open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рөстәм Шаһиев

**Рөстәм Раил улы Шаһиев** - озын арага йөгерүче спортчы, җиңел атлетика буенча халыкара күләмдә спорт остасы, Универсиада призёры.

Ульяновск шәһәрендә туган. И.Н. Ульянов исем. Ульяновск педагогия университетының физик тәрбия факультетын тәмамлый. Күп санлы халыкара марафоннарда, дөнья кубогы ярышларында, Европа чемпионатында катнаша.Спортта уңышка ирешү өчен ай саен 500-1000 км йөгерә.
1987 елдан 1994 елга кадәр марафон йөгерүе буенча илнең (ССРБ) җыелма такымы әгъзасы була.Хатыны Наталья – шулай ук халыкара күләмдә спорт остасы.

Спортта ирешкән уңышлары:
   
1986 - ССРБ һәм РСФСР халыклары Спартакиадасы – алтын медаль

1988 - 10 мильгә йөгерү буенча Европа кубогы - бронза медаль

1989 – XV Бөтендөнья Универсиадасы (Дуйсбург) - көмеш медаль

1989 – Бертуган Знаменскийлар Мемориалы – 10 км га йөгерүдә бронза медаль

1990 – РСФСР халыклары Спартакиадасы - 10 км га йөгерүдә алтын медаль

1991 - Себер халыкара марафоны (Омск) – алтын медаль – 2:16.54

1994 - Себер халыкара марафоны (Омск) – алтын медаль - 2:17.05

Төркем:Җиңел атлетика осталары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Вики

**Вики** — Польшаның Великопольское воеводалыгы  гминасында урнашкан авыл.

## Географиясе
Вики Польшаның башкаласы Варшавадан көньяк-көнбатышка таба 238 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты
Климаты уртача, йомшак кыш һәм җылы җәй белән характерлана. Гыйнварның уртача температурасы -1&nbsp;°C — -5&nbsp;°C, июльдә +17&nbsp;°C — +19&nbsp;°C. Явым-төшем 500-800 мм.

## Халык саны

2011 елда биредә 197 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Morąg — z dziejów miasta i powiatu», Pojezierze, Olsztyn 1973
* Мякотин В. А. Воеводство // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Төркем:Польша торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Великопольское воеводалыгы торак пунктлары
Xames Rodriges

**Xames (Ceyms) David Rodriges Rubio** (ispança J*ames David Rodríguez Rubio*, 1991, Kukuta) - Kolumbiä futbolçısı, "Monako" taqımı häm Kolumbiä cıyılma taqımınıñ höcüm itüçe yarım saqçısı.

2014 yılğı Dönya yarışınıñ iñ küp tup kertkän höcümçese (6 tup), **Altın Butsa** iäse.

Buyı 178 sm, awırlığı 77&nbsp;kg.

## Klub karyerası

*2010—2013 "Portu", 65 (25)
* 2013—x.w.  Monako, 34 (9)
## Milli cıyılma taqımı

*2011—x.w. Kolumbiä,   	27 (11)

## Sıltamalar
* Профиль на bdfa.com.ar
* Профиль на futbolxxi.com
* Профиль на weltfussball.de
* Профиль на foradejogo.net 
* Профиль на fcasm.ru 

Төркем:Колумбия футболчылары
Ошмес

**Ошмес** () — 1999 елдан удмурт телендә чыгучы Башкортстан республикасы иҗтимагый-сәяси гәҗите. Атнага бер тапкыр 4 биттә дөнья күрә. Башкортостанда, Свердловск өлкәсендә һәм Пермь краенда таратыла.

Гәҗит республикада үткән иҗтимагый-сәяси вакыйгаларны яктыртып бара, удмурт халкы тарихы һәм мәдәнияте турында мәгълүматларны бастыра.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт
* Архив

## Моны да карагыз
* Башкортстанның район гәҗитләре

Төркем:Башкортстан гәҗитләре
Төркем:Арча гәҗитләр
Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Ирина Шәйхелисламова

**Ирина Шәйхелисламова** яки **Ирина Шейк** (русча *Ирина Валерьевна Шайхлисламова*, инглизчә *Irina Shayk*) — Россия фотомоделе. 2007 елдан һәр елны "Sports Illustrated Swimsuit Issue" АКШ журналында төшерелә, Armani Exchange (2010), Guess (2008—2009), Intimissimi (2007—2009), Beach Bunny (2009), Lacoste (2007), La Perla (2007) брендларының рәсми вәкиле (бите) була.

## Тәрҗемәи хәле
Ирина Чиләбе өлкәсендә, Яманъелга шәһәрендә дөньяга килә. Аның әтисе — татар, әнисе — рус милләтеннән. Әтисе шахтёр булып эшләгән, үпкәләр авыруыннан иртә вафат булган. Шуннан соң әнисе ике урында эшләргә мәҗбүр булган. Апасы — Татьяна.

Ирина үзенең экзотик кыяфәте татар нәселеннән чыгышы белән бәйли .

## Шәхси тормыш

Ирина Шәйхелисламова 2014 елга кадәр футболчы Криштиану Роналду белән романтик мөнәсәсәбәтләрдә торган.

2014 елның апреленнән Лос-Анджелеста Һолливуд актеры Брэдли Купер белән яши. 2017 елның апрелендә 31 яшьлек модельнең һәм 42 яшьлек актерның беренче кыз балалары Леа де Сен Шейк Купер (*Lea de Seine Shayk Cooper*) туган.

## Хәйрия эшчәнлеге
Ирина үзе туган Яманъелга шәһәренә булыша, авыру балаларга операцияләр ясау өчен  акча җыя.

2014 ел Олимпия уеннары ачылу тантанасында катнашты.
## Фотогалерея

File:Irina Shayk (Straighten Crop).jpg|Ирина Шәйхелисламова (Шейк). 2012, Лиссабон
File:Irina_Shayk_Cannes_2018.jpg|Ирина Шәйхелисламова (Шейк). 2018, Канны

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
* Биография и фотогалерея Ирины Шейк, включающая её фото в детстве и фото её родителей
* Фотосессия Irina Shayk в Sports Illustrated 
* Фотосессия модели 

Төркем:Әлифба буенча фотомодельләр
Футбол буенча Алмания җыелмасы

**Футбол буенча Алмания җыелмасы** () — халыкара ярышларда Алманиянең вәкиле булып торучы милли такым. Җитәкчелек итүче оешмасы — Алман футбол берлеге. Алман футбол берлеге ФИФА әгъзасы булып 1904 елдан, УЕФА әгъзасы булып 1954 елдан тора.

Әлеге Алмания җыелмасы Алмания Федератив Җөмһүриятенең җыелмасының тулы варисы булып тора, чөнки Алман футбол берлегенең штаб-фатиры Майндагы Франкфуртта, ягъни Көнбатыш Алманиядә урнашкан булган; шуның өстенә, 1950—1956 елларда Саар җыелмасы, ә 1952—1990 елларда Алман Демократик Җөмһүрияте җыелмасы бар булганнар. Саар футбол берлеге АФБ составына 1957 елда, ә АДҖ Алман футбол берлеге 1990 елларда кергәннәр; җыелмалар исә үз гамәлдә булуын туктатканнар.

Алмания җыелмасы — халыкара ярышларда дөньяның иң уңышлы җыелмалардан бересе; ул дүрт дөнья чемпионатларда һәм өч Европа чемпионатларда җиңгән; шуның өстәвенә, алманнар дөнья чемпонатларында дүрт тапкыр икенче һәм ике тапкыр өченче урын яулаганнар; Европа чемпонатларында алманнар өч тапкыр икенче һәм ике тапкыр өченче урын яулаганнар.

## Чыгышлар тарихы
### Дөнья чемпионатлары

## Искәрмәләр
Кәримовлар

**Кәримовлар** — «Бертуган Кәримовлар» сәүдә йорты («Брадәрән Кәримовлар» сәүдә йорты, ) — 
XX гасыр башында татар китабын нәшер итеп сатучы  иң эре сәүдә оешмасы хуҗалары.

## Тарих

 
Сәүдә йорты  1898 елда Казанда ачыла.

Оештыручылары — бертуган Шәрифҗан, Мөхәммәтҗан, Хәсән Кәримовлар. Әтиләре — Минһаҗетдин Кәримов. Сембер губернасы, Черкели авылыннан.

XIX гасыр ахырында — XX гасыр башында татар халкының милли үзаңы күтәрелү, татар милли мәдәниятенең күбрәк аурупалаша баруы, мөселманнарның Коръәнне яшәеш өчен кулланма итүе дулкынында татар телендәге гәҗитләргә, журналларга, дини эчтәлектәге, 
фәнни һәм әдәби китапларга сорау үсә. Моны истә тотып, бертуган Кәримовлар үзләренең китап сәүдәсе кибетенә (Париж Коммунасы ур., 8) өстәп, 1900 елның 1 мартында шәхси типография ачалар.

1нче гилдия сәүдәгәр Мөхәммәтбәдретдин Апанаевтан Тихвин урамындагы (Г. Тукай ур., 37/20) ике катлы бинаны арендага алалар.
 
Бер ел эчендә Кәримовлар типографиясе уңышлы эшләп китә.1910 елга Кәримовларның сәүдә йорты Русиядә иң эре татар китабы матбагачысы булып үсә, икенче урында барган Иван Харитонов матбагасыннан өч тапкыр куәтлерәк санала.

1901—1917 елларда **19 647 076** тираж белән 1 700 исемдә татар китабы бастыралар.

1906 елда Кәримовлар Апанаевтан бинаны сатып алалар, аңа терәп яңа бина торгызалар һәм зур китап кибете (Париж Коммунасы ур., 20) ачалар.

1910 елда иске бина янәшәсенә *[[модерн]]* стилендә салынган өр-яңа өч катлы бинага күчәләр. Типография зурая һәм яңартыла. Шулай итеп, Казанның үзәгендә, атаклы «Печән базары», Мөхәммәдия мәдрәсәсе, Галиев мәчете янәшәсендә үз китап кибете һәм 150 кешелек китапханәсе булган зур нәшрият-сәүдә йорты барлыкка килә һәм 20 елдан артык эшләп килә.

Казакъ әдәбияты классигы Магҗан Җомабаевның 1912 елда Казанда Кәримовлар матбагасында «Чулпан» () исемле шигырьләр җыентыгы чыга.

Бертуган Кәримовлар үз акчаларына 1912 елның декабреннән 1918 елның июненә кадәр көндәлек «Кояш» гәҗите чыгарып килә.

## Чыганаклар
# *А. Беляев.* Историческая генеалогия татарского народа. Казан, 2012. ISBN 978-5-298-02215-6

Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Татар эшмәкәрләре
Яманъелга

**Яманъелга** — Урал буенда гидроним һәм топоним.

* Яманъелга (Караидел кушылдыгы) — Свердловски өлкәсендәге елга. 
* Яманъелга (Богалыш кушылдыгы) — Свердловски өлкәсендәге елга.
* Яманъелга (Свердловск өлкәсе) — Свердловски өлкәсе, Әчет районындагы татар авылы.
* Татар Яманъелга — Свердловски өлкәсе, Красноуфимски районындагы татар авылы.
* Яманъелга (Эткүл районы) — Чиләбе өлкәсе, Эткүл районындагы рус авылы.
* Яманъелга — Чиләбе өлкәсендәге шәһәр, район үзәге.
Карл Маркс урамы (Казан)

**Карл Маркс урамы** () — Казанның иң олы урамнарының берсе.

1918 елда алман сәяси эшлеклесе, фәлсәфәче һәм икътисадчы Карл Марксның 100-еллыгы уңаеннан урамга аның исеме бирелгән. Вахитов районының иң озын урамы булып тора.

Карл Маркс урамы Казан кирмәне итәгендәге Батурин урамыннан көнбатышка барып, «Корстон» комплексы янында Чехов урамы белән чатында Ершов урамына әверелә. Аңа параллель булып Зур Кызыл урамы (төньякта) һәм Дзержинский һәм Горький урамнары (көньякта) торалар.
## Тарих
Урам XVI гасырның башында формалаша башланды.

1798 елда Арча урамы өч урамына бүленгән: Воздвижение урамы (кирмәненнән Аркылы Казан (Япеев) урамына кадәр), Покрау урамы  (Аркылы Казан урамыннан Театр (Ирек) мәйданына кадәр), Гөрҗи (Грузинская) урамы (Театр мәйданыннан Арча кырына (Ершов урамына) кадәр).

1918 елның 9 маенда урамнар Карл Маркс урамнына берләштерелгәннәр.
## Галерея

Varvara_turnerelli_1837.jpg|Себер заставасы янындагы күпер, 1840-еллар
Classical_Facade_and_Lenin_Statue_-_Kazan_-_Russia.JPG|Ленин һәйкәле
%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%B4%D0%BE%D0%BC_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B1%D1%8B_%D0%A3%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.jpg|Урванцовлар утарының баш йорты
Kazan_luther.JPG|Лүтеран чиркәве
Аксенов музей-йорты (Казан).jpg|Аксёнов музей-йорты


## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Вахит районы урамнарыТөркем:Казанның Карл Маркс урамы
Һейнц Гудериан

**Һайнц Вильге́льм Гуде́риан** (; 17 июня 1888 — 14 мая 1954) — алман гаскәренең генерал-поковниигы (1940), хәрби теоретик.
## Тәрҗемәи хәле
1932 елның җәендә генерал Лютц җитәкләгән инспекция чикләрендә подполковник Гудериан Казан буенда урнашкан Кама танк үзәген тикшерү өчен ССРБга килә.

## Икенче бөтендөнья сугышы
### [[Белосток-Минск сугышы]]
25 июньдә Һотның 3-нче танк төркеме Воложины басып ала һәм Минск районындагы биекләренә чыга. Гудерианның 2-нче танк төркеме Слонимны ала һәм Барановичика юнәлә.

28 июньдә Һотның 3-нче танк төркеме Минскка төньяк-көнбатыштан бәреп керә, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме — көньяктан. 2-нче танк төркеме Бобруйскка һөжүмне дәвам итә.

29 июньдә Һотның 3-нче танк төркеме һәм Гудерианның 2-нче танк төркеме Минсктан көнчыгыштарак тоташтылар. 2-нче танк төркеме Бобруйскка һөжүмне дәвам итте.

1 июльне Һотның 3-нче танк төркеме Старо-Борисовка бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме Бобруйскка бәреп керде, Свислочь кырында Березина аша күперне алды һәм плацдармны алды (картаны карагыз — Боевые действия на западном фронте. 22 июня — 11 июля 1941 г.).

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Гейнц Гудериан. Воспоминания солдата
* Гудериан, Хайнц Вильгельм БИОГРАФИЧЕСКИЙ УКАЗАТЕЛЬ
* БИОГРАФИЧЕСКАЯ ХРОНИКА
* Владимир Богомолов. Срам имут и мертвые, и живые, и Россия
* Награды Гудериана 
* Гейнц Гудериан. Можно ли защитить Западную Европу?
* Армин Пройсс. Гудериан — революционер стратегии 

Төркем:Вермахт генераллары
Төркем:Генерал-полковниклар (Алмания)
Төркем:Вермахтберихтта искә алынучылар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Алмания мемуарчылары
Татарлар — Советлар Берлеге Каһарманнары исемлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Асия Хәйруллина

**Асия Хәсән кызы Хәйруллина** (1921 елның 15 июне — 2004 ел) — атаклы татар артисткасы, профессор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (1992), ТАССРның атказанган артисты (1971), Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе лауреаты (1958).
 
## Тормыш юлы
Асия Хәйруллина 1921 елның 21 июлендә Татарстан АССРның Апас районы Ясаклы Барыш авылында туган. Урта мәктәпне тәмамлагач, Спас педагогика училищесына керә. Соңрак Дәүләт театраль сәнгать институтының актерлык факультетында укый,в Татарской студии ГИТИС. О.И. Пыжов, Б.А. Бибиков, М.П. Чистяков, Б.М. Седой, О.А.Якубовский кебек сәхнә осталарыннан белем ала. Укуын тәмамлагач, юнәлтмә буенча Татар яшьләр театрына җибәрелә, ә бер елдан соң Камал театрына чакырыла.

1950 — 1971 елларда Камал театры труппасында эшли, төрле әһәмиятле рольләр башкара. 1962 елдан  Казан театр училищесында, ә 1970 елдан — Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать институтында укыта. Соңгы уку йортында ул сәхнә теле курсы алып бара, соңрак, лекцияләрендә җыелган материал нигезендә, «Дөрес сөйләшергә өйрәнегез» исемле дәреслек яза.

Асия Хәйруллина  4 ноября 2004 елда вафат була.

## Рольләр

## Бүләкләр
Камал театрында Кәрим Тинчуринның «[[Җилкәнсезләр]]» пьесасы буенча куелган спектакльдә Рокыя ролен башкарганы өчен, Асия Хәйруллина 1958 елда Габдулла Тукай исемендәге Татарстан дәүләт премиясе белән бүләкләнә. 1971 -Заслуженная артистка ТАССР.

1992 елда Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе исеме бирелә. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Татар артистлары
Төркем:Кариев театры актерлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:ТАССР атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Апас районында туганнар
Төркем:Казанның Яңа бистә зиратында җирләнгән шәхесләр
Витебск бәрелеше

**Витебск бәрелеше** - Бөек Ватан сугышының башында (6.7.1941 - 16.7.1941) Совет-Алман фронтында чик янындагы бәрелеш. Бәрелеш нәтиҗәсендә Совет Көнбатыш фронты көчләре чолганып тар-мар ителгән. 28 июньдә алман гаскәрләре Витебск шәһәрен басып ала.

6 июльдә, 16 июльгә хәтле үткән, Витебск бәрелеше башланды.

8 июльдә 3-нче танк төркеме Сенноны басып алды, Көнбатыш Двинаны

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Егоров Д. Июнь 41-го. Разгром Западного фронта. — М.: Яуза; Эксмо. 2008. — ISBN 978-5-699-27810-7
* Дриг Е. Механизированные корпуса РККА в бою. — М.: АСТ, 2005. — ISBN 5-17-024760-5
* Мартов В. Белорусские хроники. 1941 год
* *Хаупт В*. Сражения группы армий «Центр». — М.: Яуза; Эксмо, 2006. 
*    Митчем С. Фельдмаршалы Гитлера и их битвы. — Смоленск: Русич, 1998. — ISBN 5-88590-866-4


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Һерман Һот

**Һе́рман Һот**,  () — алман хәрби башлыгы, генерал-полковник.

## Икенче бөтендөнья сугышы
### [[Белосток-Минск сугышы]]
27 июньдә төндә Һотның 3-нче танк төркеме Минск — Мәскәү шоссесы буенча урнашкан Смолевичьне басып алды.

28 июньдә Һотның 3-нче танк төркеме Минскка төньяк-көнбатыштан бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме — көньяктан. 2-нче танк төркеме Бобруйскка һөжүмне дәвам итте.

29 июньдә Һотның 3-нче танк төркеме һәм Гудерианның 2-нче танк төркеме Минсктан көнчыгыштарак тоташтылар. 2-нче танк төркеме Бобруйскка һөжүмне дәвам итте.

1 июльне Һотның 3-нче танк төркеме Старо-Борисовка бәреп керде, ә Гудерианның 2-нче танк төркеме Бобруйскка бәреп керде, Свислочь кырында Березина аша күперне алды һәм плацдармны алды (хаританы карый аласыз — Боевые действия на западном фронте. 22 июня — 11 июля 1941 г.).

2 июльне 2-нче танк төркеме һәм 3-нче танк төркеме һөжүмне дәвам итте.

3 июльне 3-нче танк төркеме көннең уртасында Полоцктан төньяк-көнбатышрак Көнбатыш Двинага чыкты. 2-нче танк төркеме Березина аша чыкты. 3 июльне 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәрдән Клюгеның 4-нче танк армиясе оештырыла.

5 июльдә 1-нче танк төркеме Новоград-Волынский, Шепетовка чигеннән көнбатышрак һөжүмне дәвам итте.

8 июльдә Армияләрнең «Үзәк» төркеме Белосток һәм Минск районында чолгап алынган совет гаскәрләрен бетерүне тәмамлады.

3-нче танк төркеме Көнбатыш Двина һәм Днепр елгалары чигенә якын килде Полоцктан Жлобинга хәтле фронтында, Көнбатыш фронтның 20-нче һәм 22-нче армиялар  саклануны ертып, Витебскны басып алды һәм Көнбатыш Двина елгаласының төньяк ярында Десна янында плацдармны алды.

## Әдәбият
* *Гот Г.* Танковые операции — : Воениздат, 1961.
* Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. Т. 2., , 1998. ISBN 985-437-627-3
* 

## Сылтамалар

Төркем:Вермахт генераллары
Төркем:Генерал-полковниклар (Алмания)
Төркем:Вермахтберихтта искә алынучылар
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында катнашучылар
Дмитрий Павлов

**Дми́трий Па́влов** (**Дми́трий Григо́рьевич Па́влов** ), (, Вонюх авылы, , хәзер Павлово, Кострома өлкәсе, — ) — совет гаскәр башлыгы армия генералы (22 февраль 1941). Советлар Берлеге каһарманы (21 июнь 1937).

## Тәрҗемәи хәл
Хәзерге Кострома өлкәсе Кологрив районы Вонюх авылында туа (хәзер Павлово дип йөртелә).

Беренче бөтендөнья сугышында катнаша.

1937 елның ноябрь аеннан — Кызыл Армиянең *Автобронетанк идарәсе* башлыгы ().

1940 елның 7 июнь көненнән - Көнбатыш аерым хәрби округының гаскәр башлыгы булып билгеләнә.

1941 елның 21 июнь көненнән — Көнбатыш фронт гаскәрләре башлыгы.

1941 елның 22 июлендә, хәрби трибуналның *«куркаклык, югары командование рөхсәтеннән башка стратегик нокталарны үз карары белән ташлау, гаскәр белән идарә итә алмау, идарә итү хокукы белән эш итә алмау»* карары нигезендә, үлем белән җәзаланган һәм атып үтерелгән. Бүген Мәскәү шәһәре чикләренә кертелгән НКВДның "Коммунарка" атып үтерү полигонында җирләнгән.

1957 елда үлеменнән соң реабилитацияләнгән һәм бар хәрби дәрәҗәләре кире кайтарылган.

2010 елда каһарманның туган җирендә авылдашлары туплаган акчага гранит һәйкәл куелган..

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Т. Бортаковский, Расстрелянные Герои Советского Союза. — М. Вече, 2012 г. — ISBN 978-5-9533-6190-3

## Сылтамалар
* 
* Биография

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Әбүзәр Түрәй

**Әбүзәр Түрәй** (тулы исеме: Әбүзәр Зариф улы Түрәев) (1906 елда туган, 1938 елда вафат) – татар шагыйре.

Ә. Түрәев 1906 елда хәзерге Түбән Новгород өлкәсенең Кызыл Октябрь районы  Татар Семочки авылында туа.

Ул, яшьтән ятим калып, Ленинград шәһәрендәге балалар йортында тәрбияләнә, шунда белем ала.

1925 елда Әбүзәр Түрәй Казанга килә. Татсоюзда (хәзерге Татарстан язучылар берлегендә) эшли, укуын дәвам иттерә. 
Балалар өчен Мәскәүдә нәшер ителүче "Кечкенә иптәшләр"  журналында актив языша.

1929 -1930 елларда хәрби хезмәттә була. ”Кызылармияче” гәҗите мөхәрририятендә эшли.

Казанга кайткач, “Атака” (хәзерге "Казан утлары") журналының җаваплы сәркатибе булып эшли.

1932 - 1937 елларда Әлмәт һәм Баулы мәктәпләрендә тел-әдәбият укыта, мәктәп директоры була.

1938 елда Баулыда туберкулёз авыруыннан вафат була.

Иҗат чорында: ”Сыйныфташ”, “Бишне дүрттә”, “Барыр юллар” исемле шигырьләр җыентыкларын, “Комбат Сафин” поэмасын бастырып чыгара.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Әдәбият: Татар поэзиясе антологиясе. Казан, 1956, 597 бит.

## Тышкы сылтамалар

Төркем:Татар шагыйрьләре
Арча зираты

**Арча зираты** () — Казан шәһәренең үзәк некрополе. Вахитов районыныда урнашкан.

Зират чиркәве — 1796 елда төзелгән Ярославль могҗиза тудыручылар чиркәве — совет вакытында бердәнбер ябылмаган чиркәү. Чиркәү манарасы 1844 елда Фома Петонди проекты буенча төзелгән.

## Тарих
Беренче тапкыр 1766 елда телгән алынган. Беренче мәгълүм булган күмелүләр 1774 елның 12 һәм 13 июнендә уздырылганнар — биредә Казан кирмәне һәм посады штурмы вакытында һәлак булган Пугачёв гаскәренең баш күтәрүчеләрне һәм пугачөвчылар белән бәрелешләрдә һәлак булган шәһәрлеләрне җирләгәннәр.

Зират территориясе акрынлап үскән, праваслау булмаган диннәр вәкилләре һәм хәрби җирләүләре өчен өлешләре дә барлыкка килгәннәр. Тора-бара аерым булган өлешләре бердәм некропеоленә берләштерелгәннәр.

## Арча зиратында күмелгән мәшһүр кешеләр

* Александр Васильченко (1911—1960) — Советлар Берлеге каһарманы.
* Михаил Девятаев (8.7.1917 — 23.11.2002) — Советлар Берлеге каһарманы, бомбага тотучыны тартып алган һәм нәкъ шул бомбага тотучыда фашист концлагереннән качкан совет хәрби әсирләр төркеме җитәкчесе.
* Василий Джугашвили (21.3.1921 — 19.3.1962) — хәрби башлык, аваиациянең генерал-лейтенанты, Мәскәү хәрби округының ХҺК сәргаскәре (1948-52), Иосиф Сталинның улы. (2002 елда Сталин мәете Мәскәүнең Троекуров зиратында яңадан күмелә).
* Нәҗип Җиһанов (15.1.1911 — 2.6.1988) — атаклы татар композиторы, Советлар Берлегенең һәм ТАССРның халык артисты, Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе, ике тапкыр икенче дәрәҗә Сталин премиясе һәм ССРБ Дәүләт премиясе лауреаты. Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
* Галимҗан Ибраһимов (12.3.1887 — 21.1.1938) — репрессияләнгән татар әдәбияты классигы, күренекле җәмәгать һәм дәүләт эшлеклесе. 
* Александр Ключарёв (19.2.1906 — 30.3.1972) — күренекле композитор, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1970).
* Михаил Коринфский (1788—1851) — рус мигъмары.
* Рәшит Мусин (12.11.1927 — 2.10.1982) —  дәүләт һәм партиянең күренекле эшлеклесе, КПССның Татарстан өлкә комитетының беренче сәркатибе (1979 —1982).
* Николай Лобачевский (20.11(1.12).1792 — 12(24).2.1856) —  рус математигы.
* Рәшит Нәҗметдинов (15.12.1912 — 3.6.1974) — шаһмат буенча халыкара дәрәҗәдәге оста.
* Николай Никольский (7 (19).5.1878 — 2.10.1961) — тарих фәннәре докторы; беренче чуаш гәҗитенең нигезләүчесе.
* Фома Петонди (1797 — 13(26).7.1874) — рус архитекторы, Казанда күп йортлар салган мигъмарчы.
* Николай Фешин (1881—1955) — рәссам. АКШ-та вафат булды, Казанда 1976 елда яңадан күмелгән.
* Карл Фукс (6(18).9.1776 — 12(24).4.1846) —  алман табибы, ботаник, этнограф, тарихчы, археолог һәм нумизмат.
* Эмилиан Адамюк (23.6.1839 — 18.09.1906) — поляк чыгышлы русияле офтальмолог, Казан офтальмология мәктәбенә һәм Казан офтальмология хастаханәсенә нигез салучы.

### Автоматик исемлек

## Галерея


Файл:Церковь Ярославских чудотворцев (г. Казань) - 1.JPG|Ярославль могҗиза тудыручылар чиркәве


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Казан зиратлары
Луиза Батыр-Болгари

**Луиза Батыр-Болгари** – күренекле татар композиторы. Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2000), Татарстанның Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты (2006). 600ләп җыр, 25 спектакльгә көй иҗат иткән.

## Тәрҗемәи хәл
Әтисе – Пермь өлкәсенең Барда районындагы Озын Ялан авыланнан. Ерак бабасы — Батыркай Иткинин Пугачев гаскәрендә яубашы булган.

Луиза Батыркаева 1978 елда Казан консерваториясенең композиция классын тәмамлый; Юрий Виноградов шәкерте. 1981-93 елларда Татарстан китап нәшриятында музыкаль әдәбият редакторы булып эшли.

## Иҗаты
Иҗатында төп урынны җырлар һәм театр музыкасы, симфоник һәм камера-инструменталь әсәрләр алып тора. «Мин сине шундый сагындым» (Ф. Зыятдинова шигыре), «Су буеннан әнкәй кайтып килә», «Кайту» (М. Галиев шигырьләре), «Син бит татар кешесе» (Г. Рәхим шигыре) җырлары аеруча киң таныла. Балалар һәм үсмерләр, төрле яшьтәге аудитория өчен язылган әсәрләре югары эстетик таләпләрне үтә сиземләве белән аерылып тора. Зур популярлык казанган мюзикллары, муз. комедияләре: «Әйдә барыйк - кызлар карыйк», «Эх, машина-машина» (Р. Вәлиев пьесалары, 1990), «Сихерле урман» (Р. Мингалим пьесасы, 1991), «Бардым күлгә, салдым кармак» (Р. Корбанов пьесасы, 1996) һ.б. Композиторның әсәрләре «Кайту» (1991), «Җырлап узган җәй» (1992), «Яшьлегем канатында» (1993) граммофон дискларында; «Төнге карлар», «Әгәр күзләремә син карасаң», «Туган телдә җырлыйбыз» (1996) аудиокассеталарында; «Якты моңнар» (1988), «Хәрефле шакмаклар» (1997), «Сайра, моңлы сандугач» (2000) исемле ноталы җыентыкларда һ.б. тупланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе 
* Интервью: Луиза Батыр-Болгари: Гонорар өчен генә көрәшмим, сәнгатебезне коткарасым килә

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Күлләр (Чиләбе өлкәсе)

**Күлләр** () — Чиләбе өлкәсенең Верхнеуральск районы составына керүче штб.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Биредә һава торышы бик үзгәрүчән, моның төп сәбәбе булып Урал таулары тора. Монда алар биек булмаса да, Россиянең Европа өлешеннән килгән һава массаларын кертми, шуңа да монда салкын Арктика һавасы да, кызу Урта Азия һава массалары да җиңел үтә. Боларның нәтиҗәсе булып, биредә һава торышының кинәт үзгәреше еш күзәтелә.

## Сәгать поясы

## Халык
Халык саны динамикасы:

2010 елгы җанисәп буенча күпчелекне алып торучы халыклар: руслар, татарлар, башкортлар, казахлар.

## Галерея

File:Памятник первооткрывателям и первостроителям.jpg|Һәйкәл
File:Церковь в Межике.jpg|Чиркәү 
Файл:Мечеть в Межозёрном.jpg|Мәчет
Файл:Западная часть посёлка.jpg
Файл:Восточная часть посёлка и гора Утанкташ.jpg
Файл:Узельгинский рудник.jpg


## Искәрмәләр

Төркем:Верхнеурал районы торак пунктлары
Төркем:Чиләбе өлкәсе торак пунктлары
Авиация тарихында 1994 ел

1994 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 12 июнь — Boeing 777ның беренче очышы.
* 23 июнь — украина-русия Ан-38 очкычының беренче очышы.
* 16 декабрь — украина-русия Ан-70 очкычының беренче очышыы.

## Шәхесләр

### Вафатлар
* 9 июнь — Семён Лавочкин — совет авиация конструкторы. 
* 17 июль — Стасис Гиренас — Литва очучысы, милли герой. 
* 17 декабрь — Борис Черановский — совет авиаконструкторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1994 ел
Ленинград стратегик саклану операциясе

**Ленинград стратегик саклану операциясе** - Бөек Ватан сугышының башында (10.07.1941 — 30.09.1941) Совет-Алман фронтында Ленинград янындагы бәрелеш.

## Тарих
10 июльне  4-нче танк төркеме Великая елга чигәннән Ленинградка һөжүмгә күчте.

18 июльне 4-нче танк төркеменең 56-нчы моторлаштырылган корпусын боҗра чолганыштан СС дивизиясы «Үлек баш» ерткан.

19 июльне «Төньяк» армия төркеме Ленинградка һөжүмне туктатты 18-нче армия Луга чигенә якынаюга кадәр һәм 4-нче танк төркеменең частьларын тәртипкә китерү өчен.

10 августны «Төньяк» армия төркеме гаскәрләре Новгород һәм Луга юнәлешенә һөжүмгә күчтә.

11 августны Алман 1-нче армия корпусы Шимскны басып алды.

14 августны Алман 41-нче мотокорпусы Красногвардейск—Кингисепп юлына чыкты.

15 августны алман 1-нче армия корпусы Новгородка бәреп керде.

17 августны алман гаскәрләре Нарваны басып алдылар.

## Искәрмәләр


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Гильдия

**Гильдия** (борынгы алманча Gilde – түләү, хәзерге алманча Geld – акча)¹ – бертөрле максат яки охшаш һөнәр белән шөгыльләнүче кешеләрнең берләшмәсе.

Сәүдәгәрләр гильдиясе -  сәүдә белән шөгыльләнүче кешеләр оешмасының төп төре. Сәүдәгәрләр гильдиясе өч төргә бүленеп йөртелгән: беренче гильдия, икенче гильдия, өченче гильдия.

Беренче һәм икенче гильдия  1721 елда, өченче гильдия 1742 елда кертелгән.

Беренче гильдия сәүдәгәрләр – чит илләр белән сәүдә мөнәсәбәтенә керергә, диңгездә йөзә торган  кораблар тотарга, ил буенча иркен күченеп йөрү хокукларына ия булганнар.

Икенче гильдия сәүдәгәрләр елгада йөзә торган кораблар гына тотарга хокуклы булган.

Беренче һәм икенче гильдия сәүдәгәрләре фабрика һәм заводлар тотарга хокуклы булган. Алар тән җәзасыннан  азат булганнар һәм рекрут хезмәтенә чакырылмаганнар.

Өченче гильдия сәүдәгәрләр вак сәүдә һәм кәсеп һөнәре белән шөгыльләнергә, кабак (трактир) һәм мөсафирханә  тотарга хокуклы булган.

1832 елдан гильдиягә кабул ителгән сәүдәгәрләр шәһәрләрнең  “мактаулы ватандашлары” 
катлавына кертелеп санала башлый.

## Искәрмәләр

¹ Энциклопедический словарь Фасмера.

Төркем:Урта гасырлар
Төркем:Икътисад
Төркем:Иҗтимагый институтлар
Boeing 777

**Boeing 777** (**Triple Seven** яки **T7** — «өч җиделекләр») — дөньяда иң зур ике йөрткечле реактив пассажир очкычы, ерак очышлар өчен билгеләнгән киңфюзеляжлы пассажир очкычлары «гаиләсе»нә керә. Беренче очышы 1994 елда, эксплуатациядә 1995 елдан тора.

Очкычның аеру үзенчәлеге - алты тәгәрмәчле шасси.

## Авиаһәлакәтләр
2014 елның мартында Һиндстан океанында, билгесез урында "Малайзия һава юлларының" Куала-Лумпурдан Ханбалыкка юл тоткан Boeing 777 очкычы билгесез сәбәпләр буенча төшеп җимерелде.

2014 елның июлендә Донецк шәһәре янында "Малайзия һава юлларының" Амстердамнан Куала-Лумпурга юл тоткан Boeing 777 очкычы бәреп төшерелгән, дип хәбәр ителә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальная страница

|

Төркем:Әлифба буенча очкычлар
Төркем:Boeing очкычлары
Төркем:Пассажир очкычлары
Игорь Стрелков

**Игорь Иван улы Стрелков** (чын исеме **Игорь Всеволод улы Гиркин**, ) — Донецк Халык Җөмһүрияте лидерларының берсе.
## Тәрҗемәи хәл
Мәскәүдә хәрбиләр гаиләсендә туган.

1989 елда хәрби  белән кызыксына башлый. 1993 елда Мәскәү дәүләт тарих-архив институтын тәмамлый һәм хәрби хезмәткә китә. Вакытлы хезмәтне тәмамлагач, контракт буенча баштан мотоукчылар бригадасында, соңрак — хәрби күзәтүче сыйфатында хемзәт итәргә калган.

1992 елның июнь-июлендә Стрелков Днестр буенда, 1992 елның ноябреннән 1993 елның мартгача — Босиниядә үткән хәрби хәрәкәтләрдә катнашкан. 1995—2005 елларда Чичәнстанда хезмәт иткән.

«Би-би-си» мәгълүматы буенча Стрелковның соңгы хезмәт урыны — РФ ФИХ «икенче хезмәтенең» халыкара террорчылык белән көрәшү идарәсе.

### [[Украина]]да эшчәнлек
2014 елның гыйнварында ул «сихерче бүләкләре» дигән изге әйберләрне саклау өчен Рус праваслау чиркәве делегациясе составында Кивека килә, шунда ул Евромәйданга да барган.

Кырым кризисы вакытында Стрелков — Кырым Мохтар Җөмһүрияте премьер-министрының көч мәсьәләләре буенча киңәшчесе.

Украина иминлеге хезмәте мәгълүматы буенча, Стрелков 8 апрелендә Керич бугазын кичеп, Дондагы Ростовга бара, ә 12 апрельдә «Украинаның көньяк-көнчыгыш төбәкләрендә яшерен агрессия планын тормышка ашыру өчен» Украина чиген яңадан үтеп чыккан.

2014 ел ның 16 маеннан — үзләре тарафыннан игълан ителгән Донецк Халык Җөмһүрияте саклану министры. 18 августтан отставкага чыккан.
### Украин хакимиятләре тарафыннан җинаятьчел эзәрлекләү
Стрелковга каршы Украинада *«аңлы рәвештә эшләнгән үтерүне оештыру, Украинаның суверенлыгы, территориаль бөтенлеге һәм кагылгысызлыгына зыян китерелгән гамәлләр, диверсион-җимерү эшчәнлекне башкару һәм шулай ук Украина территориясендә массакүләм тәртипсезлекләр оештыру»* фактлары буенча җинаятҗчел эшләре башкарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Петербург урамы (Казан)

**Петербург урамы** — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан өлешчә җәяүле урам, Казан истәлекле урыннарының берсе. Урам төньяк-көнбатышыннан көньяк-көнчыгышына, Тукай мәйданыннан Эсперанто урамына кадәр бара. Урам озынлыгы — 1800 м, шуның 530ы — җәяүле булып тора.

Урамның җәүле өлеше Казан меңъеллыгына Санкт-Петербург хөкүмәте ярдәме белән кискен яңартып корылды. Урамның төп мигъмари-сәнгати фикере — «Петербург почмагчыгын» булдыру. Урамда күбесенчә яңа биналар салынган. 19 гасырда урамда постау мануфактуралары урнашканнарга күрә бер метро станциясе Постау бистәсе дип аталган (дөрес түгел тәрҗемәсе сәбәпле рәсми кәгазьләрдә ул  «Сукно бистәсе» дип йөртелә).

Урамның башында һәм азагында Казан метросының ике станциясе урнашкан — тиешенчә, «Тукай мәйданы» һәм «Сукно бистәсе»
## Тарих
XVII гасырда хәзерге хәзерге Петербург һәм Бутлеров урамнары башында кирпеч заводы төзелгән; урам *Кирпеч урамы* атала башланган. 1717 елда биредә Егорий (Георгий) чиркәве корыла, шул сәбәпле урамга Георгий урамы исеме кушыла. Урам буенча берничә Постау мануфактурасы 18-19 гасырда эшләгән. Постау мануфактурасы бинасы сакланган, элек анда Казанның баш военкоматы, хәзер анда тарихи корылма урнашкан.

1930-елларда урамга инкыйлабчы Яков Свердлов хөрмәтенә исеме кушылган, ә 2000-еллардан урам хәзерге исемен йөртә.
## Әһәмиятле биналар
Биредә Гран Казан һотеле, «Регина» һәм «Сөләйман-палас» кунакханәләре, Саклык банкы, Татарстанның Спорт һәм яшьләр министрлыгы, ТР мәгълүмати технологияләр үзәге, ТР мәгълүмати-тәвәккәллек фонды, офицерлар йорты, «Балалар дөньясы» сәүдә йорты, күп санлы офислар урнашалар. Урамның азагында «Туган авылым» ресторан-күңел ачу комплексы, шулай ук Балалар сарае һәм "Әкият" курчак театры урнашканнар.

Эсперанто урамы белән чаты янында «Метроэлектротранс» ширкәтенең баш бинасы һәм Дан аллеясе урнашанканар. Дан аллеясендә тарихи трамвай вагоннар, хәтер тактасы һәм Сөю агачы куелган.
## Фотогалерея

|Лев Гумилевка һәйкәл.


## Тышкы сылтамалар
* От Кирпичной до Петербургской

Төркем:Казан җәяүле урамнары
ПетербургТөркем:Казанның Санкт-Петербург урамы
Мөштәри урамы

**Мөштәри урамы** () — Казанның тарихи үзәгендә урнашкан урамнарының берсе. Күренекле татар совет физигы Хәмид Мозаффар улы Мөштәри исемен йөртә.

Ульянов-Ленин урамыннан башлана, көньяк-көнчыгыштан төньяк-көнбатышка бара, Щапов урамы белән чатыннан урам төньяк-көнчыгышка борыла һәм Олы Кызыл урамы белән чатында тәмамлана.

## Тарих
Урам ХIХ гасырның башында барлыкка килгән. Йортлар Комиссариат урамы ягыннан салына башланды.

Элек Мөштәри урамы урынында ике урамы булган: Олы Кызыл һәм Щапов урамнары аралыгы Комиссариат урамы исемен йөрткән, калган өлеше исә Яңа комиссариат урамы исемен йөрткән.

1923 елда инкыйлабчы Абрам Комлев хөрмәтенә урамга аның исеме бирелгән. Комлев урамынына Мөштәри исемен бирү фикерен беренчеләрдән булып күренекле татар галиме, техник фәннәр докторы Нух Якупов тәкъдим итә. Бу тәкъдимне Россия фәннәр академиясе Казан фәнни үзәгенең Механика һәм машиналар төзү институты күтәреп ала һәм тиешле үтенеч белән Казан хакимиятенә мөрәҗәгать итә. Урам хәзерге исемен 1996 елның 2 октәбереннән йөртә.

## Фотогалерея

Файл:Mushtari_st_14.jpg|Мөштәри ур., 14 — ТР Язучылар берлеге
Файл:Mushtari_st_20.jpg|Мөштәри ур., 20 — ?
Файл:Mushtari_st_33.jpg|Мөштәри ур., 33 — РФА сырхауханәсе
Файл:Дом Терпигоревых на ул. Муштари, 1.JPG|Мөштәри ур., 1 — Терпигоревлар йорты
Файл:ТИСБИ.jpg|Мөштәри ур., 13 — ТИСБИ


## Урам белән бәйле танылган шәхесләр
* Владимир Ленин
* Андрей Лихачев
* Нигъмәт Хәким (1899-1937), тел белгече. 
* Илья Эвранов

## Тышкы сылтамалар
* Прогулки по Казани: улица Муштари 
* Фотографии ул. Муштари

Мөштәри
Төркем:Казанның Мөштәри урамы
Кашшафетдин әс-Сөлеки

**Кашшафетдин әс-Сөлеки** (*тулы исеме* Кашшафетдин Шаһимәрдан улы әс-Сөлеки, *[[1864 ел]], [[Уфа губернасы]], [[Минзәлә өязе]],  [[Нөркәй вулысы]], [[Сөлек (Сарман районы)|Сөлек]] — [[1920 ел]]дан соң, [[Симәй өлкәсе]] [[Каркаралы]]*) — татар шагыйре, казакъ акыны.
 
## Тәрҗемәи хәле
1864 елда Уфа губернасы Минзәлә өязе (*хәзерге* Татарстанның Сарман районы) Сөлек авылында хәлле крестьян гаиләсендә туган.

Башта туган авылында, аннары Шыгай авылы мәдрәсәсендә, 1883—1892 елларда Казанда Шиһабетдин Мәрҗани мәдрәсәсендә гыйлем ала.

1892 елдан Симәй өлкәсе Каркаралы өяз шәһәрендә (*хәзерге* Казакъстанның Караганды өлкәсе) Кунанбай хаҗи мәчетендә мулла һәм мәдрәсәдә мөгаллим булып эшли.

Казакъ акыны булып таныла. Шәрык әдәбиятындагы сюжетларны казакъча җырлап кыйсса - дастаннар яза.

## Әсәрләре
Казакъ телендә язган 100 дән артык әсәре бар. Күбесе төрле әдәби кыйссалар, тарихи позмалар, дәреслекләр һәм тәрҗемә әсәрләр.

1898 елда шагыйрь Габдерәхим Утыз Имәнинең шигырьләрен туплап,  Казанда Кәримовлар матбагасы нда «Китабы мөһиммәт әз-заман» дигән җыентык чыгарган.
 
Язмышы 1920 елдан соң билгеле түгел. Гаиләсендә ике улы, бер кызы булуы мәгълүм.

## Чыганаклар
# Әнвәр Шәрипов. «Мөһиммәт әз-заман» кем әсәре? «Идел» әлманахы.
# Сарман районы энциклопедиясе:  Чаллы, 2000, 175 бит.

## Искәрмәләр


Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казакъ шагыйрьләре
Смоленск бәрелеше (1941)

**Смоле́нск бәрелеше**<= к началу июля 1941года немецкофашистские олигофрены недоумки (т.н. красноперые комисары с жидовками и чурканами) обдриставшись разбежались из Смоленска в основном за Москву по напаравлению Владимир на Клязьме. Уничтожение гнид, полицаев, судьишек, махновцев, литвы, латышских стрелков, пидров с жидами паразитами пидагогами и глистами было успешно завершено в Смоленске к пятнадцатому августа 1941года по н.ст.
К десятому Сентября цель плана выполнена окончательно с выходом к реке Волга.
Ранее выявленных чуркожидов немецкофашистских сифозных подстилок: Псковских, литовских, новгородских, вяземских дриснувших первыми и добровольно уничтожить до правнуков включительно. Go!
Нанести с осуществлением атомные удары по: красноярску, омску, самаге, сагатову, изевску, саганску. Осуществить!.

 — Совет гаскәрләренең Мәскәү юнәлешендәге алман армияләрнең «Үзәк» төркеменә һәм армияләрнең «Төньяк» төркеме көчләр өлешенә каршы комплекс саклану һәм һөҗүм эшләре.
Ике ай буйлап явызландыручылар  бәрелешләр дәвам итте

## Алдыннан булган вакыйгалар

## Якларның көчләре
## 10 — 20 июль
Каршы көрәшкән яклар соединениялары төньяктан көньякка бирерлгән.

### [[Вермахт]]

## Якларның эшләре
### Беренче этап (10−20 июль): вермахтның һөжүме

10 июльне 4-нче танк армиясының 2-нче һәм 3-нче танк төркемнәре Витебск районнан Духовщина ягына һөжүмгә күчте

11 июльне 3-нче танк төркеме Көнбатыш фронтның 22-нче һәм 20-нче армиялар ялганышын саклаун ертып һәм Витебск шәһәрен басып алды. 2-нче танк төркеме Могилевтан төньяграк һәм көньяграк Днепр аша чыкты.

12 июльне Көнбатыш фронтның 22-нче, 19-нче һәм 20-нче армиялар һөжүмгә күчтәләр Витебскны азат итәргә дип бурыч белән. 3-нче танк төркеме

16 июльне 3-нче танк төркеменең 57-нче мотокорпус Невельны басып алды.

20 июльне 3-нче танк төркеме Великие Лукины басып алды.

### Икенче этап (21 июль — 3 август): ЭККАның контрһөжүме
21 июльне Көнбатыш фронтның гаскәрләре контрһөжүм нәтиҗәсендә Великие Луки шәһәрен азат иттеләр

25 июльне Көнбатыш фронтның гаскәрләре контрһөжүмгә Белый шәһәрене көньяграк районнан Смоленск гомуми юнәлешенә күчтә.

26 июльне 3-нче танк төркеме Смоленсктан 40 километр көнчыгышрак Дорогобужга юлны кисеп өздә. Көнбатыш фронтның 16-нчы һәм 20-нче армиялар бәрелешне чолганышта башладылар.

26 июльне совет гаскәрләре Могилёвны калдырдылар (карагыз Могилёвны саклау).

27 июльне Смоленскка төньяктан һөжүм иткен 16-нчы армия вокзалны алды һәм шәһәрнең төньяк өлешләндә сугышлар алып барды. 27 июльне 3-нче танк төркеме 16-нчы һәм 20-нче армияларның артларыннан китереп бәреп төньяграк һәм көнбатышрак шәһәрдән аларны чолгап алды.

1 августны Рославль районыннан Смоленскка Владимир Качалов командалау астында 28-нче армия гаскәрләр төркеме һөжүмне башлады. 1-нче танк төркеме

## Искәрмәләр


Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Петро Порошенко

**Петро Олексийовыч Порошенко** (, 26 синтәбер 1965, Болград) — украин дәүләт, сәясәт эшлеклесе һәм эшмәкәре, бишенче Украина президенты.

## Тәрҗемәи хәл
### Балачак һәм яшьлек
Петро Порошенко 1965 елның 26 сентябрендә Болград шәһәрендә туган. Әтисе — Олексий Ивановыч Порошенко (1936), Сафьяны авылында туган (Әдис өлкәсенең Измаил районы), әнисе — Евгения Сергийивна Порошенко (Григорчук) (1936), Кугурлуй-Матроска авылында туган (Әдис өлкәсенең Измаил районы).

1989 елда Порошенко Киев дәүләт университетының икътисад һәм «халыкара икътисади мөнәсәбәтләр» белгечлеге буенча халыкара хокук факультетын тәмамлый.

### Эшкуарлык
Югары белемен алгач, Порошенко какаобобларны сату бизнесып башлап җибәргән. 1990-елларда ул берничә кондитер ширкәтен сатып алып, аларны Украинада «Рошен» исемле кондитер әйберләр җитештерү буенча иң эре төркеменә берлшәтергән.

Әлеге вакытта Порошенконың эшкуарлык империясенә берничә автомобиль һәм автобус заводы, бер телеканал, верфь һәм башка ширкәтләр керә.

«Форбс» исемлеге буенча 2014 елның июнендә $1,3 млрд капиталына ия булган Порошенко Украинаның иң бай кешеләр исемлегендә алтынчы урынында булган.
### Сәяси эшчәнлек
1998 елда Порошенко Украинаның Югары Радасы депутаты булып җиткән һәм аның әгъзасы булып 2014 елга кадәр торган.

2005 елда Украина милли иминлек шурасы рәисе итеп билгеләнә, әмма бу вазифасында ярты ел гына тора. 2009—2010 елларда Украина чит ил эшләре министры. 2012 елның март-декабрендә Украина икътисади үсеше һәм сәүдә министры.
### [[Евромәйдан]]
Евромәйдан вакытында протестчылар ягында торган. Матбугатта Порошенконың Мәйданның төп спонсоры булуы турында сүз барган.

2014 елның 25нче маенда үткәрелгән чираттан тыш президент сайлауларында (Донецк hәм Луганск өлкәләрендә үткәрелмәгән диярлек)  Порошенко, сайлаучылар тавышларының 54,70% өлешен алып (9 856 911 тавыш, 2010 елда Янукович 12 481 266 тавыш алды), беренче турда Украина президенты итеп сайланылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Юридик фәннәр кандидатлары
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тәмамлаучылар
Займище күпере

**Займище күпере** () — Идел аша автоюл күпере, Займище (Кузма билеге, Казан шәһәре бистәсе, сул ярында) һәм Яр буе Морквашы (уң ярында) авыллары янында урнашкан.

Мәскәү Көньяк портыннан 1295,4 километр ераклыкта, Яшел Үзән тимер юл күпереннән 12 километр түбәнрәк, Казан елга портыннан 15 километрга югарырак,  «Идел» автоюлының 777-нче километрында урнашкан.

«Волгомост»ның 3нче номерлы күпере отряды  тарафыннан 1981—89 елларда төзелгән.

## Тарих
Төзелеш 1981 елда башланган. Беренче чират үз эченә күпер кичүне һәм киләчәк М7 трассаның өлешләрен (Иделгә кадәр — Сембергә юл үткәргеч һәм Яр буе Морквашы янында транспорт чишелеш, Идел артында — Займищедә тимер юл күпере һәм Залесныйда чишелеш) керткән.

2011 елда күпердә әсфәлт йөгертмәсен алмаштырганнар, әмма автотранспорт хәрәкәте туктатылмаган.
## Искәрмәләр

Төркем:Казан күперләре
Яшел Үзән тимер юл күпере

**Яшел Үзән тимер юл күпере** (Романов күпере, Кызыл күпер, Зөя күпере) — Яшел Үзән шәһәре һәм Түбән Карамалы бистәсе арасында Идел аша тимер юл күпере.

Беренче Романов күпере 1910—1913 елларда  Н. А. Белелюбский һәм А. П. Пшеницкий проекты буенча төзелгән.

Көймә йөрерлек торыкның биеклеге — 21,2 м — проект дәрәҗәсеннән, 17,2 м — гадәттәге терәүгә куелган дәрәҗәсенннән, 13,1 м — исәп дәрәҗәсеннән.
## Тарих
Төзелеш 1911 елның февралендә башланган, ә 1913 елның июлендә күпер буенча хәрәкәт ачылган. 1921 елда ул төзекләндерелә.

1950—1952 елларда гамәлдәге күпер янында икенче күпер төзелгән; хәрәкәте 1957 елда ачылган. 2006—2011 елларда торык корылмаларының алмаштыруы үткәрелгән.

## Галерея

Волга у Зеленодольского железнодорожного моста.jpg| Түбән Карамалы ягыннан күренеш
Zelenodolsk Bridge.jpg|Яшел Үзән ягыннан күренеш
Romanovskij most s perepravy.jpg|Боз кичүеннән күренеш


## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан күперләре
Р239 автоюлында Чулман аша күпер

**Р239 автоюлында Чулман аша күпере** (Саескан тавы күпере, ) — Саескан тавы янында урнашкан Чулман елгасы аша күпер кичүе..

Бу корылма Татарстан һәм Россия өчен бик мөһим, чөнки ул Р239 «Ырынбур тракты» һәм ''Төньяк Европа — Көнбатыш Кытай" тиз йөрешле автомагистраленең өлеше булып тора.

Күпер кичүенең озынлыгы 13 967 тәшкил итә, шул исәптә Чулман аша күпер — 1 608 метр, Архаровка һәм Көрнәле аша күперләре — тиешенчә, 549,9 м һәм 69,8 м.

## Тарих
Күпер төзелеше 1992 елдан башланган. 2002 елның 22 октәбрендә күпернең беренче чираты ачылган. Икенче чираты әле дә төзелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан күперләре
Миллениум күпере

**''Миллениум'' күпере** яки **Меңьеллык күпере** () — Казансу аша төзелгән вант күпере, Казанның иң биек күпере. Әмирхан проспектын Вишневский урамы белән тоташтыра һәм Кече Казан боҗрасының өлеше булып тора.

Исеме Казанның Меңьеллыгы хөрмәтенә бирелгән.

## Тарих
Күпер корылышы 2004 елда башланган, ә аның беренче чираты 2005 елның 29 июнендә ачылган. Тулысынча 2007 елның 30 августында ачылган.
## Кызыклы фактлар
* Милленум күпере төзелгәнче һәм аның төзелешеннән соң кайбер вакытта (1999—2009 еллар) теге ярына күчү өчен якында урнашкан Толстой урамына чыгучы понтон күпер кулланылган.
* Төзелеш кыйммәте 3,4 миллиард сум тәшкил иткән.
* Күпер шәһәрнең истәлекле урыннарының берсе булып санала, ул льготалы электрон карталарда сурәтләнгән.
## Галерея

Мост_Миллениум_в_Казани.jpg
Мост Миллениум 2013.jpg
Millennium Bridge Kazan.jpg
## Шулай ук карагыз
* Понтон күпер (Казан)
## Искәрмәләр

Төркем:Казанның Фатыйх Әмирхан проспекты
Төркем:Казан күперләре
Хәсән Урманов

**Хәсән Урманов** (тулы исеме Хәсән Гыйззәт улы Урманов) – татар җәмәгать эшлеклесе, революционер. 1895 елның 21 июлендә (2 августта) Тамбов губернасының Ялатма өязе Әҗе авылында (хәзерге Рязань өлкәсенең Ирмеш районы) ярлы крестьян гаиләсендә туган. 1920 елда Симферопольдә үлемгә хөкем ителгән.

Татар урта мәктәбе - рөшдияне тәмамлый.

1912 елда 17 яшендә Урта Азиягә чыгып китә, шунда заводка эшкә керә.

1915 елда хәрби хезмәткә алына. 1917 елдан татар телендә чыга башлаган «Сугыш сафы» гәҗитендә эшли.
 
1918 елда II Бөтенрусия мөселман хәрби корылтаена сайлана һәм Казанга килә. Анда  Камил Якуп, С.Сәетгалиев , Якуп Чанышев, И.Губанов һ.б. берлектә корылтайның сул (большевистик) фракциясен төзи. Алар Советлар хакимиятен яклауны, Халык Комиссарлары шурасы декретларын тормышка ашыруны катгый таләп итә.

Казан Советы янында Мөселман комиссариатын оештыруда башлап йөри.

918 елның 12 мартында татар телендәге беренче совет гәҗите «Эш»не чыгаруда катнаша.

Гадәттән тыш вәкаләтле штаб күрсәтмәсе буенча хәрби корылтай җитәкчеләреннән Ильяс Алкин, У. Токумбетов, Ю.Мозаффаровларны кулга алу, “Болак арты җөмһүриятен” тар-мар итүне хәзерләүдә  катнаша.

1918 елда Казанны ак чехлар алгач, яшерен эш алып бара.

“Ул...гайрәтле,сәләтле,эшлекле, батыр егет икәнлеген иптәшләренең күңелләренә урнаштыра һәм армый-талмый эшли.Үткен каләме белән гәҗитләрдә языша”.

1919 елның апреленнән  Кырымда партия эшендә. Мостафа Сөбхи кул астында РКП(б)ның Кырым өлкә комитетының мөселман бүлекчәсендә  һәм  “Яңа дөнья” гәҗитендә эшли. Деникинчылар Кырымны алгач, яшерен эшләүгә күчә: листовкалар бастырып тарата, кораллы күтәрелеш әзерләүдә катнаша.

1920 елның мартында генерал Кутепов контрразведкасы тарафыннан кулга алына.

1920 елның 21 апрелендә хәрби-кыр суды карары  белән атарга хөкем ителә.
 
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
#Кызыл Армиянең Үзәк дәүләт архивы, 17 фонд, 1 опись, 30 эш. 16 бит.
#КПССның Татарстан өлкә комитеты архивы, 15 фонд, 413 эш, 169 бит.
#«Памятник борцам пролетарских революций, погибшим в 1917-1921 годах»(1917-1922 елларда пролетар революция өчен көрәштә корбан булганнар истәлегенә). Мәскәү,1922.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Рязань өлкәсендә туганнар
Төркем:Татар революционерлары
Төркем:Татар журналистлары
Әмирҗан Гәрәев

**Әмирҗан Гәрәев**, Әмирҗан Хөснимәрдән улы Гәрәев (Асылгәрәев),  (*[[1940 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[ТАССР]], [[Ворошилов районы (Татарстан АССР)|Ворошилов районы]], [[Карашай-Саклау]] — [[2005 ел]]ның [[31 декабрь|31 декабре]], [[Мәскәү]]*) — хәрби табиб, генерал-майор, РФ атказанган табибы, милләте — татар.

## Тәрҗемәи хәле
1940 елның 10 апрелендә ТАССР Ворошилов районы (*хәзерге* Сарман районы) Карашай-Саклау авылында туган. Әтисе, авылның балта остасы Хөснимәрдән сугышка китү белән, һәлак була. Әнисе Рәхимә ике баланы берүзе тәрбияләп үстерә. Әмирҗан кечкенәдән табиб булырга хыяллана. Карашай-Саклау мәктәбен (*[[1954 ел|1954]]*), кызыл дипломга Минзәлә медицина училищесын (*[[1959 ел|1959]]*) тәмамлый. 1959-1961 елларда хәрби хезмәтен Куйбышев (*хәзерге* Самар) шәһәрендә үтә. Шунда ук «*нерв авырулары табибы*» белгечлеге буенча медицина институтын (*[[1967 ел|1967]]*) тәмамлый. Самар медицина институтында яңа ачылган хәрби-медицина факультетында ике ел белемен күтәрә.

## Хезмәт юлы
* 1970-1975 елларда Алмания Демократик Җөмһүриятендә Варшава килешүе илләре гаскәрләре составында хәрби табиб булып хезмәт итә.
* 1976-1982 елларда Пятигорск шәһәрендә ССРБ саклану министрлыгының санаториенда табиб булып хезмәт итә.
* 1982-1993 елларда Мәскәүдә ССРБ иң югары дәүләт, хөкүмәт җитәкчеләренә медицина хезмәте күрсәтү үзәгендә эшли.
* 1993-2005 елларда халык медицинасының Бөтенрусия армия үзәге җитәкчесе.
2005 елның 31 декабрендә Мәскәүдә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1991 Генерал-майор. 
* Русиянең атказанган табибы.

## Гаиләсе
Хатыны Люция.
* *уллары* Рәшит, Дамир, *югары медицина белеме алганнар*.
* *кызы* Алсу, *Плеханов исемендәге икътисад академиясен, Оксфорд көллиятен тәмамлаган*.
 
## Чыганаклар
# Сарман районы энциклопедиясе (*төзүче* Дамир Гарифуллин). 1нче китап. Чаллы: «Идел-йорт», 2000.

## Әдәбият
# Ф. Госманов. Карашай егете - генерал. «Сарман», 2000 ел, 6 июнь.

## Сылтамалар
* Карашай-Саклау мәктәбе сайты

Төркем:Минзәлә медицина укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Самар медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Генераллар
Төркем:Хәрби табиблар
Төркем:РФ атказанган табиблары