open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөбарәк Батталов (берләштерү)

Мөбарәкҗан Вазыйх улы  Батталов1912 елның  15 маенда Зур Тигәнәле авылында  гади крестьян гаиләсендә туа.  Балачагы табигатьнең бик матур урынында узгангамы, аның күңеле һәрвакыт музыкага тартыла. Кошлар сайравы, елга агышы, тамчылар челтерәве илһам бирә. 
1937 елда Мәскәү консерваториясе каршында музыка техникумын тәмамлый, 1937-1941 елларда Мәскәү консерваториясендә укый.
Сугыш башлану белән, Мөбарәкне Арзамаска алып китәләр: пулеметчы булырга укыталар. Әмма командирларга музыкант икәнен әйткәч, аның җитез бармакларына башка эш – радист эшен табалар. Сугышны ул 3 нче армиянең 329 нчы укчы дивизиясе составында радист-телефончы сыйфатында үтә. Җиңү көнен Берлин шәһәрендә каршылый.  Сугышчан батырлыклары өчен 2 нче дәрәҗә Ватан сугышы ордены, 3 нче дәрәҗә Дан орденнары, медальләр белән бүләкләнә.
1946-1948 елларда Казан консерваториясендә гобой классында, 1950 -1960 елларда Казан музыка училищесында укучыларга белем бирә. 
1941-1942 һәм 1946-1971 елларда – Татар дәүләт опера һәм балет театры артисты, солисты. Татар музыка сәнгатенең  танылган вәкилләре белән бергә чыгыш ясый, С.Сәйдашев, М Мозаффаров,  А. Ключарев, Ф.Яруллин  һәм башка комозиторларның гобой өчен эшкәртелгән әсәрләрен, татар халык көйләрен башкара.  ТАССР ның атказанган артисты. 
Татар опера һәм балет театрының солисты Рәисә Билалова белән гаилә кора. Уртак фикерләр, иҗади планнар барлыкка килә, илебез буйлап гастрольләргә дә алар бергә йөри, опера музыкасы сәнгатен халкыбызга җиткерә.
Җыр-музыка дөньясында кайнап, дөнья байлыгына артык бирелмичә, рухи башлангычны өстенрәк күрүче, үтә дә тыйнак, әмма туры сүзле Мөбарәк ага Рәисә апаны гомере буе яратып, хөрмәт итеп яши. Алар ике кыз – Наилә һәм Әминәне тәрбияләп үстерәләр. 
2006 елның 8 декабрендә Казан шәһәрендә вафат була.
Бөгелмә районы флагы

Татарстан Республикасы «Бөгелмә муниципаль районы» муниципаль берәмлеге флагы — муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.

Флаг 2007 елның 21 февралендә Бөгелмә муниципаль районы Советының 12 нче санлы карары белән расланган һәм 2007 елның 29 маенда 3187 номерлы теркәү номеры белән Россия Федерациясенең Дәүләт геральдика регистрына кертелгән.
## Тасвирлама
"Флаг киңлеге озынлыгына 2 гә 3 нистибендәге турыпочмаклы кызыл тукымадан гыйбарәт. Ул өч өлештән тора - кызыл, яшел һәм зәңгәр. Сонгыларын ак тәстәге дулкын бүлеп тора. Зәңгәр полоса уртасында район гербыннан балык сурәтләнгән, ә кызыл өлеш уртасында шпиль белән ак гөмбәз».
## Символиканың нигезләнүе
Флаг символлар һәм аллегорияләр теле белән Бөгелмә районының мәдәни, тарихи һәм табигый үзенчәлекләрен чагылдыра торган район гербы нигезендә эшләнгән.

Анда пеструшка балыгы сурәтләнгән зәңгәр дулкынлы полоса- район һәм Бөгелмә шәһәренең тарихи бәйләнешен символлаштыра. 
Зәңгәр төс (лазурь — намус, вөҗданлылык, рухият һәм югары омтылышлар символы.

Ак (көмеш) дулкыны Бөгелмә елгасына һәм район территориясе буйлап уза торган башка елгаларга ишарә ясый.

Яшел полоса районның табигый-географик үзенчәлекләрен ассызыклый: Бөгелмә районы республиканың иң биек өлешендә — шул ук исемдәге платода урнашкан. Яшел төс флагның табигый өлешен тулыландыра, ул табигать, авыл хуҗалыгы, сәламәтлек, тормыш үсеше һәм үсеш символы булып тора.

Бинаның челтәрләп эшләнгән гөмбәзе районның һәм шәһәрнең тарихи мирасын символлаштыра, ул Татарстанның иң матур тарихи шәһәрләренең берсе булып тора.                                                                                               
Ак Төс (көмеш) - чисталык һәм камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс-хезмәт, көч, батырлык, матурлык һәм бәйрәм символы.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Бөгелмә районы
Илназ Гарипов

Илназ Гарипов - автор-башкаручы


## Биографиясе

Гарипов Илназ Искәндәр улы 1987 елның 2 ноябрендә Казан шәһәрендә дөньяга килә. Гаиләләре белән берничә ел Казанда яшәгәч, алар әти-әнисенең туган ягы Арча районы Хәсәншәех авылына кайтып төпләнә. 1 сыйныфка Илназ Хәсәншәех мәктәбенә укырга килә. Мәктәп тарихына актив, тәрбияле укучы, иҗади бәйгеләрдә җиңүче, КВН командасының алыштыргысыз уенчысы буларак кереп кала. Мәктәпне тәмамлагач, ул Арча педагогия көллиятенә укырга керә. Анда музыка укытучысы һөнәрен генә үзләштереп калмый, “Арча егетләре” ансамблендә җырлап-уйнап белем, тәҗрибә туплый.
“Арча егетләре” ансамбленең данлыклы җитәкчесе Марсель Фәйзрахмановның биш ел дәвамында  ярдәмчесе булып тора. “Арча егетләре” сәхнә өчен, гомумән төрле яклап кешенең шәхес булып өлгерүенә зур этәргеч бирде”,- дип саный Илназ. 

Шул ук вакытта “Арча” радиосында “Музыкада кунакта” тапшыруы алып бара.

## Белеме
Арча педагогия көллиятен уңышлы тәмамлый, музыка укытучысы белгечлеге ала.  Бүгенге көндә ике югары белеме бар: музыка буенча һәм юридик белем.

## Музыка өлкәсендә эшчәнлеге
Татар эстрадасына Илназ Гарипов “Әйтче, сөеклем” һәм “Ятим бала” кебек җырлары белән керә.

2009 нчы елның августында Илназ Гариповның “Яшьлек микән…” исемле 16 җырдан торган беренче җыр җыентыгы дөнья күрә. Икенчесе “Миңа барыбер” дигән исем астында 2014 елда чыга, анда 17 популяр җыр тупланган. 

2012 елда беренче булып  “Өннәремдә көткән хыялым” җырына клип чыга.

2015 елның 22 февралендә Казанның филармония концертлар залында беренче концертын тәкъдим итә. Илназ үзе алып баручы, җырчы, фокусчы, төрле уен коралларында уйнау осталыкларын күрсәтә.

Илназ Гарипов күбрәк яшьләр стилендә җырлый, җырлары радио-телевидениедән еш яңгырый. Илназның һәр иҗат җимешен яшьләр сагынып көтеп ала. 

2013 ел – “Барс Медиа” продюсерлык үзәге, “Татар Радиосы” радиостанцияләр челтәре һәм “TMTV” телеканалы оештырган “Татар җыры 2013” фестивалендә “Яшьләр проекты” номинациясендә  «Алтын барс» премиясе лауреаты.
2015 ел – “ТМТV” татар музыкаль премиясе лауреаты.

ТМТV телеканалында “Шоубез” тапшыруы алып баручысы.

Бүгенге көндә Илназ актив иҗади эшчәнлекне алып бара, җырлый, музыка яза, аранжировкалар ясый, татар дискотекаларында күп чыгыш ясый. Аны яшьләрнең бик кубесе яратып тыңлый. Бу, әлбәттә, аңлашыла — Ильназның җырлары мәгънәле, моңлы, йөрәккә үтеп керерлек.

## Җырлар:
“Ятим бала”,”Кызлар”, “Сөеклем”, ”Өннәремдә көткән хыялым”, “Югалттым яратып”,  “Яратам, бетте-китте”, “Син бит ул”, “Ялгышма”, “Авылымнан килми китзсем”, “Авылым сабантуйлары”, “Әйе Яратам! Ә Син?”, “Син минем сонгы тукталышым”, “Миңа барыбер”, “Кайтам Хәсәншәехка”, “Гашыйк булып үтсен гомерләр”, “Әй чабабыз”,  “Туй”, “Абзый” һ.б.

## Музыкаль клиплар:
”Өннәремдә көткән хыялым”, “Миңа барыбер”, “Яратам, бетте-китте”, “Ялгышма”, “Ярат син”, “Әй чабабыз”.

**Искәрмәләр**

# https://kurshe.ru/ilnaz-garipov
# http://arskmedia.ru/news/rayon-yaalyklary/ilnaz-garipov-khsnshekhk-ze-ukygan-mktpk-ochrashuga-kaytty
Тархан имәнлекләре

**Тархан имәнлекләре** -  Идел елгасының уң ярындагы Тәтеш тауларының бер өлешен каплаган, 1972 елның 19 маенда ТАССР Министрлар Советы карары белән расланылган Татарстанның беренче 14 табигать һәйкәле исәбенә керүче урман массивы.  Татарстан Республикасының төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле.
Мәйданы: 1105 га.
Тәтеш урман хуҗалыгының Тархан урманчылыгына керә,  Бессоново авылыннан 0,5 км һәм Югары Тархан авылыннан 1 км ераклыкта урнашкан.
## Тасвирламасы
Имән, корычагач, өрәңгеле-юкәле имәнлекләр ареалының көнчыгыш чиге. Болардан тыш монда сирәк очрый торган яфрыклылардан карама, элмә агачларын, ә урыны белән чикләвек, кыргый алмагач, тёрн кебек тәбәнәк агачларны да күреп була.
*Тархан имәнлекләре* урман яңарту һәм токымнар алышыну барышын күзәтү объекты да. Фәнни әһәмияткә ия. Бу урында үсемлекләрнең (тау кишере, озын андыз, киң яфраклы йод үләне), хайваннарның (исле чибәр коңгыз, болан коңгыз, бакыр кәлтә, кара елан, елга каракошы, яшел тукран, зур йоклач) сирәк очрый торган төрләре сакланып калган. Узган гасырның 50 нче елларында Тархан имәнлекләре чокырларында бер-ике аю яшәгәне билгеле. 
Яр буендагы мезозой чоры катламының ачылган урыннарында белемнит һәм амммонитларның табылуы да фәнни кызыксыну уята.
*Тархан имәнлекләре* 1979 елның салкыннары выкытында шактый зыян күргән. Имәнлекләрне торгызу эшләре алып барыла.
Сакчылык чаралары: тояклылар санын җайга салу, урман кискәндә имән һәм корычагач үсентеләрен  саклау.
## Әдәбият
Татар энциклопедия сүзлеге. - Казан, 2002. - 597 б.
Воробьев Н.И. . Очерки по географии Татарстана. -  Казань, 1957.
## Чыганаклар
http://komanda-k.ru/Татарстан/тархановские-дубравы/
Бәкер (санаторий, берләштерү)

"Бәкер" шифаханәсе-Татарстанның уникаль хастаханәсе.

## Урнашу
Санаторий Татарстанның көньяк-көнчыгышында «Мәхәббәт» тавы янында, Шушма елгасы ермагында һәм «Окын күл " күле үзәнендә урнашкан. Лениногорск районында Бакирово авылы.

## Тарих
1933 елда оеша. Земство табибы, ә соңыннан " Бәкер «курортының баш табибы Игнатьев Максим Игнатович Бакирово авылы янында җирле халыкның үзләрен пычрак дип алдавын күреп ала. Шулай ук җирле пычрак җыялар һәм аны үз-үзеңне дәвалау өчен кулланалар. 1933 елның җәендә дә м.и. Игнатьев дәваханә төзелешен башлый, җирлекне төзекләндерә. Аннан соң беренче корпуслар һәм кечкенә генә дәвалау бинасы төзелде.

Приказы белән 1933 ел курорт рәсми рәвештә ачылды.

1941 ел башында курорт үзенең дәвалау базасын киңәйтә: яңа дәвалау, йокы корпуслары төзелә, котельный барлыкка килә, Төзелеш һәм реконструкциянең генераль планы эшләнә.

Бөек Ватан сугышы елларында курорт яраланган эре буыннарга һәм умыртка баганасына әверелә.

1948 елда хастаханә шифаханә-курорт пычрак бальнеология дәвалау учреждениесе статусына ия була.

1991 елда «Мацеста»тибындагы сульфат-натриево-магниево-кальций суы өслегенә чыгарыла. Ул сәламәтлек профилен киңәйтте.

2003 елның июнендә Рнцвмикның табигый дәвалау ресурсларының сынау үзәге белән балчык тикшерелде. Ул дәвалау һәм косметология максатларында актив кулланыла.

## Дәвалау

•Сәламәт сулыш

•Дәвалау арка һәм буыннар

•Дәвалау нерв системасын

•Торгызу ир-атлар сәламәтлеге

•Гинекология һәм бала тудырмый торган дәвалау

•Дәвалау тире

•Дәвалау пищеварительной системасы

•Дәвалау сапропелевые пычрак

•"Мацест" тибындагы күкертле су»

•Зәңгәр балчык

•Өч төр эчәргә яраклы су

## Инфраструктура

•Wi-fi бөтен территориясендә

•Бассейн (ябык)

•Мини-зоопарк, дендрарий

•Күлдә балык тоту һәм Балык тоту кирәк-яракларын прокатка алу

•Вертолет мәйданчыгы

•Бассейнлы Сауна

•Күкерт водородлы Мини-бассейн

•Бильярд

•Тренажерлар залы

•Спорт инвентаре прокаты пункты

•Кышкы шугалак

•Даруханә

•Кибет

•Банкомат

•Санаторий музее

•Саклана торган автостоянка

•Косметика

•Ачык спорт мәйданчыклары

## Заманчалык
Бүген "Бакирово" санаторийга хезмәт күрсәтүнең иң югары стандартларына җавап бирә. Төрле авыруларны дәвалауның һәм профилактикалауның инновацион методикалары өстенлек итә-шактый өстенлек, шуңа күрә еш кына биредә операцияләр һәм төрле җәрәхәтләр кичергән кешеләрне табарга була. Санаторийның өстенлеге шунда ки, ул зур шәһәрләр тузаныннан һәм шау-шуыннан еракта урнашкан, ә заманча медицина җиһазлары күп санда кешеләрнең сәламәтлеген уңышлы торгызырга мөмкинлек бирә.
## Чыганаклар
1.Бәкер "Шифаханәсеф"

2.https://sanatorii-bakirovo.sanatorex.ru/Бәкер "Шифаханәсеф"

3.Ни өчен «Бәкер» шифаханәсенә Казахстан, Австралия һәм Кытай гражданнары килә?

4.санаторий-бакирово«Бакирово» 3*, Лениногорск районы-Татарстанда ял итү һәм дәвалану, рәсми бәяләр

5."Бакировода" күңелне дәвалады 
Төркем:Татарстан шифаханәләре
Лаеш районы флагы

Татарстан Республикасы Лаеш муниципаль районы флагы-муниципаль берәмлекнең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
## Тасвирлама
"Лаеш муниципаль районы флагы киңлегенә озынлыгы 2 гә 3 булган турыпочмаклы тукымадан гыйбарәт, ул горизонталь буенча тигез булмаган ике полосага бүленгән — зәңгәр (тукыма киңлегенең 7/10 өлешендә) һәм ак; уртасында йөзүче сары көймә, аның астында — бер берсенә караган кызыл төстәге ике балык».
## Символиканың нигезләнүе
Лаеш муниципаль районы флагы, 1781 елның 18 (29) октябрендә расланган Казан губернасының Лаеш өяз шәһәренең тарихи гербы нигезендә төзелгән район гербын исәпкә алып эшләнгән. Тарихи гербның чын тасвирламасы:

«Въ верхней части щита гербъ Казанскій. Въ нижней — готовое къ отправленію в путь большое судно, называемое стругъ, въ голубомъ полѣ; ибо въ семъ городѣ находится наиглавнѣйшая пристань».

Ак полосада сурәтләнгән ике балык районда элек-электән килгән балык промыселын гәүдәләндерә. Район чикләренең зур өлеше хәзер Куйбышев сусаклагычы яры буйлап уза, шунда ук Мишә һәм Брысса елгалары да ага.

Балык - традицион акыл һәм муллык символы.

Флаг композициясе районда тарихи дәвамчанлыкны күрсәтә; шул ук вакытта балык сурәте муниципаль район флагын шәһәр флагыннан аерырга мөмкинлек бирә.

Сары төс (алтын) — уңыш, байлык, тотрыклылык, акылны хөрмәт итү символы.

Ак төс (көмеш) - чисталык, камиллек, тынычлык һәм үзара аңлашу символы

Зәңгәр төс-намус, вөҗданлылык, рухи омтылышлар символы; муниципаль район флагында шулай ук Куйбышев сусаклагычының су киңлекләрен символлаштыра.

Кызыл төс-хезмәт, батырлык, көч, мәхәббәт һәм матурлык символы.
## Чыганаклар
* 
Төркем:Татарстан байраклары
Төркем:Лаеш районы
Флүр Гайнемөхәммәтов

Гайнемөхәммәтов Флүр Бикмөхәммәтов улы(1946 елның 10 декабре,ТатарстанАССР, Сарман районы, Иске Имән) - баянчы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Тәрҗемәи хәле
1946 елның 5 маенда Татарстан АССР Сарман районы(элеккеге Ворошилов районы) Иске Имән авылында туа.
1954-1958 елларда Иске Имән башлангыч мәктәбендә укый.1962 елда, Нөркәй урта мәктәбенең 8 сыйныфын тәмамлагач,Алабуга мәдәни-агарту училищесының халык уен кораллары бүлегенә укырга керә. Һөнәр сайлауга баянчы һәм җырчы әнисе Фатыйма апаның хәер-фатихасы уңай тәэсир итә.
1966 елда Сарман районы мәдәният бүлегендә инспектор була.1966-1969 елларда Совет Армиясе сафында хезмәт итә. 1969 елдан Чаллы шәһәрендә район мәдәният йортында баянчы булып эшли.
1969-1974 елларда, эштән аерылмыйча, Түбән Кама музыка училищесында һөнәри белем ала. Шушы елларда Түбән Уратма авылыннан шәһәр төзелешенә килгән, җырга оста Рәзинә белән гаилә коралар.
## Иҗат эшчәнлеге
1973-1974 елларда Сарман музыка мәктәбендә эшли. 1974 елдан Түбән Кама шәһәренең "Нефтехимик" клубында "Яшьлек" җыр-бию ансамбленең халык уен кораллары оркестрын җитәкли.
1978-1979 елларда Флүр Гайнемөхәммәтов оештырган "Ләззәт" татар вокаль-инструменталь ансамбленә 1988 елда "Халык ансамбле" дигән исем бирелә.
Республикага танылган "Җидегән чишмә" клубында актив катнашуы да аңа зур абруй китерә.Ул күп еллар буена шәһәрнең "Нефтехим" халык иҗаты йортында "Ләззәт" халык ансамбленең алыштыргысыз җитәкчесе була. Хәзер бу ансамбльне улы Ирек җитәкли.
## Искәрмәләр
1. Илһамлы Сарман.-Казан:Яз,2017.-352 б
2.Дамир Гарифуллин.Сарман районы энциклопедиясе, 2 китап. Чаллы, 2006 ел

## Тышкы сылтамалар
* 
* 
*  

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Сарман районында туганнар‏‎
Төркем:1946 елда туганнар‏‎
Әлмәт шәһәр пляжы

**"Пляж"туристик-рекреация комплексы**-Әлмәт шәһәренең шәһәр пляжы.
## Урнашу
Пляж Әлмәт шәһәре, Шевченко ур., 15 адресы буенча урнашкан йорт янында урнашкан.

## Тарих
Пляж элеккеге сазлык урынында төзелгән. Төзелеш 3 ай эчендә башкарылды. 2016 елда Әлмәттә шәһәр күлендә Су саклау зоналары елының беренче объекты – «Пляж» туристик-рекреацион зонасы ачылды.

Пляж символы түбәтәйдәге зур үрдәк булды.

## Бина
Пляж вейкбординг белән шөгыльләнү өчен билгеләнгән Вейк-парктан тора. Биредә су чаңгылары белән шөгыльләнү өчен ике трасса эшли. Яңа уенчылар һәм профессионаллар өчен исәпләнгән.

Актив гаилә белән ял итү зонасы бар – скалодром (10,5 м), бау паркы (9 м), спорт тренажерлары, волейбол мәйданчыгы, балалар мәйданчыклары.

Җәйге террасалы ял урыннары һәм кафе.

Көймәләрне һәм катамараннарны прокатка бирү пункты.

Фитнес һәм йога белән шөгыльләнү өчен ике катлы павильон.

Ачык һавада бассейнлы, сауна, балалар өчен су мәйданчыгы булган су комплексы-спрей-парк.

Җәяү йөрү өчен су буенча юл җиһазландырылган.

Пляж коткару каланчасы, чишенү-чишенү бүлмәләре һәм ятаклар белән җиһазландырылган. Медицина хезмәткәрләре һәм коткаручылар даими посты эшли.

Ял итүчеләр өчен керү бушлай, әмма территориядәге объектлар бушлай һәм коммерция зоналарына бүленә.

## Төзекләндерү
Пляжга Таиландтан 2,5 мең тонна кварц комы кайтарылды. Аны чистарту өчен җиһазлар сатып алынды. 20 мең кв. м га рулонлы газон җәелгән. Җәяү йөрү өчен 3 мең кв.м гадәти юллар оештырылган, ә берсен — 880 метр, карагачтан-Су буйлап. Вейкбордчылар өчен 600 метрлы трасса кордылар, ә бу спорт төрен үзләштерә башлаучылар өчен — 150 метр озынлыкта азрак. Өч катлы бау паркының биеклеге — 9 м, ә скалодромның биеклеге-10, 5 метр.

Яр буенда әлеге территория өчен хас булган дымлы үсемлекләр (иволистлар дәрвишлеге, бәйләүле таволга) утыртылды.

## Эшләүчеләр
«Пляж» эскиз проектын Evolution /Казан / креатив агентлыгы эшләде.

Барлык төзелеш эшләре өчен җавап бирүче проектның генераль подрядчысы-Әлмәт УКС .

Тантаналы ачылышта Рөстәм Миңнеханов һәм башка мөхтәрәм кунаклар катнашты. Алар фитнес һәм воркаут буенча дәресләр узган территорияне карадылар, «клуб ярминкәсе» ндә катнаштылар, «буяулар фестивале»н карадылар.

## Чыганаклар
1. Әлмәттә Пляж ачылды!

2. ӘЛМӘТ ШӘҺӘР ПЛЯЖЫ 

3.Әлмәттә җәйге йөрү өчен иң яхшы урыннар 

4.Әлмәттә яңа пляж ачылды

5.Бөтен Россия шулай карый алыр иде

6.ӘЛМӘТ ШӘҺӘР ПЛЯЖЫ

7.Әлмәт пляжы коену сезоны башлануга әзер

8.Әлмәт туристларны Таиландтан ком, ә сорвиголларны кольцев вейкбординг белән җәлеп итәчәк

9.Татарстан Республикасының Әлмәт шәһәрендә яңа туристик-рекреацион зона ачылды

10.Әлмәттә Европаның иң яхшы пляжын ачтылар

11.Рөстәм Миңнеханов Әлмәттә пляж ачты

12.Татарстанның Топ-10 пляжы

Төркем:Татарстан пляжлары
Тәтеш урман хуҗалыгы

**Тәтеш урман хуҗалыгы**  - Татарстан Республикасының көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан Тәтеш, Кама Тамагы, Буа һәм Апас муниципаль районнары территорияләрендәге урманнардан файдалану, аларны саклау һәм  яклау, яңадан торгызу юнәлешендәге эшләр белән идарә итүче оешма. 1936 елда оештырылган. Тәтеш урман хуҗалыгы составына 4 урманчылык керә:
Килдеш урманчылыгы - 9892 га;
Келәр урманчылыгы - 10928 га;
Тархан урманчылыгы - 6806 га;
Тәтеш урманчылыгы-9856 га.
## Тасвирламасы
Урман фонды җирләренең гомуми мәйданы 37482 га тәшкил итә, шул исәптән урман белән капланган җирләр-35051 га. Сакланыла торган урманнар 27774 га, файдаланыла торганнар - 9836 га. Урман белән капланган мәйданның агач токымнары буенча бүленеше:
ылыслы агачлар-1233 га (шул исәптән: нарат - 995 га, чыршы-201 га);
каты яфраклы агачлар  - 17203 га (шул исәптән: имән-17066 га);
йомшак яфраклы агачлар -16615 га (шул исәптән: каен-987 га; усак-1866 га; юкә-13171 га). Урманнарда үсә торган төп агачлар: юкә - 46 %, имән - 40 %, усак - 6 %. нарат  - 3%; каен, чыршы, өрәңге, корычагач, соры һәм кара зирек, тирәк, карагай агачлары зур булмаган кишәрлекләрне билиләр. 6 урман питомнигында (гомуми мәйданы 19,6 га)    10 нан артык төрдәге миллионга якын яшь агач һәм чәчкеннәр үстерелә. 
Тәтеш урман хуҗалыгы территориясендә Тархан имәнлекләре, "Ташлы" чокыр-үзән системасы, Антоновка чокырлары табигать һәйкәлләре,Озын Алан (тыюлык), Лобач (тау), Лабышкин таулары  табигать тыюлыклары аерымлана.
Тәтеш урман хуҗалыгында агачның гомуми запасы 5329,2 м3 .
Тәтеш урман хуҗалыгыннан Татарстан Республикасының атказанган урманчылары исеменә лаек булучылар: Вакатов А.М., Халитов И.И., Ситров КК.
## Чыганаклар
Татарская  энциклопедия. - Казань, 2010. - 631 б.
https://minleshoz.tatarstan.ru/spmin.htm?department_id=8531
Эрнест Вәлиев

**Эрнест Абдулла Улы Вәлиев** (1950 елның 7 апреле, Яңа Камай, Әгерҗе районы, Татарстан АССР, РСФСР, ССРБ) — Россия дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, VI һәм VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты, «Бердәм Россия» фракциясе әгъзасы, куркынычсызлык һәм коррупциягә каршы тору комитеты рәисенең беренче урынбасары.

## Биография
Эрнест Вәлиев 1950 елның 7 апрелендә Яңа Камай авылында (Татарстанның Әгерҗе районы) туган. 1967 елдан алып 1968 елга кадәр Ижау механика заводында электромотчы булып эшли. 1968—1970 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт итә.

1974 елда «хокук белеме» белгечлеге буенча Свердловск юридик институтын тәмамлый. Институтны тәмамлаганнан соң Төмән өлкәсе прокуратурасына җибәрелә. Стажер булып эшли, соңрак Тубыл районара прокуратурасы тикшерүчесе итеп билгеләнә. 1976 елда Юрга районы прокуроры итеп билгеләнә, 1981 елда Тубыл районы прокуроры итеп билгеләнә. 1985 елда судларда гражданнар эшләре каралуга күзәтчелек буенча Төмән өлкәсе прокурорының өлкән ярдәмчесе итеп билгеләнә. 1988 елдан 1993 елга кадәр Төмән өлкәсе прокурорының беренче урынбасары булып эшли, 1993—2007 елларда Төмән өлкәсе прокуроры вазыйфасын башкара.

2007 елның 2 февралендә Россия Федерация Советы карары белән Э. А. Вәлиев Россия Федерациясе Генераль прокуроры урынбасары итеп билгеләнә.

2010 елның октябрендә Төмән өлкәсе губернаторы урынбасары итеп билгеләнә. Губернатор урынбасары вазыйфасында 2011 елның декабренә кадәр эшли.

2011 елның декабрендә VI чакырылыш Россия Федерациясе Федераль Җыелышының Дәүләт Думасына сайлана. «Бердәм Россия» партиясе исемлекләре буенча Дәүләт Думасы депутаты итеп сайланган, куркынычсызлык һәм коррупциягә каршы тору комитетында эшләгән.

2016 елның сентябрендә янәдән VII чакырылыш РФ Дәүләт думасына сайлана, 185 нче номерлы Төмән бермандатлы округы буенча депутат итеп сайлана, «Бердәм Россия» партиясе тарафыннан тәкъдим ителә.

## Закон чыгару эшчәнлеге
2011 елдан 2019 елга кадәр, VI һәм VII чакырылыш Дәүләт Думасы депутаты вәкаләтләрен үтәү дәвамында 64 закон чыгару инициативасы һәм федераль закон проектларына төзәтмәләр авторы була.

## Бүләкләр

* Почёт ордены, 2005 ел
* IV дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены, 2008
* «РФ атказанган юристы» мактаулы исеме, 2000
* «Прокуратураның Мактаулы хезмәткәре» күкрәк билгесе», 1991
* «Прокуратура ветераны» медале, 2010
* «Төмән өлкәсенең Мактаулы гражданины» исеме, 16.06.2016
* РФ Президентының Мактау грамотасы, 2010
* РФ Президентының Рәхмәт хаты, 2013
* Исемле утлы корал белән бүләкләнгән, 2001
* РФ ФҖ Федерация Советының Мактау грамотасы, 2007
* ФҖ Дәүләт Думасының Мактау грамотасы РФ, 2015
* РФ ФҖ Дәүләт Думасы Рәисенең Рәхмәт хаты, 2007
* «Фидакарь хезмәт өчен» күкрәк билгесе, 2008
* I дәрәҗә «Законга тугрылык өчен» аерым хөрмәтләү билгесе, 2009
* «Федерация Советы. 15 ел» медале, 2009

## Искәрмәләр

Төркем:Бердәм Русия фиркасе әгъзалары
Төркем:РФ атказанган юристлары
Төркем:Почет ордены кавалерлары
Төркем:4 дәрәҗә "Ватан алдында казанышлары өчен" ордены кавалерлары
Төркем:Әгерҗе районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1950 елда туганнар
Төркем:7 апрель көнне туганнар
Нефтьче (мәдәният сарае)

**Нефтьче мәдәният сарае**- Әлмәт шәһәренең мәдәни үзәге булып тора. Мәдәният һәм сәнгать өлкәсендә сәясәтне гамәлгә ашыру максатларында хезмәт күрсәтү өчен булдырылган.Әлмәт шәһәре Ленин урамы, 98 нче йортта урнашкан.
Сарайның директоры – Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре-Саматов Валерий Вадутович  ().

## Тарих
Булачак мәдәният сарае нигезенә беренче кирпеч 1973 елда салынган.

Мәдәният сарае 1981 елның 11 сентябрендә ачыла. Корылманың макеты Киев архитектура институты хезмәткәрләре тарафыннан төзелде.

Мәдәният сарае «Татнефть» берләшмәсе инициативасы буенча төзелде һәм аны ачу ике миллиард тонна нефть чыгаруга багышланган иде. Чирек гасырдан соң нефтьчеләр яңартылган сарайда өч миллиард тонна нефть чыгаруны билгеләп үттеләр. Бинада үткәрелгән зур ремонт «Татнефть» компаниясенең шәһәр халкына һәм аның кунакларына бүләк булды.

Элек сарай «Әлмәтнефть» бүлекчәсе булган, аннары аны шәһәргә тапшырганнар.

## Мәдәни-агарту эшенең төп юнәлешләре
•Балалар белән эш

•Яшьләр белән эшләү

•Өлкән буын белән эшләү

•Гаилә белән эшләү

•Гражданнарга патриотик тәрбия бирү

•Наркомания, эчкечелек, тәмәке тарту профилактикасы, сәламәт яшәү рәвешен пропагандалау буенча эш

•Өлкән халыкның ялын оештыру буенча эш

## Бина

•Нефтьче мәдәният сараенда 5 ял итү объекты урнашкан

•Тамашачылар залы

• Паркет залы

•Үзәк ишекнең 1нче һәм 2нче кат фойесында ярминкә, шәһәр һәм республика чаралары күргәзмәләре, кышкы бакча эшли.

•Шәһәр һәм районның терәк фәнни-техник китапханәсе.

## Заманчалык
Бүгенге көндә мәдәният сарае төп мәдәни, күңел ачу үзәкләренең берсе булып тора. Шулай ук шәһәрнең төп концерт мәйданчыгы булып тора. Анда 20дән артык төрле түгәрәк һәм секцияләр ачылды, алар җирле халык белән күп йөри.

Түгәрәкләр 4 яшьтән башлап балалар өчен дә, өлкәннәр өчен дә ачык. Биредә КВН, җирле «Дубравушка» хоры һәм башка бик күп командаларның күңел ачу чыгышлары даими рәвештә уза.
## Искәрмәләр
ӘЛМӘТ: ШӘҺӘРНЕҢ ИСТӘЛЕКЛЕ УРЫННАРЫ

2. Нефтьче мәдәният сарае

3. Шәһәр сарае - Кремль дәрәҗәсе: "Нефтьче" мәдәният сарае бу көз 35 еллыгын билгеләп үтә 

4. Район мәдәният йорты

5. Нефтьче

6. Әлмәт-нефть төбәге башкаласы»

Төркем:Татарстан мәдәният йортлары
Зур Фролово мәктәбе

**Зур Фролово мәктәбе** — Татарстан Республикасының Буа районы Зур Фролово авылында урнашкан төп гомуми белем бирү учреждениесе (мәктәп). Директоры Рамил Кавеев.

## Тарих

    Зур Фролово төп гомуми белем бирү мәктәбе үзенең ишекләрен 1932 нче елда ачкан. Ул вакытта мәктәп 7 еллык кына булган. Бөек Ватан сугышы вакытында да мәктәп ишекләрен япмаган. Мәктәп үзенең тарихы белән горурлана. Мәктәп тарихы – ил тарихы ул.
        Мәктәп Вера Фигнер акчасына салына. Ул танылган судья кызы, Тәтеш өязеннән. Авылыбыз кешеләре аның белән тыгыз элемтәдә була. Октябрь революциясеннән соң,  Вера Николаевна берничә тапкыр Тәтеш өязендәге авылларда була. Мәктәпкә, балалар йортларына булыша. Зур Фролово авылында ул укытучылар гаиләсе Иван Егорович Лаврентьев гаиләсендә туктала.  Аның хатыны Пелагея Андреевна да алдынгы карашлы укытучы була. Дуслары аны Поленька дип йөртәләр. 
        Иван Егорович укытучы булудан тыш, китапханә мөдире булып та эшләгән. Күп бала анасы булуына карамастан (гаиләдә 7 бала), Поленька курслар да алып бара, авыл советында да эшли. 
Хатлар һәм башка архив материалларыннан күренгәнчә, Вера Фигнер үзенең якташларын кайгырткан. Пелагея Андреевна Лаврентьеваның Вера Фигнерга мәктәп төзелеше турында язылган хатлар моңа ачык мисал булып тора. 
      Мәктәп үзенең ишекләрен ачкан. 1932 нче елда 20 яшькә кадәрге барлык егет һәм кызлар мәктәпкә белем алырга килгәннәр. 
### Директорлары
* 1932 нче елдан 1961 нче елга кадәр Зур Фролово мәктәбе директоры булып Александр Егорович Лаврентьев.
* 1961-1963 нче еллар - Журавлев Николай Порфирьевич.
* 1963 -1967нче еллар - Мясников Петр Яковлевич. 
* 1967 -1973 нче еллар - Никашин Герман Андреевич.
* 1973 -1975 нче еллар - Ионов Михаил Иванович.
* 1975 -1982 нче еллар - Хөсәенов Фатих Мостафинович.
* 1991 -2012 нче еллар - Руслова Надежда Павловна.
* 2012 -2015 нче еллар - Ханбиков Илгиз Фәридович.
* 2015 -2017 нче еллар– Садыйков Ленар Мөслихович.
* 2017 -2018 нче еллар– Мөхәммәтҗанов Марат Илшатович
* 2018 нче елдан бүгенге көнгә кадәр – Кавеев Рамил Наилевич

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Буа районы мәктәпләре
Василий Осипов

**Василий Иванович Осипов** (1913 елның 20 феврале, Неялово авылы, Казн губернасы, Россия империясе — 1944 елның 8 марты, Подволочисск районы, Тернополь өлкәсе, ССРБ) —  Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре кызылармеецы, Бөек Ватан сугышында катнашучы, Советлар Берлеге каһарманы (1943).

## Биография
Василий Осипов 1913 елның 20 февралендә Неялово авылында (хәзер — Татарстанның Питрәч районы) туа. Башлангыч мәктәпне тәмамлаганнан соң башта үз хуҗалыгында, соңрак Казанда пешекче булып эшли. 1942 елда Осипов Эшче-крестьян Кызыл Гаскәренә хезмәткә алына. Шул ук елдан — Бөек Ватан сугышы фронтларында.

1943 елның сентябренә кызылармеец Василий Осипов Үзәк фронтның 13 нче армиясенең 15 нче укчылар корпусының 310 нчы укчы полкы укчысы була. Днепр өчен көрәш вакытында үзен аерылып күрсәтә. 1943 елның 22 сентябрендә Осипов алдынгы төркем составында Днепр аша Навозы авылы аркылы чыга һәм аның көнбатыш ярында плацдармны яулап алу һәм тотып калу өчен барган сугышларда актив катнаша, еш кына кул көрәшләренә күчкән немец контратакларының күпчелеген чагылдыра һәм төп көчләрне кичүгә кадәр дәвам итә. Осипов мөстәкыйль рәвештә сал кора һәм дошман атуы астында кыр кухнясын күчерә, шуннан соң исән калган 310 нчы полкның сугышчыларын таба һәм ашата.

ССРБ Югары Шурасы Президиумының 1943 елның 16 октябрендәге Указы белән «уңышлы Киевтан төньяктарак Днепр елгасын кичү, Днепр елгасының көнбатыш ярында плацдармны нык беркетү һәм шул ук вакытта күрсәтелгән батырлык һәм каһарманлык» өчен кызылармеец Василий Осипов Ленин ордены һәм «Алтын Йолдыз» медале белән Советлар Берлеге каһарманы исеменә лаек була.

1944 елның 8 мартында Осипов Подволочисский районының Супрановка авылында һәлак була (җирле кеше ишегалдында немец снайперы белән атылган). Башта Супрановкада җирләнгән, соңрак Подволочиск бистәсендә җирләнгән. Кабердә Осипов бюсты куелган һәйкәл-постамент урнаштырылган. 1974 елның 23 мартында кабергә Осипова Әнисә Сидоровна килә.

Питрәч районының Олы Бутырка авылындагы урам Осипов хөрмәтенә атала, Питрәчтә аның бюсты куела.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — .
* Герои Советского Союза — наши земляки. Книга 2. — Казань, 1984.
* *Ханин Л.* Герои Советского Союза — сыны Татарии. — Казань, 1969.
Төркем:Бөек Ватан сугышында һәлак булучылар
Төркем:Ленин ордены кавалерлары
Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1944 елда вафатлар
Төркем:8 март көнне вафатлар
Төркем:Питрәч районында туганнар
Төркем:1912 елда туганнар
Әлки авылы мәчете (Буа районы)

**Әлки авылы мәчете** — ның  Буа районы Әлки авылындагы мөселман гыйбадәт йорты (мәчет). 

2016 елдан хәзрәт вазыйфасын Әлфит хәзрәт Фәттахов башкара.

## Тарихы

1889 нчы елда агачтан яңа мәчет төзелә. 1830 нчы елларда төзелгән мәчет, бинасы искерү сәбәпле, сүтелә һәм аның урынына авыл уртасындагы мәйданда 120 кеше сыйдырышлы ике бүлмәле мәчет салына. Баһаветдин хәзрәт Таҗетдинов 44 ел буе имам-хатыйб вазифасын үзе генә башкарган. Аннары аңа ярдәмгә 1890 нчы елны икенче мулланы – аның улын куялар. 21 яшьлек Мөхәммәтнәҗип Таҗетдинов та мулла булып китә.
    1901 нче елның 29 нчы июнендә мәчеттә 1846 нче елдан бирле имам-хатыйб хезмәтен башкаручы, 1826 нчы елда туган указлы мулла Баһаветдин Таҗетдинов, үзенең картаюы сәбәпле, мулла вазифасына кергән бурычларын башкара алмавын белдереп, үз унынына башка кеше сайлавын үтенә. Авыл халкы аның икенче улы – Мөхәммәтситдыйк улы Баһаветдиновны сайлый. Ул Казанда Мәрҗани мәчете каршындагы мәдрәсәне һәм Апанай мәдрәсәсендә рус сыйныфын тәмамлаган. Рәсми хакимиятләр мөселманнарның гозерен үтәргә ашкынып тормыйлар. Тагын бер ел уза. 1902 нче елда Мөхәммәтситдыйк улы Баһаветдинов икенче мулла итеп 1902 нче елның 10 нчы октябрендә генә раслана. Әтисе 58 ел дәвамында (1844-1902 нче елларда) Әлки авылы мәчетендә имам-хатыб хезмәтендә була, бер үк вакытта ир балалар мәдрәсәсендә сабак бирә.
     Авыл зурая, үсә. Инде икенче мәчет төзү артыннан йөриләр. 1916 нчы ел ахырына 2 нче мәчет төзелеп беткәч, декабрь аенда  Әлки авылы халкының ике мәхәлләгә бүленүе рәсмиләштерелә. Беренче мәхәлләдә 350 кеше, икенчесендә 238 була. 1 нче мәхәллә тулысынча өске урамны колачласа, икенче мәхәллә башлыча аскы, яки түбән урам хуҗалыкларыннан торган.
      1930-1931 нче елларда ил күләмендә мәҗбүри белем бирүне киңәйтү юнәлешендә махсус чаралар күрелә. Шул чорда Әлкидәге ике мәчеттә дә рухани эшчәнлек туктатыла. Манараларын кисәләр. Мөхәммәтситдыйк, Мөхәммәтнәҗип муллаларны Себергә җибәрәләр.
        1930-1931 нче елларда мәчетләр эштән туктатылса да, халык диннән читкә авышмый, намазларны йортларда  җыелып укыйлар. 

## Хәзрәт вазифасын башкаручылар

* Габделмән абзый  (1935-1942 нче еллар)
* Гыймалов Садретдин (1942-1961нче еллар.)
* Галиуллин Зиннәт  (1961-1978 нче еллар)
* Гыйниятуллин Хикмәтулла  (1978 -1994) 
* Мөхәммәдишин Тәлгат  (1994-2014). 
* Шәмсетдинов Рифкат (2015-2016). 

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Буа районы мәчетләре
The Age of Quarrel

***The Age of Quarrel*** (рус телендә: “Век раздора”, “җәнҗал чоры”) — Нью-йорк хардкор-панк группы Cro-Mags төркеменең дебют студия альбомы. Profile Records лейблы тарафыннан 1986 елда чыгарылган иде һәм 1994 елда Another Planet лейблы тарафыннан төркемнең икенче альбомы *[[Best Wishes]]* белән бер дискта янә нәшер ителгән иде. «We Gotta Know» җырының музыкаль видеосы MTV-да күрсәтелгән булган. Бу крауд-сёрфингны күрергә мөмкин булган беренче видеоклипларның берсе.
## Альбом турында
Альбомның күпчелек композицияләре Джон Джозеф Макгоуэн тарафыннан җырланган һәм тиз темпка ия. Шулай да «Malfunction», «Seekers of the Truth» һәм «Life of My Own» кебек треклар озынрак, төркемнең киләсе проектына — *Best Wishes* кроссовер-трэш альбомына метал йогынтысының алдан килүчесе.
Альбомның атамасы Һинд дине вакыт циклы хәзерге чор Кали-юга билгеләмәсеннән килеп чыккан. Бу Санскрит төшенчәсен «җәнҗал чоры», «алдану чоры» яки «иллюзия чоры» дип тәрҗемә итәргә мөмкин. Кали-юга дүртенче чор яки юга булып тора, аның хасиятләре булып халыкның деградациясе, сугышлар, җәнҗал һәм ялган тора.
«It’s the Limit» трекы Grand Theft Auto IV 2008 елның уенында пәйда була. Аны LCHC радиостанциясе уйный (Liberty City Hardcore-га сылтама). Так как Grand Theft Auto IV Нью-Йоркка модельләнгән булганга күрә, уенны барлыкка китерүчеләр Нью-йорк хардкор-сәхнәсен чагылдыра торган итеп сайлаган.

## Композицияләр исемлеге
# «We Gotta Know» — 3:24
# «World Peace» — 2:13
# «Show You No Mercy» — 1:58
# «Malfunction» — 3:43
# «Street Justice» — 1:33
# «Survival of the Streets» — 1:06
# «Seekers of the Truth» — 4:03
# «It’s the Limit» — 1:43
# «Hard Times» — 1:40
# «By Myself» — 2:35
# «Don’t Tread On Me» — 1:20
# «Face the Facts» — 1:41
# «Do Unto Others» — 1:50
# «Life of My Own» — 2:53
# «Signs of the Times» — 2:03
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Parris Mayhew’s Cro-Mags Website

Төркем:Һинд дине музыкасы
Иван Шпаков

Иван Михайлович Шпаков - укытучы, мәгариф бүлеге мөдире, завод директоры, Ленин һәм "Почет билгесе" орденнары иясе.

## Тормыш юлы
Иван Михайлович Шпаков 1905 нче елның 14 нче декабрендә Кайбыч районы Мәлки авылында Евдокия белән Михаил Шпаковлар гаиләсендә дүртенче малай булып дөньяга килгән. Ул 1911 нче елда абыйсы Александрга ияреп, авыл мәктәбенә укырга барган. Бераз үсәргә кушып, аны кире борганнар. Өченче тапкыр мәктәп ишеген ачып кергәч кенә калдырганнар. 1917 нче елда Турминск авылына юл тоткан. Икенче дәрәҗә рус мәктәбендә укыган.

1922-1925 нче елларда Казанда керәшен татарлары педагогия техникумын тәмамлаган. В.И.Ленинны соңгы юлга озаткач, кайгы митингыннан соң, ВКП (б) сафына кандидат булып кергән. Ул гражданнар сугышы каһарманы, Азин дивизиясенең 39 нчы полк командиры, Ленин белән очрашучы Степан Василевич Домолазовның кызын, үзенең киләчәге Марияне очраткан.

Техникумны тәмамлагач, Шпаков кабат туган төбәгенә кайткан. Җидееллык мәктәптә эшләгән. Математика укыткан. Мәлки волостена комсомол секретаре итеп сайланган.

1927 нче елдан Зур Кайбыч район Советы Башкарма комитеты мәгариф бүлегендә мөдир булып эшләгән. Авылларда мәктәпләр ачуга зур булышлык иткән. Райком бюро әгъзасы, РИК Пленумы әгъзасы булып сайлана.

Районнан бирелгән юллама белән политехник институтка килгән. Студент итеп кабул ителгәч, партбюро члены һәм партком секретаре итеп сайланган. 1932-1935 нче елларда Иван Михайлович яңа ачылган авиация институтының беренче чыгарылыш студенты - самолет төзелеше буенча инженер-механик белгечлеге ала. Заводта цех инженеры, цех начальнигы урынбасары. Ә берничә елдан, җитәкчелек итү алымнарын үзләштергәч, принципиаль, таләпчән коммунистны кинотасмалар заводына директор итеп җибәрәләр.

## Чыганак
* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
* Бизнес-онлайн: *[https://www.business-gazeta.ru/article/432850 Иван Шпаков. Первым делом самолеты, а потом – телевизоры]*, 27 июль 2019.

Төркем:Кайбыч районында туганнар
Гыйниятулла Хәлиуллин

**Хәлиуллин Гыйниятулла Гатиятулла улы** (19 сентябрь 1948, Арбор, Балтач районы, , , ) — физика галиме.

## Тәрҗемәи хәле
Гыйниятулла Хәлиуллин 1948 нче елның 19 нчы сентябрендә Татарстан Республикасы Балтач районы Арбор авылында дөньяга килә. Башта Арбор авылының сигезьеллык мәктәбендә укый. Аннары укуын Чепья авылында урнашкан урта мәктәптә дәвам итә. 1966 нчы елда урта мәктәпне тәмамлаганнан соң Смәел һәм Арбор мәктәпләрендә физика, математика фәннәрен укыта башлый.

Гыйниятулла Хәлиуллин яшьли ятим кала. Әтисе Гатиятулла сугышта алган яралардан вафат була. Аңа тормышта зур сынаулар очрап тора. Әмма кызыксынучан, эзләнүчән егет укуын дәвам итәргә тели һәм 1969 нчы елда Казан дәүләт университетының физика факультетына укырга керә. 1974 нче елда университетны уңышлы тәмамлап, физик-теоретик белгечлеге ала. Заманында олы галим академик Е.К Завойский нигезләгән теоретик физика кафедрасында кече фәнни хезмәткәр булып эшли башлый. 1976 нчы елда ул шушы кафедраның аспирантурасына укырга керә. 1979 нчы елда аспирантураны тәмамлап, “Металларда үзара алмашынучан бәйләнешләр һәм кристаллик кырлар теориясы” темасына кандидатлык диссертациясын яклый.

1979 нчы елдан Гыйниятулла Хәлиуллин СССР фәннәр академиясының (хәзер Россия фәннәр акамедиясы) Казан физика –техника фәнни –тикшеренү институтында эшли башлый. Ләкин, илдә башланган җимергеч процесслар, иң беренче чиратта, фәнни үсеш юнәлешенә кагыла. Зур өметләр баглап эшләп ятучы галим моның белән килешә алмый. Ул чит илләрдәге фәнни үзәкләр белән элемтәгә керә һәм алар белән хезмәттәшлек итә башлый.

1991 нче елдан ул Макс Планк институтына озак сроклы командировкаларга контракт буенча барып-кайтып эшли башлый. Ул еллар дәвамында Япония, Кытай, Америка, Австралия, Франция, Англия, Канада кебек күп илләрдә озак вакытлы командировкаларда була. Г.Хәлиуллин дөньяның төрле илләрендә басыла торган абруйлы фәнни җурналларда еш чыгыш ясый, үз ирешкәннәре белән уртаклаша. Бүгенге көндә гаиләсе белән Германия шәһәрендә яши һәм эшли.

## Фәнни хезмәтләре

200 дән артык. Гыйниятуллага хат җибәрелде. Фәнни эшләр исемлеге, чыганаклар. Һәм аңа бирелгән наградалар турында соралды. Җавп килгәч, төзәтеп бетерермен. Ул бик тә тыйнак кеше. Нинди җавап җибәрер, карарбыз

## Шулай ук карагыз
http://expertcorps.ru/science/whoiswho/info/41575

https://www.researchgate.net/scientific-contributions/Giniyat-Khaliullin-7159283

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Гарифжан Мөхәммәтшин “Үрбар” китабы, 2013.
# http://baltaci.ru/news/tөrlese/baltachny-tanytkan-yaktashlar-3

Төркем:Физиклар
Мансур Ихсанов

Ихсанов Мансур Исхак улы - бухгалтер, Татарстан Республикасы Президенты Аппаратында баш референт була.

## Тормыш юлы
Мансур Ихсанов 1963 нче елда Татарстан Республикасы Кайбыч районы Олы Урсак авылында туган, шунда ук сигезьеллык белем алган. Мансур алдында “кем булырга” дигән сорау бөтенләй тумый, чөнки ул балачактан үк әтисе, 30 еллап баш бухгалтер булып эшләгән гаять таләпчән һәм төгәл Исхак Акмал улының җитди һәм үтә дә җаваплы һөнәренә тартылып үсә. Әтисенең малайга йогынтысы бик хур була.

15 яшьлек Мансур Лаеш авыл хуҗалыгы техникумына укырга керә. Яшь белгеч буларак 1982 нче елда Кайбыч районына кайта һәм “Память Ленина” колхозында икътисадчы булып эшли. Бу чор аның өчен белгеч һәм шәхес буларак тәҗрибә туплау, җитәкче сыйфатында сыналу чоры була.

1989 нчы елда ул Казан авыл хуҗалыгы институтының икътисад факультетын тәмамлый. Яхшы оештыручы буларак аны Казанда рапс мае сыгу заводына бухгалтер, ә бераздан баш бухгалтер итеп куялар. Монда ул зур тормыш мәктәбе уза, белемен камилләштерә, иң мөһиме – кешеләр белән эшләргә өйрәнә.

1996 нчы елда Мансур Исхак улын Татарстан Республикасы Президенты Аппаратының хатлар һәм халыкны кабул итү бүлегенә баш референт итеп алалар. Ул Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Дәүләт хезмәткәрләре институтын да тәмамлый. Кайбыч егете үзенең тырыш хезмәте, принципаильлеге, һәрдаим яңага омтылуы, кешеләргә карата миһербанлы булуы белән Президент Аппаратында да зур ихтирам казанды. Алар, хатыны – Мөрәле авылы кызы Гөлгенә ханым белән, бер ул һәм бер кыз тәрбиялиләр. Алар туган якларына еш кайтып йөриләр. Монда аларны барысы да үз туганнары кебек сагынып көтеп алалар.

## Чыганак

* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Равил Зәйнуллин

Равил Зәйнуллин - укытучы, мәктәп директоры, "Фидакарь хезмәт өчен" медале иясе.

## Тормыш юлы
Равил Зәйнуллин Татарстан Республикасы Кайбыч районы Олы Кайбыч авылында урта хәлле игенче гаиләсендә, тугызынчы бала буларак, 1933 нче елның 7 нче гынварында туган. Әтисе Зәйнулла Хәйрулла улы зирәк, эшчән, гадел, ярдәмчел, хөрмәтле кеше булган. Сату-алу эшләрендә дә катнашкан. Әтисеннән калган шушы гаилә традицияләрен үзләштереп үсә Равил: кешеләргә хөрмәт, намуслы хезмәт, белемгә омтылу, аның яшәеш кануннары нигезен хасил итәләр. Кечкенә вакытта ук ул хуҗалык эшләрен үзләштерә. Өч абыйсы Ватан сугышында булганда, ул йортта “ир заты” дәрәҗәсендә фикерләргә, эшләргә өйрәнә. Мәктәп елларында колхозга көлтә ташый. Уру-сугу, печән чабу эшләрендә катнаша, куяннар үрчетә.

1952 нче елда ул Олы Кайбыч урта мәктәбен тәмамлый. 1953-1955 нче елларда Совет Армиясендә артиллерист-наводчик буларак хезмәт итә, гаубица һәм башка туплар серләрен үзләштерә. 1981 нче елда Равил Зәйнуллинга капитан званиесе бирелә.

Армиядән кайткач, ул Кайбыч районы Башкарма комитеты аппаратында эшли. Бер үк вакытта читтән торып М.Горький исемендәге Казан авыл хуҗалыгы институтында укый. Аны уңышлы тәмамлап, агроном-галим белгечлеге ала.

1965 нче елда аны, оештыру тәҗрибәсе булган авыл хуҗалыгы белгечен, “Путь к коммунизму” колхозына партия оешмасы секретаре итеп җибәрәләр. 1968 нче елда СССР Халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсендә катнаша. 1973 нче елда Равил Зәйнуллин “Фидакарь хезмәт өчен” медале белән бүләкләнә. Бу елларда ул партиянең Апас район конференцияләренә делегат итеп сайлана.

Туган авылына әйләнеп кайтып, укыган мәктәбенә биология укытучысы булып урнаша. 1978-1983 нче елларда читтән торып Казан дәүләт педагогия институтында укый, биология бүлеген тәмамлый. Аны директор итеп билгелиләр. Бу вазифаны намус белән башкара. Кайбыч районын кайтаруда, яңадан оештыруда башлап йөрүчеләрнең берсе була.

## Чыганак

* Туган җирем – Кайбычым. (Кайбицы – край мой родной). Автор-төзүче Р.А.Гарәфетдинов. – Казан: Идел-Пресс, 2007. – 656 бит.
Лениногорск районы гербы

**Лениногорск районы гербы** — Татарстан «Республикасы Алабуга муниципаль районы» муниципаль берәмлегенең рәсми символы булган танып-белү-хокукый билгесе.
Герб 2005 елның 4 июлендә Лениногорск халык депутатлары берләштерелгән Советының 41 нче карары белән расланган.

Герб 1946 нчы номер белән Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 18 нче номер белән кертелгән.

Герб 2548 номерлы теркәү номеры астында Россия Федерациясе Дәүләт геральдика регистрына һәм Татарстан Республикасы Дәүләт геральдика реестрына 67 номерлы астында кертелде.

## Гербның тасвирламасы

«Яшел җирлектә эчкә бөгелгән һәм очына таба тарайган, нечкә итеп көмеш белән каймаланган, җете кызыл җирлектә алтын белән каймаланган яшел лалә чәчәге урнашкан ян-якка авыш атлама, ә яшел җирлектә — чәчәкләре бер-берсенә каратылган ян-якка авыш алтын лаләләр (сабакларда һәм яфраклары белән)».

## Герб символикасы

Татарстанның көньяк-көнчыгыш өлешендәге һәм, беренче чиратта, Лениногорск районының хәзерге тарихы 1940 нчы елларда Ромашкино нефть чыганагын эшкәртә башлауга бәйле. Геральдик фигураның гербтагы символикасы күп мәгънәгә ия:
фигура сызыклары төп табигый байлык булган нефть фонтанының агымнарын хәтерләтә;
сурәтләп ясалган ике яшел калкулык районның үзенчәлекле ландшафтын күрсәтә — биеклекләрне тасвирлап, елга үзәннәре яулыгы биек һәм текә битлекләр тудыра;
төзелеш аллегорик рәвештә салмак кына тарала торган юллар тармагын күрсәтә — районда транспорт челтәре үсеш алган, монда республика һәм өлкә әһәмиятендәге тимер юл линияләре һәм автомобиль трассалары уза.

Лалә чәчәгенең һәм яфракларының стильләштерелгән сурәте хәзерге вакытта да сакчыллык белән саклана торган тирән милли традицияләрне күрсәтә. Шулай ук лалә чәчәге һәм кырның яшел төсе җирле флора һәм фаунаның байлыгын һәм төрлелеген күрсәтә.

Геральдикадагы алтын төс байлык, тотрыклылык, хөрмәт, интеллект символлаштыра.

Көмеш төс — камиллек, вөҗданлылык, чисталык, тынычлык һәм үзара аңлашу символы.

Кызыл төс — батырлык, шатлык, оптимизм, хезмәт һәм матурлык символы.

Яшел төс — табигать, сәламәтлек, тормыш үсеше символы.

Кара төс — мәңгелек, зирәклек, Ирек символы.

## Герб тарихы
Герб Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Геральдика советының һәм Россия геральдистлар берлегенең автор төркеме тарафыннан эшләнгән:

Рамил Хәйретдинов (Казан), Радик Сәлахов (Казан), Константин Моченов (Химки), Кирилл Переходенко (Конаково), Оксана Афанасьева (Мәскәү).
## Моны да карагыз
Лениногорск районы флагы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
## Чыганаклар
* Союз геральдистов России

Төркем:Әлифба буенча гербларТөркем:Татарстан гербларыТөркем:Лениногорск районы
Әлмәт төбәге чишмәләре

**Әлмәт төбәге чишмәләре**

Татарстан Республикасының Әлмәт районында  өч йөзгә якын чишмә бар. “Экология һәм табигатьтән файдалану департаменты” хезмәткәрләре тарафыннан районда һәм шәһәрдә 160 тан артык чишмә өйрәнелгән. Соңгы елларда нефтьчеләр көче белән 220 дән артык чишмә төзекләндерелгән. Әлеге чишмәләрнең күбесенең исемнәре дә бар һәм кайберләренең риваятьләре дә билгеле. 

Тарих институты галиме, тарих фәннәре докторы, атказанган фән эшлеклесе Ә.Г. Галләмова һәм Татарстан журналистлар берлеге әгъзасы Э.Ф.Харрасова 30 дан артык чишмә тарихын өйрәнеп “Тормыш чишмәләре” китабына керттеләр һәм аларның Әлмәт районы чишмәләрен өйрәнүдәге хезмәтләренә нигезләнеп Саҗидә Сөләйманова исемендәге китапханәдә 2019 елдан 2020 ел дәвамында “Хәтерләрдә яши чишмәләр” проекты тормышка ашырылды. Чишмәләр тарихына багышланган истәлекләр барланып, укучылар белән очрашулар үткәрелде һәм чишмәләрнең килеп чыгышы һәм бүгенге торышына бәйле шәхесләр чакырылды.

«Тәмле» чишмәсе, Техснаб микрорайонында, Әлмәт шәһәре  54.863800, 52.267529

«Әрәмә чишмәсе» Нахаловка (Петуховка) микрорайонында, Әлмәт шәһәре.

«Абыстай» чишмәсе Нахаловка (Петуховка) микрорайонында, Әлмәт шәһәре  54.879153, 52.274302

«Урсалинка» Урсала микрорайонында, Әлмәт шәһәре  54.955888, 52.414948

«Зөхрә» чишмәсе Сабантуй мәйданы янында, Әлмәт шәһәре.

«Нияз» чишмәсе Миннибай юл буенда, Әлмәт районы 54.841725, 52.238982

«Нурый бабай» чишмәсе, Габдрахман авылында, Әлмәт районы

Бикасаз чишмәсе 55.017243, 52.431532

Бишмунча чишмәсе 54.862657, 52.589782

Ризаэддин Фәхреддин чишмәсе, Кичүчат авылында, Әлмәт районы

Кләмәнтәй чишмәсе, Кләмәнтәй авылында, Әлмәт районы 54.877895, 51.694487

«Айгөл» чишмәсе Көлшәрип авылында, Әлмәт районы 54.886404, 52.188708

«Валиулла чишмәсе» Миннибай авылы, Әлмәт районы 54.813266, 52.234943

«Гыйззәт» чишмәсе, Миннибай авлылы, Әлмәт районы 54.810894, 52.235037

«Шифа» («Похмель чишмәсе») Яңа Нәдер  авылы янында 54.875251, 52.482702

«Фазыл-тау чишмәсе»  Сөләй авылы, Әлмәт районы 54.993496, 52.603445

«Кыйбла чишмәсе» Урсалбаш авылы, Әлмәт районы 55.001288, 52.673216

«Нарспи» чишмәсе Чуваш Сәрәне авылы, Әлмәт районы

Чупай авылы чишмәсе, Әлмәт районы  54.796834, 52.137776

Чупай чишмәсе, Әлмәт районы 54.798054, 52.130866

«Марс чишмәсе» Шарлама авылы, Әлмәт районы 54.991647, 52.593307

## Чыганак
* 

Төркем:Татарстан чишмәләре