937), «Бер күк астында» (1961) киносценарийлары. Авторның әсәрләре СССР халыкларының күп кенә телләренә тәрҗемә ителә.

Лео Киачели 1963 елның 19 декабрендә вафат була. Тбилисида, Мтацминд пантеонында җирләнгән.

Тбилисидагы бер урам Лео Киачели исеме белән аталган.

## Повестьлар һәм хикәяләр

* 1916 — ტარიელ გოლუა / Тариэл Голуа
* 1926 — სისხლი / Кан (1925)
* 1926 — თავადის ქალი მაია / Князь кызы Майя (1927)
* 1926 — ალმასგირ კიბულან / Алмасгир Кибулан (1928)
* 1926 — ჰაკი აძბა / Хаки Адзба (1933)
* 1936 — გვადი ბიგვა / Гвади Бигва
* 1948 — მთის კაცი / Тау кешесе (1928)

## Бүләкләр һәм премияләр

* «Гвади Бигва» повесте өчен (1938) икенче дәрәҗә Сталин премиясе (1941)
* Ленин ордены (4.3.1954)
* Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены (31.1.1939)
* башка ике орден һәм медальләр

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтама
Кыскача әдәби энциклопедия. Киачели

Төркем:1884 елда туганнар
Төркем:Гөрҗи язучылары
Төркем:Язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр