open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нәфисә Хәйруллина

**Нәфисә Хәйруллина** (Нәфисә Шамил кызы Хәйруллина) – драма актеры, Камал театры артисты.

## Тәрҗемәи хәле

1988 елның 3 февралендә Казанда туган. Әнисе - Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры артисты  Фирдәвес Хәйруллина. Әнисе кызын тәрҗемәче яисә табиб итеп күрәсе килсә дә, Нәфисә 14 яшендә артист булырга карар кыла. Мәктәпне тәмамлагач, Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетына укырга керә, параллель рәвештә Камал театрында дәресләр ала. Әнисе вафат булгач, әнисенең  сеңлесе Мәйсәрә апа гаиләсендә яши.
 
* 2008 елдан Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында эшли.
 
## Иҗаты
Тәүге ролен беренче курста укыганда уйный. Нәфисәнең сәхнәдәге беренче адымнарыннан ук тәнкыйтьчеләр аның сәләт күәсенең ташып торуын шәйләделәр. Александр Домогаров, Чулпан Хаматова иҗатын үзенә өлге итеп ала

## Уйнаган рольләре
* Нәдимә - «*Сыер*» Назыйм Хикмәт
* Шәкүрә - «*Минем исемем Кызыл*» Орхан Памук
* Яшь Су кызы - «*Кечтүкле уен*» Илгиз Зәйниев
* Ризидә - «*Искән җилләр көенә*» Зөлфәт Хәким
* Саҗидә - «*[[Зәңгәр шәл (спиктәкел)|Зәңгәр шәл]]*» Кәрим Тинчурин
* Кызлар - «*[[Йөзек кашы (спектакль)|Йөзек кашы]]*» Фатих Хөсни (*Илгиз Зәйниев инсценировкасы*)
* Алия - «*Бабайлар чуагы*» Илгиз Зәйниев
* Камәр - «*Курчак туе*» Гаяз Исхакый (*[[Мансур Гыйләҗев]] һәм [[Ризван Хәмид]] инсценировкасы*)
* Кызлар - «*Яшь йөрәкләр*» Фәтхи Бурнаш
* Каракүз - «*Бәби*» Илгиз Зәйниев
* Сәвия - «*Мылтык*» Зөлфәт Хәким
* Шәрифҗамал - «*Кыю кызлар*» Таҗи Гыйззәт
* Миләүшә - «*Мин ышанам сиңа*» Ләбиб Айтуганов
* Диана - «*Дивана*» Туфан Миңнуллин

## Сериаллар
* «*Ерактагы йолдызым*» спектаклендә (*реж. [[Нурания Җамали]]*) - Чулпан.

## Кызыклы факт
* «*Курчак туе*» спектаклендә татар сәхнәсендә беренчеләрдән булып анадан-тума чишенгән актриса, дип санала.

* «Иң чибәр 40 татар кызы» Интернет-бәйгесендә 19- урынны ала (2012).
  
## Чыганаклар
# Гөлинә Хисаметдинова. Нәфисә Хәйруллинада итальян каны уйный. «Ватаным Татарстан», № 4, 12.01.2011
# Эльвира Мозаффар. Нәфисә.  «Шәһри Казан», 2010 ел,  21 гыйнвар,  № 7 (4739). 
# Гүзәл Саттарова. Нәфисә Хәйруллинаны чишенергә кем мәҗбүр итте? «Аҗаган», 2009 ел, декабрь, № 12.
 
## Сылтамалар
*  Н. Хәйруллина Камал театры сайтында  
*  Вконтактедагы бите

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Камал театры актерлары
Японнар

**Японнар** (японча *日本人* ниһонҗин-ниппонҗин, *日本民族* нихон-миндзоку) — Япониянең төп халкы (98%). Япон телендә сөйләшәләр.

Японнарның гомуми саны 130 миллион кеше, Япониядә 127 миллион тора, шулай ук АКШта (1,2 млн), Бразилиядә (1,5 млн) яши.

Япон теле алтай гаиләсе пуес төркеменә карый.

## Атама

Япония (Ниппон, Нихон) Япон утрауларыннда урнашкан. Япон империясенең иске атамасы "Дай Ниппон"  (大日本)  — "Бөек Япония" яки "Чыгучы Кояш Иле" дигән сүз.

Беренче япон борынгы дәүләтенең атамасы — **Ямато**.

## Тарих

Япон халкының борынгы атамасы - **Ва**.

Борынгы заманда Япониядә асаба җирле халык айннар-эмиси торган, алар европеоидлар булган, көньякта кумасо һәм хаято кабиләләре торган. Соңрак алтай гаиләсе телле протояпоннар җирле халыкларны кысрыклап чыгарган һәм ассимиляцияләгән.

IV гасырда беренче уртак япон дәүләте Ямато барлыкка килгән. Кайбер япон чыганаклары буенча БЭК VII  гасырда дәүләт барлыкка килгән. Хонсю һәм Хоккайдо соңрак үзләштерелгән.

Япон мәдәниятенә Кытай һәм Корея йогынты ясаган.

Япония хакимнәре һәрвакытта **микадо** (императорлар) булган.

1192 елда феодаллар хакимиятне алган, ил хәрби вәкиле - сөгун реаль хакимияткә ия булган.

1868 елда Мәйҗи инкыйлабы нәтиҗәсендә сөгунат хакимияте бәреп төшерелә, император хакимияте торгызыла.

1945 елда Япония чигенгәннән соң, яңа конституция кабул ителә.

## Сылтамалар

*Пронников В. А., Ладанов И. Д. Японцы: Этнографические очерки / Отв. ред. С. А. Арутюнов. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1983. — 272 с. — 20 000 экз. (в пер.)
*Пронников В. А., Ладанов И. Д. Японцы (этнопсихологические очерки). — Изд. 2-е, испр. и доп. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1985. — 348 с. — 20 000 экз. (в пер.)
*Пронников В. А., Ладанов И. Д. Японцы (этнопсихологические очерки). — Изд. 3-е, испр. и доп. — М.: ВиМ, 1996. — 400 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-87839-003-5. (в пер.)
*Боченкова А., Горбатько В. Кодекс БУСИДО. Хагакуре (Сокрытое в листве). — М.: ЭКСМО, 2008.
*Чижова М. Ю. Вокруг Света (Япония) // Вокруг света, 2009.
Akihito

**Akihito** (yapunça *明仁*, 1933, Tokio) — Yapunstannıñ 125-nçe imperatorı. 2019 yılda Naruhito faydasına täхеttän baş tarta. Ülgäç iseme **Heysey** bulaçaq.

## Tormış yulı

1933 yılda Tokioda dönyağa kilä. İmperator **[[Hirohito]]** ulı, änise Kocün.

1953 yılda Böyekbritaniä patşabikäse Yelizaveta II tac kiü tantanasında Londonda qatnaşa.

1959 yılda **Mitiko Söda** ğa öylänä.

1989 yılda Yapunstan imperatorı buldı.

Biologiä häm ixtiologiä belän mawığa.

Balaları - şahzadälär **[[Naruhito]]**, Akisino, şahbikä Sayano.

## Sıltamalar
* Акихито  // Энциклопедия  ИТАР-ТАСС 
* Акихито  
* Император Японии Акихито // Передача  Эха Москвы 
*  http://news.leit.ru/

## İskärmälär

Төркем:Шәхесләр:Япония
Төркем:Япония императорлары
Хәйруллин

**Хәйруллин** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Айрат Хәйруллин]]**
** Айрат Хәйруллин (1970—2020),  «Красный Восток» сыра кайнату ширкәте директоры (1996—2003), РФ Дәүләт Думасы депутаты (4-7 чакырылыш).
** Айрат Хәйруллин (1981), Татарстан Республикасы Дәүләт идарәсенең цифрлы үсеше, мәгълүмати технологияләр һәм элемтә министры (2019).
* Әнвәр Хәйри (Хәйруллин) (1947—2014), галим-текстолог, тәрҗемәче, мөгаллим.
* Газинур Хәйруллин (1961), очучы, Россия Федерациясе каһарманы (1996).
* Гокәшә Хәйруллин (1918—1986), Франция макизары.
* Дамир Хәйруллин (1939—1966), драма актеры, Камал театры артисты.
* Данис Хәйруллин (07.10.1945), инженер, шагыйрь.
* Илгиз Хәйруллин (1940―2025), 1992―2001 елларда ТР Премьер-министры урынбасары.
* **[[Илдар Хәйруллин]]** :
** Илдар Хәйруллин (1950), Камал театры актеры.
** Илдар Хәйруллин (1958―2022), юморист-язучы.
** Илдар Хәйруллин (1965), табиб-хирург.
** Илдар Хәйруллин (1990), шахматчы.
* Искәндәр Хәйруллин (31.08.1974), Татарстанның атказанган (2004), халык (2015) артисты.
* Мәлик Хәйруллин (1940―2025), филология фәннәре докторы.
* Мөнир Хәйруллин (1936), Татарстан АССР атказанган архитекторы (1986).
* Рамил Хәйруллин (1969), Татарстанның мәгариф һәм фән министры урынбасары, икътисад фәннәре докторы (2020). Татарстанның атказанган икътисадчысы (2019).
* Сәгыйт Хәйри (*Хәйруллин*, 1971), журналист. М. Б. Хәйруллинның улы.
* Фәрит Хәйруллин (1965), җиңел атлетчы.
* Хәбибулла Хәйруллин (1923—1945), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Хәлил Хәйруллин (1920—1984), Советлар Берлеге Каһарманы (1945).
* Хәниф Хәйруллин (1931—1998), язучы.
* Хөсәен Хәйруллин (1930), Арча педагогика көллиятенең тарих укытучысы (1961―1990), «Әлифба» музееның беренче директоры, РСФСР халык мәгарифе отличнигы.
* Эдуард Хәйруллин (1969―2023), журналист, «Татмедиа» агентлыгы җитәкчесе урынбасары.
----
* **[[Хәйруллина]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тамаша (журнал)

«**Тамаша**» — Уфада 1995 елдан нәшер ителүче  театр, музыка, халык иҗаты, сынлы сәнгать, кино, TV турында иҗтимагый–нәфис һәм публицистик журнал. Ике айга бер саны дөнья күрә.
*Баш мөхәррире* – Илшат Булат улы Зарипов.

## Тарихы

1995 елда нәфис-публицистик әлманах булып дөнья күрә, 1999 елдан  журнал буларак нәшер ителә. Әүвәлге елда  10 басма табак күләмендә 3 айга бер саны әзерләнгән. Ун ел буе даими урыны булмый, 8 мәртәбә адрес алмаштыра  .

#### Баш мөхәррирләр
* Беренче баш мөхәррире – Наил Гаетбаев.
* 2010-2013 Фәнил Кодакаев.
* Сөләймән Җангали улы Латыйпов (2013—2020)
* Илшат Булат улы Зарипов (2020 елдан)
#### Оештыручылары
Башкортстан хөкүмәте карамагындагы БР матбугат, нәшрият һәм полиграфия эшләре буенча  идарә, БР «Тамаша» журналы мөхәрририяте казна оешмасы.

## Бурычлары
Мәдәният - сәнгатьне үстерүгә ярдәм итү, Башкортстанның рухи тормышы турында тулырак мәгълүмат тарату, җөмһүрият ватандашларының милли-мәдәни сорауларын тулырак канәгатьләндерү
 
## Контент-юнәлеше
«Тамаша» журналы БР мәдәният һәм милли сәясәт министрлыгы, БР халык ижаты үзәге, сәнгать, мәдәният өлкәсенә караган оешмалар белән тыгыз бәйләнештә эшли.

## Сәхифәләре

* Баш мөхәррир сүзе
* Иҗтимагый-сәяси темага мәкалә
* Мәдәният тарихы 
* Күренекле шәхес хәтирәләре
* Архив материалы, элекке фотолар
* Драматургның яңа әсәре
* Яңа сценарий
* Сәнгать әһеле белән әңгәмә
* Аналитик мәкалә
* Артист тормышыннан мәзәк хәлләр

* Рәссамның иҗат портреты
* Картинадан репродукция
* Ижат темасына диспут-бәхәс
* Драматургия, актерлык һәм режиссерлык осталыгы
* Иҗади лаборатория
* Мәдәният көндәлеге
* Үзешчән  сәнгатьтә катнашучылар  
* Мәдәният хезмәткәрләренең  эш тәжрибәсе
* Популяр җыр (*клавиры белән*)
* Бәйгеләр («*Гөрлә, мәктәбем*», «*Сүнмәсен авыл мәдәнияте*» һ.б.)

## Сылтамалар
* «Тамаша» журналына 15 ел
*  Нәҗип Асанбаев: «Тамаша»га рәхмәт

## Искәрмәләр

Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
Тамаша

**Тамаша** — күп мәгънәле сүз. Татар теленә гарәп теленнән кергән: «*Тамаша*» — «*кызыксынып карау*», «*күңел ачу өчен карау*» мәгънәсендә.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Тамаша — 1995 елдан Уфада нәшер ителүче журнал.
* Тамаша (Һиндстан)  — Һиндстанның Махараштра штатында киң таралган музыкалы – биюле күренеш.
* Тамаша — Казакъ TVсында 1978-2008 елларда барган популяр шоу-программа.
* Тамаша.ру (Tamasha.ru) — татарча сайт: http://tamasha.ru/
Xaci Möxämmäd

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Xaci Möxämmäd** (ﺣﺎجی محمد) — Şäybäni näselennän çıqqan qısqa waqıttağı Altın Urda xanı (1419), Äbelxäyer xanlığınıñ berençe xanı (1420-1427).

## Tarix

Xaci Möxämmäd Cüçi ulı Şäybän näselennän çıqqan.

1419-1420 yılda İdegäy häm Qäderbirde arasında Cäyek yanındağı bäreleş näticäsendä ike köndäş häläk bula.

### Tarqalu başlawı

Xaci Möxämmäd İdegäy yağında suğışa. Şuña kürä mañğıt näselle **Mansur kenäz** Xaci Möxämmäd xan itep iğlan itä. Çınında Xaci Möxämmäd tik Altın Urdanıñ könçığış öleşe belän idärä itä, soñraq ul Äbelxäyer xanlığına (Üzbäk xanlığına) äwerelä. Bu waqıttan birle Altın Urda tarqala başlıy.

1421-1422 yılda Altın Urda könbatış öleşendä Oluğ Möxämmät häm Urus xan ulı Bäräk arasındağı suğış bara. Maweranahr soltanı Oluğbäk Bäräkne yaqlıy.

1423 yılda Oluğ Möxämmäd Bäräkne ciñä, näticädä Bäräk könçığışqa Xaci Möxämmäd cirenä qaça. Bäkläribäk Mansur qärdäş Bäräk yağına küçä häm alar Xaci Möxämmädne 1427 yılda ciñälär.

Oluğ Möxämmät Bäräkne ciñep, 1419 yıldan tänäfeslär belän 1432-1436 yılğa qädär Altın Urda xanı bula. Läkin ul waqıtta täxet öçen tuqtawsız suğış bara. 1438 yılda Oluğ Möxämmät Bolğar Olısına küçep, Qazannı ala häm bäysez Qazan xanlığına nigez sala.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Әгъла Кучумов

**Әгъла Кучумов** (Әгъла Җәмгытдин улы Кучумов) — спортчы (*спорт йөрүе*), ветераннар арасында спорт йөрүе буенча 7 тапкыр дөнья чемпионы, күп тапкырлар Европа, Россия чемпионы. ССРБ спорт остасы. Галим Рәшит Кучумовның абыйсы.

## Тәрҗемәи хәле

1938 елның 9 гыйнварында БАССР Бакалы районы Яңа Катай авылында туган.

«*Математика*» белгечлеге буенча уку йортын тәмамлагач,  БР статистика идарәсендә икътисадчы булып эшләгән. Башкорт дәүләт университетында эшләгән: лаборанттан уку бүлеге башлыгы дәрәҗәсенә кадәр үсә. Лаеклы ялга киткәнче 7 ел Уфада Балалар иҗат йорты директоры була.

## Спорт карьерасы
Уфада укыганда сары авыруы белән авырый башлый. Табиблар аңа климатны алмаштырырга киңәш  итәләр

Дүшәнбедә яшәгәндә, халыкара класслы спорт остасы, спорт йөрүе буенча 5 тапкыр дөнья чемпионы Григорий Панечкин белән таныша, аның кул астында тренировкалар башлый. Хәзер Ә. Кучумов – 100 медаль иясе.

## Нәтиҗәләре
* 1993 дөнья чемпионы (М40) — Спорт йөрүе (20 км) — 5:13:02 
* 2003 дөнья чемпионы (М65) — Спорт йөрүе (5 км) — 28:38:54 
* 2003 дөнья чемпионы (М65) — Спорт йөрүе (20 км) — 2:03:40 
* 2013 дөнья чемпионы (М75) — Спорт йөрүе (5 км) — 31:22:97 
* 2013 дөнья чемпионы (М75) — Спорт йөрүе (10 км) — 1:06:58:00 
* 2013 дөнья чемпионы (М75) — Спорт йөрүе (10 км) (команда зачеты) — 3:52:42 
* 2013 дөнья чемпионы (М75) — Спорт йөрүе (20 км) (команда зачеты) — 2:18:42

## Кызыклы факт
* 1999 елда 61 яшендә ветераннар өчен куйган рекорды  — *5 км араны 20:22:50 дә үтә* — 15 ел саклана. Элекке рекорд ССРБ атказанган спорт мастеры Владимир Голубничийныкы – 22:44:80.
* 50 еллык спорт тормышында кызу адым белән 2 такыр экваторны урарлык  җир йөргән.

## Чыганаклар
# Бакалинская земля: история и люди. Уфа, 2010. ISBN 978-5-85051-512-6

## Сылтамалар
* Р. Әюпов. Җил аркан булсын, Әгъла Кучумов!

## Искәрмәләр

Төркем:Спортчылар
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Европа чемпионнары
Кучумов

**Кучумов** — төрки фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рәшит Кучумов (08.10.1946) — техник фәннәр докторы, Губкин исемендәге университет профессоры (2014).
* Әгъла Кучумов (09.01.1938) — спортчы, кызу йөрү буенча ветераннар арасында 7 тапкыр дөнья чемпионы.
----
* Римма Кучумова (09.11.1954) — шагыйрә, журналист, «Авангард» (2003-2005), «Сәлам» газеталарының баш мөхәррире.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Bäräk xan

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Bäräk xan** (براق خان Baraq xan) — Altın Urda xanı (1423-1426 häm 1427-1428).

## Tarix
Bäräk - Urus xan onığı.

1419-1420 yılda İdegäy häm Qäderbirde arasında Cäyek yanındağı bäreleş näticäsendä ike köndäş häläk bula. İdegäy wafatınnan soñ, Bäräk Altın Urdadan Sämärqand şähärenä, Oluğbäk yanına qaça.

Oluğbäk yärdämenä qaramastan, Bäräk yänä Oluğ Möxämmädkä ciñelä.

1420 yılda Bäräk Käbäk xannı ciñä.

Ber çığanaq buyınça (Poçekayev) Bäräk xan İdegäy ulı Mansur yärdämendä 1421-1422 yılda Oluğ Möxämmädne ciñä, soñraq täxetkä bütän däğwaçı **Xodaydat**nı ciñä, 1423 yılda üzenne Altın Urda xanı itep iğlan itä.

Ciñelgännän soñ, Oluğ Möxämmäd Vitovt yärdämendä Qırım häm Xacitarxannı alıp qaytara, 1426 yılda Bäräkne ciñep, Saray şähären ala.

Bäräk Könçığış Däştkä çigenä, Oluğbäkne ciñep, Oluğbäk atası Şahruxqa ciñelä.

Ciñelgännän soñ, Bäräk Mansurnı xiänätkä ğäyepli häm 1427 yılda üterä.

1427 yılda Bäräk yänä Saray şähären basıp ala. Läkin Bolğar Olısı häm Xacitarxan  Oluğ Möxämmäd xäkimiäte astında qalğan. Bu waqıtta berdäm Altın Urda turında äytep bulmıy inde.

Qırımda Xaci Gäräy 1449 yılda xäkimiätkä kilä, anıñ tuğanı Däwlätbirde 1427 yılda Bäräkkä qarşı höcüm itä, läkin suğışta wafat bula.

Däwlätbirde belän suğış Bäräkneñ köçlären qaqşata, näticädä Oluğ Möxämmäd anı tar-mar itä häm İdel-Ural töbägennän qua.

1428-1429 yılda qaçqan Bäräk Mansur bertuğannarı häm İdegäy ulları **Ğazi häm Näwrüz** tarafınnan üterelä. Mansur qärdäşläre abıyın üterü öçen Bäräkkä üç qaytarğan.

Bäräk İdel-Ural töbägennän qaçqannan soñ, Bäräk toqımı da İdel-Uralğa qaytmıy inde. Soñraq ciñüçe  Oluğ Möxämmäd Qazan xanlığına nigez sala, ä qazaq çığanaqları buyınça  Bäräk xan warisları Canibäk häm Gäräy xan 1456 yılda Qazaq xanlığına nigez sala.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Самар татарлары (журнал)

«**Самар татарлары**» () — Самар өлкәсе җирлегендә яшәүче татарларның тарихын, мәдәниятен, гореф –гадәтләрен, хәзерге тормышын яктыртучы төсле журнал.

## Тарих
2012 елның октябреннан Самар шәһәрендә нәшер ителә. Баштарак өч айга бер, соңыннан ике айга бер берләштерелгән сан чыга.

## Оештыручылар
Самар өлкәсенең «Туган тел» татар җәмгыяте тәкъдиме һәм «*Самар өлкәсе татар эшмәкәрләренә ярдәм итү берлеге*» оешмасы финанс ярдәме белән чыгарыла.

## Шәхесләр

* Алия Арсланова —  «Самара татарлары» журналы һәм сайтының актив авторы.

## Сылтамалар
* Чиләбе өлкәсе татар конгрессы сайты 
* «Татар иле» сайты 
*  Самар татарлары сайтында
* Электронная версия журнала tatmagazine.ru
* Партнер издания портал samtatnews.ru

## Фотогалерея

## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татар матбугаты
Төркем:Самар татарлары
Төркем:Самар өлкәсе журналлары
Äbelxäyer xanlığı

**Äbelxäyer xanlığı** yäki **Äbelxäyer olısı** (qayçaqta Üzbäk xanlığı) - Altın Urda öleşe Aq Urda tarqaluı näticäsendä kilep çıqqan däwlät (1428-1468). Atın Urda tarqalğannan soñ könyaq öleşe Äbelxäyer xanlığına kerä, Noğay Urdası , Mogulistan, Seber xanlığı arasında urnaşqan bulğan.

1468 yılda Abelxäyer xan ülgännän soñ, däwlät tarqala, ber öleşen Noğay Urdası basıp ala, qala öleşendä Qazaq xanlığı barlıqqa kilä.

## Tarix

1419 yılda İdegäy suğışta ülgännän soñ, Altın Urda zäğiflänä häm tarqala başlıy.

1428 yılda Oluğ Möxämmäd Bäräk xannı ciñep, anı Altın Urdanıñ könyaq öleşenä qua.

1428-1429 yılda qaçqan Bäräk Mansur bertuğannarı häm İdegäy ulları Ğazi häm Näwrüz tarafınnan üterelä.

Aq Urda tarqala häm könçığış-könyaq öleşendä başta Bäräk xan, soñraq Äbelxäyer  xäkimiätkä kilä. Läkin täxet öçen tuqtawsız köräş däwam itä.

1430 yılda Äbelxäyer täxetkä däğwaçı Mäxmüd-Xaci xanğa qarşı Tubıl yarında suğışa, näticädä Mäxmüd-Xaci ciñelä.

1446 yılda Äbelxäyer Sığnaq, Arqun, Aqqorğan şähärlären basıp ala.

1457 yılda **Üz Timer** citäkçelegendäge oyratlar (mongol qäbiläse) Äbelxäyer ğäskären tar-mar itä. Oyratlar Taşkänt häm Törkistan şähärlären cimerä.

Oyratlar höcüme Äbelxäyer däwläten bik qaqşata, anıñ säyäsäte belän riza bulmağan köndäşlär Canibäk häm Gäräy Cidesu töbägenä kitä häm anda ayırım  Qazaq xanlığına nigez sala.

Äbelxäyer separtistlarnı bastırsın öçen könyaqqa bara, läkin yulda Aqqıstaw, bügenge Almatı qalası yanında wafat bula.

Äbelxäyer ülgännän soñ däwlät tarqala.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
* МОНГОЛЬСКОЕ НАШЕСТВИЕ НА ТЕРРИТОРИИ КАЗАХСТАНА И ЕГО ПОСЛЕДСТВИЯ
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Татар тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Нижгар татарлары (журнал)

«**Нижгар татарлары**» — Түбән Новгород өлкәсе җирлегендә яшәүче татарларның тарихын, мәдәниятен, гореф –гадәтләрен, хәзерге тормышын яктыртучы төсле журнал.

## Тарих
2014 елның июль аеннан Түбән Новгородда 90 битле басма буларак нәшер ителә. Ике айга бер тапкыр берләштерелгән саны әзерләнә.

## Оештыручысы
Түбән Новгород өлкәсе татарларының регион милли- мәдәни мөхтәрияты.

## Тематикасы
Журнал Түбән Новгород өлкәсе җирендә яшәүче татар-мишәрләрнең тарихын, мәдәниятен, традицияләрен һәм бүгенге тормышын яктырта. Басмада шулай ук Түбән Новгород өлкәсе регион милли-мәдәни мөхтәрияте барлыкка килү тарихы, өлкә татарлары тормышы, аларның татар мәдәниятен үстерүдәге өлешләре турында да материаллар бар.
## Уңышлары
### [[Бәллүр каләм (бәйге)|«Бәллүр каләм»]]
* 2015 ― «Туган тел» номинациясендә «Нижгар татарлары» журналының баш мөхәррире Рәзилә Әхмәдуллина «Бәллүр каләм» призына ия булган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Түбән Новгород татарлары журнал чыгара башладылар

## Фотогалерея

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Түбән Новгород журналлары
Төркем:Нижгар татарлары
Кече Мөхәммәд

**Кече Мөхәммәд хан** (کوچک محمد) —  Алтын Урданың соңгы ханы (1428, 1432-1459), Тимер хан улы. Идарә иткән чорында Алтын Урда таркала башлый, Чыңгызхан нәселеннән чыккан ханнар илнең төрле өлешләрендә хакимиятне басып алалар, нәтиҗәдә Казан ханлыгы, Олы Урда, Себер ханлыгы, Кырым ханлыгы, Ногай Урдасы, Әбелхәер ханлыгы барлыкка килә, Рус Олысы 1480 елга кадәр Олы Урдага ясак түләргә дәвам итә.

## Тарих

Кече Мөхәммәд Идегәй уллары Нәүрүз һәм Гази ярдәмендә 1428 елдан бирле Олуг Мөхәммәдкә каршы Алтын Урда тәхете өчен сугыша. Соңрак Кече Мөхәммәдне Хаҗитархан да яклый. Ул елны Идел буе төбәгендә корылык һәм ачлык булган, шуңа күрә күп морзалар Кече Мөхәммәд ягына күчкәннәр.

Ләкин кинәт Кече Мөхәммәд Нәүрүз би белән талаша һәм Нәүрүз би үз гаскәре белән Олуг Мөхәммәд ягына күчә, нәтиҗәдә Олуг Мөхәммәд хан тәхетен саклый.

1432 елда Тәкия би һәм Хәйдәр би, Олуг Мөхәммәдне калдырып, үз гаскәрләре белән Кырымга күчәләр һәм анда Туктамыш оныгы, Кәримбирде улы, Сәетәхмәткә хан тәхетенә утырырга булыша. Олуг Мөхәммәд Кече Мөхәммәд белән сөйләшүләр нәтиҗәсендә Алтын Урда бүленә: Кече Мөхәммәдкә Олы Урда калган, ләкин ул туздырылган Сарайда түгел, ә Хаҗитарханда торган.

1436-1437 елда бәкләрибәк Нәүрүз Олуг Мөхәммәд белән талаша һәм янә Кече Мөхәммәд ягына китә. Нәтиҗәдә Олуг Мөхәммәд Казан шәһәрен ала һәм анда бәйсез Казан ханлыгына нигез сала, соңрак Казан исеменнән Мәскәү кенәзлеген ике тапкыр җиңә, ә Сарай өчен көрәшми инде.

Сәйедәхмәд Кече Мөхәммәднең төп көндәше булып калган. Соңрак Сәедәхмәд түбән Иделдән Донга кадәр җирне үз хакимияте астында берләштереп, Олы Урдага нигез сала.

1459 елда Кече Мөхәммәд вафат була, аның варислары - уллары Мәхмүд һәм Әхмәд. Алтын Урда таркалган, аның баш варисы Олы Урда булып саналган.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Төркем:Чыңгызлылар
Гомәр Таһир

**Гомәр** **Зариф улы Дахер** (Таһиров - Фин. *Ymär Daher / Tahiroff*, - мишәрчә: Үмәр; 1910 елның 15 ноябре – 1999 елның 10 июле) — Финляндиядәге татар оешмасы рәисе, Һелсинки университеты тюркология доценты, фәлсәфә докторы, ТАССР атказанган фән эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәл

1910 елның 15 ноябренда Түбән Новгород губернасы Сергач өязе (хәзерге Түбән Новгород өлкәсе  Кызыл Октябрь районы)  Куйсуы авылында игенче гаиләсендә өлкән бала булып туган.
 
1922 елда, әнисе вафатыннан соң, Финляндиягә барып төпләнгән әтисе янына чыгып китә. Үмәр, фин мәктәбенә укырга кереп, сигезьеллык мәктәпне җиде елда тәмамлый. Һелсинки университетының юридик факультетын тәмамлый (1938). «*Agricultura Anatolica I. Die volkstümlichen landwirtschaftlichen Geräte*» темасына докторлык диссертациясен яклый.

## Хезмәт юлы
* 1938 елда Һелсинки шәһәр салым идарәсенә инспектор булып урнаша, бүлек җитәкчесе дәрәҗәсенә ирешә. 1973 елда лаеклы ялга чыга. Төп хезмәтеннән башка, муниципаль органнарга төрле вазифаларга сайлана.
* 1963 елдан Һелсинки  университетында алтай телләрен (нигездә, татар телен) укыткан. 
* 1973 Үмәр Дахер Һелсинки университетының алтаистика һәм тюркология кафедрасы доценты итеп билгеләнә, төрек һәм татар теле курсларын алып бара.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Финляндиядәге татар оешмасы (*Finlandiya Turkleri Birligi*), Финляндия «Ислам» җәмгыяте (*Finlandiya Islam Cemaati*) мөтәвәли хәятенең рәисе була. 
* Беренче татар мәктәбен (*Turk Halik Mektebi*) оештыручыларның берсе һәм 1948-1959 елларда мәктәп җитәкчесе дә була.
* 1967 елда Мартин Рясянен, Садри Хәмит белән бергәләп Габдулла Тукай исемендәге оешмага нигез сала, даими аның составында тора.
 
## TATARICA
1970 елның 15 ноябренда Һелсинки университеты тюркология доценты, фәлсәфә докторы һәм вице-судья Үмәр Даһерның 60 яшьлек юбилее уздырыла. Әлеге вакыйгага багышлап, галимнең дуслары төрле илләрнең күренекле галимнәре язган, нигездә, татар теле һәм  татар халкы тарихына багышланган мәкаләләрен туплап, «TATARICA» китабы нәшер итәргә уйлыйлар.

1987 елда, 17 елдан соң гына, фин, инглиз, татар, рус телендә язылган китап дөнья күрә: Tatarica (*Studia in Honorem Umar Daher*), Vammala, Vammalan Kirjapaino Oy, 1987.

## Гаилә

Үмәр вас Халидә Гыймат Җәмәлетдин кызына өйләнде. Аларның өч баласы бар; Окан, Рәхилә, Тинәт.

Үмәрның улы Окан - Финляндиядә күренекле татар. Ул татар-фин сүзлеген бастырып, Хельсинки университетында татар телен укыта. Ул Фин татар җыелышының озак вакыт председателе. 2010 елда ул Татарстанга сәяхәтендә Президент Таря Халоненны озатты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Финляндиядәге татар оешмасына яңа рәис сайланды 
*  Finlandiya Tatarları  
* Бер җепкә бергә теркәлеп 
* Еракта -SUOMIда кунакта 
* Нижегородские татары: биографический словарь. Том 1 / Гл. редактор Д.В. Мухетдинов; отв. редактор Р.Ф. Ибрагимов – Н. Новгород, Издательский дом “Медина”, 2008 г. 576 с.
* The Story of an Unusual Book
* Wikimedia Commons - Ymär Daher

## Моны да карагыз

Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Финляндия татарлары
Төркем:Фәлсәфә фәннәре докторлары
Төркем:ТАССР атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Һелсинки университетын тәмамлаучылар
Төркем:Габдулла Тукай
Тевтоннар

**Тевтоннар** — борынгы алман кабиләсе.

Беренче мәртәбә (БЭК 4 гасыр) юнан тарихчысы Пифий тарфыннан телгә алынган. БЭК 2 гасырда тевтоннар Ютландия ярымутравының көнбатыш ярыннан Галлиягә басып кереп, кимвралар белән берләшкән. Шуннан соң тевтоннар кимвралар, һелветлар, амброннар һәм башка алман кабиләләре белән бергә Төньяк Италиягә юл алган. БЭК 102 елда Рим гаскәрбашы Гай Марийның гаскәре тевтонннарны җиңелүгә дучар итеп, Төньяк Италиядән куып чыкты. Моннан соң тевтоннар кабилә буларак телгә алынмый башлый. *Тевтоннар* исеме алман кабиләләренең гомумиләштерелгән атамасы буларак та кулланылган (мәсәлән_  — Тевтон (алман) ордены).

## Моны да карагыз
* Тевтон ордены

Төркем:Алман кабиләләре
Нәүрүз би

**Нәүрүз би** (ﻧﻪوﺭوﺯ ﺒﻯ) — Идегәй кече улы, Мансур би һәм Гази би  бертуганы. Атасы Идегәйне үтергәннән соң, Алтын Урда хакимияте өчен сәяси-хәрби көрәштә актив катнаша. Атасын һәм абые Мансурны үтерүчеләргә үч кайтару максатыннан эш иткән.

## Тарих

Нәүрүз би бертуганнары белән хакимият өчен көрәштә башта Хаҗи Мөхәммәдне, соңрак Бәрәк ханны яклый.

Ләкин Бәрәк хан 1427 елда Нәүрүз би абые Мансурны үтерә, соңрак Олуг Мөхәммәдкә җиңелә. Нәүрүз би һәм абые Гази би бертуганы Мансурны үтерү өчен үч кайтарып, Бәрәкне Могулистанда үтерә.

Баштарак Кече Мөхәммәдкә булыша, ләкин талашканнан соң, Нәүрүз би үз гаскәре белән Олуг Мөхәммәд ягына күчә һәм бәкләрибәк булды.

1436-1437 елда Нәүрүз би Олуг Мөхәммәд белән талашып, янә Кече Мөхәммәд ягына күчә. Олуг Мөхәммәд төньякка китәргә мәҗбүр була, Казан шәһәрен ала һәм анда бәйсез Казан ханлыгына нигез сала, соңрак Казан исеменнән Мәскәү кенәзлеген ике тапкыр җиңә, ә Сарай өчен көрәшми инде.

Нәүрүз би Кече Мөхәммәд ханның бәкләрибәге булды, ләкин Алтын Урда таркала башлый, Кече Мөхәммәд һәм Нәүрүз би реаль хакимияте тик Хаҗитархан тирәсендәге төбәктә җәелгән. Нәүрүз би алдагы язмышы билгесез.

## Әдәбият
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда бәкләрибәкләре
Римма Кучумова

**Римма Кучумова** (Римма Әсләм кызы Кучумова) — журналист, «''Яңа көн''», «*Сәлам*» газеталарының баш мөхәррире, шагыйрә, шәхси эшмәкәр.

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 9 ноябренда БАССР Бакалы районы Яңа Катай авылында туган. Туган авылында мәктәпне (*[[1972]]*), Уфада Башкорт дәүләт университетының филология факультетын (*[[1981]]*) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
* 1981 БАССР Уфа районы газетасында эшли.
* 1984-2003 Башкортстан иярчен TV каналының «*Сәләм*» программасында музыка мөхәррире.
* 2003-2005 Кушнаренко районының «''Авангард''» газетасы баш мөхәррире.
* 2005 елның октябренда «''Авангард''» газетасы мөхәррире вазифасыннан азат ителә .
* 2011 «*Сәлам*» газетасын нигезли һәм баш мөхәррире булып тора.

## Иҗаты
Берничә китабы нәшер ителгән. Аның шигырьләренә Башкортстан, Татарстан композиторлары тарафыннан күп кенә җырлар иҗат ителгән: «*Көздә туганнар без*», «*Шәмдәлләр*», «*Югалтмыйкчы ишләрне*», «*Минем күңел*», «*Оныт мине*», «*Балачак хатирәсе*», «*Кире кайт син миңа үткәннән*»  һ. б. Җырларын Лилия Букеева, Гөлнара Исмаева, Роза Кучумова һ. б. башкара.

#### Китаплары
* Сөю язы. Уфа: Китап, 1999.
* Сез дә яратырсыз. Уфа: Китап, 2004.

## Чыганаклар
# Бакалинская земля: история и люди. Уфа, 2010. ISBN 978-5-85051-512-6

## Сылтамалар
* Р.Ә. Кучумова top-bal.ru сайтында
*  «''Сәлам''» дусларын җыйды

## Моны да карагыз
* Р. Кучумова шигырьләрен укый (''аудио'')

## Искәрмәләр

Төркем:Журналистлар
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан язучылары
Төркем:Башкортстан шагыйрьләре
Qäderbirde

300px|мини|уңда|Altın Urda çäçäk atu däwerendä, 14 ğasır
**Qäderbirde** yäki **Qäder Birde xan** (قدیر بردی) – Altın Urda xanı (1419), Tuqtamış xan ulı.

## Tarix

Tuqtamış xan Aqsaq Timerğa ciñelgännän soñ, Altın Urda täxete öçen qanqoyğıç suğış başlana. Qäderbirde bu suğışta 1419 yılda qısqa waqıtlı ciñü ireşä.

Litva kenäze Vitovt yärdämendä Qäderbirde bäkläribäk İdegäy yaqlağan Därwiş xannı ciñä. Näticädä İdegäy Qırımğa qaça, anda **Bäk Sufi xan** itep iğlan itä, aqça  suğa. Läkin Qäderbirde Bäk Sufi xannı tar-mar itä. İdegäy Uralğa kitä.

1419-1420 yılda İdegäy Qäderbirde tarafdarları tarafınnan üterelä, şul uq waqıtta Qäderbirde üze Qırımda häläk bula. Alarnıñ üleme xaqında tögäl çığanaqlar yuq, ber yurama buyınça alar bäreleştä oçraşqan, Qäderbirde häläk bulğan, ä yaralanğan İdegäy soñraq ülgän.

## Ädäbiät
* Равил Фәхретдинов. ТАТАР ХАЛКЫ ҺӘМ ТАТАРСТАН ТАРИХЫ.
*    Мыськов Е. П. Политическая история Золотой Орды (1236—1313 гг.). — Волгоград: Издательство Волгоградского государственного университета, 2003. — 178 с. — 250 экз. — ISBN 5-85534-807-5
*    Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: ЕВРАЗИЯ, 2010. — 408 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-91852-010-9
*    Селезнёв Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Издательство «Фэн» АН РТ, 2009. — 232 с.
* Абд-ар-раззак Самарканди Места восхода двух счастливых звёзд и места слияния двух морей // Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. — М., 1941.

Төркем:Алтын Урда ханнары
Дарина Вәлитова

**Дарина Вәлитова**, Диана Рәшит кызы Вәлитова (*[[1997 ел]]ның [[9 февраль|9 феврале]], [[РФ]], [[Мәскәү]]*) — спортчы (*суда синхрон йөзү*), халыкара дәрәҗәдә спорт остасы, яшьләр арасында дөнья чемпионы (*[[2013 ел|2013]]*),Европа чемпионы (*[[2014 ел|2014]], [[2016 ел|2016]], [[2018 ел|2018]]*), дөнья чемпионы (*[[2015 ел|2015]], [[2017 ел|2017]]*).

## Тәрҗемәи хәле

1997 елның 9 февралендә Мәскәүдә туган.

## Остазлары
* Анастасия Давыдованың Олимпия үзәгендә 4 ел шөгыльләнә.
* Анастасия Давыдовадан Дарья Александровага күчә.
* 2014 елда Россиянең атказанган тренеры Т.Н. Покровская Даринаны Россиянең синхрон йөзү буенча милли җыелмасына ала.
* Казандагы дөнья беренчелегенә Гана Максимова әзерләгән

## Спорт нәтиҗәләре
* 2018 Европа чемпионаты, Глазго — 1 урын.
* 2017 Дөнья чемпионаты, Будапешт — 1 урын.
* 2016 Европа чемпионаты, Лондон — 1 уррын.
* 2015 Дөнья чемпионаты, Казан — дуэт-микст — 1 урын (91.7333 балл), техник программа — 2 урын.
* 2014 Европа чемпионаты — төркемдә — 1 урын.
* 2013 World Trophy, Мексика — төркемдә — 1 урын.
* 2013 Европа чемпионаты,  Польша — дуэт-комби-төркем — 1 урын.
* 2013 Россия чемпионаты, Казан — комби-төркем-дуэт — 1 урын.
* 2013 Мәскәү чемпионаты  — комби-төркем — 1 урын.
* 2013 Россия беренчелеге, Чехов — комби-төркем-дуэт — 1 урын.
* 2012 Россия беренчелеге, Чехов — комби-төркем — 1 урын.
* 2012 Россия беренчелеге, Чехов — 2 урын дуэт һәм 1 урын — комби+төркем.
* 2012 СOMEN, Испания — комби-төркем-дуэт — 1 урын.
* 2011 5- җәйге спартакиада, Ростов-на–Дону — дуэт-төркем-комби — 1 урын.
* 2010 Мәскәү беренчелеге — комби — 1 урын.
* 2009 Мәскәү беренчелеге — комби-төркем — 1 урын.
* 2009 Мәскәү беренчелеге — комби-төркем — 1 урын һәм мәҗбүри программа — 3 урын.
* 2009 Мәскәү беренчелеге — төркемдә — 1 урын.
* 2008 Мәскәү беренчелеге — комби — 3 урын.

## Сылтамалар
* XVI йөзү төрләре буенча дөнья чемпионатының рәсми сайты 

## Искәрмәләр

Төркем:Спортчылар
Төркем:Йөзүчеләр
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Европа чемпионнары
Төркем:Россия чемпионнары
Төркем:Россиянең халыкара спорт осталары
Вәлитова

**Вәлитова** – татар һәм башкорт фамилиясе. Гарәп теленнән кергән «Вәлит»/«Вәлид» («*бала*») исеменнән ясалган.
**Вәлидова** варианты да бар.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Дарина Вәлитова, спортчы (*синхрон йөзү*), дөнья чемпионы (2015).
* Наилә Вәлитова (1946), язучы, редактор, тәрҗемәче. ТР язучылар берлеге әгъзасы (1989 елдан).
* Нәбилә Вәлитова (1928-2006), балетмейстер, РСФСР халык артисты (1966).
* Рәмзия Вәлитова, мөгаллим, «Әлифба» авторларының берсе.
----
* **[[Вәлитов]]**

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Тевтон ордены

**Тевтон ордены** () — католик дини- хәрби оешмасы. 12 гасыр азагында тәре яулары чагында Фәләстиндә нигез салынган. 13 гасыр — 1525 елларда Балтыйк буенда, орден тарафыннан прусслар, литвалар, поляклардан тартып алынган җирләрдә Тевто ордены дәүләте пәйда булган. Орден 1410 елда Грүнвалд сугышында тар-мар ителгән. 1466 елдан Польша вассалы. 1525 елда аның Балтыйк буендагы җирләре дөньяви Пруссия һерцоглыгына әйләндерелгән.

Тевтон ордены
Төркем:Католиклык
Аяз Мөтәлибов

**Аяз Ниязи улы Мөтәлибов** (; 12 май 1938, Бакы) — Азәрбайҗан Җөмһүриятенең беренче президенты, АзССР коммунистик фиркасе үзәк комитәсенең соңгы, 14-че беренче сәркатибе.

## Тәрҗемәи хәл
Аяз Мөтәлибов 1938 елның 12 майда Бакыда зыялы гаиләсендә туган. 1962 елда Азәрбайҗан нефть-химия институтын бетергән.

1959 елда Бакы суыткычлар заводына эшкә кергән һәм 19 биредә эшләгән, 1966 елда ул бу заводның директоры итеп тәгаенләнгән.

1974 елда "Бакыэлектромаш" җитештерү берләшмәсенең диреторы итеп билгеләнгән. 1977 елда Бакы шәһәре Нариманов район фирка комитәсенең икенче сәркатибе булып сайланган. 1979 елда җөмһүриятнең җире сәнәнгать министры вазифасына билгеләнгән. 1982 елда АзССР дәүләт план комитәсенең рәисе һәм министрлар шурасы рәисе урынбасары итеп билгеләнә.

1988 елдан АзССР Министрлар Шурасының Рәисе. 1990 елның гыйнвар аенда АзССР коммунистик фиркасе үзәк комитәсенең, аннан соң – 1990 елның май аенда АзССРның Югары Шурасы тарафыннан Азәрбайҗан президенты вазифасына сайланган. 1990—1991 елларда СБКФ ҮК Сәяси бүросының әгъзасы булган.

1991 елның 8 сентябрьдә гомуми сайлауларда Азәрбайҗан президенты булып сайланган. 1992 елның мартында, Азәрбайҗан гаскәренең Таулы Карабахтагы уңышсызлыклардан соң һәм Азәрбайҗан Халык Фронты басымы астында истигъфага чыгарга мәҗбүр булган. Шул ук елның 14 майда Мөтәлибов вазифасында торгызылган, ләкин нибары 4 көннән соң «төшерелгән» һәм Русиягә качып киткән.

Төркем:СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалары
Төркем:АССР КФ әгъзалары
Төркем:Азәрбайҗан ССР сәясәтчеләре
Төркем:Азәрбайҗан социал-демократлары
Тураев

**Тураев** — фамилия.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Рамил Тураев (26.03.1956),ТР сәламәтлек саклау министрлыгының республика кан күчерү станциясе баш табибы.

## <small>Моны да карагыз</small>
* Әбүзәр Түрәй (Түрәев) (1906-1938), шагыйрь, журналист.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Рамил Тураев

**Рамил Тураев** (Рамил Габделхак улы Тураев) — югары квалификацияле категориягә ия табиб, медицина фәннәре кандидаты (*[[1998]]*), Татарстан Республикасының атказанган табибы (*[[2000]]*), Амур өлкәсенең сәламәтлек саклау министры (*[[2007]]-[[2008]]*), республика кан күчерү станциясе баш табибы (*[[2011 ел]]дан*). Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге иясе (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 26 мартында Татарстан АССР Әгерҗе районы Рыс авылында туган. Ике югары белем алган: «*стоматология*» белгечлеге буенча Казан дәүләт медицина институтын (*[[1984]]*),  «*икътисадчы-оештыручы*» белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы академиясен (*[[1997]]*) тәмамлый. Медицина фәннәре кандидатлыгына диссертация яклый (*[[1998]]*). 1976-1978 елларда хәрби хезмәт үтә.

## Хезмәт юлы
* 1974-1976 Алабуга районы хастаханәсендә санитар-фельдшер.
* 1979-1983 Казанда ашыгыч ярдәм станциясендә фельдшер булып эшли.
* 1984-1986 Чуашстан сәламәтлек саклау министрлыгының республика стоматология дәваханәсендә табиб-стоматолог.
* 1986-1988 Казан дәүләт медицина институтында ортопедик  стоматология буенча  ординатура үтә.
* 1988-1992 Казанда 2- санлы  РКБ да теш табибы булып эшли.
* 1992-1995 Казан шәhәре сәламәтлек саклау идарәсе башлыгының гомуми мәсьәләләр буенча  урынбасары.
* 1995-1999 Территориаль хастаханә кассасы (ТБК) генераль директоры.
* 1999-2005 Казан шәhәре сәламәтлек саклау идарәсе башлыгының беренче урынбасары - ТБК генераль директоры.
* 2005-2006 «1- санлы ТР мәҗбүри медицина иминияте фонды» учреждениесенең Казан шәhәре буенча директоры.
* 2006-2007 Казанның «Ашыгыч медицина ярдәме станциясе»  баш табибы.
* 2007-2008 Амур өлкәсенең сәламәтлек саклау министры. 
* 2008-2009 Амур дәүләт медицина академиясе доценты.
* 2010-2011 ТР сәламәтлек саклау министрлыгының республика кан күчерү станциясе баш табибы урынбасары.
* 2011 елдан ТР сәламәтлек саклау министрлыгының республика кан күчерү станциясе баш табибы

## Фәнни эшләре
«*Общественное здоровье и здравоохранение*» журналында кан күчерү турында язылган мәкаләләре нәшер ителә.
 
## Моны да карагыз
Амур өлкәсенең сәламәтлек саклау министры булып эшләгәндә (*[[2008]]*), Камчаткага очкычта сәяхәт иткән өчен җинаять эше кузгатылып, 9 ай ябылуда була
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган табибы (*[[2000]]*).
* «Сәламәтлек саклауны hәм җәмәгать туклануын оештыру» белгечлеге буенча югары квалификацияле категориягә ия.
* 2024 ― Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге ― *«Россия Федерациясенең медицина, биологик һәм дару куркынычсызлыгын тәэмин итү максатыннан комплекслы фәнни-техник карарлар эшләү һәм массакүләм җитештерүгә махсус медицина җиһазларын кертү» проекты өчен*.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Татарстан Республикасы муниципаль берәмлекләре порталы 

## Моны да карагыз

Төркем:Теш табиплары
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Төркем:Министрлар
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Төркем:Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге лауреатлары
Вельямин Степанов

**Вельямин Степанов** — тылмач, Россия дәүләте илчесе, чыгышы белән баяр нәселеннән, чукындырылган татар.

## Тарих

Вельямин Степанов бертуганы Степан Степанов белән  Мәскәү патшасы каршында тылмач булып хезмәт иткән баяр уллары була.
Бөек Мәскәү кенәзлегенең Урта Азиягә җибәргән өченче илчесе, гомумән, Бөек Мәскәү кенәзлеге белән Казакъ ханлыгы арасында дипломатия мөнәсәбәтләрен башлап җибәрүче булып санала.
1595 елда казакъ ханы  Тәвәккәл хан (*Җанибәк хан оныгы, [[:ru:Шигай-хан|Шыгай хан]] улы*) янына  Мәскәү (Россия) дәүләтенең җавап илчелеге җитәкчесе буларак  килә. Әүвәл, 1595 ел башында,  казакъ ханы Тәвәккәл хан Мәскәүгә Котлымөхәммәт җитәкчелегендә илчелек җибәргән була. Әлеге илчелекнең Мәскәүгә бару  максаты: моңарчы казакъ ханнары вассал булып торган Бохара ханы Абдуллага каршы (*[[Сырдәрья]]дагы казакъ  [[шәһәр]]ләрен кире кайтару өчен*) Россия белән хәрби-сәяси берлек төзү, аннан утлы корал алу, шулай ук 1588 елда Себер ханы Күчүм әсирлегеннән рус воеводасы тарафыннан азат ителеп,  Мәскәүдә «әманәт» итеп тотылган Ураз-Мөхәммәт солтанны (*[[:ru:Шигай-хан|Шыгай хан]] оныгы*) һәм аның гаиләсен азат итү  була. 
В. Степанов — рус патшасы  Фёдор Иоанновичның Урта Азиядәге сәясәтен: казакъ ханнарын  Себер ханы  Күчүмгә каршы куллану, шулай ук Казакъ ханлыгы белән Иранның  көчләрен  Бохара ханына каршы кую сәясәтен эзлекле үткәрүче.

## Нәтиҗәсе
Мәскәү патшасының казакъ ханы ягыннан үтәлмәстәй таләпләр  (Тәвәккәл ханның һ. б. казакъ-калмык ханнарының Мәскәү кул астына керүләре, Күчүм ханны, Бохара ханын тотып, Мәскәүгә җибәрү таләпләре һ. б.) куюы нәтиҗәсендә, В. Степанов тапшырылган вазифаны тулысынча башкарып чыга алмый. Тәвәккәл хан, Мәскәүгә әманәт итеп үзенең улы Морат солтанны җибәрсә дә, Котлымөхәммәт солтан һәм аның гаиләсе тоткынлыктан азат ителми.

## Кулъязмалары
Мәскәү патшасы Фёдор Иоанновичның илче В. Степановка күрсәтмәләре һәм Вельямин Степановның рус патшасы исеменә Урта Азиягә, казакъ ханы Тәвәккәл хан янына баруы турында хисабы (*юлъязмалары*) — «Доклад переводчика Вельямина Степанова царю Федору Иоанновичу о поездке его к хану Тевеккелю» (*[[1595 ел]], [[октябрь]]дән дә соң түгел*) сакланган. Ул кулъязмаларда юлларның кырыс табигать аркасында  кыенлыгын, Мәскәү дәүләтенә дошман булган кабиләләр җире аркылы узганда хәвефле булуын җентекләп язып барган.

## Әдәбият
# Казакъ ССР тарихы. I том. Алматы, 1957, 224- бит.
# РДБАА. 122 ф. 1 тасв. 2 эш.
# ССРБ тарихы. Казакъстанның патша Россиясе тарафыннан яулап алынуы тарихыннан (1730-1732). «*Борьба классов*», 1936, № 10, 60-65 битләр.
# Абусеитова М. Х. Казахское ханство во второй половине XVI века. — Алма-Ата: Наука, 1985. — 104 с.

## Сылтамалар
*  XVI г. ахырында Россия-Казакъстан дипломатия мөнәсәбәтләре урнаша башлау
* [ С.Г. Кляшторный. [Казакъ далалары|Ауразия далалары] дәүләтләре һәм халыклары: борынгыдан яңа заманга хәтле]

## Искәрмәләр

Төркем:Россия империясе илчеләре
Төркем:Тылмачлар
Төркем:Чукындырылган татарлар
Төркем:Йомышлы татарлар
Төркем:Илчеләр
Qazaq xanlığı

**Qazaq xanlığı** (qazaqça *Қазақ хандығы*) — Äbelxäyer xanlığı tarqalğannan soñ, Çu häm Talas yılğaları arasında 1465 yılda barlıqqa kilgän däwlät. Qazaqstan tarıxçıları buyınça Gäräy Qazaq xanlığına nigez salğan.

## Tarix
### Altın Urda tarqaluı
1428 yılda Oluğ Möxämmäd Bäräk xannı ciñep, anı Altın Urdanıñ könyaq öleşenä qua. Keçe Möxämmäd Saray şähärendä xakimiätkä kilgännän soñ, Altın Urda tarqala başlıy. Oluğ Möxämmäd Qazan xanlığına nigez sala. Altın Urdanıñ könyaq-könçığış öleşe Aq Urda tarqala häm könyaq öleşendä başta Bäräk xan, soñraq Äbelxäyer xäkimiätkä kilä. Läkin täxet öçen tuqtawsız köräş däwam itä.

1468 yılda Abelxäyer xan ülgännän soñ, Äbelxäyer xanlığı tarqala, anıñ könbatış öleşen Noğay Urdası basıp ala, könyaq öleşendä Gäräy (Qazaq xanlığı) häm Canibäk Qazaq xanlığına nigez sala.

### Barlıqqa kilü
1457 yılda Üz Timer citäkçelegendäge oyratlar (mongol qäbiläse) Äbelxäyer ğäskären tar-mar itä. Oyratlar Taşkänt häm Törkistan şähärlären cimerä.

Oyratlar höcüme Äbelxäyer däwläten bik qaqşata, anıñ säyäsäte belän riza bulmağan köndäşlär Canibäk häm Gäräy Mogulistanğa (Balxaştan könyaq töbägenä) küçep, Çu häm Talas yılğaları arasında Gäräy  üz däwlätenä nigez sala.

Gäräy ulı **Borındıq xan** idärä itkän çorda (1480-1511) Sırdärya buyları basıp alına.

**Qasıym xan** idärä itkän çorda (1511-1521) Maweranahr tönyak öleşe, xättä Taşkänt basıp alına, Noğay Urdasına qarşı suğış uñaylı tämamlana, Sarayçıq basıp alına.

### Üzara nizağlar

Läkin Qasıym xan ülgännän soñ, Noğay Urdası qarşı höcümne oyıştıra, Turğay yılğasına qädär cirne kire qaytara. Qazaq xanlığı ciñelä häm anda üzara nizağlar başlana.

Seber xanlığı Nura yılğasına qädärge territоriäne basıp ala. Näticädä Qazaq xanlığı Cidesu töbägenä taraya.

1520 yıldan oyratlar höcümnäre başlanalar, citmäsä watandaşlar suğışı däwam itä.

Watandaşlar suğışında Qasıym ulı **Xaq Nazar** ciñä, ul Manğışlaqnı basıp ala.

Qazaq xanlığı yış Noğay Urdası, Xiwä häm  Boxara xanlıqlarına qarşı suğışa.

**İsem xan** (qaz. *Esim xan*) (1598 — 1628) başqalasın Sığnaq qalаsınnan Törkistan şähärenä  küçerä, qaraqalpaq baş kütärüen bastıra.

1598 yılda İsem xan Boxara belän solıx kileşüen tözi, anıñ buyınça Taşkänt (200 yılğa) xan xakimiäte astında qalğan.

## Cuñğarlar höcüme
1635 yılda oyratlar Könbatış Mongoliädä berläşep, Cuñğar xanlığına nigez sala, häm Qazaq xanlığına höcüm başlıy.

Cuñğarlar qazaqlarğa zur zıyan kiterä, çın qırğın, genotsid oyıştıra. Cuñğar-qazaq suğışları 1643—1756 yıllarda suzıla, näticädä qazaqlar tulı beterü yanawı aldınnan Rusiä imperiäsenä möräcäğät itä.

## Tarqalu häm beterelü
XVII ğasırda qazaqlar öç yözgä (qaz. *jüz*) bülenä.

1731 yılda Keçe Yöz Rusiä imperiäsenä kerä, 1740 yıldan Urta Yöz, soñraq Olı Yöz quşıla. Olı häm Urta Yözlär Canibäk ulları toqımına buysınğan. Urta Yözneñ soñğı kürenekle xanı **Abılay xan** bulğan (1711-1781).

Cuñğarlar höcümnäre säbäple qazaq xalqı Rusiä imperiäsenä kerergä mäcbür bulğan, quşılu qazaqlarnı qırıp beterüdän qotqarğan.

## Sıltamalar
* Туркестан — столица Казахского ханства 

Төркем:Казакъстан тарихы
Төркем:Үзбәкстан тарихы
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Степанов

**Степанов** — фамилия һәм топоним.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге сүзне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* **[[Владимир Степанов]]** 
** Владимир Степанов (1930—1998), җырчы (баритон), режиссер, педагог. ТАССР (1974), РСФСР (1985) халык артисты.
** Владимир Степанов (1939), авыл хуҗалыгы оешмасы җитәкчесе (Балык Бистәсе районы).
* Вельямин Степанов, XVI гасырда Россия патшалыгы илчесе, тылмач.
* Георгий Степанов (1959-1998), Камал театры оркестры артисты (1978-1984), Чуашстан камера оркестры баш дирижёры (1990-1998), Чуашстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1991).
* Ипатий Степанов (*[[Олык Ипай]]*, 1912―1937), мари шагыйре.
* Николай Степанов (02.08.1948), Идел-Кама бассейнында балык флотында хәвефсезлек хезмәте инспекциясе башлыгы.
----
* Варвара Степанова (1894 -1958) — совет рәссамы-авангардист, конструктивизм вәкиле, дизайнер һәм шагыйрь,Александр Родченкоңын хатыны һәм көрәштәше . Шулай ук **Варст** тәхәллүсе астында да эшләде.
 
## <small>Моны да карагыз</small>
* Степановы — Киров өлкәсенең Кирово-Чепецк районында урнашкан авыл.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Европа Шурасы

:*[[Европа Берлеге Шурасы]]  һәм [[Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы]] белән бутамагыз*.

**Европа Шурасы** (, ) — Европаның иң борынгы халыкара сәяси оешмасы. Аның төп максаты — азатлык, демократия, кеше хокукларын яклау һәм канунның өстенлеге принципларына нигезләнгән бердәм Европаны төзү.

Европа шурасының иң зур эшләре арасында Кеше хокукларын яклау һәм төп иреклелек турындагы Европа конвенциясен булдыру.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Европа шурасының рәсми сайты

Төркем:Халыкара хокук
*
Аурупа Берлеге Шурасы

:*[[Европа Шурасы]]  һәм [[Европа Берлеге Җитәкчеләре Шурасы]] белән бутамагыз*.

**Европа Берлеге Шурасы** (, , ) — Европа Берлегенең әгъза илләре министрларыннан оешкан шурасы.

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Европа Берлеге Шурасы рәсми сайты

Төркем:Халыкара хокук
Измайлов

**Измайлов** — татар фамилиясе.

*[[Татар]]ча [[Википедия]]дә әлеге фамилияне кулланып ясалган түбәндәге мәкаләләр урнаштырылган:*
* Марат Измайлов (21.09.1982), футболчы.
* Таһир Измайлов (06.01.1949), «Новороссийск диңгез пароходчылыгы»  ААҖ (*Novoship*) президенты.
* Наил Измайлов (18.10.1948), язучы, Крапивин премиясе лауреаты (2012).
* Искәндәр Измайлов (12.12.1960), тарихчы
----
* **[[Галия Измайлова]]** 
** Галия Измайлова (1923-2010), балет биючесе, ССРБ халык артисты (1962).
** Галия Измайлова (1909-1983), Татарстан АССР халык комиссары (1938-1943).

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр