open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Басым

**Басым** - өслеккә перпендикуляр көчнең өслек мәйданына чагыштырмасына тиң булган физик зурлык.

Ноктадай басым - кечкенә өслеккә тәэсир итүче көчнең нормаль дифференциалы dF_n кече өслек мәйданына dS чагыштырмасына тигез:

: p=\frac{dF_n}{dS}.

Бөтен өслек буенча уртача басым - өслеккә тәэсир итүче көчнең  нормаль өлеше F_n өслекнең мәйданына S чагыштырмасына тигез:

: {p_{\rm{cp}}}=\frac{F_n}{S}.

Басым тоташ мохитнең халәтен тасвирлый һәм көчәнешләр тензорының диагональ компоненты булып тора. Изотроп тигезләнешле хәрәкәтсез мохиттә басым юнәлешкә бәйсез.

*р* символы белән билгеләнә.

## Үлчәү берәмлеге

СИ системасында **Па** - паскаль белән үлчәнә, бер Паскаль - бер квадрат метрга беришле итеп тәэсир итүче  бер Ньютонга тигез.

РФта шулай  ук түбәндәге үлчәү берәмлекләре кулланылып була:
*бар
*квадрат сантиметрга килограмм-көч
*су баганасы миллиметры
*су баганасы метры
* атмосфера
*терекөмеш баганасы миллиметры

Манометрлар басымны белергә, контрольдә тотарга һәм көйләргә кирәк булган барлык очракларда кулланыла. Манометрларны еш кына җылылык энергетикасында, химия, нефть химиясе предприятиеләрендә, азык-төлек тармагы предприятиеләрендә кулланалар.

## Моны да карагыз
* артериаль басым
*һава басымы
*яктылык басымы
* барометрик тигезләмә
*Бернулли кануны
*Паскаль кануны
*манометр
* механик көчәнеш
*осмотик басым
*парциаль басым

## Искәрмә


## Әдәбият
* Кузнецов В. Н. Давление. Большая Российская Энциклопедия. Проверено 27 августа 2016.
* E.R. Cohen et al, «Quantities, Units and Symbols in Physical Chemistry», IUPAC Green Book, 3rd Edition, 2nd Printing, IUPAC & RSC Publishing, Cambridge (2008). — p.&nbsp;14.
* Положение о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации Утверждено Постановлением Правительства РФ от 31 октября 2009 г. N 879.
*Постановление Правительства РФ от 15.08.2015 № 847 «О внесении изменений в приложение № 3 к Положению о единицах величин, допускаемых к применению в Российской Федерации»

Төркем:Физика төшенчәләре
Төркем:Басым
Николай Марр

**Николай Марр** (, *Николоз Мари*; 1864 елның 25 декабре (1865 елның 6 гыйнвары), Кутаис — 1934 елның 20 декабре, Ленинград) — рәсәй һәм совет тел белгече, филолог, тарихчы, этнолог һәм археолог, Импиратыр Фәннәр Академиясе академигы, аннары ССРБ ФА акедемигы һәм вице-президенты. Инкыйлабтан соң «тел турында яңа тәгълимат», ягъни яфетик теория булдыручысы буларак мәшһүрлек казанган.
## Искәрмәләр
Don (titul)

**Don** yäki **dom** (latinçä *dominus* - äfände) — Awrupanıñ qayber illärendä titul.

İspaniädä don - baştaraq patşağa häm patşa ullarına qarağan titul, xäzerge waqıtta ixtiramlı mönäsäbätne kürsätüçe süz.

Portugaliädä  xucalıq itüçe aqsöyäklär don dip atala.

İtaliädä don - ruxanilar häm asılzatlar şäräfle titulı, baştaraq tik Rim papasına birelgän.

İngliz telendä Dom - benedikt käşefläre, karteziannar isemnärenä östälgän süz.

Fransuz telendä Dom süze Avinyon papalarına qarata qullanılğan mönäsäbät.

**Donya** (ispança doña) yäki **donna** (italiança) - xatın-qızğa qarata mönäsäbät süze.

## Bütän

Don - AQŞ häm İtaliä mafiäsendä isem atası (başlıq) titulı.

Şulay uq Don Strugatskiy bertuğannar yazğan kitapta Don - mönäsäbät süze bularaq qullanıla (uylap çığarılğan Arkanar planetında).

## Ädäbiät

*Дон, титул // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Титуллар
Xan (titul)

**(Xan'/Khan'/Chan'/Han').** - tatar tarixi yuğarı xakimiät tutulı, törki-mongol xalıqlarında taralğan.

Borınğı törki däwlätlärdä qan, han, xan, qahan süze qullanılğan.

Altın Urdada **Böek xan** - xäkimiätneñ yuğarı titulı. Altın Uda tarqalğannan soñ xan - Qazan, Qırım, Ästerxan, Seber, Qasıym xanlıqlarında baş xakim ataması. Monarxik titul bulıp tora.

Berençe tapqır Qıtay qulyazmalarında telgä alına, hunnarda **[[Шаньюй|şänyüy]]** titulı bulğan.

## Tatar xannarı

Qazan häm Qırım xanlıqlarında dürt asıl näselneñ wäkilläre - **Arğın, Qıpçaq, Şırın häm Borın** qorıltayında xan namzäte xaqında qarar itelä.

Xan Çıñğızxan näselennän çığarğa tieş bulğan.

Qazan xanlığında başta Olığ Möxämmäd näsele, soñraq Gäräy näsele xan täxetendä utıra.

Qırım xanlığına Gäräy näselennän xannar bulğan.

Qazan xanbikäse Söyembikä Yosıf bie qızı bulğan, Yosıf bie İdegäy näselennän çıqqan.

Xäzerge waqıtta Qazan xannarı warisları Yosıpov näseleneñ soñğı ir wäkile Feliks Yosıpov onıqasınıñ balaları Yunanstanda yäşi.

## Şulay uq qarağız
* Xanlıq
* Hunnar

## Ädäbiät

* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Татар тарихы
Төркем:Титуллар
Мика Шпиляк

**Мика Шпиляк** (, , Одра, Хорватия һәм Славония кыйраллыгы, Аустрия-Маҗарстан—, Загреб, Хорватия) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Икенче бөтендөнья сугышына кадәр эшче. Партизан хәрәкәтендә (1941-1945), Загреб меры (1945-1949), Хорват Социалистик Җөмһүрияте башкарма шурасы рәисе (1963-1967), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1967-1969), Югославия һөнәри берлекләр берлеге шурасы рәисе (1970-1980), Югославия социалист федератив җөмһүрияте президиумы рәисе (1983-1984), Хорватия коммунислар берлеге ҮК сәркәтибе (1984-1986).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Харис Салихҗан

**Харис Салихҗан**, Харис Салихҗан улы Салихов (*[[1927 ел]]ның [[30 июль|30 июле]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Балтач районы (Татарстан)|Балтач районы]], [[Чутай]]*) — татар дин эшлеклесе. Бөек Ватан сугышы ветераны. Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[2017 ел|2017]]*).

## Тәрҗемәи хәл
Салихов Харис Салихҗан улы 1927 елның 30 июлендә Балтач районының Чутай авылында туган. Чутай мәктәбендә җиде сыйныф белем ала. 1942-1943 елларда Арча педагогия училищесында укый. Укуын тәмамлый алмый — 1944 елда гаскәри сафларга алына һәм Бөек Ватан сугышында катнаша. Аның сугыш юлы Чехословакия, Австрия җирләре аша үтә. Яралана.

Сугыштан соң Эчке эшләр халык комиссариатының Харьков училищесына җибәрелә, әмма авырып китү сәбәпле укуны ташларга туры килә. Бераз вакыт Дәүләт куркынычсызлыгы комитеты карамагында эшли, Мәскәү-Рязань тимер юлы милисәсе составында хезмәт итә. Казанга кайтып Вахитов районы эчке эшләр бүлегенә эшкә килә. Тиздән аны Совет районына күчерәләр. Монда ул район эчке эшләр бүлеге начальнигы урынбасары, милисә подполковнигы дәрәҗәсенә ирешә.

Х.Салихов сугыш юлларындагы батырлыклары һәм милисә органнарында озак еллар хезмәт иткәне өчен Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Кызыл Йолдыз орденнары, 16 медаль белән бүләкләнә.

Сәяси карашлары өчен 1978 елда аңа милисә хезмәтеннән китәргә туры килә. 1987 елда шул ук сәбәпләр аркасында КПСС сафларыннан чыгарыла.

Балачакта әтисе биргән дин нигезләре аны ислам дине юлына кайтара — ул дини мәдрәсә тәмамлый. Ислам кануннары, ислам әхлагы темаларына радио, телевизия, газеталар аша чыгышлар ясый. Аның «Исламның кыскача тарихы» исемле дәреслеге, «Мөселман исемнәре». «Тукайның исламга мөнәсәбәте», «Ислам тарихы вә нигезләре» исемле китаплары Харис Хәзрәт Салихҗанны хәзерлекле ислам белгече буларак таныттылар. Ул Татарстан Диния нәзарәте рәисе урынбасары, аның баш казые итеп сайланды.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* II дәрәҗә Ватан сугышы ордены
* Кызыл Йолдыз ордены
* Г. Тукай исемендәге Татарстан Дәүләт премиясе — «А.Пушкин, Г.Тукай иҗатында дөньяви һәм дини мотивлар һәм бүгенге көндә әхлакый тәрбия бирү проблемалары» (Казан: «Идел-Пресс», 2008); «Дин һәм фән (дөньядагы дини һәм дөньяви мәдәният нигезләре)» (Казан: «Идел-Пресс», 2012) китаплары өчен (*[[2017 ел|2017]]*).

## Гаиләсе
Хатыны Таңсылу.
:*улы* Илдар, электрон парамагнит резонансы мәсьәләләре белгече, 1996 елдан АКШта. Ике баласы бар.
:*кызы* Фәридә, бухгалтер, Казанда яши. Ике баласы бар.
  
## Чыганаклар
* Балтач энциклопедиясе. Төзүче-мөхәррире Гарифҗан Мөхәммәтшин

## Әдәбият
# Харис хәзрәт Салихҗан: «*Дин вә фәннең бергәлеген һәр балага аңлатасы иде*». «Татарстан яшьләре», 2017 ел, 7 сентябрь.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Подполковниклар (полиция)
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Митя Рибичич

**Митя Рибичич** (, , Триест, Италия кыйраллыгы—, Любляна, Словения) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Любляна университетында укыган. Партизан хәрәкәтендә (1941-1944), Словения халык җөмһүрияте баш прокуроры (1951-1952), СХҖ эчке эшләр буенча дәүләт сәркәтибе (1953-1958), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1969-1971), Югославия коммунислар берлеге ҮК президумы рәисе (1982-1983).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Җамал Биедич

**Җамал Биедич** (, , Мостар, Аустрия-Маҗарстан—, Сараево тирәсендә, Югославия) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Белград университетын бетергән. Партизан хәрәкәтендә (1941-1944), Босна-Һерсеговина халык җөмһүрияте хөкүмәте генераль сәркәтибе (1945-1948), Босна-Һерсеговина халык җөмһүрияте коммунистик фиркасе агитаөия-пропаганда идарәсе башлыгы (1948-?), Босна-Һерсеговина социалистик җөмһүрияте халык скупштинасы рәисе (1967-1971), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1971-1977). Авиаһәлакәттә һәлак булган.
## Искәрмәләр

Төркем:Белград университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Төрекмәнстанда президент сайлаулары (2017)

**Төрекмәнстанда 2017 елгы президент сайлаулары** — Төрекмәнстанда президент сайлаулары 2017 елның 12 февралендә үтте. Беренче мәртәбә буларак, президент сайлауларында 3 фирка катнаша: Төрекмәнстан демократик фиркасе, Төрекмәнстан аграр фиркасе, Төрекмәнстан сәнәгатькәрләре һәм эшмәкәрләре берлеге (*фиркасе*).

## Тарих

Төрекмәнстан президенты булып 2006 елдан (*2006 елның 21 декабреннән 2007 елның 14 февраленә кадәр – президент в.б.*) Горбангулы Бәрдемөхәммәдов  (*[[1957 ел]]да туган*) тора.
* 2007 елның 11 февралендә узган чираттан тыш Төрекмәнстан президентын сайлауларда, Г. Бәрдемөхәммәдов сайлаучыларның 89.2% тавышын җыеп, Төрекмәнстанның икенче президенты итеп сайлана.
* 2012 елның 12 февралендә узган Төрекмәнстан президентын сайлауларда, Г. Бәрдемөхәммәдов сайлаучыларның 97,14% тавышын җыеп, 7 көндәшен җиңеп, яңа  Төрекмәнстан президенты итеп сайлана.

2016 елның сентябрендә кабул ителгән Төрекмәнстанның яңа Конститутициясе буенча, президент вазифасында булу вакыты 5 елдан 7 елга кадәр озайтыла, президент вазифасындагы шәхеснең яше шулай ук 70 яшькә кадәр озайтыла.

## Кандидатлар

## Нәтиҗә
Беренче нәтиҗәләр буенча, гамәлдәге Төрекмәнстан президенты Горбангулы Бәрдемөхәммәдов сайлаучыларның 97.69% ын җыйган.

## Сылтамалар
*  В Туркмении завершилось голосование на выборах президента. REGNUM, 12.02.2017
* В Туркмении завершились президентские выборы. АН-онлайн, 12.02.2017

## Искәрмәләр

Төркем:2017 ел сайлаулары
Төркем:Төрекмәнстан
Отто Шмидт

**Отто Шмидт** ( 1891, Могилёв — 7 сентября 1956, Мәскәү) — совет математигы, астрономы һәм геофизигы, Памирны һәм Арктиканы тикшерүче. «Георгий Седов» (1929—30), «Сибиряков» (1932), «Челюскин» (1933—34) бозваткыч көймәләрендә Арктиканы тикшергән экспедицияләре җитәкчесе. Бөтенсоюз Арктика институты директоры (1930-1932), Төньяк диңгез юлы баш идарәсе башлыгы (1932-1938), Зур Совет энциклопедиясенең баш мөхәррире (1927-1942), ССРБ ФА вице-президенты (1939-1942).
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Төркем:Геофизиклар
Веселин Җуранович

**Веселин Җуранович** (, , Дони-Мартиничи, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы—, Подгорица, Сербия һәм Черногория) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Икенче бөтендөнья сугышы елларында партизан хәрәкәтендә; Титоград радиосы директоры, «Побједа» гәҗите баш мөхәррире (1953-1958), Черногория социалистик җөмһүрияте башкарма вечесе рәисе (1963-1966), Черногория коммунистлар берлеге ҮКнең башкарма комитеты сәркәтибе (1966-1968), ЧКБ ҮК рәисе (1968-1977), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1977-1982), Черногория скупштинасы президумы рәисе (1982-1983), Югославия социалист федератив җөмһүрияте президиумы рәисе (1984-1985).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Югославия корольлеге

**Югославия корольлеге** (, ) — 1918—1941(1945) елларда Балкан ярымутравының төньяк-көнбатышындагы монархик дәүләт.

Биләмәләре хәзерге Словения, Хорватия, Сербия, Каратау, Босния һәм Һерцеговина, Македония һәм Косово территориясендә урнашкан.

1929 елгы хәрби түнтәрелешенә хәтле *Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлыгы* () исемен йөрткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:XX гасыр тарихы
Төркем:Монархик илләр
Төркем:Сербия тарихы
Төркем:Словения тарихы
Төркем:Хорватия тарихы
Төркем:Босния һәм Һерцеговина тарихы
Төркем:Монтенегро тарихы
Төркем:Македония тарихы
Төркем:Косово тарихы
Avinyon papaları

**Avinyonda papalarnı äsirlekkä alu** yäki **Avinyon papaları** - 1309-1378 yıllarda Katolik çirkäwneñ başlıqları - papalar töp yortı Rim şähärennän Avinyonğa küçerelgän.

## Avinyon äsirlege

1309 yılda Fransiä patşası Filip IV Matur Rim papası Bonifatsiy VII qarşı nizağta ciñä, papalar dönyawi xakimiätkä buysınırğa mäcbür bula.

Fransiä patşası Filip IV basımında fransuz Kliment V papa itep saylanılğan häm Fransiäneñ Avinyon şähärenä küçerelgän. Näticädä papalar Fransiä patşasınıñ yoğıntısı astına elägä, andıy çor **Avinyon äsirlege** dip atala.

1348 yılda papa Kliment VI Avinyon şähären Provans graflarınnan satıp alğan.

Avinyonda papalar iminlektä bulğan, çönki Rimda üzara nizağlar başlanğan, ä İtaliä üzägendäge Papalar däwläte tarqalğan.

İtaliä humanistı Petrarka Avinyonda bulğannan soñ, andıy tormışnı "Babil äsirlege" dip atağan.

1377 yılda papa Grigoriy X Rimğa qayta häm "Avinyon äsirlege" tämamlana.

## Katolik çirkawneñ tarqalışı
Läkin 1378 yılda Urban VI belän qänäğät bulmağan kardinallar antipapa Kliment VII itep saylağan häm ul Avinyonğa qaytqan.

Şulay itep, Avinyon äsirlegennän soñ **Böyek könbatış tarqalış** başlanğan, şul çorda Avinyonda ber papa, Rimda ikençe papa bulğan, ä Katolik çirkäw bülengän.

Kliment VII neñ däwamçısı Benedikt XIII itep saylanğan, läkin 1417 yılda Kontants cıyılışında Avinyon papası Kliment VII töşerelgän häm İspaniägä qaçqan. Ul Avinyon soñğı papası bulğan.

## Avinyon papaları isemlege
*Kliment V (1305—1314) 
*İoann XXII (1316—1334) 
*Benedikt XII (1334—1342) 
*Kliment VI (1342—1352) 
*İnnokentiy VI (1352—1362) 
*Urban V (1362—1370) 
*Grigoriy XI (1370)—1378)

## Ädäbiät
* Лозинский С. Г. История Папства. — 3-е изд. — М.: Политиздат, 1986. — 382 с. — (Библиотека атеистической литературы). — 350 000 экз.
*Ladurie, E. le Roi. "Montaillou, Catholics and Cathars in a French Village, 1294–1324", trans. B. Bray, 1978. Also published as "Montaillou: The Promised Land of Error".
*Read, P. P., "The Templars", Phoenix Press. Chapter 17, "The Temple Destroyed"
*Renouard, Yves. "Avignon Papacy"

Төркем:Папалык
Төркем:Рим папалары
Төркем:Франция тарихы
Төркем:Аурупа тарихы
Мөхәммәт Заһир Шаһ

**Мөхәммәт Заһир Шаһ**,  (*[[1914 ел]]ның [[15 октябрь|15 октябре]], [[Кабул]] — [[2007 ел]]ның [[23 июль|23 июле]], шунда ук*) — 1933-1973 елларда  Әфганстан патшасы (*короле*).

## Тәрҗемәи хәле

1914 елның 15 октябрендә Кабулда туган. Әфганстан короле Мөхәммәт Надир Шаһның (*[[1883 ел|1883]]-[[1933 ел|1933]]*) улы. Дөньяви һәм хәрби белемне Кабулның «Хәбибия» һәм «Истиклял» лицейларында (*[[1920 ел|1920]]-[[1924 ел|1924]]*), Франциядә Жансон-де-Сайи лицеенда (*[[1924 ел|1924]]-[[1930 ел|1930]]*), Кабулда хәрби укуханәдә (*[[1931 ел|1931]]*) алган.  Туган теленнән башка, фарсы, инглиз, француз,  итальян телләрен камил белә.

1932 елда Әфганстан саклану министры урынбасары, 1933 елда Әфганстан мәгариф министры.
 
Әтисе Мөхәммәт Надир Шаһның үлеменнән соң, 1933 елда 19 яшендә тәхеткә утыра. Ул 40 ел хакимлек иткән чорны «Әфганстанның алтын гасыры» дип атыйлар. Ил белән идарә иткән чорда  җәелдерүгә, автомобиль юллары төзүгә җитди игътибар бирә. Хатын-кызларга дөньяви белем алырга рөхсәт ителә.

1964 елда Әфганстанның яңа конституциясен игълан итә. Аның нигезендә, илдә сәяси фиркаләр төзүгә, сүз ирегенә мөмкинлек бирелә.
Тышкы элемтәләрдә Заһир Шаһ сәяси һәм хәрби төркемнәргә кушылмау, ССРБ һәм АКШ белән элемтәләрне тигез ныгыту сәясәте алып бара.
 
1970 еллар башында килгән корылык һәм илдәге ачлык Заһир Шаһның режимын какшата.

1973 елның 17 июлендә, корольнең Италиядә булуыннан файдаланып, генерал-лейтенант Мөхәммәт Даут Хан җитәкләгән  дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә, ил республика дип игълан ителә. 1973 елның 12 августында тәхеттән ваз кичеп, Италиядә мөһәҗирлектә калырга мәҗбүр була.

2002 елның апрелендә Кабулга кайта. Хәмит Карзайга  вакытлы хөкүмәт  төзүдә, 2004 елда Әфганстан президенты булып сайлануда ярдәм итә.
 
2004 елда Әфганстанның Бөек җыелышы (Лойя җирга) Заһир Шаһка «милләт атасы» титулы бирә.

2005 елда, сәламәтлеге какшау сәбәпле, сәясәттән читләшә. 2007 елның  23 июлендә Кабулда вафат була.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах . Том 10  (Же-Из). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-341-5

## Сылтамалар
*   Афганцы лишились отца нации. Ъ-Газета, 24.07.2007

## Искәрмәләр

Төркем:Әфганстанда туганнар
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Әфганстан сәясәтчеләре
Төркем:Әфганстан корольләре
Төркем:Шәхесләр:Әфганстан
Террорчылык

**Террорчылык** — террорны систематик килеш куллануга нигезләнгән сәясәт..

## Шулай ук карагыз

* Әл-Кагыйдә
* Гыйрак һәм Шам Ислам дәүләте

## Искәрмәләр

Төркем:Террорчылык
Stalin repressiäläre

**Stalin repressiäläre** - İosif Stalin idärä itkän çorda (1929-1953) SSRBda ütkärelgän mass-küläm säyäsi repressiälär.

Säyäsi (inqıylabqa qarşı) cinäyätlär öçen ülemgä xökem itelgän yäki irektän maxrüm itelgän, sörgengä cibärelgän qorbannar sanı milionnar belän sanala.

Stalin repressiäläre SSRB cämğiätenä zur demografik zıyan kitergän.

1937-1938 yıllarda uzğan iñ kisken mass-küläm repressiälär çorı - Zur terror dip atala.

Stalin repressiäläre ğälämdäge Konstitutsiäne bozğan, mäsälän mäxkämädän tış organnarnı buldıru SSRB Konstitutsiäsenä qarşı bulğan.

SSRB arxivların açu näticäsendä küp ülemgä xökem itü qararların Stalin üze imzalağan dip açıqlanğan.

Açılğan dokumentlarğa qarağanda Stalin üze säyäsi repressiälärne oyıştırğan.

## Repressiälängän tatarlar

Stalin repressiälärenä astına küp kenä kürenekle tatar şäxesläre elägä.

### Repressiälängän tatar yazuçıları
*Şärif Kamal 
*Kärim Tinçurin 
*Fatix Kärim 
*Şamil Usmanov 
*Mäxmüt Ğäläw

### Repressiälängän tatar däwlät eşlekleläre
* Ğilemdar Bayımbätov
* Xösäyen Tarpisçev
* Mirsäyet Soltanğäliev
* Kärim Xäkimov
* Säxibgäräy Säyetğäliev
* Xaci Ğabidullin
* Käşşäf Moxtarov
* Şäyğärdän Şäymärdänov
* Qıyam Abramov
* Äxmätsafa Däwlätyarov

## Monı da qarağız

* Katin cinäyäte
* Sandarmox
* GULAG
* Qırım tatarları sörgene
* SSRBdağı kümäkläşterü
* SSRB xalıqlarınıñ sörelüläre 

## Sıltamalar
* Виртуальный музей Гулага 
* *Мозохин О. Б.* «СТАТИСТИКА РЕПРЕССИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОРГАНОВ БЕЗОПАСНОСТИ СССР НА ПЕРИОД С 1941 ПО 1953 ГГ.» 
* Мозохин О. Б., «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»
* Законодательная база советской репрессивной политики 
* Программа «Память о бесправии»  
*СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»
* Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года
* Доклад «комиссии Шверника» (1963 г.) и другие документы о репрессиях

Төркем:Террор
Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Төркем:Сәясәт
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Милка Планинц

**Милка Планинц** (, , Дрниш, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы—, Загреб, Хорватия) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Икенче бөтендөнья сугышы елларында партизан хәрәкәтендә. Хорватия мәгариф министры (1963-1965), Хорватия скупштинасы мәгариф, фән һәм мәдәният комитеты рәисе (1965-1967), Хорватия скупштинасы рәисе (1967-1971), Хорватия коммунистлар берлеге сәркәтибе (1971-1982), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1982-1986).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Бранко Микулич

**Бранко Микулич** (, , Горни-Вакуф, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы—, Сараево, Босна-Һерцеговина) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Партизан хәрәкәтендә (1943-1945), Босна-Һерцеговина башкарма вечесе рәисе (1967-1969), Босна-Һерцеговина коммунислар берлеге үзәк комитеты рәисе (1969-1978), Югославия коммунислар берлеге ҮК президиумы рәисе урынбасары (1978-1979), Босна-Һерцеговина президиумы рәисе (1982-1984), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1986-1989).
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
Анте Маркович

**Анте Маркович** (, , Кониц, Серблар, хорватлар һәм словеннар кыйраллыгы—, Загреб, Хорватия) — Югославия дәүләт эшлеклесе.

Загреб университетын (1954) бетергән. Икенче бөтендөнья сугышы елларында партизан хәрәкәтендә; «Раде Кончар» ширкәтендә: проектлаучы, сынау бүлеге дириктыры, техник директор, генераль директор (195?-1984), Хорватия социалистик җөмһүрияте башкарма вечесе рәисе (1982-1986), Хорватия социалистик җөмһүрияте президиумы рәисе (1986-1988), Югославия берлек башкарма вечесе рәисе (1989-1991).
## Искәрмәләр

Төркем:Загреб университетын тәмамлаучылар
Төркем:Югославия хөкүмәт башлыклары
ТР Балалар оешмалары советы

**"Татарстáн Респýбликасы Балалáр оешмалар советы" регионáль иҗтимагый оешмасы** яки кыскасы *"ТР БОС" РИО* (, кыскасы *РОО "СДО РТ"*) — эшчәнлеге Татарстан Республикасы балалар иҗтимагый хәрәкәтен координацияләүдән һәм активлаштырудан торган иҗтимагый берләшмә (табышсыз оешма).

ТР I Яшь гражданнар форумы пленар утырышының катнашучылары карары буенча 2006 елның 6 октябрь көнендә булдырылган.

## Эшчәнлеге тасвирламасы
Оешманың төп максатлары:
* Татарстан Республикасы балаларын һәм яшүсмерләрен бердәм оешмага берләштерү, аларда югары шәхси һәм профессиональ сыйфатларны, нәтиҗәле эшләү сәләтен үстерү;
* Балалар һәм яшүсмерләр социаль-икътисади проблемаларын хәл итүдә ярдәм күрсәтү, шул исәптән дәүләт хакимияте һәм идарә итү органнарына бирелгән проблемаларны хәл итүдә ярдәм күрсәтү. 
ТР Балалар оешмалары советы түбәндәге юнәлешләр буенча эшли:
* балалар спорты һәм туризмы;
* балалар эшмәкәрлеге һәм эшкә урнашуы;
* социаль яклау һәм волонтёрлык эшчәнлеге;
* патриотик тәрбия;
* балалар массакүләм мәгълүмат чаралары;
* мәдәният һәм яшүсмерләрнең иҗади үсеше;
* балаларны һәм яшьләрне хокукый яклау, мәгариф;
* экологик тәрбия.
ТР БОС составына Татарстанның бөтен муниципаль берәмлекләренең вәкилләре керә. Совет үзенә район, мәктәп ассоциацияләрен һәм оешмаларын кертә һәм бары Республика буенча 300 меңнән артык актив баланың кызыксынуларын тәкъдим итә.

Берләшмәнең төп чарасы – ТР Яшь гражданнар форумы. Анда БОСның киләчәктәге үсеше буенча әһәмиятле карарлар кабул ителә, районнардан һәм оешмалардан Совет әгъзалары, дирекция, рәис һәм башкарма комитеты сайланыла. Форум ике елга бер мәртәбә уза. Шул чараның катнашучылары БОС эшчәнлегеның бөтен юнәлешләре буенча проектлар төзиләр.

Өч айга бер мәртәбә Совет утырышы уздырыла. Шунда Совет әгъзалары һәм районнар активистлары катнашалар.

Оешмага Татарстан Хөкүмәтеннән ярдәм күрсәтелә. Берләшмә ТР Яшьләр эшләре министрлыгы карамагында эшли.

"ТР БОС" РИО директоры − Согрина Екатерина Игорь кызы (2014 нче елдан алып).

## Төп чаралары һәм проектлары
* **ТР Яшь гражданнар форумы.** 
* **«Детская Общественная Приёмная».**
* **"Лидер года"**

## Шулай ук карагыз

* Сәләт (яшьләр оешмасы)

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Устав Совета детских организаций РТ
* Сайт Министерства по делам молодёжи и спорту РТ 
* Группа организации в социальной сети "Вконтакте"
* Аккаунт в сети Instagram 
* 2011 год - Директором СДО РТ избран координатор проектов фонда «Сэлэт», аспирант КФУ, ведущий специалист ЦИТ РТ Роберт Минегулов - ИА "Татар-информ" 
* Со 2 по 4 марта 2015 года Совет детских организаций Республики Татарстан провёл смену «Курс на будущее» - Сайт молодёжного центра "Волга" 
* Татарстан на Всероссийском конкурсе "Лидер XXI века" - ИА "Татар-информ" 
* 5-летие СДО РТ - ИА "Татар-информ" 
* VI Форум юных граждан РТ и 10-летие СДО РТ - ИА "Татар-информ"  
* Представители Пестречинского района в составе СДО РТ   
* Волонтёры Победы Татарстана вступили в члены Совета Совета детских организаций Республики Татарстан 

Төркем:Татарстан оешмалары
Төркем:Иҗтимагый оешмалар
Төркем:Балалар оешмалары
Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте

**Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте** (, , , , ) — 1945-1992 елларда гамәлдә торган Балкан ярымутравындагы социалистик дәүләт. Хәзерге Сербия, Хорватия, Босния һәм Һерцеговина, Македония, Словения, Каратау һәм Косово территориясендә урнашкан булган.

1945 елның 29 ноябрендә Демократик Федератив Югославияне үзгәртеп кору нәтиҗәсендә барлыкка килгән. 1963 елга кадәр *Югославия Халык Федератив Җөмһүрияте* () исемен йөрткән.

Башкаласы Белград шәһәрендә ураншкан булган. ЮСФҖ төньяк-көнбатышта Италия һәм Аустрия, төньякта — Маҗарстан һәм Румыния, көнчыгышта — Болгария, көньякта — Албания һәм Греция белән чиктәш булган. Көнбатышта Ядрән диңгез белән юылган.

Башка Европа социалистик илләреннән аермалы буларак, Югославия Варшава килешүе оешмасына кермәгән һәм Көнбатыш илләре белән якын мөнәсәбәтләрдә торган. Алты *социалистик җөмһүрияттән* (Босна һәм Һерцеговина, Каратау, Македония, Сербия, Словения, Хорватия) һәм Сербия составына кергән ике *социалистик мохтар төбәгеннән* (Воеводина, Косово) гыйбарәт булган.

## Моны да карагыз
* Югославия кыйраллыгы
* Югославия сугышлары

Төркем:Юкка чыккан дәүләтләр
Төркем:Югославия социалистик федератив җөмһүрияте
Босна һәм Һерцеговина Социалистик Җөмһүрияте

**Босна һәм Һерцеговина Социалистик Җөмһүрияте** (, ) — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе.

Башкаласы Сараево шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): бошнәкләр — 43,5%, серблар — 31,2%, хорватлар — 17,4%, югославлар — 5,5%.
## Административ бүленеш
1991 елда Босна һәм Һерцеговина Социалистик Җөмһүрияте 109 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Босна һәм Һерцеговина
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Ангора ак мәчесе

**Ангора ак мәчесе**, **Әнкара песие** яки **[[Төркия]] ангорасы** — Европа һәм америка селекционерлары белән чыгарылган өй песие токымы, нигезенә XX гасырда Әнкарадан чыгарылган песи токымнары алынган. Ангора песиенең уртача гомер озынлыгы 12-15, яхшы шартларда 20 елга кадәр.

## Тышкы кыяфәте
Төркия ангорасы — урта озынлыктагы башлы бөгелүчән зур гына түгел мәче. Көчле иякле, урта озынлыктагы танаулы. Озынча түгәрәкле тәпиле, очлы озын койрыклы, коры, юка, озын, җонлы, таплы җон да булырга мөмкин.

## Тәртибе
Әлеге токымлы песиләр башлы һәм бик кызыксынучан, гадәттә, бик актив яшәү рәвешен алып баралар. Алар һәрвакыт игътибар уртасында булырга тырыша. Төрек ангорасы озакка берүзе калырга яратмый, кеше белән алалар сәгатьләр буе уйный ала. Җиңел ишекләрен ачарга һәм утны кушырга өйрәнә алалар. Бик ияләшүчән, хуҗасына әйберләр алып килергә яраталар.

Төркем:Әлифба буенча мәчеләр токымнары
Македония Социалистик Җөмһүрияте

**Македония Социалистик Җөмһүрияте** (, ) — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе.
Башкаласы Өскеп шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): македоннар — 65,3%, албаннар — 21,7%, төрекләр — 3,8%, чегәннәр — 2,6%, серблар — 2,1%, мөселманнар (бошнәкләр) — 1,5%.

## Административ бүленеш
1991 елда Македония Социалистик Җөмһүрияте 34 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Македония
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Сербия Социалистик Җөмһүрияте

**Сербия Социалистик Җөмһүрияте** () — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе.

Башкаласы Белград шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): серблар — 65,6%, албаннар — 17,2%, маҗарлар — 3,5%, югославлар — 3,2%, мөселманнар (бошәнкләр) — 2,4%, каратаулылар — 1,4%, хорватлар — 1,1%.

## Административ бүленеш
1991 елда Сербия Социалистик Җөмһүрияте 188 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Сербия
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Одеколон

**Одеколон** (әдикалун, ,  — «Көлн суы») — хуш исле матдәләрнең (эфир мае, һ.б.) спирт катнашмасындагы эремәсе, ислемайның бер төре. Арзанлыгы сәбәпле ярлы халык арасында эчемлек буларак та кулланыла http://news.bbc.co.uk/2/hi/6752515.stm.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Парфюмерия
Словения Социалистик Җөмһүрияте

**Словения Социалистик Җөмһүрияте** (, ) — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе.

Башкаласы Любляна шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): словеннар — 88,3%, хорватлар — 2,8%, серблар — 2,5%, мөселманнар (бошәнкләр) — 1,4%.
## Административ бүленеш
1991 елда Словения Социалистик Җөмһүрияте 62 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Словения
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Каратау (мәгънәләр)

**Каратау** ― төркиләр яшәгән җирләрдә еш очраган топоним, кара төсле тау мәгънәсеннән килә.

* Каратау ― Казакъстанның Җамбыл өлкәсендә урнашкан шәһәр.

## Шулай ук карагыз
* Монтенегро яки Черногория
Каратау Социалистик Җөмһүрияте

**Каратау Социалистик Җөмһүрияте** () — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге җөмһүриятләрнең берсе.

Башкаласы Титоград шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): каратаулылар — 61,9%, мөселманнар (бошнәкләр) — 14,6%, серблар — 9,3%, албаннар — 6,6%, югославлар — 4,3%, хорватлар — 1,0%.
## Административ бүленеш
1991 елда Каратау Социалистик Җөмһүрияте 20 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Каратау
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Капитан

**Капитан** () — күпчелек дәүләтләрнең хәрби көчләрендә офицерлык дәрәҗәсе.

Урта гасырларда Франциядә пәйда булган, Россиядә — XVI гасырдан билгеле. Элекке СССРда — 1935 елдан гамәлдә.

Хәрби-диңгез флотында 1 нче, 2 нче, 3 нче ранг капитаны һәм капитан-лейтенант коры җир гаскәрләрнең полковник, подполковник, майор һәм капитан дәрәҗәләренә туры килә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Хәрби дәрәҗә
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби дәрәҗәсе тарихы

## Тышкы сылтамалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, их эквиваленты в армиях СССР и РФ и знаки их различия

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Россия Хәрби көчләренең хәрби дәрәҗәләре
Төркем:Капитаннар
Аннексия

**Аннексия** - берәр илне яки аның бер өлешен берьяклы рәвештә башка илгә көчләп кушу.

Халыкара хокук нигезендә аннекския — агрессия төрләреннән берсе булып, хәзерге вакытта халыкара-хокукый җавалылыкны китереп чыгара. БМО Низамына нигезләнеп һәрнинди суверен дәүләтнең территориаль бөтенлегенә яки сәяси мөстәкыйльлегенә каршы көч куллану яисә көч куллану белән янау тыела.

Төркем:Сәяси фәлсәфә
Төркем:Халыкара хокук
Адмирал

**Адмирал** ( *’әмир әл-бәхер* - "диңгез хакиме") - хәрби-диңгез флотының командирларына бирелә торган хәрби дәрәҗә. Флот хезмәтендәге адмиралллар өчен — контр-адмирал, вице-адмирал, адмирал; инженерлык хезмәтендәге адмираллар өчен — инженер-контр-адмирал, инженер-вице-адмирал һәм инженер-адмирал дәрәҗәләре бар.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Хәрби дәрәҗә
* Ранглар турында табель
* Россия һәм ССРБ хәрби дәрәҗәсе тарихы

## Тышкы сылтамалар
* Воинские и гражданские чины и звания в Российской империи, их эквиваленты в армиях СССР и РФ и знаки их различия

Төркем:Хәрби дәрәҗәләр
Төркем:Россия Хәрби көчләренең хәрби дәрәҗәләре
Войводина социалистик мохтар төбәге

**Войводина социалистик мохтар төбәге** (серб. Социјалистичка Аутономна Покрајина Војводина, венгр. Vajdasági Szocialista Autonóm Tartomány, рум. Provincia Socialistă Autonomă Voivodina, словак. Socialistická autonómna pokrajina Vojvodina, русин.*Социялистична Автономна Покраїна Войводина*) — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүриятетәркибендәге ике мохтар төбәкләрнең берсе.

Башкаласы Нови-Сад шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1991): серблар — 57,2%, маҗарлар — 16,9%, югославлар — 8,4%, хорватлар —3,7%, словаклар — 3,1%, каратаулылар — 2,2%, румыннар — 1,9%, чегәннәр — 1,2%.
## Административ бүленеш
1991 елда Войводина социалистик мохтар төбәге 46 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Войводина
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Паспорт

**Паспорт** (, ) — шәхеснең кай дәүләт ватандашы икәнлеген ачыклаучы документ; берәр төрле машина, җиһаз, һ.б. нәрсәләрнең кайда эшләнгәнен, кайда теркәлгәнен, һ.б. белдерә торган рәсми кагазь.

## Галерея

Файл:Passaportoitaliano2006.jpg|Италия паспорты
Файл:Albanian biometric passport (crop).jpg|Албания паспорты
Файл:Russian ePassport.jpg|Россия Федерациясе паспорты
Файл:Paspoort_NL.jpg|Нидерланд паспорты
Файл:Passeport_americain_couverture.jpg|АКШ паспорты
Файл:JapanpassportNew10y.PNG|Япония паспорты
Файл:Polska ePaszport.jpg|Польша паспорты
Файл:MARPass.JPG|Марокко паспорты
Файл:Indian Passport.jpg|Һиндстан паспорты
Файл:Passport PRC 92 cover.jpg|Кытай паспорты
Файл:Passaportebrasileironovo2006.jpg|Бразилия паспорты
Файл:Singaporean passport biom cover.jpg|Сингапур паспорты
Файл:Passport of Montenegro.png|Монтенегро паспорты
Файл:Swiss passport.jpg|Швейцария паспорты


Төркем:Документлар
C++

**C++** - Bell Labs компаниясендә Бьярн Страуструп тарафыннан эшләп чыгарылган гомуми кулланыш программалау теле. C++ үз эченә, югары дәрәҗә программалау телләре үзенчәлекләре белән бер рәттән, түбән дәрәҗә телләрнең билгеләрен ала. C теле белән чагыштырганда C++ теле күбрәк объектка ориентлаган һәм гомүмиләштерелгән программалауга игътибар бирә. C++ теле Windows һәм Macintosh мохитендә эшли торган график кушымталарны ясау өчен билгеләнгән иң популяр телләрдән санала.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карарга мөмкин

* CERT C Coding Standard

Төркем:Программалау телләре
Косово социалистик мохтар төбәге

**Косово социалистик мохтар төбәге** (, ) — Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте тәркибендәге ике мохтар төбәкләрнең берсе.

Башкаласы Приштина шәһәрендә урнашкан булган.
## Халык

Милли состав (1981): албаннар — 77,4%, серблар — 13,2%, каратаулылар — 1,7%.

## Административ бүленеш
1991 елда Косово социалистик мохтар төбәге 29 општинадан гыйбарәт булган.
## Шулай ук карагыз
* Косово Җөмһүрияте
## Искәрмәләр

Төркем:Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте җөмһүриятләре
*
Әхмәт Зогу

**Әхмәт Зогу** (*; туган вакыттагы исеме* — Әхмәт Мохтар Зоголлы () *[[1895 ел]]ның [[8 октябрь|8 октябре]], Бургает кирмәне, [[Госманлы империясе]] — [[1961 ел]]ның [[9 апрель|9 апреле]], [[Париж]], [[Франса|Франция]]*) — Албания дәүләт эшлеклесе, Албания премьер-министры (*1922—1924: 1925*),  икенче президенты (*1925—1928*), беренче *короле* **Зогу I Скандербег III** (*1928—1939*).

## Тәрҗемәи хәле

1895 елның 8 октябрендә Төньяк Албаниянең Бургает кирмәнендә  байрактар (*хәрби башлык*) гаиләсендә туган. 1907-1911 елларда Константинопольдә Галатасарай көллиятендә укый.

Австрия гаскәрендә хезмәт итә, *полковник* хәрби дәрәҗәсе ала.

1920 елның гыйнварында Люшняда узган һәм Албаниянең вакытлы хөкүмәтен төзегән милли конгрессны оештыручыларның берсе була.
1920 елның гыйнвар-ноябрендә, 1921 елның декабреннән 1922 елның декабренә хәтле — Албаниянең эчке эшләр министры.
1922 елның  декабреннән 1924 елның февраленә хәтле — Албания премьер-министры.

1924 елгы Июнь инкыйлабы вакытында Серблар, хорватлар һәм словеннар корольлыгына кача.

1924 елның декабрендә, Югославия ярдәме белән, Албаниядә дәүләт түнтәреше оештыра. 1925 елның гыйнварыннан Албания президенты, илдә шәхси хакимият режимы урнаштыра.

1928 елның сентябрендә илнең яңа сайланган учредительный җыены тарафыннан Албания корольы («*[[Албаннар]] короле*») **Зогу I Скандербег III** итеп игълан ителә. Илдә сүз иреге тыела, сәяси көндәшләр рәхимсез эзәрлекләнә. Юлбасарлык белән көрәштә, кан үче алу кебек борынгыдан килгән гадәтләрне бетерүдә аерым уңышлары була.  Европа үрнәге буенча җинаять кодексы, ватандашлар кодексы һәм сәүдә хокукы кодексы кабул итә. Җир реформасы уздыру омтылышы уңышсызлыкка очрый.

1930 елларда, илгә финанс һәм техник яктан ярдәм итү юлы белән, Италиянең Албаниянең эчке эшләренә һәм тышкы элемтәләренә тәэсире көчәя. Италия Албаниягә протекторат статусы тәкъдим итә. Әхмәт Зогу риза булмый. 1939 елның апрелендә Албанияне Италия гаскәре басып ала.

Әхмәт Зогу гаиләсе белән башта Греция һәм Төркия аша Франциягә мөһаҗирлеккә китә, аннан Бөекбританиядә яши, 1946 елда Мисырга, 1952 елда Парижга күчә.
 
1961 елның 9 апрелендә Парижда вафат. Аның вафатыннан соң гаиләсе Испаниядә, Родезиядә, КАРда яши.

2012 елда җәсәде Албаниягә кайтарылып, Тиранада җирләнә. Тиранада Зогу бульвары бар.

## Әдәбият
* Traglia G. L΄Albania di re Zog. Roma 1930.
* Fischer B. King Zog and the struggle for stability in Albania. N.Y., 1984.
* Schmidt-Neke M. Entstehung und Ausbauder Königsdiktatur in Albanien (1912-1939). Münch., 1987.
* Tomes J.H. King Zog of Albania.́ Europe΄s self-made Muslim king. N.Y., 2004.
* Большая российская энциклопедия. В 30 томах . Том 10 (Же-Из). М.: НИ БРЭ, 2008. ISBN 978-5-85270-341-5

## Сылтамалар
* Албания король йорты рәсми сайты 

Төркем:Албания дәүләт башлыклары
Төркем:Европа монархлары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Xalıq doşmanı

**Xalıq doşmanı** (latinça *hostis publicus* — tögäl tärcemäse **"cämğiät doşmanı"** häm  lat. *hostis populi Romani*, **"Rim xalqı doşmanı"**) - Rim xoquqınıñ töşençäse, qanunnan tış şäxesne iğlan itü häm anı şartsız beterügä çaqıru çaraları, şul mäğnädä xalıq doşmanı - respublikağa qarşı qorallı soldatqa tiñ.

68  yılda Rim imperiäse Senatı Neronnı xalıq doşmanı itep iğlan itä.

Fransiä inqıylabı waqıtında rejim doşmananarına qarşı mass-küläm terrornı añlatu maqsatınnan "xalıq doşmanı" terminı kiñ qullanılğan. Fransiä inqıylabı waqıtında "xalıq doşmanı" terminın Yakobin diktaturası 1794 yılda kertä. Soñraq yakobinçılar arasında da "xalıq doşmannarı" tabılğan: Danton "ingliz şpionı" bularaq üterelgän.

AQŞta *"public enemy"* yäğni "cämğiät doşmanı" töşençäse qullanıla, rus telendä yış "däwlät doşmanı" dip tärcemä itelä.  1930 yıllarda "däwlät doşmannarı"nda cinäyätçelär Äl Kapone, Con Dilincer h.b. yazıp quyılğan.

Rusiä inqıylabı waqıtında  1917 yılnıñ avgustında Lavr Kornilov "xalıq doşmanı" itep atağan, şulay itep termin Waqıtlı xökümät çorında berençe tapqır qullanılğan.

## Stalin repressiäläre

Stalin repressiäläre waqıtında bastıru çaraların aqlaw maqsatınnan "xalıq doşmanı" töşençäse aktiv qullanıla. Stalin teoriäse buyınça kommunizmnı tözü waqıtında sıynıflar köräşe kierenkelänä häm yaña "sıynıf doşmannarı": inqıylabqa qarşı şäxeslär, zıyan kiterüçelär, diversantlar, üterüçe-tabiblar h.b. kilep çığa, alarğa qarşı terror qullanıla. Çınnan  "xalıq doşmannarı"na qarşı köräş - idärä itkän xakimnär öçen säyäsi köndäşlärne häm başqaça uylawçı keşelärne beterü çaraların aqlaw häm añlatu qoralı.

Xalıq doşmannarı öçen cäzalar RSFSR Cinäyät Kodeksınıñ 58-nçe maddäsendä bilgelängän.

## Sıltamalar
* Выступление Парижского мэра Петиона 3 августа 1792 г. перед Законодательным собранием от имени 48 секций Парижа
* Декрет от 10 июня 1794 г.
* Елизаров М. А. Левый экстремизм на флоте в период революции 1917 года и гражданской войны: февраль 1917 — март 1921 гг.. — СПб., 2007. — 578 с.
* Декреты Советской власти. — 1-е. — Москва: Государственное издательство политической литературы, 1957. — Т. I. — С. 165—166. — 626 с. — 30 000 экз.
* Иоффе Г. З. Верховный правитель России: документы дела Колчака (рус.) // Новый журнал : Литературно-художественный журнал русского Зарубежья. — 2004. — Т. 235.
* Мозохин О. Б., «Правовое регулирование внесудебных полномочий ВЧК»
* Законодательная база советской репрессивной политики 
* Программа «Память о бесправии»  
*СТАЛИНСКИЙ ПЛАН ПО УНИЧТОЖЕНИЮ НАРОДА: Подготовка и реализация приказа НКВД № 00447 «Об операции по репрессированию бывших кулаков, уголовников и других антисоветских элементов»
* Записка Комиссии Политбюро ЦК КПСС по дополнительному изучению материалов, связанных с репрессиями, имевшими место в период 30-40-х — начала 50-х годов от 25 декабря 1988 года

Төркем:Террор
Төркем:Оештырылган җинаятьчелек
Төркем:Сәясәт
Төркем:Совет дәүләтендә репрессияләр
Төркем:Аурупа тарихы
Төркем:Борынгы Рим
Островский урамы (Казан)

**Островский урамы** (улица Островского) — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Муса Җәлил урамыннан башланып, Нурсолтан Назарбаев урамы белән киселештә тәмамлана. Кави Нәҗми, Астрономия, Университет, Николаев, Артөм Әйдинов, Һади Такташ, Туфан Миңнуллин һәм Сукно урамнары белән кисешә. Язучы Александр Островский хөрмәтенә аталган.

## Тарих
Элек Күккә ашу урамы () дип аталган; исеме Астрономия урамы белән киселештә урнашкан һәм 1929 елда сүтелгән Күккә ашу чиркәве буенча бирелгән. Хәзерге исемен 1924 елның 23 сентябреннән йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар
* Язгы Микулай чиркәве (1 нче йорт урынында) — 1929 елда сүтелгән. 
* Островский ур., 2/Муса Җәлил ур., 4 — Арианов–Телпугов йорты, XIX гасырның 2 нче яртысы. 
* 4 нче йорт — Таҗи Гыйззәт яшәгән йорт. 
* 6 нчы йорт — Җованни Җерманетто яшәгән йорт. 
* Күккә ашу чиркәве (9 нчы йорт урынында) — 1929 елда сүтелгән. 
* 9 нчы йорт — Самуил Маршак яшәгән йорт. 
* 10 нчы йорт — Шәрык клубы бинасы (*[[1917 ел|1917]]-[[1922 ел|1922]], [[1917 ел]]га кадәр Сәүдәгәрләр җыены, [[1922 ел]]дан [[Казан яшь тамашачы театры]]*). 
* 11 нче йорт — Романов ләүкәләре – Журавлев йорты – Клячкин хастаханәсе (ТР Сәламәтлек саклау министрлыгы урнашкан йорт). 
* 14 нче йорт — Бердников–Максуди йорты. 
* 15 нче йорт — Шәриф Камалның музей-фатиры.
* 18 нче йорт — Тихомирнов утары, XIX гасыр.
* 20 нче йорт — Торак йорт, XIX гасырның икенче яртысы.
* 37 нче йорт — Торак йорт, XVII-XVIII гасырлар.
* 53 нче йорт — Меркулов-Гобәйдуллиннең табыш йорты.
* 100 нче йорт — Казан икмәк заводы бинасы (*купфункцияле үзәк итеп үзгәртелә*). 
* Казан Мәрьям Ана гыйбадәтханәсе (*[[старовер|иске обряд]] чиркәве*).

## Галерея

Файл:Ш.Камал музее.jpg|300пкс|Ш. Камал музее
Файл:Казан староверлар чиркәве 1.JPG|300пкс|Староверлар чиркәве


## Шәхесләр
*Гобәйдулла Кушаев (1902-1937), журналист.
*Надир Әлмиев

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Кефей μ

**Кефей μ** яки *Анат йолдызы* — Кефей йолдызлыгында урнашкан кызыл супергигант (үтә зур йолдыз), шулай ук "Гершельның анат йолдызы" булып танылган. Галактикабызда *[[Иң эре йолдызлар исемлеге|иң эре]]* һәм йолдызча күәте иң зур булган йолдызлардан берсе (тулы яктыртучанлыгы Кояшка карата 350 000 тапкыр артыграк). M2Ia спектрал классына керә.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


Төркем:Йолдызлар әлифба буенча
Профсоюзлар урамы (Казан)

**Профсоюзлар урамы** (Профсоюзная улица) — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Бауман урамы белән киселешеннән башланып, Пушкин урамы белән киселештә тәмамлана. Чернышевский, Муса Җәлил, Кави Нәҗми һәм Астрономия урамнары белән кисешә.

## Тарих
Элек Кече тишек урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Татарстан урамы (Казан)

**Татарстан урамы ** (улица Татарстан) — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Марсел Сәлимҗанов, Пушкин һәм Уң як Болак урамнары белән кисешкән урыннан башланып, Мәҗит Гафури урамы белән киселештә тәмамлана. Мәскәү/Шиһабетдин Мәрҗани, Каюм Насыйри, Габдулла Тукай, Нариманов/Сара Садыйкова, һәм Шәриф Камал урамнары белән кисешә.

## Тарих
Октябрь инкыйлабына кадәр Инҗилчеләр урамы () дип аталган; исеме 1938 елда сүтелгән Дүрт Инҗилче чиркәве буенча бирелгән. Хәзерге исемен 1924 елның 23 сентябреннән йөртә.
## Урам белән бәйле шәхесләр

* Азат Җәлалов
* Айрат Ситдыйков
* Александр Калаганов
* Виктор Аршинов
* Виктор Игошкин
* Владимир Белитски
* Галимҗан Ахунҗанов
* Галина Ишкова
* Григорий Ройтфарб
* Идеал Ишбүләкев
* Илдус Габдрахманов
* Камил Якупов
* Лена Шакирҗанова
* Лия Заһидуллина
* Мидхәт Миншин
* Наил Дунаев
* Петр Бетев
* Празат Исәнбәт
* Ризван Хәмит
* Римма Ибраһимова
* Рәхилә Мифтахова
* Рәшит Газиев
* Рәүф Игъламов
* Фуат Әбүбәкерев
* Хәйдәр Бигичев
* Шамил Бариев
* Шамил Закирев
* Эмиль Җәләлетдинов
* Юныс Сафиуллин
* Әлфия Заһидуллина

## Игътибарга лаек объектлар
* Кәрим Тинчурин паркы
* Яңа өйләнешүчеләр паркы
* 1нче йорт — 2025 елга кадәр Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры, 2025 елдан Татар дәүләт драма һәм комедия театры 
* 2нче йорт — КФУның Л. Н. Толстой ис. филология һәм мәдәниятара багланышлар институты (элекке ТДГПУ)

## Галерея

Файл:Камал театры.jpg|Камал театры / Тинчурин театры
Файл:Ifmk.jpg|КФУның Л. Н. Толстой ис. филология һәм мәдәниятара багланышлар институты эмблемасы


## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

## Искәрмәләр


Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Төркем:Татарстан хөрмәтенә аталган объектлар
Миславский урамы (Казан)

**Миславский урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Кирмән урамыннан башланып, Зур Кызыл урамы белән киселештә тәмамлана. Дзержинский һәм Карл Маркс урамнарын кисеп үтә. Рәсәй Совет физиологы Николай Миславский исемен йөртә.

## Тарих
Элек Аркылы Казан урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1929 елның 16 маеннан йөртә.
## Игътибарга лаек объектлар
* 4 нче йорт — Харитонов басмаханәсе бинасы (1896 ел)

## Галерея

## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары
Yakobinnär

**Yakobinnär** yäki **yakobinçılar** (fr. *Jacobins*) — **Yakobin klubı**nıñ qatnaşuçıları (fr. *Club des Jacobins; Jacobins; Société des Jacobins, Amis de la Liberté et de l’Égalité*) - Böyek fransuz inqıylabında iñ mäşhür häm yoğıntılı kisken qaraşlı säyäsi inqıylabi xäräkät, maqsat ireşsen öçen köçläw, zolım qullanu ısullarına xas bulğan.

1793-1794 yıllada Yakobinnär inqıylabi xökümätne tözegän. Älege xäräkätkä egalitarizm, respublikanizm qaraşlarına xas.

Yış qına yakobinnär bolşeviklar belän, ä yakobin terrorı Stalin repressiäläre belän çağıştıralar.

## Tarix

General' ştatlar açıluına qädär Breton wiläyätennän öçençe qatlaw deputatları tarafınnan Breton klubına nigez sala.

Milli cıyılış Parijğa küçkännän soñ, klub äğzaları **İzge Yakob käşişxanäse**ndä cıyılğanğa kürä klubka yaña isem birelä: **Yakobin klubı** yäki yakobinnär.

Baştaraq klubka tik Breton deputatları kergän, soñraq "Azatlıq häm tigezlek dusları cämğiäte" iseme astında klubka küp yaña fikerdäşlär kilä. Soñraq böten Fransiädä oxşaş klublar tözelä, äğzalar sanı 500 000 keşe dip bäyälänä.

1790 yıldan yakobinnär "Konstitutsiä dusları cämğiäte jurnalı" çığara başlıy.

İnqıylab barışında iñ kisken qaraşlı yakobinnär xäkimiätkä kilä.

1793 yılnıñ 2 iyünendä qorallı parijlılar häm milli gvardiä Konventnı qamap ala, baş kütärüçelär  jirondistlarnı Konventtan çığarunı taläp itä, soñraq qayberläre qulğa alına, qayberläre üterelä.

Älege baş kütärü näticäsendä xäkimiät yakobinnärgä küçä, häm alarnıñ yulbaşçıları - Robespyer, Marat, Danton Fransiä belän idärä itä başlıy.

1793 yılnıñ 13 iyülendä Maratnı aqsöyäk xatını üterä.

Konvent Konstitutsiäne qabul itä häm Fransiä respublika itep iğlan itä.

Yakobinnär idärä itkän çorda "şikle keşelär turında qanun" qabul itelä, anıñ buyınça repressiälär başlana. Bar jirondistlar qulğa alına, berse mäşhür süzlär äytä:

Yakobinnär oyıtırğan terror arta, törmälär "şiklelär" belän tula bara.

1793 yılda elekke patşabikä Mariä-Antuanetta üterelä, mass-küläm ütereşlär köçäyä.

1793 yılnıñ 9 oktäberendä yakobinnär qırıs itep Lionnı basıp ala, meñnär keşe üterelä, Konvent qararı buyınça Lion şähären beteräse bulğan.

Läkin 1794 yılnıñ 27 iyülendä termidor tüntäreleşe näticäsendä Robespyer xökümäte bärep töşerelä. Robespyer häm klub räise üterelä.

Konvent Yakobin klubı turında xäterne betersen öçen İzge Yakob käşişxanäsen cimerä, xäzer anda "Señt-Onore bazarı" urnaşqan.

1795 yılda klub taratıla.

Yış qına yakobinnär bolşeviklar belän, ä yakobin terrorı Stalin repressiäläre belän çağıştıralar.

## Sıltamalar
* Великая французская революция. Статьи из энциклопедий, хроника революции, статьи и публикации. Биографии политических деятелей. Карты. 
* From Наука. Культ Разума во времена Французской революции
* *Моносов С. М.* Очерки по истории Якобинского клуба Харьков: Пролетарий. 1925

Төркем:Франция тарихы
Төркем:Инкыйлаблар
Төркем:Террор
Париж Коммунасы урамы (Казан)

**Париж Коммунасы урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урам. Болак елгасыннан башланып, Нариманов урамы белән киселештә тәмамлана. Николай Столбов, Мәскәү һәм Габдулла Тукай урамнарын кисеп үтә.

## Тарих
Элек Печән урамы () дип аталган. Хәзерге исемен 1938 елның 27 апреленнән йөртә.

## Игътибарга лаек объектлар
* 35нче йорт - Каюм Насыйри музее

## Галерея

Файл:К.Насыйри музее.jpg |Каюм Насыйри музее


## Тышкы сылтамалар
* Урам панорамасы

Төркем:Казанның Вахит районы урамнары