open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәт

**Элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәт** (, Роскомнадзор) — Россия Федерациясе элемтә министрлыгына буйсынган Россиянең дәүләт органы.

## Корылыш
#Үзәк федераль округы буенча идарәсе
#Белгород өлкәсе буенча идарәсе
#Брянск өлкәсе буенча идарәсе
#Владимир өлкәсе буенча идарәсе
#Воронеж өлкәсе буенча идарәсе
#Иваново өлкәсе буенча идарәсе
#Калуга өлкәсе буенча идарәсе
#Кострома өлкәсе буенча идарәсе
#Курск өлкәсе буенча идарәсе
#Липецк өлкәсе буенча идарәсе
#Орел өлкәсе буенча идарәсе
#Рязань өлкәсе буенча идарәсе
#Смоленск өлкәсе буенча идарәсе
#Тамбов өлкәсе буенча идарәсе
#Тверь өлкәсе буенча идарәсе
#Тула өлкәсе буенча идарәсе
#Ярославль өлкәсе буенча идарәсе
# Төньяк-Көнбатыш федераль округы буенча идарәсе
#Карелия Республикасы буенча идарәсе
#Коми Республикасы буенча идарәсе
#Архангельск өлкәсе һәм Ненец автоном округы буенча идарәсе
#Вологда өлкәсе буенча идарәсе
#Калининград өлкәсе буенча идарәсе
#Мурманск өлкәсе буенча идарәсе
#Новгород өлкәсе буенча идарәсе
#Псков өлкәсе буенча идарәсе
#Көньяк федераль округы буенча идарәсе
#Волгоград өлкәсе һәм Калмык Республикасы буенча идарәсе
#Әстерхан өлкәсе буенча идарәсе
#Ростов өлкәсе буенча идарәсе
#Кырым Республикасы һәм Севастополь буенча идарәсе
#Төньяк-Кавказ федераль округы буенча идарәсе
#Чечен Республикасы буенча идарәсе
#Дагыстан Республикасы буенча идарәсе
#Ингушетия буенча идарәсе
#Кабарда-Балкар Республикасы буенча идарәсе
#Карачай-Черкес Республикасы буенча идарәсе
#Төньяк Осетия – Алания буенча идарәсе
#Идел буе федераль округы буенча идарәсе
#Башкортстан Республикасы буенча идарәсе
#Мари Иле Республикасы буенча идарәсе
#Мордовия буенча идарәсе
#Татарстан Республикасы буенча идарәсе
# Пермь ягы буенча идарәсе
#Чуаш Республикасы буенча идарәсе
#Удмурт Республикасы буенча идарәсе
#Киров өлкәсе буенча идарәсе
#Ырынбур өлкәсе буенча идарәсе
# Пенза өлкәсе буенча идарәсе
# Самара өлкәсе буенча идарәсе
# Сарытау өлкәсе буенча идарәсе
# Ульяновск өлкәсе буенча идарәсе
#Урал федераль округы буенча идарәсе
#Курган өлкәсе буенча идарәсе
#Төмән өлкәсе, ХМАО-Югра һәм Ямал-ненец автономияле округы буенча идарәсе буенча идарәсе
#Чиләбе өлкәсе буенча идарәсе
#Себер федераль округы буенча идарәсе
#Енисей идарәсе  буенча идарәсе
#Бурятия Республикасы буенча
#Алтай крае һәм Алтай Республикасы
#Байкал арты крае буенча идарәсе
#Иркутск өлкәсе буенча идарәсе
#Кемерово өлкәсе буенча идарәсе
#Омск өлкәсе буенча идарәсе
#Томск өлкәсе буенча идарәсе
#Ерак Көнчыгыш федераль округы буенча идарәсе
#Саха (Якутия)Республикасы буенча идарәсе
#Камчат ягы буенча идарәсе
#Примор ягы буенча идарәсе
#Амур өлкәсе буенча идарәсе
#Магадан өлкәсе һәм Чукот автоном округы буенча идарәсе

## Шулай ук карагыз

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россия Федерациясе федераль хезмәтләре
Әнәс Хәсәнов (1937)

**Әнәс Хәсәнев** (Әнәс Габбас улы Хәсәнев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БРның атказанган юристы, Башкортстан эчке эшләр министры (1990-1995).
Анатолий Хохлов

**Анатолий Хохлов** (Анатолий Иван улы Хохлов, ,  — , ) — Советлар Берлеге Каһарманы (1943). Польша территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
## Искәрмәләр
Алексей Храмов

**Алексей Храмов** (Алексей Васили улы Храмов, ,  — , ) — рәссам, БАССРның атказанган рәссамы (1974).
Эвелина Хромченко

**Эвелина Хромченко** (Эвелина Леонид кызы Хромченко, ,  — , ) — журналист, кино актеры, телеалыпбаручы һәм язучы.
Василий Хрущев

**Васили Хруччов** (Васили Михаил улы Хруччов, ,  — , ) — СССР галиме, электротехник, профессор, УССР ФА академигы (1939), УССР ФА энергетика институты директоры (1939-?).
Александр Цветаев

**Александр Светаев** (Александр Александр улы Светаев, ,  — , ) — СССР географы, педагог, педагогия фәннәре нәмзәде (1954).
Гранит

**Гранит** (лат. granum — бөртек), ачы составлы интрузив магматик тау токымы. Кварцтан (20-40%, сирәгрәк — 60% ка чаклы) һәм биотит, мусковит, мөгез обманкасы һәм башка кушылмалары булган (5-10% ка чаклы) кыр шпатыннан тора. Хаклар: Bella White (полиров.) 600*600*20мм - 2400 сум/м2.

## Яткылыклар
*Башкорт мегантиклинориендә (Рябиновка, Әхмәр массивлары)
*Уралтау зонасында (Барангол, Мазар) һәм Магнитогорски мегантиклинориендә (Ахун, Мансур). Учалы районындагы Мансур гранит яткылыгын Мансур төзелеш материаллары комбинаты файдалана.
## Искәрмәләр

Төркем:Төзү материаллары
Төркем:Магмалы тау токымнары
Елена Цветкова

**Елена Светкова** (Елена Яков кызы Светкова, ,  — , ) — опера җырчысы (лирик-драматик сопрано), педагог.
Владимир Цедербаум

**Владимир Седербаум** (Владимир Осип улы Седербаум, ,  — , ) — социал-демократ, меньшевик, берләшкән Россия социал-демократик эшчеләр фиркасенең (РСДРП(о)) үзәк комитеты әгъзасы (1917).
Цви Целман

**Сви Селман** (, ,  — , ) — идиш һәм иврит телләрендә иҗат иткән язучы.
Петр Цыпнятов

**Пөтр Сыпнәтов** (Пөтр Фөдор улы Сыпнәтов, ,  — , ) — фирка эшлеклесе, БК(б)Фнең Башкортстан өлкә комитетының авыл хуҗалыгы бүлеге мөдире (1937), БАССР буенча СССР ЭЭХКның махсус «өчлеге» әгъзасы (1937).
Владимир Чариков

**Владимир Чариков** (Владимир Пөтр улы Чариков, ,  — , ) — хоккейче, тренер, «Салават Юлаев» хоккей клубы башлыгы (1999-2010).
Корбанторды Чарыев

**Корбанторды Чарыев** (, ,  — , ) — актер, театр рәссамы, БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (2004), БР милли яшьләр театрының баш рәссамы (1998-2000).
Владимир Черкасов (1918)

**Владимир Черкасов** (Владимир Иван улы Черкасов, ,  — , ) — Советлар Берелеге каһарманы (1943, үлеменнән соң). Беларус территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
Виктория Чернова

**Виктория Чернова** (Виктория Владимир кызы Чернова, ,  — , ) — РФ спортчысы (җиңел атлетикачы, чаңгычы), РФның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1998), РФның атказанган спорт остасы (2001), 2000 елгы җәйнге Паралимпия уеннарының бронза мидәле иясе.
Николай Черных (1924)

**Николай Черных** (Николай Андрей улы Черных, ,  — , ) — Советлар Берелеге каһарманы (1943). Украина территориясендәге сугышларда күрсәткән батырлыклар өчен бүләкләнгән.
## Искәрмәләр
Юрий Чуркин

**Юри Чуркин** (Юри Васили улы Чуркин, ,  — , ) — инженер, химик-технолог, БР ФАның мөхбир әгъзасы (1995), техник фәннәр дуктыры (1980), профессор (1986), БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1989), СССРның нифет эшкәртү һәм нифет химиясе сәнәгате әтличниге (1966), СССР МШ премиясе лауреаты (1970).

Төркем:Химиклар
Фазыйл Шаһимәрданов

**Фазыйл Шаһимәрданов** (Фазыйл Вәлиәхмәт улы Шаһимәрданов, ,  — , ) — совет фирка-дәүләт эшлеклесе, БАССР ХКШ рәисе (1937-1940), РСФСР җирле сәнәгать халык комиссары урынбасары (1940-1941), Куйбышев өлкә шурасы башкарма комитеты рәисенең 1 нче урынбасары (1941-1944), ТАССР җирле сәнәгать халык комиссары (1944-1946), Куйбышев өлкә җиңел сәнәгать идарәсе рәисе (1946-1951), Златоуст тегү фәбриге директоры (1951-1953).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Николай Чаругин

**Николай Чаругин** (Николай Пөтр улы Чаругин, ,  — , ) — рәссам, СССРның һәм РФның атказанган рәссамы, СССР рәссамнар берлеге әгъзасы.
Юрий Шәйгарданов

**Юри Шәйгарданыв** (Юри Әхтәм улы Шәйгарданыв, ,  — , ) — СССР һәм РФ кино операторы, РФның атказанган сәнгать эшлеклесе.
Айдар Шәйдуллин

**Айдар Шәйдуллин** (Айдар Мирсәет улы Шәйдуллин, ,  — , ) — балет артисты, РФның атказанган артисты (2006).
Рөстәм Шәймөхәммәтов

**Рөстәм Шәймөхәммәтов** (Рөстәм Радик улы Шәймөхәммәтов, ,  — , ) — футболчы (ярымсакчы, һөҗүмче) һәм тренер, СССР беренче лигасының көмеш мидәле иясе (1988).
## Искәрмәләр
Рөстәм Шәйхетдинов

**Рөстәм Шәйхетдинев** (Рөстәм Рәҗәп улы Шәйхетдинев, ,  — , ) — пианиночы һәм педагог, БРның атказанган сәнгать эшлеклесе (2014), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2005).
Җиһандар Шакиров

**Җиһандар Шакиров** (Җиһандар Таһир улы Шакиров, ,  — , ) — умартачылык белгече, БР ФАның шәрәфле академигы (1995), биология фәннәре нәмзәде (1967), РСФСРның атказанган зоотехнигы (1985), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1980).
Рифкать Шакиров

**Рифкать Шакиров** (Рифкать Мидхәт улы Шакиров, ,  — , ) — инженер-механик, техник фәннәр докторы (1985), профессор (1991), БАССРның һәм РСФСРның атказанган төзүчесе (1980, 1986), РФ ягулык һәм энергетика министрлыгының атказанган хезмәткәре (1995), СССР газ сәнәгате министрлыгы әтличниге (1986), СССР нифет һәм газ сәнәгатьләре кәсәбәләрен төзү министрлыгының шәрәфле хезмәткәре.
Лия Шакирова

**Лия Шакирова** (Лия Закир кызы Шакирова, ,  — , ) — тел белгече, педагог, ысулиятче, педагогия фәннәре докторы (1974), профессор (1975), ТАССРның һәм РСФСРның атказанган фән эшлеклесе (1976, 1981), ТАССРның атказанган югары мәктәп укытучысы (1968), ССҖБның мәгариф әтилчниге (1976).
## Биографиясе
1921 елның 9 февралендә Уфада туган. Педагог һәм лингвист З.Ш. Шакиров кызы.

1942 елда К. А. Тимирязев исемендәге Башкорт дәүләт педагогия институтын тәмамлый

1944 елда РСФСР АПН укыту методлары фәнни-тикшеренү институтында «Милли мәктәптә рус теле методикасы» белгечлеге буенча беренче аспирантка була.

1948-2003 елларда Казан дәүләт педагогика институтында (университетта) эшли, югары квалификацияле рус теле һәм әдәбияты укытучыларын әзерләүгә зур өлеш кертә.

1956-1990 елларда - рус теле кафедрасы мөдире.

Югары уку йортында һәм мәктәптә рус телен укыту методикасының актуаль проблемаларына багышланган 330-нан артык фәнни эш авторы 19 кандидат һәм өч педагогика фәннәре докторы әзерләгән.

Фәнни Казан лингвистика мәктәбенә нигез салучы, ул Татарстанда гына түгел, Россия Федерациясенең башка төбәкләрендә дә билгеле.

2015 елның 29 июлендә Казанда вафат була.
## Җәмәгать эшчәнлеге
«Милли мәктәптә рус теле» (1962-1972) һәм «Совет мәктәбе» (1960-1990) журналларының редколлегия әгъзасы; педагогика институтларының рус теле кафедраларының Казан зона берләшмәсе рәисе (1965-1985); СССР Мәгариф министрлыгы каршындагы рус теле буенча фәнни-методик совет әгъзасы (1967-1987).

РСФСР милли педучилищелары буенча фәнни-методик совет рәисе (филология фәннәре) (1978-1982).
## Бүләкләре
* Ленин ордены
* РСФСРның атказанган фән эшлеклесе
* ТАССРның атказанган фән эшлеклесе
* Петровск фәннәр һәм сәнгать академиясенең мактаулы әгъзасы
## Искәрмәләр

## Тышкы сылтамалар
* 
*
Мегабайт

**Мегабайт** (күрсәтелә: **Мбайт**,** Мб**; халыкара: **Mbyte**, **MB**)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, ул контекстка карап  (106) яки  (220) байтны аңлата. Россия Федерациясендә мегабайт дип 220 () байтка тиң мәгълүмат берәмлеген аңлыйлар. Мондый аңлау 2009 елда Россия Федерациясе Хөкүмәте Карары белән расланган «Зурлыклар берәмлекләре кагыйдәләрендә» («Положение о единицах величин») теркәлгән:

## Атамасын куллану
*Мегабайт* төшенчәсе 220 () байтны (2 санының миллионга иң якын дәрәҗәсен) билгеләү өчен ешь кулланыла. «Зурлыклар берәмлекләре кагыйдәләренә» кадәр кабул ителгән Илләр арасындагы (БДБ) стандарт ГОСТ 8.417—2002 белешмәләр кушымтасында мегабайтның бу билгеләмәсен тарихи холык сәбәпләре буенча «байт» берәмлегенең атамасы белән Халыкара берәмлекләр системасы (СИ) алкушымчалары кулланыла дип әйтелә ( = ,  =  һ.&nbsp;б.), әмма бу куллану «нәзакәтсез» дип таныла. 220 байтны билгеләү өчен *мегабайт* төшенчәсен куллану шулай ук халыкара стандартларгада каршы килә, анда *мега-* дигән алкушымча 106-га (-га) тапкырлауны аңлата. Катгый дисклар җитештерүчеләре үзләренең нәтиҗәләрен тамгалаганда, гадәттә   дип таныйлар. Ләкин күп төрле заманча операцион системалары  ка тиң дигән принципка тотынуны дәвам итәләр. Әмма Халыкара электротехника комиссиясе (IEC) киңәше буенча 220 өчен *меби-* дигән икегә нигезләнгән алкушымчаны куланырга тәкъдим ителә.

Иң оригиналь *мегабайт* төшенчәсенең аңлатуы белән CD, DVD һәм компьютер дискеталарының җитештерүчеләре кулланалар, алар аңлавы буенча та . Шул рәвешле,  күләм күрсәтелгән дискета, чынлыкта бары тик , ягъни, гади аңлауда,  кына сыйдыра ала.

Шушы һәм кайбер башка сәбәпләр буенча, бертигез тамгаланган мәгълүмат саклау җиһазларында гамәлдә бер берсеннән аерылып тора торган байтлардагы сыешлык булырга мөмкин.

## Мегабайтны [[JEDEC]] стандарты буенча билгеләү
2002 елның JEDEC 100B.01 стандарты компьютер хәтере өлкәсендәге төшенчәләрнең һәм хәрефле символларның мәгънәләрен билгеләү өчен тарала. 
Бу стандартның максаты — ярымүткәргеч сәнәгасендә символларны, аббревиатураларны, төшенчәләрне һәм билгеләмәләрне бертөрле кулланыга булышу.
Стандартның спецификациясы **М** (мега-) алкушымчасын, мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге буларак, -ка (220-ка) тигез дип билгели. Аның буенча мегабайт төшенчәсе *MByte* яки *MB* дип билгеләнергә тиеш һәм ка (220 байтка) тигез булырга тиеш.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгълүмат санын үлчәү берәмлекләре
Станислав Шалухин

**Станислав Шалухин** (Станислав Пөтр улы Шалухин, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән шагыйрь, журналист, тәрҗемәче, БР язучылар берлеге әгъзасы (2000).
Шәмсетдин Гафаров

**Шәмсетдин Гафаров** (Шәмсетдин Шәйхетдин улы Гафаров, ,  — , ) — хәрби эшлекле, Беренче бөтендөнья һәм Ватандашлар сугышларында, 1920 елгы совет-поляк сугышында катнашучы, Җылаер кантуны хәрби комиссары ярдәмчесе (1921-1923).
Мөхәммәт Шәмсетдинов

**Мөхәммәт Шәмсетдинев** (Мөхәммәт Мөхәррәм улы Шәмсетдинев, ,  — , ) — биюче, БАССРның атказанган һәм халык артисты (1949, 1953), Башкорт дәүләт халык биюе ансамбленең сәнгать җитәкчесе (1946-1951).
Закир Шакиров

**Закир Шакиров** (Закир Шакир улы Шакиров, ,  — , ) — педагог, мәгърифәтче, тел белгече, Хезмәт Каһарманы (1928), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1944).
Хәмит Шәмсетдинов

**Хәмит Шәмсетдинев** (Хәмит Мөхәммәди улы Шәмсетдинев, ,  — , ) — театр һәм кино актеры, РФның атказанган артисты (2007), БАССРның халык артисты (1991).
Марсил Шәрәфетдинов

**Марсил Шәрәфетдинев** (Марсил Ирек улы Шәрәфетдинев, ,  — , ) — РФ спортчысы (рус шашкалары), 10 яшькәчә балалар арасында дөнья чемпионы (2010).
Андрей Шаронов

**Андрей Шаронов** (Андрей Владимир улы Шаронов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, РФның атказанган икътисадчысы (2006), РФ яшьләр эшләре буенча комитеты башлыгы (1991-1996), РФ сәүдә һәм икътисади үсеш министры урынбасары (?-2007), «Сколково» идарә мәктәбе риктыры (2012-2016).

## Моны да карагыз

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:Мәскәү хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Русия хөкүмәте әгъзалары
Алсу Шәфигуллина

**Алсу Шәфигуллина** (Алсу Тәлгать кызы Шәфигуллина, ,  — , ) — биюче, РФның атказанган әртисе (2010), БРның халык әртисе (2000).
Лев Шерстенников

**Лев Шерстенников** (Лев Николай улы Шерстенников, ,  — , ) — фотограф һәм фотожурналист, РФның атказанган мәдәният хезмәткәре.
Константин Шилкин

**Константин Шилкин** (Константин Михаил улы Шилкин, ,  — , ) — СССР металллургы, Белорет металлургия комибинаты директоры урынбасары, Сталин премияс лауреаты (1952).
Сергей Ширин

**Сергей Ширин** (Сергей Сергей улы Ширин, ,  — , ) — СССР галиме, БАССРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе, БАССРның атказанган төзүчесе, Башкортстан нефть-газ сәнәгате кәсәбәләрен һәм корылмаларын проектлау институты директоры (1958-1970).
Альфред Штабел

**Альфред Штабел** (Альфред Артур улы Штабел, ,  — , ) — рәссам, график, БАССРның атказанган рәссамы (1976), БРның халык рәссамы (2002).
Эдуард Штанге

**Эдуард Штанге** (Эдуард Карл улы Штанге, ,  — , ) — рус генералы, Кавказ сугышында катнашучы, Минск (1864-1868) һәм Уфа (1868-1881) губерна хәрби башлыгы.
Владимир Штеренбах

**Владимир Штеренбах** (Владимир Шапс улы Штеренбах, ,  — , ) — җырчы, БРның атказанган әртисе (2002).
Нигъмәт Шоңкаров

**Нигъмәт Шоңкаров** (Нигъмәт Динәхмәт улы Шоңкаров, ,  — , ) — фольклорчы, БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1988), БАССР журналислар берлеге әгъзасы (1963).
Александр Шутов

**Александр Шутов** (Александр Павел улы Шутов, ,  — , ) — сынчы, БАССРның атказанган рәссамы (1975).
Эдуард Мөлеков

**Идуарт Мөлекев** (Идуарт Инсаф улы Мөлекев, ,  — , ) — инженер, төзүче, геотехник, техник фәннәр докторы (1993), профессор (1998), БССРның атказанган төзүчесе (1991).
Биләл Юлдашбаев

**Биләл Юлдашбаев** (Биләл Хәмит улы Юлдашбаев, ,  — , ) — тарихчы, этносәясәт белгече, тарих фәннәре докторы (1974), профессор (1974), «Башкорт АССРның төзелүе», «Башкортстанның милли дәүләт корылышы (1917-1925 еллар)» җыентакларын төзүче.
Роберт Юлдашев

**Роберт Юлдашев** (Роберт Нәҗип улы Юлдашев, ,  — , ) — курайчы,  БРның халык артисты (2012), Шәехзадә Бабич премиясе лауреаты (2003).
Инга Юмашева

**Инга Юмашева** (Инга Альберт кызы Юмашева, ,  — , ) — РФ теле- һәм радио алып баручысы, VII чакырылыш РФ Дәүләт думасы депутаты ((2016—2021)).

## Биографиясе
Инга Юмашева 1985 елның 11 мартында Уфа шәһәрендә Уфа авиация институтын тәмамлаган инженер Альберт Рәшит улы Юмашев гаиләсендә туган. Әтисе ягыннан бабасы Рәшит Габдрәхим улы Юмашев хәзерге Чишмә районы Бишкәҗә авылында, әтисе ягыннан әбисе Сания Мөхип кызы Бакиева (Юмашева) Учалы районы Ахун авылында туган. Икесе дә Мәскәүдә И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тәмамлаган.

## Искәрмәләр
Галим Йосыпов

**Галим Йосыпов** (Галим Данил улы Йосыпов, ,  — , ) — РФ тележурналисты,  НТВ, ТВ-6, ТВС һәм «Беренче канал» каналларының сәяси күзәтүчесе.
Бәдәр Йосыпова

**Бәдәр Йосыпова** (Бәдәр Әхмәт кызы Йосыпова, ,  — , ) — актер, театр һәм җәмәгать эшлеклесе, РСФСРның атказанган артисты (1944), БАССРның атказанган һәм халык артисты (1935, 1940), Бөтенрусия театр җәмгыятенең Башкортстан бүлеге рәисе (1952-1961).
Сергей Юшкин

**Сергей Юшкин** (Сергей Владимир улы Юшкин, ,  — , ) — РФ сурдоһоккейчесе (һөҗүмче), 2015 елгы Сурдлимпия (саңгыраулар арасында Олимпия) уеннарының алтын мидәле иясе, дөнья чемпионы (2013).
Семен Эйдинов

**Семөн Эйдинов** (Семен Григорий улы Эйдинов, ,  — , ) — дирижер, җәмәгать эшлеклесе, РСФСРның халык артисты (1976), РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1958), Магнитогорски хор капелласын оештыручы, аның беренче баш дирижеры һәм сәнгать җитәкчесе.
## Искәрмәләр
Ринат Йосыпов (1951)

**Ринат Йосыпов** (Ринат Мөхәммәт улы Йосыпов, ,  — , ) — этнолог, антрополог, тарих фәннәре нәзмзәде (1982), БРның атказанган мәдәният хезмәткәре (2003).
Владимир Якимов

**Владимир Якимов** (Владимир Николай улы Якимов, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БК(б)Ф-СБКФнең Ишембай шәһәр комитетының 1 нче сәркатибе (1948-1954), СБКФнең Салават шәһәр комитетының 1 нче сәркатибе (1954-1959).
Алексей Яковлев (1923)

**Алексей Яковлев** (Алексей Александр улы Яковлев, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1945).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Советлар Берлеге Каһарманнары
Мансур Якупов

**Мансур Якупов** (Мансур Калтай улы Якупов, ,  — , ) — рәссам, БАССР рәссамнар берлеге әгъзасы (1968), Г. Сәлам премиясе лауреаты (1969).
Миңнегали Якупов

**'
**Миңнегали Якупов''' (Миңнегали Миңнеәхмәт улы Якупов, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы һәм журналист, БАССРның атказанган мәдәният хезмәткәре, РСФСРның халык мәгарифе әтличниге.
## Искәрмәләр
Всеволод Яблонский

**Всеволод Яблонски** (Всеволод Сергей улы Яблонски, ,  — , ) — инженер-механик, югары мәктәп укытучысы, техник фәннәр докторы (1946), профессор (1946), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлекесе (1962)
Иван Якутов

**Иван Якутов** (Иван Степан улы Якутов, ,  — , ) — РИ социал-демократия хәрәкәте эшлеклесе, Уфа шәһәр эшче депутатлары шурасы рәисе (1905).
Ирек Җәлалов

**Ирек Җәлалов** ( ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, БР торак-коммуналь хуҗалыгы министры (2010-2011), Уфа шәһәре администрациясе башлыгы.
## Хезмәт юлы
1983-1986 еллар  СУ-6 Эре панельле йортлар төзү тресты прорабы;

1986-1989 еллар Уфа шәһәренең ВЛКСМ-ның октябрь райкомы секретаре;

1989-1990 еллар - КПСС-ның Октябрь райкомының идеология секторы инструкторы, социаль-икътисади анализ секторы инструкторы;

1990-1995 еллар - «Восток» халыкара тармак hawa концерны, Волостной -2 МП директоры урынбасары, Волостной -7 МП директоры;

1995-2001 еллар ЗАО «Совкино» Уфадагы бүлеге директоры;

2001-2002 еллар Уфаның Октябрь районы хакимияте башлыгы урынбасары;

2002-2009 еллар Уфа шәһәр  торак-коммуналь хуҗалыгы идарасе башлыгы;

2009-2010 еллар - Уфа шәһәр хакимияте башлыгы беренче урынбасары;

2010-2011 еллар Башкортстан торак-коммуналь хуҗалыгы министры

2011 елның декабре - 2012 елның гыйнвар - Уфа шәһәре хакимияте башлыгы вазифасын башкаручы.

2012 елның 18 гыйнварыннан 2018 елның 27 сентябренә кадәр - Уфа шәһәр хакимияте башлыгы

## Чыганаклар
*

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Украинадагы низаг аркасында шәхси санкцияләргә дучар булганнары
Памир Җәмалиев

**Памир Җәмалиев** (Памир Камалетдин улы Җәмалиев, ,  — , ) — спортчы (биатлончы), тренер, РФның атказанган тренеры (1994), БРның атказанган физик мәдәният хезмәткәре (1993).

Шәкертләре арасында Павел Мөслимов, Сәфәров, Дюлина.

Төркем:Биатлончылар
Төркем:Тренерлар
Төркем:Русиянең атказанган тренерлары
Винир Җанбәков

**Винир Җанбәкев** (Винир Әхмәт улы Җанбәкев, ,  — , ) — башкорт телендә иҗат иткән язучы һәм журналист, БР һәм РФ журналислар берлекләре әгъзасы.
Мәрван Җангиров

**Мәрван Җангирев** (Мәрван Җангир улы Җангирев, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, тарих фәннәре нәмзәде (1951), БК(б)Фнең Мәчетле һәм Миякә район комитетларының 1 нче сәркатибе (1935-1937), Уфа шәһәр шурасы башкарма комитеты рәисе (1943-1945), Тарих, тел һәм әдәбият институты (Уфа) директоры (1951-1952), БДУ директоры (1951-?), СБКФнең Уфа шәһәр комитетының 1 нче сәркатибе (1953-1963), БДПИ ректоры (1967-1971).
## Искәрмәләр
Рәшит Җангиров

**Рәшит Җангирев** (Рәшит Мәрван улы Җангирев, ,  — , ) — РФ кино тарихчысы, әдәбият белгече, чит ил рус кинематографы өлкәсендә белгеч, филология фәннәре нәмзәде (2000).
Вячеслав Янченко

**Вәчеслав Янченко** (Вәчеслав Михаил улы Янченко, ,  — , ) — Советлар Берлеге каһарманы (1973).
Терабайт

**Терабайт** (күрсәтелә: **Тбайт**, **Тб**; халыкара: **Tbyte**, **TB**)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, электрон җайланмаларда хәтер күләмен күрсәтер өчен кулланыла. Төрле фикерләр буенча бу берәмлек, йә  стандарт 8-битлы байтларга, йә 1012 байтларга якын. Күп төрле кушымталар һәм операцион системалар Терабайт төшенчәсен 240 байтларны () яки ларны билгеләр өчен кулланалар.

Халыкара электротехника комиссиясе аңлатмасы буенча, «терабайт» атамасы гадәттә 240-ка тапкырлау өчен кулланыла, әмма бу дөрес хәл түгел, чөнки *тера-* дигән СИ алкушымчасы 1012-га тапкырлауны аңлата. 240-га дөрес була икегә нигезләнгән *теби-* (тебибайт, TiB) дигән алкушымча.

Тебибайт һәм Терабайт арасында -ка якын аерма булып чыга.

## Мисаллар
* Көнкүреш компьютерлар өчен беренче  сыешлыклы коммерция каты дисклары 2007 елда тәкъдим ителделәр. 2010-нчы еллар башында мондый күләм NAND-флеш-хәтер нигезендә ясалган SSD-дисклар да тәкъдим итә алдылар.
* Күп төрле -лы каты дисклар күләмне үлчәү өчен унарлы зурлык белән кулланалар, шул рәвешле -ны гына бирәләр.
* 2014 елның апреленә кадәр Һаббл космик телескопы 100-дән артык терабайт мәгълүматлар җыйды

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгълүмат санын үлчәү берәмлекләре
Хәмит Яруллин

**Хәмит Яруллин** (Хәмит Гатаулла улы Яруллин, ,  — , ) — актер, педагог, РСФСРның халык артисты (1985), БАССРның атказанган һәм халык артисты (1972, 1977).

## Хәтер
2023 елның 19 июнендә Уфада 1978―1992 елларда артист яшәгән йорт (*, 52*) диварында истәлек тактасы ачылган.
## Искәрмәләр
Варвара Яхимович

**Варвара Яхимович** (Варвара Лев кызы Яхимович, ,  — , ) — СССР геологы, БР ФАның шәрәфле академигы (1991), геология-минералогия фәннәре докторы (1959), профессор (1969), БАССРның атказанган фән эшлеклесе (1964), РСФСРның атказанган геологы (1984), СССР дәүләт премиясе лауреаты (1950).
## Искәрмәләр
Эрнест Яхин

**Ирныс Яхин** (Ирныс Рубирт улы Яхин, ,  — , ) — РФ спортчысы (ике төр чаңгы ярышы), 2015 елгы Кышкы Универсиаданың бронза мидәле иясе.
## Искәрмәләр
Гигабайт

**Гигабайт **(күрсәтелә: **Гбайт**, **Гб**; халыкара: **Gbyte**, **GB**)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, 230 = ка тигез (халыкара электротехника комиссиясе тәкъдиме буенча *гибибайт* булырга тиеш). ГОСТ 8.417—2002 нигезендә **гигабайт** төшенчәсе «**Гб**» билгеләнеше белән 109 =  тиң булырга тиеш.

Россия Федерациясе территориясендә, 2009 елда РФ Хөкүмәте нигезендә кабул ителгән карары буенча, **Гбайт** төшенчәсе 230 = ны билгеләр өчен файдаланырга тиеш:

## Атамасы белән куллану
Түбәндәге текстны укыганда, исегездә тотыгыз, Россия территориясендә барлык үлчәү берәмлекләре атамалары ГОСТ 8.417—2002 белән регламентлаштырыла.

Халыкара электротехника комиссиясе (ГОСТ-ка бәйләнеше юк) тәкъдиме буенча 230 өчен *гиби-* дигән икегә нигезләнгән алкушымчаны кулланырга таләп ителә.

Килеп чыккан хәлдән еш кына каты диск һәм флэш-хәтер карталарын җитештерү корпорацияларының продукцияларын сатып алган кулланучылар интегә. Чөнки сатып алган әйбердә чын сыешлык күрсәтелә, мәсәлән, , ул була , әмма сатып алучылар лы диск сатып алабыз дип уйлыйлар, ул була , шушы сәбәп еш кына аңламауга һәм канәгатьсезлеккә китерә.

## Гигабайтны [[JEDEC]] стандарты буенча билгеләү
2002 елның JEDEC 100B.01 стандарты компьютер хәтере өлкәсендәге төшенчәләрнең һәм хәрефле символларның мәгънәләрен билгеләү өчен тарала. 
Бу стандартның максаты — ярымүткәргеч сәнәгасендә символларны, аббревиатураларны, төшенчәләрне һәм билгеләмәләрне бертөрле кулланыга булышу.
Стандартның спецификациясы **G** (giga-) алкушымчасын, мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге буларак, -ка (230-ка) тигез дип билгели. Аның буенча гигабайт төшенчәсе *GByte* яки *GB* дип билгеләнергә тиеш һәм ка (230 байтка) тигез булырга тиеш.

## Компьютер сленгы
Компьютер сленгында *гигабайт* терминынын *гектар*, яки *гиг* сүзләре белән алмаштыралар.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгълүмат санын үлчәү берәмлекләре
Григорий Теннер

**Һрыһори Теннер** (, ,  — , ) — украин совет сынчысы, педагог.
Язеп Василевич

**Язеп Василевич** (, ,  — , ) — беларус җәмәгать эшлеклесе, Минск беларус педагогия техникумы директоры (1921-1924), Витебск мәдәни-тарих музее директоры (1924-?).
Салават Галләмов

**Салават Галләмев** (Салават Габдрахман улы Галләмев,  - 5 сентябрь 2018,  — , ) — галим, башкортларның һинд-иран чыгышы турында һипотезаның, башкорт теленең борынгы һәм хәзерге Европа телләренә йогынтысы, һәм башкорт эпосларының борынгы һинд фәлсәфәсенә йогынтысы турында һипотезалар авторы.

Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Төркем:Тел галимнәре
Юрий Чекранов

**Юри Чекранов** (Юри Андрей улы Чекранов, ,  — , ) — спортчы (мотоспорт), СССРның халыкара дәрәҗәле спорт остасы (1968), СССР чепионы (1964, 1967-1969, такым исәбендә), дөнья чемпионатының көмеш мидәле иясе (1965, такым исәбендә).
Элья Абелев

**Элья Абелев** (, ,  — , ) — тренер, РСФСРның атказанган тренеры (1968), БАССР спорт гимнастикасы федерациясе рәисе (1945-1959).
Юрий Ландо

**Юри Ландо** (Юри Константин улы Ландо, ,  — , ) — математик, физика-математика фәннәре докторы (1970), профессор (1971), БССРның атказанган югары мәктәп укытучысы (1972).

Төркем:Математиклар
Алекси Величков

**Алекси Величков** (, ,  — , ) — болгар әдәбият белгече, Болгария коммунистлар фиркасе эшлеклесе, УССР ФА Украин әдәбияте институтының Көнбатыш Европа әдәбияте бүлеге мөдире (1936-1943).
Илгизәр Буракаев

**Илгизәр Буракаев** (Илгизәр Дикъкать улы Буракаев, ,  — , ) — прозаик, тәрҗемәче, дәреслекләр авторы. РФның һәм БРның язучылар берлекләре әгъзасы (2002).
Юрий Горюхин

**Юри Горүхин** (Юри Александр улы Горүхин, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче язучы һәм журналист, РФның һәм БРның язучылар берлекләре әгъзасы (1999), «Бельские просторы» журналының баш мөхәррире, Степан Злобин исемендәге әдәби премия лауреаты (2009).
Галина Зверева

**Галина Зверева** (Галина Владимир кызы Зверева, ,  — , ) — ветеринар, ветеринария фәннәре докторы (1953), профессор (1953), Бөтенсоюз авыл хуҗалыгы академиясе академигы (1966), УССРның атказанган фән эшлеклесе (1968).
Николай Грахов

**Николай Грахов** (Николай Леонид улы Грахов, ,  — , ) — рус телендә иҗат итүче балалар шагыйре һәм журналист, РФның һәм БРның язучылар берлекләре әгъзасы (1992), «Бельские просторы» журналының баш мөхәррире, Ф. Кәрим (2006), А.Н.Толстой (2006), С. Злобин (2011) премияләре лауреаты.
Булат Йосыпов (1973)

**Булат Йосыпов** (Булат Тимербай улы Йосыпов, ,  — , ) — кино режиссеры,  РФ кинематографислар гилдиясе әгъзасы. БР Шәехзадә Бабич (1996), Салават Юлаев (2020) исемендәге премияләре лауреаты .

## Мактаулы исемнәре һәм башка бүләкләре
* Салават Юлаев премиясе (2020) ― *«Беренче республика» тулы метражлы нәфис фильмы өчен* (Уфа сәнгать институты доценты Гөлчәчәк Саламатова белән бергә)
## Искәрмәләр

Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары
Наил Лотфуллин

**Наил Лотфуллин** (Наил Сәет улы Лотфуллин, ,  — , ) — рәссам, БР рәссамнар берлеге әгъзасы (1990).
## Хәтер
* 2025 елның 11—25 сентябрендә Уфада Башкорт опера һәм балет театрының Рудольф Нуриев исемендәге залында Наил Лотфуллинның «Кояш улы» (12+) күргәзмәсе уза. Күргәзмә Башкортстан рәссамнарының «Чыңгызхан» иҗат берләшмәсенең 35 еллыгына багышланган.
## Искәрмәләр

Төркем:Татар рәссамнары
Руслан Сөләйманов

**Руслан Сөләйманов** (Руслан Мөхәммәтәхнәф улы Сөләйманов, ,  — , ) — СССР һәм РФ һоккейчесе (һөҗүмче) һәм тренер, Нефтекама «Торос»ының (2011-2015) һәм Орски «Южный Урал»ының (2015-2016) баш тренеры. Уенчы буларак Россия чепионатының бронза призчысы (1995-1997), тренер буларак Братина кубогы иясе (2012, 2013).
Владимир Данилов

**Владимир Данилов** (Владимир Иван улы Данилов, ,  — , ) — СССР һәм РФ икътисадчысы, физика-математика фәннәре докторы (1993), Л. Канторович премиясе лауреаты (2002).
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Таһир Ибраһимов

**Таһир Ибраһимов** (Таһир Әсхәт улы Ибраһимов, ,  — , ) — РФ хәрби-дәүләт эшлеклесе, РФ наркотиклар әйләнешен контрольдә тоту буенча федераль хезмәтенең Башкортстан бүлеге башлыгы (2012-2014, 2011-2012 елларада урынбасар), БР башлыгы адеминистрациясе җитәкчесе (2015-2016).
## Искәрмәләр
Николай Сибилев

**Мыкола Сибилөв** (, ,  — , ) — украин галиме, археолог, музейлар белгече, Изюм өлкәне өйрәнү музее директоры (1920-1941), УССР ФА Тарих институтының өлкән фәнни хезмәткәре.
Бәләбәй вулысы

**Бәләбәй вулысы** ()&nbsp;— Уфа губернасына һәм соңрак БАССР-га кергән административ-территориаль берәмлек.

1865—1873 еллар арасында *Надеждин вулысы* буларак барлыкка килгән.

1890-елларда вулыс территориясе аша Самар-Златоуст тимер юлының бер өлеше салына.

1917 елдан *Аксакау вулысы* дип атала башлый.

1920 елда ТАССР-ның Бәләбәй кантунына керергә тиеш була.
1920 елда вулысның 26&nbsp;торак пунктында  яшәгән, шуларның &nbsp;— руслар, &nbsp;— украиннар, &nbsp;— чуашлар, &nbsp;— беларуслар.

1923 елда Мәнәвезбаш һәм Үсән-Ивановски вулыслары исәбенә зурайтыла.

Вулыс үзәген Бәләбәйгә күчерелгәннән соң (1924) Бәләбәй вулысы дип атала башлый.

1930 елда бетерелә, территориясе Бәләбәй һәм Приют районнарына кушыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Көньяк Дания Университеты

**Көньяк Дания Университеты** (, SDU) – Данияда университет. Университет кампуслары Даниянең Көньяк регионда, Зелландия утравында урынлашкан.

Университетта 31.299 студент укый. Студентлар саны буенча илдә 3 нче урында тора. Университет 1998 елда Оденсе университеты, Көньяк Ютландиянең бизнес һәм инженерлык мәктәбе берләштереп дөньяга килә.

## Искәрмәләр

Төркем:Дания югары уку йортлары
Килобайт

**Килобайт** (күрсәтелә: **Кбайт**,** Кб**; халыкара: **Kbyte**, **KB**)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, ка тигез.

Бәләкәй хәреф белән языла торган кбайт (килобайт — kilobyte, kB) белән бутамаска, чөнки ул 1024 түгел, ә ка тигез, анда «кило» — Халыкара берәмлекләр системасында (СИ) 103 тапкырлаучыны билгеләй торган алкушымча һәм Халыкара электротехника комиссиясе (IEC) белән шушы күренештә тәкъдим ителгән.

Россия Федерациясенда Кбайт билгеләнешен куллану 2009 елда кабул ителгән «Зурлыклар берәмлекләре кагыйдәләрендә» («Положение о единицах величин») күрсәтелгән:

«Зурлыклар берәмлекләре кагыйдәләренә» кадәр кабул ителгән Илләр арасындагы (БДБ) стандарт ГОСТ 8.417—2002 белешмәләр кушымтасында килобайтның бу билгеләмәсен тарихи барлыкка килгән дип, әмма нәзакәтсез дип атаганнар.

Халыкара берәмлекләр системасының (СИ) төп документы «СИ китапчыгы» (, ) СИ алкушымчалары ун санының дәрәҗәләренә генә туры килә дип ассызыклый, һәм 2 санының дәрәҗәләренә (210, 220 һ.&nbsp;б.) тапкырлап табылган берәмлекләр өчен CEI керткән атамаларны (кибибайт, мебибайт һ.&nbsp;б.) кулланырга тәкъдим итә.

Ләкин күп төрле заманча операцион системалары  ка тиң дигән принципка тотынуны дәвам итәләр, әмма шул ук вакытта саклау җайланмаларын җитештерүче компаниялар ны ка тигез дип исәплиләр.

## Килобайтны [[JEDEC]] стандарты буенча билгеләү
2002 елның JEDEC 100B.01 стандарты компьютер хәтере өлкәсендәге төшенчәләрнең һәм хәрефле символларның мәгънәләрен билгеләү өчен тарала. 
Бу стандартның максаты — ярымүткәргеч сәнәгасендә символларны, аббревиатураларны, төшенчәләрне һәм билгеләмәләрне бертөрле кулланыга булышу.
Стандартның спецификациясы **K** (кило-) алкушымчасын, мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге буларак, -ка (210-ка) тигез дип билгели. Аның буенча килобайт төшенчәсе *KByte* яки *KB* дип билгеләнергә тиеш һәм ка тигез булырга тиеш.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгълүмат санын үлчәү берәмлекләре
Төркем:Санак
Петабайт

**Петабайт** (күрсәтелә: **Пбайт**, **Пб**; халыкара: **Pbyte**, **PB**)&nbsp;— мәгълүмат санын үлчәү берәмлеге, 1015 байтка тиң.

## Халыкара электротехника комиссиясе буенча дөрес атамасы
250 байт зурлыгы кайчагында ялгыш «петабайт» дип атала. Әмма Халыкара электротехника комиссиясе бу хәлне дөрес түгел дип саный, чөнки «пета-» алкушымчасы байтны 250-гә түгел, ә 1015-ка тапкырлауны аңлата. Байтны 250-ка тапкырлау өчен дөрес була «пеби-» алкушымчасы белән куллану.

Шул рәвешле,  = 1015 Б, ә  = 250 Б.

## «Петабайт» төшенчәсе белән куллану
Кеше эшчәнлегенең төрле өлкәләрендәге мәгълүмат зурлыгын күрсәтер өчен «петабайт» төшенчәсе белән куллану мисаллары:
* **Интернетта эзләү**: Google көненә ка якынча мәгълүматлар эшкәртә;
* **телекоммуникацияләр**: америкадагы AT&T провайдеры челтәре аша атна саен  трафик уза;
* **физика**: зур адрон коллайдерда ел дәвамында уздырыла торган экспериментларның нәтиҗәләренең зурлыгы ка җитә;
* **архивлар**: 2014 елның 29 маенда archive.org-ның серверлары Интернеттан ка якынча мәгълүмат күчереп алды; АКШ Конгрессының Китапханәсе архивлары (шулай ук видео һәм аудио мәгълүматларны да исәп алсаң) тан артык мәгълүматлар үзенә кертә;
* **файллар белән алышу**: 2016 елда Rutracker.org трекеры аша күчереп алыр өчен ка якын күләмле файллар булган;
* **компьютер графикасы**: «Аватар» (2009, АКШ) фильмы өчен махсус эффектлар төзегәндә Weta Digital компаниясе бер петабайттан артык диск киңлеген кулланышка керткән;
* **уеннар**: 2009 елда Blizzard фирмасы вәкилләре World of Warcraft онлайн уены серверлары эшләве өчен файдалана торган ресурслар турында сөйләде:  процессорлар;  диск киңлеге;  (хезмәт күрсәтү персоналы).

## Шулай ук карагыз
* Пета-
* Бит
* Байт
* Машина сүзе

## Искәрмәләр

Төркем:Мәгълүмат санын үлчәү берәмлекләре
Атнагол вулысы

**Атнагол вулысы** () — Уфа губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 11573 кеше (1920); шуларның 79,6%&nbsp;— татарлар, 8,9%&nbsp;— башкортлар, 8,2%&nbsp;— руслар, 3,0%&nbsp;— чуашлар.

Вулыс 1930 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Гайнәямак вулысы

**Гайнәямак вулысы** () — Уфа губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 21717 кеше (1920); шуларның 58,7%&nbsp;— татарлар, 20,9%&nbsp;— башкортлар, 1,6%&nbsp;— беларуслар, 1,0%&nbsp;— чуашлар.

Вулыс 1923 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Җилдәр вулысы

**Җилдәр вулысы** () — Ɵфə губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 16565 кеше (1920); шуларның 70,0%&nbsp;— татарлар, 10,2%&nbsp;— башкортлар, 9,6%&nbsp;— украиннар, 5,2%&nbsp;— урыслар, 3,0% — мaрдьıва.

Вулыс 1930 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Казангол вулысы

**Казангол вулысы** () — Уфа губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

1890-елларда вулыс территориясе аша Самар-Златоуст тимер юлының бер өлеше салына.

Халык саны&nbsp;— 17896 кеше (1920); шуларның 27,4%&nbsp;— украиннар, 26,3%&nbsp;— башкортлар, 20,2%&nbsp;— руслар, 15,4%&nbsp;— татарлар, 4,3% — алманнар, 3,8%&nbsp;— мордва, 1,9%&nbsp;— һолландиялеләр.

Вулыс 1923 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Кечкенәш вулысы

**Кечекенәш вулысы** () — Уфа губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 19840 кеше (1920); шуларның 31,3%&nbsp;— чирмешләр, 30,3%&nbsp;— татарлар, 20,7%&nbsp;— чуашлар, 12,2%&nbsp;— башкортлар, 5,2% — руслар.

Вулыс 1923 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Николаевка вулысы

**Николаевка вулысы** () — Ɵфә губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 9762 кеше (1920); шуларның 46,3%&nbsp;— руслар, 32,8%&nbsp;— татарлар, 11,5%&nbsp;— биларуcлар, 4,2%&nbsp;— чуашлар, 3,1% — мapдьıʙa, 1,1% — украиннар, 1,0% — башкортлар.

Вулыс 1923 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Иске Турай вулысы

**Иске Турай вулысы** (, , )&nbsp;— Өфə губернасының Бәләбәй өязенә һәм соңрак Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе-ның Бәләбәй кантунына кергән административ-территориаль берәмлек.

## Тарих
Ярмәкәй вулысын таркату юлы белән барлыкка китерелгән. Башкортостанның хәзерге Ярмәкәй районының төньяк өлешндә урнашкан ны һәм хәзерге Туймазы районының Якшай һәм Карат авылларын үзенә керткән. Иске Турай авылы вулысның үзәге булган. Торак пунктларның күбесе катнаш татар-башкорт авылларыннан торган .

1920 елда Taᴛapсᴛан Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе-ның Бәләбәй кантунына керергә тиеш була.

1920 елда вулысның 12&nbsp;торак пунктында  яшәгән, шуларның &nbsp;— башкортлар, &nbsp;— татарлар, &nbsp;— мардыʙа, &nbsp;— руслар.

1923 елда Ярмәкәй вулысы Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе-ның Бәләбәй кантуны эчендә кире кайтарылган. Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе-ны районлаган вакытта 1930 елның аугыcында элеке Иске Турай вулысында булган авыллар Бaшᴋopᴛ Aʙᴛономиᴙле Сәвᴎт Caᴛсиᴙлислар Җөмһүpᴎяᴛе-ның Бәләбәй районына кушылганнар. 1935 елның гыйнварында ул авылларның күбесе Ярмәкәй районына кушылдылар, ә Карат һәм Якшай авыллары Туймазы районына керделәр .

## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Төмәнәк вулысы

**Төмәнәк вулысы** () — Ɵфə губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 17439 кеше (1920); шуларның 74,7%&nbsp;— татарлар, 9,7%&nbsp;— башкортлар, 5,6%&nbsp;— руслар, 4,9%&nbsp;— чуашлар, 3,0% — мaрдьıва, 1,3%&nbsp;— алманнар.

Вулыс 1923 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Яңа Шаһ вулысы

**Яңа Шаһ вулысы** (, )&nbsp;— Уфа губернасының Бәләбәй өязенә һәм соңрак БАССР-ның Бәләбәй кантунына кергән административ-территориаль берәмлек.

## Тарих
Ярмәкәй вулысын таркату юлы белән барлыкка китерелгән. Башкортостанның хәзерге Ярмәкәй районының көньяк өлешен, Ык елгасы буеннан Яңа Биктәш авылыннан башлап (әлеге Бишбүләк районы) Атамкүл авылына кадәр үзенә керткән, барлыгы 25 торакт пункт, күбесе башкорт һәм татар авыллары, Тарказы һәм Таллыболак елгалары буйлап урнашкан берничә күчеп килүче руслар бистәләре дә булган..

1920 елда ТАССР-ның Бәләбәй кантунына керергә тиеш була.

1920 елда вулысның 23&nbsp;торак пунктында  яшәгән, шуларның &nbsp;— татарлар, &nbsp;— руслар, &nbsp;— «мөселманнар», &nbsp;— башкортлар.

1923 елда Яңа Шаһ вулысы территорясы Бәләбәй кантунының Приют вулысына (1930—1932 елларда — БАССР-ның Приют районына) керде. 1932—1934 елларда Яңа Шаһ вулысы территорясы Бишбүләк һәм Бәләбәй районнары арасында бүленде. 1935 елның гыйнварында яңа ясалган Ярмәкәй районына керде..

## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Чокадытамак вулысы

**Чокадытамак вулысы** () — Уфа губернасына һәм Башкортстан АССР-ына кергән административ-территориаль берәмлек.

Халык саны&nbsp;— 38833 кеше (1920); шуларның 69,4%&nbsp;— татарлар, 21,0%&nbsp;— башкортлар, 5,4%&nbsp;— чуашлар, 1,4%&nbsp;— украиннар, 1,3% — руслар, 1,0%&nbsp;— чирмешләр.

Вулыс 1930 елда юкка чыгарылган.
## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Приют вулысы

**Приют вулысы** (, , )&nbsp;— Уфа губернасының Бәләбәй өязенә һәм соңрак БАССР-ның Бәләбәй кантунына кергән административ-территориаль берәмлек.

## Тарих
Бәләбәй өязенең элеке Ильински һәм Яңа Шаһ вулыслары торак пунктларын һәм Семён-Макаров вулысы территориясының өлешен үзенә керткән.

Вулыс 1930 елда БАССР-ның Приют районына әйләндерелгән. Һәм озакламый, 1932 елда, Приют районы юкка чыгарылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Бәләбәй кантуны вулыслары
Төркем:Бәләбәй өязе вулыслары
Мөхәммәт Зәкәрия

**Мөхәммәт Зәкәрия** (, , *[[1942 ел]], Вентура, [[Калифорния]], [[АКШ]]*) — каллиграф, ислам каллиграфиясе сәнгатенең Америкадагы иң күренекле вәкилләренең берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1942 елда АКШта Вентура шәһәрендә (*[[Калифорния|Көньяк Калифорния]]*) туган. 19 яшенә кадәр Калифорниядә машинист булып эшләгән. 1961 елда (19 яшендә) Мароккода ялда вакытта ислам динен кабул итә. Берничә ел үзлегеннән гарәп телен өйрәнгәч һәм ислам каллиграфиясе буенча белемен күтәргәннән соң, Төркиягә каллиграф өйрәнчеге булып китә. Марокко, Испания, Бөекбританиядә гарәп һәм ислам каллиграфиясе сәнгате үзенчәлекләрен өйрәнә. 1988 елда Хәсән Чәләбидән ислам каллиграфы дипломы (*иҗазәтнамә*) ала. Төркиядә ислам каллиграфиясе сәнгате өлкәсендә ике премиягә лаек була. 
2012 елдан Вирджиния университетының шәрәфле докторы.

## Кызыклы факт

2001, 2011 елларда АКШ почта хезмәте почта маркаларының мөселман бәйрәмнәренә багышланган махсус сериясен (*«Бәйрәм сәламе» яки «Гает бәйрәме белән котлаулар»*) чыгара. Әлеге маркаларга иллюстрацияләр итеп Мөхәммәт Зәкәриянең каллиграфик рәсемнәре алына.

## Әдәбият
# Хусам Диб. Путеводитель по Исламу. М.: Издательство ДУМ г. Москвы, 2016. ISBN 978-5-9908782-0-4

## Сылтамалар
* Выдающийся американский мастер исламской каллиграфии
* Islamic Calligraphy with Mohamed Zakariya

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Хаттатлар
Төркем:Америка хаттатлары
Николай Рудановский

**Николай Рудановски** (Николай Васили улы Рудановски, ,  — , ) — Россия империясе контр-адмиралы, картограф, Сәхәлинне, Түбән Амурны, Диңгез буен һәм Каспий диңгезен өйрәнүче.
Петр Рудановский

**Пөтр Рудановски** (Пөтр Васили улы Рудановски, ,  — , ) — РИ табибы, гистолог, невропатолог, офтальмолог, медицина докторы (1875), Казан медицина җәмгыяте әгъзасы.
Иван Рукавишников

**Иван Рукавишников** (Иван Васили улы Рукавишников, ,  — , ) — тау инженеры, сәнәгатькәр, миллионер, Лена алтын приискалары хуҗасы.
Константин Рукавишников

**Константин Рукавишников** (Константин Васили улы Рукавишников, ,  — , ) — эшмәкәр, хәйрияче һәм җәмәгать эшлеклесе, Мәскәү шәһәр башлыгы (1893-1897).
Николай Рынин

**Николай Рынин** (Николай Алексей улы Рынин, ,  — , ) — СССР галиме, һавада йөзүне, космонавтиканы һәм авиацияне популярлаштыручы, реактив техникага, планетаара элемтәгә һәм стратосфераны үзләштерүгә караган фәнни хезмәтләр авторы.
Рөстәм Булатов (1974)

**Рөстәм Булатов** (Рөстәм Тәлгать улы Булатов, ,  — , ) — РФ футболчысы (сакчы), тренер, РФның икенче лигасы җиңүчесе (1997, Казан «Рубин»ы составында), Россия беренче дивизионының көмеш призчысы (2004, Тум «Томе» составында).

## Искәрмәләр

Төркем:«Рубин» футбол клубы
Геннадий Рязанцев

**Геннади Рәзансев** (Геннади Евгени улы Рәзансев, ,  — , ) — Россия галиме, техник фәннәр дуктыры (1994), РФның шәрәфле геодезия һәм картография хезмәткәре (2000), РФ дәүләт премиясе лауреаты (1996).
Рөстәм Әдһәмев

**Рөстәм Әдһәмев** (Рөстәм Ринат улы Әдһәмев, ,  — , ) — РФ журналисты, кино актеры, фотограф, һәм блог алып баручы.
Александр Рыбаков

**Александр Рыбаков** (Александр Виктор улы Рыбаков, ,  — , ) — РФ һоккейчесе (һөҗүмче), Россия чемпионы (2006, Казан «Ак Барс»ы составында).
## Искәрмәләр
Виктор Савельев (1810)

**Виктор Савельев** (Виктор Константин улы Савельев, ,  — , ) — нумизмат һәм археолог. 1863 елдан Казан унверситетында: экзекутор, идарә рәисе, казначы. Рус һәм Көнчыгыш нумизматикасына караган фәнни хезмәтләр авторы.
## Искәрмәләр
Николай Савельев (1966)

**Николай Савельев** (Николай Анатоли улы Савельев, ,  — , ) — РФ дәүләт эшлеклесе, БЛКЯБнең Коряк округ комитетының сәркатибе (1988-1990), Амур өлкәсенең канун чыгару җыелышы рәисе (2011-2012), Амур өлкәсеннән РФның Федерация шурасы әгъзасы (2012-2015)
## Искәрмәләр
Федор Савельев

**Федор Савельев** (Федор Пөтр улы Савельев, ,  — , ) — Советлар Берелеге каһарманы (1944). Литва территориясендә күрсәткән батырлык өчен бүләкләнгән.
## Искәрмәләр
Владимир Садиков

**Владимир Садиков** (Владимир Сергей улы Садиков, ,  — , ) — биохимик, химия фәннәре докторы, Ленинград дәүләт университеты профессоры.
Даниил Савич

**Даниил Савич** (Даниил Васили улы Савич, ,  — , ) — физикачы, Мәскәү университеты китапханәчесе, 1 нче Казан ирләр һимназиясе директоры (1761-1763).
Георгий Садовников

**Георгий Садовников** (Георгий Михаил улы Садовников, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән балалар язучысы, кино сценаристы.
## Искәрмәләр
Савва Москотилников

**Савва Москотилников** (Савва Андрей улы Москотилников, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, рус телендә иҗат иткән язучы һәм тәрҗемәче, коллегия киңәшчесе (18??).
Генрих Садретдинов

**Генрих Садретдинов**, Генрих Котдус улы Садретдинов, ,  — , ) — Урта гасырлар тарихын өйрәнүче, тарих фәннәре кандидиаты, Омск дәүләт университетының гомуми тарих кафедрасы мөдире (1991-2008).
## Искәрмәләр
Виктор Сажинов

**Виктор Сажинов** (Виктор Александр улы Сажинов, ,  — , ) — Советлар Берелеге каһарманы (1944). Алмания территориясендә күрсәткән батырлык өчен бүләкләнгән.
Олег Сакмаров

**Олег Сакмаров** (Олег Адольф улы Сакмаров, ,  — , ) — СССР һәм РФ рок-музыкачысы, «Аквариум», «Ю-Питер», «Колибри» рок-төркемнәре әгъзасы.
Александр Салагаев

**Александр Салагаев** (Александр Леонид улы Салагаев, ,  — , ) — СССР һәм РФ иҗтимагыятьчесе, фәлсәфә һәм иҗтимагыять фәннәре докторы (1989, 2002), профессор (2003), ТР Рус мәдәнияте җәмгыяте рәисе (2014).
## Искәрмәләр
Александр Салий

**Александр Сали** (Александр Иван улы Сали, ,  — , ) — фирка-дәүләт эшлеклесе, РФКФның Татарстан җөмһүрият комитетының 1 нче сәркатибе (1993-2004), РФ дәүлә думасының 2, 3 чакырылышлары депутаты, ТР дәүләт шурасы депутаты (2004-2009).
Габдулла Сәлимов

**Габдулла Сәлимев** (Габдулла Сәлимев, ,  — , ) — рядовой, 248-нче укчылар дивизиясенең 902-нче укчылар полкы пулеметчысы. Үз гәүдәсе белән дошман пулеметын каплаган.
Дормидонт Самсонов

**Дормидонт Самсонов** (Дормидонт Пөтр улы Самсонов, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, Казан университетында латыйн, рус һәм юнан телләре укытучысы.
## Искәрмәләр
Надежда Сапожникова

**Надежда Сапожникова** (Надежда Михаил кызы Сапожникова, ,  — , ) — рус рәссамы, хәйрияче һәм укытучы.
Леонид Сапожников

**Леонид Сапожников** (Леонид Степан улы Сапожников, ,  — , ) — ветеринария хирургы, ветеринария фәннәре докторы (1935), профессор, Казан университетының ветеринария хирургиясе кафедрасы мөдире (1906-1918, 1922-1937), Омск ветеринария институты ректоры (1918-1922).
## Искәрмәләр
Галина Сатонина

**Галина Сатонина** (Галина Иван кызы Сатонина, ,  — , ) — СССР шаһматчысы, тренер, рәссам, 10 нан артык мәртәбә ТАССР чемпионы.
## Искәрмәләр
Марат Сафиуллин

**Марат Сафиуллин** (Марат Рәшит улы Сафиуллин, ,  — , ) — дәүләт эшлеклесе, икътисад фәннәре докторы, ТР президентының социаль-икътисади (2003-2006) һәм икътисади (2006-2007) сораулар буенча дәүләт киңәшчесе, ТР икътисад министры (2007-2010).

2024 елның 1 мартыннан ― ТР ФА стратегия, икътисад һәм социология буенча вице-президенты.
## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Василий Сбоев

**Васили Сбоев** (Васили Афанаси улы Сбоев, ,  — , ) — рус телендә иҗат иткән язучы, Казан университетында рус әдәбияте укытучысы (1841-1850).
Валентин Свенцицкий

**Валентин Свенсиски** (Валентин Павел улы Свенсиски, ,  — , ) — праваслау дин эшлеклесе, протоиерей, вәгазьче, илаһиятче, публицист һәм язучы.
Алексей Семин (1967)

**Алексей Сөмин** (Алексей Владимир улы Сөмин, ,  — , ) — РФ эшмәкәре, доллар миллиардеры, Татарстанның иң бай кешесе (2011), ТР дәүләт шурасы депутаты (1995-2000).

## Карагыз
* «Адмирал» сәүдә үзәгендә янгын
## Искәрмәләр
Николай Сентябрев

**Николай Сентябрөв** (Николай Иван улы Сентябрөв, ,  — , ) — футболчы (сакчы) һәм тренер, «Искра» («Рубин») футбол клубының баш тренеры (1959-1971).
Серафим Кудряшов

**Серафим Кудряшов** (Серафим Николай улы Кудряшов, ,  — , ) — СССР геоботанигы, биология (1936) һәм авыл хуҗалыгы (1937) фәннәре нәмзәте, ССРБ ФА Үзбәкстан филиалының Ботаника һәм туфраклар белеме институты директоры (1942-1943).