open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Айрат Әхәт улы Фазылҗанов

**Айрат Әхәт улы Фазылҗанов** — татар галиме, табиб.

Айрат Фазылҗанов 1959 елның 3 июнендә Әтнә районының Олы Әтнә авылында туган. 1976 елда Балтач урта мәктәбен тәмамлый һәм шул ук елны Казан дәүләт медицина институтына укырга керә, аны 1981 елда тәмамлап терапевт белгечлеге ала. Казан шәһәре хастаханәләренең берсендә бер еллык практика үткәннән соң 1982 елда 13 шәһәр клиник хастаханәсенә табиб-терапевт булып урнаша. 1985 ел — 1991 елларда — шушы хастаханәдә баш табиб урынбасары.

1991 елда әлеге хастаханә каршында кардиоревматология бүлеге оеша һәм аның мөдире итеп А.Фазылҗанов билгеләнә. Әнә шул вакыттан алып гомеренең соңгы көннәренә кадәр шушы хезмәтендә булды. Яңа ачылган бүлекне комплектлаштыру, җиһазлау эшенә күп көч куйды, дәвалау процессларын чын мәгънәсендә фәнни нигездә алып баруга нигез салды, зур тәҗрибә туплады.
А.Фазылҗанов Казан медицина хезмәткәрләренең белемен күтәрү институтында (ГИДУВ) укып йөрәк авыруларын дәвалау буенча специальләште. Үзенең практик эш тәҗрибәсен гомумиләштереп Казан медицина академиясенең функциональ диагностика кафедрасында йөрәк авыруларын дәвалау ысуллары турында диссертация яклады һәм 1997 елның февралендә медицина фәннәре кандидаты дигән гыйльми дәрәҗә алды. Югары категорияле табиб.

Үз эшенә ахыргача бирелгән, һәрвакыт яңалыкка омтылучан, кешеләргә карата гаять игътибарлы табиб буларак А. Фазылҗанов коллективта зур абруй-хөрмәт казанды, үзендә дәваланганнарның чиксез рәхмәтен яулады, бик күпләрнең гомерләрен саклап калды. Ни аяныч, аның үзенең гомере кыска булды — катлаулы авыр операциядән соң савыга алмыйча 1998 елның 1 октябрендә вафат булды.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
1539 ел

## Вакыйгалар
* 3 июнь — Флорида Испания территориясе буларак игълан ителә.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1539 ел
Британия империясе

**Британия империясе** (ингл. *British Empire*) — кешелек тарихында иң зур дәүләт. Иң зур мәйданы XX гасырның 30нчы елларда булды (мәйданы 37 млн км², ягъни Җир шарының чиреге).

## Моны да карагыз
* Милләтләр дуслыгы
* Колониализм
* Империализм

*
Төркем:Колониаль империяләр
Төркем:Бөекбритания тарихы
Спорт

**Спорт** – ярышлар вакытындагы, ярышларга махсус әзерләнү вакытындагы эшчәнлек һәм шул өлкәдәге мөнәсәбәтләр. Спорт сүзен ярыш сүзенә синоним буларак та кулланалар.Шулай ук хобби була ала. 

Инглиз сүзе *sport* кыскартылган *disport* сүзеннән барлыкка килгән ().

Хәзерге вакытта 200 дән артык спорт төре билгеле.

## Шулай ук карагыз
* Спорт төрләре
* Олимпия уеннары
* Портал:Спорт
* Татарстан спорт оешмалары

*
Лена Шакирҗанова

**Лена Галимҗан кызы Шакирҗанова** (*[[Лена Шагыйрьҗан]], [[1945 ел]]ның [[4 июнь|4 июне]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Пучы]] — [[2017 ел]]ның [[16 гыйнвар]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) — татар шагыйрәсе, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (*[[2011 ел|2011]]*), Татарстанның халык шагыйре (*[[2016 ел|2016]]*)

## Тәрҗемәи хәле
Лена Шакирҗанова 1945 елның 4 июнендә Татарстан АССРның Актаныш районы Пучы авылында укытучы гаиләсендә туган. Бала чагы һәм мәктәп еллары Татарстанның Арча районы Күлле Киме авылында уза, шунда 1962 елны урта мәктәпне тәмамлый. 1967 елда Казан дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлагач, Л. Шакирҗанова бер ел Казан шәһәренең 80нче мәктәбендә укытучы, аннары, 1968-1973 елларда, Татарстан Дәүләт Җыр һәм бию ансамблендә җырчы-артистка булып эшли. 1974 елда ул Татарстан радиокомитетына тәрҗемәче хезмәтенә күчә.

Л. Шакирҗанова поэзия жанрында иҗат итә. Беренче шигырьләре мәктәптә укыган елларында район газетасында һәм “Пионер” (“Ялкын”) журналында басылалар. 1970 елдан бирле шигъри цикллары белән даими рәвештә “Казан утлары”, “Азат хатын” журналларында һәм республиканың башка көндәлек матбугат органнарында катнашып килә. 1977 елда шагыйрәнең бер төркем шигырьләре “Кызлар җыры” исемле күмәк җыентыкка урнаштырыла, ә 1982 елда “Мөлдерәмә күңел” дигән мөстәкыйль китабы дөнья күрә.
Л.Шакирҗанова – нигездә лирик-публицистик поэзия тарафдары. Интим-шәхси кичерешләрен ул заманның иҗтимагый фикере, әхлакый проблемалары белән тыгыз бәйләнештә бирергә омтыла. Шигъри стиле йөгерек, пөхтә, тормышчан детальләргә һәм халыкчан гыйбарәләргә, бизәкләргә муллыгы белән аерылып тора.

«Боҗра вә Хөҗрә: Шигырьләр, поэмалар» (Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2002 ел) һәм «Сагынмалык: Истәлекләр, багышламалар» (Татарстан китап нәшрияты, Казан, 2005 ел) җыентыклары өчен Лена Галимҗан кызы Шакирҗанова 2011 елда Г. Тукай премиясенә ия була. 2016 елда «*татар әдәбиятын үстерүгә зур өлеш кертүе һәм күпьеллык иҗади эшчәнлеге өчен*» **Татарстан Республикасының халык шагыйре** исеме бирелә.

2017 елның 16 гыйнварында Казанда вафат. Әтнә районы Күлле Киме авылы зиратында җирләнде.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2011 — Тукай премиясе
* 2016 — Татарстан Республикасының халык шагыйре
## Хәтер
2023 елда Казанның Идел буе районындагы «Урман аланы» («Лесная поляна») торак массивындагы урамга исеме бирелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстанның халык шагыйрьләре
1806 ел

## Вакыйгалар
* 5 июнь — Луи Бонапарт Голландия патшалыгын төзү турында игълан итә.

## Туулар

* 21 март — Бенито Хуарес,  Мексика президенты.

## Вафатлар

* 28 август — Шарль Кулон, француз физигы.

Төркем:1806 ел
Төркем:Еллар
1625 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

## Вафатлар

* 5 июнь — Орландо Гиббонс, инглиз композиторы.

*
Төркем:Еллар
Дания теле

**Дания теле́** (*dansk*) — даниялеләрнең теле. Скандинавия телләренең берсе. Даниядә, Алманиядә киң таралган. Сөйләшүчеләр саны — якынча 5,7 миллион кеше.

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*Датча иң катлаулы сүз 


Төркем:Европа телләре
Маҗар теле

**Маҗар теле** яки **венгр теле** – маҗар халкының туган теле, манси һәм хант телләре белән беррәттән фин-угыр гаиләсенең угыр төркеменә керә. 
Европада маҗар теленә иң якын телләр булып Фин һәм Эстон телләре тора.

Венгр теле сузык авазларның уникаль фонетикасы белән игътибарны җәлеп итә.

## Таралышы
Бу телдә, Маҗарстаннан кала, Украинаның Карпат арты өлкәсендә, Сербиядәге Воеводинада, Румыниядәге Трансильваниядә, Словакиядә, Хорватия һәм Словениядә дә сөйләшәләр.

## Гади сүзләр таблицасы

Башка фин-угыр телләре белән чагыштырма таблица:

## Тышкы сылтамалар
* Маҗар-татар сүзлеге

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Маҗарстан телләре
5 июнь

**5 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның бишенче көне. Ел ахырына кадәр 209 көн кала.

#### 

###### 
*  — ***Бөтендөнья [[әйләнә-тирә мохит]] көне*** (, ).
###### 
*  Дания — ***[[Конституция]] көне*** (, ).
*  — ***Хордад хәрәкәте көне*** (, ).
*  — ***Азат ителү көне*** (, ).
*  — ***Һиндстанлылар килүе көне*** (, ).
*  — ***[[Президент]] Теодоро Обианг Нгема Мбасого көне*** (, , , ).
*  Ямайка — Ямайка көне.
###### 
*  — ***Мелиорация хезмәте эшчеләре көне*** (, ).
*  — ***Бразилия [[сыра]]сы көне*** (, ).
*  Дания — ***[[Ата]]лар көне*** (, ).
*  — ***[[Агачлар утырту көне]]*** ().
*  Россия — ***[[Экология|Экологлар]] көне*** (, ).

## 
* 1806 — Луи Бонапарт Голландия патшалыгын төзү турында игълан итә.

## 
 
* 1664 — II Мостафа, 
* 1723 — Адам Смит, инглиз икътисадчысы һәм фәлсәфәче.
* 1830 — Кармине Крокко, 
* 1862 — Альвар Гульстранд, 
* 1869 — Елизавета Ласточкина, 
* 1882 — Игорь Стравинский, Россия, Франция композиторы, дирижёр, пианист.
* 1883 — Джон Мейнард Кейнс, инглиз икътисадчысы.
* 1888 — Николай Калинин, 
* 1893 — Рубен Рубенов, 
* 1896 — Әхмәтҗан Терегулов, 
* 1897 — Елена Бахмутова, 
* 1900 — Деннис Габор, 
* 1905 — Петр Бородин, 
* 1906 — Михаил Яснов, 
* 1909 — Семен Казачков, 
* 1917 — Әнвәр Абдуллин, 
* 1922 — Шаймөхәмәт Кирәев, 
* 1923 —  Зәки Рахмангулов, металлург, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1966).
* 1931 — Әмир Истамголов, 
* 1933 — Ирек Фәхретдинов, 
* 1942 — Зөфәр Солтанов, 
* 1949 — Хәмит Шәмсетдинов, 
* 1950 — Рәмилә Сәлимгәрәева, 
* 1951 — Мариэтта Яннаку, 
* 1954 — Хәмзә Әбдрәшитов, 
* 1955 — Нурания Җамали, телевидение һәм кино режиссеры, сценарийлар авторы.
* 1960 — Гөлнара Сергеева, 
* 1963 — Наил Алан, журналист. 
* 1965 — Зөлфия Шакирова, 
* 1966 — Алексей Сергеев, 
* 1968 — Стина Вирсен, 
* 1974 — Марат Заһидуллов, 
* 1976 — Илдар Әбүзәров, рус телендә иҗат иткән язучы.
* 1978 — Илдар Фазлетдинов, галим-филолог, журналист (Уфа).
* 1979 — Әнвәр Аблаев, 
* 1980 — Гөлназ Абдуллаева, татар артисткасы.
* 1988 — Артур Нәзиуллин, 
* 1989 — Артем Пискунов, 
* 1992 — Максим Батов, 
* 1992 — Тимур Захаров, 
* 1998 — Юлия Липницкая,  тимераякта фигуралы шуучы.

## 

* 1625 — Орландо Гиббонс, инглиз композиторы.
* 1892 — Василий Имшенецкий, 
* 1895 — Николай Булич, 
* 1921 — Жорж Фейдо, француз драматургы.
* 1910 — О. Генри (*Уильям Сидней Портер*), АКШ язучысы
* 1945 — Владимир Адоратский, тарихчы.
* 1951 — Николай Бродский, 
* 1990 — Василий Кузнецов, совет сәясәтчесе, дипломат.
* 2004 — Рональд Рейган, 40 нчы АКШ президенты.
* 2012 — Рэй Брэдбери, 
* 2019 — Дмитрий Усанов,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:5 июнь
Әсгать Айдар

**Әсгать Айдар**, тулы исем **Әсгать Харис улы Айдаров** — күренекле татар шагыйре, Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1944 елдан).

## Тәрҗемәи хәле

Ул 1906 елның 6 июнендә элекке Самара губернасының Иске Сорочино авылында мулла гаиләсендә туа. 1921 елга кадәр туган авылындагы мәктәптә укый. Ачлык елны әти-әниләре белән Урта Азиягә китеп, берничә ел балалар йортында тәрбияләнә һәм укуын дәвам иттерә. 1923 елда Уфа шәһәрендә совет-партия мәктәбен тәмамлагач, ике ел комсомолның кантун комитетында бүлек мөдире, аннары, яңадан Ташкәнткә күчеп, “Кызыл Үзбәкстан” газетасы редакциясендә әдәби хезмәткәр булып эшли. 1927 елда Казанга килә һәм 1929 елга кадәр башта Татарстан тамаша предприятиеләре Идарәсендә, аннары “Кызыл Татарстан” (хәзерге «Ватаным Татарстан») газетасы редакциясендә эшли. 1929-1930 елларда Кызыл Армиянең чик буе гаскәрләрендә (кавалериядә) хезмәт итә, контузия ала. Армиядән кайткач, берникадәр вакыт Мәскәүдә татарча чыга торган “Коммунист” газетасында әдәби хезмәткәр, аннары, 1932 елдан башлап, Казанда Татарстан дәүләт нәшриятында редактор һәм Татарстан радиокомитетында әдәби хезмәткәр вазифаларын башкара. 1938-1941 елларда Ә. Айдар Үзбәкстанның Сәмәрканд өлкәсендә яши һәм эшли.

Ватан сугышы башлану белән, Әсгать Айдар үзе теләп фронтка китә, башта солдат-разведчик, аннары гвардияче старшина сыйфатында сугыш хәрәкәтләрендә катнаша, берничә тапкыр авыр яралана, күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Йолдыз, Өченче дәрәҗә Дан орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә. Сугыш елларында Ә.Айдар фронт газеталарына актив языша, совет сугышчыларының фронттагы батырлыклары турында күп санлы очеркларын бастыра. Армиядән соң ул Казанда яши һәм “Кызыл Татарстан” газетасы редакциясендә эшли.

Әсгать Айдарның әдәби мирасы күләм ягыннан артык зур түгел. Сугышка кадәр аның шигырьләре тупланган ике җыентыгы һәм Кызыл Армия, чик сакчылары тормышы, басмачыларга һәм ак бандаларга каршы сугыш вакыйгаларын сурәтләгән “Ак каенлыкта” (1929), “Ташбай” (1932), “Соңгы сулышта” (1935) исемле повестьлары басылып чыга. Болардан “Ташбай” повесте аеруча уңыш казанып, балалар арасында яратып укыла торган китапларның берсенә әйләнә. Сугыштан соңгы елларда әдипнең күләмле тагы ике проза әсәре – фашизмга каршы героик көрәш эпизодларын җанландырган “Солдат хикәясе” һәм романтик рухтагы “Таулар легендасы” исемле повесте дөнья күрә.

Әсгать Айдар 1959 елның 29 гыйнварында вафат була.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
1664 ел

## Вакыйгалар
* 6 июнь — Яңа Амстердам шәһәре исеме Нью-Йоркка үзгәртелә.

## Туулар

## Вафатлар

*
Төркем:Еллар
Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы

**Төрки халыклар мәдәнияте халыкара оешмасы** яки **Төрки халыклар мәдәнияте һәм сәнгате оешмасы**, **ТӨРЕКСОЙ**, **ТҮРКСОЙ**, , (төр. *Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı* – *TÜRKSOY*, русча ТЮРКСОЙ) — Халыкара төрки халыкларның мәдәният өлкәсендә хезмәттәшлек оешмасы.

Штаб-фатир Әнкарәдә  урнашкан.

Оешманың төп максатлары —  төрки халыклар арасында хезмәттәшлек итү, төрки халыкларның материаль һәм мадәни һәйкәлләрен киләчәк буыннарга тапшыру.

Оешманың хәзерге генераль директоры — Казакъстан элекке мәдәният министры Дүсен Касеинов.

## Тарих

1992  елда Бакы һәм Стамбул шәһәрләрендә мәдәният министрлары оешманы оештыру хакында карар итә. 1993 елның 12 июлендә Алматыда оешма рәсми рәвештә оеша.

## Әгъзалар

2015 елның башында ТӨРЕКСОЙ оешмасына 14 катнашучы кергән, шул исәптә дәүләтләр, төбәкләр, мохтари өлкәләр.

2015 елның ноябрендә Сүриядә Төркия үз чиге районында Россиянең истребителен бәреп төшерә, ике рус хәрбие үтерелә. Шул вакыйга Төркия һәм Россия арасындагы мөнәсәбәтләрен шактый боза, нәтиҗәдә Мәскәү Россия Федерациясенә кергән төрки республикалардан Төркия белән мәдәни бәйләнешләрне туктауны таләп итә. Нәтиҗәдә Россия Федерациясе кайбер субъектлары — Алтай, Башкортстан, Тыва һәм Хакасия Республикалары Россия һәм Төркия арасындагы мөнәсәбәтләрнең бозылуына күрә оешмадан чыкты.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ТЮРКСОЙ
2010-еллар

**2010-еллар** — 21 гасырның икенче унъеллыгы. 2010 елда башланды һәм 2019 елда тәмамланачак.

** [[БМО]]ның [[тәкъвим]]ендәге вакыйгалар**
* 2012 Халыкара кооперативлар елы (БМОның A/RES/64/136 резолюциясе нигезендә).
* 2012 Халыкара тотрыклы энергия чыганаклары елы (БМОның A/RES/65/151 резолюциясе нигезендә).
* 2003–2012 Барлык кешеләрнең мәгърифәткә ирешү буенча халыкара унъеллыгы (БМОның A/RES/56/116 резолюциясе нигезендә).
* 2013 Халыкара су мәсъәләсенә хезмәттәшлек елы (БМОның A/RES/65/154 резолюциясе нигезендә).
* 2013 Халыкара киноа елы (БМОның A/RES/66/22 резолюциясенең A/66/446 проекты нигезендә).
* 2014 Халыкара гайлә фермалары елы (БМОның A/RES/66/222 резолюциясенең A/66/446 проекты нигезендә).
* 2005–2014 Дөньяның төп халыкларның икенче халыкара унъеллыгы  (БМОның A/RES/59/174 резолюциясе нигезендә).
* 2005–2014 Тотрыклы үсеш мәгърифәте унъеллыгы (БМОның A/RES/57/254 резолюциясе нигезендә).
* 2005–2015 "Яшәү өчен су" халыкара адымлар унъеллыгы (БМОның A/RES/58/217 резолюциясе нигезендә).
* 2006–2016 Зарарланган регионнарны торгызу һәм тотрыклы үстерү унъеллыгы (Чернобыль һәлакәтеннән соң өченче ун еллык) (БМОның A/RES/62/9 резолюциясе нигезендә).
* 2008–2017 Ярлылыкны бетерү буенча икенче унъеллыгы (БМОның A/RES/62/205 резолюциясе нигезендә).
* 2010–2020 Җирләрнең чүлләргә әверелүгә каршы көрәш һәм чүлләр унъеллыгы (БМОның A/RES/62/195 резолюциясе нигезендә).
* 2011–2020 Юл хәрәкәте иминлеген үстерү буенча адымлар унъеллыгы  (БМОның A/RES/64/255 резолюциясе нигезендә).
* 2011–2020 Биотөрлелек унъеллыгы (БМОның A/RES/65/161 резолюциясе нигезендә).
* 2011–2020 Колониализмны бетерү буенча өченче халыкара унъеллыгы (БМОның A/RES/65/119 резолюциясе нигезендә).
## 
* 2012 ел — Лондонда XXX Җәйге Олимпия уеннары узачак.

## Атаклы кешеләре
*  Россия Владимир Путин
*  Россия Дмитрий Медведев
*  Кытай Халык Җөмһүрияте Ху Цзиньтао
*  Кытай Халык Җөмһүрияте Si Cinpiñ
*  Америка Кушма Штатлары Барак Обама
*  Бөекбритания Дэвид Кэмерон
*  Венесуэла Уго Чавес
*  Венесуэла Николас Мадуро
*  Алмания Ангела Меркель
*  Франция Николя Саркози
*  Франция Франсуа Олланд
*  Грузия Михаил Саакашвили
*  Белоруссия Александр Лукашенко
*  Украина Виктор Янукович
*  Украина Пётр Порошенко
*  Төркия Рәҗәп Таййип Әрдоган
*  Исраил Биньямин Нетаньяху
*  Сүрия Bäşär Äsäd
*  Иран Хәсән Рухани
*  Ким Җоң Ын

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Унъеллыклар
Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе

**[[Габдулла Тукай]] исемендәге [[Татарстан]] дәүләт премиясе**&nbsp;— һәр ел саен Татарстан Республикасы Президенты Карары белән иң күренекле, җәмәгатьчелек ягыннан танылган, ил һәм милли мәдәниятне үстерүгә күренекле өлеш керткән әдәбият һәм сәнгать әсәрләре өчен бирелә торган премия.

Ел саен Габдулла Тукай исемендәге өч дәүләт премиясе тапшырыла.

2023 елдан Габдулла Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе күләме ике тапкыр — 500 мең сумнан 1 млн сумга кадәр арттырыла (һәрберсе).

## Тарих
Тукай премиясе 1958 елның 8 апрелендә ТАССР Министрлар Советы һәм СБКФ Татар өлкә комитеты карары нигезендә гамәлгә кертелде. 1961—1965 елларда тапшырылмый торганнан соң, 1965 елның 11 октябрендә премияне яңадан булдыралар. 1975 елда премия шулай ук бирелмәгән.

Бүгенгесе көндә премияне тапшыру мәсьәләсен Татарстан Республикасы Президенты карамагындагы Татарстан Республикасы Габдулла Тукай исемендәге Дәүләт премиясе буенча Комиссиясе хәл итә, ә Президент әзерләнгән Указга кул гына куя.

## Премияне тапшыру
Премия мәшһүр, җәмгыять тарафыннан танылу тапкан, югары һөнәри осталыгы, авторлык стиле, яңалыгы һәм үзенчәлеге белән аерылып торучы, Ватан һәм милли мәдәният үсешенә өлеш керткән әдәбият һәм сәнгать әсәрләре (рәсем сәнгате, музыка, театр, цирк эстрадасы, кино, архитектура һәм шәһәр төзелеше), шулай ук сәнгать белеме, әдәбият белеме өлкәсендә фәнни ачышлар өчен тапшырыла.

Лауреатларга лауреат исеме, акчалата бүләк, диплом, күкрәк билгесе һәм билгенең таныклыгы бирелә. Премия лауреатлары һәр ел 26 апрель көнне игълан ителә һәм 30 август көнне бүләкләнә.

Кагыйдәнамә буенча, кайбер елларны премия бөтенләй бирелмәскә дә мөмкин. Лаеклы кешеләргә бүләкне вафатыннан соң тапшыру, аеруча зур уңышларга ирешкән кешеләргә икенче тапкыр премия бирү очраклары да каралган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреатлары исемлеге

Төркем:Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе
Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре
1879 ел

## Вакыйгалар
* 3 апрель — Болгариянең башкаласы булып София игълан ителә.

## Туулар

* 14 март — Альберт Эйнштейн, алман физигы.
* 23 март — Петр Дульский, рәссам, педагог, музей белгече.
* 30 апрель — Лев Карпов, инкыйлабчы, Бондюг химия заводы директоры (1915-1918 елларда). 
* 20 декабрь — Павел Беньков, рәссам.
* 21 декабрь — Иосиф Сталин.

## Вафатлар

* 7 май — Шарль де Костер, француз язучысы.
* 5 ноябрь — Джеймс Максвелл, инглиз физигы.

Төркем:1879 ел
Төркем:Еллар
Орхан Памук

**Фәри́т Орха́н Паму́к** (төр. *Ferit Orhan Pamuk*; 1952 елның 7 июне, Истанбул, Төркия) — төрек язучысы. Берничә милли һәм халыкара премияләр лауреаты, шул исәптән Әдәбият буенча Нобель премиясе (2006). Язучы әсәрләре якынча кырык телгә тәрҗемә ителгән. Орхан Нобель комитеты хәбәрендә әйтелгәнчә, Памук премияне «туган шәһәренең меланхолик җанын эзләгәндә мәдәни алмашулар һәм бәрелешләрнең яңа символларын табуы өчен» алган.

## Китаплар
* **Cevdet Bey ve Oğulları** («Җәүдәт бәй һәм уллары»(1979 ел)
* **Sessiz Ev** («Тавышсыз өй»(1983 ел)
* **Beyaz Kale** («Аккала»(1985 ел)
* **Kara Kitap** («Кара китап» (1990 ел)
* **Yeni Hayat** («Яңа тормыш» (1994 ел)
* **Benim adım Kırmızı** («Минем исемем Кызыл»(1998 ел)
* **Öteki Renkler** («Төрле төсләр» (1999 ел)
* **Kar** («Кар» (2002 ел)
* **İstanbul: Hatıralar ve Şehir** («Истанбул. Хатирәләр һәм Шәһәр»(2003 ел)
* **Masumiyet Müzesi** («Сафлык Музее»(2008 ел)

## Татар теленә тәрҗемә ителгән һәм татар театрында куелган әсәрләре
* 2005 ел — Төрек теле укытучысы Асия Рәхимова төзегән төрек язучылары әсәрләреннән торган «Кил әле, таныш булыйк...» дигән җыентыкта Памукның «Минем исемем Кызыл» әсәре урын алган. 
* 2014 ел — Г.Камал исемендәге Татар дәүләт Академия театрында Памукның «Минем исемем Кызыл» драмасы куелды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Орхан Памук рәсми сайты 
* Орхан Памук ''The Ledge'' әдәби сайтында 

Төркем:Төрек язучылары
Төркем:Төркия язучылары
Төркем:Истанбулда туганнар
Төркем:Әдәбият өлкәсендә Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Роттердам

**Роттерда́м** (, )&nbsp;— Нидерландларда урнашкан шәһәр. Көньяк Голландия провинциясендә урнашкан.

## Искәрмәләр




Төркем:Рейнда урнашкан шәһәрләр
Төркем:Нидерланд шәһәрләре
*
7 июнь

**7 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның җиденче көне. Ел ахырына кадәр 207 көн кала.

#### 
###### 
*  — ***Бөтендөнья [[ашамлыклар]] куркынычсызлыгы көне*** (, , , , , , 2019).

###### 
*  Бразилия — ***Илкүләм [https://www.wikidata.org/wiki/Q22688?uselang=tt матбугат иреге] көне*** (, 1977).
*  — ***7 июнь [[хәтер көне]]*** (, ).
*  — ***Сүз иреге көне*** (, ).
*  Норвегия — ***[[Швеция]] белән берлектән чыгу көне*** (, ).
*  — ***[[Байрак]] көне*** (, ).
*  — ***Словак милләте меморандумы игълан ителүе көне*** (, ).

###### 
* ***Бөтендөнья [https://www.wikidata.org/wiki/Q191779?uselang=tt яр карлыгачлары] көне*** (, , , , 2019).
* ***Халыкара [https://www.wikidata.org/wiki/Q191779?uselang=tt Туретт синдромы] көне*** (, , ).
*  — ***[[Журналистика|Журналистлар]] көне*** (, ).
*  һәм  — ***[[Физика|Физиклар]] көне*** ().
*  Бразилия — ***Икенчел чимал җыючылар көне*** (, 2001).
*  — ***[https://www.wikidata.org/wiki/Q159101?uselang=tt Принц Иоахим] туган көне*** (, ).
*  һәм  — ***[https://www.wikidata.org/wiki/Q937261?uselang=tt Иберизм] көне*** (, , 1494/2018).
*  Кыргызстан — ***Финанс һәм икътисад өлкәсе хезмәткәрләре көне*** (, ).
*  Россия — ***[https://www.wikidata.org/wiki/Q348303?uselang=tt Краудфандинг] көне*** ().
*  Төркия — ***[[Төрек теле|Төрек]] [https://www.wikidata.org/wiki/Q34228?uselang=tt ымнар теле] көне*** ().
*  — ***Коры җир гаскәре даны көне*** (, ).

## 
right|130px|thumb|Тордесильясс килешүе харитасы
* 1099 — Беренче тәре походы барышында Иерусалим камалышка алына.
* 1494 — Испания һәм Португалия Яңа Дөньяны бүлешә.
* 1340 — Голландиядә Роттердам шәһәренә нигез салына.
* 1960 — Согуд Гарәбстанында хатын-кызлар мәгарифкә хокук алалар.

## 
 
* 1491 — Жак Картье, француз диңгез сәяхәтчесе.
* 1848 — Поль Гоген, француз рәссам, сынчы, график.
* 1862 — Филипп Ленард, 
* 1877 — Чарлз Гловер Баркла, 
* 1880 — Владимир Сукачёв, 
* 1893 — Владимир Маяковский, рус совет шагыйре.
* 1896 — Роберт Малликен, 
* 1897 — Кирилл Мерецков, хәрби башлык, Советлар Союзы маршалы.
* 1897 — Кыям Абрамов, 
* 1899 — Габдулла Ходайяров, 
* 1911 — Фёдор Сурганов, 
* 1914 — Хуҗа Әхмәт Габбас, 
* 1929 — Илгиз Поздняков, 
* 1934 — Валентин Жегалов, 
* 1935 — Ирина Зимакова, 
* 1937 — Аркадий Айдак, 
* 1939 — Әхсән Фәтхетдинов, татар рәссамы, сынчы.
* 1940 — Фирдәвес Гыйрфанов, 
* 1942 — Мөәммәр Каддафи, Ливиянең сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Ливия Җәмәһириясе башлыгы.
* 1952 — Орхан Памук, төрек язучысы.
* 1955 — Рәфис Кадыйров, 
* 1971 — Гөлнара Вәлиева, 
* 1979 — Николай Хряпа, 
* 1985 — Дмитрий Космачёв, 
* 1991 — Дженк Тосун, 
* 1992 — Франка Бателич, 
* 1997 — Дениз Teкин,

## 

* 1848 — Виссарион Белинский, язучы.
* 1927 — Петр Войков,
* 1954 — Алан Тьюринг,
* 1958 — Дени Сора,
* 1960 — Боголюб Евтич, 
* 1974 — Абдулла Гомәр, татар тәрҗемәчесе, журналист.
* 1980 — Генри Миллер, Америка язучысы.
* 1986 — Сара Садыйкова, күренекле татар композиторы.
* 1987 — Җаһит Зарифоглу, төрек шагыйре, балалар язучысы.
* 1999 — Виктор Отиев, 
* 1999 — Лендруш Хуршудян, 
* 2015 — Кристофер Ли, 
* 2018 — Виктор Толмачёв,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:7 июнь
Бөек тигезлекләр

**Бөек тигезлекләр** () — Канадада һәм АКШда Кыялы таулардан көнчыгышта урнашкан плато. Диңгез өстеннән биеклеге 700-1800 м, озынлыгы якынча 3600 км, киңлеге 500дән 800 кмга кадәр. Тигезлекләр чигендә климат континенталь. Дала яшеллеге - прерияләр белән капланган. Бодай җитештерү киң таралган, шулай ук алар көтүлекләр буларак та кулланыла.

Төркем:АКШ географиясе
Төркем:Канада географиясе
Төркем:Плато
1832 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 25 гыйнвар — Иван Шишкин, рәссам.
* 27 гыйнвар — Льюис Кэрролл, инглиз язучысы, математик, фәлсәфәче.
* 8 июнь — Александр Аксаков, рус публицисты, тәрҗемәче.
* 4 июль — Андрей Лихачев, химаяче, археолог, нумизмат.

## Вафатлар

* 31 май — Эварист Галуа, математик.
* 21 сентябрь — Вальтер Скотт, шотланд язучысы.

Төркем:1832 ел
Төркем:Еллар
Бөтендөнья океаннар көне

**Бөтендөнья океаннар көне** (ингл. *World Oceans Day*, исп. *Día Mundial de los Océanos*, фр. *Journée mondiale de l'océan*) — БМО истәлекле көне. 2009 елда расланды.

Төркем:8 июнь
Төркем:БМО халыкара көннәре
Төркем:Океаннар
1877 ел

## Вакыйгалар
* 10 май — Румыния Госман империясеннән бәйсезлеген игълан итә.
* 1 июль — беренче Уимблдон теннис беренчелеге башлана.

## Туулар

* 21 апрель — Мөхәммәтсафа Баязитов, мөселман дин эшлеклесе, Ырынбур мөселман диния нәзарәтенең 6 нчы мөфтие (1915-1917).
* 28 апрель  — Хөсәен Сәетборһан, хәрби ахун, Тверь мәчетенә нигез салучы һәм беренче имамы.
* 2 июль — Герман Гессе, алман язучысы.
* 6 ноябрь — Ибнеәмин Әхтәмов, хокук белгече, Патша Думасы депутаты.
* 10 декабрь — Ягъкуб Хәлили, нәшир, мөхәррир.

## Вафатлар

Төркем:Еллар
Төркем:1877 ел
1869 ел

## Вакыйгалар
* 30 июнь — Казанда почта оештырыла.
* Эдо шәһәре исеме Токиога үзгәртелде.

## Туулар

* 2 октябрь — Махатма Ганди, Һиндстан бәйсезлеге хәрәкәте җитәкчесе.
* 18 октябрь — Йоханнес Линнанкоски, фин язучысы.
* 20 сентябрь — Шәйхелислам Хәмиди, дин галиме, тәрҗемәче.
* Мөхлисә Бубый, мәгърифәтче, мөгаллимә, ислам дине белгече, татар кызлары өчен беренче мәдрәсә оештыручы.
* Мәхбүбҗамал Акчурина, язучы, мөгаллимә.

## Вафатлар

* 11 март — Владимир Одоевский, рус язучысы, фәлсәфәче.

Төркем:Еллар
Төркем:1869 ел
Шамил Шаһгали

**Шамил Шаһгали**, чын исеме **Шамил Шаһгали улы Миңлегалиев** — татар драматургы.

Шамил Шаһгали 1920 елның 9 июнендә хәзерге Башкортстан Республикасының Чакмагыш районы Калмашбаш авылында крестьян гаиләсендә туган. Яшьли ятим калып, балалар йортында тәрбияләнә. Чиләбе өлкәсендәге Аргаяш урта мәктәбен һәм Эстәрлетамак шәһәрендә бер еллык радистлар курсын тәмамлаганнан соң, берникадәр вакыт үз белгечлеге буенча эшли. 1941 елның маенда Свердловск хәрби училищесына укырга китә. 1942 елның февралендә ул – хәрәкәттәге әрмедә: гвардияче рота командиры сыйфатында сугышларда катнаша, ике тапкыр яралана, күрсәткән батырлыклары өчен Кызыл Йолдыз, Икенче дәрәҗә Ватан сугышы, Өченче дәрәҗә Ватан сугышы орденнары һәм медальләр белән бүләкләнә.

1946 елдан әрмедән кайткач, Ш. Шаһгали бераз вакыт Уфада Башкортстан халык иҗаты йорты директоры булып эшли. 1949-1952 елларда К.А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әдәбият бүлегендә укый. Шуннан соң ул озак еллар буе Башкортстанда һәм Татарстанның Чирмешән район үзәге урта мәктәбендә тел һәм әдәбият фәннәре укыта. 1962-1964 елларда Мәскәүдә СССР Язучылар союзы каршындагы Югары әдәби курсларны һәм 1966 елда Мосфильм киностудиясе каршындагы режиссерлык курсларын тәмамлый.

Ш. Шаһгали үзенең “Бала бәхете – ана бәхете” исемле беренче пьесасын 1955 елда яза, ә илленче еллардагы колхоз авылы тормышын сурәтләгән “Таң атканда” (1956) исемле икенче пьесасы белән Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәсенә аяк баса. Авторның башка әсәрләре дә (“Без аерылышмабыз”, “Буран” драмалары, “Яшьлек мәхәббәт”, “Дуслык һәм мәхәббәт”, “Тайга йолдызы”, “Курай моңы" пьесалары) тамашачылар һәм театр тәнкыйте җылы каршылый. Гомумән, 1955-1983 еллар арасында драматург өч дистәгә якын сәхнә әсәре иҗат итә һәм аларның күбесе татар, башкорт, рус, чуаш театрлары тарафыннан сәхнәгә куела.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар драматурглары
Луара Шакирҗанова

**Луара Шакирҗанова**, Луара Галимҗан кызы Шакирҗанова (*Зөһрә Шакирҗан*, 1950 елның 9 июне, ССРБ, РСФСР, ТАССР, Әтнә районы, Күлле Киме*) — драма актрисасы, [[Камал театры]] музее мөдире, [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]] (*1996*), [[Дамир Сираҗиев премиясе]] лауреаты (*2009*), [[ТР халык артисты]] (*2010*).

== Тәрҗемәи хәле ==
[[1950 ел]]да [[Әтнә районы]]ның [[Күлле-Киме]] авылында [[укытучы]]лар гаиләсендә туа. Кечкенәдән биергә, шигырь сөйләргә, рәсем ясарга ярата, мандолинада уйный. Башта [[Казан театр училищесы]]н , аннан [[Ленинград]] театр, музыка, кинематография институтын тәмамлый. Иҗат юлын Луара нәфис сүз остасы буларак Г.Тукай исемендәге филармония эстрадасында башлый. Кыска гына вакыт [[Тинчурин театры|К. Тинчурин театрында]] төп рольләр уйнап, тамашачы күңелен яулый. 20 елдан артык [[Камал театры|Г. Камал театры]] музеенда эшләгәндә дә аның сәхнәдән аерылганы юк. Сәнгать осталарына, әдипләргә багышланган дистәләрчә иҗат кичәләренең сценаристы һәм алыштыргысыз алып баручысы ул. Радио, телевидение буенча театр тарихын, сәхнә осталарының иҗатын пропагандалаганда да Луараның ягымлы тавышы яңгырый.

Белемле, зәвыклы, ана телебездә камил, сәнгатьчә сөйләүче артистка [[Финляндия]], [[Швеция]], [[Польша]], [[АКШ]] татарлары янында булып, спектакльләр куеп, аларның милли рухын үстерүгә дә үз өлешен кертте.

== Бүләкләре, мактаулы исемнәре ==
* [[1996 ел|1996]] — [[ТР атказанган сәнгать эшлеклесе]]  
* [[2009 ел|2009]] — [[Дамир Сираҗиев премиясе]] 
* [[2010 ел|2010]] — [[ТР халык артисты]]
* 2025 ― [[«Фидакарь хезмәт өчен» медале]] ― *мәдәниятне һәм сәнгатьне үстерүгә зур өлеш кертүе, күпьеллык нәтиҗәле иҗади хезмәте өчен''
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Шакирҗанова Луара Галимҗан кызы (Зөһрә Шакирҗан) . Камал театры сайты

## Моны да карагыз

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Казан театр училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
1861 ел

## Вакыйгалар
* 3 март — Петербургта Александр&nbsp;II крепостнойлар хокукын бетергән манифестны имзалады.
* 12 апрель — АКШ-да Гражданнар сугышы башлана.

## Туулар

* 4 апрель — Гарифулла Киеков, мәгърифәтче, тарихчы, дин эшлеклесе.
* Шәкүр Рәхимов, танылган җинаятьче.
* Зәйнетдин Агафуров, татар сәнагатьчесе, меценат, хәйрияче (*[[Екатеринбур]]*).

## Вафатлар

* 10 март — Тарас Шевченко, украин шагыйре, язучы, рәссам.
* 22 сентябрь — Эрнст Цвирнер, алман архитекторы.
* 29 ноябрь — Николай Добролюбов, рус әдәби тәнкыйтьчесе.

Төркем:1861 ел
Төркем:Еллар
1878 ел

## Вакыйгалар
* 4 июль — Госман империясе Бөекбританиягә Кипр белән идарәне тапшыра.
* 10 июль — Англиядә футбол арбитры беренче тапкыр сыбызгы кулланды (моңа кадәр арбитрлар кычкырганнар иде).
* Том университетына нигез салына.

## Туулар

* 13 март — Кәбир Туйкин (*Туйкә, 1878-1938*), татар мөгаллиме, язучы.
* 25 июнь — Габдрахман Кәрәм, әдәби тәнкыйтьче.
* 6 июль — Кәлимулла Хәсәнов, 2-нче патша Думасы һәм Милли Мәҗлес депутаты.
* 22 июль — Януш Корчак, язучы, табиб.
* 23 июль — Садри Максуди, татар галиме, җәмәгать эшлеклесе.
* 18 декабрь — Иосиф Сталин, совет җитәкчесе.

## Вафатлар

* 20 октябрь — Осип Ковалевский, шәркыятьче-галим, Казан университеты ректоры. 
Төркем:Еллар
Төркем:1878 ел
1852 ел

## Вакыйгалар
* 6 сентябрь — Манчестерда Бөекбританиянең беренче бушлай китапханәсе ачыла.
* 24 сентябрь — Анри Жиффар (*Baptiste Henry Jaques Giffard*) исемле француз парлы двигатель белән беренче дирижабльдә очты.

## Туулар

* 22 апрель — Ильяс Бораганский, Петербургтагы татар нәшрияты хуҗасы.
* 10 июнь — Ибраһим Терегулов, мәгърифәтче.
* 25 июнь — Антонио Гауди, мәшһүр испан архитекторы.
* 7 июль — Вера Фигнер, инкыйлабчы-террорчы, язучы.

## Вафатлар

* 4 март — Николай Гоголь, рус язучысы.

Төркем:1852 ел
Төркем:Еллар
Швед теле

**Швед теле** (швед. *svenska*) — шведлар сөйләшкән тел. Төньяк герман телләренә карый. Финляндия һәм Швециядә рәсми тел. Сөйләшүчеләр саны 10 миллион тирәсе. Швециядән һәм Финляндиядән тыш швед теле курсларында өйрәнүче якынча 40 000 актив укучы бар. 
Швед теле норвег теле һәм дат теле белән үзара аңлаешлы, гәрчә үзара аңлаешлылык дәрәҗәсе күбесенчә сөйләшүченең диалектына һәм акцентына бәйле. Тонда, акцентта һәм интонациядә аермага күрә язма норвег теле һәм дат теле швед теле сөйләшүчеләре тарафыннан гадәттә яхшырак аңлашыла.
Швед теле борынгы скандинав теленнән килеп чыккан.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

## Сылтамалар

* Швед телен өйрәнү 

Төркем:Шевит теле
Төркем:Швеция телләре
Төркем:Финляндия телләре
Римма Ибраһимова

**Римма Мөбарәк кызы Ибраһимова** — татар эстрада җырчысы (*сопрано*), Татарстан АССРның атказанган (*[[1978 ел|1978]]*) һәм халык (*[[1984 ел|1984]]*) артисты. Муса Җәлил премиясе лауреаты (*[[1984 ел|1984]]*).

## Тәрҗемәи хәле
Ул 1950 елның 15 июлендә Татарстан АССРның Балтач районы Түбән Кенә авылында туган. Әнисе оста гармунчы, әтисе моңлы тавышлы җырчы була. Римма балачактан ук җыр-моң дәрьясында булып, күңеленә татарлар моңын сеңдереп үсә. 1967 елда Кенә урта мәктәбен тәмамлый, Казан шәһәренә килә, эшкә урнаша, мәшһүр Сара Садыйкова М. Горький исемендәге мәдәният сарае каршында оештырган сәнгать түгәрәгенә йөри. Аның талантын тоеп алып бәяләгән беренче остаз да Сара Садыйкова була. Остазының киңәше белән булачак җырчы Татар дәүләт филармониясенең музыка җитәкчесе Мәхмүт Нигъмәтҗанов янына килә. Ул Римманы Мәскәүгә махсус курсларга җибәрә. Монда ике ел укып кайткач атаклы җырчы Зиннур Нурмөхәммәтов җитәкләгән концерт бригадасында эшли. Бер үк вакытта Казан музыка училищесында укый. Аны 1979 елда тәмамлый һәм 1967—1994 елларда Татар дәүләт филармониясендә эшли

Римма Ибраһимованың халкыбыз иҗатын тирән белүе, халык көйләрен һәм композиторларыбызның әсәрләрен үзенчәлекле кабатланмас тавышы белән җан җылысын кушып башкаруы, югары сәхнә культурасы татарларның тирән ихтирамын казанды. Аны Татарстанда гына түгел, БДБ илләрендә, Польша, Финляндия, Франция кебек ерак чит илләрдә дә үз итеп, яратып, алкышлап каршы алалар.

Римма Ибраһимова даими эзләнүчән, иҗади эшләүче сәнгатькәр. Ул халкыбызның әлегә билгеле булмаган яки онытылган күп җырларын табып, эшкәртеп сәхнәгә күтәрде һәм халыкка кабат ирештерде.

2007 елда Казан мәдәният һәм сәнгать институтын тәмамлый.

1998 елдан лаеклы ялда булса да ул сәхнәдән аерылмый. 2007 елда үзе тәмамлаган Казан мәдәният һәм сәнгать институтында татар театр эстрадасы кафедрасында вокал укытучысы буларак, яшь талантларны үстерүгә үз өлешен кертә Туган ягы, андагы үзешчән сәнгать коллективлары белән дә якын элемтәдә яши.

Татар җыр сәнгатен үстерүдәге хезмәтләре өчен 1984 елда Муса Җәлил премиясе, 1978 елда Татарстан АССР атказанган артисты, 1984 елда исә Татарстан АССР халык артисты исеме бирелде.

Бүгенге көндә Римма Ибраһимованың улы Фәрит Таишев татар эстрадасында ышанычлы адымнар белән килә. Сәнәгать бизнесында эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1978 — ТАССР атказанган артисты
* 1984 — ТАССР халык артисты
* 1984 — Муса Җәлил премиясе
* Хөрмәт Билгесе ордены
* 2нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Римма Ибраһимова: Тибетны да күрергә исәбем бар
* Римма Ибраһимова «Татарлар» тапшырунда

## Моны да карагыз

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
1793 ел

## Вакыйгалар
* 1 февраль — Франция Англия һәм Нидерландларга сугыш игълан итә.
* 10 июнь — Парижда дөньяның беренче публик хайваннар бакчасы ачыла.
* 8 ноябрь — Беренче тапкыр Лувр музее ишекләре ачылды.

## Туулар

* 15 март — Франц Эрдман, тарихчы.

## Вафатлар

Төркем:1793 ел
Төркем:Еллар
1847 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 11 февраль — Томас Эдисон (*Thomas Alva Edison*), АКШ уйлап чыгаручысы.
* 3 март — Александер Белл, АКШ уйлап чыгаручысы.
* 4 октябрь — Луи Анри Буссенар, француз язучысы.

## Вафатлар

Төркем:1847 ел
Төркем:Еллар
1846 ел

## Вакыйгалар
* 22 август — Нью-Мексико АКШ составына керә.
* 23 сентябрь — Нептун планетасы ачыла.

## Туулар

* 17 июль — Николай Миклухо-Маклай, танылган этнограф һәм сәяхәтче.
* 4 октябрь — Сергей Дьяченко, Казан башлыгы, музей директоры.
* 30 ноябрь — Корбангали Хәлиди, тарихчы һәм мәгърифәтче. 
* Гатаулла Баязитов, җәмәгать эшлеклесе, Санкт-Петербург мәчете имамы, беренче татар гәзитчесе.
* Мотыйгулла Төхфәтуллин, күренекле дин эшлеклесе, Габдулла Тукайның укытучысы.

## Вафатлар

* 24 апрель — Карл Фукс, алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат. 
* 23 август — Вилһелм Кюхельбекер, декабрист, язучы.

Төркем:1846 ел
Төркем:Еллар
1844 ел

## Вакыйгалар
* 6 декабрь — Вашингтон һәйкәленә нигез ташы салына.

## Туулар

* 13 май — Габор Балинт, татар фольклоры әсәрләрен җыючы һәм нәшер итүче.
*  15 октябрь — Фридрих Ницше, алман фәлсәфәчесе.

## Вафатлар

* 8 март — Карл XIV Юхан (*[[Жан-Батист-Жюль Бернадот]]*) , Швеция һәм Норвегия короле.
* 11 июль — Евгений Боратынский, рус шагыйре.

Төркем:1844 ел
Төркем:Еллар
1843 ел

## Вакыйгалар

## Туулар

* 15 апрель — Генри Джеймс, АКШ язучысы.
* 15 июнь — Эдвард Григ, романтизм дәверендә иҗат иткән бөек норвегияле композитор, музыкант, дирижер.
* Әбүсөгуд Әхтәмов, хокук белгече, эре җирбиләүче, «Иттифакъ әл-Мөслимин» партиясен оештыручыларның берсе.
* 11 декабрь — Роберт Кох, алман микробиологы.

## Вафатлар

Төркем:1843 ел
Төркем:Еллар
Әхмәт Галиәкбәров

**Әхмәт Галиәкбәров**, тулы исеме **Әхмәдулла Әхмәтгәрәй улы Галиәкбәров** — драма актеры, ТАССРның атказанган артисты 1968 ел.

## Тормыш юлы

Әхмәт Галиәкбәров 1915 елда туа. Сәхнә эшчәнлеген ул 1930 елда туган шәһәре Томскида үзешчән сәнгать түгәрәгенә йөреп башлап җибәрә. 1939 елда, армия хезмәтеннән соң, Ташкәнт татар дәүләт драма театрында актер булып эшли башлый. Театр ябылгач, 1940 елда Мамадыш драма театрына килә. Аннан фронтка китә һәм 1945 елның декабрендә генә әйләнеп кайта. “Алтын йолдыз” ордены, медальләр белән бүләкләнә. Сугыштан соң Әхмәт Галиәкбәров Буа колхоз-совхоз театрында эшли, төп рольләрне башкара. 1949 елда ул Әлмәт театрына күчә һәм 1971 елга хәтле шунда эшли. Төп рольләрне башкару өстенә бик матур итеп җырлау сәләте аңа музыкаль әсәрләрдә дә уйнарга мөмкинлек бирә. Әхмәт Галиәкбәров иҗат иткән образларның саны 52 гә җитә. “Ул кайтты”да Тимербулат, “Бөдрә тал”да Барый, “Рамай”да Рамай, “Тальян гармун”да Илдар, “Аршин мал алан”да Әскәр, “Урланган бәхет”тә Алексей Бабич, “Яшь йөрәкләр”дә Хәйретдин, “Зәңгәр шәл”дә Ишан – ул башкарган рольләрнең кайберләре генә. Әхмәт Галиәкбәров Әлмәт театрының авыр, күчмә эш шартларында төптән җигелеп тартучы иҗат көчләренең берсе була.

Артист 1992 елда Чаллыда вафат була.

### Театрда рольләре

Барлыгы 52 роль уйналган. Уенның сәхнә манерасы өчен лирик башлангычның тормыш чынбарлыгы белән ярашуы хас. Аның матур тавышы Театрның музыкаль спектакльләрен бизәде. Актерларның истәлекләре буенча, тынгысыз хезмәтчән күчмә театрның катлаулы тормышына рух күтәренкелеге керткән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1968 - ТАССРның атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Әлмәт татар дәүләт драма театры Автор һәм төзүче - Җәмит Рәхимов. Әлмәт, 1994;
* Әлмәт татар дәүләт драма театры. Төзүчеләр: Д.Гыймранова, А. Таһирова, Ф. Исмәгыйлева, Р. Мөхәммәтҗанова. К., 2014.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:«Алтын йолдыз» ордены лауреатлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
1880-еллар

**1880-еллар** — 1880 елда башланган һәм 1889 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1881 елның 1 марты — Россия императоры Александр II үтерелә.

Төркем:Унъеллыклар
1870-еллар

**1870-еллар** — 1870 елда башланган һәм 1879 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1870—1871 еллар — Франк-прус сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1860-еллар

**1860-еллар** — 1860 елда башланган һәм 1869 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1861 — Русиядә крепостнойлар хокукын кире кагу. 
* 1865 — АКШда коллык бетерелә.

Төркем:Унъеллыклар
1850-еллар

**1850-еллар** — 1850 елда башланган һәм 1859 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* 1853—1856 — Кырым сугышы.

Төркем:Унъеллыклар
1840-еллар

**1840-еллар** — 1840 елда башланган һәм 1849 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Венгриядә 1848—1849 еллар инкыйлабы.

Төркем:Унъеллыклар
1830-еллар

**1830-еллар** — 1830 елда башланган һәм 1839 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Бельгия бәйсезлеге игълан ителә.
* Люксембург бәйсезлеге игълан ителә.

Төркем:Унъеллыклар
1800-еллар

**1800-еллар** — 1800 елда башланган һәм 1809 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Наполеон сугышлары.
* Изге Рим Империясе юкка чыга.

Төркем:Унъеллыклар
1820-еллар

**1820-еллар** — 1820 елда башланган һәм 1829 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Боливия бәйсезлеге игълан ителә.

Төркем:Унъеллыклар
1810-еллар

**1810-еллар** — 1810 елда башланган һәм 1819 елда тәмамланган унъеллык.

## Төп вакыйгалар
* Наполеон гаскәрләре Русиягә хөҗүм итә.

Төркем:Унъеллыклар
11 июнь

**11 июнь** — Милади тәкъвимендә алтынчы айның унберенче көне. Ел ахырына кадәр 203 көн кала.

#### 
###### 
###### 
###### 
*  /  — ***Камехамеха көне*** ().
*  /  — ***Күршеләр көне*** ().
*  — ***Хәрби-диңгез флоты көне*** ().
*  /  Яңа Шотландия провинциясе — ***Хәлак булган [[күмер]]челәрне искә алу көне*** ().

## 
* 1918 — Кояш газетасы чыгудан туктый. 
* 1969 — Греция Конституцияне кабул итә.
* 1975 — Төньяк диңгездән беренче нефть алына башлады.
* 1992 — Татарстанда Корбан бәйрәме беренче тапкыр ял көне була.

## 
 
* 1767 — Джон Адамс, АКШ президенты.
* 1811 — Виссарион Белинский, рус язучысы, әдәбият тәнкыйтьчесе.
* 1864 — Рихард Штраусс, алман композиторы, дирижер.
* 1870 — Александр Гуляев, 
* 1894 — Карлис Грасис, 
* 1895 — Николай Булганин,  *[[СБКФ|партия]]* һәм дәүләт эшлеклесе, Советлар Берлеге маршалы.
* 1899 — Ясунари Кавабата, 
* 1901 — Виктор Баранов, 
* 1906 — Иван Кузнецов, 
* 1921 — Хана Варшавская, 
* 1922 — Сергей Иванов, 
* 1925 — Әнәс Кари, шагыйрь, язучы.
* 1930 — Евгений Климов, 
* 1930 — Мәрзия Фәйзуллина, язучы, шагыйрә.
* 1944 — Рафаил Ибәтуллин, 
* 1954 — Гөлдәр Ильясова, 
* 1962 — Эрика Салумяэ, 
* 1969 — Александр Ненашкин, 
* 1976 — Василий Конов, 
* 1977 — Рәмис Латыйпов, 
* 1981 — Георгий Пуяц, 
* 1981 — Фёдор Фёдоров, 
* 1985 — Артём Токарев, 
* 1991 — Булат Ханов,

## 

* 978 — Ярополк Святослав улы, Бөек Киев кенәзе.
* 1794 — Юзеф Беляк, 
* 1843 — Пётр Витгенштейн,  фельдмаршалы.
* 1861 — Борис Ордынский, 
* 1896 — Лүдвиг Грасс, 
* 1922 — Александр Агабабов, 
* 1926 — Иван Палантай, мари совет композиторы.
* 1949 — Людмила Васильева, 
* 1950 — Александр Казаков, *[[Советлар Берлеге Каһарманы]] ([[1944]])*.
* 1967 — Борис Латынин, 
* 1970 — Александр Керенский, Россия Вакытлы хөкүмәте рәисе.
* 1975 — Садыйк Рәхимов, 
* 1979 — Антонина Макарова, танылган хәрби җинаятьче.
* 1980 — Гыйният Насыйров, 
* 1999 — Павел Копылов, 
* 2002 — Регина Эзера,
* 2005 — Гена Димитрова, 
* 2018 — Наил Алан,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:11 июнь
Ләбиб Гыйльми

**Ләбиб Гыйльми, Ләбиб Гыйльман улы Гыйльманов** — язучы, прозаик, шагыйрь, балалар язучысы, драматург. Татарстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе (1937).

## Тормыш юлы
Ләбиб Гыйльман улы Гыйльманов 1906 елның 12 июнендә хәзерге Татарстанның Әлмәт районы Иске Баграж (хәзерге исеме – Ялховой) авылында крестьян гаиләсендә туа. Кече яшьтән үк ятим калып, балачагы һәм үсмер чагы көтүче һәм бай ялчысы хезмәтендә үтә. Октябрь инкыйлабыннан соң, Чистай шәһәренә партия мәктәбенә укырга җибәрелә (1923). Мәктәпне тәмамлагач, башта Әлмәттә волость комсомол комитеты сәркәтибе булып эшли, аннары, 1928 елда Коммунистлар фиркасына алынганнан соң, Казанга чакырылып, комсомолның өлкә комитеты инструкторы итеп билгеләнә. 

1930 елда Монголиядә революцион яшьләр оешмасының Үзәк Комитетында киңәшче буларак хезмәт итә. Монголиядән кайткач, 1932-1934 елларда, ул комсомолның Татарстан өлкә комитетынла икенче секретарь, ә 1935-1937 елларда республика балалар матбугаты органнары "Яшь ленинчы" газетасы һәм "Пионер каләме" (Ялкын) журналының җаваплы мөхәррире булып эшли. 

1934 елдан СССР Язучылар союзы әгъзәсе. 

Ләбиб Гыйльми әдәбиятка 1930 елда килә. Шул елны Казанда аның «Сәнәклеләр» исемле поэмасы аерым китап булып басыла. Аннан соң бер-бер артлы аның балалар өчен язылган «Аучы Хәмит», «Чалкаш», монгол яшьләре тормышыннан «Чимит Дурҗе» исемле проза әсәрләре дөнья күрә. Шушы ук елларда ул монгол халкының героик улы Сухабатыр турында зур күләмле повесть язарга керешә. Әсәрнең бер өлеше «Эмигрант» исеме белән «Совет әдәбияты» (хәзерге «Казан утлары») журналының 1933 һәм 1934 елгы саннарында чыга. Әмма әсәр тәмамланмый кала.

Ләбиб Гыйльми, язучы-прозаик буларак, беренче чиратта үзенең «Чын мәхәббәт» (1934-1936) исемле романы белән билгеле.

Проза әсәрләре белән беррәттән, Ләбиб Гыйльми шигырьләр язуын да дәвам иттерә. Аның шулай ук инкыйлабка кадәрге авыл тормышына багышланган «Кайгылы җыр» исемле пьесасы да бар.

1937 елның 2 июлендә Татарстан Язучылар берлеге идарәсе рәисе Кави Нәҗми «халык дошманы» мөһере белән кулга алынгач, бушаган урынга җитәкче итеп партия аппаратында чыныгу узган Ләбиб Гыйльмине куялар. Ләкин шул ук елның 21 сентябрендә ул да кулга алына. Аны троцкичылыкта, Совет хакимиятенә каршы контрреволюцион эш алып баруда, шпионлыкта гаеплиләр. СССР Югары Мәхкәмәсе коллегиясенең прокурор һәм адвокат катнашыннан башка 1938 елның 9 маенда уздырылган утырышы нибары биш минут дәвам итә. Шул ук көнне Казанның Черек күл подвалында хөкем карары гамәлгә ашырыла. Тоталитар режим татар әдәбиятының чираттагы вәкилен әнә шулай юк итә.

Рәсми чыганакларда озак вакыт аның үлем көне итеп 1947 елның 20 февралендә күрсәтелгән.

## Моны да карагыз
* Казанның канлы май 1938 корбаннары

## Искәрмәләр

Төркем:Татар язучылары
Эстон теле

**Эсто́н теле́** — эстоннарның теле. Эстониянең һәм Европа Берлегенең рәсми теле. Эстон телендә якынча 1,1&nbsp; миллион кеше сөйләшә; Эстониядә 922 000 кеше һәм Эстониядән тыш 160 000 кеше. 
Эстон теле әлифбасы латин имласына нигезләнгән.
Гәрчә эстон теле һәм герман теле төрле килеп чыгышлы булса да, эстон телендә һәм алман телендә күп охшаш сүзләрне идентификацияләргә була. Бу беренче чиратта эстон теле сүзлек составының якынча өчтән бер өлешен герман телләреннән алганга күрә, күбесенчә түбән саксон теленнән (урта түбән алман теленнән), бу алман хөкеме чорында булган һәм югары алман теленнән (стандарт алман телен дә кертеп). Түбән саксон һәм югары алман теле алынма сүзләре 22-25 процент дип фараз итәргә мөмкин, шул ук вакытта түбән саксон теле якынча 15 процент тәшкил итә. Швед теле һәм рус теле ике алынма сүз чыганагы булып тора, әмма шактый әзрәк дәрәҗәдә.
## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

*
Төркем:Эстония телләре
Төркем:Балтыйк буе фин телләре