open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әтәш районы

**Әтәш районы** (, , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Әтәш шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
### Чиктәшлек

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
* **[[Әтәш|Әтәш шәһәр җирлеге]]**
# Алово авыл җирлеге
# Андреевка авыл җирлеге
# Әтәш авыл җирлеге
# Олы Манадыш авыл җирлеге
# Вежне-Чукалы авыл җирлеге
# Вечерлей авыл җирлеге
# Дюрки авыл җирлеге
# Каменка авыл җирлеге
# Капасово авыл җирлеге
# Киржеман авыл җирлеге
# Козловка авыл җирлеге
# Лобаски авыл җирлеге
# Мордва Сыресе авыл җирлеге
# Наборные-Сыреси авыл җирлеге
# Покровское авыл җирлеге
# Рус Дубровкисы авыл җирлеге
# Сабанчы авыл җирлеге
# Селищи авыл җирлеге
# Тарасово авыл җирлеге
# Ушаковка авыл җирлеге
# Шейн-Майдан авыл җирлеге
## Искәрмәләр

*
Бе-12

**Бе-12 «Акчарлак»** /«Чайка»/ («Е» эшләнмәсе, НАТО кодификациясе буенча: **Mail**) — көймәләр һөҗүменә каршы очкыч-амфибия (оча торган көймә).

1960 елның 18 октябрендә очкыч үтәде үзенең беренче очышын, ә 1963 елдан ХДФ авиациясенә

## Һәлакәтләр

## Галерея

Image:Be-12(1Apr1990).jpg|ССРБ ХДФ диңгез авиациясе Бе-12, 1990 ел.
Image:Russian Navy Beriev Be-12.jpg| Россия ХДФ диңгез авиациясе Бе-12, 2009 ел.
Image:Ukrainian Be-12 - 2009.jpg|Украина ХДФ диңгез авиациясе Бе-12, 2009 ел.


## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
*   Martin P5M Marlin
*   Harbin SH-5
*   Shin Meiwa US-1A
*   ShinMaywa US-2
*   Bombardier 415

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Оча торган көймә
Төркем:Гидроочкычлар
Төркем:Әлифба буенча корал
1960 елда авиация

1960 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 3 гыйнвар — Ил-62нең беренче очышы.
* 9 февраль — Boeing 727нең беренче очышы.
* 29 июль — **Ту-124А** тәҗрибә очкычының (Ту-134 прототибы) беренче очышы.
* 18 октябрь — Бе-12нең беренче очышы

## Шәхесләр

### Вафат булдылар
* 9 июнь — Семён Лавочкин, совет авиация конструкторы. 
* 17 июль — Стасис Гиренас, Литва очучысы, милли герой. Транс Атлантик очып күчү вакытында Алмания территориясе өстендә авиация һәлакәтендә һәлак була.
* 17 декабрь — Борис Черановский, совет авиаконструкторы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1960 ел
Adam Smit

**Adam Smit** (inglizçä *Adam Smith*, 1723 -1790, Edinburg, Şotlandiä) - Şotlandiä iqtisadçısı, etik-fälsäfäçe, zamança iqtisadi teoriägä nigez saluçılarnıñ berse.

## Tärcemäi xäle

Adam Smit 1723 yılda Şotlandiädä, Kerkoldi şähärendä tamğaçı ğailäsendä tuğan.

Glazgo Universitetın tämamlağan, Oksford kölliätendä uqığan.

1748 yılda Edinburg Universitetında lektsiälär birgän.

1751 yıldan Glazgo Universitetında uqıtqan.

1790 yılda Edinburgta eçeklär awıtuınnan ülgän.

## Qaraşlar

Smit iqtisadi qanunnar obyektivlığın yaqlağan. Smit eşkärtkän sistema irekle bazar eşen taswirlağan, eçke iqtisadi mexanizmnar (tışqı säyäsi idärä bulmağanda) nigezendä bazar mönäsäbätläre taswirlana. Bu qaraş älegä iqtisadi belem nigeze bulıp sanala.

Smit "iqtisadi adäm" häm "tabiği tärtip" mäsläklären täğbir itkän. Bu qaraşı buyınça adäm - böten cämğiätneñ nigeze bulıp sanala, ä keşeneñ totışı şäxsi tabış häm fayda belän bäyle ikän dip taswirlana.

Smit qaraşı buyınça täbiği tärtipkä "tabiği azatlıq sisteması" kiräk, ul xosusıy milek belän tä'min itelä. Üz tabışı kemderneñ ixtıyacın qänäğätländerü belän ireşelä.

Smit buyınça "**Bazarnıñ küzgä kürenmäs qulı**" iqtisad belän idärä itä.

## Äsärlär

*    Лекции по риторике и написанию писем (1748 год)
*    Теория нравственных чувств (1759 год)
*    Лекции по риторике и написанию писем (1762—1763, опубликованы в 1958 году)
*    Лекции по юриспруденции (1766 год)
*    Исследование о природе и причинах богатства народов (1776 год)
*    Сообщение о жизни и работах Дэвида Юма (1777 год)
*    Мысли о состоянии соревнования с Америкой (1778 год)
*    Эссе на философские темы (1785 год)
*    Система двойного вложения (1784 год)
*Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов (Вступит. статья и комментарий В.С. Афанасьева) - М.: Издательство социально-экономической литературы, 1962. - 684 с.
*    Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов (книги I-III)/Пер. с англ, вводная статья и комментарии Е.М. Майбурда - М.: Наука, 1993. - 572 с.
*    Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. — М.: Эксмо, 2007. — (Серия: Антология экономической мысли) — 960 с. — ISBN 978-5-699-18389-0.
*    Смит А. Теория нравственных чувств. — М.: Республика, 1997. — (Серия: Библиотека этической мысли). — 352 с. — ISBN 5-250-02564-1.

## Ädäbiät
*    Bussing-Burks Marie Influential Economists. — Minneapolis: The Oliver Press, 2003. — ISBN 1-881508-72-2
*    Rae John Life of Adam Smith. — New York City: Macmillan Publishers, 1895. — ISBN 0722226586
*    Buchholz Todd New ideas from Dead Economists: An introduction to modern economic thought. — Penguin Books, 1999. — ISBN 0140283137

Төркем:Бөекбритания икътисадчылары
Төркем:XVIII гасырдагы икътисадчылар
Авиация тарихында 1940 ел

1940 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 13 гыйнвар — **И-26** очкыч, Як-1 истребителе прототипының беренче очышы (очучы Ю.И. Пионтковский).
* 30 март — ЛаГГ-1 (И-301) прототипның беренче очышы (очучы Алексей Никашин).
* 6 июнь — истребитель МиГ-3ның беренче очышы (очучы-сынап караучы А.Н.Екатов).

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1940 ел
Каратал (Татарстан)

**Каратал** — Татарстан Республикасының Кама Тамагы районындагы авыл. 
## Географиясе
Каратал Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнбатышка таба 60 чакрым, ә район үзәге Кама Тамагыннан төньяк-көнбатышка таба 29 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
1651 елда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): татарлар.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 151 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 98,68%,
башка халыклар — 1,32%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.1&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Зөфәр Зәйни улы Рәмиев (1938), әдәбият галиме, филология фәннәре докторы, ТР атказанган фән эшлеклесе.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
1947 елда авиация

1947 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 30 декабрь — Совет истребителе МиГ-15 беренче очышы.

## Искәрмәләр

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1947 ел
МиГ-3

**МиГ-3** Бөек Ватан сугышы вакытының совет зур биеклектәге очкыч-истребителе.

## Төзелеш тарихы
Беренче үрнәк И-200,

## МиГ-1

Конструкторлык төркеме,

## Вариантлар
* **МиГ-1 (И-200 № 01, № 02, № 03, 61 эшләнүе)** — элгәре. 1940 елның 5 апрелендә беренче очышы.

## Тактик-техникалык бәяләмәләре

### Очу-техникалык бәяләмәләре

## МиГ-3да сугышкан очучылар
Совет Берлеге Каһарманнары:
* Александр Покрышкин

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* А. Ивицкий. Истребитель МиГ-3 - утраченные возможности // "Авиация и космонавтика", № 5, май 2013. стр.13-37

## Сылтамалар
* Сайт РСК МиГ 
* Сайт Уголок неба (МиГ-3)
* Сайт CombatAVIA МиГ-3
* «МиГ-3 глазами испытателя» (М. Л. Галлай)
* № 499. ПОСТАНОВЛЕНИЕ СНК СССР И ЦК ВКП(б) «О САМОЛЕТЕ МИГ-3»  № 1421—576СС 28 мая 1941 г.
*  "Семейство МиГ-3" 
* Вооружение самолета МиГ-3

Төркем:ССРБ очкычлары
Төркем:Бөек Ватан сугышы очкычлары
Бугровка (Татарстан)

**Бугровка** — Татарстан Республикасының Спаск районындагы авыл.
 
## Географиясе
Бугровка Татарстанның башкаласы Казаннан көньяк-көнчыгышка таба 100 чакрым, ә район үзәге Болгардан көньяк-көнчыгышка таба 20 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Тарих
XVIII гасырда нигезләнгән.
## Демография

Төп милләтләр (1989 елгы җанисәп буенча): руслар — 78%.

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 126 кеше яши, шул исәптән:
урыслар — 67,46%,
татарлар — 30,16%,
башка халыклар — 2,38%.

## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.7&nbsp;°C.
## Шәхесләр

* Зоя Исаева (1921-1990), химик.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Александр Покрышкин

Александр Покрышкин (**Алекса́ндр Ива́нович Покры́шкин**, , Новониколаевск — 13 ноябрь 1985, Мәскәү) — совет очучысы, Һитлерга каршы коалициясенең нәтиҗәлелек буенча икенче кырып-бетерүче очучысы, өч тапкыр Советлар Берлеге каһарманы.

## Хәтер

## Иншалар
* Блокнот Покрышкина времён войны.
* Фотографии А.И. Покрышкина на сайте «Полки и самолеты».

## Сылтамалар
* 
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-Воздушных сил Красной Армии» от 24 мая 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 31 мая (№ 20 (226)). — С. 1
*Фотографии А.И. Покрышкина на сайте «Полки и самолеты».

Төркем:Хәрби эшлеклеләр
Төркем:Генераллар
USS Donald Cook (DDG-75)

**USS Donald Cook (DDG-75)** - AQŞ esminetsı, *Arleigh Burke* törendäge raketa beterüçe, AQŞ Xärbi-Diñgez flotında tora.

**AQŞ [[raketalar höcümenä qarşı saqlanu sisteması]]na** kerä.

Qırım krizisı häm Ukrainada säyäsi krizis säbäple Rusiägä yanaw öçen Qara diñgezgä küçerelgän.

Vietnam suğışında bulğan ber äsir istälegenä atalğan.

Ğiraqqa qarşı höcümdä (2003 yılda) **Tomahawk** digän raketalar belän Ğiraq şähärlären utqa totqan.

## Maxsus caylanma

2009 yılda  bu esminetsta maxsus raketalar caylanmasın urnaştıru turında qarar qabul itelä.

2012 yılda **''RIM-161 Standard'' Raketa 3 (SM-3)** (**RIM-161 Standard Missile 3**)  caylanması *Donald Cook* esminetsında urnaştırıla.

## Tözeleş

1996 yılda *Bath Iron Works* verflarında tözelgan, **Norfolk** (Virginiä ştatı) diñgez stantsiäsendä terkälgän. AQŞ Atlantik flotınıñ 22-nçe eskadrasına terkäp quyılğan.

## Xezmät urını

2014 yılnıñ 8 aprelendä AQŞ xärbi räsmi xezmätkärläre raketala höcümenä qarşı sistemalı "Donald Cook" esminetsı Qara diñgezgä küçerep urnaştıraçağın belderä.

2014 yılnıñ 11 aprelendä esminets "AQŞnıñ Könçığış soyuzdaşların, ayıruça Ukrainanı yaqlawnı kürsäter öçen häm Rusiäne tuqtatır häm yanar öçen" Qara diñgezgä küçerelep citä.

## Sıltamalar

* "USS ''Donald Cook'' Official Web-Site" 
*  USS ''Donald Cook'' webpage
* Naval Vessel Register DDG-75 

Төркем:АКШ хәрби кораблары
Төркем:Эскадра мина ташучылар
Словьянск

**Словьянск** () — Украинаның Донецк өлкәсендә шәһәр, Словьянск районының администраив үзәге (район составына керми).

## Тарих
2014 елның апрелендә «үзскалану көчләре» тарафыннан яулаган. Өч ай булган бәрелешләрдән соң ДХҖ көчләре шәһәрне бушатырга мәҗбүр булганнар.

## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 73,1 %, руслар —  23,6 %.
Туган тел буенча состав (2001): рус теле — 54,6 %, украин теле — 44,6 %.

## Кардәш шәһәрләр
*  Магдебург, Алмания
## Шәхесләр
* Борис Дуров (1937—2007), кинорежиссёр һәм сценарийчы, РФ атказанган сәнгать эшлеклесе (2002).
## Әдәбият
* *Мотиенко Я. В., Александрович Э. П.*, Славянск, фотоальбом, стр. 82, тираж 30000 экз. Издательство: «Мистецтво», Киев, 1976

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Словьянск шәһәр порталы 

Төркем:Украина шәһәрләре
Maks Weber

**Maksimilian Karl Emil Weber** (almança *Maximilian Carl Emil Weber*; 1864-1920, Münxen, Almaniä), **Maks Weber** - Almaniä fälsäfäçese, sotsiolog, tarixçı, säyäsi iqtisadçı.

## Fänni xezmätlär

Weber fikerläre cämğiät fännäre üseşenä zur tä'sir itkän.

Emil Dürkgeym häm Karl Marks belän bergä sotsiologiä belemenä nigez saluçılarnıñ berse bulıp sanala.

Weber ictimaği ğilemgä "ictimaği tä'sir" töşençäsen kertkän. Antipozitivizm ısulların yaqlağan.

Webernıñ mäşhür xezmätendä kapitalizmnıñ protestant çığanaqları taswirlanğan. 

1905 yılda "**Protestant äxlağı häm kapitalizm ruxı**" kitabı çığarılğan. Xucalıq tärtibenä dini, mädäni tä'sir itü isbatlanğan.

1919 yılda "**Säyäsät - sälät häm hönär bularaq**" kitabı çığarılğan. Bu kitapta  "däwlät qanuni köç qullanu monopoliäse iäse" dip dälillänä.

Weber Almaniä liberal' demokratik firqäseneñ nigezläwçeläreneñ berse.

1920 yılda Weber İspaniä grippınnan (ispanka) ülgän.

## Ädäbiät

*    Арон Р. Этапы развития социологической мысли / Общ.ред. и предисл. П. С. Гуревича. — М.: Издательская группа «Прогресс» — «Политика», 1992.
*    Вебер Марианна. Жизнь и творчество Макса Вебера. — М.: РОССПЭН, 2007.
*    Гайденко П. П., Давыдов Ю. Н. История и рациональность: Социология Макса Вебера и веберовский ренессанс. — М., 1991.
*    Гайденко П.П. Социология Макса Вебера // История буржуазной социологии XIX — начала XX века / Под ред. И.С. Кона. Утверждено к печати Институтом социологических исследований АН СССР. — М.: Наука, 1979. — С. 253-308. — 6400 экз.
*    Давыдов Ю. Н. Макс Вебер и современная теоретическая социология: Актуальные проблемы вебер. социологического учения. — М.: Мартис, 1998.
*    Кравченко Е. И. Макс Вебер. — М.: Весь Мир, 2002. — 224 с. — Серия «Весь мир знаний». — ISBN 5-7777-0196-5.
*    Льюис Дж. Марксистская критика социологических концепций Макса Вебера. — М., 1981.
*    Шпакова Р. П., Гергилов Р. Е. — Братья Макс и Альфред Веберы. — СПб: Журнал социологии и социальной антропологии (№ 2), 2006.

Төркем:Алмания икътисадчыларыТөркем:Алмания сәясәтчеләреТөркем:Алмания тарихчылары
12-нче армия (Россия империясе)

**12-нче армия (12А)** — Беренче бөтендөнья сугышында,  Россия империясе Кораллы көчләре эчендәге оператив хәрби берләшмә.

1915 елның гыйнварендә оештырылган.

## Состав

## Армия гаскәрләре баш командующийлары

* 14.01.1915—08.06.1915 — кавалерия генералы Павел Плеве
* 08.06.1915—20.08.1915 — инфантерия генералы Алексей Чурин
* 20.08.1915—20.03.1916 — инфантерия генералы Владимир Горбатовский
* 20.03.1916—20.07.1917 — инфантерия генералы Радко Радко-Дмитриев

* 20.07.1917—09.09.1917 — генерал-лейтенант Дмитрий Парский

* 09.09.1917—14.11.1917 — генерал-лейтенант Яков Юзефович
* 14.11.1917—22.11.1917 — генерал-лейтенант Василий Новицкий

* 22.11.1917—29.12.1917 — генерал-лейтенант Давид Гунцадзе ()

* 29.12.1917—04.1918 — : Давид Гунцадзе, Семен Нахимсон, Максим Тракман

## Чыганаклар
* «Кто был кто в Первой мировой войне» К. А. Залесский, 2003

## Моны да карагыз

Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы вакытында Россия армияләре
Төркем:1915 елда оештырылган частьлар һәм берләшмәләр
Төркем:1918 елда таратылган частьлар һәм берләшмәләр
12-нче армия

**12-нче армия** — төрле дәүләтләр кораллы көчләрендә армияның исеме.

* 12-нче армия (Алмания)
* 12-нче армия (Россия империясе)
* 12-нче армия (ЭККА)
* 12-нче армия (ССРБ)
Агнес Мо

**Агнес Мо** (, индонезийчә  Agnes Monica Muljoto, 1989, Җакарта, Индонезия) —  Индонезия җырчысы һәм рәссамы.

Индонезия "сабын опералары"нда күп төшерелгән.

American Music Awards 2010 — ABC Channel белән бүләкләнгән.

## Тышкы сылтамалар
* Рәсми сайт 

Төркем:Индонезия җырчылары
Сталинград фронты

**Сталинград фронты**  — Бөек Ватан сугышы вакытында ССРБ Кораллы көчләре эчендәге оператив стратегик хәрби берләшмә.

## Тарих
### Сугышның икенче периоды (19 ноябрь 1942—1943)
#### 1942—1943 елның кышкы кампаниясе

1942 елның 19 ноябрендә совет гаскәрләре каршы һөҗүмне башлыйлар, ә 23 ноябрьдә Сталинград һәм Көньяк-Көнбатыш фронтларның гаскәрләре Калач-на-Дону шәһәре янында тоташалар һәм дошманныкы 22 дивизяне чолгап алалар. «Малый Сатурн» операциясе нәтиҗәсендә Эрих фон Манштейн җитәкчелеге астында армияләрнең «Дон» төркеме җиңелә.

## Әдәбият

## Сылтамалар
* ОАО "558 АВИАЦИОННЫЙ РЕМОНТНЫЙ ЗАВОД". Республика Беларусь.

Төркем:ССРБ Кораллы көчләре
Төркем:Бөек Ватан сугышы елларында Совет фронтлары
Junkers Ju 88

**Юнкерс Ju 88**  — Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында кулланылган Алмания күпмаксатлы хәрби очкычы. Универсаль очкыч булып саналган: бомбага тотучы, тиз оча торган бомбага тотучы, торпедалар йөртүче очкыч, төнге истребитель һәм Mistel проектында оча торган бомбаның өлеше.

1939-1945 елларда чыгарылган.

## Шулай ук карагыз
* Junkers Ju 86

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* www.Ju88.net
* Многоцелевой самолет Юнкерс Ju 88
* Средний бомбардировщик Junkers Ju 88A 

Төркем:Юнкерс очкычлары
Төркем:Алмания очкычлары
1936 елда авиация

1936 елда авиациядә булган вакыйгалар исемлеге:

## Вакыйгалар
* 4 февраль — Японнарның палуба истребителе Mitsubishi A5M беренче очышы.
* 22 апрель — югославларның Икарус ИК-2 истребителе беренче очышы.
* 2 май — совет эксперименталь ерак бомбалаучы В.Ф. Болховитинов ясаган ДБ-А беренче очышы.
* 11 июль — совет УТ-2 уку-күнегү очкычының беренче очышы.
* 21 декабрь — '''Ju 88 V-1 беренче очышы,  Ю-88 прототибы булып тора.
* 27 декабрь — бомбага тотучы очкыч Пе-8 беренче очышы.

### Төгәл даталарсыз
* яз — ССРБ ерактан бомбага тотучы очкыч ДБ-3 (ЦКБ-30) (очучы-сынап караучы Владимир Коккинаки үтәгән) беренче очышы.

### Авиаһәлакәтләр
* 18 май — АНТ-20 «Максим Горький» очкычы һәлакәткә юлыга. 45 кеше һәлак була.

Төркем:Еллар буенча авиация вакыйгалары
Төркем:1936 ел
1997 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1997 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль

## Гыйнвар

## Март
* 1 март — Ямаш Игәнәй, татар шагыйре, журналист, публицист.

## Апрель

## Май
* 26 май — Марат Мөлеков, Татарстан сәясәтчесе, җәмәгать эшлеклесе.

## Июнь
* 25 июнь — Жак Ив Кусто (*Jacques-Yves Cousteau*), Франция океанографы.

## Июль

## Август
* 31 август — Принцесса Диана (Парижда вафат була).

## Сентябрь
* 5 сентябрь — Тереза Ана, католик монахинясе, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.

## Октябрь
* 11 октябрь — Габдулла Рәхимкулов, татар җырчысы, Татарстанның халык җырчысы.

## Ноябрь

## Декабрь
* 24 декабрь — Тосиро Мифунэ, япон киноактеры.

## Датасыз
* Рәисә Ишморатова, татар драматургы.

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1996 елда вафатлар исемлеге
* 1998 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Һорливка

**Һо́рливка** (, ) — Украинаның Донецк өлкәсендә шәһәр, өлкәнең халык саны буенча дүртенче шәһәр.

Россиядә: 2022 елның 15 ноябреннән — **«[[Хезмәт даны шәһәре]]»**.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр
* Барнсли (), Англия 
* Буффало (), шт. Нью-Йорк, Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары 
* Пенсакола (), шт. Флорида, Әᴍᴎpикə Кушма Штатлары 
* Түбән Варта, Хант-Манси — Югра автономияле бүᴫгеы, Россия 
## Библиография
* *Аретемьев В. А.* Горловка. Путеводитель.-Д:Донбас, 1985.
* *Жильцов И. А.* Горловка. Путеводитель.-Д:Донбас, 1981.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сайт Горловского городского сәвита 
* Горловка на WolframAlpha

Төркем:Украина шәһәрләре
Төркем:Хезмәт даны шәһәрләре
Словьянск районы

**Словьянск районы** () — Донецк өлкәсенең  муниципаль район. Район үзәге — Словьянск.

## География
### Чиктәшлек

## Сылтамалар

* Сайт Славянской районной госадминистрации   

Төркем:Донецк өлкәсе районнары
1996 елда вафатлар исемлеге

Бу мәкаләдә 1996 елда вафат булган кешләр исемлеге.

## Февраль

## Гыйнвар
* 28 гыйнвар —  Иосиф Бродский (55) — ССРБ, Россия, АКШ шагыйре, эссе язучы, драматург, әдип, тәрҗемәче, әдәбият буенча Нобель премиясе иясе (1987), АКШ шагыйрь-лауреаты (1991-1992).

## Март

## Апрель
* 21 апрель — Джохар Дудаев, чечен хәрби һәм сәяси эшлеклесе, чечен милли-азатлык хәркәте әгъзаларыннан берсе.
* Әнәс Галиев

## Май
* 9 май — Атилла Расих, татар язучысы, Г.Тукай исемендәге ТР Дәүләт премиясе лауреаты.
* 19 май — Фатих Хөсни, татар язучысы, драматург.

## Июнь

## Июль

## Август
* 31 август —

## Сентябрь
* Атилла Расих

## Октябрь

## Ноябрь

## Декабрь

## Датасыз
* Әнәс Галиев

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* 1995 елда вафатлар исемлеге
* 1997 елда вафатлар исемлеге

*
Төркем:Вафатлар исемлеге
Тэффи

**Тэффи** (чын исеме **Наде́жда Алекса́ндровна Лохви́цкая**, ире буйлап **Бучи́нская**,  1872, Санкт-Петербург — 1952, Париж) — Россия язучысы, шагыйрә, мемуарист, тәрҗемәче.

Тэффи — көлке хикәяләр остасы, аның иҗатын  бер үк вакытта Владимир Ленин һәм Николай II яратканнар. Тэффи — шәгыйрә Мирра Лохвицкая һәм хәрби эшлекле Николай Лохвицкийнең сеңлесе.

«Демоническая женщина» , «Ке фер» дигән мәшһүр хикәяләрнең авторы.

1918 елның ахырында Тэффи белән сатирик Аверченко башта Киев шәһәренә китә, аннары Әдис, Новороссийск, Екатеринодар калалары аша ил гизеп йөргәннән соң эмиграциягә китә.

"Истәлекләр" дигән биографик хикәядә Ватандашлар сугышын һәм инкыйлаб вакыйгаларын тәфсилле тасвирлаган.

"Очучы" дигән хикәядә Ватандашлар сугышы вакытында Казан шәһәрен бомбага тоту тасвирлана.

1952 елда Париж шәһәрендә үлгән.

## Әсәрләр

* Семь огней — СПб.: Шиповник, 1910
* Юмористические рассказы. Кн. 1. — Спб.: Шиповник, 1910
* Юмористические рассказы. Кн. 2 (Человекообразные). — СПб.: Шиповник, 1911
* И стало так. — СПб.: Новый сатирикон, 1912
* Карусель. — СПб.: Новый сатирикон, 1913
* Миниатюры и монологи. Т. 1. — СПб.: изд. М. Г. Корнфельда, 1913
* Восемь миниатюр. — Пг.: Новый сатирикон, 1913
* Дым без огня. — СПб.: Новый сатирикон, 1914
* Ничего подобного, Пг.: Новый сатирикон, 1915
* Миниатюры и монологи. Т. 2. — Пг.: Новый сатирикон, 1915
* И стало так. 7-е изд. — Пг.: Новый сатирикон, 1916
* Неживой зверь. — Пг.: Новый сатирикон, 1916
* Вчера. — Пг.: Новый сатирикон, 1918
* Дым без огня. 9-е изд. — Пг.: Новый сатирикон, 1918
* Карусель. 4-е изд. — Пг.: Новый сатирикон, 1918
* Чёрный ирис. — Стокһольм, 1921
* Сокровища земли. — Берлин, 1921
* Тихая заводь. — Париж, 1921
* Так жили. — Париж, 1921
* Рысь. — Париж, 1923
* Passiflora. — Берлин, 1923
* Шамран. Песни Востока. — Берлин, 1923
* Городок. — Париж, 1927
* Книга Июнь. — Париж, 1931
* Авантюрный роман. — Париж, 1931
* Воспоминания. — Париж, 1931
*  Ведьма  — Париж, 1936
* О нежности. — Париж, 1938
* Зигзаг. — Париж, 1939
* Все о любви. — Париж, 1946
* Земная радуга. — Нью-Йорк, 1952
* Жизнь и воротник
* Митенька

## Сылтамалар
* Тэффи стихи, биография в Антологии русской поэзии
* Тэффи стихи, биография  на Стихии 
* Очерк о Тэффи в Независимой газете
* Биография Тэффи на сайте peoples.ru

## Шулай ук карагыз

Төркем:Рус шагыйрьләре
Төркем:Рус язучылары
Төркем:Россия империясе шагыйрьләре
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Öremçe

**Öremçe** (uyğırça *ئۈرۈمچی*, *Үрүмчи*, Qıtay iske iseme - *迪化* - **Dihua**, pinyin *Wūlǔmùqí*, *Ürümqi*) - Qıtay Xalıq Cömhüriäte  Şeñcan-Uyğır Moxtari rayonında urnaşqan şähär okruğı, moxtari rayonnıñ idärä üzäge.

Öremçe dönyada diñgezdän iñ yıraq urnaşqan şähär bulıp tora. Tän-Şän tönyaq bitläwendä urnaşa.

Şähärdä neft, tuqıma, metallurgiä sänäğät tarmaqları östen bula.

Öremçe qalasında Qıtaynıñ cil energiäse iñ zur üzäge urnaşa.

Öremçe Almatı - Xanbalıq (Pekin) timer yulında urnaşa.

## Tarix

Qıtay tä'sire şul töbäktä V ğasırdan birle başlana. **Tañ** näselennän imperatorları Böyek yefäk yulın totsın öçen *Luntay* şähärenä nigez sala.

X ğasırda töbäkkä İslam dine kilä häm Qıtay yoğıntısı kisken zäğiflänä. Şähär törki möselman üzägenä äwerelä.

Läkin XVIII ğasırğa Qıtay tä'sire kire qayta häm şähärgä **Dihua** digän yaña qıtay iseme birelä. Dihua - **mäğrifat** digän süz.

1954 yılda şähär bügenge isemne - Öremçe (Ürümçi, Urumqi) ala, borınğı mongolça "güzäl kötülek" digän süz.

1884 yıldan Öremçe - Könçığış Törekstan başqalası bulıp sanala.

Uyğır xalqı küp yıllar däwamında säyäsi bäysezlek öçen köräşä, qayçaqta terroristik ısullar da qullanıla: 1993, 1997 yıllarda şähärdä teraktlar bulğannar. 2009 yılda uyğırlar mass-külämle çualışları uzalar.

## Tatar tä'sire

Öremçe şähärendä XVIII ğasırdan tatarlar yäşi başlıylar.

1897 yılda tatar cämğiäte cıyğan aqçada zur **Tatar mäçete** tözelgän. XX ğasırda mäçet zur dini komplekska äwerelgän.

Öremçe şähärendä tatar diasporası (Qıtay tatarları) tora.

1989 yılğa qädär Öremçe merı wazifasında Tatarstanda tuğan Şähidi Borhan bula.
## Xalıq
2000 yılğı canisäp mäğlümätlärenä qarağanda, Öremçedä 2,081,834 keşe yäşi, şularnıñ 75.3%ı - qıtaylılar (xän), 12.79% - uyğırlar, 8.03% - xueylar, 2.34% - qazaqlar, 2.54% - başqa millätlär (mancurlar, mongollar, çibolar, urıslar, tu, qırğızlar, üzbäklär, cuannar, tatarlar, tibetlılar, duñçännär, h.b).
## Mä'müri büleneş
Öremçe tärkibenä 7 rayon häm 1 öyäz kerä:

## Şähär klimatı




## Transport
Öremçe şähärenä Diwopu Xalıqara aeroportı xezmät kürsätä. Öremçe - şulay uq timer yullar töyene dä: Lancu–Şeñcañ (*Lanxin*), Öremçe–Cuñğariä (*Wuzhun*) häm Tönyaq Şeñcañ timer yullarınıñ soñğı punktı.

## Qärdäş şähärlär
* Malaybalay, Filipin
* Osan, Könyaq Käriä
* Peşawar, Pakstan
* Düşänbe, Tacikstan
* Bişkäk, Qırğızstan
* Almatı, Qazaqstan
* Çiläbe, Rusiä
* Mäşhäd, İran

## Sıltamalar
* Räsmi sayt  
* Минниханов нашел вход в Поднебесную через тюркский мост

Төркем:Кытай шәһәрләре
Дубёнки районы

**Дубёнки районы** (, , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Дубёнки авылы.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 16 июлендә Урта Идел өлкәсенең Мордва округы составында барлыкка килгән.

1962 елда район бетерелгән, территориясе *Ардатау авыл районына* кертелгән; 1965 елда торгызылган.

## Халык

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# Дубёнки авыл җирлеге
# Берӗзовка авыл җирлеге
# Енгалычево авыл җирлеге
# Кабай авыл җирлеге
# Кайбыч авыл җирлеге
# Кочкурово авыл җирлеге
# Красино авыл җирлеге
# Ламат авыл җирлеге
# Морга авыл җирлеге
# Николаевка авыл җирлеге
# Петровка авыл җирлеге
# Поводимово авыл җирлеге
# Пуркаево авыл җирлеге
# Чеберчино авыл җирлеге
# Чиндяново авыл җирлеге

## Искәрмәләр

*
Чамзинка районы

**Чамзинка районы** (, , ) — Мордовия составына керүче муниципаль район.

Үзәге — Чамзинка шәһәр тибындагы бистәсе.
## География
### Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 16 июлендә Урта Идел өлкәсенең Мордва округы составында барлыкка килгән.

1937 елда район өлеше Лада районы составына тапшырылган; 1959 елда кире кайтарылган. 1959 елда ук район составына Саранск районы өлеше кертелгән.

1962 елда *Чамзинка авыл районына* үзгәртеп корылган: Чамзинка районы территориясеннән тыш, район составына Олы Березники районы территориясе кертелгән.

1965 елның гыйнварында Чамзинка районы кире корыла; шул ук елның ноябрендә Олы Березники районы торгызылган.
## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
* **[[Чамзинка|Чамзинка шәһәр җирлеге]]**
* **[[Комсомольский (Мордовия)|Комсомольский шәһәр җирлеге]]**
# Алексеевка авыл җирлеге
# Апраксино авыл җирлеге
# Кече Маресево авыл җирлеге
# Красный-Посёлок авыл җирлеге
# Кульмино авыл җирлеге
# Медаево авыл җирлеге
# Мичурино авыл җирлеге
# Мокшалей авыл җирлеге
# Олы Маресево авыл җирлеге
# Олы Ремезенки авыл җирлеге
# Отрадное авыл җирлеге
# Пичеуры авыл җирлеге
# Сабур-Мачкасы авыл җирлеге
## Искәрмәләр

*
Краматорск

**Крамато́рск** () — Украинаның Донецк өлкәсендә шәһәр, өлкәдәге халык саны буенча дүртенче шәһәр, Донецк өлкәсенең вакытлы башкаласы.

## География
Шәһәр өлкәнең төньяк өлешендә, Казӗнный Торец елгасында урнашкан.
## Тарих
Шәһәр 1868 елда *Краматорская* тимер юл станциясе янындагы бистә буларак нигезләнгән. 1926 елда шәһәр тибындагы бистә, ә 1932 елда шәһәр статусы бирелгән.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 70,2 %, руслар —  26,9 %.
Туган тел буенча состав (2001): рус теле — 67,8 %, украин теле —  31,1 %.
## Икътисад
Краматорск Данбасның машиналар төзү үзәге булып санала.

Машиналар төзү, металлургия, төзеш материаллар, җиңел, азык-төлек сәнәгатьләренең ширкәтләре.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Музей истории города Краматорска 
* http://www.krm.dn.ua/UserFiles/passport.pdf 
* http://www.krm.dn.ua/UserFiles/pasport_mista.pdf

Төркем:Украина шәһәрләре
Эрих Манштейн

**Э́рих фон Манште́йн (Леви́нски)** () — алман дәүләт һәм хәрби эшлеклесе

## Тарих
22 июньнә Эрих Манштейның 56-нчы мотокорпусы бер көн эчендә 80 км алга күчте, Каунастан төньяк-көнбатышрак районына чыкты һәм Арёгала янында Дубиса аша күперне басып алды.

### "Уран" һәм "Боҗра" операцияләре
Ноябрь аенда фашист һәм аларның союздашлары Кызыл Гаскәр тарафыннан боҗрага чолгап алына. Декабрь аенда фашист көчләрен юк итү буенчан "Боҗра" операциясе башланган.

Фашистлар үз операцияләрен декабрь аенда Манштейн җитәкчелегендә башлаганнар. Ләкин Родион Малиновский җитәкчелегендә 2-нче гвардия гаскәре Манштейн җитәкләгән алман гаскәренә боҗраны өзәргә бирмәгән. Алман көчләре бу уңышсыз операциядә 40 мең гаскәри югалтканнар, 25 декабрьдә Манштейн чигенгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Манштейн Э. фон. Утерянные победы. Ростов н/Д: Феникс, 1999.
* Манштейн Э. фон. Из жизни солдата. М.: Феникс, 2000, 320 с.
* Гордиенко А. Н. Командиры Второй мировой войны. Т. 2., Минск, 1998.
* 
* *Манштейн, Эрих, фон.* Утерянные победы. — М.: АСТ, СПб.: Terra Fantastica, 2002. — 896 c. — ISBN 5-17-010652-1 (АСТ); ISBN 5-7921-0240-6 (TF)
* *Манштейн, Эрих, фон.* Проигранные победы. Личные записки генерала Вермахта. — М.: Центрполиграф, 2008. — 575 c. — ISBN 978-5-9524-3941-2
* *Манштейн, Эрих, фон.* Утерянные победы. — М.: Алгоритм, 2014. — 640 с. — ISBN 978-5-4438-0645-7
Lüdwig Witgenştayn

**Lüdwig Yozef Yohann Witgenştayn** (almança *Ludwig Josef Johann Wittgenstein*; 1889, Vena - 1951, Kembric) - Avstriä fälsäfäçese, mantıyqçı, analitik fälsäfäneñ wäkile, XX ğasırdağı iñ kürenekle fiker iäläreneñ berse.

## Fänni xezmätlär

Yasalma "ideal' tel" programmasın tözüne täqdim itkän. İdeal' telneñ ürnäge - matematik mantıyqnıñ tele bulıp tora.

Witgenştayn qaraşı buyınça fälsäfä - "tel tänqite" bulıp tora. 

Mantıyğıy atomizm täğlimatın icat itkän.

## Tärcemäi xäle

1889 yılda Vena şähärendä yähüd näselennän çıqqan qorıç qoyu magnatınıñ ğailäsendä tuğan.

Ber çığanaq buyınça Witgenştayn belän Hitler ber mäktäptä, xättä ber sıynıfta uqığandır.

1911 yılda Kembricqa kitä.

1914 yılda  Berençe bötendönya suğışına irekle bularaq bara.

1917 yılda äsirlekkä elägä.

1929 yılda Böyekbritaniägä qayta.

İkençe Bötendönya suğışında sanitar bularaq eşli.

1951 yılda yaman şeştän ülgän.

## Äsärläre
* *Витгенштейн Л.* Логико-философский трактат / Пер. с нем. Добронравова и Лахути Д.; Общ. ред. и предисл. Асмуса В. Ф. — М.: Наука, 1958 (2009). — 133 с.
* *Витгенштейн Л.* Философские работы / Пер. с нем. М. С. Козловой и Ю. А. Асеева. Ч. I. — М.: Гнозис, 1994. — ISBN 5-7333-0485-6.
* *Витгенштейн Л.* Философские работы. Ч. II. Замечания по основаниям математики. — М.: 1994.
* *Витгенштейн Л.* Дневники, 1914—1916: С прил. Заметок по логике (1913) и Заметок, продиктованных Муру (1914) / Пер., вступ. ст., коммент. и послесл. В. А. Суровцева. — Томск: Водолей, 1998. — ISBN 5-7137-0092-5.
** Др. изд.: *Витгенштейн Л.* Дневники 1914—1916 (Под общей редакцией В. А. Суровцева). — М.: Канон+РООИ «Реабилитация», 2009. — 400 с. — ISBN 978-5-88373-124-1.
* *Витгенштейн Л.* Голубая книга / Пер. с англ.  В. П. Руднева . — М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. — 127 с. — ISBN 5-7333-0232-1.
* *Витгенштейн Л.* Коричневая книга / Пер. с англ.  В. П. Руднева . — М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. — 160 с. — ISBN 5-7333-0212-7.
** Др. изд.: *Витгенштейн Л.* Голубая и Коричневая книги: предварительные материалы к «Философским исследованиям» / Пер. с англ. В. А. Суровцева, В. В. Иткина. — Новосибирск: Сибирское университетское изд-во, 2008. — 256 с. — ISBN 978-5-379-00465-1.
* *Витгенштейн Л.* Лекции и беседы об эстетике, психологии и религии / Пер. с англ.  В. П. Руднева . — М.: Дом интеллектуальной книги, 1999. — ISBN 5-7333-0213-5.
* *Витгенштейн Л.* Заметки по философии психологии. — М.: 2001.
* *Витгенштейн Л.* Избранные Работы. М., Территория будущего, 2005. 
* *Витгенштейн Л.* Культура и ценность. О достоверности. — М.: АСТ, Астрель, Мидгард, 2010. — 256 с. — ISBN 978-5-17-066303-3, ISBN 978-5-271-28788-6.
## Ädäbiät

* Людвиг Витгенштейн. Логико-философский трактат
* Людвиг Витгенштейн. Философские исследования
* Вадим Руднев. Божественный Людвиг
* *Витгенштейн Л.* Лекция из курса, посвященного дескрипциям 
* *Сутер Р.* Интерпретируя Витгенштейна: Облако философии и капля грамматики. 
* *Сокулер З. А.* Лекции по философии Витгенштейна   
* Людвиг Йозеф Иоганн Витгенштейн в библиотеке «Языкового острова» 

Төркем:Австрия фәлсәфәчеләре
Төркем:Бөекбритания фәлсәфәчеләре
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Харкау өлкәсе

**Харкау өлкәсе**  () — Украинаның көнчыгышында урнашкан өлкә. Башкаласы — Харкау *(Харьков)* каласы. Өлкә 1932 елның 27 февралендә оеша.
## Җәгъpафия
### Чиктәшлек

## Тарих
Харкау өлкәсе 1932 елның 27 февралендә оеша. 1937 елда өлкә cастaфыннан Полтава өлкәсе, ә 1939 елда — Сумы өлкәсе аерылып чыгарылган.

## Халык

Милли cастaф (2001): украиннар — 70,7 %, руслар — 25,6 %.
## Административ бүленеш
### Районнар

### Өлкә буйсынуындагы шәһәрләр
* Изюм
* Купянск
* Лозовая
* Люботин
* Первомайсᴋи
* Харкау
* Чугуев

## Шулай ук карагыз
* Харкау губернасы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт Харьковской областной администрации

* Гербы городов губернии 
* Усадьбы области 
* Природа Харьковшчины 
* Справочник почтовых индексов Харьковкой области 
* Интерактивная карта Харьковской области
* Путеводитель по Харьковской области
* Население Харьковской области по всем населенным пунктам согласно переписи население 2001 г. 

Төркем:Харьков өлкәсе
Pinyin

**Pinyin** (qıtayça 拼音, pīnyīn; räsmi  汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn) - Qıtay tele öçen latinläşterü sisteması. Qıtay Xalıq Cömhüriätendä pinyin räsmi statusqa iä.

2009 yıldan pinyin - Taywanda räsmi latin standartı bula.

Pinyin 1958 yılda qabul itkän.

1979 yıldan bötendönyada Qıtay isemnären transkriptsiä öçen qullanıla.

**Standartlaştıru buyınça Xalıqara oyışma** (ISO) pinnyinne - qıtay teleneñ latin transkriptsiäse bularaq xuplağan.

Pinyinda latin älifbasınıñ V xärefennän başqa barlıq xäreflär häm Ü-xärefe qullanıla.

Tawış neçkälegen (ton) bilgeläw öçen yul östendäge bilge qullanıla.

## Xäreflär häm awazlar

Tağın, "ng" xäreftözmäse, kirilik älifbasında "ң" dip bilgelänä. Mäsälän, "*Xí Jìnpíng*" kirill älifbasında "*Си Җинпиң*" булыр.

## Tawış neçkälege

Pinyin şulay uq yul östendäge bilge yärdämendä tawış neçkälegen yäki ton bieklegen kürsätä:
# Neçkä tawış
#:
# Kütärelüçe tawış
#:
# Tübän tawış
#:
# Töşüçe tawış 
#:
# Neytral' tawış
#:

### Misal

*媽|mā - äni
*麻|má - kinder
*馬|mǎ - at
*罵|mà - tirgäw
*嗎|·ma - soraw forması &mdash; «-mı?»

## Şulay uq qarağız
* Zamanälif
* Ğaräp teleneñ latin älifbası

## Sıltamalar
* PinYin.info — a guide to the writing of Mandarin Chinese in romanization 
* New Edition Hanyu Pinyin Syllable Table  
* Little Pinyin App 1.0 online 
* Pinyin табли́ца со звуком. Pinyin table with sound 

Төркем:Кытай теле
Патриотик җыр

**Патриотик җыр** () — 1833 елда композитор Михаил Глинканың музыкаль әсәре.
## Тарих
Иң башта музыкаль әсәргә французча *«Motif de chant national»* исеме бирелгән.

1990 елның 27 ноябрендә II чираттан тыш РСФСР халык депутатлары җыелышы ачылуында «Патриотик җыр» бертавыштан Россия Федерациясе гимны буларак кабул ителгән, һәм шул рәвештә 2000 елга кадәр кулланылган. гимн сүзсез башкарылган, «Патриотик җыр» өчен һәркем тарафыннан танылган гимн тексты булмаган.
## Рәсми булмаган текст
Шул текст Россия президенты администрациясе тарафыннан раслануга әзерләнгән, әмма шуңа Борис Ельцинның отставкасы комачаулаган. Россиянең яңа президенты, Владимир Путин Россия гимны өчен ССРБ гимны мелодиясен сайлады.


ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2012
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791
Define $dx = 13
PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:" Гром победы, раздавайся! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1816 till:1833   text:" Молитва русских " shift:($dx,10)
 from:1833 till:1917   text:" Ходай, Патшаны сакла! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1917  till:1917   text:" Рабочая Марсельеза " shift:($dx,0)
 from:1917  till:1944   text:" Интернационал " shift:($dx,0)
 from:1944  till:1992   text:"  СССР гимны" shift:($dx,0) color:blue
 from:1992  till:2001   text:" Патриотик җыр" shift:($dx,0)
 from:2001  till:2012 text:"Россия гимны" shift:($dx,0) color:blue


## Шулай ук карагыз
* ССРБ гимны
* Россия гимны
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* Гимн России (1990—2000), аудиофайл

Россия
Төркем:Россия дәүләт символлары
Төркем:Михаил Глинка әсәрләре
Төркем:Россия гимннары
Сыры районы

**Сыры районы** () — Сембер өлкәсенә керүче муниципаль район.

Үзәге — Сыры шәһәр тибындагы бистәсе.
## Чиктәшлек

## Тарих
Район 1928 елның 16 июлендә элекке Сембер губернасының Алатыр өязе җирләрендә Урта Идел өлкәсенең Сембер округы составында *Промзино районы* исеме астында төзелгән. 1931 елда райүзәк исеме *Сыры* (Сурское) итеп үзгәртелгән, район исеме дә *Сыры районы* итеп үзгәртелгән.

1961 елда район бетерлгән, территориясе Карсун районы составына кертелгән. 1964 елда район торгызылган.

## Халык

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Сыры (Сембер өлкәсе)|Сыры шәһәр җирлеге]]**
# Астрадамово авыл җирлеге
# Лава авыл җирлеге
# Никитино авыл җирлеге
# Сара авыл җирлеге
# Хмелёвка авыл җирлеге
# Чеботаевка авыл җирлеге
## Искәрмәләр

*
Россия гимны

**Россия Федерациясенең Дәүләт һимны** — байрак һәм илтамга беррәттән Россия Федерациясенең рәсми дәүләт символы булып тора.

Көе һәм текст нигезе Советлар Берлеге һимны нигезендә иҗат ителгән. Көе авторы — Александр Александров, шигыре авторы —  Сергей Михалков.

Россия Федерациясенең Дәүләт һимны 2000 елның 30 декабрендә рәсми рәвештә расланган.


ImageSize = width:210 height:600
PlotArea = left:50 bottom:10 top:10 right:0
TimeAxis = orientation:vertical format:yyyy
Period = from:1791 till:2012
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:1800
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1791
Define $dx = 13
PlotData=
 bar:Himnos  width:18 anchor:middle color:red fontsize:S mark:(line,black)
 from:start till:1816   text:" Гром победы, раздавайся! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1816 till:1833   text:" Молитва русских " shift:($dx,10)
 from:1833 till:1917   text:" Ходай, Патшаны сакла! " shift:($dx,10) color:blue
 from:1917  till:1917   text:" Рабочая Марсельеза " shift:($dx,0)
 from:1917  till:1944   text:" Интернационал " shift:($dx,0)
 from:1944  till:1992   text:"  СССР гимны" shift:($dx,0) color:blue
 from:1992  till:2001   text:" Патриотик җыр" shift:($dx,0)
 from:2001  till:2012 text:"Россия гимны" shift:($dx,0) color:blue

## Рәсми текст

## Бер мичкә балда...
...бер кашык дегетсез дә булмый инде ул хәзерге, дөньякүләм үзгәрешләр барган заманда. Империячел сәясәт богауларын салып ыргыта алмаган халыкта шаяртып кына җырлана торган бер куплет та бар:
Империя — безнең зиндан-читлегебез,
Империя — безнең үги анабыз.
Дөнья белән бергә, аны без кабергә,
Җәһәннәм түренә олактырабыз.
Әй, бәйләнчек булдың инде,
Әй, тәмам туйдырдың инде,
Халыклар төрмәсе син, мур кыргыры!
Азатлык! дип ярсый йөрәк.
Кит безнең тормыштан тизрәк,
Бөек түгел, син — галәм хурлыгы.

## Сылтамалар
* Государственные символы на сайте органов госвласти РФ
* Государственные символы на сайте Администрации Президента России
* Музей русских гимнов  — все российские государственные гимны с царских времен и до наших дней
* Haunting Europe — обзор истории российских и советских гимнов на протяжении ХХ века (аудио)
* С. В. Михалков. История создания гимна РФ 
* Соавтор. «В лице тов. Сталина мы встретили чуткого и внимательного редактора...» // Независимая газета, 9&nbsp;декабря 2000, с.&nbsp;7 
* Текст Гимна России

Төркем:Россия дәүләт символлары
Төркем:Россия гимннары
Төркем:Илләр буенча гимннар
Изюм

**Изю́м** () — Украинаның Харьков өлкәсендәге шәһәр, Изюм районының административ үзәге (район составына керми).

## География
Шәһәр Северский Донец елгасында урнашкан.
## Халык

## Кардәш шәһәрләр
*  Красногорск, Россия
*  Жуков, Россия
*  Тукумс, Латвия


File:Хар губ Изюм 1781 из Винклера.jpg|Шәһәр гербы . 1781
File:Coat of Arms of Izium.svg|


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Сайт города Изюма 
* ТРК «СИАТ» — телеканал города Изюма 
* Изюмский краеведческий Музей
* Сайт «Обрии Изюмщины» — новости Изюма

Төркем:Украина шәһәрләре
Könçığış Törkistan

**Könçığış Törkistan**, **Şärqi Törkistan** yäki **Uyğırstan** (uyğırça *شەرقىي تۈركىستان*, *Uyghurstan*, *Sherqi Turkistan*) - Üzäk Aziädä urnaşqan töbäkneñ tarixi iseme, xäzerge waqıtta Qıtay eçenä kerä häm Qıtay tarafınnan "Yaña çik" (qıtayça Şeñcan) digän kolonial' isem birelgän.

Könçığış Törkistanğa **Qäşqärstan** (könyaqta), **Cuñğarstan** (tönyaqta) kerälär.

Könçığış Törkistan cirendä XX ğasırda **Könçığış-Törkistan İslam Cömhüriäte** (1933-1934) häm **Könçığış-Törkistan İnqıylabi Cömhüriäte** (1944-1949) bulğannar.

## Tarix

Könçığış-Törkistanda soñğı waqıtqa qädär qıtaylar (xännär) yäşämägän. Cirle asaba xalıq - törki xalıqlar: uyğırlar (küpçelek), qazaqlar, qırğızlar, pamirlar täşkil itkännär. Töp dine - İslam.

Läkin "aqtawlı" häm "qaratawlı" arasında İslam dini köräşe näticäsendä Könçığış-Törkistan zäğiflängän häm Cuñğar xanı **Galdan**, soñraq mañcur imperiäse (Tsin) tarafınnan basıp alınğan.

1759 yılda mañcur-qıtay ğäskärläre höcüme näticäsendä uyğırlar üz däwlätçelegen yuğaltqannar.

İlbasarlar basıp alınğan cirgä "Şeñcan" (yaña çik) digän isemne birgän.

XIX-XX ğasırlarda uyğırlar küp tapqır baş kütärgännär - 1825-1828, 1857, 1862-1872, 1931-1937, 1943-1949. Läkin azatlıq öçen köräşe näticäsez qalğan.

XVIII-XIX ğasırdan Şärqi Törkistanda tatarlar yäşi başlağan. 1897 yılda tatarlar Öremçe şähärendä mäçetne tözilär. Tatar cämğiäte Könçığış Törkistan säyäsi tormışında möhim röl uynağannar. 1989 yılğa qädär Öremçe merı wazifasında Tatarstanda tuğan Şähidi Borhan bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Уйгурия — родина моя
* Уйгуры — этническая бомба в Великой Китайской стене
* Начеку с соседом 
* Синьцзян-Уйгурская проблема
* Новости по Правам человека в Восточном Туркестане 

Төркем:Көнчыгыш Төркистан
25-нче бригада

**25-нче бригада:** — төрле дәүләтләрнең кораллы көчләре составына керүче бригадалар исеме.

;Һава десанты бригадалары
* 25-нче һава десанты бригадасы
* 25-нче аерым Днепропетровск һава десанты бригадасы

; Танк бригадалары
* 25-нче танклар бригадасы (I)
* 25-нче танклар бригадасы (II)

; Гвардия танк бригадалары
* 25-нче гвардия танк бригадасы
* 1-нче танклар бригадасы (I)

## Искәрмәләр
25-нче аерым Днепропетровск һава десанты бригадасы

**25-нче һава десанты бригадасы** (, ) — Украина Кораллы көчләре хәрби берләшмәсе. Бригада тылда дошманга каршы тору өчен билгеләнгән
## Тарих

Ивановога чыгарылган 98-нче вдд составыннан 217-нче гвардия парашют-десант полкының калдыклары нигезендә 25-нче һава-десант бригадасы оештырылган.
### Украина көнчыгышында сугыш

## Сугышчан составы
* идарә итүче
* 1-нче һава десанты батальоны
* 2-нче һава десанты батальоны
* 3-нче һава десанты батальоны
* 4-нче һава десанты батальоны
* яшькече команда составы мәктәбе
* аерым артиллерия дивизионы
* аерым зенит пулеметчылар ротасы
* аерым разведка самокат ротасы
* аерым бәйләнешләр ротасы

## Сылтамалар
* Справочники и форум на Солдат.ру
* Перечень № 7 бригад всех родов войск, входивших в состав действующей армии в годы Великой Отечественной войны

* 25 ОВДБр
* Будни части 
* Нашивки аэромобильных войск и спецназа Украины
* История бригады

## Видеоматериаллар
* Группа поддержки 25 - й бригады ВДВ на Фейсбуке
* 25 воздушно-десантная бригада
* Песня Десанта (Song of Desant)
* Десантирование с Ил-76МД

Төркем:Украина һава десант бригадалары
Төркем:Украина кораллы көчләре
1259 ел

## Вакыйгалар
* Александр Невский Новгород шәһәрен Алтын Урдага ясак түләргә мәҗбүр иткән.

## Туулар

## Вафатлар

Төркем:1259 ел
Төркем:Еллар
Мариуполь

**Мариу́поль** (, , ) — Украинаның Донецк өлкәсендәге шәһәр, халык саны буенча өлкәдә икенче урында. Мариуполь районының администраив үзәге (район составына керми). 2022 елның февраль ахырыннан МХО нәтиҗәсендә Россия контроле астында. 2022 ел сентябрендә үткәрелгән референдум нигезендә РФ эченә керә, ләкин шуны күпчелек дөнья илләре танымый. Сугыш нәтиҗәсендә күп кеше я һәләк була, я шәһәрдән качып китә, төгәл саны билгесез.

Халык саны буенча Украинада беренче дистәдә (2022 елга кадәр). 
## География
Мариуполь Азак диңгезенең ярында, Кальмиус елгасының тамагында урнашкан.
### Климат



## Тарих

Элек Мариуполь урынында *Домаха* исемле казаклар ныгытмасы урнашкан була. 1778 елда биредә шәһәр нигезләнә (*Павловск* исеме астында).

1780 елда шәһәргә Кырымнан сөрелгән юнаннар килеп урнаша һәм аңа **Мариуполь** исеме кушыла. XIX гасыр азагында шәһәрдә тимер юл, яңа эре порт һәм металлургия заводлары барлыкка килә.  Индустриализация елларында биредә «Азовсталь» заводы һәм башка төрле ширкәтләр төзелә. Шәһәр алман оккупацияне һәм 1990-еллардагы икътисади төшүне кичергән. Әлеге вакытта Мариуполь — Донецк өлкәсенең әһәмиятле икътсади үзәге, шуның белән бергә, ул ял урыны да булып тора. Шәһәр — Украиндагы юнан мәдәниятенең танылган үзәге.

2014 елның июль — октябрендә Донецк өлкәсенең вакытлы башкаласы булып торган.
## Халык

Милли состав (2001): украиннар — 47,6%, руслар —  43,4%, юнаннар — 6,5%
Туган тел буенча состав (2001): рус теле — 89,5%, украин теле —  9,9%.
## Административ бүленеш

# Диңгез буе районы
# Кальмиус районы 
# Үзәк районы
# Сул як яр районы
## Кардәш шәһәрләр
*  Магдебург, Алмания
*  Валенсия, Испания (1993 елдан)
*  Гөмре, Әрмәнстан
*  Железногорск, Россия
*  Савона, Италия
*  Таганрог, Россия (1993 елдан)
*  Нарьян-Мар, Россия (1992 елдан)
*  Цицикар, КХҖ (2007 елдан)
## Танылган шәхесләр
* Андрей Жданов — совет дәүләт эшлеклесе.
## Әдәбият
* *Мотиенко Я. В., Александрович Э. П.*, Славянск, фотоальбом, стр. 82, тираж 30000 экз. Издательство: «Мистецтво», Киев, 1976

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Городской совет 
* Веб-камера ОАО «Укртелеком», перекресток пр. Ленина и ул. Казанцева 
* Web-Камеры Мариуполя 
* История и культура Мариуполя 
* Фото Мариуполя. Панорамные фотографии его улиц, домов, парков, памятников, пляжей, достопримечательностей…и т.д 3D вращающиеся фотографии, обзор 360 градусов.  
* Старый Мариуполь. История города Мариуполя 
* Центральная городская библиотека им. В. Г. Короленко 

Төркем:Украина шәһәрләре
Төркем:Мариуполь
Пантера (танк)

**«Пантера»** (, кыскача PzKpfw V «Panther») — Икенче бөтендөнья сугышы вакытының алман уртача танкы.

1942-1942 елларда **MAN** ширкәте тарафыннан эшкәртелгән. Совет һәм союздашлар классификациясе буенча Пантера **авыр танк** булып санала.

1944 елдан танкка Пантера рәсми исеме бирелгән.

Танк Курск сугышында катнашкан. Белгечләр карашлары буенча Пантера - фашист Алманиясенең иң яхшы танкы булып санала.

## Техник сыйфатламалары
### Бәямәләре
* Озынлыгы, мм: 6870

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* Иллюстрированное руководство по боевому применению «Пантеры»  
* Фотографии «Пантеры» в танковом музее, Кубинка 
* 
* д/ф Германские Танки / Пантера (видео)
* Уничтожение «Пантеры» Ausf. A на улицах Кёльна (видео)

Төркем:Танклар
Төркем:Уртача танклар
Иркутск (аэропорт)

**Иркутск аэропорты** - Иркутск өлкәсенең Иркутск шәһәренең аэропорты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт ОАО «Международный Аэропорт Иркутск» 

Төркем:Россия һава аланнары
Төркем:Иркутск өлкәсе
Төркем:Һава аланнары
Трансаэро

**«Транса́эро»** — Россия  һава ширкате, Мәскәүдә урнашкан. Ширкәтнең төп һава аланы — Мәскәүнең Домодедово һава аланы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сәхифә 

Төркем:Һава ширкәтләре
Төркем:Россия ширкәтләре
Иркутск (мәгънәләр)

Иркутск — Көнчыгыш Себернең иң эре икътисади һәм мәдәни үзәкләрнең берсе, Иркутск өлкәсе административ үзәге.

## Транспорт
* «Иркутск»
* «Иркутск-2»
Испан-америка сугышы

**Испан-америка сугышы** (, ) — 1898 елгы Испания һәм АКШ арасындагы кораллы низаг.  Беренче империалистлар сугыш колонияларны яңадан бүлү өчен.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#SpAm
* ''Альфред Штенцель.'' Испано-американская война 1898 г.
* Биография Джорджа Дьюи
* http://navycollection.narod.ru/battles/Spain_USA_1898/guam/article.html 
* http://www.alexdrozd.narod.ru/spamwar.htm 

Төркем:Испан-америка сугышы
Төркем:АКШ сугышлары
Төркем:Испания сугышлары
Төркем:Бәйсезлек өчен сугышлар
Төркем:XVIII гасыр сугышлары
Төркем:Америка сугышлары
Төркем:Америка тарихы
Төркем:АКШ тарихы
Сафоново

**Сафоново** — торак пунктлар исеме:
 
### 

 
## 
* **[[Сафоново (шәһәр)|Сафоново]]** — Смоленск өлкәсенең Сафоново районы үзәге;
* Сафоново — Татарстан Республикасының Яшел Үзән районындагы авыл.
* Сафоново — Чиләбе өлкәсенең Кызыл Армия районы составына керүче авыл.

## Шулай ук карагыз
* Сафоново-1 — .