open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Матди булмаган мәдәни мирас

**Матди булмаган [[мәдәни мирас]]** буларак төрле халыкларның үзенчәлекле мәдәни традицияләрен билгеләүче феноменнар атала.

## Үрнәкләр

* Фольклор – сөйләм тарихи-мәдәни һәм музыкаль-бию жанрлар (музыка, бию һәм җырлау стилләре, дастаннар, легендалар һ.б.): Агач кеше, Бичура, Венера, Вилалар, Дәҗҗал, Идегәй дастаны, Түштән, һ.б.
* Бәйрәмнәр һәм йолалар: Гербер, Каравон, Нәүрүз, Сабан туе, һ.б.
* Телләр (аларны саклау һәм җанландыру күзлегеннән)
* Ризык: Суши, Тако, Татар ризыклары, һ.б. 
* Киемнәр: Татар милли киемнәре
* һ.б.

## Галерея

File:Tango-Show-Buenos-Aires-01.jpg|***Танго***,  һәм 
File:Falconry Day.jpg|***[[Лачын]] белән аучылык итү***, 
Файл:3d10 fm de vilafranca.jpg|***Кешеләр маналары***, 
Файл:Salata od Hobotnice - Konoba Ivan (14909342306).jpg|***[[Урта диңгез]] диетасы***, ,  ,  һәм .
Файл:Wayang_Performance.jpg|***Ваянг күләгәләр театры***, .
File:Kurdish Costumes on Display - Kurdish Textile Museum - Erbil - Iraq.jpg|Көрдләрнең милли киемнәре.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Бөтендөнья мирасы
* Дөнья хәтере


Төркем:Музеология
Төркем:Консервация һәм реставрация
Төркем:Мәдәният
Табигый мирас

***Табигый [[мәдәни мирас|мирас]]*** буларак кешеләр җәмгыяте тормышында турыдан-туры кулланылмаган, тик кешеләр тәэсире астында юкка чыгу куркынычы яный алган мохитләр атала. Үзләренә бәйле биотөрлелекнең бар төрләрен (флора, фауна, экосистемалар) һәм бәйле геологик структураларның (геотөрлелек) бар элементларны ала.

## Үрнәкләр
*Йеллоустоун милли паркы
## Галерея

File:Camp_Marojejia_01.jpg|***Атсинанана [[тропик урман]]нары экосистемасы***, .
File:Harhorin.jpg|**Орхон елгасы үзәнлеге**, .
File:Tubbataha_Shark.jpg|***Туббатаха рифы милли паркы***, .
File:Nahanni - VirginiaFalls.jpg|***Наханни милли паркы***, .
File:The_Seven_Sisters_%26_the_Wooer.jpg|***Көнбатыш Норвегия фьордлары***, .




Төркем:Табигый һәйкәлләр
Матди мирас

Барлыкка килүгә яки мохитнең формалашуына кеше тәэсир иткән матди мәдәни мирас объектлары **матди мирас** дип атала.

Бу категориясенә төрле тарихи биналар һәм корылмалар (кирмән, гыйбадәтханә, сарай, театр, күпер, һ.б.) һәм аларның хәрәбәләре, кеше корган һәйкәлләр, мәйданнар һәм парклар, мәдәни ландшафтлар (кеше тәэсире астында махсус сыйфатларны алган табигый урман, күл, чүл һәм тау, һ.б. комплекслары) кебек объектлар кертелә.

## Үрнәкләр
* Кирмәннәр: Җеневез ныгытмасы, Казан кирмәне, Форт Росс, һ.б.
* Гыйбадәтханәләр: Агунг Демак мәчете, Казан Тихвин чиркәве,
* Һәйкәлләр: 
* Мәйданнар: Регистан
* Парклар:
* һ.б.
## Галерея

File:Beit_Guvrin_1.JPG|***Бейт Гуврин мәгарәләр комплексы***, .
File:%E5%B8%83%E8%BE%BE%E6%8B%89%E5%AE%AB.jpg|***Потала сарае***, Лхаса
File:Southwest_corner_of_Central_Park%2C_looking_east%2C_NYC.jpg|***Үзәк [[парк]]ы***, 
File:The Sydney Opera House at dusk.jpg|*** [[опера]]сы***
File:Stonehenge_back_wide.jpg|***Стоунхендж, Авбури һәм бәйле объектлар комплексы***, .



Төркем:Музеология
Төркем:Консервация һәм реставрация
Төркем:Мәдәният
Әхмәтсафа Дәүләтьяров

**Әхмәтсафа Дәүләтьяров**, Әхмәтсафа Мостафа улы Дәүләтьяров,  (1905-1938) — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1937]]*). ВКП (б) әгъзасы (*[[1924 ел]]дан*).
 
## Тәрҗемәи хәле
1905 елның  12 июнендә Ырынбур губернасы Богырыслан өязе (*хәзерге* Сакмар районы) Татар Каргалысы авылында туган.
 
## Октябрь инкыйлабы
Авылда беренчеләрдән булып комсомол оешмасына керә. Яшьләрне комсомолга ныграк җәлеп итү өчен, үзенең иптәше Саттар Ижбулдин белән берлектә комсомол-яшьләр итек тегү остаханәсе ачалар.

Ырынбур тирәсендә хәрәкәт итүче атаман Дутов казакларына каршы оештырылган махсус йөкләмәле хәрби отрядка (*ЧОН*) языла.

1921 елның көзендә Ырынбурда ачылган Татар халык мәгарифе институтына (ТИНО) укырга керә. Муса Җәлил белән дуслаша, аның сәхнә әсәрләрен («*Кайнатма*», «*Бал тәпәне*») дингә каршы көрәштә куллана. 1924 елда  фиркагә кабул ителә, аңа Ырынбур тире заводы клубында татар эшчеләре белән эшләү йөкләнелә.

1925 елның җәендә Урта Азиягә фирка эшенә җибәрелә. Үзбәкстан ССР КП (б) Хивә округ комитетында статистика һәм мәгълүмат бүлеген җитәкли.

## Казанда
1927 елда Казанга Татар коммунистчыл университетына укырга килә. Укып бетергәч, 1930 елның гыйнварында Минзәлә кантонына эшкә җибәрелә. Кантонның мәдәният-мәгариф бүлеге мөдире булып эшли. 
1930 елда ТАССРда кантоннар бетерелеп, районнар барлыкка килә. Фирка өлкә комитеты Ә. Дәүләтьяровны Казанга, Татар коммунистчыл университеттында укытырга чакыртып ала, әлеге уку йортында сәяси икътисадтан лекцияләр укый. 1933 елда аспирантура тәмамлый.

1933 елда МТСларда сәяси бүлекләр оештырылгач, үз теләге белән янәдән фирка эшенә күчә. Башта Минзәлә МТСы сәяси бүлеге башлыгы урынбасары була, соңыннан фирканең Кызыл Йолдыз район комитеты сәркатибе итеп сайлана.

1936 елның гыйнварында Казанга чакыртып алына. Башта Татар дәүләт нәшриятында мөхәррир, аннары «Кызыл Татарстан» газетасының җаваплы мөхәррире була.

1937 елның  16 сентябрендә ТАССР халык комиссарлары шурасы (ХКШ) рәисе итеп билгеләнә. Ике айдан кулга алына.

1938 елның  9 маенда ССРБ югары суды хәрби коллегиясе атарга хөкем итә.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Әдәбият
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991 ISBN 5-298-00652-3
# Борцы за счастье народное. Казан: ТКН, 1983.
# Татарский энциклопедический словарь.  Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
*  Ә. Дәүләтьяров «Милләттәшләр» сайтында
* Ә. Дәүләтьяров «Чикләрсез татарлар» сайтында 
* Татарстанның хөкүмәт рәисләре 
*   ССРБда сәяси террор корбаннары

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Йорт дуңгызы

**Дуңгыз** () — иң төп һәм киң таралган йорт хайваннарының берсе. Дуңгыз суеп, ит, җәү һәм төрле фармакологик ингредиентлар, шул исәптән панкреатин алалар. Кылларыннан пумала һәм щёткалар ясыйлар. Кеше һәм дуңгыз организмнары охшашлыгына күрә, дуңгыз органнары медицинада кулланыла, кайбер очракларда хәтта трансплантацияләнә ала.

## Ияләштерү
Кеше дуңгызны моннан 6-7 мең еллар чамасы элек кулга ияләштергән. Борынгы заманнардан ук аучыларга кыргый дуңгызлар — кабаннар — Поляр түгәрәктән алып экваторга кадәр бөтен җирдә очраган. Кабаннарны су буендагы камышлыкларда, елга үзәннәрендәге куаклыкларда аулаганнар. Кабаннар «утрак» яшәгән. Көнне алар аулак урыннарда үткәргәннәр, ә төнлә тамак туйдырырга чыкканнар; имән чикләвеге, чикләвек, өлгергән алма һәм груша эзләп ашаганнар, камыш тамырларын актарганнар, әкәм-төкәм, суалчан, вак җәнлекләр, кәлтә еланнарны һәм хәтта еланнарны ашаганнар, җир өстендәге кош ояларын туздырганнар. Теләсә нәрсә ашый торган бу хайваннарны йортта асрау бик кыен булмый. Ауда кулга эләккән буй-буй кабан дуңгызлары тоткында яшәргә җиңел ияләшкәннәр. Алар бик тиз үскәннәр. Тәмле ит биргәннәр. Азыкка талымсыз булулары һәм характерлары белән дуңгызлар борынгы бабалары — кабаннарга бик охшаганнар. Кыргый кабаннар кебек үк, алар начар күрәләр, әмма яхшы ишетәләр, искә дә бик сизгерләр. Көтүлеккә чыгарсаң, азык эзләп, җир казырга тотыналар. Кыргый кабаннар төсле, таныш түгел урында да дуңгызлар юлны бик тиз табалар.
## Сыйфатлама
Бу хайван озак еллар буена кеше тәэсирендә бик нык үзгәргән, һәм бу үзгәреш аның тышкы кыяфәтендә генә чалынмаган. Хәзер ул төнлә йоклый, көндез тамак туйдыра. Кыргый дуңгызга караганда ике-өч тапкыр артык бала китерә. Үзенең кыргый кардәше янында алып сыман. Хәзер инде авырлыгы ярты тоннага җиткән нәселле дуңгызлар бар.

Нәселле дуңгыз 10—12 бала китерә, ә кайсыберләре 28—32 гә кадәр бала китерәләр. Гадәттә елына ике тапкыр балалыйлар. Дуңгыз балалары бик тиз үсәләр һәм симерәләр.

Дуңгызлар начар күрәләр, ләкин бик әйбәт ишетәләр һәм ис сизәләр. Яхшы тәрбияләсәң, алар чисталыкны да яраталар һәм рәхәтләнеп суда чупырдыйлар.

Кешеләр аларны төрле һөнәрләргә өйрәтәләр. 
Франциядә дуңгызларны трюфель гөмбәләрен эзләргә өйрәтәләр икән. Исне яхшы тоюы аркасында җир астындагы гөмбәне дуңгыз бик җиңел эзләп таба.

## Чыганаклар
* Ибраһимова Ф.З., Табигать бизәкләре: Башлангыч сыйныфлар өчен өстәмә уку китабы бит133
* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.



Төркем:Куштояклылар
Төркем:Йорт хайваннары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Кәримулла Исмаев

**Кәримулла Исмаев**, Кәримулла Хөснулла улы Исмаев,  (1898-1978) — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1928]]-[[1930]]*). ВКП (б) әгъзасы (*[[1918 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1898 елның 24 июнендә Казан губернасы Тәтеш өязе Богородск вулысы (*хәзерге* Кама Тамагы районы) Иске Карамалы авылында туган. Татарча да, русча да укый-яза белүче әтисе 6 малаена, 2 кызына башлангыч белем бирә алган. Кәримулла Тәтеш шәһәрендәге рус-татар училещесын тәмамлаган (*[[1917]]*).

## Октябрь инкыйлабы
Инкыйлабны патша армиясе солдаты К. Исмаев  Тәтеш гарнизонының инкыйлаби солдат комитеты рәисе иптәше вазифасында каршылый. Крестьян һәм солдат депутаталарының өяз шурасының беренче утырышында Вакытлы хөкүмәтнең комиссарын һәм земский управа рәисен кулга алу һәм шәһәрдән сөрү яклы була.

1918 елның июнендә Тәтештә шураларга каршы фетнә кузгалгач, К. Исмаевны шәһәр коменданты һәм өяз-шәһәр милициясе башлыгы итеп билгелиләр. Шуралар кушуы буенча, шәһәрдә байлар катлавын экспроприацияләү уздыра. Ак чехлар Тәтешне алгач, К. Исмаевны тере яки үле килеш китергән кешегә зур бүләк вәгъдә ителә.

1918 елның сентябрендә Кызыл Армия шәһәрне азат иткәч, К. Исмаев өяз шурасының мөселман бүлеге мөдире һәм  «''Хәбәрләр''» газетасы мөхәррире итеп билгеләнә. Декабрь аенда Гадәттән тыш комиссиядә () эшли башлый. 1919 елның апрелендә, Колчак гаскәре Казанга якынайган көннәрдә, Кызыл Армиягә языла.

1919-1920 елларда Тәтеш өязе, 1920-1921 елларда Буа кантоны башкарма комитеты рәисе.

## ТАССР төзелү
ТАССР төзелгәч, 1921 елның языннан, фирка губкомы тәкъдиме буенча, К. Исмаев, Казанга күчеп, Татарстан кооперациясе оешмасын () җитәкли. 1923 елның октябреннан Бохарада, Бохара халык шуралар җөмһүриятендә кооперация эшен оештыруда катнаша.
* 1924 елның мартыннан Дәүләт банкының Казан өлкә конторасы идарәчесе урынбасары.
* 1925 елда Дәүләт банкының Сарапул бүлеге идарәчесе.
* 1926 елның гыйнварыннан янәдән Татсоюз җитәкчесе, ул җитәкләгән оешма тиз арада табышка эшли башлый: 1927 елда 1 *млн* сум чиста табыш ала. 1927 елда Стокһольм (Швеция) шәһәрендә кооператорларның халыкара альянсында ССРБ делегаты буларак катнаша.
* 1928 елның 12 февралендә ТАССР ҮБК 4- сессиясендә Татарстан автоном җөмһүриятенең халык комиссарлары шурасы (ХКШ) рәисе итеп сайлана. 
* 1929 елның 11 декабрендә ТАССР ҮБК 2- сессиясе  К.Х. Исмаев тәкъдим иткән «*[[Татарстан АССР]]ның беренче бишьеллык планы*»н кабул итә.
* 1935 елда Мәскәү энергетика институтын тәмамлый.

## Сәяси золым

Алтай краена сөрелә. Печора шәһәренә конвой белән китерелә.

* 1935-1939 елларда Зуев ГРЭСы баш инженеры урынбасары, соңыннан баш инженер.
* 1940-1961 елларда Коми АССРда электр станциясе инженере, станция башлыгы.
* 1961 елдан пенсиядә.

## Чыганаклар
# Борцы за счастье народное. Казан: ТКН, 1983.
# Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар
* Татарстанның хөкүмәт рәисләре 
* К.Х. Исмаев Милләттәшләр сайтында
*   Новый председатель Совнаркома ТССР Каримулла Хуснуллович Исмаев 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Мәскәү энергетика институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Кабан дуңгызы

**Кабан дуңгызы** (), дуңгызлар семьялыгыннан күшәми торган партояклы имезүче хайван. Евразия һәм Төньяк Африкада таралган, Америкада климатлаштырылган. Йорт дуңгызының нәсел башы.

Эре хайван: ана затларның озынлыгы 1,7 м, ата затларның 2 м тирәсе, биеклеге җилкә калкымында 1 м га кадәр; ана затларның авырлыгы 150 кг га, аталарның 250–300 кг га җитә. Башы зур, чөйсыман озынча, күзләре кечкенә, батынкы. Кискеч тешләре алга, өске һәм аскы казналыкның казык тешләре өскә һәм ян-якка юнәлгән. Кабан дуңгызының тешләре гомер буе үсә, зур ата затларда (ата кабаннарда) 8–10 см озынлыкка җитә. Олы хайваннар куе сорыдан көрән яки кара төскә кадәр.

4 айга кадәр балаларының ян-ягында аксыл саргылт төстәге буй сызыклар була. 3–10 арлап (кайвакыт берничә дистә), көтү булып яшиләр. Көтүдәге аерым затлар һәм аерым көтүләр арасында билгеле бер иерархия мөнәсәбәтләре урнашкан. Җенси активлык чоры ноябрь–гыйнварда. Буазлык чоры якынча 115 көн. Гадәттә, 4–5 (кайвакыт 12 гә кадәр) бала китерә. Балалары тиз үсә, җәй ахырына аларның авырлыгы 20 кг һәм күбрәк тә була, кышка кадәр аналары белән яшиләр. Җенси яктан ана затлар 8–10 айлык вакытта, ата затлар яшәешенең 2 нче елында җитлегә. 10–12 (сирәк кенә 20) ел яши.

Төрле азык белән туклана. Туклануында үсемлекләр өстенлек итә: үсемлек тамырлары һәм бүлбеләре, үлән, имән чикләвеге, чикләвекләр, агач һәм куак җимешләре. Хайван азыгын яңгыр суалчаннары, туфрак бөҗәкләре һәм аларның личинкалары, төче су һәм җир өсте моллюсклары, тычкансыман кимерүчеләр, кош йомыркалары һәм балалары, бака, кәлтә, еланнар, кайвакыт үләксәләр тәшкил итә. Кышын кипкән үлән, агач кайрысы һәм ботаклары, агач гөмбәләре, кырда калган иген уңышы белән туклана.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе. Т.3. Казан, 2012. 


Төркем:Имезүчеләр отрядлары
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Шәйморза

**Шәйморза** — Тау ягы торак пунктлар исемнәре:

* Шәйморза — Татарстанның Буа районындагы авыл.
* Шәйморза — Чуашиянең Батыр районындагы авыл.
* Шәйморза — Чуашиянең Ялчык районындагы авыл.
Габидуллин

**Габидуллин** ― фамилия. Гарәп теленнән кергән «Габид» («*табынучы*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әзһәр Габидуллин (*[[Әзһәр Габиди]]*, 1926―2001), язучы (*[[Сарман районы]]*).
* Гыйззәтулла Габидуллин (*[[Гыйз-әл Габид]]*) (1918―1955), шагыйрь, яугир.
* Кәрим Габидуллин (Кәримулла Хәбибулла улы Габидуллин; 1945―2025), «Казан утлары» инструменталь ансамбленең сәнгать җитәкчесе, ТР атказанган артисты.
* Рамил Габидуллин (1952), юрист, БР Башлыгы аппаратында идарә җитәкчесе (*[[2010 ел]]дан*).
* Самат Габидуллин (1939—1997), журналист, шагыйрь. БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1990).
* Хаҗи Габидуллин (1896―1937),сәясәтче, ТАССР ХКШ рәисе (*[[1924]]―[[1927]]*), тарихчы-галим.
----
* **[[Габидуллина]]**
** Зөлфия Габидуллина (1965),  спортчы (*[[йөзү]]че*),  халыкара класслы спорт мастеры, Казакъстанның Паралимпия командасы капитаны.
** Фәния Габидуллина (1957), шагыйрә, журналист (*[[Уфа]]*). 

## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Әмин Тынчеров

**Әмин Тынчеров**, Әмин Хәлил улы Тынчеров, Тынчеров Амин Халилович (*[[1907]]-[[1980]]*) – ТАССР ХКШ рәисе (*[[1938]]-[[1940]]*) . ВКП (б) әгъзасы (*[[1928 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле

1907 елда Тамбов губернасы Ялатма өязе (*хәзерге* Рязань өлкәсе Сасово районы) Бостан авылында туган. Рязаньда шура-фирка мәктәбен (*[[1929]]*), Казанда Татар коммунистчыл университетны (*[[1932]]*), ССРБ хәрби-һава  көчләренең Кызыл Байраклы академиясен (*[[1955]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* Бостан авылында комсомол башлангыч оешмасы сәркатибе.
* 1924-1926 Рязань губернасы ВЛКСМның Сасово вулыс комитеты инструкторы.
* 1927-1928 уку йорты мөдире.
* 1932-1933 ВКП (б) Татарстан өлкә комитетының үгетләү-гаммәви бүлеге инструкторы.
* 1933-1935 ТАССР  Беренче Май МТСы сәяси бүлеге башлыгы урынбасары.
* 1935-1936 ТАССР ВКП (б) Дөбъяз район комитеты сәркатибе урынбасары.
* 1936-1937 ТАССР ВКП (б) Чистай район комитеты икенче сәркатибе.
* 1937-1938 ТАССР ВКП (б) Тәкәнеш район комитеты беренче сәркатибе.
* 1938-1940 ТАССР ХКШ рәисе.
* 1938 елның 15 июленнән РСФСР Югары шурасы рәисе урынбасары  .

## Бөек Ватан сугышы
* 4- Аерым армиянең фирка комиссиясе җаваплы сәркатибе.
* Фронт тыл идарәсе башлыгының сәяси бүлек буенча урынбасары, хәрби комиссар.
* Волхов хәрби округының 8- армиясе хәрби шурасы әгъзасы.

## Сугыштан соң
* 1947-1959 Ерак авиациянең, аннары Хәрби–Һава көчләренең төп аэродромы тыл идарәсе башлыгының сәяси бүлек буенча урынбасары. 1959 елдан отставкада.
* 1961-1970 ССРБ тышкы сәүдә министрлыгының реклама басмалары җаваплы мөхәррире урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Кызыл Байрак ордены.
* Кызыл Байрак ордены.

## Сылтамалар
* Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898 — 1991
*   Ә.Х. Тынчеров «Чиксез татарлар» сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Хөсәен Тарпищев

**Хөсәен Тарпищев**, Хөсәен Гани улы Тарпищев,  (*[[1894]]-[[1937]]*) — сәясәтче, ТАССР финанс халык комиссары (*[[1930]]*).

## Тәрҗемәи хәле
1894 елда Пенза губернасы Кызыл бистә өязе Усть-Рахманка волосте (хәзерге Мордовия Республикасының Тәрби районы) Енә авылында бай сәүдәгәр гаиләсендә туа. Авыл мәдрәсәсен тәмамлагач, Мәскәүдәге Алексеев коммерция укуханәсенә укырга керә. Инкыйлабка кадәр Мәскәү коммерция институтының 2 курсын тәмамлап өлгерә.

1918 елның башларында, әтисенең сәүдә эшләре буенча, Урта Азиягә, Кәттә-Курган шәһәренә бара. Биредә сәүдәгәрлектән бөтенләй читләшә.

## Октябрь инкыйлабы
1918 елның ноябренда, үзе теләп, Кызыл Армиягә языла. 1- татар бригадасында, 2- Төркистан дивизиясендә сәяси бүлек башлыгы була. Актүбә фронтында атаман Дутовның ак казакларына һәм Зәки Вәлиди гаскәриләренә каршы көрәшә .

## Ватандашлар сугышы
Самар шәһәрендә Идел аръягы хәрби округының сәяси идарәсендә җаваплы хезмәткәр (сәяси идарә  башлыгы урынбасары). Самар хәрби округында Татар музыка-драма студиясенә нигез салучыларның берсе. Әлеге студияне беренчеләрдән булып (*соңыннан мәшһүр [[татар]] актеры булган)* Хөсәен Уразиков тәмамлаган.

Шәрык халыклары коммунистчыл оешмаларының II корылтае (Мәскәү, 1919), Шәрык халыклары корылтае (Бакы, 1920) эшендә катнаша.

РКП(б) Донецк губерна комитеты каршындагы милли азчылыклар бүлеге мөдире булып эшли.

1920 ел ахырында Мәскәүдә РСФСР инкыйлаби хәрби шурасы () сәяси идарәсенең Шәрык бүлеге башлыгы итеп билгеләнә.

Мәскәүдә Кызыл профессура институтын тәмамлый .

## ТАССР төзелү
ССРБ дәүләт банкының Казан конторасы идарәчесе урынбасары була.

1930 елның гыйнварыннан ТАССР финанс халык комиссары.

## Сәяси золым
Беренче тапкыр Х. Тарпищевны 1930 еллар башында кулга алалар. «Милли төркемнәрдә катнашкан сул карашлар тарафдары» дип, административ сөргенгә җибәрәләр. Икенче тапкыр 1933 елда кулга алына. Төньякка (*[[Архангельск]] [[шәһәр]]енә*) сөргенгә җибәрелә.
1937 елда өченче тапкыр кулга алалар. 1937 елның августында атарга хөкем ителә. Кайбер чыганакларда «*[[1943 ел]]да [[Урта Азия]]дә төрмәдә үлде*» дигән мәгълүмат бар. 1957 елда аклана.  Хатыны Хәдичә Вәли кызы (*[[1897]]*) 1941 елның 12 сентябрендә кулга алына. 1942 елда 10 елга хөкем ителә, Караганда лагеренда тотыла. 1956 елда аклана.

## Әдәбият
# Хаклык аклаган исемнәр. Казан: ТКН, 1991. ISBN 5-298-0065-3
# А. Беляев. Историческая генеалогия татарского народа. Казан: ТКН, 2012. ISBN 978 – 5 -298-02215-6

## Искәрмәләр

Төркем:Татар сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан АССР халык комиссарлары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Мордовия татарлары
Тарпищев

**Тарпищев** — фамилия. Әлеге фамилияне йөртүчеләр Мордовия Республикасы Тәрби районы Енә авылыннан чыккан.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Шамил Тарпищев (07.03.1943) — спортчы (*теннис*),  ССРБ (1985) һәм РСФСР (1981) атказанган тренеры.
* Хөсәен Тарпищев (1894-1943) — сәясәтче, ТАССР финанс халык комиссары (1930).
* Әмир Тарпищев (1987) — теннис буенча «Мәскәү Кирмәне кубогы» ирләр турниры генераль директоры. Шамил Тарпищевның олы улы.
* Таһир Тарпищев (*Торпищев*) (08.08.1952) — Россия теннис федерациясе җитәкчеләреннән берсе. Шамил Тарпищевның ике туган энесе.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Ш. Тарпищев исемендәге теннис академиясе (Казан)

Төркем:Фамилияләр
Заман сулышы

**Заман сулышы** — Лениногорск муниципаль районының рәсми матбугат чарасы.

1931 елда җирлектә (Шөгер районында) беренче тапкыр татар газеты чыга башлый. Ул “Тоташ колхоз” (“За сплошную коллективизацию”) дип атала. Ш.Шаһиев беренче мөхәррире итеп билгеләнә. 1950 елда, газет үз исемен “Җиңү байрагы” (“Знамя Победы”) дип үзгәртә. 1959 елдан “Ильич васыятьләре” (“Заветы Ильича”) исеме астында дубляж буларак чыга.

Яңа җилләр, яңарыш җилләре тәэсирендә – Республиканың дәүләт суверенитеты турында Декларация кабул ителгән елны – 1990 елда яңа, мөстәкыйль газет – “Заман сулышы” чыга башлый. Бу дәвер эчендә газетның 3800 саны дөнья күрде. Хәзерге көндә газет, гомуми күләме 24 битле булып, атнага ике тапкыр чыга. Милли тираж хезмәте тарафыннан тираж 2500 данә булып сертификацияләнгән. Чынлыкта исә, гаилә әгъзалары саныннан чыгып, “Заман сулышы”н район һәм шәһәрдән 7–8 меңләп кеше укый.
Редакция белән дистә еллардан артык хезмәттәшлек итүчеләр – болар нефтьчеләр, авыл хуҗалыгы продукциясе җитештерүчеләр, халыкка хезмәт күрсәтүче автосалон, төзелеш фирмалары, төрле компанияләр.

“Заман сулышы” газеты редакциясендә төрле елларда ТР Язучылар берлеге әгъзалары, республикага билгеле журналистлар эшләде. Төбәкнең горурлыгы булган язучылар Җәмит Рәхимов, Шамил Бикчурин, Җәүдәт Дәрзаман, Гәрәй Рәхим үз каләм көчен газет битләрендә сынап караганнар. Редакция үзе, һәм аерым журналистлар республикада уздырылган төрле конкурсларда җиңү яулады, шулай ук журналистлар арасында иң мәртәбәле бүләк – “Бәллүр каләм”гә ия булучылар да бар.

## Баш мөхәрирләр, коллектив
Беренче  редакторы итеп Фәлван  Нуруллин  билгеләнә, 1993  елдан коллективны Рифат Каюмов җитәкли. Төрле елларда танылган язучылар Шамил Бикчурин, Җәмит Рәхимов актив журналист буларак та катнаша. Шамил ага, мәсәлән, беренче санын чыгарганда ук газет озын гомерле булачак, дип юрый. Төрле елларда шагыйрь Рәшит Шиһап,  бүгенге көндә популяр язучы Рәмзия Габделхакова,  “Ватаным Татарстан”  газеты  хезмәткәре Наил  Шәрифуллин эшли, Илфак Шиһапов юмористик темага язылган язмалары белән “Заман сулышы”нда танылу ала. 2011  елдан бирле “Заман  сулышы”н  Алсу Миңнебаева  җитәкли.

## Чыганаклар
* Гәзит турында 
* Үткәнебез белән горурланабыз, киләчәккә өмет белән карыйбыз 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Миргарифан Азизов

**Миргарифан Азизов**,  Миргарифан (*Вариантлар: Миргарифза, Миргарифҗан, Миргарифан*) Җамалый улы Азизов,  (*[[1907]]-[[1969]]*) – ТАССР Министрлар шурасы рәисе (1950–1957). ВКП (б) әгъзасы (*[[1931 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1907 елның 4 (27) апрелендә Сембер губернасы Сембер өязе (*хәзерге* ТР Чүпрәле районы) Иске Шәйморза авылында туган. 4 еллык авыл мәктәбен (*[[1920]]*), ТАССР ҮБК каршында татар телен гамәлгә кертү курсларын (*[[1928]]*), Алабугада эшчеләр факультетын (*[[1933]]*), Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (*[[1937]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1925-1928 Украина ССР 28-Макеевка шахтасы күмер чабучысы.
* 1930-1931 ТАССР Буа районы финанс бүлеге инспекторы.
* 1937-1940 ТАССР дәүләт иминиятләштерү идарәсе башлыгы, ТАССР финанс халык комиссариаты өлкән назире-ревизиячесе.
* 1940-1943 ВКП(б) өлкә комитетының кадрлар бүлеге бүлекчә мөдире, бүлек мөдире урынбасары.
* 1943-1950 ТАССР финанс халык комиссары – ТАССР финанс министры.
* 1950-1957 ТАССР министрлар шурасы рәисе.
* 1957-1958 ССРБ сәнәгать банкының () Татарстан конторасы идарәчесе.
* 1958-1960 ССРБ төзелеш банкының () Татарстан конторасы идарәчесе.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
ТАССР (*[[1947]]-[[1959]]*), РСФСР (*[[1951]]-[[1955]]*), ССРБ (*[[1954]]-[[1958]]*) югары шуралары, Казан өлкәсе шурасы (*[[1953]]*) депутаты.

## Чыганаклар
# «Татарский энциклопедический словарь».  Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999
# «Татарская энциклопедия».  Казань, Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002-14

## Сылтамалар
*  1898-1991 Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек
* М. Азизов «Милләттәшләр» сайтында

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Татарстан АССР халык комиссарлары
Төркем:Татарстан АССР министрлары
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Илгиз Азизов

**Илгиз Азизов**, Илгиз Энгель улы Азизов,   (11.03.1980, Чаллы) – 
ТР мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры урынбасары (*[[2005]]-[[2006]]*), «ВымпелКом» ААҖ  корпоратив бизнес буенча директоры  (Казан, 2010; Абакан, 2011).

## Тәрҗемәи хәле
1980 елның 11 мартында Чаллыда туган. «инженер-система технигы» белгечлеге буенча А.И. Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетын тәмамлаган (*[[2003]]*).

## Хезмәт юлы
* 2002-2003 «ВИП-Үзәк» ҖЧҖ коммерция директоры.
* 2003-2005 «Таттелеком» ААҖ маркетинг бүлеге башлыгы, мәгълүмати технологияләр үзәге башлыгы, генераль директор урынбасары.
* 2005-2006 Татарстанның мәгълүматлаштыру һәм элемтә министры урынбасары. «Россия балалары» федераль махсус программасы проекты нигезендә Татарстан мәктәпләрен Интернетка тоташтыру эшен оештыруда катнаша.
* 2007-2010 «Татинтелком» ЯАҖ генераль директоры.
* 2010 «ВымпелКом» ААҖ Казан филиалы корпоратив бизнес буенча директоры.
* 2011 елның августыннан «ВымпелКом» ААҖ Себер регионы корпоратив бизнес буенча директоры.
2008 MBA CIO квалификациясе бирелгән (*мәгълүмат  менеджменты*).

## Сылтамалар
* Кемерово газетасы
* Абакан сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Инженерлар
Азизов

**Азизов** — фамилия. 

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Миргарифан Азизов, ТАССР министрлар шурасы рәисе.
* Илгиз Азизов, ТР министр урынбасары.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Газизов

Төркем:Фамилияләр
Газизов

**Газизов** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «Газиз» (*«кадерле», «хаким»*) сүзеннән ясалган 

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Абубәкер Газизов, сәяси золым корбаны.
* Гафиулла Газиз (Газизов), хәбәрче.
* Мәхмүт Газизов, шагыйрь
* Нәҗип Газизов, мөгаллим.
* Радик Газизов (1973), «Яктылык» мәктәбе директоры (2012 елдан, Самара).
* Ранис Газизов, мөхәррир.
* Рафаил Газизов (1947), язучы.
* Роберт Газизов, композитор.
* Флүс Газизов (1937-2008), химик-технолог, фән докторы (*[[Стәрлетамак]]*).

#### Газизова
* Зөлфия Газизова 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Азизов

## <small>Искәрмәләр</small>

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Туган як (Түбән Кама)

**Туган як** – Түбән Кама район һәм шәһәрнең берләштерелгән рәсми басма органы.

Мәгълүм булганча, 1965 елда Түбән Кама районы оештырылгач, татар телендә «Ленин нурлары» дигән дубляж газетасы чыга башлаган. 1990 елда Түбән Каманың җирле милли матбугаты эстафетасын «Туган як» кабул итеп алды. Ә менә бу төбәкләр әле Ширәмәт районы булып йөргән елларда, биредә «Сталин юлы» газетасы чыккан. Төгәлрәге, 1944 ел башында районда «Сталин юлы»ның беренче саны дөнья күргән. «Сталин юлы» газетасы ике битле генә булган. Анда язылганнарны райондагы барлык халыкка җиткерү максатыннан, атнага бер мәртәбә Ширәмәт чиркәве тирәсендә урнашкан радиоузелга барып, газетаны тулысынча радио аша укыганнар.  Ул елларда укый-яза белмәүчеләр бик күп булган. Һәр газетаны, район халкыннан тыш, 20шәр оешмага – Казанга җибәргәннәр.  

«Кама таңнары» әдәби берләшмәсе утырышларында Түбән Кама татарларын бергә туплау, милли үзаңны саклап калу һәм үстерү өчен, мөстәкыйль татар газетасы оештыру кирәклеге турында күп тәкъдимнәр булды.

Халыкның теләген исәпкә алып һәм ул чагында барлыкка килгән көчле милли хәрәкәт басымы белән, 1990 елда әле хакимлек иткән коммунистлар партиясенең шәһәр комитеты, шәһәр һәм район Советларының башкарма комитетлары мөрәҗәгате Татарстан өлкә КПСС комитеты тарафыннан хупланып, мөстәкыйль татар газетасы чыгару эшенә керешергә рөхсәт алына, оештыру мәсьәләләре хәл ителде.

Яңа газетага исем сайлау өчен «Ленин нурлары»н укучылар арасында шундый конкурс оештырыла, 60тан артык исем тәкъдим ителә. Ахыр чиктә, газетага исем сайлау татар иҗтимагый үзәге җыелышында хәл ителеп, Азат Зыятдинов тәкъдим иткән «Туган як» дигән исемгә тукталынды (гәрчә, бик күпләр өчен Түбән Кама үз туган ягы булмаса да). Газетаның беренче мөхәррире – Федор Михайлович Ермаков. Ул киткәч, 1992 елның сентябреннән 2016 елның сентябренә кадәр  Виктор Шадрин  баш мөхәррир урынын били. 2016 елның октябреннән баш мөхәррир  –  Фәрит Имамов.

«Туган як»ның  10 меңнән артык тираж белән чыккан еллары булды.  2023 елның икенче яртысында газетаны 2000 нән артык укучы алдырды.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Виктор Шадрин. "Ленин нурлары"ннан - "Туган як"ка

Төркем:Татарча гәҗитләр
Рәшит Гафиятуллин

**Рәшит Гафиятуллин**, Рәшит Фәдертдин улы Гафиятуллин,  — хокукчы, ТР конституция суды казые (2014), Татарстан министрлар кабинеты аппараты хокук идарәсе башлыгы (1995-2014). Русиянең һәм Татарстанның атказанган юристы.

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 12 апрелендә Казанда туган. Казан сәнгать училещесын (*[[1973]]*), Казан дәүләт университетының юридик факультетын (*[[1982]]*) тәмамлаган. Алманиядә  хәрби хезмәттә булган (*[[1973]]-[[1975]]*).

## Хезмәт юлы
* 1973 Казанның 32 нче мәктәбендә сызым һәм рәсем укытучысы.
* 1975-1976 Казанның Ленин исемендәге фәнни-сәнәгать берләшмәсендә 5 нче дәрәҗәле гравирлаучы.
* 1982-1992 Агросәнәгать комплексы хезмәткәрләре һөнәри берлегенең Татарстан бүлегендә хокук буенча киңәш бирүче (), хокукый яклау бүлеге башлыгы, хезмәт хокукы баш инспекторы.
* 1992-1995 ТАССР Югары шурасы хокук бүлеге мөдире урынбасары.
* 1995-2014 ТР министрлар кабинеты хокук идарәсе башлыгы.
* 2014 елдан ТР конституция суды казые
«Халык өчен хокук консультациясе» шәлкеменнән 6 китап автордашы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Русиянең атказанган хокукчысы.
* Татарстанның атказанган хокукчысы.
* «Казанның меңьеллыгы истәлегенә» медале.
* РФ ЭЭМ мактау кәгазе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Р.Ф. Гафиятуллин ТР эшлекле үзәге сайтында

## Моны да карагыз

Төркем:Казан сынлы сәнгать училещесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган юристлары
Төркем:Татарстанның атказанган юристлары
Төркем:Казыйлар
Сөләйман Гафиятуллин

**Сөләйман Гафиятуллин**, Сөләйман Хәлил улы Гафиятуллин,  (01.01.1905-01.05.1983) — сәясәтче, ТАССР халык комиссарлары шурасы (ХКШ) рәисе (*[[1940]]-[[1943]]*). Казакъ ССР игенчелек  һәм терлекчелек шура хуҗалыклары (*совхозлар*)  халык комиссары (*[[1945]]-[[1946]]*). ВКП (б) әгъзасы (*[[1930 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1905 елның 1 гыйнварында Казан губернасы Чистай өяз шәһәрендә туган. Екатеринбург (*вариант*: Чистай педагогия техникумын) (*[[1922]]*), ВКП (б) ҮК каршындагы фирка оештыручылары югары мәктәбен (*[[1945]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1922-1927 ТАССР Чистай шәһәре янгын сүндерү такымы янгын сүндерүчесе.
* 1927-1938 ТАССР Арча кантоны янгын буенча күрсәтмә бирүчесе (*инструктор*), Казан шәһәренең янгыннан саклану идарәсе өлкән инспекторы. 124 нче заводның янгыннан саклану башлыгы.
* 1938-1939 ВКП (б) Ленин райкомы (Казан) сәркатибе.
* 1939-1940 ВКП (б) өлкә комитетының кадрлар буенча сәркатибе.
* 1940-1943 ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе. Бөек Ватан сугышы елларында  эвакуацияләнгән предприятиеләрне Казанда каршылау һәм урнаштыру белән җитәкчелек итә.
* 1945-1946 Казакъ ССР игенчелек  һәм терлекчелек шура хуҗалыклары (*совхозлар*)  халык комиссары — министры.
* 1946-1948 Казакъ ССР Үскәмән өлкәсенең башкарма комитет рәисе.
* 1948-1952 Казакъ ССР Урал өлкәсенең  башкарма комитет рәисе.
* 1952-1953 Казакъ ССР министрлар шурасы каршындагы авыл һәм күмәк хуҗалыклар төзелеше (*Главсельстрой*)  баш идарәсе башлыгы.
* 1953-1954 Казакъ ССР игенчелек  һәм терлекчелек шура хуҗалыклары министрлыгының матди-техник тәэмин итү баш идарәсе башлыгы.
* 1954-1958 Казакъ ССР Акмола өлкәсе Маметова исемендәге бөртек үстерү шура хуҗалыгы () директоры.
* 1959-1961 Казакъ ССР шура хуҗалыклары министрлыгының  шура хуҗалыклары  һәм машина-трактор станцияләре төзелеше баш идарәсе башлыгы урынбасары.
* 1961 елдан пенсиядә.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
1 нче чакырылыш ССРБ югары шурасы депутаты (1941)

## Чыганаклар
# Татар энциклопедиясе. Казан, 2010.
# Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008

## Сылтамалар
* С.Х.Галиуллин Edu.rt.ru белем бирү порталында 
*  Коммунистлар фиркасе һәм шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Казакъ ССР халык комиссарлары
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Төркем:Чистай педагогика көллиятен тәмамлаучылар
Гафиятуллин

**Гафиятуллин** — фамилия. Гарәп теленнән кергән «Гафиять» («*тән саулыгы*») сүзеннән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Газинур Гафиятуллин (1913-1944), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Сөләйман Гафиятуллин (1905-1989), ТАССР ХКШ рәисе (1941-1943).
* Рәшит Гафиятуллин (12.04.1954), ТР конституция суды казые (2014).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Гафиятуллин урамы – Казандагы урам. 
* Гафиятуллин урамы – Бөгелмәдәге урам.

Төркем:Фамилияләр
Габделхак Әбдерәзәков

**Габделхак Әбдерәзәков**, Габделхак Әсфән улы Әбдерәзәков,  (*[[1915]]-[[1984]]*) – ТАССР министрлар шурасы рәисе (*[[1959]]-[[1966]]*), РСФСР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (*[[1966]]-[[1979]]*). ВКП (б) әгъзасы (*[[1939 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1915 елның 22 августында (4 сентябрендә) Сембер губернасы (*хәзерге* Сембер өлкәсе) Иске Кулаткы авылында туган. Пенза өлкәсе Мукшы авыл хуҗалыгы техникумын (*[[1934]]*), читтән торып КПСС ҮК каршындагы югары фирка мәктәбен (*[[1953]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1934-1935 Көнбатыш Себер крае Чува районы җир бүлеге зоотехнигы.
* 1935-1939 Куйбышев крае Иске Кулаткы районы җир бүлеге зоотехнигы.
* 1939-1942 Куйбышев өлкәсе Иске Кулаткы районы башкарма комитеты рәисе.
* 1942-1944 ВКП (б) Куйбышев (*[[1943 ел]]дан [[Сембер өлкәсе|Сембер]]*) өлкәсе Иске Кулаткы район комитеты беренче сәркатибе.
* 1944-1947 ВКП (б) өлкә комитетының совхозлар бүлеге мөдире, сәркатип урынбасары.
* 1947-1948 ВКП (б) ҮК кадрлар идарәсенең авыл хуҗалыгы кадрлары бүлеге инспекторы.
* 1948-1954ВКП (б) (1952 елдан КПСС)  ҮК авыл хуҗалыгы бүлеге инструкторы.
* 1954-1959 КПСС ҮК авыл хуҗалыгы бүлегенең РСФСР буенча инструкторы.
* 1959-1966 Татарстан АССР министрлар шурасы рәисе.
* 1966-1979 РСФСР авыл хуҗалыгы министры урынбасары.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* VI чакырылыш ССРБ югары шурасы депутаты (1962-1966).
* КПСС үзәк ревизия комиссиясе әгзасы (1961-1966).

## Чыганаклар
# Әбдерәзәков Габделхак Әфсән улы. «Гасырлар авазы-Эхо Веков», 1998, № 3/4.

## Сылтамалар
* Татарстанның күренекле шәхесләре
*  Коммунистлар фиркасе һәм шура берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991
* А. Әбдерәзәков Edu.rt.ru сайтында 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Милләтләр Шурасында ТАССРдан депутатлар
Сәет Шәрәфиев

**Сәет Шәрәфиев**, Сәет Минһаҗ улы Шәрәфиев,  (1906 — 1975) — ТАССР ХКШ рәисе (*[[1943]]-[[1946]]*), ТАССР министрлар шурасы рәисе (*[[1946]]-[[1950]]; [[1957]]-[[1959]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1906 елның 3 гыйнварында Вятка губернасы Алабуга өязе (*хәзерге* Менделеевск районы) Песәй авылында туган.  Алабуга педагогия техникумының 3 курсын (*[[1925]]*), ВКП (б) ҮК каршындагы өлкә комитетларының беренче сәркатипләре, өлкә башкарма комитетлары, министрлар шуралары рәисләре өчен курсларны (*[[1951]]*), читтән торып ВКП (б) ҮК каршындагы югары фирка мәктәбен (*[[1954]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1921 «Укытучы» белгечлеге буенча Алабуга педагогия техникумына укырга керә. 1924 елда 3 нче курстан укуын ташлый.
* 1925-1926 ТАССР Алабуга кантоны Камай волосте Татар Сарсазы авыл шурасы сәркатибе.
* 1926-1927 ТАССР Алабуга кантоны Камай волосте башкарма комитеты финанс эшләре буенча эш башкаручысы.
* 1927-1929 ТАССР Алабуга (1928 елдан Чаллы) кантоны Салагыш волосте башкарма комитетының финанс бүлеге мөдире.
* 1929-1930 ТАССР Чаллы кантоны  (1930 елдан  Пәнҗәр районы) Салагыш волосте башкарма комитетының рәисе.
* 1930-1933 ТАССР Пәнҗәр районы финанс бүлеге мөдире.
* 1933-1936 ТАССР Арча районы финанс бүлеге мөдире.
* 1936-1937 ТАССР Ворошилов районы башкарма комитеты рәисе.
* 1937-1942 ТАССР финанс халык комиссары.
* 1942-1943 ТАССР ХКШ рәисе урынбасары.
* 1943-1950 ТАССР халык комиссарлары (1946 елдан министрлар) шурасы рәисе.
* 1951-1957 ТАССР финанс министры.
* 1957-1959 ТАССР министрлар шурасы рәисе.
* 1959 елда, 52 яшендә пенсиягә озаталар. Аның урынына Мәскәүдән КПСС ҮК инструкторы Габделхак Әбдерәзәковны китереп куялар .

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* I, II, IV чакырылыш Татарстан АССР югары шурасы депутаты. 
* I-III, V чакырылыш ССРБ югары шурасы депутаты.

## Кызыклы факт
1937 елның көзендә, ТАССР ХКШ рәисе һәм урынбасарлары төрмәдә утыру сәбәпле, 30 яшендә финанс халык комиссары булган С. Шәрәфиевка хөкүмәт документларына кул куярга туры килә. Хатыны, кулга алсалар дип, көн саен эшкә озатканда, иренең  кулына алмаш кием һәм  салынган төенчек тоттырып озата торган була.

## Чыганаклар
# Сәет Шәрәфиев. «Гасырлар авазы-Эхо Веков», 1998, № 3/4.
# Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991гг. Историко-биографический справочник (сост. В.И.Ивкин). М.: «Российская политическая энциклопедия» (ОССПЭН).

## Сылтамалар
*  Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991
* Татарстанның күренекле кешеләре 

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:ССРБ Югары Шурасының Берлек Шурасында ТАССРдан депутатлар
Шәрәфиев

**Шәрәфиев** — фамилия.

*[[Татар Википедиясе]]ндә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Әнвәр Шәрәфиев (1935―2024), композитор.
* Габделфәрт Шәрәфиев (1951—2014), Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (2011).
* Исмәгыйль Шәрәфиев (12.11.1950 – 22.06.2017), «Татарстан яшьләре» газетасының баш мөхәррире (1990 - 2017 елларда).
* Равил Шәрәфиев (05.04.1938), актер, РСФСР халык артисты (1988), Тукай премиясе (2002).
* Рәшит Шәрәфиев (12.11.1974), БР урман хуҗалыгы министры урынбасары (2008).
* Роберт Шәрәфиев (1947), техник фәннәр докторы (1999), Уфа дәүләт нефть техника университеты профессоры. 
* Сәет Шәрәфиев (1906—1975), ТАССР ХКШ һәм МШ рәисе (1943-1950, 1957-1959).
* Фатыйх Шәрәфиев (1923—1985), актер, режиссер. ТАССР халык артисты (*[[1973 ел|1973]]*).
* Эдуард Шәрәфиев (1984), VI чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты (2019 елның сентябреннән, ЛДПР).
----
;Шәрәфиева
* Резедә Шәрәфиева (1966―2025), җырчы.

Төркем:Фамилияләр
Әбдерәзәков

**Әбдерәзәков** — татар фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Габдерәззак» («*Ризыкландыручының колы*») исеменнән ясалган.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Гали Әбдерәзәков (1912-1992), Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* Габделхак Әбдерәзәков (1915-1984), ТАССР министрлар шурасы рәисе (1959-1966).

## <small>Моны да карагыз</small>
* Абдразаков

Төркем:Фамилияләр
GitHub

**GitHub** — IT-проектлар урнаштыру һәм бергә эшләү өчен иң зур веб-сервис. Git версияләр контрле системасына нигезләнгән һәм *[[Ruby]] [[Ruby on Rails|on Rails]]* белән Erlangта, GitHub, Inc компаниясе тарафыннан (элегрәк Logical Awesome). язылган.

Сервис ачык кодлы проектлар өчен тулысынча бушка һәм аларга барлык мөмкинлекләне дә ача (шул исәптән SSLны да). Ә шәхси (частный) проектлар өчен төрле тарыф планнары тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча сайтлар
Илдус Садыйков

**Илдус Садыйков**, Илдус Харис улы Садыйков,  (1932-2002) — ТАССР министрлар шурасы рәисе (1983–1985), Түбән Каманың шәрәфле ватандашы.

## Тәрҗемәи хәле

1932 елның 28 ноябренда Красноярск крае Төньяк-Енисей районы Вельмо-2 бистәсендә туган. Ата-бабасы Арча районы Чөмә-Елга авылыннан Чита өлкәсенә сөрелгән булган. Вельмо -2 бистәсендә җидееллык мәктәпне, гаиләсенә кайтырга рөхсәт алынгач (*[[1948 ел]]да*),  Казанның 2 нче санлы татар мәктәбенең ун классын, «*инженер-механик*» белгечлеге буенча Казан дәүләт химия-технология институтын (*[[1955]]*) тәмамлаган .

## Хезмәт юлы
* 1955-1966 Казан резина-техник эшләнмәләр заводында цех механигы, цех башлыгы, баш инженер урынбасары, завод һөнәри берлеге комитеты рәисе, фирка комитеты сәркатибе, баш инженер.
* 1966-1967 КПССның  Идел буе районы (*[[Казан]]*) комитеты беренче сәркатибе.

#### Түбән Камада
* 1969 елда Түбән Кама шәһәренә килә. Шәһәр һәм химия комплексы төзелешенә зур өлеш кертә.
* 1969-1983 КПССның Түбән Кама шәһәр комитеты беренче сәркатибе. Бу чорда Түбән Кама химия-технология институты  (филиал), политехник һәм нефтехимик көллиятләр, медицина һәм музыка укуханәләре, һөнәри лицейлар, 12 гомуми белем мәктәбе, балалар иҗаты һәм техник иҗат йортлары, балалар бакчалары ачыла. Ел саен 160 мең м² торак куллануга тапшырыла. ТЭЦ-1, ТЭЦ-2 төзелә .

#### Казанда
* 1982, ноябрь-1985 ТАССР министрлар шурасы рәисе. 
* 1985-1991 Бөтенсоюз күмерсу чималы  фәнни-тикшеренү институты директоры.
* 1991 Швейцария-Татарстан уртак «Волгапласт» ширкәте генераль директоры.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 1967-1990 4 чакырылыш Татарстан АССР югары шурасы депутаты. 
* 1985-1990 2 чакырылыш РСФСР югары шурасы булып сайлана.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Октябрь Инкыйлабы ордены
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашы.

## Хәтер
2002, декабрь Балалар һәм яшьләр иҗаты йортына (Түбән Кама, Тукай ур., 2) исеме бирелгән, йорт фасадында барельефы, холлында бюсты куелган.

## Әдәбият
# И.Х. Садыйков. Забота наша такая. Казан, 1983.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998.

## Сылтамалар

* Түбән Кама районы рәсми сайты 
* Татарстанның күренекле шәхесләре
* И. Садыйков Edu.rt.ru сайтында 
*  Илдус Садыйков (''видео'')

## Моны да карагыз

Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Түбән Кама шәһәренең шәрәфле ватандашлары
Төркем:Инженерлар
Аркадий Новосёлов

**Аркадий Новосёлов**,  – ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе (1937 елның июле-сентябре), ТАССР ХКШ рәисе урынбасары (1937-1938).
РКП (б) әгъзасы (1923 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1905 елда Пермь губернасы Түбән Курья бистәсендә  туган.

## Хезмәт юлы
* 1937, июль-1937, сентябрь — ТАССР халык комиссарлары шурасы рәисе.
* 1937, сентябрь – 1938, апрель — ТАССР ХКШ рәисе урынбасары.

## Сәяси золым корбаны
1940 елның 8 апрелендә кулга алынган. 1940 елның 17 гыйнварында ССРБ эчке эшләр халык комиссариаты (НКВД) махсус киңәшмәсе тарафыннан «*уң троцкийчы оешма әгъзасы, авыл хуҗалыгында корткычлык белән шөгыльләнүче*» дигән гаепләү белән 5 елга иректән мәхрүм ителгән. 1940 елның 27 октябрендә Диңгез буе краенда Нагаев бухтасында «Севвостлаг» хезмәт белән төзәтү лагеренда үлгән.

## Сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан хөкүмәте рәисләре
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Мендель Хатаевич

**Мендель Хатаевич**,  (1893-1939) — ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы (*беренче*) сәркатибе (1925-1928). РСДРП (б) әгъзасы (*[[1913 ел]]ның [[август]]ыннан*).

## Тәрҗемәи хәле

1893 елның 10 мартында (*[[22 март]]ында*) Һомел шәһәрендә туган. Яһүд башлангыч мәктәбен тәмамлагач, теш табиблыгына укый, гәҗит сатучы булып эшли, 19 яшендә гәҗит киоскы тотучы булып китә. 1913 елда Һомелдә большевиклар фиркасенә кабул ителә. 1914 елда, яшерен басмаханәдә листовкалар бастырганда, жандармнар кулына эләгә һәм Көнчыгыш Себергә сөрелә. 1917 елгы Февраль инкыйлабыннан соң гына, амнистия буенча иреккә чыга, Петроградка кайта.

## Октябрь инкыйлабы
1917 елның мартында РСДРП (б) үзәк комитеты М. Хатаевичны, Полесье большевиклар оешмасын тергезү өчен, Һомелгә җибәрә. Алманнар Һомелне басып алганга кадәр, фирканең Һомел шәһәр комитеты рәисе урынбасары булып тора. 1918 елның февраленнән Самарда фирка шәһәр комитеты рәисе булып сайлана.

## Ватандашлар сугышы
Самарны ак чехлардан саклаганда, каты яраланып, аларга әсир төшә. 1918 елның 7 октябрендә Кызыл Армия шәһәрне азат иткәч, төрмәдән чыгарыла. Ак полякларга каршы, Врангельгә каршы хәрәкәтләрдә дивизия сәяси бүлеге башлыгы буларак катнаша.

## Фирка эшчәнлеге
* 1918-1919 РСДРП (б) (*[[1918 ел]]дан [[КПСС|РКП (б)]]*) Һомел өяз комитеты сәркатибе.
* 1921, июль  Одесса губерна комитеты сәркатибе.
* РКП (б) үзәк комитетында оештыру бүлеге мөдире урынбасары.
* 1925-1927 ВКП (б) Татарстан өлкә комитеты җаваплы (*беренче*) сәркатибе. 
* 1928-1932 ВКП (б) Урта Идел өлкә – край комитеты беренче сәркатибе.
* 1932-1933 Украина коммунистлар партиясе үзәк комитетының 2 нче сәркатибе. 
* 1933-1937 Украина коммунистлар партиясе Днепропетровск өлкә комитетының 1 нче сәркатибе.
 
1937 елның 9 июлендә кулга алына, 30 октябрендә атып үтерелә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1935 Ленин ордены № 1423 – авыл хуҗалыгы өлкәсендәге уңышлары һәм планнарны арттырып үтәгәне өчен.

## Кызыклы факт
Киев суды 7 кешене (Сталинны, Молотовны, Постышевны, Кагановичны, Косиорны, Хатаевичны, Чубарьны) 1932-1933 елларда Украинада ачлык китереп чыгаруда (*голодомор*) гаепле дип тапты.

## Чыганаклар
# Борцы за счастье народное. 2 нче китап. Казан: ТКН, 1983.

## Сылтамалар
* Коммунистлар фиркасе һәм Шуралар берлеге тарихы буенча белешмәлек 1898-1991

## Искәрмәләр

Төркем:КПССның Татарстан өлкә комитеты беренче сәркатипләре
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Киҗе-мамык

[thumb|[Мамык (үсемлек)|Мамык үсемлеге]]
[thumb|140px|Мамыкның кабат эшкәртелү мөмкинлеген күрсәтә торган [Халыкара кабат эшкәртү универсаль коды|Халыкара код билгесе]]

**Киҗе-мамык** – җеп, целлюлоза һ.б. әзерләү өчен кулланыла торган мамык үсемлегенең орлык сүсе.

Мамык сүсен кешеләр кыргый хәлдә үскән мамык үсемлегеннән бик күптән үк җыя башлаганнар, һәм ул борынгы заманнардан ук культуралы үсемлек булып саналган. Барыннан да элек аны Һиндстанда, аннан сон Кытайда һәм Мисырда үстерә башлаганнар. Башка илләрдән элегрәк һиндстанда мамыктан җинел, нәфис тукымалар һәм төрле төстәге менә дигән ситсылар эшли башлаганнар. Хәзер мамыкны Һиндстанда, АКШта, Кытайда, Бразилиядә һәм башка илләрдә үстерәләр. Элекке ССРБда ул Урта Азия республикаларында һәм Кавказ артында үсә.

Мамык үсемлеге җылылык, кояш, уңдырышлы туфрак һәм дым ярата. Гадәттә аны җирне ясалма сугару юлы белән үстерәләр. Мамык үсемлегенең биеклеге — метр яки метр ярым. Чәчәкләре эре. Җимеше булып орлык тартмачыгы пәйда була. Өлгергәннән соң аның капкачлары ачыла һәм аннан йомшак сүсле ак масса килеп чыга.

Орлыклар белән катнаш сүс мамык кабул итү нокталарында туплана һәм аннан мамык чистарту заводларына җибәрелә. Мамык сүсен нигездә мамык җыю машиналары орлыгы белән бергә җыялар, һәм аны берничә тапкыр кабатлыйлар. Чөнки орлык тартмачыклары бер үк вакытта өлгереп җитми. Бу заводларда сүсләрне орлыклардан аералар. Махсус машиналар сүсне орлыктан аерып эрләү фабрикаларына җибәрәләр. Җыелган уңыш — әле ул чи мамык кына. 
Аннары җепселләрне озынлык буенча аералар: озыннары (20-25 ммдан артыклар) *мамык сүсе* дип атала, кыскараклары исә *[[линт]]* атамасын йөртәләр. Линтны гади мамык һәм шартлагыч матдәләр җитештерүдә кулланалар.

Анда мамыкны эрлиләр, ә туку фабрикаларында җепләрдән киҗе-мамык тукымалар, ситсылар, батист, маркизет, , бумази һәм трикотаж җитештерәләр. Юрганнар, шакмаклы сөлгеләр, пластмасса, целлюлоза, фототасма һәм кәгазь дә  мамыктан эшләнә. Болар гына да түгел әле. Аннан техникада кулланыла торган нык тукымалар җитештерәләр.

## Чыганаклар
* Кем ул? Нәрсә ул? : балалар энцикл.: 3 т.: кече яшьтәге мәкт. балалары өчен / СССР ПФА; редкол.: А. А. Дорохов, Т. А. Куценко, С. В. Михалков һ. б.; русчадан С. С. Гайфуллина, С. К. Хәкимов, Г. М. Ханов һ. б. тәрҗ. – Казан : Татар. кит. нәшр., Т. 3 : Р – Я. – 1987. – 224 б. – 11800 д.

Төркем:Сүсләр
Мамык

Әлеге төшенчә җылы якларда үсүче техник культураны һәм ул биргән сүсне белдерә, шул ук вакытта төрле төбәкләрдәге топоним да. Бу биткә сылтама буенча эләккән булсагыз, зинһар, аны төгәленә төзәтегез. 
* Мамык (үсемлек)
* Мамык (сүс) (*киҗе-мамык*)
## Антропоним
* Мамык хан
## Топонимнар
* Мамык (Норлат районы)
* Мамык (Мари Ил)
* Мамык (Самар өлкәсе)