open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гибралтар

**Гибралта́р** ( ) — Пиреней ярымутравының көньягында урнашкан Бөекбритания территориясе. Урта диңгезне һәм Атлантик океанны тоташтырган Гибралтар бугазында мөһим стратегик позицияне били. НАТОның хәрби-диңгез базасы.

Гибралтар ватандашлары — бер үк вакытта Бөекбритания һәм Европа Берлеге ватандашлары. Алар Европа парламенты сайлауларында катнаша алалар, ләкин Гибралтар җирендә Шенген килешүе һәм кайбер башка АБ кагыйдәләре гамәлдә түгел.

Гибралтар — Европада маготлар (кыргый маймуннар) яшәгән бердәнбер урын. Җирле ышанулар буенча соңгы магот үлгәнгә кадәр Гибралтар Бөекбритания территориясе булыр.

## Тарих
Гибралтар тарихы гаять бай һәм үз эченә 3000 елны ала. Финикиялеләрнең һәм карфагенлыларның бу җирләрдә корабларны калдырулары билгеле. Рим империясе вакытында да Гибралтар аның җирләренә кергән.

Озак вакыт буенча Гибралтарга гарәпләр сахип чыкканнар. Алар бу җирләрне 711 елда яулыйлар. 1462 елда Испания бу җирләрне басып ала, ләкин 1704 елда Гибралтарны инглиз гаскәрләре яулый. 1713 ел килешүенә күрә Гибралтар Бөекбритания җире булып таныла.

1830 елда Гибралтар колония статусын ала. 1967 елның 10 сентябрендә үткәрелгән референдумда Гибралтар ватандашлары Бөекбританиядә калу өчен тавыш биргәннәр.
## Дин
2012 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча, Гибралтар халкының 72,1 % ка якыны католиклар. Башка христиан конфессияләреннән Англия чиркәве (7,7 %), Иегова шаһитләре тарафдарлары бар. Халык саны буенча өченче дин — Ислам (халыкның 3,6 % ы). Шулай ук һинд дине (2 %), Бәһаи дине әгъзалары һәм 763 кешедән торган яһүд дине җәмгыяте (халыкның 2,4 % ы) бар.
* Гибралтарда ислам
## Моны да карагыз
* Гибралтарлылар

## Фотосурәтләр

Файл:Strait of Gibraltar 5.53940W 35.97279N.jpg|Иярчен фотосурәте
Файл:Rock of Gibraltar seen from Punta Carnero.jpg|Гибралтар манзарасы
Файл:Gibraltar Airport, Bay of Gibraltar and La Línea from the Rock.jpg|Гибралтар һава аланы
Файл:Portrait of a father.jpg|Маготлар
Файл:Mosque of Gibraltar.jpg|Гибралтар мәчете

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гибралтар хөкүмәтенең рәсми сайты 
* Гибралтар турында тулы мәгълүмати портал 

Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Хәрби портлар
Төркем:Шәһәр-дәүләтләр
Төркем:Европаның бәхәсле территорияләре
Төркем:Гибралтар
Аланд утраулары

**Ала́нд утраулары́** (, ) — Балтыйк диңгезендә урнашкан архипелаг. Финляндиянең автоном вилаяте. Коры җир буенча Швеция белән чиге бар.

Аланд утрауларының 60 утравында кешеләр яши. Тагын якынча 6 мең утравы бар. Башкаласы — Мариехамн шәһәре.

Рәсми рәвештә акча берәмлеге евро булса да, швед кронасы да кулланыла.

## Административ бүленеш
Административ яктан ил 16 комуннага буленә:
thumb|left|Комунналар харитасы

## Истәлекле урыннар
* Мариехамн шәһәре.
* Кастельхольм. Сунд коммунасында урнашкан Урта гасырлар сарае.
* Бомарсунд. Кирмән калдыклары.

## Фотосурәтләр

Файл:Aaland_5.jpg|Лемстремский каналы
Файл:Bomarsund Bridge Sund Finland.jpg|Престе утравында күпер
Файл:Simskäla, kvarn och morgondimma.jpg|Эстра Симшела
Файл:AlandsFlag.JPG|Аланд утрауларының байрагы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аланд утраулары хөкүмәтенең рәсми сайты 
* Туризм сайты    

Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Аланд утраулары
Гернси

**Ге́рнси** яки **Сарния** ( ,  , ) — Ла-Манш бугазында урнашкан утрау. Норманд утрауларына керә.

Гернси  Бөекбритания юрисдикциясенә керә, ләкин аның өлеше түгел.

Башкаласы — Сент-Питер-Порт шәһәре. Рәсми телләр — инглиз, француз. Утрауның үз домены бар.

## Административ бүленеш

## Фотосурәтләр

Файл:Victoria Tower top St Peter Port Guernsey.jpg|Виктория манарасы
Файл:Guernsey July 2010 109, Vale Church.jpg|Зират
Файл:Guernsey landscape 2 (1993).jpg|Гернси табигате
Файл:Elizabeth College Guernsey.jpg|Елизавета көллияте


Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Инглиз телле илләр һәм территорияләр
Төркем:Гернси
Словакия

**Словакия Җөмһүрияте** *([[Словак теле|словакча]] Slovensko һәм Slovenská republika)* – Үзәк Европaда урнашкан, диңгезгә чыкмаган дәүләт. Башкаласы — Братислава шәһәре. Төньяк-көнбатышта Чехᴎя белән, төньякта Πольша белән, көнчыгышта Украина белән, көньякта Маҗарстан белән, ә көньяк-көнбатышта исә Австрия белән чиктәш.

## Тарих
2004 елдан Словакия НАТО әгъзасы, 2004 елдан ул Европa Союзына керә.
Словакиянең территориясы 49 000 дүрткел километр (19 000 дүрткел милә) били һәм күбесенчә таулы урын. Халык саны 5 миллионнан артык һәм күбесенчә словаклардан тора. Аның башкаласы һәм иң зур шәһәре Братислава. Рәсми тел булып, славән телләр гаиләсе әгъзасы словак теле тора.
Славәннар хәзерге Словакия территориясенә 5-енче һәм 6-ынчы гасырда килгәннәр. 7-енче гасырда алар Само Империясен барлыкка китерүдә әһәмиятле роль уйнаган һәм 9-ынчы гасырда Нитра Кенәзлеген нигезләгәннәр. 10-ынчы гасырда территория Венгрия Патшалыгына кертелгән, шул ук вакытта ул үзе Габсбурглар Империясе һәм Австро-Маҗарстан Империясе өлеше булган. Беренче бөтендөнья сугышыннан һәм Австро-Маҗарстан Империясен таркатудан соң, словаклар һәм чехлар Чехословакияне нигезләгәннәр. Аерым Словак Җөмһүрияте (1939-1945) Икенче Бөтендөнья Сугышы вакытында булган һәм Нацистлар Германиясенең клиент дәүләте булган. 1945 елда Чехословакия коммунистлар хөкемдарлыгы астында Сәвит иярчене буларак кабат торгызылган. Словакия 1993-енче елның 1 январенда Чехословакияне имин рәвештә таркатудан соң бәйсез дәүләт була.

## Дин
Словакия Конституциясе дин тоту иреген гарантияли. Күрше Чихᴎя белән чагыштырганда, Словакия шактый дини ил (халыкның 77% ы). 
Ил халкының 13,7 % ы үзләрен атеист (*агностик*) дип саный.

Словакиядә төп дин — христианлык. Дин тотучыларның күбесе (62 %) — католиклар. Шулай ук грекокатоликлар да бар (4,1 %). Тарафдарлары саны буенча икенче дини төркем — протестантлар (10,8 %), лүтераннар (нигездә, словаклар) һәм реформатлар (нигездә, маҗарлар). Православие (0,9 %), нигездә, руслар арасында илнең төньяк-көнчыгышында таралган. Словакиядә 50 000 православие дине вәкиле яши һәм 125 гыйбадәтханә һәм 105 православие мәхәлләсе урнашкан.

Ил халкының 1,1 % ы башка конфессияләргә  карый. Сугышка хәтле булган 120 000 яһүдтән 2 300 е калган.
 
Словакиядә 4 меңнән 5 меңгә кадәр мөселман яши. Мөселманнарның төгәл санын билгеләү мөмкин түгел, чөнки ислам — дәүләт тарафыннан танылган һәм теркәлгән дин түгел. Шуңа күрә илдә бер генә рәсми ачылган мәчет тә юк.
* Словакиядә ислам
* Словакиядә Һинд дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Братислава мәчете

Төркем:Европа дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Бәраәт кичәсе

**Бәраәт кичәсе** *([[гарәпчә|гар.]]:*'ليلة منتصف شعبان*', )* &nbsp;— мөселман ел хисабы белән шәгъбан аеның 14 еннән 15 нче төненә туры килгән кичә. Бәраәт сүзе гарәпчәдән тәрҗемә иткәндә "берәр авырлыктан котылу" мәгънәсен белдерә.

Мөселманнар ышануынча, бу төнне Аллаһы Тәгалә кешеләрнең еллык язмышын, бәхет-сәгадәтләрен билгели. Шулай ук ике Бәраәт кичәсе арасында үләсе кешеләрнең исемнәре теркәлә. Бәраәт гөнаһлардан котылу, бәхет һәм иминлек, уңышлар һәм изгелекләр иңә торган кичә дип санала. Шуңа күрә бу кичәдә мөселманнар Аллаһы Тәгаләдән үзләренең һәм мәрхүмнәрнең гөнаһларын ярлыкавын сорап дога кылалар.

Шулай ук бу кичәдә Коръән Ләүхел-Мәхфүздән *<small>([[:ru:Хранимая скрижаль|ru]])</small>* күкләргә иңгән дип санала. 

Ислам голәмасы белдергәнчә, Кадер кичәсеннән соң иң изге кичә – Бәраәт кичәседер. Чөнки Коръән беренче мәртәбә Бәраәт кичәсендә дөнья күгенә иңдерелгән һәм Кадер кичәсендә Пәйгамбәребез (с.г.в.)гә вәхи кылына башлаган.

Бәраәт кичәсендә киләчәк бер ел эчендә бөтен мәхлукатның, бөтен барлыкның ризыклары, байлык вә ярлылык xәлләре, дөньяга мөнәсәбәтле дәрәҗәләре, яңа туачак вә ул ел эчендә вафат булачак кешеләр – барысы да бу кичне билгеләнер дип санала.

## Сылтамалар
* Мөселманнар өчен изге булган Бәраәт кичәсе якынлаша 
* Бүген – Бәраәт кичәсе

Төркем:Ислам бәйрәмнәре
Җерси

**Җе́рси** яки **Дже́рси** ( ,  , ) — Ла-Манш бугазында урнашкан утрау. Норманд утрауларына керә, алар арасында иң зур утрау.

Джерси Бөекбритания юрисдикциясенә керә, ләкин ул Бөекбритания өлеше түгел. Берләшкән Патшалык исә Джерсины якларга тиешле.

1940—1945 елларда утрау нацист Алмания тарафыннан басып алынган иде. 9 май көнне исә утрауда Азатлык көне билгеләнә.

Халык саны 92,5 мең кешене тәшкил итә. Милли состав: 51.1% — Джерсилеләр, 34.8% — инглизләр, 6.4% — португаллар, 2.6% — ирландлар, 1.7% — французлар, 3.4% — башкалар.

## Административ округлар
left|300px|thumb|Округлар харитасы
# Сент-Һелиер (St. Helier)
# Сент-Брелад (St. Brelade)
# Сент-Вен (St. Ouen)
# Сент-Мартин
# Сент-Мэри (St. Mary)
# Сент-Җон (St. John) 
# Тринити (Trinity)
# Сент-Сейвьер (St. Saviour)
# Грувиль (Grouville)
# Сент-Клемент (St. Clement)
# Сент-Лоренс (St. Lawrence)
# Сент-Питер (St. Peter)

## Фотосурәтләр

Файл:Jersey Airport signage in Jèrriais.jpg|Джерси һава аланы
Файл:Wandernbonnenuit.jpg|Джерси табигате
Файл:Royal Court States Building Saint Helier Jersey.jpg|Парламент бинасы
Файл:Mont Orgueil castle Jersey.jpg|Манзара


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Парламент сайты 
* Джерси туризмы    

## Моны да карагыз

Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Джерси
Мэн утравы

**Мэн утравы** (, мэнча *Ellan Vannin*) — Британия таҗының җире. Ирланд диңгезендә урнашкан. Мәйданы — 572 км². Мэн утравының парламенты дөньяның иң борынгыларыннан берсе, ул 979 елдан бирле эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Буйсынган территорияләр
Төркем:Мэн утравы
Ла-Манш

**Ла-Ма́нш** *([[Француз теле|фр.]] la Manche — җиң)*, шулай ук **Ингли́з бугазы** *([[Инглиз теле|ингл.]] English Channel)* — Франция яры һәм Бөекбритания утравы арасында урнашкан бугаз.

1994 елның 6 маенда бугаз аркылы төзелгән тимер юл тоннеленең тантаналы ачылышы була.

Төркем:Ла-Манш
Төркем:Атлантик океаны бугазлары
Төркем:Франция географиясе
Төркем:Бөекбритания географиясе
Бугаз

[left|150px|thumb|[Мозамбик бугазы]]
**Бугаз** (, ) — ике коры җир арасында урнашкан, ике су бассейнын тоташтырган су даирәсе.

Бугазлар озынлык, иң зур һәм иң кечкенә киңлек, тирәнлек, юнәлеш һәм агым тизлеге буенча билгеләнәләр. Көймәләр йөри торган бугазлар өчен лоцияләр языла.

Дөньяның иң бугазы — Мозамбик бугазы (озынлыгы 1760 км). Җир шарының иң киң бугазы — Дрейк бугазы (киңлеге 820 км).

Төркем:Бугазлар
Глюкоза

**Глюкоза** (C6H12O6) – мөһим углевод. Күпчелек җиләк-җимешнең суында очрый, кеше өчен энергия чыганагы булып тора. Глюкоза сүзе баллы мәгънәсенә туры килүче грекча *глюкус* () сүзеннән килеп чыккан. "-Оза" кушымчасы исә шикәрне аңлата.

## Физик үзлекләре
Тәме баллы ак кристаллик матдә. Суда яхшы эри.

## Биологик роле
Глюкоза – фотосинтезның төп продукты, Кальвин циклында барлыкка килә.

Кеше һәм хайван организмында глюкоза энергияның төп һәм иң универсаль чыганагы булып тора. Хайван организмының барлык күзәнәкләре дә глюкозаны үзләштерү үзлегенә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Күмерсулар
Джонни Депп

**Джонни Депп** (, тулы исеме **Джон Кристофер Депп Икенче**, , 1963 елның 9 июнендә, Овенсборо, Кентуккида туган) — күренекле АКШ актеры, режиссер, сценарист һәм продюсер. Зур популярлыкка Тим Бертон фильмнары һәм Кариб диңгезе юлбасарлары фильмнар сериясе аша ирешкән. «Алтын глобус» премиясе лауреаты.

2012 елда Джонни Депп Гиннес рекордлар китабына иң югары хезмәт хакын алган актер буларак керде (еллык кереме — $75 млн).

## Тормыш юлы
АКШның Кентукки штатында туа. Әле яшүсмер булган чакта, аның әти-әнисе аерылышалар, әнисе язучы Роберт Палмерга кияүгә чыга. Киләчәктә Джонни Депп үзенең илһамчысы дип нәкъ үги атасын атый. 12 яшьтән тәмәке тарта башлый, алкоголь эчә, 15 яшьтә наркотиклар белән мавыга. Мәктәптән куылганнан соң музыка белән шөгыльләнә башлый. Төрле музыкаль төркемнәрдә уйный башлый.

20 яшендә Джон гример булып эшләгән Лори Энн Эллисонга өйләнә. Хатыны аны Николас Кейдж белән таныштыра, Николас исә Джонга аның агентына мөрәҗәгать итәргә киңәш итә. Депп «A Nightmare on Elm Street» («*Карамалар урамындагы дәһшәт*») фильмында төшә. Аннан күп кенә телепроектларда һәм фильмнарда катнаша башлый.

Тим Бертон белән хезмәттәшлек «Edward Scissorhands» («*Эдвард кайчы-куллар*») фильмы белән башланып китә. Фильм өчен Депп «Алтын глобуска» номинация ала.

2004 елда «Кариб диңезе юлбасарлары: «Кара Энҗе бөртеге» каргышы» фильмында уйнау өчен ул беренче тапкыр Оскар премиясенә тәкъдим ителә. «Тылсымлы ил» фильмы өчен дә ул Оскар номинациясен ала. «Суини Тодд» фильмы аңа өченче номинацияне китерә. Тик Оскар алу бәхете аңа тәтеми.

Хәзерге вакытта Джонни Депп фильмнар төшерү эшендә актив катнаша.

## Фильмография

## Сылтамалар

* 

Төркем:АКШ актерлары
Берләшкән Гарәп Әмирлекләре

**Берләшкән Гарәп Әмирлекләре** (*БГӘ*,  *’Әл-’Има̄ра̄т ’әл-ʻАраби́йя ’әл-Мутта́һида*) — көньяк-көнбатыш Азиядә, Гарәбстан ярымутравының көнчыгыш өлешендә урнашкан дәүләт. Көнбатышта һәм көньякта Согуд Гарәбстаны белән, көньяк-көнчыгышта һәм төньяк-көнчыгышта Оман белән чиктәш.

Берләшкән Гарәп Әмирлекләре халкының саны 4,8 млн. кеше, боларның 70 % кадәр — көньяк һәм көньяк-көнчыгыш Азиядән эшчеләр. Җирле халык күбесенчә суннит мөселманнары белән тәкъдим ителгән. Берләшкән Гарәп Әмирлекләре 7 әмирлектән тора: Әбу-Даби, Гаҗман, Дөбәй, Рәэсел-Хәймә, Өммел-Кайвәйн, Фөҗәйрә һәм Шарҗә. Башкала — Әбу-Даби шәһәре.

## География
200px|left|thumb|Берләшкән Гарәп Әмирлекләренең харитасы
Берләшкән Гарәп Әмирлекләре көнбатышта һәм көньякта Согуд Гарәбстаны белән, көньяк-көнчыгышта һәм төньяк-көнчыгышта Оман белән чиктәш. Мәйданы 83&nbsp;600 км².

## Идарә-җир төзелеше
Берләшкән Гарәп Әмирлекләре — җиде әмирлектән торган федерация дәүләте. Һәр бер әмирлек — тулы монархияле кечкенә дәүләт.

## Тарих
VII нче гасырда монда урнашкан кечкенә шейхлыклар Ислам динен кабул итеп, Гарәп халифатына керделәр. Шул чорда Дөбәй, Шарҗә, Фөҗәйрә шәһәрләре барлыкка килделәр. Халифат кечсезләнүе белән, шәехлыкларның автономиясе үсте. X–XI нче гасырларда Гарәбстан ярымутравының көнчыгыш өлеше карматлар дәүләтенә керде, ә аның таркалуыннан соң Оман шаукымы астына ләкте.

XV нче гасырның ахырында бу җирләрдә хуҗа булып Аурупа ныкланды.

## Дин
Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә рәсми дин — ул халыкның 76 % ы тотучы ислам дине. Ил халкының 9 % ын христианнар, якынча 10 % ын һинд дине яки буддачылык тарафдарлары һәм 5 % ын башка диннәр вәкилләре алып тора.

Берләшкән Гарәп Әмирлекләре халкының 85 % ы бу илнең гражданнары булып тормый. Чит ил кешеләре Көньяк һәм Көньяк-Көнчыгыш Азиядән, Якын Көнчыгыш, Аурупа, Үзәк Азия, Бәйсез Дәүләтләр Берлеге һәм Төньяк Америкадан килгән.
* Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә ислам

### Британия шаукымы
### Бәйсез дәүләт

## Сәясәт

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз


Төркем:Федератив дәүләтләр
Азиядә урнашкан дәүләтләр һәм буйсынган территорияләр исемлеге

**[[Азия]]дә урнашкан [[дәүләт]]ләр һәм [[колония|буйсынган территорияләр]] исемлеге:**
Балтыйк диңгезе

**Балтыйк диңгезе** — кыйтга эчендә урнашкан диңгез. Балтыйк диңгезе Европаның төньягында урнашкан, Атлантик океанның бассейнына керә.

Утрауларны исәпләмичә өслегенең мәйданы 415 мең км². Суның күләме 21,5 мең км³.

Балтыйк диңгезе Россия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Алмания, Дания, Швеция һәм Финляндиянең ярларын юа.

Балтыйк диңгезенең эре култыклары: Фин култыгы, Ботник култыгы, Рига култыгы, Курш култыгы. Эре утраулар: Готланд, Эланд, Борнхольм, Волин, Рюген, Аландия һәм Сааремаа.

Балтыйк диңгезенә коючы эре елгалар: Нева, Нарва, Көнбатыш Двина (Даугава), Неман, Преголя, Висла, Одер һәм Вента.

Эре портлар: Вентспилс, Санкт-Петербург, Калининград, Балтийск, Клайпеда, Киль, Любек, Копенһаген, Гданьск, Щецин.

## Искәрмәләр

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Төркем:Балтыйк диңгезе
Татарстан Конституциясе

right|250px|thumb
**Татарстан Республикасы Конституциясе** – Татарстан Җөмһүриятенең төп кануны. 1992 елда кабул ителгән.

## Өлешләр
* Башы: Әлеге Конституция, Татарстан Республикасының күпмилләтле халкы һәм татар халкы ихтыярын чагылдырып,
** кеше һәм граждан хокукларының һәм ирекләренең өстенлеген гамәлгә ашыра,
** халыкларның гомумтанылган үзбилгеләнү хокукына, аларның тигез хокуклылыгы, ихтыяр белдерүнең иреклелеге һәм бәйсезлеге принципларына нигезләнә,
** тарихи, милли һәм рухи традицияләрнең, мәдәниятләрнең, телләрнең сакланып калуына һәм үсешенә, гражданнар татулыгын һәм милләтара килешүне тәэмин итүгә ярдәм итә,
** демократиянең ныгуына, Татарстан Республикасының социаль-икътисадый үсешенә, Россия Федерациясе халыкларының федерализм принципларында тарихи барлыкка килгән бердәмлеген саклап калуга шартлар булдыра.
* 7 кисәк;
* 4 бүлек;
* 126 маддә.

## Кабул итү
1990 елның 30 августында Татарстан суверенитеты турында декларация кабул ителә. 1992 елның 21 мартында Татарстан суверенитеты турында референдум үткәрелә, тавыш бирүчеләрнең 61,4 проценты суверенитетны хуплыйлар. Әлеге процессларны кануни яктан саклап калу максатыннан Татарстан Конституциясен язу зарурилыгы баса. Аны әзерләү өчен махсус комиссия оеша.

Моңа кадәрге ТАССР Конституцияләре бары тик декларатив характерда була һәм кырыс партия цензурасы шартларында кабул ителә. Яңа Конституцияне язу исә катлаулы вәзгыятьтә бара: Татарстан статусы турында федераль үзәк белән даими сөйләшүләр алып барыла, Казан урамнарында татар милли хәрәкәте һәм үзен демократик дип атаган хәрәкәт вәкилләре даими урам чараларын оештырганнар.

Яңа Татарстан Конституциясе проекты 1991 елның 31 декабрендә киң фикер алышу өчен тәкъдим ителә, аңа карата барлыгы 5,3 мең тәкъдим, төзәтмә кертелә. Халыкара хокукый экспертизалар үткәрелә. 1992 елның маенда Татарстан Югары Советы утырышында төп канунның беренче укылышы үтә. Халык депутатларыннан 500дән артык төзәтмә карала. Кайбер аерым мәсьәләләр зур бәхәс уята (тигез дәүләт телләре, дәүләт хакимиятен оештыру, республика гражданлыгы һ.б.).

1992 елның 6 ноябрендә Татарстан Конституциясе Югары Совет тарафыннан кабул ителә.

## Төзәтмәләр
Татарстан Конституциясенә төзәтмәләр 15 тапкыр кертелә: 1994 елның 29 ноябрендә, 1995 елның 30 марты һәм 8 декабрендә, 1996 елның 27 ноябрендә, 1999 елның 26 маенда һәм 21 июлендә, 2000 елның 3 марты, 31 мае һәм 19 декабрендә, 2001 елның 28 июнендә, 2002 елның 19 апрелендә, 2003 елның 15 сентябрендә, 2004 12 мартында, 2005 елның 14 мартында.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Татарстан Республикасы Конституциясе
* Конституция Татарстана отмечает двадцатилетие  
* Как вы оцениваете Конституцию Татарстана спустя 20 лет? 

Төркем:Конституцияләр
Төркем:Татарстан дәүләтчелегенең хокукый актлары
Татарстан телләре турындагы канун

**Татарстан телләре турындагы канун** – 1992нче елның 8 июлендә Татарстан Дәүләт Шурасы тарафыннан кабул ителгән канун. Бу канун буенча Татарстан Республикасында татар һәм рус телләре дәүләт телләре булып тора.

1994 елда, әлеге Законны тормышка ашыру өчен, программа кабул ителә.

2004 елның 1 июлендә әлеге Канунга үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертелеп, ул “Татарстан Республикасы дәүләт телләре һәм Татарстан Республикасында башка телләр турында” ТР Кануны дип атала башлый. Әлеге Канунны тормышка ашыру өчен “2004-2013 елларга Татарстан Республикасы дәүләт телләрен һәм Татарстан Республикасында башка телләрне саклау, өйрәнү һәм үстерү буенча Татарстан Республикасы дәүләт программасы” эшләнә.
## Чыганаклар
* ТР Законы № 44-ЗРТ, 28.07.2004

Төркем:Татарстан дәүләтчелегенең хокукый актлары
Ио (иярчен)

**Ио́** () — Юпитерның иярчене. Дүрт Галилей иярченнәре арасында планетага иң якын.

Төркем:Юпитер иярченнәре
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Юпитер

Бу сүзнең берничә аңламы бар:
* **[[Юпитер (мифология)|Юпитер]]** — Рим мифологиясендә уйланма илаһ, борынгы грекларның Зевсына тәңгәл килә
* **[[Юпитер (планета)|Юпитер]]** — Кояш системасының планетасы
* **[[Юпитер (әсбап)|Юпитер]]** — бик көчле яктырткыч әсбап
Европа (иярчен)

**Европа** () — Юпитерның иярчене. Дүрт Галилей иярчене арасында иң кечкенәсе.

Европа иярчене күбесенчә силикат токымыннан тора, үзәгендә тимер төш урнашкан.

Европа уртача радиусы 1560,8±0,5 км, Юпитерга карата һәрвакыт тик бер ягы белән борылган (синхронланган).

Өслеге бик яссы һәм боздан тора, анда бик аз кратерлар, ләкин күп ярыклар бар.

Европа котыпларында температурасы **-223 С** (50 К), экваторында **-163 С** (110 К).

Өслегенең яшьлеге һәм тигезлеге булганга күрә аның астындагы су океандагы микроскопик тереклек хакында фараз бар.

Агылыш көчләре сәбәпле шушы фараз ителгән су океан катмый, ахры. Агылыш көчләренең периодик үзгәрешләре иярченнең деформациясенә китерә һәм асты катламнарны җылыта.

Иярчендә сирәк атмосфера бар, ул күбесенчә уттуардан тора, атмосфера басымы нибары 0,1 мкПа, яки 10−12 атм тәшкил итә.

## Ачылыш тарихы һәм атамасы
Европа Галилео Галилей тарафыннан 1610 елда үзе уйлап тапкан телескоп ярдәмендә ачыла. Шулай ук иярченне ачуны немец астрономы Симон Мариус та дәгъвалый. Ул иярченне 1609 елда күзәтә, ләкин моның белән бәйле мәгълүматларны вакытында бастырмый.

Иярченгә борынгы грек мифологиясе персонажы Европа исеме бирелә. Бу атаманы 1614 елда Симон Мариус тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Статья «Скрытый океан Европы», Планетные системы // на сайте allplanets.ru
* Europa: Overview  // NASA
* Список веб-страниц, посвящённых Европе 
* Европа — индекс обитаемости  
* Лед Европы воссоздали на Земле

Төркем:Юпитер иярченнәре
Төркем:Җирдән читтәге тереклек эзләү
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Ганимед (иярчен)

**Ганимед** () — Юпитерның иярчене. Дүрт Галилей иярченнәреннән берсе.

Төркем:Юпитер иярченнәре
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Каллисто (иярчен)

**Каллисто́** () — Юпитерның иярчене. Дүрт Галилей иярченнәренең берсе. Зурлыгы буенча Кояш системасында өченче урында тора һәм Меркурийгә тигез (әмма масса буенча өч тапкыр кимрәк).

## Ачышның тарихы һәм атама
Каллистоны 1610 елда тарихта беренче телескоп аша Галилео Галилей ачты. Ачышта беренчелекне, 1609 елда Каллистоны күзәтеп алган, алман астрономы Симон Мариус дәгъвалады, әмма ул үз вакытта бу турында мәгълүматларны бастырып чыгармаган.

«Каллисто» исеме 1614 елда Мариус тәкъдим итте, әмма тик XX гасырның уртасыннан ул гомум кулланыла торган булды. Галилей исә үз ачкан иярченнәргә тик тәртип саннарыны бирде, Каллистоны «Юпитерның дүртенче иярчене» дип билгеләде.

Иярчен борынгы греклар мифлардагы Каллисто — Зевсның (Юпитерның) сөяркәсе исеменә карап Каллисто атамасы алды.

## Матди хасиятләр
Каллисто Кояш системасының иң зур кратерланган җисемнәреннән берсе. Димәк аның өслеге бик иске (4 млрд. ел чамасы), ә аның геологик активлыгы артык түбән.

Чамалау буенча, Каллисто 200 км калынлыгындагы боз кабыгы белән капланган, аның астында исә 10 км калынлыгындагы су катламы бар. Эчкәрерәк катламлары, булса кирәк, тыгызланган тау токымнары һәм боздан гыйбарәт, иярченнең үзәгенә таба тау токымнары һәм тимер артуы белән. Гомумән шундый төзелеш зур күк җисемнәренә хас түгел, гадәттә аларның бөтен төше бар.

Каллистоның тыгызлыгы галилейныкы иярченнәрдән иң түбән (никадәр Юпитердан ерак, шулкадәр түбән). Каллисто, мөгаен, 60 % боз һәм судан, 40 % тау токымнары һәм тимердан гыйбарәт. Охшаш составны Титан һәм Тритон ия булалар.

## Сылтамалар
* Каллисто турында сайт 

Төркем:Юпитер иярченнәре
Төркем:Әлифба буенча планеталар һәм иярченнәр
Галилей иярченнәре

**Галилей иярченнәре** - Юпитерның 4 иң зур иярчене: Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто.

1610нче елның 7 гыйнварында Галилео Галилей тарафыннан ачылалар.

Төркем:Юпитер иярченнәре
Төркем:Галилео Галилей
Мисыр

**Мисы́р** (‎‎ – *Миср*, мәсри *مصر* – *Маср*), рәсми атама **Гарә́п Мисы́р Җөмһүрияте́** ( – Җүмһүрийәт Миср әл-Гарәбиййә, мәсри جمهورية مصر العربية – Гөмһөрейәт Мәср әл-Гарәбеййә) – төньяк-көнчыгыш Африкада һәм Синай ярымутравында урнашкан дәүләт. Исраил, Фәлистыйн, Судан һәм Ливия белән чиктәш. Төньякта Урта диңгез белән, ә көнчыгышта Кызыл диңгез белән юыла.

## Җәгърафи мәгълүмат

left|200px|thumb|Иярчен фотосурәте
Мисырның мәйданы — 1 001 450 км². Ләкин илнең климатик корылыгы аркасында, халык күбесенчә Нил елгасы буенча яши. Ягъни Мисыр халкының 99 проценты җирнең якынча 5,5 процентын гына куллана.

Мысыр көнбатышта — Ливия, көньякта — Судан, төньяк-көнчыгышта Фәлестыйн һәм Исраил илләре белән чиктәш. Төньяктан ул Урта диңгез, көнчыгыштан — Кызыл диңгез сулары белән юыла. Согуд Гарәбстаны һәм Үрдүн белән Мысыр диңгез аша чиктәш.

Мысыр урнашкан урын әһәмиятле геополитик роль уйный, чөнки ул Синай ярымутравы аша Африка һәм Азия күпере булып тора. Шулай ук Сүәеш каналы да Урта диңгез белән Һинд океанын тоташтыра.

Мисырның бөтен җирләре аша дөньяның иң зур елгаларының берсе — Нил ага.

## Тарих

* 1798 елның 21 июлендә — Наполеон Мисырда төрек гаскәрләрен тар-мар итә (*рәсемдә*). 
* 1958 — Сүрия һәм Мисыр бердәм хөкүмәт төзи.

## Мисыр дәүләт һимны

## Халык

right|220px|thumb|Мисыр демографиясе
2011 ел фаразларына күрә Мисырда 80 миллион 800 меңнән артык кеше яши. Бу күрсәткеч белән ил дөньяда 16 нчы урында тора. Ел саен халык саны 2 %-ка арта.

Уртача гомер озынлыгына килгәндә, ир кешеләрдә бу күрсәткеч — 69,8 ел, хатын-кызларда — 75,1 ел.

Милли состав: гарәпләр — 98 %, калган халыкны нубиялеләр, бәрбәрләр һ. б. халыклар тәшкил итә.

2005 ел мәгълүматларына караганда ирләрнең 83 %-ы белемле булса, хатын-кызларның 59 %-ы — белемле.

Халыкның 43 %-ы шәһәрләрдә яши. Иң Эре шәһәрләр — Каһирә, Искәндәрия, Җизә, Шубра әл-Һәймә, Порт-Сәид, Сүәеш.

 ил халкының ~91 % тәшкил итә. Иң эре этник азчылык — төрекләр, греклар, абазлар һәм бәдәви гарәп кабиләләре, сива һәм нубиялеләр.

Рәсми тел — гарәп теле, инглиз һәм француз телләре киң таралыш алган .

Чит илләрдә 2,7 миллионга якын мисырлы яши. Согуд Гарәбстаны, Ливия, Иордания һәм Күвәйт кебек гарәп илләрендә Мисыр иммигрантларының 70 % ы яши. Калган 30 % ы Европа һәм Төньяк Америкада  (90 000 Италиядә, 110 000 Канадада һәм 318 000 Америка Кушма Штатларында) гомер итә.

## Дин
Халыкның 90 % — мөселманнар (сөнниләр), 9 % — христианнар (коптлар).
Илдә ислам тарафдарлары ~90 %  (нигездә, сөнниләр), христианнар — 10 %, яһүд дине вәкилләре — 200 кеше. 2000 кешедән кимрәк булган Бәһаи җәмгыяте хөкүмәт тарафыннан танылмый.
* Мисырда ислам

## Мәдәният

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мисырның хөкүмәт хезмәтләре порталы   
* Мисырның мәгълүмати порталы   
* Мисырда туризм 

## Шулай ук кара
* Борынгы Мисыр
* Мәмлүкләр Мисыры
* Мисырны өйрәнү

Төркем:Мисыр
Төркем:Африка дәүләтләре
Фанус

right|200px
**Фанус** – төрле төсле матур формалы фанар. Каһирә шәһәрендә яшәүчеләр аларны Ураза башлану белән эләләр.

Төркем:Мисыр мәдәнияты
Квебек

**Квебе́к** (фр. *Québec*, ин. *Quebec*) — мәйданы буенча беренче, ә халык саны буенча икенче булган Канада провинциясе.
Квебек идарә үзәге - Квебек шәһәре, халык саны - 735 мең кеше. Квебек төбәгендә иң зур һәм Франциядән тыш урнашкан француз телле иң эре шәһәр - Монреаль урнашкан.
## Географиясе
Квебек Көньяк Америка көньяк-көнчыгышында урнаша, көньякта АКШ белән чиктәш.
Квебек Канаданың иң зур төбәге, аның мәйданы 1 542 056 км², халык саны 7,8 миллион кеше тәшкил итә.
**Бердәнбер рәсми тел - [[француз теле]]**, ул халыкның 80% өчен туган тел булып тора.
## Тарих
Квебек тарихы Жак Картье сәяхәте белән башлана.
1763 елда Квебек Бөекбритания контроле астына күчә, соңрак Канада конфедерациясенә керә.
Квебекта яшәүче француз телле кешеләр вакыт-вакыт Квебек бәйсезлеге өчен көрәшәләр, ләкин 1980 һәм 1995 елда үткәрелгән референдумнар нәтиҗәләре төбәкнең Канададан аерылуына китермәде.
## Квебек халык гимны
**Gens du Pays**
Le temps qu’ on a pris pour dire: je t’aime,
C’est le seul qui reste au bout de nos jours.
Les vœux que l’on fait, les fleurs que l’on sème
Chacun les récolte en soi-même
Aux beaux jardin du temps qui court.
**CHORUS:**
*Gens du pays, c’est votre tour* 
*De vous laisser parler d’amour,*
*Gens du pays, c’est votre tour*
*De vous laisser parler d’amour.*

Le temps de s’aimer, le jour de le dire
Fond comme la neige aux doigts du printemps.
Fêtons de nos joies, fêtons de nos rires
Ces yeux où nos regards se mirent,
C’est demain que j’avais vingt ans.
**CHORUS.**

Le ruisseau des jours aujourd’hui s’arrête
Et forme un étang ou chacun peut voir
Comme en un miroir l’amour qu’il reflète.
Pour ces coeurs à qui je souhaite
Le temps de vivre nos espoirs.
**CHORUS.**

**Әй, ватандаш!**
*(әдәби тәрҗемә)*
“Яратам!” – диеп, назла күңелемне, 
Үтә дә китә бит безнең тормыш.
Үтәлгән вәгъдә, үстергән гөлләр
Китерер лаеклы уңыш –
Гадел хөкемдар бу язмыш.
***КУШЫМТА:***
Әй, ватандаш, күңел назлап,
“Яратам!” – дип, әйтче кабат.
Әй, ватандаш, күңел назлап,
“Яратам!” – дип, әйтче кабат.

Яратыр көннәр, ялкынлы хисләр,
Язгы кар сыман, югала эреп;
Тәүге сагышның, назлы карашның
Яшик, дуслар, кадерен белеп –
Унсигез яшьтәге кебек.
***КУШЫМТА.***

Гомер кизләве, юлын эзләр ул,
Туктап калыр да, җәелеп, күл булыр.
Күреп кал берүк: көзгедәге күк,
Саф мәхәббәтең чагылыр –
Кадер-хөрмәтең шул булыр.
***КУШЫМТА.***

## Үзенчәлекләр
Башка Канададан аермалы буларак Квебекның хокук системасы катнаш чыгышка ия: хосусый хокук - роман-герман хокукына хас, иҗтимагый хокук - англо-сакс хокук тәртибенә хас була.

## Икътисад
Икътисадның төп тармаклары - аэрогаләми тармак, биотехнологияләр, фармацевтик сәнәгать, мәгълүмат технологияләре.

## Сылтамалар
* Квебек хөкүмәте рәсми сәхифәсе 
* Bonjour Québec, Quebec government official tourist site
* Laws to protect the endangered French languages
* Agora, online encyclopaedia from Quebec
* Quebec History , online encyclopaedia made by Marianapolis College
* Русскоязычный форум  и Вики-проект в Квебеке 

Төркем:Квебек
Әдрән диңгез

**Әдрән диңгез** – Урта диңгезнең бер өлеше, Апеннин һәм Балкан ярымутраулары арасында урнашкан. Италиянең (1000 кмдан артык), Словениянең (47 км), Хорватиянең (1777 км), Босния һәм Герцеговинаның (20 км), Черногориянең (200 км), Албаниянең (472 км) ярларын юа.

Көньягында Отранто бугазы ярдәмендә Ионик диңгез белән кушыла.

Иң эре яр буе утраулары – Крк (408 км²), Брач (396 км²), Црес (336 км²), Хвар (299 км²), Паг (287 км²) һәм Корчула (276 км²).

## Атамасы
Башка телләрдә диңгезнең атамалары: (итал. mare Adriatico, слов. Jadransko morje, хорв. һәм босн. Jadransko more, алб. Deti Adriatik, лат. mare Hadriaticum). Диңгезнең атамасы борынгыдан ук билгеле. Этруск колониясе Адриядән килеп чыккан атама башта диңгезнең төньягына карата гына кулланылган, соңрак, көньякта урнашкан Сиракузлар грек колониясенең әһәмияте арту белән, бөтен диңгез шулай атала башлаган (Геродот буенча).

## Төп портлар
* Италиядә – Триест, Венеция, Бари, Анкона, Бриндизи.
* Хорватиядә – Риека, Сплит, Дубровник.
* Черногориядә – Бар, Котор.
* Словениядә – Копер.
* Албаниядә – Дуррес, Влёра.

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Anna Axmatova

**Anna Andrey qızı Axmatova**, (; 1889-1966) - Urıs şiğriätneñ "Kömeş Ğasırı" şağiräse. Urıs lirik ğöref-ğädätlären däwam itterüçelärneñ berse. Lev Gumilöv anası.

Şağiräneñ yazmışı faciğäle bulğan, ul üze sörgenlektä bulmasa da, anıñ öç tuğanı: ire - böyek şağir N. Gumilev atıp üterelgän, soñğı watandaşlı ire - Punin törmädä öç tapqır utırğan, anda da ülgän, ulı - böyek tarixçı Lev Gumilöv 10 yıl artıq törmädä utırğan.

Tol xatınınıñ xäsräte Axmatovanıñ iñ mäşhür äsärendä - "Rekviem" poemasında taswirlanğan.

Axmatovanıñ änise - borınğı tatar - Äxmät xanı näselennän çıqqan. Ätise qızına üz familiä astında äsärläre imzalarğa tıyğan, şuña kürä yäş Anna söygän äbiseneñ - Axmatova familiäsen alğan häm soñraq danlağan.
## Tormıştan faktlar
* 17 yäşendä ata-babalarınıñ familiäsen alğan
* Böyek Watan suğışı waqıtında Çistay şähärendä yäşi
* Ğabdulla Tuqay, Musa Cälil äsärlären Urıs telenä tärcemä itä.
Кара диңгез

*[[Кара диңгезе]] белән бутамаска.*
 
**Кара диңгез** (, , , , , ) — Атлантик океан бассейнының эчке диңгезе. Босфор бугазы аркылы Мәрмәр диңгезе белән тоташа һәм Киреч бугазы аркылы — Азак диңгезе белән. Төньяктан диңгезгә Кырым ярымутравы уелып кергән. Кара диңгез өслегендә Европа белән Кече Азия арасындагы су чиге ята.

Кара диңгез Россиянең, Украинаның, Румыниянең, Болгариянең, Төркиянең, Абхазиянең һәм Гөрҗистанның ярларын юа.

Кара диңгез төньяктан көньякка иң күбе 1150 кмга, көнчыгыштан көнбатышка 580 кмга җәелгән.

Утраулар бик аз. Иң зурысы — Украинадагы 62 км² мәйданлы Җарылгач утравы. Калган утрауларның мәйданы 1 км²дан артык түгел.

Кара диңгезгә коючы иң эре елгалар: Дунай, Днепр, Днестр, һәм кечерәкләрдән — Мзымта, Псоу, Бзыбь, Риони, Кодор (Кодори), Ингур (Ингури), Чорох, Кызылырмак, Яшелирмак, Сакарья, Көньяк Буг.

Кара диңгездә иң эре портлары булган шәһәрләр:
* Россия: Новороссийск, Сочи, Туапсе, Кизләү, Керич, Акъяр, Ялта, Судак;
* Болгария: Бургас, Варна;
* Гөрҗистан: Батум, Поти;
* Абхазия (Гөрҗистан): Сухум;
* Румыния: Күстәнҗә;
* Төркия: Самсун, Трабзон;
* Украина: Әдис, Ильичёвск, Южное

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Кара диңгез
Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Бангладеш

**Бангладеш Халык Җөмһүрияте**, (), **Бангладеш** (  – Көньяк Азиядәге дәүләт. Бөтен чикләре буенча диярлек Һиндстан тарафыннан уратып алынган, бары көньяк-көнчыгышта күпмедер өлештә Бирма һәм Бенгалия култыгы белән чиктәш.

## Атама
Хәзерге Һиндстан штаты Көнбатыш Бенгал белән бергә Бенгалия этнолингвистик регионын тәшкил итә. Бангладеш атамасы рәсми бенгали телендә «Бенгалия иле» дигәнне аңлата.

## Тарих
Ил чикләренең хәзерге урнашуы Бенгал һәм Һиндстанның 1947 елда бүленүе вакытында, регион «Көнчыгыш Пакъстан» исеме белән яңадан төзелгән Пакъстан дәүләтенә кергәндә ачыклана. Әмма ул чакта «Көнчыгыш Пакъстан» «Көнбатыш Пакъстаннан» 1600 чакрымга сузылган чик белән аерылган була. Сәяси һәм тел дискриминациясе, өстәвенә, икътисади яктан кысу Пакъстанга каршы күтәрелешләр  барлыкка килүенә  китерә һәм 1971 елгы бәйсезлек өчен сугыш нәтиҗәсендә, Бангладеш дәүләте төзелә.  Бәйсезлек алган яшь дәүләткә ачлык, табигый катаклизмнар, коточкыч ярлылык, сәяси тотрыксызлык һәм хәрби түнтәрешлеләр күрергә туры килә. Демократик институтларны кире торгызу бары 1991 елда гына, сәяси көрәш тынгач һәм икътисадый үсеш башлангач кына мөмкин була. Хәзерге көндә Бангладеш дөньяви демократик дәүләт булып санала.
## Демография
Бангладеш халык саны буенча дөньяда җиденче урында тора һәм ул дөньяның халык иң тыгыз урнашкан, ярлылык дәрәҗәсе югары булган дәүләтләр исемлегенә керә. Ләкин илдә азмы-күпме икътисадый үсеш көчәя бара һәм хәзерге ярлылык дәрәҗәсе 1990-еллар дәрәҗәсеннән 20% ка кимрәк.
## География
Географик яктан дәүләт Ганг һәм Брахмапутра елгалары арасындагы уңдырышлы өлкәдә урнашкан. Бангладешта муссоннар һәм циклоннар аркасында һәр елны су басулар була.
## Сәяси хәле
Бангладеш хөкүмәте парламент демократиясе булып тора. Ил Британ Дуслыгы, Ислам хезмәттәшлеге оешмасы һәм башка халыкара оешмалар әгъзасы.

## Дин
Бангладешта рәсми дин булган (1988 елдан) ислам вәкилләре ил халкының 90,40 % ын тәшкил итә. Һинд дине Бангладешта икенче иң зур дин, илнең Статистика бюросы мәгълүматы буенча, ил халкының якынча 8,96 % ын алып тора. Башка диннәр тарафдарлары (буддизм, христианлык) да бар.
* Бангладешта ислам
* Бангладешта Һинд дине

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Бангладешта Һинд дине гыйбадәтханәләре исемлеге
* Чхота Анхик Мандир
* Адинатх Гыйбадәтханәсе, Махешкали
* Сонаранг Игезәк Гыйбадәтханәләре
* Шушуния тавында мәгарә гыйбадәтханәсе

Төркем:Бангладеш
Төркем:Унитар дәүләтләр
Төркем:Социалистик дәүләтләр
Төркем:Җөмһүриятләр
АБ байрагы

[right|250px|thumb|[Европа әләме]]
**Европа байрагы** - түгәрәк рәвештә урнашкан 12 алтын бишбашлы йолдыз сүрәтле әләм. Башта Европа шурасының байрагы булып кулланылды, хәзер исә Европа берлегенең байрагы.

## Сылтамалар
* Emblems (ингл.)

Төркем:Европа берлеге
Төркем:Байраклар
Оскар премиясе

[right|300px|thumb|[Оскар, 2009 тантанасы]]
**[[Америка кинематограф сәнгате һәм фәннәре академиясе]] премиясе** (), 1940 еллардан бирле рәсми булмаган исеме — **«О́скар»** () — һәр ел бирелә торган Америка киносәнгать академиясенең премиясе. Кинематограф өлкәсендә АКШта төп премия булып санала. Тантана ел саен турыдан-туры эфирда дистәләрчә илдә күрсәтелә.

## Тарих
[right|200px|thumb|[Оскар, 1929|Беренче «Оскар» тантанасы, 1929 ел.]]
Беренче «Оскар» тантанасы 1929 елның 16 маенда Голливудның «Roosevelt» кунакханәсендә үзган. Беренче церемонияләр радио аша тапшырылса, 1953 елдан башлап аларны телевидениедән күрсәтә башлаганнар. 1976 елга кадәр тантананы NBC каналы күрсәткән, шул елдан башлап бу хокук «ABC» каналында.

Алтын сын (*статуэтка*) беренче тантанада ук тапшырылган иде, ләкин *Оскар* сүзе 1939 елда гына барлыкка килгән. Бер версия буенча, Академиядә эшләүче китапханәче Маргарет Херрик «*Бу сын миңа Оскар дәдәне хәтерләтә!*» дип кычкырганы тәэсир ясаган. Икенче фикер буенча исә сынга исемне Бетт Дейвис биргән (ул аны иренә охшаткан).

70 ел буена тантана март ахырлары — апрель башларында уздырылган иде, ләкин 2004 елдан башлап, аны февраль ахыры — март башына күчерделәр.

## Тавыш бирү тәртибе

## Кызыклы фактлар
* Иң күп "Оскар"ны Уолт Дисней алган. Аның барлыгы 26 «оскар» бар.
* Академиядә 6 меңнән артык кеше эшли.

## Сылтамалар
* Киносәнгать академиясе рәсми сайты
Кортни Кокс

**Кортни Кокс** (ингл. *Courteney Cox*), шулай ук **Ко́ртни Кокс-А́ркетт** буларак мәшһүр (ингл. *Courteney Cox Arquette*); 1964нче елның 15 июнендә туды) – Америка актрисасы. Күбрәк "Дуслар" сериалындагы Моника Геллер буларак мәшһүр.

Төркем:АКШ актрисалары
Төркем:АКШ кинематографы актрисалары
Диңгез

**Диңге́з** – коры җир белән чикләнгән Дөнья океаны өлеше. Кайсыбер диңгезләр башка диңгез өлеше була алалар (мәсәлән, Эгей диңгезе — Урта диңгезнең өлеше). Бу термин шулай ук кайбер зур күлләр өчен (Каспий, Арал диңгезләре) һәм табигый булмаган сусаклагычлар өчен (Мәскәү диңгезе) кулланыла, ләкин соңгы очракта *диңгез* сүзе рәсми түгел һәм географик хариталарда күрсәтелми.

Төркем:Диңгезләр
Күл

right|250px|thumb|Күл
[right|250px|thumb|[Эквадорда көзгесыман күлләр]]
[right|250px|thumb|[Казакстандагы Зур Алма-ата күле]]
**Күл** - елгалар һәм җир астындагы сулар җыелган коры җирдә йомык тирән урын. Күлләр Дөнья океанының өлеше түгел.

Күл, диңгездән аермалы буларак, океан өлеше булып тормый. Елгадан ул анда суның елга юлындагы кебек акмавы белән аерыла.

Җир йөзендәге иң зур күл — Каспий. Элек ул океан белән
тоташкан һәм диңгез булган, аның суы тозларының составы буенча
океан суына охшаш. Зурлыгы һәм суының тозлы булуы өчен аны
диңгез диләр.

Безнең планетаның иң тирән күле — Байкал. Аның тирәнлеге
1620 м тәшкил итә.

Төркем:Күлләр
Зур Алмата күле

right|400px|Зур Алмата күле октябрь аенда
right|250px|Зур Алмата күле июнь аенда
**Зур Алмата күле** () - диңгездән 2511 метрга биегрәк урнашкан, Алма-Атадан 28,5 км ераклыкта урнашкан күл.

Төркем:Күлләр
«Эмми» кинопремиясе

**Эмми** *([[Инглиз теле|ингл.]] Emmy Award)* – Америка телевизион премиясе. «Оскар»ның телевизион аналогы.

Төркем:«Эмми» кинопремиясе
Xuan Sänfanʻ

**Xuan Syanfan**(13 noyäber, 1899 - 18 ğinwar, 1982),  Qıtaylı etnograf häm töbäk tarixçısı. 

## Ğömer tarixı
Xuan Syanfan 1899 yılnıŋ 13. Noyaberendə Guangxi gubernasınıŋ Fusui yağında, Qusi awılında tua. Başlanğıç häm urta belemne awılında häm Fusui`da aldı. 1920'dä urta belem mäktäpne beterde. Guangxi uqıtuçılar mäktäbendä belem ala (1922-1926). Pekin uqıtuçılar universitetında belem ala (1926-1935). Tokio uqıtuçılar Universitetında belem ala (1935-1937). 1940 yıdan Guangxi Universitetı professorı. 1941-42 da Sun Yatsen universitetında uqıta. Guangxi universitetınıñ tel tarix geografiäse fakultetına professor(1943-1953) bulıp urnaşa häm 1949 yılğa qädär şunda eşli. 1954-82 da Guangxi uqıtuçılar pedagojiendä uqıta. Xuan Syanfan 1982 yılnıñ 18 ğinwar wafat buldı. Bu urında ul 83 yäştä ülä.

## Monı da qara
* Törekçä:Çuaniñ Genel Tarix 
* Törekçä:Bagui Okulu
* Çuan xalqı

## Çıganaqlar
 

## Ädäbiät
*  Antropologları - Xuan Syanfan/china.com.cn  

## Pərəwezdə

* Çuaniñ taríxçısı - Xuan Syanfan 

Төркем:Галимнәр
Азак диңгезе

**Азак диңгезе** (, , ) — Аурупаның көнчыгышында, Украина һәм Россия җирләрендә урнашкан эчке диңгез. Керчен бугазы аша Кара диңгез белән тоташа. Азак диңгезе — дөньяның иң сай диңгезе, тирәнлеге 14,4 м-дан күбрәк түгел.

## Атама
*Азак* атамасының кайдан килеп чыкканлыгы төгәл билгеле түгел. Бер фикер буенча ул төрки *аз* сүзеннән килеп чыккан, икенче фикер буенча исә елга тамагы элек төркиләрдә *азак* дип аталганга диңгезгә шундый исем бирелгән.

## География
thumb|left|250px|Диңгезгә күренеш
Диңгезнең иң озын җире — 343 км, иң киң җире — 231 км; яр сызыгы озынлыгы — 1472 км; өслек мәйданы — 37605 км² (монда мәйданы 107,9 км² булган утраулар һәм диңгезгә уелып кергән җирләр керми).

Азак диңгезе — сай сулы тәбәнәк ярлы яссы диңгез.

Диңгезгә коючы елгалар:
* Украина:
** төньяк-көнбатышта: Кече Утлюк, Молочная, Корсак, Лозоватка, Обиточная, Берда, Кальмиус, Грузский Еланчик;
* Россия:
** төньяк-көнчыгышта: Мокрый Еланчик, Миус, Самбек, Тын, Кагальник, Мокрая Чубурка, Ея;
** көньяк-көнчыгышта: Протока, Кубань.

## Чыганаклар

* Рус Википедиясе 
* Инглиз Википедиясе 

Төркем:Атлантик океан диңгезләре
Коймак

**Коймак** — табада сыек камырдан кыздырып ясала торган яссы һәм түгәрәк камыр ашамлыгы (рус мичендә коймакларның өске ягы пешерелә). Коймаклар мөстәкыйль ризык кебек һәм эчлек белән ашала. 

Коймаклар (көлчә), бәлки, оннан ясалган беренче ризык һәм тамырлары белән борынгы заманнарга китә. Аларның төрләре пешерүдә онны куллана торган бөтен халыкларда да бар: рус коймаклары, француз (юка) коймаклары, монгол гамбиры, кытай коймаклары, болгар палачинкалары, инглиз pancakes, һинд досасы, эфиоплар ынджерасы, мордва коймаклары һ.б.

Төркем:Википедия:Викимәгълүмат элементы параметрларына өстенлек бирелгән мәкаләләр
Төркем:Ашамлыклар
Катар

**Катар** (), рәсми атамасы **Дәүләт Катар** () — көньяк-көнбатыш Азиядә урнашкан дәүләт (әмирлек). Ул Гарәп ярымутравының төньяк-көнчыгышындагы Катар ярымутравын алып тора. Согуд Гарәбстаны белән көньякта чиктәш, башка бар яктан да Фарсы култыгы сулары белән юыла. Төньяк-көнбатышта Бәһрәйн утраулары белән, көньяк-көнчыгышта – БГӘ белән диңгез чиге бар. Башкаласы булып Доха шәһәре тора.

Катар – Россия һәм Ираннан соң дөньяда табигый газ экспорты буенча өченче урында тора, шулай ук бик күп нефть һәм нефтьтан эшләнгән әйберләр дә экспортлый. ОПЕК әгъзасы.

VII гасырдан башлап Гарәп хәлифәлегенә керә. 13-14 гасырларда Бәһрәйн әмирләре кулында; XVI г. башында – португаллар хакимлеге, аннары Госман империясе идарәсе астында. 1916–71 елларда — Бөекбритания протектораты астында.

## Дәүләт төзелеше
2003 елның 29 апреленда кабул ителгән Конституция буенча Катар – Абсолют монархия.

Әмир бер үк вакытта дәүләт һәм хөкүмәт башлыгы булып тора. Аның хакимияте шәригать кануннары белән чикләнгән.

Илдә 35 әгъзалы Мәҗлес Шурасы (гарәпчә مجلس الشورى, *Мәҗлис әш-Шура*) эшли.

## Административ бүленеш
left|thumb|120px|Катар муниципалитетлары
Катар 10 муниципалитетка бүленгән (гарәпчә بلديات – *бәләдият*).

## Халык
Халыкның 40% гарәпләр. Шулай ук Пакистан чыгышлы (18 %) кешеләр, Һиндстаннан (18 %), Ираннан (10 %) һәм башка гарәп илләреннән кешеләр яши. Рәсми тел – гарәпчә, инглиз теле киң кулланылышта.

## Дин
Дәүләт дине – ислам (сөнни), иранлылар – шигыйләр.
Катарда яшәүче халыкның 70-75 % ы мөселманнар, христианнар — 13,8 %, һинд дине вәкилләре — 13,8 %, буддачылык тарафдарлары — 3,1 %, халык динендәгеләр 1 %, яһүдләр 1 %, башка диндәгеләр — 0,7 %.
* Катарда ислам

## Табигать
Илнең бөтен территориясе диярлек – чүл. Су аз, нигездә диңгез суын тоссызландыру юлы белән табыла.

## Икътисад
Илдә нефть һәм газ тотрыклы рәвештә чыгарыла. Заманча инфраструктура бар. Бюджет профицитта. Ләкин ил чит ил эшчеләренә бәйле һәм барлык чималны да тыштан кертә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Катар
Мэттью Перри

**Мэ́ттью Лэ́нгфорд Пе́рри** (, 1969 елның 19 августы, Уильямстаун, Массачусетс, АКШ - 
28 октябрь 2023) – Америка һәм Канада актеры. Күбрәк Дуслар сериалында *Чендлер Бинг* роле белән мәшһүр. 

Шулай ук "Элли Макбил", "Беверли-Хиллз, 90210", "Клиника" сериалларында кече рольләр башкарган һәм "Симпсоннар" эпизодын тавышландырган. 

Төркем:АКШ актерлары
Төркем:Канада актерлары
Көнчыгыш Тимор

**Көнчыгыш Тимо́р** (, ) – Көньяк-Көнчыгыш Азиядәге дәүләт. Ул үз эченә Тимор утравының көнчыгыш өлешеннән һәм бу утрауда тагын бер эксклавтан, шулай ук тагын ике зур булмаган Атауру (төньякта) һәм Жаку (көнчыгышта) утрауларыннан тора.

## Атама
*Тимор* индонезия һәм малайя телләрендә *көнчыгыш* сүзен аңлатучы *тимур* сүзенең португалча әйтелешеннән килеп чыккан.

## Тарих
Төп фараз буенча, Тимор утравы борынгы папуас телләрендә сөйләшүче австралоид расалы кешеләр тарафыннан 4 мең ел элек үзләштерелә. Соңрак утрауга бүгенге Индонезия утрауларыннан австранезия телләрендә сөйләшүче монголоид кабиләләр күчеп килә. Алардан соңгы булып тетумнар күчеп килә (мөгаен, XVI гасырда). Тетумнардан үрнәк алып, җирле халык җыючылыктан җир эшкәртүгә, дөге үстерүгә күчә башлый.

Аурупалылар арасыннан португаллар бу утрауга XVI гасырда беренче булып киләләр һәм үз колонияларын төзиләр. Тирә яктагы утраулар һолландиялеләр кулында була.

1512 елда Тиморга беренче португал сәүдәгәр килә, 1556 елда беренче католик миссионерлар килеп чыга, 1702 елда исә Тимор рәсми рәвештә Португалия колониясе буларак игълан ителә.

1859 елда Лиссабон шартнамәсе буенча утрау Нидерландлар белән Португалия арасында бүленә.

1975 елның 28 ноябрендә Көнчыгыш Тимор бәйсезлек игълан итә. Ләкин 9 көннән соң илгә Индонезия гаскәре бәреп керә һәм Көнчыгыш Тимор Индонезиянең 27нче провинциясе буларак игълан ителә.

Индонезия идарәсе бик рәхимсез була: 27 еллык оккупация дәверендә төрле чыганаклар буенча 100 – 250 мең кеше үтерелә (басып кергәндә утрауда халык саны 600 мең була).

1999 елда Көнчыгыш Тиморда бәйсезлек буенча референдум үткәрелә. Халыкның 78,5 % бәйсезлек яклы булып чыга. 2002 елның 20 маенда рәсми рәвештә бәйсезлек игълан ителә.

2006 елның 16 мартында илдә әлегәчә дәвам итүче тәртипсезлекләр башлана.

## География
Утрауның өчтән берен урманнар алып тора. Утрауда җир тетрәүләр һәм цунами лар еш. Тимор диңгезенең яр буйлары, шельфы һәм аеруча төбе нефть һәм газга бай.
left|245px|Көнчыгыш Тиморның физик картасы

## Халык
Халык гадәттә тетум телендә сөйләшә, тик ММЧларында индонезия теле өстенлек алган. Португалча халыкның 5-25 % ы белә.

## Дин
Халыкның 90 % ы (800 мең кеше) — католиклар, 3-4 % ы — мөселманнар, 3 % ы – протестантлар, 0,5 % ы – индуистлар, шулай ук буддистлар һәм анимистлар да бар (саннар төгәл түгел, 1992 ел).
* Көнчыгыш Тиморда ислам
* Көнчыгыш Тиморда Һинд дине

## Икътисад
Нефть һәм газ чыгарыла, авыл хуҗалыгының нигезе булган каһвә экспортка чыгарыла.

1999 елдагы инфраструктура нык җимерелә. Тотрыксызлык инвесторларны кире чигерә. Сәнәгать үсмәгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Көнчыгыш Тимор
Төркем:Җөмһүриятләр
Алтын (елга)

**Алтын** – Россия территориясеннән ага торган елга. Пермь крае биләмәләрендә ага. Елга   Сива елгасына кушылып, аның кушылдыгы булып тора. Елга озынлыгы 22 км.

## Су реестры мәгълүматы
Россия дәүләт су реестры мәгълүматы буенча елга Чулман бассейн округында урнашкан. Кече елга бассейны – Чулман кушылдыклары бассейны Агыйдел кушылганчы, елга бассейны – Чулман.

Су ресурсларының федераль агентлыгы мәгълүматы буенча:
* Дәүләт су реестрында су объектының коды – 10010100912111100009349
* Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды – 111100934
* Бассейн коды – 10.01.01.009
* ГӨ буенча  – 11
* ГӨ буенча чыгарылышы – 1

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* РФ табигать ресурслары һәм экология министрлыгы сайты 

Төркем:Пермь крае елгалары
Согуд Гарәбстаны

**Согуд Гарәбстаны Патшалыгы** *( әл-Мәмлә́кә әл-Әрәби́я әс-Сәуди́я)* – Гарәбстан ярымутравындагы иң зур дәүләт. Үрдүн, Гыйрак, Катар, Күвәйт, БГӘ, Оман һәм Йәмән белән чиктәш.

Согуд Гарәбстанын кайвакыт «Ике мәчет иле» дип атыйлар, күз уңында Мәккә һәм Мәдинә, Ислам дине өчен төп ике шәһәрен күздә тотып. Гарәп телендәге илнең кыскача атамасы — әс-Саудия (араб. السعودية‎‎). Төп дини идеология — ислам (cөнничелек юнәлеше).

## Дин
Согуд Гарәбстаны — дөньяда иң эре диннәрнең берсе булган Ислам диненең ватаны. Аны Мәккәдә Әл-Харам мәчете һәм Мәдинәдә  Мәсҗиден-Нәбәви урнашкан булу сәбәпле «Ике изге мәчет җире» дип атыйлар.

Хөкүмәт, дин мәсьәләләре буенча халык санын алу уздырмаса да, ил 100 % мөселманнардан тора, дип раслый. Бәяләүләр буенча, мөселманнарның 85-90 % ы сөнниләр, 10-15 % ы шигыйлар. Башка диннәр вәкилләре —  Көнчыгыш православие тарафдарлары, протестантлар, Рим католиклары, яһүдләр, һинд дине вәкилләре (0,4 %), буддачылык тарафдарлары һәм сикхлар. Мөселман булмаган кешеләргә Согуд Гарәбстаны гражданлыгы бирелми, мөселман булмаган диндәгеләргә гыйбадәтханәләр тоту рөхсәт ителми.

## Кораллы көчләр

2018 елда Согуд Гарәбстанның саклану бюджеты $70 млрд тәшкил итте, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

## Дәүләт гимны

**“Яшәсен Мәлик!”** (عاش الملك‎ — Гаш әл-Мәлик) — 1950 елдан бирле Согуд Гарәбстаны мәмләкәтенең дәүләт гимны. Озак еллар буе ул **“Мәликне сәламләү”** (**السلام مالكي**) исеме астында сүзсез, оркестр тарафыннан гына уйнала торган нәшид буларак кулланылды. Һәм 1984 елда гарәп язучысы һәм шагыйре **Ибраһим Хафаҗи** (**إبراهيم خفاجي‎,** 1926-2017**)** аңа сүзләр дә язды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Согуд Гарәбстанында ислам

Төркем:Согуд Гарәбстаны