Беларус теле

**Беларус теле** (*үзатамасы* белару́ская мо́ва) — беларусларның милли теле. Беларус Җөмһүриятенең рәсми телләренең берсе (*[[рус теле]] белән беррәттән*). Беларус телендә сөйләшүчеләр шулай ук РФ, Украина, Литва, Латвия, Эстония, Польша, Казакъстан, Канада, АКШ, Аргентина һ. б. илләрдә шактый киң таралган. Беларус телендә сөйләшүчеләрнең гомуми саны  3,842,710 кеше (*[[2000 ел|2000]], бәяләмә*), ↓ 2,537,640 (*[[2011 ел|2011]], бәяләмә*), шулардан Беларусиядә 2,230,000 кеше (ил халкының 37 % ы)

## Тарих
  
 

Беларус теле — славян телләренең берсе, көнчыгыш славян телләре төркеменә керә. Борынгы рус теленнән аерылып чыккан. Беларус телендә сөйләмдә  һәм  белән аерылучы ике төп диалект аерылып карала: төньяк-көнчыгыш (*[[Полоцк]] һәм [[Витебск]]-[[Могилёв]] сөйләшләрен кертеп*) һәм көньяк-көнбатыш (*[[Гродно]]-[[Барановичи]] һәм [[Слуцк]]-[[Мозырь]] сөйләшләрен кертеп*). Шулай ук арадаш (*күчүчән*) сөйләшләр (*урта беларус сөйләшләре*) дә бар, бигрәк тә кайбер фонетик һәм грамматик күрсәткечләре буенча украин теленең төньяк сөйләшләренә якын торучы Полесье сөйләше аерылып тора. Хәзерге заман (*әдәби*) беларус теленең нигезе итеп, төньяк-көнчыгыш  һәм көньяк-көнбатыш диалектларының  чиктәш сөйләшләренең күп кенә күрсәткечләрен үзенә җыйган урта Беларус сөйләшләре алынган.

## Әлифба

## Фонетика
Әдәби беларус телендә фонетика өлкәсендә түбәндәге үзенчәлекләр күзәтелә: «праўда», «воўк» сүзләрендәге этимологик «в» һәм «л» авазлары урынына иҗек ясамый торган «у» авазы әйтелә; сүзләрдә ирен-ирен авазы алдыннан в протетик авазы өстәп әйтелә: «вока» (*күз*), «вуха» (*кола*к), тартык авазлар тезмәсе алдыннан «а», «i» авазлары өстәлеп әйтелә: «аржаны» (*арыштан ясалган*), «ıмгла» (*караңгылык*); «о», «е» авазлары кыскарган «ъ», «ь» авазларыннан барлыкка килгән *ро, ло, ле* тезмәләренең тартыклар уртасында килгән очракта *ры, лы, лi* тезмәләре белән чиратлашуы: «кроў» — «крывi», «глотка» — «глытаць», «бляск» — «блiшчаць»; элекке «ъ», «ь» урынында «ы», «i» авазлары килү: «злы», «малады», «бi» (*сук*), «пi» (*эч*), «мый» (*минем*), «рый» (*казы*), «шый» (*те*к);  йомшак «д», «т» урынында ,  аффрикаталары барлыкка килү: «дзiва» (*кыз*), «цiхi».

## Морфология
Морфология өлкәсендә түбәндәге үзенчәлекләр күзәтелә: саннар төрләнгәндә *род* төшенчәсе саклану: «2» — два, дзве, абодва, абедзвюх (*двух, дзвюх, абодвух, абедзвюх...*); сыйфатлар, хәл фигыльләр, тәртип саннарының кушымчасыннан (*Берлек санда, Баш  килештә*) «й» авазы төшеп калу: «цудоуны» (*гаҗәеп*), «летнi» (*җәйге*), «прачытаны» (*укылган*), «трэцi» (*өченче*); хәзерге заман хәл фигыльләрнең аз күләмдә (*терминнар өлкәсендә генә*) кулланылуы: «вядучае кола» (*төп тәгәрмәч*); 3нче зат алмашлыклары төрләнгәндә, н элементы төшеп калу: «без яе» (*аннан башка*), «аб iх» (*алар турында*).

## Синтаксис
Синтаксис өлкәсендә түбәндәге үзенчәлекләр күзәтелә: аерымланган хәлләр урынына аерымланган аергычлар күбрәк кулланыла; Юнәлеш килешендә «*буенча, яныннан*» мәгънәсендә «паўз» бәйлеген куллану: «праязджалi паўз раку» (*елга яныннан уздык*); күплек санның Урын-вакыт килешендә «па» бәйлеге куллану: «па гарадах i сёлах» (*авыллар һәм шәһәрләр буйлап*); фигыль сүзтезмәләрдә — «дзякаваць» (*рәхмәт әйтергә*), «дараваць» (*гафу итәргә*), «прабачыць» (*кичерергә*) кебек фигыльләр белән Юнәлеш килешендәге тәмамлык кулланыла: «дзякаваць каму» (*кемгә рәхмәт әйтергә*), «смяяцца», «здзекавацца», «кпiць» кебек фигыльләр янында «з» бәйлеге булган Иялек килешендәге тәмамлык кулланыла: «смяцца з таварыша» (*иптәш өстеннән көлү*).

## Лексика
Лексика өлкәсендә борынгы рус теленнән килгән сүзләр белән беррәттән беларус теленә генә хас булган сүзләр дә кулланыла: «ветразь» (*җилкән*), «гарэза» (*шаян*), «апошнi» (*соңгы*), «сцiплы» (*тыйнак*), «грувасцiць» (*өяргә*), «кемiць» (*уйларга*), «пакрысе» (*әзләп*), «шмат» (*күп*) һ. б.

## Иске Беларус теле
XIV-XVI гасырларда хәзерге Беларусия җирлегендә көнбатыш рус (*иске беларус*) китап-әдәби теле кулланылган. Әлеге тел тәрҗемә ителгән дини әдәбиятта, хокукый  һәм эш кәгазьләрендә, елъязмаларда, җирле хроникада һ. б. язма истәлекләрдә сакланган. Хәзерге әдәби беларус теле XVIII гасыр ахыры — XIX гасыр башында җанлы халык сөйләме нигезендә барлыкка килгән. Әдәби беларус теле үсешенә Янка Купала һәм Якуб Колас иҗаты зур йогынты ясаган.

## Язу
Хәзерге беларус язуы кириллица (*гражданнар шрифты*) нигезендә барлыкка килгән; шулай ук XVI-XIX гасырларда һәм соңрак чорда да латин әлифбасы (*поляк модификациясендә*), җирле татарлар беларус телендәге (*«Әл-Китаб», «Һамаил», «Тәфсир» дип аталган*) текстларны күчергәндә кулланган Беларус гарәп әлифбасы (*[[:ru:Белорусский арабский алфавит|ru]]*) да кулланышта булган. Беларус теле кулланылган иң борынгы язма истәлекләр: «Полоцк белән Рига килешүе» (*[[1330 ел|1330]]*), кенәз Витовтның Василий Карачевскийга биргән жалованная грамотасы (*[[1386 ел|1386]]*), король Казимир IV Ягеллонның Судебнигы (*[[1468 ел|1468]]*). Беларус язуы XV-XVI гасырларда күп кулланыла башлый: «Көнбатыш-рус Четьясы» (*[[1489 ел|1489]]*), «Псалтырь», Франтишек Скоринаның Библиясе (*[[1517 ел|1517]]-[[1519 ел|1519]]*), «Литва статуты» (*[[1529 ел|1529]], [[1566 ел|1566]], [[588 ел|1588]]*), «Баркалабов елъязмасы» (*[[XVI гасыр]] азагы*) һ. б.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 3 (Ба-Бо). М.: НИ БРЭ, 2005. ISBN 978-5-85270-331-1
* Беларуская мова. Энцыклапедыя. Мiнск, 1994.
* Этымалагiчны слоўнiк беларускай мовы. Мiнск, 1978-2005. Т. 1-10.
* Гiстарычны слоўник беларускай мовы. Мiнск, 1982-2005. Т. 1-24.
* Беларуска-рускi слоўнiк. М., 1962.

## Сылтамалар

* *М. Р. Судник.*  Белорусский язык. Лингвистический энциклопедический словарь. М., 1990.
* *Инна Калита.*  Современная Беларусь. Языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, Kamunikat.org 
* *Н. А. Кондрашов.*  Белорусский язык. Славянские языки. М., 1986.
*  Беларус-инглиз онлайн сүзлеге 
### Дәреслекләр
* Белорус теле аудиодәресләре
### Сүзлекләр
* Сүзне белорус теле сүзлекләре буенча эзләү
* Белорус теле сүзлекләре

Төркем:Беларус теле
Төркем:Беларусия телләре
Төркем:Россия телләре
Төркем:Украина телләре
Төркем:Литва телләре
Төркем:Латвия телләре
Төркем:Эстония телләре
Төркем:Польша телләре
Төркем:Славян телләре
Төркем:Көнчыгыш славян телләре
Төркем:Канада телләре
Төркем:Аргентина телләре