open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ибраһимов

**Ибраһимов** — татар фамилиясе.
* Азат Ибраһимов (1959), БР Китап палатасы директоры (2012―2014), Халыклар дуслыгы йорты директоры (2014―2019).
* Айрат Ибраһим — татар җәмәгать эшлеклесе, журналист, публицист.
* Альберт Ибраһимов — радиоинженер.
* Байрас Ибраһимов — актер һәм режиссер.
* **[[Булат Ибраһимов]]**
** Булат Ибраһимов (1975), рәссам.
** Булат Ибраһимов (*[[Булат Ибраһим]]*, 1990), шагыйрь.
* Габдрәшит Ибраһимов — татар дин әһеле, сәясәтче.
* Габдулла Ибраһимов —  татар галиме, мөгаллим.
* Гайнислам Ибраһимов (1968—2020), филология фәннәре кандидаты (2001). Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2003).
* **[[Гали Ибраһимов]]** 
** Гали Ибраһимов (1919-1989) — язучы (*[[Уфа]]*).
** Гали Ибраһимов (1917-1985) — АзССР дәүләт эшлеклесе.
* Гариф Ибраһимов — Дан орденының тулы кавалеры.
* Галимҗан Ибраһимов — татар язучысы, җәмәгать һәм дәүләт эшлеклесе.
* Грант Ибраһимов —  сыйрк артисты.
* Гыйләҗ Ибраһимов (*[[Гыйләҗ Казанский|Казанский]]*, 1891-1938), актер, режиссер.
* **[[Илдар Ибраһимов]]**
* Илфак Ибраһимов — татар шагыйре, Татарстан Язучылар берлеге рәисе.
* Йосыф Ибраһимов — сәяси-хәрби эшлеклесе.
* Канта Ибраһимов (1960), Чечен Республикасының халык язучысы, икътисад фәннәре докторы, профессор.
* Ләбиб Ибраһимов (1933―2007), Әлмәт политехник техникумы директоры (1964―2006), РСФСР (1983) һәм Татарстанның (1994) атказанган укытучысы.
* Лев Ибраһимов — шагыйрь һәм педагог.
* Мирза Ибраһимов — язучы һәм АзССР дәүләт эшлеклесе.
* Мөнәвәр Ибраһимов — нефть химигы.
* **[[Наил Ибраһимов]]**
* Нигъмәт (Николай) Ибраһимов — шагыйрь, укытучы.
* Нәфис Ибраһимов — инженер-механик.
* Рәшит Ибраһимов — язучы һәм пилот.
* Ренат Ибраһимов (1947―2022), җырчы, ТАССР (1980) һәм РСФСР (1981) халык артисты. Тукай премиясе лауреаты (1979).
* Рифат Ибраһимов (1935―2017), журналист, төбәк тарихчысы, «Туган як» газетасын оештыручы.
* Сафьян Ибраһимов (1926-2014)- композитор
* Сәгадәт Ибраһимов — тел белгече.
* Фаил Ибраһимов — режиссер.
* Фатыйх Ибраһимов — журналист.
* Фәридун Ибраһимов — хор артисты.
* Фәрит Ибраһимов — татар шагыйре, мөгаллим.
* Фидаил Ибраһимов (1938―2020), РФ халык рәссамы (2020). 
* **[[Хәбибулла Ибраһимов]]**
* Хәбир Ибраһим (Ибраһимов) — татар язучысы.
*Хәмзәт Ибраһимов (1934—2006), Чечен Республикасы Фәннәр академиясенә нигез салучыларның берсе һәм беренче президенты, химия фәннәре докторы, профессор.
* Хәсәнхөсәен Ибраһимов — педагог.
* Шамил Ибраһимов — көйязар.
* Шәүкәт Ибраһимов — галим-физик.
* Якуп Ибраһимов — травматолог.
----
* **[[Ибраһимова]]** 
** Римма Ибраһимова — җырчы.
## Моны да карагыз
* Ибраһим, *авыл*.

Төркем:Шәхесләр
Төркем:Фамилияләр
Яңа Торъял районы

**Сернур районы** (рус. *Новоторъяльский район*, мар. *У Торъял кундем*) — Мари Илнең төньягында урнашкан административ берәмлеге.

Үзәге — штп Яңа Торъял.

## География
### Чиктәшлек

## Тарих

1920 елга кадәр бу җирләр Вятка губернаның Уржум һәм Яраң өязләре составына булганнар.

1924 елда *Яңа Торъял кантоны* барлыкка килә.

1959 елда Пектубаево районы юкка чыгарыла, ә аның өлешләре Яңа Торъял районына кертеләләр.

1963 елда район юкка чыгарыла; 1964 елда — яңадан торгызыла.

## Административ бүленеш
* Яңа Торъял шәһәр җирлеге
* Масканур авыл җирлеге
* Олы Торъял авыл җирлеге
* Пектубаево авыл җирлеге
* Чуксола авыл җирлеге

## Халык

Милли состав (2002): чирмешләр – 69,4%, руслар – 29,3%.

## Демография

## Мәдәният һәм мәгариф
19 авыл китапханә, үзәк китапханәсе, балалар китапханәсе; өлкәне өйрәнү музее.

6 мәктәп, 10 мәктәпкәчә үчриждиния, балалар иҗаты үзәге, Э. Сапаев исемендәге музыкаль мәктәп.

## Сәламәтлекне саклау
* Яңа Торъял үзәк хастаханәсе
* Пектубаевская авылдагы амбулатория
* Масканур авылдагы амбулатория
* 29 медицина пункты

## Искәрмәләр

Төркем:Мари Иле районнары
*
Сок

**Сок**:

* Сок - эчемлек төре, икенче төрле сут. 
* Сок - Сак-сок бәете персонажы.
* СОК - КВН камандасы.
* Сок Хван Чхо () — Көньяк Корея боксеры.
* Сок- индеецлар кабиләсе.
* Сок - Ырынбур һәм Самара өлкәләрендә агучы елга.
Сут

**Сут** яки **сок** — бар дөньяда да таралган азык продукты. Җиләк-җимешләрдән сыгылган сутлар иң таралган төрләре булып саналалар. Шулай ук, башка үсемлекләрдән сыгылган сутлар да була, мәсәлән шикәр камышы суты.

Сутлар ике төрле була:

* Яңа сыгылган яки табигый, натураль.
* Яңартылган — концентрирлаштырылган суттан ясалган.

Россия законнары буенча сут — ул «яхшы сыйфатлы, өлгергән, яңа яки киптерелгән җиләк-җимешләрдән яки яшелчәләрдән физик рәвештә, аның үзенчәлекләрен саклап һәм сокка сыйфатлы үзенчәлекләр булдырып, сыгылган, әчемәгән, ләкин әчергә сәләтле сыек азык продукты».

## Сылтамалар

* Классификация ОКВЭД
* У.Шобингер (ред.) "Фруктовые и овощные соки. Научные основы и технологии. Технология, химия, микробиология, экспертиза, значение и нормативное регулирование". М., СПб.: Нововита, Профессия, 2004.- 639 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Эчемлекләр
Магия

**Магия** () - борынгы диннәрнен бер формасы.

Ул - чынбарлыкка гайре табигый юллар белән тәэсир итүгә һәм ышануга нигезләнгән карашлар, хәрәкәтләр системасы. Аның чаралары төрле булырга мөмкин: сихер, тылсым, өшкерү, каргыш, аерым йолалар, символлар һ.б.

Сәнгать белән дин бер үк вакытта барлыкка килә һәм алар борынгылыкта үзара тыгыз бәйләнештә яшиләр. Бу чор сәнгатендә аучылык һәм уйдырышлылык магияләре өстенлек итә. Шул рәвешле сәнгать ул дәвердә беренче чиратта хозурлану чарасы түгел, ә магик тәэсир итү чарасы булган. Борынгыларның рәсемнәре дә шуңа күрә яшерен урыннарда күбрәк табыла.

## Әдәбиятта

Нәкый Исәнбәтнең «Зифа» комедиясендә магия очрый: Кәләмзә магиянең нинди генә юлларын кулланмый. Монда сихерләү дә, каргау да, символик хәрәкәтләр дә бар. Магик сүзләр нигезендә күн кенә табышмаклар, җор сүзләр барлыкка килгән.

## Чыганаклар
*Давлетшин Г.М., Давным-давно...: Миф, религия, культура.

Төркем:Антропология
Төркем:Дини культ
Якты Ялан (Бөгелмә районы)

**Якты Ялан** — Татарстан Республикасының Бөгелмә районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 50 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 66%,
урыслар — 30%,
башка халыклар — 4%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
Нидерланд Википедиясе

**[[:nl:|Нидерланд Википедиясе]]** () — нең нидерланд телендәге бүлеге.

Бүлек 2001 елның 19 июненедә ачыла. 2005 елда мәкаләләр саны 100 мең чиген уза. 2006 елда алты атна эчендә ботлар тарафыннан Франция коммуналары турында 35 мең мәкалә өстәлә. 2011 елда 90 көн эчендә ботлар биологик төрләр турында 250 мең мәкалә төпчекләрен булдыра. 2011 елның 17 декабрендә Нидерланд Википедиясендә мәкаләләр саны 1 миллион санын уза.

## Статистика
*   ( ел) —  мәкалә.
* 17 декабрь (2011 ел) — 1 000 000 мәкалә.
* 30 ноябрь (2008 ел) — 500 000 мәкалә.
* 24 май (2006 ел) — 200 000 мәкалә.
* 30 октябрь (2005 ел) — 100 000 мәкалә.

## Сылтамалар
* Нидерланд Википедиясе 
* Статистика  

Төркем:Нидерланд теле
Хәбирә Насыйрия

**Хәбирә Габделкави кызы Насыйрия** — татар галимәсе, Каюм Насыйриның мәгърифәтчелек эшен дәвам итүче.

Гыйльми һәм иҗат эше белән әле Каюм Насыйри исән булган чакта шөгыльләнә башлый. Аның татар телендә кулланыла торган гарәп, фарсы һәм төрки сүзләр сүзлеге («Фарси, гарәби һәм төрки лөгате») 1902 елда басылып чыга (ул Каюм Насыйри тәэсире һәм җитәкчелеге нәтиҗәсендә барлыкка килә, дип санала).

Хәбирә Насыйрия төзегән икенче китап 1904 елда басыла. Бу китап халык телендә язылган реалистик новеллалардан һәм хикәяләрдән гыйбарәт. Ул шулай ук Каюм Насыйри хезмәтләре үрнәгендә төзелгән.

Галимә бик яшьли, 1912 елда якты дөнья белән хушлаша.

## Сылтамалар
* Татар язучылары порталы

Төркем:Татар галимнәре
Итальян Википедиясе

**[[:it:|Итальян Википедиясе]]** () — нең итальян телендәге бүлеге. 2001 елның 11 июненедә ачыла.

2011 елның 14 октябрендә *DDL intercettazioni* канунына протест белдереп, 1 көнгә ябылып ала.

## Тарих
Проект 2001 елның 11 июненедә эшли башлый. Беренче мәкаләләр Данте Алигьери, Франческо Петрарка һәм башка итальян әдәбияты классикларына багышланган иде. 

2005 елның августында Испан һәм Португал Википедияләрен узып китә. Тиз үсешкә ботлар ярдәм иттеләр. Мәсәлән, Испания муниципалитетлары турында 8 мең мәкалә, яки Франция коммуналары турында 35 мең мәкалә.

2007 елда Итальян Википедиясе 300 000 мәкалә белән DVD — версиясен чыгара. 2008 елда аның яңа 450 000 мәкаләле версия чыга.

2009 елда Итальян Википедияс **Premiolino** премиясе белән бүләкләнә.

## Статистика
* 22 июль (2004 ел) — 20 мең мәкалә.
* 9 сентябрь (2005 ел) — 100 мең мәкалә.
* 3 октябрь (2008 ел) — 500 мең мәкалә.
* 12 май (2011 ел) — 800 мең мәкалә.
* 12 март (2012 ел) — 900 мең мәкалә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Итальян Википедиясе 

Төркем:Итальян теле
Хәлисә Ширмән

**Халисә Ширмән**, *әдәби псевдоним, чын исем―фамилиясе* **Халисә Хатыйп кызы Кузьмина** (*[[1969 ел]]ның [[8 июнь|8 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Лениногорск районы]], [[Зәй-Каратай]]*) — татар язучысы, шагыйрә, галимә, филология фәннәре кандидаты.

Ул 1969 елның 8 июнендә туа. Мәктәпкә укыганда ук каләм тибрәтә башлый. Язучылык эшен Вахит Хаковка багышлап язылган хикәяләрдән башланды.

Аның «Язмышлардан узмыш юк икән», «Ерактагы якты йолдызым» сценарийлары буенча ТЯГ каналы фильмнар төшерде.

Хәзерге вакытта Хәлисә Ширмән Казан федераль университетының татар филологиясе бүлегендә эшли.

КФУның Филология һәм мәдәниятара багланышлар институты студентларыннан оешкан «Әллүки» әдәби берләшмәсенә җитәкчелек итә.

## Сылтамалар
* «Ком дәрьясы»
* “Мин бик начар артист булыр идем”
* «Гаудеамус» татарча яңгырармы?

Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Халисә Мөдәррисова

**Халисә Сәгыйть кызы Мөдәррисова** — татар шагыйрәсе, Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы (1993 елдан).

Ул 1953 елның 25 апрелендә Башкортстанның Ишембай шәһәрендә дөньяга килә. Балачагы Иглин районының Үктәй авылында уза. Анда сигезьеллык мәктәпне тәмамлый, күрше Нуриман районының Байгилде авылы мәктәбендә урта белем ала. 1970-1975 елларда Халисә Мөдәррисова Башкорт дәүләт университетының татар-рус филологиясе бүлегендә белем ала. Уку елларында ул әдәби иҗат эше белән шөгыльләнә башлый, университетның «Акчарлаклар» дип исемләнгән әдәби иҗат түгәрәген җитәкли, Башкортстан һәм Татарстан көндәлек матбугатында басмаларында актив языша.

Университетны тәмамлаганнан соң, Халисә Мөдәррисова Илеш районында — укытучы, 1981-1985 елларда Нуриман районының Сәрүә урман хуҗалыгы бистәсендә — мәктәп мөдире, 2000 елга кадәр Нуриман район советы башкарма комитетында сәркатиб һәм район хакимиятенең агымдагы эшләр идарәчесе вазифаларын башкара. 2000 елдан шагыйрә — Нуриман район хакимиятенең мәдәният бүлеге җитәкчесе.

Халисә Мөдәррисованың лирик шигырьләре тупланган «Көмеш дага» исемле беренче китабы 1982 елда Башкортстан китап нәшриятында башкорт телендә чыга. Аннары шул ук нәшриятта «Җәй уртасы» (1993), «Былтыргы көз» (1995), «Балан» (1996) исемле шигырь җыентыклары дөнья күрә. Татарстан китап нәшриятында шагыйрәнең «Шәмәхә төн» (2003) исемле китабы басылып чыга. Халисә Мөдәррисова проза әсәрләре — хикәяләр һәм «Бәйге хакы» (2000), «Яр» (2002) исемле повестьлар авторы буларак та китап сөючеләргә таныш. Сюжеты драматик коллизияләргә корылган «Бәйге хакы» повесте «Казан утлары» журналының 2002 елгы 5 нче санында басылып, әдәби тәнкыйтьнең уңай бәясен ала.

## Сылтамалар
* Татарстан язучылары порталы
## Искәрмәләр

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татар язучылары
Көлмез районы

**Көлмез районы** (, , ) – Киров өлкәсенең көньяк-көнбатышында административ берәмлек.

Административ үзәге – штп Көлмез.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

## География

### Чиктәшлек

## Халык

Районның якынча ярты өлеше Көлмез -та яши.

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Көлмез (Киров өлкәсе)|Көлмез шәһәр җирлеге]]**
# Большой Порек авыл җирлеге
# Бураши авыл җирлеге
# Вихарево авыл җирлеге
# Дамаскино авыл җирлеге
# Зимник авыл җирлеге
# Кече Көлмез авыл җирлеге
# Моторское авыл җирлеге
# Паска авыл җирлеге
# Рыбная Ватага авыл җирлеге
# Селино авыл җирлеге
# Чернушка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Нулин районы

**Нулин районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Нулин шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
*Моны да карагыз: *'Нулин өязе, Нулин округы**''

Район 1929 елда барлыкка килгән. 1940—1962 елларда **Молотов районы** исемен йөрткән.

== Халык ==


Милли состав (2002): [[руслар]] – 96,6%.


== Демография ==


== Административ бүленеш ==
# **Нулин шәһәр җирлеге**
# **Аркүл шәһәр җирлеге** 
# **Красный Яр авыл җирлеге'''
# Кырчаны авыл җирлеге
# Лудяна авыл җирлеге
# Медведок авыл җирлеге
# Перевоз авыл җирлеге
# Рябиновщина авыл җирлеге
# Татаурово авыл җирлеге
# Швариха авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Без зоопарк алдык

**Без зоопарк алдык** ()&nbsp;— Бенджамин Ми мемуарлары буенча 20th Century Fox һәм Vinyl Films ширкәтләре тарафыннан тешерелгән кинокомедия.

## Эчтәлеге
Бенджамин Ми уңышсызлыкларга дучар була. Хатыны үлә, эштән китергә мәҗбүр була, укучы малае, укырга йөрер урынга, көннәр буе таркалып баручы мәетләр ясый, ә кызы анасының киемнәрен күргән саен психологиг җәрәхәт ала. Тормышны үзгәртергә кирәк була. Һәм әти кеше балаларына хайваннар белән яхшырак булыр дип бар акчасын инде сүнеп баручы зоопаркны торгызуга тота.

## Актёрлар

## Кызыклы фактлар
* Патрик Фьюджитның гел җилкәсендә утыручы маймыл, моңа кадәр  фильмында наркотик саткан.
* Бенджамин роленә кондитатлар арасында Бен Стиллер да булган.

## Охшаш фильмнар
*Джерри Магуайер (;
*Мистер Поппер Пингвиннары ();
*Танылган диярлек ().

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 

Төркем:Кэмерон Кроу фильмнары
Төркем:20th Century Fox
Төркем:АКШ фильмнары
Бәдәви (фильм)

**Бәдәви** ()&nbsp;— 2011 елда Игорь Волошин тарафыннан Россиядә тешерелгән фильм.

## Эчтәлеге
Рита исемле украин кызы Санкт-Петербург каласына ике гей-парга, өлкән яшьтәге эшкуарга һәм яшь азиялегә, бала табу өчен килә. Аның өендә кан яман шеше белән авыручы һәм тынычланыр өчен вампирлар ясаучы кызы кала. Рита бары баласына даруларга акча эшләргә генә килсә дә, аның Питердагы тормышы криминалга кереп китә.

## Актёрлары

## Кызыклы фактлар
* Фильм Кинотавр конкурсында һәм Карловы Варыда үтүче кинофестивальда катнаша.
* Баш героиня ролен режиссёрның хатыны уйный (Ольга Симонова).

## Сылтамалар
* 
* Кинопоиск сайтында кино турында мәгълүмат

## Охшаш фильмнар
* Күк яклавында ();
* 4 ай, 3 атна, һәм дә 2 көн ();
* Лорнаның дәшмәве ().

Төркем:Россия фильмнары
Нулин

**Нулин** () — Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр, Нулин районының административ үзәге.

Халык саны — 9 556 кеше.

## География
Шәһәр Ноля елгасының Воя елгасына кушылган урыны янында, Кировтан 132 км ераклыкта урнаша.
### Климат




## Тарих
1612 елда Ноля елгасының Воя елгасына кушылган урыны янында Нократ  Трифон монастыреның төзелеше башланган. 1668 елда Никола монастырсь соборы төзелеше тәмамлана, бу чактан ул рәсми рәвештә *Никольский погост* дип атала.

1781 елда Никольское (Ноля) авылы Нулин өязенең үзәге була һәм **Нулин шәһәренә** үзгәртеп корыла.

1823 елда шәһәр көчле янгыннан зарар күрә.

1856 елда Нулинта 4 чиркәү, 458 йорт һәм 60 лавка (кибет) булган; 1871 елда 14 завод эшләгән, шул исәптә 2 күн заводы, 3 терлек мае эретү заводы, 4 прәннек заводы һәм 5 аракы заводы.

1940—1957 елларда шәһәр Молотовск (Вячеслав Молотов (1890—1986) хөрмәтенә) исемен йөрткән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад

* АҖ "Ремонтно-механический завод", промкомбинат, 
* "Заря" тегү фабрикасының бүлеге, 
* "Вятский сувенир" пердприятиесе, 
* Азык-төлек комбинаты,
* Май заводы
* Ит комбинаты,
һ.б ширкәтләр.

## Истәлекле урыннар
* Вячеслав Молотовның музей-йорты
*  соборы
* Китапханә
* Өлкәне өйрәнү музее

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/nolinsk/index.html

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Киров өлкәсе район үзәкләре
Тәрсәнә

**Тәрсәнә** ( *(dār aṣ-ṣināʕa)*&nbsp;— «сәнәгать йорты, остаханә»).
# Корал, сугыш кирәкләре һәм башка хәрби әйберләр склады.
# Хәрби кирәк-ярак ясау оешмасы.
# Коралларның, төрле замандагы һәм халыкларның хәрби кирәк-яраклары тарихи музее.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

*Арсенал.

 Төркем:Музейлар
 Төркем:Хәрби терминнар
Иргәел

**Иргәел** — татар, башкорт әкиятләрендәге традицион кире персонаж, кәрлә (үзе бер карыш, сакалы мең карыш) рәвешендә сурәтләнелә.

Нигездә "Өч патшалык", "Акъял батыр", "Исмай", "Аюголак" кебек баһадирлар турындагы әкиятләрдә очрый.

Иргәел таш белән чишмәләрне күмә, кызларны тоткынлыкта тота, корбанын колагынан элеп куя.

Иргәел мәкерлегенән һәм явызлыгыннан кешеләрне герой-баһадир коткара.

## Шулай ук карагыз

## Әдәбият
* Башҡорт халыҡ ижады. 1-16 томдар
* Батырҙар тураһында әкиәттәр. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте1992 й.
## Чыганаклар
* Татар мифлары 

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Башкорт мифологиясе
Тәрәзә (газета)

**"Тәрәзә"** - татар студентлары газетасы. Казан дәүләт университетының татар филологиясе һәм тарихы факультетында "Әллүки" әдәби-иҗат берләшмәсе тарафыннан 2003 елда оештырыла.

Газетаның идея авторы, нигезләүчесе, баш мөхәррире Ленар Шәех була. Ул газетага материалларны җыеп, аларны редакцияләп кенә калмый, аны үзе биткә дә сала, Татарстан, Башкортостан уку йортларына таратуны оештыра. 50 данәле факультет басмасыннан ул 1000 тиражлы университет газетасы дәрәҗәсенә күтәрелә. "Тәрәзә"дә университет хәбәрләре белән беррәттән КДУ студентлары иҗат иткән шигырьләр, хикәяләр һәм драма әсәрләре дә басыла.

2010 елдан "Тәрәзә"нең баш мөхәррире Булат Ибраһим була. 2011 елда газетаның соңгы саны чыга. Казан дәүләт университеты федеральләшү нәтиҗәсендә татар студентлары өчен "Дарелфөнүн" газетасы оеша.

Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Студент газеталары
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Төркем:Казан гәҗитләре
Омутнинск районы

**Омутнинск районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Омутнинск шәһәре.

## Җәгъpафия
### Чиктәшлек

Төп елгалар — Нократ, Омутная, Зур Бисера, Таволжанка, Белая.

## Тарих
1920 елның 4 ноябренда Вәтәк автономияле өлкәсе оештырыла; ә 1921 елның гыйнварында аның cастaфына Глазов өязенең бер өлеше кертелә. Өязнең калган өлешендә вәтка губернасының **Омутнинск өязе** оештырыла; шул ук елда Омутнинск шәһәр стаусын ала.

1929 елның 15 июльдә Омутнинск өязе Омутнинск районына үзгәртеп корыла.

## Халык

## Демография

### Милли cастaф

## Административ бүленеш
# **[[Омутнинск|Омутнинск шәһәр җирлеге]]**
# **Восточный шәһәр җирлеге**
# **Песковка шәһәр җирлеге**
# Белозерское авыл җирлеге
# Белореченск авыл җирлеге
# вәтское авыл җирлеге
# Залазна авыл җирлеге
# Лесные Поләны авыл җирлеге
# Черная Холуница авыл җирлеге
# Шахровка авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Зуевка районы

**Зуевка районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Зуевка шәһәре.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

## География

### Чиктәшлек

Төп елгалар — Чүпче, Коса, Суна, Сома.

## Халык

Халыкның якынча 60% өлеше Зуевка шәһәрендә һәм Косино штп-да яши.

## Демография

### Милли состав

## Административ бүленеш
# **[[Зуевка|Зуевка шәһәр җирлеге]]**
# **[[Косино (Зуевка районы)|Косино шәһәр җирлеге]]**
# Зуи авыл җирлеге
# Кордяга авыл җирлеге
# Лема авыл җирлеге
# Мухино авыл җирлеге
# Октябрьский авыл җирлеге
# Олы Пасынки авыл җирлеге
# Сезенево авыл җирлеге
# Семушино авыл җирлеге
# Соколовка авыл җирлеге
# Суна авыл җирлеге
# Чепецкий авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Фаленки районы

**Фалёнки районы** () — Киров өлкәсендә урнашкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Фалёнки шәһәр тибындагы посёлогы.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

## География

### Чиктәшлек

Төп елгалар — Чүпче, Суна, Святица.

## Халык

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Фалёнки|Фалёнки шәһәр җирлеге]]**
# Белая авыл җирлеге
# Верхосунье авыл җирлеге
# Леваны авыл җирлеге
# Медвеженское авыл җирлеге
# Николаево авыл җирлеге 
# Паньшонки авыл җирлеге
# Петруненки авыл җирлеге
# Полом авыл җирлеге
# Советское авыл җирлеге
# Талицв авыл җирлеге

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Халык саны буенча дөнья тарихындагы иң зур шәһәрләр

Тарихи иң зур шәһәр агломерацияләре:
* Б.э.к.7 меңъеллык — Иерихон, Чатал-Хююк
* Б.э.к.5 меңъеллык — Эриду, Шумер
* Б.э.к.4 меңъеллык — Доброводы, Майданец, Тальянки — Триполи мәдәнияты
* Б.э.к. XXV гасыр — Урук, Шумер
* XXX—Б.э.к.XVI гасыр — Мемфис
* Б.э.к. XX гасыр — Аккад яки Ур
* Б.э.к. XVIII гасыр — Фивы (Уасет), Үзәк патшалык
* Б.э.к. XVII гасыр — Вавилон, Иске Вавилонское патшалыгы
* Б.э.к. XVI гасыр — Аварис, гиксослар дәүләте
* Б.э.к. XIV гасыр — Фивы (Уасет), Яңа патшалык
* 1200—б.э.к. 700 еллар — Мемфис, Сиань яки Лоян
* б.э.к. 650 еллар — Ниневия, Әссүрия, тарихтагы беренче иң зур шәһәр
* 600—б.э.к. 325 еллар — Вавилон, Ахеменидлар империясе
* 325—б.э.к. 300еллар — Карфаген
* 300—б.э. 1 еллары — Александрия, Птолемейлар дәүләте
----
* 1—350 еллар — Рим, Рим империясе
* 350—650 еллар — Константинополь, Византия
* 650—800 еллар — Чанъань (Сиань), Тан империясе, Кытай (~ 1 млн)
* 800—1200 еллар — Багдад, Гарәп хәлифлеге
* 1200-еллар  — Кайфын, Сун империясе, Кытай
* 1300-еллар  — Ханчжоу, Сун империясе, Кытай
* 1400-еллар  — Теночтитлан, Ацтеклар Империясе, Мексика яки Нанкин, Мин империясе, Кытай
* 1500—1800 еллар — Пекин, Цин империясе, Кытай
* 1800—1825 еллар — Эдо (бүгенге Токио), Япония
* 1825—1925 еллар — Лондон, Британия империясе
* 1925—1965 еллар — Нью-Йорк, АКШ
* 1965 — 2010 еллар — Токио-Иокогама, Япония (~ 39 млн)
*2010 — бүгенгәчә — Шэньчжэнь-Һоңкоң-Дунгуань-Гуанчжоу, Кытай (~ 40 млн)

## Чыганаклар
: *[[:en:List of largest cities throughout history]] мәкаләсеннән*

Төркем:Шәһәрләр
Төркем:Шәһәр исемлекләре
Советск районы

**Советск районы** () — Киров өлкәсендә ураншкан административ берәмлек.

Административ үзәге — Советск шәһәре.

Район 1929 елда барлыкка килгән.

## География
### Чиктәшлек

## Халык

Халыкның якынча 60% өлеше Советск шәһәрендә яши.

### Милли состав

## Демография

## Административ бүленеш
# **[[Советск (Киров өлкәсе)|Советск шәһәр җирлеге]]**
# Грехово авыл җирлеге
# Зашижемье авыл җирлеге
# Ильинск авыл җирлеге
# Кичма авыл җирлеге
# Колянур авыл җирлеге
# Лесниково авыл җирлеге
# Лошкари авыл җирлеге
# Мокино авыл җирлеге
# Прозорово авыл җирлеге
# Родыгино авыл җирлеге

## Районда туган күренекле шәхесләр
* Леонид Говоров (*[[1897 ел|1897]], Бутырки — [[1955 ел|1955]], [[Мәскәү]]*), ССРБ Маршалы (1944), Советлар Берлеге Каһарманы (27.01.1945).

## Искәрмәләр

Төркем:Киров өлкәсе районнары
Орлов

**Орлов** —  Киров өлкәсендә урнашкан шәһәр, Орлов районының административ үзәге.

Халык саны — 6 959 кеше.

## География
Шәһәр Нократ елгасының уң ярында, Кировтан 77 км ераклыкта урнаша.

## Тарих

Беренче тапкыр 1459 елда *«Орлов»* исеме астында телгә алына; 1600 елда *«Орловец»* исеме астында телгә алына.

1708 елда Орлов Себер губернасына кертелә, 1727 елдан — Казан губернасы составында.

1780 елда Орлов бер үк исемдәге өязенең үзәге була һәм **Орлов шәһәренә** үзгәртеп корыла.

1856 елда шәһәрдә 6 чиркәү, 549 йорт һәм 88 лавка (кибет) булган.

1929 елдан — Халтурин (1992 елдан — Орлов) районының үзәге.

1923—1992 елларда шәһәр Халтурин (Степан Халтурин (1857—1882) хөрмәтенә) исемен йөрткән.

## Халык

### Милли состав

## Икътисад
* Икмәк заводы
* Май- заводы
* Культтоварлар заводы
*  фабрикасы

## Шәһәрдә туганнар
* Наумов Николай — совет очучы, ССРБ Герое.

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://www.gorodorlov.ru/ 
* http://www.mojgorod.ru/kirovsk_obl/orlov/index.html

Төркем:Киров өлкәсе шәһәрләре
Иоһанн Кеплер

**Иоһанн Кеплер** (Johannes Kepler, 1571 ел — 1630 ел) — бөек галиме, география, астрономия, буенча күп хезмәтләр авторы. Үз вакытының бөтен фәннәрен диярлек белгән. Шулай ук шагыйрь буларак танылган. 

Кеплер «күкләр механикасын» уйлап тапкан. 
****Төп мәкалә [[Кеплер кануннары]]***
## Шулай ук карагыз

*Кеплер кануннары

Төркем:Астрономнар
Вәли Хангилдин

**Вәли Хангилдин** (*1891-1971*), тел белгече, педагог, филология фәннәре кандидаты (1942). ТАССР атказанган фән эшлеклесе (1961). 
## Тәрҗемәи хәле
Хангилдин Вәли Нигъмәтулла улы 1891 елда Уфа губернасы Бәләбәй өязе Бүздәк вулысы Иске Сынлы (Сынны) авылында дөньяга килгән. 13 яшенә кадәр атасында укый. 1906 елны үзләреннән 100 чакрым ерактагы Бозаяз мәдрәсәсенә укырга китә. 1911-1914 елларда Уфаның «Галия» мәдрәсәсендә укый.

1920-1922 елларда Екатиринбурдагы Татар-башкорт педагогика техникумында директор. 1923-31 елларда Уфада башкорт педтехникумында уку-укыту мөдире.

1930 елларда мәктәпләр өчен татар теле дәреслекләрен әзерләшә.

Казан коммуналь төзелеш инженерлары институтында татар теле кафедрасы мөдире, студентларны татарча укыту оештыруда катнаша. Казан педагогия институтында, 1943-1966 елларда СССР ФА КФ Тел, әдәбият һәм тарих институтында.

1942 елда татар синтаксисы өлкәсендә беренче диссертацияне Казан дәүләт университетында яза. Бу эшендә ул татар сүзтезмәләрен алардагы сүзләрнең ярашу, башкарылу һәм янәшәлек юллары белән бәйләнеше буенча тикшерә.

1959 елда В. Н. Хангилдинның “Татар теле грамматикасы (морфология һәм синтаксис)” исемле монографиясе дөньяга чыга.

## Чыганаклар
* Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл.
* Мәшһүр татар галимнәре. Казан, 2011.

Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Филология фәннәре кандидатлары
Нулин өязе

**Нулин өязе** () — Вятка губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Нулин шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Нулин өязе 1780 елда Вятка  (1796 елдан — губерна) эчендә оештырыла.

1929 елда Вятка губернасы һәм аның өязләре юкка чыгарылалар; Нулин өязе Түбән Новгород краеның *Нулин округы*на үзгәртеп корыла.

## Административ бүленеш
1913 елда 25 вулыска, 1926 елда 11 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Кормыш өязе

**Кормыш өязе** (, ) — Сембер губернасы эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз шәһәре — Кормыш шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Кормыш өязе 1780 елда Сембер  эчендә барлыкка килә. 1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1921 елда юкка чыгарыла; көнбатыш өлеше Чуаш автономияле өлкәсенең Батыр өязенә кертелә, ә көнбатыш өлеше (шул исәптә өяз үзәге) Түбән Новгород губернасының Сергач өязенә кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 16 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Сембер губернасы
Үтәмеш-Гәрәй

**Үтәмеш-Гәрәй** — Казан ханлыгы ханы, Сафа-Гәрәй һәм Сөембикәнең улы.

Әтисе вафат булганнан соң, аңа ике ел булуга карамастан, хан дип игълан ителә. Чынбарлыкта ханлык белән әнисе идарә итә.

Мәскәү тарафлы Казан аксөякләре тарафыннан тәхеттән бәреп төшерелә һәм Сөймбикә белән бергә Иван IVгә әсир булып җибәрелә.

1553 елның гыйнварында *Александр Сафагиреевич* исеме астында чукындырыла. 1566 елда вафат була.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар ханнары
Төркем:Казан ханнары
Җангали

**Җангали хан** — Касыйм һәм Казан ханлыкларының ханы. Шәехәүлияр хан улы, Шаһгали кардәше.

1519 елда, Шаһгали Казанга киткәч, Василий III тарафыннан Касыйм ханлыгы идарәчесе булып билгеләнә. 1532 елда Мәскәү яклы Казан аксөякләре соравы белән Казанга идарә итәргә алына, ләкин чынбарлыкта аның идарәчелеге вакытында Булат Ширин һәм Гәүһәршат дәүләтне җитәкли.

1533 елда Сөембикәгә өйләнә. Василий III вафат булганнан соң тәхеттән куып чыгарыла. Иске Казанга сөргенгә җибәрелә.

## Шулай ук карагыз

Төркем:Татар ханнары
Төркем:Казан ханнары
Бакчасарай (Әлмәт районы)

**Бакчасарай** — Татарстан Республикасының Әлмәт районындагы авыл.
## Климат

Климат уртача континенталь. Кёппен-Гейгер климатлар классификациясе буенча климатның коды: Dfb. Уртача еллык һава температурасы 4.3&nbsp;°C.

## Халык саны

2020 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча биредә 11 кеше яши, шул исәптән:
татарлар — 63,64%,
әзербайҗаннар — 18,18%,
урыслар — 18,18%.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татарская энциклопедия, Институт Татарской энциклопедии (ИТЭ) Академии наук РТ.
«Салават күпере» (журнал)

**«Салават күпере» журналы** — балалар өчен татар телендә чыга торган журнал, «Бәллүр каләм» (1999, 2011, 2021) бәйгесе, Татарстан Язучылар берлегенең А. Алиш исемендәге махсус премиясе (2005) лауреаты. 1990 елдан бирле нәшер ителә.

## Тарих
Журналны 1989 елда язучы Зиннур Хөснияр уйлап таба. Аның беренче саны 1990 елның март аенда чыга. Соңгы 20 ел эчендә Зиннур Хөснияр аның баш мөхәррире, филиал җитәкчесе вазифаларын башкара. 2022 елда баш мөхәррир ― Зилә Фәйзуллина.

## Эчтәлек
Журнал битләрендә күренекле татар балалар язучылары әсәрләре (Зиннур Хөснияр, Ләбиб Лерон, Рөстәм Мингалим, Равил Фәйзуллин, Вакыйф Нуриев, Роберт Миңнуллин һ. б.), халык әкиятләре, әйләнә-тирә дөнья хәлләре, мәшһүр шәхесләрнең тормышы һәм эшчәнлеге турында материаллар даими басылып килә. Аерым татар балалар язучысы яки шагыйренә багышланган махсус саннар нәни укучылар тарафыннан зур шатлык белән каршы алынды. Алар кызыклы, мавыктыргыч матур кечкенә китапчыклар рәвешендә дөнья күрде. Мәсәлән, күренекле татар әдипләре Шәүкәт Галиев, Роберт Миңнуллин, Равил Фәйзуллин, Разил Вәлиев, Рөстәм Мингалим, Рабит Батулла китапчыклары шундыйлардан санала.

Журналда аның беренче саннарыннан алып талантлы рәссамнар белән уңышлы һәм нәтиҗәле хезмәттәшлек оештырылды. Алар арасында И. Әхмәдиев, Н. Әлмиев, Ф. Якупов, Ф. Муллахмәт, Ю. Денисов, И. Воробьев, А. Айсена, С. Привина, Ф. Хасьянова, Л. Золондинова, З. Мөхәммәтҗанова, С. Ибраһимова, А. Үтәгәнов, Р. Шәмсетдинов, Ә. Йосыпова һ.б.
## Хөрмәтләү
2025 елның 3 мартында «Татар-информ» мәгълүмат агентлыгында журналның 35 еллыгы уңаеннан бәйрәм конференциясе узган. 
## Искәрмәләр
 
## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:Татарча журналлар
Төркем:Балалар өчен журналлар
Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Ставрополь өязе (Самара губернасы)

**Ставрополь өязе** () — Сембер һәм Самара губерналары эчендә административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Ставрополь шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Өяз 1780 елда Сембер наместнилыгы эчендә барлыкка килә. 1796 елдан — Сембер губернасы составында.

1851 елда Самар губернасы составына тапшырыла.

1919 елда Ставрополь өязнең өлешеннән Мәләкәс өязе барлыкка килә.

1924 елның 25 февраленда Ставрополь өязе юкка чыгарыла, аның территориясе Мәләкәс өязенә кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 36 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәп буенча):

## Искәрмәләр

Төркем:Самар губернасы
Шрек (персонаж)

**Шрек** () — Уильям Стейгның «Шрек!» (Shrek!, 1990) балалар китабыннан һәм аның буенча эшләнгән мультфильмнар, санак уеннарыннан һ. б. яхшы күңелле яшел угыр.

## [[Шрек (мультфильм)|Шрек]]
Шрек беренче мультфильмда үзе генә сазлыкта урнашкан йортында яши. Ул үзен биредәге кешеләр борчуын яратмый. Ул, Шрекны кешеашар дип уйлган, җирле кешеләр оештырган һөҗүмнәргә каршы тора.

Тик аны сазга лорд Фаркуад тарафыннан куылган әкияти геройлар борчый. Һәм алардан котылу өчен Шрекка һәм аңа ияреп йөрүче сөйләшә алучы Ишәккә лорд Фаркуадка аждаһалы ныгытмадан король кызын Фионаны коткарырга кирәк була.

Ахырда Шрек белән Фиона бергә калалар.

## [[Шрек 2]]
Икенче мультфильмда Шрек белән Фиона, Фионаның ата-анасы, король Һарольд һәм Королева Лиллиан, янына Ерак Еракка барулары һәм андагы маҗаралары сурәтләнә.

## [[Шрек Өченче]]
Өченче өлеш Шрекның ата булу борчулары һәм үзенә тешкән тәхетнең король Артурга тапшыруы турында.

## [[Шрек мәңгегә]]
Дүртенче өлештә Шрекның шәхес кризисы башлана. Ул үзенең угырлыгын югаллткан дип саный. Һәм барсын да үзгәртү теләгенән Шрек Румпельштильцхен дигән явыз кәрлә белән, тагын бер көн генә булса да угыр булып яшәп алу өчен, солых төзи. Тик вакыйгалар авырлашып китә.

Төркем:Мультфильм персонажлары
Төркем:Әкият геройлары
Төркем:Санак уеннары персонажлары
Төркем:Шрек
Төркем:АКШ мультфильмнары
Габдел-Латыйф (Казан ханы)

**Габдел-Латыйф** () — Казан ханлыгы ханы  (1497—1502), Ибраһим хан һәм Нурсолтанның улы.

1479 елда әнисе белән Кырымга күченә. 1490 елларда Иван III-гә хезмәткә Звенигород шәһәренә китә.

Казан аксөякләре ярдәмендә 1497 елда тәхеттә Мамык ханны алмаштыра. Башта Мәскәү тарафлы булган. Ләкин аннары соң бәйсез сәясәтне үткәрә башлагач, Мәскәү тарафыннан Белоозеро шәһәренә сөргенгә җибәрелә.

1508 елда сөргеннән Миңле I Гәрәй, Нурсолтан һәм Мәхмүт Гәрәй үтенече белән азат ителә. Юрьев-Польский шәһәре белән идарә итә башлый. Кырым татарларының һөҗүменә ярдәм иткәне өчен җирләреннән мәхрүм була.

1516 елда, Мөхәммәт-Әмин авырып киткәч, Казаннан килгән делегация (Шаһ Хөсәен, Шаһ Йосыф, Бозек) Габдел-Латыйфны азат итеп, Казанга кайтарырга таләп итә. Рус хөкүмәте аны тәхет варисы дип таный, ләкин Казанга җибәрмичә, аңа Кашир шәһәренең идарәчесе булып куялар.

1517 елның 19 ноябрендә билгесез сәбәпле вафат була.

## Шулай ук карагыз

## Сылтамалар
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Татар ханнары
Төркем:Казан ханнары
Шаһгали

**Шаһгали** (*شاه علی*) — Касыйм ханлыгы ханы (1516—19, 1537—46, 1546—51, 1552—66), Казан ханлыгы ханы (1519 елның апреле — 1521 елның мае, 1546 елның июне — июле, 1551 елның августы — 1552 елның марты), Шәехаулияр һәм Шаһ Солтанның улы. Татар телендә аның исеме символик образга әйләнде — Шаһгали дип, гадәттә, сатлыкҗаннарны атыйлар.

## Тормыш юлы
1516 елда, әтисе вафат булгач, Касыйм ханы булып билгеләнә. Тәнәфесләр белән Казан һәм Касыйм ханлыклары белән идарә итә. 1537, 1540, 1541, 1548, 1552 еллардагы Рус дәүләтенең Казанга каршы сугышларында катнаша. Казанны юк итү алдыннан, шәһәрне коралсызландырып, аннан кача.

## Соңгы еллар
Казан ханлыгы тар-мар ителгәч, Касыйм ханлыгы белән идарә итә. Рус гаскәрләренең Ливониягә каршы сугышында актив катнаша. 1564—65 елларда Рус дәүләтенең чикләрен яклаган. Касыйм шәһәрендә җирләнгән.

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* М. Г.Худяков: Очерки по истории Казанского ханства 

Төркем:Татар ханнары
Төркем:Казан ханнары
Төркем:Касыйм ханнары
Касыйм ханнары исемлеге

**[[1452 ел|1452]]—[[1681 ел|1681]] елларда [[Касыйм ханлыгы]] белән идарә иткән ханнар исемлеге:**

* Касыйм
* Данияр
* Нурдәүләт
* Сатылган
* Җанай
* Шәйхәүлияр
* Шаһгали
* Җангали
* Саин Булат
* Мостафа Гали
* Уразмөхәммәт
* Арслан
* Сәетборһан
* Фатыйма Солтан

Төркем:Касыйм ханнары
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Төркем:Исемлекләр:Тарих
Төркем:Ханнар исемлеге
Ренат Әюпов

**Ренат Мирзахәсән улы Әюпов** — татар артисты, режиссер, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2007), Россия Федерациясенең атказанган артисты (2014). Дамир Сираҗиев премиясе лауреаты (*[[2015]]*).
## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 28 мартында Татарстан АССРның Питрәч районы Шәле авылында дөньяга килә. 1988 елда Щепкин исемендәге Мәскәү Югары театр училищесын, ә 1995 елда Щукин исемендәге Мәскәү Югары театр училищесының режиссерлык факультетын тәмамлый.

Үзенең иҗат эшчәнлеген Ренат Әюпов Г.Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында артист буларак башлап җибәрә. 1995 елда ул Казан Татар дәүләт яшь тамашачы театрының баш режиссеры итеп билгеләнә, 1996 елдан — Яр Чаллы татар дәүләт драма театрының баш режиссеры. 2002 елдан аны янә Татар дәүләт яшь тамашачы театрының баш режиссеры итеп билгелиләр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2007 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе 
* 2011 ― Гаяз Исхакый премиясе
* 2014 ― Россиянең атказанган артисты  
* 2015 ― Дамир Сираҗиев премиясе 
* 2023 ― Россия мөселманнарының «Казанышлар өчен» медале
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Г.Кәриев ис. театр сайты 

## Моны да карагыз

Төркем:Кариев театры
Төркем:Татар режиссёрлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Русиянең атказанган артистлары
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары
Төркем:Гаяз Исхакый премиясе лауреатлары
Җиңү бәйрәме

**Җиңү көне яки бәйрәме** — җиребезнең кайбер илләрендә котланылган бәйрәм, гадәттә нинди булса бәрелештә яки сугышта җиңүгә багышлана.

* 7 гыйнвар — Камбоджа: Геноцид режимын җиңү көне (1979)
* 27 март — Ангола: Җиңү Көне (рәсми бәйрәм түгел; 1976)
* 27 апрель—28 апрель — Афганистан: Әфган халкының җиһадта җиңү көне (1992). 
* 30 апрель — Вьетнам: Җиңү Көне (Берләшү Көне) (1975)
* 7 май — Вьетнам: Җиңү Көне (Дьенбьенфу, 1954)
* 8 май — АКШ һәм Аурупаның кайбер илләре (1945)
* 9 май — Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе/Россия һәм кайбер башка илләр: Җиңү көне (1945)
* 18 май — Шри-Ланка: Җиңү көне (2009)
* 23 июнь — Эстония: Җиңү көне (1919 Азатлык өчен сугышы)
* 26 июль — һиндстан: Җиңү көне (Каргил, 1999)
* 27 июль — Төньяк Корея: Җиңү көне (1953 Азатлык өчен сугышы)
* 5 август — Хорватия: Җиңү һәм ватан рәхмәте көне (1995)
* 8 август — Гыйрак (2003 елга кадәр): Бөек Җиңү көне (1988)
* 30 август — Төркия: Җиңү Көне (1922)
* 7 сентябрь — Мозамбик: Җиңү Көне (1974)
* 8 сентябрь — Мальта: Җиңү Көне (1565, 1943)
* 8 сентябрь — Пәкъстан: Җиңү Көне (1965)
* 4 ноябрь — Италия: Җиңү Көне (1918)
* 15 декабрь — Бангладеш, Индия: Җиңү Көне (1971)
* 23 декабрь — Мисыр: Җиңү Көне (1956)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Төркем:Илләр буенча бәйрәмнәр
Орлов өязе

**Орлов өязе** () — Себер, Казан һәм Вятка губерналар эчендә булган административ-территориаль берәмлек.

Өяз үзәге — Орлов шәһәре.

## География

### Чиктәшлек

## Тарих
Орлов *дистрикты* 1719 елда Себер губернаның Вятка провинциясе эчендә барлыкка килә. 1727 елда дистриктлар өязләргә үзгәртеп корылалар, ә Орлов өязе Вятка провинциясе белән Казан губернасына кертелә.

1780 елдан — Вятка  (1796 елдан — губерна) составында.

1923 елдан **Халтурин өязе** дип аталган.

1929 елда Вятка губернасы һәм аның өязләре юкка чыгарылалар; Элекке Халтурин өязенең территориясендә Түбән Новгород краеның Вятка округының Халтурин районы оештырыла. Слудка волосте Коми автономияле өлкәсе составына кертелә.

## Административ бүленеш
1913 елда 30 вулыска, 1926 елда 11 вулыска бүленгән.

## Халык

Туган тел буенча состав (1897 елдагы җанисәбе буенча)

## Искәрмәләр

Төркем:Нократ губернасы
Хәрби көчләр

Илнең, дәүләтнең яки милләтнең **хәрби көчләре**, армия белән генә чикләнми, шулай да полицияны, түләүле сугышчылар берлекләрен, ә оккупация астында яшәгән милләт очрагында партизаннар кебек коралланган оешмаларын берләштерә.

Урта гасырларда бер генә дәүләт тә күп миллионлы гаскәр тотмаган. Шулай да халыкның санына нисбәтән йөзәр мең сугышчыдан торган, үзенең авангарды-арьергарды, үзәге-фланглары белән атлы һәм җәяүле гаскәрләр булган.

## ССРБ Кораллы көчләре

ССРБның Кораллы Көчләре – илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы.

## Россия Федерациясе Кораллы көчләре
300px|thumb|right|Россия Федерациясе Кораллы көчләренең эмблемасы

Россиянең Кораллы Көчләре – илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы. Кораллы Көчләренең башкомандующий Россия Президенты булып тора. КК белән Саклану министрлыгы һәм Кораллы Көчләре Генераль штабы аша турыдан-туры Саклану министры идарә итә.

2010 елның 5 март хәленә 1 миллион кешедән тора (дөньяда 5-нче урын). КК өч төренә (Коры җир Гаскәрләре, Хәрби-һава көчләре һәм Хәрби-Диңгез Флоты), һәм өч аерым төренә (Һава-Космик оборонасы гаскәрләре, Һава десанты гаскәрләре һәм РВСН (стратегик билгеләнү буенча ракета гаскәрләре)) бүленәләр; шуның өстенә, КК составына Кораллы Көчләр Тылы һәм ККның төрләренә һәм аерым төрләренә кермәүчн  хәрби оешмалар керәләр: 
* Эчке эшләр идарәсенең Эчке гаскәрләре;
* Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының граждан оборонасы гаскәрләре;
* Тышкы разведка хезмәте;
* Федераль иминлек хезмәте органнары;
* Федераль саклау хезмәте органнары.
## Иранның кораллы көчләре

2018 елда Иранның саклану бюджеты $13 млрд тәшкил итте, хәрби чыгымнар күләме белән ул дөньяда 18нче урында, дип хәбәр итә Стокһольмдагы SIPRI халыкара тикшеренү институты.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Инфантерия генералы
* Эшче-крестьян Кызыл Гаскәре

Төркем:Кораллы көчләр
Роберт Мортазин

**Роберт Габделнур улы Мортазин** — татар артисты, Татар дәүләт яшь тамашачы театры мөдире, җәмәгать эшлеклесе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Театр Әһелләре Берлеге әгъзасы.

1958 елның 7 гыйнварында Татарстанның Әтнә районы Иске Өҗем авылында дөньяга килә. 1982 елда Казан театр училищесын, 2009 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлый.

Эшчәнлеген Кәрим Тинчурин исемендәге Драма һәм комедия театрында артист булып башлый. 1987 елда, театрының үз бинасы булдырылу белән, ул җитәкчелек эшенә күчерелә – сәхнәләштерү бүлеге мөдире, баш администратор, соңрак, мөдир урынбасары булып эшли. 2000 елның декабрендә Роберт Мортазинны Г. Камал исемендәге академия театрына эшкә чакыралар. Ул анда баш администратор булып эшли.

2002 елдан — Татар дәүләт яшь тамашачы театры мөдире.

## Сылтамалар
* Татар дәүләт яшь тамашачы театры сайты

Төркем:Тинчурин театры актерлары
Төркем:Татар җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Кариев театры
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, ) — 1936-1990 елларда РСФСР төньяк-көнбатышында урнашкан республика.

Башкала — Сыктывкар шәһәре.

## Тарих
1930–1950-еллардагы республиканың сәнәгый үсеше һәм халык саны арттыруы ГУЛаг  белән бәйле. 1930-елларның башында республикада ташкүмерне тапканнар. Бөек Ватан сугышы вакытында, Донбасс югалтуны компенсацияләү өчен, аны чыгара башлаганнар.

1942 елда, күмер, нефть һәм агач материалларны читкә чыгару өчен Ухта — Печора — Инта — Воркута тимер юлы төзелә.

1950-елларның ахырда ГУЛаг системасы юкка чыгарыла.

1966 елда республика Ленин ордены, 1971 елда — Октябрь Революциясе ордены, 1972 елда — Халыклар дуслыгы ордены белән бүләкләнә.

## Халык

### Торак пунктлары
**Коми Автономияле Совет Социалистик Республикасының эре торак пунктлары**


## Моны да карагыз
* Коми Республикасы
* Коми (Зыряннар) автономияле өлкәсе

## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/97254/%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%B8

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Коми тарихы
Сакура

**Ваксырлы чия**, яки **са́кура** (,  яки ) — гөллеләр гаиләсеннән декоратив агач төре. Бу агачларның оешма чәчәкләрен дә *сакура* дип атыйлар.

## Ботаник тасвирламасы
Яз көннәрен ата; чәчәк төсләре алдан башлап акка кадәр була ала. Еллык чәчәк ату мөддәте бер атнага да җитми.

Җимеше — 8-10 мм диаметрлы кара төсле төшле җиләк.

Сакураның җимешләре — , тозланган яфраклары һәм чәчәкләре ашау өчен кулланыла ала.

## Мәдәни мәгънәсе
Сакура — японлыларның борыңгы заманнардан бирле хөрмәт ителгән үсемлек, Япония һәм Япон мәдәниятенең билгеле символы.

Төркем:Караҗимешлеләр
Төркем:Флора
Төркем:Җимешле агачлар
Төркем:Декоратив агачлар
Төркем:Япония мәдәнияте
Укытучы

[thumb|[Яһүдләр|Яһүд балалар үз укытучылары белән Сәмәрканд шәһәрендә, ХХнче гасыр башы]]
**Укытучы** (яки *мәктәп укытучысы*, *мөгаллим*) — укучыларга (балалар) һәм студентларга (олылар)га белем бирүче кеше. Укытучы роле еш рәсми һәм дәвамлы, мәктәп яки башка бер рәсми уку урынында башкарылган роле булып кабул ителә. Күп илләрдә, укытучыларның ролләренә хөрмәт йөзеннән укытучылар көннәре билгеләнә.

## Профессиональ укытучылар

Укыту рәсми булмаган рәвештә гаилә эчендә, яки рәсми рәвештә - үз эше өчен акча алучы профессиональ укытучы тарафыннан алып барыла ала.

## Педагогика һәм укыту
Укытучылар укыту процессында укучыларның белем алуын җиңеләйтү белән шөгыйлләнә. Шәхси белем бирүче укытучыларны репетитор дип атыйлар.

Максатка гадәттә күнекмәләр, аң-белем һәм/яки фикерләү сәләтләрен җитештерүче рәсми яки рәсми булмаган уку-укыту программасын һәм уку-укыту планы нигезендә ирешеп була.

## Укытучы энтузиазмы
Уку материаллырына һәм укучыларына карата энтузиазм белдергән укытучыларның укыту нәтиҗәләренә позитив тәэсир итә алулары билгеле.

## Галерея

File:Brack Vocabularius rerum.jpg|Латын мәктәбе ике укучы укытучылары белән, 1487
File:TeacherBritishMuseum.jpg|Яшь укучылар укытучылары белән *[[Британия музее]]*ның Дувин галереясенда
File:Adriaen van Ostade 007.jpg|Голландиялы укучы балалар укытучылары белән, 1662
File:Teacher in Laos.jpg|Төньяк Лаоста башлангыч мәктәп укытучысы
File:Rostock Schmidt Lehrer-Student.jpg|Алманияның Росток шәһәрендә укытучыларны хөрмәтләүче "укытучы һәм укучы" һәйкәле
File:Bundesarchiv Bild 183-13055-0008, Hohendorf, JP mit Dorflehrer.jpg|ГДРда "авыл укытучысы" барлык яшендәге укучыларны бер сыйныф буларак укыта, 1951 ел


Төркем:Укыту
Төркем:Укытучылар
Төркем:Һөнәрләр
Укытучылар көне

Күп илләрдә, укытучыларның ролләренә хөрмәт йөзеннән **укытучылар көннәре** билгеләнә. Бөтендөнья укытучылар көне дөньяда 5 октябрь билгеләнә.

## Тарихы
Укытучы көнне билгеләү фикере күп илләрдә ХХнче гасыр дәвамында туа башлады; күп очракларда, алар җирле укытучы яки уку-укыту эшчәнлегендә мөһим вакыйганы искә алуга багышланган.

## Илләр буенча

## Шулай ук кара
* Бөтендөнья укытучылар көне

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ЮНЕСКО сәхифәсендә "Укытучыларны укыту"га багышланган бүлек (инглизчә)

Төркем:Укыту
Төркем:Мәктәп укытучылары
Төркем:Истәлекле даталар
Төркем:Мәгариф
Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы

**Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы** (, , иске офографиясе:*Ꚋăваш Автономлӑ Сотсиаллă Совет Респуплӗкӗ*) — РСФСР эчендәге автономияле республика.

Башкала — Чабаксар шәһәре.

## Тарих
Чуаш АССР Чуаш автономияле өлкәсе территориясендә 1925 елның 21 апрелендә оештырыла.

1926 елның 31 гыйнварында Чуаш АССР-ның беренче Конституциясе кабул ителә. Чуаш АССР Конституциясе тексты РСФСР Үзәк Башкарма Комитеты һәм РСФСР Советлары съезды тарафыннан расланмый. Нәтиҗәдә, Чуваш АССРның эшчәнлеге 1924 елгы СССР Конституциясе һәм 1925 елгы РСФСР Конституциясе, шулай ук Чуаш АССРда кабул ителгән закон актлары нигезендә гамәлгә ашырыла.

1929–1936 елларда республика Түбән Новгород крае (1932 елдан — *[[Горький крае]]*) составында булган.

1937 елның 18 июлендә Чуаш Автономияле Совет Социалистик Республикасы Конституциясе кабул ителә.

1961 елда республика Яңа Чабаксар шәһәренең төзелеше башлана.

1990 елның 24 аперлендә Чуашиянең Югары Советы суверенитет турында декларацияне һәм республиканың яңа исемен (**Чуаш Совет Социалистик Республикасы**, **Чуаш ССР**) кабул итә.

1992 елның 13 февральдә «Чуаш ССРның исеме үзгәреш турында» законы кабул итүдән соң, Чуаш ССР үз исемен **[[Чуаш Республикасы]]на** алыштыра.

## Халык

## Шулай ук карагыз
* Чуашия Республикасы
* Чуаш АССР язучылар берлеге

## Искәрмәләр

Төркем:РСФСР республикалары
Төркем:Чуашстан тарихы