Әрмәнстан

**Әрмәнстан** ( []), тулы рәсми исем **Әрмәнстан Җөмһүрияте́** ( [], *һаястани́ һанрапетутю́н*)&nbsp;— Көньяк Кавказ дәүләте, Көнбатыш Азиядә, Әрмән таулыгының төньяк-көнчыгышында урнашкан. Диңгезгә . Дөньядагы иң борынгы дәүләтләрнең берсе.

Көнчыгышта һәм көньяк-көнчыгышта Әзербайҗан, көньякта Иран, көнбатышта Төркия, төньякта Гөрҗистан белән чиктәш. Әрмәнстан Әзербайҗан бәхәс иткән территориянең бер өлешен контрольдә тота (Кәрки, Бархударлы, Софулу һәм Юхары Әскипара анклавлары) һәм Әзербайҗан Әрмәнстан бәхәсле территорияне контрольдә тота (Арцвашен эксклавы).

Әрмәнстан Җөмһүрияте тарихи Әрмәнстан территориясенең уннан бер өлешен генә алып тора.

2017 елда Әрмәнстан халкы  кеше, территория мәйданы  км² иде. Кайбер мәгълүматлар буенча, халык саны буенча йөз утыз алтынчы, һәм мәйдан буенча йөз утыз сигезенче урында.

Башкаласы Ереван. Рәсми тел&nbsp;— әрмән. Ил 10 төбәккә һәм Ереван шәһәренә бүленгән.

Парламент белән идарә итү формасы булган унитар дәүләт. 2022 елның 13 мартыннан Ваһагн Хачатурян Әрмәнстан президенты, һәм Никол Пашинян 2018 елның 8 маеннан премьер-министр булып эшләделәр.

Халыкның 95&nbsp;% диярлек христиан динен тота; христианнарның күбесе Борынгы көнчыгыш православие чиркәүләренең берсе булган Әрмән апостол чиркәвенә керәләр.

Әрмәнстанның хәзерге территориясе 1826-1828 елгы рус-фарсы сугышыннан соң тулысынча Россия империясе составына керә. 1918 елның 28 маенда монда бәйсез Әрмәнстан Җөмһүрияте игълан ителә. 1920 елның 29 ноябрендә Әрмәнстанда совет хакимияте урнаштырыла һәм Әрмәнстан ССР игълан ителә. 1922 ел-1936 елларда Әрмәнстан ССР ССРБга ЗСФСР составында керә, ә 1936 елның 5 декабреннән – союздаш җөмһүрият. 1991 елның 23 сентябрендә Әрмәнстанда 21 сентябрьдә үткәрелгән референдум нәтиҗәләре буенча җөмһүриятнең Югары Шурасы «Әрмәнстанның дәүләт бәйсезлеге турында Декларацияне» кабул итә. 1992 елның 22 мартында Әрмәнстан Җөмһүрияте БМОга кабул ителә.

## Этимология
«Армения» топонимы Мелитена янындагы Әрмән таулыгында урнашкан «Armi-» өлкәсенең хури исеменнән килә. Бу исем иске фарсы теленә арамей *ˊarmǝn-āiē* аша үткән, һәм «Arminiyaiy» формасында ул б. э. к. 522 елгы Беһистун язмасында 6 тапкыр очрый. Борынгы юнан исеме Ἀρμενία. Ἀρμένιοι (*Arménioi*) исеме таралыр алдыннан, әрмәннәр өчен борыңгы юнан исеме Μελιττήνιοι (*Melittínioi*) булган.

Ⅴ гасырда әрмән тарихчысы Мовсес Хоренаци сүзләре буенча, «Армения» исеме һәм борыңгы юнан һәм борыңгы фарсы урыннары исемнәре Урарту патшасы Араму исеме белән бирелгән.

Әрмән телендә илнең исеме *«Һайкъ»* () кебек яңгырый. Урта гасырларда «-къ» әрмән топонимик суффиксының урыны «-стан» фарсы суффиксы белән алынган һәм ил «Һаястан» () дип аталган. Илнең исеме әрмәннәрнең бабасы  белән бәйле, ул Бабил патшасы Бел армиясен сугышта җиңгән һәм Әрмәнстан дәүләтен оештырган. Бу безнең эрага кадәр 2492 елда булгандыр. Быел борыңгы әрмән мәҗүсиләр тәкъвимдә беренче булып санала. Тагын бер аңлатма бу исемне борыңгы  дәүләте белән бәйли (б. э. к. ⅩⅥ–ⅩⅢ гасырлар). Өченче фараз буенча, Әрмәнстанның үз исеме Урарту төбәге «Һати» (*Ḫāti*) атамасыннан килеп чыккан.

## Дәүләт символлары
### Байрак

мини|сулда|Әрмәнстан байрагы
Әрмәнстан байрагы өч горизонталь полосалардан гыйбарәт: өске кызыл, уртасы зәңгәр, асты кызгылт-сары. Киңлеге озынлыгына карата 1:2 нисбәтендә турыпочмаклы тукыма булып тора. Әрмәнстан байрагы 1990-нчы елның 24 августында Әрмәнстан Җөмһүриятенең Югары Шурасы тарафыннан кабул ителде. 2006 елның 15 июнендә Әрмәнстан Җөмһүриятенең Милли Корылтае «Әрмәнстан Җөмһүриятенең дәүләт байрагы турында» яңа канун кабул итте.

Әрмәнстан хакимияте чәчәкләрнең мәгънәсен түбәндәгечә аңлата:

### Илтамга

мини|сулда|Әрмәнстан илтамгасы
Әрмәнстан илтамгасы 1992 елның 19 апрелендә кабул ителде һәм 2006 елның 15 июнендәге канун белән ачыкланды.

Илтамга түбәндәге элементлардан тора: калкан, аның үзәгендә Арарат тавы&nbsp;— әрмән милләтенең символы. Аның өстендә Нух көймәсе тора, чөнки, әрмән традицияләре буенча, көймә туфаннан соң Арарат тавында туктады (Библия буенча, Арарат тауларында). Калкан 4 өлешкә бүленгән, төрле чордагы дүрт бәйсез әрмән патшалыгын символлаштыра (сәгать юлы буенча): Аршакидларның, Рубенидларның, Арташесидларның һәм Багратидларның.

Калканны яклаучы Арыслан һәм Бөркет акыллылыкны, мактанычны, сабырлыкны һәм намуслылыкны символлаштыралар. Илтамганың төп төсе алтын, тарихи әрмән патшалыкларының төсләре кызыл һәм зәңгәр. Илтамга үзәгендәге Арарат тавы кызгылт-сары калканда сурәтләнгән. Бу төсләр традицион рәвештә әрмән патша династиясе гербларында һәм әләмнәрендә кулланылган һәм Әрмәнстан Җөмһүрияте байрагы төсләренә охшаган.

Калкан төбендә тагын биш элемент бар: ватылган чылбыр, кылыч, бодай башаклары, ботак һәм тасма.

### Гимн

мини|сулда|Әрмәнстан гимны
Әрмәнстанның дәүләт гимны&nbsp;— «Безнең Ватаныбыз» композициясе (әрмәнчә&nbsp;— *Մեր Հայրենիք*, “Мер Һайреникъ” дип укыла). 1991 елның 1 июлендә расланган, 2006 елның 25 декабрендәге канун белән яңадан расланган. Элегрәк, 1918–1920 елларда, ул Рәсәй империясеннән бәйсезлек игълан иткән Әрмәнстан Демократик Җөмһүриятендә дә кулланылган. Шигырь авторы Микаэл Налбандян. Гимнның көен Барсег Каначян язган. Күпчелек рәсми чараларда гимн җырлаганда беренче һәм дүртенче строфалар гына кулланыла.

## Тарих
### ⅩⅨ гасыр, Рәсәй өстенлеге

мини|235px|сулда|Элекке Ереван (сары) һәм Нахчыван (ачык яшел) ханлыкларын үз эченә алган Әрмәнстан өлкәсе.
ⅩⅧ гасырның беренче яртысында Рәсәй империясе Көньяк Кавказда үз мәнфәгатьләрен игълан итте. ⅩⅨ гасыр башында Рәсәй империясе көньякка киңәя бара, һәм Төньяк Кавказ халыкларына каршы геноцид басып алу сугышы дәвам итә. 1801-нче елда соңгы гөрҗи патшасы Гиорги Ⅻ Багратиони Рәсәйгә Картли-Кахети патшалыгын бирде, шул исәптән Борчали, Казах һәм Шәмшәдил вассал солтанатлары.  һәм аңа буйсынган өч татар дистанциясе шулай формалашты. Соңрак, гөбернә Памбак һәм  ярдәмендә киңәйде. Бу төбәкләр  һәм  әрмән тарихи төбәкләрен үз эченә алган. Памбак-Шүрәгәл дистанциясе барлыкка килгән. Шул ук вакытта җирле феодалларның көче рәсми рәвештә сакланган, ләкин дистанцияларның чын хакимнәре Рәсәй хәрби идарәсе вәкилләре булган. Шулай итеп, тарихи Көнчыгыш Әрмәнстан территорияләрен Рәсәй империясенә аннексияләү башланды, анда ⅩⅩ гасыр башында бәйсез Әрмәнстан дәүләте төзеләчәк.

Беренче рус-фарсы сугышы (1804–1813) нәтиҗәсендә бөтен Көньяк Кавказ диярлек, шул исәптән ,  һәм , Рәсәйгә китте. Бу сугыш нәтиҗәләре белән канәгать түгел, Иран тәхетенең варисы Аббас Мирза 1826-нчы елда Карабахка сугыш игълан итмичә һөҗүм итә һәм Шуша ныгытмасын чолгап ала. Әрмәннәр ярдәме белән империя гаскәрләре камалыштан чыга алды һәм 1827 елның 1 октябрендә алар фарсы Ереванын һөҗүм белән алдылар. Икенче рус-фарсы сугышы (1826–1828) Төркмәнчай тынычлык килешүенә кул кую һәм Ереван һәм Нахчыван ханлыкларын һәм Урдабад өлкәсен Рәсәйгә күчү белән тәмамланды. Аннары бу җирләр Еревандагы үзәк белән  әверелде. ⅩⅨ гасыр башында, бу территорияләрдә, гасырлар дәвамында эмиграция һәм әрмән халкын куып чыгару нәтиҗәсендә, әрмәннәр халыкның 20&nbsp;% тәшкил итә. Көньяк Кавказдан Иранга куылган әрмәннәрне кире кайтару, шулай ук Көнбатыш Әрмәнстаннан күчерү оештырылды.

[мини|265px|сулда|1827 елда Ереванны яулап алу, [Рус-фарсы сугышы (1826–1828)|Икенче рус-фарсы сугышы. Рәссам Франц Рубо.]]
1839-нчы елда Османлы империясе социаль-икътисади реформаларның «Тәнзимат» программасын кабул итте. Шулай итеп, 1863-нчы елда Османлы хакимияте махсус әрмән милли конституциясен таныды. Шул ук вакытта, Османлы империясенең әрмәннәре күп дискриминацияләргә дучар булдылар. 1849-нчы елда Эриван гөбернәсе Гөрҗистан-Имерети гөбернәсеннән Әрмән өлкәсе урынына аерылды, һәм көнчыгышка, 1867 елда, Елизаветполь гөбернәсе Сүник һәм Карабах җирләрендә барлыкка килә. Рәсәй-Османлы сугышыннан соң (1877–1878), анда әрмәннәр эшлекле катнашкан, халыкара дипломатия көн тәртибендә «әрмән соравы» барлыкка килде. Сугыш нәтиҗәсендә тарихи Көнбатыш Әрмәнстанның зур территорияләре Рәсәй империясенә күчтеләр. Рәсәй хакимияте әрмәннәрне Көньяк Кавказга күчерүне оештырды, бу төбәк демографиясендә зур үзгәрешләргә китерде (шулай ук мөселман халкының Рәсәйгә кушылган төбәкләрдән эмиграция булуын исәпкә алып).

Көнчыгыш Әрмәнстанның Рәсәйгә аннексиясе яңа әрмән мәдәни яңарышының һәм фәнни уянуның нигезе булды. Ереван, Александрополь (Гөмре), Шуша, Елизаветполь (Гәнҗә яки Гандзак) кебек шәһәрләр яңадан торгызылды һәм үсә. Меңләгән әрмәннәр Көньяк Кавказның мәдәни башкаласы гөрҗи Тбилисинда һәм сәнәгать башкаласы Бакыда урнашалар. Әрмән халык үз җирләрендә гасырлар элек югалган дәүләтчелекне торгызу мөмкинлегенә ия.

Гасыр ахырында беренче әрмән сәяси фиркалары барлыкка килде: 1885 елда , 1887 елда , һәм 1890 елда . Чикнең ике ягында әрмәннәргә каршы репрессияләр көчәя. 1894–1896 елларда Османлы империясендә  50–300 мең кеше гомерен алып үлә. Рәсәй империясендә патша Александр Ⅲ, аннары аның улы Николай Ⅱ йөзләгән әрмән мәктәпләрен, китапханәләрен һәм мөхәрриятләрен яптылар; 1903 елда, Николай Ⅱ Әрмән чиркәвенең милеген конфискацияләде, ләкин 1905 елда барлык мөлкәт кире кайтарылды.

## География

Әрмәнстан Әрмән таулыгының төньяк-көнчыгышында, 38° һәм 42° төньяк киңлектә һәм 43° һәм 47° көнчыгыш озынлыкта урнашкан. Төньяк һәм көнчыгыштан дәүләт территориясе Кече Кавказ тау сыртлары белән чикләнгән. Төньякта Гөрҗистан, көнчыгышта Әзербайҗан һәм танылмаган Таулы Карабаx (Арцах) Җөмһүрияте, көньякта Иран, көньяк-көнбатышта Нахчыван Автономияле Республикасы һәм көнбатышта Төркия белән чиктәш.

Әрмәнстан географик яктан Көнбатыш Азиядә урнашкан булса да, аның Аурупа белән тыгыз сәяси һәм мәдәни бәйләнеше бар. Әрмәнстан һәрвакыт Аурупа белән Азияне тоташтыручы юл чатында булды. Чикне аңлатуга карап, Әрмәнстан Аурупада яки Азиядә урнашырга мөмкин.

### Чиктәшлек

 
Рәсем:Tatev Monastery from a distance.jpg|Татев монастыре.
Рәсем:Zvartnots2.jpg|Звартноц гыйбадәтханәсе җимерекләре.
Рәсем:Garni Temple, Armenia, Armenia.jpg|Борынгы мәҗүсилек Гарни гыйбадәтханәсе.


### Су ресурслары

thumb|270px|Әрмәнстанның иң зур елгалары һәм аларның бассейннары схемасы.
Әрмәнстан территориясы буйлап 9480 елга ага, алардан 379 елганың озынлыгы 10 км артык. Елгаларның гомуми озынлыгы якынча 23 мең км. Әрмәнстандагы иң озын елгалар: Аракс, Ахурян, Дебед, Воротан, Һраздан, Агстев, Арпа һәм Касаг. Төп елгасы&nbsp;— Һраздан кушылдыгы белән Аракс елгасы. Аның озынлыгы 1072 км, шуларның 158 км Әрмәнстан территориясе аша уза; бу Әрмәнстанның Төркия һәм Иран белән табигый чиге. Әрмәнстан елгаларының күбесе&nbsp;— гарәпләрнең кушылдыгы. Иң озын&nbsp;— Ахурян (186 км). Ул Арпи күленнән килеп, Аракс елгасына агып, Төркия белән Әрмәнстанның көнбатыш чиген тәшкил итә. Бу республиканың өченче елгасы, секундына уртача агымы 26,9 кубометр (елына 900 миллион кубометр).

Әрмәнстанда 100дән артык күл бар, аларның иң зрусы&nbsp;— Севан, диңгез өстеннән 1900 м биеклектә, җөмһүриятенең мөһим балык тоту өлкәсе һәм бөтен Көньяк Кавказдагы иң зур чиста су чыганагы.

Әрмәнстанның су ресурслары байтак булса да, илдә су дефициты сизелә. Шуңа күрә Әрмәнстанда гомуми күләме 988 миллион м³ булган 74 сусаклагыч төзелде; аларның иң зуры&nbsp;— Ахурян, күләме 525 миллион м³. Эчәргә яраклы суның 96 проценты җир астыннан алына.

### Файдалы казылмалар

Әрмәнстанның җир асты мәгъдән файдалы казылмаларга бай. Сәнәгать әһәмияте төсле һәм кара металлар, таш тозы, бентонит һәм утка чыдам балчык, перлит, диатомит, эзбизле һәм янартау туфлары, пемза, гранит, мәрмәр һәм башка мәгъдәннәр ятмаларына ия. Ярым кыйммәтле һәм вак-төякле ташларның сәнәгать тупланмалары табылды: ахак, аметист, фирәзә, яшма, обсидиан.

Мәгъдән һәм металл ятмалары 20 чыганак өчен расланган: 3 бакыр, 6 молибден, 5 полиметалл (кургаш, тутыя һ.б.), 4 алтын, 2 тимер һәм күптән түгел генә табылган уран. Күпчелек чыганаклар катлаулы мәгъдәннәр белән күрсәтелә&nbsp;— бакыр-молибден яки алтын-полиметалл.

## Эчке сәясәт
### Демократия төзү
2018-нче елда Британиянең «The Economist» журналы демократия төзүдәге казанышлары өчен Әрмәнстанны ел иле дип таныды.  буенча  буларак классификацияләнде, ул төбәктәге эшчәнлегендә иң зур яхшырту кертте. 2019 елга охшаш тикшерүдә Әрмәнстан тагын 17 позицияне күтәрде һәм төбәктә һәм АИБдә алдынгы урынны алды.

Бәйсез Швеция демократияне өйрәнү институты «V-Dem» мәгълүматлары буенча, 2021 елга Әрмәнстан Көньяк Кавказдагы иң демократик ил, 2022 Бөтендөнья Демократия Индексында 179 ил арасында 54нче урында. Элеккеге Совет җөмһүриятләре арасында бу рейтингта Балтыйк илләре һәм Молдова гына Әрмәнстаннан алда бара.

### Ришвәтчелеккә каршы көрәш
БДБ илләре һәм регион арасында 2019-нчы ел өчен «Коррупцияне аңлау индексы» еллык басмасында Әрмәнстан ел дәвамында иң зур сикерүне ясады&nbsp;— 35 баллдан 42 баллга, 105-нче урыннан 77-нче урынга күтәрелде.

### Кеше хокуклары
«Freedom House» оешмасы әйтүенчә,  хәле элеккеге Совет җөмһүриятләренең күбесенә караганда яхшырак, ләкин мөһим проблемалар бар, һәм Гөрҗистандагы хәлгә охшаш. Шул ук оешма буенча, Әрмәнстан «өлешчә ирекле» дип аталган илләргә керә.

## Тышкы сәясәт

thumb|уңда|450px|Әрмәнстан дипломатик миссияләре картасы.
2011 елның сентябренә Әрмәнстан Республикасы БМОга кергән 149 ил белән дипломатик мөнәсәбәтләр саклый. Башкалада Ереванда 33 илчелек бар.

Әрмәнстан, элеккеге СССРның берничә иле белән берлектә, Коллектив куркынычсызлык килешүе нигезендә төзелгән  әгъзасы. Әрмәнстан шулай ук Аурупа Шурасы әгъзасы, , Бөтендөнья сәүдә оешмасы һәм башкалар.

2014 елның октябрендә Әрмәнстан Ауразия Икътисади Берлегенә керде, һәм 2015 елның 1 гыйнварыннан ул рәсми әгъза булып тора.

### Америка Кушма Штатлары
[мини|180px|уңда|[Вашингтон (башкала)|Вашингтондагы Әрмәнстан илчелеге.]]
Америка Кушма Штатлары Әрмәнстан бәйсезлеген 1991 елның 25 декабрендә таныдылар һәм 1992 елның февралендә Ереванда илчелек ачтылар. 1991-нче елда Әрмәнстан бәйсезлек алганчы, АКШ-да әрмән лоббисы Әрмәнстан мәнфәгатьләрен яклады. 2005 елда, АКШ хөкүмәте Әрмәнстанга кораллы көчләрнең элемтә системасын камилләштерү өчен 7 миллион драма бүлеп бирде. Лин Трейси, АКШның Әрмәнстандагы гадәттән тыш һәм тулы вәкаләтле вәкиле.

1995 елда Лос-Анджелеста Әрмәнстан Генераль консуллыгы ачылды. 2013 елның августыннан Сергей Саркисов Лос-Анджелеста Әрмәнстанның баш консулы булды.

44 АКШ штаты әрмәннәр геноцидын таныды.

### Аурупа Берлеге

Әрмәнстан Аурупа интеграциясе турындагы ниятен белдерде һәм хәтта АБ әгъзалыгын озак вакытлы максат дип игълан итте. Әрмәнстан 2004 елдан «Аурупа күршелек сәясәт» программасында, һәм 2009 елда оешканнан бирле «Көнчыгыш партнерлыкта» катнаша.

Әрмәнстан «Аурупа Берлеге белән һәрьяклап һәм киңәйтелгән партнерлык килешүе» төзеде, ул 2021 елның 1 мартында көченә керде.

### Әзербайҗан

Әрмәнстан һәм Әзербайҗан АИХО-ның Минск төркеме кысаларында Таулы Карабах (Арцах) статусы турында сөйләшәләр. Бакы еш кабатлады, әгәр сөйләшүләр нәтиҗә бирмәсә, Әзербайҗан контрольсез территорияләрне хәрби чаралар аша кайтарырга әзер.

2008 елның 2 ноябрендә Әзербайҗан, Әрмәнстан һәм Рәсәй президентлары Таулы Карабах конфликты турында декларациягә кул куйдылар. Өч дәүләт лидерлары Кавказдагы вәзгыятьне яхшырту өчен бергә эшләргә килештеләр.

Әзербайҗанның тышкы сәясәте Әрмәнстанны төбәк проектларыннан чыгаруга юнәлтелгән. 2006-нчы елда, гарәп телендәге «Әл-Җәзирә» телеканалына биргән интервьюсында, Илһам Әлиев Әзербайҗанның Әрмәнстанны энергия һәм транспорт кыенлыкларына этәрүгә юнәлтелгән сәясәт алып баруын һәм алга таба да дәвам итәчәген әйтте.

### Гөрҗистан

Әрмәнстанның Төркия һәм Әзербайҗан белән чикләре ябылган һәм Әрмәнстан диңгезсез булганлыктан, Гөрҗистан Әрмәнстан өчен төрле продуктлар һәм товарлар экспортлау һәм импортлауда мөһим роль уйный. Әрмәнстан белән Гөрҗистан арасында тимер юл бар. Гөрҗистанга Әрмәнстан электр җибәрә. 2009 елда, Әрмәнстан Гөрҗистан товарлары импортында 4-нче урында (гомуми экспортның 7,9 %).

### Иран

Иран һәм Әрмәнстан чигендә Карчеван автомобиль кичүе бар, ул 1990-нчы еллар башыннан эшли. Ике ил арасында тимер юл төзелеше турында проектлар һәм килешүләр бар.

2004 елның маенда Әрмәнстан–Иран газүткәргеч төзелеше өчен төп контрактка кул куелды. Газүткәргечнең тантаналы ачылышы 2007 елның 19 мартында ике ил президенты Роберт Кочарян һәм Мәхмүт Әхмәдиниҗат катнашында булды.

### Кипр
мини|уңда|Кипрда Арцах җөмһүриятен яклап демонстрация, ''1993''.

Кыпрыс әрмәннәр геноцидын тану, икътисади тотрыклылык һәм Таулы Карабах (Арцах) конфликтын үз файдасына чишү өчен Әрмәнстан тарафдары булды. 1974-нче елда Төркия һөҗүменнән соң Әрмәнстан берләшкән Кыпрысны яклый һәм Кыпрыс конфликтын тыныч чишүне яклый. Кыпрыс шулай ук Әрмәнстанның Аурупа интеграциясен яклый. Бүген Әрмәнстан һәм Кыпрыс арасындагы мөнәсәбәтләр сәүдә, хәрби, күзләү хезмәтләре, тышкы сәясәт һәм мәдәният өлкәсендә хезмәттәшлекне үз эченә ала.

### Пакьстан

Пакьстан Әрмәнстанны танымый. Пакьстанның югары дәрәҗәле түрәләре моны Әзербайҗанның Таулы Карабах мәсьәләсендә булышуы белән аңлаталар. Бу Пакьстанның Карабах конфликтына дини бәйләнеш кертү теләге белән бәйле, ләкин шул ук вакытта ул конфликтны хәрби чишү мөмкинлеген кире кага.

### Россия

102-нче Россия хәрби базасы Гөмредә урнашкан Әрмәнстан территориясендә урнашкан. БДБ-ның уртак һава һөҗүменнән саклану кысаларында сугыш бурычы башкара.

2010 ел мәгълүматлары буенча, Россия белән сәүдә әйләнеше республиканың тышкы сәүдәсенең 20,8 % тәшкил итте. Россия Әрмәнстан икътисадының төп инвесторларының берсе санала. Россия инвестицияләренең гомуми күләме 240 миллион доллар. 2022 елның 10 аенда илләр арасында сәүдә әйләнеше рекордлы 3,8 миллиард доллар тәшкил итте (эквивалентта), һәм Әрмәнстан икътисадына Россия инвестицияләре күләме 2 миллиард доллардан артты.

Күпчелек эре әрмән предприятияләре Россия компанияләренә карый. Газ монополисты «Газпром Армения» тулысынча Газпромныкы. Россия Федерациясе Әрмәнстанны гына түгел, Иран һәм Гөрҗистанны дә электр белән тәэмин итүче  ия. Электр үзәге, башка әрмән предприятияләре белән берлектә, 2002-нче елда Әрмәнстанның дәүләт бурычын түләү өчен Рәсәйгә күчерелде.

### Төркия

Төркия рәсми рәвештә Әрмәнстан бәйсезлеген 1991 елның 24 декабрендә таныды, ләкин әле дә аның белән дипломатик мөнәсәбәтләр урнаштырудан баш тарта. Әрмәнстан белән Төркия арасындагы мөнәсәбәтләр Төркиянең 1915-нче елда Госманлы империясендә булган әрмәннәр геноцидын танудан баш тартуы белән катлаулана. Карабах конфликты вакытында Төркия Әрмәнстан-Төркия чиген блокада итү турында игълан итте, бу рәсми рәвештә Әрмәнстан гаскәрләренең Карабах сугышында катнашуы белән аңлатылды. Нәтиҗәдә, ике дәүләт арасындагы сәүдә һәм икътисади мөнәсәбәтләр авыр һәм рәсми булмаган.

2008 елның 6 сентябрендә Төркия президенты Абдуллаһ Гүл Әрмәнстанда булды. 2009 елның 10 октябрендә Төркия һәм Әрмәнстан чит ил эшләре министрлыклары башлыклары Әхмәт Давытуглы һәм Эдвард Налбандян Цюрихта (Швейцария) «Дипломатик мөнәсәбәтләр урнаштыру беркетмәсе» һәм «Ике яклы мөнәсәбәтләрне үстерү беркетмәсе» имзаладылар; документлар 1915-нче елда әрмәннәр геноцидын өйрәнү өчен «бәйсез тарихчылар» уртак комиссиясен төзүне күздә тота. Шул ук елның 11 октябрендә Әзербайҗан чит ил эшләре министрлыгы Төркияне Карабах конфликтын чишмичә килешүләр төзегән өчен тәнкыйтьләде.

2022 елның мартында Әрмәнстан Төркия белән дипломатик мөнәсәбәтләр урнаштырырга әзерлеген игълан итте.

### Украина

Украина 1991 елның 25 декабрендә Әрмәнстан бәйсезлеген таныды, ләкин беренче дипломатик мөнәсәбәтләр 1918-нчы елда Украина Халык Җөмһүрияте һәм Әрмәнстан Демократик Җөмһүрияте арасында урнашкан.

### Франция
мини|уңда|Еревандагы Франция илчелеге.

Әрмәнстан белән Франция арасындагы мөнәсәбәтләр Ⅻ гасырда французлар һәм әрмәннәр Киликия әрмән корольлегендә элемтәләр урнаштырганнан бирле бар. Әрмәнстан һәм Франция арасында рәсми дипломатик мөнәсәбәтләр 1992 елның 24 февралендә оешты. Ике ил дә дипломатия, мәдәният һәм гаскәрдә хезмәттәшлек итә, мөнәсәбәтләр бик яхшы санала. Ике ил арасындагы яхшы мөнәсәбәтләр аркасында 2006-нчы елда Франциядә Әрмәнстан елы дип игълан ителде.

Әрмәнстанда француз телендә сөйләшүче халык бик аз булса да, Франция белән тарихи бәйләнешләре нәтиҗәсендә ил 2018 Франкофония саммитын кабул итү өчен сайланды. Әрмәнстандагы француз университетында француз теле укытыла.

### Юнанстан

Юнанстан беренче булып 1991-нче елның 21 сентябрендә Әрмәнстан бәйсезлеген таныган һәм рәсми рәвештә әрмәннәр геноцидын таныган илләрнең берсе иде. Юнаннар геноцидын Әрмәнстан да таный. Мәдәни, тарихи һәм политик бәйләнешләр аркасында Әрмәнстан белән Юнанстан арасындагы мөнәсәбәтләр бик якын. Юнанстан Әрмәнстанның Рәсәйдән соң һәм аның НАТО-дагы иң якын союздашы.

## Халык
### Демография
[мини|300пкс|2020 елга Әрмәнстан халкының [яшь-җенес пирамидасы.]]
Халык саны буенча, Әрмәнстан, кайбер исәпләүләр буенча, 135-нче урында. Җанисәпләр ил халкының кимүен һәм бертөрле милли составны күрсәтәләр; Әрмәнстан Җөмһүрияте моноэтник дәүләт, халыкның 98% әрмәннәр. Эмиграция, беренче чиратта Рәсәйгә, ил халкының динамикасына йогынты ясаучы мөһим фактор. 2001-нче елда, Әрмәнстанда беренче халык санын алу 1991-нче елда бәйсезлек игълан ителгәннән бирле үткәрелде, һәм нәтиҗәләре буенча илнең даими халкы  кеше иде. Берләшкән Милләтләр Оешмасы бәяләве буенча, 2010 ел уртасында резидентлар саны  кеше иде.

Әрмәнстан халкы, 2011 елның 12 октябрендәге җанисәп нәтиҗәләре буенча, фактик халыкның  кешесе булган (вакытлыча илдән киткәннәрне исәпкә алмаганда; 2001 елгы җанисәп белән чагыштырганда  кеше кимү күзәтелә) яки  даими халык (вакытлыча илдән киткәннәрне дә кертеп; 2001 елгы җанисәп белән чагыштырганда резидентлар саны  кешегә кимегән). Рәсми мәгълүматлар буенча, 2016 елның 1 гыйнварына резидентлар саны  кеше иде.

2012 елның 1 февраленә Әрмәнстан Республикасының халык исәбе буенса Әрмәнстанда — 3 274 300 кеше яши. 
Шул исәптән:

* Авылда — 1178000 кеше
* Калада — 2097000 кеше (ул сандан 1127000 — Ереванда)

#### Милли состав
Әрмәнстанның милли составы буенса ул республика бермилләтле дип әйтергә була. Шулай булсада, Әрмәнстанда езидлар, әссүриялеләр, көрдләр, юнан халыклары яши һәм рус, украин диаспоралары бар.

### Торак пунктлар

Ил югары урбанизацияләнгән (63,35%), ләкин шәһәр халкының өлеше кими: 2001–2011 еллар аралыгында шәһәр халкының кимүе −7,5% иде; шул ук чорда авыл халкының кимүе −3,4% тәшкил итте. Гомумән алганда, 2013 елга җөмһүрияттә 49 шәһәр булган, аларның иң зуры Әрмәнстан башкаласы Ереван, һәм иң кечкенә шәһәр 300 кеше яшәгән Дастакерт.

### Дин

[thumb|left|250px|[Эчмиадзин кафедраль соборы (Ⅳ гасыр башы). 303–484 елларда һәм яңадан 1441 елдан Барлык әрмәннәрнең Югары Патриарх Католикосы тәхете.]]
Әрмәнстан Җөмһүриятенда христианлык тарихы нык бай, мәсәлән Әрмән Дәүләте христиан динен дәүләт дине буларак игълан иткән илдәр арасыннан иң беренчесе. Әмма бүген Әрмәнстан Җөмһүриятенең конституциясы буенча Әрмәнстанда дәүләт дине юк, әмма Әрмән апостол чиркәвенең иҗтимагый әһәмиәтлелеге танылган, ул диндә бүген ӘҖ 94,4 % халкы тора. Әрмән апостол чиркәвенең төп тәгълиматлары Әрмәнстан мәктәпләрендә укытыла. Хәзерге Әрмәнстан конституциясенең беренче бүлегенең 18 маддәсе игълан ителә: «Әрмәнстан Җөмһүрияте Әрмән Апостол Изге чиркәвенең милли чиркәү буларак әрмән халкының рухи тормышында, аның милли мәдәниятен үстерү һәм аның милли үзенчәлеген саклау эшендә аерым миссиясен таный.» Ереванда Изге Григор Мәгърифәтче кафедраль соборы урнашкан, ул Тбилисидагы Цминда Самеба соборы белән беррәттән Көньяк Кавказда иң зурысы булып тора. Барлыгы 66 дини җәмгыять Әрмәнстанда теркәлгән.

Әрмән католик чиркәвенең кечкенә җәмгыяте бар (36 мәхәллә), аның шәкертләре калган әрмәннәр тарафыннан «франклар» () дип атала. Православлык христианнарының кечкенә җәмгыятьләре дә бар: руслар, юнаннар, украиннар һәм башкалар, шулай ук рус-молоканнар җәмгыяте. Башка христиан хәрәкәтләре арасында инҗил протестантлар, баптистлар, адвентистлар, харизматик христианнар, Йәһвә шаһитләре һәм мормоннар бар.

Ислам динен тотучылар Әрмәнстанда да яшиләр (Ереванда һәм Абовян районында 1000 кешедән артык); бу динне көрдләр, фарсылар, әзербайҗаннар һәм башка халыклар раслый. Әмма Карабах низагы нәтиҗәсендә әзербайҗаннарның китүе аркасында мөселман җәмгыяте кимегән. Ереванда мөселманнар өчен Күк мәчет бар. Рәсми мәгълүматлар буенча, Әрмәнстан халкының (2 957 мең кеше) 0,10 %-ы (3 800 кеше)&nbsp;— ислам дине тарафдары (*[[2020 ел|2020]]*).

Әрмәнстанда 40 меңнән артык езид (халыкның 1,3 %) яши, алар нигездә езидлык дип атыйлар. 2012 елның 29 сентябрендә Әрмәнстанның Армавир өлкәсендә езид «Зиарат» гыйбадәтханәсе тантаналы рәвештә ачылды. Бу езидларның туган иленнән, Ирак Көрдстаныннан читтә төзелгән беренче гыйбадәтханә, Әрмәнстан езидларының рухи ышануларын канәгатьләндерү өчен эшләнгән.

## Административ-территориаль бүленеше
Әрмәнстан Республикасы — унитар республика, аның составы өлкәләрдән (), өлкәләр аймактардан тора. Аймак берничә торак пункттан тора яки (Ирәвандагы кебек) округка бүленә. Өлкәләрдә Дәүләт идарәсы алып барыла, аймаклар муниципаль хакимиятенә буйсына. Әрмәнстанның башкаласы — Ирәван муниципаль хакимиятенә буйсына.

Марз губернаторларына Әрмәнстан Хөкүмәтеннән һәм Президент раславыннан соң хакимият бирелә һәм шулай ук азатлана.
Әрмәнстан Республикасы территориясы 10 өлкәгә бүленә.

## Иктисад
### Валюта
мини|уңда|200пкс| әрмән драм.
Әрмәнстанның валютасы — драм (). 1993 елның 22 ноябреннән йөри башлый. Шул вакытка кадәр республикада совет тәңкәләре белән кулланганнар. 1 драм 100 луманан () тора. Әрмәнстан валютасының символы **Դ** — әрмән алфавитының "да" хәрефен аңлата.

### Сәнәгать
Әрмәнстанның замандаш сәнәгәте Советлар Берлеге вакыттарында төзелгән. Ул вакытта Әрмәнстан СССР-ның төбәкләренә станоклар, текстиль, һәм башка продукция җиткергән, ул продукция мәсәлән электроэнергиягә алмаштырылган.

### Авыл хуҗалыгы
#### Малчылык
ӘР ауыл хуҗалыгында малчылыкгың байтак урыны бәләкәй мал тоту — сарык һәм кәҗә асрау белән бәйле. Бу тармак ареалы таулы урыннарга таралган. Зур малны тауда тотуы кыенрак, әмма шул малчылык төре бәләкәй малы менән бергә, кыенлыкларга карамый районда таралган. 
#### Игенчелек
Әрмәнстанда игенчелек алып баруы авыр, чөнки таулы илдә тигез урыннары әз. Алай булсада Әрмәнстаның күп төбәкләрендә игенчелек кайсы бер техник культуралары, йөзем үстерүе генә мөмкин. Бодай игенчелеге Арарат төбәгендә генә нык үзләштерелгән.

## Мәдәният

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Кавказ
Төркем:Әрмәнстан
Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр