open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Квадрат

**Квадра́т** — барлык почмаклары туры булган дөрес дүртпочмаклык яки ромб, яисә, башкача әйткәндә, барлык яклары һәм почмаклары тигез булган параллелограмм.

## Үзлекләре
* t — квадратның бер ягы, R — камаучы әйләнәнең радиусы, r — эченә сызылган әйләнә радиусы. Алайса
** Камаулы әйләнә радиусы тигез:
**: r = \frac{t}{2},
** Камаучы әйләнә радиусы тигез:
**: R = \frac{\sqrt 2}{2} t,
** Квадратның периметры тигез:
**: P = 4 t = 4 \sqrt 2 R = 8 r,
** Квадратның мәйданы S тигез:
**: S = t^2 = 2 R^2 = 4 r^2.

***Квадратның үзенә генә хас үзлекләре***:
1. Квадратның барлык почмаклары да туры.
2. Квадратның диагональләре тигез, үзара перпендикуляр, кисешү ноктасы белән урталай бүленәләр һәм квадратның почмакларын урталай бүләләр.

## Шулай ук кара
* Параллелепипед
* Әйләнә
* Ромб

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Ибатуллина Л. З., Нуруллин Р. Г. Математикадан кыскача белешмәлек. Геометриянең төп формулалары = Краткий справочник по математике. Основные формулы геометрии. – Казан: Яз, 2011. – 140 б. – Библиогр.: 140 б. (10 исем.). – 2000 д.

Төркем:Геометрик фигуралар
Төркем:Күппочмаклар
Ак аю

**Ак аю**, яки **төньяк аюы**, яки **поляр аю**, яки **диңгез аюы** – иң зур ерткыч хайваннарның берсе.

Аның гәүдә озынлыгы 3 метрга кадәр җитә. Авырлыгы 800 килограммга җитә.

Ул көрән туганыннан ак туны белән аерыла. Шул ук вакытта аның тиресе кара төстә. Озак вакыт кояш астында йөрсә, аның йоны саргылт төскә керә.

Тиресе астындагы калын май катламы аны котып суыкларыннан саклый.

Зур булуга карамастан ул шәп йөзә, чума ала. Суда тизлеге 5,4 км/сәг. җитә ала.

Ак аю ау белән туена: нерпа, диңгез куяны, морж һәм башка диңгез хайваннарын аулый. Ау вакыт аңа ис тою, күрү сәләте, ак туны ярдәм итә.

Көрән аюдан аерма буларак, кышын 50-80 көнгә, гадәттә, ана аюлар гына йокыга ята.

Декабрь-гыйнварда алар 1-2, сирәгрәк 3 бала тудыралар һәм язга бергә өннән чыгалар. Балаларын ана аюлар 2 яшькә кадәр тәрбияли.

Ата аюлар күпчелек гомерен ялгыз үткәрә.

[right|left|thumb|[Гудзон култыгында ак аюлар]]

## Искәрмәләр

Төркем:Плаценталылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Хөр милләт

** «Хөр милләт» газетасы ** – 1917 елда Троицк шәһәрендә чыккан татар газетасы
## Тарих
Беренче саны 1917 елның 17 мартында басыла. Аның төп максаты «милли мәнфәгатькә хезмәт итү» була. Дингә кагылышлы карашы Мәхкәмәи шәргыйәне реформалау булса, сәясәттә «Милләт бер, бай һәм ярлыга аерылу юк, милләтнең теләге бер генә» дигән фикердә торган.

Газета Троицкның «Энергия» дигән басмаханәсендә атнага ике мәртәбә дүрт битле булып чыга. Соңгы 35 нче саны 1917 елның 13 сентябрендә нәшер ителә. Газетаның нашире «Троицк мөселман шәгъбәсе», ә мөхәрире Әхмәт Таҗетдин Рахманкулов була. 
## Чыганак

Төркем:Татарча гәҗитләр
Х
Мәхмүт Газизов

**Мәхмүт Минәхмәт улы Газизов** — татар шагыйре, мөгаллим, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1978 елдан).

Ул 1940 елның 8 февралендә Татарстанның Шөгер (хәзерге Лениногорск) районы Туктар Урдаласы авылында колхозчы гаиләсендә дөньяга килә. Иске Шөгер урта мәктәбен тәмамлый, 1958—1963 елларда Казан педагогия институтында тарих-филология белгечлеге буенча укый.

1963—1969 елларда Лениногорск районы мәктәпләрендә тарих, җәмгыять белемен укыта, мәктәптә укыту бүлеге мөдире, мөдир булып эшли. 1970 елдан Чаллы шәһәрендә яши, анда тулай торакта тәрбияче, төзелештә геодезист, мастер, тимерчелек заводында эшче булып эшли.

Беренче шигырьләрләрен әле урта мәктәптә укыганда район һәм өлкә газеталарында бастыра. 1969 елда аның «Миләш сиртмә» исемле шигырьләр җыентыгы чыга. 1972 елда аның балалар өчен язылган «Бер, ике, өч» шигырьләр җыентыгы, ә 1976 елда «Тәгәри китте йомгагым...» җыентыгы дөнья күрә. Мәхмүт Газизов — җиде китап авторы.

Мәхмүт Газизовның кайбер шигырьләре «Новый мир», «Волга» журналларында һәм күмәк җыентыкларда рус теленә тәрҗемә ителеп чыкты.

Шагыйрь 2013 елның 14 сентябрь көнендә вафат булды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татар язучылары
* Татар язучылары порталы

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татар шагыйрьләре
Мансур Сафин

**Мансур Габдулла улы Сафин** — татар язучысы, Татарстан Язучылар берлегенең Шәйхи Маннур исемендәге премиясе иясе, Эдуард Касыймов, Егор Уткин премияләре лауреаты, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1997 елдан). Россия һәм Татарстан журналистлар берлекләре әгзасы (1996).

## Тәрҗемәи хәле
1949 елның 11 маенда Кемерово өлкәсе Анжир шәһәрендә шахтер гаиләсендә туган. 1950 елда әти-әнисе туган якка — Мамадыш шәһәренә әйләнеп кайта. М. Сафинның балачагы һәм үсмер чагы әлеге шәһәрдә уза. 1966 елда  Г.К. Орджоникидзе исемендәге Ырынбур зенит — артиллерия укуханәсенә кабул ителә. Казан дәүләт университетының физика факультеты радиофизика бүлеген тәмамлаган (1970).

## Хезмәт юлы
* 1970 Казан язу җайланмалары заводында цех инженеры.
* 1976 КПСС Мамадыш райкомы инструкторы.
* 1976—1978 Мәскәү өлкәсе Сергиев Посад районы Пересвет шәһәрендә әфисәр вазыйфасында хәрби хезмәттә була.

## [[Яр Чаллы]]да
1978 елдан гаиләсе белән Яр Чаллы шәһәрендә яши. «КамАЗ» ААҖ автомобиль, агрегат, автомеханика, кою заводларында һәм кадрлар бүлегендә инженер вазыйфасында 15 ел эшли. Урта мәктәпләрдә, махсус урта уку йортларында, Яр Чаллы дәүләт педагогика институтында (татар филологиясе кафедрасында) укыта. 1990 елларда журналист эшенә күчә. «Аргамак»  журналы баш мөхәррир урынбасары  вазыйфасында (1995-2000), «Бизнес-класс», «Отчий край», «Светлый путь» гәҗитләре (Яр Чаллы) мөхәрририятендә, «Казань» журналында (Казан) (2003-2004)  эшли.

## Иҗаты
М. Сафин ике телдә – рус һәм татар телләрендә яза. Русчадан татарчага һәм татарчадан русчага  һөнәри тәрҗемәче. Туган якны өйрәнүче язучы буларак, Татарстан һәм Яр Чаллы җирлегендә күп археология һәм археография сәяхәтләрендә катнаша. Кама буе, Кама аръягы, Татарстан көнчыгышы тарихы һәм әдәби эзләнүләр буенча күп санлы очерклар авторы.
 
***Флера Андреева***, *Яр Чаллы мэры урынбасары*: «*Безнең арада һәр яктан талантлы, ун кеше эшен берүзе башкара торган [[шәхес]]ләр бар. Мансур Габдулла улы нәкъ шундый [[шәхес]]: белеме буенча радиофизик, шул ук вакытта лирик [[шагыйрь]], журналист, тәрҗемәче, туган якны өйрәнүче. [[Яр Чаллы]] [[тарих]]ын барлау, [[шәһәр]]дә әдәби традицияләрне булдыру һәм ныгыту, шәһәрнең уңай имиджын бар итүгә һәм халыклар дуслыгын ныгытуга бәяләп бетермәслек хезмәт итә*.»

Татар һәм рус телләрендә дистәдән артык китап авторы.

## Сылтамалар
* Яр Чаллы язучылары
*  Татар язучылары порталы

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Журналистлар
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Шәхесләр:КамАЗ
Төркем:Эдуард Касыймов премиясе лауреатлары
Альберт Сафин

**Альберт Нургали улы Сафин** (1948 елның 22 июне, Күлбай Мораса, Татарстан АССР - 1991 елның 18 декабре) — татар язучысы, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1990 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның 22 июнендә Татарстан АССРның Октябрь районы (хәзерге Татарстан Республикасы Норлат районы) Күлбай Мораса авылында туа.
«Күз карашы» (1986), «Ак сыерчык» (1994) исемле китаплар авторы.

## Сылтамалар
* Альберт Сафин турында Әхмәт Дусайлы
* Альберт Сафинның «Беренче кар» хикәясе

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Рембрандт

**Ре́мбрандт Ха́рменс ван Рейн** ( , 1606 елның 15 июле — 1669 елның 4 октябре) — күренекле нидерланд рәссамы, гравюралар ясаучы. Европа рәсем сәнгатенең иң күренекле вәкилләренең берсе.

1606 елның 15 июлендә күп балалы гаиләдә дөньяга килә. Латин мәктәбендә белем ала, аннары соң рәсем сәнгатен өйрәнә башлый. Бөтен гомеренә буе рәсемнәр иҗат итә. 1669 елның 4 октябрендә Амстердамда вафат була.

Рембрандтның «Гомер бюсты белән Аристотель», «Гөнаһлы улның кайтуы», «Яһүд кәләше», «Төнге дозор», «Таш күпер» кебек рәсемнәре бөтен дөнья рәсем сәнгатенең җәүһәр җимешләрдән санала.

Танылу исә рәссамга ике йөз елдан соң, XIX гасырда гына килә. Амстердамның бер мәйданына Рембрандт исеме бирелә, аңа һәйкәл куела. Амстердамның Дәүләт музеенда аның күп эшләре тупланган.

## Сылтамалар

* Рембрандт турында рустелле сайт 

Төркем:Нидерланд рәссамнары
Нияз Вәлиев

**Нияз Вәлиди**, чын исеме **Нияз Хасият улы Вәлиев** — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (2001 елдан).

Ул 1955 елның 20 ноябрендә Татарстанның Буа районы Ташкичү авылында дөньяга килә. Урта мәктәпне тәмамлый, Казан ветеринария институтына укырга керә. Укудан бүленергә мәҗбүр булып, әрмедә хезмәт итә, югары белемен Казан дәүләт университетында дәвам иттерә. 1979 елдан Чаллының технология проектлары оешмасында технолог-инженерлар төркемен җитәкли.

XX гасырның 80 нче еллардан матбугатта шигырьләрен бастыра башлый. 1988 елда кыска шигырьләре «Беренче карлыгачлар» җыентыгында, ә 1992 елда «Бер тауда ун чишмә» исемле китапта урын ала. 1994-2004 елларда Чаллының «КамАЗ», «Хәерле иртә» нәшриятларында аның тагын дүрт китабы басыла.

Нияз Вәлиди шигъриятендә үзенең иҗат йөзен беренче чиратта хикмәтле сүзгә, тормыш күренешләрен тасвирлауда һәм дөньяны танып белүдә ассоциатив фикерләүгә, параллелизм ысулларына таянып эшләнгән кыска шигырь формалары аша чагылдырырга омтыла.

## Әдәбият
* Тәрәзәле еллар: шигырьләр. — Чаллы: КамАЗ, 1994. — 128 б. — 2500 д.
* Күңел ишеге: шигырьләр. — Чаллы: Хәерле иртә, 1999. — 96 б. — 1000 д.
* Болытлар сагышы: шигырьләр. — Чаллы: Шәһәр матбагасы, 2002. — 112 б. — 500 д.
* Кыска шигырьләр-өчьюллыклар. — Чаллы: Шәһәр матбагасы, 2004. — 80 б. — 500 д.

## Сылтамалар
* Татар язучылары порталы
* Яр Чаллы язучылары

Төркем:Татар шагыйрьләре
Килдеш (Чуашстан)

**Килдеш** (, ) — Чуашстанның Ялчык районында урнашкан авыл.

## Халык
2010 ел җанисәбен алу буенча биредә 383 кешенең яшәве мәгълүм.

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халык: чуашлар (97,6%).

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Чуаш энциклопедиясе.

Төркем:Ялчык районы торак пунктлары
Монастырское (Киров өлкәсе)

**Монастырское** () — Киров өлкәсенең Юрья районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Тарих
1857 елда нигезләнгән.
## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар (87%), арлар (4%), украиннар (3%), татарлар (2%), чирмешләр (1%).

## Искәрмәләр

Төркем:Юрья районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Аурупа (мәгънәләр)

**Европа:**
* Европа — Азия белән бергә Евразия кыйтгасын барлыкка китерүче дөнья кисәге.
*  **Европа** төшенчәсе белән сәясәттә гадәттә Европа Берлеген белдерәләр.
* Европа — борынгы грек мифологиясе персонажы.
* Европа — Юпитерның иярчене.
* Европа — Мозамбик бугазындагы бер утрау.
Роберт Сесил

**Роберт Сесил** (; тулы исеме  Эдгар Олджернон Роберт Гэскойн Сесил (виконт Сесил-оф-Челвуд); 14 сентябрь 1864 ел, Лондон – 24 ноябрь 1958 ел,  Көнбатыш Суссекс) – британияле юрист, парламент, җәмгыять һәм дәүләт эшлеклесе, Милләтләр Лигасының актив хезмәткәре һәм идеологы, 1937 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. 
## Биография
Роберт Сесил Лондонда туа. Ул  лорд Роберт Гаскойн-Сесилның һәм барон Олдерсонның кызы Джорджинаның гаиләсендә  өченче була. 
## Кайбер фактлар
* Сесил 1946 елда  Милләтләр Лигасының иң соңгы утырышында катнаша. 
* Ул Лигада эшчәнлеге турында «Бар юлым» дигән автобиография авторы.
* Роберт Сесил Берләшкән Милләтләр Ассоциациясенең гомерлек мактаулы президенты итеп сайланыла.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Милләтләр Лигасы
Amnesty International

**Amnesty International** (инглиз теленнән — **Халыкара амнистия**, *Amnesty*, *AI*) — халыкара табышсыз һәм бәйсез оешма. Үз максаты булып оешма кеше хокукларын, вөҗдан иреген бозу очракларын алдан кисәтүне яки туктатуны игълан итә. Гадәттә, оешма кеше хокукын бозу очракларына җәмәгатьчелек игътибарын җәлеп итә, һәм шул рәвешле кеше хокукын бозучыларга басым ясый.

Оешма 1961 елда Бөекбританиядә нигезләнә. 1977 елда Amnesty International  Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаек була. Шулай ук аңа кеше хокуклары өлкәсендә БМО премиясе дә бирелә.

Халыкара хокук яклаучы оешмалар арасында Amnesty International иң озын һәм бай тарихлы. Һәм ул хокук яклаучылар хәрәкәтенең әйдәп баручы ролен үти дип санала.

## Тарих
Amnesty International оешмасына Питер Бененсон исемле инглиз юристы нигез сала. Газеталарда гаделсез төрмәләрдә утырган кешеләр турында мәкаләләр укып, ул көчсезлеккә сыкрый иде. Һәм ул дуслары белән бергә «The Observer» газетасында бу проблемага кагылышлы мәкалә чыгара. Материал зур кызыксыну уята, «Appeal for Amnesty 1961» хәрәкәте оештырыла. Хәрәкәтнең мөрәҗәгатьләре төрле газеталарта басыла. Бененсон вөҗдан тоткыннары турында сөйләгән «Persecution 1961» китабын да чыгара.

1961 елда хәрәкәт җитәкчелеге кеше хокуклары өлкәсендә даими эшли торган оешманы булдыру турында карар кабул итә. 1962 елның 30 сентябрендә ул Amnesty International исемен ала.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Amnesty International 
 

*
Төркем:Табышсыз оешмалар
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Кеше хокуклары
Джон Мотт

**Джон Рэлей Мотт** (; 25 май 1865 ел – 31 гыйнвар 1955 ел Орландо) ― атаклы протестант эшлеклесе, Бөтендөнья христиан студентлары ассоциациясенең (WSCF) һәм Яшь Кешеләрнең Христиан Ассоциациясенең (YMCA) җитәкчесе,  1946 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Джон Рэлей Мотт Джон һәм Эльмира Мотт гаиләсендә туа. Өлкән Мотт урман сәүдәгәре һәм Айовадагы бер кечкенә шәһәрнең мэры була. Рэлей Мотт исә 16 яшендә Югары Айова университетына укырга керә, ләкин 1885 елда Корнелль университетына күчә. Университетта ул YMCAга керә, һәм тиздән аның университет бүлеген җитәкли, ә 1886 елда  халыкара христиан конференциясендә аның вәкиле була. Университетны 1888 елда тәмамлап, Мотт YMCAның АКШ һәм Канада милли сәркатибе вазифасына керешә.

1895 елда ул Бөтендөнья христиан студентлары ассоциациясенә (WSCF)  нигез сала һәм аның генераль сәркатибе була.

1910 елда Мотт бөтен дөньяның протестант чиркәүләрен берләштергән Эдинбург Бөтендөнья миссионерлык конференциясенең рәисе була. Соңрак аның даими комиссиясенең әгъзасы. Шулай ук, ул халыкара миссионерлык шурасының рәисе итеп сайлана.

1916 елда Мотт дипломатик миссия белән Мексикага җибәрелә, ә 1917 елда, инкыйлаб чорында, ул Элиу Рут миссиясе составында Россияга җибәрелә.

1946 елда ул «миссионерлык эшчәнлеге» өчен Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. 1948 елда Джон Рэлей Мотт Бөтендөнья чиркәүләр  шурасына нигез салуда катнаша һәм аның мактаулы рәисе итеп сайлана.

Мотт 1955 елның 31 гыйнварында вафат була. 
## Әдәбият
### Моттның тәрҗемәи хәлләре
* Fisher, Galen M., John R. Mott Architect of Cooperation and Unity. New York, Association Press, 1953.
* Mackie, Robert C., and others, Layman Extraordinary: John R. Mott, 1865-1955. London, Hodder & Stoughton, 1965.
* Matthews, Basil Joseph, John R. Mott: World Citizen. New York, Harper, 1934.
### Моттның әсәрләре
* Mott, John R., Addresses and Papers of John R. Mott. 6 vols. New York, Association Press, 1946-1947.
* Mott, John R., Confronting Young Men with the Living Christ. London, Hodder & Stoughton, 1923.
* Mott, John R., Cooperation and the World Mission. London, Student Christian Movement Press, 1935.
* Mott, John R., The Future Leadership of the Church. London, Hodder & Stoughton, 1909.
* Mott, John R., The Larger Evangelism: The Sam P. Jones Lectures at Emory University, 1944. London, Lutterworth, 1944.
* Mott, John R., Leadership of the Constructive Forces of the World. London, Oxford University Press, 1931.
* Mott, John R., Liberating the Lay Forces of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
* Mott, John R., The Present-Day Summons to the World Mission of Christianity. London, Student Christian Movement Press, 1932.
* Mott, John R., The Present World Situation. New York, Student Volunteer Movement for Foreign Missions, 1914.
* Mott, John R., Strategic Points in the World's Conquest: The Universities and Colleges as Related to the Progress of Christianity. London, Nisbet, 1897.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Корнель университетын тәмамлаучылар
Төркем:Протестантлык эшлеклеләре
Төркем:АКШ дипломатлары
Төркем:Протестант миссионерлары
Ральф Банч

**Ральф Джонсон Банч** (, 7 август, 1904 — 9 декабрь, 1971) — американ дипломат һәм хокук яклаучысы, 1950 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Яшь чаклары һәм белеме
Банч 1904 елда Мичиган штатында, Детройтта туа. Аның әтисе парикмахер булып эшли, әнисе музыкант була. Ральф кечкенә булганда гаилә Альбукеркка үзләренең какшаган сәламәтлекләрен төзәтер өчен күченә. Ләкин озак та үтми, алар вафат булалар һәм малай Лос-Анҗелестагы әбисендә яши башлый.

1927 елда халыкара мөнәсәбәтләр буенча бакалавр дәрәҗәсе белән ул Лос-Анҗелестагы Калифорния унивеситетын тәмамлый. Белем алуны Гарвард университетында дәвам итә. 1928 елда ул анда магистр, 1934 елда докторлык дәрәҗәсенә ирешә.

## Карьера
1928 елдан 1950 елга кадәр Бранч Говард университетының политология факультетын җитәкли. Америка укытучылар федерациясенең әгъзасы булып тора. Шушы елларда ул раса белән бәйле хорафатларга катгый рәвештә каршы чыга.

1948 елдан 1949 еллар арасында Банч гарәп-исраил низагын хәл итүдә хәлиткеч роль уйный. Бу низагны көйләү өчен ул 1950 елда Тынычлык өчен Нобель премиясенә лаеклы дип табыла.

Банч 1971 елда 68 яшендә вафат була. Бронкста (Нью-Йорк) җирләнгән.
## Сылтамалар
* 
* Ральф Банч  — биография 
* Nobelprize.org 
* Dr. Martin Luther King Jr. and Dr. Ralph J. Bunche: Nobel Peace Prize Winners Whose Paths Converge  

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Эмили Болч

**Эмили Грин Болч** (; 8 гыйнвар 1867 ел, Бостон, Массачусетс, АКШ ― 9 гыйнвар 1961 ел) ― америкалы икътисадчы, пацифистка, 1946 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. 
## Биография
Эмили Грин Болч данлыклы адвокат һәм педагог Фрәнсис Вернье Болчның гаиләсендә икенче бала булып, 1867 елның 8 гыйнварында Бостонда дөньяга килә. 1889 елда ул Брин Мар колледжын тәмамлый һәм аннары ике ел Парижда, Сорбоннада белем ала. Бу уку дәверендә ул Франциянең ярлы катлауларына ярдәм итүгә багышланган тикшеренүен тәкъдим итә. АКШка кайткач, ул укуын Һарвард университетында һәм Чикаго университетында дәвам итә. Белем алуын ул 1896 елда Берлин университетында тәмамлый.

Шул ук елны Болч Уэллсли колледжында укыта башлый, һәм 1913 елда шул белем бирү йортында аңа икътисад һәм социология профессоры дәрәҗәсе бирелә. Эмили Грин Болч яхшы мөгаллим була һәм студентлар арасында ул бәян итүенең җиңел аңлашылуы, тормыш тәҗрибәсенең тирәнлеге, дәртлелеге һәм мескеннәргә ярдәм итүе белән дан казана. Болч хатын-кызларга сайлау хокукы бирү өчен; расалар тигезлеге өчен; балалар хезмәте өстендә катгый контроль һәм эшчеләргә хезмәт хакын арттыру өчен хәрәкәтләрнең актив катнашучысы була. 1910 елда аның АКШтагы славян иммигрантларына багышланган «Our Slavic Felow-Citizens» дигән тикшеренүе нәшер ителә.

1915 елда Болч Америка делегациясе составында Гаагадагы Халыкара хатын-кызлар конгрессында катнаша. 1918 елдан 1922 елгача Эмили Грин Болч Тынычлык һәм ирек өчен Халыкара хатын-кызлар лигасының сәркатип-казначысы итеп билгеләнә. 1926 елда ул оккупациядәге Гаитидагы социаль шартларны өйрәнә һәм Америка хөкүмтенә гаскәрләрен чыгарып, җирле халыкка җирне шәхси милек итеп тапшырырга тәкъдим итә. Икенче бөтендөнья сугышы елларында ул качакларга ярдәм итүдә катнаша. 1941 елда Перл-Харборга һөҗүм итү Болчның АКШ нейтралитетына карата фикерен үзгәртә һәм ул иленең сугышка керүен хуплый. Хиросима һәм Нагасакига атом һөҗүме ясалгач, ул атом-төш коралын тыю кирәклеге турында белдерә.

1946 елда Джон Мотт белән бергә, ул Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Эмили Грин Болч 1961 елның 9 гыйнварында 95 яшендә вафат була.

## Сылтамалар

* Эмили Грин Болч  — биография 
* Nobelprize.org 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ педагоглары
Төркем:Пацифистлар
Мингер

**Мингер** — Россия территориясеннән ага торган елга. Новосибирск өлкәсе, Тум өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга  Шегарка елгасының уң ярына тамагыннан 14 км өстәрәк  кушыла. Елга озынлыгы 51 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Югары Об су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Об  елгасы Новосибирск сусаклагычынан Чулым  елгасы менән кушылгансы,   Иняи һәм Томь елгаларын кетрмичә. Кече елга бассейны — (Югары) Об кушылдыклары бассейны, Томь кушылганга кадәр, елга бассейны — (Югары) Об, Иртеш кушылганга кадәр.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 13010200712115200013541
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 115201354
* Бассейн коды — 13.01.02.007
* ГӨ буенча  — 15
* ГӨ буенча чыгарылышы — 2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Новосибирск өлкәсе елгалары
Төркем:Тум өлкәсе елгалары
Курган өлкәсе

**Курган өлкәсе** — Россия Федерациясенең Азия өлешендә урнашкан субъекты. Урал федераль округсена керә.

Өлкә үзәге — Курган шәһәре.

## География
### Чиктәшлек

Өлкә Көнбатыш Себернең көньяк-көнбатышында, Тубыл елгасының урта агымы бассейнында урнашкан. Җир өсте тигез диярлек, көнбатышта һәм көньяк-көнбатышында аз гына күтәренке.
### Климат
Климат — кискен континенталь, июльнең урта температурасы — +19 °С, гыйнварның урта температурасы — -18 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме ~400 мм.
### Гидрография
Төп елгалар — Тубыл, Исәт (Мияс, Теча һәм Сәнәр белән), Уй, Кортамыш, Юргамыш — өлкәнең көнбатыш өлешендә урнашалар.

Курган өлкәсендә 2943 күл исәпләнә, аларның күпчелеге көнчыгышта һәм көньяк-көнбатышында урнашалар.
## Тарих
Урал артының тарихы палеолит чорыннан ук башлана.

Беренче кешеләр торагы Шикаевка авылында табыла.

Неолит чоры тораклары Кошкина һәм Охотина авылларында табыла.

Б.э.к. XVII — VIII гасырларда биредә алакүллеләр яшәгән.

13-16 гасырларда бүгенге өлкә җирләре Алтын Урда, ә соңрак Себер ханлыгы составында булганнар.
1586 елдан, Күчем хан җитәкләгән Себер ханлыгы басып алынгач,бу җирләр тулысы белән руслар кулына күчә.

Совет чорында хәзерге Курган өлкәсе җирләре башта Урал, ә аннан соң Чиләбе өлкәсе составында булганнар.

Курган өлкәсе 1943 елның 6 февралендәге ССРБ Югары  указы белән оештырылган. Өлкә составына Чиләбе өлкәсенең 32 көнбатыштагы район һәм Омск өлкәсенең 4 районы кертелгән. 1944 елда өр-яңадан оештырылган Төмән өлкәсе составына Армизон, Бердюжье, Исәт һәм Упорово районнары кертеләләр.

## Халык
Курган өлкәсе халкы 2010 елга якынча 911 мең кеше. 
### Торак пунктлар
**Курган өлкәсенең эре торак пунктлары**


### Милли состав
1959—2002 еллар:

## Администртив бүленеш
### Муниципаль районнар
thumb|400px

# Әлмән районы
# Белозерское районы
# Варгаши районы
# Далматово районы
# Звериноголовское районы
# Каргаполье районы
# Катай районы
# Кетово районы
# Куртамыш районы
# Лебяжье районы
# Макушино районы
# Мишкино районы
# Мокроусовский районы
# Петухово районы
# Половинное районы
# Тубыл буе районы
# Сафакүл районы
# Целинное районы
# Частоозёрье районы
# Шадринск районы
# Шатровский районы
# Шумиха районы
# Щучье районы
# Юргамыш районы

### Шәһәр округлары
* Шадринск
* Курган

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр


*
Орнитишийлар

**Орнитишийлар** (, ) - динозаврларның триас чорының азагында барлыкка килгән тәртибе. Кемдер орнитишийларны һәм зауришийларны архозаврлар өстәртибенең аерым төркемнәренә чыгара. Динозаврларны, ләгәннәре төзелешендәге аерманы күреп, ике тәртипкә 1887 елда профессор Гарри Говьер Сили аерган. Зауришийларның лонный сөяге, башка сөйрәлүчеләрнекедәй, алга юнәлешелгән, ә орнитишийларныкы, кошларныкыдай, — атрка.
Барлык орнитишийлар үсемлекашаучылар иде. Бу тәртипнең өч төп ботагы бар: 
*Орнитоподлар (кошаяклылар) — икеаяклы, баштан вак һәм тиз, шуннан (юра чорының азагында - акбүр периодының башында) авыр һәм әкрен төрләр биргән төркем; вәкилләре - игуанодон, һадрозаврлар, фаброзаврлар һ.б.; 
*Анкилозаврлар һәм стегозаврлар — броняга ябынганнар дүртаяклы динозаврлар. Гелиозавр, коритозавр һ.б.;
*Цератопслар — тутыйборынлы динозаврлар. Беренчеләре — триас чорының азагындагы фауна вәкилләре — икеаяклы булганнар. Акбүр чорының уртасында дүрт аякка басканнар. Шушы ботакка трицератопс карый.

## Шулай ук кара
*Мезозой дәвере
**Триас
**Юра
**Акбүр чоры
*Сөйрәлүчеләр
**Диапсидлар
***Архозаврлар
****Текодонтлар
****Динозаврлар
*****Динозаврларның юкка чыгуы
*****Зауришийлар
****Птерозаврлар
****Крокодиллар

## Чыганаклар

*
Мартыново (Киров өлкәсе)

**Мартыново** () — Киров өлкәсенең Луза районында урнашкан авыл.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча даими яшәүче халкы юк.

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Төркем:Луза районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Зауришийлар

**Зауришийлар** (, ) — динозаврларның триас чорының уртасында барлыкка килгән беренче тәртибе. Кемдер зауришийларны һәм орнитишийларны архозаврлар өстәртибенең аерым төркемнәренә чыгара. Динозаврларны, ләгәннәре төзелешендәге аерманы күреп, ике тәртипкә 1887 елда профессор Гарри Говьер Сили аерган. Зауришийларның лонный сөяге, башка сөйрәлүчеләрнекедәй, алга юнәлешелгән, ә орнитишийларныкы, кошларныкыдай, — атрка.
Зауришийлар тәртибенең өч ботагы бар:
*целурозаврлар — вак, җиңел, озынмуенлы һәм тиз ерткыч хайваннар. Иң бәләкәкәй динозаврлар — компсогнатуслар — бу төркемгә караганнар; 
*карнозаврлар — эре, авыр һәм акрын ерткычлар. Шушы төркемгә тиранозавр рекс, спиннозавр һ.б. ерткыч гигантлар карый. Кайбер әдәбияттә целурозаврлар һәм карнозаврлар *[[тероподлар]]га* бергәләштереләләр;
*завроподлар — авыр, бик эре, озынмуенлы һәм озынкойрыклы хайваннар. Кагыйдә буларак, үсемлекне ашаганнар. Шушы ботакка диплодоклар, платеозавр, маменчизавр һ.б. карыйлар.

## Шулай ук кара
*Мезозой дәвере
**Триас
**Юра
**Акбүр чоры
*Сөйрәлүчеләр
**Диапсидлар
***Архозаврлар
****Текодонтлар
****Динозаврлар
*****Динозаврларның юкка чыгуы
*****Орнитишийлар
****Птерозаврлар
****Крокодиллар

## Чыганаклар

Төркем:Динозаврлар
*
Норвегия терактлары (2011)

**Норвегиядә террористик актлар** — 2011 елның 22 июлендә Ослода һәм Утойя утравында булган ике теракт. Аларны оештыруда Норвегия ватандашы Андерс Брейвик гаепләнә. Ул үзе бу гамәлләрне бер үзе башкармады, дип игълан итте.

Башта 93 кеше һәлак дип хәбәр ителсә дә, соңрак 76 кеше үлгән дип әйтелде.

Норвегия премьер-министры Йенс Столтенберг булган бу һөҗүмнәрне илкүләм фаҗига дип атады. Бу аңлап булмаслык коточкыч фаҗига, диде Столенберг.

Норвегия кануннары нигезендә мондый җинаятьләр өчен 21 елга кадәр төрмә җәзасы билгеләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Норвегиядәге һөҗүмнәрдә 92 кеше һәлак булды
* Брейвик Путинны үрнәк итеп күрә

Төркем:Террор гамәлләре
Төркем:2011 ел
Төркем:22 июль
Төркем:Норвегия тарихы
Рәис Мөхәммәдиев

**Рәис Гатаулла улы Мөхәммәдиев** (01.09.1946, Башкортстан, Бакалы районы, Сазанлы) — Башкортстанда яшәп иҗат иткән фантаст татар язучысы.

## Тормыш юлы
Рәис Гатаулла улы Мөхәммәдиев 1946 елның 1 сентябрендә Башкортстанның Бакалы районы Сазанлы авылында туа. Татарстанның Мөслим районы Күбәк урта мәктәбен тәмамлаганнан соң 1965 елда Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетына укырга керә. Аны тәмамлагач хәрби хезмәттә була, Себер якларында эшләп йөри.

Хәзерге вакытта Башкортстанның Чишмә районы Ибраһим авылында яши.

## Иҗаты

Р. Мөхәммәдиевнең каләме исә, 3. Мәхмүдидән аермалы буларак, галәми фантастикада көчлерәк. Ул чит-ят планеталар белән бәйле, үтә дә гаҗәеп маҗаралар хакында яза, оригиналь образлар, ситуацияләр уйлап таба. Аның әсәрләре укучының аның, хисләрен баштан ахыргача киеренкелектә тота, конфликт исә иң соңгы юлларда гына чишелеп китә. Бу үзенчәлек Р. Мехәммәдиев әсәрләрен мавыктыргыч һәм кызыклы итә. Рәис Мөхәммәдиев — Галәмнең ерак чикләрендә яңадан-яңа әхлакый сынаулар белән очрашкан астронавтлар турында кыска, сeрәтләмә хикәяләр остасы.

## Әсәрләре
Дистәләгән фантастик хикәя һәм повесть авторы. Татар телендә «Билгесез планетада: фантастик hәм маҗаралы повестьлар hәм хикәяләр» 
җыентыгын чыгара.

*"Билгесез планетада"
*"Дөньяда ниләр юк"
*"Хөкем"
*"Әүл ия"
*"Җәүһәр планета"
* һ.б.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар электрон китапханәсе. 

## Сылтамалар
* Татар фантастикасы сайты. Р.Мөхәммәдиев бите.

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Язучы-фантастлар
Корделл Халл

**Корделл Халл** (; 2 октябрь 1871 ел, Олимп, Теннесси – 23 июль 1955 ел, Вашингтон) — америкалы дәүләт эшлеклесе. 11 ел буена (1933-1944 елларда) ул АКШ Дәүләт сәркатибе була. 1945 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.
## Биография
Корделл Халл Бирдстон тирәсендә, Теннесси штатында, фермер Уильям Халл һәм Элизабет Райли гаиләсендә өченче бала булып туа. Аларның гаиләсендә биш бала була.

1891 елда Халл Камберленд университетында 10-айлык курсны биш айда тәмамлап,  юрист дәрәҗәсен ала. 1893 елда ул Теннесси штатының вәкилләр палатасына сайлана. Испан-американ сугышы вакытында ул Кубада теннессилы пехота капитаны булып хезмәт итә.

1906 елда ул АКШ Конгрессына сайлана һәм анда 1920 елга кадәр эшли. Корделл Халл керемләтә салым һәм мирас салымы турында кануннарның авторы була. 1920 елгы сайлауларда җиңелгәч, Демократик милли комитет (АКШ демократик фиркәсе белән идарә итүче комитет) рәисе итеп куела. 1923 елда яңадан Конгресска сайлана һәм андагы урынын 1930 елга кадәр саклый. 1931 елда аны АКШ Сенатына сайлыйлар.

1933 елда Франклин Рузвельт К.Халлны АКШ Дәүләт сәркатибе итеп билгели.  Шул ук елны Корделл Халл Лондон икътисади конференциясендә Америка делегациясен җитәкли. Халл Латин Америкасы илләре белән тыныч мөнәсәбәтләр урнаштыру өчен күп көч куя.  Икенче бөтендөнья сугышы башлангач, Рузвельт Европа эшләре белән шәхсән үзе шөгыльләнә башлый һәм Халлга тын океан проблемасы өстендә эшләүне тапшыра. Корделл Халл Япония һәм Кытай белән сөйләшүләр алып бара. 1939 елда ул үзенең йогынтысын кулланып, Европадан килгән йөзләрчә яһүд качакларына АКШта SS St. Louis  корабыннан төшүне тыя, һәм нәтиҗәдә аларга Европага кире кайтырга туры килә. 1942 елның февраленнән ул сугыштан соңгы чор мәсьәләләре буенча киңәшләшү комитетын җитәкли. 1943 елның 18 октябрендә ул Мәскәү конференциясендә катнаша. 1944 елда Халл дәүләт сәркатибе вазифасыннан, авыруы сәбәпле, китә. Ләкин моннан соң, 1945 елда ул БМО оештыру конференциясендә америкалы делегацияне җитәкли. Моның өчен ул Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Корделл Халл 1955 елда Вашингтонда вафат була.

## Сылтамалар
* The Cordell Hull Foundation, a non-profit NGO, based around furthering international peace and co-operation 
* The Cordell Hull Institute, a US think-tank focusing on furthering debate in international economic development and trade  
* The Cordell Hull Musuem, located in Byrdstown, Tennessee, focusing on Hull’s life and work 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:АКШ дәүләт сәркатипләре
Калга

**Калга́** () — Кырым ханлыгында ханнан соң икенче шәхеснең титулы. Бу вазифаны Кырымның өченче ханы Мәңгле I Гәрәй (1468–1515) оештырды. Һәрбер хан тәхеткә утырганда калганы билгеләде, гадәттә үзенең бертуганнарыннан, улларыннан яки бертуганнарының улларыннан. Калгалар тик Гәрәйләр нәселленнән  солтаннарыннан билгеләнделәр, шуңа күрә аларны шулай ук «калга-солтан» дип атаганнар. Калга тора торган урыны Акмәчет шәһәрендә (хәзерге Симферополь) булган. Кафа портыннан килеренең өлеше алды.

## Моны да кара
* Нуреддин-солтан

Төркем:Кырым ханлыгы
Төркем:Титуллар
Нуреддин-солтан

**Нуредди́н** () — Кырым ханлыгында хан һәм калгадан соң өченче шәхеснең титулы. Бу вазифаны Кырымның ханы Мәхмәд II Гәрәй (1577–1584) оештырды. Һәрбер хан тәхеткә утырганда калгадан соң нуреддинне билгеләде, гадәттә үзенең бертуганнарыннан, улларыннан яки бертуганнарының улларыннан. Нуреддиннәр тик Гәрәйләр нәселленнән  солтаннарыннан билгеләнделәр, шуңа күрә аларны шулай ук «нуреддин-солтан» дип атаганнар.

Нугай Урдасында берисемле нуреддин титулы булган.

## Моны да кара
* Калга
* Нуреддин

Төркем:Кырым ханлыгы
Төркем:Титуллар
Агота Кристоф

**Агота Кристоф** (; 1935 елның 30 октябре — 2011 елның 27 июле) — француз телендә иҗат иткән Швейцария язучысы. Чыгышы буенча маҗар. Готфрид Келлер исемендәге (2001) һәм Фридрих Шиллер исемендәге (2005) әдәби премияләр иясе.

Ул 1935 елның 30 октябрендә Маҗарстанда туа. 1956 елда, коммунизмга каршы инкыйлаб бастырылгач, Швейцариягә күчә. Анда ул француз телен үз итә.

1986 елда ул «Le grand cahier» («*Калын дәфтәр*») исемле беренче романын бастыра. Роман җылылык белән кабул ителә, утыздан артык телгә тәрҗемә ителә. Соңрак аның дәвамы да языла.

Гомеренең соңгы елларында әдәби эшчәнлек белән шөгыльләнмәгән. 2011 елның 27 июлендә үзенең Нойшательдагы йортында вафат була.

## Библиография
* 1986: *Le grand cahier* (Калын дәфтәр)
* 1988: *La preuve* (Дәлил)
* 1991: *Le troisième mensonge* (Өченче ялган)
* 1998: *L'Heure grise et autres pièces*
* 1995: *Hier* (Кичә)
* 2004: *L'analphabète* 
* 2005: *C'est égal* (Барыбер)
* 2006: *La trilogie des jumeaux*

## Сылтмалар
* Умерла писательница Агота Кристоф 

Төркем:Француз телле язучылар
Төркем:Швейцария язучылары
Карлос Сааведра Ламас

**Карлос Сааведра Ламас** (; 1 ноябрь 1878 ел – 5 май 1959 ел) — аргентиналы галим-хокукчы һәм сәясәтче, 1936 елда Латин Америкасыннан беренче Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
## Биография
Карлос Сааведра Ламас 1878 елда Буйныс-Айрыста туа. 1903 елда хокук докторы дәрәҗәсе белән Буйныс-Айрыс университетын тәмамлый. Халыкара хокук профессоры була, шулай ук Ла-Плата университетында хокук белемен һәм социологияне укыта. Сәяси карьерасын 1906 елда иҗтимагый кредит хезмәтен җитәкләү белән башлый. 1908 елда Аргентина парламентына сайлана, ә 1915 елда юстиция һәм иҗтимагый мәгариф министры итеп билгеләнә. 1932 елдан 1938 елга кадәр Сааведра Агустин Педро Хусто хөкүмәтендә тышкы эшләр министры вазифасын үти. Бу вазифасында ул Боливия-Парагвай конфликтын хәл итүдә катнаша һәм алты нейтраль Америка дәүләтеннән дуслашу комиссиясен оештырып, 1934 елның июнендә тынычлык килешүенә кул куюга ирешә. Тынычлык булдыруда хезмәтләре өчен ул 1936 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә. Шул ук елны ул Милләтләр Лигасының президенты итеп сайлана.

1959 елда Буйныс-Айрыста 80 яшендә вафат була. 
## Сылтамалар
* Карлос Сааведра Ламас — биография 
* Nobelprize.org 

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Аргентина сәясәтчеләре
Нуреддин

**Нуредди́н** () — Нугай Урдасында уң (көнбатыш) канат хөкемдарының титулы, бий белән бергә хакимлек итүче һәм аның варисы. Титулның исеме Идегәй бәкнең улы Нуретдин исеменнән чыга. Вазифаны 1537 елда Идел буе күчеп йөрү җирләрендә идарә итү өчен керткәннәр. 1560 елларга кадәр бер үк вакытта ике нуреддинне билгеләгәннәр: берсе канат башлыгы буларак, икенчесе гаскәр башлыгы буларак; аннан соң бу ике бурычны бер мирза башкарган. Гадәттә нуреддин булып хакимлек итүче бийнең энесе яки улы билгеләнгән.

Кырым ханлыгында берисемле нуреддин титулы булган.

## Әдәбият
*  Трепавлов, В.В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература.

## Моны да кара
* Нуреддин-солтан

Төркем:Нугай Урдасы
Төркем:Титуллар
Франция милли символы

Хәзерге эмблема 1953 елдан Франция символы булып тора. Ләкин аның рәсми билге буларак хокукый статусы бөтенләй юк. Эмблема берничә өлештән тора:

* арыслан башы һәм République Française (Француз җөмһүрияте) дигән сүзне белдерүче «RF» монограммасы белән пельта;
* акыллылык, хикмәтне белдерүче имән ботагы;
* гаделлек билгесе булган фасция.


Image:Logo de la République française.svg|Француз җөмһүрияте логотибы
Image:Emblem of France consulate.jpg|Бу билге француз илчелеге биналарында кулланыла.

## Тарих

## Шулай ук кара
* Марианна (символ)
* Франция байрагы
* Франция символлары

Франция
Төркем:Әлифба буенча герблар
Солабаш

Бу сүзнең берничә мәгънәсе бар:
* Олы Солабаш *(Зур Солабаш)* — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
* Кече Солабаш — Татарстан Республикасының Биектау районындагы авыл.
Франция географиясе

Франция мәйданы — 547 030 км² (диңгез арты җирләре белән бергә — 674 843 км²). Ил көньяктан төньякка һәм көнбатыштан көнчыгышка 1000 км-га сузыла. Зурлыгы буенча Франция Аурупада тулысынча урнашкан илләр арасында икенче урынны алып тора (Украинадан соң).

Франция җирләре аша Пиреней, Альп, Юра сузыла.

## Чиктәшлек
Франциянең күпчелек өлеше Көнбатыш Аурупада урнаша. Төньяк-көнчыгышта ул Бельгия, Люксембург һәм Алмания белән, көнчыгышта Алмания һәм Швейцария белән, көньяк-көнчыгышта Монако һәм Италия белән, көньяк-көнбатышта исә Испания һәм Андорра белән чиктәш.

Көнбатышта һәм төньякта Франция Атлантик океан (Бискай култыгы һәм Ла-Манш бугазы), көньякта Урта диңгез тарафыннан юыла.

## Чикләр нокталары
### Метрополия
* Иң төньяк нокта — Bray-Dunes, Nord 
* Иң көньяк нокта — Îles Lavezzi, Corsica 
* Иң көнбатыш нокта — Île d'Ouessant, Brittany 
* Иң көнчыгыш нокта — Cervione, Haute-Corse  

### Кыйтга өлеше
* Иң төньяк нокта — Bray-Dunes, Nord  
* Иң көньяк нокта — Puig de Comanegra, Pyrénées-Orientales 
* Иң көнбатыш нокта — Pointe de Corsen, Finistère  
* Иң көнчыгыш нокта — Lauterbourg, Bas Rhin 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Анкилозаврлар

thumb|Эдмонтонияләр

**Анкилозаврлар** () — тиреофорлар асотрядының инфраотряды.

## Систематика һәм төзелеш үзенчәлекләре
Анкилозаврлар — орнитишийлар тәртибенең вәкилләре, тиреофорлар төркеменә керәләр. Анкилозаврларны санамыйча, бу төркемгә стегозаврлар, скутеллозаврлар һәм сцелидозавридлар карыйлар. Анкилозаврларның үзенчәлекләре: арткы азаклыклар алгылардан ике тапкырга зуррак булганнар, бөтен тәне сөякле пластиналар белән капланган иде, кай урыннарда шиплар да булганнар, «калкансыз» тамак һәм корсак кына калганнар.

Анкилозаврларның тешләре нечкә, сулы ризык кына ашау өчен кирәк. Шуңа күрә, мөгаен, анкилозаврлар үсемлекләрне генә түгел, үлгән хайваннарның гәүдәләрен һәм башка динозаврларның йомырткаларын ашый алганнар.

Инфратәртип ике гаиләлеккә бүленә:
****[[Анкилозавридлар]]***, иң борынгы анкилозаврлар: калын, бер-берсенә кушылган, сөяк белән бергәләштерелгән пластиналар белән капланган киң, өчпочмаклы баш, койрыктагы палица, башның арткы өлешендә эре түгел сөякле мөгезләр. Эуплоцефалусның сөякле, әмма хәрәкәтле күз кабагы булган. Иң алдынгы анкилозавридларның баш сөягендә тын алу өчен кыен каналлар системасы бар иде. Алар исләр сизүне яхшыртканнар һәм авазлар ясау өчен кулланыла алганнар. Анкилозавридлар юраның яртысында барлыкка килгәннәр. Без белгән анкилозаврларның борынгысы — гаргойлезавр (Вайоминг, бәләкәй баш сөяге һәм тулы булмаган скелет буенча билгеле). Анкилозаврларның таңы стегозаврларның һәм завроподларның иң яхшы вакытында башлана (Дракопелта, Португалия, һәм мумоорапелта, Колорадо).
****[[Нодозавридлар]]***: палицалар юк, зур шиплар күп, башы таррак, җиңелрәк, сөякле мөгезләр юк. Нодозавридларның иңбашларында нык үсеш алган мускуллар булганнар (анкилозавридларның иңбаш мускуллары болай нык үсеш алмаган). Шулай итеп, анкилозавридларның палицасын нодозавридларныкы шиплар алыштыра: ерткычның һөҗүме вакытында нодозавридларның мускуллары шипларны хәрәкәт итерә алганнар. Ләкин, мөгаен, шипларның төп мәксәте төр эчендәге демонстрациядә, территория һәм партнёрлар өчен сугышта булган. Чын нодозавридларның калдыклары акбүр чорының башына кадәр очрамый. Беренче чын нодозавридлар — завропелта (Монтана), цедарпелта (Юта) һәм попозавр (Техас). Анкилозавридлар да, нодозавридлар да динозаврларның юкка чыгуына кадәр яшәгәннәр һәм чәчкә атканнар.
Кайбер анкилозаврлар (мәсәлән, гастония, иртәнге акбүр, Юта, һәм полакантус, иртәнге акбүр, Англия һәм Испания) үзләрендә анкилозавридларның һәм нодозавридларның сыйфатларын бергәләштерәләр. Бәлки, алар өченче ботакка карыйлар.

## Искзрмәләр

*
Сена

**Се́на** ( , ) — Франция төньягында урнашкан елга. Иль-де-Франс һәм Югары Нормандия регионнарында ага. Илнең эре транспорт артериясе.

Борынгы заманнарда елга атамасы *Секвана* (Sequana) дип яңгыраган. Бу праиндоевропа *sak-* (изге) тамырыннан килеп чыга дип санала.

Озынлыгы — 776 км, бассейн мәйданы — 78,65 мең км².

## Гидрография
Сена башы Бургундиядә урнашкан Лангрның көньяк өлешендә урын били. Аннары соң елга Париж бассейны буенча ага, Париж шәһәре аша үтә. Гавр янында елга Ла-Манш бугазына ага. Елга тамагында Нормандия күпере төзелгән.

Об, Марна, Уаза һәм Йонна елгалары — Сенаның кушылдыклары.

Уртача су чыгымы 250—500 м³/с. Көчле яңгырлар нәтиҗәсендә су ташу күренеше күзәтелергә мөмкин.

Елгада урнашкан төп портлар — Париж, Руан, Гавр.

## Фотосурәтләр

Файл:France.seine.350pix.jpg|Елга харитасы
|Нормандия күпере
Файл:Seine by Eiffel.jpg|Париж шәһәрендә
Файл:VBRITTO-invalides-seine-2008.jpg|Париж шәһәрендә
Файл:Peniches sur la Seine a Boulogne P1000112.JPG|Парижның Дефанс районы
Файл:Aftnn The Seine from the Eiffel Tower.jpg|Эйфель манарасыннан манзара
Файл:Seinefromthepetitpont.png|Париж шәһәрендә


## Искәрмәләр

Төркем:Франция елгалары
Иль-де-Франс

**Иль-де-Фра́нс** ( ) — Франциянең тарихи өлкәсе һәм үзәк регионы. Башкаласы — Париж. Иль-де-Франс — француз дәүләтчелегенең үзәге.

Хәзерге француз телендә *Île-de-France* «Франция утравы» мәгънәсен йөртә. Элек исә атама «liddle Franke» («кечкенә Франция») сүзтезмәсеннән барлыкка килгән. 1715—1814 елларда «Иль-де-Франс» атамасын шулай ук Маврикий утравы йөрткән.

Регион 1976 елда оеша.

## Географик мәгълүмат
Иль-де-Франс регионына Париж һәм аның янында яткан җирләр керә. Регион 8 департаментка бүленә: Париж (*Paris*), Сена һәм Марна (*Seine-et-Marne*), Ивелин (*Yvelines*), Эсон (*Essonne*), О-де-Сен (*Haute-de-Seine*), Сен-Сен-Дени (*Seine — Saint-Denis*), Валь-де-Марн (*Val-de-Marne*), Валь-д’Уаз (*Val-d’Oise*).

Регион дәүләт җиренең 2 %-ын тәшкил итә.

Иң зур елгалары — Сена, Марна һәм Уаза.

## Сылтамалар
* Regional Council of Île-de-France 

*
Орнитоподлар

thumb|300px|Орнитоподлар
thumb|Зауришийлар hәм орнитишийлар ләгәннәре төзелеше
thumb|Орнитишийлар ләгәне төзелеше
thumb|Зауришийлар ләгәне төзелеше
thumb|150px|left|upright|Өч бармаклы игуанодон аягы

Орнитоподлар (,  — кош һәм  — «аяк» сүзләреннән алынган) - кош янбаш сөякле, үлән ашаучы динозаврлар инфраотряды. Юра периодының ахырыннан башлап, акбүр периоды периоды буенча яшәгәннәр. Орнитоподлар үсемлек ашап тукланганнар.

Аларның янбаш сөякләренең һәм гомумән аякларының төзелеше кошларныкына охшаш булган. Шуңа күрә аларга шундый исем бирелгән.

Алар барлык континентларда яшәгәннәр. Берселәре бик бәләкәй булса, башкалары бик зур булган. Орнитоподларның кайбер төрләрендә кошлардагы сыман томшык булган.

## Чыганаклар
* Динозавры. - М.: ООО "Издательство Астрель": ООО "Издательство АСТ", 2002. - 359с.: ил.

Төркем:Юра периоды динозаврлары
Төркем:Акбур периоды динозаврлары
Бөек Татарстан

thumb||400px|Бөек Тартария харитасы, Амстердамда 1705 елда бастырган

**Бөек Татарстан**, **Бөек Татар иле** яки рус язылышында **Бөек Татария (Тартария)**, лат. Tartaria, ***Tartaria Magna***; англ. Tartary, Great Tartary - XIII-XIX гасырларда Урта Авразия төбәгенең исеме, Алтын Урда дәүләтенә буйсынган зур регионның XVIII гасыр ахырына кадәр яшәгән географик атамасы. Шунысы кызыклы, XIX гасырга кадәр Көнчыгыш Европада чыккан географик хариталарда һәм Энциклопедиядләрдә (мәс. Encyclopædia Britannica) бу атама Россия сүзен алыштыра, яки алар янәшә торалар. Татар дәүләтләре: Кырым ханлыгы, Казан ханлыгы, Нугай Урдасы, шулай ук Мәскәү кенәзлеге һәм Россия дәүләте карталарда Бөек Татариянең өлкәләре итеп күрсәтелә.

Күпчелек тарихи чыганакларда Алтын Урдада яшәгән халык татарлар дип атала, шуннан бу территория көнбатыш китапларында Бөек Татария, Тартария дип билгеләнә, татарча Бөек Татар иле. Бүгенге Татарстан Бөек Татариянең төньяк өлеше генә, Бөек Татар иле Татарстаннан шактый зуррак, бөтен Алтын Урдага туры килә.

## Байрак

Тарихи чыганаклар буенча Тартарияның берничә байраклары булган. Һоланд тарихчысы **Карл Алярд** китабына караганда "Бөек Татар иле патшасының" ике байрагы булган:

"Бөек Татар иленең байрагында аждаһа (**Бараҗ**) сурәтләнә, икенче сары төсле байракның үзәгендә кара ябалак сурәтләнә".

Пьер Дюваль Д’Аббевиль "Бөтендөнья җәгърафиясе" китабында шулай ук Бөек Татарстанның гербында ябалак булганын яза.

**Бараҗ** (риваятьтәге болгарлар аҗдаһасы) хәзер Казанның гербында һәм байрагында Зилант буларак сурәтләнә, ә ябалак Чирмешәннең гербында бар, шулай ук литва татарларында очрый.

## Чыганаклар
* http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Celebi2/text62.phtml
* http://lib.aldebaran.ru/author/defo_daniyel/defo_daniyel_dalneishie_priklyucheniya_robinzona_kruzo/ 
* XIV - XVIII гасырда Татарстанның карталары. Кешелекнең серләре
* http://tartaria.su/Великая_Тартария 
* http://maxpark.com/community/6782/content/1638499
* http://www.kramola.info/vesti/letopisi-proshlogo/flag-i-gerb-tartarii 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ауразия тарихы
Төркем:Татар тарихы
Артур Һендерсон

**Артур Һендерсон** (; 13 сентябрь 1863 ел, Глазго – 20 октябрь 1935 ел, Лондон) – Бөекбритания сәясәтчесе, Бөекбритантия Лейбористлар фиркасы лидеры, 1934 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты. 
## Биография
Артур 1863 елда  текстиль эшчесе гаиләсендә туа. Әтисе вафат булганда, аңа нибары 10 яшь кенә була. Металл коючы булып эшли, методистлар чиркәвенә керә һәм методист дин әһеленә әйләнә. 1892 елдан – металл коючылар һөнәри берләшмәсе хезмәткәре. 1888 елда Һендерсон Элеонора Уотсонга өйләнә. Аларның гаиләсендә бер кыз һәм өч ул туа.

1900 елда Артур Һендерсон 1903 елда төзелгән Бөекбритания Лейбористлар фиркасенең нигезе булган хезмәт вәкилләре комиссиясенә нигез салучыларның берсе. 1903 елда ул Бөекбритания парламентына сайлана. 1935 елга кадәр Һендерсон төрле сайлау урыннарыннан парламентка яңадан сайлана.

1911-1934 елларда ул Лейбористлар фиркасе сәркатибе.

Беренче бөтендөнья сугышы елларында, 1915-1917 елларда, Һендерсон Һерберт Һенри Асквит һәм Ллойд Джордж хөкүмәтләренә портфельсез министр буларак керә һәм «җиңү белән тәмамланачак сугыш» өчен чыгышлар ясый.

Февраль инкыйлабыннан соң  Россияга килә һәм Россия Вакытлы хөкүмәте һәм Эшче һәм солдан депутатларының Петроград шурасы белән сөйләшүләр алып бара.

Сугыштан соң Һендерсон Милләтләр Лигасы оештыруны яклый. 1924 елда Джеймс Рамсей Макдональдның беренче лейбористик кабинетында эчке эшләр министры; 1929-1931 елларда Макдональдның  икенче кабинетында тышкы эшләр министры, бу вазифасында ул 1929 елда ССРБ белән Бөекбритания арасында 1927 елда бетерелгән дипломатик мөнәсәбәтләрне торгыза. 1931-1933 елларда коралсызландыру буенча халыкара конференция рәисе була. 1934 елда Тынычлык өчен Нобель премиясе белән бүләкләнә.

Артур Һендерсон 1935 елның 20 октябрендә Лондонда вафат була.

Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Бөекбритания лейбористлары
Төркем:Бөекбритания эчке эшләр министрлары
Төркем:Бөекбритания тышкы эшләр министрлары
Бәк

**Бәк** (*باك, би (بي), бәй (باي)) — [[борынгы төркиләр]]дә ыруг-кабилә мөнәсәбәтләре заманында ыруг башлыгы. 
Аннары югары катламларның титулы. Дәрәҗә буенча бу титул [[морза]]дан югарырак. [[Бәк ыругы]]нда бер илдә бер үк вакытта тик бер бәк булырга мөмкин, калганнары гади морзалар гына.

Шулай ук [[олыс]] (өлкә) идарәченең дәрәҗәсе ([[олысбәк]]). Гәскәр башлыгын аңлаткан. Югарырак титулы булып [[бәкләрибәк]] торган. Күпчелек вакытларда нәсел буенча күчкән.

== Мәшһүр бәкләр ==

* [[Ар ягы бәкләре]]

== Искәрмәләр ==

== Әдәбият ==

* Фәхретдинов, Р. Г. "Татар халкы һәм Татарстан тарихы." *Казан: Мәгариф'' 287 (2001).

Төркем:Титуллар
Франция регионнары

**Регион** () — Франциянең югары дәрәҗәле административ-территориаль берәмлеге. Ил 18 регионга бүленгән, аларның 13 се кыйтгада урнаша, 5 се — диңгез арты җирләрдә. Шулай ук Корсика утравын еш кына регион дип атыйлар. Регионнар департаментларга бүленә.

## Хокукый халәте
Франция — унитар дәүләт. Регионнар үз кануннарны чыгара алмый. Регионнар, хөкүмәттән салымнарның бер өлешен алып, үз бюджетын формалаштыралар.

Кайбер вакытларда регионнарга автономия бирү мәсьәләсе күтәрелә, тик бу тәкъдим зур тәнкыйтькә дучар ителә.

## Франция регионнары

## Регионнар исемлеге (1982-2016)

## Сылтамалар
* Франция регионнары  
* Җирле сайтлар 

## Искәрмәләр
*