Мускул системасы

**Мускул системасы** (мускулату́ра) — кеше һәм югары хайваннарның мускуллардан төзелгән органнар системасы. Мускуллар кыскарып, скелет сөякләрен хәрәкәткә китерәләр, шунлыктан организм үзе сәләтле барлык төр хәрәкәтләрне башкара.

Мускул системасы иң гади төзелешлеләрдә һәм болытларда юк, ләкин бу хайваннар да тәннәрендәге аерым аксым җепселләре булу сәбәпле хәрәкәткә сәләтле.

Мускул системасы кыскаруга сәләтле тотамнар хасил итүче, мускул кебек мөстәкыйль орган төзүче яисә башка әгъзалар составына керүче җепселләәрдән гыйбарәт. Мускулларның авырлыгы башка әгъзаларныкыннан күпкә зуррак. Умырткалыларда ул тәннең 50 %ына, олы кешедә 40 %ка җитә ала. Бу тукыманы «ит» дип тә атыйлар һәм хайван тәннәренең башка өлешләре белән беррәттән ризык итеп кулланалар. Мускул тукымаларында химик энергия механик энергия һәм җылылыкка әверелә.

## Мускул төрләре
Мускулларны ике төргә — аркылы-буйлы һәм шома мускулларга аералар.

Безнең барлык хәрәкәтләребез өчен беренче типтагы мускуллар җаваплы.

Шома мускуллар эчке органнарның стенкаларын (артерияләр, веналар, ашказаны-эчәк тракты һ.б.) каплап торалар. Бу мускуллар кеше бое­ рыкларына буйсынмыйча, үзирекле кыскара. Хәтта чәч суганчасының да бик кечкенә мускулы бар.

Мускул тукымаларының үзенчәлекле тагын бер төре — миокард. Аннан йөрәк мускулы ясалган.

## Мускул системасының функцияләре

* Хәрәкәт
* Саклау (мәсәлән, корсак куышлыгын корсак прессы яәрдәмендә саклау) 
* Төзелеш (мускуллар үсеше билгеле бер дәрәҗәдә тәннең һәм башка системаларның, мәсәлән, сулыш системасының формасын билгели) 
* Энергия (химик бәйләнешләр энергиясен механик һәм җылылык энергиясенә әверелдерү)

## Хәрәкәтләнү процессы
Кеше организмында аркылы-буйлы мускуллар 600 гә якын. Хатын-кыз гәүдәсенең 28-35 % ы бу мускуллардан тора, ә ирләрнеке — 40-45 % ка кадәр. Яңа туган балаларның мускул тукымасы 20 % кына тәшкил итә.

Мускулларның кыскара һәм йомшарып озыная торган үзенә бертөрле үзенчәлеге бар. Мидән нервлар буенча боерык алгач, мускуллар кыскара, ә аннары үз хәленә кайта. Мускулларның баш-башлары күбесенчә скелетның төрле сөякләренә береккән була. Шуңа күрә дә мускуллар кыскарган вакытта алар береккән сөякләрнең торышы үзгәрә — хәрәкәт барлыкка килә. Шулай итеп мускуллар ярдәмендә аяк, кул, бармаклар бөгелә яисә турая.

Бер генә адым атлау өчен дә ике дистәдән дә ким булмаган мускулларның эшләве кирәк. Гадәттә мускулларның берәүләре кыскарганда, икенчеләре йомшарырга тиеш. Мәсәлән, башны сулга бора торган мускуллар кыскарганда, аны уңга бора торган мускуллар йомшарырга тиеш. Болар барысы да билгеле бер тәртиптә эшләнә. Бәхеткә каршы, организмның барлык гадәти хәрәкәтләре, уйлап тормыйча, үзеннән-үзе ясала торган итеп төзелгән.

Кеше үзен чагыштыргысыз катлаулы хәрәкәтләрне автомат рәвештә башкарырга күнектерергә мөмкин. Моны музыкантлар, цирк артистлары, машина йөртүчеләр мисалында күрергә була.

Мускуллар 45-50 яшьләргә кадәр бер дәрәҗәдәрәк калып, 30 яшь тирәсендә максимум көчкә ия булалар. Бу вакытта аларның аркылы кисем мәйданы иң зур күләмдә була һәм кан белән бик яхшы тәэмин ителә, шулай > ук нерв аппараты да шул чакта яхшы үсеш ала. Аннан мускуллар көч­ сезләнә башлый, бигрәк тә бу 70 яшьтән соң сизелә. Бу сәбәптән күп кенә картларның корсагы асылынып төшә, аркалары бөкрәеп чыга. Кешеләргә хәрәкәт шатлыгы китерә торган механизм ышынычлы һәм нык система, — әмма шулай булса да ярдәмгә һәм игътибарга мохтаҗ. Физик активлык, дөрес туклану, сәламәт тормыш рәвеше — терәк-хәрәкәт аппараты озак хезмәт итсен һәм яхшы эшләсен өчен төп нигез.

Шунысын да искәртергә кирәк: физкультура һәм спорт белән шөгыльләнү кешеләргә җитез, көчле, чыдам булырга да ярдәм итә.

## Әдәбият

* Баженова А. Е. и др. Эффект Еськова-Зинченко в описании хаотической динамики параметров нервно-мышечной системы //Сложность. Разум. Постнеклассика. – 2017. – №. 1.
* Колесников Г. Н. Биомеханическая модель скелетно-мышечной системы, построенная без субъективных критериев оптимальности //Российский журнал биомеханики. – 2004. – №. 3.
* Еременко В. Н., Медведева А. С., Левченко А. А. Роль физической культуры в жизни человека //Азимут научных исследований: педагогика и психология. – 2019. – Т. 8. – №. 3 (28).

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Анатомия