open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эчке Монголиядә күтәрелеш (1936)

**Эчке Монголиядә баш күтәрү**  — үз-үзен монгол гаскәрләренең баш командующие дип игълан иткән кенәз Дэ Ван тарафыннан төбәкнең Кытайдан бәйсезлеген игълан итүе.

## Хронология
1935 елның 22 декабре яки 1936 елның 27 маенда — Дэ Ван Эчке Монголиянең Кытайдан бәйсезлеген, үзен гаскәрләр баш командующие дип игълан итә, хөкүмәт Суйюань һәм Чәхар провинцияләре чигендә, Цзябусу шәһәрендә урнаша.

12 май — Монголия хәрби хөкүмәте формалаша.

28 июнь — Монголия хәрби хөкүмәтенең флагын кабул ителә.

1936 елның августында Фу Цзои армиясе Суйюаньда япон гаскәрләренең һөҗүмен кире кага.

1936 елның октябре — Ли Шоусинь, монгол милли армиясе җитәкчелегендә, инде японнар тарафыннан оккупацияләнгән Чахар провинциясеннән Суйюань провинциясенә бәреп кереп, генерал Фу Цзоига каршы сугыш башлый.

15 ноябрь — Фу Цзои гаскәрләре Суйюанда Ли Шоусинь көчләренә каршы контрһөҗүмгә күчә.

23 ноябрь — Байлиньмяо монастыре — кенәз Дэ Ван ставкасы яулап алына.

1936 елның ноябре — Фу Цзои Эчке Монголия гаскәрләренең икенче һөҗүмен чагылдыра һәм үз армиясен тулыландыра, 7 мең монгол аңа кушыла, алар региондагы япон амбицияләре өчен һәлак булырга теләми.

10 декабрь — Эчке Монголия гаскәрләре Шарамурэн монастырен югалта.

1936 елның декабре — Кытай Япония белән сөйләшүләрне туктата, Япония Манчжоу-гоуның Кытай тарафыннан рәсми танылуына һәм илнең төньяк өлешен автономиягә ризалаштырырга ирешә алмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* «Контрреволюционный центр» в Монголии в 1930-х гг.
* Государственность Внутренней Монголии в конце XIX - первой половине XX вв.

Төркем:Япония тарихы
Төркем:Кытай тарихы
Төркем:Монголия тарихы
Төркем:Эчке Монголия
Байрам Бегай

**Байрам Бегай** (, *[[1967 ел]]ның [[20 март]]ы, [[Албания|Албания Халык Республикасы]], Тирана өлкәсе, Ррогожине*) ― Албаниянең дәүләт, хәрби һәм сәяси эшлеклесе. 2022 елда Албания президенты итеп сайланган. 2022 елның 24 июлендә вазыйфасына керешкән.

2020 елның июленнән 2022 елның июнь аена кадәр  Генераль штабы башлыгы вазыйфасын башкара. 2022 елның 3 июнендә  дүртенче турында идарә итүче  тарафыннан рәсми рәвештә кандидат итеп күрсәтелә. Вазыйфасына керешкәч, Албания тарихында Әхмәт Зогу, Рәмиз Әлия, Альфред Мойсиу һәм Буяр Нишанидан соң хәрби үткәне булган бишенче президент була.  

## Тәрҗемәи хәле

1967 елның 20 мартында  шәһәрендә туган. 1989 елда  тәмамлаган. 1998 елда хәрби табиб булып эшли башлаган. Доктор дәрәҗәсенә, медицина өлкәсендә «доцент» исеменә ия. Өйләнгән һәм ике улы бар.

31 еллык хәрби карьерасы чорында күп санлы уку семинарларында катнаша, куркынычсызлык һәм оборона буенча курслар үтә, Югары дипломнан соң белем бирү медицина мәктәбен тәмамлый, гастрогепатология буенча дипломнан соң белгечлек, менеджмент курслары һәм Америка Кушма Штатларында стратегик медицина лидерлыгы курсын, медицинаның махсуслаштырылган курсын һәм Грециядә сәламәтлек саклау курсын үтә.

Төрле хәрби вазифалар башкара, шул исәптән: Тирана хәрби госпиталенең хәрби-медицина бүлеге башлыгы, директор урынбасары, директоры, санитар инспекция директоры һ. б. 2020 елның июлендә Албания Кораллы көчләренең Генераль штабы башлыгы итеп билгеләнә һәм шул ук айда вазыйфага керешә.

2022 елның 4 июнендә  тарафыннан 78 «уңай», 4 «каршы» тавыш һәм 1 тавыш бирүдән тыелып калучы белән президент вазыйфасына сайлана. Оппозициядән 57 депутат, кандидатлар тәкъдим итү процессы законсыз дип исәпләп, тавыш бирүгә бойкот белдерә. Илир Метаны алмаштыра һәм 2022 елның 24 июлендә вазыйфага керешә.
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Хәрби табиблар
Төркем:Тирана медицина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Албания дәүләт башлыклары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:XX гасыр сәясәтчеләре
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Батырхан Әгъзамов

**Батырхан Әгъзамов**, Батырхан Игорь улы Әгъзамов (*, [[1998 ел]]ның [[19 ноябрь|19 ноябре]], [[РФ]], [[Тыва]], [[Кызыл (шәһәр)|Кызыл]] — [[2023 ел]]ның [[29 октябрь|19 октябре]], [[РФ]], [[Тыва]], [[Кызыл (шәһәр)|Кызыл]]*) ― татар милли хәрәкәте активисты, «Азатлык» Татар яшьләре берлегенең Тывадагы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
Батырхан Әгъзамов 1998 елның 19 ноябрендә Тыва Республикасының башкаласы Кызыл шәһәрендә туган.

СССР заманында әби-бабалары Тывага күчеп киткән рус телле гаиләдә туа. Әнисе — татар, Сания исемле, әтисе — Игорь Белоусов, рус-татар катнаш гаиләсеннән. Мәктәптә укыганда ук Кызылда татар милли хәрәкәтенең активисты була. 2016 елнда Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов Тывага килгәч, аның белән очрашуга татарларны җыеп алып бара.

Мәктәп бетергәч, 2016 елда Казанга күченеп Казан (Идел буе) федераль университетының татар теле бүлегенә укырга керә. Тугандагы Кирилл исемен укыган вакытта Батырханга алмаштыра, әнисенең кыз фамилиясен ала. Шагыйрь Фәнил Гыйләҗев сүзләренчә, бу исемне Камал театрында спектакль персонажы исемен ошатып ала. 2018 елда антопология һәм этнология белгечлеге буенча укуын алыштыра. Казанда төрле милли чараларда катнаша, татарча өйрәнә башлый. Хәтер көненә, Гаяз Исхакый музеен төзекләндерүне таләп итеп ялгыз пикетлар уздыра. Пенсия реформасына каршы акциядә катнашкан, берничә тапкыр административ кулга да алына.

2019 елда Казанда укуы белән проблемалар булу сәбәпле, Кызылга кайтып китә, Фәүзия Бәйрәмова сүзләре буенча Миңзифа әбисе авырый башлагач, читтән торып укырга күчеп, аны карарга Кызылга кайтып киткән. Казанга кире кайтырга планлаштырган булган.

2023 елның 29 октябрендә, 24 яшендә, Кызыл шәһәрендә юл-транспорт һәлакәтендә вафат була. Кызыл шәһәрендә 1 ноябрьдә, гомум зиратта, әби-бабалары янында мөселманча җирләнә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кызылда туганнар
Төркем:Кызылда вафатлар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Раев

**Раев** – фамилия.
* Ринат Раев (1966), 2008 елдан Урал федераль округының баш мөфтие.
* Солтан Раев (1958),  Кыргызстанның мәдәният эшлеклесе, 2022 елдан ТҮРКСОЙ генераль секретаре.

Төркем:Фамилияләр
Greenshot

**Greenshot** — Microsoft Windows операцион системасында скриншотлар ясау программасы. Программа ачык чыганак. Аны Томас Браун, Дженс Клинген һәм Робин Кром эшләде һәм GNU гомуми лицензиясе нигезендә бастырылган. Программа SourceForge сайтында эшләнде. 

Greenshot беренче чиратта проект менеджерлары, тестчылар һәм уйлап табучылар өчен эшләнгән. Программа тулы яки өлешчә скриншот ясау өчен кулланыла, алынган скриншотны редакцияләү өчен кораллары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Проект Greenshot на сайте SourceForge.net

Төркем:Алфавит буенча программа тәэмин итү
SkyTat

**SkyTat** ( яки ) — татар телендә Интернет-аша сөйләм аралашуы һәм бергәләп татар әдәбиятын тавышлы уку клубы.  видеоконференцияләр платформасында эшләп тора.

2019 елда барлыкка килгән. Бөтендөнья татар конгрессы, Казан һәм Чаллы мэрияләре, ТР Мәгариф һәм фән министрлыгы һәм Мәдәният министрлыклары таныган шәхси инициатива.

## Тарихы

Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе татарлары оешмалары күптәннән бирле Әсәдуллаев йортында яшьләр өчен үткәрә торган программаларын Интернет-аша бар дөнья буйлап яшәүчеләргә ачу проекты буларак туа. 2019 елда Иннополиста үткән Бөтендөнья татар яшьләре форумы җыелышының проектлар бәйгесендә беренче булып чыга. 

Проектта модератор буларак катнашучылар үз тәҗрибәсен уртаклаша, җитәкчеләре исә башка татар телле startup-ларны бәяләүдә эксперт һәм төрле конференцияләрдә модератор буларак даими катнаша.

Аерым бер суб-проект булган «SkyTat Китап уку клубы» 2020 елның март аеннан башлап эшли.

## Процессы
Практик җыелышларны тәҗрибәле модераторлар җитәкли. Аралашу сессияләрендә беренче (танышып алу) катнашу бушлай тәкъдим ителә. Яшь буенча төрле төркемнәр каралган. 

## Кызыклы фактлар
*  россияле шәхси онлайн-белем бирү платформасы хөрмәтенә аталган. 
* Җиңүче буларак танылганда, проект төркеме үз приз акчасын 2 нче урынны алган “Туйчылар” музеен ачмакчы булган Омскидан Наилә Галиевага тапшыра.
* Брендингы Мәскәүнең «Югары икътисад мәктәбе» фәнни-тикшеренү университеты төркеме ярдәме белән булдырылды. 
* Проект исеме язылышына охшаш  сүзе төрле кулланылышларда татарчага *тәкъдим итәргә*, *бирергә* яки *очкылык тотарга (иләштерергә)* буларак тәрҗемә ителә ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Мәскәү һәм Мәскәү өлкәсе татарлары
* Татар порталлары берлеге
* Санкт-Петербург татар медиафорумы
* Татнетны үстерү фонды
* Татнет сәхифәләре исемлеге
* Татарча Telegram каналлары исемлеге
* Татарстан Республикасы Президенты каршындагы татар телен саклау һәм үстерү мәсьәләләре комиссиясе

Төркем:Татар телле оешмалар
Төркем:Татар оешмалары
Төркем:Тел өйрәнү
Төркем:Тел клублары
Төркем:Аралашу клублары
Төркем:Китап уку клублары
Төркем:Онлайн сервислар
Айрат Зарипов

**Айрат Зарипов**:
;Айрат Зарипов (1962)'''
*Айрат Ринат улы Зарипов, сәясәтче.
* Айрат Янчура улы Зарипов, фәлсәфәче.
Tögs-Oçirın Namnansüren

**Tögs-Oçirın Namnansüren** (; şulay uq **Şirindambın Namnansüren** () bularaq bilgele; *[[1878 yıl]] — [[1919 yıl]]nıñ [[Апрель|aprele]]*) — soñğıdan aldağı Sayn-Noyon-xan, Avtonomiäle Mongoliäneñ Bogdo-xan xökümäteneñ berençe başlığı (*premyer-ministrı*); 1915 yılda wazıyfası beterelgännän soñ — xärbi ministr.

## Tärcemäi xäle
Soñğıdan aldağı Xalxa Sayn-Noyon-xan Namnansüren xäzerge Övörxangay aymağı territoriäsendä, Uyanga somonında, 1878 yılda tuğan. 1896 yılda Sayn-Noyon-xan täxeten alğan, 1900 yılda öylängän. 1911 yılnıñ iyülendä Namnansüren Bogdo-gegen VIII tarafınnan Sankt-Peterburgqa il bäysezlegen iğlan itkännän soñ Räsäy imperiäse bulışlığın alu maqsatı belän cibärelgän delegatsiädä qatnaşqan. 

### Xökümät başlığı
1912 yılda Namnansüren xökümät başlığı wazıyfasına kompromislı figura bularaq, şulay uq Çıñğız xannıñ turıdan-turı toqımı häm borcigin bularaq saylanğan. 1913 yılnıñ noyäberennän 1914 yılnıñ ğinwarına qädär Namnansüren qabat Räsäy başqalasına delegatsiä başlığı bulıp çıqqan, Räsäy imperiäse häm Qıtay Cömhüriäte arasında çiklär turında Käxta kileşüenä qul quyu waqıtında Mongoliä mänfäğätlären yaklağan; ämmä Eçke Mongoliä, anıñ telägenä qarşı, Qıtay territoriäse bulıp qalğan, ä anıñ qayber Könbatış delegatsiäläre wäkilläre belän kontaktlar talpınışları Räsäy yağında bulışlıq tapmağan.

### Xärbi ministr
1915—1919 yıllarda Namnansüren xärbi ministr () wazıyfasın bilägän. 1918 yılnıñ iyünendä, Qıtay bärep kerüe mömkinlege köçäygänlektän, Namnansüren İrkutskqa kilgän, anda sovet ğäskärläre yağınnan Mongoliägä yärdäm turında kileşergä tırışqan. Qaytuwınnan soñ Namnansüren awırıy häm 1919 yılnıñ aprelendä wafat bula; iyüldä Urganı Qıtay ğäskärläre alğan.

## Qızıqlı faktlar

* 1914 yılda, Räsäy imperiäsennän qaytqaç, Namnansüren berniçä kinotasma kitergän, alar Bogdo-gegen sarayında kürsätelgän. Bu Mongoliädä berençe kinoseans dip sanala.
* Namnansüren Çıñğız xannıñ turıdan-turı toqımı, anıñ keçe ulı Toluy liniäse buyınça.

## İskärmälär

Төркем:Чыңгызлылар
Төркем:Монголия премьер-министрлары
Яһүд автономияле өлкәсенең Закон чыгару җыелышы

**Яһүд автономияле өлкәсенең Закон чыгару җыелышы**,  *шулай ук* Еврей автономияле өлкәсенең Закон чыгару җыелышы (, ) ― Россия Федерациясе субъекты Яһүд автономияле өлкәсенең бер палаталы дәүләт хакимияте органы, өлкәнең даими эшләүче югары һәм бердәнбер закон чыгару хакимият органы булып тора.

Россия Федерациясе Конституциясенең 104нче маддәсенең 1нче өлеше нигезендә, закон чыгару инициативасы хокукына ия.

## Фракцияләр
### 7 чакырылыш (2021—2026)

### Комитетлар
* Социаль-икътисади сәясәт комитеты
* Бюджет һәм салымнар мәсьәләләре буенча комитет
* Законнар чыгару, хокукый сәясәт һәм җирле үзидарә мәсьәләләре комитеты
* Аграр сәясәт һәм табигатьтән файдалану мәсьәләләре комитеты
* Массакүләм мәгълүмат чаралары белән элемтәләр, регламент һәм депутат этикасы комитеты

### Рәисләр
* 1992―1994 ― Скачков Александр Афанасьевич
* 1994―2001 ― Вавилов Станислав Владимирович
* 2001―2016 ― Тихомиров Анатолий Федорович
* 2016―2021 ― Павлова Любовь Алексеевна
* 2021 ―  ― Бойко Роман Степанович

## Иҗтимагый палата
 ― консультатив орган, Яһүд автономияле өлкәсенең №187-ОЗ 26.11.2012 «Яһүд  автономияле өлкәсенең Иҗтимагый палатасы турында» Законы белән көйләнә. Әгъзаларның гомуми саны 24, вәкаләтләре 3 ел. Иҗтимагый палата губернатордан 12 кеше һәм коммерцияле булмаган оешмалардан 12 кеше пропорциональ рәвештә сайлана. 1нче состав (2013―2016); 2 нче состав (2016―2018).

## Федерация Советында вәкиллек
* 1994―1996 ― Антонов Генадий Алексеевич
* 1996―2007 ― Вавилов Станислав Владимирович
* 2007―2009 ― Листов Борис Павлович 
* 2009 ―  ― Джабаров Владимир Михайлович ― Федерация Советының халыкара эшләр комитеты рәисенең беренче урынбасары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе субъектларының канун чыгару органнары
Төркем:Яһүд автономияле өлкәсе сәясәте
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Себер атналыгы

**Себер атналыгы**Неделя Сибири
**«Себер атналыгы»** — Себер, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Себер турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Себер атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Себер һәм Себер мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 17 — 27 ноябрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, рус Википедияләрендә Себер турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
14 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 2 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Себер ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Себер атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Себер ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Себер җөмһүрияте ru
* Себер өлкә думасы ру
* Вакытлы Себер хөкүмәте (Вологодскийның) ру
* Вакытлы Себер хөкүмәте (Дерберның) ру
* Центросибирь ру
* Себер Совет Республикасы ру
* Тунгус Җөмһүрияте ру
* Себер өлкәчелеге ру
* Себер сумы ру
* Бурят-Монголия дәүләте ру
* Бурнацком ру
* Байкал аръягы ак дәүләтчелеге ру

### Шәхесләр

* Пётр Вологодский ру
* Аркадий Краковецкий ру
* Александр Новосёлов ру
* Пётр Дербер ру
* Борис Шумяцкий ру
* Николай Яковлев (большевик) ру
* Николай Гаврилов ру
* Михаил Артемьев ру 
* Григорий Потанин ру
* Николай Ядринцев ру
* Серафим Шашков ру
* Анатолий Пепеляев ру
* Элбек-Доржи Ринчино ру
* Цыбен Жамцарано ру
* Михаил Богданов ру
* Даши Сампилон ру

### Лингвистика

* Себер теле (славян) бе

### Интернет

* Себер Википедиясе ру

### Символлар

* Себер байрагы ру
Әмир Мәҗитов

**Әмир Мәҗитов**: 
* Әмир Мәҗитов (1928―1992) ― рәссам (Казан).
* Әмир Мәҗитов (1968) ― рәссам (Уфа).
Күз күреме

**Күз күреме** яки **гемолакрия** (  ) - күз яшьләре белән бергә кан бүленеп чыгу. Бүленеп чыккан сыекчасы төссездән алып куе кызылга кадәр була ала. Борыннан һәм баш тиресеннән кан китү, баш авырту белән дә бергә була ала.

Гемолакрия яшь бизләре һәм юллары яман шешләре, җәрәхәт, инфекция һәм башка чирләр өчен була ала   . Гемолакриянең кайбер төрендә, күз эчендә кан саву була ала.. Репродуктив яшьтәге хатын-кызларда гемолакрия гормональ тигезсезлек аркасында була ала .  

Бу атаманы еш кына телевизордан, рекламаларда офтальмология һәм медицинадан ерак булганнар белән дөрес кулланмаганнарын ишетеп була.   

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* Күрем 
* Күрү үткенлеге 
* Гематидроз
* Ле Шифр, гемолакриядән интегүче Джеймс Бонд персонажы
Төркем:Офтальмология
Фәрүәз мәчете (Көек)

**Көек авылының «Фәрүәз» мәчете** () ― 2023 елда Татарстанның Питрәч районы Богородское  составындагы Көек авылында ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Питрәч районы мөхтәсибәтендә 23нче, Көек авылында 2нче мәчет. ТР МДН Питрәч районы мөхтәсибәтенә карый.

## Тарих
2019 елда Көек авылында икенче мәчет бинасын төзү өчен җирне мәхәлләгә Рөстәм Әбузәр улы Әбзалов бүләк иткән. 2020 елда мәхәллә ТР Юстиция министрлыгында теркәлү узган. 2021 елда төзелеш эшләрен алып бару өчен рөхсәт алынган, бина күтәрелгән, түбәсе ябылган. Мәчетне төзү эшләрен Хөсәен хәзрәт Кашапов башлап җибәргән. Яңа мәчет иганәчеләр һәм халык акчасына сафка баскан. 2022 елда мәчеткә су, электр һәм газ кертелгән, бина җылылык системасына тоташтырылган, җылы идәннәр җәелгән, эчке төзекләндерү эшләре башкарылган. 2022 елда, Корбан бәйрәме алдыннан, түбәдәге манарага ярымай куелган.
 
Яңа мәчеткә бинаны төзү өчен җир биргән Рөстәм Әбзалов әнисенең исеме ― «Фәрүәз» исеме бирелгән.

2023 елның 17 ноябрендә узган мәчетне ачу тантанасында Татарстан мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, Питрәч районы башлыгы Илһам Кашапов, Питрәч районы имам-мөхтәсибе Габбас хәзрәт Шляпошников, эшмәкәрләр, мәхәллә халкы, чакырылган кунаклар катнашкан.

## Тасвирлама
Мәчет бинасы Казан шәһәрен узуга ук яңа сафка баскан «Яңа Салмачы» коттедж бистәсендә урнашкан . 

Бина ике катлы итеп кирпечтән төзелгән. Беренче катта – ир-атлар өчен, икенче катта – хатын-кызлар өчен аерым керү ишеге булган намаз уку заллары бүленгән. Бина ~200 кешене сыйдыра, гомуми мәйданы ― 354 квадрат метр. Тәһарәтханәләр, җылы су, душ бина эчендә. Балалар укыту өчен бер класс җиһазландырылган.

Бина каршында мәйданга брусчатка җәелгән, машина кую урыннары ясалган. Мәчет янәшәсендә чишмә ачылган. Киләчәктә ашханә булдыру ниятләнә.
 
Мәчетнең имам-хатыйбы ― Юныс хәзрәт Вәлиуллин.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Питрәч мөхтәсибәтенең Көек авылында икенче мәчет ачылды. ТР МДН, 17.11.2023
* Питрәч мөхтәсибәтенең Көек авылында икенче мәчет ачылды. Татар-информ, 17.11.2023
## Моны да карагыз
* «Фатыйма» мәчете (Мирная ур., 2)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Питрәч районы мәчетләре
Şua Şäyxov

**Şua Şäyxov**, Şua Nasrulla ulı Şäyxov (; *[[1905 yıl]]nıñ [[7 ноябрь|7 noyäbere]], [[Кавказ наместниклыгы|Kavkaz namestniklığı]], [[Нахчыван|Naxçıvan]] — [[1970 yıl]]nıñ [[27 ğinwar]]ı, [[Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı|SSRB]], [[Әзербайҗан Совет Социалистик Республикасы|Äzerbaycan SSR]], [[Бакы|Baqı]]*) — Äzerbaycan sovet teatr rejissörı häm kinorejissörı, Äzerbaycan SSRnıñ atqazanğan artistı (*[[1943 ел|1943]]*). Äzerbaycan xalıq artistı Natavan Säidzadä-Şäyxovanıñ ätise.

## Biografiäse
Şua Nasrulla ulı Şäyxov 1905 yılnıñ 7 noyäberendä Naxçıvan şähärendä Äzerbaycan mäğrifätçese häm teatr eşleklese  ğailäsendä tuğan. Şua Şäyxovnıñ öç qärdäşe bulğan: Asad, Eynulla häm İzzet. 1921 yılda Şäyxovnıñ ätise İrannıñ Räşt şähärendä faciğäle räweştä häläq bulğan. Balalar änisen dä irtä yuğaltqannar. 1937 yılda yuğarı wazıyfalarda eşlägän Şua Şäyxovnıñ abıysı repressiälärgä duçar bulğan häm atıp üterelgän.

Mäskäwdä soñraq repressiälängän rejissör  uqığan, şunıñ öçen ozaq yıllar ezärlekläwlärgä duçar bulğan.  rejissörlıq fakultetın tämamlağan.

Yäş tamaşaçı teatrında häm Füzuli drama teatrında eşlägän. «Ul bulmasın, bu bulsın» (*[[1956 ел|1956]], [[Xösäyen Säidzadä]] belän berlektä*), «Külägälär ürmälilär» (*[[1958 ел|1958]], [[İsmağil Efendiev]] belän berlektä*) häm «Säyer xikäyä» (''1960'') näfis filmnarı rejissörı bulğaн. Şulay uq dokumental’ filmnar töşergän.

1937 yılda Şäyxov citäkçelegendä «Çapayev» (*[[Ленфильм|Lenfilm]], [[1934 ел|1934]]*) näfis filmı urıs telennän äzerbaycan telenä dubläjlanğan. Bu eştä ul waqıttağı kürenekle aktörlar qatnaşqan. Çapayev rolen aktör Mäcit Şamxalov, ä Petkanı Şäyxov üze tawışlandırırğan.

1970 yılnıñ 27 ğinwarında wafat bulğan.

## Şäxsi tormışı

* Xatını — Aliä;
* Ulı — Nazim, kinoinjener;
* Qızı — Natavan, Baqı muzıka akademiäse dotsentı, Äzerbaycan xalıq artistı;
* Qızı — Dağmara, filolog;
* Ulı — Arif, kinorejisser beleme alğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
* 
* 
* 

Төркем:7 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Нахчыванда туганнар
Төркем:27 гыйнвар көнне вафатлар
Төркем:1970 елда вафатлар
Төркем:Бакыда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча театр режиссёрлары
Төркем:Азәрбайҗан театр режиссерлары
Төркем:ССРБ театр режиссёрлары
Төркем:XX гасыр театр режиссёрлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Әзербайҗан кинорежиссёрлары
Төркем:ВГИК тәмамлаучылар
Төркем:Latinça
Nikolay Yakovlev (bolşevik)

**Nikolay Yakovlev**, Nikolay Nikolay ulı Yakovlev (; *[[1886 yıl|1886 yılnıñ]] [[1 август|1]] [[13 avgust|(13) avgustı]], [[Rossiä imperiäse|Rİ]], [[Mäskäw]] — [[1918 ел|1918 yılnıñ]] [[16 noyäber|16 noyäbere]],* ** *yılğasındağı tayga*) — bolşevik, Tum eşçe häm soldat deputatları şähär sovetınıñ berençe räise (''1917''). Seber Sovetlarınıñ Üzäk başqarma komitetı räise (''1918'').

## Biografiäse
Mäskäw osta-zärkän ğailäsendä tuğan. Tanılğan firqä xezmätkäre V. N. Yakovlevanıñ (*[[1885 ел|1885]]—[[1941 ел|1941]]*) abıysı. 

1905 yılda Krasnaya Presnä barrikadalarındağı bäreleşlärdä qatnaşqan, annarı tirän podpolyeda firqä eşen alıp barğan. Şul uq yılda Mäskäw universitetına uqırğa kergän, annarı uquwın taşlağan. 1904 yäki 1905 yılda bolşeviklar firqäsenä kergän. Patşa xökümäte anı daimi räweştä ezärleklägän, küp tapqırlar törmägä utırtqan, sörgengä cibärgän.1911 yılda Yakovlev çit ilgä kitkän, anda Vladimir Lenin belän yaqınlaşqan. Mäskäwgä qaytqaç, Yaqovlev RSDEF(b) Üzäk komitetı utırışuwı buyınça «Наш путь» gäziten çığara başlağan. Patşa xökümäte Yakovlevnı Narım krayına sörgengä cibärgän.

1914—1916 yıllarda  sörgendä yaşägän. Sörgendä Yakovlev RSDEF (b) Üzäk komitetı, Lenin belän daimi elemtädä torğan, patşa samoderjaviesenä qarşı köräşne däwam itkän. 1916 yılnıñ noyäberendä ul armiägä mobilizatsiälängän häm Tumğa cibärelgän. Anda ul soldatlar arasında inqıylabi eş alıp barğan, Xärbi-sotsialistik berlek tözüdä qatnaşqan, Fevral’ inqıylabında qatnaşqan, cämäğät tärtibe häm iminlege komitetı sostavına kergän. Yakovlev RSDEF (b) ÜK Könbatış Seber buyınça wäqälätlese bulğan. 1917 yılnıñ oktäbrendä bertawıştan Tum şähär eşçe häm soldat deputatları Sovetınıñ berençe räise itep saylanğan, şulay uq Tum şähär duması glasnıyı häm räiseneñ iptäşe (urınbasarı) itep saylanğan.

1917 yılnıñ dekäbrennän ul Könbatış-Seber ölkä Sovetı (*[[Омск|Omsk]]*) başlığı bulğan. 1918 yıl başında Yakovlev Tsentrosibir’ räise bulğan. 1918 yılnıñ 26 ğinwarında (*[[8 fevral|8 fevraldä]]*), älege wazıyfada bulğanda, Nikolay Yakovlev Seber ölkä Dumasın häm ul oyıştırğan oyışmalarnı taratu turında qararnı imzalağan. Dumanıñ 20 deputatı qulğa alınğan, irektä qalğannarı ikençe könne Waqıtlı Seber xökümäte tözägän.

Seberdä Sovet xakimiäte waqıtlıça bärep töşerelgännän soñ, Tsentrosibirneñ başqa citäkçeläre (*Şevtsov, Nikitin, [[Födor Lıtkin|Lıtkin]]*) belän bergä Olökma taygasında yäşerengän. 1918 yılnıñ noyäberendä Yakovlev kergän Tsentrosibirçelär törkeme Olökminsk tiräsendäge taygada aq gvardiäçelär tarafınnan basıp alınğan häm urında atıp üterelgän.

## Xäter
Nikolay Yakovlev isemen Tum, Omsk häm Örket uramnarı yörtä.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 

## Sıltamalar

* 
Төркем:13 август көнне туганнар
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:16 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Россия революционерлары
Төркем:Большевиклар
Төркем:Центросибирь комиссарлары
Төркем:Latinça
Николас Кейдж

**Николас Кейдж** (, чын исем — **Николас Ким Коппола** (), *[[1964 ел|1964 елның]] [[7 гыйнвар|7 гыйнвары]], [[Лоң-Бич]], [[Калифорния (штат)|Калифорния]], [[Америка Кушма Штатлары|АКШ]]*) — Америка актеры, кино режиссеры һәм продюсеры. «Оскар» һәм «Алтын Глобус» премиясе лауреаты. Аның роллары диапазоны бик зур: Голливуд блокбастерларыннан һәм фестиваль шедеврларыннан аз бюджетлы комедияләргә һәм уңышсыз проектларга кадәр. Аның фильмнардагы актерлыгының үзенчәлекләре һәм ачык рольнең булмавы Кейджны безнең чорның иң бәхәсле актерларының берсе итте.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1964 елда туганнар
Төркем:7 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:АКШ кинопродюсерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:АКШ кинорежиссёрлары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:Әлифба буена актерлар
Бууза

**Бууза** (, , , ) ― бурят, монголларның традицион ризыгы, шулай ук Иркутск өлкәсендә һәм Байкал арты краенда популяр.

## Тасвирлама
Бууза Кытайның  (, bāozi) ризыгының варианты булып исәпләнә, шуннан ризыкның исеме дә килеп чыккан, ләкин Кытай аналогынан аермалы буларак, буузаларның эчлеге иттән ясала. 

Моннан тыш, баоцзыны һәрвакыт чүпрә камырыннан ясыйлар, бууза өчен ул бары тик камыр төрләренең берсе генә. Монголиядә чүпрә камырыннан ясалган бууз *мантуун бууз* дип атала һәм бәйрәмнәрдә әзерләнә. Ике төре дә бик популяр.

Ризык шулай ук грузин  һәм төрки халыкларның мантылары белән охшаш. Баоцзы һәм мантылар кебек үк, буузалар парда әзерләнә, кагыйдә буларак, бу максатлар өчен махсуслаштырылган позница дип аталган мантоварканың аналогында парда пешерелә. Төп компонентлар буларак, буузаларның эчлеге (фарш) туралган ит һәм суганнан тора. 

Буузалар баоцзы һәм хинкалига охшаш касә формасында, гадәттә, өстә тишеге була. Әзер буузаларның диаметры якынча 5 – 8 см. Әлеге ризыкның 33 бөрмәсе булырга тиеш дип санала. Буузаларны традицион рәвештә кул белән тотып ашыйлар, әзерләгәндә бууза эчендә барлыкка килгән шулпаны, төбеннән тешләп, барлыкка килгән тишек аша эчәләр.

Бурятиядә әлеге ризыкка багышланган конкурслар үткәрелә, анда буузаларны ясыйлар һәм ашыйлар, шуның белән яшьләрне халык мәдәнияте белән дә таныштыралар. 2014 елның 31 гыйнварында узган «Буузын Баяр» конкурсында ашалган буузалар саны буенча (20 меңнән артык) рекорд куела.

Тыва кухнясында бууза () парда әзерләнгән мантының бер төре. Мантылардан камырны ябыштыру формасы белән аерыла: ачык өсле була, монгол буузларына охшаш, әмма кечерәк үлчәмнәре белән аерыла.

## Ризыкның русча исеме
2008 елдан төрле дискуссия мәйданчыкларында Россиядә кабул ителгән исемне (поза) үзгәртү турында бәхәсләр башлана. Поза вариантын *бууза* итеп алыштырырга тәкъдим ителә, әлеге форма фонетик яктан ризыкның бурятча исемен дөресрәк белдерә.

Исемне үзгәртүгә каршы килүчеләр әлеге ризыкның таралу төбәгендә ике исемнең дә куллануына басым ясыйлар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Цыренжапов Г. Ц., Бадуева Е. Б.* Бурятская кухня. — Улан-Удэ: Бурятское книжное издательство, 1991. — 95 с.

## Сылтамалар
* Сайт посвящённый буузам: https://buzy.ru/
* В Улан-Удэ названы победители конкурса «Золотая бууза»
* В столице Бурятии появится памятник буузам (позам)

Төркем:Әлифба буенча ашамлыклар
Төркем:Бурят аш-суы
Төркем:Монгол аш-суы
Төркем:Тыва аш-суы
Төркем:Ит ризыклары
Анений-Ной

**Анений-Ной** (, элек — *Новые Анены*) — Молдова шәһәре, Анений-Ной районы үзәге. Шәһәр Албиница, Бериозки, Хырбовыцул Ноу, Русени һәм Соколени авылларын үз эченә ала.

## Халкы
1973 елда халык саны 6,1 мең кеше тәшкил иткән. 2009 елгы җанисәбе мәгълүматлары буенча халык саны 8403 кеше тәшкил итә.

## Галерея

Файл:Администрация Новых Анен - Донор.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%B4%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BD%D0%B5%D0%BD_-_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80.jpg|Администрация
Файл:Anenii noi road.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Anenii_noi_road.jpg|Шәһәргә керү
Файл:Информационный стенд в Новых Аненах - Донор.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%98%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%B4_%D0%B2_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%85_-_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80.jpg|Мәгълүмат
Файл:Церковь в Новых Аненах - Донор.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%A6%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%B2_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%90%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D1%85_-_%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D1%80.jpg|Чиркәү


## Искәрмәләр

Төркем:Молдавия шәһәрләре
Дания Нәгыйм

**Дания Нәгыйм**, Дания Нурулла кызы Галәветдинова (*[[1991 ел]]ның [[7 май|7 мае]],  [[Балык Бистәсе районы]], [[Югары Тегермәнлек]]*) ― шагыйрә, журналист, 2021 елдан Татарстан язучылар берлеге әгъзасы. Шәйхи Маннур (2024) һәм Муса Җәлил (2025) исемендәге премияләр лауреаты. Татарстан язучылар берлеге идарәсе рәисенең иҗат буенча урынбасары (2025 елның апреленнән 2026 елның 20 февраленә кадәр).
## Тәрҗемәи хәле
1991 елның 7 маенда Балык Бистәсе районы Югары Тегермәнлек авылында дөньяга килә. Үз авылында гомуми урта мәктәпне тәмамлый. Мәктәптә укыганда, олимпиадаларда актив катнаша. Татар һәм рус телләре буенча район күләмендә беренче урыннарны яулый. 2009―2011 елларда Казан сәүдә-икътисад техникумында икътисад бүлегендә белем ала. Аннары Казан кооперация институтында укый.

«Идел» яшьләр үзәгендә яшьләр эшләре буенча белгеч, аннан соң «Шәһри Казан» газетасында журналист булып эшли. Бүгенге көндә «Татарстан» радиосында тапшырулар алып бара. Казанда яши.

## Иҗаты
Беренче шигырьләрен 2нче сыйныфта укыганда ук яза. Шулай ук кечкенәдән мәкаләләре район һәм республика газеталарында дөнья күрә. Мәкалә, шигырь, хикәя, әкиятләре һәм балалар өчен шигырьләре төрле басмаларда: «Авыл офыклары», «Сабантуй», «Идел», «Мәйдан», «Мәдәни җомга», «Шәһри Казан», «Казан утлары», «Сөембикә», «Ирек мәйданы», «Көмеш кыңгырау», «Салават күпере», «Татар дөньясы» газета һәм журналларында басыла. Иҗатына иң беренчеләрдән булып игътибар итүче һәм хәер-фатыйхасын бирүче шагыйрьләр Вазыйх Фатыйхов, Зиннур Мансуров һәм Рәдиф Гаташ була. 

Кайбер шигырьләре, рус һәм азәрбайҗан телләренә тәрҗемә ителеп, антологияләргә кертелә. 

2025 елның апреленнән (Илсөяр Иксанова урынына) 2026 елның 20 февраленә кадәр ― Татарстан язучылар берлеге идарәсе рәисенең иҗат буенча урынбасары (аның урынына яшь шагыйрә Алинә Хисамиева килгән).

## Уңышлары
* Шигырьләре яшь язучыларның «Иделем акчарлагы» (2011) конкурсында Гран-прига, «“Сәләт”кә нур булган йолдызлар» (2014) һәм «Таян Аллага» (2020) бәйгеләрендә 1нче урынга лаек була. 
* Идел-Урал төбәге студентларының «Шигъри Сабантуй» (2013) конкурсында «Сабантуй батыры» исемен яулаган.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― Шәйхи Маннур исемендәге премия ― *«Бөртекләп җыелган гомер» китабы өчен*
* 2025 ― Муса Җәлил исемендәге республика премиясе ― *«Бөртекләп җыелган гомер» шигырьләр китабы һәм «Күңелгә илһам килә» җыентыгындагы шигырьләре өчен*
## Китаплары
Шагыйрәнең ике китабы дөнья күргән: «Галәм агачының яфрагы мин» (2015) исемле шигырьләре җыентыгы һәм, Омск шәһәрендә казарма җимерелеп, хәрабәләр астында калып аякларын югалткан, шуңа да карамастан, бик күп уңышларга ирешкән Рөстәм Нәбиев турында «Бөртекләп җыелган гомер» (2018). Беренчесенә кереш сүзне Татарстанның халык язучысы Ркаил Зәйдулла язган.

## Гаиләсе
Дания ире Илназ белән ике ул тәрбияли: Раян, Нурихан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Нәгыйм Дания. Татарстан Язучылар берлеге

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Казан кооперация институтын тәмамлаучылар
Төркем:Икътисадчылар
Төркем:Шәйхи Маннур премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Ирландия атналыгы

**«Ирландия атналыгы»** — Ирландия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Ирландия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Ирландия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Ирландия һәм Ирландия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 28 ноябрь — 8 декабрь 2023

**Кыйбла:** инглиз, ирланд Википедияләрендә Ирландия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
9 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 1 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Ирландия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Ирландия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Ирландия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Тарих

* Ирландия корольлеге en
* Дублин корольлеге en
* Ирландия Җөмһүрияте (1919—1922) en
* Ирландия ватандашлар армиясе en
* Ирландия милли азатлык армиясе en

### Шәхесләр

* Джон Мур en
* Чарлз Джонстон en
* Чарльз Джервас en
* Джек Райли (хоккейчы) en
* Мауриций О’Брайен де Ласи pl
* Джеймс Диллон (сәясәтче) en
* Лиам Косгрейв en
* Рихард Кассельс ru

### Сәясәт

* Һоумрул en
* Зәңгәр күлмәклеләр ru
* Лейборист фиркасе (Ирландия) en

### Истәлекле урыннар

* Ленстер-һаус ru
*
İrlandiä patşalığı

**İrlandiä patşalığı** (, ) — 1542 yıldan 1800 yılğa qädär bulğan häm böten İrlandiä utrawın bilägän irland däwläte. 1801 yılnıñ 1 ğinwarında İrlandiä häm Böyekbritaniä berläşkännär häm Böyekbritaniä häm İrlandiä Berläşkän Patşalığın tözägännär.

## Däwlät belän idärä itü
Däwlät başlığı bulıp Angliä monarxı torğan. Başqarma xakimiät başlığı häm Angliä patşası wäkile bulıp Lord-Wäkil, soñraq Lord-Leytenant torğan. Bu wazıyfağa, qağidä bularaq, Angliä dvorännarı bilgelängän, gärçä bu urınnı berniçä tapqır irlandlar da bilägän bulsa da. XVIII ğasırda bu post ähämiäte kimi başlağan häm töp rolne İrlandiä General’ Sekretare başqara başlağan. İrlandiä patşalığınıñ qanun çığaru organı bulıp ingliz ürnägendä tözelgän häm Lordlar palatasınnan häm Cämğiätlär palatasınnan torğan ike palatalı parlament torğan. İrlandiä parlamentı wäqälätläre berniçä qanun çığaru aktları belän çiklängän. Başlıça — Poyning Aktı belän.

1693 yıldan katoliklar, şulay uq protestantlıqnıñ baptizm, presviterianlıq häm metodizm kebek tarmaqları wäkilläre parlament sostavına kertelmägän, ä alarnıñ xoquqları şaqtıy däräcädä qanunnar seriäse belän çiklängän, 1728 yıldan 1793 yılğa qädär alarnıñ saylaw xoquqı da bulmağan.

## Monı da qarağız

* İrlandiä tarixı
* İrlandiä parlamentı (tarixi)

## Ädäbiät

* 
* 
* 

## Sıltamalar

* The English in Ireland and the Practice of Massacre  by John Minahane

Төркем:1542 елда нигезләнгән дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:1800 елда юкка чыккан дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:Элекке патшалыклар
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Latinça
Илдар Шиһапов

**Илдар Шиһапов** (*Шиапов*; *[[1944 ел|1944 елның]] [[12 май|12 мае]], [[ССРБ]], [[РСФСР]], [[Горький өлкәсе]], [[Мәдәнә]]*) — музыкант, артист һәм режиссёр. Мәскәү Татар мәдәни үзәгенең сәнгать җитәкчесе, Русиянең атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
Илдар Хәмит улы Шиһапов 1944 елда Горький өлкәсенең Кызыл Октябрь районы, Мәдәнә авылында укытучылар гаиләсендә дөньяга килгән.

Мәскәү циркында, Москонцертның Д. Нурмөхәмәдова оештырган татар коллективында хезмәт куя. 1964 елда Казан консерваториясенә укырга керә. Ләкин беренче семестрдан соң хәрби хезмәткә алына. Ленинград өлкәсендә хезмәт итә. Аннары Ленинград дәүләт театр, музыка һәм кинематография институтына (ЛГИТМиК), оперетта һәм режиссёрлык бүлекләренә укырга керә, 1972 елда тәмамлый.

1972—77 елларда Казанда эшли. Татарстан филармониясенең баш режиссёры, Муса Җәлил исемендәге Татар Дәүләт Опера һәм Балет театрының артисты. 1973 елда филармониянең бик популяр «Яшьләр ревю» программасын куя.

1977—84 елларда И.Шиһапов Бөтенсоюз радио һәм Үзәк телевидениедә солист булып эшли, Братиславада радиоязмалар халыкара конкурста катнаша. 1979—80 елда — Мөхәммәт Миначев оештырган үзешчән татар хоры белән эштән тыш вакытында шөгыльләнә. Бу коллективта Хәния Халидуллина, Вәлит Яруллин, Рафаэль Курамшин сәхнәдә беренче адымнарын ясыйлар.

1984 елдан — Москонцерт артисты.
1985—91 елларда композитор Сәяр Хәбибуллин Москонцерт каршында оештырган «Хыял» ансамблендә эшли, программалар әзерли һәм биюләр куя. Биредә җырчылар Роза Хәбибуллина, Наилә Фатехова, артистлар Надир Сатдинов, Бәрхет Гәрәй тәшкил иткән көчле коллектив туплана.

«Хыял» яшәүдән туктагач, «Тальян» эстрада-фольклор шоу-төркемен оештыра. Ул төркем соңрак Мәскәү Татар мәдәни үзәгенә керә. 2013 елдан И.Шиһапов — Әсәдуллаев йорты каршында эшләп килгән Татар мәдәни үзәкнең сәнгать җитәкчесе. 30 елдан артык Мәскәү Сабантуйларының алышынмас баш режиссёры була.

## Дәрәҗәле исемнәре
* Россия Федерациясенең атказанган артисты (1999).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Л. Сетдикова.* Куда уж нам, деревенским…  // Татар дөньясы. № 5 (6364) 2014.

Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Россиянең атказанган артистлары
Төркем:Музыкантлар
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе
Төркем:Санкт-Петербург дәүләт театр сәнгате академиясен тәмамлаучылар
Konnaxt Cömhüriäte

**İrlandiä Cömhüriäte** (yışraq **Konnaxt Cömhüriäte** dip atala) — 1798 yılda Konnaxt provinsiäse territoriäsendä 1798 yılğı irland kütäreleşe barışında Fransiä xärbi yärdäme belän «Berläşkän irlandlar» xäräkäte tarafınnan tözelgän irland däwläte. 

## Tarixı
1798 yılnıñ iyünendä İrlandiädä Angliägä qarşı kütäreleş başlanğan. Direktoriä Jan Yumber citäkçelegendäge 1000 soldattan torğan xärbi ekspeditsiä cibärgän. 22 avgustta Fransiä ekspeditsiäse Konnaxtqa kilgän, anda baş kütärüçelär oträdları belän quşılğan (şunan soñ anıñ ğäskärläre sanı ber mäğlümat buyınça 2000 keşe, ä ikençeläre buyınça 6000 keşe täşkil itkän). 27 avgustta berläşkän fransuz-irland köçläre Kastlbar yanında britannarnı tar-mar itkän. Näticädä Konnaxt provinsiäseneñ tönyaq öleşe basıp alınğan häm Konnaxt Cömhüriäte iğlan itelgän. Anıñ prezidentı Con Mur bulğan. 8 sentäberdä Ballinamakk yanındağı bäreleş bulğan, anda fransuz-irland ğäskärläre tar-mar itelgän. Bu cömhüriätne yuq itügä säbäp bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1798 елда юкка чыккан дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:Ирландия тарихи дәүләтләре
Төркем:1798 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:Latinça
Çarlz Conston

**Çarlz Conston** (; *[[1867 yıl]]nıñ [[17 fevral]]e, [[Төньяк Ирландия|Tönyaq İrlandiä]], [[Даун (графлык)|Daun graflığı]] — [[1931 yıl]]nıñ [[16 oktäber]]e, [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Нью-Йорк|Nyu-York]]*) — İrlandiä-Amerika teosofı, jurnalistı, yazuçısı, sanskritologı.

## Biografiäse
Çarlz Conston Tönyaq İrlandiäneñ Daun graflığında Daunpatriktan yıraq tügel tuğan. Dublinda W. B. Yeyts häm D. W. Rassell belän bergä Erazmus Smit urta mäktäbendä uqığan. 1885 yılda alar Dublin Germetik cämğiatenä nigez salğannar, soñraq ul Teosofiä cämğiateneñ İrlandiä seksiäsenä üzgärtelgän.

1887 yılda Dublindağı Triniti-kollecnı tämamlağannan soñ Conston Londonğa küçengän, anda Y. P. Blavatskaya belän oçraşqan. 1888 yılda Conston Blavatskayanıñ bertuğannıñ qızı V. V. Jelixovskayağa öylängän. Ozaqlamıy Çarlz Hindstanda däwlät xezmätendä magistrat yärdämçese bulıp eşli başlağan, läkin yıl yarımnan soñ meditsina kürsätmäläre buyınça eştän kitärgä mäcbür bulğan.

1896 yılda Çarlz häm anıñ xatını Quşma Ştatlarğa emigratsiälängän. Ul Nyu-Yorkta jurnalist bulıp eşli başlağan. Könçığış tematikasına mäqälälär bastırğan. Kolumbiä universitetında leksiälär uqığan, urıs, alman häm sanskrit tellärennän kitaplar tärcemä itü belän şöğellängän. Bernikadär waqıt İrlandiä ädäbi cämğiateneñ Nyu-York bülege prezidentı bulğan.

## Bibliografiäse

* **' (1892)
* **' (1899)
* "How Count Tolstoy Writes?" (1899)
* "Helena Petrovna Blavatsky" (1900)
* **' (1901)
* **' (1902)
* **' (1908)
* **' (1912)
* "" (1916)
* "" (1917)
* "" (1917)
* "" (1917)
* "" (1918)
* "" (1918)
* "" (1918)
* "" (1918)
* "" (1918)
* *[https://books.google.ru/books?id=IAHIswEACAAJ Hidden Wisdom V. 1: Collected Writings of Charles Johnston]* (2014)
* *[https://books.google.ru/books?id=BAXfswEACAAJ Hidden Wisdom V. 2: Collected Writings of Charles Johnston]* (2014)
* *[https://books.google.ru/books?id=t6bftAEACAAJ Hidden Wisdom V. 3: Collected Writings of Charles Johnston]* (2014)
* *Hidden Wisdom V. 4: Collected Writings of Charles Johnston* (2014)

; Sanskrit telennän tärcemälär

* ** (1897)
*  (1912)

## Añlatmalar

## İskärmälär



## Ädäbiät

* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Нью-Йоркта вафатлар
Төркем:Ирландия журналистлары
Төркем:Ирландия язучылары
Төркем:АКШ журналистлары
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:АКШ санскритологлары
Төркем:Теософлар
Төркем:Эзотериклар
Төркем:Оккультистлар
Төркем:Latinça
Angerfist

**Дэнни Мэслин** (*; [[1981 ел|1981 елның]] [[20 июнь|20 июне]], [[Нидерланд]], [[Алмере]]*), **Angerfist** буларак күбрәк билгеле — һардкор-музыкант һәм DJ. 

2017 елда DJ Magazine версиясе буенча дөньяның иң яхшы диджейлары исемлегендә 40-нчы урынны алган.

## Сәхнә биографиясе
Аның карьерасы 2001 елда башлана, ул үзенең демо язмасын BZRK Records башлыгы DJ Buzz Fuzz’га күзәтүенә җибәргән. Лейбл хуҗасы һәм диджейга җибәрелгән язма ошаган, һәм ул Дэннига *Menace II Society* һәм *Angerfist* псевдонимнары астында чыккан беренче EP’ләр чыгарырга ярдәм иткән. Шулай ук ул *Kid Morbid* һәм *Bloodcage* псевдонимнары астында альбомнар чыгарган. 

Angerfist 2014 елның ноябрендә «The Deadfaced Dimension» исемле альбомын чыгарган. 2015 елда Angerfist «Raise & Revolt» дип аталган альбом чыгарган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми сайт

Төркем:Диджейлар
Mauritsiy O’Brayen de Lasi

**Mauritsiy O’Brayen de Lasi** (; *[[Rossiä imperiäse|Rİ]], [[Августово (утар)|Avgustovek]] — [[1978 yıl|1978 yılnıñ]] [[23 iyül|23 iyüle]], [[Польша Халык Республикасы|Läxstan Xalıq Respublikası]], [[Варшава|Varşava]]*) — Lassi näselennän bulğan Läxstan cämäğät eşleklese, Grodno prezidentı (*[[1930 ел|1930]]—[[1933 ел|1933]]*).

## Biografiäse
1881 yılda Avgustovek utarında Grodno yanında irland Aleksandr O’Brayen de Lasi häm läx Gabriela Radovitskayanıñ graf ğailäsendä tuğan. Riga texnik universitetınıñ awıl xucalığı fakultetın tämamlağan. Uqu waqıtında 1911 yılda «Arkoniä» studentlar akademiä oyışmasına kergän. Berençe bötendönya suğışı waqıtında xalıqara Qızıl Xaç eşçänlegendä qatnaşqan. Ädis rayonında eşlägän Räsäy sanitar poyezdı komendantı bulğan. Şul uq waqıtta Nadejda Drutskaya belän tanışqan, alar 1917 yılnıñ noyäbrendä Mäskäwdä öyläneşkännär.

Watandaşlar suğışı waqıtında Mäskäwdä bulğan. 1918 yılda Grodno yanındağı Avgustovekqa qaytqan, anda xatını belän 1939 yılğa qädär yaşägän. 1930 yılda Grodno prezidentı itep saylanğan. Bu wazıyfanı 1933 yılğa qädär başqarğan. 1939 yılnıñ sentäberendä Grodno povätınıñ awıl xucalığı inspektorı itep bilgelängän. İkençe bötendönya suğışı başlanğannan soñ Varşava yanında urnaşqan. Gestapo tarafınnan qulğa alınğan, läkin xatını tıqşınuwınnan soñ azat itelgän.

Terentsiy O’Brayen de Lasi häm Patrik O’Brayen de Lasinıñ qärdäşe bulğan.

1978 yılnıñ 23 iyülendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Nadzieja Drucka, Trzy czwarte…: wspomnienia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1977.

Төркем:IV дәрәҗә Георгий тәресе кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Гродно
Төркем:Latinça
Золотоордынское обозрение

**Золотоордынское обозрение** (; ) ― фәнни журнал, Алтын Урда һәм татар ханлыклары тарихына багышланган халыкара рецензияләнә торган гыйльми басма.

Журналның төп бурычы ― координация һәм төрки-татар тарихы проблемалары буенча фәнни тикшеренүләрне халыкара дәрәҗәдә популярлаштыру. Журнал битләрендә Алтын Урда һәм татар ханлыклары тарихын өйрәнүгә кагылышлы тарихи, историографик һәм чыганаклар характерындагы фәнни басмалар басыла.

Журнал 2013 елдан Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтының чыгарыла. Журнал рус һәм инглиз телләрендә Россия һәм чит ил авторларының элек басылмаган, оригиналь мәкаләләрен бастыра. «Алтын Урда күзәтүе» шулай ук яңа фәнни басмаларны (монографияләр, академик басмалар) тикшерүгә зур игътибар бирә, ул рецензияләр форматында башкарыла. Барлык публикацияләр рецензияләнә, рус һәм инглиз телләрендә резюме белән тәэмин ителә. 

## Тарих

Журнал 2013 елның апрелендә нигезләнгән. 2013 елның 9 июлендәге ФС77-54682 номерлы ПИ Массакүләм мәгълүмат чараларны теркәү турында таныклык Роскомнадзор тарафыннан бирелгән.

2023 елның 31 октябрендә Шиһабетдин Мәрҗани исемендәге Тарих институтында «Золотоордынское обозрение»фәнни журналының 10 еллык юбилеен билгеләп үттеләр.

## Баш мөхәррирләр
* 2013 елдан ― Илнур Мидхәт улы Миргалиев

## Редакция коллегиясе
* Салихов Радик Рим улы (*[[Рәсәй]]*)
* Спиней Виктор (*[[Румыния]]*)
* Карпов Сергей Павел улы (*[[Рәсәй]]*)
* Шамилоглы Юлай  (*[[АКШ]]*)
* Джемиль Тасин (*[[Румыния]]*)
* Иванич Мария (*[[Маҗарстан]]*)
* Мэй Тимоти (*[[АКШ]]*)
* Ди Козмо Никола (*[[АКШ]]*)
* Зайцев Илья Владимир улы (*[[Рәсәй]]*)
* Крамаровский Марк Григорий улы (*[[Рәсәй]]*)
* Гальперин Чарльз (*[[АКШ]]*)
* Кемалоглу Ильяс (*[[Төркия]]*)
* Горский Антон Анатолий улы (*[[Рәсәй]]*)
* Узелац Александар (*[[Сербия]]*)
* Маслюженко Денис Николай улы (*[[Рәсәй]]*)
* Иванов Владимир Александр улы (*[[Рәсәй]]*)
* Беляков Андрей Василий улы (*[[Рәсәй]]*)
* Почекаев Роман Юлиан улы (*[[Рәсәй]]*)
* Тимохин Дмитрий Михаил улы (*[[Рәсәй]]*)
* Әхсәнов Әнвәр Васыл улы (*[[Рәсәй]]*)

## Рубрикалар
* Алтын Урданың элгәрләре;

* Алтын Урда цивилизациясе һәм Алтын Урдадан соңгы киңлек;

* Татар ханлыклары тарихы;

* Чыңгыз дәүләтләре тарихы;

* Татар тарихы контекстында (XVI-XVII гасыр) Мәскәү дәүләте белән кушылу чорында Идел-Урал, Себер һәм Кара диңгез янындагы далалар;

* Алтын Урда киңлегеннән читтә татар сәясәтчеләре;

* Төрки-татар тарихының чыганак белеме һәм татар (Алтын Урда һәм Кырым ханлыгы) нумизматикасы;

* Бүгенге дөньяда урта гасыр төрки-татар тарихына тарихи карашлар;

*Төп фәнни вакыйгалар хроникасы (конференцияләр, басмалар).

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан журналлары
Төркем:Фәнни журналлар
Төркем:Русча журналлар
Houmrul

**Houmrul** (, «üzidärä») — XIX—XX ğasırlar çigendä İrlandiä avtonomiäse öçen xäräkät. Utraw östennän Britaniä suverenlığın saqlap, üz parlamentın häm üzidärä organnarın, yäğni dominion statusına oxşaş statusnı küzdä totqan.

Programma 1869 yılda irland liberalı Ayzek Batt tarafınnan täqdim itelgän. 1870 yılda ul  nigez salğan, 1873 yılda bu oyışma  üzgärtelgän. 1874 yılda 60 houmruler Britaniä parlamentı äğzası bulğan. Houmrulerlar liderı  bulğan.

Liberal’ firqä liderı Wilyam Yuart Gladston houmrulerlar belän berlekkä kergän häm ike tapqır (1886 häm 1893 yıllarda) parlamentta Houmrul turında bill (houmrul turında berençe qanun proyektı, houmrul turında ikençe qanun proyektı) täqdim itkän, läkin ike tapqır da bill liberallar öleşe (1890 yılda näq menä Houmrul mäs’äläse arqasında bülengännär) häm konservatorlar basımı astında uñışsızlıqqa oçrağan.

1912 yılda liberal’ xökümät ike yıl eçendä öç tapqır lordlar palatası tarafınnan kire qağılğan houmrul turında billne yañadan kertkän. Houmrul öçen xäräkät Olster protestantları arasında qatı qarşılıq tudırğan, alar yunionistlar qorallı oträdların (uniäne saqlaw tarafdarları) tözägännär.

Ämmä anıñ kertelüe suğış tämamlanğançığa qädär kiçekterelgän häm Tönyaq İrlandiäne qanun köçennän alıp taşlawçı östämä akt belän ozata baraçaq digän şart barğan.

Suğış tämamlanğaç, xäkimiätkä kilgän yarım räsmi şinfeynerlar firqäse houmrul turında aktnı tanudan baş tartqan häm üz maqsatın İrlandiä bäysezlegen iğlan itkän, ul 1921 yılnıñ 6 dekäbrendä Böyekbritaniä tarafınnan tanılğan. Moña qädär xäräkät citäkçelären citdi, ämmä ozaqqa suzılmağan ezärlekläwlär bulğan.

## Ädäbiät

* 
## Sıltamalar

* Ирландия: Гомруль  // Энциклопедия «Кругосвет»
* Акт об ирландском правительстве 1920 года, первоначальный текст
* Акт об ирландском правительстве 1920 года, утверждённый текст 

Төркем:Ирландия тарихы
Төркем:Latinça