Анри Филипп Петэн

**Анри Филипп Петэн**,  (*[[1856 ел]]ның [[24 апрель|24 апреле]], Па-де-Кале  провинциясе — [[1951 ел]]ның [[23 июль|23 июле]], Йе утравы*) — Франция хәрби һәм дәүләт эшлеклесе,  маршалы (*[[1918 ел|1918]]*), 1940-1944 елларда коллаборацион  француз хөкүмәте башлыгы (Виши режимы), бер үк вакытта  Андорра кенәзе.

Өченче рейх илбасарлары белән хезмәттәшлек итәргә (фр. *collaboration* - хезмәттәшлек итү) чакыра. Нәкъ Петэн "коллаборационизм" (фр. *collaboration*) сүзен кертә.

## Тәрҗемәи хәле

1856 елның 24 апрелендә Төньяк Франциянең Па-де-Кале провинциясендә туган. Сен-Сир хәрби академиясен (*[[1878 ел|1878]]*) һәм Парижда югары хәрби мәктәп тәмамлаган. «Генерал» хәрби дәрәҗәсендә Беренче бөтендөнья сугышы фронтларында катнаша. 1916 елның февралендә Верден кирмәнен  белән җитәкчелек итә. 1917 елның маеннан француз гаскәренең . Сугыш тәмамлангач, «маршал» хәрби дәрәҗәсе ала, күп кенә дәүләт вазифаларын били: Югары хәрби шураның вице-президенты (*[[1920 ел|1920]]-[[1931 ел|1931]]*), хәрби министр (*[[1934 ел|1934]]*), генерал Франко Испаниясендә Франция илчесе (*[[1939 ел|1939]]-[[1940 ел|1940]]*) һ.б.

## Икенче бөтендөнья сугышы

1940 елның маенда, Франция җиренә алман гаскәре басып кергәч, илнең премьер-министр урынбасары итеп билгеләнә. Шул вакытта ук Франциянең сугышта җиңелүен таный, июнь аенда премьер-министр итеп билгеләнгәч, Өченче республика (Франция) өчен хурлыклы Компьен солыхын имзалый. 10 июльдә Франция парламенты барлык хакимиятне Франциянең дәүләт башлыгы () маршал Петэн кулына тапшыра, бу Өченче республиканың бетүен белдерә. Аңа алмашка Виши режимы килә.

Коллаборационизм атамасын да беренче булып, маршал Петэн куллана. 1940 елның 30 октябрендә радиодан милләткә мөрәҗәгатендә французларны  Өченче рейх илбасарлары белән хезмәттәшлек итәргә () чакыра. 

«Милли инкыйлаб» уздыру шигаре астында, Петэн режимы демократик ирекләрне кысу юлына баса, Каршылык күрсәтү хәрәкәте әгъзалары эзәрлекләнә.

Петэн турында сугыш башында таралган «***ул — акыллы карт, алманнар белән күз буяу өчен генә хезмәттәшлек итә, чынлыкта Францияне коткару өчен тырыша***» дигән ялган миф, алман илбасарлары илне талауны көчәйткән саен, кими бара.
 
Сугыш ахырында алман илбасарлары Петэн хөкүмәте әгъзаларын Алманиягә алып китә.  Бераздан ул Швейцария аркылы азат ителгән Франциягә кайта һәм үзенең язмышын гадел хөкем кулына тапшыра (*версия*: американнар французларга тотып бирә).

1945 елның августында Петэнга үлем җәзасы чыгарыла. Ләкин төрле елларда Петэн кул астында хезмәт иткән Франциянең Вакытлы хөкүмәте рәисе генерал де Голль үлем җәзасын гомерлек иректән азат итү белән алыштыра. Өлкән яшьтәге авыру тоткынга гуманлык күрсәтеп, аңа соңгы көннәрен төрмә хастаханәсендә түгел, ә гади хастаханәдә үткәрергә рөхсәт ителә.

## Чыганаклар
# Большая российская энциклопедия. В 30 томах. Том 26 (Пе-По). М.: НИ БРЭ, 2014. ISBN 978-5-85270-363-7
# Руссика. Школьная энциклопедия. Новейшая история. XX век. М.: «ОЛМА-ПРЕСС Образование», 2003. ISBN 5-94849-302-4

## Сылтамалар
*  Маршал Петэнга багышланган сайт 

## Моны да карагыз
* Коллаборационизм

## Искәрмәләр


Төркем:Франция премьер-министрлары
Төркем:Франция маршаллары
Төркем:Франция ил башлыклары
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Җинаятьчеләр
Төркем:Франсуз коллаборационистлары