open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тук (елга)

**Тук** () — Россия территориясеннән ага торган елга. Ырынбур өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Самар елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 306 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Түбән Идел бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Асбассейн юк, елга бассейны — Куйбышев сусаклагычыннан алып Каспийга койганчыга кадәр Идел елгасы.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды — 11010001012112100006778
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100677
* Бассейн коды — 11.01.00.010
* ГӨ буенча  — 12
* ГӨ буенча чыгарылышы — 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Мансур Халиков

**'
**Халиков Мансур Хатыйп улы*'  — күренекле [[дин]] әһеле, дәүләт һәм җәмәгать эшмәкәре. [[Башкортстан мөселманнары Диния нәзарәте]] мөфтие (1921-1923). 
 
== Тормышы ==
Мансур Хатип улы 1886 елның 20 декабрендә Кәлчер-Табын олысының [[Стәрлетамак өязе]] [[Зур Үтәш]] авылында (хәзерге [[Гафури районы]]) туган. [[Троицк (Чиләбе өлкәсе)|Троицкидагы]] «[[Рәсүлия мәдрәсәсе|Рәсүлия]]», ишан [[Зәйнулла Рәсүлев]] хакына)</small>* һәм дә Уфадагы «Галия» мәдрәсәләрен тәмамлый.

1929 елда репрессияләнә. Чиләбе өлкәсе, Магнитогорски төзелешендә вафат була. 1991 елда аклана.

## Тышкы сылтамалар
* Статья в ''Башкортостан: краткая энциклопедия''
## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшлеклеләре
Ижора

**Ижо́ра** (үзаталышлары *ижора, инкеройн, ижоралайн, [[Ижора теле|ижор.]] inkeroin, ižora, ižoralain*) — азсанлы фин-угыр халкы. Элек — водь белән беррәттән Ижора җиренең төп халкы. XX гасыр уртасына кадәр ижора телен һәм үзенчәлекле гореф-гадәтләрен саклап килгәннәр. Хәзерге вакытта тулысынча диярлек ассимиляциягә дучар булганнар. Туган телдә сөйләшүчеләр саны берничә йөзгә генә җитә.

## Таралышлары
Ижора халкы вәкилләре бүгенге көндә Ленинград өлкәсенең Ломоносов һәм Кингисепп районнарында яшиләр. 2002 елгы халык санын алу буенча Россиядә ижора буларак 327 кеше теркәлгән, шуларның 177се Ленинград өлкәсендә. Вистино авылында иң күпсанлы ижоралар төркеме теркәлгән.

## Тел һәм ассимиляция проблемалары
Телләре — фин-угыр телләренең Балтыйк буе фин группасына керүче ижора теле. Ижора теленә иң якын телләр булып карел һәм фин телләре тора.

Ижора теле борынга карел теленең нигезендә барлыкка килгән. Әле XX гасыр башында эзләнүчеләр ижора вәкилләренең рус телен чагыштырмача начар белүләрен искәртеп китәләр. Бу аларның православ булуларына һәм рус исем-фамилияләрен йөртүләренә карамастан күзәтелә.

Ижора теле 2009 елда ЮНЕСКО тарафыннан юкка чыгучы телләр Атласына «юкка чыгу янаган» тел буларак кертелә.

## Тарих
Ижора халкы турындагы беренче искә алулар рус чыганакларында (Иоаким елъязмасы) IX гасыр урталарына карый.

## Икътисад

XV гасыр ахырына ук ижораларның хуҗалыгы нигезе булып сукалап җир эшкәртү торган. Хөкем сөрүче бөртекле культуралар солы һәм арыш булган, сирәгрәк арпа һәм бодай чәчкәннәр, ә тагын да сирәгрәк борчак һәм карабодай булган. Ижоралар атларны, мөгезле эре терлекне, сарыкларны үрчеткәннәр. Сунар да әһәмиятен саклап калган: ижоралар куяннарны һәм тиеннәрне аулаганнар, лачын сунары өчен лачыннарны тотканнар.
Диңгез ярында яшәгән ижораларның төп кәсебе балыкчылык булган, ул кыш көне булган һәм шактый табыш китергән; күбесенчә салака һәм корюшка балыкларын тотканнар. XVI гасыр башы язучы кенәгәләре инде балыкчылыкны "оброкка" салынганын, ә ясак исемлегендә "курва" балыгы булуны (бәлки корюшканы шулай атаганнар) китерә. XX гасырда корюшка һәм салака тоту ижоралар өчен әһәмиятен саклаган.
Көнчыгыш ижора авылларның русча яхшырак белгән халкы Санкт-Петербургга киткән: ир кешеләр фабрикаларга һәм остаханәләргә киткән, ямчылар булып эшләгән, кызлар бәби караган. Күп кызлар Нарвага тукыма фабрикаларына ялланган. Шуңа да карамастан ижораларның шәһәрләргә күчүе вакытлыча булган; 1920-нче елларда әлә ижораларның 99%-ы авыл кешеләре булган.
Ижораларның һөнәрләре үсеш алган булган, гәрчә бу эшләр кустар сәнәгать формаларын алмаса да. Ижоралар арасында күп шәп чүлмәкчеләр һәм балта осталары булган, алар сатуга эшләнмәләр ясаганнар; күп авылларда тукыма тукыганнар, чыбыклардан кәрзиннәр һәм башка йорт кирәк-яракларын үргәннәр.

## Искәрмәләр

Төркем:Россия халыклары
Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Юкка чыгучы халыклар
Эдуард Шеварднадзе

**Эдуа́рд Амвро́сиевич Шевардна́дзе** (, *Эдуа́рд Амбро́сис дзе Шевардна́дзе*; 25 январь 1928 ел, Гөрҗи ССР, Мамати авылы, Ланчхути районы  — 7 июль 2014 ел, Тбилиси) — ССРБ һәм Гөрҗистан сәясәт һәм дәүләт эшлеклесе, Гөрҗи ССРның җәмәгать тәртибе саклану министры (1965—1968), Эчке эшләр министры (1968—1972), СБКФ (КПСС) Грузия ҮК-ның беренче сәркатибе (1972—1985), ССРБ тышкы эшләр министры (1985—1991), Гөрҗистан президенты (1995—2003 елларда).

1985елдан 1990 елга кадәр — КПСС ҮК Политбюро әгъзасы. Социалистик хезмәт Каһарманы, эчке хезмәт генерал-майоры.

## Искәрмәләр

Төркем:Гөрҗистан президентлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төньяк-Көнбатыш фронт

**Төньяк-Көнбатыш фронт:** — Кораллы көчләр эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә исеме.

* Төньяк-Көнбатыш фронт (Беренче бөтендөнья сугышы) — Беренче бөтендөнья сугышы вакытында рус армисенең гомумгаскәр оператив-стратегик берләшмәсе.
* Төньяк-Көнбатыш фронт — Поляк-украин сугышы вакытында Украина халык республикасының Волыньдәгы частьларның оператив-стратегик берләшмәсе.
* Төньяк-Көнбатыш фронт (Россия ватандашлар сугышы) — ватандашлар сугышы вакытында совет гаскәрләрнең оператив-стратегик оешмасы.
* Төньяк-Көнбатыш фронт (Бөек Ватан сугышы) — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.
* ҺҺС Төньяк-Көнбатыш фронты — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә (ҺҺС).
Төньяк фронт (Бөек Ватан сугышы)

**Төньяк фронт** – Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.
 
## География
*Төньяк фронт* ССРБның Кольск ярымутравынд һәм Фин култыкның төньяк яр буен саклаун алып барды.

Фронт 1941 еллны Төньяк Россия җирләрендә сугышкан.

## Тарих
## 1941 елның 22 июненә хәл
200px|thumb|right
### Алмания
1941 елның 22 июньдә ССРБ чикләре буенда өч армия төркеме (181 дивизия, шул исәптән 19 танк , 14 моторлаштырылган төмән һәм 18 бригада), өч һава флоты тупланган.

Бу көчләрдән башка, буйсындырылган Норвегиядә һәм Төньяк Финляндиядә Николаус фон Фалькенхорст җитәкчелеге астында вермахтның «Норвегия» армиясе урнашкан; аның бурычы — Мурманскны басып алырга, Полярный шәһәрендәге Төньяк флотының базаны, Киров тимер юлны басып алырга. Вермахтның югары сәргаскарлегенең резервында 24 дивизия кала. ССРБга һөҗүм итү өчен 5,5 млн кеше, 3 712 танк, 47 260 кыр орудиесы һәм миномётлар һәм 4 950 сугыш самолёты тупланган.

### ССРБ
1941 елның 22 июньгә чик буендагы хәрби округларда һәм флотларда 3 289 250 содат һәм офицерлар, 59 787 орудие һәм миномёт, 12 782 танк (шул исәптән 1475 Т-34 һәм КВ танкы), 10 743 очкыч булган. Өч флотта якынча 220 000 кеше, 182 төп класслы кораб (3 линкор, 7 крейсер, 45 лидер һәм эсминец, 127 су асты көймәсе) тупланган. Дәүләт чиген саклауны чик буе гаскәрләре үтәгәннәр. Көнбатыштан һөҗүмне кире кайтару Ленинград, Балтыйк буе аерым, Көнбатыш аерым, Киев аерым һәм Одесса хәрби округларына тапшырылган. Диңгездән аларга Төньяк, Балтыйк һәм Кара диңгез флоты ярдәм итәргә тиеш булган.

Ленинград хәрби округының *(ком. Маркиан Попов)* гаскәрләре илнең төньяк-көнбатыш чикләрне (Мурманск өлкәсе, Карел-Фин ССР, Карел муентыгы, Эстон ССР һәм Ханко ярымутравы) сакларга тиеш булган. Бу чик өлешендә 1 300 километрлы коры җир чиге һәм 380 километрлы диңгез буе булган. Монда 7нче *(ком. Филипп Горленко)*, 14нче *(ком. Валериан Фролов)*, 23нче *(ком. Пшенников Пётр)* армияләре һәм Төньяк флоты урнашкан.

24 июньдә Югары СИ Ленинград ХО Төньяк фронтка әйләндерде.

#### [[Поляр аръякларын саклау]]
29 июньдә 1941 елның 29 июненнән 10 октябренә хәтле дәвам итүче Поляр аръякларны һәм Карелияне стратегик саклану операциясе башланды.

1 июльне Мурманск юнәлешендә дошман Көнбатыш Лицагы һәм Кутоваягы һөжүмне дәвам итте.

7 июльне Төньяк фронтының 14-нче армиясе дошманның мурманск юнәлешенә алга баруын туктатты

## Командирлар
* Маркиан Попов, генерал-лейтенант

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар

* Фронт
* Бөек Ватан сугышы фронтлары

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Areal

**Areál** (lat. area - mäydan, kiñlek) -  nindi dä bulsa üsemlek yäisä xaywannarnıñ töre, ıruğı, semialığı taralğan häm tulı yäşäw tsiklı ütä torğan territoriä yäisä akvatoriä. 

Areal mäydanı - böten Cir öslegennän alıp anıñ zur bulmağan öleşlärenä qädär nıq üzgärergä mömkin. Zur areallar biläwçe organizmnar - kosmopolitlar, ayırım öleşlärdä yäşäwçelär - endemiklar dip atala. 

Areal çiklären tabiği obyektlar (tawlar, yılğalar), şulay uq klimat, tufraq, organizmnar öçen azıq bulu h.b. faktorlar bilgeli. Tabiği, yağni tabiği yul belän formalaşqan häm yasalma (kul'tigen), yağni keşeneñ xucalıq eşçänlege näticäsendä barlıqqa kilgän areallar bula. Xaywan häm üsemlek arealları aqklimatizatsiä häm antropogen tä'sir näticäsendä nıq üzgärergä mömkin.

Üsemlek häm xaywannarnıñ küp törläre üzläreneñ berençel arealları çiklärennän tış ta kiñ taralğan. Mäsälän, elek fäqät Yıraq Könçığışta ğına oçrağan yanutsıman et, şulay uq Amerikadan kertelgän ondatra häm çäşke yaña yäşäw urınnarına caylaşa häm Rossiäneñ küp rayonnarına tarala. Tatarstanda şulay uq dala közäne, sörkä häm elek bötenläy betü çigenä citkän qaban duñğızınıñ arealları kiñäyä bara. Şul uq waqıtta, antropogen tä'sir näticäsendä yäşäw şartları üzgärü säbäple, xaywannar (cofar, qara läkläk, rus osyotrı, xarius, podust, qayber kübäläk törläre h.b.) häm üsemleklär (ere çäçäkle täñkäyäfraq, bülbele qırlı borçaq, sarı citen, urman cildäge h.b.) dönyasınıñ qayber wäkilläreneñ arealları daimi räweştä taraya bara. Siräk oçrıy häm yuqqa çığıp bara torğan üsemlek häm xaywan törläreneñ arealların saqlap qalu öçen maxsus statusqa iä bulğan, ayıruça saqlawlı tabiğät territoriäläre iğlan itelä. 

## Ädäbiät
* Tolmaçöw A.İ. Основы учения об ареалах. Л., 1962; Ареалы растений флоры СССР: В 3 вып. Л., 1965-76; Ареалы деревьев и кустарников СССР: В 3 т. Л., 1977-86.

Төркем:Экология
Төркем:Биология
Лагыр сазлыгы

**Лагыр** — Әй елгасы бассейнындагы сазлык, табигать һәйкәле. Салават районының Лагыр авылыннан төньяк-көнбатышка таба 1 чакрым ераклыкта урнашкан. Уйсу сазлык, тулаем мәйданы 1,6 мең гектар, торфның уртача калынлыгы 5,3 метр. Катнаш туенулы.

Ак зирек, көлсу тал, , , мүкләр үсә; үсемлекләрнең БРның кызыл китабына кертелгән сирәк төрләре: биек бетүлән, коба тал, тутлы схенус, хуш исле кәккүк әшәлчәсе, сазанак, саз базыкае һ.б. үсә. Сазлыкта уникаль биек мүкле карагайлык сакланган. Елга кондызы, көелделәр, поши, соры торна һ.б. яши.

Төркем:Башкортстан сазлыклары
Төркем:Башкортстан табигате
Лагыр (мәгънәләр)

*Лагыр - Әй елгасы бассейнындагы сазлык, табигать комарткысы.
*Лагыр — Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл.
*Лагыр (, ) — Чуашстанның Чабаксар районында урнашкан авыл.
Çoqır

**Çoqır, yırım** - tekä sözäkleklärdä yañğır häm qar suları eroziäse eşçänlege näticäsendä barlıqqa kilüçe yırğanaqlar. Ozınlığı unnarça metrdan berniçä kilometrğa qädär, tiränlege berniçä distä metrğa citä. Cimerelü, işelü, ubılu näticäsendä üsä baruçı yalan tekä bitläwlärdän ğibarät. Töpläre, ğädättä, tar bula. Üseş barışında çoqırlar berniçä stadiä ütä: tirän bulmağan yırğanaqtan bitläwlärneñ üseşe tuqtağanğa häm alarnıñ üsemleklär belän qaplanuına qädär häm şulay sızağa äwerelüe. Alarnı berençel (bitläwne berençe tapqır kisep uzuçı) häm ikençel yäki töptäge (sıza häm uysulıq töplärenä uyıp kergännär) çoqırlarğa bülep yörtälär. Çoqırlar dala häm urman-dala zonaları öçen tipik küreneş. Alarnıñ üseşe, nigezdä, urmannarnıñ beterelüe häm cirlärne suqalawğa bäyle. Çoqırlar çeltäreneñ tığızlığı häm çoqırlar üsü tizlege bitläwlärneñ ozınlığı häm tekälegenä, taw toqımnarı häm tufraqnıñ sostavına häm üzleklärenä bäyle.
 
Çoqırlarnıñ şaqtıy öleşendä (öçtän berennän dä kim bulmağan) üseş tuqtalğan. Çoqırlar üseşeneñ urtaça yıllıq tizlege qatı toqımnarda berniçä detsimetr häm metrdan alıp köpşäk toqımnarda unnarça metrğa qädär citä.

Çoqırlar üseşe xalıq xucalığınıñ törle tarmaqlarına, ayıruça igençelekkä zur zıyan kiterä. Aña qarşı köräştä saqlawçı urmannar utırtu, tufraqnı relyef üzençäleklären isäpkä alıp eşkärtü, nığıtu h.b. çaralar yärdämendä alıp barıla.

## Ädäbiät
* Овражная эрозия востока Русской равнины. Казань, 1990.
* Докучаев В. В. Овраги и их значение // Сочинения, т. 1. — М.-Л., 1949. (Первая публикация — 1876).

Төркем:Табигый географик объектлар
Төркем:Чокырлар
Гүнтер фон Клюге

**Һанс Гүнтер Адольф Фердинанд фон Клю́ге** (, 30 октябрь 1882, Позен, Алман империясе, хәзерге Познань, Польша — 18 август 1944, Клермон-на-Аргон, Франция) — алман хәрби эшлеклесе, генерал-фельдмаршал (1940).

## Икенче бөтендөнья сугышы
### Франция

### ССРБ
#### Белосток-Минск сугышы
3 июльне көндез вакытында 3-нче танк төркеме  Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыга. 2-нче танк төркеме Березина аша чыга. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

## Сылтамалар һәм искәрмәләр

## Әдәбият
# Митчем С., «Фельдмаршалы Гитлера и их битвы» — Смоленск; «Русич», 1999.
# Лубченков Ю. 100 Великих полководцев Второй мировой. — : «Вече», 2005.
# Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. Т. 1., Мн., 1997. ISBN 985-437-268-5
#
Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы

**Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы** () — юнәлешләр рәтендә Россия хөкүмәтенең икътисади сәясәтне хәзерләүче һәм тормышка ашыручы федераль министрлык.

## Нигезнамәсе
Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы турында 2008 елның 5 июнендәге 437 номерлы карары белән расланган Нигезләмә нигезендә Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы дәүләт сәясәтен эшләү һәм аны алып баруга кертелгән эшчәнлек, шул исәптән кече һәм урта бизнес өлкәләрендә норматив-хокукый җайга салу функцияләрен гамәлгә ашыручы федераль башкарма хакимият органы булып тора.

Шул ук вакытта, Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы хуҗалык итүче субъектлар эшчәнлегенә тыкшынырга, физик һәм юридик затлар гамәлләренә, шулай ук башкарма хакимиятнең башка федераль органнары гамәлләренә һәм карарларына күзәтчелек һәм контроль функцияләрен башкармый (буйсынган оешмалар контроленнән тыш).

Кече һәм урта эшкуарлык субъектларына ярдәм итү максатларында Россия Федерациясе икътисади үсеш министрлыгы кече һәм урта эшкуарлыкка дәүләт ярдәме программасын гамәлгә ашыра (Россия Хөкүмәтенең 2014 елның 15 апрелендәге 316 номерлы карары белән расланган).

## Буйсынган оешмалар
*Акредитация буенча федераль хезмәт (Росаккредитация)
*Дәүләт теркәү, кадастр һәм картография буенча федераль хезмәт (Росреестр)
*Интеллект милек буенча федераль хезмәте (Роспатент)
*Дәүләт резервтар буенча федераль хезмәт (Росрезерв)
*Дәүләт мөлкәте белән идарә итү федераль агентлык (Росимущество)

## Министрлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия Федерациясе федераль министрлыклары
Yor

**Yor** (şulay uq *antilopa*) — berniçä ğailälekkä kergän quş mögezlelärneñ ğomumi ataması. Yorlar ğomumi törkem bulıp tormıylar häm alarğa, mögezle ere terlek, sarıq-käcälärdän tış, barlıq quş mögezle xaywannarnı da kertälär.

## Tışqı sıltamalar
* Yorlar turında sayt.  

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Кушмөгезлеләр
4-нче танк армиясе (1941)

**4-нче танк армиясе** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.
## Тарих
4-нче танк армиясе

### Бөек Ватан сугышы
#### Белосток-Минск сугышы
3 июльне көндез вакытында 3-нче танк төркеме  Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыга. 2-нче танк төркеме Березина аша чыга. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

#### Смоленск бәрелеше
10 июльне 4-нче танк армиясының 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәре Витебск районнан Духовщина ягына һөжүмгә күчте

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Miroslav Kloze

**Miroslav Yozef Kloze** (almança *Miroslav Josef Klose*, läxçä *Mirosław Marian Klose*; 1978, Opole, Polşa) - Almaniä futbolçısı, "Latsio" Rim taqımı häm Almaniä cıyılma taqımı öçen çığış yasıy.

2014 yılğı Dönya yarışınıñ altın medale, 2002 yılğı Dönya yarışı häm Euro-2008 yarışınıñ kömeş medale iäse.

Dönya yarışları tarixinda iñ küp tup kertkän höcümçe (16 tup).

Almaniä cıyılma taqımınıñ iñ yaxşı tup kertkän höcümçe (71 tup).

Almaniä cıyılma taqımı öçen 137 matçta qatnaştı, bu kürsätkeç buyınça Lotar Mateus'tan soñ (150 uyın) ikençe urında tora.

Buyı 184 sm, awırlığı 81&nbsp;kg.

## Klub karyerası
*1999—2004 Kayzerslautern, 120 (44)
*2004—2007 Werder, 89 (53)
*2007—2011 "Bavariä" Münxen, 104 (28)
*2011—x.w. 	"Latsio" , 80 (35)

## Milli cıyılma taqımı

*2001—x.w. Almaniä,  136 (71)

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
*  Профиль на сайте «Лацио»  

Төркем:Алмания футболчылары
Кырымтатар милли байрагы

**Кырымтатар милли байрагы**  — югары сул почмагында *Тара́к тамга́*сы булган күк төсле тукыма.

Беренче тапкыр Февраль инкыйлабыннан соң 1917 елда кырымтатар Корылтае тарафыннан кабул ителгән.

1991 елның 30 июнендә яңа чакырылган Корылтай аны кабаттан милли байрак буларак кабул итә.
**«Кырымтатар милли байрагы һәм милли һимны» турында Кырымтатар милли Корылтаеның карары**

1917 елгы Корылтаеның мирасчысы булып һәм милли дәүләтчелегенең гореф-гадәтләрен дәвам итеп, Корылтай кара итә:
# Югары сул почмагында сап янында алтын тамгалы күк төсле тукымасын кырымтатар милли байрагы булып санарга.
# Номан Чәләбиҗиһанның «Ант эткенмен» әсәрне кырымтатар милли һимны булып санарга.
# Милли байрагы һәм һимны куллану тәртибен хәзерләү һәм раслау вазыйфаны Кырымтатар Милли Мәҗлесенә йөкләргә.

Кырымтатар халкының Корылтаендә кабул ителде. Симферополь ш., 30 июнь 1991 ел.

2010 елда 30 июнь көне кырымтатарлар тарафыннан «Милли байрак көне» буларак искә алына.
## Искәрмәләр

Төркем:Милли байраклар
Төркем:Кырым татарлары
Mesut Özil

**Mesut Özil** yäki **Mäsüt Üzel** (törekçä häm almança *Mesut Özil*, 1988, Gelzenkirxen, Almaniä Federativ Cömhüriäte - AFC) - törek näselennän çıqqan Almaniä futbolçısı, "Arsenal" London taqımı häm Almaniä milli cıyılma taqımı öçen höcüm itüçe yarım saqçı bularaq çığış yasıy.

2014 yılğı Dönya yarışınıñ altın medale, 2010 yılğı Dönya yarışı häm Euro-2012 yarışınıñ bronza medale iäse.

Buyı 182 sm, awırlığı 70&nbsp;kg.

## Qazanışlar
*Real Madrid taqımında İspaniä çempionı (2011-2012), Kubok iäse.
*Arsenal taqımında Angliä Kuboğı iäse (2013-14).
*Almaniäneñ iñ yaxşı uyınçısı - 2011,2012,2013

## Klub karyerası
*2006—2007  Şalke-04,  30 (0)
*2008—2010 Werder, 71 (13)
*2010—2013 Real Madrid, 105 (19)
*2013—x.w. Arsenal, 26 (5)

## Milli cıyılma taqım

* 2009—x.w. Almaniä,  53 (18)

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä  
* Карьерная статистика на Fussballdaten.de 
* Профиль игрока на официальном сайте «Арсенала» 

Төркем:Алмания футболчылары
Роберт Бикмөхәммәтов

**Бикмөхәммәтов Роберт Гата улы** (1929, Башкортстан АССР, Илеш районы Илеш авылы — 1995, Мәскәү) — татар әдәбият галиме, әдәби тәнкыйтьче, филология фәннәре докторы (1983), профессор (1987). Башкортстан АССР атказанган фән эшлеклесе (1989).

Казан университетын тәмамлый (1952). Беренче хезмәтләре 1948 елда басыла. 1956 елдан Мәскәүдә яши. 1956-59 да СССР ФАнең М.Горький исемендәге Бөтендөнья әдәбияты институтында эшли. 1960-61 елларда «Дружба народов» журналында баш мөхәррир урынбасары. 1962 дән Мәскәү университетының әдәбият тарихы кафедрасында укытучы, милли әдәбият секторы мөдире. Г.Ибраһимов, М.Җәлил, Г.Тукай, Ш.Бабич, Ә.Фәйзи, Һ.Такташ, Х.Туфан, Ә.Ерикәй, С.Хәким, М.Әмир иҗатларын өйрәнә.

Хезмәтләренең төп темасы — бөтендөнья мәдәнияте яссылыгында СССР халыкларының милли әдәбиятлары, әдәбиятларны өйрәнүдә тарихи-чагыштыру методологиясе, әдәбиятларның бер-берсенә йогынтысы закончалыклары. «Поэзиябезнең үлмәс чәчәкләре» (1960) китабы татар поэзиясең күпгасырлы үсеш тарихына багышлана. Рус, татар, башкорт телләрендә яза. Кайбер хезмәтләре инглиз, немец, поляк телләрендә басылган.

## Гаиләсе
Хатыны Лариса (Воробьева), иктисадчы.
:кызы Асия Роберт кызы Бикмөхәммәтова (*Ася Воробьева*, 1961), филолог, редактор.
::оныгы Никита Ефремов (1988), актер.

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе  
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Татар әдәбият галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Әй (елга)

**Әй** — Россия территориясеннән ага торган олы елга. Уралда – Башкортстан, Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга озынлыгы 549 км.

## Этимология
«Әй» сүзе башкортчадан ай дигәнне аңлата..

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Караидел елгасы, Нязепетровск гидротөененнән Павловск гидротөененә чаклы Әй елгасын кертмичә. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Төркем:Чиләбе өлкәсе елгалары
Игорь Шувалов

**Игорь Иван улы Шувалов** (, 4 июнь 1967, Билибино, Чукот милли округы, Магадан өлкәсе, РСФСР, ССРБ) — Россия дәүләт эшлеклесе, 2008 елдан —  РФ Хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары. Россия Федерациясенең 1 класс гамәләдәге дәүләт киңәшчесе (2001).
## Тәрҗемәи хәл
Игорь Шувалов 1967 елның 4 июнендә аның ата-анасы читкә акча эшләргә киткән Магадан өлкәсендәге Билибино бистәсендә туган.

1984 елда ул Мәскәүдә урта мәктәпне тәмамлый. 1984/85 елларда фәнни-тикшеренү институтында лаборант булып эшли.

1985—1987 елларда Совет Гаскәре сафларында хезмәт иткән.

1993 елда Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын «хокук белеме» белгечлеге буенча тәмамлагач, ул Чит илләр эшләре министрлыгының хокук департаментына атташе буларак эшкә билгеләнгән.

1993—1995 елларда адвокат бүроларында өлкән юрисконсульт, директор вазифаларында эшләгән.

1997 елдан — дәүләт милке белән идарә итү Россия дәүләт комитетының фидирәл милке дәүләт реестрының департаменты башлыгы.

1998 елдан — РФ Дәүләт милке министрының урынбасары. 1998—2000 елларда Россия фидирәл милке фондының рәисе булган.

2000—2003 елларда — РФ Хөкүмәте аппараты җитәкчесе.

2003 елда - РФ президентының ярдәмчесе. 2003—2004 — РФ президенты администрациясе җитәкчесе урынбасары.

2008 елдан —  РФ Хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары.

2009 елда 27нче Җәйге Универсиаданың оештыру комитетының башында торган.
## Шәхси тормыш
* Өйләнгән, дүрт бала бар (ике ул һәм ике кыз).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://government.ru/gov/persons/3/bio/ 

## Шулай ук карагыз

Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Мәскәү дәүләт университетын тәмамлаучылар
2014 елгы футбол буенча дөнья чемпионатының финалы

**2014 елгы футбол буенча дөнья чемпионатының финалы** — «Маракана» стадионыныда (Бразилия, Рио-де-Жанейро) 2014 елның 13 июлендә узган 2014 елгы футбол буенча дөнья чемпионатының соңгы матчы. Матчта Алмания һәм Аргентина җыелмалары катнашканнар, ул алманнарның 1:0 исәбе белән җиңүе белән тәмамланган.

Уен җирле вакыт буенча 16:00 сәгатьтә башланган.
## Очрашулар тарихы
Алмания һәм Аргенита такымнары үз тарихында барлыгы 20 тапкыр очрашканнар, шуларның алтысында алманнар, тугызында аргентиналылар җиңүчеләр булып чыктылар, ә тагын биш матч уртак нәтиҗәсе белән тәмамланган.

Дөнья чемпионатлары чикләрендә көндәшләр 6 тапкыр очрашканнар, шул исәп ике тапкыр — финалда:

*ДЧ-1958, 1-нче төркем, 1-нче тур: АФҖ − Аргентина − 3:1
*ДЧ-1966, 1-нче төркем, 2-нче тур: АФҖ − Аргентина − 0:0
*ДЧ-1986, Финал: АФҖ − Аргентина − 2:3
*ДЧ-1990, Финал: АФҖ − Аргентина − 1:0
*ДЧ-2006, чирекфинал: Алмания − Аргентина − 1:1 (пен. 4:2)
*ДЧ-2010, чирекфинал: Алмания − Аргентина − 4:0

Такымнрның соңгы очрашу 2012 елның 15 августында Майндагы Франкфуртында узды, шул уенда аргантиналылар 3:1 исәбе белән җиңделәр.
## Финалга юл

## Матч статистикасы
Җиңү голны алмашка чыккан Андре Шүррле тапшыруыннан соң алмашка чыккан алман һөҗүмчесе Марио Һөтце 113-нче минутында кертте.

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол буенча дөнья чемпионаты 2014
Әй (мәгънәләр)

* Әй — Россия территориясеннән ага торган олы елга. Уралда — Башкортстан һәм Чиләбе өлкәсе биләмәләрендә ага.
* Әй — Башкортстанның Салават районында урнашкан авыл.
* Әй — Башкортстанның Мәчетле районында урнашкан авыл.
* Әй (, ) — Уфаның Киров һәм Совет районнарында урнашкан урам.
Ыр (елга)

**Ыр** — Россия һәм Казакъстан территориясеннән ага торган елга. Россиянең Ырынбур өлкәсе һәм Казакъстанның Актүбә өлкәсе биләмәләрендә ага. Елга Җаек елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 332 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Җаек су бассейны округында урнашкан, су хуҗалыгы участогы — Җаек елгасы, Орск каласыннан Сакмар елгасы кушылган урынга чаклы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Ырынбур өлкәсе елгалары
Төркем:Актүбә өлкәсе елгалары
56-нчы моторлаштырылган корпус

**56-нчы моторлаштырылган корпус** () – Икенче бөтендөнья сугышында Алмания Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

## Тарих
*56-нчы моторлаштырылган корпус* 1941 елның  15 февралендә оештырылган. 1942 елның 1 мартында 56-нчы танклар корпусы итеп яңадан оештырылган.

### Балтыйк буе стратегик саклану операциясе
22 июньнә Эрих Манштейның 56-нчы мотокорпусы бер көн эчендә 80 км алга күчте, Каунастан төньяк-көнбатышрак районына чыкты һәм Арёгала янында Дубиса аша күперне басып алды.

24 июньнә 56-нчы моторлаштырылган корпус 4-нче танк төркеме совет территориясенә 170 км тирәнлеккә керде һәм Укмергега чыкты.

28 июньдә 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусы көн азыгында 21-нче мехкорпуска каршы һөҗүм итә һәм аны Даугавпилстан 40 км алып ташлый.

### Ленинград саклану операциясе
18 июльне 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусын боҗра чолганыштан СС дивизиясы «Үлек баш» ерткан.

### [[Мәскәү өчен сугыш]]
18 ноябрь. Алман 9-нчы армиясының 56-нчы моторлаштырылган корпус Лама аша аркылы чыгуларны алды.

### Корпус эчендә
**Корпус эченә керделәр:**

***[[1941 ел]]ның [[июнь]] аенда:***
* 8-нче танк дивизиясе

***[[1941 ел]]ның [[ноябрь]] аенда:***
* 7-нче танк дивизиясе

***[[1942 ел]]ның [[февраль]] аенда:***
* 7-нче танк дивизиясе

## Командирлар
### Корпусның сәргаскәре
* 1941 елның мартыннан — җәяүле гаскәре генералы Эрих фон Манштейн

## Әдәбият
* Georg Tessin: *Verbände und Truppen der Deutschen Wehrmacht und Waffen-SS im Zweiten Weltkrieg 1939—1945*. Biblio-Verlag, Bissendorf 1973, ISBN 3-7648-0871-3
* Манштейн Э. фон. Утерянные победы. Ростов н/Д: Феникс, 1999.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Вермахт
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында алманияның корпуслары
Александровка (Бозаяз авыл советы)

**Александровка** — Башкортстанның Кырмыскалы районында урнашкан авыл. Бозаяз авыл советына карый.
 
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Алтыморат Ораздурдыев

**Алтыморат Ораздурдыев** (, ,  — , ) - җиңел (70KG), урта (75KG) һәм ярымавыр (82.5 KG) үлчәмдә өч тапкыр дөнья, өч тапкыр Европа, бер тапкыр Азия чемпионы булган төрекмән чыгышлы штангачы.

1969 елның 16 июнендә Мары өлкәсендә туган. 1997 елның 7 мартында 27 яшендә вафат.

## Дөнья чемпионатлары
* -1989 нчы ел, урта авырлыкта, 1 нче урын: 160+202.5=362.5
* -1990 нчы ел, ярамавыр үлчәмдә, 1 нче урын: 172.5+205=377.5
* -1993 нче ел,урта авырлыкта, 1 нче урын: 167.5+202.5=370

## Европа чемпионатлары
* -1989 нчы ел, урта авырлыкта, 1 нче урын: 160+202.5=362.5
* -1990 нчы ел, ярымавыр үлчәмдә, 1 нче урын:172.5+205=377.5
* -1991 нче ел, ярымавыр үлчәмдә, 1 нче урын: 172.5+202.5=375

## Азия чемпионаты
* -1994 нче ел,җиңел үлчәмдә,1 нче урын

Төркем:Төрекмәнстан спортчылары
Төркем:Штангачылар
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Гагаузча Википедия

**Гагаузча Википедия** () — Википедиянең гагауз телендәге бүлеге.

## Тарих
Гагауз телендәге тест проект 2007 елның мартында Инкубаторда килеп чыга. Ләкин проект буенча эшчәнлек 2009 елның сентябренә кадәр ике елдан артык вакыт дәвамында зур үсеш алмый.

Алдагы айларда (аеруча 2009 елның ноябрь аеннан) тест проект Инкубатор һәм кече бүлекләр үлчәме буенча зур үсеш кичерә. Ноябрь уртасында ук проект Викимедиа фондының Тел бүлекчәсе тарафыннан алдан хуплана. 2009 ел ахырына проектта инде берничә йөз мәкалә була (кайберләре гаять эчтәлекле була), үз вакытында Башбит формасы тәгаенләнә.

2010 елның 13 ноябрендә гагауз википедиясенең Викимедиа тел бүлекчәсе тарафыннан тулысынча хупланганлыгы билгеле була. 3 декабрьдән сайт эшли башлый.

## Сылтамалар

### Искә алулар
* Gagauz Wikipedia over 2000 pages 
* Гагауз википедиясе ачылды 
* Гагауз телендә википедия ачылды
* Гагауз википедиясе ачылды

## Искәрмәләр

Төркем:Гагауз википедиясе
Кабак (станция)

**Кабак стансасы** авылы — Кырмыскалы районындагы авыл, Кабак авыл советына карый; тимер юл стансасы. Район үзәгеннән төньяк-көнбатышка таба 19 км еракта Куйбышев тимер юлында (Дим—Төйлөгән участогы) урнашкан. Халкы: 1939 елда – 72 кеше; 1959 – 246; 1989 – 148; 2002 – 193; 2010 – 105 кеше. Чуашлар, руслар, башкортлар яши (2002).

Авылга 1930нчы елларда Куйбышев тимер юлының (ул заманда Самар–Златоуст т.юлы) Кабак Разъезды бистәсе буларак нигез салына. 1950нче еллар ахырларында хәзерге исемен, 2005 елда хәзерге статусын йөртә.

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе
Камышлы (Кырмыскалы районы)

**Камышлы** () – Кырмыскалы районындагы авыл, Камышлы авыл советы үзәге. Район үзәгеннән көньяк-көнчыгышка 22 км һәм Төкен тимер юл станциясеннән төньякка таба 5 км еракта урнашкан. Халкы: 1906 — 709 кеше; 1920 — 967; 1939 — 1042; 1959 — 550; 1989 — 359; 2002 — 417; 2010 — 417 кеше. Руслар яши (2002). Урта мәктәп, фельдшер-акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә бар.

Авылга 1872 елда Стәрлетамак өязе Табын волосте Малай авылы башкортларының асаба җирләрендә Вятка губернасы игенчеләре Камышлы бистәсе буларак нигез сала. 1896 елда 82 йортта 474 кеше яшәгән. 1906 елда земство мәктәбе, 3 бакалея кибете, май чыгу йорты теркәлгән. 1920нче елларда хәзерге исемен һәм статусын йөртә.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе
Чәрмәсән (елга)

**Чәрмәсән** — Россия территориясеннән ага торган олы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага. Елга  Агыйдел елгасы кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 186 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны — Агыйдел, елга бассейны — Чулман.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Башкортстан елгалары
Черек күл

right|300px|Паркның көнбатыш ягыннан Казан кремле күренеше
**Черек күл** — Казан үзәгендәге ял паркы.

## Урнашуы
Парк Казан шәһәренең Вахитов районында күл янында урнашкан. Аның янында башка парк — «Ленин бакчасы» җәелеп ята. Формасы буенча турыпочмаклык рәвешендә. Бер яктан Чернышевский, ике яктан Дзержинский, дүртенче яктан Лобачевский урамнары белән чикләнгән.

## Тарих
Идел буе Болгары һәм Казан ханлыгы вакытында бүгенге Дзержинский урамы буенча Мунча күле һәм Черек күле урнашкан булган, Кирмәннән Казансу яры юнәлешенә Пычрак күл җәелгән булган. Мунча күле буенда морзалар мунчалары һәм гади халык мунчалары урнашкан булганнар. Мунчалардан су Черек күленә аккан, шуның өчен күлгә "Черек" исеме бирелгән.

Казан ханлыгы басып алынганнан соң ханлык мунчалар җимерелгән, Мунча күле дә Черек күле бердәм Черек күленә әверелгән.

Парк үз атамасын ул урнашкан җирдә электән озак вакыт дәвамында булган күл исеме буенча ала. Күл суының чисталыгы һәм балык тоту мөмкинлеге белән аерылып торган була.

1829 елда күл ярларын киртләчләр белән әйләндереп алалар, кәс җәяләр һәм аллеялар утырталар. 1847 елда паркны чуен рәшәткәләр белән урыйлар.

Трактирлы беренче оешманы монда 1859 елда сәүдәгәр Белозеров төзи.

Вакыт узу белән сулык пычрана һәм сазлана, аннан начар исләр аңкый башлый. Шәһәр идарәсе күлне күмәргә карар чыгара. 1889 елда күл тулысынча күмелә.

XIX гасыр ахырында парк казанлыларның төп күңел ачу урынына әверелә. Аларның игътибарын кичләрен уйнаган музыка җәлеп итә торган була. Паркта Ожегов рестораны, Вяткина фотография павильоннары урнашкан була. Җәен 1894 елда урнаштырылган фонтан эшли. Кышын аның урынында шугалак җәелә.

1925 елда Черек күл паркында туплы хоккей уйный башлыйлар. Шул рәвешле, Казан Динамосы хоккей клубының тарихы башланып китә.

1930нчы елларда парктан Лобачевский урамына чыгышта «Гашыйклар аркасы» урнаштырыла.

## Хәзерге халәте
«Черек күл» шәһәр халкының популяр ял урыны булып тора. Уку йортларына якынлыгы яшьләрнең күплегенә китерә. Паркта атынчыклар, таучыклар, утыргычлар һәм шундый ук исемле кафе бар. Паркта урнашкан репродукторлар ара-тирә радио тапшырулар алып баралар.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанның истәлекле урыннары
Төркем:Казан паркларыТөркем:Казанның Дзержински урамы
Кабак (Кырмыскалы районы)

**Кабак** – Кырмыскалы районындагы типтәр-татар авылы, Кабак авыл советы үзәге. Район үзәгеннән төньяк-көнбатышка 18 км һәм Кабак тимер юл станциясеннән көнчыгышка таба 5 км еракта Агыйдел елгасы буенда урнашкан.

## Сыйфатлама

Халкы: 1906 елда — 991 кеше; 1920 – 1266; 1939 – 1653; 1959 – 928; 1989 – 2451; 2002 – 3072; 2010 – 3142 кеше. Рәсми рәвештә күпчелек халкын башкортлар тәшкил итә (56%), татарлар 30% кына (2002). “Башстройресурс” ҖЧҖ урнашкан. 2 урта мәктәп, балалар бакчасы, амбулатория, мәдәният йорты, китапханә, мәчет бар.
## Тарихи белешмә
Авылга Нугай даругасы Йомран-Табын волость башкортларының асаба җирләрендә 1760 елда  килешүе (1761 елда рәсмиләштерелгән) буенча типтәрләр нигез сала. 1804 елда биредә шундый ук шартларда типтәрләрнең яңа төркеме күчеп утыра. 1865 елда 85 йортта 544 кеше яшәгән. Игенчелек, терлекчелек, умартачылык, балыкчылык белән шөгыльләнгәннәр. Мәчет, училище булган. 1906 елда мәчет, 3 бакалея кибете, икмәк склады (мөгәҗәй) теркәлгән. 1950нче елларда Кабакка 17 гасыр ахырларында нигез салынган Илчекәй авылы кушыла.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе
Караидел (авыл)

**Караидел** () – авыл, Караидел районы (1932—56 елларда һәм 1963 елдан алып) һәм Караидел авыл советы үзәге; пристань. Уфадан төньяк-көнчыгышка 217 км һәм Щучье озеро тимер юл станциясеннән (Пермь крае) көньяк-көнчыгышка таба 110 км еракта, Багазы елгасы (Караидел елгасы кушылдыгы) тамагында, Павловка сусаклагычы янында Бөре-Тастүбә-Саткы автомобиль юлында урнашкан.

## Сыйфатлама
Халкы (мең кеше): 1906 елда – 0,3; 1920 – 0,4; 1939 – 1,8; 1959 – 2,9; 1989 — 4,1; 2002 – 5,2; 2010 – 5,9. Рәсми рәвештә (кимү тәртибендә) башкортлар, руслар, татарлар яши дип санала (2002). Һөнәри училище, 2 урта мәктәп, 4 балалар бакчасы, ДЮСШ, үзәк район хастаханәсе, 3 китапханә (үзәк, балалар, үсмерләр), мәдәният йорты (4 үзешчән сәнгать халык коллективы), 2 мәчет бар.

## Тарихи белешмә
Башкорт энциклопедиясе биргән хәбәр фараз буенча Караидел авылына 19 гасырның икенче яртысында Бөре өязе Танып вулысы башкортлары үз җирләрендә Багазытамак исеме белән нигез сала. Шулай ук Шәфәй Кичүе дип теркәлгән. 1896 елда 47 йортта 283 кеше яшәгән. 1906 елда мәчет, зимства мәктәбе, такта яру заводы, су тегермәне, бакалея кибете, икмәк склады (мөгәҗәй), Караидел елгасы аша чыгу урыны теркәлгән. 1932 елда район идарәсе Байкы авылыннан бирегә күчерелә һәм хәзерге исеме кушыла.

## Халык

## Танылган шәхесләр
* Марат Миргазямов – 1986-92 елларда Башкортстан хөкүмәте рәисе.
* Светлана Гыйниятуллина – БР халык артисты, Ш. Бабич премиясе лауреаты.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Чәрмәсән (мәгънәләр)

* Чәрмәсән — Россия территориясеннән ага торган олы елга. Башкортстан биләмәләрендә ага.
* Чәрмәсән — Башкортстанның Бәләбәй районында урнашкан авыл.
* Чәрмәсән — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан авыл.
Чәрмәсән (Бүздәк районы)

**Чәрмәсән** — Башкортстанның Бүздәк районында урнашкан татар авылы.
## Демография

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Сараш (Барда районы)

**Сараш** — Пермь краеның Барда районында урнашкан авыл. Сараш авыл җирлегенә карый. Сараш елгасы буенда утырган.

Советлар Союзы герое Шәрифҗан Казанбаев туган авыл.

## Халык
Халык саны динамикасы:

## Шәхесләр

## Климат
Климаты — уртача континенталь. Кыш суык һәм буранлы, кар катламы берәр метрдан артып китә ала. Явым-төшем күләменең күпчелек өлеше июнь-август айларына туры килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Барда районы торак пунктлары
Төркем:Пермь крае торак пунктлары
Угырлар

**Угырлар** — тел ягыннан якын булган маҗар, хант һәм манси халыкларының җыелма атамасы. Угыр телләре һәм аларга тамырдаш фин-перм телләре урал телләре гаиләсенә керәләр. Бүгенге көндә угыр телләрендә сөйләшүче халыклар буларак маҗарлар һәм Обь угырлары (хантлар һәм манси) исәпләнә.

## Этник тарих
Угырларның вестгот короле Аларих IIның 410 елда Рум походында катнашулары хроникаларда сакланып калган.

Коми-зыряннар хантлар һәм манси бабалары белән беренчеләрдән булып танышканнар һәм аларга *ёгра (егра)* атамасын биргәннәр. Бу төшенчә русларга күчкән, алар угырларны *[[Югра (җир)|югра]]* дип атап йөртә башлаганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Фин-угыр халыклары
Төркем:Хантлар
Төркем:Манси
Төркем:Урал
Manuel Noyer

**Manuel Noyer** (almança *Manuel Neuer*; 1986, Gelzenkirxen, Almaniä Federativ Cömhüriäte) - Almaniä futbolçısı, "Bavariä" futbol taqımı häm Almaniä milli cıyılmasınıñ qapqaçı-saqçısı.

2014 yılğı Dönya yarışınıñ altın medale, 2010 yılğı Dönya yarışı häm Euro-2012 yarışınıñ bronza medale iäse. "Altın biäläy"  iäse - 2014 yılğı Dönya yarışınıñ iñ yaxşı qapqaçısı.

Noyer uynaw räweşenä qapqadan yıraq çığular xas, qapqaçı buluğa qaramastan  qayçaqta ul soñğı saqçı bularaq uynıy.

Buyı 193 sm, awırlığı 92&nbsp;kg.

## Klub karyerası

*2005—2011  Şalke-04,  155 (-150)
*2011—x.w. "Bavariä" Münxen,  	95 (-58)

## Milli cıyılma taqım

*2006—2009 Almaniä (21 yäşkä qädär) 20 (-11)
*2009—x.w. Almaniä,  50 (-43)

## Sıltamalar
* Räsmi säxifä 
* Профиль на сайте
* Мануэль Нойер на Facebook
* Канал Мануэля Нойера на Youtube

Төркем:Алмания футболчылары
Красноусол

**Красноусол**, **Усолка** – авыл, Гафури районының (1930—63 елларда һәм 1965 елдан алып) һәм Красноусол авыл советының үзәге.

Уфадан көньяк-көнчыгыш таба 130 км һәм Аккүл тимер юл станциясеннән 26 км еракта Тозъелга буенда, Талбазы—Красноусол, Архангель—Красноусол, Стәрлетамак—Красноусол, Ишембай-Красноусол автомобиль юллары өстендә урнашкан.

Халкы (мең кеше): 1906 елда — 2,8; 1920 — 5,5; 1939 — 9,7; 1959 — 9,7; 1989 — 10,3; 2002 — 11,8; 2010 — 12,9. Руслар, башкортлар, татарлар яши (2002).

## Социаль һәм мәдәни өлкәләр
ПУ, башкорт интернат-гимназиясе, 3 урта мәктәп, 3 балалар бакчасы, үзәк район хастаханәсе һәм китапханәсе, балалар китапханәсе, мәдәният йорты (4 үзешчән сәнгать халык коллективы), тарих-туган якны өйрәнү музее, мәчет, чиркәү бар.

## Тарихи белешмә
Авылга 18 гасыр уртасында Богоявленск заводы буларак нигез салына. 1770 елда авылда И.И.Лепёхин була. 1772 елда 788 ир-ат исәпкә алынган, 1865 елда 371 йортта — 2773 кеше. Игенчелек, умартачылык белән шөгыльләнгәннәр, заводта эшләгәннәр. Чиркәү (1810 елда төзелгән), училище, 3 су тегермәне, 2 сәүдә кибете булган. 1896 елда Богоявленский (Усолка) исеме белән исәпкә алынган. 1906 елда чиркәү, ир һәм кыз балалар зимства мәктәпләре, уку бүлмәсе, Пашковның пыяла заводы, завод хастаханәсе, почта-телеграф бүлекчәсе, аракы, 3 сыра һәм 13 бакалея кибете, икмәк склады (мөгәҗи) теркәлгән; авылда волость идарасе урнашкан. 1920 елда *Красноусол заводы* (Усолка) исеме белән исәпкә алынган, 1928 елда хәзерге исемен һәм шәһәр төрендәге бистә статусын йөртә, 2005 елда хәзерге статусын ала. Авылдан төньяк-көнчыгышка таба 5 км еракта Красноусол минераль су чыганаклары бар.

## Танылган шәхесләр

* Анатолий Горин (1922-1981), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
* Анатолий Копсов (1942), БР Министрлар Советы рәисе (1992—1994).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Төркем:Башкортстанның элекке шәһәр тибындагы бистәләре
Зилаер

**Зилаер** (, ) – авыл, Зилаер районының һәм Җылаер авыл советы үзәге (1930—63 елларда һәм 1965 елдан алып).

Уфадан көньяк-көнчыгыш 410 км һәм Сибай тимер юл станциясеннән көньяк-көнбатышка таба 120 км еракта Җылаер елгасы буенда, Магнитогорски — Ира, Зилаер — Кананикольский — Иске Собхангол автомобиль юллары чатында урнашкан.

Халкы (мең кеше): 1900 елда — 2,7; 1920 — 4,2; 1939 — 6,6; 1959 — 4,6; 1989 — 4,9; 2002 — 5,9; 2010 — 5,6. Урыслар, башкортлар яши (2002).

## Социаль һәм мәдәни өлкәләр
Зилаер урта мәктәбе, һимназия, музыка мәктәбе, ДЮСШ, 3 балалар бакчасы, махсус коррекция мәктәп интернаты, үзәк район хастаханәсе һәм китапханәсе, мәдәният йорты (6 халык коллективы), чиркәү (Спасо Преображение), мәчет бар.

## Тарихи белешмә
18 гасыр  Преображенск заводы янындагы торак буларак нигез салына. Преображенск заводы, Преображенский буларак теркәлгән. 1760 елда 130 йортта 1150 кеше яшәгән, 1866 елда 160 йортта — 1721 кеше. Игенчелек, терлекчелек, төрле кәсепләр белән шөгыльләнгәннәр, заводта эшләгәннәр. Чиркәү (1830 елда салынган), күн заводы булган. 1900 елда шулай ук чиркәү мәхәллә мәктәбе, су тегермәне теркәлгән, ярминкәләр үткәрелгән; авылда волость идарәсе урнашкан. 1922—30 елларда Зилаер кантонының административ үзәге. 1925 елдан алып хәзерге исемен һәм статусын йөртә. Элекке сәүдәгәрләр йортларының биналары (башлыча 2 катлы: 1нче катлары таштан, 2нчеләре — агачтан; 19 гасырның  2нче яртысында) мәдәни мирас объектлары булып тора.

## Танылган шәхесләр
* Леонид Кувшинов (1914-1973), очучы-сынаучы, Сәвитләр Берлеге Каһарманы.
* Андрей Серков (1919-1944), Сәвитләр Берлеге Каһарманы.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе 

Төркем:Җылаер районы
Төркем:Башкортстанның район үзәкләре
Янырыс

**Янырыс** – Ишембай районындагы татар авыл, Янырыс авыл советы үзәге. Район үзәгеннән төньяк-көнчыгышка 43 км һәм Стәрлетамак тимер юл станциясеннән көнчыгышка таба 39 км еракта  Кыявык елгасы (Җигән елгасы кушылдыгы) буенда урнашкан.

## Сыйфатлама
Халкы: 1906 елда — 1708 кеше; 1920 — 2107; 1939 — 2014; 1959 — 1403; 1989 — 927; 2002 — 896; 2010 — 748 кеше. Башкорт теленең җигән сөйләше һәм татар теленең тепекәй сөйләше таралган. Урта мәктәп, балалар бакчасы, фельдшер акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә, мәчет бар.

## Тарихи белешмә
Авылга 18 гасырның  1нче яртысында Нугай даругасы Юрматы вулысы Кыявык авылы башкортлары *Яңа Кыявык* исеме белән нигез сала. 1749 елда  килешүе буенча биредә Сарман районы территориясендәге Янурыс авылыннан җирсез башкортлар һәм ясаклы татарлар (алар соңыннан типтәрләр катламына күчә), соңрак шундый ук шартларда — мишәрләр килеп утыра. 1795 елда 25 йортта 124 кеше яшәгән, 1865 елда 165 йортта — 936 кеше. Малчылык, игенчелек белән шөгыльләнгәннәр, заводларда эшләгәннәр; шөгыльләр арасында урман кәсебе күрсәтелгән. Мәчет, училище, 28 сәүдә кибете булган. 19 гасыр  уртасыннан хәзерге исемен йөртә. 1906 елда 3 мәчет, мануфактура һәм 4 бакалея кибете, су тегермәне, икмәк склады (мөгәҗи) теркәлгән.
 
## Авылның танылган кешеләре

* Ю.А.Кәримов 
* Ф.А.Рәхимгулова - шагыйрә, БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре (1981).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе
Көзән (Ишембай районы)

**Көзән** () – Башкортстан Ишембай районындагы авыл, Көзән авыл советы үзәге. Район үзәгеннән төньяк-көнчыгышка 44 км һәм Стәрлетамак тимер юл станциясеннән көньяк-көнчыгышка таба 43 км еракта урнашкан.

## Демография
Халкы: 1906 елда — 1494 кеше; 1920 — 1858; 1939 — 1567; 1959 — 1124; 1989 — 947; 2002 — 866; 2010 — 847 кеше. Татар теленең тепекәй сөйләше таралган.

2002 ел җанисәбе буенча авылда башкортлар яши (97%).

## Социаль һәм мәдәни өлкәләр
Урта мәктәп, фельдшер акушерлык пункты, мәдәният йорты, китапханә, Вәлиди Ә.-З. музее, һәйкәле, мәчет бар. 1990 елларга кадәр мәктәптә укыту татар телендә алып барылган.

## Тарихи белешмә
«Башкорт энциклопедиясе»нә ышансаң, авылга 18 гасыр  1нче яртысында Нугай даругасы Юрматы волосте «башкортлар»ы үз җирләрендә нигез салган. 1757 елда төзелгән аренда килешүе буенча биредә типтәрләр килеп утырган, 1841 елда шулай ук бобыльләр исәпкә алынган. Беренче төпләнүче исеме белән аталган, уның уллары Чүрәк һәм Әйдәк Көзәновлар билгеле. Шулай ук Көзәк буларак теркәлгән. 1795 елда 25 йортта 120 кеше яшәгән, 1865 елда 125 йортта — 735 кеше. Терлекчелек, игенчелек, умартачылык, күн эше, киез басу, урман кәсепләре белән шөгыльләнгәннәр. Мәчет, училище, су тегермәне булган. 1906 елда 2 мәчет, тимерлек, 2 бакалея кибете, икмәк склады (мөгәҗәй) теркәлгән; шөгыльләр арасында олаучылык, чыпта сугу, кап тегү теркәлгән.

## Танылган шәхесләр

* Әхмәтзәки Вәлиди
* Ә.С.Бәхтияров  
* Н.Т.Зарипов  
* Т.Рәшитова  
* Ф.Ф.Сәгыйтова

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Башкорт энциклопедиясе
Мәдинә Биктаһирова

**Мәдинә Өлфәт кызы Биктаһирова** – озын арага йөгерүче спортчы, җиңел атлетика буенча халыкара күләмдә спорт остасы.
 
Өч мәртәбә Олимпиада уеннарында катнашкан: (Барселона 1992, Атланта 1996, Сидней 2000).

Кыргызстанның Ош шәһәрендә 1964 елда туган.
 
Новосибирск шәһәрендә югары белем алган, шунда  җиңел атлетиканың марафон төре белән шөгыльләнә башлаган. Тренеры - В.Смехнов(ире), марафон буенча ССРБ олимпия такымы баш тренеры, Белоруссиянең атказанган тренеры.

Спортта уңышлары:

ССРБ чемпионаты (1991) – алтын медаль

Лос-Анджелес марафоны (1992) - җиңүче — 2:26.23

Европа чемпионаты (Будапешт, 1998) -  көмеш медаль - 2:28.1

XXVII Олимпиада Уеннары (Сидней, 2000) -  V урын

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:Марафончылар
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Төркем:Допингка каршы кагыйдәләрне бозган өчен читләштерелгән спортчылар
Франц Һалдер

**Франц Һа́лдер** (; , Вүрцбург, Бавария — , Ашау-им-Кимгау, Бавария) — Алманияның хәрби эшлеклесе, генерал-полковник (1940 ел). 1938—1942 елларда — вермахтның коры җир гаскәрләре Югары сәргаскәрлек штабының башлыгы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *[[Андрей Гордиенко]]* Командиры Второй мировой войны. Т. 2. — Мн.: Литература, 1998. — ISBN 985-437-627-3
* 
* 

## Сылтамалар

* Биография Франца Гальдера на сайте «Хронос»
* Военный дневник Гальдера 
* Примеры цензуры Военного дневника советской редакцией 
* Краткая биография на сайте Немецкого исторического музея 
* Биография Франца Гальдера на сайте wehrmachtslexikon.de  

Төркем:Генерал-полковниклар (Алмания)
Төркем:Участники Первой мировой войны
Төркем:Вермахтның генераллары
Төркем:Кавалеры Рыцарского креста
Төркем:Заключённые концлагерей Третьего рейха
Төркем:Заключённые концлагеря Дахау
Чамай

**Чамай** () — Башкортстанның Караидел районында урнашкан мари авылы.
## Демография

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Башкортостан Республикасының муниципаль берәмлекләр советы.

Төркем:Башкортстан авыллары
Keyptawn

**Keyptawn** (inglizçä *Cape Town*, tärcemäse: **Borın Şähär**, afrikaans *Kaapstad*, kosa *iKapa*) - Könyaq Afrika Cömhüriäteneñ xalıq sanı buyınça ikençe şähäre (Yohannesburgtan soñ).

İlneñ könyaq-könçığışında, Atlantik okean yarında, Yaxşı Ömet Borınınnan yaqın urnaşqan qala.

Könçığış Kap wiläyäteneñ başqalası, KACneñ qanun çığaru başqalası.

Keyptawn şähärendä Könyaq Afrika Cömhüriäteneñ  parlamentı häm küp kenä xökümät oyışmaları urnaşqan.

Keyptawn üz portı häm kürenekle urınnarı belän böten dönyada mäşhür: Yaxşı Ömet Borını, Östäl tawı, Keyp-Poynt.

Könyaq Afrikada Keytawnğa iñ zur turistik yöreş bar.

Xalıq sanı 3 430 992 (2011 yıl). Mäydanı - 2 499&nbsp;km².

Keypatawn Hollandiä köymäläre öçen Awrupadan Afrikağa häm Hindstanğa yök küçerü noqtası bularaq üsterelgän. Suets kanalı açılğanğa qädär zur röl uynağan.

## Tarix

Keyptawn 1652 yılnıñ 6 aprelendä Hollandiä säyäxätçese **Yan van Ribek** tarafınnan salınğan häm ozaq waqıt däwamında Kap koloniäseneñ başqalası bulğan.

## Şähär klimatı




## Administrativ büleneş

## Küreneşlär


Изображение:Cape_Town_and_Robben_Island_seen_from_Table_Mountain.jpg|Şähär küreneşe
Изображение:Central Cape Town.jpg|Şähärneñ üzäge
Изображение:Greater Cape Town.jpg|Keyptawn qalası "Siti Bowl" rayonınıñ Östäl tawınnan küreneşe
Изображение:CapeTown CityHall.jpg|Keyptawn Ratuşası


## Sıltamalar
* Räsmi sayt

Төркем:КАҖ шәһәрләре