open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дәрдемәнд

**Дәрдемәнд** яки **Закир Рәмиев** (чын исеме Мөхәммәтзакир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев; *[[1859 ел]]ның [[23 ноябрь|23 ноябре]], [[РИ]], [[Ырынбур губернасы]], [[Эстәрлетамак өязе]], [[Җиргән]] — [[1921 ел]]ның [[9 октябрь|9 октябре]], [[РСФСР]], [[Ырынбур губернасы]], [[Орск]]*) — татар шагыйре, җәмәгать эшлеклесе, иганәче, сәнәгатькәр, алтын приискылары хуҗасы.

## Тормыш юлы
1859 елның 23 ноябрендә Ырынбур губернасы Эстәрлетамак өязендәге (хәзерге Башкортостанның Мәләвез районы) Җиргән авылында туа. 1862 елның җәендә әтисе, гаиләсен алып, Орск өязенең Юлык авылына күчеп китә. Закирне һәм аның абыйсын башта өйдә укыталар. Аннары Муллакай авылындагы мәдрәсәгә бирәләр. Закир 1880-1881 елларда Истанбулда яши, төрек телен, әдәбиятын өйрәнә.

1890—1900 елларда бертуганнар Шакир белән Закирга аталарыннан Орск өязендәге алтын ятмалары күчә. Алардан 1917 елга кадәр барлыгы 5 тонна алтын табыла. Рәмиевләр приискларның техник җиһазландыруын кайгыртканнар. Приискларда барлыгы 850 эшче көч куйган. Рәмиевләрнең иганәчелек эше шактый мәгълүм. Алынган табышка алар татар язучыларының әсәрләрен бастырганнар, уннарча мәктәпләр тотканнар, татар студентларына матди ярдәм күрсәткәннәр, мәчетләр төзегәннәр. Алтын ятмаларын арендага биреп торган башкортларның авылларында үз хисапларына мәчетләр төзегәннәр, мәдрәсәләр ачканнар.

Орск Закир Рәмиев сәүдәгәре Закир Борнаевның Мәһүбә исемле кызына өйләнә һәм Ырынбурга күчә. Анда җәмәгатьчелек эшенә, мәдәни-агарту шөгыленә керешә.

1905 елдан Шакир белән Закир Рәмиевләр Ырынбурда матбугат чыгару эшен башлыйлар. 1906 елда «Вакыт» гәзите (башта атнасына өч тапкыр, аннары көн дә чыга башлый), 1908 елдан «Шура» журналын чыгара башлыйлар ("Вакыт"ның мөхәррире Фатих Кәрими, "Шура"ныкы Риза Фәхретдин була). Бу ике басма да 1918 елда ябыла.

Октябрь инкыйлабыннан соң типографиясен, алтын приискаларын яңа хакимияткә тапшыра. З.Рәмиевның шәхси китапханәсен әрәм итеп, яндырып бетерәләр.

1921 елгы ачлык вакытында халыкка ярдәм итү эшен оештыруга керешә, ләкин авырып китә һәм шул елның 9 октябрендә вафат була.

## Хәтер
* Казан шәһәр Думасының 2015 елның 4 мартындагы 26-41 санлы карары белән Салмачы бистәсендәге асфальтланмаган бер тыкрыкка Дәрдмәнд исеме бирелгән.
* 2024 елның 27 августында туган авылы Җиргәндә эшкуар, меценат Рамил Кыямовның матди ярдәме белән бюсты (ярымфигура) куелган (авторы сынчы Илдус Закиров).
* 2025 елның 10 сентябрендә «Мирас» милли-мәдәни мохтарияте (башлыгы Илдус Дәүләтов) тырышлыгы белән Орскида Татар зираты янында истәлек ташы куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мирас сайтында Дәрдемәнд биографиясе һәм иҗаты 
* Дәрдемәнд шигырьләре 
* Дәрдемәнд татар әдәбияты дәреслегендә
* Дәрдемәндне зурлый белмибез
* Дәрдмәнднең тууына 150 ел 
* Дәрдмәнд — шагыйрьләр солтаны
* 

## Шулай ук кара
* Каләмгә хитаб

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Патша Думасы депутатлары
Төркем:Яхшы мәкаләләр
Төркем:Татар эшмәкәрләре
Төркем:Иганәчеләр
Төркем:Дәрдемәнд
Закир Һади

**Закир Һади** – XlX  гасыр ахыры — XX гасыр башы татар язучысы.

## Тормыш юлы
Закир Һади 1863 елның 15 мартында Уфа губернасы Бәләбәй өязе (хәзерге Башкортстанның Шаран районы) Ярәмкә авылында урта хәлле крестьян гаиләсендә туа.

Башлангыч белемне атасыннан ала. 1875 елда Закирны Тымытык мәдрәсәсенә укырга җибәрәләр. 1885 елда З.Һади Түбән Новгород шәһәренә китә. Шуннан Касыйм шәһәрендәге яңачарак укыта торган мәдрәсәгә керә. Касыймнан 5-6 чакрым ары Татар бае дип исемләнгән авылда яңача укыта торган мөгаллимнәр хәзерләүче курслар ачыла. З.Һади, мәдрәсәне ташлап, шул курска керә. Курсны тәмамлагач, Мулта авылына барып, укытучы булып эшкә урнаша.

Авылда укытучылык эше алып бару белән бергә, үз белемен арттыру өстендә дә эшли. Шушы ук вакытларда ул иҗат эшенә дә керешә. Аның беренче хикәясе "Бәхетле кыз", 1903 елда язылып, 1904 елда Ырынбурда басылып чыга. 
1908 елны З.Һади беркадәр вакыт Казанда торып китә.

1914-1918 еллар арасында Харкауда тора һәм анда балалар укыта. Аннары Ярәмкәгә кайта. 1919-1920 елларда Шаран районы Бурсык авылында укытучы булып эшли. 1921-1922 еллардан соң яңадан Касыйм ягына китә һәм Бимсала авылына килеп урнаша. Анда да укытучылык эшен дәвам иттерә. 
Закир Һади 1933 елда үлә, Бимсалада җирләнә.

## Иҗаты
1903 елда беренче хикәясе – "Бәхетле кыз"ны иҗат итә.  Аның «Бәхетсез кыз», «Официант», «Хәер дога», «Мәгъсүм» кебек әсәрләре дә шул чорда иҗат ителә. 1908 елда «Яңа әсхабе кәһәф» һәм «Җиһанша хәзрәт» повестьларын бастырып чыгара. Габдулла Тукай белән Фатих Әмирхан аның иҗатын югары бәялиләр.

## Чыганаклар
* ©CCCР Фәннәр академиясе Казан филиалы Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты чыгарган "Татар әдәбияты тарихы" китабы, 2нче том.

Төркем:Татар язучылары
Астат

**Астат** (лат. Astatium) – иң мөһим радиоактив элементларның берсе.Менделеевның периодик таблицасының VII төп төркемендә, 85нче санында урнашкан, тоз тудыргычларга кагыла.
Астатның стабиль изотоплары юк. Ә аның радиоактив изотоплары бик тотрыксыз. Иң озак торучы астат-210 изотобының ярымтаркалу периоды 8,3 сәгать. 
"Астат" атамасы грек astatos – тотрыксыз сүзеннән алына.

## Ачу тарихы

Астатны чагыштырмача озак түгел генә ачалар: 1940нчы елда Э. Сегре, Т. Корсон һәм У. Мак-Кензи АКШта, висмутны циклотронда кызуландырылган ά-кисәкчекләр белән бомбага тотып, астатның беренче изотобын – 211 At ны табалар.

## Физик һәм химик үзлекләре

Астат нормаль шартларда да, вакуумда да тиз эри. Шулай ук Ag, Au, Pt металларында адсорбирлаша.

Астатның химик үзлекләре иодныкына да, полонийныкына да ошаган. Шуңа күрә ул металлар да һәм неметалларда үзлекләрен күрсәтә.

Астат сероводород белән әче эремәләрдән дә утыртыла. Ул, типик  металлар кебек үк, күкертле-әче эремәләрдә цинк белән чыгарыла. Электролизда катодта утыра.

Төркем:Химик элементлар
.al

**.al** - Албаниянең милли югары дәрәҗәле домены. 1992 елдан кертелде.

al
Төркем:Албания
Исмәгыйль Рәмиев

**Исмәгыйль Габдулла улы Рәмиев** *(1895-1969)* – күренекле галим-китапчы, матбугат белгече һәм библиограф.

## Тормыш юлы
Исмәгыйль Рәмиев Уфа губернасының Эстәрлетамак шәһәрендә туа.

Сугышка алына. 1917 елның декабрь башларында Ырынбурда башкортларның 1нче Корылтае уза. Зур җыенга татарлардан вәкил итеп чакырылган Галимҗан Ибраһимов үзенә ярдәмче-адьютант итеп  Уфа гарнизонында хәрби писарь итеп хезмәт иткән Исмәгыйль Рәмиевне чакыра.

Әдәбият һәм сәнгатькә мәхәббәт аны Казанга алып килә. Ул татар мәдәниятенең алдынгы вәкилләре(Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Галимҗан Ибраһимов, Габдулла Кариев һ.б.) белән якыннан таныша, журналистлык эшен башлый. 
 
1920 елда Самарда оештырылган татар театр студиясе җитәкчеләренең берсе.

Ул – 1926 елда Казанда басылган "Вакытлы татар мәтбугаты. 1905-1925" исемле китап авторы. Бу уникаль хезмәтендә әдип 1905- 1925 елларда чыккан татар телендәге ике йөз иллегә якын гәҗит-журналларга күзәтү ясый.

1931 елның 2 гыйнварында Дин өчен көрәш — социализм өчен көрәш брошюрасын дөньяга чыгарган өчен кулга алына. ҖКың 58-10 мәкаләсе буенча шартлы рәвештә хөкем ителә.

60нчы еллар ахырына язучы "Әдәби сүзлек" дигән хезмәтен төгәлли. Бу хезмәттә революциягә кадәрге татар әдәбияты, вакытлы мәтбугат, нәшрият, китапчылык эше, фольклор, милли театр, музыка, нәкыш сәнгате тарихына бәйле мөһим фактлар, вакыйгалар, аерым шәхесләр турында кыскача мәгълүматлар язылган. Шулай ук анда мәдәниятыбыз тарихында зур роль уйнаган мәдрәсәләр, дин эшлеклеләре турында да мәгълүмат бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Муса Акъегетзадә

**Муса Акъегет**, **Муса Акъегетзадә**,  — татар язучысы, мөгаллим.

## Тормыш юлы
**Муса Мөхәммәтҗан улы Акҗегетов** 1864 елның 3 декабрендә Пенза губернасының Чамбар (хәзерге Белинский) шәһәрендә урта дәрәҗәле чинауник гаиләсендә дөньяга килә. Аның бабасы, Алтынбай Акъегет Чамбар өязе Мачали авылы крестьяны була. 1807—1812 еллардагы  сугышта күрсәткән батырлыклары өчен ул прапорщик һәм дворянлык дәрәҗәсе ирешә.

Муса уку яшенә җиткәч, аны атасының туган авылы Мачалига җибәргәннәр. Соңыннан Чамбарга кайтарылып, 4 сыйныфлы рус мәктәбенә бирәләр. 1878 елның 14  августында Муса, Пензага килеп, аның беренче гимназиясенә укырга керә. Ул анда француз телен дә үзләштерә. 1884нче елда гимназияне бары «яхшы» билгеләренә тәмамлый һәм югары мәктәпкә керү теләге белән Мәскәү университетына үтенеч бирә, ләкин, татар булганга күрә, кабул ителми.

1886 елда Муса Акъегетнең «Хисаметдин менла» повесте Казанда университет типографиясендә басылып чыга. 1887 елда Муса Акъегет Кырымга Бакчасарай шәһәренә барып, «Тәрҗеман» газетасы редакциясендә эшли башлый һәм, анда бер елдан артык торып, Төркиягә китә. Шунда – Истанбул шәһәрендә югары мәктәпкә керә. ул Төркиядә Мөлкия (дәүләт учрежденияләрендә эшләүче хезмәткәрләр хәзерләүче) мәктәбен бетерә.

1908 елларда аның «Мәтин» исемле газет чыгаруы, ә соңрак 1914 елдан башлап, Казаннан сатып алынган китапларны тәртипкә салу буенча Истанбул китапханәсендә эшләве турында мәгълүмат бар. Шулай ук икътисад буенча фәнни эшләр яза. Соңгы көннәренә кадәр ул китапханәдә эшли һәм 1923 елның 24 сентябрендә вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Чыганаклар
* Әдипләребез — 1 нче том. Төзүчеләре — Рәис Даутов, Равил Рахмани. Казан: Татарстан китап нәшрияты, 2009.

Төркем:Татар язучылары
Нәҗип Думави

**Нәҗип Сибгатулла улы Тахтамышев** –  бай мирас калдырган язучы. Шагыйрь буларак, 1905-1907 еллардагы күтәрелеш чорында яза башлый һәм күпсанлы шигырьләр, поэмалар иҗат итә. Болардан тыш, повестьлар, хикәяләр, публицистик һәм әдәби тәнкыйть мәкаләләре дә яза.

## Тормыш юлы
Нәҗип Думави Аксубай районындагы Яңа Дума авылында 1883 елның 19 маенда туа. Башлангыч белемне әтисеннән ала. Унбер яшендә Кизләү мәдрәсәсенә илтәләр. Анда бер кышны укып чыккач, Казандагы Габдулла Апанаев мәдрәсәсенә керә. Аны биредә Һади Максуди да укыта. Нәҗип Думави татар балалары өчен ачылган рус мәктәбендә дә укый. 

Н. Думави акча юнәтү теләге белән казакъ далаларына китә. Чистайда, Кизелдә, Буби мәдрәсәсендә, Рязань губернасының Вәрәки авылында һәм Үзбәкстанда балалар укыта.

1911нче елның башында жандармерия Буби мәдрәсәсен тар-мар китерә, мөгаллимнәрне кулга ала, шәкертләрне тарата. Н.Думави да кулга алына һәм Сарапул төрмәсендә тугыз айдан артыграк утырып чыга.

Н.Думави 1904-1905 елгы Япон һәм 1914нче елгы империалистик сугышларга алына, яралана. 
1921-1925 елларда туган авылында мулла була.

1933 елның 5 маенда Сәмәркандта вафат була.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Татар язучылары исемлеге

Төркем:Татар язучылары
Шакир Мөхәммәдов

**Шакир Мөхәммәтша улы Мөхәммәдов** — 20 гасыр башында иҗат иткән татар язучысы.

## Тормыш юлы
Шакир Мөхәммәдов 1865 елның 20 май көнне Буа шәһәрендә туа. Шакир 14 яшенә кадәр Буада алдынгы мәдрәсәләрнең берсендә укый. Ләкин, тормыш авырлыклары аркасында, аны тәмамламыйча, 1879нчы елда, Ырынбурга барып, байларда хезмәт итә.

Шакир Мөхәммәдовв 1884нче елдан Хөсәеновлар конторасында счетовод булып эшли башлый. Бераздан ул Мәскәүгә китеп, рус сәүдәгәре конторасында эшли, шунда бухгалтерия курсларына йөри. 1900нчы елда ул эш бирүчесенең Манҗуриядәге конторасына китә.

1900-1901нче елларда Ш.Мөхәммәдов Харбин шәһәрендә яши һәм иҗат эшен башлый.

1901 елда Казанда аның беренче хикәясе – "Җәһаләт, яхут Галиәкбәр агай" басылып чыга. Шул ук елны Ырынбурда аның икенче хикәясе – "Яфрак асты, яки Мәкәрҗә ярминкәсе" басыла.

1902нче елның көзендә Ш. Мөхәммәдов Буага кайта.

1903 елда ул яңадан Ырынбурга килә һәм конторага эшкә урнаша. Шул елны "Яңа бәдәвам" сатирик әсәрен яза.

1905 елның башында язучының иң зур әсәре – "Япун сугышы, яки доброволец Батыргали агай" исемле повесте басылып чыга.

Шакир Мөхәммәдиев 1906нчы елның сентябреннән «Карчыга» исемле сатирик журнал чыгара башлый. Журнал 1907 елның июлендә чыгудан туктатыла.

Язучы 1923 елда үлә.
## Тышкы сылтамалар
* Милләттәшләр. Шакир Мөхәммәдша угылы Мөхәммәдов
* [Журнал «КАРЧЫГА (Ястреб»)](http://www.millattashlar.ru/index.php/%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A7%D0%AB%D0%93%D0%90_(%D0%AF%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1)Милләттәшләр.)

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Сатирик язучылар
Төркем:Буа мәдрәсәсен тәмамлаучылар
Кан әйләнеше

**Кан әйләнеше** – канның тамырлар буйлап хәрәкәте. Кан әйләнеше системасы кан тамырларыннан һәм йөрәктән гыйбарәт. Кыскарып, йөрәк насос шикелле эшли һәм, канның туктаусыз хәрәкәтен тәэмин итеп, аны кан тамырлары буйлап этәрә. 
Кан тамырлары төзелешләре ягыннан бертөрле түгел. Артерияләр буйлап йөрәктән чыккан, әче тудыргычка бай кан хәрәкәт итә. Аларның шома мускуллы диварлары тыгыз, эластик була. Йөрәк, кыскарып, артерияләргә канны зур басым белән кысып чыгара. 
Эре артерияләр йөрәктән ераклашкан саен тармаклана баралар. Иң вак артерияәр капиллярларга тармакланалар. Кан плазмасында эрегән матдәләр капилляр диварлары аша күзәнәкләргә үтә. Кешедә якынча 150 миллиард капилляр бар. Капиллярлардан кан веналарга җыела, алар буйлап кан йөрәккә хәрәкәт итә. 
Организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри – кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре.

= Кан әйләнеше түгәрәкләре =

Организмда кан кан тамырларының йөрәк белән кушылган ике йомык системасы буйлап йөри – кан әйләнешенең кечкенә һәм зур түгәрәкләре. Кан әйләнешенең зур түгәрәге буйлап кан – 20 – 23 секунд эчендә, ә кечкенә түгәрәк буйлап 5 тапкыр тизрәк уза. Веноз кан уң йөрәгалдыннан уң карынчыкка эләгә, аннары яңадан кан әйләнешенең кечкенә түгәрәгенә юнәлә.
## Кан әйләнешенең кечкенә түгәрәге
 
**Кан әйләнешенең кечкенә түгәрәге** (*үпкә кан әйләнеше*) – канның ун карынчыктан үпкә артерияләре, капиллярлары һәм веналары аркылы сул йөрәгалдына кадәр үткән юлы. 
Йөрәкнең уң ягына әче тудыргычка ярлы веноз кан эләгә. Уң карынчык, кыскарып, канны үпкә артериясенә кысып чыгара. Ике тармакка аерылган үпкә артериясе буйлап кан үпкәләргә юнәлә. Үпкәләрдә алар тагын да ваграк артерияләргә тармакланып, күп санлы үпкә куыкчыкларын чолгап алган капиллярлар хасил итәләр, ул куыкчыкларга атмосфера һавасы кереп тора. Кан үпкә капиллярлары буйлап акканда, аңа әче тудыргыч керә, бер үк вакытта углекислый газ каннан үпкәләргә тулган һавага күчә, ягъни веноз кан артериаль канга әйләнә. Аннары кан веналарга җыела. Алар бер-берсе белән кушылып , сул йөрәгалдына коя торган дүрт үпкә венасын барлыкка китерәләр.

## Кан әйләнешенең зур түгәрәге
**Кан әйләнешенең зур түгәрәге** – канның, сул карынчыктан чыгып, гәүдәдәге барлык әгъзаларның артерияләре, капиллярлары һәм веналары буйлап уң йөрәгалдына кадәр үткән юлыю
Сул карынчык, кыскарып, артериаль канны аортага – кешенең иң эре артериясенң кысып чыгара. Аорта барлык әгъзаларны, шул исәптшн, йөрәкнең үзен дә кан белән тәэмин итә торган артерияләргә тармаклана. Артерияләр һәр әгъзада, вак артерияләрнең һәм капиллярларның куе челтәрен барлыкка китереп, тармаклана баралар. Капиллярлардан тәннең барлык тукымаларына әче тудыргыч һәм туклыклы матдәләр керә, ә күзәнәкләрдән капиллярларга углекислый газ күчә. Бу вакытта артериаль кан веноз канга әверелә. Капиллярлар башта – вак, аннары эрерәк веналарга берләшәләр. Алардагы бөтен кан ике зур күп канлы венага җыела. Өске күп канлы вена канны – баштан, муеннан, куллардан, ә аскы күп канлы вена гәүдәнең калган барлык өлешләреннән йөрәккә китерә. Ике вена да уң йөрәгалдына килеп кушыла.

Төркем:Тән физиологиясе
Ливия

**Ли́вия** *([[гарәпчә]] ليبيا‎‎)* — Төньяк Африкада, Урта диңгез ярында урнашкан дәүләт, Мәгърибнең иң көнчыгыш иле.

Мәйданы 1 759 540 км², шуның 90 % чүлләр алып тора. Ливия – мәйданы буенча Африкада дүртенче, дөньяда 17 нче ил. Башкалада, Триполида, 6, 3 миллион ливиялеләрнең 1,7 миллионы яши. Ливия традиция буенча, 3 өлешкә бүленә: Триполитания (көнбатыш), Киренаика (көнчыгыш) һәм Феззан (көньяк).

Тәкъвим — ислам тәкъвиме, җәйге һәм кышкы вакытка күчеш юк.

Көнбатышта ил Алжир белән, төньяк-көнбатышта Тунис белән, көньякта Чад һәм Нигер, көньяк-көнчыгышта Судан, көнчыгышта Мисыр белән чиктәш. Ливиянең төнья чиген Урта диңгез юа.

Яр линиясе – 1770 км, Урта диңгез Африка илләре арасында иң зурысы. Урта диңгезнең Ливиягә якын өлешен Ливия диңгезе дип атыйлар. Климат, гадәттә, коры чүл климаты, диңгез буйларында йомшак Урта диңгез климаты, ә Бенгази районында – илнең көнчыгышында – дымлы. Тузан бураннары- сирокко еш. 1922 елда Әл-Газизия шәһәрендә 57, 8 0С (136, 0 оF) температурасы — Җирдә иң зур температура теркәлә.

"Ливия" исеме җирле исем һәм борыңгы Мисыр текстларында "R'bw" яки "Liboe" буларак очрый, Нилның көнбатышында яшәүче Бербер кабиләләренең берсенә карый. Бу кабиләләрнең грек исеме "Ливия" булган, һәм илнең исеме "Либия" булып, "Libuee" дип тәрҗемә ителгән. Борынгы Грециядә бу термин киңрәк мәгънәгә ия булган, Мисырның көнбатышындагы барлык Төньяк Африканы үз эченә алган.

## Дин

Ливиядә  ислам ― дәүләт дине. Коръән ― Ливиядәге законнарның нигезе. Ил халкының (7 млн кеше, 2021 елга) 97 % ы ислам динен тота, 2,7 % ы ― христианнар (, католик, англикан чиркәүләре тарафдарлары), 0,3 % ы ― башка диннәр тарафдарлары. Ливия мөселманнарының күпчелеге ― сөнниләр. Аз санлы Әхмәдия, шигый, гыйбадия агымнары вәкилләре бар  .
* Ливиядә ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Ливия
Төркем:Мәгъриб
Көньяк Африка Республикасы

**Көньяк Африка Җөмһүрияте** *([[Африкаанс теле|африкаанс]] Republiek van Suid-Afrika; [[Инглиз теле|ингл.]] Republic of South Africa)*, шулай ук **КАР** яки **КАҖ** — Африка кыйтгасының көньяк өлешендә урнашкан дәүләт.

Дәүләт дөньяның нык үскән илләре рәтенә керә. Административ башкаласы — Претория, канун чыгару башкаласы — Кейптаун, хөкем башкаласы — Блумфонтейн. Илдәге кешеләрнең күпчелеген җирле халык — бантулар тәшкил итә. Африканың башка илләре арасында КАҖ Аурупадан чыккан кешеләрнең (африканерлар, инглизләр) күп булуы белән аерылып тора.

КАҖ — төрле табигый комплекслар һәм гаять зур табигый байлыклар иле. Илнең күпчелек өлеше — тигезлекле яссы таулык, ул әкренләп көньякка һәм көнчыгышка таба күтәрелә барып, таулар белән алышына. Ил территориясендә саванналар күбрәк. Табигый шартлар, бөтен Көньяк Африкадагы кебек, төньяктан көньякка таба гына түгел, көнчыгыштан көнбатышка таба да үзгәрә.

КАҖның аңа гына хас күп төрле ландшафтларында фауна бик тә бай. Күп районнарда аучылык һәм балык тоту хәзергә кадәр җирле халыкның төп шөгыле булып тора. Әмма европалылар килү белән, кыргый хайваннар саны сизелерлек кимегән, һәм аларның шактый күп төрләре бөтенләй диярлек юкка чыккан. Үлән белән тукланучы хайваннарның — антилопа, зебра, жираф, фил, зур кара буйвол, мөгезборыннарның саны аеруча нык кимегән. Арыслан, леопардлар бөтенләй диярлек юкка чыккан.

Кыргый хайваннарны тулысынча кырып бетерүдән коткарып калу, шулай ук тулаем табигый комплексларны саклау максаты белән КАҖда тыюлыклар һәм милли парклар төзелгән. Аларның иң зурысында — Крюгер милли паркында — материкта очрый торган хайваннарның барлык төре җыелган.

Уңдырышлы җир мәйданнары ак тәнле фермерлар — хосусый авыл хуҗалыгы предприятиеләренең хуҗалары кулында. Фермер хуҗалыклары техника һәм ашламаларны киң кулланалар һәм шуңа күрә югары уңыш алалар. Алар кукуруз, бодай, кузаклылар, шикәр камышы, цитруслар, мамык һәм башка культуралар игәләр. Яхшы көтүлекләре булган күтәренке яссы таулыкларда сарык һәм мөгезле эре терлек асрау фермалары урнашкан. Көтүлекле терлекчелек авыл хуҗалыгында бик әһәмиятле урын алып тора.

КАҖның җир асты төрле файдалы казылмаларга бай. Бу илне геологик могҗиза дип атыйлар.
КАҖ алмаз, алтын, платина, уран һәм тимер рудалары запасы һәм аларны чыгару буенча дөньяда беренче урыннарның берсен алып тора. Илнең хуҗалыгы Англия һәм Америка монополистларына бәйле, алар файдалы казылмалар эшкәртүне үз кулларында тоталар һәм аннан гаять зур табыш алалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Көньяк Африка Җөмһүрияте. 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Көньяк Африка Республикасында ислам
* Көньяк Африка Җөмһүриятендә Һинд дине

Төркем:Көньяк Африка Җөмһүрияте
Төркем:Җөмһүриятләр
Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде

right|200px
**Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде** (1959 ел, Тәһран) – Иран Җөмһүрияте тарихында беренче министр-хатын-кыз. Мәрзия Ваһит Дәстҗәрде сәламәтлек министры урынына сайланган.

## Сылтамалар

* Азатлык радиосы

Төркем:Шәхесләр:Иран
Водород

**Водород** яки *сутуар* (**H**, , )&nbsp;— Менделеевның периодик таблицасының беренче элементы. Табигатьтә иң киң таралган элемент (88,6%). Водородның 5 изотоптан өчесе үз исемнәрен йөртәләр: ¹H&nbsp;— протий (Н), ²H&nbsp;— дейтерий (D) һәм ³H&nbsp;— тритий (T).

Бүгенге заманда Водород  Галәмдә иң таралган элемент, 88,6% бөтен атом тәшкил итә, гелий 11,3%, башка элементлар нибары 0,1%.

Водород  - йолдызлар һәм йолдызара газның нигезе. Атомар Водород  рекомбинация чорында  барлыкка килгән.

Йолдызлар температурасында (мәсәлән: Кояш өслегендә ~6000&nbsp;°C)  Водород  плазма төрендә бар, йолдызара фәзада молекулалар, атомнар, ионнар, молекуляр болытлар төрендә тора.

Водородның гади матдәсе&nbsp;— җиңел төссез газ. Һава йә уттуар белән катнашканда янучан һәм шартлаткыч. Агусыз. Этанол һәм тимер, никел, палладий, платина кебек металларда эрүчән.

Стандарт температурада һәм басымда Водород - төссез, тәмсез, иссез, агусыз икеатомлы газ Н2.

Водород  күпчелек металл булмаган элементлар белән ковалент бәйләнешләрне яхшы төзегәнгә күрә Җирдәге Водород  күбесенчә молекуляр катнашмаларда - су, органик катнашмаларда бар.

Водород ның латин атамасы *Hydrogenium* булганга күрә H латин хәрефе белән билгеләнә.

## Әдәбият

*Кузьменко Н. Е., Ерёмин В. В., Попков В. А. Начала химии. Современный курс для поступающих в вузы: Учебное пособие для вузов. — М.: Издательство «Экзамен», 2005.
*Дигонский С. В., Тен В. В. Неизвестный водород. — СПб: Наука, 2006. ISBN 5-02-025114-3
*Chart of the Nuclides. — 17th. — Knolls Atomic Power Laboratory, 2010. — ISBN 978-0-9843653-0-2.
*Newton, David E. The Chemical Elements. — New York : Franklin Watts, 1994. — ISBN 978-0-531-12501-4.

Төркем:Химик элементлар
Телескоп

thumb|right|180px|Телескоплар
thumb|right|180px|Телескоплар
[thumb|right|180px|[Радиотелескоп]]
**Телеско́п** ( — «ерак» +  — «карыйм») — күк җисемнәре күзәтү өчен әсбабы.

Аерым алганда, телескоп сүзе астында, шул исәптән астрономия максатларысыз, оптик телескоп системасы аңлатыла.

Барлык электромагнит спектры диапазоннары өчен телескоплары бар: оптик телескоплар, радиотелескоплар, рентген телескоплары, гамма-телескоплар. Моннан тыш, нейтрино детекторларын еш кына нейтрино телескоплары дип атыйлар. Шулай ук, тартым дулкыннары детекторлары телескоплар дип атарга була.

Оптик телескоп системалары астрономиядә (күк җисемнәрене күзәтүләре өчен) һәм оптикада төрле ярдәмче максатларда (лазер нурланышы таралышыны үзгәртү өчен) кулланалар. Шулай ук, телескопны, күзәтү торбасы булып, ерак объектлар күзәтүе максатында куллану мөмкин. Иң беренче гади линзалы телескоп сызымнары Леонардо Да Винчи язмаларында табылганнар. Телескопны 1608 елда Ханс Липперсхей төзәде. Шулай ук телескопны булдыруы аның замандаш Захарий Янсенга кайтарып калдыралар.
Сәясәт

**Сәясәт** *([[Грек теле|грекча]] τα πολιτικά – «[[полис]]ка ([[дәүләт]]кә) [[кагылыш]]лы нәрсә»)* – яшәүнең гомүм кагыйдәләрен тудыру, саклау һәм үстерүгә юнәлгән кеше эшчәнлеге аланы.

## Сәяси системалар һәм идеологияләр

Бүгенге көнгә 20 сәяси һәм идеологик система мәгълүм:

* Авторитарийчылык
* Анархия
* Демократия
* Диктатура
* Коммунизм

* Консерватизм
* Космополитизм
* Либерализм
* Марксизм
* Милитаризм

* Нацизм
* Милләтчелек
* Пацифизм
* Плутократия
* Самодержавие

* Социализм
* Теократия
* Тоталитаризм
* Тимократия
* Фашизм

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз
* Тышкы сәясәт
* Эчке сәясәт
* Геополитика
* Геостратегия
* Милли сәясәт
* Сәяси география
* Сәясәт белеме
* Инкыйлаб
* Стратегик география
* Сәяси фирка
* Сәяси клуб

*
Төркем:Социология
Төркем:Төшенчәләр
Менделеевның периодик таблицасы

right|250px|thumb|Дмитрий Иван улы Менделеев
**Периодик таблица** – химик элементларның классификациясе. Таблица химик элементларның үзлекләренең төш корылмасына бәйлелеген урнаштыра. Система, рус химигы Д. И. Менделеев тарафыннан ачыкланган, периодик законның график сурәтләнеше булып тора. Бу законның беренче вариантын Менделеев 1869–1871 елларда эшли.

Төркем:Химия
Төркем:Химик элементлар
Әхмәт Уразаев-Кормаши

**Әхмәт Уразаев-Кормаши** *(1855-1883)* – шагыйрь, романтик сюжетлы, көйле "Бүз егет" һәм "Таһир илә Зөһрә" поэмалары авторы.

## Биография
Бабасы Минзәлә кантоны Иске Кормаш авылында имам була. Атасы Курган өлкәсе **Звериноголовское** шәһәрендә төпләнә. Кормаши шунда туса да туганнары янына – Иске Кормашка кайтып йөри. Тәхәллүсе шуңа бәйле. Бик яшьли вафат була.

## Басылган әсәрләре:
* "Бүз егет".Казан.1874.
* "Таһир илә Зүһрә" 1876.Казан.

Бу ике китап та бик күп тапкыр басылганнар. Казан федераль (Идел буе) университетының китапханәсендә "Бүз егет"нең – 19, "Таһир илә Зөһрә"нең 13 басмасы саклана.

## Чыганак
*Гайнуллин М. Татар әдәбияты. 18 йөз:дәреслек хрестоматия. — Казан:ТаТКНигоиздат, 1957. — 284-339 бит.
*Гайнетдинов М. Әхмәт Уразаев-Кормаши//Татар әдәбияты тарихы. — 2т. — Казан:ТКН., 1985. — 431-440 бит.
*Татар поэзиясе антологиясе. — Казан:ТКН.,1992. — 360-364 бит.

Төркем:Татар язучылары
Итальян теле

**Итальян теле** *(lingua italiana)* – итальяннарның милли теле. Италиядә, Ватиканда, Сан-Маринода, Швейцариядә дәүләт теле.

## '''Ә'''лифба

## Грамматика

### Исем
Итальян телендә исемнәр җенес буенча аeрыла, ике род бар. Җенесне аеру өчен артикльләр һәм кушымчалар кулланыла.

Китап – **Il** libr**o**

Məктəп – **La** scuol**a**

Исемнең сан категориясе бар. Күплек санын ясау өчен исемнең кушымчалары үзгәрә:

Libr**o** (китап) – Libr**i** (китаплар)

Scuol**a** (мəктəп) – Scuol**e** (мəктəплəр)

Итальян телендә килеш төшенчәсе юк. Килеш кушымчалары урынына бәйлекләр (предлоглар) кулланыла.

Без мəктəп**кə** барабыз. – Noi andiamo **a** scuola.

Мəскəү**дəн** кайтам. – Io torno **da** Mosca.

Мансур**ның** китабы. – Il libro **di** Mansur.

### Зат алмашлыклары

### Фигыль
Итальян телендә фигыльнең инфинитив формасы -are, -ere, -ire кушымчасы белән ясала.

arrivare – килергә

ripetere – кабатларга

dormire – йокларга

#### Хәзерге заман (Il Presente)

#### Билгеле үткән заман (Il Passato Prossimo)
essere/avere + үткән заман сыйфат фигыль

#### Тәмамланмаган үткән заман (L'Imperfetto)

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Сөйләшүчеләр саны буенча телләр исемлеге
* Телләрнең Интернета кулланылышы
* Киң таралган телләр исемлеге

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Ангола

**Анго́ла Җөмһүрияте́** *([[Португаль теле|порт.]] República de Angola)*, **Анго́ла** – көньяк-көнбатыш Африкада урнашкан дәүләт. Намибия белән көньякта, Демократик Конго Җөмһүрияте белән төньяк-көнчыгышта һәм төньякта, Замбия белән көнчыгышта, шулай ук Конго Җөмһүрияте белән (Кабинда анклавы) чиктәш. Көнбатышта Атлантик океаны белән юыла. Анголаның AngoSat-1 дип аталган беренче ясалма иярчене 2017 елның 26 декабрендә җибәрелгән булган һәм илнең бөтен территориясендә һәм аның чикләреннән тыш телекоммуникацияләр тәэмин итәргә мөмкинчелек бирәчәк.
Элекеге Португалия колониясе. Күп файдалы казылмалар бар.

## Тарих

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Африка дәүләтләре
Төркем:Җөмһүриятләр
Төркем:Ангола
Колония

**Колония** - империалистик дәүләт тарафыннан басып алынган, изелгән ил. Колониядә сәяси яисә икътисади көч юк.

## Шулай ук карагыз
* Колониализм

Төркем:Колонияләр
Төркем:Буйсынган территорияләр
Төньяк Америка

**Тө́ньяк Аме́рика** (, , , ) — төньяк һәм көнбатыш ярымшарларында урнашкан кыйтга. Төньяк Америка халкының саны 500 млн кеше. Кариб диңгезе утрауларында һәм Үзәк Америкада халык тыгызлыгы бик югары (1 км²-га 200дән кеше артык).

## Дәүләтләр һәм территорияләр

### Бәйсез дәүләтләр
*  Антигуа һәм Барбуда
*  Багамалар
*  Барбадос
*  Белиз
*  Гаити
*  Гватемала
*  Һондурас
*  Гренада
*  Доминика
*  Доминикан Җөмһүрияте
*  Канада
*  Коста-Рика
*  Куба
*  Мексика
*  Никарагуа
*  Панама
*  Сальвадор
*  Сент-Люсия
*  Сент-Винсент һәм Гренадиналар
*  Сент-Китс һәм Невис
*  Америка Кушма Штатлары
*  Тринидад һәм Тобаго
*  Ямайка

### Буйсынган территорияләр
* Америка Виргин утраулары
* Ангилья
* Аруба
* Бермуд утраулары
* Британ Виргин утраулары
* Гваделупа
* Гренландия
* Кайманов утраулары
* Клиппертон
* Мартиника
* Монтсеррат
* Навасса
* Нидерланд Антиль утраулары
* Пуэрто-Рико
* Сен-Бартельми
* Сен-Мартен
* Сен-Пьер һәм Микелон
* Тёркс һәм Кайкос

Төркем:Кыйтгалар
Төркем:Америка
Төркем:Регионнар
Пиза

**Пиза** — Италиянең Тоскана төбәгендә урнашкан коммуна.  провинциясе составына керә.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.  коммуналары белән чиктәш.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Cтатистика милли институты
* Cтатистика милли институты 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Италия коммуналары
Төркем:Тоскана төбәге шәһәрләре
Гондвана

**Гондва́на** - озак вакыт көньяк ярымшарында урнашкан кыйтга исеме. 

Гондвана хәзерге Африка, Көньяк Америка, Антарктида, Австралия кыйтгаларыннан һәм шулай ук Һиндостан утравыннан (Лавразия белән бәрелгәш ярымумутрауга әйләнде) торган.

Төркем:Борынгы кыйтгалар
Лавразия

right|250px|thumb|200 млн ел элек
**Лавра́зия** — Мезозой чорында Пангея таркалуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән элеккеге ике кыйтганың берсе (көньякта Гондвана урын алган иде). Лавразия хәзерге Авразия һәм Төньяк Америкага таркалган. Алар бер-берсеннән 135тән 200гә млн ел элек аерылган.

Төркем:Борынгы кыйтгалар
Пангея

**Пангея** (грекча Πανγαία, бөтен җир) - Альфред Вегенер тарафыннан бирелгән протоконтинент исеме. 

Төркем:Борынгы кыйтгалар
6 февраль

**6 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның алтынчы көне. Ел ахырына кадәр 328 (кәбисә елларда – 329) көн кала.

#### 
###### 
* 20px БСО — *"Халыкара хатын-кызларның гениталияләрен имгәтүгә каршылык көне ()"*..
###### 
*  — *Боб Марли көне ()*.
*  Яңа Зеландия, ,  — Вайтанг көне ().
###### 
* *Халыкара [[кәрәзле элемтә|кәрәзле телефон]]сыз көне ()*.
* *Халыкара [[бармен]] көне ().
*  — нда һәм 22 башка штатында *Рональд Рейган көне ()*.
*  — *Әйләнә-тирә дөньяны яклаучылар көне ()*.
*  *Сами халкы* (***[[:en:Sami people|en]]***) милли көне ()* (, , , ).

#### 
* 1788 —   Конституциясен имзалап, Кушма Штатларына 6 нчы штат булып керә.
* 1819 — Стэмфорд Раффлз га нигез сала.
* 1936 —  фюреры Адольф Гитлер Гармиш-Партенкирхенда  Кышкы Олимпия уеннарын ача.
* 1943 —  оеша.
* 1952 —  тәхетенә Елизавета II килә.
* 2023 -  Төркиядә һәм  Сүриядә көчле җир тетрәү була.

#### 

* 1612 — Антуан Арно, француз католик дин әһеле, фәлсәфәче һәм математик.
* 1818 — Вильям Максвелл Эвартс, 
* 1861 — Николай Зелинский, химия галиме.
* 1879 — Габделәхәт Вилданов, 
* 1890 — Дмитрий Авров, рус һәм совет хәрби эшлеклесе.
* 1893 — Вадим Шершеневич, 
* 1899 — Ксения Бахтадзе, 
* 1911 — Рональд Рейган, АКШ президенты.
* 1914 — Анатолий Лашин, 
* 1916 — Сергей Щиров, 
* 1922 — Борис Угаров, 
* 1923 — Габделхак Нуриев, Татарстанның атказанган табибы, медицина фәннәре докторы.
* 1929 — Валентин Янин, 
* 1929 — Иршат Мөхетдинов, 
* 1929 — Роза Хафизова, балалар язучысы һәм журналист, Татарстанның һәм нең атказанган мәдәният хезмәткәре.
* 1939 — Лена Карамова, 
* 1944 — Беньяминас Зелкәвичүс, 
* 1946 — Рәшит Ягъфәров, сәясәтче, галим (1946-2008).
* 1946 — Ринат Мәннан, татар шагыйре, язучысы.
* 1952 — Зәки Үмәров, танылган самбо көрәшчесе.
* 1955 — Линар Латыйпов, 
* 1959 — Әхәт Мортазин, 
* 1963 — Олег Кирәев, 
* 1964 — Андрей Звягинцев, 
* 1969 — Евгений Пашутин, 
* 1972 — Руслан Иманкулов, 
* 1973 — Ирина Гринёва, 
* 1978 — Денис Бояринцев, 
* 1979 — Пабло Орбаис, 
* 1981 — Алан Гаглоев, 
* 1987 — Луиза Вярк, 
* 1991 — Илсур Сәмигуллин, 
* 1992 — Соломон Квирквелия,

#### 

* 1831 — Василий Баженов, 
* 1869 — Александр Воскресенский, 
* 1879 — Фёдор Кони, 
* 1921 — Нестор Петровский, 
* 1937 — Лев Ильин, 
* 1954 — Сергей Зорин, 
* 1963 — Габделкәрим әл-Хәттаби, 
* 1966 — Вилис Лацис, 
* 1985 — Джеймс Чейз, инглиз язучысы.
* 1987 — Павел Жилин, 
* 1996 — Әмир Байрашевски, 
* 1997 — Юрий Дудорин, 
* 1998 — Леонид Воеводин, 
* 2000 — Владимир Беляев, 
* 2002 — Макс Перуц, 
* 2003 — Виктор Коробейников, 
* 2010 — Александр Пеньковский, филология белгече, профессор.
* 2011 — Шамил Исхаков, татар имамы.
* 2019 — Кәбир Акбашев, 
* 2019 — Манфред Эйген, 
* 2019 — Николай Зеленов, 
* 2021 — Александр Козлов, 
* 2021 — Джордж Шульц,

#### 
========

## Шулай ук карагыз

## Cылтамалар
* Calend.ru вакыйгалар тәкъвиме
* Православ исемнәре һәм көн бәйрәмнәре
* Portal Sao Francisco (Бразилия)
* Бөтендөнья Католикларның очрашу порталы, испан телендәге көн изгеләре бүлеге
* Францияз телле дөнья көннәре порталы
* Бөтендөнья дини һәм дөньяви көннәр
* Бөтендөнья ортодокс яһүдиләр бәйрәмнәре тәкъвиме

## Искәрмәләр

----

Төркем:Ел көннәре
Төркем:6 февраль
Солтан Әхмәт мәчете

thumb|right|330 px|Солтан Әхмәт мәчете
**Солтан Әхмәт мәчете** () - 1609-1616 еллар арасында солтан Әхмәт I тарафыннан Истанбулдагы тарихи ярымутрауда архитектор Сәдәфкяр Мәхмәт Агага төзеттерелгән мәчет. 1934 елда Ая София мәчеттән музейга әйләндерелгәч, Истанбулның төп мәчете булып тора.

Риваять буенча, солтан Әхмәт I мәчетнең манараларын башта алтыннан эшләтергә тели. Ләкин манараларны каплауга алтынның җитмәячәген аңлаган архитектор, гүя бу әмерне ялгыш ишеткән булып, "алтын" сүзен "алты"га алмаштыра һәм мәчетне 6 манаралы итеп төзи.

## Галерея


File:Istanbul.Sultanahmet.BlueMosque.jpg|Панорамик күренеш
File:Blue mosque Istanbul 2007 Roof.jpg|Эченнән күренеш
File:Blaue moschee 6minarette.jpg|6 манаралы мәчет
File:Blue mosque Istanbul 2007.jpg|Ишегалды
File:DSC04728 Istanbul - La Moschea Blu - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006.jpg|Төп кереш
File:Istanbul-Sultan-Ahmet-Camii.jpg|Гөмбәзләрнең тыштан күренеше
File:Sultan Ahmed Mosque2.jpg|Эчтән күренеш һәм яктырту
File:Blue mosque2.jpg|Пейзаж һәм панорамик күренеш
File:SunsetOverTheBosphorus1.JPG|Кояш батышында Солтан Әхмәт мәчетенең күренеше
File:Blekitny Meczet RB1.jpg|Төнге утлар
File:Sultan Ahmed Mosque 01.JPG|Кунаклар
File:Turquie - Istanbul - Mosquee bleue - interieur.jpg|Терәк гөмбәзләр, баганалар һәм эчке яктырту
File:Istanbul-Sultan-Ahmet-Camii-Hauptkuppel.jpg|Гөмбәзләр һәм түшәмнең бизәлеше
File:SultanAhmetMosqueInterior.jpg|Михраб
File:SultanAhmetMosqueCourtyard.jpg|Төп керештән күренеше
File:Blue Mosque.ogv |thumb |Солтан Әхмәт мәчете



Төркем:Төркия мәчетләре
16 февраль

**16 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның уналтынчы көне. Ел ахырына кадәр 318 көн кала.

#### 
###### 
###### 
*  — ***Балкып торучы йолдыз көне*** (), Ким Чен Ир *<small>([[:ru:Ким Чен Ир|ru]])</small>* туган көне.
*  Литва — ***дәүләтчелекне торгызу көне*** (, 1918).
*  — ***Үз вәкаләтләрен башкарганда хәлак булган милли жандармерия хезмәткәрләрен искә алу еллык [[мөрәсим]]е*** (), 1791 елгы милли жандармерия булдырылуы турында канун кабул ителүе көне. 
###### 
*  — ***Репортёрлар көне*** (), махсус радио һәм телевидение хәбәрчеләре хезмәтенә багышлана.

#### 
* 1976 — КамАЗның конвейерыннан беренче автомобиль төшә.
* 1923 — Говард Картер Тутанхамон фараонның каберен ачты.

#### 
 
* 1612 — Антуан Арно,
* 1789 — Сергей Шипов, 
* 1804 — Жүл Жанен, француз язучысы, тәнкыйтьче һәм журналист.
* 1819 — Мирсалих Бикчурин, тылмач, татар теленең Әлифба китабы авторы.
* 1830 — Платон Заринский, православ рухание, тарих белгече.
* 1834 — Эрнст Геккель, алман табигать фәннәре белгече, фәлсәфәче.
* 1848 — Октав Мирбо, француз язучысы, драматург, журналист.
* 1863 — Николай Порфирьев, 
* 1892 — Михаил Тухачевский,  ССРБ хәрби эшлеклесе, хәрби теоретик, Советлар Берлеге маршалы.
* 1900 — Булат Ишемгул, язучы, шагыйрь.
* 1905 — Михаил Хохлов, 
* 1922 — Лилли Промет, 
* 1928 — Мидхәт Мәүлетев, 
* 1931 — Идмас Үтәгәнов, Казан телевидение студиясе режиссеры.
* 1932 — Давыд Менделевич, 
* 1932 — Рафаэль Сафин, татар шагыйре, драматург.
* 1937 — Галия Солтанова,
* 1938 — Виктор Мухин,
* 1938 — Гакыйль Сәгыйров, шагыйрь, рәссам.
* 1939 — Фәнзаман Баттал, сатирик язучы.
* 1941 — Виталий Кузнецов, 
* 1946 — Миңсадыйк Гарипов, 
* 1954 — Рима Ключарева, 
* 1959 — Марат Мусин, 
* 1961 — Ашот Мелконян, 
* 1962 — Диана Рәхимова, Россия театр һәм кино артисты.
* 1962 — Равил Исьянов, Америка кино артисты.
* 1965 — Валерий Макаров, Татарстанның дәүләт хезмәткәре, Әгерҗе районы башлыгы, төзелеш инженеры.
* 1967 — Даши Намдаков, 
* 1978 — Любовь Толкалина, РФ кино актрисасы.
* 1983 — Рамил Әсхәдуллин,

#### 

* 1857 — Ефим Клейст,
* 1884 — Александр Фрезе,
* 1889 — Вениамин Снегирёв,
* 1907 — Җозуе Кардуччи, 
* 1914 — Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова,
* 1917 — Октав Мирбо, француз язучысы, драматург, журналист.
* 1927 — Йонас Басанавичюс,
* 1932 — Фердинанд Бюиссон, француз мөгаллиме.
* 1937 — Лев Ильин,
* 1940 — Владимир Воробьёв,
* 1945 — Хөсәенкули Сарабский,
* 1964 — Мөхәммәтхан Фазлуллин, телче-галим.
* 1970 — Фрәнсис Пейтон Роус,
* 1975 — Николай Провоторов, театр актеры, Тукай бүләге иясе.
* 1982 — Абдулхак Умәркин, Советлар Берлеге каһарманы.
* 1988 — Мәсгуть Заманов, 
* 1990 — Гали Ибраһимов,
* 2000 — Әмирхан Еники, татар әдәбияты классигы.
* 2007 — Лилли Промет,
* 2010 — Флүс Латыйфи, татар язучысы.
* 2012 — Гатаулла Салихов, Советлар Берлеге Каһарманы (1943), пехота өлкән лейтенанты.
* 2017 — Евгений Разумов, 
* 2018 — Хели Ляэтс, 
* 2019 — Венера Ихсанова, журналист, *[[ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре]] (1974).*

#### 
========

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:16 февраль
18 февраль

**18 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның унсигезенче көне. Ел ахырына кадәр 316 көн кала.

#### 

###### 

###### 
*  Гамбия — ***Бәйсезлек көне*** (, 1965, дән).
###### 
* 20px ***Халыкара Аспергер синдромы көне*** (), аны ачкан педиатр Һанс Аспергер *([[:en:Hans Asperger|en]], )* туган көнендә билгеләнә.
*  — ***Россия [[транспорт]] [[полиция]]се [[хезмәткәр]]ләре көне*** ().

#### 
* 1930 — Америка астрономы Клайд Томбо Кояш системасының тугызынчы планетасы булып игълан ителәчәк Плутонны ача.
* 1979 — Сахара чүлендә кар яву очрагы теркәлә.

#### 
 
* 1813 — Иван Вишневский, 
* 1833 — Эли Дюкоммен, Швейцария журналисты, Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты.
* 1855 — Вера Тиманова, 
* 1881 — Ференц Керестеш-Фишер, 
* 1892 — Архип Колпаков, 
* 1893 — Себестьен Шакиров, 
* 1895 — Захар Могилевчик, 
* 1895 — Семён Тимошенко, Кызыл Гаскәре башлыгы.
* 1897 — Михаил Морозов, 
* 1897 — Павел Белов, 
* 1903 — Василий Козлов, 
* 1903 — Николай Подгорный, совет фирка һәм дәүләт эшлеклесе.
* 1911 — Рәфгать Вәлиев,
* 1911 — Стефан Мостафа Ясинский,
* 1915 — Тимофей Башкирев,
* 1920 — Мөхәммәт Идрисов, 
* 1922 — Юхан Смуул, совет эстон язучысы.
* 1928 — Мәсгуть Шәрифуллин, татар язучысы.
* 1931 — Тони Моррисон, 
* 1935 — Мишәл Гаун,  Ливан президенты.
* 1936 — Флүрә Ногыманова, 
* 1939 — Фәния Сөләйманова, 
* 1942 — Александр Шаронов,
* 1942 — Рәфкать Кәрамиев, язучы.
* 1946 — Татьяна Угрюмова, 
* 1947 — Флера Зыятдинова, җәмәгать эшлеклесе, сәясәтче.
* 1951 — Алексей Салмин, тарихчы, сәясәт галиме.
* 1952 — Мара Залите, 
* 1953 — Мирзабәк Зөхрәбов, 
* 1955 — Салават Кирәев, 
* 1959 — Раушания Юкачева, 
* 1959 — Фәридә Ситдыйкова, 
* 1960 — Лула Жумалаева, 
* 1960 — Минсәет Таҗетдинов, танылган көрәшче.
* 1970 — Сергей Антипов, 
* 1971 — Гөлназ Латыйпова, 
* 1975 — Игорь Додон,  Молдованың сайланган президенты.
* 1976 — Максим Осипов,
* 1976 — Роман Сальников, 
* 1981 — Владислав Бабичев, 
* 1987 — Александр Логинов, 
* 1988 — Бибрас Натхо,

#### 

* 1294 — Хубилай, 
* 1405 — Тимур (*Тамерлан*), әмир (*[[1336 ел]]да туа*).
* 1546 — Мартин Лютер, христианлык дине белгече, Библияне алман теленә тәрҗемәчеләренең берсе.
* 1564 — Микеланджело (*Michelangelo di Lodovico Buonarroti Simoni*), Италия сынчысы, күренекле рәссам.
* 1640 — IV Морат, 
* 1880 — Николай Зинин, рус органик химия галиме.
* 1915 — Пётр Голубев, 
* 1920 — Владимир Азин, Россия ватандашлар сугышының латыш кызыл командир.
* 1937 — Серго Орджоникидзе, 
* 1938 — Георгий Фредерикс, 
* 1939 — Метри Юман, 
* 1940 — Эрвин Гримм, 
* 1945 — Дмитрий Карбышев, 
* 1952 — Вениамин Вишневский, 
* 1959 — Серафим, 
* 1967 — Роберт Оппенһеймер, 
* 1969 — Драгиша Цветкович, 
* 1972 — Никита Кайманов, 
* 1984 — Зәки Нури, татар шагыйре, публицист.
* 1984 — Николай Лайне, 
* 1993 — Дмитрий Яблоков, 
* 2004 — Нурихан Фәттах, татар язучысы, тәрҗемәче, тарихчы.
* 2018 — Гүнтер Блобел, 
* 2019 — Пётр Егоров, 
* 2020 — Валерий Шикшин, 
* 2021 — Анатолий Кириллов, 
* 2021 — Флүрә Ногыманова,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:18 февраль
19 февраль

**19 февраль** — Милади тәкъвимендә икенче айның унтугызынчы көне. Ел ахырына кадәр 315 көн кала.

#### 

###### 
###### 
*  — ***Ирек Апостолы Васил Левски'ны искә алу көне*** (), илнең Госманлы империясе оккупациясенә каршы көрәш каһарманы, инкыйлабчы, 1873 елда хәлак була.
*  —  ***Мексикан [[кораллы көчләр]]е көне*** ().
*  Төрекмәнстан — ***дәүләт байрагы көне*** ().
###### 
* 20px ***Бөтендөнья китлар көне*** (), Халыкара китларны аулау комиссиясенең () 1986 елгы китларны аулау тыюына бәйле. Инглиз телле илләрдә чаралар февральның өченче шимбәсендә уздырыла.
*  — ***[[Китап]]лар бүләк итү көне*** ().
*  — ***[[Спорт]]чылар көне*** ().
*  — ***Финанс полициясе хезмәткәрләре көне*** ().
*  —  ***Савойя милли бәйрәме*** ().

#### 
* 1878 — Томас Эдисон фонографны патентлаштырды.

#### 
 
* 1473 — Николай Коперник (*Nicolaus Copernicus*), мәшһүр астроном (*1543 елда вафат*).
* 1817 — Жужанна Кошут,
* 1821 — Николай Львов,
* 1853 — Йодок Финк,
* 1859 — Сванте Аррениус,
* 1884 — Лео Киачели,
* 1899 — Таймас Шәфыйков,
* 1906 — Александр Ключарев, композитор.
* 1906 — Фёдор Гахов, 
* 1912 — Фәхрази Галиев, Советлар Берлеге Каһарманы (1944).
* 1913 — Федот Орлов, 
* 1914 — Тайфур Кичүбаев, Татарстанның атказанган артисты (*1914-1991*).
* 1915 — Федор Завалишин, 
* 1919 — Федор Креков, 
* 1920 — Иван Поминов, КДУ галиме-физик.
* 1921 — Ярослав Вощак, 
* 1925 — Галина Богданова, 
* 1928 — Локман Закиров, очучы, язучы. 
* 1930 — Камил Әхияров, 
* 1930 — Рәйлә Абдуллина, 
* 1930 — Федор Машкин, 
* 1935 — Мөнип Газар, 
* 1940 — Руслан Әхмәтов, ССРБ һәм Россия кино һәм театр артисты.
* 1940 — Сәфәрморат Ниязов, 
* 1941 — Девид Гросс, 
* 1947 — Владимир Штеренбах, 
* 1950 — Георгий Ковтун, хореограф, Тукай премиясе лауреаты (*[[2015]]*).
* 1952 — Иван Грачёв, 
* 1953 — Байрас Ибраһимов, татар театр режиссеры (Башкортстан)
* 1953 — Яков Ившин, 
* 1955 — Рәфыйк Мөхәммәтшин, сәясәт һәм дин белгече, галим.
* 1956 — Родерик Маккиннон, 
* 1962 — Андрей Баранов, 
* 1981 — Гөлсинә Мәүлекәсова, балет биючесе, С. Юлаев бүләге иясе.
* 1981 — Давид Носек,
* 1990 — Ягмур Ураз, 
* 1993 — Светлана Липатова,

#### 

* 1912 — Николай Загоскин, 
* 1916 — Евлогий, 
* 1920 — Пётр Кащенко, 
* 1942 — Карлис Зале, 
* 1945 — Мохтар Шәрәфетдинов, 
* 1945 — Фатих Кәрим, татар шагыйре.
* 1951 — Аңдре Жид, 
* 1952 — Кнут Һамсун, 
* 1972 — Артемий Павлов, 
* 1979 — Михаил Сабашвили, 
* 1982 — Корбан Тимергалиев, 
* 1983 — Абрам Абкин, 
* 1984 — Турабай Кулатов, 
* 1985 — Любовь Кемулариа-Натадзе, 
* 1988 — Аңдре Фередерик Курнаң, 
* 1989 — Габдерахман Галләмев, 
* 1989 — Михаил Скидский, 
* 2002 — Рамазан Нигъмәтуллин, 
* 2004 — Рәшит Абдуллин, җырчы (*бас*), композитор.
* 2008 — Рафаил Такташ, рәссам, фән докторы.
* 2013 — Роберт Колмен Ричардсон, 
* 2014 — Абесалом Векуа, 
* 2014 — Айвар Шәрипов, табиб.
* 2015 — Виктор Игошкин, 
* 2016 — Умберто Эко, 
* 2016 — Һарпер Ли, АКШ язучысы.
* 2019 — Теймураз Копалейшвили,

#### 
========
## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

Төркем:Ел көннәре
Төркем:19 февраль
Физика

**Гыйльме әшья** яки **Фи́зика** (tat. lat. *[http://https.tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%B7%D0%B8%D0%BA%D0%B0 *'Ğilme əşya*'],* иске имлә *ﻋﻠﻡ ﺍﺷﻴﺎ,* юнанча *φύσις* – табигать, лат. *phýsica*) - матди дөньяның төзелешен һәм үсешен билгеләүче тирән һәм гомуми канунчалыклар турында белем тармагын өйрәнүче фәнне белдерүче истилах.

"Физика" атамасы беренче тапкыр, б.э.к. IV гасырда яшәгән, борынгы юнан фикер иясе – Аристотельның хезмәтләрендә кулланыла.

## Физика сабагы

Физика – гомуми мәгънәдә табигать турында фән (Табигать белеме өлеше). Бу фән матдәне (материя) һәм энергияне, һәм, шулай ук, материяне хәрәкәткә китерүче табигатьнең тирән үзара тәэсир итешүен өйрәнә.

Кайбер кануннар барлык материаль системалар өчен дә уртак булып тора, мәсәлән, энергия саклану кануны. Физиканы кайвакыт тирән фән дип атыйлар, чөнки башка табигый фәннәр (биология, геология, кимия һ.б.), материаль системаларның, физика кануннарына буйсынучы кайбер сыйныфларын гына өйрәнәләр. Мәсәлән, химия атомнарны һәм алардан төзелгән матдәләрне өйрәнә. Ә матдәнең химик үзлекләре атом һәм молекулаларның физик үзлекләре белән билгеләнәләр.

Физика риязият белән бик тыгыз бәйләнгән: математика физикага, физик кануннары төгәл китерүче ысул бирә. Физик назариялар (теориялар) һәрвакытта да диярлек математик аппарат ярдәмендә аңлатыла. (Математик физика)

## Назари һәм тәҗрибәле физика

Физиканың мөһим тармаклары булып тәҗрибәле физика (эксперименталь) һәм назари физика тора. Бу ике тармак үзара бик тыгыз бәйләнгән. Тәҗрибәле физика тәҗрибәләр ярдәмендә бар булган назарияларны өйрәнә һәм яңа ачышлар ясый. Теоретик физика бар булган тәҗриби мисалларны аңлата һәм алар буенча яңа нәтиҗәләр ясый.

## Мөһим назариялар (теориялар)

## Физика бүлекләре

### Макроскопик физика
* Механика
** Классик механика
** Релятивистик механика
** Тоташ тирәлекләр механикасы
* Термодинамика
* Оптика
** Кристаллооптика
** Молекуляр оптика
** Нелинейная оптика
* Акустика
** Акустооптика
* Электродинамика
** Тоташ тирәлекләр электродинамикасы
** Магнитогидродинамика
** Электрогидродинамика

### Микроскопик физика
* Статистик физика
** Статистик механика
* Конденсацияләнгән тирәлекләр физикасы
** Каты матдә физикасы
** Атом һәм молекула физикасы
** Наноструктуралар физикасы
* Квант физикасы
** Квант механикасы
** Кырның квант теориясе
** Квант электродинамикасы
** Кванто хромодинамикасы
** Кыллар теориясе
* Атом-төш физикасы
** Плазма физикасы
** Гипертөшләр физикасы
* Зур энергияләр физикасы
* Элементар кисәкчекләр физикасы

### Ике һәм күбрәк фәнгә кагылган бүлекләр
* Астрофизика
* Агрофизика
* Биофизика
* Геофизика
* Космология
* Радиофизика
* Атмосфера физикасы
* Математик физика
* Химик физика
* Физик химия
* Техник физика
* Материаллар белеме

## Белешмә
* Физик зурлыклар берәмлекләре
* Фундаменталь физик даимиләр
* Физика тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Әлҗәбер
* Гыйльме һәндәсә
* география
* Истилах

*
Төркем:Фән
Төркем:Әлифба буенча фәннәр