Татарстан Җөмһүриятенең Милли китапханәсе

***' (, ) —  баш [[китапханә]]се, [[татар теле|татар]], [[рус теле|рус]] һәм чит телләрдә чыккан басмаларның тупланмасы. 3,3 ''млн'' документны (шул исәптән [[татар теле]]ндә 120 ''мең'', чит телләрдә 100 ''мең'') эченә ала .
 



== Тарих ==
 


[[1830 ел]]да [[Казан]] [[шәһәр]]ендә җәмәгать китапханәсе ачылачагы турында карар кабул ителә, ләкин китапханә ачылмый кала.
[[1844 ел]]да «''[[Казан губернасы]] хәбәрләре''» [[газета]]сының бүлек мөхәррире Николай Иванович Второв, хезмәткә [[Санкт-Петербург]]га күчеп китәр алдыннан, әтисе – туган якны өйрәнүче [[:ru:Второв, Иван Алексеевич|Иван Алексеевич Второв]]ның шәхси китапханәсен — ''903'' исемдәге ''1908'' томлык китап һәм вакытлы матбугат җыелмасын — [[Казан]] [[шәһәр]]енә бүләк итә. Китаплар күп еллар үзләренең лаеклы урынын таба алмый.

[[1865 ел]]ның [[10 гыйнвар|10]] ([[24 гыйнвар|24]]) [[гыйнвар]]ында китапханә ачыла. Бу [[шәһәр]] [[халык|халкы]] өчен зур вакыйгага әверелә, беренче [[атна]]сында ук йөздән артык укучыны үзенә җәлеп итә. Ул чорда [[йорт]]ларында шәхси китапханә туплаган зыялылар шактый була, китапханә ачылгач, алар да китаплар тапшыралар. Җәмәгать китапханәсенең көннән-көн үсә, укучыларының арта баруын «''[[Казан губернасы]] хәбәрләре''» [[газета]]сы яктыртып, укучыларны китапханәгә тартып тора.

[[1905 ел]]да китапханәдәге китаплардан файдалану тәртибе турында [[Казан|шәһәр]] думасы карар кабул итә. [[Николай I]]нең махсус күрсәтмәсе нигезендә, каталог тикшерелеп торыла. Эчке эшләр министрлыгының «тыелган китаплар» исемлеге  төзелә.

[[1917 ел]]дан «Үзәк губерна китапханәсе» дип йөртелә башлый.

Казанның җәмәгать китапханәсе баштагы чорда ''хәзерге'' [[Казан]] мэриясе бинасында урнаша, [[1919 ел]]дан үз бинасында (''Кирмән урамы, 33''). [[Карл Маркс урамы (Казан)|Карл Маркс урамы]]нда филиалы бар.

[[1923 ел]]дан исеме - «Үзәк шәһәр китапханәсе».

[[1920 ел]]да аңа [[Владимир Ленин|В.И. Ленин]] исеме бирелә.

== Мөселманнар өчен филиал ==
[[Татар]]-[[ислам|мөселман]] зыялылары милли [[ислам|мөселман]] китапханәсе ачу кирәклеге турында кайгырта. [[1906 ел]]ның [[2 гыйнвар]]ында тел галиме [[Әхмәтһади Максуди]] тырышлыгы белән [[ислам|мөселманнар]] өчен филиал — «''[[Көтепханәи Исламия]]''» — ачыла. Ул әүвәл [[Казан]]дагы [[Печән базары]]ндагы [[Кәримовлар]] [[йорт]]ында, аннары «Болгар» кунакханәсенең өченче катында урнаша. Китапханәдә ''915'' исемдә ''1 277'' данә китап исәптә тора. Бирегә, [[ислам|мөселман]] кануннары буенча, бары тик [[ир-ат]]лар гына йөрергә хокуклы дип табыла. Даими йөрүчеләр — [[Габдулла Тукай|Г. Тукай]], [[Фатих Әмирхан|Ф. Әмирхан]], [[Фәтхи Бурнаш|Ф. Бурнаш]], [[Нәкый Исәнбәт|Н. Исәнбәт]], [[Бакый Урманче|Б. Урманче]].
* [[1913 ел]]ның [[25 ноябрь|25 ноябреннән]] [[ислам|мөселман]] [[хатын-кыз]]лары ял көннәрендә китапханәнең филиалына йөрергә рөхсәт алалар. 
* [[1919 ел]]да «5 нче шәһәр китапханәсе» исемен ала.
* [[1922 ел]]дан «[[Мулланур Вахитов|М. Вахитов]] исемендәге Үзәк шәрык китапханәсе». Биредә [[Мирхәйдәр Фәйзи]] эшли. Татар халкы арасында аң-белем тарату эшләре, төрле китап күргәзмәләре, әдәби-музыкаль кичәләр еш оештырыла. 
* [[1929 ел]]да Үзәк шәһәр китапханәсе белән берләштерелә.
[[Казан]]да Беренче китапханәчеләр корылтае (''[[1919]], [[июль]]''), [[Идел|Идел буе]] китапханәчеләренең 3 нче корылтае  (''[[1925]]'') үткәрелә.

== Яңа заман ==
* [[1965 ел]]дан «Республика фәнни китапханәсе» дип атала. 
* [[1991 ел]]да «Милли китапханә» исемен ала.
[[Разил Вәлиев]]:

Бүген биредә ике дистәдән артык бүлек бар: «Укучыларга хезмәт күрсәтү», «Китап туплау», «Мәгълүмат-библиография», «Чит телләрдәге әдәбият», «Фәнни-методик», «Күргәзмәләр һәм мәдәни программалар», «Автоматлаштыру-компьютерлаштыру»,  «Татар әдәбияты һәм туган якны өйрәнү бүлеге», «Кулъязмалар һәм сирәк китаплар бүлеге» ([[1992 ел]]да ачыла, ''бүлек җитәкчесе'' - Айрат Заһидуллин) һ.б. Кулъязмаларның электрон вариантлары (''күчерелмәләре'') булдырыла.

* [[2021 ел]]да озак ябылып торганнан соң китапханә 2018дә урамга куып чыгарылган [[Казан милли мәдәни үзәге]]нең бинасында эшен яңадан башлый.

== «Ел китабы» бәйгесе ==
[[1986 ел]]дан башлап «Ел китабы» республика бәйгесе оештырыла: әлеге чара [[татар әдәбияты]]н, [[татар]] [[язучы]]сын укучыларга танытуда бер алым.
* [[1995 ел]]дан маркетинг, халыкара һәм төбәкара китап алмашу бүлекләре ачыла.  
* [[1996 ел]]да китапханә үзенең «Милли китап» дип аталган нәшриятын оештыра. Биредә укучылар өчен кирәк булган библиографик кулланмалар, төрле белешмәләр, социологик тикшеренү материаллары һ.б. нәшер ителә.  
* [[1996 ел]]дан [[татар|татар теле]] һәм [[рус теле|рус]] телләрендә «''Китапханә хәбәрләре''» дип аталган фәнни-гамәли журнал чыга. Елга ике тапкыр дөнья күрә. 
Китапханәдә 238 хезмәткәр эшли, елына якынча 35 ''мең'' укучыга хезмәт күрсәтелә, 1 ''млн'' 450 ''мең'' китап бирелә. Китапханә тулысы белән [[Санак|компьютер]] челтәренә тоташтырылган, «Татарстан Республикасының электрон китапханә каталогы» эшләп килә.
 
Милли китапханә [[Россия]] китапханәләр ассоциациясенең тулы хокуклы әгъзасы. Чит илләр белән китап алмашу оештырылган. Китапханә [[1998 ел]]да кабул ителгән «Китапханәләр һәм китапханә эше турында»гы [[Татарстан Республикасы]] кануны нигезендә эшли.

Китапханәнең девизы – «Укы. Уйла. Сөйлә».
 
Фондларда ***3 300 000*** документ (''китаплар, газета-журналлар, патентлар, аудио-видео язмалар, электрон басмалар'') склана, шуларның ***120 000*** е — [[татар теле]]ндә.

== Бина ==

Милли китапханәнең мәйданы нормативлардан сигез тапкырга кимрәк. Милли китапханәгә яңа бина төзү — бүгенге көннең төп таләбе.
* [[2007 ел]]да [[Казан]] мэриясе заказы белән [[Голландия|Һолландия]] мигъмары [[:ru:Эрик Ван Эгераат|Эрик Ван Эгераат]] ***авангард**' стилендә бина проектлый, ләкин икътисадый кризис проектны тормышка ашырырга комачаулый. 
* 2011 елда «Антика» компаниясе үз проектын тәкъдим итә.
Сөембикә Җиһаншина:

* Китапханә өчен «Казан» милли-мәдәни үзәге бинасын (В. И. Ленин музееның элеккеге Казан филиалы) реконструкцияләү карары кабул ителә. Яңа бинада китапханә 2020 елның 1 сентябрендә күченеп бетеп, тантаналы төстә ачыла. 2021 елның 20 мартында укучыларны кабат кабул итә башлый.

## Кызыклы факт
* 2021 — Татарстан Республикасы Милли китапханәсе бинасы ArchDaily & Strelka Award 2021 премиясенең «Ел бинасы 2021» номинациясендә җиңүчеләр өчлегенә кергән

## Шәхесләр
### Җитәкчеләре

* 1865-1887 И.П. Павлов
* 1906-1918 Закир Сәет-задә
* 1908-1911 А.И. Войцеховский
* 1919-1922 Д. Калинин
* 1923 Н. Семенов
* 1923-1939 А. Гомәров
* 1935 Никулин

* 1938-1939 Г. Жданов
* 1939-1962 Рәисә Зариф кызы Мөхетдинова
* 1962-1986 Маһирә Харрис кызы Делешова.
* 1986-2000 Разил Исмәгыйль улы Вәлиев
* 2000-2015 Наил Әкрам улы Камбиев
* 2015 елдан Сөембикә Разил кызы Җиһаншина (Вәлиева)
* 2020 елның 1 сентябреннән Тимерҗанова Мәдинә Фатыйх кызы

 
### Танылган хезмәткәрләре

## Моны да карагыз
* Ушкова йорты

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
# Гөлзада Бәйрәмова. Милли китапханә: үткәне, бүгенгесе, киләчәге. «Казан утлары», 2015 ел, 10 нчы сан.
# Сөембикә Җиһаншина. Милли китапханә – республикабыз горурлыгы. «Мәйдан», 2015 ел, 10 нчы сан.
# Вехи истории Национальной библиотеки Республики Татарстан: Казанская городская публичная библиотека. Казан: Милли китап, 2015.
# Милли китапханә: үткәне, бүгенгесе, киләчәге    

## Сылтамалар
*  Китапханәнең рәсми сайт  ы

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Милли китапханәләр
Төркем:Казан китапханәләре