open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әл-Җәлил

**Әл-Җәлиил** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ җәләл ияседер. Олуглык һәм бөеклек Аңа хастыр. Аның заты бөек булган кебек, сыйфатлары да бөектер. Кәбиир сыйфаты затының, асылының камиллегенә, Җәлиил сыйфаты сыйфатының камиллегенә, Газыйм сыйфаты исә затының да, сыйфаты¬ның да камиллегенә дәлил булыр.
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Кәрим

**Әл-Кәриим** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Кәрамлеге һәм юмартлыгы бик күп димәктер. Җәзалау, үч алу кулында булган хәлдә Ул кәрамы белән гафу итәр, колларының эшләгән гөнаһларына карамыйча, аларга юмарт рәвештә нигъмәтләр насыйп итәр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әр-Ракыйб

**Әр-Ракыйиб** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Галәмдәге һәр нәрсәне күзәтүче, бөтен барлыкларны күзәтү астында тотучы димәктер. Аллаһының кодрәте бөеклегенә туры килә. Һичбер нәрсә Аның күзәтүеннән читтә кала алмас. Аннан яшерен, Ул күрмәгән бер эш тә кылынмас. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мүҗиб

**әл-Мүҗииб** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Үзенә дога кылып ялварганнарның догаларын кабул итүче димәктер. Аллаһ ихлас күңелдән дога кылганнарның догаларын кабул итәр. Моның мәгънәсе теләкләрне җиренә җиткерү. Кол Аллаһыдан нәрсәне теләргә, нәрсәне теләмәскә икәнен белергә тиеш. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәсигъ

**Әл-Вәәсигъ** (, бор. төрк. *keñ išlig*) – Аллаһның 99 исеменең берсе. 

Белүе, ихсаны һәм мәрхәмәте бик киң димәктер. Гыйлеме киң, чиксездер. Кодрәте киң, иксез-чиксездер. Аңа хас булган сыйфатларда да чик күздә тотылмас. 
## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 
Төркем:Ислам Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Хәким

**Әл-Хәкиим** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ хикмәт ияседер. Һәрбер нәрсәне һәрвакыт урынлы эшләр. Эшләвендә кимчелек яки хата булмас. Аның әмер һәм тыюларында кешеләр өчен хикмәтләр бар. Ул һәрвакыт кешеләрнең мәнфәгатенә туры килгән әмер һәм тыюларны бирер. Кешегә аларны өйрәнү һәм тормышында алар белән эш итү йөкләнер.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Вәдүд

**Әл-Вәдүүд** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ яхшы колларын сөяр, аларга рәхмәт һәм бәрәкәтен ирештерер. Ул ризасына һәм сөюенә ирешергә тиешле булган бердәнбер Барлык.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Мәҗид

**Әл-Мәҗиид** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Шаны бөек һәм югары димәктер. Аңа көч җитмәс. Ул җиңелмәс. Ләкин гүзәл хәрәкәтләр, яхшы эшләр белән ризалыгына ирешә алыр. Кылынган яхшылыкларга яхшылык белән җавап бирер.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әл-Бәгыйс

** Әл-Бәәгыйс** () – Аллаһның 99 исеменең берсе. 
Терелтүче димәктер. Бер көн барыбызга да дөньяви тормышыбызның соңы киләчәк һәм галәмдәге бу төзеклек бозылачак, бер җанлы да калмаячак. Үлгәннән соң Аллаһы Тәгалә кешеләрне кабат терелтәчәк һәм хисап алачак. Әл-Бәәгыйсь исеме шуны аңлата.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Әш-Шәһид

**Әш-Шәһиид** () – Аллаһның 99 исеменең берсе.

Аллаһ һәрвакыт һәм һәр җирдә хәзер булган барлык димәктер. Шаһит — бер вакыйгага таныклык, гуаһлык бирүчедер. Бөек Аллаһ бөтен вакыйгага шаһиттыр. Ул күрмәгән, белмәгән, шаһит булмаган бернинди вакыйга да, бернәрсә дә юктыр.

## Чыганак
Баулы мөхтәсибәте. 

Төркем:Ислам
Төркем:Аллаһның 99 исеме
Игенчелектә пар системасы

**Игенчелектә пар системасы** — чәчү әйләнешенең бер төре. Бу алым белән эшләгәндә басуның зур өлешенә ашлык чәчелә, а кечерәге туфракның уңдырышын тергезү өчен парга калдырыла. Пар җире бер ел яз чәчелми, буш тотыла. Шул чор эчендә эшкәртелгән, чүптән арындырылган җирдә туфракның уңдырышы, дым саклау мөмкинлеге арта.

## Шулай ук карагыз
* Ташлау җире

## Чыганак
* Игенчелектә пар системасы 

Төркем:Игенчелек
Яруллин

**Яруллин** — татар фамилиясе.
* Әхмәт Яруллин (*[[Әхмәт Тимер]]*, 1912―2003), төрки телләр белгече, профессор (*[[Төркия]]*). Рәшит Яруллинның улы.
* Гамир Яруллин (1926―), медицина фәннәре докторы (1966), профессор (1968). Әхмәт Яруллинның энесе, Рәшит Яруллинның улы.
* Заһидулла Яруллин — татар музыка остасы.
* Марат Яруллин (1993), җырчы, музыкант.
* Мирсәет Яруллин — татар композиторы.
* Рәшит Яруллин (1880―1938), имам-мөхтәсиб.
* Талип Яруллин (1963), 2012 елдан Самар өлкәсе мөфтие.
* Фәнис Яруллин‎ — татар шагыйре, язучы һәм драматург.
* Фәрит Яруллин — татар композиторы.
* Хәмит Яруллин (1935—2015), актер, педагог, РСФСРның халык артисты (1985), БАССРның атказанган һәм халык артисты (1972, 1977).
----
* **[[Яруллина]]**
** Галина Сачек (Яруллина), балет артисты, Фәрит Яруллинның хатыны.
** Энҗе Яруллина (1986), драма актрисасы, Кариев театры артисты (2005 елдан).
## Моны да карагыз
* Яруллин урамы
* Фәнис Яруллин музее
* Фәрит Яруллин музее
Ташлау җире

Игенчелектә **ташлау җире** — кайчандыр эшкәртелүче басуның ииген чәчми калдырган өлеше. Бу — җир эшкәртүнең иң гади, примитив ысулы. Бер басуда күп ел рәттән иген иккәч, туфрак уңдырышы яңадан кайтсын дип, аны ун еллар чамасы ташлауга калдырганнар, эшкәртми тотканнар.

Бу ысулны Идел буе болгарлары, Днепр елгасы янында яшәүчеләр кулланган.

## Шулай ук карагыз
* Игенчелектә пар системасы

## Чыганак
* Ташлау җире  

Төркем:Игенчелек
Тәрхан

**Тәрхан** () — Киров өлкәсенең Көлмез районында урнашкан татар авылы. Авылда 1998 елда мәчет төзелеп бетеп ачылган.

## Климат
Биредә климат уртача-континенталь. Төньяк Боз океаны якын булганлыктан һәм төньяктан исүче җилләрне тоткарлаучы таулар булмаганга, кыш озын һәм суык булып тора, шулай ук җәй көне дә нык суыта, кырау еш төшә ала.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2002 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: татарлар (100%).

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе татар авыллары
Төркем:Көлмез районы торак пунктлары
Төркем:Киров өлкәсе торак пунктлары
Мозаика

**Моза́ика** (, , ) — төсле ташлардан, керамик плитәләрдән, тонык пыяла кисәкләреннән эшләнгән сурәтне, бизәкне аңлата. Сынлы сәнгатьнең аерым бер төре буларак, зур-зур биналарның эчке һәм тышкы стеналарын бизәкләүдә, матурлауда кулланыла.

Белгечләрнең әйтүенчә, Алтын Урда мозаикасындагы бизәкләү алымнары югары сәнгать дәрәҗәсендә торган.

Татар телендә мозаик һәм майолик плитәләрне гади генә итеп чынаяк кирпеч дип атаганнар, ягъни матур, ялтыравыклы кирпеч дигән сүз.

## Искәрмәләр

Төркем:Керамика
Чынаяк кирпеч

Татар телендә мозаик һәм майолик плитәләрне гади генә итеп **чынаяк кирпеч** дип атаганнар, ягъни матур, ялтыравыклы кирпеч дигән сүз.

* Чынаяк кирпеч — мозаик плитә.
* Чынаяк кирпеч — майолик плитә.

Төркем:Керамика
Глобус

thumb|Глобус
**Глобус** — Җир шарының кечерәйтелгән моделе. Глобус Җир шарына охшаш итеп ясалган, аның буенча планетаның формасын күз алдына китереп була. Глобус һәрвакыт Төньяк котып өстә, ә Көньяк котып аста булырлык итеп юнәлтелгән. Глобусның әйләнү күчәре дә, Җирнең әйләнү күчәре кебек үк, авыш итеп бирелгән.

Глобуста кыйтгалар, океаннар, диңгезләрнең чикләре, аларның үзара бер-берсенә карата урнашуы һәм үлчәмнәре сурәтләнгән. Ләкин гади мәктәп глобусында барлык географик җисемнәрнең дә сурәте бик кечкенә.

Җир йөзендә иң зур глобус булып Италиядә сакланучы глобус санала, аның диаметры 10 м, авырлыгы 30 т. Мондый глобуста Җир өслеге шактый төгәл сурәтләнгән, ләкин үзенең зурлыгы аркасында, куллану өчен ул уңайлы түгел.

Шуңа күрә географик карталар белән эш итүе шактый уңайлырак. Аларда Җир өслегенең аерым кисәкләре яссы рәвештә сурәтләнгән. Глобус белән чагыштырганда, картада географик объектлар зуррак итеп күрсәтелгән. Аннан тыш, карталарны үзең белән йөртү
дә уңайлы. Ләкин карталар төзегәндә башка уңайсызлыклар очрый: шар өслеген яссылыкта сурәтләгәндә, аның формасы үзгәрә
(деформацияләнә) һәм кайбер хаталар барлыкка килә.

Төркем:География
Төркем:Картография
Харита

**Харита** — Җир өслегенең яисә аның кисәкләренең, нык
кечерәйтелеп, шартлы билгеләр ярдәмендә, яссылыкта сурәтләнеше. Географик карталарның масштаблары вак була, ягъни аларда
ара ераклыклары бик нык кечерәйтелә.

Географик карталар глобус белән чагыштырганда гамәлдә ешрак
кулланыла. Шардагы барлык рәсемнәрнең дә формалары һәм үлчәмнәре, шар өслегенең кайсы өлкәсенә ясалуга карап,
төрле дәрәҗәдә үзгәреп күрсәтелә.

## Географик карталарның төрләре
Географик карталар бер-берсеннән сурәтләнгән территориянең үлчәме, масштабы, эчтәлеге белән аерылып тора. 
* Физик карталарда төрле территорияләрнең
рельефын, елгаларын, күлләрен, шәһәрләрен сурәтлиләр. Ярымшарларныц физик картасында планетабызның бөтен өслеге
сурәтләнгән.
* Сәяси карталарда дөнья илләре һәм аларның башкалалары сурәтләнгән.
* Билгеле бер территория халкының нинди хуҗалык тармакларында эшләгәнен күрсәтүче карталар да бар. Андый карталарны икътисади
карталар диләр. 
* Географик карталарның аерым бер төре — контурлы карталар. Аларда материкларның, диңгез, күлләр,
елгаларның кырый сызыклары, кечкенә түгәрәкләр ярдәмендә
шәһәрләрнең урыны күрсәтелә. Контурлы карталар сезгә кирәкле
карталар төзү өчен нигез булып тора.
## Генерализация
Төрле типтагы карталар төзегәндә, географик объектлар сайла- 
нып алына һәм гомумиләштерелә. Бу процесс генерализация дип
атала. Генерализацияләгәндә объектларның кырый сызыклары
гадиләштерелә.
## Сылтамалар
* Төрле карталар җыелмасы 
* Борынгы карталар вә атласлар 
* Cool Maps 

Төркем:География
Төркем:Картография
Төмән башы

**Төмән башы** (*төмән би*) — сугыш вакытында ун меңле гаскәр җитәкчесе, 10 мең кешелек гаскәр куя алырдай эре феодал, күпсанлы күчмә хуҗалык тотучы тархан. Кайбер төмәннәрнең гаскәре ун мең белән генә дә чикләнмәгән.

Кайбер шәхесләр зур дәрәҗәгә ирешкәннәр. Хан нәселеннән булмау сәбәпле үзләренең тәхеткә утырырга хаклары булмаса да, сәяси һәм хәрби дәрәҗәләре белән ханга тиңләшкәннәр, хан итеп үзләренә кулай кешене утыртканнар. Нугай белән Мамай әнә шундыйлардан санала. Бераз соңрак яшәгән Идегәй исә олуг шәхес буларак сугышларда да, сәясәттә дә искиткеч батырлык күрсәтеп, атаклы дәүләт эшлеклесенә әверелә — татар халкы аңа багышлап дастан да чыгара.

## Чыганак
* Темник // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890–1907.
* Веселовский Н. И. Хан из темников Золотой орды Ногай и его время.&nbsp;— М., 1922.

## Искәрмәләр

Төркем:Титуллар
«Һәнәк» журналы

**«Һәнәк» журналы** — Уфада башкорт телендә нәшер ителүче сатирик журнал.

1925 елның сентябрендә «Яңа авыл» татар гәзите эчендә **Яңа авыл сәнәге** дигән әдәби-сатирик кушымта буларак чыга башлаган. Соңыннан «Сәнәк»кә әйләнеп, хәзер «Һәнәк», «Вилы» буларак таныш.

Беренче авторы, күп еллар буе мөхәрририят әгъзасы һәм мөхәррире Гариф Гомәр.

Беренче авторлар үз әсәрләрен әдәби псевдонимнар белән чыгарылуын хуп күрә. *Шут*, *Демьян Шәркый*, *Г.Юлай* (Гариф Гомәр үзе), *Сәнәкбай*, *Кылычбай* (Сәйфи Кудаш), *Мәргән*, *Каплан* (Нәкый Исәнбәт), *Сакалтай* (Сәгыйть Агиш), *Ганкәбут* (Исмәгыйль Рәмиев), *Күлекәй*, *ЧН* (Төхфәт Ченәкәй).

1937 елны Кызыл Таң мөхәррире Имай Насыйри кулга алыну сәбәпле, «Сәнәк» чыгудан туктый.

Яңадан 1956 елда, инде башкорт журналы буларак якты дөнья күрә.

Төрле вакытларда журналны Башкортстанның халык шагыйрьләре Хәбибнаҗар Нәҗми, Марат Кәримов; Марсель Сәлимов шикелле танылган язучылар җитәкли. 
1977-1989 елларда «Һәнәк» журналының баш мөхәррире урынбасары вазифасын Башкортстан халык шагыйре Әнгам Атнабаев башкара. 1959-1964, 1984-1989 елларда Агиш Гыйрфан бүлек мөдире, җаваплы сәркатип булып эшли.

1979 елда “Һәнәк” журналы 55 мең данә белән нәшер ителгән. Бүген бу журналның тиражы 2370 данә белән чикләнә.

1992 елдан рус телендә «Вилы» исемле журнал чыгарыла башлый.

## Галерея

## Искәрмәләр

## Чыганак
* Үзе күргән, белгән, кичергәнне генә язды
* Мар. Сәлимов. Иҗади бәйләнешләр 

Төркем:Башкорт телендә чыгучы журналлар
Төркем:Сатирик журналлар
Төркем:Башкортстан журналлары
Төркем:Уфа матбугаты
«Чаян» журналы

**«Чаян» журналы** – Казанда 1923 елда татар телендә басыла башлаган журнал.

«Чаян» – СССР һәм Русиядә иң беренче чыга башлаган сатирик журналларның берсе. Ул татар демократик сатирасының һәм журналистиканың бай традицияләренә таяна. Журнал барлыкка килгәч, аның эшчәнлегендә тәҗрибәле язучылар Мәҗит Гафури, Галимҗан Ибраһимов, Галиәсгар Камал, Шәриф Камал, шагыйрь Һади Такташ, карикатурачылар М. Әмиров, Г. Арсланов, Г. Мансуровларның катнашуы басманың югары фикри һәм сәнгати кимәлен тәэмин итә, укучының кызыксынуын уята.

Башта атна саен чыга, аннары – айлап чыга, 1956 елдан – ике атнага бер чыгарыла. Басманың тышкы кыяфәте дә үзгәреш кичерә: башта ул ике төсле, 24-битлек чыга, соңыннан – 8-12 битлек, төсле рәсемнәр белән. 1941 елда тиражы 10 мең данәгә җитә.

Нәкъ шул елны журнал 15 елга яшәүдән туктый. Яңадан 1956 елда, русча чыгарылыш белән берлектә әзерләнә башлый. 1991 елга кадәр – Татарстан өлкә комитеты органы.

1963 елда әдәби бүлектә Нури Арслан, Шәүкәт Галиев, Әмирхан Еники, Әхмәт Исхак, Вахит Монасыйпов, Габдрахман Минский, Геннадий Паушкин, Альберт Яхин һ.б.; рәсем бүлегендә - И. Әхмәдиев, X. Әхмәтҗанов, И. Бобровицкий, Эрнст Гельмс, П. Григорьев, Э. Дышаев, Л. Елькович, В. Игнатьев, П. Новичков, Г. Огородников, Г. Смолянов, Б. Старчиков, И. Хантемиров, X. Якупов эшлиләр.

1975 елдан башлап баш мөхәррир булып язучы Рәшит Зәкиев эшли. 2011 елда аны рәссам Рафаэль Хәлилуллов алыштыра. Баш рәссам ― Александр Алёшин.

## Чыганак
* Справочник «Сатира советской эпохи 1917-1963» 
## Искәрмәләр

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Сатирик журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Деми Ловато

**Деметрия Девонн «Деми» Ловато** (; 20.8.1992) — Америка актрисасы, җырчы. «Дисней» компаниясенең «Җәйге лагерьда рок» һәм «Җәйге лагерьда рок 2» фильмнарындагы *Митчи Торрес* ролен башкаруы белән таныла. Шулай ук ул Дисней каналының «Саннига өмет бирегез» сериалында катнаша. 2009 елда Деми  «Принцессаларны саклау программасы» фильмында төп рольләрне башкара. Тагын ул «Барни һәм дуслар» сериалында кечкенә генә роль башкара.

Җырчы буларак, Деми үзенең альбомын *[[Don’t Forget]]* 2008 елның 23 сентябрендә чынара. Ул Billboard 200 рейтингында икенче урын ала. Беренче атнада 89&nbsp;000 күчерелмә сатыла. Аннан соң 473 000 пластинка. Үзенең интервьюсында Ловато альбомны 10 көн өчендә ясаулары турында әйтә. 2009 елның 21 июлендә икенче альбом *[[Here We Go Again (Деми Ловато альбомы)|Here We Go Again]]* чыга. Беренче атнада 108 000 күчерелмә сатыла, бу альбом исә Billboard 200 исемлегендә беренче урын ала.

## Биографиясе
Деметрия Девонн Ловато 1992 елның 20 августында, АКШ'ның Нью-Мексико штатындагы Альбукерк шәһәрендәге *Патрик Ловато* һәм *Дианна Харт де ла Гарца* гаиләсендә туа.

## Фильмография

## Дискография

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

* 
* 
*   КиноПоиск сәхифәсендә Деми Ловато.
* Youtube сәхифәсендә Деми Ловато.
*  Facebook сәхифәсендә Деми Ловато.

Төркем:АКШ поп-музыкантлары
Төркем:АКШ рок-музыкантлары
Төркем:Twitter сәхифәсен кулланучылар
Майолика

**Майолика** () — төсле балчыкны изеп эшләгән һәм өстенә калын ялтыравык йөгертелгән керамик әйберләр (төзелеш плитәләре һ. б.).

Көнчыгыш архитектурасында бизәк төшерүнең үзенә генә хас мәдәни ысулы бар: анда үсемлек һәм геометрик сурәтләр чиратлашып бара, шуңа күрә аны аурупалылар арабескалар дип атаганнар.

Алтын Урда керамикасында күбрәк зәңгәр һәм яшел төсләрнең төрле төсмерләре кулланылган; бизәкләр белән аралаштырып һәм гарәп хәрефләре белән искиткеч матур итеп язган язуларны үтә күренмәле глазурь белән каплагач, һәркем сокланырлык чын сәнгать әсәре килеп чыккан.

Татар телендә мозаик һәм майолик плитәләрне гади генә итеп чынаяк кирпеч дип атаганнар, ягъни матур, ялтыравыклы кирпеч дигән сүз.

## Сылтамалар
* Ярославль майоликасының нәфис һөнәрчелеге сайты  

Төркем:Керамика
«Мәдәни Җомга» газетасы

**«Мәдәни Җомга» газетасы** — Казанда татар телендә чыгучы газета. Татар халкының мәдәнияте, сәнгате, әдәбияты мәсьәләләренә багышланган атналык газетасы.

## Тарихы
«Мәдәни җомга» гәҗите ТР Министрлар Кабинетының 1995 елның 4 маенда карары нигезендә оештырыла. Татарстан хөкүмәте Татарстан хәбәрләре көндәлек гәзитен ябып, аның урынына, мәдәният министрлыгы киңәше белән атналык мәдәният турында басма чыгарырга карар кыла.

1995 елның 21 июлендә «Мәдәни җомга»ның беренче саны чыга. Басманы гамәлгә куючылар – ТР Мәгълүмат һәм матбугат, Мәдәният министрлыклары. Беренче баш мөхәррире — татар шагыйре, Тукай премиясе лауреаты Зиннур Мансуров.

2005 елдан соң ТР “Татмедиа” гаммәви коммуникацияләр агентлыгы һәм ТР Мәдәният министрлыгы химаясендә чыгарылган, ә 2008 елдан – “Татмедиа” ачык акционерлык җәмгыяте филиалы хәленә төшерелә. Гәзит А3 форматындагы 24 биттән тора, атнаның җомга көннәрендә укучыларына ирешә.

## Тиражы
* 2011 ел ахырында тиражы – 3 100 данә. 
* 2023 елның 14 июленә ― 2 500 данә. 
* 2024 елның 1 декабренә ― почта аша язылган **129** абунәче калган

## Тасвирламасы
«Мәдәни җомга» — халыкның рухи дөньясын, мәдәни тормышын үзәккә алып яктыртучы махсус басма. Аның сәхифәләрендә әдәбият һәм сәнгать, тарих, фән, мәгариф, тел, әхлак-тәрбия, дин мәсьәләләре күтәрелә, атнаның мөһим вакыйгаларына күзәтү ясала, танылган язучылар, журналистлар, галимнәр, композиторлар, рәссамнар, артистларыбызның чыгышлары тәкъдим ителә, мавыгып укырлык проза һәм шигърият әсәрләре, шулай ук көлке бите бирелә, гыйбрәтле хатлар, сорау-җаваплар һәм файдалы киңәшләр, дөньядагы кызыклы хәлләр турында язмалар басылып килә.

## «И Туган тел…» кушымтасы
«Мәдәни җомга» гәҗите һәр айның ахыргы атнасында дүрт сәхифәле «И Туган тел…» кушымтасы белән чыга. Аның дөнья күргән саннары инде 200 дән артып китте. Кушымтада телебезнең үткәне һәм бүгенгесенә кагылышлы төрледән-төрле көнүзәк мәсьәләләр кузгатыла, аның киләчәге күпьяклы кайгыртучанлык үзәгенә куела. «И Туган тел...»дә урын алган материаллар галимнәр, мәктәп һәм гимназияләр укытучылары, студентлар, аспирантлар эшчәнлегенә ярдәм итәрлек бай чыганак буларак та файдаланыла.

## Шәхесләр
### Баш мөхәррирләр
# 1995-2015 — Зиннур Мансуров
# 2015-1.11.2024 — Вахит Имамов
# 2.11.2024- — Ләбиб Лерон

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Мәдәни җомга» газетасының интернет сайты

## Моны да карагыз

* Татар телендәге матбугат басмалары исемлеге
* Татнет: Татнет сәхифәләре исемлеге * Татарча Telegram каналлары исемлеге

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1995 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
«Мәйдан» журналы

**«Мәйдан» журналы** — Татарстан Республикасында һәм шулай ук чит төбәкләрдә яшәүче милләттәшләребез тарафыннан яратып укылучы татар басмасы. Мөхәррияте Чаллыда урнашкан. Язылу индексы: П2356.

## Тарих
1990-еллардагы уянудан соң Чаллыда да халыкка хезмәткә куярлык әдәби һәм мәдәни журнал ихтияҗы туа. Айдар Хәлим мөхәррирлегендә чыккан «Аргамак» журналы ябылгач, Чаллы Язучылар оешмасы Чаллыда татарча журнал чыгару мәсьәләсен кузгата. Дистә айлар буе барган киңәшүләрдән соң, ниһаять, 2001 елның августында «Мәйдан» журналының сынау саны дөнья күрә. Гыйнварда ул Факил Сафин мөхәррирлегендә айлык матбага булып басыла башлый.

Айгөл Әхмәтгалиева, Айрат Суфиянов, Сирень Якупова, Әлфия Ситдыйкова, Галиәхмәт Шаһи, Зөләйха Минһаҗева, Равил Сабыр, Амур Фәләх, Илзирә Вәлиуллина, Булат Сәлахов, Фидаил Мәҗитов кебек каләм әһелләренең иҗат җимешләре иң беренче чиратта «Мәйдан» журналы битләрендә дөнья күрде һәм аларның барысы да Татарстан язучылар берлегенә кабул ителде.

## Баш мөхәррирләр

* 2001 елның августыннан Факил Сафин.
* 2005-2014 елларда журналның баш мөхәррире язучы Вахит Имамов була. 
* 2014-2018 елларда "Мәйдан"ның баш редакторы - Фидаил Мәҗитов.
* 2018 елдан «Казан утлары»ның баш редакторы (Рөстәм Госман улы Галиуллин) «Мәйдан»ның да баш редакторы булып тора. Филиал җитәкчесе ― баш редактор урынбасары Факил Сафин.
* 2021 елның июленнән «Татмедиа» филиалы җитәкчесе ― Резидә Мәхмүт кызы Йосыпова.
* 2021 елның 1 сентябреннән баш мөхәррир — Лилия Рәфхәт кызы Фәттахова
* 2023 елның октябреннән ― Ризидә Гасыймова (Резеда Алвирдовна Гасимова) 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *[[Вахит Имамов|В. Имамов]]*.  "Мәйдан" журналына 10 яшь .
## Моны да карагыз
* Илдар Юзеев исемендәге премия

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Яр Чаллы матбугаты
Морфология (тел белеме)

**Сарыф** яки **морфология** (юнанча *μορφή* *"[[рәвеш]]"* + юнанча *λογία* *"[[гыйлем]]"*) — сүзләрнең төзелешен, төрләнешен, сүз төркемнәрен һәм аларга хас булган грамматик категорияләрне өйрәнә торган, грамматиканың бер өлешен тәшкил иткән фән. Сарыфның төп өйрәнү фәне — сүз һәм сүзләр төрләнгәндә барлыкка килә торган һәртөрле сүз шәкелләре.

Сарыф синтаксис (нәхү), лексикология, фонетика һәм башка фәннәр белән тыгыз бәйләнештә тора.

## Сүз төркемнәре
Татар телендә сүзләрне төркемләү өчен 3 принцип бар:

# Лексик-семантик: лексик мәгънәсен һәм грамматик мәгънәсен бергә алып карау
# Морфологик: нәрсә белән төрләнүгә карау
# Синтаксик: нинди җөмлә кисәге булуына карау

Сүз төркемнәре - мәгънәләре, грамматик билгеләре һәм җөмләдә кулланылышлары буенча бер төркемгә тупланган сүзләр. Татар телендә сүз төркемнәре 2 олы төркемчәгә бүленә: мөстәкыйль(җидәү) һәм ярдмәче сүз(алтау) төркемнәре. Барысы татар телендә 13 сүз төркеме бар

## Мөстәкыйль сүз төркемнәре
Бу сүз төркемнәренең мөстәкыйль мәгънәләре була, алар аерым сорауга җавап бирәләр, җөмлә кисәге булып киләләр. Мөстәкыйль сүз төркемнәре: *[[Исем (сүз төркеме)|исем]], [[Сыйфат (сүз төркеме)|сыйфат]], [[фигыль]], [[сан]], [[Рәвеш (сүз төркеме)|рәвеш]], [[алмашлык]], [[аваз ияртемнәре]]*.

### Исем
Исем - предметлыкны белдерә торганн сүз төркеме. Исемнең *грамматик категорияләре*:

# Сан (берлек-күплек): *бала - балалар, кеше - кешеләр*
# Тартым: *китап - китабым*
# Килеш (6 килеш): *Баш, Иялек, Юнәлеш, Төшем, Чыгыш, Урын-вакыт*
# Хәбәрлек

Исемдә *предметлык мәгънәләре*:

# Абстракт (эш-хәл, билге һәм башка төшенчәләрне, "тотып карап булмаган" сүзләрне атый: *җәй, мәхәббәт, дуслык*)
# Конкрент (затларны, тереклек предметларын аңлата торган әйберләр, аларны "тотып" карап була: *китап, ат, бала*)
# Җыйма (бер төрдән булган объектларның җыелмасын атау: *каенлык, савыт-саба*)
# Матдә (азык-төлек, төзү материаллары, химик матдә атамалары керә: *май, он, тоз*)

Бер төрдән булган предметларның затларының барсы өчен дә уртак исем - *уртаклык исем* дип атала. *Ялгызлык исем* - бер төрдән булмаган предметларның, затларның берсенә генә бирелгән исем.

Ясалышы ягыннан *6 ясалыш ысулы* бар:

# Тамыр: әни, дус
# Ясалма: авылдаш, каенлык
# Парлы: дус-иш, холык-фигыль
# Тезмә: үги ана яфрагы
# Кушма: аккош, төнбоек
# Кыскартылма: драмтүгәрәк, КФУ, ДАГУ

Җөмләдә барлык җөмлә кисәге дә булып килә ала.

## Әдәбият
* Татар грамматикасы. — Т. I. — М.: Инсан; Казан: Фикер, 1998.
* Татар грамматикасы. — Т. II: Морфология. — М.: Инсан; Казан: Фикер, 2002.
* Татар теле морфологиясе: Югары уку йортлары өчен дәреслек / Ф. М. Хисамова. — Казан: Мәгариф, 2006. — 335 б.
* Хәзерге татар әдәби теле морфологиясе / Д. Г. Тумашева. — Казан: КДУ нәшрияты, 1964.
* Хәзерге татар әдәби теле. Морфология / Д. Г. Тумашева. — Казан: КДУ нәшрияты, 1978.
Рамазан Байтимеров

**Рамазан Байтимеров** (*1923, [[Исмәгыйль (Авыргазы районы)|Исмәгыйль]] — 1989, [[Лениногорски]]*) — татар шагыйре, Рөстәм Яхин музыкасына язылган «Туган ягым» җырына сүзләр авторы.
## Тәрҗемәи хәл
Рамазан Муллагали улы Байтимеров 1923 елның 5 апрелендә Башкортстанның Авыргазы районы Исмәгыйль авылында туган. Җидееллык мәктәпне тәмамлагач, Үзбәкстанга китә. Кәттә-Курган, Сәмәрканд шәһәрләрендә укып, урта мәктәпне тәмамлый, Ташкәнттә берьеллык укытучылар курсында укый. Тик эшләргә өлгерә алмый, Бөек Ватан сугышы башлана.
1941 елның көзеннән сугышның соңгы көннәренә хәтле фронтта хәрәкәттәге армия сафларында була. Ике тапкыр контузия ала, яралана. Сугыштагы батырлыклары өчен орден-медальләр белән бүләкләнә. Туган иленә гомерлек инвалид булып кайта.
Беренче шигырьләре район газетларында, Уфада чыгучы «Кызыл таң» газетында дөнья күрә.
Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә укый. «Чаян» журналы, республика радио-телевидение редакцияләрендә, мәктәптә укытучы булып эшли.
1958 елдан 1989 елга кадәр – вафат булганчы – Лениногорски шәһәрендә яши һәм иҗат итә.
Рамазан Байтимеров бик күп шигырьләр, поэмалар авторы. Аның иҗатында Бөек Ватан сугышы, туган ил, нефтьчеләр, гади хезмәт ияләре язмышы урын алган. Ул – патриот- шагыйрь. Аның “Якты юл”, “Ялгыз  Бану”, “Девон җыры”, “Уңыш җыры”, “Тере мәет”, “Ил-батыр”, “Укытучы”, “Яшәү хакына”. “Орбитадан читтә”, “Дипломант”, “Сәлимәкәй” дип аталган пьесалары билгеле. Шагыйрьнең  “Туган ягым”, “Канатларым”, “Мәңгелек яшьлек”, “Җырларым – солдатларым” дигән җыентыклары  басылып чыкты.
Р.Байтимеровның күп кенә шигырьләренә Рөстәм Яхин, Сара Садыйкова, Әнвәр Бакиров, Бату Мөлеков кебек күренекле композиторлар көй язган. Аның «Туган ягым» шигыренә Рөстәм Яхин иҗат иткән җыр Татарстан гимнының нигезен тәшкил итә.
## Басылып чыккан китаплары
* Туган ягым: Җырлар һәм шигырьләр. – Казан: Тат. кит.нәшр., 1982. – 32 б.
* Җырларым – солдатларым. – Казан: тат. кит. нәшр., 1983. – 56 б.
* Канатларым: Поэмалар һәм шигырьләр. – Казан: Тат. кит. нәшр., 1986. – 71 б.
* Мәңгелек яшьлек: Ике пәрдәлек тарихи драма. – Бөгелмә шәһәре типографиясе, 1988. – 49 б.
## Шулай ук карагыз

## Чыганак
* Лениногорск районы үзәк китапханәсе 
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Фронтовик язучылар
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шамил Бикчурин премиясе лауреатлары
Пентатоника

**Пентатоника** () - биш баскычлы музыкаль рәт. Пентатониканың төп сыйфаты - ярымтоннар кулланмавы.

## Куллану
Пентатониканы күбрәк көнчыгыш халыклары (япониялеләр, кытайлылар, төрки халыклар һ.б.) куллана. Әмма башка музыкаларда да очрый ала.

## Төрләр
Пентатониканың ике төре бар: минор һәм мажор.

### Мажор пентатоникасы
Натураль (чиста) Мажордан дүртенче (субдоминанта) һәм җиденче баскычлар булмавы белән аерыла. Мәсәлән, До-мажор өчен
натураль мажор гаммасы **До (I баскыч, [[тоника]]) Ре (II баскыч) Ми (III баскыч) Фа (IV баскыч, [[субдоминанта]]) Соль (V баскыч, [[доминанта]]) Ля (VI баскыч) Си (VII баскыч)** кебек күренә, ә пентатоникасы **До Ре Ми Соль Ля** була.

### Минор пентатоникасы
Натураль минордан икенче һәм алтынчы баскычлар юклыгы белән аерыла. Мәсәлән, До-мажорга параллель тонлыкта - ля-минорда шундый гамма: **ля (I) си (II) до (III) ре (IV) ми (V) фа (VI) соль (VII)**. Шуңа күрә пентатоникасында **ля до ре ми соль** гына кала.

Төркем:Музыка
Төркем:Музыкаль рәт
Иске җидебаскычлы ладлар

**Иске җидебаскычлы ладлар** - антик дөньяда кулланылган җиде баскычтан торган музыкаль ладлар. Аларда бер генә октава бар, өннәр кабатланмый (хәзерге До-мажор 8 тоннар тора: ***До'' Ре Ми Фа Соль Ля Си ''До***; җидебаскычлы ладта ***До*** кабатланмас). Һәр лад үз исемен *куллану урыны исеменнән* алган.

## [[Мажор]] юнәлешле ладлар
*Мисаллар До-мажор  гаммасы белән тигезләп языла

### [[Иония]] лады
Натураль мажор өнрәтеннән аерылмый: **До Ре Ми Фа Соль Ля Си** булып чыга.

### [[Лидия]] лады
Натураль мажордан IV баскыч (субдоминанта) биекләнүе белән аерыла: **До Ре Ми Фа[[диез|#]] (биекләү билгесе ([[диез]] яки [[бекар]]) [[музыкаль ачкыч]] янында бастырыла) Соль Ля Си**.

### [[Миксолидия]] лады
VI баскычы тәбәнәелә: **До Ре Ми Фа Соль Ля[[бемоль|<math>\flat</math>]] (түбәнәю билгесе ([[бемоль]] яки [[бекар]]) ачкыч янында куела) Си**.

## [[Минор]] юнәлешле ладлар
*Мисаллар ля-минор гаммасы белән тигезләп языла

### [[Эолия]] лады
Натураль минордан аерылмый: **ля си до ре ми фа соль**.

### [[Фригия]] лады
II баскычы түбәнәелә: **ля си<math>\flat</math> до ре ми фа соль**.

### [[Дария]] лады
VI баскычы биекләнә: **ля си до ре ми фа соль#**

## Шулай ук карагыз

Төркем:Музыка
Төркем:Музыкаль рәт
Габделлатыйф Алкин

**Габделлатыйф Алкин** — Тау ягында күренекле дин эшлеклесе, Зөя өязе Чәчкаб авылы мөәзине.
## Биографиясе
Габделлатыйф Алкин 1805 елда (кайсыбер чыганаклар буенча, 1817 елда) Казан губернасы Зөя өязе Иске Чәчкаб авылында туган (бүгенге Татарстанның Кайбыч районы Иске Чәчкаб авылы). Зөя өязе Чәчкаб авылы мөәзине була, керәшеннәрне элекке диннәренә кире кайтырга үгетләгәне өчен 1856 елда эшеннән азат ителә. Шуннан соң гаиләсе Казан шәһәренә күченә, Татар бистәсендә яши. 1898 елларда Иске Чәчкабта мәчет яңартылганда аның улы Сибгатулла Алкин оештырып йөрүче була.
Татарларда исламны саклауны Цивиль, Зөя, Тәтеш, ә соңрак Чистай, Лаеш, Спас өязләрендә җәелдерә.
XIX гасырның икенче яртысында Тау ягында бик көчле чукындырулар булган, татарның нинди газаплар күргәнлеген белми. Иске Чәчкаб авылы мулласы Габделлатыйф Алкин көчләп чукындырылган татарларны яңадан ислам диненә кайтару өчен Идел аръягында тиңе булмаган эшчәнлек алып бара — ул халык арасында эшли, рус һәм төрек патшаларына хатлар яза, мәчетләр таләп итеп, имзалар җыя. Архив документларыннан күренгәнчә, аның 1865—1867 еллардагы эшчәнлеге нәтиҗәсендә 1721 керәшен татары яңадан ислам диненә кайта.
Әлбәттә, аның мондый эшчәнлеге праваслау чиркәү әһелләрендә зур ризасызлык уята, алар Габделлатыйф Алкин өстеннән Казан губернаторына шикаять язып, аны 1867 елның маенда судсыз Себергә Енисей губернасына сөрдерүгә ирешәләр.
Габделлатыйф хәзрәт Турухан краеннан үзен яклап рус хөкүмәтенә хатлар язса да, аны, дәүләт өчен аеруча куркыныч кеше, дип, яңадан туган якларына кайтармыйлар, аның соңгы язмышы билгесез.
## Гаиләсе
Габделлатыйф Алкинның ике хатыны булуы билгеле. Икенче хатыныннан улы Сибгатулла Алкин була. Оныгы - сәясәт һәм җәмәгать эшлеклесе, язучы Шәйхулла Алкин.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия. Т. 1 – Казан, 2002, 111-112 битләр.
## Әдәбият
* Загидуллин И.К. К вопросу об отпадении крещеных татар Казанской губернии в мусульманство 1866 года // Национальный вопрос в Татарии дооктябрьского периода. Казань, 1990.

Төркем:Татар дин әһелләре
Төркем:Шәхесләр:Кайбыч районы
Төркем:Зөя өязендә туганнар
Төркем:Җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Иске Чәчкабта туганнар
Гарәп Лигасы

**Гарәп Лигасы** ( Җәмгыять әд-Дувәл әл-Гарәбия; **ГЛ**) — гарәп дәүләтләрен һәм гарәп теле рәсми тел булган дәүләтләрне берләштергән халыкара оешма. 22 дәүләт-әгъзасы бар.

Оешма 1945 елда нигезләнә. Оешманың төп органы — Лига Шурасы. Һәр илнең бу шурада бер тавышы бар. Оешма штаб-фатиры Каһирәдә урнаша.

## Тарих
Гарәп илләре арасында мөнәсәбәтләрне ныгыту һәм сәясәт, икътисад, мәдәният һәм социаль өлкәләрдә гамәлләрнең координациясе максатыннан 1944 елның 7 октябрендә Александриядә Сүрия, Үрдүн, Гыйрак, Лөбнан һәм Мисыр тарафыннан Лиганы булдыру турында протокол имзалана. 1945 елның 22 мартында Гарәп Лигасын булдыру турында килешү имзалана. Югарыда саналган илләрдән тыш аңа Согуд Гарәбстаны да кул куя.

Шул ук елның 5 маенда килешүгә Төньяк Йәмән кушыла. 1956 елның 19 гыйнварында оешмага — Судан, 28 мартында Ливия керә. 1958 елда оешмага Марокко һәм Тунис кушыла.

## Әгъзалар
*  Алжир
*  Бәһрәйн
*  Джибути
*  Мисыр
*  Үрдүн
*  Гыйрак
*  Йәмән
*  Катар
*  Коморлар
*  Күвәйт
*  Лөбнан
*  Ливия
*  Мавритания
*  Марокко
*  БГӘ
*  Оман
* Фәлестыйн
*  Согуд Гарәбстаны
*  Сомали
*  Судан
*  Тунис

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт
Архаизм

**Архаизм** ( — «борынгы») — искергән сүзләрнең бер төркеме, нинди дә булса бер төшенчәнең искергән атамасы.

## Кулланылышы
Мондый искергән сүзләр урынына телдә яңалары кулланыла башлый, мәсәлән, утлап йөрү сүзтезмәсендә эзләре сакланып калган ут сүзе, исем мәгънәсендә ат сүзе (атказанган, атаклы сүзләрендә сакланган), көн сүзе дә кайчандыр кояшны белдергән.
Матур әдәбият әсәрләрендә, чор үзенчәлекләрен бирү максатыннан, архаизмнар актив кулланылалар.
Архаизмнарның семантик, фонетик һәм морфологик төрләре бар.

### Семантик архаизмнар
Семантик архаизмнарның бер генә мәгънәсе искергән була: ярык сүзенең яктылык мәгънәсе искереп, ачыклыкны белдергән мәгънәсе генә сакланган.

### Фонетик архаизмнар
Фонетик архаизмнар аваз составы ягыннан аерылалар: сарыг - сары, тулуг - тулы, еглау - елау.

### Морфологик архаизмнар
Морфологик архаизмнарның формасы гына искергән була: укымак - укырга, килмеш - килгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Архаизм 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Лексикология
Топоним

**Топоним** (грек. topos — урын, onyma — исем) — географик объект атамаларын, аларның килеп чыгышын, төзелеш-ясалышларын, кулланылыш үзенчәлекләрен, таралыш ареалларын өйрәнә торган ономастика тармагы.

Топоним өйрәнә торган фән топонимика дип атала.

## Искәрмәләр

Төркем:Лексикология
Синоним

**Синоним** яки **мәгънәдәш сүз** (&nbsp;— бердәй исемле)&nbsp;— мәгънәләре ягыннан тәңгәл килгән яки якын тора торган сүзләр. Лексик синонимнар бер үк сүз төркеменә карыйлар, бер төшенчәне төрле яклап атыйлар, әмма бер-берсеннән мәгънә төсмерләре яки стилистик бизәкләре белән белән аерылып торалар: искиткеч, шаккаткыч, гаҗәп, хәйран калырлык, таң калмалы, уш китмәле. Синоним сүзләрнең мәгънәләре бер-берсе белән төгәл тәңгәл килми, аларның һәрберсе аерым мәгънә төсмере белдерү өчен хезмәт итәләр: аяусыз, рәхимсез, шәфкатьсез, мәрхәмәтсез, миһербансыз, кешелексез, кансыз синонимимк оясында иң көчле миһербансызлыкны белдерә торган сүз&nbsp;— кансыз.

## Синонимик оя
Бер үк яки якын мәгънәле сүзләр төркеме синонимик оя (рәт) хасил итә. Синонимик ояда андагы сүзләрнең мәгънәләрен берләштерүче, гомуми төшенчә белдерә торган, телдә продуктив кулланыла, барысы өчен дә төп, уртак, ситилистик бизәкләрдән азат сүз *доминанта (Кара)* була. Синонимнарның аермалы (дифференциаль) билгеләре берничә төрле булырга мөмкин: эчтәлекләре ягыннан (агару&nbsp;— чал керү, чал төшү); синонимның нинди стильдә кулланылуы ягыннан (агару&nbsp;— кырпак төшү; ду килү, дуамаллану, җенләнү, тилерү котырыну&nbsp;— сөйләм теленә хас); эмоциональ-экспрессивлыгы ягыннан (ирония, иркәләү, ачулану, өнәмәү): ду килү&nbsp;— кирәген бирү, тетмәсен тетү, арт сабагын укыту).

## Синонимнарның төрләре
Аермалы билгеләргә карап, тел белемендә синонимнарның түбәндәге төрләрен аералар:

### Идеографик синонимнар
Идеографик синонимнар&nbsp;— мәгънә төсмерләре белән аерылып торган синонимнар. Идеографик синонимнар телдә зур күпчелекне тәшкил итәләр. Фикерне төгәл, анык итеп җиткерүдә бу төр синонимнар зур роль уйныйлар. Идегорафик типтагы синонимнар берсе урынына икенчесе килә алмый, чөнки мәгънә төсмерләрен аермыйча куллану фикерне төгәл биреп бетермәү генә түгел, бөтенләй башкача аңлауга да юл калдыра.

### Стилистик синонимнар
Стилистик синонимнар&nbsp;— төрле стильләрдә кулланыла торган синонимнарны атыйлар. Мәсәлән: Аның каравы Сүбәдәй, өй-юртасына кайткач, баш көтүчене дәшеп камчы белән ярды, кыйнады. Эмоциональ-эспрессив синонимнар&nbsp;— чынбарлыкка төрле мөнәсәбәт белдерү ягыннан аерыла торган синонимнар. Мәсәлән: Ул, нишләргә белмичә ашкынып, ярсып, упкынга ташлангандай, ниндидер башсыз тәвәкәллек белән, ике сакчыны як-якка этеп җибәреп, урамга атылды.

### Абсолют синоним
Абсолют синоним&nbsp;— бер төшенчә бирү өчен кулланылган, мәгънәләре буенча тулысынча тәңгәл килә торган синонимнар. Бу төр С. мәгънә дифференциациясе юк. Сиңа, балакаем, Аллаһы Тәгалә барысын да биргән, Ходай синнән берни дә кызганмаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Лексикология
Антропоним

**Антропоним** () — кешеләргә эндәшү, атап мөрәҗәгать итү өчен хезмәт итә торган исем, ата исеме, фамилия, кушамат, псевдоним.

Антропоним телдәге башка сүзләрдән үзләренең индивидуаль характерда булулары, аерым бер кешене генә атаулары белән аерылалар. Җәмгыятьтә кешегә мөрәҗәгать итү өчен кулланыла торган билгеле бер кабул ителгән тәртип саклана.

Бүгенге көндә татар телендә исем-ата исеме-фамилия (мәсәлән, Бикташев Камил Ибраһим улы) тәртибе киң таралган. Аерым очракларда, өстәмә рәвештә, кушамат, псевдоним да кулланылырга мөмкин.
## Моны да карагыз
Антропонимика.
## Чыганаклар
* Антропоним 

Төркем:Лексикология
«Бөгелмә авазы»

**Бөгелмә авазы** () – Бөгелмә районы һәм шәһәренең иҗтимагый-сәяси, мәдәни гәзите.

Совет заманында Бөгелмә районында мөстәкыйль гәзит булмый. «Ленин байрагы» «Ленинское знамя» газетасына тәрҗемә буларак атнага өч тапкыр чыга.

1990 елны җәмәгатьчелек таләбенә буйсынып, Бөгелмә район советы мөстәкыйль газет чыгарырга әмер биргән. «Бөгелмә авазы» дип исемләнгән басманың беренче саны 1991 елның 1 гыйнварында чыга. Гәзитнең беренче мөхәррире – дөньядан иртә киткән язучы, шагыйрь Мәхтүм Мостафин. Мәхтүм Мәхмүт улы «Моңсар» шәһәр шигърият клубы оештыручысы, Тукай укуларын башлап җибәрүчесе, татар гимназиясен, татар-төрек лицеен, татар мәдәнияте үзәген барлыкка китерүдә ярдәмен күрсәтә.

«Бөгелмә авазы» татар халкының мәдәниятен үстерүгә юнәлтелгән һәм Татарстан җөмһүрияте бәйсезлеген яклаучы кыю басма була. Газета битләрендә Айдар Хәлим, Фәүзия Бәйрәмова, Миргазиян Юныс башка татар публицистларының, җирле авторлар Дамир Асылов, Дефак Рәхмәти, Фазыл Вәлиәхмәт язмалары даими күренә. Газета Татарстандагы муниципаль басмалар арасында беренчеләрдән булып Интернет-сәхифәсен булдырды (2003 елдан – http://avazi.jino-net.ru/). 2005 елда «Бөгелмә авазы» «Татмедиа» ҖЧҖкә кушылгач, әкренләп иҗади коллектив куып таратыла, сайт юкка чыгарыла.

2007—2016 елларда баш мөхәррир — Руслан Сирин улы Җәләев.

2019 елның 3 июнендә «Бөгелмә авазы» юридик зат булудан туктаган, «Бугульминская газета» редакциясенә кушылган. Ике гәҗитнең дә җитәкчесе бер кеше –​ Наталья Панина. Ике гәҗит тә атнасына бер тапкыр 24 битле булып чыга, «Бугульминская газета»ның тиражы – 2 210, «Бөгелмә авазы»ныкы — 748 данә.

## Искәрмәләр
 

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Готфрид Лейбниц

**Го́тфрид Ви́лһелм Ле́йбниц** ( яки ; , Лейпциг, Германия — 14 ноябрь 1716, Ганновер, Алмания) — алман фәлсәфәчесе, акыл иясе, математик, физик, тарихчы, уйлап табучысы һәм тел галиме.

Ул Ньютондан мөстәкыйльлы математик анализ (дифферен циация һәм интеграл исәпләүне) ача, энергия саклану кануны турында ишарәли, математик мантыйкка нигез сала. Үзенең фәлсәфи карашларын галим “Монодология” дигән исем астында чыккан хезмәтендә бәян итә. Лейбниц карашлар рациональ фәлсәфкә керә, әмма  Декартның дуализмыннан да, Спинозаның бердәм субстанция турындагы өйрәтмәсеннән дә канәгать булмый. Алман фәлсәфәчесе галәмне бихисап субстанцияләрдән – монадалардан тора дип исәпли.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Математиклар
Төркем:Биологлар
Радик Сибәгатов

**Радик Сибәгатов** — Башкортстан татарларының милли–мәдәни хәрәкәтенә нигез салучыларның берсе, күренекле тел галиме, филология фәннәре докторы.

## Тәрҗемәи хәл
Радик Гали улы Сибәгатов Башкортстанның Балтач районы үзәгендә зыялы гаиләдә туып үскән. Мәктәпне тәмамлагач, Бөре шәһәрендәге педагогия институтының рус-татар бүлегенә кереп, «Татар мәктәпләре өчен рус теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге буенча диплом алып чыга.

### «Кызыл таң»да
Республика матбугатында мәкаләләре, шигырьләре һәм хикәяләре дә күренгәли башлаган егетне вуздан соң «Кызыл таң» газетасына эшкә алалар. Биредә ул үзен шәп тәрҗемәче итеп, үткер каләмле журналист итеп күрсәтә. Газетада эшләгән чагында Радик әфәнде фәнни эшләр белән дә шөгыльләнә, кандидатлык диссертациясе өстендә эшли башлый.

### БДУ
1970 елда аның тормышында яңа чор башлана — яшь журналистны Башкортстан дәүләт университетындагы татар теле һәм әдәбияты кафедрасы ассистенты итеп эшкә кабул итәләр. 35 ел гомерен университетның татар теле һәм әдәбияты кафедрасында мөгаллимлек эшенә багышлады. Башта гади ассистент. 1986 елдан кафедрага җитәкчелек итте. 1987 елда докторлык хезмәтен яклады. Аның филологик фән өлкәсендәге яңа ачыш булган гыйльми хезмәтләре Башкортстанда, Татарстанда һәм башка төбәкләрдә дә киң мәгълүм. 1987 елда фән докторы дәрәҗәсен алган күренекле галим татар кафедрасында югары әзерлекле галимнәр һәм мөгаллимнәр коллективы туплый алды. Университетта эшләгән дәвердә татар теле синтаксисы буенча 7 дәреслек һәм монография яза. Ул бихисап укыту-методик басмалар авторы. Башкортстан һәм Татарстанның атказанган фән эшлеклесе дигән мактаулы исемнәргә лаек булган шәхес. Күп еллар дәвамында БДУның гыйльми советы әгъзасы булып торды.

### Иҗтимагый-сәяси эшчәнлеге
Радик Сибәгатов гомеренең соңгы ун елында татар милли хәрәкәтендә бик ихлас катнашты һәм халык мәнфәгатьләрен яклауга күп көч салды. Башкортстан Татар конгрессы Башкарма комитеты рәисенең алыштыргысыз урынбасары була. Радик ага Башкортстанда татар теленә дәүләт теле статусы алу өчен көрәшнең алгы сафында булды.

Радик Сибәгатов 2005 елның маенда озакка сузылган яман авырудан вафат булга. Кабере Уфаның Көньяк зиратында.

## Әсәрләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Уфада күренекле татар галиме Радик Сибәгатовны искә алдылар 

## Сылтамалар

* Р. Сибагатов. Башкортстан татарлары (Тел, тарих, мәдәният мәсьәләләре) Казан, Мәгариф нәшр., 2002 

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре докторлары
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан татарлары
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган фән эшлеклеләре
Зөя (елга)

200px|thumb|right|Идел бассейны.
**Зөя** (, , ) — Сембер өлкәсе һәм Татарстан аша ага торган елга, Иделнең уң як кушылдыгы булып тора.

## Гидроним
«Зөя»  сүзе төрек телләрендәге «зө», ягъни «зү», «су» һәм «йә»- «ага» сүзенең кыскартылышы. Рус, чирмеш телләрендә бу тагы да ачыграк күренә.

## География
Озынлыгы — 375 км, бассейн мәйданы — 16&nbsp;700 км². Киңлеге 5 — 40 м, тирәнлеге 0,3 — 4,0 м, агым тизлеге 0,1 — 1 м/с.

Елганың чыганагы Идел буе калкулыгында урнашкан, ә тамагы Идел елгасында..

## Кушылдыклары
Елганың 79 кушылдыгы бар, иң озыннары: Тимерчән, Чынлы, Карлы, Бола, Үләмә, Коры Үләмә, Гөбенә, Әрә, Тоша, Бәрле.

1978 елдан — Татарстанның сакланылучы табигый территорияләре исемлегенә керә.

## Зур торак пунктлар
* Сембер
* Буа
* Зөя

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00069/39600.htm
* ''Свияга'' в «Словаре современных географических названий»

Төркем:Татарстан елгалары
Төркем:Сембер өлкәсе елгалары
Төркем:Татарстан табигый һәйкәлләре
Төркем:Сембер өлкәсе табигый һәйкәлләре
Зөя

*Зөя- Татарстанның Яшел Үзән районындагы торак пункт.
*Зөя- Россия империясенең Казан губернасындагы өяз.
*Зөя- Сембер өлкәсе һәм Татарстан аша агучы елга.
Иске Шырдан

**Иске Шырдан** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
## Географиясе
Иске Шырдан Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 39 чакрым, ә район үзәге Яшел Үзәннән көньяк-көнбатышка таба 7 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Шәхесләр

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 20 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 60%,
урыслар — 40%.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Болгар радиосы

**«Болгар радиосы»** — Татарстанда татар һәм рус телләрендә эшләүче радио. 

## Тарихы
2002 елдан бирле Казанда 91,5 FM ешлыгында эшли. Исеме Идел буе Болгары дәүләтенең тарихи башкаласы Болгар һәм заманча исемдәш шәһәре хөрмәтенә бирелгән. Шигаре: «Болгар радиосы» — һәр татарның йөрәгендә.

2017 елның февраль ае башында Тәртип FM радиосы контенты **Болгар радиосы**на тапшырылачагы, һәм аның ешлыкларында эфирга чыгуы дәвам итәчәге хакында мәгълүматлар пәйда булды.

## Шәхесләр
### Җитәкчеләр
* 2002-???? — ???
* ????-???? — ???
* ????- — ???

### Танылган хезмәткәрләре

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайты
* 

## Шулай ук карагыз
* Татарстан — Яңа Гасыр

Төркем:Әлифба буенча радиостанцияләр
Төркем:Татар телендә эшләүче радиостанцияләр
Төркем:Татарстан радиокомпанияләре
Төркем:Казан оешмалары
Төркем:2002 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Рус телендә эшләүче радиостанцияләр
Зөя (Яшел Үзән районы)

**Зөя** — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы торак пункт. Элеккеге Зөя өязе үзәге. Әлегә муниципаль статусы — авыл (федераль классификатор буенча).
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.
## Тарих
1551 елда Явыз Иван тарафыннан нигезләнгән. 1552 елда Казанны камап торган рус гаскәрләрнең базасы булып торган.
1719 елдан Казан губернасының Зөя провинциясе үзәге, 1781 елдан — Казан губернасының Зөя өязе үзәге.
1920—1927 елларда — ТАССРның Зөя кантоны, ә 1927—1931 елларда — Зөя районы үзәге.
Куйбышев сусаклагычы тулгачтын (1957) утрауда калган.
## Халык

Милли состав (2002): руслар — 90,8%, татарлар — 9,7%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 285 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 74,74%,
татарлар — 21,75%,
башка халыклар — 3,51%.

## Мәдәният
* «Зөя утрау-шәһәрчеге» музей-тыюлыгы
## Галерея

File:Sviyazhsk-coast.jpg|
File:Sviiazhsk-View.JPG|

File:Sviiazhsk.jpg|
File:Sviyazhsk-oldstreet.jpg|
File:Sviyazhsk-gymnasium.jpg|
File:Sviyazhsk-victory-memorial.jpg|

File:Sviyazhsk-ioann-tmpls.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-oldcrch.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-tmpl.jpg|
File:Sviyazhsk-ioann-tmpl-interior.jpg|

File:Трапезная церковь (1555-1556 гг.) и Успенский собор (1556-1560 гг.). Успенский Богородицкий монастырь. Остров-град Свияжск. РТ. И - panoramio.jpg|
File:Sviyazhsk-nikolsky-crch.jpg|
File:Sviyazhsk-uspensky-tmpl.jpg|
File:Sviyazhsk-uspensky-tmpl-interior.jpg|

File:Sviyazhsk-konstantinovsky-tmpl.jpg|
File:Sviyazhskaya_Makarievskaya_Pustyn.jpg|
Sergius of Radonezh vita icon (17 c., Yaroslavl museum) detail 02.jpg
Sviyazhsk Ioanno-Predtechensky Convent 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Ioanno-Predtechensky Convent 08-2016 img4.jpg
Sviyazhsk Troitskaya Street building 08-2016.jpg
Sviyazhsk Annunciation Church site 08-2016.jpg
Sviyazhsk Rozhdestvenskaya Square buildings 08-2016 img2.jpg
Sviyazhsk Rozhdestvenskaya Street and pier 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Constantine and Helena Church 08-2016.jpg
Sviyazhsk Moskovskaya Street building 08-2016.jpg
Sviyazhsk History Museum 08-2016.jpg
Sviyazhsk Horseyard 08-2016 img1.jpg
Sviyazhsk Uspensky Monastery 08-2016 img4.jpg
Sviyazhsk Uspensky Monastery 08-2016 img5.jpg
Sviyazhsk View from Petropavlovskaya Sloboda 08-2016 img1.jpg

## Шәхесләр

* Георгий Елизаров (1900-1979), механик-уйлап табучы, хакимият-хуҗалык эшлеклесе, «Пишмаш» завуты директоры..
* Евгений Варгот (1948), рәссам.
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
*  Яндекс.Панорамаларда
## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.

Төркем:Зөя
Антропонимика

**Антропонимика**( — кеше вә  — исем,ат) — кеше исемнәре, ата исеме кушамат, псевдоним, криптонимнарның (яшерен исем) килеп чыгышын, төзелеш- ясалыш, кулланылыш үзенчәлекләрен, үсеш-үзгәреш закончалыкларын, антропонимнар йөртә торган төрле мәгълүматны өйрәнә торган ономастиканың бер тармагы.

## Бүленеше
Антропонимика тарих, этнография, география, юриспруденция, әдәбият белеме, фольклористика, культурология, антропология белән тыгыз бәйле.

Тел белемендә теоретик, гамәли, поэтик антропонимика аерыла. 
*Теоретик антропонимика:

Теоретик антропонимика антропонимнарның барлыкка килү, үсеш закончалыкларын, теге яки бу этнос антропонимиясенең тарихи катламнарын, кушылу мотивларын, башка телләрнең антропонимик системалары белән мөнәсәбәтләрне, исем кушуда күзәтелгән йола-гадәтләрне, мода, дин тәэсирен һ.б. өйрәнә. 
*Гамәли антропонимика:

Гамәли антропонимика антропонимик сүзлекләр төзү, анторопонимнарның язылыш-әйтелеш нормаларын билгеләү белән, загс хезмәткәрләренә ярдәм итү белән шөгыльләнә. 
*Поэтик антропонимика:

Поэтик антропонимика матур әдәбиятта, фольклорда кулланылган антропонимнарны өйрәнә. 

## Татар телендә үсеше
Татар телендә антропонимика фәне ХХ гасырның 60-70 елларында үсә башлый. Моңа кадәр аерым мәгълүматлар тупланып килсә дә, тирәнтен фәнни тикшеренүләр Саттаров Г. Ф. тарафыннан башкарыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*Саттаров Г. Ф. Исемең матур, кемнәр куйган? - Казан, 1989; 
*Саттаров Г. Ф. Татар антропонимикасы.-Казан, 1990; 
*Саттаров Г. Ф. Татарстан АССРның антропотопонимнары. - Казан, 1973; 
*Саттаров Г. Ф. Татар исемнәре сүзлеге. - Казан, 1981; 
*Саттаров Г. Ф. Татар исемнәре ни сөйли? - Казан, 1989;
*Галиуллина Г. Р. Личные имена татар в ХХ веке. - Казан, 2000.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Антропонимия
* Топонимика
* Космонимика
* Этнонимика
* Зоонимика

Төркем:Лексикология
Математик

[thumb|right|[Леонард Эйлер дөньяның иң бөек математигы дип санала]]

**Матема́тик** яки **риязый** — фәнни тикшеренүләре башлыча математикага багышланган галим. Хезмәтләре саннар теориясе, топология, абстракт алгебра, функциональ анализ һәм математиканың башка өлкәләрен үз эченә алырга мөмкин. Сирәгрәк математиклар икътисад, химия һәм информатика мәсьәләләре белән шөгыльләнәләр.

Математиклар өчен Нобель премиясе юк, шунлыктан Филдс премиясе математика өлкәседәге иң абруйлы премия булып тора. 2002 елдан башлап, математика өлкәсендәге иң күренекле казанышлар өчен Абель премиясе тапшырыла.

Танылган польша математигы, хәзерге функциональ анализга һәм Илбау математика мәктәбенә нигез салучы Стефан Банах математиклар турында болай дип әйткән:

## Шулай ук кара
* Математика

*
Төркем:Математика