open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хәсән Хәсәнов

**Хәсән Хәсәнов** (, Тбилиси, Гөрҗистан ССР, Советлар Берлеге) — азәри һәм совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан КФ Сумгает (1978-1979) һәм Кировабад (1979-1981) шәһәр комитетлары беренче сәркәтибе, АзССР Министрлар шурасы рәисе (1990-1991) Азәрбайҗан премьер-министры (1991-1992), Азәрбайҗан чит ил эшләре министры (1993-1998), Азәрбайҗанның Маҗарстанда һәм Польшада илчесе. СБКФ ҮК әгъзасы (1990-1991), 10 нчы чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, 2 нче чакырылыш Азәрбайҗан Милли Мәҗлесе депутаты. 
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан Милли Мәҗлес әгъзалары
Төркем:Азәрбайҗан дипломатлары
Төркем:Азәрбайҗан илчеләре
Төркем:Азәрбайҗан тышкы эшләр министрлары
Төркем:Илчеләр
Заһир Исмәгыйлев

**Заһир Исмәгыйлев**, Заһир Гариф улы Исмәгыйлев,  (*[[1916 ел]]ның  [[26 декабрь|26 декабре]] ([[1917 ел]]ның [[8 гыйнвар]]ы), [[Ырынбур губернасы]], [[Сәрмән|Югары Сәрмән]] — [[2003 ел]]ның [[30 май|30 мае]], [[Уфа]]*) — композитор, педагог, җәмәгать эшлеклесе. БАССР (*[[1963 ел|1963]]*), РСФСР (*[[1968 ел|1968]]*), ССРБ (*[[1982 ел|1982]]*) халык артисты. РСФСР дәүләт (*[[1973 ел|1973]]*), БАССР С. Юлаев исемендәге Дәүләт (*[[1967 ел|1967]]*) премияләре лауреаты. ССРБ композиторлар берлеге әгъзасы (*[[1942 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1916 елның 26 декабрендә (*[[1917 ел]]ның [[8 гыйнвар]]ы*) Ырынбур губернасы (*хәзерге* БР Белорет районы) Югары Сәрмән (*[[Сәрмән]]*) авылында туган. 1937 елда П.И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваториясе каршындагы башкорт студиясенә укырга керә. Бөек Ватан сугышы елларында Уфада эшли, фронт бригадаларында концертлар белән катнаша, ватандарлык рухындагы җырлар иҗат итә (*«Башкорт батырлары», «Каһарманнар турында җыр», «Соңгы хат», «[[Шәйморатов генерал]]»*).
Башкорт студиясен тәмамлагач (1948), Мәскәү консерваториясенең композиторлык факультетында белем ала. 1954-1978 елларда БАССР композиторлар берлеге рәисе, 1968-1988 елларда Уфа дәүләт сәнгать институты ректоры, 1977 елдан профессор.

З. Исмәгыйлев — республиканың сәнгатендә, мәдәниятендә сизелерлек эз калдырган шәхес. Милли опера, камера-вокал, хор, инструменталь музыкалар үсешенә зур өлеш кертә. «Салават Юлаев», «Урал илчеләре», «Каһым-түрә», «Акмулла», «Шәүрә», «Агыйдел дулкыннары» операларының музыкасы авторы. Л.Б. Степанов белән берлектә беренче башкорт балетын — «Торна җыры» (*[[1944 ел|1944]]*) иҗат итә.
300дән артык җыр һәм романс язган.

Уфа мөселман зиратында җирләнде.
## Гаиләсе
* *Кызы* Ләйлә (*[[1946 ел|1946]]*), композитор.
 
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 1955 РСФСР атказанган сәнгать эшлеклесе
* 1963 БАССР халык артисты
* 1968 РСФСР халык артисты
* 1982 ССРБ халык артисты
* 1984 БАССР атказанган мәдәният хезмәткәре
* 1973 М.И. Глинка исемендәге РСФСР дәүләт бүләге — «Агыйдел дулкыннары» операсы (*[[1972 ел|1972]]*) һәм «Әни сүзе» хор  (*[[1972 ел|1972]]*) өчен
* 1967 С. Юлаев премиясе (***беренче алучы***) — «Яңа җырлар» җыентыгы өчен.
* 1996 М. Акмулла премиясе — «Акмулла» операсы өчен (*[[1996 ел|1996]]*)
* 1949 Хөрмәт Билгесе ордены
* 1967 Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* 1977 Халыклар дуслыгы ордены
* 1971 Ленин ордены
* 1997 4нче дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены
* 1998 БР ФА шәрәфле академигы

## Хәтер
* 2006 Уфада урамга исеме бирелгән.
* 2008 Уфада опера һәм балет театры янәшәсендә һәйкәл куелган.
* Уфа дәүләт сәнгать институтына исеме бирелгән.
* Сәрмәндә музей-йорты ачылган.

## Сылтамалар
*  Заһир Исмәгыйлев
*  Заһир Исмәгыйлев

## Искәрмәләр


Төркем:ССРБ халык артистлары
Төркем:РСФСР халык артистлары
Төркем:БАССР халык артистлары
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Мифтахетдин Акмулла премиясе лауреатлары
Төркем:РСФСР дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Композиторлар
Төркем:Ректорлар
Төркем:Вуз укытучылары
Төркем:Иҗади берлекләр рәисләре
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Гали Ибраһимов (1917)

**Гали Ибраһимов** (, Усть-Кара, Байкал арты өлкәсе, Россия империясе—, Бакы, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан ССР Дәүләт планы рәисе (1950-1953, 1954-1963), АзССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1957-1958, 1965-1970), АзССР Министрлар шурасы рәисе (1971-1980). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1971-1981), 6-10 чакырылышлары Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар
Хәсән Сәетов

**Хәсән Сәетов** (, Качаган, Гөрҗистан ССР, Советлар Берлеге—, Бакы, Азәрбайҗан) — совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан КФ ҮК сәнәгать-транспорт бүлеге мөдире (1971-181), АзССР Министрлар шурасы рәисе (1981-1989). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1981-1989), 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. 
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Рәшит Зәйнетдинов

**Рәшит Зәйнетдинов**, Рәшит Сәйфетдин улы Зәйнетдинов (*[[1938 ел]]ның [[18 июнь|18 июне]], [[БАССР]], [[Гафури районы|Кроасноусол районы]], [[Яңа Кыварды]] – [[2015 ел]]ның [[18 декабрь|18 декабре]], [[Уфа]]*) — рәссам, БР халык рәссамы (*[[2008 ел|2008]]*), БР атказанган сәнгать эшлеклесе (*[[1993 ел|1993]]*), С. Юлаев премиясе лауреаты (*[[1995 ел|1995]]*). РСФСР рәссамнар берлеге әгъзасы (*[[1980 ел]]дан*).

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 18 июнендә БАССР Красноусол районы (*хәзерге* Гафури районы) Яңа Кыварды авылында туган. Уфа дәүләт сәнгать институтын тәмамлаган (*[[1978 ел|1978]], [[Рәшит Нурмөхәммәтов|Р. Нурмөхәммәтов]] сыйныфы*).
* 1978-1985 елларда БАССР иҗат-сәнәгать комбинатының баш рәссамы.
* 1991 елдан сәнгать институтында (*[[Уфа]]*) укыта, 1994 елдан сәнгать факультеты деканы.
* 1995 елдан «Артыш» иҗат берлеге әгъзасы.

## Иҗаты
#### Күргәзмәләре
1972 елдан башлап республика, зона, регион, бөтенсоюз күргәзмәләрендә һәм декадаларда катнаша.

#### Төп хезмәтләре
«Терлекче Ярулла» (*[[1988 ел|1988]]*), «Савымчы Мөнирә» (*[[1988 ел|1988]]*), «Шагыйрь Гали Чокрый» (*[[1992 ел|1992]]*), «Ә-З. Вәлиди, Г. Таган, А. Инан» (*[[1996 ел|1996]]*), «Язучы Әнүр Вахитов» (*[[1997 ел|1997]]*), «Трасса салучылар. 720нче чакрым» (*[[1978 ел|1978]]*), «Әти истәлегенә» триптихы (*[[1985 ел|1985]]*), БДУ филология факультетының интерьеры өчен «Җир җаны» триптихы (*[[1994 ел|1994]]*), Гафури театры интерьеры өчен «Йолдызлык» төркем портреты (*[[2002 ел|2002]]*) һ.б.

Әсәрләре Уфада Нестеров музеенда, Җәлил Киекбаев, Шәһит Ходайбирдин, Әнүр Вахитов музейларында саклана.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1993 БР атказанган сәнгать эшлеклесе
* 1996 С. Юлаев премиясе – 1994-1995 елларда иҗат ителгән «Кымыз», «Җир җаны», «Әманәт» картиналары өчен (*Георгий Калитов белән берлектә бирелә*)
* 2008 БР халык рәссамы

## Сылтамалар
*   Башкорт белешмәлеге
* БР мәдәният министрлыгы сайты

## Искәрмәләр


Төркем:Рәссамнар
Төркем:Башкортстанның халык рәссамнары
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Төркем:Уфа сәнгать институтын тәмамлаучылар
Төркем:Вуз укытучылары
Мохтар Хаҗиев

**'
**Мохтар Хаҗиев''' (1876, Елисаветполь губернасы, Россия империясе—, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан коммунистик (бәлшәвикләр) фиркасе үзәк комитеты әгъзасы (1920), Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1921-1922). Сәяси золым корбаны.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Самат-ага Агамалы углы

**Самат-ага Агамалы углы** (, Кырак-Кәсәмән, Елисаветполь губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан ССР игенчелек халык комиссары (1920-1921), Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе урынбасары (1921-1922), Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1922-1929), ЗСФСР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1923-1930). Азәрбайҗан демократик җөмһүрияте парламенты әгъзасы (1918-1920), БҮБК Милләтләр шурасы каршындагы Бөтенсоюз яңа төрки әлифбасын гамәләгә кертү үзәк комитеты рәисе (1922-1930).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* С. Агамалы углы. Яңалиф_–_Көнчыгышда_ривәлүтсия_фактыры. «Безнең юл», 1928.

Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Зәйнетдинов

**Зәйнетдинов** — татар фамилиясе.
* Ситдыйк Зәйнетдинов (1854-1927), җырчы-импровизатор, «Идегәй» дастанын яздыручы.
* Рәшит Зәйнетдинов (1938-2015), рәссам, С. Юлаев бүләге иясе (*[[1995 ел|1995]]*).
* Госман Зәйнетдинов (Госман Садә) (1949-2014), шагыйрь.
* Миңлегафур Зәйнетдинов, кубызчы, Ш. Бабич бүләге иясе (*[[2003 ел|2003]]*).
----
;Зәйнетдинова
* Светлана Зәйнетдинова (1962), эстонияле шахматчы, гроссмейстер (2009).
* Сиринә Зәйнетдинова (1984), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2020).

Төркем:Фамилияләр
Сәрмән

**Сәрмән** (Серменево) — Башкортстанның Белорет районында урнашкан торак пункт.

## Сәгать поясы

## Халык

## Тарихы
Авыл кайчан салынганы турында тура мәгълүмат юк.

Кыек рәвештә авылның нигезләгән вакыты турында түбәндәге язу кисмә кабер ташы белдерә:
"1702 елда Сермән авылында Стәрлетамак саудагәр Гиляз җирләнгән".
Әммә китерелгән елда Стәрлетамак булмаган – бу кала Ашказар пристане янында 1766 елда гына барлыкка килә. Шуның өчен, ташта кисмә язуның дөрес укылмавы яки башка Стәрлетамак турында ителүе мөмкин.
1795 елда үткән V Рәүиз язмаларында авылның исеме Сермән дип бирелә, икенче исеме Аккөчек дип бирелә. Ул чорда ул Катай башкортларның иң зур авылы булып тора: 60 хуҗалыкта 205 ир-ат, 200 хатын-кыз тора.

Авылның исеме кайдан килеп чыккан икән? Урындагы халыкта йөргән риваять буенча, авылга Аккөчек исемле кеше нигез салган; авылның урынын аның атасы Сермән сайлап алган, диләр.

Авылны нигезләүче кешенең исеме тарихи документларда да раслана – Аккөчек Таһиров 1773 -1775 еллардагы Авылдаш сугышында катнашучы буларак чыганакларда аңга алына ( "Документы ставки Пугачева", "Крестьянская война 1773-1775 гг. на территории Башкирии" җыентыклары). Авыл бу кешенең хөрмәтенә аталуы шулай ук аның хәрби төркеменә ингән Абузар Абделгаер тарафыннан Төпчек Арсланов исеменә язган рапортларда да әйтелә. Бу рапорт Аккөчек авылы телгә алына; бу авылда торучы Батыр Апаев белән Уразгилде Имангуловны карателләр әсирлеккә алган, дип белдерелә.

Авылны нигезләүченең улы Ходайбирде Аккөчеков исеме дә билгеле.

Авылның өченче исеме Кормашлы булган.

Кече Башкортстан чорында Сермән Тамъян-Катай кантонның үзәге булып тора.
## Авылда туган танылган шәхесләр

* Риф Габитов, биюче [Сәрмән мәктәбендә укыган].
* Заһир Исмәгыйлев, композитор.
* Альберт Мулдашев (1954), биология фәннәре кандидаты (1983). РФ атказанган экологы (2005).
* Эрнст Мулдашев, күз табибы, язучы.
* Мөхәммәт Харрасов (1948―2024), физика-математика фәннәре докторы (1995), профессор (1996), БДУ ректоры (2000-2010), БР ФА әгъза-корреспонденты (2002).
* Зөлфәр Хисмәтуллин

## Фотогалерея

File:RUS-02-BK Sermen.JPG|Сәрмәннең ерактан күренеше
File:Ismagilov Zagir Garipovich museum.jpg|Композитор З.Г. Исмәгыйлев музее
File:IlshatsSermen.jpg|Юл күрсәткече


## Искәрмәләр

Төркем:Белорет районы торак пунктлары
Назар Хәйдәров

**Назар Хәйдәров** (1896, Гөрҗеле, Елисаветполь губернасы, Россия империясе—, Бакы, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Таулы Карабаг автономияле өлкәсе өлкә шурасы үзәк башкарма комитеты рәисе урынбасары (1926-1928), Азәрбайҗан ССР югары шурасы президиумы рәисе (1949-1954). 1-2 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Солтанмәҗит Әфәндиев

**Солтанмәҗит Әфәндиев** (, Шәмәхә, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
1915 елда Казан дәүләт университетының медицина факультетын тәмамлаган.Азәрбайҗан ССР игенчелек халык комиссары (1921-1924), Азәрбайҗан ССР халык эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары (1924-1927), Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе урынбасары (1927-1931), Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1931-1937), ЗСФСР Үзәк башкарма комитеты рәисе (1932-1937). БК(б)Ф Үзәк котроль комиссиясе әгъзасы (1924-1927), ССРБ ҮБК әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан революционерлары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Мирбәшир Касыймов

**Мирбәшир Касыймов** (1879, Ташболак, Тәбриз вилаяте, Иран—, Бакы, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан ССР Үзәк башкарма комитеты рәисе урынбасары (1921-1924, 1931-1935), Азәрбайҗан ССР социаль тәэминат халык комиссары (1935-1937), Азәрбайҗан ССР югары шурасы президиумы рәисе (1937-1949). 1-2 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Парламентлар спикерлары
Мирза Ибраһимов

**Мирза Ибраһимов** (, Эвә, Сәраб вилаяте, Көньяк Азәрбайҗан, Иран—, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри язучысы, тәрҗемәче, дәүләт эшлеклесе.
АзССР мәгариф халык комиссары - министры (1942-1947), Азәрбайҗан ССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1947-1950), АзССР Язучылар берлеге рәисе (1948-1954), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1954-1958), АзССР Югары шурасы рәисе (1958-1959). АзССР фәннәр академиясе академигы. СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1956—1961). ССРБ Язучылар берлеге идарәсе сәркәтибе. 1-6, 7-8, 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Академиклар
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Парламентлар спикерлары
Ильяс Абдуллаев

*

*'Ильяс Абдуллаев''' (, Акстафа, Елисаветполь губернасы, Россия имперясе—, Бакы, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
АзССР авыл хуҗалыгы министры (1950-1953), Азәрбайҗан ССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1953-1958), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1958-1959), АзССР Югары шурасы рәисе (1958-1959). АзССР фәннәр академиясе академигы. Авыл хуҗалыгы фәннәре докторы. СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1956—1961). 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Азәрбайҗан генетиклары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Академиклар
Сөләйман Татлыев

**Сөләйман Татлыев** (, Тау Кәсәмән, Азәрбайҗан ССР, Советлар Берлеге—, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри һәм совет дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
Азәрбайҗан ССР Министрлар шурасы эшләре идарәчесе (1970-1978), АзССР Югары шурасы рәисе урынбасары (1978-1985), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1985-1989), Азәрбайҗан сәүдә-сәнәгать пулаты прәзиденте (1994-2014). СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1986-1990), 10-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Илмирә Гафарова

**Илмирә Гафарова** (, Бакы, Азәрбайҗан ССР, Советлар Берлеге—, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри һәм совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбаҗан ленинчыл коммунистик яшьләр берлеге ҮК беренче сәркәтибе (1966-1970), Азәрбаҗан КФ Бакы шәһәр комитеты беренче сәркәтибе, АзССР мәгариф министры (1980-1983), чит ил эшләре министры (1983-1987), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1989-1991), Азәрбайҗан Милли мәҗлесе рәисе (1991-1992). СБКФ Үзәк контроль комиссиясе әгъзасы, ССРБ халык депутаты, ССРБ Федерация шурасы әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Академиклар
Төркем:Парламентлар спикерлары
Төркем:Азәрбайҗан ССР сәясәтчеләре
Төркем:Азәрбайҗан тышкы эшләр министрлары
Төркем:Азәрбайҗан Милли Мәҗлесе әгъзалары
Гафарова

**Гафарова** ― фамилия.
* Алсу Галина (Гафарова) — БР атказанган артисты (2006).
* **[[Гүзәл Гафарова]]:**
** Гүзәл Гафарова (1992). Тинчурин театры актрисасы.
** Гүзәл Гафарова (1994), Әтнә театры актрисасы.
* Илмирә Гафарова (1934—1993) — АзССР һәм Азәрбайҗан дәүләт эшлеклесе.
* Сахибә Гафарова (1955), Азәрбайҗан парламенты рәисе.
----
* **[[Гафаров]]**

Төркем:Фамилияләр
Сафтар Җәгъфәров

**Сафтар Җәгъфәров** (июнь 1900, Бакы, Бакы губернасы, Рәсәй империясе—, Бакы, ССРБ) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
АзССР прокуроры һәм бер үк вакытта АзССР юстиция халык комиссары (1932-1935), Нахчыван АССР ҮБК рәисе (1937), АзССР игенчелек халык комиссары - министры (1940-1949), АзССР Югары шурасы президиумы сәркәтибе (1947-1957), рәис урынбасары (1957-1959), рәис (1959-1961). СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1961).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Корбан Хәлилов

**Корбан Хәлилов** (, Кәхралан, Иран—, Бакы, Азәрбайҗан) — азәри совет дәүләт эшлеклесе.
Азәрбайҗан коммунистик фиркасе Бакы шәһәр комитеты сәркатибе (1942-1945), Бакы шәһәр башкармасы рәисе урынбасары, АзССР җирле сәнәгать министры (1955-1958), АзССР финианслар министры (1958-1969), АзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1969-1965). СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1971-1986), 8-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Азәрбайҗан дәүләт нефть һәм сәнәгать университетын тәмамлаучылар
Исаак Зеленский

**Исаак Зеленский** (, Сарытау, Сарытау губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
РК(б)Ф Мәскәү губерна комитеты җаваплы сәркәтибе (1920, 1921-1924), БК(б)Ф ҮК Үзәк Азия бюросы рәисе (җаваплы сәркәтибе, 1924-1931), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1929), Бөтенсоюз кулланучылар җәмгыятьләре үзәк берлеге рәисе (1931-1937). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1922-1937), РК(б)Ф Оештыру бюросы әгъзасы (1924), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе ҮБК әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Әкмал Икрамов

**Әкмал Икрамов** (сентябрь 1898, Ташкәнт, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Төркистан КФ Фәрганә, аннары Сырдәрья өлкә комитетлары җаваплы сәркәтибе (1920-1921), Төркистан КФ ҮК җаваплы сәркәтибе (1921-1922), Үзбәкстан КФ Ташкәнт өлкә комитеты  сәркәтибе (1925-1936), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК икенче (1925-1929), беренче сәркәтибе (1929-1937), БК(б)Ф ҮК Үзәк Азия бюросы сәркәтибе (1929-1931).  БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1934-1937), РК(б)Ф Оештыру бюросы әгъзасы (1924), ССРБ ҮБК һәм БҮБК әгъзасы.
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Тинчурин (мәгънәләр)

**Тинчурин** — татар фамилиясе.
* Закир Тинчурин (1895— билгесез), дәүләт һәм хуҗалык эшлеклесе.
* Кәрим Тинчурин (1887-1938), драматург, режиссер, актер.
* Форель Тинчурин (1926―2002), МЭИның Казан филиалы (2000 елдан КДЭУ) директоры (1985―1994).
----
;Тинчурина
* Заһидә Тинчурина (1897-1988), актриса, мөгаллим. К. Тинчуринның хатыны.

## Моны да карагыз
* Тинчурин театры
* Тинчурин фестивале
* Тинчурин урамы
* Тинчурин бульвары
* Тинчурин паркы (гайд-парк)

Төркем:Фамилияләр
Чура Түрәбәков

**Чура Түрәбәков** (1898, Рәсәй империясе—, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

Үзбәкстан КФ Әндиҗан өлкә комитеты рәисе (1929-1930), ҮзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе вазифаларын башкаручы, рәис, Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе урынбасары, беренче сәркәтип (барысы да - 1937).

Сәяси золым корбаны.

## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Павел Яковлев

**Павел Яковлев** (?—?) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
1923 елдан коммунислар фиркасе әгъзасы,  БК(б)Ф XVII җыены делегаты, Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе вазифаларын башкаручы (1937). 1 нче чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Владимир Иванов (1893)

**Владимир Иванов** (, Тула, Тула губернасы, Россия империясе—, Мәскәү, РСФСР, Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе) — инкыйлабчы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
БК(б)Ф Ярославль губерна комитеты җаваплы сәркатибе (1921). Үзбәкстан КФ вакытлы оештыру бюросы беренче сәркәтибе (1924-1925), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1925-1927), БК(б)Ф Төньяк Кавказ край комитеты икенче сәркәтибе (1927-1931), БК(б)Ф Төньяк край комитеты беренче сәркәтибе (1931-1937), Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе урман сәнәгате халык комиссары (1936-1937). БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1934-1937).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Куприян Киркиж

**Куприян Киркиж** (, Смолянцы, Витебск губернасы, Рәсәй империясе—, Мәскәү, РСФСР, ССРБ) — инкыйлабчы, Рәсәй ватандашлар сугышында катнашучы, совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
БК(б)Ф Харковь губерна комитеты җаваплы сәркатибе (1922-1925, 1925-1926), УССР эшче-керәстиян инспекциясе халык комиссары, Украина КФ ҮК Үзәк контроль комиссиясе рәисе (1926-1927), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1927-1929), Совет сәүдә эшчеләре һөнәри берлеге рәисе (1929-1931), машиналар төзү эшчеләре берлеге ҮК рәисе (1931-1932). БК(б)Ф Үзәк контроль комиссиясе әгъзасы, БК(б)Ф ҮК әгъзасы (1925-1930).
## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Госман Йосыпов

**Госман Йосыпов** (, Кафтарханә, Фәрганә өлкәсе, Россия империясе—, Яңыюл, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Бөтенсоюз үзәк һөнәри берлекләр шурасы Үзәк Азия бюросы рәисе (1931-1934), ҮзССР азык-төлек сәнәгате халык комиссары (1936-1937), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1937-1950), ҮКФ Ташкәнт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1938-1939), ҮзССР мамыкчылык министры (1950-1953), ҮзССР Министрлар шурасы рәисе (1953-1954), рәис урынбасары (1954-1955). СБКФ ҮК әгъзасы (1939-1956), 1-4 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Сираҗ Нуретдинов

**Сираҗ Нуретдинов** (2.05.1911, Ташкәнт, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—июнь 1966, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе, алман-совет сугышында катнашучы.
БК(б)Ф-СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1950-1953) укыган. ҮКФ Ташкәнт шәһәр комитеты җаваплы икенче сәркәтибе (1945-1946), ҮКФ Ташкәнт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1946-1949, 1956-1959), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе вазифаларын башкаручы (1950), ҮКФ Нәмәнгән өлкә комитеты беренчә сәркәтибе (1954-1955), ҮКФ Ташкәнт шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1956-1959). 3-6 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Әмин Ниязов

**Әмин Ниязов** (, Актүбә, Фәрганә өлкәсе, Рәсәй империясе—1973, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
И.В.Сталин ис. сәнәгать академиясендә укыган (1930-1934). ҮзССР финанслар халык комиссары (1941-1946), ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1946-1947), ҮзССР Югары шурасы президиумы рәисе (1947-1950), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1950-1955), ҮзССР коммуналь хуҗалык министры (1956-1957). СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1956), 2-4 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Нуретдин Мөхетдинов

**Нуретдин Мөхетдинов** (, Аллан, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—, Ташкәнт, Үзбәкстан) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.

Бөтенсоюз кооператив институын (1948) бетергән.

ҮКФ Нәмәнгән өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1948-1950), ҮзССР Югары шурасы рәисе (1950-?), ҮКФ Ташкәнт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1950-1951), Үзбәкстан ССР Министрлар шурасы рәисе (1951-1953, 1954-1955) рәис урынбасары (1953-1954), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1955-1957), ССРБның Сүриядәге илчесе (1968-1977), ССРБ сәүдә-сәнәгать пулаты рәисе урынбасары (1977-1987). СБКФ ҮК әгъзасы (1952-1966), 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Илчеләр
Сабир Камалов

**Сабир Камалов** (, Ташкәнт, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Ташкәнт марксизм-ленинизм институтында (1936-1937), БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1946-1949) укыган. Комсомолның Каракалпак өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1933-1936), ҮКФ Фәрганә өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1938-1940), ҮзССР игенчелек халык комиссары (1940), Үзбәкстан ССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1940-1951), Үзбәкстан КФ Каракалпак (1941-1946), аннары Фәрганә (1949-1950) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе, ҮзССР Министрлар шурасы рәисе (1955-1957), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1957-1959), Фәрганә өлкә шурасы башкарма комитеты рәисе (1959-1962), ҮзССР хәзерләүләр министры (1970-1980). Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1956-1961), 2-5 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Проект:Азия ае — 2016/header/style

"padding:.5em; background-color:#9FFE8B; border:solid 1px #2CEF3F; text-align:center; font-weight:bold; border-bottom: 0; -moz-border-radius-topleft:5px; -moz-border-radius-topright:5px; vertical-align:middle"
Белинский (мәгънәләр)

**Белинский** — фамилия.
* Виссарион Белинский (1811-1848), рус әдәбиятчысы.
* Белинский — Пенза өлкәсендәге шәһәр (элекке Чамбар).
* Белинский районы — Пенза өлкәсендәге район
* Белинский банк — Әстерхан өлкәсендәге елга.

Төркем:Фамилияләр
Зур панда

**Зур панда** яки **бамбук аюы**, **һинд камышы аюы** (лат. *Ailuropoda melanoleuca*) — аюлар гаиләлегеннән  (*Ursidae*) янутларның кайбер үзлекләренә ия булучы үзенчәлекле кара-ак йонлы имезүче хайван төре.

*Ailuropus* ыругының бердәнбер калган заманча төре.

Зур панда үзәк Кытайның таулы төбәкләре - Сычуань һәм Тибетта яши.

XX гасырдан панда - Кытайның милли эмблемасы булды.

Панданың кытайча атамасы - *熊猫*, пиньинь: *xióngmāo*,  **"аю-мәче"** дигән сүз. Элек панда - **тимгелле аю** (*Ailuropus melanoleucus*) дип аталган.

Пандасыманнар гаиләлегенә (*Ailuridae*) Зур панда төре керми.

## Тасвир

Зур панда озынлыгы 1,2-1,8 метрга җитә, массасы 17—160 кг тәшкил итә. Ана пандага караганда ата панда зурлыгы буенча 10% һәм авырлыгы буенча 20% зуррак.

Бүтән аюлардан аермалы буларак панда шактый озын койрыгына ия (10-15 см).

Тәне массив, куе ак күрек белән капланган, күзләре тирәсендә кара таплар, кара колаклар, кара аяклар бар. Арткы кыска юан аякларда үткен тырнаклар урнашкан. Алгы аякларда зур бармак һәм биш гади бармак бар.

## Тормышы

Ерткыч хайван булганга карамастан панда гомер буе тик бамбук ашый.  Җиткән панда көн саен 30 га кадәр кг бамбук ашый.

Кайчакта панда күкәй, кечкенә кошлар, җәнлекләр, бөҗәкләр, үләксә дә ашый.

Әгәр бамбук чәчәк атканнан соң үлеп бетсә, панда ачлыктан да үлә. Шундый очраклар 1963 һәм 1975 елларда булган.

Җәен пандалар югары температурадан качсын өчен 4000 м биеклегенә менәләр.

Зур панданың кардәш хайваны - Көньяк Америкада торучы күзлекле аю булып тора. Кече панда үз гаиләлеген булдыра (Пандасыманнар).

## Үрчү

Ана панда йөклелеге 95-160 көн дәвамында сузыла. Ана панда 1-2 баласын таба, аның авырлыгы 90-130 г җитә.

Тоткынлыкта панда бик сирәк үрчи.

## Саклану

Зур панда куркыныч янаган төр булып тора, 2016 елга кадәр юкка чыгучы төргә караган.

Кыргый тәбигатьтә нибары 2060 панда кала бирә.

Зур панда Кыргый Табигатьнең Бөтендөнья вакыфы (WWF) символы булып тора.

## Сылтамалар

* Национальный зоопарк США 
* Зоопарк Атланты 
* Зоопарк Сан-Диего
* Зоопарк Мемфиса 
* Зоопарк Вены
* Шанхайский зоопарк
* Парк развлечений Everland, Южная Корея
Панда

***[[Зур панда]]** (*Ailuropoda melanoleuca*) — бамбук аюы, Халыкара Кызыл китапка кертелгән иң сирәк очрый торган хайваннарның берсе,  Зур пандалар (*Ailuropoda*) ыругының бердәнбер сакланган вәкиле.
***[[Кече панда]]** (*Ailurus fulgens*) — кызыл панда, пандасыманнар гаиләлегеннән хайван.

Төркем:Куркыныч янаган төрләр
Шәрәф Рәшидов

**Шәрәф Рәшидов** (, Җиззәх, Сәмәрканд өлкәсе, Рәсәй империясе—, Каракалпак АССР, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе, язучы, алман-совет сугышында катнашучы.
Җиззәх педагогия тихникумын (1935), Үзбәк дәүләт университетын (1948), читтән торып БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1948) бетергән. ҮКФ Сәмәрканд өлкә комитеты сәркәтибе (1933-1936), ҮзССР язучылар шурасы идарәсе рәисе (1944-1947), ҮзССР югары шурасы рәисе (1950-1959), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1959-1983). СБКФ ҮК әгъзасы (1961-1983), СБКФ ҮК сәяси бюросы әгъзалыгына нәмзәт (1966-1983), 3-10 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Самар татар театр студиясе

**Самар татар театр студиясе**, Самар татар драмасы һәм музыкасы студиясе,  — 1920 елда Идел арты хәрби округы сәяси бүлегенең мөселман секциясе каршында оештырылган, татар театрлары өчен милли кадрлар — актерлар әзерләүче икенче урта һөнәри уку йорты.

## Тарих
1919 елның 20 декабрендә РСФСР  Кызыл гаскәриләрнең үзешчән театрларын һәм студияләрен ачарга фәрман бирә. Әлеге фәрман нигезендә, Идел арты хәрби округы сәяси бүлегенең мөселман секциясе, татар театр студиясен ачу өчен, Үзәк мөселман хәрби коллегиясе белән элемтәгә керә. 1920 елның 18 июнендә 4 айлык һәм 6 айлык курсларда укулар башлана. Студиянең җитәкчеләре итеп, Зәйни Солтанов, Исмәгыйль Рәмиев, режиссерлар итеп Кәрим Тинчурин, П. Талбузин, профессорлар Левировская, Гондобин, Альбозин һ.б. чакырыла. Студиягә барлыгы 120 укучы  алына. Укучылар арасында авыл, завод-фабрикалардан, Кызыл гаскәрдән килгән эшче-крестьян яшьләре 85% була.

## Уку программасында
Рус телендә барган дәресләрнең күбесе татарчага тәрҗемә ителә. Тәрҗемәче — З. Тинчурина.

* Аурупа театры тарихы
* Нәфис сәнгать тарихы
* Татар театры тарихы
* Татар матбугаты тарихы
* Артист һәм режиссерның иҗаты
* Дикция һәм декламация

* Грим
* Пластика
* Тавыш кую
* Сәяси белем
* Сугыш уеннары

## Студияне тәмамлаучылар
1920 елның декабрендә студияне 78 кеше тәмамлый. Имтиханнардан соң, студияне тәмамлаган 50 кешедән Г. Кариев исемендәге Беренче пролетком труппасы (*«Г. Кариевка хатирә» Пролетком труппасы*) оештырыла. 1920-1921 елларда труппа Ырынбурда эшли. 1921 елда, Ырынбурның үз театры белән каршылыклар чыгып, шулай ук илдә ачлык башлану сәбәпле, труппа Ташкәнткә күченә, ләкин анда да ныклап эшләп китә алмыйча, тарала. Артистларның кайсы үлә, кайсы кая таралып бетә.
* Мифтах Әпсәләмов
* Хөсәен Уразиков
* Әсгать Мәҗит
* Таҗи Гыйззәт
* Р. Фәйзи

## Диплом спектакльләре
* Шамил Усманов «Беренче адым»
* Кәрим Тинчурин «Беренче чәчәкләр»
* Кәрим Тинчурин «Соңгы сәлам»

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

## Әдәбият
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов, Һ., Илялова, И., Гыйззәт, Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# Татар театры (1906-1926). Тулыландырылган 2нче басма. Казан: Мәгариф, 2003. ISBN 5-7761-1316-4
# Рабит Батулла. Урыннары җәннәттә булсын. Казан: «Рухият», 2007. ISBN 978-5-89706-109-9

## Сылтамалар
*   Татар драма студиясе. «Гасырлар авазы», 2014 ел, № ¾.

## Искәрмәләр


Төркем:Сәнгать уку йортлары
Төркем:Татар театры
Төркем:Самар тарихы
Ингамҗан Госманхуҗаев

**Ингамҗан Госманхуҗаев** (, Фәрганә, ҮзССР, ССРБ—, Фәрганә, Үзбәкстан) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзәк Азия политехника институтын (1955) бетергән. Фәрганә өлкәсе башкарма комитеты рәисе (1961), Фәрганә шәһәр башкарма комитеты рәисе (1962-1964), ҮКФ Сырдәрья өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1965-1969), Нәмәнгән өлкәсе башкарма комитеты рәисе (1972-1974), ҮКФ Әндиҗан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1974-1978), ҮзССР Югары шурасы президумы рәисе (1978-1983), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1983-1988). СБКФ ҮК әгъзасы (1983-1988),10-11 чакырылышлары ССРБ Югары Шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Рәфикъ Нишанов

**Рәфикъ Нишанов** (, Гәзәлкәнт, ҮзССР, ССРБ ― 2023 елның 12 гыйнвары, РФ, Мәскәү) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Ташкәнт педагогия институтынның кичек бүлеген (1959) бетергән. Ташкәнт шәһәр башкарма комитеты рәисе (1962-?), ССРБның Шри-Ланкадагы (Сәйлүндәге) һам Мальдив утрауларындагы (1970-1978), аннары Үрдүндәге (1978-1985) илчесе, ҮзССР чит ил эшләре министры (1985-1986), ҮзССР Югары шурасы президумы рәисе (1986-1988), Үзбәкстан коммунистик фиркасе ҮК беренче сәркәтибе (1988-1989), ССРБ Югары шурасы Милләтләр шурасының рәисе (1989-1991). 11 чакырылыш ССРБ Югары Шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Төркем:Илчеләр
Төркем:Ташкент педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Парламентлар спикерлары
Габдулла Кәримов

**Габдулла Кәримов** (1896—1940, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Скобелев шәһәрендәге педагогик курсларын (1918) бетергән. Фәрганә өлкә һөнәри берлекләр шурасы рәисе (1920), Кукан шәһәр башкарма комитеты рәисе (?-1921), Дәүләт сәяси идарәсе (ГПУ) Фәрганә өлкә бүлеге башлыгы (1922), ҮзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе урынбасары (1934-1937) рәис (1937).

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Солтан Сигезбаев

**Солтан Сигезбаев** (октябрь 1898, Җабагайлы, Сырдәрья өлкәсе, Россия империясе—, Мәскәү, ССРБ) — казакъ совет фирка-дәүләт эшлеклесе, Үзәк Азия күтәрелешендә һәм Россия ватандашлар сугышында катнашучы.
Кызыл профессура институтында (1925-1930) укыган. Төркистан коммунистик фиркасе Фәрганә өлкә комитеты җаваплы сәркәтибе (1923-1924), БК(б)Ф-Казакъстан КФ Төньяк Казакъстан өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1937), ҮзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1937-1938). 1 чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Сталин репрессияләре корбаннары
Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Кызыл профессура институтын тәмамлаучылар
Габделҗәббар Габдерахманов

**Габделҗәббар Габдерахманов** (1907, Ташкәнт, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—, Мәскәү, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзбәкстан коммунистик фиркасе Мәргылан, Фәрганә, Кукан, Бохара шәһәр комитетлары, Яңыюл район комитеты сәркәтибе (1929-1938), ҮзССР Халык комиссарлары шурасы рәисе (1938-1950), ССРБ совхозлар министры урынбасары (1951-1953), ССРБ совхозлар министрлыгы каракүлчелек совхозларының баш идәрәсе башлыгы (1953-1954), ҮзССР дәүләт планы комитеты рәисе (1954-1956). БК(б)Ф Үзәк ревизия комиссиясе әгъзасы (1939-1952), 1-3 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ Үзәк ревизия комиссиясе әгъзалары
Гариф Галимов

**Ариф Алимов** () (, Ташкәнт, Сырдәрья өлкәсе, Рәсәй империясе—, Ташкәнт, Үзбәкстан) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзәк Азия план институтын (1933) бетергән.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Кукан шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1942-1943), Каракалпак АССР дәүләт куркынычсызлыгы халык комиссары (1943-1945), ҮКФ Әндиҗан өлкә комитеты икенче сәркәтибе (1945-1946), ҮКФ Нәмәнгән (1946-1948), Сәмәрканд (1948-1950, 1957-1959) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе, ҮзССР мамыкчылык министры урынбасары (1950-1951), ҮКФ Бохара (1951-1952), Ташкәнт (1952-1956) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе, ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1959-1961), ССРБ Үзәк статистика идарәсе финанслар бүлеге башлыгы, кадрлар бүлеге башлыгы (1961-1975), ҮзССР җимеш-яшелчә хуҗалыгы министры (1981-1984). 3-5 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Рахманкол Корбанов

**Рахманкол Корбанов** (, Карабаг, Бохара әмирлеге, Рәсәй империясе—, Ташкәнт, Үзбәкстан) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Каршы педагогия техникумында (1928-1931), Бохара педагогия институтында (1933-1937), БК(б)Ф каршындагы Югары фирка мәктәбендә (1946-1949) укыган.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Кашкадәрья (1952-1956), Әндиҗан (1956-1961) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе, ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1961-1971), ҮзССР совхозлар министры урынбасары (1971-1975). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1961-1971), 4-8 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Икътисад фәннәре докторы (1966).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Нармаханмәди Ходайбирдеев

**Нармаханмәди Ходайбирдеев** (, Ятак, ҮзССР, ССРБ—() — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
В.В. Куйбышев ис. Үзбәк авыл хуҗалыгы институтында (1944-1949) укыган.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Бохара өлкә комитеты сәркәтибе (1955-1957), икенче сәркәтиб (1959-1960), ҮзССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (1960-1961), ҮКФ Сөрхандәрья өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1961-1963), ҮзССР авыл хуҗалыгы министры (1965-1970), ҮКФ Сырдәрья өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1970-1971), ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1971-1986). СБКФ ҮК әгъзасы (1971-1986), 6 һәм 9-11 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты. Байтарлык (ветеринария) фәннәре нәмзәте (1952).
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Гайрәт Кадыйров

**Гайрәт Кадыйров** (, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзәк Азия политехника институтын (1962), СБКФ ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1975) бетергән.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Чырчык шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1975-1979), ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1984-1989), ССРБ электротехник сәнәгать һәм җиһазлар төзү министры урынбасары (1989-1991). СБКФ ҮК әгъзалыгына нәмзәт (1986-19??), 11 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:Югары фирка мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Мирәхәт Миркасыймов

**Мирәхәт Миркасыймов** (, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзәк Азия политехника институтын (1962) бетергән.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Алмалык шәһәр комитеты беренче сәркәтибе (1984-1986), Үзбәкстан коммунистик фиркасе Харәзем өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1986-1988), ҮКФ Ташкәнт өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1988-1989), ҮзССР министрлар шурасы рәисе (1989-1990), ҮзССР халык контроле комитеты рәисе (1990-1991). 11 нче чакырылыш ССРБ Югары шурасы депутаты, ССРБ халык депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Шөкерулла Мирсәетов

**Шөкерулла Мирсәетов** (, Ленинабад, ТаҗССР, ССРБ—, Ташкәнт, Үзбәкстан) — совет һәм үзбәк дәүләт эшлеклесе.
Ташкәнт финанс-икътисад институтын (1959) бетергән.  Ташкәнт шәһәр планы рәисе, Ташкәнт шәһәр башкармасы рәисе урынбасары (1971-1981), ҮзССР дәүләт планы рәисе урынбасары (1981-1984), ҮзССР үзәк статистика идарәсе башлыгы урынбасары (1984-1985), Ташкәнт шәһәр башкарма комитеты рәисе (1985-1988), ҮзССР дәүләт планы рәисе, ҮзССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (1988-1989), рәис (1989-1990), Үзбәкстан вице-президенты (1990-1991). СБКФ ҮК әгъзасы (1990-1991), ССРБ халык депутаты.

## Искәрмәләр

Төркем:СБКФ ҮК әгъзалары
Төркем:ССРБ халык депутатлары
Мансур Мирзаәхмәтов

**Мансур Мирзаәхмәтов** (, Төркистан, Сырдәрья өлкәсе, Россия империясе—, Ташкәнт, ҮзССР, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзәк Азия мамык хәзерләү тресты фабрика-завод өйрәнчеклеге мәктәбен (1929), читтән торып БК(б)Ф ҮК каршындагы Югары фирка мәктәбен (1949) бетергән.  Үзбәкстан коммунистик фиркасе Әндиҗан өлкә комитеты сәркәтибе (1949-1956), ҮзССР Министрлар шурасы рәисе урынбасары (1956-1957), рәис (1957-1959), ҮзССР авыл хуҗалыгы министры урынбасары (1959-1961), ҮзССР коммуналь хуҗалык министры (1961-1966), ҮзССР министрлар шурасы рәисе урынбасары (1966-1971). 2-5 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Габдерәзәк Мәүләнов

**Габдерәзәк Мәүләнов** (1908—март 1975, ССРБ) — үзбәк совет фирка-дәүләт эшлеклесе.
Үзбәкстан коммунистик фиркасе Ташкәнт шәһәр комитеты, Сәмәркәнд өлкә комитеты сәркәтибе (1938-1939), ҮКФ Бохара өлкә комитеты беренче сәркәтибе (1939-1941), ҮКФ Ташкәнт (1942-1946), Әндиҗан (1946-1949) өлкә комитетлары беренче сәркәтибе, ҮзССР Югары шурасы рәисе (1949-1950), ҮзССР Министрлар шурасы рәисе (1950-1951). 2-3 чакырылышлары ССРБ Югары шурасы депутаты.
## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ Югары Шурасы депутатлары
Сара Байкина

**Сара Байкина**, Сара (*Сарра*) Нәбиулла  кызы Байкина,  (*[[1895 ел]]ның [[25 декабрь|25 декабре]], [[Әстерхан]] — [[1972 ел]], [[Әстерхан]]*) — актриса, Татарстан АССР халык, Кырым АССР, РСФСР атказанган (*[[1940 ел|1940]]*) артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1895 елның  (25) декабренда Әстерхан шәһәрендә туган. 1911 елдан Әстерхан һәвәскәр татар театр труппасында уйный башлый. Әстерханга кымызга килгән Габдулла Тукай хөрмәтенә 5 июньдә үткән кичәдә беренче тапкыр сәхнәгә чыга. 
* 1913 елда «Сәйяр» труппасына күчә.
* 1916-1919 елларда «Ширкәт» труппасында уйный.
* Октябрь инкыйлабыннан соң, Зәйни Солтанов оештырган Әстерхан татар театр студиясен тәмамлый. Бакы, Әстерхан татар театрларында эшли.
* Ватандашлар сугышы елларында Көнчыгыш фронтның 4нче армиясе сәяси бүлеге артисты 
* 1920 елда Казанда Беренче үрнәк татар театрында, 1928-1929 еллар сезонында Татар дәүләт академия театрында хезмәт куя.

## Кырымда
1930 елларның икенче яртысыннан Акмәчеттә кырымтатар театры сәхнәсендә уйный. 1934 елда иң югары хезмәт хакы ала: I категория  өчен 450 сум.  «Ләйлә вә Мәҗнүн», «Таһир-Зөһрә», «Бакчасарай чишмәсе», «Чура батыр», «Галим айдамак», «Отелло», «Гамлет», «Юлбасарлар», «Испан побы», «Ике хуҗаның хезмәтчесе», «Һөҗүм», «Оптимистик фаҗига», «Любовь Яровая» һ.б. пьесаларда һәрвакыт баш рольләрне уйнаган (*дублеры* Сания Налбандова). 
* Сугышка кадәр Мәскәүдә узган Кырым АССР сәнгате ункөнлегендә катнаша, уңыш казана.
* Алман нацистлары Кырымны басып алгач, театрда Шекспирны, алман драматурглары әсәрләрен, татар классикасын уйнарга туры килә.
* 1944 елда кырымтатарлар белән бергә, Үзбәкстанга Әндиҗан шәһәренә сөргенгә җибәрелә.
* 1944-1956 елларда Әндиҗан үзбәк музыкалы драма һәм комедия театрында эшли, соңрак Әстерханга кайта.

## Уйнаган рольләре
Яшь, лирик пландагы образлар иҗат итә.
* *Галиябану* — «Галиябану»  М. Фәйзи
* *Зөһрә* — «Таһир-Зөһрә»  Ф. Бурнаш 
* *Гөлчәһрә* — «Аршин мал алан» Г. Хаҗибәков
* *Луиза* — «Мәкер һәм мәхәббәт» Ф. Шиллер
* *Мәйсәрә* — «Зәңгәр шәл» К. Тинчурин
* *Варвара* — «Яшенле яңгыр» А. Островский
* *Шәфика* — «Кызганыч бала» Н. Камал
* *Юлия* — «Шәфкать туташы» М. Кирьякова
* *Сара* — «Яшьләр» Ф. Әмирхан һ.б.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Кырым АССР атказанган артисты
* Татарстан АССР халык артисты
* 1940 РСФСР атказанган артисты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0
# И. Илялова. Г. Камал театры артистлары. Казан: ТКН, 1996. ISBN 5-298-00708-2
# Мәхмүтов, Һ., Илялова, И., Гыйззәт, Б. Октябрьгә кадәрге татар театры: очерклар. Казан: ТКН, 1988.
# Татар театры (1906-1926). Тулыландырылган 2нче басма. Казан: Мәгариф, 2003. ISBN 5-7761-1316-4
# Рабит Батулла. Урыннары җәннәттә булсын. Казан: «Рухият», 2007. ISBN 978-5-89706-109-9

## Сылтамалар

*    С.Н. Байкина «Милләттәшләр» сайтында
* Сара Байкина
* http://gasprinskylibrary.ru/events/event/sara-baykina-1895-1972/

## Моны да карагыз

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Камал театры актерлары
Төркем:«Сәйяр» актерлары
Төркем:Үзбәкстан актерлары
Төркем:Кырым актерлары
Төркем:«Ширкәт» актерлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Байкиннар

**Байкиннар** — актерлар һәм театр әһелләре гаиләсе. Әстерхан, Баку, Казан, Ырынбур, Акмәчет, Ташкәнт, Әндиҗан шәһәрләре һөнәри татар, кырымтатар, үзбәк театрларына нигез салучылар.
* Җәләл Мөхәммәтҗан улы Байкин(1886-1954), актер, режиссер, педагог, Әстерхан татар театрын оештыручы.
* Зөлкарнәй Мөхәммәтҗан улы Байкин (1888-1936), актер, режиссер, Әстерхан татар театрында, кырымтатар, үзбәк театрларында уйный.
* Сара Нәби кызы Байкина (1895-1972), актриса, РСФСР атказанган артисты. Әстерхан, Казан, Ырынбур, Җаек, кырымтатар, үзбәк театрларында уйный. Җ. Байкинның хатыны.
* Гөлчәһрә Әхмәт кызы Байкина  (1903-1997), актриса, ТАССР атказанган артисты, Әстерхан, кырымтатар, үзбәк  театрларында, Камал театрында уйный. З. Байкинның хатыны.
* Габдрахман Мөхәммәтҗан улы Байкин (1905-1944) — драма артисты, музыкант, композитор (Әстерхан татар театры). 
* Зәйни Сәлах улы Байкин (1911—1943) — театр рәссамы (Әстерхан татар театры).
* Вил Байкин (1925—2009) — химик-технолог, Зөлкарнәй Байкин улы. 

## <small>Моны да карагыз</small>
* Байкиев

Төркем:Фамилияләр
Көньяк Кытай диңгезе

**Көньяк-Кытай диңгезе** -  Каримата һәм Малакка бугазларыннан башлап Тайвань бугазына кадәр  территориясен биләүче Тын океаны өлеше булган кырыйбуе диңгезе. Бу район сулары аркылы дөнья сәүдәсенең өчтән бер өлеше узуы һәм дә диңгез табаны астында бай нефть һәм газ ятмалары булганлыгы фаразлануы аркасында әһәмиятле.

Урнашуы:
* Кытайдан көньяккарак;
* Вьетнам һәм Камбоджадан көнчыгышкарак;
* Филипиннардан көнбатышкарак;
* Малай ярымутравы һәм Суматрадан көнчыгышкарак, көнбатыш ягы Малакка бугазына кадәр сузыла
* Бангка–Белитунг утраулары  һәм Борнеодан төньяккарак
Диңгез акваториясе буенча бергәләп архипелагны тәшкил итүче йөзләгән кечкенә Көньяк Кытай диңгезе утраулары сибелгән. Диңгез һәм аның күбесенчә кеше яшәмәгән утрауларына берничә ил каршылыклы суверен дәгъваларын белдерә. Дәгъвалар шулай ук бу утраулар һәм диңгезнең төрле атамаларында чагыла.

## Исемнәре

## Географиясе
Бу диңгезгә чыгуы булган ил һәм территорияләр (төньяктан башлап сәгать юнәлешендә): Кытай Халык Республикасы (үзенә Макао һәм Гонконгны ала),  Кытай Республикасы (Тайвань), Филипин, Малайзия, Бруней, Индонезия, Сингапур һәм Вьетнам.

## Киңлеге
Халыкара гидрография оешмасы Көньяк Кытай диңгезе чикләрен түбәндәгечә билгели:

## Геология

## Утраулар һәм су асты таулары

## Ресурслар

## Территориаль дәгъвалар

### 2016 елгы карар

## Шулай ук карагыз
* Көнчыгыш Кытай Диңгезе

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча диңгезләр
Төркем:Тын океан диңгезләре
Tel-Äviv

**Tel-Äviv** yäki **Tel-Äviv—Yäffä** (yähüdçä תֵּל אָבִיב-יָפוֹ, ğäräbçä تل أبيب) — Urta diñgezneñ könçığış yarında urnaşqan İsrailneñ märkäze, berläşkän şähärdäge munitsipalitetı.

Xalıq sanı buyınça İsrailneñ ikençe qalası (404 750 keşe), ilneñ iqtisadi, mädäni üzäge.

1950 yılda borınğı şähär **Yäffä** häm yaña salınğan Tel-Äviv qalasın berläşü näticäsendä nigezlängän.

Baştaraq Tel-Äviv - Yäffä şçhäreneneñ yähüd bistäse bulğan.

## Xalıq

2011 yılda xalıq sanı 404 750 keşen täşkil itte, barlıq yanındağı bistälär belän 3,5 mln. keşe buldı.

Milli tärkibe: 91,6 % — yähüdlär, 3,0% - möselman ğäräplär, 0,9% - xristian ğäräplär, 4,5% - bütän millätlär.

Zur Tel-Äviv Guş-Dan dip atala, eçenä Holon, Bat-Yam, Ramat-Gan, Bney-Brak, Givataim kerä.

## Tarix

1909 yılda Yäffä şähäreneñ yaña yähüd bistäse bularaq salınğan, ul waqıtta Akuzat-Bait dip atalğan.

1910 yılda xalıñ cıyışında yaña iseme - Tel-Äviv saylanğan.

Yähüd telennän - **Yaz üre** dip tärcemä itelä: Tel (*תל‏‎*) - ür, qurğan, Äviv (*אביב‏‎*) - yaz, yañarış.

1922-1948 yıllarda Berençe Bötendönya suğışınnan soñ Fälästin Britan mandatı astında bulğan, bu waqıtta Tel-Äviv bistäsenä çit ildän yähüdlär kilü üzägenä äwerelä.

Almaniädä Hitler xakimiätenä kilgännän soñ Tel-Ävivka yähüdi qaçaqlar ağımı köçäyä.

Tel-Ävivta berençe tapqır Knesset (İsrail parlamentı) cıyılğan.

Tel-Ävivta küp törle miğmari stillär bar, İsrailneñ iñ eklektik şähäre bulıp sanala.

## Xalät

Tel-Äviv Urta diñgez yar buyında 13,5 ozınlığında suzıla.

BMO İminlek Şurası 478-nçe qararı buyınça İsraildäge bar çit il ilçelekläre İerusalim şähärennän Tel-Ävivka küçerelgän.

Şähärdä Tel-Äviv ünivirsitite, sänğät muzeyı, Diaspora muzeyı urnaşqan.

## Şähär klimatı



## Sıltamalar
* Räsmi sayt 
* Официальный сайт муниципалитета
* Официальный сайт муниципалитета на русском языке — архивная версия
* Тель-Авив — Энциклопедии «Вокруг света»

Төркем:Исраил шәһәрләре
Төркем:Тель-Авив
Bursa

**Bursa** (törekçä *Bursa*, yunança *Προύσα*) — Törkiäneñ Anadolu/Anatoliä könyaq-könbatışında urnaşqan ere şähäre, Bursa ölkäseneñ idärä üzäge, xalıq sanı buyınça 4-nçe urında tora (İstanbul, Änqara, İzmirdan soñ).

## Xalıq

2000 yılda xalıq sanı 1 194 687 keşegä citte, küpçelege - töreklär.

20 ğasırğa qädär şähär yunança Prusa yäki Brussa dip atalğan.

Törekçä şulay uq **Yäşel Bursa** (*Yeşel Bursa*) dip yörtelä.

1912 yılda milli tärkip şundıy bulğan: töreklär - 72 993, yunannar - 21 850, ärmännär - 14 584, yähüdlär - 2 548 keşe.

## Tarix
Şähär urınında iñ borınğı keşe qorılmaları BEQ 5200 yılğa qarağan.

BEQ 625 yılda grek şähäre Kiy barlıqqa kilgän.

Filip V Makedoniädän ul şähärne Vifiniä patşası Prusiy I gä büläk itkän.

BEQ 202 yılda Prusiy borınğı qorılmanı torğızıp yañadan qalağa nigez salğan häm **Prusa** yaña isemen birgän.

395-1326 yıllarda şähär Vizantiä imperiäsendä bulğan.

1326 yılda törek ğäskäre Vizantiäne ciñep, Bursa şähären qamalışqa alğannan soñ yawlap ala, Bursa Ğosmanlı imperiäsenä kerä.

1326-1365 yıllarda Bursa - Ğosmanlı imperiäseneñ başqalası.

1855 yılda şähärdä bik köçle cir teträwlär häm yanğın bulğan.

1919-1922 yıllar yunan-törek suğışı waqıtında 1920 yılda Bursa grek ğäskäre tarafınnan basıp alına, 1922 yılda Törkiägä kire qaytarıla.

## Kürenekle urınnar

Bursanıñ töp kürenekle urınnarı -  Olüğtaw (*Uluğdağ*) çañğı kurortları, Yäşel mäçet (*Yeşil Cami*), matur baqçalar.

2002 yılda şähärdä metropoliten açıla.

Cirle futbol taqımı - "Bursaspor" 2009-2010 yılda Törkiä çempionı buldı, taqım "Timsax Arena"da çığış yasıy (ul timsax-krokodil formasında tözelgän).
## Kürenekle şäheslär
* Suzan Avcı
* Behice Boran

## Sıltamalar
* Räsmi sayt
* Бурса — город на северо-западе Турции.
* Бурса: Зелёная мечеть
* Бурса: Зелёный мавзолей султана Мехмеда I Челеби

Төркем:Төркия шәһәрләре
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары