Чуаш дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле

**Чуаш  дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле** () — Чуашстан Республикасының Чабаксар шәһәрендә иҗат итүче сәнгать коллективы, бөтенсоюз, бөтенроссия бәйгеләре җиңүчесе, Чуашстан Республикасының К. Иванов исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (*[[1977]]*). 1994 елда «*академия ансамбле*»  исеменә лаек була.

*Сәнгать җитәкчесе* (1976 елдан) — Ю.В. Васильев, РФ халык артисты (*[[1997]]*), ЧР дәүләт премиясе лауреаты (*[[1977]]*).
*Баш балетмейстер* (2005 елдан) — Л.Н. Нянина, РФ атказанган мәдәният хезмәткәре (*[[1997]]*).
*Оркестр җитәкчесе* (2008 елдан) —  Ю.Б. Романько.
*Директор* (2002 елдан) — О.В. Королькова, ЧР атказанган мәдәният хезмәткәре (2001).

## Тарих

* Чуаш һөнәри музыкасына нигез салган композиторлар Ф. П. Павлов һәм В. П. Воробьев тарафыннан оештырыла. 
* 1924 елда Чуашстан дәүләт хоры статусын ала.
* 1924 елда Чуаш АССР башкаласы Чабаксарда беренче чыгышы уза. 1929 елда беренче мәртәбә Мәскәүдә, 1937 елда Ленинградта гастрольләре уза.
* 1943 елда Брянск һәм Калинин фронтларында өч айлык фронт гастрольләрендә  була.
 
## Чыгышлар
Ансамбль 1980-1998 елларда узган «Чуаш мәдәнияте һәм сәнгате көннәре»ндә даими катнаша. 1980 елдан башлап халыкара фольклор фестивальләрендә чыгыш ясый: 
* VI. Mezinárodni dudàckỳ Festival, Чехословакия (*[[1980]]*),  
* 31. Pressefest,  АДР (*[[1985]]*),  
* 12. Festival International de danse folklorique de Tournai, Бельгия (*[[1995]]*), 
* XIX Festival de Danzas de Villablanca, Испания (*[[1998]]*),  
* XXIII Festival Internacional de Folclore, Испания (*[[1999]]*),  
* 18а Estate Internazionale del Folklore, Италия (*[[2003]]*),  
* Festival Folklore du Monde, Франция (*[[2004]]*),  
* III «*Рус кышы*» фестивале, Лондон (*[[2007]]*),  
* 3 World Music and Dance Festival, Япония (*[[2010]]*),  
* «Altin Karagőz», Төркия (*[[2011]]*)  һ. б.
Чит илләрдә гастрольләрдә еш була: Италия (*[[1983]], [[2001]], [[2003]], [[2008]]*), АДР (*[[1985]]*), Польша (*[[1989]]*), АФР (*[[1991]]*), Бельгия (*[[1994]], [[2007]]*), Испания (*[[1999]], [[2001]], [[2005]]*), Бөекбритания (*[[2007]]*), Испания (*[[2001]], [[2005]]*), Голландия (*[[2007]]*), Франция (*[[1995]], [[2004]], [[2005]]*), Сүрия (*[[2009]]*), Япония (*[[2010]]*), Төркия (*[[2011]]*), Швейцария (*[[2012]]*), Тайвань (*[[2012]]*), Мексика (*[[2013]]*), АКШ (*[[2014]]*).

## Программа
Сәнгать җитәкчесе РФ халык артисты, дирижер Юрий Васильев, балетмейстер РФ һәм Чуашстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Александр Ангаров (1946-2005) куйган концерт  программалары
* Безгә кунакка килегез (*Приезжайте в гости к нам*) — 1977 
* Чуашстан – җырым минем (*Чувашия - песня моя*) — 1980 
* Ватанга мәдхия (*Ода Родине*) — 1982 
* Җиңүне зурлау (*Величальная Победе*) — 1985 
* Туган як киңлекләре (*Родные просторы*) — 1987 
* Чуаш киңлекләре (*Чувашские просторы*) — 1990 
* Безгә – 70 (*Нам-70*) — 1994, 
* Алтын көз (*Золотая осень*) — 2000.

#### Яңа программалар
* Дуслар белән дөнья матур (*Тăванпа хитре тĕнче*) — 2002
* Безнең терәк-ата йорты (*Ĕмĕрлетпĕр ĕмĕре*) — 2004
* Кичке сәлам (*Каçхи салам*) — 2007 
* Йола бәйрәме мозаикасы (*Обрядовая праздничная мозаика*) — 2008, ЧР президенты гранты алган 
* Сөю җырлары (*Юрату юррисем*) — 2009

## Репертуар
Чуаш һәм рус халык җырлары, уен күренешләре, халык тамашасы, җырлы-биюле сюиталар, оркестр башкаруында әсәрләр.

#### Җырлы-биюле сюиталар

* Чуаш такмаклары һәм биюләреннән такыя (*Чăваш такмакĕсемпе ташшисен кăшăлĕ*)
* Язгы әйлән-бәйлән (*Весенние хороводы*)
* Тюньки-тюньки
* Туй (*Туй*)
* Истирәхәт кылу (*Гуляние*)
* Май чабу (*Масленица*)
* Акатуй
* Чуаш ягы  бизәкләре (*Узоры чувашского края*)
* Көзге сыра (*Кĕр сăриỹ Чỹклеме*)
* Ухинкел җыр-биюләре (*Ухинкел юрри-ташши*)
* Азамат җырлары (*Песни Азамат*)
* Торыйсын алды киче (*Вечер под Троицу*)

* Урам бәйрәм итә  (*Веселится улица*)
* Эремчек пилмәне артыннан (*За варениками*)
* Безнеңчә биибез (*Хамăрла, çĕпрелле*) 
* Тинка
* Моңайма (*Ан хурлан*)
* Аның зәңгәр күзләре (*Ее голубые глаза*) 
* Танго
* Җыр канатларында (*На крыльях песни*)
* Рус бәйрәм сюитасы  (*Русская праздничная сюита*)
* Аххаяс
* Шапăртăк
* Хура тяппа

#### Биюләр

* Тимерсән авылы биюләре (*Тимерçен ташшисем*)  
* Кыюлар (*Маттур яшсем*)
* Батыр тыпырдап биюе (*Батыревские дроби*)  
* Һай, бабай (*Ай да дед*)  
* Кария  
* Рус биюе (*Русская пляска*) 

* Какашимке 
* Гайбәтчеләр (*Пакăлти хĕр арăмсем*) 
* Авылыбыз уңганнары (*Пирĕн ялăн ăстисем*) 
* Көндәшләр (*Ăмăртуллă ташă*) 
* Язгы чыңнар (*Çурхи сас-чĕв*) 
* Тугызлы (*Девятка*)

#### Оркестр өчен пьесалар
* А.Васильев «Ватанлы булу» (*Обретение Родины*) кантатасы, «Синнән башка җырым күңелсез» (*Без тебя песнь моя печальна*) шәлкеме, «Әти белән хушлашу» (*Прощание с отцом*) концерты, «Язгы уеннар» (*Весенние игры*) сюитасы. 
* Ю. Григорьев «Учак һәм кояш» (*Костер и солнце*) сюитасы, «Бәхет телибез» (*Желаем счастья*) сюитасы.
* Л. Быренкова «Чирмешән мотивлары» (*Черемшанские мотивы*) шәлкеме.
* Л. Чекушкина «Өч хор» (*Три хора*) шәлкеме 
* О. Трифонов «Чуаш халык җырларын 4 эшкәртү» (*Четыре обработки чувашских народных песен*) шәлкеме.

#### Махсус программалар
Композиторлар  Ф. Павлов, С. Максимов, В. Воробьев, Ф. Лукин, Г. Лебедев, И. Аршинов, О. Агакова, Ю. Кудаков иҗат кичәләре өчен.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1977 ― К. Иванов исемендәге ЧР дәүләт премиясе — *«Ватанга мәдхия» программасы өчен*.

## Моны да карагыз
* Чуаш дәүләт академик симфоник капелласы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* История Чувашской АССР т. I.- Чебоксары, 1967.- С. 207.

## Сылтамалар
* Ансамбльнең рәсми сайты 

Төркем:Чуашстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Сәнгать коллективлары
Төркем:Ансамбльләр
Төркем:Бию төркемнәре
Төркем:Россиянең халык биюләре ансамбльләре